cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Seekuut
Gefohr
De Naam „Seekuten“ seggt al, datt sik dat um echte Seevagels hannelt. Dat kummt meist nich vor, datt se sik in dat Binnenland sehn laat. Ehr ganzet Leven blievt se up See un kaamt man bloß to’n Bröden an Land. Dat Leven up See bringt en grote Gefohr mit sik: Ööl. Vunwegen, datt Seekuten regelmotig up dat Water blievt, ok, wenn se sik vermünnern oder freten wüllt, weert se mehr, as annere Aarden en Büte vun dat Ööl. Jummers, wenn en Seekuut buten de Brödeltied an Land kummt, is wat scheef lopen, un se is ganz af, oder krank oder hett Ööl afkregen. Na Upfangzentrums for Ööloppers weert veel Seekuten henbrocht. Hüdigendags overleeft mehr, as 60 % de Öölschiet, wenn se slank versorgt weert. Ööloppers weert nich glieks wuschen. Se mütt sik eerst mol vermünnern un to Kraft kamen. Eerst, wenn de Deerter wat starker wurrn sünd, warrt dat Ööl afwuschen. Dat duert bi 20 min. Achterna mütt se eerst mol wedder waterdicht weern in en Swemmbad. Un to’n goden Enne weert se denn wedder freelaten.
Sparta (Antike)
Vör den Peloponneschen Krieg (Pentekontaetie)
To desülvige Tied streed Athen wedder an ene annere Front. Dat weer in Persien. Nadem de attische Flotte avers 454 v. Chr. in dat Delta vun den Nil to Dutt maakt wurrn weer, möss de Stadt sik eerst mol vermünnern. Dorüm hett Kimon 451 v. Chr. en fievjöhrigen Wapenstillstand mit Sparta uthannelt. 449 v. Chr. folg den de Kalliasfreden mit Persien un 446/45 is en Fredensverdrag över 30 Johre mit Sparta afslaten wurrn. Dorbi hett Athen dat dor up afsehn, dat se holen konnen, wat se bit dorhen harrn. Düsse eersten beiden Johrteinten Striet mit Sparta weert faken al „De eerste Krieg vun’n Peloponnes“ nömmt.
In de tokamen Johren weer dat jummers mehr to sehn, dat de Fredensverdrag mit Sparta keen 30 Johr holen scholl. Athen güng woller bi un fummel in de binnern Saken vun de annern Städer vun den Seebund vun Attika mit rin. Mit de ehre Sülvstännigkeit weer dat midderwielen man minne. De Bundsgenoten vun Athen, de nu ut den Bund weg wullen, wenen sik an Sparta vunwegen Hölpe. Man Sparta hett sik eerst noch torüch holen un so konn Athen siene upsternaatschen Mackers jummers wedder torüchdwingen in den Bund.
Seacrest
Seacrest betekent
Sparta (Antike)
Vör den Peloponneschen Krieg (Pentekontaetie)
Eerst, as Athen sik in den Striet twuschen Korinth, wat mit Sparta verbünnt weer, un de Stadt Epidamnos inmengen dö un as Korinth denn up en Krieg mit Athen ut weer, dor keem de Krieg denn ok tostanne.
De Peloponnes’sche Krieg
Sparta harr dat nich up en Krieg afsehn. Vergleken mit Athen stünn de Weertschop vun den Staat up spiddelige Been, de Inwahners weern düütlich minner wurrn un bavenhen weern de Spartaners bange, dat de Heloten upsternaatsch weern schollen. So harrn se nich sünnerlich veel Lust to’n Krieg.
Bre’enmoor
Inwahnertall
Bre’enmoor (allens tohoop):
Tinn (Mehrdüdig Begreep)
Tinn betekent
Leutgöb
Kiek ok bi: Leutgeb.
Seacrest
Seacrest is de Familiennaam von
Alexander Goltz
Alexander Goltz is de Naam von
Tinn (Mehrdüdig Begreep)
Tinn is de Familiennaam von
Bre’enmoor
Inwahnertall
Bassener Bre’enmoor:
Tinn (Mehrdüdig Begreep)
Kiek ok bi: Tin, Tinne.
Verwaltungsgemeenschop Biessenhofen
Seet von de Verwaltungsgemeenschop is Biessenhofen.
Helmut Rohde
Leven
Van 1950 bit 1953 studeer de Katholik Rohde Politik- un Wertschapswetenschapen an de Hoochschool för Arbeit, Politik un Wertschap in Willemshaven-Rüstersiel, ünner annern bi Wolfgang Abendroth, Friedrich Lenz, Walter Bogs, Horst Jecht, Dieter Schewe un Rüdiger Altmann.
Bre’enmoor
Inwahnertall
Eiter Bre’enmoor:
Alexander Goltz
* Alexander Demetrius Goltz (1857–1944), öösterriekschen Maler un Bühnenbillner,
Seacrest
Kiek ok bi: Secrest.
Güldenstubbe
Güldenstubbe betekent
Bre’enmoor
Religion
Bre’enmoor is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel von de Petrus-Kark in Eiten. Düsse Kark is 1861 boot worrn. Vörher hett de Oort to dat Kaspel von de Laurentius-Kark in Achem tohöört.
Güldenstubbe
Güldenstubbe is de Familiennaam von
Bre’enmoor
Religion
För de Kathoolschen is de St.-Matthias-Kark in Achem tostännig.
Weertschop un Infrastruktur
För Bre’enmoor sünd de freewillige Füürwehrn Bassen un Eiten tostännig.
Helmut Rohde
Leven
Van 1953 bit 1957 weer he Pressereferent in dat Ministerium för Soziales vun dat Land Neddersassen bi Minister Heinrich Albertz. Insbesünnere Staatssekretär Walter Auerbach hett sien Interesse an de Sozialpolitik waakt.
Güldenstubbe
, ,
Helmut Rohde
Leven
Rohde weer Vörstandsliddmaat vun de Sellschopp för Sozialen Fortschritt un Liddmaat vun dat Kuratorium vun de Hilda-Heinemann-Stiftung. He harr en Lehrupdrag an de Sozialakademie Düörpm inne un weer siet 1985 an de Universitäten Hannober un Baukem tätig, af 1994 Honorarperfesser vun de Universität Bremen.
Bre’enmoor
Verkehr
Bre’enmoor is in’n Süden an de Landsstraat 168 anbunnen, de in’n Westen na Eiten un na de Bremer Oortsdelen Oosterholt un Hemeln geiht un in’n Noordoosten na Bassen un Otterbarg. In’n Noorden is Bre’enmoor verbunnen mit de Kreisstraat 2, de wiedergeiht na Hu’e un Quelkhoorn an de L 154.
Helmut Rohde
Partei
Rohde weer siet 1945 Liddmaat vun de SPD. He weer Vörsitter vun de hannobersch Jungsozialisten un stellvertreeden Vörsitter vun de Oortsvereen Hannober as ok Vörstandsliddmaat vun den SPD-Bezirk Hannober.
Bre’enmoor
Verkehr
De nächste Autobahn is de Autobahn 1 (Afsnidd Bremen–Hamborg). De Opfohrt 52 Eiten liggt so fiev Kilometer in’n Süüdwesten von Bre’enmoor an de L 167.
