cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rutherford Birchard Hayes
Präsidentschapskandidat vun de Republikaansch Partei
All siet März 1876 weer Hayes as mögelk Kandidat för de amerikaansch Präsidentschap in’t Gespräch. He gull as politisch unvörbelast un weer nich in Skandale verwickelt. He sülvst hett dor nicht dran glöövt, dat he sück tegen naamhafte Konkurrenz in de eegen Riegen dörsetten kunn. Up de Republican National Convention in’ Juni 1876 kreeg he aber denn doch in den söbenten Wahlgang de notwendige Stimmenmehrheit, um as Spitzenkandidat nomineert to wurrn. Sien Running mate as Kandidat för de Viezpräsidentschap weer de Kongressafordnte William Almon Wheeler.
Wittmund
Neetiet bit 1744
1607 kreeg Wittmund dat Marktrecht vun Graf Enno III. Dat Harlingerland bleev den Grafen hörig. Landstände, as se sück in Oostfreesland herutbildt harrn un de 1611 in den Osterhusischen Akkord hör Rechter sekerstellt sehn, geev dat in't Harlingerland nich. Stattdessen wurr in Esens en fürstliche Kanzlei för de Verwalten vun de Landstreek inricht. Dat Harlingerland hörr aber liekers to de Grafschap Oostfreessland.
In' Dartigjohrigen Krieg weer Oostfreesland woll nich Schauplatz vun Kamphandlungen, wurr aber vun de Truppen as Verhalensruum bruukt. Dreemal (1622–1624, 1627–1631 un 1637–1651) sünd frömd Truppen nah Oostfreesland intrucken, worünner ok dat Harlingerland to lieden harr. Besünners stark bedrapen weer de Region vun de Besetten dör de Mansfelder (1622-1624). Wiels den Krieg is in Oostfreesland ok de Pest utbraken, Doodentallen för dat Rebeet sünd aber nich dokumenteert.
Helmut-Ernst Miericke
duum|Gedenksteen för Helmut Ernst Miericke an’n Helmut-Ernst-Miericke-Weg in Stood Helmut-Ernst Miericke (* 22. August 1913 in Buer; † 6. Juni 1973) weer von 1959 bet 1973 de Regerungspräsident von’n Regerungsbezirk Stood.
Rutherford Birchard Hayes
Umstreeden Wahlutgang
De Präsidentschapswahl vun 1876 is nich sofort entschedd wurrn. Hayes' Herutforderer vun de Demokraatsch Partei, Samuel Jones Tilden ut New York, wunn de Mehrheit vun de Stimmen in’t Land; dat keem aber to erheblich Diskrepanzen in veer Bundsstaaten, allen vöran in’ Bundsstaat Florida. De Kongress hett to Klärung vun dat Resultat en Kommission insett, in de de Republikaner knapp de Mehrheit harrn. De Kommission hett denn den Sieg in all veer Staates Hayes tospraken: vun 15 Stimmen 8 för Hayes, 7 för Tilden, genau nah Parteianhängerschap. De Demokraatsche Partei weer dormit nich tofrä un dat geev immer mehr Drohrufe in’t ganze Land, so as Tilden or Blood! (Tilden oder Blood). Letztendlich geev Tilden nah, nahdem de Republikaner hüm verspraken harrn, de militärisch Besetten vun de Süüden dör Truppen vun de Union to beenden. Dat weer gliekbedüüdend mit dat Enn’ vun de Rekonstruktionspolitik.
Präsident vun de USA
Rutherford Hayes wurr an’ 5. März 1877 as 19. Präsident vereidigt. An’ 6. März stell he sien nee Kabinett vor, dem ünner annern ok de liberal instellt Carl Schurz as Binnenminister anhörrn de. Mit David McKendree Key as Postminister keem ok eerstmals en Mann in’t Kabinett, de fröher to de Konföderierten hörrt harr. Hayes gung tegen de siet de Grant-Regeeren herrschend Korruption in de Verwalten vör. He hett sück ok mit eenig republikaansch Parteifründen anleggt, de en eegen Huusmacht mit Hülp vun illegal Methoden upbaut harrn. Dorto hörr ok Roscoe Conkling in New York. Hayes hull aber dat geven Verspreken un hett de militärisch Besatzung vun de Süüdstaaten beend. De Maßnahm weer damals temelk ümstreden, hulp aber de Weertschap vun’ Süüden, weer up de Beenen to kommen. Up de anner Siet kunnen de Witten in de Süüdstaaten hör old Machtposition weer innehmen, wenn ok nich mit Hülp vun de Slaveree. Dorför wurr aber Gesetze to de Rassentreenung erlaaten, de den Grundsatz „gliek, aber getrennt" (Equal but separate) verfochten. Ditt Prinzip wurr 1896 vun dat Böverste Bundsgericht utdrücklich as rechtenes anerkannt. Mit Hülp vun Wahlstüern (Poll tax) wurrn völ Swaarten vun hör Wahlrecht utslooten. Ofschoons sück Hayes as republikaansch Präsident för en Utgliek mit den Süüden insett harr un de Rekonstruktion beend harr, bleev de Süüden tegenöver de Republikaner verslooten. Bit 1920 sull kien republikaansch Präsidentschapskandidat een Wahlmännerstimm ut de Süüden kriegen.
Langen (Landkreis Cuxhoben)
Verkehr
1919 güng de verlängerte Stratenbahnlien von de Verkehrssellschop Bremerhoben (VGB) von Leh över Speckenbüttel dör Leherheid na’n Bahnhoff Langen. 1927 is dat Nett bet Friedrichsruh verlängert worrn. Üm 1960 bet 1982 güng de Stratenbahnlien 2 bet na de Stadtgrenz Bremerhoben un en Buslien bet Debst. 1961 is de Omnibusbedrievshoff von de VGB an de Stadtgrenz in Langen in Bedriev nahmen worrn.
Wittmund
Neetiet bit 1744
In dat 17. Johrhunnert hett man wiet Deelen de Harlebucht weer vun dat Meer afrungen. Nah'nanner wurrn de Weermer Altengroden (1617), de Enno-Ludwigs-Groden (bis 1658), de Klein-Charlottengroden (bit 1677), de Groß-Charlottengroden (bit 1679) un toletzt de Sophiengroden (bit 1698) wunnen. Deelen vun dat indiekt Land leegen up ollnborgisch Rebeet, dat mehr an Land wurr gemeensam bewertschapt un nah dat Afmaken vun de Golden Lien up beid Länner updeelt. Dem entsprekend wurr de Anlaag vun en nee Siel as Entwaterungsdörlass nödig: Up dat old Funnixer Siel folg 1658 dat nee Funnixer Siel. In dat 16. un 17. Johrhunnert entstunn in Oostfreesland de Typus vun dat Gulfhuus. Achtergrund weern Landgewinnensmatnahmen un verbeterte Entwässerung in den Maschen, de en intensiveren Ackerbau mögelk maken deen. Dormit steeg de Platzbedarf för (Frücht-)Lagerflachen up de Hööf, den dör den Bau vun de Gulfhüüs entspraken wurr. In de Maschen nöördlich vun de Karnstadt wurr disse Huustyp dör de in goot Johren riek Arnt tomeest in gröttere Bauwies erricht. De dorto bruukt Backsteenen wurrn meest in' Feldbrand herstellt.
Vun de Wiehnachtsflut 1717 weer Wittmund in stark Umfang bedraapen. Nah en Översicht ut de Tiet vun den Predikanten Jacobus Isebrandi Harkenroth keemen in dat Amt Wittmund, dat den Grootdeel vun dat hüüdig Stadtrebeet umfaaten dee, 373 Minschen in den Flooten um. Meest 1500 Stück Veeh (Koii, Peer, Swien un Schaapen) sünd afsaapen. 86 Hüüs wurrn vun de Watermassen kumplett un wiedere 325 deelwies zerstört.
