cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Itzenbüttel
Verwaltungsgeschicht
De Oort hett vör 1852 to de Vaagdie Hittfeld in dat Amt Horborg tohöört un denn von 1852 bet 1859 to dat Amt Hittfeld. 1859 is dat wedder Deel von dat Amt Horborg worrn. Na 1885 weer dat in’n Kreis Horborg. 1932 is dat Deel von’n ne’en, grötteren Kreis Horborg worrn.
Itzenbüttel hett fröher tohoop mit Reindörp polietsch de Gemeen Itzenbüttel billt. Mit de Gemeenreform in Neddersassen an’n 1. Juli 1972 is de Oort denn aver von Reindörp aftrennt un Deel von de Gemeen Jesborg worrn. Reindörp is Deel von de Gemeen Bookholt worrn.
Religion
Itzenbüttel is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel von de Martins-Kark in Jesborg.
För de Kathoolschen is de St.-Petrus-Kark in Bookholt tostännig.
Wapen
Dat Wapen wiest op roden Grund en gollen Lööw, de schriddt, ümgeven von twee sülvern Krinks.
Verkehr
Von Itzenbüttel loopt lüttjere Straten na Oosterbarg/Reindörp un na Jesborg. In Jesborg geiht dat an de Landsstraat 213 ran, de in’n Noorden na Bendsdörp un Hittfeld geiht un in’n Süüdoosten na Asendörp un Hanstää. Von Reindörp geiht de Kreisstraat 83 in’n Süden na Lüll un in’n Noordwesten na Bookholt.
De nächste Autobahn is de Autobahn 1 (Afsnidd Hamborg–Bremen). De Opfohrt 42 Dibbersen liggt so teihn Kilometer in’n Noordwesten von Itzenbüttel an de B 75.
De nächste Bahnhoff is so bi fiev Kilometer wied weg in’n Westen de Bahnhoff Bookholt an de Bahnlien Hamborg–Bremen. Von 1874 bet 1981 hett dat ok Personenverkehr op de Bahnlien Wittenbarg–Bookholt geven. De nächste Bahnhoff weer in disse Tied de Bahnhoff Jesborg dree Kilometer in’n Süüdoosten. Na’n Eersten Weltkrieg is ok en Bahnhoff in Reindörp anleggt worrn, de dree Kilometer wied weg weer.
Lucas Ribeiro
Lucas Ribeiro is de Naam von
* Lucas Ribeiro (* 1999), brasiliaanschen Footballspeler,
Kubin
Kubin oder Kubín is de Familiennaam von
Bohlsen
Bohlsen betekent
Bohlsen is de Familiennaam von
Kiek ok bi: Watermöhl Bohlsen, Boelsen.
Gemeen Vörwark
Vörwark is en Gemeen in de Samtgemeen Tarms in’n Landkreis Rodenborg in Neddersassen mit.
Geografie
De Navergemenen sünd Wilst un Bülst in’n Noorden, Horß (Samtgemeen Söttmer) in’n Oosten, Otterbarg (in’n Landkreis Veern) in’n Süden un Grasbarg (in’n Landkreis Oosterholt) in’n Westen.
Geologie
En Översicht över de Geologie un Entstahn vun dat Rebeet vun’n helen Landkreis is in den Artikel Landkreis Rodenborg (Wümm) beschreven un kann dor naleest waarn.
Historie
De Gemeen Vörwark is an’n 1. März 1974 ut de olen Gemenen Bookholt, Dipshoorn un Vörwark tohoopleggt worrn.
Wapen un Flagg
Dat Wapen von de Gemeen wiest baven vörn op sülvern Grund en grönen Boom, de op en swarten Schildfoot steiht. Op’n Schildfoot liggt en gollen Urn. Baven achtern wiest dat op blauen Grund en gollen Ring mit en roden Eddelsteen. In dat Feld ünnen wiest dat Wapen op sülvern Grund dree gröne Bökenbläder.
Dat Feld baven vörn is dat Wapen von dat Dörp Vörwark, dat Feld baven achtern von Dipshoorn un dat Feld ünnen von Bookholt.
Lucas Osiander
Lucas Osiander is de Naam von
* Lucas Osiander de Öllere (1534–1604), düütschen evangeelschen Theoloog, Preddiger un Kumponist,
Cordes
Cordes betekent
Cordes is de Familiennaam von
Kiek ok bi: Kordes, Coordes.
Wremerdeep
Wremerdeep is en lütten Oort in de Gemeen Wuster Noordseeküst in’n Landkreis Cuxhoben, Neddersassen. De Oort höört polietsch von öllers bi Wreem mit bi.
Geografie
De Oort liggt in de Masch von Land Wusten glieks achter’n Diek von de Noordsee un an de Münn von de Wremer Waterlöös.
De Naveröörd sünd Smarrn, Rielk un Rintzeln in’n Noorden, Misselwarden in’n Noordoosten, Noordwierde un Wreem in’n Oosten, Wremerbüttel in’n Süüdoosten un Hungerhörn un Hofe in’n Süden.
Historie
De Naam von’n Oort kummt von de Laag an de Münn von de Wremer Waterlöös in de Noordsee. So en Münn warrt Deep nöömt.
Harries
Kiek ok bi: Harris.
Wremerdeep
Historie
1517 hett dat de Slacht an’t Wremer Deep geven, in de ok Tjede Peckes doodbleven is.
In Wremerdeep leeg de Haven von Wreem, för den vör allen de Fischeree op Granaat wichtig weer.
Vondaag is aver vör allen de Tourismus wichtig för den Oort. Dat gifft dor Restaurants, en Campingplatz un veel Feernwahnungen.
Von 1906 bet 1930 hett de Lüchttoorn Lütten Preuß in Wremerdeep stahn. 2005 is he för den Tourismus wedder opboot worrn.
Wremerdeep liggt in’n Westen von Land Wusten un de See hett dor – anners as annerwegens, wo de See Sand un Slick aflagert hett – an de Küst freten.
As na de Stormflood von 1962 de Dieken an de Noordsee all höger boot worrn sünd, is 1967 ok de Diek in Land Wusten nee maakt worrn. Von wegen dat de Hüüs von Wremerdeep so dicht an’n olen Diek legen hebbt un dor nich noog Platz för den högeren un brederen ne’en Diek weer, müssen söven von de Hüüs afreten warrn.
Verwaltungsgeschicht
De Oort weer vör 1852 in dat Wremer Veerdel von dat Kaspel Wreem un hett to dat Vaagdiegericht Land Wusten tohöört. Von 1852 bet 1885 leeg de Oort in’t Amt Dorum un denn in’n Kreis Leh. 1932 is dat Deel von’n Kreis Wersermünn worrn un 1977 denn von’n Landkreis Cuxhoben.
Mit de Gemeenreform in Neddersassen an’n 1. März 1974 is de Gemeen Wreem Deel von de Samtgemeen Land Wusten worrn. To’n 1. Januar 2015 is de Gemeen oplööst un ut de ganze Samtgemeen Land Wusten is tohoop mit de Gemeen Noordholt de ne’e Gemeen Wuster Noordseeküst worrn.
Religion
Wremerdeep is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel von de Willehadi-Kark in Wreem.
För de Kathoolschen is de Hillig-Hart-Jesu-Kark in Bremerhoben-Leh tostännig.