Helmut Rohde
Partei
Rohde weer van 1973 bit 1984 Bundsvörsitter vun de SPD-Arbeitsgemeenschap för Arbeitnehmerfragen (AfA) un Liddmaat vun den Sozialpolitischen Utschuss bi den  SPD-Parteivörstand, de sien Liddmaat he van 1975 bit 1983 weer.
Afoordneter
Van 1957 bit 1987 weer Rohde ahn Ünnerbreeken Liddmaat vun den Düütschen Bundsdag. 1957 un 1961 is he jewiels över de Landslist vun de SPD Neddersassen in dat Parlament intrucken un dornah wunn he immer dat Direktmandat in den Wahlkreis Hannober II. Van 1979 bit 1983 weer he stellvertreeden Vörsitter vun de SPD-Bundsdagsfraktschoon.
Bre’enmoor
Verkehr
De nächste Bahnhoff is knapp fiev Kilometer wied weg in’n Noordwesten de Bahnhoff Sao’ern an de Bahnlien Hamborg–Bremen.
Helmut Rohde
Afoordneter
Buterdem weer Rohde van 1964 bit 1965 Liddmaat vun dat Europääsch Parlament un hett sück för de Europääsche Sozialunion as ok en europääsche Sozialordnung insett.
(312) Pierretta
(312) Pieretta is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 28. August 1891 vun den franzööschen Astronom Auguste Charlois in Nizza opdeckt worrn is.
De Afkumst vun den Naam för den Asteroid is nich överlevert.
Helmut Rohde
Apenlich Ämter
Van 1969 bit 1974 weer he in dat Kabinett vun Willy Brandt Parlamentarisch Staatssekretär bi den Bundsminister för Abeit un Sozialsaken vun Walter Arendt un maatgevend an de Gestaltung vun dat Arbeitsförderungsgesett bedeeligt.
In dat eerst Kabinett vun Bundskanzler Helmut Schmidt hett he an' 16. Mai 1974 dat Amt vun den Bundsminister för Billen un Wetenschap övernommen. In sien Amtstiet fullen de Entscheeden to dat Hoochschoolrahmengesett un wiedere Maatnahmen as dat Berufsbillensgesett, Utbillensplatzförderungsgesett, BAföG un de Förderung vun överbedrievlich Utbillensstäen. De Numerus clausus wurr up sien Initiative hen uphaben.
In' Toog vun en grötter Regeerensümbillen is he an' 16. Februar 1978 ut dat Bundskabinett utscheeden un hett sück dornah as Parlamentarier för de sozialökonomischen Struktur vun de Sellschopp, as de Bedeeligen vun de Arbeitgever an de Sozialversekerungsbidrääg insett.
Sparta (Antike)
De Peloponnes’sche Krieg
De Krieg duer denn meist dartig Johre, vun 431 – 404 v. Chr.. He kann indeelt weern in dree Afsnitten. Toeerst weer dat „Archidamos sien Krieg“ (431 – 421 v. Chr.). Denn keem de Tied vun „Nikias sien Freden“ (421 – ca. 413 v. Chr.). Un amenne geev dat denn noch den „Krieg vun Dekeleia“.
De eerste Afsnitt hett sien Naam kregen vun Archidamos II.. He weer Feldherr un König vun Sparta. In düsse Johren weer Athen siene Flotte de Spartaners över. Unverwohrens grepen de Atheners mit ehre Scheepe den Peloponnes an un versöchen, Sparta un siene Verbünnten möör to maken. Sünst hefft se sik ehrder torüch holen un sünnerlich hefft se dat dor nich up anleggt, dat se mit Sparta sien Heer tohopenstöten döen. An Land weer nämlich Sparta de Atheners över. Wenn nu de Spartaners över Land anmarscheern döen up Athen to, denn sünd de Inwwahners vun Attika achter de groten Stadtmuern vun Athen bröcht wurrn. Düsse Muern weern swaar in to nehmen. De Atheners hefft denn vun jem ehre dicken Muern ut de Stadt verdeffendeert. Düsse Taktik hett den Naam „Perikles sien Plaan“ kregen. Vunwegen dat jem ehr Heer veel stärker weer, sünd de Spartaners in de eersten Johren vun den Krieg fökener na Attika kamen un hefft dor dat Land verwööst un de Feller to Dutt maakt. Achter de dicken Muern vun Athen stünnen de Inwahners tohopenprammst un so is dor ene sware Süke utbraken, wohrschienlich weer dat de Pest. Dor sünd bannig veel Lüde an storven, dormank in dat Johr 429 v. Chr. ok Perikles, wat Athen sien wichtigsten Politiker weer.
Man dat seeg eerst mol so ut, as wenn de Atheners ok wieterhen baven weern. 425 v. Chr. hett Sparta up Sphakteria en Slacht verloren un 120 Spartaners sünd dorbi fungen wurrn. Sparta weer dormols nich gegen en Freden mit Athen. Man de Atheners wollen dor gor nich över snacken, sünnerlich vunwegen den Demagogen Kleon, de dor düchtig gegenan snacken dö. He bröch Athen dorto, mit den Krieg wieter to maken.
Christoph Heinrich von der Goltz
Christoph Heinrich von der Goltz is de Naam von
Sparta (Antike)
De Peloponnes’sche Krieg
Sparta hett denn 424 unner Brasidas sien Heer reformeert. Denn güng dat mit Brasidas as Anföhrer na Thrakien in’n Noorden. Dor is dat slumpt un de Städer an de doren Küsten leten sik besnacken, vun den Seebund af to fallen. 422 v. Chr. geev dat en Slacht bi Amphipolis, wo dat Heer vun Athen bi tonicht maakt wurrn is. In düsse Slacht is Kleon ut Athen just so fullen, as Brasidas ut Sparta. Nu weern beide Sieten up Freden ut. Nikias, en vernunftige un matige Mann ut Athen hett denn 421 v. Chr. en 50-jöhrigen Freden twuschen beide Parteien tostanne bröcht. Dormols weer de Krieg al 10 Johre in’e Gänge ween. Düsse Freden hett den Naam vun den „Nikiasfreden“ kregen. Wiethen is in düssen Freden de status quo ante wedderherstellt wurrn un de Macht twuschen de Rieken weer wedder so verdeelt, as vör den Krieg.
Christoph Heinrich von der Goltz
* Christoph Heinrich von der Goltz (1600–1643), sweedschen Obrist,
Sparta (Antike)
De Peloponnes’sche Krieg
Man sünnerlich goot holen dö de Verdrag nich. Sparta siene Bundsgenoten Theben un Korinth menen, se weern bi düssen Freden nich goot bi wegkamen. Nun güng dat hen un her mit verscheden Koalitschonen un unnerscheedliche Bündnisse, man dat allens weer nich up Duer anleggt. In de tokamen Tied scheer sik Sparta üm den Striet mit sien Arzfiend Argos, de ok up den Peloponnes tohuse weer. Athen kümmer sik dor üm, dat de Seebund nich ut’neen breken dö. Unner Alkibiades möök sik Athen mit grote Macht dor an, sien Riek ut to breden un wat grötter to maken. Up Duer weer dat so nich mööglich, bi den Freden to blieven. 415 v. Chr. hett sik Athen up de Expeditschoon na Sizilien inlaten. De Stadt hett dor ene grote Strietmacht na Sizilien henstüert. Dat güng dor üm, dat de lüttje Polis Segesta Athen siene Hölp kriegen scholl gegen dat mächtige Syrakus. Toeerst güng allens goot, man 413 v. Chr. is de Flotte vun Athen in den Haben vun Syrakus in’n Dutt maakt wurrn un dat Heer is slahn un tonicht maakt wurrn bi Asinaros. Alkibiades, de achter düsse ganze Expeditschoon steken dö, weer al afsett wurrn, ehr dat de Krieg richtig losgüng. Se harrn em anklaagt vunwegen „Frevel gegen de Religion“. He büx nu just ut na Sparta, wo se em as Raatgever geern upnehmen döen. He slöög denn ok vör, dat Sparta 413 v. Chr. de Festung Dekeleia innehmen scholl, de strateegsch günstig liggen dö. Vun Dekeleia ut konn Sparta Roovtöög in de Gegend üm Athen to unnernehmen. Dor kümmt den lesten Afsnitt vun düssen Krieg sien Naam her: De „Krieg vun Dekeleia“. Nu geev dat in Athen allerhand Striet un Alkibiades lehr ok in siene Vaderstadt torüch un striet nu wedder gegen Sparta. Den een oder annern Slumpslag konn he lannen, man amenne wenn sik dat Glück doch na Sparta to.
