cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mikronesien (Republiek)
right|Kaart vun Mikronesien De födereerten Staaten vun Mikronesien sünd en Inselstaat in den westlichen Deel vun den Pazifik. De Staat geiht över den gröttsten Deel vun de Inselgrupp vun de Karolinen hen un sett sik tohopen ut de Staten vun Chuuk, Kosrae un Pohnpei, de tosamen de Oostkarolinen utmaakt, un de Staat vun Yap, de tohopen mit den unafhängigen Staat vun Palau de Westkarolinen utmaakt. De Republiek Mikronesien draff nich verwesselt weern mit den Inselbulten vun Mikronesien. In de Republiek wahnt alltohopen 110.218 Inwahners (Okt. 2006) up 702 km² Land. Dat sünd 154 Inwahners/km². Unafhängig wurrn is de Republiek vun Mikronesien an’n 3. November 1986. Staatsform is en Bundsrepublik. Hööft vun den Staat is de Präsident Manny Mori. De Hööftstadt is Palikir. De Amtsspraak is Engelsch.
Paasch
Paasch is de Familiennaam von
Kiek ok bi: Pasch, Paasche.
Antonín Mrkos
Antonín Mrkos (* 27. Januar 1918 in Střemchoví; † 29. Mai 1996 in Prag) weer en tschechoslowaaksch Astronom.
Mrkos hett an de Steernwacht vun Skalnaté Pleso in de hüütig Slowakei arbeidt un darno an de Kleť Steernwacht in’t hüütig Tschechien. In de 1950er Johren hett he mit en Expeditschoon för 18 Maanden de Antarktis besocht, woneem he Polarlichter studeert hett.
Sien Hööftarbeit weer dat Opdecken un Ünnersöken vun Asteroiden un Kometen. He hett ölven Kometen opdeckt, dorünner 18P/Perrine-Mrkos, 124P/Mrkos un C/1957 P1 un tohopen 296 Asteroiden.
Richard John Terrile
He wull ok all mol Astronaut wurrn, hett dat aber tweemol nicht schafft.
Gemeen
Gemeen (ok politisch Gemeen) is en Rebeetsverband, de för dat Verwalten von Länner de lüttste Eenheit is. För de Europääsche Union is dat de LAU-2-Laag (Local administrative unit).
Politisch Gemeen
In Öösterriek un in Düütschland warrt meistins dat eenfach Woort Gemeen brukt, ok wenn dat annere Formen sünd. In de Swiez is dat Woort Politisch Gemeen veel amtlicher un warrt fokener brukt. All de Inwohners vun en politisch Gemeen warrt ok as Gemeen neumt.
Historie
An’n End vun’n 11. Johrhunnert geef dat in’n Röömsch Riek en Bewegen, dat man as coniuratio oder communio neumt hett. In de Stadt Cambrai hebbt de Börgers to ene „Kommune“ sworen. Se hebbt utnützt, dat de bischööpsche Stadtherschop nich dor weer. En beten vörher (1070) geev dat ok al in de Stadt Le Mans en „Verswören, dat se Kommune neumt“ hebbt.
De Börgers vun Cambrai hebbt sworen, dat se den Bischop nich in de Stadt laat, wenn he disse niege Eedmaatschop nich goodkennt. Disse eerste Kommune is den obers doch no en Nedderlaag uplööst wuurn. De Striet üm dat Sülvstverwalten güng bit in der 20er Johr vun’t 13. Johrhunnert.
Ok in de Städer vun Düütschland geevt dat solke Bewegen, üm 1073 in Worms un 1074 in Köln. De Börgers wulln free ween vun de feudale Stadtherrschop, wat meistins vun de Kark weer. De Stadtherrschop hett Inkomen hatt, wiel se de Macht harrn över Markt, Toll un Grund. Vele Inwohners weern persönlich afhängig vun de Stadtherrn.
Sünnerlich de Kooplüüd, de beten to Geld komen sünd, hebbt sik an der Stadtherrschop stört. Dor no hebbt sik meisttieds ok Handwarker, Buern un Deenstlüüd den Striet üm ene „Kommune“ ansloten.
Gemenen in enkelte Länner
De Regeln un Besünnerheiten vun de Gemenen in de enkelten Länner köönt in disse Artikels nakeken warrn:
Antiproton
Dat Antiproton is dat Antideelken to dat Proton un tellt dormit to de Antimaterie-Deelken. De Masse is liek dat Proton, man dat Antiproton hett en negativ Laden. De normale Materie, ut de wi sülvst bestaht un de üm uns rüm is, sett sik ut Protonen, Neutronen un Elektronen tohopen. Man to jedet vun disse Deelken gifft dat ok en entsprekend Antideelken, as dat 1928 vun Paul Dirac vörutseggt un in’n Experiment an’n Bispeel vun’t Positron 1932 nawiest worrn is. Antiprotonen künnt blots künstlich in Gaumakers makkt warrn, wogegen Antineutrinos un Positronen ok in de Natur dör den den Betaverfall entstahn kann.
1959 hebbt Emilio Segrè un Owen Chamberlain dorför den Nobelpries för Physik kregen, dat se dat Antiproton opdeckt harrn un de se mit Help vun Clyde E. Wiegand un Thomas Ypsilantis nawiesen kunnen. Dat Antiproton strahlt nich foorts wedder mit dat Proton to elektromagnetsch Strahlen uteneen, as dat vermodt worrn weer, man mehrere free’e Pi-Mesonen warrt tüügt.
En Anwennen vun Antiprotonen künn in de Antiprotonsche Stereografie liggen, mit de man de Strahlentherapie veel wirksomer maken kunn. Aver de Tügen vun Antiprotonenstrahlen is bedüden opwänniger as de vun Protonenstrahlen. To Tiet sünd blots ganz wenig Gaumakers weltwiet in’n Stannen, sowat hentokriegen.
Kommun Hemnes
De Kommun Hemnes is ene Gemeend in dat Amt Nordland in Norwegen. Se hett 4.542 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 1.594,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Korgen. De Kommun is bi de Fraag Bokmål-Nynorsk neetral.
De Kommun grenzt in’n Noorden an Rana, in’n Süden an Hattfjelldal un in’n Westen an Vefsn.
Demografie
2004 weren 2,4 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Kommun Hjartdal
De Kommun Hjartdal is ene Gemeend in dat Amt Telemark in Norwegen. Se hett 1.619 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 798,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Sauland. De Kommun bruukt offiziell de Schrievnorm Nynorsk för dat Norweegsche.
Demografie
2004 weren 1,7 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Kommun Hemsedal
De Kommun Hemsedal is ene Gemeend in dat Amt Buskerud in Norwegen. Se hett 1.947 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 752,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Trøim. De Kommun bruukt offiziell de Schrievnorm Nynorsk för dat Norweegsche.
De Kommun grenzt an Vang, Vestre Slidre, Nord-Aurdal, Gol, Ål un Lærdal.
