cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cook County (Illinois)
Demografie
Vun de 5.376.741 Inwahners bi’n Zensus vun 2000 harrn 2.620.175 Minschen Arbeit. Dat Inkamen je Kopp vun de hele Inwahnertall weer 23.227 US-Dollar. 2.684.397 Minschen hebbt op de Highschool ’n Afsluss maakt, ’n Afsluss an’e Universität, de ’n Bachelor-Afsluss oder noch höger weer, hebbt 968.642 Minschen maakt. 13,26 % vun de Inwahners leven 2000 ünner de Inkamensgrenz to de Armoot.
30,83 % hebbt 2000 tohuus ’n annere Spraak as Engelsch snackt un 19,80 % vun de Inwahners sünd buten de USA boren worrn.
Kochshoff
Kochshoff weer en Hoff in de Gemeen Hullern-Twielenfleet (Samtgemeen Lüh) in’n Landkreis Stood, Neddersassen.
Historie
Kochshoff weer as enkelten Hoff en Domanialgood.
Cook County (Illinois)
Demografie
Vun de Vöröllern her sünd 56,27 % vun de Minschen Witte, 26,14 % Swarte, 4,84 % stammt ut Asien un 0,05 % vun de Eilannen in’n Pazifik. 0,29 % sünd Nakamen vun Indianers. 9,88 % hebbt sik sülven to noch annere Gruppen torekent. 2,53 % hebbt angeven, dat se Vörfohren vun ünnerscheedliche Afstammung hebbt. As Nakamen vun Lüüd ut Latienamerika hebbt sik 19,93 % vun de Lüüd ansehn.
Kochshoff
Historie
De Oort hett vör 1852 to dat Amt Stood-Gothenborg tohöört un is denn in dat Amt Jörk wesselt. Na 1885 weer dat in’n Kreis Jörk. 1932 is dat Deel von’n Landkreis Stood worrn.
Stanke
Stanke oder Stanké is de Familiennaam von
Kiek ok bi: Stahnke.
Helfert
Helfert is de Familiennaam von
Helfert betekent ok
Karl Krauß
Karl Krauß oder Karl Krauss is de Naam von
* Karl von Krauß (1789–1881), öösterriekschen Beamten un Politiker,
Kiek ok bi: Carl Krauß, Karl Kraus.
Sondheim
Sondheim betekent
Sondheim is de Familiennaam von
Carl Krause
Carl Krause is de Naam von
* Carl Albert Krause (1872–1929), US-amerikaanschen Philoloog un Germanist,
Arsdörp
duum|Blick över de Dörpstraat von Arsdörp Arsdörp is en Dörp in de Gemeen Vosshusen in’n Landkreis Horborg, Neddersassen. Binnen de Gemeen höört de Oort to de polietsche Oortschop Ilsdörp.
Geografie
De Naveröörd sünd Öbergünn un Ketzendörp in’n Noorden, Wulmsdörp un Doasdörp in’n Noordoosten, Ilsdörp, Swiersdörp un de Höll in’n Süüdoosten, Eversche Heid un Eversen in’n Süden, Grauen un Mesborg in’n Süüdwesten, Doans un Pippens in’n Westen un Imbeek in’n Noordwesten.
Historie
Arsdörp kummt 1197 toeerst in en Oorkunn vör, in de de nobiles von Buxthu Land in Arsdörp an dat ole Klooster bi Buxthu afgeevt.
In’n Eersten Weltkrieg sünd dree Soldaten ut Arsdörp fullen oder vermisst un in’n Tweten Weltkrieg veer.
Arturo García
Arturo García is de Naam von
Arsdörp
Verwaltungsgeschicht
In de Franzosentied hett de Oort toeerst 1810 bet 1811 binnen dat Königriek Westfalen to de Mairie Ketzendörp in’n Kanton Mesborg höört un denn von 1811 bet 1814 to dat Franzöösche Kaiserriek ünner Napoleon un dor to de Mairie Mesborg in’n Kanton Buxthu.
De Oort hett vör 1859 to de Huusvaagdie Mesborg von dat Amt Mesborg tohöört. von 1859 bet 1885 weer dat in dat Amt Töst un von 1885 bet 1932 in’n Kreis Horborg. 1932 is dat Deel von’n ne’en un grötteren Kreis Horborg worrn.
Arturo García
* Arturo García Bustos (1926–2017), mexikaanschen Künstler,
Arsdörp
Verwaltungsgeschicht
De Oort weer fröher en egenstännige Gemeen, de aver 1928 Deel von de Gemeen Ilsdörp worrn is. De Gemeen Ilsdörp wedder is an’n 1. Juli 1972 mit de Gemeenreform in Neddersassen Deel von de Gemeen Vosshusen worrn. Sietdem höört Arsdörp binnen de Gemeen to de Oortschop Ilsdörp, de en egen Oortsvörsteiher hett.
Religion
Arsdörp is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel von de Nicolai-Kark in Ilsdörp.
För de Kathoolschen is de St.-Maria-Kark in Buxthu tostännig.
Kultur
En Denkmaal för de Fullenen ut de twee Weltkrieg’ steiht in Ilsdörp.
Weertschop un Infrastruktur
För Arsdörp is de freewillige Füürwehr Ilsdörp mit tostännig.
Verkehr
Dör Arsdörp löppt de Kreisstraat 42, de in’n Noorden un Oosten an de Bundsstraat 3 ranföhrt. De B 3 löppt in’n Noordwesten na Öbergünn an de B 73 un in’n Süden na Ilsdörp un Raad. En lüttjere Straat föhrt in’n Süüdwesten na Grauen. De K 42 is 1968 to en faste Straat utboot worrn un hett denn den Status von en Kreisstraat kregen.
De nächste Autobahn is de Autobahn 1 (Afsnidd Hamborg–Bremen). De Opfohrt 44 Raad liggt acht Kilometer in’n Süüdoosten von Arsdörp an de B 3.
De nächste Bahnhoff is so bi acht Kilometer wied weg in’n Noordwesten de Bahnhoff Buxthu an de Nedderelvbahn. De Bahnhoff Vosshusen is mit söven Kilometer noch dichter bi, dor föhrt de S-Bahn Hamborg (S 3/S 31).
Scholen
De Kinner ut Arsdörp gaht al jümmer in Ilsdörp na School.
Dickens County
Dickens County is en Kreis (County) in’n US-Bundsstaat Texas. He hett 2.444 Inwahners (Stand Zensus 2010) op en Rebeet vun 2.341 km². De Sitt vun de Verwalten is in Dickens.
Historie
De Kreis is 1876 grünnt worrn.
Demografie
21,74 % hebbt 2000 tohuus ’n annere Spraak as Engelsch snackt un 1,99 % vun de Inwahners sünd buten de USA boren worrn. Op 100 Mannslüüd kaamt na de Statistik 76,5 Froonslüüd.
Vun de Vöröllern her sünd 77,62 % vun de Minschen Witte, 8,18 % Swarte, 0,11 % stammt ut Asien un 0,25 % vun de Eilannen in’n Pazifik. 0,36 % sünd Nakamen vun Indianers. 12,35 % hebbt sik sülven to noch annere Gruppen torekent. 1,12 % hebbt angeven, dat se Vörfohren vun ünnerscheedliche Afstammung hebbt. As Nakamen vun Lüüd ut Latienamerika hebbt sik 23,90 % vun de Lüüd ansehn.
