cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Friedrich Hölderlin
1806–1843: De Johren in den Tübinger Toorn
In’ Februar 1805 wurr Sinclair up Andrag vun den Kurfürsten Friedrich II. vun Württemberg verhaft un en Hoochverratsperzess tegen hüm anstrengt, de aber ahn Ergevnis bleev. De Ermittlungen gegen den angevlich dorin verwickelten „württembergischen Untertanen” Hölderlin wurrn bald instellt, nahdem de Homburger Dokter un Hoff-Aftheker Müller in en Gootachten van’ 9.April 1805 schreeven hett, dat Hölderin zerrütt weer un sien Wahnsinn in Raseree övergahn weer. In’ August 1806 schreev Sinclair an Hölderlin sien Moder, dat he för sien Früend nich mehr sörgen kunn. An’ 11. September wurr Hölderlin toeerst ünner den Vörwand, Böker för de landgräfliche Bibliothek to koopen, denn toletzt mit Gewalt vun Homburg nah Tübingen in dat vun Johann Heinrich Ferdinand Autenrieth leit Universitätsklinikum schafft. Latestens vun dissen Tietpunkt an gull Hölderlin för de Lüüd ut sien Tiet as wahnsinnig. In dat Tübinger Klinikum kreeg he en 231 Daag lang düern, för dormalige Verhältnisse as fortschrittlich ansehn (Dwangs-)Behandlung, offenbar ünner de Diagnose vun Autenrieth, de en „Manie als Nachkrankheit der Krätze“ faststellt harr. Över de nipp un nau Behandlung, mit deren Dörführen Autenrieth den Medizinstudenten Justinus Kerner beupdragen dee, is man blots wenig bekannt. Seker is aber, dat Hölderlin mindestens eenmal, vermootlich aber mehrfak veer Week düernd Zyklen vun medikamentöös Behanneln över sück ergahn laaten muss. De hebbt de neben möglich Phasen vun Sedeeren un Beruhigen insbesünnere intensive, seker mit Pien verbunnen un anhollend (to’n Deel blödig) Dörfälle veroorsakt. Ut de eerst Behannelnsweeken stammt ok de eenzig Överleefern, de Inblick in de Behannelnssituatschoon gewährt: „Uhland studiert izt Schelling, und Autenrieth hilft dem gefallenen Titanen Hölderlin laxieren und macht ihm einen bösen Kopf.“ (Breef vun Gustav Schoder ut de Krankenstuuv vun dat Tübinger Klinikum an’ 3. Oktober 1806 an sien Früend Immanuel Hoch) In’ historschen Rückblick schient de Behanneln in völ Phasen en grad weg traumatisch Qualität upwiest to hemm, so dat se dat wiedere psychische Befinnen Hölderlin seker nicht verbetert hett. Över de nipp un nau medizinisch Bestimmuen vun sien geistig „Verrückung” wurr insbesünnere siet 1900 1900 tüschen Literaturwetenschaplern un Psychiatern düchtig streeden. Ok wenn disse Fraag in’ historschen Rückblick nie nich seker kläärt wurrn kann, is de vun Pierre Bertaux vertreden Upfaaten, dat Hölderlin sien Wahnsinn blots simuleert, in hör Vereenfaken ut hüdig Sicht aftolehnen. Insbesünnere aber besteiht hüüd Eenigkeit, dat ok de genaueste Bestimmen vun en medizinisch Diagnose de Fraag apen laaten muss, wu sien latere un laatste Gedichte intoschätzen sünd, tomal en ingahn Beschäftigung mit dat Laatwark – entgegen de Stimmen, de de wassen Ick-Verleugnung as Symptom "schizophrener Ich-Auflösung" verstaht – Interpretatschonsansätze erloovt, de vun en bewusst, sück vun den Subjektivismus vun sien Zeit Afstand nehmen "Entichungswillen" utgahn, de mitünner en parodistisch Afreken mit de herkömmlichen Ichlyrik upschienen lett.
duum|Hölderlintoorn 1807 keem he, an’ 3. Mai von Autenrieth as „nich heelbor“ un mit de Utsicht up blots wenig wiedere Levensjohren entlaaten, to Pleeg in den Huusholt vun Ernst Zimmer, en Tübinger Dischler un Bewunnerer vun den Hyperion. Hier wahn Hölderlin, as Liddmaat vun den Huusholt un mit familiär-fürsorglich Ünnerstütten, in de Toornstuuv böverhalv vun den Neckar (Hölderlintoorn). Todem bestunn en Vörmundschap dör de Moder, nah de hör Dood 1828 dör den Böveramtspleger Burk. Hölderlin weer finanziell sowohl dör en privaat Arv as ok dör en Sonnerrente vun den württembergschen Hoff afsekert. He nehm woll in de eerst Johren nah sien Klinikupenholt dat dichterisch Schaffen weer up, aber dat wiesen sück faken stark un länger anduernd Erregungstostände mit nahfolgend Apathie. Siet April 1812, wo he en swoor körperlich Erkrankung mit nich klor Diagnose harr, wurrn de Erregungstostände seltener un milder. Hölderlin hett sien soziale un künstlerische Aktivität utdehnt un speel bispeelswies völ Klaveer. Ok nehm he de Korrespondenz mit sien Moder weer up, wenn he ok in sien Breefen eegendömlich formelhaft bleev. 1813 beleev he de Gebort vun de Zimmer’sche Dochter Lotte, de hüm för den Rest vun sien Leven begleiten sull. Nahdem sück Hölderlin in de Johren af 1816 starker up de Huusholtsgemeenschap torüchtrucken harr, wurr he, woll ünner den Indruck vun de Besöken vun Wilhelm Waiblinger af 1822 (bit 1826), weer vermehrt künstlerisch produktiv. He ünnernehm mit Waiblinger lang un utdehnt Spazeergänge. 1826 geev dat de Publikatschoon vun en eerst Warksammlung dör Gustav Schwab un Ludwig Uhland, aber ahn direkt Bedeeligen vun Hölderlin an de Herutgaav vun den Band. Tüschen 1829 un 1837 wurr Hölderlin as „Tübinger Attraktschoon“ tonehmend Opfer tallriek, vun hüm nich selten as störend empfunnen Besöök vun Frömden un Reisenden. Insbesünnere dissen Frömden tegenöver verhull sück Hölderlin faken bannig befremdlich, un in jüst schauspelerisch Oort un Wies „verrückt“. Ansonsten grenz he sien Kontakte up de Huusholtsgemeenschap in, brook den Kontakt mit sien eegen Familie af un hett sück mit sien dichterisch Aktivität befaat, wobi sück sien Gedichte vun disse laatsten Johren dör en hooch formale Ordnung, en gewisse Vereenfaken vun de Themenwahl (bsp. „Jahreszeiten“) as ok en Verlust vun dat dichterische „Ick“ utteken. Af 1837 hett he denn den Naam „Scardanelli“ (u. a. in sien dichterischen Schaffen) bruukt. Nah den Dood vun Ernst Zimmer 1838 övernehm Lotte de Verantwortung vun de Pleeg. Tüschen 1841 un 1843 wurr he dorto mehrfak vun Christoph Theodor Schwab besöcht. 1843 is Hölderlin an’ 7. Juni üm Middennacht bi wietgahnd körperlich Gesundheit storven.