Verkehr
De nächste Autobahn is de Autobahn 27 (Afsnidd Bremerhoben–Cuxhoben). De Opfohrt 5 Debst liggt so 13 Kilometer in’n Süüdoosten von Hülsen an de L 120.
De nächste Bahnhoff is so bi twee Kilometer wied weg in’n Oosten de Bahnhoff Wreem an de Bahnlien Bremerhoben–Cuxhoben.
Norbert Wagner
Norbert Wagner is de Naam von
Port Ellen (Brenneree)
Port Ellen is de Naam vun en ehmolige Whisky-Brenneree in den Oort Port Ellen op dat schottische Eiland Islay. En Deel vun de Bowarken sünd in de britischen Denkmollisten in de Kategorie B inordent.
Norbert Wagner
* Norbert Wagner (* 1929), düütschen Mediävist,
Port Ellen (Brenneree)
Historie
duum|De Brenneree vördem se afreten weer duum|De Brenneree na’t Afrieten 2009 Grünnt worrn is de Brenneree 1825 dör Alexander Kerr Mackay. 1836 güng se in den Besitt vun John Ramsay, 1920 weer se vun Iaian Ramsay of Kildalton, en Neffe vun John Ramsay, an James Buchanan & Co. un John Dewars & Sons Ltd. verköfft, de 1925 mit de Distillers Company Limited (DCL) tohopengahn sünd. 1929 weer de Brenneree to’n eersten mol dicht maakt. Eerst 1966 is se wedder apen maakt worrn, nadem se moderniseert un de Tall vun de Brennblasen op veer verdubbelt weer. 1973 is en Molteree mit veel Ruum dorto boet worrn, de ok vundaag noch in Bedrief is un de Destillen Ardbeg, Caol Ila, Lagavulin un deelwies ok Bunnahabhain, Kilchoman un Laphroaig versorgen deit. De Törf, de to’n Drögen verfüürt warrt, kummt ut dat Castlehill Moor in de Neeg.
Produkschoon
Port Ellen höör to dat schottische Whiskyrebeet Islay un hett ehr Whisky mit Water ut den Leorin Loch herstellt. De Brenneree harr een Meeschfatt (mash tun) vun mehr as 5,5 t un acht Gäärfatten (wash backs) mit tosamen 240.000 l. Brennt weer in twee wash stills to 28.000 l un twee spirit stills to 25.000 l. Dormit harr de Destille en Kapizität vun ruchweg 800.000 l in’t Johr. De Whiskys ut de Brenneree warrt mit de Tiet roor op’n Markt, sünd aver jümmer noch to köpen. Man, se warrt ok jümmer dürer. As dat bi de Islay-Whisky begäng is, hebbt ok de Whiskys ut Port Ellen en törfigen Röök un Smack.
Kahlenbach
Kahlenbach betekent
Kahlenbach is de Familiennaam von
Kiek ok bi: Kalenbach.
Paul Wagner
Paul Wagner is de Naam von
* Paul Wagner (1617–1697), düütschen Jurist un Börgermeester,
Halyikwamai
De Halyikwamai, ok Jallicumay, Quigyuma, Tlalliguamayas oder Kikima, sünd en Ünnerstamm vun de Yuma. As se dat eerste Mal up de Witten dropen, leeven se an de Colorado-River in de USA.
Coordes
Coordes is de Familiennaam von
Kiek ok bi: Cordes.
Lucas João
Lucas João is de Naam von
* Lucas João, Freeheitskämpfer ut Oosttimor,
Marion County (Süüd-Carolina)
Historie
De Kreis is 1800 grünnt worrn.
Demografie
Vun de 35.466 Inwahners bi’n Zensus vun 2000 harrn 15.660 Minschen Arbeit. Dat Inkamen je Kopp vun de hele Inwahnertall weer 13.878 US-Dollar. 15.107 Minschen hebbt op de Highschool ’n Afsluss maakt, ’n Afsluss an’e Universität, de ’n Bachelor-Afsluss oder noch höger weer, hebbt 2.257 Minschen maakt. 22,89 % vun de Inwahners leven 2000 ünner de Inkamensgrenz to de Armoot.
3,86 % hebbt 2000 tohuus ’n annere Spraak as Engelsch snackt un 1,44 % vun de Inwahners sünd buten de USA boren worrn. Op 100 Mannslüüd kaamt na de Statistik 116,4 Froonslüüd.
Vun de Vöröllern her sünd 41,69 % vun de Minschen Witte, 56,35 % Swarte, 0,28 % stammt ut Asien un 0,01 % vun de Eilannen in’n Pazifik. 0,25 % sünd Nakamen vun Indianers. 0,90 % hebbt sik sülven to noch annere Gruppen torekent. 0,52 % hebbt angeven, dat se Vörfohren vun ünnerscheedliche Afstammung hebbt. As Nakamen vun Lüüd ut Latienamerika hebbt sik 1,79 % vun de Lüüd ansehn.
Lucas Crispim
Lucas Crispim is de Naam von
* Lucas de Farias Crispim (* 1994), brasiliaanschen Footballspeler,
Grill
Grill betekent
Capobianco
Capobianco is de Familiennaam von
Grill
Grill is de Familiennaam von
,
Osterloh
Osterloh is de Familiennaam von
,
Osterloh betekent
Dat is ok de hoochdüütsche Naam von
Builefeld
Builefeld is en Stadt in Westfalen in'n Nordossen vun Noordrhien-Westfalen. De Kreisfrie Stadt is de gröttste Stadt in de Region Ostwestfalen-Lippe. De Inwahnertahl vun Builefeld överschritt 1930 de 100.000-Grenz un makt de Stadt to en Grootstadt. Hüüt heurt se mit eer üm 329.000 Inwahners to de 20 gröttsten Städer vun Düütschland. Siet 1969 is Builefeld Universitätsstadt. Tosammen mit Hiarwede un Gütsel ward se to de Ballungsrebeden vun Düütschland teihlt.
Geografie
De ole Stadtkern liggt nördlich vun den Osning, direkt södlich slött sik de Industrie-Stadtbezirk Brackwede an, de to'n Deel in'n Builefelder Pass liggt. Hinner de Spaarnbuarch, in'n Osning un in'n Builefelder Pass liggt Gadderboom. De Osning is de Watersnaat. In ole Tiden hebben se de överen Deel vun de Bäke Lutter, de eggentliks inne Siäne fleet, dör de nache Builefelder Siet umleggt.
Södlich vun Brackwede liggt en Reeg Stadtveedel, as Sennestadt oder Quelle. Nördlich vun de Stadtkern, ook an'n Foot von'n Osning, liggen de Böargerpark, de „Alm“ (Dat is de groote Footballweese vun den Vereen Arminia.), un de Unversität.
Nördlich, östlich un westlich vun de ole Stadt liggt en Reeg Stadtveedel, as Schilske, Heepen oder Jüarmke (*). Bevor de Grünnung vunne Stadt de Dörpken Bilivelde lag inne Kerkspeel vun Heepen. Schilske liggt bi de Johannesbäke. Inne Tid vun Napoleon wor dor de snaat tween Frankriek in'n Norden un de Künningriek Westfalen.
Geograafsch liggt Builefeld in dat Ravensbiärger Hüggelland, in'n Oosten riekt sien Stadtrebeet an de Snaat vun't Lippske Land un in'n Söden bis inne Senne.
(* Achtung, de Ravensbiärgers spreken J wie hoochdüütsch G, un G spreken se an'n Woartbeginn wie ch.)
