cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wilhelm Conrad Röntgen
Museum un Gedenkstäen
In Lennep befind sück ok dat Düütsch Röntgen-Museum. Idicht bi dat Düütsch Röntgenmuseum steiht noch hüüd dat Gebortshuus vun Wilhelm Conrad Röntgen. 2011 hett dat de Düütsch Röntgensellschop köfft, um dat fackgerecht weer hertostellen un de Apenlichkeit togänglich to maaken.
An den Oort vun dat Opdecken vun de Röntgenstrahlen, in dat ehmalg Physikalisch Institut vun de Universität Würzborg, wurr 1985 de Röntgen-Gedächtnisstätte inricht. Disse vermiddelt en Inblick in de experimentelle Physik vun dat utgahn 19. Johrhunnert un wiest neben de Opdeckensapparatur en Kathodenstrahlversöök – de Grundlaag vun dat Opdecken vun de Röntgenstrahlen weer – ebenso as en Dörlüchtensversöök mit X-Strahlen un den historschen Höörsaal vun Röntgen. Bedreeven wurrd de Gedenkstätte vun dat Röntgen-Kuratorium Würzburg e.V..
1962 wurr en Röntgendenkmal in Gießen errichtet, dat stiliseerte Röntgenstrahlen dorstellt. Wiedere Röntgendenkmale gifft dat in Berlin un Remscheid-Lennep.
Sonstiges
Veer Notgeldutgaaven (20, 50, 100 und 200 Milliarden Mark) vun Weilheim wiesen Röntgen.
Ut Anlaat vun dat 100-johrig Jubiläum vun de Nobelpriesverleehn wurrd siet 2001 in Remscheid mit Ünnerstütten dör de Stadtverwalten jedes Johr an' letzten Oktober-Sönndag der Röntgenloop veranstalt, en Marathon-Loop in völ Varianten un mit internatschonal Echo, de rund um Remscheid führt.
Daele
Daele, Van Daele oder van den Daele is de Familiennaam von
,
Crane County
Crane County is en Kreis (County) in’n US-Bundsstaat Texas. He hett 4.375 Inwahners (Stand Zensus 2010) op en Rebeet vun 2.036 km². De Sitt vun de Verwalten is in Crane.
Historie
De Kreis is 1927 grünnt worrn.
Demografie
Vun de 3.996 Inwahners bi’n Zensus vun 2000 harrn 1.580 Minschen Arbeit. Dat Inkamen je Kopp vun de hele Inwahnertall weer 15.374 US-Dollar. 1.645 Minschen hebbt op de Highschool ’n Afsluss maakt, ’n Afsluss an’e Universität, de ’n Bachelor-Afsluss oder noch höger weer, hebbt 307 Minschen maakt. 13,31 % vun de Inwahners leven 2000 ünner de Inkamensgrenz to de Armoot.
Heliozentrisch Weltbild
[[Bild:Geoz wb de.svg|thumb|Schematisch Vergliek: Geozentrisch (a) un heliozentrisch Weltbild (b)
Crane County
Demografie
Vun de Vöröllern her sünd 73,70 % vun de Minschen Witte, 2,90 % Swarte, 0,35 % stammt ut Asien un 0,98 % sünd Nakamen vun Indianers. 19,49 % hebbt sik sülven to noch annere Gruppen torekent. 2,58 % hebbt angeven, dat se Vörfohren vun ünnerscheedliche Afstammung hebbt. As Nakamen vun Lüüd ut Latienamerika hebbt sik 43,87 % vun de Lüüd ansehn.
Heliozentrisch Weltbild
]]
Dat heliozentrisch Weltbild (ok: Weltbild vun Kopernikus) geiht dor vun ut, datt de Planeten sik üm de Sünn (gr.: ήλιος =Helios) dreiht. Bi düsse Vörstellung steiht de Sünn in de Midden vun de Welt, un nich, as dat vördem annahmen wurr, de Eer (geozentrisch Weltbild). As dat geozentrisch (ptolomäisch) Weltbild un later dat heliozentrisch Weltbild utdacht wurrn sünd, weeren dat Versöök, de Welt so to beschrieven, as een sik dat dormals vörstellen konn. Nümms hett dormals wußt, datt us Sünnsystem bloß man een luurlüttjen Deel vun den ganzen Kosmos utmaken deit. Dat is eerst vun dat 18. Johrhunnert af an lütt bi lütt rutkamen.