Wilhelm Waiblinger, en jung Dichter un Bewunnerer, de Hölderlin in de 1820er Johren mehrfak besöcht hett, is nich blots en romantisch Stiliseeren vun de wahnsinnigen Hölderlin wiels disse Tiet to verdanken, sonnern ok de Överleefern vun den apokryphen, villicht den Gesängen totoordnen Prosatext In lieblicher Bläue. As Wahnsinniger trett Hölderlin ok in Eduard Mörike sien Roman Maler Nolten up; ok Mörike harr den Dichter in Tübingen besöcht. Hölderlin trett ok as wahnsinnig „Freund Holder“ in Justinus Kerner sien Reiseschatten up. En eerst Hölderlin-Biographie stammt vun Christoph Theodor Schwab, de hüm in de 1840er Johren mehrfach besöcht hett. Dat wurrd vertellt, dat Zimmer Upteknungen vun Hölderlin ut dissen Johren in groot Mengen vernicht hett.
Wark
As Student weer Hölderlin en Bewunnerer vun de Franzöösch Revolutschoon van 1789. De faken vertellt Anekdote, dat he in sien Jöögd an dat Tübinger Seminar tosommen mit Hegel, Schelling un anner Liddmaaten vun den „republikaanschen Vereen” en „Boom vun de Freeheit” upricht, is en hartnäckig Legende, de 1965 vun Dieter Henrich wedderleggt wurr. Allerdings harr Hölderlin all fröh Napoleon to’n Gegenstand vun sien Gedichte maakt.
Hölderlin fung as Nahfolger vun Schiller un den schwäbischen Klassizismus an. Sien fröh Gedichte sünd meest riemt Hymnen an abstrakte Gegenstände (An die Schöhnheit). Later gung he to de antiken Formen vun de Ode un de Elegie över. Besünners de Oden sünd dör hör vulkommen Beherrschen vun de stuur metrischen Form präägt. De grott Gedichte vun sien riep Phase sünd meest utdehnt un sünd deels Elegien (Brod und Wein), deels Hymnen in free Rhythmen (Patmos). Vereenzelt finnen sück dorneben ok anner Formen, as de Hexameter-Hymnos Der Archipelagus. Dorneben pleeg he ok körtere Formen in Epigrammen un in kört Gedichten (berühmt is Hälfte des Lebens). Ut de Johren in’ Tübinger Toorn sünd völ riemt Gedichte överleefert, de lang Tiet nich as echt Bestanddeel vun sien Wark ankeken wurrn sünd.
Hölderlin sien Verständnis vun de oltgreeksch Kultur, as sück dat in sien Breefen an Casimir Ulrich Boehlendorff un ut sien Anmarken to de lateren Översetten vun den Sophokles ütert, ünnerscheed sück vun dat idealistisch Grekenlandbild vun völ vun sien Tietgenossen, wiel Hölderlin de unklassischen Tüüg vun de greeksch Kultur betont. All in sien fröh Breefroman Hyperion stell Hölderlin sien Vörstellung vun dat tragisch Schicksal dor, as he de sück ut sien Wohrnehmen vun de greeksch Kultur bild harr.
Wirkung
thumb|160px|25 [[Mark der DDR|Pf-Sonnermark vun de Düütsch Post vun de DDR to'n 200. Gebortsdag vun Friedrich Hölderlin ut de Reeg Berühmte Persönlichkeiten IV]] Hölderlin sien Poesie, de hüüd unbestreeden as en Hööchpunkt vun de düütsch un abendländschen Literatur gellt, weer bit to Midden vun dat 19. Johrhunnert dör de Utgaav vun 1826 verapenlicht Gedichte immerhen ünner Schrievers nich unbekannt. Nah 1848 wurr se wietgahnd ignoreert; Hölderlin gull as jung romantischer Melancholiker un blots Nahmaker vun Schiller. De groot Nahwirken in dat 20. Johrhunnert sett mit Stefan George in; de wetenschoplich Upsluuten fung 1910 mit de Dissertatschoon vun Norbert von Hellingrath an, in de de Stil vun dat Hölderlinsch Laatwark un de Eegenoord vun sien Översetten ut Pindar eerstmals in adäquat Wies beschreven wurrn.
Ofschons de hymnisch Stil vun Hölderlin in der düütsch Literatur eenmalig bleeven is, hett sien körtere un fragmentarischere Lyrik deepgahn Infloot up de düütsch Poesie vun George, Heym, Trakl, Celan, Bachmann un up völ wiedere – vun jüngeren Schrievers etwa Gerhard Falkner – utöövt.
Sien patriotischen Gedichte (etwa de Ode Der Tod fürs Vaterland) weern wiels de Tiet vun den Natschonalsozialismus un de beid Weltkriege besünners populär.
Hölderlin sein Översetten vun de beid Dramen König Ödipus un Antigone vun Sophokles funnen, nahdem se rutkommen weer, blots wenig, aber begeistert Upnahm, so vör allen in Bettina von Arnim hör Book „Die Günderode“. Vun de Siet vun de Philologen (vrr allen Heinrich Voß, den Söhn vun Johann Heinrich Voß) un ok vun Schiller sünd dorgegen scharp aflehnend Meenungen överleefert. Eerst in dat 20. Johrhunnert wurr hör Bedüüden as Modell vun en poetischen Översetten erkannt (bispeelswies foot Bertolt Brecht sien Bearbeiten vun de Antigone vun den Sophokles up Hölderlin sien Överdragen), de de Fremdheit vun de Oortext sichtbor maakt, anstatt de to vernichten.
Hölderlin sien philosophisch Bedüüden foot up sien Kritik vun de Wetenschapslehr vun Fichte un up sien Gegenentwurf, de he in den tweesiedigen Entwurf Urteil und Seyn daalleggt hett, de aber eerst in dat Johr 1961 verapenlicht wurrn is. Ok de anner philosophischen un poetologischen Utarbeiten sünd fragmentarisch un bannig stuur. Sünners Dieter Henrich hett in umfangriek Studien Hölderlin sien philosophischen Ansatz herutarbeit un de Diskussionszusammenhänge beschreeven, in de he sück utbillen kunn. Hölderlin sien domineeren Rull in de philosophisch Gemeenschap mit Sinclair un Hegel in Frankfort und Bad Homburg heet to dat Utbillen vun de Grundgedanken bidragen, de Hegel toletzt to sien Philosophie des Geistes führen deen. De gedankliche Gehalt vundat hymnisch Laatwark wurr immer weer to'n Anlaat vun philosophisch Utleggen, so bi Martin Heidegger un Theodor W. Adorno.
