cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Joan Fontaine
Leven
Joan Fontaine wurr as Dochter vun den in tätigen britischen Patentafkaat Walter Augustus de Havilland (1872–1968), en Vedder vun den Floogpionier un Ingenieur Geoffrey de Havilland, un de britisch Bühnenschauspelerin Lilian Fontaine (1886–1975) in Tokio boren. Se un hör een Johr öllere Süster Olivia de Havilland trucken nah de Scheeden vun hör Öllern mit de Moder nah Kalifornien, wo se all fröh Schauspeelünnerricht kreegen. Joan gung Anfang vun de 1930er för eenig Johren torüch nah Japan, wo se hör Schoolutbillen an de amerikaansch School afsluuten dee. 1934 kehr se weer torüch in de USA un gung nah Hollywood, wo hör Süster all eerste Erfolge fiern kunn, um dor hör eegen Filkarriere to starten. Wiel Olivia de Havilland den Familiennaam all in Gebruuk harr, is Joan tonächst ünner de Künstlernaam Joan Burfield uptreeden. Hör eerst Rull harr se 1935 in den Joan Crawford-Striepen No More Ladies, kunn aber weder bi dat Publikum noch bi de Kritiker en blieven Indruck achterlaaten. Eerst 1937 ünner een Studioverdrag mit RKO fung de Karriere vun Joan Fontaine, as se sück af nu nömmen dee, an, Kontur antonehmen. 1939 broch hör en Rull in Die Frauen eerstmals good Kritiken in. Hör Dörbröök harr de Schauspelerin 1940, as se vun David O. Selznick un den Regisseur Alfred Hitchcock för de Hööftrull in Rebecca, de Verfilmen vun den glieknamigen Bestsellerroman vun Daphne du Maurier, utwählt wurr. Joan wurr för den Oscar as best Hööftdorstellerin nomineert un wurr to'n Star. Allerdings weer se för de nächsten Johren per Verdrag an Selznick bunnen, de hör nah sien Möög an anner Studios utlehnen dee un hör blots en lütten Deel vun de dorbi betallt Gage utbetallen dee. Ingrid Bergman, de to glieker Tiet bi Selznick ünner Verdrag stunn, hett disse Methood later as Form vun Slaveree betekent.
In dat dorupfolgen Johr wunn Fontaine den Oscar as best Hööftdorstellerin för Verdacht. Dorin speel se de verängstigte Ehefru vun Cary Grant, den se in Verdacht harr, dat he hör umbringen will. Se speel in dat sülvig Johr in dat Kriegsdrama This Above All neben Tyrone Power un kreeg 1943 en wiedere Nomineeren as best Hööftdorstellerin för Liebesleid an de Siet vun Charles Boyer. Hör Dorstellen as Jane Eyre neben Orson Welles in Die Waise von Lowood broch hör weer good Kritiken in. 1944 weer se in Der Pirat und die Dame, de upwändig in Szene sett Verfilmen vun dat Book Frenchman Creek vun Daphne du Maurier in en Rull to sehn, de an de Filme erinnern dee, de Margaret Lockwood un Phyllis Calvert to de Tiet in England dreihn deen: wohlboren Daam bi Dag, de Leevst vun en Verbreker bi Nacht un völ romantisch Verwickeln. Hör persönlich leevste Film weer de Max-Ophüls-Produktschoon vun Brief einer Unbekannten, de se 1947, nah dat Enn' vun hör Verdrag mit Selznick, mit produzeert hett. In' scharpen Kuntrast to hör sonstig Rullen stunnen de Uptreden as mordende Avendüererin in Ivy as ok de Film noir Bis zur letzten Stunde, de Fontaine neben Burt Lancaster wiest. Mit dat Enn’ vun dat Johrteint full aber ok gau de Steern vun Fontaine, hööftsächlich, wiel man sück an romantisch Melodramen satt sehn harr, wat se aber meestens speel. 1950 speel se en Femme fatale in Born to Be Bad un nehm nah en Upträe 1966 in den ünnerschätzten Horrorfilm Der Teufel tanzt um Mitternacht kien wiedere Rullen in Kinoproduktschonen mehr an. Dornah is se noch in mehrer Feernsehproduktschonen, dorünner Hotel un Love Boat, uptreden. Se weer 1982 Präsidentin vun de Jury vun de Berlinale.
1994 hett se sück kumplett vun dat Filmgewarf torüchtrucken un leev bit hör Dood an’ 15. Dezember 2013 torüchtrucken in Kalifornien.
Privatleven
Privat weer Fontaine in jüngeren Johren ehrder en robust drupdaalgahn Fru: Ballonfohrten, Flüüg in en sülvststüert Floogtüüch un Hoochseefischen tellen to hör Hobbys. In hör Autobiographie No Bed of Roses, rutbrocht 1979, hett se buterdem freemoodig vun talloos Affären bericht un vun en utpräägt Desinteresse an hör Döchter, de se ehrder as Belastung empfunn. Besünners disse fehlen Moderleev sall en Hööftkritikpunkt vun hör Süster Olivia ween hemm.
Joan Fontaine weer veermal verheiraadt un veermal schett. Hör Ehemänner weern Brian Aherne (Ehe van 1939–1945) un William Dozier (Ehe van 1946–1951). Dozier is ok de Vader vun hör Dochter Deborah Leslie Dozier, boren 1948. 1952 hett se en veerjohrig Deern ut Peru, Martita, adopteert. Van 1952–1961 weer se mit den Dreibookschriever un Produzenten Collier Young verheiraadt. Hör Ehe mit den Sportjournalisten Alfred Wright junior hull van 1964–1967. Se nehm 1943 tosätzlich to de britisch ok noch de US-amerikaanisch Staatsbörgerschap an.
Filmrullen (Utwahl)
Feernsehen
(333) Badenia
(333) Badenia is en Asteroid ut den Hööftgördel, de an’n 22. August 1892 vun de düütschen Astronom Max Wolf in Heidelbarg opdeckt worrn is.
De Asteroid is na dat histoorsche Land Baden in’n Süüdwesten vun Düütschland nöömt, woneem ok Heidelbarg to höört heet.
Kiek ok
List vun de Asteroiden
Paraurethraldrüüs
Disse Drüsen hebbt – jüst so as de Prostata bi Mannslüüd, wat ok för den Binaam Prostata feminina veratnwoortlich is – mehrere Utgäng: Se münnt in dat Enn vun de Harnröhr as ok rechts un links dorvun. Ehr Sekret is vun de Tosamensetten un de Enzymmusters to verglieken mit Sekret vun de Prostata bi Mannslüüd (kiek ok bi Ejakulatschoon bi Fronslüüd).
Patholoogsche Ännern
Mitünner kann dat to en Sweer vun de Paraurethraldrüüs kamen. Beschreven worrn is ok en tumoröös Utorden (Karzinom). De Utföhrgäng vun de Paraurethraldrüüs künnt butendem Utgangsöörd för’t Utbilln vun Urethral-Divertikels wesen.
Banjo
Banjo betekent
Banjo is de Familiennaam von
Kiek ok bi: Bagno, Baños.