Builefeld-Verswöören
Mancheiner seggt, dat Builefeld üawerhaupt nich existieren daie. Oawer dat is nich richtig. Wer sick süms en Bild doavan maken will, kann dat deon.
Oscars 1934
De Oscars 1934 sünd an’n 16. März 1934 in’t Ambassador Hotel in Los Angeles utgeven worrn, wat dormit de sösste Oscarvergaav weer. Uttekent weern dorbi Filmen ut de Tiet vun’n 1. August 1932 un den 31. Dezember 1933. Dat Johr dorför hett dat keen Oscars geven, vunwegen dat man in tokamen Tieten jümmer de Filmen ut dat Vörjohr ehren wull. Modereert weer de Vergaav vun Will Rogers.
As ne’e Kategorie is de Beste Helpsmann vun’n Speelbaas dortokamen. Man, disse Kategorie hett dat blots fief Johren lang geven. An’n fakensten nomineert – veermol neemlich – weer dat Johr de dree Filmen Cavalcade, A Farewell to Arms un Lady for a Day. Mit dree Oscars hett Cavalcade de meisten dorvun wunnen.
Best Film
Cavalcade (dt.: Kavalkade) vun Fox Film Corporation
Best Speelbaas
Frank Lloyd för Cavalcade (dt.: Kavalkade)
Best Helpsmann vun’n Speelbaas
Charles Barton, Scott R. Beal, Charles Dorian, Fred Fox, Gordon Hollingshead, Dewey Starkey un William Tummel (keen Filmtitels angeven)
Best Hööftdorsteller
Charles Laughton för The Private Life of Henry VIII. (dt.: Das Privatleben Heinrichs VIII.)
Lucas Carlsson
Lucas Carlsson is de Naam von
Oscars 1934
Best Dreihbook na Vörlaag
Victor Heerman un Sarah Y. Mason för Little Women (dt.: Vier Schwestern)
Best Kamera
Charles Bryant Lang för A Farewell to Arms (dt.: In einem anderen Land)
Best Szenenbild
William S. Darling för Cavalcade (dt.: Kavalkade)
Best Kortfilm – Kummedie
Louis Brock för So This Is Harris!
Best Kortfilm – Neeheiten
Joe Rock (Educational Pictures) för Krakatoa
Vicente Enrique y Tarancón
Vicente Kardinal Enrique y Tarancón (* 14. Mai 1907 in Burriana, Spanien; † 28. November 1994 in Valencia) weer Arzbischop vun Toledo un Madrid.
Leven
Enrique wurr nah philosophischen un theologischen Studienjohren in Tortosa un Valencia an‘n 1. November 1929 to’n Preester weeht. In de Johren 1929 bit 1933 as ok 1938 bit 1946 hett he as Gemeendseelsörger in dat Bisdom Tortosa arbeit. Tüschen 1933 un 1938 wark he as Seelsörger för de Kathoolsch Aktschoon in dat Arzbidom Madrid.
An‘n 25. November 1945 hett hüm Paapst Pius XII. to’n Bischop vun Solsona nömmt. De Bischopsweehn kreeg he an’n 24. März 1946 vun den Bischop vun Tortosa, Manuel Moll y Salord; Mitkonsekratoren weern de Weehbischop un latere Arzbischip vun Madrid, Casimiro Morcillo González, un Weehbischop Juan Hervás y Benet ut Valencia.
Enrique nehm in de Johren 1962 bit 1965 aan dat Tweet Vatikaansch Konzil deel. An’n 12. April 1964 hett hüm Paapst Paul VI. to’n Arzbischop van Oviedo, an‘n 30. Januar 1969 to’n Arzbischio van Toledo nömmt. In dat Konsistorium an‘n 28. April van dat sülvig Johr hett he hüm as Kardinalpreester mit de Titelkark San Giovanni Crisostomo in dat Kardinalskollegium upnommen. An’n 3. Dezember 1971 wurr Kardinal Enrique denn Arzbischop van Madrid. 1978 nehm he as wahlberechtigt Kardinal an dat August-Konklave deel, dat Johannes Paul I. wählen dee, as ok twee Maand later an dat Oktober-Konklave, dat Johannes Paul II. wählen dee. He weer van 1971 bit 1981 Vörsitter van de Spaansch Bischopskonferenz.
Johannes Paul II. hett an’n 12. April 1983 sien öllersbedingten Rückträegesöök annomme. An’n 4. Oktober 1994 kreeg he de Ehrendokterwürde dör de Polytechnische Universität Valencia. Kört Tiet dornah, an’n 28. November 1994, is he in Valencia storven un wurr in Madrid bisett.
Ratmir Dmitrijewitsch Cholmow
Ratmir Dmitrijewitsch Cholmow (* 13. Mai 1925 in Schenkursk; † 18. Februar 2006 in Moskau) weer en russisch-sowjeetsch Schachspeler.
Leven
Ratmir Cholmow hett mit 12 Johren Schach spelen lernt un weer mit 14 Johren all Meester vun Archangelsk. In sien Jöögd weer he Matrose vun de sowjeetsch Hannelsflotte. Tüschen 1949 un 1961 wunn he mehrmals de Meesterschap vun Litauen. 1954 wurr he Internatschonaler Meester, 1960 Grootmeester. 1967 leet he sück in Moskau daal un speel dor völ Johren lang för Spartak Moskau. Tüschen 1948 un 1972 nehm he an sössteihn Landsmeesterschapen vun de UdSSR deel, sien best Ergevnis reck he dorbi mit en deelten eersten Platz 1963 in Leningrad. He hett ok eenig Turniere in't Utland bestreeden, allerdings blots in sozialistischen Länner un wunn ünner annern in Kecskemét 1962, Havanna 1968 un Budapest 1976. He weer bit in't hooch Öller schachlich aktiv, wiel he vun sien lütt staatlich Rente nich leven kunn.
1982 hett he en Autobiografie mit 63 kommenteert Partien in russisch Spraak rutgeven. Sien bekanntest Gewinnpartie speel he Havanna 1965 gegen Bobby Fischer. En vun Cholmow sülvst överleefert Anekdote is, dat he sück as den „eegentlichen Weltmeester“ 1954 ansehn dee, denn vör Beginn vun den WM-Kampf tüschen Michail Botwinnik un Wassili Wassiljewitsch Smyslow hemm de beid Kontrahenten jewiels stillkens Trainingswettkämpe mit Cholmow speelt un Cholmow hett beid wunnen.
Sien best Historsch Elo-Tall weer 2736 in' März 1961, dormit leeg he up Platz 8 vun de Weltranglist.
Partiebispeel
En Glanzpartie wunn Cholmow bi de 32. UdSSR-Meesterschap in Kiew 1964 gegen David Bronstein. Dat Springeropper in' 18. Toog wurrd vun den engelschen Grootmeester John Emms in sien Book The most amazing chess moves of all time up Platz 4 führt.
Gemeen Hobscheid
De Gemeen Hobscheid (luxembörgsch Gemeng Habscht; ) is en Gemeen in’n Kanton Capellen von dat Groothartogdom Luxemborg. Seet is de Oort Eischen. Se hett op en Rebeed von 32,61 km².
Geografie
De Gemeen besteiht ut de Öörd Greisch, Hobscheid, Leesbach, Roodt, Simmern, Simmerfarm, Simmerschmelz, un Eischen.
De Gemenen ümto sünd Beckerich, Saeul, Helperknapp, Koerich, Steinfort, Arlon un Kehlen.