Raptis
Raptis is de Familiennaam von
15. April
De '''15. April''' is de 105. Dag in’n Gregoriaanschen Klenner oder de 106. Dag, wenn en Schaltjohr is.
Steudel
Steudel is de Familiennaam von
,
Steudel betekent ok
Kiek ok bi: Stäudel.
Kanton Töst
De Kanton Töst weer as Kanton en Verwaltungsrebeed in de Franzosentied (1810-1813). De Seet weer Töst.
Historie
Dat Rebeed hett vörher to dat Förstendom Lümborg (Kurförstendom Hannover) höört un hett dor to de Ämter Horborg un Mesborg tohöört.
An’n 1. März 1810 hett de König von dat Königriek Westfalen, Hieronymus, kund daan, dat dat Kurförstendom Hannover Deel von sien Königriek warrt. Westfalen weer en Vasallenstaat von dat Franzöösche Kaiserriek, dat siet 1803 dat Kurförstendom besett hollen harr.
Binnen Westfalen weer de Kanton Töst een von de Kantons in’n Distrikt Horborg von dat Departement von de Nedderelv. Man al to’n 1. Januar 1811 harr dat wedder en Enn. Dat Königriek Westfalen müss dat Departement direkt an dat Franzöösche Kaiserriek afgeven. De Kanton Töst weer nu een von de acht Kantons, ut de de Distrikt Lümborg in dat Departement von de Elvmünnen tohoopsett weer.
De Kanton harr 6250 Inwahners un weer indeelt in dree Mairien:
Dierstorf
Dierstorf is de hoochdüütsche Naam von
Fabarius
Fabarius is de Familiennaam von
McEvoy
McEvoy is de Familiennaam von
Johann Steudel
Johann Steudel is de Naam von
* Johann Christian Friedrich Steudel (1779–1837), düütschen evangeelsch-lutherschen Theoloog,
Eukelade
Eukelade betekent
Karl Krebs
Karl Krebs is de Naam von
Carl Krebs
Carl Krebs is de Naam von
Fabatus
Fabatus is de Naam von
Carl Krebs
* Carl Krebs (1857–1937), düütschen Musikhistoriker un Musikkritiker,
Karl Krebs
Kiek ok bi: Carl Krebs.
Carl Krebs
Kiek ok bi: Karl Krebs.
Kalyke
Kalyke betekent
Kiek ok bi: Calice.
Arens
Arens betekent
Arens is de Familiennaam von
Bockhorst (Gemeen Stood)
Bockhorst is en lütten Oort in de Gemeen Stood in’n Landkreis Stood, Neddersassen.
Arens
,, ,
Kiek ok bi: Ahrends, Ahrens, Arends.
Bockhorst (Gemeen Stood)
Geografie
Bockhorst liggt an’n Süüdrand von dat Kedener Moor hen na de Stoder Geest. Dat Water ut dat Rebeed flütt över de Haschenfleter Wettern af.
De Naveröörd sünd Stodermoor in’n Noorden, de Hoff Hasenwinkel un Götzdörp in’n Noordoosten, Schölisch in’n Oosten, Stood in’n Süüdoosten, Hogenwedel un Hahl in’n Süden, Haddörp un Steernbarg in’n Süüdwesten, Hammoh in’n Westen un Groot-Steernbarg un Villah in’n Noordwesten.
Verwaltungsgeschicht
In de Franzosentied von 1810 bet 1814 hett de Oort to de Mairie Stood in’n Kanton Stood höört. Dat Rebeed hett in disse Tied 1810 to dat Königriek Westfalen un von 1811 bet 1814 to dat Franzöösche Kaiserriek ünner Napoleon höört.
De Oort hett vör 1859 to dat Amt Stood-Gothenborg tohöört un denn von 1859 bet 1885 to dat Amt Himmelpoorten. Na 1885 weer dat in’n Kreis Stood. 1932 is dat Deel von’n ne’en, grötteren Kreis Stood worrn.
In de Midd von dat 19. Johrhunnert is ut de Hööv Hahl, Steernbarg, Villah un Bockhorst de Gemeen Eenstellige Hööv billt worrn. De hett bet to’n 1. Oktober 1938 bestahn. An den Dag is Villah in de Gemeen Groot-Steernbarg wesselt un Hahl, Steernbarg un Bockhorst sünd Deel von de Gemeen Stood worrn.
Religion
Bockhorst is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel von de Cosmae-Kark in Stood. Fröher hett dat to dat Kaspel von de Wilhadi-Kark in Stood höört.
För de Kathoolschen is de Hillig-Geist-Kark in Stood tostännig.
Verkehr
Bockhorst is över de Straaz An’n Hogenwedel na Noordoosten an de Kreisstraat 27 anbunnen un in’n Süden över An’n Hogenwedel un Bremervörer Straat an de Krüzung von de Bundsstraten 73 un 74.
De nächste Bahnhoff is so bi veer Kilometer wied weg in’n Süüdwesten de Bahnhoff Stood an de Nedderelvbahn.
Taygete
Taygete betekent
Ess
Ess is de Familiennaam von
Ess betekent
Kiek ok bi: Es, Eß.
Carlos García
Carlos García oder Carlos Garcia is de Naam von
* Carlos García (1914–2006), argentienschen Musiker,
Fabian Franke
Fabian Franke is de Naam von
* Fabian Franke (* 1988), düütschen Basketballspeler,
Carl Krug
Carl Krug is de Naam von
* Carl Krug (Karl Krug; 1860–1919), öösterriekschen Schauspeler un Theaterdirekter,
Karl Krug
* Karl Krug (1765–na 1823), düütschen Ünnernehmer,
Kiek ok bi: Carl Krug.
Uttel
Uttel is en Oortsdeel vun de Stadt Wittmund vun den glieknamigen Landkreis Wittmund in Neddersassen.
Laag
Uttel liggt an den nördlichen Stadtrand vun Wittmund un is siet de kommunale Rebeetsreform 1972 en Deel vun de Stadt Wittmund. Geografisch is Uttel up en Geestutlöper ansiedelt, de östlich vun de Stadt Wittmund in de Masch rinraagt.
Historie
Fröhmiddelölleriche Besiedlungen ut dat 8. Johrhunnert sünd in den Nahberoort Hattersum nahwiest. Ok en Borgstäe ut dat Hoochmiddelöller is in Uttel nahwiest wurrn. 1804 wurrd de Oort all up en Koort mit de hüüdig Schrievwies upführt. Ok dat Weegnett um 1800 wiest Uttel all mit en Nebenweg, de vun de Hööftweg Wittmund-Esens aftwiegt, nah. Uttel is kien typisch oostfreesch Karkdörp, so fehlt ok en Goddeshuus.
An' 16. August 1972 wurr Uttel in de Kreisstadt Wittmund ingleedert. Hüüd stellt de Oort en Oortsvörsteiher.
Entwicklung
Uttel profiteert dorvan dat dat dicht bi Wittmund liggt. Nee Baurebeeden hemm den Oort bannig upwert.
Sport
Uttel hett en Klootscheeter- un Boßelvereen (KBV) mit Naam KBV „Einigkeit“ Uttel e.V., de mit Smieter ut Jöögd- un Utwussenmannschapen an' Mannschaps-Ligabetrieb un an Eenzelmeesterschapen ünner dat Daak vun den Landsklootscheeterverband Oostfreesland deelnimmt.