Wie dat heliozentrisch Weltbild in Europa upkamen is
thumb|1708: Heliozentrisches Weltbild
Europa in de Tiet vun de Renaissance
Nikolaus Kopernikus is 1543 een ganz Stück vöran kamen mit sien Theorie vun dat heliozentrisch System. Man een mutt düütlich seggen, dat nich richtig is, wenn de meisten Lüde denkt, vör Kopernikus harrn de Minschen in den Westen dat heliozentrisch Weltbild nich kennt oder se harrn dat verkehrt verstahn. Dat weer nämlich so, dat vun dat 11. Johrhunnert af an jümmers mehr Texten ut de araabsche Spraak in dat Latien öbersett wurrn sünd. Dat lä an de Krüüztöög, man ok Hökers un anner Lüde, de up Reisen weeren, bröchen de Tradition vun de Sünn, de in de Midden vun dat Universum stünn, nah den Westen. Bi de Gelehrten wurrn düsse Ideen besnackt, just so as de olen greekschen Denkers, vun Aristarch bit hen nah Philolaus. De spreken sik ja ok vör een heliozentrisch Weltbild ut. Al in't Middelöller is dat vun een paar Denkers hen un her besnackt wurrn, as vun Nicolas Oresme un Nicolaus Cusanus. Nich vunwegen den Globen, man weil se dachen, dat güng vun de Wetenschop her nich, spreken se sik dor gegen ut.
De Glööv un dat heliozentrisch Weltbild
Al in Aristarch siene Tiet wurr seggt, dat is gegen de Gödder, wenn een globen deit, de Sünn steiht in de Midden. Man lang speel dat denn gor keen Rull mehr.
As Kopernikus sien Meenung amenn in sien Book De Revolutionibus Orbium Coelestium rutgahn laten hett, kreeg he keen Theater mit de kathoolsche Kark. He harr vun 1506 bit 1530 dor an arbeit, man rutgahn laten hett he dat eerst in dat Johr, as he starben dö. He stünn sik goot mit de Kark un harr ok den Paapst Paul III. Bescheed seggt, man in dat Book stünn doch eerst mal vörweg to lesen, dat dat System man bloß een mathemaatsche Hypothese ween schull un nich de Würklichkeit. Düt Woort vörweg harr Andreas Osiander schreven, man sünner sien Ünnerschrift. Dat is antonehmen, datt dat bloß vunwegen düt Woort vörweg keen groot Snackeree geev, wat dat Book vun Kopernikus nu Ketteree weer oder nich.
De Dominikanerorden hett al fröh den Vörslag maakt, dat düsse Lehr in'n Ünnerricht verboden weeren scholl, man dor is nix vun wurrn. Ok de een oder anner Protestant hett dor wat to seggt. Vun Martin Luther weer to hören:
Later stell sik de kathoolsche Kark stur achter dat geozentrisch Weltbild. Paapst Urban VIII. güng gegen Galilei gegenan. Dorbi harr he toeerst Verlööf geben, datt Galilei sien Arbeit öber de beiden Theorien vun de Welt rutgahn laten schull. Man dat sütt so ut, as wenn he later glöövt harr, Galilei wull em in sien Book vun'n Narren hebben un em as een Döösbaddel henstellen. Dat güng em woll toeerst mal nich üm de Wohrheit un ok nich üm de Wetenschop, man üm sien Ansehn as Paapst un as Minsch. Dor weer he vergrellt up Galilei.
Mit de Tiet is denn de kathoolsche Kark stur gegen de Lehr vun dat Heliozentrisch Weltbild gegenan gahn. Dat stimmt woll, datt de Kark sik lever an den Ptolemäus sien System holen dö. Dor steiht de Eer in de Midden vun dat Universum un de Planetens fleegt in'n Kreis dor ümto. Man dat is verkehrt, wenn seggt warrt, de Kark harr seggt, de Eer weer een platte Schiev. Dat hett se nie nich lehrt oder predigt.
Tyho Brahe hett versöcht, de beiden Weltbiller tohopen to bringen un hett lehrt, datt de Sünn sik woll üm de Eer ümto röögt, man dat up de anner Siet all Planetens nu wedder üm de Sünn ümto fleegt.