1729 wurr de nächste Groden, de Carolinengroden, indiekt. An sien Noordtipp wurr weer en nee Sieloort Clienensiel anleggt, de in de folgend 150 Johren – vun Schwankungen ünnerbraken – en wichtigen Platz ünner de oostfreesch Havenöörd innehm. Um den Oort to besiedeln, leet de Landsherr sogor in nedderlannsch Zeitungen insereeren, um passend Interessenten in den Oort to trecken. In dat nee Groden wurrn 1730 all mehr as 20 Grundstücke in Arvpacht utgeven.
Rutherford Birchard Hayes
Präsident vun de USA
In’ Sömmer 1877 keem dat in eengig Bundsstaaten to Streiks bi de Iesenbahnarbeiter. Dat wurr all schlimmer und Gewalt geev dat ok. De Gouverneure vun Pennsylvania, Maryland, West Virginia un Illinois hebbt denn up militärisch Hülp för de Wedderherstellen vun de Oordnung beden. Präsident Hayes hett denn de Armee losschickt. In Pittsburgh in Pennsylvania geev dat bi Tosommenstööten 20 Dooden un völ Verletzte. Toletzt hett de Armee de Unruhen nedderslahn. Butenpolitisch geev dat in de veer Amtsjohren vun Hayes kien nennenswerten Ereignisse. Lüttgere Probleme an de mexikaansch Grenz wurrn freedlich löst. De Plan vun en franzöösch Sellschap, en Kanal dör Panama to bauen, is in Washington up Aflehnung stött. Dor dat Vörhaben ut finanziell Grünnen aber sowieso scheitert is, hebbt sück dorut ok kien wiedere Konsquenzen ergeven. De Inwanderung ut China weer en anner Thema, dat vör allen an de amerikaansch Westküst Probleme utlösen de. Hayes keem den Wünschen vun de witt Bevölkerung sowiet nah, as dat en siet 1868 bestahnd Verdrag dorhenngahnd afännert wurr, as dat de USA de Inwanderungsquote ut China reguleeren kunn.
Langen (Landkreis Cuxhoben)
Scholen
Langen hett de twee Grundscholen An’t wilde Moor un An’n Hinschweg. Dat gifft aver ok noch de Oberschool Langen un dat Gymnasium Langen. As Förderschool is de Seeparkschool Wersermünn för Langen mit tostännig.
Rutherford Birchard Hayes
Präsident vun de USA
Rutherford B. Hayes weer de eerste Präsident, de offiziell de Westküste bereist hett, as ok de eerste Präsident, de in sien Amtstiet dat Telefon bruken kunn. Up Bedrieven vun sien Frau hett he Alkohol un Tabak ut dat Witt Huus verbannt. Sien Fru Lucy Hayes kreeg denn de nich so fien Ökelnaam Lemonade Lucy. Se hett ok de Traditschoon vun dat Oostereikullern in de Gorden vun dat Witt Huus inföhrt.
Wittmund
Eerste preußisch Herrschap (1744–1806)
1744 full Oostfreesland dör en Exspektanz an Preußen. Dormit gung ok de ünnerscheedlich verfaatensrechtliche Stellung vun dat Harlingerland binnerhalv vun Oostfreesland to Enn'. De Kanzlei in Esens wurr uplööst. In de tweet Hälft vun dat 18. Johrhunnert entwickel sück Wittmund för mehr as en Johrhunnert to'n Middelpunkt vun den oostfreeschen Peerhannel, en Funktschoon, de bit dorhen Weener tokommen weer. Peer wurrn vun dor bit nah Süüddüütschland, Belgien, Frankriek un Italien verköfft.
Langen (Landkreis Cuxhoben)
Scholen
Ans hett Langen noch en Volkshoogschool un en Musikschool.
Rutherford Birchard Hayes
Wiederer Levensloop
Hayes wull kien tweete Amtstiet maken un is in Januar 1881 ut sien Amt utscheeden. Dornah hett he sück up sien Landsitt Spiegel Grove in Fremont torüchtrucken. Hier hett he völ Tiet in sein Bibliothek vebrocht, engageer sück för Bildungsprojekte un hett sück för en Gefängnisreform insett. Hayes is 1893 storven. Mit sien Frau Lucy harr he acht Kinner.
Helmut-Ernst Miericke
Miericke is 1913 as Söhn von’n Schoolmeester Ernst Miericke un Annemarie Siggemann in Buer boren.
Holozän
Middelholozän
De Ünnerscheed vun’t Altithermum in’n Vergliek to de hüütige Tiet weer en düdlich fuchtiger’t Klima in de Wöstenrebeden. Anteken düüdt dorop, dat dat in de Sahara dat hele Johr över Strööm geev, jüst so ok in annere Wösten. De Tschadsee harr to de Tiet ungefähr de Flach vun’t Kaspische Meer. Tallriek Felsteken ut de Sahara wiest en Reeg vun Grootdeertoorden as Giraffen, Elefanten, Neeshörner un sogor Stroompeerd. To de Tiet künnen de Minschen noch in de Rebeden wahnen un Veehtüüch hollen. Ok in de Thar (Pakistan) weer dat möglich, woneem de indische Sommermonsun starker weer as vundaag.
Wiel de Tiet vun’t Klimapessimums vun 4100 bit 2500 v. Chr. weern de Temperaturen düüdlich sieter as in’t Hööftoptimum 1. To de Tiet keem dat to en gau Torüchtehn vun de Savannenvegetatschoon. 3200 bit 3000 v. Chr. is dat Klima in de Wööstrebeden düdlich dröger worrn un de Dsertifikatschoon vun de Sahara hett anfungen. De Inwahners vunde Sahara un annere Wööstrebeden müssen ut jemehr Wahnrüüm weggahn un hebbt sik in de Stroomdalen vun Nil, Niger, Huang-Ho un Indus sammelt, un jüst so ok in Mesopotamien an’n Euphrat un an’n Tigris.
Jungholozän
Gegen End vun’t 3. Johrdusend v. Chr. geev dat en weltwiet Dröögperiood, de en poor Johrhunnerten anduert hett. Dör dat Utblieven vun’t Nilhoochwater is in Ägypten dat Oole Riek tosamenbroken un de Eerste Twüschentiet. De vun de Dröög ut jemehr Heimat verdrevenen Amurriter sünd in Mesopotamien inwannert un hebbt dor dat Akkadisch Riek tonicht maakt. In’t Indusdaal hett sik de Wööst Thar billt, wieldat de Monsun üm bit to 70 % weniger worrn is, wat ok to’n Ünnergang vun de Harappa-Kultur.
Üm un bi 1200 v. Chr. sett denn en utprägte Küllepoch in, dat so nöömte Klimapessimum vun de Bronzetiet. De Temperatur weer in’t Johresmiddel üm 1-2 °C köler as vundaag, womit disse Periood de küllste weer siet End vun de Wießel-Iestiet weer. Se hett bit Mitt vun’t 1. Johrdusend v. Chr. anduert un güng denn in en wieter’t Klimaoptimum över, dat so nöömte Optimum vun de Römertiet. De Temperatur leeg invt Johresmiddel um ruchweg 1-1,5 °C höger as vundaag. In disse Tiet hett de kathargische Föhrer Hannibal mit Elefanten de Alpen passeert (217 v. Chr.) un de Römers künnen op de britschen Eilannen Wien anboen.