Steve Jobs
miniatur|hochkant|Steve Jobs bi de [[WWDC (2010)]] rechts|duum|Steve Jobs Ünnerschrift
Steven „Steve“ Paul Jobs (* 24. Februar 1955 in San Francisco, Kalifornien; † 5. Oktober 2011 in Palo Alto, Kalifornien) weer en US-amerikaansch Ünnernehmer. He weer Mitbegrünner un langjohrig CEO vun Apple Inc. un en vun de bekanntst Persönlichkeiten vun de Computerindustrie. Tosommen mit Steve Wozniak un Ron Wayne hett he 1976 Apple grünnd un hett maatgevend dorto bidragen, dat Konzept vun en Heimcomputer mit den Apple II populär to maken. Jobs weer todem Geschäftsführer un Hööftaktionär vun de Pixar Animation Studios un weer nah en Fusion gröttst Eenzelaktionär vun de Walt Disney Company. Sien Vermögen wurr in’ März 2011 vun dat Wertschapsmagazin Forbes Magazine up 8,3 Mrd. US-Dollar schätzt.
An’ 24. August 2011, wenig Week vör sien Dood, is Jobs as CEO vun Apple torüchtreden un wurr to’n Vörsitter vun den Verwaltensraad wählt.
Carl Thies
Carl Thies is de Naam von
* Carl Thies (?–1930), düütschen Fotograaf.
Kiek ok bi: Karl Thies.
Franz Thorbecke
Franz Thorbecke is de Naam von
Sturgis
Sturgis betekent
Franz Thorbecke
* Franz Thorbecke (1843–1892), düütschen Tobackindustriellen un Politiker,
List vun de Tennō
Disse Artikel umfaat en Uplistung vun all Tennō vun Japan.
Anmarken
Strengnommen sünd de „himmlischen Majestäten“ eerst af Kaiserin Jitō as sückser, d. h. Tennō (japaansch: 天皇}}) to beteeken, vörher sull vun de „Herrschern vun Wa“ spraaken wurrn. Ok disse Landsnaam wurr eerst Enn‘ vun dat 6. Johrhunnert in Nippon ännert.
Sturgis
Sturgis is de Familiennaam von
Karkwist
Karkwist is en Dörp un Oortschop in de Gemeen Beverst in’n Landkreis Cuxhoben, Neddersassen.
Sturges
Sturges is de Familiennaam von
List vun de Tennō
Anmarken
De Kaiser vun den Nordhoff weern deelwies mächtiger un to Leevtieden anerkannter as hör Tietgenossen vun den Südhoff, harrn aber nich de Throninsignien vun Japan in Besitt, weshalb se hüüd as nich legitime Tennō gellen.
Ted Sturgis
Ted Sturgis is de Naam von
Reed Timmer
Reed Timmer is de Naam von
Sturges
Sturges betekent
Kiek ok bi: Sturgis, Sturgess.
Ted Sturgis
* Ted Sturgis (1913–1995), US-amerikaanschen Bassist,
Reed Timmer
* Reed Timmer (* 1980), US-amerikaanschen Meteoroloog,
List vun de Tennō
Anmarken
De letzt veer Tennō wurrn in Japan offiziell nah de Beteeknung vun hör Regeerenstiet betekent. De Regierungstiet vun den aktuellen Tennō, Akihito, is de Heisei-Ära. In Japan wurrd de amteeren Tennō sülvst aber meest weder mit sien Vörnaam, noch mit sien Ära-Naam betekent, sonnern as Tennō Heika (japaansch: 天皇陛下}}, „Kaiserliche Majestät“) tituleert.
Längst Regeerenstieden
Beginnend af den 26. Kaiser Keitai.
Sturgis
.
List vun de Tennō
Hööchst Öller bi Thronbestiegen
Beginnend af den 26. Kaiser Keitai.
Sturgis
Kiek ok bi: Sturges.
List vun de Tennō
Leegst Öller bi Thronbestiegen
traditschonelle Tellenswies vun dat Öller (kazoedoshi) in Klammern.
Langleevigste
traditschonelle Tellenswies vun dat Öller (kazoedoshi) in Klammern. Beginnend af de 33. Kaiserin Suiko.
Körtleevigste
traditschonelle Tellenswies vun dat Öller (kazoedoshi) in Klammern.
Franz Halder
miniatur|Franz Halder, 1939 Franz Halder (* 30. Juni 1884 in Würzburg; † 2. April 1972 in Aschau im Chiemgau, Oberbayern) weer en düütsch Heeresoffizier (siet 1940 Generaloberst) un as Nahfolger vun Ludwig Beck van September 1938 bit September 1942 Chef vun den Generalstaff vun dat Heer.
Karkwist
Geografie
Dicht an Karkwist flütt de Luun langs.
Franz Timmermann
Franz Timmermann is de Naam von
* Franz Timmermann (üm 1515–na 1540), düütschen Maler,
Karkwist
Geografie
De Naveröörd sünd Appeln in’n Noorden, Horst un Volkmarst in’n Oosten, Ooldwist in’n Süüdoosten, Ah in’n Süden, Wellen in’n Süüdoosten, Stemmermöhlen, Taben un Beverst in’n Westen un Oosterndörp un Wolljes in’n Noordwesten.
Historie
Karkwist kummt 1340 as Wicstede toeerst in de Oorkunnen vör. De Naam kummt von Wik- (intüünt Platz) un -stede (Steed). Eerst later hebbt de twee Delen von’n Oort de Tosätz Kark- un Oold- kregen, üm de uteneen to hollen.
De Oort hett vör 1851 to dat Gericht Beverst tohöört un denn von 1851 bet 1859 to dat Amt Beverst. 1859 is de Oort un dat ganze Kaspel Karkwist an dat Amt Bremervöör wesselt. Na 1885 weer dat in’n Kreis Bremervöör. 1932 is dat Deel von’n ne’en, grötteren Kreis Bremervöör worrn un to’n 1. März 1974 in’n Landkreis Wersermünn wesselt, de denn 1977 in’n Landkreis Cuxhoben opgahn is.
De Öörd Horst un Stemmermöhlen sünd 1929 Deel von de Gemeen Karkwist worrn. 1939 sünd dor ok noch Ooldwist un Ah mit tokamen. Dat is aver to’n 1. Oktober 1949 wedder trüggännert worrn un Ooldwist un Ah sünd wedder egenstännig worrn.
Franz Halder
Kaiserriek un Eerst Weltkrieg
Nah sien Abitur is he an’ 14. Juli 1902 al Fähnrich in dat 3. Feldartillerie-Regiment „Prinz Leopold“ in Amberg intreden. Dit Regiment ünnerstunn den Kommando vun sien Vader. 1904 wurr he mit besünner Belobigung to’n Leutnant ernannt. Dornah geev dat verscheeden Kommendeerungen to de Kriegsschool, Artillerie- un Ingenieurschool un an de königliche Kriegsakademie. Sien Studium an de Kriegsakademie hett he 1914 as Best vun sien Johrgang afslooten.
1907 hett Halder Gertrud Erl heiraadt, de as he ut en Militärfamilie stamm. Mit sien Fru harr Halder dree Döchter.
In’ Eersten Weltkrieg weer Halder in verscheeden Staffs an de Oot- un Westfront insett. All an’ 14. September 1914 wurr hüm dat Iesern Krüüz II. Klass verlehnt. An’ 6. Januar 1915 wurr he to’n Generalquartiermeester vun de 6. bayerisch Infanterie-Division ernannt. An’ 9. August 1915 wurr he to’n Hauptmann befördert. „Für persönliche Tapferkeit und seine hervorragenden Leistungen“ (Heuer) wurr Halder an’ 2. Oktober 1918 mit den Ridderkrüüz vun den Huusoorden vun Hohenzollern mit Schwertern uttekent. Dor harr he ok all dat Ridderkrüüz 1. Klass und dat Iesernkrüüz I. Klasse verlehnt kreegen.
Weimarer Republiek
Nah dat Enn’ vun’ Eersten Weltkrieg wurr Halder 1919 Utbillensoffizier in dat Riekswehrministerium för Taktik. 1922 wurr he to’n Major un 1931 denn to’n Oberst ernannt.