As de Kark nah dat Johr 1616 nu stracks gegen Kopernikus sien Ideen gegenan güng, hett de Orden vun de Jesuiten sik denn an Tyho Brahe sien System holen. Vun 1633 af an weer düt System bi de Kathoolschen meist vörschreven. thumb|[[Galileo Galilei in't 17. Jh.: „Un de Eer röögt sik doch!“]]
Vunwegen dat Galilei vun de heliozentrisch Idee nich afgüng, weer he in de lesten Johren vun sien Leven tohuse fastsett.
De Theoloog un Paster Thomas Schirrmacher gifft aber to bedenken:
Ok wenn de kathoolsche Kark gegen dat heliozentrisch weltbild gegenan güng, bedutt dat nich, dat se mit de ganze Astronomie nix antofangen wüss.
Hüdigendags
Lütt bi lütt hefft de Lüde begrepen, datt ok dat heliozentrisch Weltbild nich akraat is. De Sünn steiht nich in de Midden vun dat Universum, man is bloß een vun unbannig veel Steerns. Philosoph Giordano Bruno hett dat dormals luut utspraken. Galileo hett dat woll ok annahmen, man he sä dor nix öber. Wohrschienlich weer he bange, he konn de Kark dor noch mehr mit vertörnen. Eerst mit de Tiet wurr dat in dat 18. un 19. Johrhunnert klar, datt de Sünn man bloß een Steern mank veel annere is un in't 20. Johrhunnert keem denn rut, wo veel Galaxien dat egentlich gifft.
Andrew Hunter
* Andrew Hunter (* 1943), brietschen Politiker,
Kiek ok bi: Andy Hunter.
Andy Hunter
Andy Hunter is de Naam von
* Andy Hunter (1864–1888), schottschen Footballspeler,
Kiek ok bi: Andrew Hunter.
Snook
De Snook is en 265 Hektar groot Naturschuulrebeed in’n Oosten von Geversdörp in’n Landkreis Cuxhoben. Mit en lütt Stück von twee Hektar reckt de Snook ok op dat Rebeed von de Gemeen Balje in’n Landkreis Stood. De Snook liggt in de Masch to beide Sieden von de Oost.
Dat Naturschuulrebeed driggt dat Kennteken NSG LÜ 264 un is an’n 16. Februar 2004 ünner Schuul stellt worrn. En lütteren Deel höört ok to dat FFH-Rebeed Ünnerelv.
Dat Rebeed liggt kumplett butendieks. Dat Land warrt von de Bueree extensiv as Gröönland bruukt oder liggt braak. Dor gifft dat en Barg Gravens un Prielen, de ok von de Tieden beinflusst sünd. Deelwies is dat Wadd oder dor steiht Reet op. Besünners för Water- un Waatvagels hett dat Rebeed en besüünern Weert.
Op dat linke Över von de Oost gifft dat mit de Dove Oost en olen doden Arm von’n Stroom un op dat rechte Över münnt de Krummendieker Wettern.
In dat Natuurschuulrebeed gifft dat twee Hüüs, von dat een ok as Denkmaal schuult is.
Anita Lizana
miniatur|Anita Lizama Anita Lizana de Ellis (* 19. November 1915 in Santiago de Chile; † 21. August 1994) weer en Tennisspelerin ut Chile.
Friedrich August Brauns
Friedrich August Brauns (* 10. April 1729 in Clausthal; † 31. Dezember 1793 in Harsfeld) weer en düütschen Verwaltungsbeamten.
Brauns is 1729 as Söhn von Justine Elisabeth, borene Meyenbergen, un Heinrich Joachim Brauns in Clausthal boren. Sien öllern Broder weer Gottlieb Johann Heinrich Brauns.
He weer von 1759 bet 1762 Amtsschriever un denn von 1762 bet 1791 Amtmann in dat Amt Willemsborg un denn von 1791 bet to sien Dood 1793 Amtmann in dat Amt Harsfeld.
He hett an’n 12. Oktober 1756 in Horborg Christiane Sophia Diehle (18. September 1739–3. August 1806) freet. De beiden harrn den Söhn Otto Jacob Heinrich Friedrich Brauns (4. Juli 1775–16. September 1855).
Ruta 45
Ruta 45 betekent
.
Mount Rosenthal
De Barg is von dat Advisory Committee on Antarctic Names na’n US-Marienoffzeer Lieutenant Commander Ronald Rosenthal nöömt, de an’n 2. Februar 1966 doodbleven is, as de Douglas LC-47J „Spirit of McMurdo“ op dat Ross-Schelfies afstört is.
