cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jesus vun Nazareth
Jesus maakt Gott sien Riek kunnig
Wenn een bigeiht un unnersöcht so’n Texten mit de Methoden vun de Sozialhistorie, denn so kaamt de Ümstänn up’n Disch, wie de Lüde dormols leevt hefft. De Juden mössen veel Geld un Stüern betahlen för Rom un för den Tempel, jeden Dag weern de röömschen Suldaten dor un piesacken de Minschen. Wer siene Schullen nich betahlen konn, möss Slaav weern, bovenhen regeern Hunger un Süken un de Lüde wüssen nich mehr, wo se henhöörn döen.
Dat is man raar, dat de Theologie vun de Armen bi Jesus verklaart warrt vunwegen den Infloot vun Wannerphilosophen, de dat mit de Kynische Philosophie harrt hefft (F.C. Downing). De meisten Utleggers meent, Jesus sien Snacken un Doon harr siene Wuddeln in dat Ole Testament un in Traditschonen, de in dat Jodendom al utpräägt weern. De ehre Hoopnungen harr Jesus anspraken, as he as en Armen mank all de annern Armen uptreden dö. Dor harr he sik mit Afsicht as en charismatischen Mann buten dat „offizielle“ Jodendom mit stellt un so mit dor för sorgt, dat sik Lüde tohopenfünnen, de sik afwennen döen vun de Normen vun den dormoligen Gloven un vun de dormolige Sellschop.
Jesus deit Wunner
In antike Schriften warrt faken vertellt, dat Kranke dör en Wunner gesund maakt weert. Man nargends warrt vun en enkelten Minschen so veel Wunner künnig maakt, as vun Jesus in dat Nee Testament. De Evangelien vertellt, dat Jesus Kranke gesund maakt, dat he Dode upwecken deit, dat he Geister utdrifft, dat he Tusenden to Eten gifft un dat he över’t Water löppt. Bi Markus staht faken Texten över Exorzismus. Dor geiht dat bi um Krankheiten oder Fehlers, as Lepra, Grauen Star, Epilepsie un Schizophrenie un stockdove Lüde. Dormols wurrn so’n Krankheiten ankeken, as wenn dat „unreine Geister“ (Dämonen) weern, de dorachter steken (Mk. 1,23). Dorüm wollen de Lüde mit so’n kranken Minschen nix to kriegen hebben un müchen jem ok nich anfaten. Se wurrn vun’n Hoff dreven un mössen buten de Städer up den Dood töven.
In de Texten, de vun en Exorzismus vertellt, seggt Jesus meist eenfach en paar Wöör un befehlt de Dämonen, se schollen verswinnen. So weert de Lüde gesund (Mk. 2,11; 5,41; Joh. 11,43f u. a.). In annere Texten maakt Jesus de Kranken gesund, wenn he jem anröhren deit. He leggt jem de Hand up oder röögt jem an mit Spee (Mk. 1,31; 1,41; 7,32f; Joh. 9,6f).Dor warrt bi düütlich, dat Jesus sik scheren deit um de Lüde, vun de numms wat weten wull, ok um Nichjoden. He nümmt den Grund dor vun weg, dat se ganz alleen sünd un bringt jem dör siene Wunner wedder mit de Minschen tosamen. In de Versen um de Wunnergeschichten umto warrt inlaadt to’n Gloven un to’e Umkehr. Faken warrt vertellt, dat sien Fienden vergrellt wurrn sünd, wenn he een gesund maakt hett. Se güngen dor denn gegen an un hefft sik vörnahmen, em an’e Siet to bringen (Mk. 3,6; Joh. 11,53). Bovenhen wollen se „Teken un Wunner“ vun em sehn, wat Jesus avers nich mitmaakt hett (Mk. 8,11ff; 9,19ff).
En Egenaart vun de Wunnertexten vun dat Nee Testament is de grote Rull, de de Gloven bi dat Gesundweern spelen deit. So seggt Jesus faken: „Dien Gloven hett di reddt“ (Mk. 5,34; 10,52; Lk. 17,19 u. a.). De Wunner weert ankeken as en Teken, dat nu Gott sien Riek kamen deit un dat dat mit de Herrschop vun dat Quade nu to Enn geiht (Mk. 3,22ff, en Woort, wat meist för „echt“ nahmen warrt). De Forschers vun dat Nee Testament nehmt an, dat de Tügen, de Jesus sehn hefft, sien Doon as en Wunner ankeken hefft un dat denn so wietervertellt hefft. So sünd en Reeg vun Texten över Wunner un Gesundmaken tostanne kamen. De Rest is denn later hento kamen, as Jesus siene Geschicht utsmückt wurrn is. Dat gifft also en Hümpel Wunnergeschichten, de mit den histoorschen Jesus nix to doon hefft.
Jesus leggt de Torah ut
De Bargpredigt warrt vörstellt, as Jesus siene “Lehre” (Mt.5,2). He lehrt, as ok Mose lehrt harr. Wat he lehrt hett, hett de Evangelist unner Umstänn vun Judenchristen övernahmen, de düsse Lehr al ehr tohopenfaat harrn, oder he hett dat Ganze sülms tosamenstellt. An’n Anfang (Mt. 5,14) weert de Nafolgers vun Jesus dor noch mol mit de Nese up stött, dat Israel den Updrag kregen harr, se schollen as Gott sien Volk „Licht för de Völker“ ween (Jes. 42,6). Düssen Updrag föhr Israel denn ut, wenn se vör de Ogen vun de ganze Welt na de Wöör vun de Torah leven döen. So warrt dat Mt. 5,17-20 unnerstreken, dat Jesus de Geboden, de to siene Tied dor weern, nich afschafft harr, man he harr dor na leevt.
Of Jesus sülms dat so sehn hett, dor gifft dat Striet över. En paar Geboden hett he harter maakt, as se vördem ween weern, annere hett he weker maakt, noch wedder annere hett he nich so wichtig nahmen, so dat se in dat latere Christendom upböört wurrn sünd.
Hüdigendags warrt dat so ankeken, dat Jesus de Torah so utdütt hett, as dat binnen dat Jodendom ganz normal weer. He harr sik dor nich vun de Joden mit afsett. Just so, as de Rabbi Hillel (bi 30 v. Chr. bit 9 n. Chr.) hett Jesus meent, sunnerlich de Neegstenleev weer wichtig, just so wichtig, as de Leev to Gott. Dor hett he düsse beiden Geboden över de annern Geboden vun de Torah mit stellt (Mk. 12,28-34, Dubbelgebood vun de Leev). He meen, he weer na de Minschen henschickt, up de minnachtig dalkeken wurr, vunwegen dat se de Geboden övertreden harrn:
Fabian Römer
Fabian Römer is de Naam von
Jesus vun Nazareth
Jesus leggt de Torah ut
Dor sünd jöödsche „Töllner“ mit meent. Se hefft för de Römers de Stüern indreven un hefft ehre Bröer dor faken bi anscheten. Vundeswegen wollen de Lüde nix mit jem to kriegen hebben un müchen jem afsluuts nich lieden. Na Lk. 19,8 hett Jesus düsse Töllners inlaadt, se schollen de armen Stackelsminschen doch wat afgeven un na Mt. 6, 19f.24 hett he meent, wenn een veel Geld un Goot bi’n Bulten bröch, denn so harr een dor dat eerste Gebood mit braken. De rieke Mann, de tro is an Gott siene Geboden, de höllt sik eerst an all Tein Geboden, wenn he sik sien Besitt begeven hett. Denn is he free un kann Jesus nafolgen (Mk. 10,17-27). Hüdige Forschers vun dat nee Testament meent denn ok, dat Jesus in dat dormoligen Jodendom rinhöört harr. Anners, as fröher, warrt ok seggt, wat he seggt harr, dart weer nich so veel anners, as de Lehr vun de Pharisäers.
