cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eerste Weltkrieg
Russland
As toeerst de Toversicht groot weer, den Krieg to winnen, dor hett de Butenminister Sasonow al an’n 14. September 1914 en Programm mit 13 Punkte upstellt, wat in allerhand Hensichten as Gegenpart to Bethmann-Hollweg sien Septemberprogramm an to kieken is. Sunnerlich Düütschland scholl Land afgeven. Sasonow meen, dat scholl passeern up de Grundlaag vun dat Prinzip vun de Natschonalitäten. Russland scholl dat Memelland kriegen un den ööstlichen Deel vun Galizien. De Osten vun de Provinz Posen, (Böver-) Slesien un Westgalizien schollen to Russ’sch-Polen mit tokamen. Denn sünd ok noch de Fixpunkte nömmt wurrn, de ok in de Programme vun de annern Allieerten faken instunnen: Elsaß-Lothringen, „unner Umstänn“ dat Rhienland un de Palz schollen an Frankriek kamen, Belgien scholl wat afkriegen vun de Gemarken bi Aken, Sleswig-Holsteen scholl torüchgeven weern an Däänmark un dat Königriek Hannober scholl wedder up’e Been stellt weern. Ut Öösterriek scholl en „Dreedubbelte Monarkie“ weern, mit de Königriek Böhmen, Ungarn un Öösterriek (Alpenlänner). Serbien scholl Bosnien-Herzegowina, Dalmatien un den Norden vun Albanien kriegen, Süüdalbanien scholl to Grekenland tokamen. Bulgarien scholl wedder en Deel vun Makedonien afkriegen, wat bitherto to Serbien höört harr. De düütschen Kolonien schollen an Grootbritannien., Frankriek un Japan kamen.
Grootbritannien
Grootbritannien sien Butenminister Edward Grey gung dor eerst mol gegenan, dat Jan un alle Mann dor over snacken döen, wo de Natschoon dat mit düssen Krieg egentlich up afsehn harr. To’n Anfang vun den Krieg meen Grootbritannien, de Unafhängigkeit vun de lüttjeren Staten in Europa, de dör den Angreep vun de Middelmächte tweislahn wurrn weern, möss wedder hestellt weern. Dor gung dat sunnerlich um Belgien bi, den siene Invaschoon de offizielle Grund for Grootbritannien sien Intreden in den Krieg ween weer.
Man dat duer nich lang, denn keem dor noch to, dat dat dor um gahn scholl, „Preußen sien Militarismus“ twei to slahn. Blot so konn dat Gliekgewicht in Europa bewohrt weern, wat dör’nanner kamen weer, vunwegen dat de Düütschen in Belgien un an de Kanalküst sitten döen. In dat Düütsche Riek scholl dat Königriek Hannober wedder herstellt weern. So weer ok Preußen siene Vetomacht in’n Bundsrat braken wurrn. Up Land up den Kontinent hett Grootbritannien dat direktemang nie nich afsehn harrt, ok buten Europa harr dat Empire, so meen Premierminister Asquith, nu al so veel Land, as we are able to hold. Man gegen Frankriek, Russland un de annern Mackers over möss sik Grootbritannien doch en beten up de Achterbeen stellen un vundeswegen scholl düütschen un osmaanschen Besitt in Afrika un Vörderasien to dat Empire tokamen.
Dat Innehmen vun Länner hett for de Briten alltied keen grote Rull speelt. Man gegen dat Enne vun dat Johr 1916 wollen de Lüde in Grootbritannien weten, wo ehre Suldaten for strieden un starven mössen. So is dat denn nödig wurrn, doch akeraat an to geven, wo dat up togahn scholl. An’n 20. März 1917 hett Lloyd George seggt, tolest gung dat in Wohrheit dor um, de reaktionären Militärregeerungen af to setten un „populäre“ Regeerungen an’e Macht to bringen as Grundlaag for den Freden mank de Völker. As den Zar sien Riek Bott geven harr, konn de Propaganda den Krieg wunnerbor henstellen as en Krüüztog gegen Tyrannei un Despotismus. Gegen Enn vun dat Johr is dat Kabinett overeenkamen un hett eerst mol seggt, wo dat Land dat in düssen Krieg up afsehn harr. Dat hett sik achter Frankriek sien Streven na Elsass-Lothringen stellt un ok achter dat, wo de Italieners up to wollen. Belgien, Serbien un Rumänien schollen wedder herstellt weern. Later is dor noch tokamen, dat Polen un de Völker ut de Donaumonarkie unafhängig weern schollen. Dor is dor denn ok vun snackt wurrn, dat de düütschen Kolonien unafhängig weern schollen un dat de Deele vun dat Osmaansche Riek in Arabien, de vun de Briten al innahmen wurrn weern, unner „British rule“ blieven schollen. Dat Sykes-Picot-Afkamen hett al an’n 16. Mai 1916 regelt, wie de Nahen Osten mank Frankriek un Grottbritannien updeelt weern konn. Grootbritannien hett dor dat süüdliche Mesopotamien bi kregen. Wieldes scholl Palästina unner internatschonale Kuntrull kamen. Up gor keen Fall schollen de düütschen Kolonien torüch geven weern. As Russland wegbraken weer ut de Koalitschoon weer de brittsche Idee vun dat Gliekgewicht vun de Mächte noch swaarer um to setten. In’n Osten scholl nu en Cordon sanitaire vun Staten up’e Been stellt weern, de all vun Frankriek un Grootbritannien afhängig weern. Dor scholl en nee Gegengewicht gegen Düütschland mit tostanne kamen. Vunwegen dat düsse Staten nie nich de Macht vun dat ole russ’sche Kaiserriek harrn, hefft de Briten dor denn vun afsehn, Öösterriek an Düütschland an to sluten, as dat toeerst vörsehn wurrn weer. In’n Westen seeg dat anners ut. Frankriek sien Wunsch, dat Rhienland in to nehmen, bedüüd for de Briten, dat Frankriek nu to mächtig weern konn. Vundeswegen versochen se, dor up in to warken, den Freden for Düütschland nich to hart to maken. Up de annere Siet gung Britannien dor avers nich vun af, dat de Düütschen den grottsten Deel vun ehre Flotte utlevern mössen, wat denn ok passeert is. Up de Weertschopskunferenz vun de Allieerten in Paris vun’n 14.-17. Juni 1917 is dor over verhannelt wurrn, wie dat na den Krieg wieter gahn scholl. Nich tolest de Briten hefft dor achter steken, dat de Düütschen na’n Krieg in’n Welthannel keen grote Rull mehr spelen schollen. Grootbritannien harr dat butendem sunnerlich dor up afsehn, dat dat Osmaansche Riek tweislahn weern scholl un dat de Länner in Arabien updeelt weern mössen.