Mount Lister
Mount Lister is mit en Höögd von de höögste Barg von de Royal Society Range in Viktorialand, Oostantarktika.
He is von Deelnehmers von de Discovery-Expeditschoon (1901–1904) ünner Leid von’n brietschen Polarforscher Robert Falcon Scott opdeckt worrn, de em na’n Mediziner Joseph Lister (1827–1912) nöömt hebbt, de von 1895 bet 1900 Präsident von de Royal Society weer.
Neekuhla
Neekuhla is en lütten Oort in de Gemeen Himmelpoorten (Samtgemeen Olendörp-Himmelpoorten) in’n Landkreis Stood, Neddersassen.
Geografie
Neekuhla liggt op’n Rand von de Geest op dat linke Över von’n Hosterbeek, hen na de Maschen von Hosterbeek un Oost.
De Naveröörd sünd Bredenwisch in’n Noorden, Himmelpoorten in’n Noordoosten, Kuhla in’n Süden, Olendörp in’n Süüdwesten, Bossel in’n Westen un Burweg in’n Noordwesten.
Historie
Neekuhla is in dat 19. Johrhunnert as Afbo von Kuhla ut anleggt worrn.
Verwaltungsgeschicht
De Oort hett vör 1885 to dat Amt Himmelpoorten tohöört. Na 1885 weer dat in’n Kreis Stood. 1932 is dat Deel von’n ne’en, grötteren Kreis Stood worrn.
De Oort is an’n 1. Juli 1972 as Deel von de Gemeen Kuhla mit de Gemeenreform in Neddersassen an de Gemeen Himmelpoorten kamen.
Religion
Neekuhla is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel Olendörp.
För de Kathoolschen is de Hillig-Geist-Kark in Stood tostännig.
Weertschop un Infrastruktur
In’n Süüdwesten von Neekuhla is en Gewarfrebeed anleggt worrn.
Verkehr
Dör Neekuhla löppt de Bundsstraat 73, de in’n Noordwesten över Heckthusen un Basbeek/Warstood/Hemmoor na Oterndörp un Cuxhoben geiht un in’n Süüdosten över Düünbeudel na Stood, Buxthu un Horborg. Von de B 73 geiht na Süüdwesten de Landsstraat 114 af, de över Olendörp un Esdörp in Öölm an de B 74 ran löppt.
Barbieri
Barbieri oder Barbiéri is de Familiennaam von
,
Neekuhla
Verkehr
De nächste Autobahn is de Autobahn 26 (Afsnidd Stood–Hamborg). De Opfohrt 2 Stood-Süüd liggt so 16 Kilometer in’n Süüdoosten von Neekuhla.
De nächste Bahnhoff is so bi twee Kilometer wied weg in’n Noordoosten de Bahnhoff Himmelpoorten an de Nedderelvbahn.
Boonen
Boonen is de Familiennaam von
Robert II. (Normandie)
thumb|Robert II. sien Graff in de Kathedraal vun Gloucestershire. Robert, Hartog vun de Normandie (* 1054; † 1134; ok Robert Kortbüx) weer de öllste Söhn vun Willem I. vun England un de Broder vun König Willem II. un vun König Hinrich I..
Vun 1087 bit 1106 weer he Hartog vun de Normandie. He hett sien Hartogdom as Pand an England siene Kroon geven, weil he bi den Eersten Krüüztog mitmaken woll. Dor föhr he ene grote Armee vun Normannen, Englänner un Bretonen bi an.
Na den Dood vun Willem II. streed he mit sien Broder Hinrich üm de Macht. He hett amenn nich bloß den Throon vun England nich kregen, man ok noch de Normandie verloren. Bit he doot weer, möss he denn up en Slott in England leven. Sien Söhn weer Willem Clito (†1128)
Chris Hunter
Chris Hunter is de Naam von
* Chris Hunter (* 1957), brietschen Saxofoonspeler un Flötenspeler,
Kommun Sunne
De Kommun Sunne is ene Gemeend in dat Lehn Värmland in Sweden. Dat höört to de Landschop Värmland un den Gerichtsbezirk Värmland. Se hett 13.592 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 1.296,39 km². De Sitt vun de Verwalten is in Sunne.
Demografie
2006 weren 5,08 % vun de Inwahners buten Sweden boren.
Scholen
De Kommun hett 13 Grundscholen, de vun de Kommun bedreven warrt, un 2 private Grundscholen. De kommunalen Scholen hebbt alltohoop 1603 Schölers un de privaten 48.