Mount Everest
De Mount Everest is mit Hööcht, de hööchste Barg in' Himalaya un vun de Eer. He hörrt to de 14 Achtduusender un to de Seven Summits. De Mount Everest is nah den britschen Landvermeeter George Everest nömmt. Up Nepali heet de Barg Sagarmatha, up Tibetisch Qomolangma (düütsch Utspraak „Tschomolangma“; engelsch Ümschrift Chomolungma).
De Mount Everest befind sück in' Mahalangur Himal in de Region Khumbu in Nepal an de Grenz to China (Autonom Rebeet Tibet); de westliche un südöstliche vun sien dree Tippgrate billen de Grenz. Up nepalesisch Siet is he Deel vun den Sagarmatha-Nationalpark, de to dat UNESCO-Weltarv hörrt. up de Nordsiet hörrt he to'n Qomolangma National Nature Reserve, dat mit den vun de UNESCO utwiest Qomolangma-Biosphärenreservat korrespondeert.
Edmund Hillary un Tenzing Norgay gelung an' 29. Mai 1953 de Eerstbestiegen vun den „darten Pol“. An' 8. Mai 1978 besteegen Reinhold Messner un Peter Habeler den Tipp eerstmals ahn tosätzlichen Suerstoff.
Naams vun den Mount Everest
miniatur|links|George Everest Up Nepali wurrd de Barg सगरमाथा Sagarmatha („Stirn vun den Himmel“) un up Tibetisch ཇོ་མོ་གླང་མ Jo mo klungs ma (in offizieller Transkriptschoon: Qomolangma; „Moder vun dat Universum“) nömmt. De chineesch Naam 珠穆朗玛峰 Zhūmùlǎngmǎ Fēng is en phonetische Weddergaav vun dat Tibetische. De hüüd in Europa begäng Transkriptschoon is dat engelsche Chomolungma. Dat in düütschspraakig, vör allen ölleren Texten, bruukt Tschomolungma wurr togunsten vun Chomolungma ut neeeren düütschspraakig Borns verdrängt.
Sir George Everest weer lang Johren Baas vun de Groot Trigonometrisch Vermeeten vun Indien un Surveyor General of India. Ünner sien Nahfolger Andrew Scott Waugh wurr de tonächst as „Peak b“ betekent Tipp 1848 eerstmals vun Indien ut vermeeten, wiel Nepal den Togang to sien Territorium verwiegern dee. Nah wiederen Vermeetensarbeiten över Entfernungen bit to 200 km folgten denn umfangriek, komplexe Bereeken dör Radhanath Sikdar in den Computing Offices in Dehradun, de 1852 to dat Ergevnis keem, dat de intüschen as „Peak XV“ („Tipp 15“) betekent Tipp mit 29.002 Foot (8.840 m) höhger is as all anner bither bekannt Bargen. Um letzte Twiefel an de Nauigkeit vun dat Vermeeten wegen de groot Entfernungen uttorüümen, geev Andrew Waugh dit Ergevnis eerst 1856 in en Schrieven an de Royal Geographical Society bekannt. Dorbi hett he den Barg to Ehren vun sien Vörgänger as Mount Everest betekent. De hüüd begäng Utspraak vun Mount Everest luut, Sir George hett sien eegen Nahnaam allerdings utspraaken.
miniatur|Utsnitt ut Stielers Handatlas van 1891 mit de Naam Gaurisankar
Geologie
miniatur|Drift vun de Indisch Plaat. De Mount Everest is, as de gesamte Himalaya, wiels de alpidischen Gebirgsbillen entstahn. De Konvergenz vun de indisch Plaat un de eurasisch Plaat führ to dat Sluuten vun de Tethys mit Anfang vör etwa 50 Million Johren in' Eozän un in Folg to Kollision vun de Kontinente Indien un Asien. De wesentlich lüttgere indisch Plaat schufft sück immer noch mit en Rate vun etwa dree Zentimetern pro Johr unter Eurasien. De Mount Everest wasst infolg de mit de Kollision verbunnen Verdicken vun de kontinentale Krust immer noch, allerdings blots wenige Millimeter in't Johr. De fortdüern Heeven wurrd dorbi dör isostatische Utglieksbewegungen veroorsaakt, de ut den Dichteünnerscheed vun de stapelt Krust in den Beriek vun dat Gebirge un de (dichtere) Asthenosphäre folgt. De Krustenblock kriggt dorbi en Updriev as en Körk in't Water.
Dör de hooch Umsluutensdruck un de hooch Temperaturen bi de Versenken in den böveren Eerdmantel wurrn de oorsprünglichen Krustengesteens metamorph ümwannelt. In' Everest-Massiv besteiht de ünnerste Eenheit vun de Tipppyramide (böverhalv 5400 m hööftsächlich ut metamorph Gesteens, vör allen dunkel, biotitriek Gneisen. De Grenze to de doröver liggen Graniten is dör pegmatitische Gänge relativ düütlich markeert. De so nömmt „Nuptse-Granit“ (nömmt nah den Nahberbarg Nuptse) is en heller Granit, de neben Quarz un Feldspat hööftsächlich Muskovit, Biotit un Turmalin enthollt. De verwittert typischerwies to groot Blocken. Up över 7500 m Hööcht liggen metamorph överpräägt Sedimentgesteens. Disse fossilriek mikritisch Kalksteens bit Tonsteene enthollen Trilobiten, Ostrakoden as ok Seelilien un Hoorsteerns (Crinoidenkalk). Se hemm en hell geel Farv un wurrn as „Geel Band“ betekent. Se wurrn bi de Gebirgsbillen up den kristallinen Sockel ut Gneisen un Graniten överschaaven un fallen nah Südwesten in. Dordör sünd de Gesteens an de Südwestsiet vun den Everest leeger antodrapen, as an de Noordsiet. De böverste Tipppyramide vun den Everest besteiht ut grau Kalksteen mit Inlagerungen vun Sand un Schutt, de blots in minn Utmaat de Metamorphose ünnerleeg.
Topographie
De Tipppyramide is dör Erosion un gewaltige Gletscher modelleert. De dree Hööftkämme – Westgrat, Nord-/Nordostgrat un Südostgrat – ünnergleedern den Tipp in dree Hööftwanden – Südwestwand, Nordwand un Ostwand (Kangshung-Flanke). Buterdem trennen de Grate de dre sück vun den Mount Everest un sien Nahbertippen utgeeten Gletscher: Khumbu-Gletscher, Rongpu-Gletscher (ok Rongbuk-Gletscher) un Kangshung-Gletscher.
Südostgrat un Westgrat as ok deren Fortsetten billen de wiedere Grenz tüschen Tibet un Nepal. De Südostgrat verbind den Mount Everest mit de 8516 m hooch Lhotse, de leegste Punkt vun dissen Grat is de 7906 m hooch Süüdsaddel (South Col). In' wiederen Verloop sett sück de Grat vun den Lhotse in Richt Lhotse Shar (8415 m) un Peak 38 (7591 m) fort. De Westgrat löppt tonächst in en Nebentipp – de so nömmt Westschuller – ut, de to'n Lho-La-Pass (6606 m) affallt un sück denn in de Bargkett ut Khumbutse (6636 m), Lingtren (6714 m) un Pumori (7138 m) fortsett. De up tibetisch Siet befindliche Nordostgrat teelt vun den Tipp över dree Felsstufen un dree Felsnadeln bit to'n östlichen Rongpu-Gletscher daal. Vun hüm twiegt ünnerhalv vun de Stufen un böverhalv vun de Nadeln de Nordgrat up en Hööcht van 8420 m af un verbind den Mount Everest över den leegsten Punkt an' Noordsaddel (7005) mit den 7543 hooch Changtse. Vun den Lhotse treckt up nepaleesch Siet in westlich Richt de lang Bargkamm vun den Nuptse (7861 m), de vun den Mount Everest dör dat Daal vun dat Swiegen un den Khumbu-Gletscher trennt wurrd.