Kommun Hitra
Demografie
2004 weren 2,7 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Limborgsch
Limborgsch is een van 't nederfranksche Taalen, wat in de nederlanse un belgische Provinse Limborg proot word.
Synonyme
Anner Begrepen sünd Südnederfranksch, Südoostnederfranksch (beid besünners in de düütse Taalwetenskupp) un Westplatt.
De Germanistik, de Wetenskupp van germaanse Taalen, sücht in Limborgsch 'n Kring van Streektaalen. Een neeie Begreep is ook Rhien-Maaslandsch (nld. Maas-Rĳnlands), wat d' platte Taal van Kleverland un oostelk Bergsche Land tosamenfat. Dat bedüüdt, 't man Limborgsch ook as Süd-Rhien-Maaslandsch benömen kunnt.
Taalkuntrei un Sprekers
Limborgsch word ook proot in 'n Part van 't Rhienland, wat im Westen van Düütsland liggt. Dit Taal hett ruggweg 1,6 Million Minsken, wat Limborgsch proot. Limborgsch is upnahm in d' Charta der Regional- und Minderheitensprachen, waar 't ook 'n Rang as Kuntreitaal hett. Avers völl Taalwetenskupper finnen, dat Limborgsch keen egen Taal is, wieldat keen egen Taalegenskuppen, sünder d' Egenskuppen van 'n Övergangtaal tüsken Nederlands un Düüts hett.
Verscheel tüsken Nederlands un Düüts
De Verscheel tüsken Nederlands un Düüts is, 't Limborgs liek 't Ripuarisch of Luxemborgsch 'n düchtig meloodisch Tungslaag hett. Limborgsch hett twee Tonen: den Stööttoon un den Schlieptoon. Beid Tonen begünnen hoog un fallen dann of. De Schlieptoon höört aver mit 'n neeie Upstieg un d' Stööttoon blifft deep. Daarum heet 't limborg'sche Woord zie in Plattdüüts „Seite“, umdat 't mit Stoottoon proot word. Proot man 't mit Schlieptoon ut, dann heet 't op Platt „Froo“.
Isoglossen, Deeldialekten
Dör 't limborgsche Taalkuntrei lopen heel völl Taalriegen. De Germanistik sücht in de Uerdinger Linie een düchtig van Belang: Dit Rieg brengt Platt- un Hoogdüüts utannanner: Up d' een Sied heet 't /iech, ich/, up d' anner Sied heet 't /ik, ek/, wat in Hoogdüüts schreeven word.
Limborgsch word indeelt in:
De Verscheel tüsken disse Dialekten kummt van d' Gebruuk van d' Luud /š/, wat schreeven un [ʃ] utproten word. Westlimborgsch in Belgisch-Limborg hett 't neet un bruuk 't alleen in Frömdwöörden. Oostlimborgisch in Nederlands-Limborg un Düütsland bruukt 't as 't Hoogdüüts, wenn 't vör /l, m, n, p/ un /t/ steiht. In Eupen un Kerkrade kummt 't liek Hoogdüüts vör /w/ vör, un daarmit is Limborgsch 'n Övergangstaal tüsken Nederfrankisch un Ripuarisch.
Vulkanit
duum|Fienköörnig Vulkanit: Rhyolith Vulkaniten sünd Stenen, der ut Smölt tostannen kommt, de dör Vulkanismus an de Böverflach vun de Eer kommt un dor denn gau afköhlt un fast warrt. Annere Beteken för disse Grupp vun Stenen sünd Eruptivstenen, Extrusivstenen oder Vergatenstenen. Vulkaniten höört dormit to de Magmatiten, so as de Plutoniten, de sotoseggen jehmer Gegenstücken ut de deepere Eer sünd. Se künnt as Lavastroom vörkamen oder as Tuff. In’n Övergang vun Plutoniten un Vulkaniten warrt Stenen manchmol ok as Subvulkaniten oder Gangstenen betekend.
In’n Ünnerscheed to de Deepenstenen köhlt de Vulkaniten bannig gau af un warrt ok gau fast. Dordör kriegt se en düchtig fienköörnig Föög mit en banig gliekmatig Klöör. Dat snelle Afköhlen sorgt neemlich dorför, dat de Kristallen nich veel Tiet hebbt to’n Wassen. Mitünner köhlt se so gau af, dat se gor keen Kristallen utbillt, man in en amorph Struktur fast warrt. Dat warrt denn ok Vulkanglas nöömt. In enkelte Fäll kann dat vörkamen, datt lütte Kristallen, de anfungen hebbt, sik in de Magmakamer to billen, dör den Vulkanismus mit föddert warrt un denn as Insprenglingen ni de fiene Grundmasse inslaten warrt. Man snackt denn ok vun en porphyrisch Föög.
Vulkaniten künnt neven de Insprenglingen ok noch annere inslaten Stenen opwiesen, de as Nevenstenen oder Xenolithen betekend warrt. Dat is Steen, de in de Magmakamer rinfallen oder bi’t Opstiegen vun dat Magma vun de Slootwannen losreten worrn is. Tyypsch sünd t. B. de Basalttuffen in de Eifel, wo Olivinbomben binnen to finnen sünd.
Wenn de Lava nich blots fleten deit, man dör Explosion utsmeten warrt, köhlt se faken in de Luft bi’t Fallen wedder af. Dorbi entstaht lichte Stenen as Tuff un Bimssteen, de ok ünner den Begreep Tephra oder Pyroklastika tosamenfaat warrt. Disse Stenen sünd licht, wiel veel Luft inslaten warrt. Se lagert sik tomeist in Schichten af.
Kommun Haugesund
De Kommun Haugesund is ene Gemeend in dat Amt Rogaland in Norwegen. Se hett 31.738 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 72,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Haugesund. De Kommun bruukt offiziell de Schrievnorm Bokmål för dat Norweegsche.
De Kommun grenzt in’n Noorden an Sveio, in’n Oosten an Tysvær un in’n Süden an Karmøy.
Demografie
2004 weren 6,5 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Kommun Herøy (Møre un Romsdal)
De Kommun Herøy is ene Gemeend in dat Amt Møre un Romsdal in Norwegen. Se hett 8.373 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 120,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Fosnavåg. De Kommun bruukt offiziell de Schrievnorm Nynorsk för dat Norweegsche.
De Kommun grenzt in’n Süüdwesten an Sande, över’n Rovdefjord in’n Süden an Vanylven un Volda, un an Ulstein in’n Oosten.
Demografie
2004 weren 3 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Kommun Hemne
De Kommun Hemne is ene Gemeend in dat Amt Süüd-Trøndelag in Norwegen. Se hett 4.293 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 659,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Kyrksæterøra. De Kommun is bi de Fraag Bokmål-Nynorsk neetral.
De Kommun liggt an de Küst un grenzt in’n Oosten an Snillfjord un Orkdal, in’n Süden an Rindal un Surnadal, un in’n Westen an Aure un Halsa.