Vörkriegstiet
Halder stuun de Machtövernahm dör de Natschonalsozialisten in dat Johr 1933 distanzeert tegenöver. 1934 wurr he Generalmajor. An’ 15. Oktober 1935 wurr he Kommandeur vun de 7. Infanterie-Division in München. In disse Tiet hett he sück mehrfak tegen Övergreepen dör de NSDAP wehrt. An’ 2. August 1936 wurr he Generalleutnant un Quartiemeester I. II.
Bi en vun hüm maatgevend organiseert Manöver hett Halder Adolf Hitler persönlich kennenlehrt. De dorbi knütt Kontakte to Hitler weern för sien wieder Upstieg in de Wehrmacht vun groot Nutzen. In’ Februar 1938 wurr he General der Artillerie. In’ September vun dat glieker Johr is Generaloberst Ludwig Beck ut Protest tegen de Entmachtung vun de Wehrmachtsführung dör Hitler as Generalstaffchef vun dat Heer torüchtreden. De Posten vun Beck wurr to’n 1. September 1938 up Halder överdragen. Halder un Beck hörrn to en Grupp vun Verswörern an, de för den Fall vun en militärisch Reaktschoon vun Grootbritannien up de Sudetenkrise 1938 plaant harrn, Hitler aftosetten. Den geev dat aber dat Münchner Abkommen mit de bekannt Togeständnissen vun Chamberlain an Hitler. So harr disse Krink, de hööftsächlich un hoochrangig Militärs bestunn, denn kien Grund mehr för en Putsch. Halder is dornah för immer un konsequent ut den Wedderstand utscheeden. He hett dat mit dat Ideal vun de preußischen Disziplin un den militärischen Gehorsam tegenöver en Staatsböverhaupt begrünnd.
Tweete Weltkrieg
miniatur|General der Artillerie Franz Halder (l.) as Chef vun den Generalstaff vun dat Heer mit den Böverbefehlshaber vun dat Heer, Generaloberst [[Walther von Brauchitsch, während den Polenfeldtoog 1939.]] Franz Halder weer to’n Anfang an vun den Tweeten Weltkrieg an all strategisch Planungen vun de Wehrmacht bedeeligt Dorto hörrt de Polenfeldtoog, de Westfeldtoog 1940 un mit dat Unternehmen Barbarossa de Krieg tegen de Sowjetunion 1941–1945. För sien Bidrag an de Vörbereitungen vun den Polenfeldtoog kreeg Halder an’ 27. Oktober 1939 as en vun de eerst düütsch Suldaten dat Ridderkrüüz vun dat Iesern Krüüz.
In’ Vörfeld vun den Frankriekfeldtoog keem dat in’ Winter 1939/1940 to en Verswörung tegen Hitler, an de Halder bedeeligt weer. Utlöser weer de Plan vun Hitler, Frankriek all in’ November 1939 angriepen to laaten. De Spitz vun de Wehrmacht hull dat aber för absolut nich dörführbor. De Böverbefehlshaber vun dat Heer, Walther von Brauchitsch un ok Franz Halder as sien Staffchef wullen Hitler denn verhaften, sobold he den Befehl to’n Angreep geven dee. Nah den Afsluss vun de Frankriekfeldtoog 1940 wurr Halder ton’n Generalobersten befördert. As Ut Halders Kriegsdaagbook hervörgeiht, hett he an’ 25. Juni 1940 en „nee Gesichtspunkt: Schlagkraft im Osten“ betont, de vun de Generalstaff vun dat Heer billigt wurr.
AN 3. Juli hett he sien Mitarbeiterstaff beupdragt, to prüfen, „wie ein militärischer Schlag gegen Russland zu führen ist, um ihm die Anerkennung der beherrschenden Rolle Deutschlands in Europa abzunötigen“. Ünner dat „Stichwoort Otto“ wurr af 25. Juli 1940 de „Ausbau des Eisenbahn- und Straßennetzes im Osten“ bedreven. An’ 21. Juli hett Hitler vun dat OKH verlangt, dat he dat „russische Problem in Angriff nehmen“ un dorför „gedankliche Vorbereitungen treffen“ sull. Nah de vun Halder anschaben Plan sull dorvan utgahn wurrn, de Root Armee in vee bit söss Week mit 80 bit 100 Divisionen in en Blitzkrieg to slahn Russlands Fähigkeit antogriepen to stören, um den de Ukraine, dat Baltikum un Finnland ünner düütsch Kontroll to bringen. An’ 5. Dezember 1940 droog Halder Hitler vör, wat de intüschen vörnommen un wieder vun Friedrich Paulus tosommenbrocht Planungen ergeven harrn. Anschließend hett he in sien Kriegsdaagbook schreven: „Otto: Vorbereitungen entsprechend den Grundlagen unserer Planung voll in Gang setzen. . An’ 18. Dezember 1940 wurr dorut de vun Hitler ünnertekend „Fall Barbarossa“.
Nah de Hitler-Reeed vör etwa 200 - 250 Heerführern in de Riekskanzlee an’ 30. März 1941 noteer Halder dat wat nahkummt:
"„Rußlands Rolle und Möglichkeiten. Begründung der Notwendigkeit, die russische Lage zu bereinigen. Nur so werden wir in der Lage sein, in zwei Jahren materiell und personell unsere Aufgaben in der Luft und auf den Weltmeeren zu meistern, wenn wir die Landfragen endgültig und gründlich lösen. Unsere Aufgaben gegenüber Rußland: Wehrmacht zerschlagen. Staat auflösen. [...] Frage des russischen Ausweichens. Nicht wahrscheinlich, da Bindung an Ostsee und Ukraine. Wenn der Russe sich absetzen sollte, müßte er es sehr frühzeitig tun, sonst kommt er nicht mehr in Ordnung weg. Nach Lösung der Aufgaben im Osten werden 50-60 Divisionen (Panzer) genügen. Ein Teil der Landmacht wird entlassen werden können für Rüstungsarbeiten für Luftwaffe und Marine, ein Teil wird für andere Aufgaben benötigt sein, z.B. Spanien. Koloniale Aufgaben! Kampf zweier Weltanschauungen gegeneinander. Vernichtendes Urteil über Bolschewismus, ist gleich asoziales Verbrechertum. Kommunismus ungeheure Gefahr für die Zukunft. Wir müssen von dem Standpunkt des soldatischen Kameradentums abrücken. Der Kommunist ist vorher kein Kamerad und nachher kein Kamerad. Es handelt sich um einen Vernichtungskampf. Wenn wir es nicht so auffassen, dann werden wir zwar den Feind schlagen, aber in 30 Jahren wird uns wieder der kommunistische Feind gegenüberstehen. Wir führen nicht Krieg, um den Feind zu konservieren. Künftiges Staatenbild: Nordrußland gehört zu Finnland. Protektorate Ostseeländer, Ukraine, Weißrußland. Kampf gegen Rußland: Vernichtung der bolschewistischen Kommissare und der kommunistischen Intelligenz. Die neuen Staaten müssen sozialistische Staaten sein, aber ohne eigene Intelligenz. Es muß verhindert werden, daß eine neue Intelligenz sich bildet. Hier genügt eine primitive sozialistische Intelligenz. Der Kampf muß geführt werden gegen das Gift der Zersetzung. Das ist keine Frage der Kriegsgerichte. Die Führer der Truppe müssen wissen, worum es geht. Sie müssen in dem Kampf führen. Die Truppe muß sich mit den Mitteln verteidigen, mit denen sie angegriffen wird. Kommissare und GPU-Leute sind Verbrecher und müssen als solche behandelt werden. Deshalb braucht die Truppe nicht aus der Hand der Führer zu kommen. Der Führer muß seine Anordnungen im Einklang mit dem Empfinden der Truppe treffen. Der Kampf wird sich sehr unterscheiden vom Kampf im Westen. Im Osten ist Härte mild für die Zukunft. Die Führer müssen von sich das Opfer verlangen, ihre Bedenken zu überwinden.“"
An de Formulierung vun den „Kommissarbefehl“, de vör de Överfall up Russland vorutgung, weer Halder denn in „maßgeblicher Verantwortung“ bedeeligt.