De Wanden vun den Everest sünd ünnerscheedlich gleedert. De Südwestwand to dat Daal vun dat Swiegen wiest twee markante Pielers ut. Se is in' Ganzen steil (um 60–70 Grad). De Nordwand is in' Wesentlichen gleedert dör twee hooch liggen Couloirs, dat Norton-Couloir un dat Hornbein-Couloir. De Neegen vun de Nordwand geiht van 40–45 Grad. De stark vergletschert Ostwand oder Kangshung-Wand hett dree Hööftpielers. Se is in' ünneren Deel bannig steil (bit 80 Grad), un in böveren, swaaker neegt Deel vun Hängegletschern markeert.
Klima
De klimatisch Bedingungen an den Mount Everest sünd extrem. In’ Januar, den koldsten Maand, bedrocht de Dörsnittstemperatur up den Tipp −36 °C un kann up Werte bit to −60 °C fallen. Ok in den warmsten Maand, den Juli, stiegen de Temperaturen nich över de Fröstgrenz, de Dörsnittstemperatur up den Tipp bedrocht denn −19 °C. miniatur|Wulkenfahnen vun Mount Everest un [[Lhotse, rechts Ama Dablam]]
In' Winter un Fröhjohr herrschen Winde ut westlichen Richten vör. De fuchtig Luft kondenseert to en witt, nah Osten wiesen Wulk (verfälschend faken as „Schneefahne“ betekent. Wegen disse Wulkenfahnen hull man den Himalaya oorsprünglich för en Vulkankett. Anhand vun de Wolkenfahn vun den Mount Everest schätzen Bargstieger ok de Windgeschwindigkeit up den Tipp af: Bi etwa 80 km/h steiht se rechtwinklig to'n Tipp, bi höhgeren neegt se sück nah ünnern un bi leegeren nah baben. In' Winter prallt de südwestliche Jetstream up den Tipp un kann Windgeschwindigkeiten vun bit to 285 km/h veroorsaken. Vun Juni bit September gelangt de Barg ünner den Infloot vun den Indischen Monsun. In disse Tiet fallen de meest Nedderslääg, un düchtige Schneestorms prägen dat Weer.
As in all Hoochgebirgsregionen kann dat to gau Weerumswünge kommen. Dat gellt ok för de beid Bestiegenssaisons in' Mai un Oktober. Vun nu up gliek insetten Temperaturstörten, Storms un Schneefälle vun bit to dree Meter pro Dag sünd nich butergewöhnlich. Meestens gifft dat in de jewielige Saison blots wenig Daag mit stabil Weer – de so nömmt „Fensterdaag“ –, an de en Bestiegen an' eersten mögelk is.
Fauna un Flora
Wegen de groot Hööcht bedrocht de Luftdruck up den Mount Everest mit 326 mbar blots knapp een Drüddel vun den Normaldruck up Meeresspeegelniveau (temperaturafhängige barometrische Höhenformel). Dordör verschufft sück de de Siedepunkt vun dat Water van 100 °C bi Normalbedingungen up blots 70 °C, un de Suerstoffpartialdruck vun de Luft bedrocht blots noch een Drüddel vun dat Meeresspeegelniveau. Dorto kommen extreme Temperaturschwankungen un starke Winde. An disse besünners levensfeindlich Ümwelt kunnen sück blots wenig Deerten anpassen, Blöötenplaten sünd in den Beriek vun dat ewige Ies nich mehr to finnen.
Euophrys omnisuperstes, en lütt Vertreder vun de Springspinnen (Salticidae), wurr all 1924 vun R.W.G. Hingston bit to en Hööcht vun 6700 funnen. Wat sien Nehrensgrundlaag weer wuss man lang Tiet nich. Eerst 1954 hett man opdeckt, dat se sück vun Fleegen un Springsteerten (Collembola) nehren, de bit to en Hööcht vun 6000 antodrapen sünd. Letztere leven vun Poggstöhlen un Flechten, de herangeweiht organisch Material afbauen. Bi de 1924 dörführt Everestexpeditschoon wurrn Flechten tüschen 4600 un 5500 m Hööcht sammelt. Dorup footend kunn R. Paulson 1925 etwa 30 Oorten nahwiesen.
Vun de Wirbeldeerten sünd blots eenig Vagels in de Laag, sück de extrem Hööcht düersam antopassen. De Striepengoos (Anser indicus) hollt sück bit in Hööchten vun 5600m up. Alpenkreihn (Pyrrhocorax pyrrhocorax) wurrn sogor an den 7920m hohgen Süüdsaddel beobacht, wo se sück vun Afgefall, aber ok vun tödlich verunglückt Bargstiegers nehren. De Liek vun George Mallory, den man up ca. 8160m Hööcht funn, wurr vermootlich ok vun Vagels anfreeten.
Mythologisch Bedüüden
miniatur|[[Rongpu-Kloster|Rongpu Gönpa in Tibet un Mount Everest.]]
As in' Grund all markant Tippen vun de Khumbu-Region is ok de Mount Everest för de Sherpas en hillig Barg. De Buddhismus is bi dit Volk mit oorsprünglicheren Religionen, insbesünnere Animismus un Bön, paart. Nah de Upfaaten vun de Sherpas bewahnen Geister un Dämonen Borns, Bööm un eben ok de Tippen. De Mount Everest is nah Ansicht vun de Buddhisten de Sitt vun Jomo Miyo Lang Sangma, een vun de fiev „Süsters vun dat lang Leven“, de up de fiev hööchsten Tippen vun de Himalaya wahnen. Jomo Miyo Lang Sangma gifft de Minschen Nehrensmiddel. miniatur|links|Stupa mit Gebetsfahnen in dat Everest-Basislager De groot Hillige Padmasambhava, de den Buddhismus vun Indien nah Tibet brocht hett, hett de Sage nah en Wettloop to den Tipp vun de Mount Everest veranstalt. Nahdem Padmasambhava eenig Tiet up den Tipp mediteert un mit de Dämonen kämpt harr, wurr he vun en Lama vun de Bön-Religion herutfordert. Dat gung um de Fraag, well vun de beid mächtiger weer. De Lama vun de Bön-Religion hett sück aber all in de Nacht up'n Padd maakt, dragen vun sien magisch Trummel, Padmasambhava gung eerst bi Anbröök vun den Dag los, He hett den Wettloop aber liekers wunnen, wiel he, up en Stohl sittend, vun en Luchtstrahl direkt to den Tipp brocht wurr. Nahdem Padmasambhava eenig Tiet baben tööft harr, leet he sien Stohl torüch un fung mit den Afstieg an. De Bön-Lama geev sück slahn un leet sien Trummel torüch. Bit hüüd seggt man, dat de Geister de Trummel slahn, wenn en Lawine to Daal dönnert.
miniatur|Puja-Zeremonie
Wegen disse Bedüüden wurrd vör en Bestiegen vun de Sherpas en Opferzeremonie dörführt, de so nömmt Puja-Zeremonie. De Sherpas sünd dorvan övertüügt, dat en Puja dwingend notwendig is, um Unheil aftowennen. Dit Opferfest is för ehrn Seelenfreeden unafdingbar, un in' Allgemeenen nehmt ok all westlich Expeditschoonsdeelnehmer doran deel, wiel sonst, nah den Glooven vun de Sherpas, de Barggödder düll wurrn, un dat nich blots tegenöver vun de Utländer, sonnern besünners ok tegenöver de Sherpas, de dat denn tolaaten harrn.