Sparta harr nu en groten Feldherrn, dat weer Lysander. Bavenhen betahl Persien nu allerhand Geld an Sparta (un kreeg dor de Städer in Ionien för). So güng dat vun 412 v. Chr. af an jummers beter för Sparta un siene Frünnen un in dat Johr 404 v. Chr. sieg Sparta endgüllig un nehm mit siene Truppen de Stadt Athen in. Ut Grünnen vun de Strategie hefft se Athen avers nich in Dutt leggt, ofschoonst Theben un Korinth dor böse achter her weern. Man Athen möss siene Stadtmuern dalleggen un siene Flotte afgeven. Bloß 12 Scheepe dröff Athen beholen. Bavenhen mössen de Atheners in Sparta siene Armee Deenst doon. Tolest sünd denn noch dartig Lüde as Regeern vun Athen insett wurrn, de dat mit Sparta holen döen, dat weer de so nömmte „Herrschop vun de Dartig“.
Sparta hett dat Seggen
Na den Sieg över Athen is allerhand Büüt, as Geld un annere Riekdömer, na Sparta kamen. Lüde ut Sparta hefft nu dat Seggen harrt in Kuntreien, wo dat dat eenfache Leven nich geev, wat de Spartiaten kennen döen. Dor mössen se sik nich afsnacken un konnen maken, wat jem richtig dünken dö. Wenn düsse Lüde wedder nahuse kemen, na Sparta hen, denn weer dat nich so eenfach, dat se sik wedder in de Rege vun de Lieken stellen schollen.
So güng dat ok mit Lysander. Sünnerlich in de lesten Johren vun den Krieg weer he den Mann, de den Sieg över Athen tostanne bröcht hett. As he denn Sparta sien Statthöller in Thrakien wurrn is, woll he sik nich mehr unner de Gesetten vun siene Heimatstadt unner orden. He seeg dor ok nich gegen an, dat de Inwahners in siene Provinz em persönlich verehren döen. Ok leet he sik hören, dat weer woll beter, endlich bi to gahn, un de ole Ordnung in Sparta mol to ännern. He hett den Anhängers funnen. Hüdigendags kann een woll seggen, dat weer de „imperialistische“ Partei vun Sparta. Gegen düsse Partei hefft sik de „Konservativen“ üm König Pausanias rüm tohopenslaten. Se wollen bi Sparta siene ole Verfaten blieven un sik an de olen Grundlagen vun Sparta sien Recht un siene Politik holen.
Man Sparta harr na den Sieg gegen Athen nich bloß mit sik süms to doon. De Bundsgenoten ut den Krieg un ok de Persers un en Reeg vun neutrale Staten ut Grekenland, de Sparta sien Krieg mit Geld betahlt harrn, kemen nu un präsenteern jem ehre Reken. Ok de vörmoligen Bundsgenoten vun Athen mellen sik. Sparta harr jem ja verspraken, na den Unnergang vun Athen siene Macht schollen all Städer in Grekenland free, seker un unafhängig ween. Nu weer dat so wiet, menen se.
De Persers harr Sparta toseggt, se wollen sik nich scheern üm de Grekenstäder in Lüttasien, de unner Persien siene Herrschop stünnen. Nu geev dat Striet in Sparta, wo dat fuddergahn scholl.
Sparta hett sik denn vörnahmen, de Stadt scholl dat Seggen in Grekenland beholen. Man henkregen hefft se dat up Duer nich. En Unnernehmen gegen Elis in’n Noordwesten vund en Peloponnes slump nich richtig un ok ene grote Expeditschoon na Lüttasien unner König Agesilaos II. keem nich richtig vöran. Dat Perserriek weer dormols just swack un de König möök sik up na Lüttasien mit bloß man 30 Spartiaten, bi 2000 Neodamodeis un 6000 Bundsgenoten. Twaars konn he dat Riek vun de Persers 396 un 395 v. Chr. targen, man unnerkriegen konn he dat nich. Ok, as he wedder torüch weer in Grekenland hett he noch en paar Slachten wunnen, man amenne hett dat allens nix bröcht, vunwegen dat he de Fienden nich endgüllig unnerkriegen konn.
398 v. Chr. harr dat al den Kinadon sien Verswören geven. Kinadon weer gor nich ut Sparta, man he wull behannelt weern as Vullbörger vun de Stadt. Dor hett he mit Hölpe vun annere Lüde, de nich tofreden weern, en Verswören in Gang sett’, man de Ephoren hefft dat noch bitieds updeckt. 395- 386 v. Chr. keem dat to den Krieg vun Korinth. Theben harr Sparta den Krieg verklaart un woll süms an Sparta siene Stäe stahn as gröttste Macht in Grekenland. Man dat güng hen un her un keene Siet konn de annere amenne unnerkriegen. Dor weer de Grootkönig vun Persien bange, Athen konn wedder stark weern un he hett de beiden Städer to’n Freden dwungen. Düsse Freden kreeg na em den Naam „Freden vun den König“. Dat weer dat eerste Bispeel vun en Algemenen Freden. Dor is Sparta noch eenmol as gröttste Macht in Grekenland in ankeken wurrn.
Dat geiht bargdal mit Sparta
Sparta is nu in Grekenland as en Macht ankeken wurrn, achter de ehren Ruggen dat Perserriek stünn. Dat hett nich sunnerlich goden Indruck maakt. Man de Stadt bleev dorbi un versöch, siene Positschoon to verbetern. Dat güng doch dor üm, so meen dat de leifige Propaganda ut Sparta, dat de enkelten Städer in Grekenland unafhängig bleven. Un dat weer nu just Sparta siene Sake. Toeerst hefft de Greken dat ok glöövt. Sparta harr ja ok Theben nödigt, siene Kolonien free to geven un Argos möss siene Suldaten ut Korinth aftrecken. Man denn düng Sparta an un steek siene Nese ok in annere Städer ehre Angelegenheiten.
As Phoibidas ut Sparta 382 v. Chr. Theben siene Stadtborg Kadmeia innehmen dö, konn sik ganz Grekenland dor nich över inkriegen. So füng dat an un mit Sparta güng dat bargdal. 377 v. Chr. is de Tweete Seebund vun Attika grünnt wurrn. Athen stünn dor vörn an. Düsse Seebund sammel Stüern in, de freewillig betahlt wurrn sünd un bo dor ene Flotte vun 83 Scheepe mit up. As Sparta düsse Flotte angriepen dö, is dat heel un deel slahn wurrn.