Italien
Italien hett dat dor sunnerlich up afsehn harrt, de Gegenden in dat Habsborger-Riek in’e Hand to kriegen, wo Italieners in leven döen. Nadem Russland tostimmt harr, dat Italien ok Gemarken rund um de Adriaatsche See to innehmen dröff, wo nich Italieners, man Slawen in wohnen, keem an’n 26. April 1915 de Geheemverdrag vun London tostanne. Dornah duer dat nich lange un Italien hett Öösterriek-Ungarn angrepen. Italien woll de Adria as mare nostro („use See“) inrichten. Vunwegen, dat de Triple Entente dor bannig up ut weer, en tosätzliche Front gegen de Middelmächte up to boen, dormit de Krieg fixer toenne gung, sünd meist all Wünsche vun Italien in den Verdrag vun London upnahmen wurrn. Vundeswegen kann een ut düssen Verdrag akraat utfinnen, wo Italien in düssen Krieg up to woll. De nee Bündnispartner scholl na düssen Verdrag kriegen:
Wenn de Törkei unner Umstänn updeelt weern scholl, denn so scholl Italien en Region an Lüttasien siene Süüdküsten afkriegen. Wo dat genau um gung, dor scholl denn later noch over snackt weern. Dat de Verdrag vun London in de Pariser Vörstadtverdräge nich heel un deel umsett wurrn is, sunnerlich, wat Dalmatien angeiht, dat liggt dor an, dat Serbien, wat ja mit de Entente tohopen stunn, dor nich mitmaakt hett.
De Julikrise: Wie dat mit den Krieg losgung
miniatur|hochkant=2.0|Wie de eerste Weltkrieg aflopen is Vunwegen, dat de Staten in Europa allerhand Bünnen unnernanner afslaten harrn, weer aftosehn, dat de neegste Krieg grote Deele vun den Kontinent bedrepen möss. Midderwielen weern 43 Johre vergahn, sietdem dat leste Mol en militäärschen Striet twuschen twee Grootmächte in Europa statt funnen harr, un vundeswegen harrn de Lüde vergeten, wie gruulich en Krieg weer. So keem dat, dat de Anslag vun Sarajevo en ganze Keed vun Aktschonen utlööst hett, so, dat blot man een Maand later Europa in’n Krieg stunn. Bi düssen Anslag hett Gavrilo Princip, en Serben ut Bosnien an’n 28. Juni 1914 den öösterriekschen Thronfolger Franz Ferdinand un siene Fro Sophie an’e Siet maakt. Alltied hefft Historikers un Politikers sik dor over in’e Plünnen harrt, of de Geheemdeenst vun Serbien dor siene Fingers bi in’t Speel harrt hett. Hüdigendags mutt een dor avers vun utgahn, dat he tominnst Bescheed wüss vun de Saak. Na den Anslag gung dat twuschen de europääschen Mächte los mit allerhand Aktschonen vun de Geheemdeenste un de Diplomatie. Dor fung de grote Krise mit an. In düsse Julikrise sund unbannig veel Fehlers maakt wurrn. De Politikers hefft se Saak verkehrt in taxeert, de Diplomaten hefft de Angelegenheit verkehrt anfaat un dat is veel schimpt un drauht wurrn. Sunnerlich bi den düütschen Kaiser wuss numms, wie dat nu na siene Meenung wieter gahn scholl.
In Wien hett toeerst man blot de Baas vun’n Generalstaff Conrad von Hötzendorff seggt, nu gung dat dor um, upstäe mobil to maken gegen Serbien. Grote Deele vun de Press hefft sik dor bi achter em stellt. Man ok Hötzendorff meen, en Krieg hung dor vun af, „of Düütschland us den Ruggen free hollt gegen Russland, oder nich“. So hett he dat seggt, as he sik an’n 1. Juli mit Butenminister Leopold Berchtold besnacken dö. Dat düütsche Utwärtige Amt woll toeerst um en Krieg twuschen Öösterriek un Serbien umto stüern, vunwegen dat dat ganz richtig meen, dor würr tolest en „Weltkrieg“ bi rutsuern. Vundeswegen weer dat utwärtige Amt noch bit to’n 4. Juli de Meenung, Öösterriek scholl nix vun Serbien verlangen, wat dat Ansehn vun Serbien in’n Schiet pedden konn. Ganz anners hett de düütsche Generalstaff ok in düsse Tied al meent, nu scholl dat losgahn mit’n Krieg, vunwegen dat Russland mit siene Rüstung „noch nich so wiet weer.“ So weer dat in’n Kriegsraat vun’n 8. Dezember 1912 al besnackt wurrn.
An’n 30. Juni hett de düütsche Ambassadöör Heinrich von Tschirschky ut Wien mellt: „Hier höör ik, ok bi eernsthaftige Lüde, faken den Wunsch, nu möss mol gründlich afrekent weern mit de Serben […] Ik gah dor denn jummers bi un wohrschau nahdrücklich un eernsthaftig, dat se dor blot nich to fix bi gaht. As Kaiser Willem II. de Bericht an’n 3. oder 4. Juli vorleggt wurrn is, meen he dor to: „Wer hett em dor Verlööf to geven? Dat is bannig dumm […] Tschirschky schall dat dumm Tüüch laten! Mit de Serben mutt uprüümt weern, un dat bold. De Bericht un dor den Kaiser siene Meenung to hett dat Utwärtige Amt an’n 4. Juli torüch kregen. Slank hett sik dor denn de Wind dreiht. Just so hett Tschirschky sik fix up den annern Standpunkt stellt. So vertellt de öösterrieksch-ungaarsche Butenminister Leopold Berchtold den ungaarschen Ministerpräsidenten István Tisza: „Justament geiht Tschirschky vun mi weg. He hett mi kunnig maakt, he harr en Telegramm ut Berlin kregen, wo sien kaiserlichen Herr em den Updrag in geven hett, hier mit all Nahdruck to verklaren, datt man in Berlin up en Aktschoon vun de Monarkie geven Serbien tööft. Dat würr in Düütschland nich verstahn, wenn wi de Gelegenheit, de nu dor is, vorbi gahn leten, ohn en Slag ut to föhren.“ Ehr dat Enne Juli allens up’n Krieg tolopen dö, harr Wien sik al an’n 6. Juli dör de Mischoon Hoyos en Blankovullmacht vun dat Düütsche Riek hoolt. De Anföhrers in Öösterriek harrn dat toeerst man afsehn up en lokalen Krieg um de Fraag, wer nu up den Balkan dat Seggen hebben scholl. De Blankovullmacht hett vorsehn, dat Düütschland ingriepen scholl, wenn Russland sik inmengeln dö. Offiziell deen de Vullmacht blot for den Fall, dat Öösterriek verdeffendert weern möss.