In‘ Gefolg vun en Utnannersetten mit Hitler wurr Halder an‘ 29. September 1942 vun sien militärisch Posten enthoben un in de Führerreserve versett. Sien Nahfolger wurr denn up all Postens Kurt Zeitzler.
As Folge vun de scheef gahn Anslag up Hitler van 20. Juli 1944 dör Oberst Claus Schenk Graf von Stauffenberg keem dat to umfangriek Verhaftungen un Verhören. Dorbi folter de SS systematisch. Up disse Wies wurrn ok de Naams vun den Verswörerkrink van 1938 ermittelt. Doruphenn wurrn Halder, sien Fru un sien öldste Dochter verhaft un in dat Konzentrationslager Flossenbürg interneert. An‘ 31. Januar 1945 wurr Halder offiziell ut de Wehrmacht entlaaten. Während sien Haft wurr he kört för Kriegsenn‘ in dat KZ Dachau verleggt un vun dor ut mit anner so nömmt Sonmerhäftlingen, dorünner Liddmaaten vun de Familie Stauffenberg, vun de SS in de Afsicht nah Süüdtirol verschleppt, um disse Grupp ümtobringen. Halder un Ehefrau Gertrud wurrn dor aber an‘ 4. Mai 1945 befreet. Halder hett de Tiet bit to’n Sömmer 1945 in amerikaansch Kriegsgefangenschap in Italien verbrocht un wurr dornah entlaaten.
Nahkriegstiet
miniatur|Franz Halder in Nürnbarg
In‘ Nürnbarger Prozess tegen dat Oberkommando vun de Wehrmacht wurr Halder as Tüüg vun de Anklaag vernommen.
Van 1946 bit 1961 hett Halder as Baas vun de düütsch Afdeelen vun de kriegsgeschichtlichen Forschungsgrupp vun de United States Army, de so nömmt  „Historical Division“, in Königstein im Taunus as ok Karlsruhe arbeit. Hier harr he bedüüdend Infloot up de Kriegsgeschichtsschrieven vun den Tweeten Weltkrieg.
För sien langjohrig Mitarbeit in de düütsch Afdeelen vun dat kriegsgeschichtlich Forschungsamt kreeg he 1961 de hööchste zivile Utteknung vun de US-Armee, de U.S. Meritorious Civilian Service Medal.
Karkwist
Historie
De Öörd Karkwist, Ooldwist un Ah sünd denn an’n 1. März 1974 wedder to een Gemeen Karkwist tohoopgahn. De Gemeen Karkwist weer Maat in de Samtgemeen Beverst. De Gemenen in de Samtgemeen hebbt sik an’n 1. November 2011 to de Eenheitsgemeen Beverst tohoopdaan. Binnen disse Gemeen billt Karkwist vondaag en Oortschop mit egen Oortsvörsteiher.
(334) Chicago
(334) Chicago is en Asteroid ut den buteren Hööftgördel, de an’n 23. August 1892 vun de düütschen Astronom Max Wolf in Heidelbarg opdeckt worrn is.
Nöömt is de Asteroid na de US-amerikaansche Stadt Chicago in’n Rahmen vun en Kongress, de dor afhollen weer.
Kiek ok
List vun de Asteroiden
Karkwist
Historie
In’n Eersten Weltkrieg sünd 13 Soldaten ut Karkwist fullen oder vermisst un in’n Tweten Weltkrieg 18.
Religion
Karkwist is evangeelsch-luthersch präägt un billt mit de Johannes-de-Döper-Kark en egen Kaspel.
För de Kathoolschen is de Johannes-de-Döper-Kark in Lox tostännig, de 1965 grünnt worrn is. Vör 1965 weer de Nikolaus-Kark in Wulsdörp tostännig. De Johannes-de-Döper-Kark höört siet 1. November 2006 to de Karkengemeen Hillig Hart Jesu in Geestmünn.
De Oort hett en egen Karkhoff an de Linnenallee.
Wapen
Dat Wapen von Karkwist wiest op grönen Grund över en blauen Wellen-Schildfoot en swart Watermöhlenrad un dor över dree gollen Ohren.
De Schildfoot steiht för de Luun, dat Möhlenrad för Stemmermöhlen un de dree Ohren för de dree Öörd Ah, Ooldwist un Karkwist.
Börgermeesters
Börgermeesters:
Oortsvörsteihers:
Kultur
En Denkmaal för de Fullenen ut de twee Weltkrieg’ steiht an’n Karkhoff.
Ferdinand Thun
Ferdinand Thun is de Naam von
Franz Halder
Infloot up de Kriegsgeschichtsschrieven
Sien över15 Johr utöövt Infloot up de Kriegsgeschichtsschrieven wurr 1995 vun den  Militärhistoriker Bernd Wegner bannig kritisch beoordeelt. Denn nah de Vörgaaven vun Halder weer de Krieg entweder as Verhängnis oder sogor as notwendig Präventivslag, up jeden Fall aber, „als das Werk einer dämonischen, im Grunde ahistorischen Ausnahmepersönlichkeit – eben als ‚Krieg Hitlers‘ – interpretiert“ wurrn. Wolfram Wette hull 2002 fast, dat Halder as Leitlien vun de kriegsgeschichtlichen Studien befohlen harr: „Es werden die deutschen Taten, vom deutschen Standpunkt gesehen, festgelegt und dadurch unseren Truppen ein Denkmal gesetzt.“
Karkwist
Verenen
Karkwist hett en egene freewillige Füürwehr. In’n Schüttensport doot de Karkwisters bi’n Schüttenvereen Stemmermöhlen un Ümgegend von 1952 mit.
Weertschop un Infrastruktur
Karkwist hett Filialen von de Werser-Elv-Spoorkass un de Volksbank Bremerhoben-Cuxland.
Verkehr
Dör Karkwist löppt de Bundsstraat 71, de in’n Noordoosten över Volkmarst, Basdaal un Barchel na Bremervöör geiht un in’n Noordwesten över Beverst un Bexhöv na Bremerhoben to. De Landsstraat 122 löppt in’n Süüdoosten över Ooldwist na Kuhs an de Bundsstraat 74 ran. In’n Noorden geiht en Straat na Appeln, in’n Süden na Ah un in’n Süüdwesten na Wellen.
De nächste Autobahn is de Autobahn 27. De Opfohrt 9 Wulsdörp liggt so 20 Kilometer in’n Noordwesten von Karkwist.
De nächste Bahnhoff is so bi teihn Kilometer wied weg in’n Westen in Stubben an de Bahnlien Bremen–Bremerhoben.