Religiöös Symbole as Manisteens un en Stupa mit Gebetsfahnen, de mit Mantras bedruckt siüd, finnen sück an den Foot vun den Mount Everest. Up den Weg to dat Everest-Basislager (Mount Everest Trek), an' Thokla-Pass tüschen Dingboche un Lobuche, wurr en Gedenkstäe för de Opfer vun den Everest anleggt. Den Dooden is mit en so nömmt Steenmann, en Stapel vun uptoornt Steens, oder en Stele de letzte Ehre erwiesen.
Hööchtangaven un -meeten
miniatur|links|Waugh sien Koort vun de Survey of India De Hööcht vun den Mount Everest wurr in völ Meeten bestimmt. Dorbi hemm sück Hööchtangaven tüschen 8844 un 8850m ergeven. Wegen de Hööcht (Doodszoon) un de Iesschicht up den Tipp is dat Meeten stuur. De Iesschicht up den Tipp wurrd nich in de Hööcht mit inrekent, wiel se stark Swankungen ünnerliggt. De nipp un nau Hööcht moot sück folglich up de Hööcht vun den Felssockel dorünner betrecken. Bi de eerst Meeten weer dat noch nich mögelk. En anner Problem is de Betoogsgrött Meeresspeegel. Chineesch Meeten gaht vun' defineertem Nullpunkt vun en Pegel in Qingdao, nepaleesch Meeten vun' Nullpunkt vun en Pegel in Karatschi ut. De beid Öört liggen mehr as 6000 Kilometer utnanner, un alleen ut dissen ünnerscheedlich Betoogsystem ergeven sück düütlich Differenzen. Doröver footen GPS-Hööchtangaven up en vereenfackt Modell vun de Eer, den Referenzellipsoid vun dat World Geodetic System 1984. Bi sückser Meeten moot also noch de Differenz tüschen Geoid und Referenzellipsoid berücksichtigt wurrn, as bispeelswies bi de Meeten in' Mai 2004 maakt.
De Angaav över de Tipphööcht vun den Mount Everest is siet de eerste Meten in dat Johr 1848 mehrfack nee bestimmt wurrn. 1856 wurr ut Angaven vun söss verscheeden Vermeetensstatschonen 8840m Hööcht berektent. De Statschonen befunnen sück allerdings över 150 Kilometer vun dat Everestmassiv weg, dor de Vermeeters vun de britisch Indian Survey nich nah Nepal inreisen drüffen. Bit dorhen seech man den Dhaulagiri (8167m), den eersten opdeckten Achtduusender, un af 1838 den Kangchendzönga (8586m) as hööchsten Barg an.
miniatur|Blick up dat Everestmassiv (Ostwand) ut den Weltruum miniatur|Region Khumbu mit Mount Everest
De lang Tiet gellen Hööchtangaav vun 8848m weer 1954 vun de Survey of India ut de Meetdaten vun all tosommen twalf Vermeetensstatschonen as Middelwert utrekent wurrn. Disse Angaav wurr vun en chineesch Expeditschoon in dat Johr 1975 bestätigt – se stell 8848,13m fast.
Ok en in' September 1992 as eerste mit modern Middel anstellt Hööchtvermeeten vun en chineesch-italieensch Expeditschoonsteam direkt an den Berg ergeev mit 8848,82m binah den glieken Wert. De dorbi bruukt Daten keemen sowohl ut Meeten mit herkömmlich Theodoliten as ok ut Lasermeeten un GPS-Signalen.
Bi en Meeten in' Mai 2004 wurrn acht Radarreflektoren an' Tipp verankert un so de Hööcht vun den Felssockel bestimmt. In' Ansluss wurr de jewielig Hööcht vun de Radarprofile ermittelt. Vun disse Hööcht wurr denn de Dickt vun de Iesschicht aftrucken. De Everest harr nah disse Meeten en Hööcht vun 8848,82m, mit en Ungenauigkeit vun ±0,23 Meter. Dormit kunn de Hööcht ut dat Johr 1992 bestätigt wurrn.
De neeste Meeten stammt ut den Mai 2005, wedderum dörführt vun en chineesch Expeditschoon. Se ergeev för den Barg en Hööcht vun 8844,43m, bi en Ungenauigkeit vun ±0,21 Meter. He is dormit etwa 3,7 Meter leeger as siet de chineesch Meeten van 1975 annommen. Allerdings betreckt sück de aktuell Angaav, as ok all de van 1999 un 2004, blots up den reinen Felssockel. Disse letzt Ünnersöken wurr vun de chineesch Nordsiet un nich vun den nepaleeschen Süden ut ünnernommen un düer een Johr. Insett wurrn dorbi Radardetektoren as ok Lasermeetgeräte un Satellitenortungssysteme.
Wiels de Mount Everest de hööchste Erheeven över den Meeresspeegel is, gifft dat noch twee wiedere Bargen, de den Titel „hööchst Barg vun de Eer“ verdeenen. Vun den Foot vun den Barg ut sehn is dat de Vulkan Mauna Kea up Hawaii, vun den Erdmiddelpunkt ut rekent de Chimborazo in Ecuador.
Eerste Bestiegensversöök
Hööftartikel:Britisch Mount-Everest-Expeditschoon
De britisch Armee-Expeditschoon vun Francis Younghusband hett sück 1904 gewaltsam ehrn Weg dör Tibet bahnt, um dat Land to dwingen, sien Grenzen apen to maken un de Gewährung vun Hannelsprivilegien totolaaten. Dorbi wurr vun J. Claude White ok de eerste detailleerte Fotografie vun de Ostflanke vun Kampa Dzong ut (etwa 150 Kilometer Entfernung) anfertigt. Bi de eegentlichen Erkunnens- un Bestiegensexpeditschonen wurr dorgegen versöcht, en Erloovnis dör den Dalai Lama to kriegen. Dat düer aber bit to dat Johr 1921, bevör he de Royal Geographical Society disse Erloovnis geev, de doruphen 1921, 1922 un 1924 Expeditschonen utsennen dee.
De eerste Britische Erkunnensexpeditschoon wurr 1921 in dat Rebeet schickt. Hier gung dat aber noch nich primär um dat Bestiegen vun den Barg, sonnern um geologisch Vermeeten, dat Rebeet in Koorten dorstellen un en eerst Erkunnen vun mögelk Upstiegsrouten. Deelnehmer vun disse Expeditschoon hemm dat Vermeeten vun 31.000 Quadratkilometern to Enn' brocht. In' Verloop vun disse Expeditschoon hett George Mallory vun den Lhakpa La ut en gangbor Route to'n Tipp opdeckt, de sietherige Standard-Nordroute dör dat Daal vun den östlichen Rongpu-Gletscher up den Nordsaddel. En körtfristig angahn Bestiegendversöök is up den Nordsaddel an den insetten Monsun ahn Spood bleven.