In’n Ansluss weer dat Klima wedder köler. De Epoch vun’t Völkerwannen fangt mit dat Vördringen vun de Hunnen an, utlöst dör en Dröögperiood in jemehr middelasiatschen Heimat. In Noord- un Noordwesteuropa geev dat to de Tiet grote Problemen in de Versorgen mit Nehrmiddel, wie de Oornt utfallen weer. En Dröögperiood in Middelasien in’t 4. Johrhunnert bringt opletzt den Hannel op de Siedenstraat to’n Stillstand.
thumb|right|200px|„Lütte Iestiet“: Tofroren Kanals in Holland 1608. In’t 8. un 9. Johrhunnert weer dat wedder warmer un dat so nöömte Middelöllerliche Klimaoptimum sett in. Üm dat Johr 1000 legen de Temperaturen ungefähr 1 °C höger as vundaag. De Wikinger hebbt mit dat Besiedeln vun Iesland un Gröönland anfungen un gliektietig hett dat in Europa en Reeg vun katastrophale Stormfloten geven, t. B. üm 1099 un 1212 in England un de hüütige Nedderlannen. 1362 keem dat to’t Afsplitten vun de frees’schen Eilannen vun’t Noorddüütsche Fastland, ok wedder dör en Stormfloot.
Mitt vun’t 14. Johrhunnert sett denn de „Klimawennen“ in, de sünners twüschen 1550 un 1850 ehrn Hööchpunkt funnen hett. Dit Neetietliche Klimapessimum warrt normalerwies „Lütte Iestiet“ nöömt. In de nattkolen Sommers is dat Koorn nich mehr richtig riep worrn un dat geev faken slechte Oornen verbunnen mit Hungersnööt. Gliektietig keem dat to dulle Süken (as de Pest) un Kriegen (t. B. Dörtigjohrig Krieg), welke de Inwahners tosätzlich belast hebbt. To de Tiet sünd jümmer mehr Lüüd in de „Ne’e Welt“ utneiht, wat ok to’n Deel op den Klimawannel torüch geiht, man en so bannigen Influss op de Levenwies as in de Antike un de Vörtiet hett dat Klima nich wedder hatt.
Helmut-Ernst Miericke
Na em is de Helmut-Ernst-Miericke-Weg in Stood nöömt.
Neuner
Neuner is de Familiennaam von
Holozän
Jungholozän
Ungefähr af 1850, laatstens af 1900 hett en nee’t Klimaoptimum anfungen. Siet dem hett en weltwiet Opwarmen un Afsmölten vun de Gletschers insett, wobi en Grootdeel vun de Klimaforschers glöövt, dat disse vun de Minschen utlöst is. De Meteoroloog Paul J. Crutzen hett för disse iet den Begreep „Anthropozän“ inföhrt. Ümstreden is, wanneer op dat hüütige Interglazial de neegste Iestiet folgt un wat överhööft een kummt. Eenige Forschers meent, dat de Drievhuuseffekt den siet hunnertdusende Johren jümmer wedderkamende Zyklus vun Ies- un Warmtieten stören deit un dorüm en ne’e Iestiet verhinnert.
Neuner
Neuner betekent ok
Wittmund
Eerste preußisch Herrschap (1744–1806)
miniatur|De 1776 weeht Kark in Clienensiel De franzöösch Revolutionskrieg van 1793 bit 1795 un de ansluutend Freeden vun Basel hebbt de oostfreesch Schippfohrt begünstigt, de ünner de neutral preußisch Falgg fohren dee. De landwertschaplich Göder vun de Region wurrn besünners in de Nedderlannen un nah England utführt. Dorvan hebbt vör allen de Maschen in den Noorden vun Wittmund profiteert, aber ok de Haben- und Sieloort Clienensiel as Umslagplatz, de en gewaltigen Upswung nehm: „Durch den lebhaften Handelsverkehr überflügelte Carolinensiel in wirtschaftlicher Hinsicht rasch seine Nachbardörfer.“ Disse Upswung lett sück ok an de Inwahnertallen afleesen: Weern 1758 in Clienensiel eerst rund 200 Inwahner to verteken, steeg de Tall bis 1793 up 749 un bit 1821 (trotz wertschaplich Rückslääg in de Tüschentiet) up 1618. Utdruck vun de tonehmend Bedüüden vun den Oort is ok en Sakralbau. De Kark wurr an' 20. Oktober 1776 weeht. All 1765 wurr de Friedrichsgroden indiekt. Unmittelbor nördlich vun Clienensiel entstunn an de Münn vun de Harle de nee Friedrichsslüüs, de wiederhenn de Tofahrt to den Haben mögelk maaken dee. Groden un Slüüs wurrn nah Friedrich den Grooten nömmt.
In' Süüden un Westen vun dat Stadtrebeet, dat tegen Enn' vun dat 18. Johrhunnert noch grootrüümiger vun Neddermeer un vör allen Heid bedeckt weer, sett en tonehmen Koloniseeren vun disse Ödflachen in. So entstunn bi Leerhaaf etwa af 1796 Rispelerhelmt as Riegensiedlung up en schmalen Sandrügg, de in dat Wiesmoor rin recken dee. Bit 1823 steeg de Inwahnertall so nah un nah up 23 Kolonisten, de in veer Hüss leven deen. Ok in den Oortsdeel Müggenkroog geev dat to Anfang vun dat 19. Johrhunnert en starker Besiedlung, de de Tall vun Inwahners bit 1823 up 70 stiegen leet. Nee besiedelt wurrn in dissen Tietruum ok de Orrtschapen Upstäe, Negenbargen un Jackstäe in de Gemarkung Burhaaf. „Die Siedler kamen zum größten Teil aus den Nachbardörfern. Es waren in der Regel Arbeiter und Warfbesitzer der nächsten Geestgemeinden.“
Vun Holland to Hannober (1806–1866)
Nah den Freeden vun Tilsit full Wittmund 1806 tonächst an dat Königriek Holland, un, nahdem sück Frankriek dat 1811 aneegnet harr, an dat Napoleoonsch Kaiserriek. Nah den fehlslahn Russlandfeldtoog vun Napoleon keem dat in dat benahbert Ollnborger Land to en spontan Upstahn vun Buer tegen de Franzosen, de up dat Wittmunder Rebeet övergreep. An' 24. März 1813 geev dat in' Süüden vun Wittmund bi Rispel en Gefecht tüschen Upsternaatschen un de franzöösch Besetter, da de aber winnen deen. Fiev Buern keemen dorbi to Dood.
Nah de Napoleoonsch Kriegen full Wittmund nah en kört preußisch Intermezzo (1813–1815) mit dat gesamte Oostfreesland to dat Königriek Hannober. Twee Johr later geev dat en Ämterreform, de dat hüüdige Stadtrebeet betrapen dee. De Oortschap Aardörp wurr ut dat Amt Auerk utgleedert un dat Amt Wittmund toordnet. So hett man denn ok mit de Oortschap Leerhaaf mitsamt Umgebung, dorünner de hüüdig Stadtdeel Hovel, ut dat Amt Freebörg in dat Amt Wittmund verfohren. De dree hüüdig Stadtdeelen in' Süüden vun dat Stadtrebeet tellen ut dissen Grund nich to dat historsch Harlingerland, de Rest vun dat Stadtrebeet aber woll.
De letzt groot Stormfloot 1825 an de oostfreeschen Nordseeküst führ to zmfangriek Diekbrööken. Ok in dat Wittmunder Maschrebeet stunnen völ Hööf un Land ünner Water. Wertschaplich swaak Buern mussen ehrn Hoff an Standesgenossen mit mehr Geld verkoopen oder an Lüüd ut de Städer, de de Hööf as Kapitalanlaag sehn hebbt un de in Tietpacht wiedergeeven deen.