375 v. Chr. hefft al Stadtstaten en „Allgemenen Freden“ (κοινή εἰρήνη, koiné eiréne) afslaten. Man Sparta möök sik dor an, wieterhen gegen Theben to strieden, um de Positschoon vun Theben wat minner to maken. Man Theben sien „Stratege“ Epameinondas hett gegen Sparta 371 v. Chr. de Slacht bi Leuktra wunnen. Dat weer dat eerste Mol in de Geschicht, dat en Landmacht vun Sparta in en open Feldslacht besiegt wurrn is. För alle Tieden is dor klaar ween: Gegen Sparta kann een winnen. De Positschoon vun Sparta in Grekenland fung an to wackeln.
De Thebaners hefft Sparta denn avers nich direktemang angrepen. Man se sünd in Messenien inmarscheert un hefft dorför sorgt, dat Sparta bi den Bund vun’n Peloponnes nich mehr dat Seggen harr. 369 v. Chr. marscheren de Thebaners ok in Lakonien in un nehmen Sparta den drüdden Deel vun sien Land weg.
Man de Sellschop in den Staat vun Sparta weer al vördem ut’neen braken. De „lieken“ Vullbörgers weern gor nich liek un to’n Deel sünd de Inwahners vun Sparta utpovert un upsternaatsch wurrn (Hypomeiones, Mothakes). De Hopliten, de Militärdeenst afleisten konnen, sünd jummers minner wurrn. Amenne weer de Winner ut de Broderkriegen in Grekenland Philipp II. vun Makedonien.
Vunwegen, dat jummerlos Krieg weer, geev dat jummers weniger Mannslüde in Sparta un to den Aristoteles siene Tied sünd al nich mehr as 1.000 Hopliten tohopenkamen.
Alexander de Grote
Wiss hefft de Spartaners bi Alexander den Groten siene Armee keen Deenst afleist'. Man afschüddeln konnen se de Makedonen ehr Jück nich. König Agis III. hett dat 331 v. Chr. vergeevs versöcht. Dat duer nich lang, un de Spartaners mössen amenne doch noch en Muer um de Stadt rüm boen, as 296 v. Chr. Demetrios un 272 v. Chr. denn ok noch Pyrrhus anrücken döen un de Stadt innehmen wollen. Mit de Tied hefft de Spartiaten jummers mehr as Landsknechten för butenlandsche Mächte arbeit'. To Agis IV. siene Tied weer jem ehre Tall tohopensmolten up bloß noch 700 Vullbörgers.
Sparta kümmt nich wedder up'e Been
De König Agis IV. ut de Eurypontiden ehr Huus un ok König Kleomenes III. ut dat Huus vun de Agiaden hefft noch versöcht, Sparta wedder up'e Been to bringen. Se stellen grote Delen vun Lykurg sien Verfaten wedder her, reformeern de Agoge un de Syssitien, hefft Schullen nalaten, Land verdeelt un mehr Mannslüde to Vullbörgers maakt, man dat nütz all nix. Amenne is dor nix vun wurrn. As de Aitolers in dat Johr 192 v. Chr. den Nabis an'e Siet maken döen, hett Philopoimen de Spartaners in den Bund vun Achaia rindwungen. Man de Achaiers bleven de Spartaners toweddern, just so, as vörtieden. 188 v. Chr. möök sik Sparta vun den Bund los un stell sik unner Rom sien Schutz. Dor rück Philopoimen gegen Sparta an un nehm de Stadt in. De Muern hett he inrieten laten, de Hööften vun de Upsternaatschen hett he afneihen laten un de frömmen Landsknechten un de Heloten, de eerst unner de Tyrannen upnahmen wurrn weern, hett he wegbringen laten. Sparta möss nu just so weern, as ene Stadt in Achaia.
Rom
Rom hett fein tokeken, wo de Achaiers un de Spartaners sik gegensiedig möör maken döen. Eerst, as de Tied günstig weer, hett Rom ingrepen. Dat Röömsche Riek möök den Bund vun Achaia tonicht un kreeg denn ok ganz Grekenland unner (146 v. Chr.. Nu n güng dat mit Sparta nich anners, as mit de annern Städer in Grekenland. Man dat warrt vertellt, Sparta is mit en sünnerliche Ehr behannelt wurrn: De Spartaners sünd free bleven un mössen bloß Fründschopsdeensten doon.
Na Augustus is unner de röömschen Kaisers vun Sparta siene vörmolige Freeheit nix mehr nableven. Vun Lykurg siene Institutschonen is noch bit in dat 5. Johrhunnert allerhand bestahn bleven. En Reeg vun Wettstrieden in Sport un Musik sünd dormols rutkleiht wurrn as Attraktschoon för Touristen. Eerst, as dat Christendom na Sparta keem, sünd ok de lesten Resten vun dat grote Verleden bisiet schaven wurrn.
In de late Antike is Sparta en paar Molen utplünnert wurrn, unner annern vun de Goten unner Alarich I.. In dat Middelöller is in de Landstreken vun Sparta de ne'e Stadt Mistras boot wurrn. In den Krieg gegen dat Osmaansche Riek weer dat up den Peloponnes en vun de lesten Bastionen vun de Kaisers vun Byzanz.
Leutert
,
Kiek ok bi: Villa Leutert.
Worth (Heemsbünnen)
Worth is en Dörp in de Gemeen Heemsbünnen (Samtgemeen Bootel) in’n Landkreis Rodenborg, Neddersassen.
Geografie
De Naveröörd sünd Heemsbünnen, Wensbrook un Brookel in’n Noordoosten, Bootel in’n Süüdoosten, Hast un Hassel in’n Süden, de Hartmannshoff un Grafel in’n Süüdwesten un Rodenborg in’n Noordwesten.
Historie
Worth höört to de Waterdörper.
Verwaltungsgeschicht
In de Franzosentied von 1810 bet 1814 hett de Oort to de Mairie Rodenborg in’n Kanton Rodenborg höört. Dat Rebeed hett in disse Tied 1810 to dat Königriek Westfalen un von 1811 bet 1814 to dat Franzöösche Kaiserriek ünner Napoleon höört.
De Oort hett vör 1885 to de Huusvaagdie Rodenborg in dat Amt Rodenborg tohöört. Na 1885 weer dat in’n Kreis Rodenborg, de 1977 mit’n Landkreis Bremervöör tohoopgahn is un den hüdigen Landkreis Rodenborg billt hett.
De Oort weer fröher en egenstännige Gemeen, is aver 1928/1929 denn an de Gemeen Hast kamen, de an’n 1. März 1974 mit de Gemeenreform in Neddersassen Deel von de Gemeen Heemsbünnen worrn is.
Religion
Worth is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel von de Stadtkark in Rodenborg.
De Karkhoff Hast/Worth liggt op halven Weg twüschen de beiden Dörper.
Verenen
Schüttensport warrt in’n Schüttenvereen Waterdörper bedreven, de an’n 10. August 1919 in Worth grünnt worrn is.
För de Dörpvereens gifft dat dat Dörpgemeenschopshuus, dat twüschen Worth un Hast steiht.
Weertschop un Infrastruktur
För Worth is de freewillige Füürwehr Hast mit tostännig, de ehr Sprüttenhuus op halven Weg twüschen de Dörper hett.