Demografie
2004 weren 3,1 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Oligopol
Oligopol is een Begreep ut de Weertschopwetenschopen.
Bi een Oligopol staht sük up de Markt een paar groote oder middelgroote Anbeeders un völ lüttje Kunden tegenöver. Jeder van de Anbeeders deckt een grooten Deel van dat gesamte Angebot af.
Typsch Bispeelen sünd de Energiekonzerne und de Mineralölsellschopen. Dor besteiht denn immer de Gefahr, dat de sük mit de Pries afspreken doht, aber nahwiesen kann man dat meestens nich.
Kommun Hof
De Kommun Hof is ene Gemeend in dat Amt Vestfold in Norwegen. Se hett 3.079 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 163,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Hof. De Kommun bruukt offiziell de Schrievnorm Bokmål för dat Norweegsche.
Grööndunnersdag
thumb|400px|Dat lest Abendmahl, vun [[Leonardo da Vinci]] Grööndunnersdag is de Naam för den föfften Dag vun de Stille Week vör Oostern. In de christlichen Karken warrt an düssen Dag dat Fest vun Jesus sien lest Abendmahl fiert. Jesus harr an den Abend, ehr he an't Krüüz slahn wurrn is (Stille Freedag), tohopen mit siene Jüngers dat Passa fiert. Dor hett hi Broot bi braken un den Beker mit Wien rümgahn laten. In de Bibel in dat Evangelium bi Matthäus heet dat:
Kommun Hof
De Kommun grenzt in’n Noorden an Drammen, Nedre Eiker un Øvre Eiker, in’n Oosten an Sande un Holmestrand, in’n Süden an Re un Lardal un in’n Westen an Kongsberg.
Grööndunnersdag
Allgemeen
As föffte Dag in de Stille Week is de Dag vör den Stillen Freedag an un for sik de eerste vun de dree Stillen Daag. He höört to dat Triduum sacrum paschale. In de Karken vun de eersten Johrhunnerten sünd an düssen Dag de Sünner wedder in de Karken upnahmen wurrn, wenn se Bote daan harrn. In de röömsch-kathoolsche Kark steiht düsse Dag in en besunnern Tosamenhang mit den Dag „Fronleichnam“.
De Naam
Een kann nich seker seggen, wo de Naam Grööndunnersdag vun herkamen is. Dat gifft dree Antwoorden. Möglicherwies is dor an allens en beten wat an:
Jodendom
De eerste Dag vun dat Passa-/Pesachfest warrt hüdigendags vun de Joden an'n Sederavend fiert. Vundeswegen gifft dat ok allerhand christliche Gemeenden, de hüdigendags en Aart vun christlichen Sederavend an düssen Dag fiert.
Kommun Hole
De Kommun Hole is ene Gemeend in dat Amt Buskerud in Norwegen. Se hett 5.307 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 195,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Vik. De Kommun bruukt offiziell de Schrievnorm Bokmål för dat Norweegsche.
Kommun Hjelmeland
De Kommun Hjelmeland is ene Gemeend in dat Amt Rogaland in Norwegen. Se hett 2.723 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 1.092,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Hjelmelandsvågen. De Kommun bruukt offiziell de Schrievnorm Nynorsk för dat Norweegsche.
Kommun Hole
De Kommun grenzt in’n Noorden an Ringerike, in’n Oosten an Bærum un in’n Süden an Lier.
Kommun Hjelmeland
De Kommun grenzt in’n Noorden an Suldal, in’n Oosten an Bykle, in’n Süden an Forsand un Strand, un in’n Westen an Finnøy.
Kommun Hole
Demografie
2004 weren 5,1 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Kommun Hjelmeland
Demografie
2004 weren 5,5 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Scott S. Sheppard
Scott Sander Sheppard (* 1977) is en Astronom in de Afdeelen för terrestische Magnetismus an de Carnegie-Institut in Washington.
Utbilllen
1998 hett he sien Bachelor in Physik an dat Oberlin College maakt, 2011 sien Master of Science in Astronomie an de Universität vun Hawaii un 2004 bi David C. Jewitt promoveert. Shepard hett völ Maanden opdeckt, aber ok gemeensam mit Chad Trujillo mehrere Kometen.
Jupiter
Saturn
Uranus
Neptun
Kommun Herøy (Nordland)
De Kommun Herøy is ene Gemeend in dat Amt Nordland in Norwegen. Se hett 1.725 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 61,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Silvalen. De Kommun bruukt offiziell de Schrievnorm Bokmål för dat Norweegsche.
De Kommun grenzt in’n Noordoosten an Dønna, in’n Süüdoosten an Alstahaug, in’n Süüdwesten an Vega.
Demografie
2004 weren 2,3 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Kommun Holmestrand
De Kommun Holmestrand is ene Gemeend in dat Amt Vestfold in Norwegen. Se hett 9.654 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 85,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Holmestrand. De Kommun bruukt offiziell de Schrievnorm Bokmål för dat Norweegsche.
De Kommun grenzt in’n Oosten an’n Oslofjord, in’n Noorden an Sande, in’n Westen an Hof un in’n Süden an Re.
Demografie
2004 weren 5,4 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Kommun Hornindal
De Kommun Hornindal is ene Gemeend in dat Amt Sogn un Fjorden in Norwegen. Se hett 1.206 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 190,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Hornindal. De Kommun bruukt offiziell de Schrievnorm Nynorsk för dat Norweegsche.
De Kommun grenzt in’n Noorden an Volda un Ørsta, in’n Oosten an Stranda, in’n Süden an Stryn un in’n Westen an Eid.
Demografie
2006 kemen op 100 Froonslüüd 109,64 Mannslüüd. 2004 weren 1,6 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Kommun Hvaler
Demografie
2004 weren 2,9 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Kommun Hobøl
De Kommun Hobøl is ene Gemeend in dat Amt Østfold in Norwegen. Se hett 4.564 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 140,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Elvestad. De Kommun is bi de Fraag Bokmål-Nynorsk neetral.
De Kommun grenzt an Spydeberg un Våler in’t Amt Østfold un Enebakk, Ski, Ås un Vestby in’t Amt Akershus.
Kommun Hurdal
De Kommun Hurdal is ene Gemeend in dat Amt Akershus in Norwegen. Se hett 2.611 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 284,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Hurdal. De Kommun bruukt offiziell de Schrievnorm Bokmål för dat Norweegsche.
De Kommun grenzt in’n Noorden an Vestre Toten un Østre Toten in’t Amt Oppland, in’n Oosten an Eidsvoll, in’n Süden an Nannestad un in’n Westen an Gran.
Demografie
2004 weren 2,9 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Kommun Holtålen
De Kommun Holtålen is ene Gemeend in dat Amt Süüd-Trøndelag in Norwegen. Se hett 2.087 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 1.208,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Ålen. De Kommun is bi de Fraag Bokmål-Nynorsk neetral.