Unnerscheedliche Meenungen gifft dat över de so nömmten „Antithesen“. Dor leggt Jesus wichtige Geboden mit ut, dormank dat Gebood, de Bösen dat Quade „torüch to betahlen“ (Ex. 21,23f). „Anti-Thesen“ heet düsse Sätz, weil Jesus dor jummers bi seggt:
Fabian Römer
* Fabian Römer (* 1973), Swiezer Musiker un Filmkumponist,
Jesus vun Nazareth
Jesus leggt de Torah ut
Dor maakt Jesus bi düütlich, dat dat bi en Minschen nich bloß dor up ankümmt, wat he deit, nee, wie dat binnen in em utsütt, dat is ja de Grund för sien Doon. Dat seggt de Geboden in dat Ole Testament up jeden Fall nich wöörtlich. Jesus seggt also anners wat, as dor steiht: Dat Geboot „Du schaßt numms dootmaken“ brickt al de Minsch, de bloß vergrellt is up en Annern, de mit em schimpen deit un em verflöökt. Dor vertöörnt he Gott mit un treckt Gott sien Gericht mit up sik. Dor schall he sik eerst mol üm mit sien Fiend verdregen, ehr he na’n Tempel hengeiht un Gott Offers bringt (Mt. 5,21-26). Ehbruch is dat al, wenn en verheiraaten Mann en annere Fro bloß man nakieken deit un geern wat mit ehr anfangen dö (Mt. 5,27-30). Gott sien Naam verkehrt bruken un Lögen weer jeden Eed, nich bloß de Meeneed (Mt. 5,33ff)
Anhängers
Vun Anfang an hett Jesus Jüngers beropen (Mk. 1,14ff). Se schollen, just so, as he sülms, Beroop, Familie un Egendom torüchlaten (Mk. 10,28-31) un ahn Geld un sunner Wapen dör dat Land trecken un Gott sien Riek kunnig maken. Se sünd losschickt wurrn un schollen Kranke gesund maken, Dämonen utdrieven un Gott sien Segen wieter geven. Wenn se in en Huus ringüngen, schollen se de ganze Familie unner Gott sien Schutz stellen un ehr „Schalom“ toseggen. Wenn se nich willkamen weern, denn so schollen se den Stoff vun ehre Fööt schüddeln un weggahn un nich mehr wedder kamen un den Oort an Gott sien Gericht överlaten (Mt. 10, 5-15).
Froenslüde
thumb|„Maria und Maria Magdalena weent över Jesus“, um 1460 Dat weer doch gediegen in dat Jodendom to siene Tied, wie Jesus mit de Froenslüde ümsprungen is. Faken hett he just Froenslüde gesund maakt, de nichveel gellen döen, as Horen, Weetfroens un Froenslüde ut dat Utland. Froenslüde, de he gesund maakt hett, sünd vun Anfang an bi em un siene Jüngers ween (Mk. 1,31), towielen hefft se em un de Jüngers versorgt (Lk. 8,2f). Ok sunst speelt se in dat Nee Testament för Jesus en wichtige Rull: Na Mk. 14,3-9 hett en Fro em vör sien Dood salvt; na Mt. 27,19 schall de Fro vun Pilatus ehrn Mann wohrschaut hebben, he scholl Jesus nich to Dode bringen. All Evangelien vertellt dor vun, dat Froenslüde um Jesus rüm ween sünd un dat ok Froenslüde de lesten Tügen ween sünd vun sien Dood un vun sien Gräffnis (Mk. 15,40f). Froenslüde hefft sien leddig Graff funnen (Mk. 16,1-8) un na Lk. 24,10 un Joh. 20,18 hefft Froenslüde toeerst betüügt, dat he upstahn weer vun de Doden. Dat Jesus verheiraat ween is, steiht in dat Nee Testament nargens to lesen, bloß in dat late apokryphe Philippusevangelium steiht wat vun en Fro an Jesus siene Siet in.
Pharisäers
Na Mk. 2,23 hefft Jesus siene Jüngers an’n Sabbat Aaren afruppt vun de Feller, wo de Aarnt al feerdig weer. Dat weer stracks gegen dat 4. Gebood vun den Hillgen Sabbat. Jesus hett na Mk. 2,27 seggt, de Sabbat weer för den Minschen dor un nich de Minsch för den Sabbat. Dat he Lüde an’n Sabbat gesund maakt hett, schall dat mit sik bröcht hebben, dat de Herodianers un de Pharisäers em an’e Kant maken wollen (Mk. 3,6). Man dat weern just de Pharisäers (ut Hillel siene School), de dat verlöven döen, dat an’n Sabbat Leven reddt weern dröff un dat een de Armen hölpen dröff. Dor hefft se denn ja mit düütlich maakt, dat se dat so unbannig streng mit den Sabbat nich holen döen. Bavenhen hefft just Pharisäers ut Jerusalem gegen Jesus sien Verklaren vun de Torah nix in to wennen harrt, as he meen, dat güng toeerst dor üm, dat een Gott un sien Neegsten leev hebben scholl (Mk. 12,32ff). Afsunnerlich is ok, dat dat in sien Prozess rein gor nich um sien Verklaren vun de Torah un um sien Breken vun dat Sabbatgebood güng. Vundeswegen meent de meisten Historikers, de Pharisäers harrn in Würklichkeit mit en Plaan, Jesus üm to bringen, nix to kriegen harrt. Düsse Plaan weer wohrschienlich vun de latere Bibel-Redaktschoon utdacht, um dor de Paschoon Jesu in Jerusalem un dat, wat in Galiläa passeert is, mit tohopen to binnen un um al vörut to wiesen up Jesus sien latern Dood. Dat weern just de Pharisäers, mit de Jesus mank dat Jodendom to siene Tied an meisten övereen stimmen dö. Dat nu just de Pharisäers henstellt wurrn sünd as Jesus siene groten Fienden, is dor ut to verklaarn, dat de Evangelien eerst tostann bröcht wurrn sünd, as de Tempel in Jerusalem al vun de Römers in Dutt maakt wurrn weer. Dortieds sünd de Pharisäers denn de Baas wurrn vun de jöödschen Gruppen. Vun dor af an hefft sik Joden un Christenlüde starker vun’anner afsett. Un düsse – latere- Fiendschop is denn in de Texten över Jesus sien Leven inflaten.
Herodianers un Sadduzäers
De hauptsächlichen Fienden vun Jesus sünd avers doch de Sadduzäers ween. Se harrn vun de Leviten den Tempelkult in Jerusalem arvt un dröffen dor in röömsche Tied toeerst ok wieter mit maken. De Hoge Preester is en Sadduzäer ween. He arv sien Amt un meen, dat keem her vun Zadok, de up König David sien Befehl Salomo salvt harr, de later den Tempel boot hett (1. Königen 1,32). Vun de Tied vun de Makkabäers af an sünd Zadok siene Nakamen Preesterkönigen ween. In dat Achterland hefft se nich so veel to seggen harrt, man ok dor hefft se mit Hölp vun de Römers dor för sorgt, dat de Tempelstüer betahlt wurrn is un dat de Offergesetten un de Schierheitsgesetten vun de Bibel allerwegens inholen wurrn sünd.