In Würklichkeit hett de Rieksregeerung anners wat vor harrt. So vertellt dat Kurt Riezler in siene Dageböker an’n 7. un 8. Juli 1914. He harr, meen he, mit Riekskanzler Bethmann-Hollweg besnackt:
Los gung de Julikrise mit dat Ultimatum, dat de k.u.k. Butenminister Graaf Berchtold an’n 23. Juli 1914 an Serbien stellt harr. Serbien hett dor en Frist vun 48 Stunnen in kregen un möss in düsse Tied allens umsetten, wat Öösterriek-Ungarn hebben woll. To düsse Tied weih de Wind in ganz Europa ehrder gegen de Serben, vunwegen dat de Lüde vermoden weern, Serbien stunn achter den Anslag. Dat Ultimatum verlang vun Serbien, gegen all Organisatschonen an to gahn, de gegen Öösterriek-Ungarn togange weern. Man dor stunnen ok Saken in, de Serbien siene Unafhängigkeit angrepen harrn, wenn Serbien sik dor up inlaten harr. Binnen 48 Stunnen hett de Regeerung vun Serbien de meisten Punkte umsett, man stell sik dor gegen up de Achterbeen, dat de Souveränität vun’t Land ingrenzt weern scholl. So hett de Regeerung de Deelmobilmaken vun de Armee beslaten. Öösterriek-Ungarn meen, se weern „nich tofreden“ mit Serbien siene Antwoort. Nadem dat Ultimatum an’n 25. Juli aflopen weer, is de diplomaatsche Kuntakt afbraken wurrn. Ok Öösterriek-Ungarn hett denn de Deelmobilmaken anordent. As dat so wiet weer, hett Berlin sik dorachter stellt un de Blankovullmacht geven, de al Anfang Juli toseggt wurrn weer.
Vun’n 20. bit 23. Juli hett Frankriek sien Staatspräsident Raymond Poincaré tohopen mit Ministerpräsident René Viviani Russland siene Hööftstadt Sankt Petersborg besocht. Dor hefft se de Gastgevers seggt, se stunnen up jeden Fall heel un deel up Russland siene Siet. Mit Frankriek an siene Siet föhl Russland sik stark noog un hett up den Kroonraat vun Krasnoje Selo an’n 25. Juli beslaten, Serbien mit Militär bi to stahn. In de Entente ehre Staten in Europa is dor jummer mehr an twiebelt wurrn, dat worraftig Öösterriek-Ungarn achter allens stunn. Dat harr dor doch gor nich de Knööv to. So hett dat unner annern de düütsche Ambassadöör Wilhelm von Schoen an’n 28. Juli ut Paris mellt
miniatur|[[Willem II. (Düütsch Riek)|Willem II. hett an’n 31. Juli 1914 den Kriegstostand verklaart na Art. 68 vun Bismarck siene Rieksverfaten.]]
As dat Düütsche Riek avers bi sien Bund mit Öösterriek blieven dö, un in Form vun de Blankovullmacht Öösterriek sien Ruggen up jeden Fall free holen woll, dor hett dat den Utslag geven for de Kriegsverklaren vun Öösterriek-Ungarn an dat Königriek Serbien an’n 28. Juli. Vun den 25. Juli af an harr de düütsche Regeerung ehre öösterriekschen Frunnen dor man ok bannig hen schaven.
Bi de Militärlüde in Russland weer dat bekannt, dat Düütschland siene Truppen ok slank up’e Been bringen würr, wenn Russland mobil maken dö. Dor harrn se dat ok akraat up afsehn.
An’n 29. Juli hett Riekskanzler Bethmann-Hollweg mit den brittschen Ambassadöör Edward Goschen snackt. He vertell em, dat Düütschland Frankriek angriepen woll un dor up de Neutralität vun Belgien nix bi geven konn. Wenn Grootbritannien sik nich inmengeln dö, müch Düütschland anbeden, dat na’n Krieg Belgien un Frankriek in ehre olen Grenzen wedder herstellt weern schollen – man sunner de Kolonien. Goschen hett dat foorts na London mellt un toföögt:
As Zar Nikolaus II. an’n Morgen vun den 30. Juli sien Ja geven hett to de Generalmobilmaken vun de russ’sche Armee, dor wuss he woll toeerst noch gor nich, wat dat bedüden dö. Noch an’n sülvigen Dag gung he bi un woll de Generalmobilmaken wedder torüch nehmen, man dor hett de Generalstaff vun Russland siene Armee nich bi mitmaakt. Ok as Kaiser Willem II. Breefe schreef an sien „Vedder Nicky“ un em tosnack, he scholl dor blot vun aflaten, hett dat nix mehr nützt.
Dor hett dat Düütsche Riek denn en Ultimatum rutgahn laten un verlangt, Russland scholl foorts siene Mobilmaken torüch nehmen. Nadem dat nich passeert is, maakde Düütschland an’n 1. August ok mobil un verklaarde Russland an’n sülvigen Dag den Krieg. Slank hett Frankriek denn ok mobil maakt, vunwegen dat dat en Bund mit Russland slaten harr un up den düütschen Angreep luern dö. De eersten Aktschonen in düssen Krieg sünd denn avers vun Russland utgahn, as dat noch an densülvigen Avend over de Grenz na Oostpreußen gahn dö.
miniatur|Berliner Inwahners mit Extrablatt, August 1914
Denn hett dat düütsche Böverkummando den Upmarschplaan in Gang sett. Dor hannel sik dat in’n Grunne um den Schlieffen-Plaan bi, blot dat dor en beten wat an ännert wurrn weer. De wurrr as de eenzigste Schangs ankeken, in den Tweefrontenkrieg, de nu vor de Döör stunn, den Sieg to holen. Dor gung dat um Gauigkeit bi. Russland siene langsame Mobilmaken scholl utnützt weern for en fixen Slag gegen Frankriek. Dor schollen de düütschen Truppen um de starken Anlagen to’n Verdedigen in Frankriek sien Norden wiet bi umto gahn und dör dat neutrale Belgien un Luxemborg na Paris to trecken.
An’n Vormiddag vun den 2. August sünd de düütschen Suldaten in de Stadt Luxemborg in marscheert. Dor hett denn de fränzöösche Staatspräsident Raymond Poincaré an’n neegsten Dag den Tostand vun Belagern over Frankriek utropen. An’n Avend vun’n 2. August hett Düütschland Belgien upfoddert, binnen twolf Stunnen scholl dat Land en Verklaren rutgeven, dat de Armee vun Belgien nich ingriepen dö, wenn de düütschen Truppen dör dat Land dör marscheert. Belgien hett dat annern Morgen aflehnt. An’n 3. August hett Düütschland Frankriek offiziell den Krieg verklaart un as Grund angeven, Frankriek harr sik in Düütsch-Lothringen fökener an de Grenz vergrepen un mit Flegers Nürnbarg, Wesel un Karlsruhe angrepen (Fleger vun Nürnbarg).