Kommun Horten
De Kommun grenzt an Re un Tønsberg.
Kommun Holtålen
De Kommun grenzt in’n Noorden an Selbu, in’n Noordoosten an Tydal, in’n Süden an Røros un Os, un in’n Westen an Midtre Gauldal.
Kommun Horten
Demografie
2004 weren 6,9 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Kommun Hurum
De Kommun Hurum is ene Gemeend in dat Amt Buskerud in Norwegen. Se hett 8.913 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 163,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Klokkarstua. De Kommun bruukt offiziell de Schrievnorm Bokmål för dat Norweegsche.
De Kommun grenzt in’n Noorden an Røyken un liggt an Oslofjord un Drammensfjord.
Demografie
2004 weren 4,9 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Kommun Holtålen
Demografie
2004 weren 1,3 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Kommun Hol
De Kommun Hol is ene Gemeend in dat Amt Buskerud in Norwegen. Se hett 4.500 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 1.868,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Hol. De Kommun is bi de Fraag Bokmål-Nynorsk neetral.
De Kommun grenzt in’n Noorden an Lærdal, in’n Noorden un Oosten an Ål, in’n Süden an Nore un Uvdal, un in’n Westen an Eidfjord, Ulvik un Aurland.
Demografie
2004 weren 7,6 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Middelpunktschool
De Mittelpunktscholen weern in wiete Delen vun de Bundsrepubliek Düütschland inföhrt, üm lütte Schoolstandöörd as de Dörpsscholen, de blots en poor Schölers harrn, dichtmaken to künnen. In de Middelpunktschool güngen de Kinner ut mehrere Gemenden, so dat för jede Klass noog Kinners un Schoolmeesters tohopen keemen. De Middelpunktscholen bestaht normalerwies ut Grund-, Hööft- un Realschool. Kummt mehr Schooloorden tosamen, warrt se tomeist as Schoolzentren betekent. Dormit de Schölers en lichteren Schoolweg harrn, oder in enkelten Fälln överhööft eerst in de Laag weern, na School to kamen, weern vun’n Schooldreger Schoolbüss insett.
Kommun Hå
De Kommun Hå is ene Gemeend in dat Amt Rogaland in Norwegen. Se hett 14.883 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 254,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Varhaug. De Kommun is bi de Fraag Bokmål-Nynorsk neetral.
Demografie
2004 weren 4,1 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Kommun Ibestad
De Kommun Ibestad (saamsch: Ivvárstáđiid gielda) is ene Gemeend in dat Amt Troms in Norwegen. Se hett 1.630 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 241,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Hamnvik. De Kommun bruukt offiziell de Schrievnorm Bokmål för dat Norweegsche.
Demografie
2004 weren 4,7 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Dubbelbreken
thumb|right|250px|Calcit is begäng för sien Dubbelbreken Dubbelbreken (ok: Birefringenz) is en optischen Effekt, de de Opdelen vun en Lichtstrahl en twee Deelstrahlen (oordig un uteroordig Strahl) betekend, wenn he dör en optisch anisotrop, tomeist kristallin Material löpt as t. Calcit. De Dubbelbreken weer 1669 vun Erasmus Bartholin opdeckt. De Effekt kann ok as en bito vörkommen, wenn Material ünner spannen steiht („Spannendubbelbreken“).
De oordige Strahl, vun den dat elektrisch Feld jümmer pielliek to de optischen Ass vun den Kristall steiht, löpt normal, as in en Material ahn Dubbelbreken. Dat elektrisch Feld vun den uteroordig Strahl is pielliek to’n oordigen Strahl un dormit parallel to de optische Ass polariseert. Beid Komponenten lopt mit ünnerscheedlich Snelligkeiten v_{\|} btw.v_{\perp} dör den Kristall, wat dorto föhrt, dat sik de uteroordige Strahl en beten scheef in’n Vergliek to den oordigen Strahl utbreedt.
To de Snelligkeiten sünd Breektallen defineert:, , wobi c de Lichtsnelligkeit in’n Vakuum is. De Differenz vun de Breektallen is en Maat för de Dubbelbreken un dat Vörteken warrt as optischen Charakter oder optische Orienteeren betekend. För Calcit t. B. is. Dorüm nöömt man em optisch negativ.
In optisch aktiv Materialen gifft dat ünnerscheedlich Breektallen för links- un rechts-zirkular polariseert’ Licht. In so en Fall snackt man ok vun zirkular Dubbelbreken.
Dubbelbreken is eng verwandt mit den Dichroismus.
Dubbelbrekend Metarial warrt t. B. in Phasenverschuvers un Polarisaters insett. So kann man ut nich polariseert Licht linear polariseert Licht maken. To de dubbeltbrekenden Polarisaters tellt ü.a. dat Nicolsch Prisma, dat Glan-Thompson-Prisma un dat λ/4-Plattken.
Dubbelbreken kann ok bi’t Sprüttpressen vun CDs vörkommen. Veroorsakt warrt dat hier, wenn ünnerscheedlich dichte Materialen mit ünnerscheedlich Breektallen vun’t Licht dörlopen warrt. Normalerwies ännert sik blots de Bülgenläng vun’t Licht. Bi de Dubbelbreken passeert dat in twee Graden, je an Winkel vun den Lichtstrahl, de sik dorbi in twee Strahlen deelt mit verscheeden Winkels un Bülgenlängen.
Kommun Hægebostad
De Kommun Hægebostad is ene Gemeend in dat Amt West-Agder in Norwegen. Se hett 1.583 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 460,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Tingvatn. De Kommun bruukt offiziell de Schrievnorm Nynorsk för dat Norweegsche.
De Kommun liggt in’t Binnenland un grenzt an Kvinesdal in’n Westen un Noorden, Åseral un Audnedal in’n Oosten un Lyngdal in’n Süden.
Demografie
2006 kemen op 100 Froonslüüd 107,04 Mannslüüd. 2004 weren 5,5 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Kommun Iveland
De Kommun Iveland is ene Gemeend in dat Amt Oost-Agder in Norwegen. Se hett 1.170 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 261,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Birketveit. De Kommun is bi de Fraag Bokmål-Nynorsk neetral.
De Kommun grenzt in’n Noordwesten an Evje un Hornnes, in’n Noordoosten un Oosten an Birkenes, un in’n Süden un Westen an Vennesla.
Demografie
2006 kemen op 100 Froonslüüd 107,04 Mannslüüd. 2004 weren 2,5 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Kommun Hyllestad
De Kommun Hyllestad is ene Gemeend in dat Amt Sogn un Fjorden in Norwegen. Se hett 1.502 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 259,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Hyllestad. De Kommun bruukt offiziell de Schrievnorm Nynorsk för dat Norweegsche.
De Kommun grenzt in’n Noorden an Fjaler un in’n Oosten an Høyanger.