Zeloten
Siet Generatschonen al sünd ut Galiläa, wat dat vörmolige Königriek Israel mit siene Bargen ween weer, jöödsche Strieder gegen frömde Mächte kamen. In dat Johr 6 n. Chr. harr Herodes Archelaos den Judas Galiläus sien Ziseboykott daalpeddt. Vun dor af an sünd de „Zeloten“ as en egen Grupp uptreden un wollen ganz Palästina free maken vun de Römerherrschop. To Jesus siene Tied hefft se avers bloß hen un wenn Ansläge utöövt up röömsche Beamten un sünd gegen de Teken vun de frömde Herrschop gegenan gahn. De Römers hefft so’n zelotischen Strieders „Sikarier“s nömmt, dat heet „Pookdrägers“, oder se hefft jem ok eenfach den Naam vun „Mörders“ geven, un wollen dor mit düütlich maken, dat dat för Rom man bloß schietige Verbrekers weern.
Jesus is also uptreden in en Land, wo dat in de Gemarken vun de Politik un vun dat Soziale bannig Striet geven hett. Wat he predigt hett, is as Deel vun düssen politischen Striet ankeken wurrn, so wiest dat jedenfalls sien Dood an’t Krüüz bi dat hööchste Fest vun de Joden. Of he avers meent hett, he weer sülms en politischen Messias, dor warrt, vunwegen dat, wat dat NT dor ganz unnerscheedlich över vertellt, üm streden. Dat NT is hier mehrdüdig. Düütsche Neetestamentlers hefft fröher meist den Toon leggt up de unpolitische Aart vun sien Uptreden. Dat he henricht’ wurrn is as „de Joden ehrn König“ dat weer en Versehn vun de Justiz un en „verkehrt Verstahn vun sien Wark as politisch“. En Tiedlang na’n Krieg is denn sunnerlich dor up keken wurrn, dat Jesus to’n Deel mit de Lüde vun den jöödschen Wedderstand gegen de Römers övereen stimmen dö. Dormols menen de Forschers, sien Enne, dat keem ja woll doch vun sien egen Doon vun her. Man dat weer in de Johren, wo de Apo un de 1968er en Vermaak an düsse Fragen upbröcht hefft.
Jesus weer de Meenung, sien Doon, dat bröch Gott sien Riek mit sik. Vun Gewalt woll he dor avers nix bi weten. Just, as de Zeloten, hett he Herodes Antipas en „Voss“ nömmt (Lk. 13,32). De Geschicht, wie Jesus en Mann ut de Garnisonstadt Gerasa gesund maakt, de vun Dämonen beseten is (Mk. 5,1-20), hett dat up de Römers un ehr Militär afsehn: De Dämon kriggt den Naam „Legion“, wat en latiensch Lehnwoort is. Düsse Dämon suust up Jesus sien Befehl in en groten Barg Swiene un de stört sik denn vun’n Barg hendal in’t Water un versuupt. För de Joden is dat Swien en unrein Deert, man bi de Römers is dat för dat Offer bruukt wurrn un weer ok Teken för de Legionen. Dat Jesus na Lk. 22,36 meent hett, nu weer dat Tied, Wapen to kopen, warrt so verstahn, as harr Jesus dor Verlööv to geven, sik up den Weg na Jerusalem hen, ok mit Gewalt, to verdeffenderen. Vunwegen Texten, as dat Loovleed vun Maria (Lk. 1,46ff) oder vun dat Juchein vun de Pilgers, as Jesus endlich in Jerusalem intrecken deit (Mk. 11,9f), meent en Reeg vun Forschers, Jesus harr dat man doch (indirekt) up Politik afsehn oder jedenfalls dor up, dat dat, wat he maken dö, as politisch Teken an to sehn weer. Se snackt denn vun „Jesus siene Symbolpolitik“. De weer faken bi em to finnen. Tominnst een vun Jesus siene Jüngers hett fröher to de Zeloten tohöört, dat weer Simon Zelotes (Simon, de Zelot; Lk. 6,15). Unner Umstänn schall dat ok för Judas Ischariot gellen un sogor för Simon Petrus, meent en paar Forschers. Annere seht nu just den Binaam „Zelotes“ as Henwies an, dat sunst keen Jünger en Zelot ween is. Alltohopen gifft dat avers en Barg grote Unnerscheden na de Siet vun de Zeloten hen: Jesus hett ja ok de Stüerbeamten („Töllners“), de bi de Joden as unrein gellen döen un de numms lieden much, to sik ropen un to Jüngers maakt. Ok hett he mit jem an en Disch seten (Mk. 2,14ff). Dor woll he allerdings ok inwarken up jem, dat se mit de Armen anners umspringen döen (Lk. 19,1-10). Gegen de Zeloten över, de menen, se mössen Gott sien lest Gericht an de Heiden mit Gewalt vörweg nehmen, hett he vun siene Hörers foddert, se schollen ehre Fienden leev hebben (Mt. 5,38-48). Ok dat Woort ut Mt. 11,12 vun de „de Gewalt utöövt, de Gott sien Riek herdwingen wüllt un dat mit Gewalt an sik rieten doot“, warrt so verstahn, as wenn he dor över de Zeloten mit schimpen dö.
Up Röömsche Münten weern de Köpp vun Herrschers to sehn. För de Zeloten stünn fast, dat dat stracks gegen dat 2. Geboot ut de Bibel stünn, een scholl sik bloß keen Bild maken (Ex. 20,4f). Dorüm wollen se keen Zise un ok anners keen Geld an Rom betahlen. In Jerusalem fraagt siene Gegenspelers em na de Stüern. He scholl bi de Sadduzäers as en Zeloten henstellt weern. Jesus antert:
Na Mt. 6,24 höör avers nu de ganze Minsch Gott to. Dat konn nu verstahn weern, as wenn Jesus sik gegen de Kaiserstüer upstellt harr. Man he hett doch de Hörers överlaten, wat se nu maken schollen. Later hefft de Evangelisten dor nix mehr vun weten wollt (Lk. 23,2ff).
Passion
Mit dat Intrecken in de Tempelstadt, as dat Passafest vor de Döör steiht, fangt in all Evangelien die Geschicht vun Jesus sien Lieden an. Dat Achternanner vun Intrecken in de Stadt, Lawei maken in’n Tempel, fungen weern, Verhöör in den Hogenpreester sien Huus, Utlevern an Pilatus, Verhöör dör den Prokurator, Utpietschen, Spott un Schann, Krüüz un Graff warrt bi de Synoptikers meist ganz övereen vertellt. In de moderne NT-Forschung warrt dat so sehn, dat de Sake an un for sik so aflopen is, as se dor steiht. Ok vun buten de Bibel weert düsse Passionsberichten stütt.