För dat Johr 1843 sünd in den Karnoort Wittmund 297 Hüüs mit 1999 Inwahners dokumenteert. Dat geev een Branntwienbrenneree, veer Beerbrauereen, twee Kattundruckereen un dree Kalkbrennereen as ok mehrere Veehhandlungen, Baumaterialienhandlungen, Pöttkereeen un en Wien- un Kornhandlung. As in dat Königriek Hannober 1859 en Ämterreform vörnommen wurr, full dat Amt Freebörg an dat Amt Wittmund.
Weer to Preußen: Kaiserriek
miniatur|Kreishuus vun den Landkreises Wittmund, fardigstellt in dat Johr 1901 Af 1866 weer Oostfreesland weer en Deel vun Preußen. As dat nächstliggend preußisch Rebeet weer Wittmund van 1873 bit 1919 as Upsichtsbehörde för dat Königliche Preußische Jadegebiet an' Jadebusen toständig. Preußen harr dor mit den Jade-Verdrag van' 20. Juli 1853 en 313 Hektar groot Rebeet to Errichtung vun en Stüttpunkt för de preußisch Marine köfft. An' 17. Juni 1869 kreeg dat Rebeet den offiziellen Naam Willemshaven. 1873 kreeg Willemshaven de Stadtrechte un hörr vun dor an as Exklave tonächst to dat Amt Wittmund, later to den Landkreis Wittmund (bit 1919).
Dat Land Preußen övernehm tonächst de Ämtergleedern mit de bestahn Ämter Auerk, Berum, Emden, Esens, Leer, Stickhausen, Weener un Wittmund. Af 1884 keem dat to den Övergang vun dat Ämterwesen in de Landkreisstruktur. In Oostfreesland entstunnen de Landkreise Auerk, Emden, Leer, Nörden, Weener un Wittmund, as ok de kreisfree Stadt Emden. De zentraal binnerhalv vun den Kreis liggen Flecken Wittmund wurr an' 1. April 1885 Sitt vun den Landkreis Wittmund (bildt ut de Ämter Esens un Wittmund), ofschons Esens nich blots dat historsch Zentrum vun dat Harlingerland weer, sonnern to de Tietpunkt ok de Stadtrechte un mehr Inwahners harr (2283 Inwahner tegenöver 1901 in Wittmund). „Auf lokaler Ebene angestellte Überlegungen darüber, ob Esens, Wittmund oder gar Wilhelmshaven Sitz der neuen Kreisverwaltung sein sollte, entschied der Oberpräsident [in Hannover] am 22. Mai 1884 kurzerhand mit der Feststellung: Daß der Landrath des Kreises Wittmund seinen Sitz in dem gleichnamigen Orte zu nehmen haben wird, betrachte ich außer Zweifel.“ Dat Kreishaus in Wittmund entstunn 1901, bit dorhen weer de Kreisverwalten in dat hüüdig Amtsgerichtshuus ünnerbrocht. Ebenfalls 1901 wurr Hovel sülvständig, dat bit dorhen to de Gemeend Leerhaaf hörrt harr. Bi hör Grünnen harr de Gemeend Hovel en Flach vun knapp 13 Quadratkilometer un 469 Inwahner. Bit to de Kommunalreformen um 1970 bleev dat de letzte groot Verännern in den geografisch-administrativen Beriek vun dat Stadtrebeet.
In de tweet Hälft vun dat 19. Johrhunnert entstunnen up dat Kreisrebeet mehrere Forsten, dorünner ok in Wittmund. Achtergrund weer de Uplöösen vun de staatlich Schaaperee Hohehahn (1865). Bit dorhen weern en groot Antall vun Schapen up de Heidflachen up Weid. Nahdem de Schaaperee instellt weer, wurrn de Flachen upforst. Nahdem dat Afslooten weer, wurr de Wittmunder Wald 1893 to'n Staatsforst verkloort. Upforst wurr todem de Collrunger Forst in' butersten Süüdwesten vun dat Stadtrebeet.
De Hafenoort Clienensiel hett in de tweet Hälft vun dat 19. Johrhunnert immer mehr an Bedüüden verloren. Hööftgrund weer dat Upkommen vun dat Dampschipp, dat den Segler aflöösen dee. De Hafen kunn de grötter Scheep nich mehr bewältigen, wiels dat Fohrwater to leeg weer un man dat blots mit hooch Kosten utbauen kunnt harr. Weern 1879 noch 40 Scheep in den Sieloort to Huus, sunk de Tall up 20 in dat Johr 1885 un söss in dat Johr 1895.
Politisch weern in disse Tiet de Liberalen un in eerste Lien de Natschonalliberalen tonangeevend. En sozialdemokraatsch Arbeitervereen entstunn eerst 1908, wat mit den den leegen Industiealiseerengraad in Wittmund to doon harr. Allerdings hebbt sück de Nähe to de Havenstadt Willemshaven un de Pendlerströöms dorhen positiv up de Billen vun en sozialdemokraatschen Vereenigung utwirkt.
De Utbröök vun den Eersten Weltkriegs bedüüd för de Wittmund Mannlüüd dat Inberoopen in dat Oostfreesch Infanterie-Regiment Nr. 78. Wiels den Krieg entstunn af 1916 up en tovör dör en Waldbrand afsengt Deelstück vun den Wittmunder Wald de Flegerhorst Wittmundhafen. Dor weern Zeppeline statschoneert. Etwa 600 Militärangehörige sünd in den nee entstahn Garnison inrückt.
Weimarer Republiek
Eenig Daag nah den Anfang vun de Novemberrevolutschoon, de blots wenig Kilometer vun Wittmund weg, up de Schillig-Reede vör Willemshaven, anfung, entstunn in Wittmund an' 10. November 1918 en Suldatenraat. De wurr vun Angehörigen vun de Wittmundhafen statschonierten Flegereenheiten bild. En Arbeiterrat hett sück an' 14. November in en Wittmunder Wertschap grünnd, etwa 600 Lüüd nehmen an de Grünnen deel. De deen in eerste Lien dorto, de apenlich Oordnung uprecht to hollen un weer weniger as in anner Öörd vun Liddmaaten vun de USPD un de SPD domineert. In dissen Raat weer ok en Buer, een Afkaat un een Beamter vertreden, neben Arbeiters todem dree Handwarker för de produzeeren Stände. „So ist es auch nicht verwunderlich, daß sich die Mitglieder des Rates zum großen Teil decken mit den Mitgliedern der Fleckensvertretung vom März 1919.“ Ok in Clienensiel harr sück en Arbeiter- un Suldatenraat bildt. De Arbeiter- un Suldatenräte wurrn an' 25./26. Februar 1919 uplööst.
Hagelin
Hagelin is de Familiennaam von
Wittmund
Weimarer Republiek
Bi de eerst Wahlen to de Weimarer Natschonalversammlung 1919 keemen de Parteien vun de Weimarer Koalitschoon up rund 80 Perzent vun de Stimmen. Dorvan hett alleen de DDP de afsluute Mehrheit vun de Stimmen in' gesamten Landkreis halt. De Landkreis hett also vörwiegend links liebarl wählt. Ok bi de Wahl to de preußeisch Landsversammlung een Week later hett de DDP den Sieg schafft. Besünners völ Stimmen kreeg se in den Karnoort Wittmund mit 61,8 % un in den lateren Stadtdeel Eggeln mit 70 %. Aber all bi de Rieksdagswahl 1920 sünd die Linksliberalen inrabken un fullen vun afsluuten Mehrheit in' Landkreis up 17 %, wiels se in den Karnoort Wittmund immerhen noch up 30,3 keemen. Dorvan deen besünners de natschonalliberal DVP un deels ok de DNVP. De Sozialdemokratie speel in Wittmund blots en gering Rull; de SPD keem up 5,5 % vun de Stimmen in Wittmund, wiels dat in gesamten Landkreis etwa 10 % weern. Beid Ergevnisse bleven aber wiet achter de Ergevnisse vun dat gesamte Riek. „Erstaunlicherweise“ geev dat 1920 in dat börgerlich-liberal Wittmund ok en Parteisektschoon vun de KPD, de man aber blots en minn Toloop harr.