Demografie
2006 kemen op 100 Froonslüüd 107,9 Mannslüüd. 2004 weren 3,7 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Kommun Jevnaker
De Kommun Jevnaker is ene Gemeend in dat Amt Oppland in Norwegen. Se hett 6.312 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 225,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Jevnaker. De Kommun bruukt offiziell de Schrievnorm Bokmål för dat Norweegsche.
De Kommun grenzt in’n Noorden an Gran, in’n Oosten an Lunner, un in’n Süüdwesten an Ringerike in’t Amt Buskerud.
Demografie
2004 weren 4,5 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Kommun Klepp
De Kommun Klepp is ene Gemeend in dat Amt Rogaland in Norwegen. Se hett 14.832 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 115,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Kleppe. De Kommun bruukt offiziell de Schrievnorm Nynorsk för dat Norweegsche.
Demografie
2004 weren 3,8 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Kommun Karasjok
De Kommun Karasjok (saamsch: Kárášjoga gielda, finnsch: Kaarasjoki) is ene Gemeend in dat Amt Finnmark in Norwegen. Se hett 2.889 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 5.463,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Karasjok. De Kommun bruukt offiziell de Schrievnorm Bokmål för dat Norweegsche.
Demografie
2006 kemen op 100 Froonslüüd 107,47 Mannslüüd. 2004 weren 4,4% vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Kommun Karlsøy
De Kommun Karlsøy (saamsch: Gálssa gielda) is ene Gemeend in dat Amt Troms in Norwegen. Se hett 2.369 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 1.039,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Hansnes. De Kommun is bi de Fraag Bokmål-Nynorsk neetral.
Demografie
2006 kemen op 100 Froonslüüd 110,53 Mannslüüd. 2004 weren 4,2 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Kommun Jondal
De Kommun Jondal is ene Gemeend in dat Amt Hordaland in Norwegen. Se hett 1.060 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 206,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Jondal. De Kommun bruukt offiziell de Schrievnorm Nynorsk för dat Norweegsche.
De Kommun grenzt in’n Oosten an Ullensvang un in’n Süden an Kvinnherad.
Demografie
2004 weren 1,4 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Kommun Kvinesdal
De Kommun Kvinesdal is ene Gemeend in dat Amt West-Agder in Norwegen. Se hett 5.564 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 970,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Liknes. De Kommun is bi de Fraag Bokmål-Nynorsk neetral.
Demografie
2004 weren 3,8 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Kommun Klæbu
De Kommun Klæbu is ene Gemeend in dat Amt Süüd-Trøndelag in Norwegen. Se hett 5.353 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 185,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Klæbu. De Kommun bruukt offiziell de Schrievnorm Bokmål för dat Norweegsche.
De Kommun grenzt in’n Noorden an Trondheim, in’n Oosten an Selbu un in’n Süüdwesten an Melhus.
Demografie
2004 weren 2,6 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Kommun Krødsherad
De Kommun Krødsherad is ene Gemeend in dat Amt Buskerud in Norwegen. Se hett 2.127 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 374,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Noresund. De Kommun is bi de Fraag Bokmål-Nynorsk neetral.
Demografie
2006 kemen op 100 Froonslüüd 93,05 Mannslüüd. 2004 weren 2,4 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
X-Men (Mehrdüdig Begreep)
X-Men betekent
Kommun Kautokeino
De Kommun grenzt in’n Noorden an Kvænangen un Alta, in’n Oosten an Karasjok un in’n Westen an Nordreisa.
Demografie
2006 kemen op 100 Froonslüüd 107,9 Mannslüüd. 2004 weren 3,5% vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Kommun Karmøy
De Kommun Karmøy is ene Gemeend in dat Amt Rogaland in Norwegen. Se hett 37.928 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 228,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Kopervik. De Kommun is bi de Fraag Bokmål-Nynorsk neetral.
Demografie
2004 weren 3,7 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Bundsstraat 210
De Bundsstraat 210 is en Bundsstraat in Düütschland. Se föhrt van Emden dör Oostfreesland un Freesland nah Wilhelmshaven un is ruchweg 86 km lang.
Schörtens
Dor sall een Oortsümföhren maakt wurrn, de se vör en paar Johr ok all in Jever maakt hebbt. De eerste Vörbereiten gifft dat all.
Verännern in de Ruum Auerk un Süüdbrookmerland
In Auerk sall een Dreeviertelring baut wurrn un villicht de Oortsümföhren in Süüdbrookmerland mit disse kombineert wurrn. Ok sall de Bundsstraat an de A 31 anslooten wurrn.
Emden
Hier sall dör Baumaßnahmen de Sworlastverkehr ut de Stadt rutbrocht wurrn.
Wenn dat all mal maakt wurrn is, givt dat kien umständlich Oortsdörfohrten mehr.
Kommun Høylandet
De Kommun Høylandet is ene Gemeend in dat Amt Noord-Trøndelag in Norwegen. Se hett 1.279 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 755,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Høylandet. De Kommun is bi de Fraag Bokmål-Nynorsk neetral.
De Kommun grenzt in’n Noorden an Bindal, in’n Oosten an Namsskogan, in’n Süüdoosten an Grong, in’n Süüdwesten an Overhalla, un in’n Westen an Fosnes un Nærøy.
Demografie
2004 weren 0,8 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Kommun Kongsvinger
De Kommun Kongsvinger is ene Gemeend in dat Amt Hedmark in Norwegen. Se hett 17.224 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 1.037,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Kongsvinger. De Kommun bruukt offiziell de Schrievnorm Bokmål för dat Norweegsche.
De Kommun grenzt an Eidskog, Sør-Odal, Grue un Sweden.
Demografie
2006 kemen op 100 Froonslüüd 93,8 Mannslüüd. 2004 weren 7,4 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Kommun Jølster
De Kommun Jølster is ene Gemeend in dat Amt Sogn un Fjorden in Norwegen. Se hett 2.918 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 663,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Skei (Jølster). De Kommun bruukt offiziell de Schrievnorm Nynorsk för dat Norweegsche.
De Kommun grenzt in’n Noorden an Gloppen un Stryn, in’n Oosten an Luster un Sogndal, in’n Süden un in’n Westen an Førde, un in’n Noordwesten an Naustdal.
Demografie
2004 weren 1,8 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Kommun Inderøy
De Kommun Inderøy is ene Gemeend in dat Amt Noord-Trøndelag in Norwegen. Se hett 5.938 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 146,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Straumen. De Kommun is bi de Fraag Bokmål-Nynorsk neetral.
Kommun Kragerø
De Kommun Kragerø is ene Gemeend in dat Amt Telemark in Norwegen. Se hett 10.477 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 307,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Kragerø. De Kommun is bi de Fraag Bokmål-Nynorsk neetral.
De Kommun grenzt in’n Süüdwesten an Risør, in’n Westen an Gjerstad, in’n Noordwesten an Drangedal un in’n Noordoosten an Bamble.