thumb|upright|Gedenkstäe to Ehren vun Hölderlin in Lauffen an' Neckar, März 2007 To Leevtieden vun Hölderlin wurr blots en minn Andeel vun sien Warken verapenlicht, un eerst in de tweet Hälft vun dat 9. Johrhundert wurrn eenig Texte ut de Tiet nah 1800 herutgeven; tovör weern vun dat Laatwark blots de so nömmt Nachtgesänge bekannt. De eerst editorischen Bemühungen um die Editschoon vun den handschriftlichen Nahlass hett Wilhelm Böhm ünnernommen. Sien Utgaav wurr aflööst vun den beid historsch-kritischen Utgaaven vun Franz Zinkernagel un Norbert von Hellingrath. De besünner Schwierigkeiten, de Hölderlin sien Handschriften bereiten, hebbt dorto führt, dat Friedrich Beißner all 1946 en darten Versöök vun en wetenschaplich Utgaav vun dat Gesamtwark ünnernehm (Stuttgarter Utgaav). De tonächst as endgültig annsehn Textgestalt, de Beißner herstellt hett, wurr in de 1970er Johren scharp vun D.E. Sattler kritiseert, de 1975 en veerte Gesamtutgaav anfungen hett (Frankforter Utgaav). Deren Hartstück, de Bannen 7 un 8 mit den Gesängen, wurr deels begrööt un up de anner Siet vun Hölderlinforschers un Editionsphilologen vun anner Utgaaven aflehnt. De Striet um den Hölderlintext hett de Forschen johrenlang updeelt un is bit hüüd ok noch nich to'n Enn' kommen. Wegen de ünnerscheedlich Entscheedungen, de de Herutgever drapen hebbt, gifft dat hüüd för tallriek Warken kien eenheitlichen Text. Dat gellt vör allen för de Hymnen un Entwürfe ut dat Homburger Folioheft as ok für de Entwürfe to dat Drama Der Tod des Empedokles un völ wiedere Gedichte. Vun de Stuttgarter Utgaav leit sück de kommenteert Leseutgaav vun Jochen Schmidt her, vun de Frankforter Utgaav de Editschoon vun Michael Knaupp. Wiel ok Schmidt un Knaupp eegenstännig Entscheedungen bi de Textherstellen drapen hebbt, gifft dat also in' Momang veer Utgaaven mit to'n Deel düchtig vun'nanner afwieken Texten, so dat sülvst den an blooten Woortluut interesseert Leser swungen is, up de in de Frankforter Utgaav weddergeeven Reproduktschonen vun de Handschriften torüch to gahn.
Warken un Utgaaven
thumb|upright|Hölderlin-Herutgever [[Norbert von Hellingrath]]
Vertoonen
Wiels in dat 19. Johrhunnert blots relativ wenig Hölderlin-Vertoonen entstunnen, sett in de tweet Hälft vun dat 20. Johrhunnert en rege Rezeptschoon in, de besünners dat Laatwark vun den Dichter upgriept.
Carl Rathjens
Carl Rathjens is de Naam von
* Carl Rathjens (1914–1997), düütschen Geograaf,
Juri Sergejewitsch Rasuwajew
Juri Sergejewitsch Rasuwajew (russisch Юрий Сергеевич Разуваев; wetenschaplich Transliteratschoon Jurij Sergeevič Razuvaev; * 10. Oktober 1945 in Moskau; † 21. März 2012 ) weer en russisch Schachgrootmeester un -trainer.
Spood as Speler
Sien letzte Elo-Tall bedroog 2540, de letzte wert Partie speel he 2001.
Schachtraining
Rasuwajew weer Assistenztrainer bi twee Ex-Weltmeesters: Van 1969 bit 1974 bi Michail Botwinnik un van 1978 bit 1982 bi Wassili Smyslow. Tosommen mit Semjon Furman hett van 1973 bit 1978 Anatoli Karpow betrüet. Van 1982 bit 1994 weer he Vörsitter vun dat Trainerkomitee vun den Russischen Schachverband. Siet 1998 stunn he dat Trainerkomitee vun de FIDE vör un hett sück in disse Rull mit de weltwiet Organisatschoonvun de Utbillen vun Schachtrainern befaat. Af 2004 harr he den Titel vun en FIDE Senior Trainer inne. To sein Schölers tellen ünner annern Alexandra Kostenjuk und Jewgeni Tomaschewski.
Rasuwajew hett mit verscheeden Co-Autoren mehrere Schachböker verfaat: 1980 en Partiensammlung vun Akiba Rubinstein, 1981 tosommen mit Gennadi Nessis en Wark över den Övergang vun dat Middelspeel in't Endspeel, dat 1982 in düütsch Översetten ünner den Titel Die Kunst der Vereinfachung, Band 1 rutkeem, as ok 1984 tosommen mit Anatoli Mazukewitsch en in engelsch hollen Anspeelmonografie, The Anti-Sicilian.
Bertram (Familiennaam)
Bertram is en düütschen Familiennaam. De Naam kummt as Vadersnaam af von’n Vörnaam Bertram.
En eng verwandte Form is Bertrams.
C
,
F
,
G
,
H
, ,
J
,
K
.
L
,
Klabunde
Klabunde is de Familiennaam von
Bertram (Familiennaam)
P
.
R
,
Johann Gronsfeld
Johann Gronsfeld is de Naam von
* Johann Carolus von Gronsfeld-Nevelstein (1715–1765), düütschen Eddelmann,
Stubben (Boom)
duum|Stubben von en frisch afsaagten Boom an’n [[Klingenbarg bi Hilmessen]] Een Stubben (m. pl. Stubbens) is dat wat nablifft, wenn een Boom daalmakt ward. De Boomstamm ward kott öber de Eer afsaagt un denn blifft dat ünnerste Stück Stamm an Oort un Steed. An den Stubben sitt noch alle Wöttel un dormit is jümmer noch de Verbinnung to Nährstoff un Water geben. Wenn de Stubben de Minschen stört, den kleit se em mit veel Arbeet oder ok mit ollich Moschienenhölp ut. Dorto warrt to’n Bispeel de Stubbenfrääs bruukt. Wenn de Stubben nich utkleit ward, süt’n ünnerscheidlik ümgahn vun de Natuur mit den Boomrest: De Stubben vun Nadelbööm ward mit Hülp vun Pilzen un lütt Gedeirt möör un sünn mit de Tiet twei; Bi mannigeen Loofboom schleit de Stubben wedder ut un dor wasst een frischen Boom op de olen Wöttel.
Kim Schmidt
Kim Schmidt (* 16. Mai 1965 in Harrislee) is en düütschen Comicteekner.
Sien eersten Comic, den een grötter Publikum to sehn kregen hett, weer 1983 de Comic-Reeg Öde in dat Flensborger Anzeigenblatt Moin Moin. Disse Reeg, de vun en Fulenzer un siene wunnerliche Oma hannelt, gifft dat ok nu noch elk Week in dat Blatt to lesen. Vun 1996 af an keem de Cartoon-Reeg Local Heroes, de elk Week in de 18 regionalen Utgaven vun de sh:z insteiht. De Local Heroes hebbt veel noorddüütsch Lokalkolorit. Dor sünd ok en ganze Reeg Sammelbänn vun Öde un vun de Local Heroes in’n Flying Kiwi Verlag rutkamen, den Schmidt 1988 mit grünnt hett. Vun de Locl Heroes hett dat ok Bänn in de Landsspraken vun Sleswig-Holsteen geven, op Däänsch, Freesch un op Plattdüütsch. För’n Carlsen-Verlag hett Schmidt de Reeg Unser Schumi tekent, de Text keem vun Lutz Mathesdorf.
Johann Morath
Johann Morath is de Naam von
* Johann Anton Morath (1718–1783), düütschen Maler,
Daniel Meyer
Daniel Meyer is de Naam von
* Daniel Meyer (üm 1490–üm 1540), Swiezer Franziskaner, Preddiger un Schriever,
Kiek ok bi: Daniel Mayer.
Gronsfeld
Gronsfeld is de Familiennaam von
,
Kehlen
Kehlen betekent
Kiek ok bi: Kehle, Kelen.
Wiklund
Wiklund is de Familiennaam von
,
Kiek ok bi: Viklund.
Jack Cox (Kameramann)
Jack Cox (ok: Jack E. Cox, John Cox, John J. Cox; * 26. Juli 1890 in London-Fulham; † 29. Juli 1960 in de Graffschop Surrey) weer en britischen Kameramann, de sünners för sien Arbeiten an Alfred Hitchcock sien Fröhwark bekannt weer.