Fabian Maier
Fabian Maier is de Naam von
Sinope
Sinope betekent
Fabian Maier
* Fabian Maier (* 1971), düütschen Moderator,
César García
César García is de Naam von
* César García (1920–1964), franzööschen Illustrater un Schriever,
Pohl (Familiennaam)
Pohl is en düütschen Familiennaam, de von verscheden Herkumst ween kann:
Galicia Peak
De Galicia Peak is en  hogen Topp in’t Vinson-Massiv von de Sentinel Range in de Ellsworthbargen von Ellsworthland, Westantarktika. He liggt 5,02 km süden von’n Mount Shinn, 2,62 km noordnoordwesten von’n Topp von’n Mount Vinson, 0,84 km noorden von’n Branscomb Peak un 5,5 km oostsüüdoosten von’n Knutzen Peak. Dat Jacobsen Valley liggt in’n Oosten un de Branscomb-Gletscher in’n Noorden un Westen.
US-amerikaansche Wetenschoppers hebbt em 1988 karteert. De bulgaarsche Kommission för Antarktische Geograafsche Naams hett em 2010 na de spaansche Region Galicien nöömt, ut de Miguel Ángel stammt, de an’n 28. Dezember 2004 toeerst op’n Barg ropstegen is.
Pohl (Familiennaam)
Eng verwandt is de Naam Pohle.
A
, ,
Emig
Emig betekent
Pohl (Familiennaam)
D
, ,
E
, ,
Emig
Emig is de Familiennaam von
Pohl (Familiennaam)
F
,
Emig
Kiek ok bi: Emich.
Pohl (Familiennaam)
H
,, ,
J
,, ,.
K
,.
P
,
S
,.
W
,,.
Woiwodschop Ermland-Masuren
duum|Laag vun Ermland-Masuren in Polen duum|Flagg vun de Woiwodschop duum|Wapen vun de Woiwodschop
De Woiwodschop Ermland-Masuren is ene Woiwodschop in Polen. De Hööftstadt is Allenstein. Ermland-Masuren hett 1.427.091 Inwahners (Stand 30. Juni 2006) op 24.191 km². De Woiwodschop is de süden Deel vun dat ole Oostpreußen (allens wat nich to de Oblast Kaliningrad in Russland tohöört).
Opdeelt is de Woiwodschop in 19 Landkreise un twee Stadtkreise:
Schloot
En Schloot oder Sloot is en oostfreesch un ollnborgsch Woort för’n Watergraven, de an en Acker langs löppt. Dat Water vun’n Acker löppt in den Schloot rin un kann so aflopen. Wenn man den Schloot schier maken will, dann warrt dor „schlöten“ oder „slöten“ to seggt.
En grötteren Schloot warrt as Togschloot oder Togsloot (hoochdüütsch: Zuggraben) betekent. So en Togschloot fallt meestens ünner de Klassifikatschoon ''Water II. Ornen'' un is dorüm in’t Harvst jümmer rein to maken. So en Schloot föhrt dat Water van de Eerdböverflach in gröttere Waterströöm (Kanals, Deepen oder Leiden) un helpt dormit, dat dat Water, wat dör Regen oder Snee rünnerkamen deit, regelt weer aflopen deit.
Carl Krüger
Carl Krüger is de Naam von
* Carl Krüger (1815–1883), düütschen Jurist un Politiker,
Kiek ok bi: Karl Krüger.
Jill Henselwood
Gillian „Jill“ Henselwood (* 1. November 1962 in Ottawa, Kanada) is en kanaadsch Springriederin.
Siet 1989 ritt se up Grand-Prix-Level, 1991 harr se hör eersten Natschonenpriesinsatz för Kanada.
Hör eerst Deelnahm an en internatschonal Championat harr Jill Henselwood 1994 bi de Weltriederspelen in Den Haag. Dor is se mit dat Peerd Canadian Colours antreeden un keem mit de Mannschap up Platz 7 un in de Eenzelwertung up Platz 33. Twalf Johr later reck se mit dat Peerd Special Ed as Deel vun de kanaadsch Mannschap weer den söbenten Platz.
Een Johr later kunn se bi de Panamerikaansch Spelen 2007 mit Special Ed Gold in de Eenzelwertung un Sülver in de Mannschapswertung winnen.
In' Mai 2008 wunn se mit Special Ed den Grooten Pries vun den CSIO 5* Madrid. Later in dat Johr wunn se bi de Olympisch Sömmerspelen 2008 weer mit Special Ed tosommen mit Eric Lamaze, Malcolm Cone un Ian Millar de Mannschaps-Sülvermedaille för Kanada. In de Eenzelwertung reck se Rang 27. 2012 hett se mit de kanaadsch Mannschap ebenfalls an de Olympisch Spelen deelnommen. Dor belegg se mit dat Peerd George 126 un de kanaadsch Mannschap den 5. Platz in de Mannschapswertung un Platz 47 in de Eenzelwertung.
Se leevt in Oxford Mills, Ontario.
5. April
De '''5. April''' is de 95. Dag in’n Gregoriaanschen Klenner oder de 96. Dag, wenn en Schaltjohr is.
Grandes
Grandes is de Familiennaam von
Fabian Müller
Fabian Müller is de Naam von
* Fabian Müller (* 1964), Swiezer Kumponist,
Crawford County (Illinois)
Crawford County is en Kreis (County) in’n US-Bundsstaat Illinois. He hett 19.817 Inwahners (Stand Zensus 2010) op en Rebeet vun 1.150 km². De Sitt vun de Verwalten is in Robinson.
Neustadt (Hessen)
Neustadt is ene lüütsche Stadt in't düütsche Bunnsland Hessen. Se liggt in de Landkreis Marburg-Biedenkopf in de Bezirk Gießen. De Geografische Laag is 	50° 51' n. Br. un 08° 07' ö. L.. De Stadt liggt circa 240 - 300 m över NN. De Fläck is 56,88 km². De Tahl vun de Inwahners is 8973 (1. Juli 2004). Dat gifft 158 Inwahners op en km². De PLZ is	35279. De Vörwahl is 	06692. Dat Pkw-Kennteken is 	MR. De E-Mail-Adresse is magistrat@stadt-neustadt-hessen.de
Crawford County (Illinois)
Historie
De Kreis is an’n 31. Dezember 1816 grünnt worrn.
Demografie
Vun de 20.452 Inwahners bi’n Zensus vun 2000 harrn 9.089 Minschen Arbeit. Dat Inkamen je Kopp vun de hele Inwahnertall weer 16.869 US-Dollar. 11.101 Minschen hebbt op de Highschool ’n Afsluss maakt, ’n Afsluss an’e Universität, de ’n Bachelor-Afsluss oder noch höger weer, hebbt 1.438 Minschen maakt. 10,34 % vun de Inwahners leven 2000 ünner de Inkamensgrenz to de Armoot.
Neustadt (Hessen)
De Börgermeester is Thomas Groll. De Stadt liggt in't mittelhessische Bargland an't Ostend vun de Landkreis Marburg-Biedenkopf. Ter Stadt höören Neustadt, Mengsberg, Momberg un Speckswinkel.
Crawford County (Illinois)
Demografie
3,62 % hebbt 2000 tohuus ’n annere Spraak as Engelsch snackt un 1,33 % vun de Inwahners sünd buten de USA boren worrn.