Verkehr
Dör Worth löppt de Kreisstraat 206, de in’n Noorden an de Bundsstraat 71 ran geiht un in’n Süüdwesten över Hast na de B 440 un wieder na Karkwals un Süderwals. De B 71 föhrt in’n Noordwesten na Rodenborg un Zeven un in’n Süüdoosten över Brookel un Hemslingen na Neenkerken un Soltau. De B 440 föhrt in’n Noordwesten na Rodenborg an de B 215 un in’n Süüdoosten na Wittörp un Visselhöövd. En lüttjere Straat löppt in’n Oosten von Worth na de K 239, de na Bootel geiht.
De nächste Bahnhoff is so bi söss Kilometer wied weg in’n Noordwesten de Bahnhoff Rodenborg an de Bahnlien Hamborg–Bremen. Von 1906 bet 1958 hett dat ok Personenverkehr op de Bahnlien Bremervöör–Wasra geven. De Bahnhoff Heemsbünnen leeg veer Kilometer in’n Noordoosten.
Pietroșani
Pietroșani betekent
Vanik
Vanik oder Vaník is de Familiennaam von
Rieksbahn
Rieksbahn betekent
Fayette County (Iowa)
Fayette County is en Kreis (County) in’n US-Bundsstaat Iowa. He hett 20.880 Inwahners (Stand Zensus 2010) op en Rebeet vun 1.893 km². De Sitt vun de Verwalten is in West Union.
Historie
De Kreis is 1837 grünnt worrn.
Demografie
Vun de 22.008 Inwahners bi’n Zensus vun 2000 harrn 10.922 Minschen Arbeit. Dat Inkamen je Kopp vun de hele Inwahnertall weer 17.271 US-Dollar. 12.401 Minschen hebbt op de Highschool ’n Afsluss maakt, ’n Afsluss an’e Universität, de ’n Bachelor-Afsluss oder noch höger weer, hebbt 2.018 Minschen maakt. 10,38 % vun de Inwahners leven 2000 ünner de Inkamensgrenz to de Armoot.
3,46 % hebbt 2000 tohuus ’n annere Spraak as Engelsch snackt un 1,07 % vun de Inwahners sünd buten de USA boren worrn.
Vun de Vöröllern her sünd 97,71 % vun de Minschen Witte, 0,53 % Swarte, 0,40 % stammt ut Asien un 0,03 % vun de Eilannen in’n Pazifik. 0,13 % sünd Nakamen vun Indianers. 0,43 % hebbt sik sülven to noch annere Gruppen torekent. 0,77 % hebbt angeven, dat se Vörfohren vun ünnerscheedliche Afstammung hebbt. As Nakamen vun Lüüd ut Latienamerika hebbt sik 1,50 % vun de Lüüd ansehn.
Zymbal
Dat Zymbal (ok Zimbal), Cimbalom oder Cymbalom (Konzertzymbal, Pedalzymbal) is en hööftsächlich in den Pannoonschen Ruum verbreedt, mit Klöppeln slahn Hackbrett. Nah de Form wurrd dat Snereninstrument to de Kastenzithern tellt. Dat modern Zymbal steihr free up Fööt un hett meest en Dämpenspedal.
Herkunft un Verbreeden
De europääsch Hackbretter sünd mit den persischen santur verwandt. Dat modern Zymbal, dat Konzertzymbal oder Pedalzymbal, hett Venczel József Schunda um 1870 in Budapest entwickelt un maakt. Dragbar lüttgere Vörlöper laten sück bit dat 16. Johrhunnert in Ungarn nahwiesen. Dat rumäänsch țambal entspreckt den țimbal in de Republiek Moldau. Namensverwandt Hackbretter heeten in Polen cymbaly, in Wittrussland tsimbali, in de Ukraine tsymbaly, in Lettland cimbole un in Litauen cimbolai. In Grekenland is dat den ungarschen zymbal entsprekend tsimbalo hüüd selten, bekannter is dat van dat persisch santur afleit santouri.
Speelwies
De Saiten sünd chromatisch stimmt bi en Toonumfang van veer Oktaven. In Rumänien, Ungarn, de Slowakei un Südmähren speelt dat Zymbal in de Volksmusik bit hüüd en bedüüdend Rull. To en typisch Zymbal-Trio hörrn en Violine un en Kontrabass. Dorneben gifft dat Ensembles mit mehreren Striekern, dorünner blots regional verbreedt Typen van Striekinstrumenten, de etwa in de Slowakei husle nömmt wurrn.
In de klassisch ungarsch Kunstmusik findt dat Cimbalom siet dat Orchesterstück Hódolat Kazinczy Ferenc szellemének (1860) van Mihály Mosonyi un de Oper Bánk bán van Ferenc Erkel (1861) Gebruuk. Ebenso wurrd dat as typisch ungarsch Klangfarv in de Bühnenmusik van Emmerich Kálmán sien Operette Gräfin Mariza insett. Franz Liszt hett dat in de revideert Version van den Ungarischen Sturmmarschs (1876) bruukt. In Zoltán Kodály sien völ speelt Háry János Suite (1927) wurrd dat prominent insett. Tietgenössisch Komponisten as György Kurtág un Péter Eötvös hemm dat Cimbalom mehrfack in hör Warlen insett. En solistisch Rull kummt den Zymbal ok in dat wenig speel „Concerto pour violoncelle et orchestre en forme de pas de trois“ van den düütschen Komponisten Bernd Alois Zimmermann to, ebenso in dat Orchesterstück „Mystère de l'instant“ van Henri Dutilleux.
In Budapest un Minsk wurr dat Zymbal in den akadeemschen Lehrbedriev upnommen
Bregninge
Bregninge betekent
São Miguel (Distrikt)
duum|De Laag vun São Miguel São Miguel is en Verwaltensrebeet (Concelho) vun’t Eiland Santiago in de Republiek Kap Verde. De Concelho ümfaat blots de een Karkengemeen São Miguel Arcanjo.
La Boissière
La Boissière betekent
São Miguel (Distrikt)
Geografie
duum|De Naturpark Serra da Malagueta De Concelho São Miguel liggt in’n noordööstlichen Deel vun’t Eiland un hett en Flach vun ruchweg 91 km². In’n de Gemeen leevt üm un bi 16.000 Minschen (Stand: 2005). De Hööftstadt is Calheta de São Miguel, woneem ok de meisten vun de Lüüd wahnt. Gröttere Naverstäder sünd Tarrafal in’n Noordwesten un Assomada in’n Süüden.
Der bewegte Mann
Inholt
As Doro wedder mol ehrn Fründ Axel bi’n Sietensprung tofaten kriggt, hett se de Need vull un sett em vör de Döör. Axel maakt sik op de Söök na en ne’e Ünnerkunft un versöcht eerst mol bi Frünnen ünenrtokamen, wat sik as nich so eenfach wiesen deit. Dorbi dröpt he den schwulen Walter un tütt opletzt bi sien jüst so schwulen Bekannten Norbert in. De beiden Schwulen sünd vun Axel teemlich andoon, man de is heterosexuell un hett blots sien Doro in’n Sinn.