An’n 3. August hett de italieensche Butenminister Antonio di San Giuliano den düütschen Ambassadöör Hans vun Flotow kunnig maakt, de italieensche Regeerung weer de Meenung, dat hannel sik hier nich um de Causa Foederis, vunwegen dat Düütschland un Öösterriek angrepen harrn. Dat seeg so ut, as wenn Öösterriek allens mit Düütschland afsnackt harr un Italien möss sik dor nu up inlaten. Man Italien woll sik in so en Fait accompli nich rintrecken laten un möss de ganze Saak eerst mol besnacken. Wenn Englänner un Franzosen in de Middellannsche See angriepen döen, denn keem Italien dor gor nich gegen an. Dor keem noch to, dat in de Binnenpolitik allerhand Wedderstand bestunn gegen en Intreden vun Italien in den Krieg an de Siet vun Öösterriek. Wat dor na Artikel 7 vun den Dreebund-Verdrag afmaakt weer vunwegen en Utgliek an Italien, wenn Öösterriek-Ungarn sik up den Balkan utbreden dö, dat lang hüdigendags nich mehr hen. Ok hett de italieensche Butenminister andutt, dat weer nich ut to sluten, dat Italien sik gegen Öösterriek stellen konn. Al an den sülvigen Namiddag hett Italien siene Neutralität verklaart.
As Theobald von Bethmann Hollweg an’n 3. August 1914 en Schrieven an den düütschen Gesandten Lichnowsky stüern dö, to’n Vordrag bi den brittschen Butenminister Sir Edward Grey, wo in kloorstellt weern scholl, worüm dat allens nich anners gung, dor stunnen Düütschland, Russland un Frankriek al in’n Krieg. Dat Düütschland sik „an Belgien siene Neutralität vergrepen“ harr, stell Bethmann Hollweg so hen, dat dat vunwegen Russland siene Mobilmaken nich anners gung: „Hier vergrippt sik nich een mit Afsicht gegen dat Völkerrecht, man hier is en Minsch togange, bi den dat um sien Leven geiht“. In düt Schrieven gung dat dor um, de Briten dor to to bringen, dat se bi den Krieg nich mitmaken döen. Dat weer vun Anfang an nich eenfach. Grootbritannien stunn in de Entente ehren Bund in’e Plicht un möss luut Verdrag Frankriek siene Sekerheit garanteern. Butendem weern düütsche Patrouillen düssen Morgen al over de belgische Grenz gahn. Dat weer al na London mellt wurrn. Dor harr dat Düütsche Riek sik mit an Verdräge vergrepen, de de Grootmächte in Europa molins beslaten harrn un de sik um Belgien siene Neutralität dreihden (Kunferenz vun London 1830/31, nee beslaten up de Kunferenz vun London 1838/39). Grey meen an’n Namiddag vun’n 3. August in’t Unnerhuus, dat pass mit den Staat vun Grootbritannien siene Intressen nich tohopen, dat Düütschland sik an Belgien siene Neutralität vergrepen harr un dat nu de Gefohr bestunn, Frankriek konn umsmeten weern. Dat Parlament hett sik an düsse Gedanken anslaten. An’n neegsten Dag, dat weer de 4. August, hett de brittsche Ambassadöör in Berlin Edward Goschen Bethmann Hollweg en Ultimatum uthännigt. Dat verlang vun Düütschland, dat bit Middernacht toseggt weern scholl, dat Belgien siene Neutralität nich angrepen wurr. England kennde den düütschen Plaan, in’n Krieg dör Belgien dör na Frankriek to marscheern. Bethmann Hollweg hett begrepen, dat düt Ultimatum en Kriegsverklaren bedüden dö. He verklaar den brittschen Gesandten, siene Politik weer tohopensackt as en Kortenhuus, un he konn sik nich inkriegen un fröög, worüm England en Krieg mit Düütschland anfangen konn „wegen en Papeersnibbel“, ofschoonst Düütschland doch den Freden woll. An’n 4. August harr de düütsche Gesandte in Brüssel de Regeerung vun Belgien Klock 6 s’morgens kunnig maakt, nadem siene Vorsläge aflehnt wurrn weern, möss dat Düütsche Riek to’e „Afwehr vun de franzöösche Gefohr“ nödigenfalls mit Gewalt siene Anstalten drepen. Bloß en poor Stunnen later marscheern düütsche Truppen gegen dat Völkerrecht in dat neutrale Belgien in. Den Krieg harrn se dor nich bi verklaart.
Grootbritannien hett an densülvigen Dag den Befehl to de Mobilmaken vun siene Armee rutgahn laten un hett Düütschland dat Ultimatum bit Middernacht sett. Dor hett de Butenminister Grey sien beröhmten Spröök seggt: „The lamps are going out all over Europe; we shall not see them lit again in our lifetime.“ („In ganz Europa gaht just de Lichter ut; so lang, as wi leevt, weert wi nich mehr sehn, dat se wedder angaht.“) Nadem dat Ultimatum aflopen weer, hett Grootbritannien dat Kaiserriek den Krieg verklaart. An densülvigen Dag is Herbert Kitchener to’n Kriegsminister vun Grootbritannien beropen wurrn. He is een vun de Eersten ween, de seggt hett, de Krieg scholl en poor Johre duern. Al an’n 5. August hett he Befehl geven, de brittsche Armee scholl grotter weern. Vunwegen Grootbritannien sien Regeern up See weer dat mööglich, up’n Stutz 100.000 Mann na Frankriek to stüern. Dör Armeebefehl 324 vun’n 21. August 1914 sünd ut Freewilligen toeerst mol sess nee Divischonen upstellt wurrn. Alltohopen sünd bit 1915 mehr as 40 Divischonen as Kitchener siene Armee oder as Nee Armee for den Insatz in Frankriek upstellt wurrn.
An’n 8. August hett Grootbritannien ok Öösterriek-Ungarn den Krieg verklaart.
De Krieg in’n Westen
miniatur|links|Düütschen Schlieffen-Plaan (root) un franzöös’schen Plaan XVII (blau). miniatur|To’n eersten Mol na de Generalmobilmaken warrt de Sold utbetahlt, Berlin, 1914 As dat Düütsche Heer sik an de Westgrenzen noch sammeln dö, hett dat düütsche X. Armee-Korps al unverwacht de Zitadell vun de Festung Lüttich in Belgien overfallen. So weer dat al in den Schlieffen-Plaan vörsehn ween. De latere Eerste Generalquarteermeester Erich Ludendorff hett bi düssen Overfall mitmaakt. De Stadt is slank in de Hannen vun de Angriepers fullen (5.-7. August), man de Festungsring Lüttich mit siene 12 Festungen konn toeerst nich innahmen weern. Dor möss eerst mol swaarste Artillerie ranwuppt weern (de Dicke Bertha vun Krupp un de wat mobilere Slanke Emma vun Škoda). So is dat mööglich wurrn, de Festungen in to nehmen. De Hööchte in den Striet um Lüttich weer dat Bescheten un de Fall vun Fort Loncin (heel un deel to dutt maakt, as an’n 15. August de Munitschoonskamer vull drapen wurrn is).
miniatur|links|hochkant|Uproop vun Kaiser Willem II. to’e Mobilmaken: „An dat düütsche Volk“, Plakat vun’n 6. August 1914 An’n 6. August folg Willem II. sien Uproop „An dat düütsche Volk!“ Nadem de düütschen Suldaten menen, se weern vun Freeheitskämpfers un Zivilisten unner Wapen angrepen wurrn, is mit Zivilpersonen in Belgien un Frankriek in de tokamen Weken faken gruulich umsprungen wurrn. Dat gung los an’n 5. August, dat Zivilisten in Belgien in Massen dootschaten wurrn sünd. Twuschen August un Oktober 1914 sünd um un bi 6500 Zivilisten umbrocht wurrn. In de Stadt Leuven is vun de Düütschen Füer leggt wurrn. Exekutschonen vun Massen vun Freeheitskämpfers sünd vun de düütschen Truppen an Öörd utöövt wurrn, as Dinant, Tamines, Andenne un Aarschot.