Vun de Vöröllern her sünd 93,58 % vun de Minschen Witte, 4,53 % Swarte, 0,35 % stammt ut Asien un 0,01 % vun de Eilannen in’n Pazifik. 0,27 % sünd Nakamen vun Indianers. 0,55 % hebbt sik sülven to noch annere Gruppen torekent. 0,71 % hebbt angeven, dat se Vörfohren vun ünnerscheedliche Afstammung hebbt. As Nakamen vun Lüüd ut Latienamerika hebbt sik 1,72 % vun de Lüüd ansehn.
Kommun Sölvesborg
De Kommun Sölvesborg is ene Gemeend in dat Lehn Blekinge in Sweden. Dat höört to de Landschop Blekinge un den Gerichtsbezirk Blekinge. Se hett 16.637 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 186,48 km². De Sitt vun de Verwalten is in Sölvesborg.
Demografie
2006 weren 8,68 % vun de Inwahners buten Sweden boren.
Scholen
De Kommun hett 10 Grundscholen, de vun de Kommun bedreven warrt. De Scholen hebbt alltohoop 1699 Schölers.
Geografie
In de Kommun gifft dat 155 Eilannen, de alltohoop 303 Hektar groot sünd.
Karl Krüger
Karl Krüger is de Naam von
* Karl Krüger (1837–1923), düütschen Geistlichen un Heimaatforscher,
Kiek ok bi: Carl Krüger.
Daniel García
Daniel García oder Daniel Garcia is de Naam von
* Daniel García (* 1971), mexikaanschen Lichtathlet,
Jesus vun Nazareth
thumb|Jesus as Goden Scheper, Maleree in de [[Calixtus-Katakombe in Rom, um 250 rüm]] Jesus vun Nazareth (aramääsch ישוע Jeschua oder Jeschu, up Greeksch Ἰησοῦς Iēsoûs; * wohrschienlich vör 4 v. Chr. in Bethlehem oder Nazaret; † 30, 31 oder 33 in Jerusalem) is en jöödschen Wannerprediger ween. Üm un bi 28 füng he an un is in Galiläa un in Judäa uptreden, hett apentlich Jüngers tohopen sammelt un Lüde, de mit em mitgüngen un hett predigt, sien Volk scholl ümkehren, vunwegen dat Gott sien Riek nich mehr wiet weg weer. En paar Johre later is he vun de Römers an dat Krüüz slahn wurrn.
Jesus vun Nazareth un Jesus Christus
Normolerwiese snackt de Lüde vun Jesus Christus oder vun Jesus vun Nazareth un meent, dat weer doch datsülvige. Man de Forschung geiht, nich eerst siet Rudolf Bultmann, dor vun ut, dat dat amenne twee verscheden Saken sünd: Jesus vun Nazareth is de Minsch, de in Fleesch un Bloot mank de Joden un Römers leevt hett un an't Krüüz slahn wurrn is. He weer en richtigen Minschen un is würklich över de Eer lopen. Man Jesus Christus is de Messias un de Erlöser, an den de Christenheit gloven deit. He hett sik vun den histoorschen Jesus to'n Deel ganz aflööst un sik verbunnen mit Ideen ut ganz annere Glovens un Philosophien, as Gnosis un Mysterienreligion, man he is ok torecht snittjert wurrn na Wöör vun de Profeten ut dat Ole Testament. Jesus vun Nazareth is de sö nömmte histoorsche Jesus, man Jesus Christus is de Christus, so as he künnigt maakt wurrn is.
Wo sik wat finnen lett över den histoorschen Jesus
Jesus hett süms nix upschreven. Meist allens, wat vun em bekannt wurrn is, kümmt vun siene Jüngers un vun de Lüde, de em toeerst nalopen sünd. Man dat hett tominnst tein Johre lang duert, bit se to'n eersten Mol wat över em upschreven hefft. Düsse Borns weert hüdigendags vun Forschers över dat Nee Testament unnersöcht na de Methode vun de Histoorsche Kritik. Man nich bloß in de Bibel gifft dat Tüüchnissen över Jesus.
Tüüchnissen buten Kark un Gloven
Dat gifft bloß en paar Schrievers mank de Joden, Römers un Greken, de vun Jesus schrievt. Man dor geiht dat meist bloß üm sien Dood bi un nich üm dat, wat he lehrt hett.
De jöödsche Historiker Flavius Josephus vertellt in siene Antiquitates Judaicae (20,200), dat Jakobus de Gerechte henricht’ wurrn is. Ganz bito nömmt he em den Broder vun Jesus, „de Christus nömmt warrt“. Veel Forschers meent, dat weer dat eerste Mol, dat Jesus würklich buten dat Christendom nömmt wurrn is, man annere twiefelt dor an, dat en jöödschen Historiker Jesus den „Christus“ nömmt hebben schall. Just so, as bestimmte Versen in dat „Testimonium Flavianum“ (Josephus, An. 18,63f) weert düsse Wöör hüdigendags meist so ankeken, dat in latere Tieden christliche Schrievers an Josephus sien Originaltext rumfummelt harrn. Tacitus vertellt üm 117 rüm in siene Annales vun „Chrestianers“, de vun Kaiser Nero in dat Johr 64 de Schuld an den Brand vun Rom kregen hefft. He schrifft wieter (Book XV,44 ):
Sueton hett üm dat Johr 120 rüm in sien Leven vun den Kaiser Claudius schreven: (Kap. 25,4 ), düsse Claudius harr
ut Rom verdreven (in dat Johr 49). Man dat is nich seker, dat de Naam „Chrestos“ wat mit Jesus Christus to doon hett.
Christliche Tüüchnissen
Wat to weten över Jesus vun Nazareth kriggt een sunnerlich, wenn een de veer Evangelien, de Breven vun den Apostel Paulus un en Reeg vun Apokryphen unnersöken deit. Düsse Schriften sünd upschreven wurrn vun Christenlüde, de tomeist Joden ween sünd. Se hefft avers dor an glöövt, dat Jesus vun de Doden upstahn is (kiek bi Mk.16,6 un Apg. 2,32). Dorüm wollen se an un for sik nich över den Minschen Jesus vun Nazareth sien Leven schrieven, man Tüüchnis afleggen vun sien Upstahn un dorvun, dat se menen, he weer de Messias. Vun den Anfang vun de Forschung över dat Nee Testament af an is vun dorher ümstreden, of een sik up dat verlaten kann, wat düsse Texten vun Jesus sien Leven hören laat.
Den Apostel Paulus siene Breven sünd tostanne kamen twuschen 50 un 64. Över Jesus sien Leven is dor meist gor nix in to finnen. Man en Reeg vun siene Wöör un en beten wat vun dat, wat in de eerste Gemeende in Jerusalem över em rümsnackt wurrn is, warrt denn doch fudder geven.
De dree Synoptischen Evangelien geevt dor Henwiesen up, dat de Tempel vun Jerusalem al to Dutt gahn is (Mk. 13,2; Mt. 22,7; Lk. 19,43f). Somit is an to nehmen, dat se eerst na den Jöödschen Upstand in de Johren 66 bit 70 upschreven wurrn sünd. So, as Forschers dat hüdigendags sehn doot, is keen vun ehre Schrievers mank Jesus siene eersten Jüngers ween. Wat in düsse Evangelien steiht, kann denn nich ankeken weern as Berichten vun Tügen, de dorbi ween sünd.