Leven un Wark
Cox is 1910 as Loopjungen bi de Produkschoonssellschop Gaumont British to’n Film kamen. Anfang vun de 1920er Johren is he Baaskameramann vun de Stoll Co. worrn. Toeerst hett he an eenige Inszeneren vun den Speelbaas Maurice Elvey arbeit. 1927 hett he Hitchcock drapen un vun doran bit 1932 all sien Filmen dreiht. Na en poor swacke Produkschoon to’n Ünnerhollen in verschedene Genres hett Hitchcock em noch en letzt mol ranhalt för sien Thriller The Lady Vanishes.
An’t Enn vun’n Krieg weer he an tallrieke Filmromanzen un Aventüergeschichten mitarbeit, de bi de tokiekers gresig populär weern un för de Kameratechnik en grote Rutfoddern weern. Disse Produkschonen hett he för de in de 1940er Johren utermatig spoodrieke Firma Gainsborough Pictures maakt. Sien Loopbahn güng to Enn mit söss Kummedien vun den Speelbaas John Paddy Carstairs, de in de 1950er Johren produzeert weern.
Voltz
Voltz is de Familiennaam von
,
Voltz betekent ok
Kiek ok bi: Volz, Folts, Foltz, Folz, Folds.
David Meyer
David Meyer is de Naam von
* David Meyer (1540–1640), düütschen Theoloog, Schriever un Historiker,
Kiek ok bi: David Mair, David Meier.
Alan Reeves
Alan Reeves is de Naam von
* Alan Reeves, brietschen Filmkumponist, Filmproduzent un Organist,
Dietrich Meyer
Dietrich Meyer is de Naam von
* Dietrich Meyer (1572–1658), Swiezer Raderer un Koppersteker,
Kiek ok bi: Dietrich Maier.
Morath
Morath is de Familiennaam von
Moraht
Moraht is de Familiennaam von
Kiek ok bi: Morath, Morat.
Morath
,
Kiek ok bi: Moraht, Morat.
Josiah Wedgwood
Josiah Wedgwood is de Naam von
* Josiah Wedgwood (1730–1795), engelschen Ünnernehmer,
Kläber
Kläber oder Klaeber is de Familiennaam von
Kiek ok bi: Kleber.
Karl Reimers
Karl Reimers is de Naam von
* Karl Reimers (1901–1969), düütschen Chirurg,
Pandolfini
Pandolfini is de Familiennaam von
Klaff
Klaff is de Familiennaam von
Lutz Ackermann
Lutz Ackermann is de Naam von
* Lutz Ackermann (* 1941), düütschen Bildhauer,
Beck
Beck betekent
Kiek ok bi: Bäck, Baeck, Beeck, Beckh, Becke.
Wedgwood
Wedgwood is de Familiennaam von
,
Wedgwood betekent
Viklund
Viklund is de Familiennaam von
,
Kiek ok bi: Wiklund.
Callaway County
Callaway County is en Kreis (County) in’n US-Bundsstaat Missouri. He hett 44.332 Inwahners (Stand Zensus 2010) op en Rebeet vun 2.173 km². De Sitt vun de Verwalten is in Fulton.
Historie
De Kreis is an’n 25. November 1820 grünnt worrn.
Demografie
2,67 % hebbt 2000 tohuus ’n annere Spraak as Engelsch snackt un 1,06 % vun de Inwahners sünd buten de USA boren worrn.
Vun de Vöröllern her sünd 91,79 % vun de Minschen Witte, 5,66 % Swarte, 0,52 % stammt ut Asien un 0,01 % vun de Eilannen in’n Pazifik. 0,52 % sünd Nakamen vun Indianers. 0,30 % hebbt sik sülven to noch annere Gruppen torekent. 1,21 % hebbt angeven, dat se Vörfohren vun ünnerscheedliche Afstammung hebbt. As Nakamen vun Lüüd ut Latienamerika hebbt sik 0,92 % vun de Lüüd ansehn.
Daniel Viklund
Daniel Viklund is de Naam von
* Daniel Viklund i Oviken (1877–1966), sweedschen Politiker,
Kiek ok bi: Daniel Wiklund.
Klachl
Klachl betekent
Christian Eberhard
Christian Eberhard is de Naam von
* Christian Eberhard (1665–1708), Först von Oostfreesland,
Kiek ok bi: Christian Eberhardt.
Wedgewood
Wedgewood is de Familiennaam von
Wedgewood betekent
Kiek ok bi: Wedgwood.
Edgar Meyer
Edgar Meyer is de Naam von
* Edgar Meyer (1853–1925), öösterriekschen Maler,
Dirk Meyer
Dirk Meyer is de Naam von
Edgar Meyer
Kiek ok bi: Edgar Mayer.
Johann Heinrich Reinbold
* Johann Heinrich Reinbold (?–1699), düütschen Vermögensverwalter,
Karin Friedrich
Karin Friedrich is de Naam von
* Karin Friedrich (1925–2015), düütsche Journalistin un Schrieversche,
Dirk Meyer
* Dirk Meyer (* 1957), düütschen Volksweert,
Kiek ok bi: Dirk Meier.
Kontraindikatschoon
De Kontraindikatschoon (vun lat. contra „gegen“ un indicare „anwiesen“) betekent in de Medizin en Ümstand, ünner den vun dat Anwennen vun en Therapie-Verfohren bi en vörliggen Krankheitsbild op jeden Fall aftosehn is oder blots ünner en strikt Taxeren gegenöver de Risiken tolaten is.
Formen
De en afsluute Kontraindikatschoon is de Behanneln na de bedrapene Methood vullstännig verboden. En Patient, de to’n Bispeel allergisch op Penicillin reageert, dröff mit dissen Stoff nich mehr behannelt warrn.
Bi en relative Kontraindikatschoon is vun de Behanneln aftosehn, man se kann liekers anwennt warrn, wenn se in’n enkelten Fall mehr nütten deit as dat se Schaden maakt. To’n Bispeel schall en Patient mit en Magengeswür an sik keen Acetylsalicylsüür kriegen. Man, wenn dat för en Therapie keen anner’t Middel gifft un de Nütten vun en Behanneln mit den Stoff grötter is as dat Risiko vun en nee Magengeswür, denn kann dat Medikament liekers geven warrn.
Mitünner warrt sünnere Ümstännen verkehrterwies för en Kontraindikatschoon holen. „Verkehrte“ Kontraindikatschonen warrn to’n Bispeel in’n Tosamenhang mit Empen beschreven. Butendem is ünner Laien de Angst vör Nevenwirken faken grötter as de Angst vör den Schaden, de tostannen kummt, wenn keen Behanneln dörföhrt warrt. Dat warrt ünnerstütt dör de lange List vun Nevenwirken op’n Bipackzedel, de woll möögliche Nevenwirken vun de Therapie utwiesen doot, nich aver de Gefohr, de besteiht, wenn de Therapie nich dörföhrt warrt.
Klaeden
Kiek ok bi: Kläden, Kloeden.
Mario Molina
Mario Molina is de Naam von
Hans Renner
Hans Renner is de Naam von
Molina
Molina betekent
Kiek ok bi: La Molina, Molinas, Molin, Moline.
Huud (Landkreis Stood)
Huud is en Dörp in de Gemeen Esdörp (Samtgemeen Olendörp-Himmelpoorten) in’n Landkreis Stood, Neddersassen. De Oort hett polietsch von öllers to Beeß mit tohöört.
Geografie
De Naveröörd sünd Gröpel in’n Noorden, Forst un Böötz in’n Oosten, Beeß, Bebenholt un Öölm in’n Süüdoosten, Neer-Ochenhusen in’n Süden, Bredenvieh in’n Süüdwesten, Ottendörp in’n Westen un Oostendörp in’n Noordwesten.