Demografie
2004 weren 4,3 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Kommun Inderøy
Demografie
2004 weren 2,4 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Kommun Kristiansand
De Kommun Kristiansand is ene Gemeend in dat Amt West-Agder in Norwegen. Se hett 76.917 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 276,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Kristiansand. De Kommun bruukt offiziell de Schrievnorm Bokmål för dat Norweegsche.
De Kommun grenzt in’n Westen an Søgne un Songdalen, in’n Noorden an Vennesla un Birkenes, un in’n Oosten an Lillesand.
Demografie
2004 weren 9,7 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Kommun Kvalsund
De Kommun grenzt an Hammerfest in’n Westen.
Pegmatit
thumb|right|250px|Dör denn Stratenbo freeleggt: En Pegmatitlins (hell). Pegmatit is en Begreep ut de Mineralogie. De steiht för en sünnerlich Varietät vun Magmatiten – unafhangig vun de mineraloogsch Tohopensetten. En Steen warrt Pegmatit nöömt, wenn de Koorngrött vun enkelte Mineralen, de den Steen opboot, över een Zentimeter liggt. Man, Mineralen grötter as’n Meter künnt dor ok bi wesen.
Egenschoppen
De mehrsten Pegmatiten hebbt en granitisch oder alkaligranitisch Tohopensetten un bargt dorüm as Hööftbestanddelen de Mineralen Quarz, Felspaten (Orthoklas, Mikroklin un natriumriek Plagioklas) un Glimmern (Biotit, Muskovit oder Lepidolith). Vun de Mengden her gifft dat veel weniger syenitische oder mafische Pegmatiten, de aver to’n Deel weertschopplich vun Bedüden sünd. Tyypsch för Pegmatiten is dat Utbillen vun gang- oder linsenförmig Steenkörpers, de en poor Dezi- bit en poor Dekameter dick warn künnt. Disse Gäng künnt in sik rebeteert wesen. Dat heet, sünnere Mineralen kommt mehr an’n Rand vör, annere mehr in’n Karn vun den Pegmatit. Dat kummt dör de Magmendifferentschatschoon.
Tostannenkamen
Dat Biwesen un de lichtflüchtigen Bestanddelen sett den Smöltpunkt bannig rünner, wat dorför sorgt, dat de Restsmölt eerst bi ungefäähr 450 °C fast warrt. Bito warrt dör jem de Viskosität daalsett, wat de Smölt fletiger maakt. Dör de beiden Effekten tohopen kann sik die Smölt dör Kluften vun de Steed weggebewegen – faken sogor eenige Kilometer.
Kommun Kvam
De Kommun Kvam is ene Gemeend in dat Amt Hordaland in Norwegen. Se hett 8.306 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 615,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Norheimsund. De Kommun bruukt offiziell de Schrievnorm Nynorsk för dat Norweegsche.
Pegmatit
Verwennen
Ut Pegmatiten warrt industriell bedüdende Mineralen un rore Elementen as Bor, Beryllium oder Lithium wunnen. Mitünner sünd dorbinnen ok Smuckstenen inslaten as Topas, Rookquarz, ünnerscheedlich Turmalinen oder Beryll. Wegen jehmer gangförmig Utsehn, de tomeist nich gliekmatig Mineraliseeren un de faken blots lütten Volumen speelt Pegmatiten in’n weltwieten Vergliek as Lagersteden blots en lütte Rull. Pegmatiten sünd aver geern sehn bi Mineralensammlers vun wegen jehmer mitünner teemlich roren un faken afnorm groten Mineralen.
Kommun Kvam
Demografie
2004 weren 3 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Pegmatit
Verwennen
En sünnerlich Bispeel is de twee Kilometer lange Bikita-Pegmatit in Simbabwe, de 45 bit 60 Meter dick is un to de gröttsten Lagersteden vun Lithium, Cäsium und Beryllium weltwiet tellt. In de Mongolei gifft dat en Gördel in de Altai-Bargens, de 20 bit 70 km breed is un op en Läng vun üm un bi 450 km tallriek Felder vun Pegmatiten bargt. Dor warrt sünners Lagersteden vun Roor Eerden-Metallen afboot.
Kommun Kristiansund
De Kommun Kristiansund is ene Gemeend in dat Amt Møre un Romsdal in Norwegen. Se hett 17.067 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 22,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Kristiansund. De Kommun bruukt offiziell de Schrievnorm Bokmål för dat Norweegsche.
To’n 1. Januar 2008 is de Kommun mit de Kommun Frei tohoopleggt worrn (Tallen in dissen Artikel doot Frei noch nich mit inreken).
Kommun Høyanger
De Kommun Høyanger is ene Gemeend in dat Amt Sogn un Fjorden in Norwegen. Se hett 4.448 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 907,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Høyanger. De Kommun bruukt offiziell de Schrievnorm Nynorsk för dat Norweegsche.
Kommun Kristiansund
Demografie
2004 weren 4,5 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Kommun Høyanger
De Kommun grenzt in’n Noorden an Fjaler un Gaular, in’n Oosten an Balestrand un Vik, in’n Süden an Modalen un Masfjorden, un in’n Westen an Gulen un Hyllestad.
Demografie
2004 weren 3,1 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Kommun Kvitsøy
De Kommun Kvitsøy is ene Gemeend in dat Amt Rogaland in Norwegen. Se hett 521 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 5,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Ydstebøhavn. De Kommun is bi de Fraag Bokmål-Nynorsk neetral.
Demografie
2006 kemen op 100 Froonslüüd 110,97 Mannslüüd. 2004 weren 3,3 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Baruch de Spinoza
thumb|right|320px|Baruch de Spinoza, ca. [[1665. Bild vun en anonymen düütschen Maler. Kollektschoon Hartog August Bibliothek, Wulfenbüddel.]]
Baruch de Spinoza (hebr. ברוך שפינוזה, lat.: Benedictus de Spinoza, port.: Bento de Espinosa) (* Amsterdam, 24. November 1632;† Den Haag, 21. Februar 1677) weer en Philosooph un Linsenslieper ut de Nedderlannen. Sien Vadder weer en sephardischen, portugeesch-jöödschen Immigranten. Blangen Gottfried Wilhelm Leibniz un René Descartes weer he een vun de Ratschonalisten an'n Anfang vun dat Tiedöller vun de Upklärung. Sien bekanntest Wark is de Ethica, de eerst na sien Dood rutgeven wurrn is.
Sephardsche Joden kaamt na Amsterdam
1492 hefft de Königen vun Spanien, Ferdinand II. un Isabella I. dat Dekret vun Alhambra künnig maakt. Dor sünd dat Jodendom un de Islam in Spanien mit verbaden wurrn. Veel vun de spaanschen (sephardschen) Joden sünd denn na Portugal hen utneiht. Dor döen se na buten hen so, as wenn se Christen wurrn weern. Man stickum sünd se doch Joden bleven. De Naam vun düsse heemlichen Joden weer Marranen. 1580 hett Spanien Portugal besett. Nu keem de anti-jöödsche Politik ok in düt Land. Veel portugees'sche Joden hefft denn beslaten, sik en nee Heimat to söken.