De Schrievers vun dat Matthäus- un dat Lukasevangelium hefft al dat Markusevangelium oder dor noch ene öllere Vörform vun as Grundlaag för ehr Evangelium nahmen. So seggt dat de Tweeborntheorie, de wiethen as richtig ankeken warrt. Dor hefft se de Kompositschoon vun övernahmen un ok de meisten Texten. Dor hefft se denn ehre egene Theologie mit rinarbeit’ un dorbi ok an de Vörlaag rumfummelt. Bavenhen hefft se den „Born Q“ in ehr Evangelium mit inbröcht. Dat is en Schrift mit Reden un Spröök vun Jesus, de wohrschienlich twuschen 40 un 70 sammelt un upschreven wurrn sünd. Lieke Spröke vun Jesus sünd ok in Syrien tohopenstellt wurrn un later in dat Thomasevangelium rinschreven wurrn. All düsse Saken sünd Johrteinte lang mündlich wieter geven wurrn, ehr se denn to Papeer bröcht wurrn sünd (Lk. 1,2). De öllsten Delen dorvun könnt vun Jesus siene Jüngers stammen un vundeswegen kann dat ok angahn, dat dor originale Wöör vun Jesus mank sünd.
In dat Johannesevangelium staht Saken in, de unafhängig vun de annern Evangelien vun Jesus vertellt. Ofschoonst dat Evangelium eerst laat upschreven wurrn is (100 – 130), sünd dat na de Meenung vun hüdige Forschers to’n Deel Saken, de wat vun den histoorschen Jesus överlevern doot.
Forschung över Jesus sien Leven
Vun um un bi 1750 af an hett dat an de Universitäten en Forschung över Jesus sien Leven geven, de nich mehr afhängig weer vun den Karkengloven. Mit de Methoden vun de Wetenschop scholl dor en Unnerscheed in maakt weern twuschen de schiere histoorsche Wohrheit un dat, wat Theologie un Gloven in dat Nee Testament ut den histoorschen Jesus maakt harrn. Toeerst hefft veel Forschers meent, se konnen direktemang ut dat Nee Testament rutlesen, wie Jesus sien Leven aflopen weer. Tieden un Saken, de in dat Nee Testament fehlen döen, hefft se faken eenfach toföögt, just so, as se sik dat vörstellen döen. Annere Forschers menen, dat Nee Testament, dat weer reinweg Mythologie un nix vun dat, wat dor in steiht, weer würklich passeert. Düsse Lüde hefft ok afstreden, dat Jesus överhaupt leevt hett. Vun Albert Schweitzer sien groot Book „Geschichte der Leben-Jesu-Forschung“ af an (1899) gellt de Methoden un ok de Thesen vun düsse öllere Forschung över Jesus sien Leven nix mehr.
In dat 20. Johrhunnert sünd de Methoden vun de Histoorsche Kritik jummers akrater wurrn. Ok Borns vun buten de Bibel sünd hento nahmen wurrn. So konn dat pröövt weern, wat dat mit de Geschichten, de in dat Nee Testament staht, up sik hett. Ok hefft de Forschers jummers mehr rutfunnen över Archäologie, Sozialgeschicht, Orientalistik un Judaistik, wat dat Jodendom in Palästina to Jesus siene Tied angeiht. Unner annern keem dat dorher, dat de Schriftrullen vun dat dode Meer funnen wurrn sünd. Vundeswegen meent hüdigendags de meisten Forschers, dat Jesus worraftig leevt hett un dat sik tämlich goot seggen lett, wie he leevt hett, wie he sturben is, wat he hauptsächlich predigt hett un wie he to annere Gruppen mank de Joden stahn hett.
Naam
Jesus is de latiensche Form vun dat ooldgreeksche Ἰησοῦς, wat nu wedder den hebrääschen un aramääschen Naam „Jeschua“ (korte Form: „Jeschu“, lange Form: „Jehoschua“) översetten deit. Düsse Vörnaam för Jungs is tohopenföögt ut Gott sien Naam „JHWH“ (korte Form „Je-“) un dat hebrääsche Verb „schua“ („eddel ween“, „üm Hölp ropen“) oder „jascha“ („redden“, „hölpen“). Tohopentrocken gifft dat den Naam „Jeschu’ah“: „[Gott sien]Hölp“. So düüdt dat ok Bibelstellen ut, as Mt. 1,21 oder Apg. 4,12, wo sien Naam „Gott is de Hölp“ oder „De Herr rett’“ heten deit. Dat gifft en paar Bibelstellen, de sett noch achter den Vörnaam: „Josef sien Söhn“ (Lk. 3,23; 4,22; Joh. 1,45) oder ok „Maria ehr Söhn“ (Mk. 6,3; Mt. 13,55). Meist steiht dor avers „Nazarenos“ achter oder ok „Nazoraios“. Dor schall mit klaar maakt weern, dat he ut Nazareth stammen deit. In Mt. 2,23 warrt dat verklaart mit en Vörhersaag, de in dat Ole Testament so gor nich in steiht:
(Na Karl-Emil Schade sien Neet Testament.)
Faken warrt dat ok mit en Woort ut Jesaja 11,1 verklaart, wo de Messias en „Spraten“ (nēṣer, נֵצֶר) vun David nömmt warrt. Unner Umstänn düüdt de Schrievers vun de Evangelien dor ok en Ökelnaam mit um, de ok for Christenlüde in de Kuntreien vun Syrien begäng ween is (nasraja) un de för Jesus bruukt wurrn is (Mt. 26,71; Joh. 19,19), üm em wat rünner to maken (Joh. 1,46). . In den Talmud steiht düsse Schimpnaam as noṣri. Dat gifft avers ok Gelehrten, de meent, Nazoraios keem vun Nasiraios. Düsse Nasiräer, dat sünd Lüde ween, de mit en Eed swaren harrn, sik de Haare nich af to snieden un keen Wien to drinken. Ok an ene Lieken wollen se nich rangahn (Num. 6,2-7). In de Bibel weer Samson ehr Vörbild(Ri 13,5.7; 16,17). . Man, anners as Johannes de Döper, hett Jesus na dat Nee Testament Wien drunken (Mk.2,22;14,23), hett ok Dode anfaat (u. a. Mk.5,41) un wull vun en Eed nix weten (Mt.5,34). Eerst an den Avend vör sien Dood hett he seggt, he wull vun nu af an keen Wien mehr drinken, bit Gott sien Riek ankamen weer (Mk. 14,25).
Wo he boren is, wonnehr he boren un storven is
De Wiehnachtsgeschichten ut dat Nee Testament mit ehre Vertellen vun Jesus sien Geboort (Mt. 1-2;Lk.1-2) un ok dat apokryphe Evangelium vun Jesus siene Kinnertied na Thomas weert wiethen as Legenn ankeken. Wat dor in steiht, fehlt in den Logienborn un ok in dat öllste Evangelium na Markus. Bavenhen gifft dat grote Unnerscheden twuschen jem un dor staht ok allerhand Saken in, wo een sehn kann, dat sik dat dor um Mythen un Legennen bi hannelt. Düsse Vertellen sünd nich upschreven wurrn, vunwegen dat se en Bericht över Jesus siene wohre Kinnertied geven wollen, man wiel se kunnig maken un utsmücken wollen, dat Jesus de Messias is. Dor stellt se Jesus siene Geboort in en Rahmen to, de tohopenknütt is ut Spröök, de in dat Ole Testament vörherseggt wurrn sünd.