Wieldes de düütschen Truppen na den Schlieffen-Plaan sik in en Bogen over Belgien utbreden döen, hett de franzöösche Siet Plaan XVII vor bereit’. Anners, as de Düütschen, de Frankriek siene Truppen umfaten wollen, hett Frankriek dor up sett, in dat Zentrum, in Lothringen, dör to breken. Ehr düsse Strategie mit den egentlichen Grootangreep in Gang kamen is, geev dat eerst mol en Angreep vorweg up Mülhusen in’t Elsass. De franzöösche Befehlhebber Joffre woll dor de düütschen Truppen mit in’n Süden fastbinnen. He dach ok, de Franzosen weern ganz hen un weg, wenn he dat Elsass innehmen dö, wat 1871 an Düütschland fullen weer. So keem dat ok, as he de tweetgrottste Stadt un den wichtigsten Industrieoort in de Region an’n 7. August innehmen konn. En Deel vun de Inwahners hett de Franzosen mit Juchei upnahmen, man al an’n 9. August kemen de düütschen Truppen wedder. Nadem de Stadt noch mol erovert wurrn weer, bleev se mit meist dat ganze Elsass vun’n 24. August af an den ganzen Krieg lang in düütsche Hand. Blot dat Dollerdaal un en poor Hööchten in de Vogesen bleven bi Frankriek. De General Louis Bonneau, de den franzööschen Angreep kummandeert harr, is vun Joffre rutsmeten wurrn.
Joffre hett toeerst nich vorharrt, sik vun sien Upmarsch na Plaan XVII afbringen to laten, bloß wiel de Düütschen in Belgien inmarscheert weern. He hett 1,7 Mio. Suldaten tohopenfaat in fief Armeen un woll dor mit angriepen. Man denn konn he doch nich ganz buten vor laten, wat de düütschen Truppen unnernehmen döen. Vundeswegen hett he de 5. Armee unner Charles Lanrezac wieter na Noordwesten to leggt. Na Norden to bi Maubeuge hefft sik dor denn de Briten anslaten, de ehre Expeditschoonstruppen unner General John French just eerst in Frankriek an kamen weern. De Franzosen hefft denn an’n 14. August angrepen: De 1. Armee unner General Auguste Dubail un de 2. Armee unner General Noël de Castelnau sund over de Grenz gahn un unner annern up Saarborg (Lothringen) torückt. Up de annere Siet stunnen de 6. un de 7. Armee – beide unner den Befehl vun Kroonprinz Rupprecht vun Bayern. Se hefft sik in de Kämpfe toeerst torüch trocken, man stunnen denn doch praat, wedder an to griepen.
mini|Ut den franzööschen Plaan XVII is nix wurrn: de Grenzslachten an de Westfront vun’n 3. bit 26. August 1914
An’n 16. August weer de Festung Lüttich innahmen wurrn. Achterna gung dat an’n 18. August los mit de Grootoffensive vun den rechten düütschen Flögel. Dor schollen de Allieerten ehre Armeen mit umfaat’ weern. Slank gung dat na Brüssel un Namur to. De grote Deel vun de Armee vun Belgien hett sik denn in de Festung vun Antwerpen torüch trocken. Vundeswegen mössen de Düütschen twee Maande lang de Stadt belagern. An’n 20. August gung dat denn los mit de Franzosen ehre Offensive, de vorstötten dö na Düütsch-Lothringen un na de Gemarken an Saar un Ruhr. To desülvige Tied fungen dor de Düütschen an mit ehren Gegenangreep. Na de Slachten bi Saarborg, bi Longwy, in de Ardennen, an de Maas, twuschen Sambre un Maas un bi Mons sund beide Sieten in de so nömmten Grenzslachten so up’nanner losgahn, dat se dor unbannig veel Lüde bi verlaren hefft. Sunnerlich veel Dode hett dat bi de Franzosen geven: Twuschen den 20. un den 23. August sund 40.000 Lüde fullen, alleen an’n 22. August weern dat 27.000. Düsse unbannig groten Verluste sund sunnerlich dör Maschinengewehre tostanne kamen. De franzöösche 1., 2., 3. un 4. Armee sünd vun de düütsche 4., 5. 6. un 7. Armee liekweg swaar slahn wurrn, just so as de 5. Armee un dat brittsche Expeditschoonskorps up’n lunken Flögel. Man de franzööschen Truppen hefft dat denn doch schafft, sik enigermaten in Schick torüch to trecken. Dor sünd se up de eene Siet achter de Meurthe un de Festungen um Nancy to bi torüchgahn, up de annere Siet achter de Maas. Dor hefft se de Festung Verdun bi beholen, un dat hett de Düütschen nich slumpt, jem um to faten oder grote Deele vun de Truppe heel un deel tonicht to maken.
Kroonprinz Rupprecht hett dor nich up’n Schlieffen-Plaan bi keken, as he den Vordeel utnützen woll un bi den Baas vun’n Generalstaff, Moltke, fraagt hett, of he nu sülms vorrücken un in de Offensive gahn dröff. Moltke hett em Verlööf geven. De düütsche Offensive twuschen 25. August un 7. September is avers nich dörbraken.
mini|Franzöösche Buernfamilie up de Flucht, 1914
De franzööschen un brittschen Armeen up den lunken Flögel hefft sik nu allgemeen dör Noordfrankriek hen torüch tagen. Hen un wenn hett dat dor enkelte Slachten bi geven, as de Slacht vun Le Cateau (26. August) un de Slacht bi St. Quintin (29. August). De rechte düütsche Flögel, de achter jem ran weer, keem dor jummers dichter bi an Paris ran. De franzöösche Regeerung hett an’n 2. September de Hööftstadt verlaten un is na Bordeaux hen umtrocken. General Joseph Gallieni is ut’n Ruhstand torüch haalt wurrn un scholl Paris verdeffenderen. Unnerdes hett dat franzöösche Böverkummando Truppen vun den rechten Flögel un Reserven tohopentrocken un stell bi Paris en nee (6.) Armee unner Joseph Maunoury up. Se scholl den düütschen Upmarsch vun’e Sieten her angahn. Noch en Armee (9. Armee) unner Ferdinand Foch is in dat Zentrum inschaven wurrn. Joffre hett vor harrt, sik an den Marne-Stroom up to stellen un vun dor ut an de gesamte Front en Offensive to starten un dor den düütschen Vormarsch mit up to holen.