Koffie
Koffie, ok Kaffe, (törksch: kahve ut araabsch: قهوة‎ qahwa „anregen Drunk“, oorsprünglich ok „Wien“, mit Anlehnung an de Oorsprungsregion Kaffa ) is en swaart, psychotropes, koffeinhollen Heetdrunk, dat ut röst un mahlen Koffiebohnen, de Samen ut de Früchten vun de Koffieplant, un heet Water herstellt wurrd. Röst- un Mahlgrad sünd je nah Tobereitensaart ünnerscheedlich. Koffie enthollt dat Vitamin Niacin. De Beteeknung Bohnenkoffie bedüüd nich, dat de Koffie noch nich mahlt is, sonnern steiht för de Reinheit vun dat Produkt (äthioopsch ቡና, bunaa = Koffie) un deent de Ünnerscheeden vun so nömmt Ersatzkoffie (ut Zichorien, Garstenmalz usw.).
De Koffiebohnen wurrn ut Steenfrüchten vun verscheeden Plantenaarten ut de Familie vun de Rubiaceae wunnen. De beid wichtigst Aarten vun de Koffieplanten sünd Coffea arabica (Arabica-Koffie) un Coffea canephora (Robusta-Koffie) mit völ Sorten/Varietäten. Je nah Soort un Anbau gifft dat ünnerscheedlich Qualitätsstufen. Koffie wurrd hüüd in över 50 Länner weltwiet anbaut. Koffie is en Genootmiddel.
Oorsprungslegenden, Opdecken un Etymologie
Nah en 1671 vun Antonius Faustus Naironus (1636–1707) in sien Book De saluberrima potione cahve to Papeer brocht Legende söllt inst Hirten ut den ut in‘ Südwesten vun dat hüdig Äthiopien liggen Königriek Kaffa upfallen ween, dat en Deel vun de Zeegenherde, de vun en Struuk mit witt Blööt un root Früchten freeten harr, bit in de Nacht rin munter umherspringen dee, wiels de anner Deerten mööd weern. De Hirten hemm sück doröver bi de Mönken vun en Kloster up de Nahberschop beklagt. As en abessiensch Hirte (de sien Naam faken mit Kaldi angeven wurrd) sülvst de Früchte vun den Struuk probeeren dee, stell he ok bi sück en beleven Wirkung fast. Denn hemm de Mönken nauer nahkeeken un funnen en dunkelgröön Plant mit kassenaardig Früchten. Se hemm dorut en Upguss maakt un kunnen fortan bit deep in de Nacht rin waak blieven, beden un mitnanner reden. Anner Borns seggen, de Hirte har de in rohen Tostand nich to eeten Früchte in’t Füer speeht, woruphen Düfte freesett wurrn; so entstunn de Idee vun dat Rösten.
Dat wurrd annommen, dat de Region Kaffa in‘ Südwesten vun Äthiopien dat Oorsprungsrebeet vun den Koffie is. Dor wurr he all in dat 9. Johrhunnert erwähnt. Vun Äthiopien keem de Koffie vermootlich in dat 14. Jorhunnert dör Slavenhändler nah Arabien. Röst un drunken wurr he dor aber wohrschienlich eerst af Midden vun dat 15. Johrhunnert. De Koffieanbau broch Arabien en Monopolrull in. Hannelszentrum weer de Habenstadt Mocha, ok Mokka nömmt, dat hüüdige al-Mukha in‘ Jemen. De äthioopsch Tobereitungsaart un Koffietraditschoon is woll de oorsprünglichste: Nah dat Rösten vun de Bohnen in en groot Iesenpann wurrn de groff mahlen oder in en Mörser körtstampt. Dat Mahlgoot wurrd mit Water un Sucker in de so nömmt Jabana, en buukig Toonkroog ähnlich as en Karaffe, upkaakt un in lütt Schölkers serveert. Dat düütsch Woort Kaffee lett sück up dat araabsch qahwa torüchverfolgen, dat neben Koffie ok Wien (Drunk)|Wien]] beteeken kann. Över dat Törksche kahve keem dat in dat Italieensche (caffè) un vun dor in dat Franzöösche, de sien Woortform café ahn groot luutlich Ännern in dat Düütsche övernommen un blots in de Schrievwies anpasst wurr.
Vun Johann Wolfgang von Goethe stamm de Idee, man sull de Bohnen destilleeren. Bi dat Ümsetten vun den Gedanken hett de Chemiker Friedlieb Ferdinand Runge dat Koffein opdeckt.
Europa
De Augsborger Dokter Leonhard Rauwolf hett all 1573 in Aleppo den Genoot vun Koffie kennen lehrt un hett doröver 1582 bericht. Wiedere Nahrichten över den Koffie Kaffee keemen dör Prospero Alpino 1592 nah Italien. 1645 geev dat in Venedig, 1650 in Oxford un 1652 in London Koffiehüüs. In Frankriek entstunnen 1659 Koffiehüüs in Marseille. Paris folg 1672, nahdem en Armenier in St. Germain en Koffiebuud upslahn harr. Dat eerste eegentliche Pariser Café weer aber dat Café Procope, dat eerst um 1689 vun den Sizilianer Francesco Procopio dei Coltelli apen maakt wurr.
Dat eerste Wiener Kofiiehuus wurr all 1685 apen maakt. Dat weer en Armenier mit Naam Johannes Theodat, de an‘ 17. Januar 1685 to’n Dank för sien Kurierdeensten vun de Stadtböveren dat Privileg kreeg, 20 Johr lang as eenzig Händler vun de Stadt Koffie as Getränk verkoopen to drüffen, un so hett he in sien Wahnhuus an‘ Haarmarkt, hüüd Rotenturmstraße 14, dat eerste Wiener Koffiehuus apen maakt. Dat de Poolsch Georg Franz Kolschitzky mit 500 Sack Koffie, de dör den Sieg över de Törken vör Wien 1683 erbeut wurrn weern, dat eerst Koffiehuus apen maakt harr, is blots en Legende. De Piarist Gottfried Uhlich hett de 1783 in sien Chronik Geschichte der zweyten türkischen Belagerung Wiens, bey der hundertjährigen Gedächtnißfeyer in de Welt sett.
Koffie keem aber woll all ehrder nah Düütschland. Anfangs domineer de Woortform Coffee ut dat Engelsche oder Neddelannschen, eerst in de Loop vun dat 18. Johrhunnert hett sück Kaffee nah dat franzöösch café dörsett. Dat eerst düütsch Koffiehuus stunn all 1673 in Bremen. Dor wurr in dat glieker Johr en Utschenkgenehmigung an en Holländer geeven. In Hamborg hett 1677 en Engländer en Koffie- un Teehuus nah Londoner Vörbild apen maakt, nahdem all eerstmals 1668 Koffie in dat Eimbecksches Huus utschenkt wurrn ween sall. Bald folg en nedderlannsch Konkurrent, un 1694 geev dat in Hamborg all veer Koffiehüüs. 1686 folg Regensborg, 1694 Leipzig. 1697 entstunn sluutend ok dat Koffiehuus in‘ Bremer Schütting. 1675 keen mann Koffie an an den Hoff vun den Grooten Kurfürsten in Berlin, doch wurr hier eerst 1721 dat eerste Koffiehuus upricht.