De Kinnermoord in Bethlehem is ut de Historie nich bekannt. He kümmt bloß in de Bibel vör. Man Herodes den Groten sien Grueldaat (Mt. 2,23) is na dat Vörbild vun de Geschicht vertellt, de in dat Ole Testament, in dat 1. Book Mose 22 upschreven steiht. Dor hett de Pharao vun Ägypten dat dor up afsehn, all Jungs vun de Israeliten in sien Land üm to bringen. Mit düsse Geschicht schall Jesus henstellt weern as en ne’en Mose, de sien Volk in de Freeheit föhrt. Just densülvigen Grund hett dat, wenn Matthäus vertellt, dat de Hillige Familie vör Herodes sien Kinnermoord na Ägypten utbüxen deit. Just so as de Arzvadder Joseph is he in Ägypten ween, un just as Mose is he ut Ägypten na Israel kamen. So harr dat ja de Prophet Hosea vörher seggt:
De Geschicht is also nich würklich passeert, man tohopenknütt wurrn na verscheden Spröök un Tosagen vun dat Ole Testament.
Ok, dat he in Bethlehem boren ween schall, hoolt de meisten Forschers för en Legenn, de na dat Ole Testament upstellt wurrn is. Bethlehem weer en lüttje Stadt, nich wiet af vun Jerusalem. Man de Prophet Micha harr in Mi. 5,1 ankünnigt, dat de Messias as een, de ut David siene Familie keem (Mt. 2,1.6;Lk. 2,4), in Bethlehem boren weern scholl. Historikers glöövt avers ehr, dat Jesus in Nazareth boren wurrn is just so as sien Vadder. Dor leev ja ok siene Familie (Mk. 6,1 ff; Mt. 13,54), un dor is he „uptagen“ wurrn (Lk. 4,16.22).
De Geboortsdag un dat Johr vun siene Geboort sünd al bi de Eersten Christen unbekannt ween. Na Mt. 2,1 is he vör Herodes den Groten sien Dood boren wurrn. Historikers meent, dat dat woll stimmt. Man wat Lk. 2,2 vertellt, dat he boren is, as unner Publius Sulpicius Quirinius to’n „eersten“ Mol dat Volk tellt weern scholl, dat stimmt woll nich. Herodes de Grote is üm 4 v. Chr. dootbleven, man Quirinius is eerst 6 n. Chr. Statthöller vun Syrien wurrn. Vun en Volkstellen vunwegen de Stüürn is vördem ok nix bekannt. Wenn Jesus vör Herodes den Groten sien Dood boren is, kann he nich ok to Quirinius siene Tied as Statthöller boren ween sien. Ok de Steern vun Bethlehem warrt nich mehr bruukt, üm dor de Geboort vun Jesus mit ut to reken. Just so as bi de Hilligen Dree Königen hannelt sik dat dor üm en Motiv vun de Verkünnigung bi. De christlichen Tahlen vun de Johre, de mit dat Johr 1 up Jesus siene Geboort folgen doot, is tostanne kamen vunwegen en Rekenfehler.
In Tosamenhang vertellt de Evangelien bloß man vun de lesten Johren vun Jesus sien Leven. Na Lk. 3,1 is Johannes de Döper uptreden „in dat 15. Johr vun Kaiser Tiberius siene Herrschop“. Dat is de eenzigste Tahl vun en Johr, de in dat ganze Nee Testament akraat wedder geven is. Na düssen Henwies weer Jesus vun 28 af an opentlich uptreden, wohrschienlich vun dor af an, as Johannes achter Trallen sitten dö. Dormols schall he üm un bi 30 Johre oold ween hebben (Lk. 3,23).
Familie
thumb|[[El Greco – „De hillige Familie“, 1604]] De Bibel vertellt in Mk. 6,3 un Lk. 1,27, dat Jesus dat eerste Kind vun Maria weer. Na Lk. 4,22 is he ok as Joseph sien Söhn ankeken wurrn. Maria un Joseph weern beide ut Nazareth. In twee Listen, de mit de Würklichkeit nix to doon hefft, staht Jesus siene Vöröllern upschreven (Mt. 1; Lk. 3). In düsse Listen warrt he as Nakamen vun Abraham un vun König David henstellt. De beiden Listen stimmt avers nich övereen. Liekers meent dat Nee Testament, Jesus weer tüügt vun’n Hillgen Geist un he weer boren vun ene Jungfro (Mt. 1,18; Lk. 1,35). In Gal. 4,4 un in Openbarung 1,1.5 warrt avers nich vun en Jungfro, man vun en „Fro“ snackt. Vunwegen dat de Henwies up de Geboort vun den Messias as Söhn vun en Jungfro al in dat Ole Testament bi Jes. 7,14 steiht, is an to nehmen, dat Maria vunwegen düsse Vörhersaag eerst later to en Jungfro verklaart wurrn is. Mit de histoorsche Würklichkeit hett ok dat nix to doon.
Dat gifft Stellen in den Talmud, wo Jesus as en unehlich Kind henstellt warrt. Man wohrschienlich hannelt sik dat dor üm Polemik gegen dat Christendom bi. De ümstreden Theologen Gerd Lüdemann meent avers doch, en gewissen röömschen Suldaten mit Naam Panthera harr Maria Gewalt andaan. So steiht dat ok bi den röömschen Philosophen Celsus to lesen. Lüdemann meent, so keem dat tostanne, dat Jesus nich den Naam „Jeschua ben Joseph“ kregen hett, so as dat dormols begäng ween is. Ok, dat he to siene Vadderstadt Nazareth nich so recht henhören dö, keem vun dorher.
In Mk.6,3 warrt vertellt, dat Jesus veer Bröder harrt hett: Jakobus, Joses oder Joseph (Mt. 13,55), Judas un Simon. Dor kümmt noch en Reeg vun Sustern to. Woveel dat akraat ween sünd, warrt nich seggt. Een mutt avers weten, dat in de Bibel de Wöör „Broder“ un „Suster“ ok Verwandte menen könnt, de en beten wieter weg staht. In Lukas 2,43 steiht, dat Jesus al as en lüttjen Fent vun sien Familie weglopen is, vunwegen dat he sik mit de Schriftgelehrten in den Tempel rümstrieden dö. Man dat is wohrschienlich en Legenn, de Jesus as en Wunnerkind henstellen schall.
Na de Synoptikers hett Jesus sik vun den Momang af an, wo he opentlich uptreden dö, nich sunnerlich goot mit siene Familie verstahn. To de Tieden weer dat ganz klaar, dat de öllste Söhn sik för siene Familie intosetten harr. So verstünnen de Lüde ok dat veerte Geboot: „Du schaßt Vadder un Mudder in Ehren hollen“. Man wenn een mit Jesus mitgahn wull, möss he Vadder un Mudder verlaten, just as he sülms dat ok daan harr (Mt. 10,37; Lk. 14,26). Na Mk. 3,21 hefft siene Verwandten versöcht, em torüch to hollen un hefft em ok för dull verklaart. Man Jesus schall antert hebben:
Wat Jesus hier seggen dö, hett mit de Traditschoon vun dat Jodendom nix mehr to kriegen harrt, ofschoonst he dat Geboot nich uplööst hett. An annere Stäe meen he ok dörchut, dor scholl een sik na richten.