mini|left|Ut den Schlieffen-Plaan warrt nix: Allieerte Truppen stööt an’n 8. September 1914 in den freen Ruum twuschen de 1. un 2. düütsche Armee
De düütsche Swenkflögel – de 1., 2., 3., 4. un foffte düütsche Armee – keem jummers noch slank vöran un harr al na Süüdwest un Süüd dreiht. Man de 1. Armee is vun’n Plaan afkamen un süüdlich afweken, nadem se an’n 20. August Brüssel innahmen harr. Dat keem, vunwegen dat Befehlhebber Alexander vun Kluck achter de franzööschen un brittschen Truppen achteran jagen dö. De Front is jummers länger wurrn un je länger un dünner se an’n rechten Flögel wurr, konn de düütsche Offensive den Feend nich mehr overraschen un sünd de düütschen Truppen de Feende an Tahl ok nich mehr over ween. De düütsche Frontlien is jummers länger wurrn, de franzöösche jummers korter. Enne August weer de düütsche Front, de so lang ut’neen tagen weer, in Gefohr, dör to rieten. Vunwegen Gegenangreepe möss de rechte düütsche Flögel sien Vörmarsch noch mol wedder ännern un na Süden un Süüdosten umswenken. De Krink um Paris rum möss an’n 30. August upgeven weern. Joffre hett dor an’n 3. September vun to weten kregen.
De Spitz vun dat düütsche Heer hett dormols in Luxemborg seten. Midderwielen harrn se dor de Oversicht over de Lage an de Front verloren. Sunnerlich geev dat keen Telefon-Kontakt mit’n rechten Flögel, de in Gefohr weer. Dat hett woll Funkverkehr geven, man de Technik lang dor noch nich so recht for hen. Wat de Flegers mellt hefft, is faken nich umsett wurrn. De 1. düütsche Armee mit ehre um un bi 320.000 Suldaten versoch doch noch, mit Gewaltmärsche de brittsche Expeditschoonsarmee in to sluten. Dor hett se sik avers nich um den Flankenschutz vun den gesamten düütschen Vörmarsch gegen Paris bi scheert, wat se westlich liggen laten hett. Dör dat Marscheern un de Kämpfe hett dat allerhand Verluste geven un de Versorgung hett bannig Probleme maakt.
An’n 6. September gung dat los mit de franzöösche Offensive gegen de Flanke vun de düütsche Armee, de open stunn. („Slacht an de Marne“). De düütsche 1. Armee weer noch an’n 5. September vörgahn bit in’n Süden vun de Marne, ofschoonst se annern Befehl kregen harr. Se möss sik denn torüchtrecken in en Gewaltmarsch, de twee Dage duert hett. Vunwegen, dat se miteens torüchgahn dö, is dor en Gatt vun um un bi 40 km twuschen de 1. un de 2. düütsche Armee open gahn. Dor sünd denn gegen Middag vun’n 8. September starke franzöösche un brittsche Verbänn rinstott. Nu weer de düütsche Front ut’nanner reten. Mit jede Stunn is de Gefohr grotter wurrn, dat de Briten un Franzosen dörbreken un enkelte Deele vun dat düütsche Heer afsnören un tonicht maken konnen. Wenn dat ganz böös keem, konn ok dat ganze düütsche Westheer vun achtern umfaat’ un in Dutt haut weern. De düütschen Armeen weern na ehren gauen Vormarsch over 500 km utpovert. Oberstleutnant Richard Hentsch is to’n Boverkummando vun de 1. un 2. Armee henstüert wurrn un hett den Befehl geven, sik torüch to trecken.
Later hefft de Lüde sik dor over in’e Plunnen harrt, of dat würklich nödig weer, sik torüch to trecken. Dor gung dat sunnerlich um de 1. Armee bi. – hüdigendags sünd de mehrsten Lüde avers de Meenung, de to’n Bispeel ok Holger Afflerbach utdrückt hett: „So, as de Saak stunn, weer dat richtig, denn Befehl to geven, sik torüch to trecken. Anners weer dat gor nich mööglich. Man wat de Psychologie angeiht, is de Befehl en afsluten Daalslag ween“ De Schlieffen-Plaan weer overkopp gahn. Dat franzöösche Heer in Lothringen un in’t Elsaas weer nich insnöört wurrn. An’n 9. September hett ok Moltke, as Baas vun’n Generalstaff, dat begrepen. He hett an düsse Dag schreven:
Mit Moltke, sünd de Nerven dörgahn un Erich von Falkenhayn is an siene Stäe sett wurrn. De 1. un de 2. düütsche Armee mössen de Slacht afbreken un sik torüch trecken. De annern Armeen, de den düütschen Angreep mitmaakt harrn, folgden denn na. Achterna hett sik de düütsche Angreepsflögel achter de Aisne torüch tagen. Dor is dat denn to de Slacht an de Aisne kamen. De dütschen Truppen hefft dat schafft, sik an de Aisne in to graven un en Front up to boen, de franzöösche Angreepe afwehren konn. Mit düsse Slacht is de Anfang vun den Stellungskrieg maakt wurrn. An’n 17. September is de franzöösche Angreep steken bleven. Dat de Düütschen sik torüch trocken hefft, is later in Frankriek „dat Wunner an de Marne“ nömmt wurrn.
mini|De „Wettloop na de See“ mini|Düütsche Suldaten in Maubeuge as Besetters, 1914
Laurie Johnson
Lawrence "Laurie" Reginald Ward Johnson (* 7. Februar 1927 in Hampstead) is en britschen Komponist, de Filmmusik för en grote Tall vun Filmen un Feernsehserien maakt hett.
Eerste Weltkrieg
De Krieg in’n Westen
An’n 16. Oktober 1914 is de Verklaren vun de Hoochschoollehres vun dat Düütsche Riek rutkamen. Se weer unnerschreven vun mehr as 3.000 düütsche Hoochschoollehrers. Dat weern meist all, de an de 53 düütschen Universitäten un Technischen Hoochscholen lehrt hefft. Se verklaren dor in, dat dat in den Eersten Weltkrieg dor um gung, „de düütsche Kultur to verdeffenderen“'. Gelehrte ut dat Utland hefft denn en poor Dage later mit ehre Antwoort an de düütschen Perfessers up antert.
Laurie Johnson
Leven un Wark
Laurie Johnson is vör allen bekannt worrn, dör sien Filmmusik, de he för de Feernsehserien The Avengers in de 1960er un de Nafolger dorvun ut de 1970er The New Avengers (op dt. beid as Mit Schirm, Charme und Melone), as ok de The Professionals (dt.: Die Profis), de in de 1970er un 1980er in’t Feernsehen to sehn weern. Sünners för de Avengers hett he en grote Tall ünnerscheedlich, an de enkelten Folgen anpasste Themen komponeert. Eenige Leedtitels sünd: Travelling Free (1965), This Is Your Life (1969), The Beauty Jungle (?), The Shark (Avengerstheme) (1965). Aver sien Gesamtwark belöpt sik op Titel un Themen to mehr as Hunnert Filmen un Serien.