Ferdinand Thun
* Ferdinand Thun (1866–1949), düütsch-US-amerikaanschen Ünnernehmer,
Koffie
Europa
In dat 17. Johrhunnert wurr de Koffieplant in hollannsch Kolonien as Java verbreedt un hett Holland en Vörmachtstellung in‘ Hannel inbrocht. Gau hett sück de Koffiekonsum in immer wiedere Sellschopskringen utbreedt. De Koffieimport un sien Reguleeren kreegen insbesünnere in dat merkantilistisch Wertschapssystem groot Bedüüden. So hett Friedrich de Groote 1766 de private Infuhr un den privaten Hannel mit Koffie verboden. Blots de preußische Staat drüff mit Koffie hanneln. Dordör sull de Affloot vun dat Kapital in’t Utland ünnerbunnen un de Staatskasse füllt wurrn. Dat Verbot truck aber vör allen en umfaaten Smuggel mit Koffiebohnen nah sück. 1781 wurr in Preußen ok dat Rösten vun den Koffie för Privatlüüd verboden. To dat Överwaaken vun dat Verbot wurrn so nömmt „Kaffeeriecher“, ehmalge franzöösch Suldaten, instellt. De sullen in de preußischen Kommunen de illegale Koffierösteree dör den Rööksinn faststellen. 1787 wurr dat staatliche Koffiemonopol in Preußen weer afschafft, wiel sück de Kontrollen as ineffektiv wiesen deen un de Schaden dör Smuggel ansteeg.
Verbreeden
Weern de Koffieplanten tonächst blots in Afrika un Arabien verbreedt, so keem man bald up de Idee, se in anner geeignet Regionen to kultiveeren. Eerstmals wurr 1690 (nah anner Borns all 1658) in Ceylon un 1696 (oder 1699) up Java dör van Hoorn, den Gouverneur vun Nedderlannsch-Indien versöcht, Koffie buterhalv vun Afrika un Arabien antobauen. De dorto bruukt Planten stammen ut Arabien. Vun disse Plantagen keemen 1710 mehrere Exemplare nah Europa un wurrn hier in verscheeden botanisch Gordens kultiveert, to’n Bispeel in Amsterdam, wo eerstmals een Koffiestruuk up europääsch Bodden trucken wurr.
1718 hemm de Holländer den Koffie nah Surinam, de Franzosen 1725 nah Cayenne, 1720/1723 nah Martinique, 1730 nah Guadeloupe brocht, un dör de Portugiesen keemen 1727 de eerst Koffieplanten nah Brasilien, wo as överall in de latienamerikaansch Plantagenwertschap afrikaansch Slaven arbeiten mussen. All gegen Enn‘ vun dat 18. Johrhunnert hörr de Koffie to de an‘ wietsten verbreet Kulturplanten in de Tropen. Dat is ok up dat Utbreeden vun de europääsch Kolonien torüchtoführen, ahn de de hüüdig weltwiet Verbreeden vun de Koffie nich to verstahn is.
Up de latienamerikaansch un karibisch Kaffeeplantagen wurr bit to dat Afschaffen vun de Slaveree un den Slavenhannel afrikaansch Slaven utbeut. De Levensbedingungen vun de Koffieplanter hett de nedderlannsch Schriever Eduard Douwes Dekker in sien Wark Max Havelaar beschreeven. Sluutend hemm de Europäer den ut de Överseekolonien betrucken Koffie sogor in dat Osmaansch Riek exporteert, vun wo he oorsprünglich sien Siegestoog um de Welt antreeden harr; dementspreekend gung dor de Andeel vun jemenitischen Koffie torüch.
Genoot
De Koffie weer oorsprünglich düchtig düer, dorum kunnen sück blots riek Börger un Aristokraten den aromatisch Drunk leisten. Vun de armer Bevölkerungsschichten un in Krisentieden wurr he dör Produkte as Muckefuck, Malzkoffie, Stragelkoffie oder Zichorie ersett. De hüüd blots noch wenig bruukt un verbreedt Utdruck echter Bohnenkaffee entstunn to dat Afgrenzen tegenöver den ebenfalls as Kaffee beteekent Ersatzprodukten.
In eenig Länner hett sück dat inbörgert, ok Nahmiddags Koffie to drinken, wat dor as eegen Mahltiet ansehn wurrd. Doch siet Midden vun dat 18. Johrhunnert hull de Koffie ok in anner Deelen vun dat Mahltiedensystem Intoog. All 1740 hett Johann Gottlob Krüger klaagt: Gegenwärtig […] wird man kaum ein mittelmäßiges Dorf finden, da sich kein Caffee-Geräthe sollte antreffen lassen. In de armer Bevölkerungsschichten bleev de Drunk aber lang wat Besünners. De wurr de Besöökern in speziell Koffiegeschirr vörsett, bleev Sönndagsdrunk un Bestanddeel vun Festmahktieden. Dat Motto „Hier können Familien Kaffee kochen“ weer in dat 19. Johrhunnert in den Berliner Ruum un bald ok annerswo mit den Utflug in’t Gröne an‘ Sönndag verknütt.
Literatur un Kunst
All bald nah sien Inführen gull de Koffie as Middel to de „beförderung der dichterkraft“ (J. Neukirch, Anfangsgründe der reinen teutschen Poesie, Halle 1724). In de Minna von Barnhelm snackt hüm Lessing as „den lieben melancholischen Kaffee!“ an. Ok Goethe mediteer in dat achte Book vun Dichtung und Wahrheit över de „ganz eigne triste Stimmung“, in de hüm de Koffie, „besonders mit Milch nach Tisch genossen“, versetten dee: „der Kaffee […] paralysierte meine Eingeweide und schien ihre Funktionen völlig aufzuheben, so daß ich deshalb große Beängstigungen empfand, ohne jedoch den Entschluß zu einer vernünftigeren Lebensart fassen zu können.“
Honoré de Balzac drunk immer düchtig völ starken Koffie, um waak to blieven, wiel he meestens twalf Stünnen an‘ Dag arbeiten dee. Ludwig van Beethoven harr sück anweend, nipp un nau 60 Koffiebohnen aftotellen, um dorut en Tass Mokka to brooen.
Kuriositäten
Fröh wurr ok Kritik an‘ Koffiekonsum luut. In de Kaffeekantate ut dat Johr 1734 vun Johann Sebastian Bach (Textgrundlaag vun Picander) wurrd disse Kritik mit Humor tomööt gahn. Dennoch hett Carl Gottlieb Hering (1766–1853) den bekannten Kanon „C-a-f-f-e-e, trink nicht so viel Kaffee!“ mit de söss Anfangstööns C-A-F-F-E-E komponeert.
Nah en verbreedt Anekdote sall de sweedsch König Gustav III. versöcht hemm, to bewiesen, dat Koffie giftig weer. Dorto söllt twee to’n Dood veroordeelt Häftlinge begnadigt wurrn ween, de een Häftling muss Tee drinken, de anner Koffie, und dat jeden Dag. De söllt aber beid sowohl de överwaaken Dokters as ok den König överleevt hemm.
Koffieplanten
To de Produktschoon vun den Drunk Koffie wurrn hööftsächlich de Aarten Arabica un Robusta bruukt, in en minn Maat ok de Aarten Liberica un Excelsa. Eerst Erdrääg leefern 3 bit 4 Johr old Strüüker, af en Öller vun etwa 20 Johren geiht de Erdrag je Struuk torüch.
Klima
Kaffee-Strüük (oder -Bööm) bruuken en utgleeken Klima ahn Temperaturextreme, ahn to völ Sünn un Hitt. De Dörsnittstemperaturen söllt tüschen 18 un 25 °C liggen, de Temperatur sall nich över 30 °C ween un dröfft nich to faken ünner 13 °C fallen, de Planten verdragen kien Temperatur ünner 0 °C. De Waterbedarf bedrocht 250 bit 300 Millimeter je Maand, weswegen de Nedderslagsmengt 1500 bit 2000 Millimeter bedragen moot, bi ünner 1000 Millimeter in't Johr wurrd mit Water nahhulpen, bi ünner 800 Millimeter in't Johr wurrd kien Koffie anbaut. Robusta-Koffie bruukt höhgere Nedderslagsmengen as Arabica-Koffie. Völ Wind un Sünnenschien schaden, wogegen Heegen un Schaddenbööm anplant wurrn. De Bodden moot deepgründig, locker un dörlässig (good „dörlüft“), baben humos as ok neutral bit licht suer ween.