So, as Mk. 6,16 dat vertellt, is Jesus in ganz Nazareth aflehnt wurrn. He weer denn gor nich mehr torüchkehrt in siene Vadderstadt. Man na Mk. 1,31 hefft sik Froenslüde ut sien Krink üm em un üm siene Jüngers kümmert. Se sünd na Mk. 15,41 bit to’n Dood bi em bleven. Na Joh. 19,26f weer dor ok siene Mudder mit bi ween. He schall sik noch an’t Krüüz üm ehr sorgt hebben un hett se en annern Jünger an’t Hart leggt. Ofschoonst in Joh. 7,5 steiht, dat siene Bröder „nich an em glöven döen“, weern doch en Reeg vun Lüde ut siene Verwandtschop, dormank ok siene Mudder un sien Broder Jakobus, bi de eerste Christengemeen mit bi. Vunwegen dat he em sehn hett, as he upstahn weer vun de Doden (1. Kor. 15,7), is sien Broder Jakobus later de Baas vun de Gemeen in Jerusalem wurrn. Paulus hett em un annere Verwandten bi sien eersten Besöök in Jerusalem drapen (Gal. 1,19)
Spraak, School, Beroop
thumb|[[Giotto di Bondone – „Jesus mank de Schriftgelehrten“]]
Als en Joden ut Galiläa hett Jesus in’n Alldag dat westliche Aramääsch snackt. Dat gifft ok en paar Snacks vun Jesus in dat NT up Aramääsch. De Fraag, of dat mööglich is, greeksche Wöör un Snacks torüch to översetten in de Aramääsche Spraken, is vun Joachim Jeremias af an en wichtigen Henwies, wie “echte” Wöör vun Jesus vun Spröök ut de Tied vun de eersten Christenlüde unnerscheden weern könnt.
Hebrääsch is de Spraken vun Israel siene Hillige Schrift. Man to Jesus siene Tied is dat in Palästina meist gor nich mehr snackt wurrn. Dat kann avers angahn, dat Jesus düsse Spraken leifig snackt hett, vunwegen dat he dat Ole Testament goot kennt hett un dat ok in de Synagogen vun Galiläa vörlesen un utleggen dö. Man dat kann ok angahn, dat he Bibeltexten över de Targumim kennen lehrt hett. Dor weern de hebrääschen Schriften in up Aramääsch översett’. Wat he bavenhen ok de greeksche Koine leifig snacken konn – dat weer ja dormols de Verkehrsspraken in den Osten vun dat Röömsche Riek – dor gifft dat keen Belegen för.
Ut Jesus siene Jugendtied vertellt de Evangelien meist gor nix. In Lk. 2,46f steiht, dat he up de Schriftgelehrten in Jerusalem al groten Indruck maakt hett, as he eerst twölf Johre oolt ween is. Se wunnern sik, wie goot he in de Bibel Bescheed wüss. In Familien, de sik nich so goot stünnen un de sik keen Schriftrullen kopen konnen, lehren Kinner de Bibel, wenn se regelmatig na de Synagogen hengüngen. Up’n Lanne weer dat dormols ok bloß in de Synagogen mööglich, dat de Kinner schrieven un lesen lehrt hefft. Na Lk. 4,16 hett Jesus in de Synagoge vun Nazareth ut de Torah vörleest, ehr he dor över predigt hett. Ok in Mk. 6,2f steiht, dat he dor predigt hett. Man dat öllste Evangelium unnerstrickt nu just, dat de Lüde Jesus dat Predigen nich totroen döen un dat he anners predigt hett, as dat na de Traditschoon begäng weer.
Wenn Jesus siene Hörers faken fragen deit „Hefft Ji dat denn nich leest…?“ (Mk. 2,25;12,10.26; Mt. 12,5; 19,4 u. a.), denn bedutt dat woll, dat he sülms lesen konn. Of he ok schrieven konn, is nich bekannt. Bloß in Joh. 8,6.8 steiht, dat he wat mit’n Finger in’n Sand schreven oder maalt hett. Unner Umstänn bedutt dat, dat he schrieven konn.
Siene Aart to predigen un to snacken stimmt övereen mit de vun de Rabbiners (Halacha un Midraschim). Siene eersten Jüngers hefft em „Rabbi“ nömmt (Mk. 9,5; 11,21; 14,45; Joh. 1,38.49; Joh. 3,2; 4,31 u. a.) oder ok „Rabbuni“ (Mk. 10,51; Joh. 20,16). Düsse Titel is aramääsch un heet „mien Meester“. Dat weer datsülvige as up Greeksch διδασκαλος (Didaskalos), wat „Schoolmeester“ bedüden deit. Düsse Titels drückt de Jüngers ehren Respekt ut. Se hefft Jesus dor just so veel mit gellen laten as de Pharisäers, de sik as Utlegger vun Mose siene Gesetten ok mit düsse Titels nömen döen. Pinchas Lapide meent, Jesus harr de Torah akraat so utleggt as de verscheden Rabbinerscholen to siene Tied, he möss dor woll en Rabbinerschool üm besöcht hebben.
En Rabbi hett dortieds nich vun den Unnericht leevt, man he hett en normalet Handwark utöövt. As eersten Söhn vun ene frame jöödsche Familie hett Jesus densülvigen Beroop lehrt as sien Vadder. Joseph is Botimmermann ween. Up Greeksch heet dat τεκτων (Tektoon) heten. Faken warrt dat, nich ganz richtig, mit „Timmermann“ översett. He weer avers woll in’n Huus- un Scheepsbo togange. Wohrschienlich möss Jesus as Jung al hölpen, dat Broot för de Familie to verdenen (Lk. 2,51). Man in dat NT steiht dor nix vun in, dat he ok Timmermann ween is.
Wie he mit den Döper Johannes torecht kamen is
All Evangelien vertellt, dat Jesus anfüng un apentlich uptreden is na siene Dööp dör Johannes. De Synoptikers stellt Johannes hen as Propheten, de dat Leste Gericht künnig maken deit, wat nich mehr wiet weg is (Mt. 3,7-12; Lk. 3,7ff). Na Lk. 1,5 stamm he ut en Preesterfamilie un na Lk. 1,80 hett he as en Asketen in de Wööst leevt. De Dööp, mit de he döpen dö, hett dat mit sik bröcht, dat Gott de Minschen vergeven dö. Nödig weer dat avers, vördem eerst mol de Sünnen to bekennen. Anners sütt dat bi Flavius Josephus ut. He stellt Johannes ganz anners hen as en hellenistischen Philosophen (Ant.18, 116-119) un sien Dööp verklaart he to en Ritual, üm dor dat Lief mit rein to maken.
Na Mt. 11,2ff („Büst du de, de dor kamen schall?“), hett de Döper, de al achter Trallen seten hett, up en Messias up de Eer luert. All Evangelien kiekt em an as den lesten Propheten vun den Olen Bund. Dor leggt se den Toon mit up de Saak, dat he (bloß) en Tügen un Vörlöper vun Jesus is (t. B. Mk 1,7; Lk 3,16; Mt 3,11; Joh 1,7f; 3,28ff u. a.).
Worraftig hefft Jesus un Johannes ehre Anhängers ok mit’nanner wat to kriegen harrt un ok mit’nanner snackt (Joh.4,1). Later sünd se denn avers Gegenspelers wurrn. Nah Joh. 3,22ff hett Jesus en tiedlang just so Lüde döfft as Johannes un hett ok en Reeg vun den siene Jüngers afwurben. Dor weern de Bröder Simon Petrus un Andreas mank (Joh. 1,35-42).
Na Mk. 2,16-19 hett he avers nix weten wullt vun Johannes sien Fasten un siene Askese. To Disch seten hett he faken just mit so’n Joden, de na de Meenung vun de Schriftgelehrten „unrein“ ween sünd.