Af etwa 1923 funn in' Landkreis Wittmund en spörboren Schwenk nah rechts statt. In dat Johr wurrn in den Kreis mehrere Oortsgruppen vun den Stahlhelm grünnd, in de Kreisstadt an' 30. Januar 1923. Disse Bund der Frontsoldaten funn in de nächst Johren enormen Toloop, ebenso de Jöögdorganisatschoon Jungstahlhelm. En Oortsgrupp wurr ok in Clienensiel grünnd, in dat Folgejohr todem in Burhaaf un Buttfoor. De Stahlhelm weer vör allen in de Oortschapen nöördlich vun Wittmund aktiv, wiels süüdlich vun de Kreisstadt in de Folgejohren de NSDAP gau to de führend Kraft in dat rechtsradikal Spektrum wurr.
Bi de Rieksdagswahl 1924 is in' Landkreis Wittmund eerstmals de Völkischsoziale Block up den Plaan treden, en Tosommensluss ut Düütschvölkisch Freeheitspartei un NSDAP. En Kreisverband wurr an' 26. April 1924 in't Leven roopen. Bi de Völkischen is in de Folgejohren de Schoolmeester Heinrich van Dieken ut Clienensiel een vun de Hööftredners ween. De Wahl in' Mai broch den Völkischen en Stimmenandeel vun 46,4 %. Dorto keemen noch wiedere 14,6 % för de DNVP, so dat de extrem Rechte in' Landkreis all tosommen etwa 61% vun de Stimmen halen kunn. Besünner gooden Toloop harrn de Völkischen in' Süüden vun den Landkreis, neben eenig Öörd vun de hüüdig Gemeend Freebörg ok in' Süüden vun Wittmund: In Aardörp harrn 74,6 % de Völkischen wählt, in Leerhaaf insgesamt 78,4 %. De Hoochborgen vun de Rechten leegen ahn Utnahm in de Geest- un Moorrebeeden, wo de Lüttbörgers, as ok Lütt- un Middelbuern in Folg vun de Inflatschoonskrise de „die wirtschaftliche Existenzsicherheit unter den Füßen wegzuschwimmen begann“. De Utnahm weer de Küstenoort Clienensiel, wo de baben upführt Schoolmeester van Dieken aktiv weer. De ehemals starke DDP kunn sücl blots in' Karnoort Wittmund noch eenigermaaten hollen un wurr mit 17,5 % tweetstarkste Kraft achter de Völkischen, ansonsten bleev se in dat hüüdig Stadtrebeet ahn Belang.
Vun en Versammlung vun de NSDAP in' Karnoort Wittmund weer in' März 1929 to lesen. In' Februar 1930 hett sück den en Oortsgrupp grünnd. 1931 keemen Oortsgruppen in Aardörp un Leerhaaf dorto, in dat Johr dorup in Willen. Nah Grünnen vun de eerste SA-Verbannern keem dat in' Februar 1931 to en Upmarsch vun NSDAP un SA up den Wittmunder Marktplatz. Tüschen den Rechten un SPD-Anhängers keem dat in de Endjohren vun de Weimarer Republiek mehrfack toTosommenstöten, so etwa 1930 bi en SPD-Veranstaltung mit den Leeraner Rieksdagafordneten Hermann Tempel. Ok mit de – sowieso in' Landkreis Wittmund recht unbedüüdend – KPD keem dat to Tosommenstöten, so bi en Saalveranstaltung 1932 in Buttfoor, bi de 20 Kommunisten ungefähr 300 Rechten tegenöverstunnen. Dor bleev dat aber blots gegensiedig Schimperee.
Stütt kreegen de Rechten all siet Midden vun de 1920er Johren vun dat führend Lokalblatt Anzeiger für Harlingerland, de sück dör eensiedig Berichterstattung hervör doon un dat in’ November 1932 mit den Bidrag kommenteeren dee: „(…) daß wir dem nationalsozialistischen Gedanken von Vornherein Achtung erwiesen haben, schon in einer Zeit, als er von sehr wenigen verstanden und gebilligt wurde.“ Dorneben weern ok eenig Schoolmeesters un mehrere Pastoren, de later den Düütschen Christen bitreden sünd, in’ Sinn vun de Völkischen un later vun de Natschonalsozialisten aktiv. Dementsprekend hebb de Natschonalsozialisten tegen Enn’ vun de Weimarer Republiek in’ Landkreis Wittmund eenig vun hör best Ergevnisse in de Provint Hannober un deels doröver herut schafft.
1929 kreeg Wittmund ok weer de Stadtrechte, de se all um 1500 harrn, aber in de Folgetiet ok weer verloren harr un vun dor of an as Flecken gull. Siether is Wittmund ok kommunalrechtlich de Kreisstadt vun den Landkreis.
Natschonalsozialismus
Zitat: ''Der Übergang von der Republik zum nationalsozialistischen Herrschaftssystem durch die Machtergreifung Hitlers am 30.1.1933 kam für Wittmund mehr oder weniger ‚zwangsläufig‘. Die NSDAP hatte im hiesigen Landkreis schon viele triumphale Erfolge feiern können, so daß die eigentliche Machtergreifung keine besondere Aufregung mehr hervorrief. Inge Lüpke-MüllerDer Landkreis Wittmund zwischen Monarchie und Diktatur'', S. 76
Ok up de kommunale Ebene hebbt sück de Natschonalsozialisten Infloot sekert, ok wenn dat bi de Wahlen to de Stadtverordnetenversammlung un to'n Kreisdag wiederhenn Eenzelpersonen oder lokal Listen in de Kommunalvertretungen wählt wurrn. In de eerst Stadtverordnetenversammlung in Wittmund an' 30. März 1933 wurr beslooten, mehrere Straaten ümtobenennen, dorünner de Bahnhoffstraat in Adolf-Hitler-Straat, as ok Hitler de Ehrenbörgerschaft to verlehn. Neben den Landraad bleev ok de Börgermeester in't Amt, wiel beid den Natschonalsozialisten tovör nich allto unangenehm upfallen weer.
miniatur|Gedenkplakett an den Standoort vun de afbraken Synagoog Jöden weern nah 1933 as överall in Düütschland en tonehmend Verfolgen utsett, wat dorto führen dee, dat se utwannert sünd. De letzte Prediger, Lehrer un Kantor, Abraham Straßfeld, is an' 27. März 1935 mit sien Familie in de USA ut. De Synagoog wurr in' Juni 1938 vun de jöödsch Gemeeende an en Koopmann to'n Afbröök verköfft, so dat se bi de Novemberpogrome 1938 all nich mehr vörhannen weer. Anner Hüüs vun Jööden wurrn bi de Pogrome upbraken un plünnert. 20 Gemeendliddmaaten wurrn tosommen dreeven un an' annern Dag tosommen mit etwa 200 anner jöödsch Oostfreesen nah Ollnborg brocht, vun wo se in dat Konzentratschoonslager Sachsenhausen deporteert wurrn. Eerst nah un nah wurrn se weer free laaten. De Jöödsch Gemeend hett sück nah de Pogrome gau uplööst. An' 16. April 1940 wurr Wittmund vun den Kreisoberinspekter för „judenfrei“ verkloort.