Umweltfolgen
De Anbau vun Koffie is mit bannig Utwirkungen up de Umwelt verbunnen. Traditschonell wurr Koffie in‘ Schadden vun ümstahn, groot Bööm anbaut. Bi disse Methood blifft en Deel vun den natürlichen Levensruum erhollen, wat mit en düütlich höhgere Aartenvölfalt verbunnen is. Stellenwies reckt disse Völfalt sogor an de vun en unberührten Wald heran, ok wenn se as Folg vun de Bewertschapen minner wurrd. Wiel de Rieptiet vun up so en Wies trucken Koffie länger is un pro Hektar weniger Koffieplanten Platz finnen, sünd völ Koffiebuern (noch verstärkt in‘ Toog vun fallen Weltmarktpriesen dör de Koffiekrise ) dorto övergahn, bestahn Bööm to roden un Koffiebohnen in groot Monokulturen ünner free Himmel to trecken. De vörhannen Studien wiesen en drastischen Effekt up de Biodiversität. Ünner annern finnen amerikaansch Toogvagels in de boomfree Plantagen kien Ünnerslupp mehr und at Gliekgewicht ut Schädlingen un Nützlingen, de in‘ traditschonellen Koffieanbau beobacht wurrn kann, versöcht man dör den Insatz vun umweltschädlichen Pestiziden weer hentokriegen bzw. to behollen.
Nah Angaven vun de Umweltschuulorganisatschoon WWF besteiht en eng Tosommenhang tüschen den baben beschreeven „Sünnenkoffie“ un tropisch Entwaldung. Ünner de 50 Länner mit de hööchste Entwaldungsrate in de Johren 1990 bit 1995 befinnen sück to glieker Tiet 37 Produzenten vun Koffie. De 25 wichtigst Koffie-Exporteure hemm in den sülvigen Tietruum jedes Johr 70.000 km² an Waldflach verloren. De Folg is en düütlich Rückgang vun de Aartenvölfalt, in den Fall vun Vagels um bit to 90 %. Wiedere Folgen sünd verstärkte Bodenerosionen, besünners in‘ Wannerfeldbau un ünner Insatz vun Herbiziden, de de schuulen Vegetatschonsschicht vun de Bodden vernichten, as ok afnehmen Waterqualität in dat Umfeld vun Koffieplantagen. Letzteres wurrd good dorstellt dör de Bereeknung, dat för Anbau, Röstung, Transport mit Scheep un Tobereiten vun den Tass Koffie all tosommen 140 Liter virtuell Water bruukt wurrn.
Torn
Torn betekent
Koffie
Umweltfolgen
Düütlich minner Umweltfolgen gaht vun den ökologischen Anbau vun Koffie ut. In‘ Öko-Anbau is ünner annern de Insatz vun Pestiziden verboden, wiels to glieker Tiet Maatnahmen to dat Verhinnern vun Bodenerosion drapen wurrn mööt. Up de anner Siet kann dat Inkommen vun eenig Bio-Koffiebuern stabiliseert wurrn, wat etwa in Chiapas, Mexiko, de Fall is. In dat Johr 2010 wurrn ca. 6,5 % vun de weltwiet Koffie-Anbauflach ökologisch bewertschapt, worbi över 90 % vun disse Flachen in Peru, Äthiopien un Mexiko leegen.
Torn
Torn is de Familiennaam von
Koffie
Arnt
Eenmal in’t Johr wurrd arnt, in eenig Anbaurebeeden ok tweemal. Nördlich vun den Äquator liggt de Arnt in de Tiet vun Juli bit Dezember, südlich vun den Äquator in de Tiet vun April bit August. Dicht bi den Äquator kann de Arnt in all Johrestieden ween. Se düert bit to 10 oder sogor 12 Week, wiel de Früchte ok an den sülvigen Struuk ünnerscheedlich lang bruuken, um riep to wurrn. Wurrd mit de Hand so plückt, dat blots de jewiels riep Früchte arnt wurrn, kriggt man en beetere Qualität. Besünners Arabica-Koffie wurrd selektiv per „Picking-Methood“. Minner Qualität moot in Koop nommen wurrn, wenn jewiels all Früchte unafhängig vun hör Riepgrad mit de Hand oder mit Maschinen afstriept wurrn (Stripping-Methood), um Arbeit to sporen. Nahsorteeren verbeetert aber dorbi de Qualität. Strip-Arnt wurrd bi Robusta-Kaffee insett un bi Arabica-Kaffee in Brasilien un Äthiopien, de dornah dröög upbereit wurrd (kiek Upbereiten). Up groot Plantagen in Brasilien wurrn Arntmaschinen insett.
Torn
Kiek ok bi: Thorn, Toorn.
Koffie
Arnt
De Rohkoffie-Erdrag bedrocht in‘ Weltdörsnitt etwa 680 kg/ha, in Angola 33 kg/ha, in Costa Rica 1620 kg/ha, nee Plantagen in Brasilien kommt up 4200 kg/ha. Um en Sack mit 60 kg Rohkoffie to kriegen, is de Arnt vun 100 good dragen Arabica-Bööm notwennig.
Upbereiten
Bi de Upbereiten wurrn, um Rohkoffie to maaken, de Fruchthuut, dat Fruchtfleesch (ok Pulpe nömmt), de sück up dat Pergamenthäutchen befinnen Schliem, dat Pergamenthäutchen un – sowiet mögelk – ok dat Sülverhäutchen entfernt. Dat kann up dröög, as ok up natt Weg reckt wurrn. Robusta-Koffie as ok brasiliaansch un äthioopsch Arabica-Koffie wurrn dröög upbereit, de in de anner Rebeeden arnt Arabica-Koffie wurrd natt upbereit. De Nattupbereiten gifft en Koffie vun höhgere Qualität.
Pigott
Pigott is de Familiennaam von
Koffie
Dröögupbereiten
Bi de Dröögupbeeiten wurrn de etwa 50 bit 60 % Water enthollen Koffiefrüchte („Koffiekassen“) utbreedt un af un to wennd, bit se to en Watergehalt vun etwa 12 % dröögt sünd. Dat düert etwa 3 bit 5 Week. Dornah wurrn de dröög Fruchthuut und at dröög Fruchtfleesch mechanisch afschillt.
Richard Thaler
Richard H. Thaler (* 12. September 1945 in East Orange, New Jersey) is en US-amerikaansch Wertschapswetenschapler un Perfesser an de Booth School of Business van de University of Chicago. He gellt as en van de weltwiet führenden Verhollensökonomen un hett ünner annern den ehmalgen US-Präsidenten Barack Obama beraaden. 2017 wurr Thaler mit denm Nobelpries för Wertschapswetenschapen uttekent.
Koffie
Nattupbereiten
Mit de Nattupbereiten wurrd nah Mögelkeit binnerhav vun 12 Stünnen, latestens 24 Stünnen nah de Arnt mit anfungen. Tonächst wurrd mit Water vörreinigt (Hand oder Maschien) un dör Swemmen vörsorteert. Denn wurrd in en „Entpulper“ de Fruchthuut un de Pulpe afquetscht, dat Pergamenthäutchen un doran fastbackt Schliem blieven an de Koffiebohnen. Dör en Swemmkanal un dör Siebe wurrn de Bohnen in Fermentatschonsbehälter transporteert. Dor finnd en Gärung (Fermentatschoon) statt, wobi de Schliem flootend wurrd un afwuschen wurrn kann. Nah 12 bit 36 Stünnen Fermentatschoon wurrn de Bohnen wuschen un denn to’n Dröögen (Sünn, Luft, wenn nödig: Heetluft) utbreedt un bit to en Watergehalt vun etwa 12 % dröögt. För de Nattupbereiten wurrn je Kilogramm marktfardigen Rohkoffie 130 bit 150 Liter Water bruukt.