Jesus treckt in Jerusalem in
Mk. 11,1-11 vertellt, wie Jesus in Jerusalem ankümmt, as de Messias, de up’n Esel rieden deit un de vun dat Volk bejubelt warrt. He kümmt nich stickum, man all Lüde könnt dat sehn. Mt. un Lk. schrievt dat ok nich anners, as Mk. Al dat Finnen vun dat Deert (V. 1-6) wiest up verscheden Texten ut dat Ole Testament, as up 1. Sam.9 oder Gen. 49,9ff. Dat Rieden up den Esel lett an Sach.9,9-11 denken: Dor warrt künnig maakt, dat de Messias ohn Gewalt un Macht ankümmt un dat he en Enne maakt mit de Wapen in Israel un dat he Freden bringt för all Völker. Düsse Text stammt ut de Tied na dat Exil vun Babylon, man höllt dor an fast, wat al fröher verspraken wurrn weer över en Welt sunner Wapen (Jes. 2,2-4;Mi. 4,1-5).
„Hosianna“ heet översett „Gott, redd doch!“. De ganze Spröök steiht so in Ps. 118,25a. Mit „de dor kümmt in den HERRN sien Naam“ is de Messias mit meent, de kamen schall un wo de Lüde up luert. (Mt. 11,3; 23,39, Lk. 7,19; 13,35). Dat Utstreihn vun Palmtwiegen (V.8) weer in de Antike en Teken för den Sieg, dor hefft ok de Joden ehre Siegen över de Heiden mit fiert ( Jdt. 15,12; 1. Makk. 13,51; 2. Makk. 10,7). Wenn dat allens würklich so passeert weer, denn weer klaar, dat Jesus slank in den Verdacht kamen weer, he harr dat up den Throon vun de Joden afsehn. Dat seeg ut, as wenn he sik gegen de Römers upsetten dö. Man wohrschienlich is dat nich so paseert. Alleen al, dat de Saak sik so ganz na dat Vörbild vun dat Ole Tetsament afspelen deit, sütt so ut, as wenn de Geschicht just na düt Vörbild utspunnen wurrn is. Gerd Theißen meent, Jesus sien Intrecken in Jerusalem weer mit Afsicht as „Gegenbild to dat Intrecken vun den Präfekten in de Stadt bi de dree groten Festen“ dorstellt. John Dominic Crossan gifft to bedenken, dat so’n Uptreden vun Jesus vör so’n Barg Tokiekers de Römers in Gang bröcht hebben scholl: Se harrn em slankweg fastnahmen. Jens Schröter meent, dat düsse Geschicht so upschreven (un utfunnen) wurrn is, dat keem vun Jesus sien Künnigmaken vun Gott sien Riek her. Dor weer se en Folg vun. Se kann ok an Sätz, as Mk. 10,42f anknütt wurrn sien. Alltohopen mutt seggt weern, dat de Geschicht vun Jesus sien Intrecken in de Stadt, so, as se in de Evangelien steiht, nich würklich passeert is. Se is ut verscheden Grünn so tohopenschostert wurrn. Man, datt Jesus de Hopnung weckt hett bi de povern Lüde ut dat platte Land, nu scholl de Messias kamen, dat is na Meenung vun hüdige NT-Forschers mööglich. He hett dor ja nix gegen seggt, wenn he as „David sien Söhn“ anspraken wurrn is (Mk. 10, 46.49) un hett bovenhen de Armen toseggt, se schollen nu endlich dat Land in’e Hannen kriegen(Mt. 5,3). Unafhängig vun de Fraag, of Jesus sik sülms as Messias ankeken hett, warrt sien Besöök in Jerusalem doch so sehn, dat he dat dor up afsehn harr, sik mit de Lüde, de dortieds wat gellen döen, an to leggen. Dat weern de Sadduzäers un de Römers. Dat em dat an Lief un Leven gahn konn, dat mutt he wüßt hebben.
Jesus hett an den Tempel un sien Kult wat ut to setten
De Tempel vun Jerusalem speelt in de Evangelien en wichtige Rull. Jesus schall dor al as’n Buttjer bi en Pilgerfahrt vun siene Familie en ganze Tied lang in ween hebben (Lk. 2,42f). Na Mk. 1,44 hett he Lüde, de he in Galiläa gesund maakt hett, na den Tempel to de Preesters schickt. De schollen dor faststellen, dat se würklich gesund weern un schollen jem wedder upnehmen mank de Minschen. He hett de Torah so utleggt, dat he gegen Offers nix seggt hett, he hett jem avers unner de Neegstenleev unner ordent (Mt. 5,23f). He hett in’n Tempel lehrt un hett den Tempel dor as Gott sien Huus mit gellen laten. Ok gegen Spennen för den Tempel harr he an un for sik nix in to wennen.
Man in Jerusalem schall Jesus gegen siene Jüngers över (Mk. 13,2) un ok vör de ganzen Lüde (Mt. 23,38) künnig maakt hebben, datt de Tempelstadt in Dutt gahn schall. Ok schall he henwiest hebben up Jeremia sien Vörherseggen, de dor mit övereen stimmen dö (Jer. 22,5). Dor harr nich veel an fehlt, un Jeremia weer dorüm ümbrocht wurrn. All Evangelien vertellt dor vun, dat Jesus nich veel later en Reeg vun Hökers vun Offerdeerten un vun Lüde, de Geld wesseln döen, ut den Tempelvörhoff vun de Heiden rutsmeten harr (Mk. 11,15-19; Joh. 2,13-17). Düsse Lüde hefft ok dat Geld innahmen, dat bi de Tempelstüer rinkamen is un wat vun de meisten Joden eenmol in’t Johr betahlt wurrn is. Dor is tomeist de Offerkult vun betahlt wurrn. Dat kann avers nich en grote Aktschoon ween hebben, anners weer dor foorts de Joden ehre Tempelpolizei kamen, unner Umstänn ok röömsche Suldaten ut de Borg Antonia, de an den Tempelbezirk angrenzen dö. Hüdigendags warrt dor üm streden, of dat Tempelwoort un ok dat Rutsmeten vun de Hökers echt sünd. De Tendenz geiht dor avers hüde hen, dat an to nehmen. Up de annere Siet kann de Vörherseggen vun den tweimaakten Tempel achterna, nadem de Tempel in dat Johr 70 n. Chr. worraftig in Dutt gahn weer, inföögt wurrn sien. Man dat kann ok angahn, dat Jesus dat würklich so maakt hett, as dat dor steiht, vunwegen dat he dor en Teken mit geven woll. Wat düt Teken bedüden scholl, dor hefft de Forschers avers ganz verscheden Ansichten över. Mit Joachim Jeremias (Jerusalem zur Zeit Jesu) schall dat nich bedüden, datt Jesus mit den Tempel nix mehr to doon hebben will, man bloß, datt de Tempelvörhoff för Nichjoden „rein maakt“ weern schall, ganz so, as Deuterojesaja dat versteiht, dormit nu endlich ok de Heiden open Togang to de Joden ehr Goddeshuus hefft (Mk. 11,17):
Amenne gifft dat ok Lüde, de meent, wat dat Nee Testament later as Zentrum vun siene Theologie rutsnittjert hett, dat harr Jesus sülms ok al meent. Unner annern Jostein Adna seggt, Jesus harr glöövt, nu duer dat nich mehr lang mit Gott sien Riek in Jerusalem. De ole Tempel un den sien Goddesdeenst möss dorüm verswinnen un de nee Tempel un den sien Goddesdeenst treden nu an de Stäe vun den olen. Dor weer nu dat Rutsmieten vun de Hökers un Geldwesselers de Anfang vun. Jesus harr dat dor up anleggt un dat weer ok af to sehn, dat de Lüde gegen sien Roop to’e Umkehr angahn döen. Vundeswegen harr Jesus glöövt, Gott sien Willen, de weer nu „nich mehr de Kult vun dat Sühnoffer in’n Tempel. Nee, an den siene Stäe weer nu in de leste Tied de Dood vun Jesus sülms treden, üm de Minschen to versöhnen.“ So sett sik Gott sien Willen amenne dör un so bröch Gott ok dat Gode to de Minschen. Dat Rutsmieten vun de Hökers ut’n Tempel un dat Tempelwoort weer dor en Henwies un en Teken för.