1593 sünd de eersten Joden na Amsterdam henkamen. Dor blöh gau en jöödsche Gemeenschop. Man ok dor geev dat keen Verlööv, den Gloven openbar to bekennen. Eerst an'n 8. November 1616 hett de Regeern vun de Stadt jem ehr Siedeln in de Stadt legaliseert. Dor hett se sik över jem ehrn Stand avers nich sünnerlich bi utspraken. 1618 harrn düsse Joden al dree versteken Synagogen boot. De weern vun de Straat ut nich to sehn un stünnen dor, wo hüdigendags de Waterlooplein is.
Familie
En paar Historikers meent, de sephardsche Familie Spinoza ('de Espinosa' up Portugees'sch), de keem an'n Anfang ut den Oort Espinosa de los Monteros bi Burgos in Spanien.
Spinoza sien Vadder un Grootvadder kemen ut Portugal un hefft dor Hannel dreven an de Spaansch-Portugees'sche Grenz. Baruch sien Grootoom vun Vadder siene Sieten weer Abraham Michael de Spinoza. He weer en vun de Föhrers vun de sephardsche Gemeende in Amsterdam. In dat Johr 1639 is he dor Vörsitter ween. De Grootvadder Emanuel Rodrigues de Spinosa hett in Amsterdam en Hannelsunnernehmen anfungen. Baruch sien Vadder weer Michael de Spinoza. He is Koopmann ween un hett twee Mol heiraat. He is 1588 oder 89 in Vidigere in Portugal boren as Söhn vun Isaac de Spinoza. Isaak weer de Broder vun Abraham, de boven al nömmt wurrn is. He is 1627 in Rotterdam storven un liggt up den Karkhoff Beth Chaim in Ouderkerk aan de Amstel begraven. 1622 oder 23 hett he siene Nichte Rachel freet, wat Abraham siene Dochter weer. Se kregen twee Kinner, de beide al kort na de Geboort doot bleven sünd. Rachel sülms is 1627 storven. Gegen 1628 hett Michael wedder heiraat. Dütmol weer Hannah Deborah Senior siene Fro. Dat weer de Dochter vun den Koopmann Henrique Garces en Maria Nuñes. 1629 kregen se de Dochter Miriam. Twuschen 1630 un 1632 is Isaac boren wurrn un an'n 24. November 1632 keem denn de latere Philosoph Baruch up'e Welt. He hett sien Naam kregen na den Grootvadder vun Muddern ehre Sieten. Later kreeg Baruch noch en lüttjen Broder: Gabril. Baruch siene Mudder Hannh is 1638 storven. Dor weer de lüttje fent man 5 Johre oold.
Jöögd
Baruch is boren in Vlooienburg, en Eiland in den jöödschen Wieken vun Amsterdam. Hüdigendags sünd dor de Waterlooplein un de Stopera. Dat Huus, wo Spinoza boren is un ok dat Huus, wo he upwussen is, staht nu nich mehr. He höör to de jöödsche Gemeende, de in de Tied ut dree Lagers um de Synagoge to bestünn. De Lüde güng dat nu beter, un dor füngen se an un kregen sik in de Klatten. 1638 is en Versöhnung tostanne kamen. Dor is denn eene Synagoge bi verköfft wurrn, eene bleev bestahn un de drüdde is inricht' wurrn as School. En Johr later geiht de junge Spinoza hier na School.
In siene Schooltied lehrt he unner annern ut de Thorah. Dat duert nich lang un he sütt, dat de Text „so duchtig den minschlichen Geist verraden deit“, dat he unmööglich dör Gott upschreven ween kann oder ok dör Gott inspireert ween kann. Na siene Schooljohren studeert he de Schriften, de överlevert sünd. He kümmt to den Sluss, dat se nich wohr sünd un nömmt jem „Utfinnsels vun de minschliche Phantasie“. Up'n Stutz stellt he sik stracks gegen all Vörschriften un Regeln rund üm Eten, Drinken un Beden rüm. De Rabbinen sünd verbaast över düt gottslästerlich Doon vun den jungen Spinoza. Wohrschienlich hett Spinoza al as jungen Minschen dat handwark vun de Linsenslieperee lehrt. In de jöödsche Traditschoon weer dat so begäng, dat en Gelehrten sik ok mit en Handwark utkennen dö. Christiaan Huygens hett later de Qualität vun Spinoza siene Linsen priest. In März 1654 is Spinoza sien Vadder storven. Na den sien Dood geiht Baruch bi un fangt mit sien Broder Gabril in Exportfirma in Frücht an.
Baruch kreeg Unnerricht vun den beröhmten Rabbi Menasseh Ben Israel.
Verbannen
thumb|250px|De Text vun den Baanflöök. Ut dat Archiev Portugees-Israëlitische Gemeente, Amsterdam. thumb|250px|Överfall up Spinoza. Ut Historie der Joden, vervolg op Flavius Josephus, 1784.
Later kriggt Spinoza worraftigen Striet mit de Amsterdammsche jöödsche Gemeende. He warrt an'n 27. Juli 1656 ut de Gemeende utslaten, so, as dat vördem al Uriel da Costa passeert weer. Dat kann angahn, dat dat dor gor nich um siene philosoophschen Ideen bi güng, man dor üm, dat he sik unner dat Hollannsche Recht un nich unner dat jöödsche Recht unner stellen dö. Spinoza möök dat näämlich nich mit, dat he na den Dood vun sien Vadder den sien Arv mit nix as Schullen annehmen dö un he leet sik dorüm na Hollannsch Recht för lüttjöhrig verklaren. Na de jöödschen Gesetten weer he avers al vun sien darteinsten Geboortsdag af an grootjöhrig. To glieke Tied versöch he, an dat Arv vun siene Mudder ran to kamen. Dor stell he sik gegen de Seden un Gesetten vun de jöödsche Gemeende mit.
Lehrling vun Van den Enden
Ofschoonst he ut de Gemeende verbannt weer, bleev Spinoza bit 1660 in Amsterdam wohnen. Tominnst vun 1657 is he verbunnen mit de Latienschool vun Franciscus van den Enden, de hen un wenn ok Spinoza sien philosophischen Lehrmeester nömmt warrt. Hier is ok Descartes studeert wurrn, de doch lang in Amsterdam wahnt hett.
Frünnen
De Krink vun Spinoza siene Frünnen is lüttsch, man tro. Se hefft siene Texten leest. De Krink bestünn unner annern ut Pieter Balling, Jarig Jelles, Adriaan Koerbagh, Johannes Koerbagh, Jan Rieuwertsz (De Rutgever vun Spinoza siene Schriften), Simon Joosten de Vries, Johannes Bouwmeester, Lodewijk Meyer un de Amsterdamschen Börgergemeester Coenraad van Beuningen. Spinoza keem ok in Kuntakt mit de Collegianten, wat en freesinnige Strömung vun Remonstranten weer. Adriaan Koerbagh hett 1669 dat Wark Een Ligt schijnende in duystere Plaatsen rutbröcht. Düt Wark ademt den Geist vun Spinoza siene Philosophie. Koerbagh warrt vunwegen dat Schrieven vun düt Book verordeelt vunwegen Gotteslästerung un starvt binnen een Johr in dat Tuchthuus vun Amsterdam.