Twee Inwahner vun Hovel wurrn wiels de NS-Tiet wegen en arvbedingt Loopbehinnern dwangssteriliseert. In den Leerhaaf keem dat to nahwiest 12 Dwangssterilisatschonen.
miniatur|links|Siet 1944 weern in Wittmund Raketenjäger vun den Typ Me-163 statschoneert. Dat Uprüsten vun dat Dart Riek gung ok an Wittmund nich vörbi. Ton' tweeten Mal nah 1916 wurr de Flegerhorst Wittmundhafen Standoort vun en fleegend Verband. Dor weern siet Enn vun de 1930er Johren Jagdfloogtüüch vun de Luftwaffe statschoniert, siet 1944 ok dat eerste Floogtüch, dat de 1000-km/h-Marke dörbreeken dee, de raketenbedreeven Affangjäger Messerschmitt Me 163.
Wiels den Tweeten Weltkrieg geev dat up dat Stadtrebeet verscheeden Kriegsgefangenenlager, in de Angehörige vun mehreren Natschonalitäten ünnerbrocht weern. In Burhaaf weer bispeelswies 42 Russen un 60 Franzosen interneert, in Blersum tüschen 18 un 28 Personen, 80 % Belgier un 20 % Franzosen. In Buttfoor geev dat en Gefangenenlager för 60 Franzosen. Ok in anner Oortsdeelen geev dat sückse Lager. De Insassen wurrn meest in de Landwertschap insett.
De Flegerhorst Wittmundhafen weer mehrfak Teel vun allieert Bombereenheiten. Bi dat Afsmieten vun Bomben wurrn ok de Oortschapen ümher in Mitleedensschap trucken, tomeest dör „verirrte“ Bomben. De Karnoort sülvst wurr in' Gegensatz to de Nahberstadt Esens nich Teel vun en direkten Angreep. In't Stadtrebeet, ünner annern in Asel, wurrn utbombt Lüüd ut Willemshaven in Notunterkünften ünnerbrocht. Dat Kriegsenn' verleep up dat hüüdig Wittmunder Stadtrebeet kamplos. Kanaadsch un poolsch Eenheiten weern bit Anfang Mai 1945 in den Ruum Grootfehn, ruchweg 15 Kilometer süüdwestlich vun Wittmund, vördrungen. Nah de Kapitulatschoon vun de Wehrmacht wurrn in Oostfreesland nöördlich vun den Ems-Jade-Kanal, also ok in dat Wittmunder Stadtrebeet kriegsgefangen düütsch Suldaten ünnerbrocht, de eerst so nah un nah nah Huus gahn kunnen.
Nahkriegstiet
De Landkreis Wittmund nehm nah den Tweeten Weltkrieg en groot Tall vun Flüchtlings ut de Oostrebeeden vun dat Düütsch Riek up. Dorvan weern nich blots de Gemeenden in't Moor un up de Geest bedrapen, sonnern in hooch Maat ok de Marschrebeeden. Se weern wegen hör hooch landwertschaplich Produktivität en Teel vun de Flüchtlings, de för sück dor en stabil Nehrenslaag meenen to finnen.
Dör tonehmen Mechaniseeren gungen nah den Krieg mehr un mehr Arbeitsplatzen in de Landwertschap verloren. Dormit folg Wittmund en allgemeenen Trend in Düütschland un anner Länner. Wiel aber de Stadt as ok de bald gor nich industrialiseert weer, gevv dat wenig Alternativen för Arbeit direkt för de Huusdöör. Völ Flüchtlings, de eerst kört tovör in den Landkreis kommen weern, hebbt de ok gau weer verlaaten un gungen in Regionen, wo man mehr Geld verdeenen kunn. Nah den Krieg nehm aber ok de Tall vun de Utpendler mit dat Teel Willemshaven wieder to. Dorto keem en Wark vun den Schrievmaschinenhersteller Olympia Werke in den Schörtenser Stadtdeel Roffhuusen, dat sück dor nah den Krieg ansiedeln dee. 1965 weern in dat Wark Arbeitnehmer ut meest all Dörper ut dat Kreisrebeet, vör allen den ööstlichen un süüdlichen Deel, also ok ut den Wittmunder Ruum, beschäftigt. Teihn Perzent vun all Olympia-Beschäftigten sün d dormals ut den Landkreis Wittmund inpendelt. In de Stadt Wittmund geev dat bescheeden Ansatzen vun en Industrialiseeren, ünner annern dör en Twiegwark vun den Rietversluss-Hersteller Opti.
Siet 1961 is Wittmund weer Garnisonsstadt. To'n darten Mal in de Stadthistorie wurr en Verband vun de Luftwaffe dorhen verleggt, dat Jagdgeschwader 71, dat ok noch hüüd dor statschoneert is. In den Oortsdeelen vun dat Stadtrebeet nehm nah den Krieg de Tall vun de landwertschaplichen un gewerblichen Bedrieven af. Bispeelswies geev dat in Buttfoor 1950 noch 37 nichtlandwertschaplich Bedrieven mit 77 Beschäftigten, 1970 dorgegen blots noch 13 Bedrieven mit 26 Beschäftigten. 2005 geev dat denn blots noch 7 Bedrieven.
Bi de Kommunalreform 1972 wurrn 13 umliggend Dörper nah Wittmund ingemeendt. De Stadt wuss dormit up hör hüüdig Grött vun rund 210 Quadratkilometers an. Nah de neddersasssisch Gemeendereform 1972 funn 1977 ok en Kreisreform statt mit dat Teel, lüttgere Landkreise to gröttere Kreise tosommentoführen un dormit leistungsfähigere Kreise to schaffen. De Kreis Wittmund wurr in' Rahmen vun disse Reform mit den (inwahnerstarkeren) Landkreis Freesland in dat Ollnborgsche to'n neen Landkreis Freesland verschmült, Kreisstadt wurr Wittmund anstatt Jever, de Kreisstadt vun den bitherigen Landkreis Friesland. Wegen de politisch un historsch bedingten Differenzen wurr 1980 nah en Klaag vör den Neddersassischen Staatsgerichtshoff in Bückeburg de Reform weer torüchdreiht. De Landkreis Wittmund besteiht siether weer in de Grenzen van 1977, Kreisstadt bleev Wittmund.
Entwicklung vun de Stadtnaam
De hüüdig Schrievwies vun den Stadtnaam Wittmund is siet 1434 nahwiest. Öllere Schrievwiesen sünd Wiedemund oder Wiedemundheim (um 1200) as ok Vytmunde oder Witmunde (um 1400). Över de Herkunft un Bedüüden vun de Naam gifft dat en Reeg vun Theorien. De Volksetymologie düüt Wittmund as Wiet Münn'. En anner Düüden versöcht, den Stadtnaam vun dat freesch Wytumna (Lütt fuchtig Wiese) hertoleiten. En latienschn Oorsprung meent de Heimatforscher Heinrich Heyers to erkennen. Wittmund is dornah en ut vitis (Deenststaff vun en röömschen Centurios) un munitio (Befestigung) tosommensett Oortsnaam. He düüt um en röömschen Militärstüttpunkt hen, de den Landweg tüschen Eems un Werser afsekern dee. Nah en wieder Verkloren geiht Wittmund up Wittumb torüch, en witten Toorn, de sien Standoort up den Rickersbarg bi Eggeln harr un as Seeteken in de Harlebucht deen. Ok de Herleitung vun dat oltfreesch hwit (hillig) un munnek (Mönk) wurr in de Vergangeheit diskuteert. De Annahm, dat en Person achter de Oortsnaam steiht, geiht up en Oorkunn ut dat 12. Johrhunnert torüch. Dör disse Oorkunn wurr en vun Freesen ut Wiedemundheim (Heim vun den Wiedemund) makt Schenkung an dat Kloster Fulda begloovigt.