Jesus warrt fungen
thumb|Giotto di Bondone – „Jesus warrt fungen“
Dat is ümstreden, wer dorachter steken dö, dat Jesus fungen wurrn is. Kann angahn, dat de dormolige Hoge Preester Kaiphas dat in Gang bröcht hett vunwegen dat Theater, wat Jesus an den Dag vörher in’n Tempel maakt harr. He weer Vörsitter vun den Sanhedrin. Dat weer dormols för dat Jodendom de hööchste Behörde för de Religion. He weer dormit tostännig, wenn de Torah ehre Vörschriften nich inholen wurrn sünd oder wenn dor Verbreken gegen utöövt wurrn weern. He konn sik denn dorachter klemmen, dat Straafverfahren in Gang kemen un ok de Straaf to’n Dode konn he utspreken. Man ümsetten dröff he düsse Straaf unner de Römerherrschop nich. He hett en jöödsche Wach för den Tempelbezirk harrt, wieldes in den Rest vun de Stadt röömsche Suldaten tostännig weern.
Jesus un siene Jüngers lagern in den Gaarn Gethsemaneh unnen an den Öölbarg. Dat weer en Lagerstäe för Pilger, de to dat Passafest kamen weern. Dor schall nu Judas Ischariot in de Nacht na dat leste Avendmahl en „groten Trupp“ (oχλoς, Mk. 14,43) oder ok en „Söldnertrupp“ (σπειρα, Joh. 18,3) henföhrt hebben. Dat is nu towielen seggt wurrn, dat weer gor nich de Sanhedrin ween, de Jesus fastnahmen un verordeelt harr, man dat weern Römers ween, tohopen mit Joden vun de Tempelwach. Mööglicherwiese weer dat de Römers dor üm gahn, dat se foorts gegen de Anfäng vun en revolutschonäre Politik angahn wollen, so, as de unner Jesus siene Anhängers to griepen weer oder as se vun Jesus sien Doon un Predigen in Gang bröcht weern konn. De meisten christlichen Historikers meent avers doch, datt de Tempelpreesters dorachter steken döen, so, as dat ja ok in de Evangelien vertellt warrt.
Egolweg, wat Historikers nu meent, seht se up jeden Fall, dat de Römers un ok de Joden ehre Elite gode Grünn harrt hefft, Jesus achter Trallen to setten. Denn de Lawei in’n Tempel hett de Joden ehre Elite direktemang angrepen. Dat weer gor nich af to sehn, wat for Folgen dat noch hebben konn för de Unafhängigkeit vun de Gemeenschop vun de Joden. Dat weer mööglich, dat Politik un Sellschop duerhaftig dör’nanner kemen.
Vundeswegen is antonehmen, dat dat Hen un Her, wat Kaiphas överleggt hett un wo de Bibel vun schrifft (Joh. 18,14), gode Grünn harrt hett:
Vunwegen dat de Lüde ut dat Volk Jesus lieden müchen, hefft se em „plietsch“ (Mk. 14,1) to griepen wüßt, d. h. in de Nacht (Mk. 14,17.49).
All Evangelien vertellt dor vun, dat en paar Jüngers versöcht hefft, Jesus mit Gewalt rut to haun. Man he harr dor nix vun weten wollt un harr dat hennahmen, dat Gott för em den Dood vörherbestimmt harr. In Mk. 14,48f seggt he to de Suldaten:
Amenne sünd siene Jüngers utneiht (Mk. 14,50). Dat de Suldaten jem nich verfolgt hefft, dutt ehr dor up, datt dat bi de ganze Sake um Religion güng un nich um Politik.
Jesus vör den Hogen Raat
thumb|Giotto di Bondone – „Jesus vör Kaiphas“ All Evangelien vertellt, dat Jesus denn in den Hogenpreester sien Huus bröcht wurrn is (Mk. 14,53). Dor warrt Jesus utschimpt un tagelt (Mk. 14,65). Dat is ut de Borns nich ganz düütlich to sehn, of dat en richtigen Prozess gegen em geven hett. De Synoptikers vertellt de Sake so, dat de Hoge Raat in Kaiphas sien Huus in’e Nacht tohopenkamen is. Nadem Jesus seggt hett, he weer de Messias, besluut se en Ordeel to’n Dode. An’n neegsten Morgen weer denn de Raat noch mol tohopenkamen un hett beslaten, Jesus an de röömschen Behörden över to geven. Dat harrn se denn ok maakt. In dat Evangelium na Johannes warrt avers, ganz anners, bloß vun een Verhöör vertellt un twaars dör Hannas, wat de Swiegervadder vun Kaiphas weer un de vör Kaiphas Hogenpreester ween weer (Joh. 18,13).
Na den Bericht över den Prozess bi Markus (Mk. 14,55-64) weer de Sanhedrin vun Anfang an dor up ut, Jesus to’n Dode to verordelen (V.55). Dor hett de Raat eerst mol Tügen üm verhöört, de utseggen döen, Jesus harr vörherseggt, wat gor nich mööglich is, un twaars, dat he den Tempel in dree Dage afrieten un nee wedder upboen woll (V. 58, vgl.Mk. 13,2; Joh. 2,19). Datt Tempelpreesters gegen so’n prophetisch Kritik an den Tempel gegenan gahn döen, dat wiest Jeremias sien Exempel (Jer. 26,1-19). Ok de Schriftrullen vun dat Dode Meer vertellt dat över den „Lehrer vun de Gerechtigkeit“. Man dat dor richtig en Ordeel to’n Dode gegen utspraken wurrn weer, dor is sunst nargens wat vun to hören. Dtn. 18,22 schimpt över lögenhaftige Prophetie, de sik „wat rutnimmt“. Unner Umstänn konn dor en Ordeel to’n Dode ut weevt weern, wenn düsse lögenhaftige Prophetie bovenhen noch as Verföhren vun dat Volk to’n Götzendeenst ankeken wurrn is (Dtn. 18,20;13,2-6 u. a.). De Talmud schrifft in sien Traktat „Sanhedrin“ 43a, dat Jesus mit Recht verordeelt wurrn is as en Mann, de dat Volk verföhrt harr. Man dat kümmt vun den latern Striet twuschen fröhchristliche Gemeen un Joden vun her un hett sik in de Historie nich so afspeelt.