Geografie
In de Kommun gifft dat 342 Eilannen, de alltohoop 64 Hektar groot sünd.
Plutonium
Plutonium is en cheemsch Element mit dat Atomteken Pu un de Ordnungstall 94. Dat Element höört in dat Periodensystem to de Actinoiden. De Naam kummt vun den Dwargplanet Pluto, de dunntomalen noch as normalen Planet gellt hett. Man harr de letzten dree bekannten Elementen dunn na de butensten dree Planeten nöömt. In dat Periodensysteem staht Uran, Neptunium un Plutonium ok achterenanner.
Historie
Dat Element Plutonium weer an’n 23. Februar 1941 vun de US-amerikaanschen Forschers Glenn Seaborg, Michael Cefola, Edwin McMillan, Joseph W. Kennedy un Arthur C. Wahl opdeckt. Disse Grupp harr in en Zyklotron Uran 238U mit Deuterium beschatenm un dorbi dat Isotop 238Pu herstellt. Den Naam hebbt se dunntomalen na den to de Tiet butensten Planeten nöömt, de sülvst wedder na den röömschen Gott Pluto, den Gott vun de Ünnerwelt nöömt is. Dat Opdecken is wiel den Tweeten Weltkrieg geheem hollen worrn. De Atombomb, de later de japansch Stadt Nagasaki tonicht maakt hett, barg Plutonium 239Pu as Splittstoff.
Ok in Düütschland harr to de Tiet, as de Amerikaaners dat opdeckt harrn, Fritz Houtermans in den geheemen Bericht Zur Frage der Auslösung von Kern-Kettenreaktionen theoretsch vörut seggt, dat dat de Transuranen geven de. In’n Rahmen vun dat US-amerikaansche Manhattan-Projekt weer Plutonium to’n eersten mal in gröttere Mengden herstellt worrn. De Physiker un Dokter Joseph Hamilton hett af 1944 de Verdeelen vun Plutium in’n Organismus ünnersocht. 1945-1946 leet he Sworkranken (ok Kinner) ahn Verlööf vun de Lüüd Plutonium sprütten. De Versöksreeg weer denn aver afbraken un gellt vundag as bannig ümstreden vun wegen de gewaltig Giftigkeit.
Vörkommen
Gröttere Mengden Plutonium sünd op natürlich Oort in den Naturreakter Oklo entstahn. Dör Atomexplosionen sünd siet den Tweeten Weltkrieg bit hüüt ungefäähr 20 t freesett worrn. Un de Karnkraftwarken weltwiet hebbt bit vundag üm un bi 2.000 t Plutonium (tomeist dat Isotop 239Pu) produzeert, dat gröttstendeels noch mit hoogradioaktive Splittprodukten tohopen in de afbrennten Brennstääv sitt.
Herstellen
thumb|left|En Schiev Plutonium. Dat natürlich Vörkommen vun Plutonium is so lütt, dat sik de Afbo nich lohnt. Plutonium warrt künstlich wunnen. Von Bedüden sünd dorbi de beiden Isotopen 239Pu un 238Pu:
Plutonium 239Pu warrt in Bröödreakters herstellt. Dorin warrt natürlich 238U mit Neutronen beschaten un na de Formel wieter ünnen to 239Pu ümwannelt. De wietere Ümwanneln in 240Pu dör Neutroneninfang is för de Herstellen vun Plutonium för Atomwapen nicht wullt, wiel de hoge Verfallraat von dat 240Pu en vörtietig Tünnern utlösen künn. De wietere Ümwanneln warrt dör sünnere Booorden vun de Reaktoren ünnerbunnen oder dör fröhtietig Rutnehmen vun dat Plutonium.
Bi dat weapen grade (engl. för: döggt för Wapen) Plutonium liggt de Andeel vun dat 240Pu bi ünner 7 %. Bi dat supergrade Plutonium sogor noch düüdlich dorünner. Bi Plutonium ut Reaktoren vun de Energieweertschop (reactor grade) warrt op den Andeel von 240Pu nich so veel Weert leggt. Dor is de Andeel bi över 20 %.
Plutonium 238Pu warrt ut dat Neptunium vun bruukte Brennstääv afscheed. In de Brennstääv kummt meist blots dat Isotop 237Np vör, worut denn wedder eegen Stääv wunnen warrt, de in en Reaktor starke Neutronenstrahlen utsett warrt. Dorbi entsteiht denn dat 238Pu.