Rijnsburg
thumb|250px|left|Spinozahuisje, Spinozalaan 29, Rijnsburg As Spinoza Amsterdam 1660 definitiv verlaten deit, blievt siene Frünnen dorbi un geevt in Leeskringen Kommentaren af över de Texten, de Spinoza jem tostüren deit. Spinoza kümmt toeerst in dat Landhuus Tulpenburg unner. Dat lä an den Weg na Ouderkerk an de Amstel. Dorna treckt he wieter na Rijnsburg un treckt in bi den Chirurgen Hermann Hoomann. Düsse Wohnung is hüdigendags as „Spinosahuisje“ bekannt.(info). In en Gevelsteen steiht dat Slusscouplet vun Mayschen Morgenstond, en Gedicht vun Dirck Camphuysen.
De Johren, de he in Rijnsburg verblifft, höört to de fruchtbaarsten vun sien Leven. 1663 kümmt de eerste Deel vun siene Ethica as Manuskript in de Hannen vun siene Amsterdammschen Frünnen. In dat sülvige Johr treckt he üm na Voorburg un wahnt dor bi den Maler Daniël Tydeman. Dor arbeit' he fudder an siene Ethica. Dor schrifft he ok sien Tractatus Theologico-Politicus oder Godgeleerd Staatkundig Vertoog, de 1670 sunner Naam rutbröcht warrt. Dat is dat öllste Plädoier för de Freeheit vun Spreken un Schrieven, dat wi kennt. .
Den Haag
thumb|260px|right|Standbeeld vun Spinoza, Paviljoensgracht, Den Haag. Maakt dör [[Frédéric Hexamer un 1880 enthüllt.]]
In den Harfst 1669 treckt he um na Den Haag. Korte Tied wahnt he dor up de Veerkade, dorna treckt he um na de Paviljoensgracht in dat Huus vun den Maler Hendrik van der Spyk. Dor schall he bit to sien Dood in dat Johr 1677 wahnen blieven.
In dat böse Johr 1672 grippt em de Moord an sien Fründ un Schirmherrn, den Raatspensionaris Johan de Witt un den sien Broder Cornelis so an, dat he in Protest dat Pamphlet Ultimi barbarorum (Büterste Barbaren) schrifft.
1673 warrt em en Professoraat för Philosophie an de Universität in Heidelbarg anbaden. Spinoza seggt de Ehr mit Dank af, unner annern, vunwegen dat he sik torüchholen scholl mit sien Utlatungen över dat Christendom. In dat sülvige Johr reist he na Utrecht. De Stadt weer dormols in de Franzosen ehre Hannen. Dat warrt vertellt, Spinoza will mit den franzööschen Kummandanten Gedanken uttuuschen över de Mööglichkeiten vun en Freden. Man dor warrt nix vun un Spinoza kümmt na en paar Weken torüch na Den Haag. Nu fangt he en Breefwessel an mit den düütschen Naturwetenschoppler un Philosophen Ehrenfried W. von Tschirnhaus, de in Leiden studeert.
Dood
thumb|250px|right|Studeerkamer vun Spinoza In de lesten Johren vun sien Leven warrt Spinoza regelmatig besöcht vun den Dokter George Hermann Schuller. Düsse junge Amsterdammsche Medinziner stellt in'n Februar 1677 fast, dat Spinoza nich mehr lange to leven hett. Dat duurt nich lang, un Spinoza starvt an'n 21. Februar an ene Lungensieke, wohrschienlich Tuberkolose. He warrt 44 Johre oold. Spinoza, de as en Joden boren is, liggt begraven up'n Karkhoff vun de Nieuwe Kerk in Den Haag.
Sien Pult, mit Manuskripten dorin, de torecht weern un annere, de noch nich torecht weern, warrt na den Rutgever Jan Riewertsz bröcht. Dat sülvige Johr kemen bi em de Opera Posthuma ('Postume Warken') rut. Achterna sünd de översett wurrn in de Nedderlannsche Sprake dör Jan Hendriksz Glazemaker un 1677 rutbröcht wurrn as De nagelaten geschriften van B.d.S.. De Staten van Holland hefft en paar Maanden later en Verboot rutgahn laten gegen de Publikatschoon. Man dat hett dor nix mehr an ännert, dat düsse Schriften allerwegens utbreedt wurrn sünd.
Backdraft
Backdraft (op Platt so veel as „Rookgasexplosion“; dt. Titel: Backdraft – Männer, die durchs Feuer gehen) is en US-amerikaansch Speelfilm vun 1991, de mit Ron Howard as Speelbaas dreiht worrn is.
Inholt
De Bröder Stephen McCaffrey un Brian McCaffrey sünd noch Kinner, as jehmer Vadder, en Füerwehrmann in de Stadt Chicago en Dag in en Insatz üm’t Leven kummt. Stephen, de öllere vun de beiden, warrt ok Füerwehrmann in de lieken Wacht as sien Vadder, Brian versocht toeerst verscheeden Arbeiten, maakt denn aver ok sien Utbillen bi de Füerwehr – aver woll nich jüst ut Övertügen, man he bruukt Arbeit.
To’n Anfang vun’n Film warrt düütlich, dat sik de Bröder nich recht vergahn künnt. Stephen is de grote Macker un Held, wiel Brian jümmers in’n Achtergund blifft. An sik wull Brian op en Füerwacht an Rand vun’ne Stadt, man Stephen sorgt dorvör, dat he dor Deenst maakt, wo he dat Seggen hett, üm op em optopassen, as he seggt. Stephen nimmt Brian hart ran un sett em oordig ünner Druck, un dat nich blots bi de Utbillen, man ok in’n Insatz. Brian kummt mit dat stännige Rangeln nich kloor, un lett sik opletzt in en anner Afdeel versetten, de sik mit dat Ünnersöken vun Brandöört befaat.
To lieken Tiet passeert en Reeg vun Brandstiften, de op gresig plietsche Oort anleggt sünd: Dat Füer warrt so leggt, dat to wenig Suerstoff dor is, um richtig uttobreken. Eerst bi’t Openmaken vun en Dör, süggt dat Füer den Suerstoff an un tünnert in en Steekflamm – de so nöömte Rookgasexplosion (engl.: Backdraft), de den Film den Naam geven hett. Dör de Explosion kummt jedet mol en Minsch üm, man eenmol dröpt dat ok en vun de Füerwehrlüüd, as de an een vun disse Steden mit de Brandstiften to’n Löschen insett sünd.