Historie
Sien Naam hett de Oort von en Anleggplatz an de Oost (-huud).
Verwaltungsgeschicht
In de Franzosentied von 1810 bet 1814 hett de Oort to de Mairie Himmelpoorten in’n Kanton Himmelpoorten höört. Dat Rebeed hett in disse Tied 1810 to dat Königriek Westfalen un von 1811 bet 1814 to dat Franzöösche Kaiserriek ünner Napoleon höört.
De Oort hett bet 1823 to dat Gericht Brobargen höört. Nadem dat Gericht oplööst worrn is, hett Huud von 1823 bet 1885 to dat Amt Himmelpoorten tohöört. Na 1885 weer dat in’n Kreis Stood. 1932 is dat Deel von’n ne’en, grötteren Landkreis Stood worrn.
De Gemeen Beeß, to de Huud tohöört hett, is an’n 1. Juli 1972 Deel von de Gemeen Esdörp worrn.
Religion
Huud is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel von de Martinskark in Olendörp.
För de Kathoolschen is de St.-Michaelskark in Bremervöör tostännig, de siet 1. September 2010 to de Karkengemeen Hillig Geist in Stood tohöört.
Verkehr
Von Huud gaht Straten na Forst un Beeß an de Landsstraat 114 ran, de in’n Noordoosten över Esdörp un Olendörp na Himmelpoorten an de Bundsstraat 73 ran löppt un in’n Süden na Öölm an de Bundsstraat 74.
De nächste Autobahn is de Autobahn 26 (Afsnidd Stood–Hamborg). De Opfohrt 2 Stood-Süüd liggt so 27 Kilometer in’n Oosten von Huud. Wenn in Tokumst de Autobahn 20 boot warrt, denn löppt disse Autobahn direkt an Huud langs. Dat schall denn en Opfohrt an de L 114 geven, de von Huud man twee Kilometer wied weg is.
De nächste Bahnhoff is so bi twölv Kilometer wied weg in’n Süüdwesten in Bremervöör an de Bahnlien Buxthu–Bremerhoben.
Fritz Klein
Fritz Klein is de Naam von
Kiek ok bi: Friedrich Klein.
Snavel
right|300px En Snavel (ok woll Beck nömmt), is dat Muul vun Vagels un en Reeg vun annere Deerter.
De Snavel vun en Vagel besteiht ut hoornaardig Material. In de Evolutschoon vun de Vagels is he an de Stäe vun Keven un Tähne treden. Tähne sünd tämlich swaar, un for en Deert, dat flegen deit, is dat good, wenn dat so licht boot is, as dat man geiht. En Vagel bruukt sien Snavel unner annern, um Freten to griepen oder Büte doot to maken. Vunwegen, datt Tähne fehlt, kann he dor avers nich mit kauen. Dat Lüttmaken vun dat Freten mütt de Vagels anners lösen. En Reeg vun Vagelaarden hett en Kropp (en Utbucht vun dat Halsgatt in de Hööchde vun de Kehlen), wo de eerste Phaas vun dat Verdauen vor sik geiht. Achternah geiht dat Freten na den Magen hen. Vagels, de Saat freten doot, sluukt Steentjes daal. De hölpt in den Magen, dat Freten lütt to mahlen. Fleeschfreters sluukt (grote Deele) vun ehre Büte in en Stuck hendaal un breekt later de Deele, de se nich verdauen könnt, as Knaken, wedder ut as Breekbälle.
De Form vun den Snavel hangt dor vun af, wat de Vagel freten deit. Lange, spitze Snavels kaamt vor bi Vagels, de Fisch freten doot un ehre Büte harpuneert, as bi Schittreegers. Korte, breede Snavels sütt man bi Saatfreters. Vagels, de sik vun Insekten nehren doot, as Drosseln, hefft smalle, spitze Snavels, de se to’n Fangen good insetten könnt.
Eduard Meyer
* Eduard Meyer (1806–1889), düütschen Örgelboer,
Kiek ok bi: Eduard Meier, Eduard Mayer.
Forst
Forst is en Oort in de Gemeen Esdörp (Samtgemeen Olendörp-Himmelpoorten) in’n Landkreis Stood, Neddersassen. De Oort hett polietsch von öllers to Beeß mit tohöört.
Geografie
De Naveröörd sünd Esdörp in’n Noorden, Kaken un Böötz in’n Noordoosten, Beeß, Bebenholt un Öölmerheid in’n Süüdoosten, Öölm in’n Süden, Beeß un Neer-Ochenhusen in’n Süüdwesten, Huud un Ottendörp in’n Westen un Oostendörp un Gröpel in’n Noordwesten.
Historie
In de Franzosentied von 1810 bet 1814 hett de Oort to de Mairie Himmelpoorten in’n Kanton Himmelpoorten höört. Dat Rebeed hett in disse Tied 1810 to dat Königriek Westfalen un von 1811 bet 1814 to dat Franzöösche Kaiserriek ünner Napoleon höört.
De Oort hett bet 1885 to dat Amt Himmelpoorten tohöört. Na 1885 weer dat in’n Kreis Stood. 1932 is dat Deel von’n ne’en, grötteren Landkreis Stood worrn.
De Gemeen Beeß, to de Forst tohöört hett, is an’n 1. Juli 1972 Deel von de Gemeen Esdörp worrn.
Religion
Forst is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel von de Martinskark in Olendörp.
För de Kathoolschen is de St.-Michaelskark in Bremervöör tostännig, de siet 1. September 2010 to de Karkengemeen Hillig Geist in Stood tohöört.
Verkehr
Forst liggt an de Landsstraat 114, de in’n Noordoosten över Esdörp un Olendörp na Himmelpoorten an de Bundsstraat 73 ran löppt un in’n Süden na Öölm an de Bundsstraat 74.
De nächste Autobahn is de Autobahn 26 (Afsnidd Stood–Hamborg). De Opfohrt 2 Stood-Süüd liggt so 26 Kilometer in’n Oosten von Forst. Wenn in Tokumst de Autobahn 20 boot warrt, denn löppt disse Autobahn direkt an Forst langs. Dat schall denn en Opfohrt an de L 114 geven.
De nächste Bahnhoff is so bi teihn Kilometer wied weg in’n Süüdwesten in Bremervöör an de Bahnlien Buxthu–Bremerhoben.
Arteria auricularis posterior
thumb|De Arteria auricularis posterior twiegt vun de buteren Halsslagader af un löpt achter’t Ohr De Arteria auricularis posterior („achtere Ohrslagader“), de bi de Deerter as Arteria auricularis caudalis betekent warrt, is en Arterie, de vun de Arteria carotis externa aftwiegt un för de Versorgen vun Delen vun de Ohrmussel, vun’t Middelohr un vun’t Binnenohr tostännig is. Bito versorgt se ok en lütten Andeel vun de Weekdelen an de Böverflach vun’n Kopp in dat Rebeet achter dat Ohr. Se krüüzt ünnerhalf vun’n Nervus facialis un löpt twüschen den Processus mastoideus un dat butere Ohr deelwies tosamen mit den glieknöömten Nerv, de en Twieg vun den Nervus facialis is. Se deelt sik denn in ehr Endtwiegen op, wovun een, neelich de Arteria tympanica posterior gemeensom mit de Arteria tympanica inferior, de vun de Arteria pharyngea ascendens aftwiegt, de Paukenhöhl versorgt.
Molinas
Molinas betekent
Kiek ok bi: Molina.