Bi dat Verhöör stimm dat avers nich övereen, wat de Tügen seggen döen. Vundeswegen konnen de Utsagen för en Ordeel ok nich bruukt weern. Denn schall de Hoge Preester amenne direktemang fraagt hebben (V. 61):
Düsse Fraag hett dat unner Umstänn afsehn up den Propheten Nathan sien Woort ut 2. Sam. 7,12-16, wo he den König David en Nafolger ankünnigen deit
Up düsse Fraag hett Jesus na Markus antwoort’ (V. 62):
Düt Bekenntnis is in de Evangelien eenmolig. Wenn Jesus dat so seggt hett, denn harr he sik beropen up den Propheten Daniel (Dan. 7,13) siene Visschoon vun den Minschensöhn siene Herrschop över de Welt na Gott sien lest Gericht un he harr dor ok mit seggt, dat he sülms düsse Minschensöhn weer un de Herrscher över de Welt. Mööglicherwiese hett Jesus dor de Ansichten vun den Hogen Preester över den Messias (he weer na siene Meenung en Twieg ut den Stamm vun König David siene Familie un dor en politischen Herrscher mit) mit bisiet schaven un dör Daniel siene Apokalyptik verbetert (de Minschensöhn, de kamen scholl, keem ut den Heben un nich ut de Familie vun David un dor güng dat also nich um Politik mit, man um Metaphysik).
Na Mk. 14,63 hett de Hogepreester dorna sien Kledaasch tweireten un de Antwoort vun Jesus as Blasphemie ankeken un as Bewies vun siene Schuld. Mit eene Stimm folg de Sanhedrin dat Ordeel vun sien Vörsitter (V. 64). An un for sik hett in dat Jodendom de Anspruch, en politischen Messias to ween, nich as Lästerung gollen. As in dat Johr 132 de Baas vun de upsternaatschen Joden, Simon Bar Kochba, uptreden is, hett Rabbi Akiba em wohrschienlich as Messias ankeken („Söhn vun de Steerns“). Dor gifft dat ok Exegeten um, de glöövt, dat de Hoge Preester dat Ordeel to’n Dode eerst utspraken hett, as Jesus künnig maakt hett, he weer de Minschensöhn. Dor is för em eerst düütlich wurrn, dat Jesus Lögenprophetie bedreven hett. De Sadduzäers hefft ja vun Daniel siene Apokalyptik gor nix holen. För jem weer dat schier verkehrte Lehr.
Annere Forschers meent, Jesus sien Bekenntnis, he weer de Minschensöhn, dat harr Jesus in Würklichkeit gor nich sülms afleggt, man dat weer eerst na Paschen vun de christliche Gemeen em in’n Mund leggt wurrn. Denn düt Bekenntnis gifft dat sunst in de Evangelien gor nich un dat sett al vörut, dat Jesus as en Gott ankeken wurrn is. Dat passeer avers eerst na Oostern. Dat Minschensöhnbekenntnis is denn sotoseggen vun den Gloven an Jesus sien Uperstahn oder Wedderkamen an’n Jüngsten Dag torüchstrahlt in de Historie un dor denn achterna in de Geschicht inflaten. Dat Markusevangelium vertellt in sien Bericht över den Prozess vun Jesus vör den Sanhedrin dree Mol (Mk. 14, 53.55 un 15,1), datt all Liddmaten vun den Raat övereenkamen weern, em to verfolgen. Na V. 64 hefft se em „mit eene Stimm“ to’n Dode verordeelt, na V. 65 hett „en ganze Reeg vun jem“ mitmaakt, em to slahn un ut to schimpen. Historikers meent, dat konn so nich angahn, vunwegen dat so’n Schandaal eendüdig gegen de latern Regeln för en Prozess bi de Joden is („Mischna Sanhedrin IV/1“; vgl. Babyloonschen Talmud, „Sanhedrin 17a“). Of düsse Regeln al to Jesus siene Tied gollen hefft, man nich inholen wurrn sünd, oder of dat in de Evangelien dor üm güng, dat de Schuld vun de Römers up de Joden afschaven weern scholl, dor striet sik de Gelehrten bit up düssen Dag üm.
Jesus warrt utlevert an Pilatus
thumb|Mihály Mukácsy – „Christus vör Pilatus“, 1881
Dat gellt as seker, dat Pontius Pilatus den Befehl geven hett, Jesus hen to richten. Nich bloß christliche Historikers vertellt dor vun. Man dor hefft sik de Wetenschopplers över in de Klatten, wat for’n Rull Pilatus speelt hett. Na Markus (un de annern Evangelien folgt em dor) weer he nich övertüügt vun Jesus siene Schuld. He schall de Anklägers vörslahn hebben, em free to laten. Man de Preesters schöllt dat Volk uphisst hebben un em drängelt hebben, em doot to maken: „An’t Krüüz mit em!“ harrn se all ropen. Amenne hett Pilatus denn maakt, wat se wollen (Mk. 15,2-15). An de Wohrheit vun düssen Afloop warrt twiefelt. Dat weer ja noch gor nich lang her, dor harr en ganze Masse vun Joden Jesus to jucheit as ne’en König. Bovenhen hefft veel Joden dat Röömsche Recht gor nich gellen laten. Un so gifft dat Forschers, de meent, Markus harr en Bericht vun Jesus siene Passchoon, de em vörlegen hett, ummuddelt. Dor harr he denn de Joden de Schuld an de ganze Sake mit in’e Schoh steken, bloß dormit de röömsche Statthöller fein rut weer un de Schuld nich bi de Römers liggen dö. Pilatus un Herodes schöllt bi dat Ordeel över Jesus Frünnen wurrn sien (Lk. 23,11f). Dor kann een an sehn, wie de Anföhrers vun de Joden mit de Römers tohopenarbeit’ hefft.
All Evangelien schrievt, dat Jesus vun Pilatus verordeelt is as „de Joden ehren König“. So stünn dat ok up de Krüüztafel, as de bi de Römers begäng weer. Dor stünn up to lesen: „INRI“ (Iesus Nazarenus Rex Iudaeorum, d. h. „Jesus vun Nazareth, de Joden ehren König“). Na Joh. 19,21 hefft de Sadduzäers verlangt, düsse Spruch möss wedder af vun dat Krüüz. Dat möss veel mehr heten: Dat he bloß meent harr, he weer de Messias-König. Man vergeevs. Pilatus meen:
Pilatus hett Jesus sien Anspruch, he weer de Messias, so verstahn, dat he politisch de Macht in’e Hand nehmen un König weern woll. Na Röömsch Recht hett he dat as Hoochverrat ( „Crimen maiestatis“ ), as Anschünnen to’n Upstand ( „seditio”) un fiendlich Schimpen gegen den Staat ( „perduellio”) strafen mösst. Dat weer ja doch so, dat bloß de röömsche Kaiser dat Recht harrt hett, Königen in- oder aftosetten. Wohrschienlich harr Pilatus dat mit Jesus sien Krüüz dor up afsehn, en Exempel för all upsternaatschen Joden hen to stellen.
Klaus Haacker sütt de Sake so, dat Jesus sülms, dör de Aart, wie he sik beren dö, den Befehl för dat Krüzigen up sik tagen hett. Sien Antwoort up de Fraag, of he menen dö, he weer de König ( „Du seggst dat“, Mk. 15,2) un dat Swiegen achterna hett Pilatus na dat Röömsche Recht gor nich anners verstahn konnt, as dat Jesus dor sien Schuld mit togeven hett. So hett Jesus den Pilatus sien Ordeel to’n Dood justament afdwungen.