Eerste Weltkrieg
De Krieg in’n Westen
Bi Ieper keem de Eerste Flannernslacht mit dullvergrellte Gefechte in Gang (20. Oktober bit 18. November 1914). Düütsche Reservekorps mit luter junge Suldaten – dor weern hen un wenn ok Jungs vun 15 Johren bi – sünd in grote Iele upstellt un vun Reserveoffiziere anföhrt wurrn, de ok ganz nee weern an de Front. Bi Langemark un Iepern sünd se stracks up den Feend tolopen un to Teindusenden umkamen. Bi den ganzen Angreep is nix for de düütsche Saak bi rutkamen, man liekers is dor later de so nömmte Mythos vun Langemark ut tohopenkleit wurrn – dat weer dat eerste Mol in düssen Krieg, dat en groten Daalslag to en moraalschen Sieg verklaart wurrn is. Man de Alieerten hefft dat bi düsse Angreepe schafft, de Kanalhabens Boulogne un Calais un ok den Iesenbahnknutten Amiens vun de Düütschen free to holen. Mit de Scheetereen bi Ieper weer dat to Enne mit de Tied vun Vormärsche un Bewegen. De Front keem to’n Stillstand. En groot un vigeliensch System vun Schüttengravens is nu an de düütsche Westfront tostanne kamen (Gravenkrieg in’n Eersten Weltkrieg). Mehr as 700 km lang vun de Noordsee bit an de Swiezer Grenz röög sik de Front nich mehr. An de vöörsten Afsnitte legen de Gravens vun beide Sieten faken nich mehr as 50 m ut’neen.
Laurie Johnson
Leven un Wark
Kenntekend för Johnsons Musik weer de Verbinnen vun Orchestermusik, un sünners Striekinstrumenten, mit de in de enkelten Tieten modernen Instrumenten, as t. B. de Wah-Wah-Gitarr, de in de 1970er sünners populäär weer.
Eerste Weltkrieg
De Krieg in’n Westen
An’n 18. November 1914 hett Falkenhayn Riekskanzler Bethmann Hollweg verklaart, dat de Krieg verlaren weer. He meen, nu weer dat Saak vun de Diplomaten, em to Enne to bringen un over den Freden to verhanneln. Man de Riekskanzler un ok Hindenburg un Ludendorff, de just an de Oostfront de Slacht bi Tannenberg wunnen harrn, wollen dor nix vun weten. De Riekskanzler harr siene Grünn in de Binnenpolitik, he harr dat dor up afsehn, Länner, de innahmen wurrn weern, an Düütschland an to sluten un woll vun düssen Gedanken nich vun af. Hindenburg un Ludendorff meenden, de Feende wollen Düütschland heel un deel toschanne maken un dor nix vun over laten. Bovendem meenden se to düsse Tied noch, Düütschland konn den Freden dör en Sieg in düssen Krieg kriegen.
Laurie Johnson
Leven un Wark
Neven sien Hööftarbeit as Filmkomponist, hett Laurie Johnson ok af un to mol as Dirigent oder as musikalschen Direkter bi’n Filmdreih arbeidt. In de 1990er Johren weer he ok as Produzent ünnerwegens.
Laurie Johnson leevt in Stanmore, Middlesex in England.
Eerste Weltkrieg
De Krieg in’n Westen
Riekskanzler un Generalstaff hefft dat denn for sik beholen, wat düsse Nedderlagen an de Marne un bi Iepern bedüden döen. So wüss dat Volk nich, wie dat würklich mit den Krieg stunn un bleev dor bi un woll kämpfen un wieter maken. Man de Verscheel twuschen de Lage – un dat, wo dat de wichtigen Gruppen in Politik un Weertschop up afsehn harrn, is dor mit’e Tied jummers grotter wurrn.
In’n November 1914 hett de brittsche Kriegsmarine de ganze Noordsee to’e Kriegszone verklaart. Scheepe unner de Flagg vun neutrale Staten konnen nu vun Briten angrepen weern, ohn, dat se vordem wohrschaut wurrn. As de brittsche Regeerung dat umsetten dö, hett se dor dat Völkerrecht mit angrepen, wat dortieds in Kraft stunn, unner annern de Deklaratschoon vun Paris vun 1856. De harr Grootbritannien sülms mit unnertekent.
An’n 24. Dezember un in de beiden Wiehnachtsdage achterna is dat in en poor Streken an de Westfront to den so nömmten „Wiehnachtsfreden“ kamen. Dat weer en Wapenstillstand mank de Suldaten, de vun Regeerungen un Böverkummandos ganz unafhängig weer. Bi düsse „Wiehnachts-Wapenruh“ hefft wohrschienlich mehr as 100.000 Suldaten, sunnerlich düütsche un brittsche, mitmaakt. To’n Deel hefft de Suldaten dor mit’nanner snackt, sungen un speelt un sik upföhrt, as wenn se beste Frunnen weern.
Krieg in’n Osten un up’n Balkan
Twee russ’sche Armeen weern unverwacht fröh, al twee Weken nadem de Krieg los gung, in Oostpreußen infullen. So weer dat Düütsche Riek an de Oostfront bannig in’e Bredullje. Vunwegen den Schlieffen-Plaan weern de Düütschen in’n Osten defensiv instellt. Dor sünd se avers nich good mit torecht kamen. Na de Slacht bi Gumbinnen möss de 8. Armee, de Oostpreußen verdeffenderen scholl, Bott geven un grote Deele vun dat Land rüümen. Vundeswegen sünd dor nee Truppen henstüürt wurrn un Generalmajor Erich Ludendorff un Generaloberst Paul von Hindenburg sünd an de Stäe vun de olen Befehlhebbers insett’ wurrn. In de Slacht bi Tannenberg vun’n 26. bit to’n 31. August 1914 hefft se wunnen un de 2. russ’sche Armee (Narew-Armee) unner General Alexander Samsonow umzingelt un to’n groten Deel to Dutt maakt. So konn Oostpreußen eerst mol afsekert weern.
Vun’n 6. bit to’n 15. September folg de Slacht an de Masurschen Seen. Dor is de 1. russ’sche Armee (Njemen-Armee) unner General Paul von Rennenkampf bi slahn wurrn. Achterna hefft de Russen sik ut den gröttsten Deel vun Oostpreußen wedder torüch tagen.
Russ’sche Truppen harrn korte Tied, nadem de Krieg losgahn weer, ok Galizien besett, wat to Öösterriek-Ungarn tohören dö (Slacht in Galizien vun’n 24. August bit to’n 11. September). De öösterrieksch-ungaarsche Armee möss sik vunwegen de unbannige russ’sche Overmacht torüchtrecken na de Karpaten (Slacht vun Lemberg 26. August bit 1. September). Vun’n 24. September bit to’n 11. Oktober stunnen de Russen vor Przemyśl un belagern to’n eersten Mol de Stadt. De Angreep konn avers afwehrt weern. De düütsche 9. Armee, de just nee tohopenstellt wurrn weer, scholl de k.u.k.-Truppen nu unner de Arms griepen un gung in Süüdpolen in de Offensive (Slacht an de Wissel vun’n 29. September to’n 31. Oktober). Man de Düütschen sünd dor nich bi voran kamen. An’n 1. November is denn Hindenburg to’n Uppersten Befehlhebber Oost vun dat Düütsche Heer beropen wurrn. An’n 9. November versochen de Russen to’n tweeten Mol, Przemyśl in to nehmen un hefft dor de Öösterriekers ok an’n 22. März 1915 bi unner kregen. An’n 11. November 1914 grepen de Düütschen in de Gemarken um Lodz rüm an. Dat weer mööglich, vunwegen dat se ehre Truppen bannig gau verschaven harrn. Dor mössen de Russen sik denn ok an düsse Front torüch trecken (Slacht um Lodz bit to’n 5. Dezember).