São Miguel (Distrikt)
Geografie
De Gemeen is över en gröttere Straat mit Tarrafal un mit de kapverdischen Hööftstadt Praia verbunnen, en Bargstraat verbinnt de Gemeen mit Assomada un Picos. Dat Rebeet an de Küst as ok de Dalen warrt för de Bueree nütt, wiel dat restliche Rebeet vun Bargland bestimmt warrt. Dorto höört ok en Deel vun de Serra da Malagueta in’n Westen, wat en Naturpark mit en schöne Barglandschop is. In de Gemeen gifft dat en poor Wooldstücken, aver ok veel Grasland un Buschwark.
La Boissière
Kiek ok bi: Boissière, Boissières.
Der bewegte Mann
Inholt
Dor hett in de Twüschentiet faststellt, dat se en Kind vun Axel kriggt un will em dorophen heiraten. Dat is man gor nich so licht, em to finnen. Jüst as se dat opgeven will, na em to söken, finnt se em un den nackten Norbert (de verkehrterwies dacht harr, dat Axel villicht wat vun em wullen künn) bi sik to Huus vör. Eerst is se bannig schockeert, man dat regelt sik mit de Tiet un de beiden kamt wedder tohopen un de beiden heiraat noch vör de Geboort vun jemehrn gemeensomen Söhn.
Axel hett nu aver’n Problem mit Doro to slapen, vun wegen dat se hoochswanger is. As denn ok noch Norbert un Walter in Fronskledaasch bi jemehr Hochtiet opduken doot, warrt Doro argdenkern, wat nich Axel villicht in de Twüschentiet schwul worrn is. Dat is he aver nich. Dorför löpt he aver sien fröhere Fründin Elke över’n Weg un maakt mit ehr wat in Norbert sien Wahnung af.
São Miguel (Distrikt)
Historie
De Concelho São Miguel is eerst 1991 entstahn. Dormols is de een Karkengemeen vun den fröheren Concelho Tarrafal afsplitt worrn, de vun nu an en egenen Concelho billt.
Der bewegte Mann
Inholt
Dat entwickelt sik aver’n beten anners, as he sik dat dacht hett. Elke snackt em vör, sik en Tuchtbullen-Middel in de Nees to sprütten, üm dat de Geslechtsdrift grötter warrt. Dat Middel maakt em aver platt, noch vördem dat richtig mit jem losgeiht. Doro, de Axel naspioneert, finnt se em in Norberts Wahnung vör, as he stockstief op Disch huckt. As denn bi ehr ok noch de Wehen insetten doot, mutt Norbert ehr na’t Krankenhuus bringen, woneem se denn ehr Kind kriggt. Walter bringt Axel achteran, as de wedder to Verstand kummt. Doro is natürlich suer op Axel, man he wiest sik toversichtlich, dat he de Saak wedder op de Reeg kriggt.
São Miguel (Distrikt)
Weertschop
De Produkschoon vun Göder kunzentreert sik in de Gemeen São Miguel vör allen op de Bueree un op den Anbo vun Nehrmiddel. Dör de Küstenlaag speelt ok de Fischeree en gröttere Rull, foolgt vun’n Tourismus, de aver noch nich dull utprägt is. De Gemeen is vör allen ländlich präägt mit Utnahm vun’t Hööftstadtrebeet.
Der bewegte Mann
Achtergrund
De Film baseert op de beiden Comics Der bewegte Mann un Pretty Baby vun Ralf König. In Düütschland harr de Film 6,5 Millionen Besökers in’t Kino un tellt dormit to de spoodrieksten düütschen Filmen. In dat Kinojohr 1994 is de Film blots noch vun de US-amerikaanschen Produkschonen The Lion King un Forrest Gump överdrapen worrn. Ofschoonst oder villicht jüst vun wegen dat de Film so’n Spood harr, geev dat ok Kritik, ünner annern vun König sülvst. In de Bookvörlaag weern Hetero- as ok Homosexuelle in’t glieke Maat dör en överdreihte Dorstellen karikeert, wiel dat in den Film blots op de schwulen Figuren todrapen deit. De Blickwinkel vun’n Film is för den Massenmarkt in de Heteronormativität rückt worrn.
To de Filmmusik driggt ok Max Raabe mit eenige Leder bi. He is in den Film sülvst ok in en Optritt to sehn. Dör sien Leder in dissen Film is he in dat Johr för en grötter’t Publikum bekannt worrn.
Utteken
De Film is mit negen Priesen ehrt worrn:
Distrikt Bolívar
Distrikt Bolívar betekent
Kiek ok bi: Distrikt Simón Bolívar.
Guja
Guja betekent
Guja is de Familiennaam von
Kiek ok bi: Nowa Guja.
Wassili Iwanowitsch Surikow
duum|«Автопортрет» (Süvstpotrait) Wassili Iwanowitsch Surikow (Russ‘sch: Василий Иванович Суриков; * 24. Januar 1848 in Krasnojarsk, † 19. März 1916 in Berjozovo) weer een Russ‘sch Kunstschillerer.
Wark
In levennige en klörige Schillerien dee he sünners Momemnten affbillen uut dat Leven van dat russ’sch Volk: van de Tied, wor Siberien verovert würr af bitto de Tied van Peter de Groot; mang anner Biller de Schillerie «Утро стрелецкой казни» (up platt soveel as De Morgen van de Exekutschoon van de Strelitzen) van 1881, dat hangt nu in de Tretjakovgalerie.
Surikow weer een van de eersten, de dat up Sicht harrn, de didaktsch Idealen van de Grupp to verbinnen mit de natschonaal Kunsttraditschoon.
1948 würren de Döören apen maakt van een didaktsch Museum, dat hem todacht weer
Urs Bühler
Urs Bühler is de Naam von
* Urs Bühler (Urs Felix Bühler; * 1943), Swiezer Ünnernehmer,
Johann Friedrich Gmelin
Leven
De ollste Söhn vun Philipp Friedrich Gmelin un Vadder vun den Chemiker Leopold Gmelin studeer in Tübingen Medizin un promoveer 1769 to'n Dokter in de Medizin. Achternah hett he en Studienreis maakt un he keem na Holland, England un na Öösterriek hen. En korte Tied lang hett he as anslatenen Perfesser for Medizin in Tübingen lehrt, man 1773 is he to'n Perfesser for Philosophie un anslatenen Perfesser for Medizin na Chöttingen gahn. 1774 is he to'n Liddmaat vun de Leopoldina wählt wurrn. 1778 is he to'n ordentlichen Perfesser for Medizin upstegen un tosätzlich noch to'n Perfesser for Chemie, Botanik un Mineralogie maakt wurrn. 1783 hett Gmelin in sien Wohnhuus in de Hospitalstraten een vun de eersten „apentlichen“ Labors inricht un hett dor, tohopen mit Friedrich Stromeyer 1805 to'n eersten Mol en cheemsch Praktikum for Studenten geven.
Gmelin hett sunnerlich Lehrböker for Chemie, Pharmazie, Mineralogie un Botanik schreven. Vun 1788 af an hett he en bredere Utgave vun Carl von Linné sien Systema Naturae rutgahn laten, un hett düsse Utgave „13. Utgave“ nömmt. Ok for de Forstweertschop is he wichtig ween vunwegen siene Schrift Abhandlung von der Wurmtrocknis (1787), wo he gründlich de „Worm-Dröögnis“ in dorstellt. Dor hannelt sik dat um en Schaden bi, de vun den Barkenkäver utgeiht un de in de eerste Hälft vun dat 18. Johrhunnert den ganzen Upperhorz leddig maakt harr. Gmelin höör to de „Societät für Forst- und Jagdkunde“, de vun Johann Matthäus Bechstein grünnt wurrn weer. To siene Studenten hören Carl Friedrich Kielmeyer, Friedrich Stromeyer un Wilhelm August Lampadius. 1794 is he ehrenhalver upnahmen wurrn in de Russische Akademie vun de Wetenschoppen in Sankt Petersborg. He is begraven up'n Albani-Karkhoff (Cheltenhampark) in Chöttingen.