Jesus warrt an’t Krüüz slahn un in’t Graff leggt
thumb|[[Michelangelo – „Dat Krüüz“, 1540]] As de Römers Jesus henrichten döen, füng dat an dormit, dat he vör Jan un Allemann siene Ogen mit’e Pietschen vertagelt wurrn is (Mk. 15,15-19). Dat weer en Folter, de höör to de röömsche Krüüzstraaf mit to. Faken sünd se dor so bi tokehr gahn, dat de Verordeelte dor al an storven is. Datt de röömschen Suldaten em utschullen hefft, dat warrt faken as „Schimpritual“ verstahn. Sien Grund harr dat dor in, dat Jesus as „de Joden ehren König“ verordeelt wurrn weer. So spotten de Suldaten över „de Joden un ehre Hopnung up den Messias“ Dorna is Jesus dwungen wurrn un he möss dat Krüüz to’n Richtplatz vör de Stadt ehre Muern sülms henslepen. Na Mk. 15,21 hefft se en Joden, de tofällig vun siene Feldarbeit vörbikeem, nödigt, em de Last aftonehmen. Sien Naam „Simon vun Kyrene“ ut de Exilsgemeen Kyrene in Noordafrika, weer bi de eersten Christen noch Johrteinte later bekannt, just so, as de Naams vun siene Söhns. Unner Umstänn hefft sik de eersten Christenlüde un de Joden ut de Diaspora dormols to Siet stahn. Na Mk. 15,27 is Jesus tohopen mit twee „Rövers“ up den Barg Golgatha (Schädelstäe) krüzigt wurrn. Düsse Stäe hett vör de dore Stadtmuer vun Jerusalem legen. Na Lk. 23,39ff hefft de Lüde, de dor bi weeern, Spott un Schanne över em utgaten.
Dat Krüüz weer de gruulichste Straaf in de röömsche Kaisertied. Tomeist is se bruukt wurrn gegen Upsternaatsche, gegen Slaven, de weglopen weern un gegen Inwahners, de keen röömsch Börgerrecht harrt hefft. Se scholl al Tügen, de dat mit egen Ogen sehn hefft, bange maken, datt se sik wohren döen, bi so’n Upstand mit to maken. Bi de Joden is düsse Straaf so ankeken wurrn, dat de Mann unner Gott sien Flook stünn, de an dat Krüüz hüng (Dtn. 21,23; Gal. 3,13). Dat Starven konn sik dagelang hentehn. Amenne is de Mann an dat Krüüz verdöst, an dat Gewicht vun sien egen Lief stickt oder de Rundloop hett nich mehr mitmaakt.
De Bericht över Jesus sien Lieden, de Markus al vörlegen hett, seggt dor nix över, bloß man, dat he „üm de drüdde Stunn rüm“ krüzigt wurrn is un „um de negente Stunn rüm“ doot gahn is. Mk. 15,23 un 15,36 vertellt, dat de Suldaten Jesus „Myrrhe in Wien“ (na Mt. 27,34 „Wien mit Gall) geven wollen, ehr se em an dat Krüüz slögen. Dor speelt Mk. mit an up Psalm 69,22. Jesus wull dor avers nix vun hebben. Man later hett he kort vör sien Dood vun Joden en Swamm annahmen, de in Wienetig (Posca) instippt wurrn weer.
Na Mt. 27,46 un Mk. 15,34 hett Jesus, as he starven dö, up Aramääsch de Wöer vun Psalm 22, 2 utropen:
Fökener Mol warrt in de Passchoon anspeelt up Psalmen (Mt. 27,35.43), up dat Leed vun Gott sien Knecht in Jes. 53,1-12 (Mk. 15,5; 15,28) un up Psalm 35,19 (Joh. 15,25). Dor warrt Jesus mit in en Reeg stellt mit de Lüde, de to Unrecht verfolgt weert, de ringsümto vun Fienden ümstellt sünd un de Gott sien Gerechtigkeit anropen doot. Dat is dor vun ut to gahn, dat düsse Psalmwöer eerst later, bi dat Nadenken över Jesus sien Dood, in de Geschicht rinkamen sünd.
Vunwegen dat Jesus doot gahn weer, ehr de Nacht anbraken is, hett Pilatus sien Dood amtlich faststellen laten un em den de Joden övergeven, dat se em to Graff bringen döen (Mk. 15,44f). Na Mk. 15,46 hett Joseph vun Arimathäa, en „Senater, de wat gellen dö“, den doden Jesus noch an densülvigen Avend inbalsameern laten, as dat bi de Joden Bruuk ween is. Denn leet he em in en ne’et Graff in’n Felsen leggen. Dat en Verordeelten na dat Gesett to Graff bröcht wurrn is, dor weer na de Meenung vun en Reeg vun Exegeten de Sanhedrin för tostännig. Jesus sien Graff is mit en swaren Steen afslaten wurrn. Just so weer dat dormols in Jerusalem bi frame Joden begäng (Eduard Schweizer). Twee Froensminschen ut Galiläa sünd dor na Mk. 15,47, Tügen vun ween. Se weern ok bi Jesus ween bit an sien Dood.
Literatur
Borns
Wie dat Nee Testament tostanne kamen is un wat dor umto los weer
Över de Historie vun Jesus
Över Theologie un Philosophie
Wat Joden över Jesus schreven hefft
Sunnerliche Themen
Prozess
För Jan un Allemann
Weblenken
Allgemeen Grundinformatschoon Sunnerliche Themen
Lægreid
Lægreid is de Familiennaam von
Dicht
De Dicht oder ok Massendicht is en physikaalsch Grött, de en Stoffegenschop, neemlich de Massenverdelen, beschrifft. De Begreep Dicht warrt ok as Överbegreep för en Reeg vun Dichtgrötten bruukt.
Definitschoon
Allgemeen seggt de Dicht, woveel Masse op woveel Volumen kummt. Dat hangt dormit tohopen, wo dicht de Molekülen oder Atomen vun en Saak packt sünd. Dordör sünd liek grote Körpers vun verscheedlich Stoffen ok ünnerscheedlich swor. De Dicht is somit en kennteken Egenschop vun Warkstoffen. In dat SI-System warrt de Dicht mit de Eenheit kg/m³ angeven. För Körpers, de en homogen Massenverdelen hebbt gellt:
Nu mutt aver de Masse nich jümmer gliekmatig verdeelt wesen. Dorüm ist ganz allgemeen snackt, de Dicht en Funkschoon vun’n Oort:
wobi \mathbf r der Oortsvekter in en belevig Koordinatensystem is. Na de Definitschoon gellt:
De Gesamtmasse, de dör de Massendicht in en Volumen V beschreven warrt, kann över dat Integral
Kanton Garlstörp
De Kanton Garlstörp weer as Kanton en Verwaltungsrebeed in de Franzosentied (1810-1813). De Seet weer Garlstörp.
Dicht
Definitschoon
utrekent warrn. För en kunstante Dicht \rho_0 gellt also:
Kanton Garlstörp
Historie
Dat Rebeed hett vörher to dat Förstendom Lümborg (Kurförstendom Hannover) höört un hett dor to dat Amt Winsen tohöört.
An’n 1. März 1810 hett de König von dat Königriek Westfalen, Hieronymus, kund daan, dat dat Kurförstendom Hannover Deel von sien Königriek warrt. Westfalen weer en Vasallenstaat von dat Franzöösche Kaiserriek, dat siet 1803 dat Kurförstendom besett hollen harr.
Dicht
Definitschoon
as dat baven al steiht. De Dicht is dor denn de Gesamtmasse dör dat Gesamtvolumen.