Halfdröög Upbereiten
Um bi Waterknappheit Water to sporen un doch en höhgere Qualität as bi de Dröögupbereiten hentokriegen, wurrd en so nömmt halfdröög Upbereiten anwennd: Nah dat Waschen wurrd dat Fruchtfleesch wietgahnd afquetscht, denn aber wurrd nich fermenteert, sonnern glieks afdröögt. Dornah wurrn as bi de Dröögupbereiten de dröög Fruchthuut un dat dröög Fruchtfleesch vun de Koffiebohnen afschillt.
Reinigen
Nah de Upbereiten sünd de Koffiebohnen noch vun Pergamenthäutchen umgeven, so nömmt „Pergamentkoffie“. Dör Schillen wurrn dat Pergamenthäutchen un sowiet mögelk ok dat Sülverhäutchen entfernt.
In en Slussbehanneln wurrn noch enthollen Verunreinigungen aftrennt un de Bohnen – bi hoochwertig Koffies mit der Hand – verlesen, dat bedüüd nah Grött un Qualität sorteert. Dat ergifft den marktfardigen Rohkoffie.
Rösten
Um Rohkoffie genootbar to maaken, wurrn de Bohnen röst. Allgemeen versteiht man ünner Rösten dat dröög Uphitten vun Koffiebohnen, normalerwies ünner atmosphärischen Druck. Dorbi löppt dat Röstgoot dör ünnerscheedliche chemische un physikalische Perzesse, dör de de röstkoffiespezifischen Farv-, Smacks- un Aromastoffe bildt wurrn. All bi 60 °C fangt de Röstvörgang an un geiht in dat traditschonelle Röstverfahren bi ca. 200–250 °C, bzw. in‘ tietsporen Industrieröstverfohren bi Temperaturen vun bit to 550 °C. to Enn‘ Soort un Qualität vun de Rohkoffiebohnen, as ok Rösttiet un Temperatur bestimmen den Röstgrad un beinflooten in‘ Wesentlichen Aromabildung, Entwicklung vun de Smacksstoffe un Bekömmlichkeit. Gau Industrieröstungen bi hooch Temperatur bauen mehr Schadstoffe, as Melanoidin un Acrylamid, up. Hell Röstungen führen to en ehrder suer, aber weniger bitteren Smack, wiels dunklere Röstungen licht sööt, aber bitter smecken.
De Warmtöverdragen up de Böverflach vun de Koffiebohnen passeert middels Konvektschoon, Strahlung un Kuntakt. Allerdings geiht man tonehmend vun de Kuntakt- to de Konvektschonsröstung över, bi de de Koffier mit direkt oder indirekt beheizt Luft umspöölt un somit de Warmtöverdragen up dat Röstgoot verbetert wurrd. Folgen Röstverfohren sünd begäng:
Wertschaplich Bedüüden
Koffie is nich, as faken seggt wurrd, dat. För eenig Länner, as to’n Bispeel Osttimor, is dat dat eenzig nennenswerte Exportgoot. De Koffieerlöse schwanken stark: Sie fullen vun 14 Mrd. US-Dollar 1986 (dormalige Rekordsumme) up 4,9 Mrd. US-Dollar in dat Krisenjohr 2001/2002. Disse so nömmt Koffiekrise – se düer mehrere Johren – harr Folgen för Koffieproduzenten up de ganze Welt. Weltwiet arbeiten etwa 25 Millionen Minschen in‘ Anbau, de Verarbeitung un den Verdiev vun Koffie, tosommen mit den Familienangehörigen
Starkweather
Starkweather is de Familiennaam von
Koffie
Wertschaplich Bedüüden
De Hannelsprodukte Eerdgas (200 Mrd. US-Dollar), Kopper (120 Mrd. US-Dollar), Aluminium (116 Mrd. US-Dollar), Gold [ut Minen] (87 Mrd. US-Dollar), Weeten (33 Mrd. US-Dollar), Boomwull (26 Mrd. US-Dollar), Fleesch (43 Mrd. US-Dollar), Melk (32 Mrd. US-Dollar) un Ledder (23 Mrd. US-Dollar) liggen vör Koffie (22 Mrd. US-Dollar).
Starkweather
Starkweather betekent
Koffie
Wertschaplich Bedüüden
Etwa 10 Perzent vun den Röstkoffie wurrn as koffeinfree Koffie verköfft (Angaav van 2004).
Pigott
Pigott betekent
Domingo Santa Cruz
Domingo Santa Cruz is de Naam von
Richard Thaler
Leven
Richard H. Thaler kreeg 1967 den akademischen Grad Bachelor van de Case Western Reserve University un 1970 den Master an de University of Rochester. 1974 kreeg he dor mit de Arbeit The Value of Saving A Life den Doktertitel (Ph. D.). He bleev denn noch veer Johr as Assistenzperfesser in Rochester, ehe he an de Cornell University wesseln dee. Dor weer he van 1978 bit 1980 Assistenzperfesser, van 1980 bit 1986 Associate Professor, van 1986 bit 1988 Perfesser un van 1988 bit 1995 Henrietta Johnson Louis Professor. 1995 wurr he Robert P. Gwinn Professor un later Ralph and Dorothy Keller Distinguished Service Professor an de University of Chicago. 1994/95 weer he Gastperfesser an dat Massachusetts Institute of Technology.
Pigott
Kiek ok bi: Piggott, Pigot.
Richard Thaler
Leven
Thaler weer 2015 Präsident van de American Economic Association. För sien Forschung to de Wertschapspsychologie kreeg he 2017 den Nobelpries för Wertschapswetenschapen
Wetenschapliche Wirkung
Thaler arbeit up dat Rebeet van de Verhollensökonomik; he ünnersöcht Marktanomalien un Entscheedensfinnensperzesse. So befaat he sück dormit, welker Utwirkungen dat hett, dat de in de Realität hanneln Minsch – entgegen annersluudend ökonomisch Annahmen – nich immer as „Homo oeconomicus“ ageert, d. h. nich immer ratschonal togunsten van eegen  Interessen entscheeden deiht. Bispeelswies funn Thaler Beleeg för de Paddafhängigkeit van Risikoverhollen (lütt Gewinne führen dorto, dat man immer gröttere Risiken ingeiht) ebenso as för freewillige Kooperatschoon, wenn völ up dat Speel steiht. De in dat Vereenigte Königriek inführt Anreize to en starkere Bedeeligung van de Bevölkerung an Pensionsfonds gaht up de Rezeptschoon van dat van Thaler tosommen mit Cass Robert Sunstein verfaat Book Nudge  dör de  britisch Konservativen torüch. Wegen Thaler sien Forderung nah staatlich Verhollensanreizen, de de to Körtsichtigkeit (myopia) neegen Massen dör nudging to en ökonomisch ratschonaler Verhollen motiveeren kunnen, wurr sien Ansatz van neoliberalen Kritikern as Casey B. Mulligan as „paternalistisch“ betekent. Ok wurrd ut demokratietheoretisch Sicht inwennd, dat dat Nudging Politikern mögelk maakt, sück över den Börgerwillen wegtosetten bzw. dissen mit ökonomisch Anreizen tou manipuleeren.