Ehrungen
De Wermoot-Planten Artemisia gmelinii hett to Ehren vun Johann Friedrich Gmelin ehren Naam kregen.
Lindheim (Landkreis Veern)
Geografie
De Naveröörd sünd Schaaphusen in’n Noorden, Bassen mit Bassenergrund un Bassenerkamp in’n Noordoosten, Heinsbarg un Lüttjen Hollen in’n Oosten, Üserdicken in’n Süüdoosten, Bössel un Laheit in’n Süden, Emßen mit Up’m Vie un Emßerthünen in’n Süüdwesten, Eiten in’n Westen un Eitermöhlen in’n Noordwesten.
Historie
Lindheim is 1827 grünnt worrn. In dat Johr hebbt ölven Köpers dat Rebeed bi’n Amtmann von dat Amt Achem op Arventins köfft un ünner sik opdeelt.
Verwaltungsgeschicht
De Oort hett vör 1852 to de Westvaagdie von dat Gogericht Achem tohöört, dat 1852 denn to dat Amt Achem worrn is. Na 1885 weer dat in’n Kreis Achem. 1932 is de Kreis Achem mit’n Kreis Veern tohoopgahn un hett den ne’en un grötteren Kreis Veern billt.
De Oort hett fröher to de Buurschop un later to de Gemeen Emßen höört. 1927 is de Oort von Emßen in de Gemeen Schaaphusen wesselt. Düsse Gemeen is 1963 Deel von de Gemeen Eiten worrn. Vondaag höört Lindheim binnen de Gemeen to de Oortschop Schaaphusen.
Battlements-Nunatak
De neeseelandsche Mannschop von de Commonwealth Trans-Antarctic Expedition (1955–1958) hett em opdeckt un em sien Naam geven, von wegen dat sien Topp utsütt as de Tinnen (engelsch battlements) von en Borg.
William Adams
William Adams is de Naam von
Lindheim (Landkreis Veern)
Religion
För de Kathoolschen is de St.-Matthias-Kark in Achem tostännig.
Weertschop un Infrastruktur
För Lindheim is de freewillige Füürwehr Eiten mit tostännig.
William Adams
* William Adams (1564–1620), engelschen Navigater,
Kiek ok bi: Bill Adams, William Addams, William Adam.
Lindheim (Landkreis Veern)
Verkehr
In’n Noorden an Lindheim langs löppt de Landsstraat 168, de in’n Westen över Eiten na de Bremer Oortsdelen Oosterholt un Hemeln geiht un in’n Noordoosten över Bassen na Otterbarg. Von de L 168 gaht na Süden twee Landsstraten af: in Eiten de L 167 na Achem un in Bassen de L 156 na Üsen.
De nächste Autobahn is de Autobahn 1 (Afsnidd Bremen–Hamborg), de direkt dör den Oort dörföhrt. De Opfohrt 52 Eiten liggt so dree Kilometer in’n Westen von Lindheim an de L 167.
De nächsten Bahnhööv sünd so bi söss Kilometer wied weg in’n Noordwesten de Bahnhoff Sao’ern an de Bahnlien Hamborg–Bremen un in’n Süüdwesten de Bahnhoff Achem an de Bahnlien Wunsdörp–Bremen.
Scholen
De Kinner ut Lindheim gaht na de Grundschool Schoolstraat in Eiten. Ok fröher sünd se al jümmer in Eiten na Volksschool gahn.
Swearingen
Swearingen betekent
Swearingen is de Familiennaam von
Lewaschi
Lewaschi betekent
Urschendorf
Urschendorf betekent
Lower Barton Creek
Lower Barton Creek is en Gemeen in’n Distrikt Cayo in Belize.
Geografie
De Oort liggt an’n Noordrand von de Maya-Bargen un dat Oostöver von’n Barton Creek, de en poor Kilometer wieder in’n Belize River münnt. Na Süden to doot de Tapir Mountain Nature Reserve un de Nojkaaxmeen-Eligio-Panti-Natschonaalpark liggen.
De Naveröörd sünd Unitedville un Blackman Eddy in’n Noorden, Ontario, Teakettle un Arizona in’n Noordoosten, Agua Viva un Springfield in’n Oosten, Seven Miles un Upper Barton Creek in’n Süüdwesten, Cool Shade in’n Westen un Georgeville in’n Noordwesten.
Historie
In de Barton-Creek-Höhl in de Neegd sünd Funnen ut de Maya-Tied maakt worrn.
De Oort sülvs is 1973 von Ooldkolonier-Mennoniten grünnt worrn.
Verkehr
Von Lower Barton Creek föhrt en Straat in’n Noorden na Blackman Eddy an’n George Price Highway, de in’n Noordoosten över Belmopan na Belize-Stadt föhrt un in’n Süüdwesten över San Ignacio/Santa Elena un Benque Viejo del Carmen na de Grenz to Guatemala.
Distrikt Laraos
Distrikt Laraos betekent
Boomer Township
Boomer Township betekent
Gulder
Gulder is de Familiennaam von
Wilhelm von der Goltz
Wilhelm von der Goltz is de Naam von
* Wilhelm Bernhard von der Goltz (1736–1795), düütschen Offzeer un Diplomaat,
Barium
Barium (vun’t grek. βαρύς „swor“ vun wegen de grote Dicht vun’t Mineral Baryt) is en cheemsch Element ut dat Periodensystem mit dat Atomteken Ba un de Atomtall 56. Barium is en Eerdalkalimetall, dat in’n elementaren Tostan en sülvrig-witte Klöör un en metallschen Gleem opwiest. Vun wegen sien hoge Reaktivität kummt dat in de Natur nich gediegen vör. Metallsch Barium tünnert licht, sien waterlöslichen Verbinnen sünd giftig.
Historie
Mineralen, de Barium bargt, weern to’n eersten mol 1602 vun den italieenschen Schohmaker un Alchemisten Vincenzo Casciarolo ünnersöcht. Em weern glemige Stenen opfallen, de in’n Düstern lüchten deen, na den se hitt maakt worrn sünd. De Lüüd hebbt vun disse Stenen as „Bolgneser Steen“ Bescheed kregen, vun wegen dat Ulisse Aldrovandi doröver wat schreven hett. Dat weer de Baryt, de bi’t Hittmaken mit orgaansche Stoffen phosphoreszeert.
De sweedsche Chemiker Carl Wilhelm Scheele hett 1774 bi’t Ünnersöken vun Gips to’n eersten mol Bariumoxid (BaO) faststellt, dat toeerst as „ne’e alkalische Eer“ betekent weer. Twee Johr later hett Johan Gottlieb Gahn de glieke Verbinnen bi en glieke Ünersöken funnen. Jüst so ok in’t 18.Johrhunnert is den engelschen Mineralogen William Withering in Bargwarken in Cumberland, woneem Blie afboet weer, in swor Mineral opfallen, dat aver keen Blieierz wesen künn. He hett dat „terra ponderosa“ nöömt, dat vundaag as Witherit (Bariumcarbonat BaCO3) bekannt is.