Klaas de Vries
Klaas de Vries is de Naam von
* Klaas de Vries (1917–1999), nedderlandschen Politiker,
Isla Morat
De Isla Morat is en Eiland in dat Municipio José Santos Guardiola, Departamento Islas de la Bahía, Honduras. Binnen dat Municipio höört Morat to de Aldea Santa Elena. Dat is dat gröttere Eiland Roatán vörlagert un höört to de Grupp von de Islas de la Bahía. Rund üm Morat doot Krallenriffs von dat Maya-Riff liggen.
De Isla Morat is üm un bi 0,6 km² groot, von Noord na Süüd een Kilometer lang un von Oost na West üm un bi 900 Meter breed.
Knapp twee Kilometer in’n Oosten liggt dat Eiland Barbareta un blots 150 Meter in’n Süüdwesten dat Eiland Santa Elena, dat dör en Mangrovengördel mit dat Eiland Roatán verbunnen is.
De höögste Punkt von de Isla Morat is hoog.
Dat Eiland is in Privaatbesitt, is aver anners as to’n Bispeel Barbareta betherto nich touristisch entwickelt worrn.
Sanjō
Sanjō oder Sanjo betekent
Sanjō is de Familiennaam von
Lars Molin
Lars Molin is de Naam von
* Lars Molin (1942–1999), sweedschen Schriever un Speelbaas,
Camden County (Missouri)
Camden County is en Kreis (County) in’n US-Bundsstaat Missouri. He hett 44.002 Inwahners (Stand Zensus 2010) op en Rebeet vun 1.696 km². De Sitt vun de Verwalten is in Camdenton.
Carothers
Carothers is de Familiennaam von
Camden County (Missouri)
Historie
De Kreis is an’n 29. Januar 1841 grünnt worrn.
Carothers
Kiek ok bi: Carrothers, Caruthers.
Klaffus
Klaffus is de Familiennaam von
Camden County (Missouri)
Demografie
Vun de 37.051 Inwahners bi’n Zensus vun 2000 harrn 17.158 Minschen Arbeit. Dat Inkamen je Kopp vun de hele Inwahnertall weer 20.197 US-Dollar. 22.630 Minschen hebbt op de Highschool ’n Afsluss maakt, ’n Afsluss an’e Universität, de ’n Bachelor-Afsluss oder noch höger weer, hebbt 4.842 Minschen maakt. 11,22 % vun de Inwahners leven 2000 ünner de Inkamensgrenz to de Armoot.
Sanjō
Kiek ok bi: Sanio, Sanyo.
Paul Fischer (Footballspeler)
Paul Fischer (* 6. September 1882; † 6. Februar 1942) weer en düütsch Footballspeler.
Paul Fischer speel van 1906 bis 1912 bi Viktoria Berlin. Mit dissen Vereen wurr he twee Mal Düütsch Meester (1908 und 1911) un twee Mal Viezmeester (1907, 1909). 1908 hett de Afwehrspeler denn ok noch een Lännerspeel för Düütschland makt.
1912 hett he sien aktiv Loopbahn afslooten. To glieker Tiet enn' ok de spoodriekste Tiet vun den Traditschoonsvereen Viktoria 1889.
Klaassen
Klaassen is de Familiennaam von
Kiek ok bi: Claassen, Claßen, Klaasen, Klasen.
Emil Meyer
Emil Meyer is de Naam von
* Emil Meyer (1841–1899), düütschen Banker,
Eric Heiden
Eric Arthur Heiden (* 15. Juni 1958 in Madison, Wisconsin) is en ehmaliger US-amerikaansch Iesflinklöper.
Josef Renner
Josef Renner is de Naam von
Eric Heiden
Heiden gellt as en vun de völsiedigst Iesflinklöper in de Historie vun den Iesflinkloop. As eenzigen männlichen Deelnehmer bit dorhen gelung hüm dat, sämtlich to vergeeven Goldmedaillen in't Iesflinkloop bi Olympisch Winterspelen to winnen. Dat hett he bi de Winterspelen 1980 in Lake Placid schafft, wo fief Wettbewerbe dörführt wurrn. Sien Süster Beth Heiden wunn bi de glieker Spelen en Bronzemedaille. Dormit wunn de Familie Heiden de Hälft vun all wunnen Medaillen vun de USA bi disse Winterspelen.
En vergliekbor Leistung as Leistung as Eric Heiden broch aber bi de Fruen, 16 Johr tovör de Russin Lidija Skoblikowa, de bi de  Olympisch Winterspelen 1964 in all veer utschreven Loopstrecken wunn.
Eric Heiden, de berühmt för den Dörmeter vun sien Böverschenkel weer, bleev ok nah sien Karriere völsiedig. In' Radsport wurr he 1985 US-amerikaansch Straatenmeester un 1986 nehm he för 7-Eleven an de Tour de France deel, muss aber wegen Störtfolgen nah de 18. Deelstreck upgeven. He arbeit hüüd as Sport-Orthopäde in den USA. In disse Eegenschap hett he de US-amerikaansch Iesflinkloop-Mannschap bi de Olympische Winterspelen 2000 in Salt Lake City betrüet.
Josef Renner
* Josef Renner (1892–1958), öösterriekschen Politiker,
Kiek ok bi: Joseph Renner.
Macky Sall
Leven
De studeert Geoloog hett en stetigen Upstieg binnerhalv vun de Demokraatsch Partei vun Senegal makt.
Bit 2002 weer he Börgermeester vun Fatick, dornah Minister för Bargbo, Energie- un Waterwertschap (2001-2003), 2003 bit 2004 Binnenminister, bit he an‘ 21. April 2004 nahdem Idrissa Seck entlaaten wurrn weer, vun Staatspräsident Abdoulaye Wade to‘n Ministerpräsidenten beropen wurr. Dit Amt harr he bit 19. Juni 2007 inne.
Ellernbööm
De Eller (f. pl. Ellern, lat. Alnus) is eene Plantenoort, de to de Barkenfomilie tohöört. Up de nordlik Halfkugel gifft dat veele Oorten Ellern, in Middel-Europa find'n in'ne Hauptsook, dree Oorten: Gröön-, Gries- un Swatt-Eller. De Ellern hört to de sommergröönen Bööm, dat heit, see smitt eer Loof too jeden Winter aff. Finn'n deit'n de Ellern hauptsäklig in Fuchtgebeeten, wiel see een vun de wenigen Boomoorten is, de mit de Wötteln duurhaft in Water staan künnt un dorbie nich möör ward. Anners hefft se ok noch Löcker in ünnern Stamm to'n Aten haalen, wat't bi annere Bööm nich gifft.
Macky Sall
Leven
Van Juni 2007 bit November 2008 weer he Präsident vun de Natschonalversammlung vun Senegal un siet April 2009 is he weer Börgermeester vun Fatick. Macky Sall is verheiraadt un hett dree Kinner.
Otto III.
Otto III. is de Naam von
Heinrich Renner
* Heinrich Renner (1770–1800), düütschen Jurist ,
Belgien-Rundfohrt
De Belgien-Rundfohrt (Ronde van België) wurrd siet 1908 mit Utnahm vun en paar Ünnerbreken jedes Johr utdragen. Wiels de Weltkriege funn dat Rennen aber nich statt. Siet 2002 find dat Rennen unünnerbraken statt. As 2005 de ProTour inführt wurr, wurr dat Rennen in de UCI Europe Tour upnommen un in de Kategorie 2.1 instuuft
Klaffke
Klaffke is de Familiennaam von
Lucien Petit-Breton
Lucien Mazan (* 18. Oktober 1882 in Plessé; † 20. Dezember 1917 in Troyes) weer en franzöösch Radrennfohrer. Bekannt wurr he ünner de Naam Petit-Breton (lütt Bretone). Daröver herut hett man hüm ok „de elegant Argentinier“ nömmt.