Kanton Garlstörp
Historie
Binnen Westfalen weer de Kanton Garlstörp een von de Kantons in’n Distrikt Horborg von dat Departement von de Nedderelv. Man al to’n 1. Januar 1811 harr dat wedder en Enn. Dat Königriek Westfalen müss dat Departement direkt an dat Franzöösche Kaiserriek afgeven. De Kanton Garlstörp weer nu een von de acht Kantons, ut de de Distrikt Lümborg in dat Departement von de Elvmünnen tohoopsett weer.
Dicht
Definitschoon
De Kehrweert vun de Dicht warrt spezifisch Volumen nöömt, wat vör allen in de Thermodynamik bi Gasen un Dämp en Rull speelt. De Proportschoon vun de Dicht vun en Stoff to de Dicht in’n Normtostand warrt as Relative Dicht betekent.
Kanton Garlstörp
Historie
1813/1814 sünd de Franzosen slahn un dat Rebeed befreet worrn. Dat Kurförstendom Hannover is denn wedder herstellt worrn un de ole Stand von vör 1810 wedder dor.
De Kanton harr 6947 Inwahners un weer indeelt in dree Mairien:
Mount Sheffield
Mount Sheffield is en hogen Barg in Coatsland, Oostantarktika. He liggt an de Noordsied von de Shackleton Range an de Steed, an de Gordon-Gletscher un Slessor-Gletscher tohoopfleten doot.
Dicht
Definitschoon
Över de Gliekbedüden vun Masse un Energie kann de Begreep vun de Massendicht op de Energiedicht utwiet warrn. För de gellt:
Mount Sheffield
Toeerst karteert worrn is he von Deelnehmers von de Commonwealth Trans-Antarctic Expedition (1955–1958) ünner Leid von’n brietschen Polarforscher Vivian Fuchs. Nöömt is he na Alfred Harold Sheffield (1900–1983), Vörsitter von de Arbeidsgrupp för Kommunikatschoon över Radiowellen för dat Internatschonale Geophysikaalsche Johr, de de Expeditschoon op düt Rebeed hulpen hett.
Dicht
Definitschoon
wobi c de Lichtsnelligkeit in’t Vakuum is. De Eenheit für de Energiedicht is dorna J/m³.
klassisch Gravitatschoon
In’n Rahmen vun de klassischen Gravitatschoonstheorie warrt verkloort, dat de Massendicht de Born för dat Swoorfeld dorstellt. Di Masse sülvst is dorbi unbedüdend. De Poisson-Glieken vun dat Swoorpotential is denn:
Tamnavulin
Historie
De Destille is 1966 vun Invergordon an’n Stroom Livet boet worrn. Se weer 1994 vun Whyte & Mackay övernahmen, 1995 denn aver stillleggt. In’n Mai 2000 weer de Brenneree för ruchweg söss Weken wedder in Bedrief. Whyte & Mackay – also ok Tamnavulin – weer 2005 för 595 Millionen £ vun United Spirits Limited opköfft. Dat is en Dochter vun de indischen The UB Group. Tamnavulin güng denn dat glieke Johr noch in Produkschoon. Man, in Rahmen vun de Finanzkrise 2008 weer de Produkschhon düütlich rünnerföhrt un de Brennblasen weern moderniseert. Siet 2011 löpt de Brenneree op vulle Kapazität. 2014 is Whyte & Mackay för 430 Millionen £ an Emperador International Ltd. afgeven worrn.
Dicht
klassisch Gravitatschoon
wobi \Delta de Laplace-Operater, dat Potential vun’t Swoorfeld un G de Swoorkunstant is
Bestimmen vun de Dicht
duum|200px|Angriepen Kräft an’n induukten Körper. Na dat Prinzip vun Archimedes wirkt op en vullstännig in Fletigkeit oder Gas indukten Körper en Opdriefkraft, welke jüst so groot is as de Gewichtskraft vun de verdrammte Fletigkeit. Üm de beiden Unbekannten Dicht un Volumen to bestimmen, sünd twee Meten nödig.
Duukt man en belevigen Körper mit dat Volumen VK vullstännig in twee Fletigkeiten oder Gasen mit bekannte Dichten ρ1 un ρ2 in, denn warkt twee ünnerscheedlich resulteerend Gewichtskräft FG1 btw. FG2, de över en eenfacke Waag meten warrn künnt. De sochte Dicht ρK lett sik denn as folgt bestimmen.
un hett man na dat Glieksetten un twee eenfacke mathemaatsch Ümformen de Lösen:
För den Fall, dat is, warrt de Formel eenfacker to:
Afgrenzen to annere Begrepen
De Dicht is nich dat gliek as de Wicht un dröff dormit nich verwesselt warrn. Se is teemlich liek defineert, ünnerscheedt sik aver in den Punkt, dat bi de Dicht de Masse in Proportschoon to’t Volumen steiht, wiel bi de Wicht de Gewichtskraft in Proportschoon to’t Volumen stellt warrt.
Bi poröös Stoffen warrt ok noch ünnerscheed twüschen de Rohdicht (dor warrt de Hollrüüm mitrekent) nu de Reindicht (Volumen ahn Hollrüüm).
Mount Gardner (Ellsworthland)
De Mount Gardner is mit de veerthöögste Barg von Antarktika. He liggt in Ellsworthland, Westantarktika, 2,5 km westen von’n Mount Tyree in de Sentinel Range von de Ellsworthbargen.
Fabián Vázquez
Fabián Vázquez is de Naam von
Mount Gardner (Ellsworthland)
Geschicht
De Barg is, jüst as annere hoge Toppen von de Sentinel Range, in’t Johr 1957 dör Utkunnflöög von de United States Navy opdeckt worrn. Nöömt is he na’n Navy-Piloot Harvey Eugene Gardner (1928–1959), de in de Johren 1957 bet 1958 un 1958 bet 1959 en Reeg Flöög in de Antarktis daan harr un in dat Johr 1959 doodbleven is, as he mit en UB-1 Otter afstört is.
Bargstiegers von en US-amerikaansche Expeditschoon sünd in dat Johr 1967 toeerst op’n Barg ropstegen.
Fabián Vázquez
* Fabián Vázquez (Fabián Vázquez López; * 1943), mexikaanschen Rieder,
Fabián Vázquez is de Familiennaam von
David García
David García oder David Garcia is de Naam von
* David García (* 1977), spaanschen Radrennfohrer,
Border Collie
De Border Collie is ene vun de FCI (Nr. 297, Gr. 1, Sek. 1) achte Raaß vun Arbeids- un Heudehunden ut Schottland, Grootbritannien.
Herkamen un Geschicht
Üm 800 nahmen de Wikingers, welk tomols vun ehren Feldtogen tegen Britannien weerkamen, ok all Harderhunde mit in ehre Heimoot.
De förste richtige Beschriven över de Arbeidswies vun de hüütigen Border Collies stammt vun Dr. John Caius, Lievdokter vun Königin Elisabeth I., in'n Book "Treatise on Englisch Doggess" ut den Johr 1570. De försten Rapports över arbeidene Scheperhunde stammt ut de Tied kort vör Christi Geburt ut Italien, nodem de Römers in Britannien infallen wöörn un bannig vun düsser Hunde mit nah Italien nohmen hebbt.
As Stammvadder vun de hüütigen Border Collies gellt Old Hemp (1893), in'n Besitt vun de Farmer Adam Telfer. Düsser Hund bestaak dorch siene utermaten Heudedüchtigkeit, wodör he to'n bedüdensten Tüchtröde wör.