Ingemeenden
Wittmund un Auerk sünd de beid oostfreesch Städer, de sück bi de Neddersassisch Kommunalreform 1972 an' wietsten utdehnt hebbt. Se sünd dorüm ok de beid flachengröttsten Kommunen vun Oostfreesland un grenzen eerst sie de Kommunalreform direkt an'nanner. Wiels de Oortsdeelen Asel un Eggeln all to'n 1. Juli 1972 nah Wittmund ingemeend wurrn, keemen per 16. August 1972 ok Aardörp, Blersum, Burhaaf, Buttfoor, Harlesiel, Hovel, Leerhafe, Uttel un Willen dorto. De Gemeend Harlesiel wurr all 1968 ut de Gemeenden Beerm, Clienensiel un Funnix bildt.
Inwahnerentwicklung
Tüschen de Anfänge vun dat 19. un dat 21. Johrhunnert steeg de Inwahntertall vun de Stadt (bit 1929 Flecken) bannig düütlich van 1615 in dat Johr 1816 up knapp 21.000 in dat Johr 2011. Dat harr in’ Wesentlichen twee Gründe: eenmal keem dat dör dat Totrecken vun Heimatverdreeven nah den Tweeten Weltkrieg, de de Inwahnertall etwa verdüppeln dee; in noch völ düütlicher Utmaat hett sück aber ok dat Ingemeenden vun 13 Stadtdeelen (tovör Umlandgemeenden) in Tosommenhang mit de Kommunalreform 1972 bemarkbor makt, dordör hett sück de Inwahnertall etwa verdreefacht. Siet dem is Wittmund man blots noch wenig wussen.
Kiekt man sück dat aber blots för dat hüüdige Stadtrebeet an, gifft dat dat nahfolgen Bild:
De Anstieg vun de Inwahnertallen tüschen 1793 un 1845 is up de een Siet up de beter medizinisch Versörgen torüchtoführen. Up de anner Siet wurr in de Tiet, sünners nah 1815, de Kolonisatschoon vun de Moore weer upnommen, de 1791 vun de preußisch Verwalten tonächst torüchdrängt wurrn weer. In de Moor- un Geestrebeeden vun de Stadt steegen dordör de Inwahntertallen. Siet Midden vun dat 19. Johrhunnert führ disse Bevölkerungsöverdruck allerdings to höhgere Af- un Utwannern, wiel de Arbeitsmögelkeiten mit de Bevölkerungstonahm nich mithollen kunnen. Dat Glieker gellt ok för de Marschrebeeden, wo dat för de Landarbeiters nich noog Arbeit geev. Dat führ wiels de tweet Hälft vun dat 19. Johrhunnert to en Stagnatschoon un to’n Deel to en Rückgang vun de Inwahnertallen. Eerst siet dat fröh 20. Johrhunnert nehmt de weer to.
Nah de Tweeten Weltkrieg wurrn up dat Stadtrebeet mehr as Dusend Ostflüchtlinge upnommen. Aber ok de funnen in dat folgend Johrteint nich noog Arbeit, so dat völ ok weer afwannert sünd. De Deeppunkt vun de Nahkriegstallen wurr Anfang vun de 1960er Johren reckt, ansluutend hebbt nee Industrieansiedlungen in de Ümgegend (vör allen in Willemshaven/Schörtens) nee Jobs brocht. De Inwahnertall up dat Wittmund Stadtrebeet steeg in de folgend rund veer Johrteinten bit to de Johrdusenwennen licht up 21.000 an, siet dem is se recht konstant.
Religion
miniatur|Evangelisch-lutherisch Kark St. Nikolai miniatur|Neeapostoolsch Kark Wittmund miniatur|Kathoolsch Kark St. Bonifatius De Christendomshistorie vun Wittmund un dat Harlinger Landreckt bit in dat 9. Johrhunnert torüch. In Burmönken, en Oortschaft, de siet de Reformatschoon to dat Wittmunder Stadtrebeet hörrt, befunn sück dat Johanniterkloster Kommende Burmönken, dat um de Wennrn vun 12. to'n 13. Johrhunnert grünnd wurrn weer. Dat wurr 1514 twei maakt un later as Steenbröök bruukt. An sien Existenz erinnert en mit en Johanniterkrüüz versehn Denkmal in dat Zentrum vun de Oortschaft Burmönken. All in 1420 wurr de Senkark Wittmund in dat Bisdom Bremen un en Oorkunn upführt. De Sendkark Wittmund weern de Karkspelen Middels, Blersum, Funnix, Beerm, Eggeln un Asel ünnerstellt. Ok de Oortsbeteken Berum un Isebenysze wurrd mit nömmt. De Sendkirchen harrn as regionale Ecclesia Matrix (Moderkark) de Upgaav, de Gloovenslehre in de ländlichen Rebeeden to vermiddeln.
Um 1538/1539 keem in dat Harlingerland un de angrenz Rebeeden de Reformatschoon. De Besünnerheit in dat Harlingerland un den Grenzrebeeden weer, dat de Harlinger Regent Junker Balthasar vun Esens de lutherisch Gloovenslehre ünnerstütten un fördern dee, ofschons he sück tonächst mit den kathoolschen Hartog vun Geldern tosommen dee, um sien Herrschapsberiek weer to vergröttern.Verfolgte Prediger as de Pastoren Folkerts ut Aardörp oder Visbeck ut Burhaaf wurrn vun Junker Balthasar upnommen. 1538 hett de Harlinger Regent en Religionsgespräch tüschen den lutherischen Pastor Visbeck un den Wittmunder Prediger Pflücker, fröher Vörkämper up kathoolsch Siet, vermiddelt. Ok Junker Balthasar hett an dat Gespräch deelnommen. Dat Ergevnis weer, dat Pastor Pflücker nu ok to'n lutherischen Glooven överwesseln dee un de nee Lehre ok in de Wittmunder Kark predigen dee. Siet disse Tiet is dat old Harlingerland un de Grenzberieken lutherisch präägt. Radikale Strööms, as Ansatzen vun dat Dööperdom, kunnen in dat konservativ Harlingerland so good as kien Foot faaten. En röömsch-kathoolsch Karkengemeend geev dat eerst nah den Tweeten Weltkrieg wegen den Flüchtlingstostroom ut de ehmalge düütsch Ostrebeeden. Ansatzen vun freekiarklich Gemeendgrünnen geev dat up dat Wittmunder Stadtrebeet all vör de Wennen vun dat 19. to dat 20. Johrhunnert, se harrn aber kien Spood. Vun Willemshaven ut folgt 1949 de Grünnen vun de Neeapostoolsch Karkengemeend Wittmund. Jöden in Wittmund wurrn 1639 to'n eersten Mal oordkundlich beleggt. An de drehunnertjohrig Historie vun en jöödsch Geemeend in de Harlestadt erinnern mehrere Gedenkstäen.
Evangelisch-lutherisch Karkengemeend
De St.-Nikolai-Kark vun de evangelisch-lutherischen Gemeend steiht in dat Zentrum vun de Stadt un harr vermootlich dree Vörgängerbauwarken. De jetzig Kark stammt ut dat Johr 1776 un wurr deelwies dör en Lotterie finanzeert. De Gemeend is in dree Pfarrbezirke ünnerdeelt. Dat zentraal Büro vun de Karkengemeend, de ok twee Kinnergorodens in Wittmund bedrifft, hett de Anschrift Kirchplatz 3.