Leven
De Familie vun Lucien Mazan is nah Argentinien utwannert, as he twee Johr old weer. Bi en Lotterie hett he sien eerst Rennrad wunnen. Sien Vader weer aber tegen en Sportlerkarriere vun sien, wiel he de Ansicht weer, dat Radrennfohrer Zirkusclowns glieken deen. Ut dissen Grund hett sück Mazan de Naam „Breton“ nah sien Heimat, de Bretagne, toleggt. Sien eerst Erfolge fier he up de Bahn. So wurr he in dat Öller vun 17 Jahren argentiensch Bahnradmeester. 1905 − sien Vader weer nu nich mehr gegen den Sport – stell he in Paris mit 41,110 Kilometern en neen Stünnenweltrekord up un wurr dormit eerstmals internatschonal bekannt.
Mazan truck mit sien Öllern torüch nah Frankriek in de Bretagne un leev dor in Poudrantais; in Vallet hett he heiraadt. He wurr Profi-Radrennfohrer. Dat erforder allerdings en Naamsännern, wiel dat in Frankriek all en Radrennfohrer mit de Naam Breton geev: he kreeg den Tosatz „Petit“.
De „lütt Bretone“, de as eerst Tietfohrspezialist gellt, hörr in de heroischen Epoche vun den Radsport to de best Fohrers överhoopt. Up de negente Deelstreck vun de Tour de France 1907 hett he sück dör en 250 Kilometer lang Alleenfohrt tüschen Bayonne un Bordeaux an de Tipp vun de Gesamtwertung sett. He hett dorbi de Führung vun Émile Georget, sien Kameraden ut dat Peugeot-Team övernommen, un geev de de bit to dat Enn‘ vun de Tour in Paris nich mehr af. 1908 geev dat för hüm so good as kien Konkurrenz. He is weer för de Peugeot-Mannschap, antreeden, övernehm up de tweet Deelstreck de Führung un kunn de bitt o dat Enn‘ hollen. Dat Peugeot-Team wunn bi disse Tour sämtliche Deelstrecken. Dör dissen Sieg weer Mazan de eerste Düppelsieger vun de noch jung Tour de France.
Caruthers
Caruthers betekent ok
Kiek ok bi: Carruthers, Carothers.
Lucien Petit-Breton
Leven
In de Johren 1906 bit 1908, up den Hööchtpunkt vun sien Loopbahn, wunn he ok noch anner groot Radrennen as bispeelswies de Klassiker Paris–Tours un Mailand–Sanremo. Nahdem he bi de Tour de France 1909 nich antreeden, kunn he in de Folgejohren nich mehr an sien vörherigen Erfolge anknütten.
In‘ Eersten Weltkrieg wurr Petit-Breton an de Ardennenfront vun en Lastwagen anfohren. He is an de Besehren in dat Öller vun 35 Johr storven un wurr in Pénestin besett.
Ehrungen
In de Bretagne find man noch hüüd tallriek Sporen, de up Mazan henwiesen. So wurr an sien Gebortshuus in Plessé en Tafel mit de Inschrift „Maison natale de Lucien Mazan – Vainqueur de Tour de France 1907 et 1908“ anbrocht un in den Oort en Straat up de Naam „Rue Petit Breton“ döfft.
In Pénestin is hüüd de Vereen „Les amis de Petit-Breton“ ansässig, de sück um sien Andenken bemöht, un in de Oortschap Vallet wurr en Wiensoort nah hüm nömmt.
Rad
thumb|right|Eenfack Form vun en Rad En Rad (n, Mtl.: Rööd) is in sien eenfackste Form en runne Schiev mit en Lock (Bohren) in de Mitt. Wenn man dat Rad hoochkant stellt, kann dat över de Kant (Loopflach) rullt warrn. Op disse Oort un Wies kann en swore Schiev veel lichter vun een Oort na’n annern transporteert warrn. Wenn een nu noch en fasten Staff (Ass) dör dat Lock in de Mitt stecken deit, warrt dorut en beweglich Deel, woför dat in de Natur so keen Vörbild gifft.
Üm so en Rad duersom bruken to künnen, sünd Weten un Insichten nödig över dat Anpassen vun Rad un Ass, Smeren un Rieven. So as Fuustkiel, Hevels un Rullen as de eersten Warktüüchen ansehn warrt, is dat Rad dat eerste Maschinenelement wesen – en Saak also, de man mit annere Saken tosamendeit, dat dorut wat entsteiht, wat mehr kann as de enkelten Delen.
In de Bronzetiet künn dat Rad as Eenheit vun Naav, Speken un Radkranz (Felg) wieterentwickelt warrn. Dordör is de Bo vun Wagen un Pötterschieven möglich worrn.
Öllere Transportredschoppen
De eersten Redschoppen, mit de man Lasten tehn oder schuven künn, weern Sledens un Slöpens (Travois), de man achter Peerd oder annere Deerten spannen künn oder ok sülvst togen hett. Bi jemehrn Bruuk weer tomeist en hoge Slipprieven to överwinnen. Mit’n Bruuk vun Rullen oder Walzen güng dat lichter, man dorbi weer man wedder op en dorför goot torechtmakten Weg anwiest. Nawiest is disse Oort vun Transport ut Ägypten to de Tiet vun de Pharaos, aver ok Megalithbowarken as Stonehenge weern ahn disse Transportoort kuum möglich wesen. De Nadeel weer dorbi, dat de Rullen över de hele Wegläng utleggt oder jümmer vun achtern wegnahmen un vör wedder vör de to bewegen Last vörleggt warrn müssen.
Eerste Nawiesen vun’t Rad
thumb|left|Eenassig tweesporige Koor mit hölten Spekenrööd. Dat dreihbor fastmakte Rad hett den Transport vun Lasten düchtig lichter maakt, un künn ok al mit Steenwarktüüch herstellt warrn. De duersom wieterlopen Rotatschoon üm en Ass is aver schienbor al en poor Johrhunnerten fröher utfunnen worrn, bevör se in de Verkehrstechnik inbrocht weer. Mesopotaamsch un ägyptische Pötters gellt as de eersten, de Rööd as Pötterschiev bi’t Herstellen vun Keramik bruukt hebbt.
Eerste Henwiesen op un Dorstellen vun Wagens gifft dat ut de Mitt vun’t 4. Johrdusend v. Chr. ut ünnerscheedlich Rebeden. So ut dat Alpenvörland, ut Süüdpolen (Bronocice), ut’n Noordkaukasus (Majkop-Kultur, vundaag to Russland tohöörig), ut Mesopotamien un ut de Induskultur (Harappa). Ünner de öllsten Funnen sünd ok al Wagen mit twee Assen. Vele Funnen kamt ut Biseten in Wagengrävnissen, annere sünd Moorfunnen. Bi de Funnen aver ok bi de Dorstellen in Bronocice fallt op dat Wagens in’n Tosamenhang mit faste Weeg (Bohlenweeg) opduken deen. De gröttste Deel vun’n Wagenverkehr hett sik aver mit Sekerheit noch op Weeg afspeelt, de nich fast maakt weern, deelwies seker ok op Rebeet.
Otto VIII.