As Metall, aver noch nich in Reinform, is Barium 1808 to’n ersten mol vun Sir Humphry Davy in England dör en Elektrolys vun en Mischen ut Bariumoxid un Quecksülveroxid tüügt worrn. Dorna is de Naam Barium na dat Mineral Baryt inföhrt worrn.
Byron Township
Byron Township betekent
Barium
Historie
De eerste Reindorstellen is 1855 maakt worrn. Robert Bunsen un Augustus Matthiessen harrn dat ut en Mischen vun Bariumchlorid un Ammoniumchlorid dör en Smöltelektrolys maakt. Dat sworere Radium is 1910 vun Marie Curie mit Barium isoleert worrn, vun wegen, dat dat cheemsch so gliek is. En grote Rull hett dat Element 1938 ok bi de karncheemschen Experimenten vun Otto Hahn un Fritz Straßmann speelt, de Uran mit langsome Neutronen beslaten hebbt un verbaast weern, dat se in de Reakschoonsprodukten dat veel lichtere Barium finnen deen. Jemehr Beobachten hebbt se richtigerwies as en Splitten vun’n Urankarn düüt.
Seiberling
Seiberling is de Familiennaam von
Barium
Vörkamen
Barium kummt in de Natur nich elementar för, vun wegen dat dat so goot mit anndere Elementen reageert. Barium hett en Andeel vun ruchweg 0,039 % an de Eerdköst un is dormit in de Köst dat 14. fakenste Element.
duum|Baryt is en Bariummineral un de Hööftborn för dat Element An’n fakensten is dat Element in de Mineralen Baryt (ok Sworspat, kristallin Bariumsulfat) un Witherit (Bariumcarbonat) to finnen. Wunnen warrt dat vör allen ut Baryt. De Produkschoon vun Barium weltwiet is in de verleden Johren vun ruchweg 4,8 Millionen Tünnen (1973) op 6,7 Millionen Tünnen (2003) stegen. Man geiht dorvun ut, dat dat op de Eer noch ruchweg zwei Milliarden Tünnen Barium gifft.
In Düütschland gifft dat Bariumverbinnen vörallen in’t Suerland, in’n Harz un in Rhienland-Palz. In de helen Welt gifft dat Vökamen, de den Afbo lohnt. De Hööftfödderlänner sünd China, Mexiko, Indien, de Törkie, de USA, Düütschland, Tschechien, Marokko, Irland, Italien un Frankriek.
Winnen un Dorstellen
Jeed Johr warrt twüschen veer un söss Millionen Tünnen Bariumsulfat wunnen. Man, blots en lütten Deel dorvun warrt to Metall wieterverarbeit. Dat Winnen ut Bariumcarbonat geiht eenfacher, man de Verbinnen is in de Natur veel rorer antofinnen. Technisch warrt Barium ut Baryt över Bariumsulfid un Bariumcarbonat in Bariumoxid ümwannelt, dat denn mit Silizium, Aluminium oder annere Stoffen to dat Reinmetall reduzeert warrt. De Reakschoonsglieken vun dissen Afloop sünd:
Hoochreinet Barium warrt dör Elektrolys vun smölt Bariumchlorid maakt un dorna dör en Hoochvakuumsublimatschoon lopen laten.
Egenschoppen
thumb|Elementares Barium, hoochvakuumsublimiert
Physikaalsch Egenschoppen
Barium is en paramagneetsch Eerdalkalimetall, dat ünner Normalbedingen as Faststoff vörliggt un in een kubisch-ruumzentreert Gidder kristalliseert. De sülverwitte Klöör vun dat metallsche Barium warrt an d Luft gau mattgrau, vun wegen dat sik en Oxidschicht utbillt.
Barium hett en gröne bit blassgröne Flammenklöör mit charakteristische Spektrallienen bi 524,2 un 513,7 nm. De Dicht vun Barium is 3,62 g/cm3 (bi 20 °C), wat dormit to de Lichtmetallen tellt. De Mohshard is 1,25, wat vergliekswies week is, liekers ave harder as de annern Eerdalkalimetallen un Blie. De Smöltpunkt liggt bi 1.000 K (727 °C) un de Kaakkpunkt bi 1,913 K (1.640 °C). Dat elektrocheemsche Stadardpotential liggt bi −2,912 V.
Cheemsch Egenschoppen
thumb|upright=0.8|oxideert Barium Dat Element hett ruchweg glieke Egenschoppen as Calcium un de annern Eerdalkalimetallen. Sien Reakschoon mit Water un mit Suerstoff is wat duller as bi de annern Eerdalkalimetallen un dat löst sik in meist all Süren licht op. En Utnahm dorvun is de kunzentreerte Swevelsüür, as de Billn vun en Sulfatschicht de Reakschoon anhollen deit (Passiveeren). Vun wegen sien hoge Reaktivität kann een Barium as dat uneddelste Metall betekent warrn un mutt dorüm ünner en Schuulgas oder -fletigkeit opbewahrt warrn.
Anners as de annern Eerdalkalimetallen billt Barium blots en dünne Oxidschit ut un kann dorüm an de Luft vun alleen tünnern.
Isotopen un Radioaktivität
Bestännige Bariumisotopen kamt bi verschedene Verfallsregen vör, as to’n Bispeel vun’t 137I in 137Ba. De radioaktiven Bariumisotopen verfallt in Lanthan-, Xenon-, Cäsium- oder Jodisotopen.
De nafolgen Bispelen wiest Verfallsregen, bi de radioaktive Isotopen vun Barium tüügt warrt:
Verwennen
In sien elementare Reinform warrt Narium blots wenig bruukt. De Produkschoon dorvun liggt bi blots wenige Tünnen in’t Johr. De büdenste Anwennen is de as en Gettermaterial in Vakuumröhren to’n Bispeel in Feernsehapparaten. Barium reageert gau mit Restgas, dat dor nich wünscht is, as Suerstoff, Stickstoff, Kohlenstoffdioxid oder Waterdamp un kann ok Gasen insluten un so ut de Vakuumröhr rutnehmen, de nomalerwies nich goot reageert. Togliek hett dat Metall en teemlich sieten Dampdruck bi de Temperaturen, bi de dat bruukt warrt.
Bito warrt Barium blots in’n lütten Rahmen bruukt. Legeeren vun Nickel mit Barium künnt as Material för Tünnerkersen bruukt warrn. Wieter kann dat ok to Blielegeeren för Lagermetallen togeven warrn, vun wegen dat sik dör den Tosatz de Hard verbetert.
Nattcheemsche Methoden
En Nawiesreakschoon is dat Ümsetten mit verdünnte Swevelsüür, wo witt Bariumsulfat utfallt:
In Sellschop mit annere Elementen, de jüst so swor lööslichle Sulfaten billt, kann dit Verfohren aver nich bruukt warrn. Scheden un Nawies gaht denn na dat Chromat-Sulfat-Verfohren, solang dor blots Eerdalkalimetallen bedeeligt sünd. Bi dat Verfohren warrt de Bariumlösen mit Kaliumchromatlösen versett, wobi en gelen Nedderslag vun Bariumchromat tostannen kummt. Wenn noch annere Elementen mit swor lösliche Sulfaten dorbi sünd, mutt en egenten Kationenscheedgang maakt warrn (kiek bi Qualitative Analys).