Vunwegen dat dat nu allerwegens Krieg weer, hefft de meisten Lüde den Striet twuschen Öösterriek-Ungarn un Serbien so’n beten ut’e Ogen verlaren. Dorbi weer dat dor doch mit los gahn. Ut de dree Offensiven vun de k.u.k-Armee unner Oskar Patiorek twuschen August un Dezember 1914 is alltohopen nix wurrn. Se weern verkehrt plaant un de Serben hefft sik as dull up’e Achterbeen stellt, sunnerlich in de Slacht vun Cer un in de Slacht an de Kolubara. Ofschoonst in’n Dezember Belgrad for korte Tied innahmen weern konn, is de k.u.k-Armee ok up düssen Kriegsschauplatz bannig up’e Neese fullen.
thumb|right|Transport vun Flüchtlinge un Evakueerte ut Serbien 1914/15 in [[Leibnitz]] Sunnerlich bi de eersten k.u.k-Offensiven hefft sik de Angriepers swaar vergrepen an de Zivil-Inwahners in Serbien. Ok in Bosnien un Slawonien, wat to Öösterriek-Ungarn tohören dö, sünd allerhand Lüde dootschaten wurrn, vunwegen dat se mit de Serben tohopen arbeit’ harrn oder vunwegen dat se dor unner Verdacht stunnen. Een poor Dusend Zivilisten sünd an’e Siet maakt wurrn, Dörper sünd utplünnert un afbrennt wurrn. De Spitz vun de öösterrieksche Armee hett dat to’n Deel togeven un sülms seggt, dor hannel sik dat um „Requisitschonen (bi), de nich organiseert (weern)“ un um „Repressalien, de keen Sinn harrn“. Serbien siene Armee harr sik gegen en Feend mit unbannig veel grottere Ressourcen utpovert un konn in’n Dezember nich mehr. Bovendem weern in dat Land Süken utbraken. Vun’n 5. bit 17. Dezember hefft Truppen ut Öösterriek-Ungarn dat schafft un de Russen ehren Vormarsch na Krakau to upholen. Achterna fung dat ok in’n Osten an mit den Stellungskrieg. Vun Dezember 1914 bit April 1915 gung dat tokehr in de Slacht in de Karpaten. Dor hefft de Middelmächte Russland keen Bott geven.
Dat Osmaansche Riek fangt ok an mit den Krieg
mini|left|De [[Scheichülislam Ürgüplü Mustafa Hayri Efendi hett an’n 14. November 1914 den Dschihad utropen gegen „dat Osmaansche Riek siene Feende“]]
Al vör den Krieg verstunnen sik dat Düütsche un dat Osmaansche Riek ganz good. Dat keem vun de Düütsche Militärmisschoon in dat Osmaansche Riek un vun de Bagdadbahn her, de de Düütschen mit boot harrn. An’n 1. August sünd twee Slachtscheepe nich rutgeven wurrn, de dat Riek in Grootbritannien bestellt un to’n Deel ok al betahlt harr. Dor harrn se de Osmanen mit vor’n Kopp slahn, man de Regeerung versoch eerst mol, dat Riek in en „Neutralität unner Wapen“ ut den Krieg rut to holen. Man de Jungtörken, de dormols regeern döen, wüssen, dat man bi een Grootmacht Stütt un Stöhn söken möss, wenn een nich unnergahn woll. Enver Pascha hett sik dor achter klemmt, dat tolest en Bund mit dat Düütsche Kaiserriek un mit Öösterriek-Ungarn tostanne kamen dö. In’t Kabinett geev dat dor ok annere Meenungen to.
An’n 27. September sünd de Dardanellen offiziell for de internatschonale Scheepfohrt speert wurrn. De beiden Scheepe SMS Goeben un SMS Breslau unner Konteradmiral Wilhelm Souchon weern de Briten ehre Middelannsche Seeflott utbüxt un in Konstantinopel inlopen. Se hören to de düütsche Middellannsche Seedivischoon to un sund an de osmaansche Flott over geven wurrn, bleven dor avers unner dat Kummando vun Souchon bi. Mit düütsche Seelüde an Bord hefft se an’n 29. Oktober de Russen ehre Küstenstäder an de Swarte See beschaten. Dor hefft den Anfang November Frankriek, Grootbritannien un Russland dat Osmaansche Riek den Krieg verklaart. Nu stunn dat up de Middelmächte ehre Siete. Nadem Sultan Mehmed V. en Edikt hett rutgahn laten, hett dat Osmaansche Riek sien Scheichülislam Ürgüplü Mustafa Hayri Efendi vor de Fatih-Moschee in Konstantinopel den Dschihad utropen gegen de Staaten, de in’n Krieg mit dat Riek stunnen. Man bloß enkelte afghaansche Truppendeele, de bi de Briten deenen döen, hefft up düsse Uproop höört (Müüteree in Singapur vun’n 15. Februar 1915). In Afghanistan hett de Uproop twaars antibrittsche Geföhle anbött, man dor is eerst na den Weltkrieg de Drüdde Anglo-Afghaansche Krieg vun wurrn.
Na de Kriegsverklaren duur dat nich lang un brittsch-indische Truppen gungen an’n 6. November bi Fao in’n Golf vun Persien an Land. Se schollen de brittschen Eerdööl-Konzesschonen vun de Anglo-Persian Oil Company verdeffenderen un hefft dor de Mesopotamienfront mit upmaakt. Nadem se en poor Mol mit wat swacke osmaansche Truppen tohopen drapen weern, slump al an’n 23. November de Innahme vun Basra.
mini|Armeensch Freewilligenbataillon in de russ’sche Armee Ok an de Kaukasusfront sünd Russland siene Truppen Anfang November in de Offensive gahn (Bergmann-Offensive). In’n Winter versoch de Osmaansche 3. Armee en Gegenangreep, man se is in de Slacht vun Sarıkamış swaar slahn wurrn. Up Sieten vun de Russen stunnen ok armeensche Freewilligenbataillone. Dat hett de Spitz vun de Jungtörken bannig in Brass brocht gegen de Armeniers, ofschoonst de Mehrheit vun düt Volk sik to dat Osmaansche Riek holen dö. Truppen ut Russland hefft ok ut den Noordosten vun Persien angrepen. Dor weern se al länger inmarscheert. An de Palästinafront hett dat eerst mol keen gröttere Kämpfe geven.