Wo he uptreden is
thumb|Wo Jesus unnerwegens ween hebben schall
Jesus warrt hüdigendags as en „Wannercharismatiker“ ankeken. He schall unner den Infloot vun en „charismatisch Milieu“ in dat dormolige Galiläa stahn hebben. De Eersten Christen harrn denn so wieterleevt, as he dat ok daan harr. He harr sülms meent, he weer bloß na de „verloren Schaap vun dat Huus Israel“ henschickt (Mt. 10,5; 15,24).
Wo he langskamen is, kann een hüdigendags nich mehr akraat rutfinnen. Veel Stäen, wo de Evangelien vun snacken doot, sünd eerst vun de Redaktschoon vun dat Nee Testament dor inschreven wurrn. Dor kann een denn bloß an sehn, wie wiet dat Christendom al utbreedt weer, as de Texten upschreven wurrn sünd. Nich wietaf vun Nazaret weern Kana un Naïn. Faken weert ok Kafarnaum, Magdala, Bethsaida un Chorazim an dat nöördliche Över vun dat Meer vun Genezareth nömmt. Wieter na Süüdosten to is Gerasa ween (Mk. 5,1), noordwestlich weern Tyros un Sidon (Mk 7,24). Unner Umstänn is Jesus ok dör Samarien dörtagen (Joh. 4,5 gegen Mt. 10,5). Düsse Provinz in Palästina harr fröher to dat Königriek Israel tohöört. Dor wullen se vun den Tempel in Jerusalem nix weten. Städer, as Sepphoris, Tiberias un Cäsarea Philippi (Mk. 8,27) weern vun de Römers oder vun de Herodianers boot wurrn. In düsse Städer hett Jesus sien Foot nich sett’.
In Kafarnaum schall Jesus na Mk. 1,21ff un Lk.4,23 toeerst uptreden sien. Na Mt. 4,12 is he dor in Petrus sien Huus ringahn un na siene Reisen is he dor ok fökener hen torüch gahn. (Mk. 1,29; 2,1; 9,33; Lk. 7,1). Mt. 9,1 seggt dorüm ok, dat weer „siene Stadt“. Dormols hett düt Fischerdörp justament an de Grenz twuschen de Gemarken vun Herodes Antipas un vun Philippus legen. Unner Umstänn hett Jesus just hier Quartier nahmen, weil he slank över de Grenzen utbüxen konn, wenn Herodes siene Lüde achter em her weern (Lk. 13,31ff).
thumb|Dat hüdige Kapernaum
Archäologen hefft in Kafarnaum Överresten vun schedderige Fischerhüser ut dat 1. Johrhunnert utbuddelt. Een vun düsse Hüser weer twuschen 50 un 100 n. Chr. nee torechtmaakt wurrn. An siene Wänn finnt sik Inschriften mit Kalkfarv, wo Jesus un Petrus in nömmt weert. Ok is to sehn, dat hier mol Minschen to’n Goddesdeenst tohopenkamen sünd. Dorüm warrt annahmen, dat sik dat dor üm en fröhe christliche Karken bi hannelt. Unner Ümstänn is de in dat Huus oder över dat Huus vun Petrus boot wurrn.
Jesus maakt Gott sien Riek kunnig
thumb|left|School vun Reichenau – „Christus sprickt to siene Jüngers“, 1010 Hööftartikel: Gott sien Riek
As Jesus uptreden dö, güng dat sunnerlich um siene Lehr vun „Gott sien Riek“ (Mk. 1,16). He hett dor an de Lehr vun de Propheten ut de Bibel mit anknütt, sunnerlich an Deuterojesaja, un ok an de Apokalyptik, so, as de in dat Book Daniel in dat Ole Testament steiht. Wat Gott sien Riek bedüden deit, warrt in de Evangelien verklaart, wenn Jesus sik mit de Lüde unnerhöllt, wenn he Glieknissen vertellt un ok dör dat, wat he maken deit. In de Texten ut dat Nee Testament, de nich för Joden schreven wurrn sünd, man för Heidenchristen, is vun „Gott sien Riek“ nich veel to hören. För de dormoligen Joden weer dat avers en bekannten Begreep. Gott sien Riek geiht bit an de Wuddeln, wenn Gott, un nich de Minsch, bigeiht un de Weltgeschicht up’n Kopp stellt un to Enn bringt. Eerst Johannes Weiß un Albert Schweitzer hefft dat in ehre Forschungen rutfunnen, wie radikal de Bibel düsse Saak denken deit.
Dat gifft Wöör vun Jesus, de maakt kunnig, dat dat nich mehr lang duern schall, bit dat losgeiht mit Gott sien Riek. Annere Wöör snackt dor vun, dat dat al losgahn is. Fröher hefft neetestamentliche Wetenschopplers sik dor in’e Plünnen över kregen, of Jesus meen, Gott sien Riek scholl eerst noch kamen („Futurische Eschatologie“, so Albert Schweitzer), oder of he de Meenung weer, Gott sien Riek weer doch al dor („Präsentische Eschatologie“, so Charles Harold Dodd). Vun um un bi 1945 af an seht de Exegeten de Saak so: Wi mütt nich mehr na de Aart vun de Literarkritik de Jesuswöör ut’nanner plünnen in „echte“ un „unechte“ Jesuswöör. Man de tokünftige un de hüdige Eschatologie höört, as twee Sieten vun ene Medaille, tohopen. So leest se dat jedenfalls ut dat „Use Vadder“ im Mt. 6,9-13 rut
Dat de Welt bold unnergahn schall, warrt in de Wöör vun den Satan sien Fall (Lk. 10,18ff) andutt un ok in den Striet över de Fraag, of Jesus sien Kraft to’n Gesundmaken vun’n Beelzebub oder vun Gott harr (Mt. 12,22ff par.). Vunwegen dat dör Jesus sien Doon dat „Riek vun dat Quade“ sien Kraft al to’n Deel verloren hett, sütt dat so ut, as wenn dat mit Gott sien Riek al losgahn weer. In den „Störmerspruch“ (Mt. 11,12) höört sik dat so an, as wenn vör den Anfang vun Gott sien Riek eerst mol gewaltig Verdreet un Striet stünnen, de vun Johannes den Döper siene Tied bit in Jesus siene Dage hen wohren schollen. In Mk. 1,15 is Jesus sien Woort „Nu is de Tied aflopen, de Gott sik vörnahmen hett“ (na Johannes Jessen) de Anfang vun Gott sien Riek.
De Wöör, wo Jesus allerhand Minschen selig priesen deit (Lk. 6,20ff; Mt. 5,3) stammt woll ut den Logienborn. Dor warrt in künnig maakt, dat Gott sien Riek för de Lüde, de arm sünd oder trorig, de keen Macht hefft oder de verfolgt weert, al dor is un dat dat nich mehr lang duert un denn schall dat en gerecht Enn mit all de Noot hebben. Faken meent Forschers ok, de Antwoort up den Döper siene Frage in Mt.11,4ff geiht up den histoorschen Jesus torüch. Dor wiest he mit den Finger dor up, dat de Minschen doch al mitkregen hefft, wie allens anners wurrn is. Siene eerste Predigt na Lk. 4,18-21 besteiht bloß ut en Satz: „Vundagen is düt Woort (Jes. 61,1ff) vör Jo Ohren wohr wurrn.“