In de Johren 1922 un 1924 wurrn mehrere Bestiegensversöök ünnernommen, de vör allen mit de Naam Mallory verbunnen sünd. Bi den darten Versöök vun de 1922er Expeditschoon hett sück an' 7. Juni wiels den Upsptieg vun dat Lager III en Lawine lööst un hett söben Dräger in den Dood reeten. In' Mai/Juni 1924 hett en Expeditschoon mehrere Anlööp ünnernommen, muss de aber wegen slelcht Weer ok immer weer upgeven. Mallory un Andrew Irvine sünd vun hör Upstiegsversöök nich mehr torüchkommen. Bit hüüd gifft dat Diskussionen um de Fraag, of se up den Tipp weern oder all vörher to Dood keemen. Mallory sien Liek wurr 1999 ahn eendüüdigen Bewies för dat Recken vun den Tipp funnen, Irvine is immer noch verschullen.
Ut mine Stromtid
Wo dat üm geiht
Dat Book speelt in Mäkelborg in de eerste Hälft vun dat 19. Johrhunnert. De Hööftfigurn sünd de Inspekter Bräsig un Karl Hawermann.
Mount Everest
Eerste Bestiegensversöök
In de 1950er Johren geev dat en Wettloop vun twee Natschonen um den Tipp. Dör de chineesch Okkupatschoon weer Tibet för Utländer nich mehr togänglich, aber dat Königriek Nepal, dat tüschen 1815 un 1945 Utländer de Inreis un dormit de Erkunnen vun den Himalaya verwehrt harr, sien Blockaadhollen intüschen upgeven un enkelt Expeditschonen genehmigt. De Südwestsiet vun den Everest weer meest nich bekannt, Mallory kunn woll 1921 vun den Lho La ut en Blick up de Südsiet un up dat Western Cwm schmieten, of vun dor ut aber de Barg bestiegbor oder tominst de Südsaddel reckbor weer, bleev unbekannt. 1951 hett en britisch Expeditschoon dissen Togangsweg erkunnd. 1952 wurrn twee Swiezer Expeditschonen genehmigt, de aber ok kien Spood harrn.
De spoodriek Eerstbestiegen
miniatur|De Erstbestieger [[Edmund Hillary un Tenzing Norgay]] miniatur|Route vun de Everest-Bestiegen in' April/Mai 1953
Ut mine Stromtid
Wat annere dor vun maakt hebbt
Dat Book is ok mehrmaals as Film rutbröcht worrn. 1919 as Ut mine Stromtid vun Hubert Moest un 1925 as Kampf um die Scholle vun Erich Waschneck, dat weren all beid Stummfilms. In Sweden hett Ivan Hedqvist dat 1924 as Livet på landet verfilmt. Bror Bügler hett 1943 sien Film ok Livet på landet nöömt. 1936 hett Erich Waschneck sik noch wedder mit den Stoff befaat un Onkel Bräsig dreiht. 1989 hett de Noorddüütsche Rundfunk mit Carlheinz Caspari as Speelbaas dat ganze as Feernsehfilm maakt.
Mount Everest
De spoodriek Eerstbestiegen
1953 wurr de negente britisch Expeditschoon to'n Mount Everest, ditmal ünner de Leiden vun John Hunt utricht. Nahdem mehrere Hoochlager erricht wurrn weern, wurrn twee Seilschapen bild. De eerste Seilschap sull quasi en gauen Schööt wagen, de tweet denn, wenn de eerst Seilschap ahn Spood bleev, dat letzte Hoochlager wieder nah baben verleggen. So sull dat Ünnernehmen goot gahn.
De eerste Seilschap bestunn ut Tom Bourdillon un Charles Evans. Se hemm an' 26. Mai den Südtipp reckt, mussen aber upgeeven, wiel de vun Bourdillon un sien Vader entwickelt slooten Suerstoffsysteme veriesen un dordör verseggen deen. Dat hett hör so völ Tiet köst, dat en wiedere Upstieg kien Chance för en sekeren Afstieg laaten harr. De tweete Seilschap hett nu en traditschonell, apen Suerstoffsystem bruukt. Twee Daag later hemm dat de Niegseeländer Edmund Hillary un de Sherpas Tenzing Norgay un Ang Nyima schafft, dat letzte Lager up en Hööcht vun 8510m to verleggen. Ang Nyima is denn weer afsteegen, wiels Hillary un Norgay an' 29. Mai um 6:30 Ühr in Richt Tipp upbraken sünd. Wiel se ut en gröttere Basishööcht upstiegen deen, hemm se den Südtipp all um 9:00 Ühr reckt. Gegen 10:00 Ühr hemm se en Felsstuuf, de later Hillary Step nömmt wurr un de dat letzte bargstiegerisch Hinnernis dorstellen dee, reckt. Gegen 11:30 Ühr stunnen de beid up den Tipp.
Ut mine Stromtid
Wat annere dor vun maakt hebbt
1978 hett de ARD de Reeg Onkel Bräsig mit 28 Folgen dreiht, de 1980 as Onkel Bräsig erzählt mit 14 Folgen foortsett worrn is.
Mount Everest
De spoodriek Eerstbestiegen
Hillary sien eerst Wöör an sien langjohrigen Früend George Lowe nah sien Rückkehr weern: ''engelsch: Well George, we finally knocked the bastard off. Översetten: George, wi hemm den Bastard toletzt doch dwungen.'' De Nahricht vun de spoodriek Eerstbestiegen keem in London an' Mörgen vun de Krönung vun Elisabeth II. an. An' 16. Juli 1953 wurr Hillary de Order of the British Empire verleeht, de to glieker Tiet sien Erheeven in den Adelsstand vun dat britisch Königriek bedüüden dee. Norgay wurr vun Elisabeth II. dör dat Verleehn vun de George Medal ehrt. De Erstbestiegen hett en groot internatschonal Echo utlööst un wurr as Eroberung vun den „darten Pool“ (nah Nord- un Süüdpool) fiert.
Ut mine Stromtid
Wat annere dor vun maakt hebbt
As een vun ganz wenige Schrievers hett Reuter sien Ut mine Stromtid sogor op de sprakene Spraak inwarkt, de de Figurn Pomuchelskopp un Bräsig as charakterliche Prototypen övernahmen hett.
Mount Everest
De spoodriek Eerstbestiegen
Hillary hett ok seggt, dat he sück nah Sporen umsehn harr, de eventuell vun en Tippgang vun Mallory oder Irvine stammen, aber he harr nichts erkennen kunnt, dat dorup henwies, dat dor tovör well ween weer. De Fraag, of he denken dee, dat he tatsächlich de Eerste ganz baben ween weer, hett he nich to wedderleggen entgegnet, dat he weeten dee, dat he ganz baben weer un ok heel weer rünnerkommen weer – un dat weer dat, worup dat ankommen dee.