Otto VIII. is de Naam von
Rad
Eerste Nawiesen vun’t Rad
Wieldat de Fundöörd vun olle Rööd un Wagens geograafsch bannig wiet streit, weer dat keen Wunner, wenn tokamen noch mehr „Oorsprungsöörd“ opdeckt warrt.
Wieterentwickeln
thumb|right|Modern Fohrrad mit Drahtspekenrööd In de Steentiet hebbt de Minschen al anfungen, de Steenrööd uttokielen, üm dordör dat Gewicht to minnern. Eerst later in de Metalltiet sünd de Speken utfunnen worrn, de üm 2000 v. Chr. rüm inn Orient inföhrt worrn sünd. Mit dat bestännige un lichte Spekenrad hett man Strietwagen boot. An sik müss man dor Koor to seggen, vun wegen dat se blots twee Rööd harrn. De Booort mit blots twe Rööd weer aver gliektietig en goden Weg, üm Gewicht intosporen. Later weern ok eenassige Wagens boot, de aver keen Koren mehr weern.
Anfangs harrn de Rööd Speken ut Bronze. Later güng man dorto över Speken ut Holt to bruken, bi de blots de Binnensiet vun de Radnaav, de op de Ass rieven deit, mit Metall beslahn weer as ok de butere Loopflach vun de Felg. Speken ut Metall sünd eerst siet dat 19. Johrhunnert wedder begäng worrn. To’n een weer dat nödig vun wegen de Bestännigkeit bi högere Lasten un gröttere Snelligkeiten as in’n Iesenbahnverkehr, to’n annern hett dat Utfinnen vun’n Spekenstört möglich maakt, bannig lichte bestännige Rööd mit dünne, spannte Drahtspeken to boon, as se vundaag bi Fohrrööd begäng sünd.
Dat Rad in de Ne’en Welt
Al in präkolumbischer Tiet hebbt de Maya Rööd bruukt, sogor ok Tähnrööd, in mehr oder weniger fienmechaansch Redschoppen. Wagens sünd aver bit hüüt ut de ooltamerikaanschen Kulturen nich nawiest worrn.
Fohrtüüchrööd
Wenn Rööd mit Help vun Lagers dreihbor op Assen – vundaag tomeist blots op Asstappens – vun en Fohrtüüch monteert warrt, warrt dormit dat Transporteeren vun Lasten gegenöver dat Sliepen över den torüchtoleggen Weg düütlich lichter. Dat kummt vun wegen de Riefkräft, de bi’t Rullen veel lütter sünd as bi’t Sliepen. Dordör warrt Energie spaart un de Transport kann veel gauer maakt warrn.
En Bispeel to’n Vergliek:
Üm en Stahlplatt vun 100 kg Masse över en Weg vun 10 m zu sliepen oder to föhren mutt jeed mol de nafolgend Arbeit (dat is Kraft mol Weg) to leisten. De Rievkraft, de dorbi tostannen kummt, gifft sik ut de Gewichtskraft (Masse mol Sworversnellen) multiplizeert mit den Riefbiweert. Disse Rievbiweert is för en Kombinatschoon Stahl op’n ruge Böverflach üm un bi 0,5, de för Stahl op Stahl ruchweg 0,1. Bi’t Sliepen is de Platt över’n helen Weg mit de ruge Böverflach in Kuntakt. För de Arbeit Ws gifft sik:
Molin
Molin is de Familiennaam von
,
Rad
Fohrtüüchrööd
Bi’t Föhren op Rööd mit en Dörmeter vun 1000 mm un en Assdörmeter vun 50 mm nimmt de Weg vun de Stahlnaav, de sik an de Stahlass rieven deit, na de Proportschoon vun de Dörmeters af. För de Arbeit Wf gellt also:
Molin
Molin betekent
Kiek ok bi: Moulin, Molina.
Rad
Fohrtüüchrööd
(Anmarken: 1 Nm = 1 J)
Ok wenn dorbi de tosätzliche Masse vun’n Wagen un de Rullwedderstand vun de Rööd in de Reken mitinbetogen warrt, is de inspaarte Energie bannig groot.
Bi hoge Snelligkeiten is en wietere Egenschop vun’t Rad vun Bedüden: De gyroskoopsche Effekt sorgt dorför, dat sik dat Rad as’n Kreisel bestännig üm sien Ass dreiht un dat Fohrtüüch bestännig geraadut lööpt. Dat kann een wies warrn bi’t freehännige Föhren. Butendem weer dat in en Fohrtüüch teemlich ruckeln, wenn de Rööd nich liek lopen deen.
Material
thumb|left|En britsch „Hansom Cab“ as Bispeel för en apen Kutsch De Utbilln vun de Rööd weern ok jümmer wedder anpasst op de Böverflach op de se föhren schülln, also toeerst Weeg, later denn op Straten, un anners rüm weern ok de Böverflachen jümmer wieter an de högeren warrn Anspröök anpasst. So geev dat den Stahlreifen op’n Holtkranz för Rööd vun Schuuvkoren, Wagens mit twee oder veer Rööd, Fohrwarken oder Kutschen op Ackerland, Feld- oder Bohlenweeg oder Plaasterstraten. För de eersten Kraftfohrtüüchen op Plaasterstraten geev dat den Hardgummireif op’n Holt- oder Gaatiesenkranz, de länger ok noch för Lastwagens bruukt worrn is. Un Luftreifen op Felgen sünd för Stratenfohrtüüchen un Flegers maakt worrn, de mit Asphalt- oder Betonbahn to kriegen harrn.
Bito gifft dat sünnere Entwickeln vun’t Rad för annere Transportmiddel as de, de op de Straat föhren doot. Dat Iesenbahnrad hett Reifen ut Stahl un Spoorkränz, as se ok bi Rulltreppen oder Kraans bruukt warrt. Un denn gifft dat ok noch de Seelrullen und -rööd to’n Ünnerstütten vun’t Togseel ahn Enn bi Seelbahnen un Sessel- un Skiliften.
Vundaag warrt Hardgummireifen op Stahlrööd as Stüttrööd bruukt to’n Bispeel för Kedenfohrtüüchen, för Karusellen, Seelbahnen un Sesselliften oder bi Fohrtüchen in de Industrie as den Gavelstaapler.
Reedschoppen mit „Rad“ in’n Naam
De Begreep Rad hett ok Ingang funnen in verscheden Naams vun Reedschoppen un Fohrtüüchen, de eng mit Rööd to doon hebbt, as to’n Bispeel:
Rööd för’t Ümlenken vun Kräft
Rööd künnt insett warrn, um de Richt vun Kräft, de an Hemp- oder Drahtselem angripen doot, to ännern, also de Kraft ümtolenken. In disse Funkschoon warrt dorbi tomeist vun Rullen snackt, de an en Steed op en Ass fastmaatk sünd. De Radkranz is dorbi mit en ümlopen Nuut versehn, de dat Seel föhrt.
Bispelen dorför sünd de Muererrull, as se an lütte Bosteden to sehn sünd, woneem Helpslüüd vun Hand Material in Ammers na baven teht, Rööd an Fohrstohlanlagen oder de Rööd an Föddertoorns bi Schachtanlagen in’n Bargbo. En bekannte Anwennen is ok de Kattrull, bi den Rullen an de so nöömten Flaschen fastmaakt sünd as ok lose Rullenporen bruukt warrt, üm en Seel so doröver to leggen, dat Lasten na de Hevelgesetten över en groten Seeltogweg lichter hoochböhrt warrn künnt.
Well un Rad
thumb|250px|Radsatz vun en Damplok, Boreeg 44. De Rööd sünd dör en [[Dreiherwell verbunden.]]