In Asel befind sück en evangelisch-lutherisch Jöögdbillenstäe.
Evangelisch-Freekarklich Gemeend
De evangelisch-freekarklich Christen vun dat Wittmunder Stadtrebeet wurrn vun de Evangelisch-Freekarklichen Gemeend Jever un de Evangelisch-Freekarklich Gemeend Esens betrüet. In de Nahkriegsjohren geev dat in Wittmund-Isums ein evangelisch-freekarklich Notkark, de vör allen vun Flüchtling ut de ehmalge düütsch Ostrebeeden besöcht wurr.
Röömsch-kathoolsch Karkengemeend
De röömsch-kathoolsch Karkengemeend bild mit de Gemeenden in Auerk, Wiesmoor un Neestadtgödens en Pfarreiengemeenschap. De hörrt to dat Dekanat Oostfreesland vun dat Bisdom Ossenbrügge.
Jödendom
miniatur|Gedenkstäe för de ermordeten jöödschen Börger ut Wittmund
In Wittmund geev dat wiels en Tietruum vun rund 300 Johren en jöödsch Gemeend. Hör Anfänge gaht up dat 17. Johrhunnert torüch. De eerste konkrete Henwies up de Anwesenheit vun Jöden in Wittmund stammt ut dat Johr 1639. Nah 1933 utgrenzt un verfolgt, sünd völ Jöden in de Emigratschoon gahn. De in dat 18. Johrhunnert baut Synagoog vun de jöödsch Gemeend wurr, nahdem de Gemeend immer minner wurr, in' Juni 1938 vun de jöödsch Gemeend an en Koopmann up Afbröök verköfft. Se wurr dordör wiels de Novemberpogromen nich twei maakt, sonnern wurr all vörher afbraken. Dennoch wurrn ok in Wittmund Hüüs vun jöödsch Börger upbraken, hör Geschäfte un hör Privateegendom plünnert as ok 20 Gemeendliddmaaten tosommendreven. Vun de van 1933 bit 1940 in Wittmund ansässig Jöden wurrn 14 wiels den Holocaust ümbrocht. Up den jöödschen Karkhoff wurr an' 3. September 2000 en Gedenkstäe för de ermordeten jöödschen Börger vun Wittmund inweeht. Dor wurrd de Naams vun 48 – siet de Ergänzung vun de Naams vun Max un Josef Julius Neumark intüschen 50 - ermordeten Personen nömmt, de ut Wittmund stammen dee.
Liwwadden
Liwwadden (Freesch Ljouwert, Stadtfreesch: Liwwadden, Nedderlannsch: Leeuwarden) is de Hööftstadt vun de Provinz Freesland in de Nedderlannen. Up den 1. Dezember 2005 hefft in de Gemeende 91.771 Inwahners leevt un dat geev dor knapp 55.000 Arbeitsplätz. Liwwadden is een vun de Elf Steden vun de Provinz Freesland.
Wittmund
Jödendom
An de jöödsch Gemeend wurrd todem mit en Gedenktafel an den Standoort vun de ehmalge Synagoog docht.
Politik
miniatur|Raathuus Binnerhalv vun Oostfreesland, dat bi Wahlen en traditschonell Hoochborg vun de SPD is, hett de ööstliche Rand vun de Region mit dat Harlingerland (un dormit ok de Stadt Wittmund) insofern en Sünnerrull, as de CDU dor stark vertreden is un bi Wahlen faken vör de SPD liggt. Blots in de Marschgemeenden mit hör fröher hooch Landarbeiter-Andeel harr de SPD all fröh Spood.
Liwwadden
Historie
Al vor dat Johr 1000 leven Minschen an den Oort, de nu Ljouwert heet. Dortieds lä de Oort an de Middelsee, de al in dat 13. Johrhunnert togahn is vunwegen Slick un Modden. De Hannel reck bit nah Russland hen. In dat Johr 1435 sünd de dree Warften-Dörper Oldehove, Nijehove un Hoek tohopenföögt wurrn to de Stadt Liwwadden. In dat sülbige Johr kreeg de Oort Stadtrecht.
Um 1650 höör Liwwadden to de tein meist bedüdend Städen in de Nedderlannen. Dormals harr de Stadt bi 16.500 Inwahners.
Hüdigendags
Hüdigendags hett Liwwadden de Funktion as een Zentrum för de Region, man in de Nedderlannen is de Stadt nich mehr so wichtig.
Oostfreeske Taal
Oostfreeske Taal betekent
Wittmund
Politik
In't Kaiserriek weer Wittmund, as de gesamte Landkreis, en Hoochborg vun de Liberalen un vör allen vun de Natschonalliberalen. In de eerst Johren vun de Weimarer Republiek hett sük dat so fortsett, bevör de Natschonalsozialisten dor all siet Midden vun de 1920er Johren en vun hör Hoochborgen in de Provinz Hannober harrn. Nah den Tweeten Weltkrieg harr tonächst de FDP de führend Rull: „Es schien, als sei hier ein Großteil der Wähler einfach in vornationalsozialistische Bewußtseinslagen und Verhaltensweisen zurückgekehrt.“ Bi de Bundsdagswahl 1949 kreeg de SPD in' Karnoort, in Asel un in de veer Marschgemeenden Funnix, Beerm, Buttfoor un Clienensiel de Mehrheit, in all anner Oortsdeelen kreeg de FDP de meest Stimmen.
De CDU, de in ganz Oostfreesland eerst laat organisatorisch uptreden is, övernehm Anfang vun de 1950er Johren de führend Rull vun de FDP, de aber bit in de 1960er Johren aber ok noch düütlich Stimmenandeelen wunn. Bi de Bundsdagswahl 1961 hebbt de Liberalen in kien een Oortsdeel weniger as 10 Perzent vun de Stimmen halt, in dree Oortsdeelen tüschen 30 un 40 Perzent.
De CDU wunn all bi de Bundsdagswahl 1953 de relative Mehrheit in de meest Oortsdeelen, blots in Uttel muss de FDP un in Funnix, Beerm, Clienensiel un Asel de SPD den Vörträe laaten. De Christdemokraten hebbt sietdem in Wittmund un in' Landkreis ehrn starksten Rückhalt ünner de oostfreesch Landkreise. Bi de Bundsdagswahl 1969 wunn de CDU in söss Oortsdeelen de afsluute un in dree wiederen de relative Mehrheit. In fiev Oortsdeelen wunn de SPD de relative Mehrheit.
Jean-Claude Van Geenberghe
Jean-Claude Van Geenberghe, ok: Jean-Claude Vangeenberghe (* 17. November 1962 in Kortrijk, Belgien; † 9. Mai 2009 in Donezk, Ukraine), weer en belgisch Springrieder mit ukraiinsch Staatsbörgerschap.
Wittmund
Politik
Siet de Bundsdagswahl 1972 hett de SPD in Wittmund düütlich uphalt, ok wenn se sietdem meest noch achter de CDU bleev. De „Willy-Brandt-Wahl“ 1972 broch de Sozialdemokratie, de bi natschonalen Wahlen in't Kaiserriek, in de Weimarer Republiek un in de Anfangsjohren vun de Bundsrepubliek nie de Ergevnisse harr as in dat westliche Oostfreesland, eerstmals de afsluute Mehrheit in söss Oortsdeelen un de relative in twee wiederen Oortsdeelen, dorünner de Karnstadt. Blots de Süüden vun dat Stadtrebeet mit Aardörp, Hovel un Leerhaaf, bleev ok bi disse Wahl fast in de Hand vun de CDU.
Otsego County
Otsego County betekent
Astiz
Astiz is de Familiennaam von