1950er un 1960er Johren
1956 weer nochmals en Swiezer Expeditschoon an den Barg. Den Bargstiegers Ernst Schmied un Jürg Marmet an' 23. Mai as ok een Dag later Dölf Reist un Hansruedi von Gunten gelung de tweete bzw. de darte Bestiegen up de Route vun de Eerstbestieger. Ernst Reiss un Fritz Luchsinger gelung in' Rahmen vun disse Expeditschoon an' 18. Mai de Eerstbestiegen vun den benahberten Lhotse.
miniatur|Nordsiet vun den Mt. Everest
1960 wurr de Mount Everest eerstmals vun tibetisch Siet ut (Nordostgrat) dör en chineesch Expeditschoon besteegen. De Bargstieger Wang Fu-chou, Konbu un Qu Yinhua weern vermootlich de eersten, de den Second Step beklautern kunnen. Dat letzte Stück sall Qu Yinghua sogor up bloot Footen vun de Schuller vun en Teamkollegen schafft hemm. Disse Bestiegen wurr vereenzelt antwiefelt, wiel dat kien seker Dokumentatschoon för den Tippsieg gifft. En Foto vun disse Bestiegen wiest aber den Barg böverhalv vun den Second Step. Mittlerwiel wurrd disse Bestiegen offiziell anerkannt. Beter dokumenteert un dordör vereenzelt noch as Eerstbestiegen vun disse Route ansehn is de vun en ebenfalls chineesch Expeditschoon in dat Johr 1975.
1963 het de eerste amerikaansch Expeditschoon ünner de Leiden vun Norman Dyhrenfurth en nee Route över den Westgrat nommen. Tom Hornbein un Willi Unsoeld steegen vun dat Daal vun dat Swiegen ut up de Westschuller, folgten denn den Westgrat, mussen deen aber wegen to groot technisch Schwierigkeiten up den Grat in de Nordwand utwieken. Se steegen in de siether „Hornbein-Couloir“ nömmt Schlucht vun de Nordwand to'n Tipp un hemm denn de eerst Överschreeden vun den Mount Everest dörführt, indem se hör up de Südroute ansteegen Kameraden in' Afstieg folgen deen. Disse Överschreeden weer togliek de eerste Överschreeden vun en Achtduusender överhoopt.
De 1970er Johren
An' 16. Mai 1975 stunn mit de Japanerin Junko Tabei de eerste Fru up den Tipp. Wenig Daag later reck de Tibeterin Phantog as Deelnehmerin vun de chineesch Nordgrat-Expeditschoon as tweete Fru den Tipp. In dat sülvig Johr wurr de Südwestwand, de sück 2500m ut dat Daal vun dat Swiegen erheevt, vun en britisch Expeditschoon ünner Leiden vun Chris Bonington dör Doug Scott un Dougal Haston to'n eersten Mal bewältigt. An disse Wand weern tovör söss Expeditschonen scheitert. De Slötelstäe in disse is de Överwinnen vun en gewaltig Felsband böverhalv vun de mit Schnee füllt Rinne. Doug Scott un Dougal Haston hemm bi de Afstieg een Nacht in en Schneehöhl an' Südtipp in 8750m Hööcht biwakeert.
An' 3. Mai 1978 weer mit Robert Schauer de eerste Öösterrieker up den Tipp. He hett 18 Johr later noch mal baben stahn un 2044 gelung hüm dat noch eenmal. Blots fiev Daag later, an' 8. Mai 1978, hemm Reinhold Messner un Peter Habeler den Tipp eerstmals ahn tosätzlichen Suerstoff besteegen. Wieder dree Dag later reck Reinhard Karl ut de sülvige Expeditschoon as eerste Düütsche den Tipp. Wietut weniger bekannt is, dat in' Harvst vun dat sülvige Johr Hans Engl as eerste Düütsche den Tipp ebenfalls ahn tosätzlichen Suerstoff besteegen hett. Den Öösterrieker Franz Oppurg gelung an' 14. Mai 1978 de eerste Solobestiegen vun den Mount Everest. De eerste düütsche Fru stunn 1979 up den Tipp: Hannelore Schmatz keem aber bi den Afstieg to Dood. De woll stuurste Grat-Route, de direkte Westgrat, wurr ebenfalls 1979 dör en jugoslaawsch Expeditschoon schafft. Andrej Štremfelj un Jernej Zaplotnik hemm dorbi stuurste Felspassagen överwunnen.
1980er un 1990er Johren
miniatur|Basislager (ünnere linke Bildeck), Westflanke vun den Mount Everest un Khumbu-Iesbröök up nepaleesch Siet vun den [[Kala Patthar ut]]
In de 1980er Johren gelungen de eerst Winter- un de eerste Alleenbegahn as ok nee und swoor Routen up den Tipp. De eerst Winterbahn vun de Südsaddelroute hett 1980 en poolsch Expeditschoon maakt. An' 17. Februar hemm Leszek Cichy un Krzysztof Wielicki den Tipp reckt, wobi se mit Temperaturen vun bit to −45 °C un Windgeschwindigkeiten vun meest 200 km/h to kämpfen harrn. In dat sülvig Johr gelung Reinhold Messner de eerst Alleenbegahn vun de Barg in' reinen Alpinstil. Todem wurr de Nordwand vun de Japaners Takashi Ozaki un Tsuneo Shigehiro eerstmals vullständig dörsteegen. Jerzy Kukuczka weer mit en poolsch Expeditschoon an' Südpieler spoodriek. 1982 hett en sowjeetsch Expeditschoon en nee Route över den Südwestpieler eerstmal begahn. De Ostwand wurr 1983 dör de US-amerikaansch Bargstiegers Louis Reichardt, Kim Momb un Carlos Buhler dwungen. 1986 hemm Erhard Loretan un Jean Troillet dat Hornbein-Couloir dörsteegen.
1995 wurr de lang Nordostgrat vullstännig bit to'n Tipp begahn. In dat sülvig Johr hett dat de Schottin Alison Hargreaves as eerst Fru ahn tosätzlichen Suerstoff up den Tipp schafft.
1996 wurr de Saison dör twalf Doodfälle överschaddet, de bit to den Tiepunkt dödlichst Saison an' Mount Everest. In en an' Middag uptrecken Höhenstorm keemen mehrere Bargstieger ut de Tippzoon nich mehr torüch in hör Telten, ünner annern bannig erfohren Expeditschoonsleiter, de tovör all mehrfack baben ween weern. Eenzelheiten dorto stellt de Artikel Unglück an' Mount Everest (1996) dor.
De britisch Avendüerer Bear Grylls besteeg 1998 as dormals jüngster Brite mit 23 Johren den Mount Everest.
An' 27. Mai 1999 schaff Helga Hengge över de Nordroute as eerste Düütsche de spoodriek Bestiegen.
Siet 2000
Evelyne Binsack reck an' 23. Mai 2001 as eerste Swiezerin den Tipp. 2004 hett en russisch Expeditschoon en nee Route dör de Nordwand funnen, de wietgahnd en Direttissima dorstellt. An' 30. Mai hemm Pawel Schabalin, Ilja Tuchvatullin un Andrej Mariew den Tipp reckt.
To'n Anlaat vun de Olympisch Sömmerspelen 2008 in Peking wurr de olympisch Fackel wiels den Fackelloop an' 8. Mai 2008 vun Bargstiegern vun de tibeetsch Siet up den Tipp brocht. Um dat medial beeter dorstellen to können, wurr de Straat to dat nördliche Basislager in dat Rongpu-Daal befestigt, un de Mobilfunkanbeeder China Mobile hett 2007 dree Sennenmasten (up 5200, 5800 un 6500m Hööcht installeert. Vör un wiels de Bestiegen mit de Fackel wee de Barg för all annern Bargstieger sparrt.
De Südkoreaner Park Young-seok, Kang Ki-seok, Jin Jae-chang un Shin Dong-min hemm 2009 en Nee Route in de Westwand begahn.