Egenschoppen
Plutonium is en radioaktiv sülvrig Swormetall. An de Luft entsteiht gau en Oxidschicht, de wat düster utsütt. Cheemsch kannst dat Element mit Blie verglieken. In Kontakt mit Süürn oder hitt Water reageert Plutonium ünner Freesetten von Waterstoff.
Man richtig gefährlich is Plutonium blots bi Inkorporatschoon (as t. B. dör Inaten oder Verslucken). Dör eenfach Anrögen passeert normalerwies nix. Dat liggt an de Verfallsoort: Tomeist hebbt wi dat mit α-Deelken to doen, de wegen jümmer Grött en grote Wesselwirken mit dat ümgevend Material hebbt. De Reckwied is dorüm teemlich lütt. Bi Minschen kann de Alphastrahlen Zellen tweimaken, de nich schult sünd, man op de Huut hebbt wi en Schicht ut afstorben Zellen. Dör disse Hoornhuut kommt de α-Deelken nich dör.
Kristallisatschoonsphasen
! Phasenbeteken ! bestännig Temperaturrebeet ! Dicht (Temperatur) ! align=left | Kristallstruktur
thumb|right|238Pu gleiht dör den eegen Verfall.
Isotopen un Splittbarkeit
Vun Plutonium gifft dat keen Isotop, wat stabil is, man de enkelten Isotope verhoolt sik ünnerscheedlich:
Dit Plutonium-Isotop verfallt nicht so licht von sülvst wegen sien lütte Masse. Dör langsame (thermische) Neutronen, t. B. in Reaktoren, lett sik dat blots slecht splitten.
Dit Isotop verfallt ok nich so licht von sülvst, wiel de Masse noch teemlich lütt is. Dör thermische Neutronen warrt 239Pu licht splitt.
Bruuk
Wegen sien Radioaktivität un Giftigkeit is de Bruuk vun Plutonium op en poor Anwennen minnert. Plutonium warrt as Splittstoff in Karnwapen insett. Dorbi warrt tomeist 239Pu bruukt. 241Pu warrt as Splittstoff in sünners lütte un swache Karnwapen bruukt.
239Pu rieke Isotopengemische warrt in MOX-Brennelementen för Karnkraftwarken nütt.
238Pu warrt in Verbindung mit Beryllium in Neutronenbornen verwendt. Butendem gifft dat Isotop över mehrere Johren ungefäähr 450 W/kg Warms af. Dorüm warrt dat ok in Radioisotopengeneratoren (ok as Plutonium-Batterien betekend) insett, t. B. för de Stroomversorgen vun Ruumsonden, de in dat Sünnsystem wieter na buten fleegt. In fröhere Tieten weern de Radioisotopengeneratoren ok in Eerdsatelliten un Hartschrittmakers verwendt.
Kint
Kint is de Familiennaam von
Georg Leber
thumb|right|Georg Leber (1973) Georg Leber (* 7. Oktober 1920 in Obertiefenbach; † 21. August 2012 weer en düütsch Gewerkschapsführer un Politiker (SPD).
Kint
Kiek ok bi: Kind, Kindt.
Georg Leber
He weer van 1966 bit 1972 Bundsverkehrsminister un bavento van 1969 bis 1972 Bundspostminister. Van 1972 bit 1978 weer Leber denn Minister för't Verdeffenderen.
Entre Ríos
Entre Ríos betekent
,
Crockett County (Texas)
Crockett County is en Kreis (County) in’n US-Bundsstaat Texas. He hett 3.719 Inwahners (Stand Zensus 2010) op en Rebeet vun 7.273 km². De Sitt vun de Verwalten is in Ozona.
Historie
De Kreis is 1875 grünnt worrn.
Demografie
Vun de 4.099 Inwahners bi’n Zensus vun 2000 harrn 1.920 Minschen Arbeit. Dat Inkamen je Kopp vun de hele Inwahnertall weer 14.414 US-Dollar. 1.652 Minschen hebbt op de Highschool ’n Afsluss maakt, ’n Afsluss an’e Universität, de ’n Bachelor-Afsluss oder noch höger weer, hebbt 277 Minschen maakt. 19,10 % vun de Inwahners leven 2000 ünner de Inkamensgrenz to de Armoot.
48,09 % hebbt 2000 tohuus ’n annere Spraak as Engelsch snackt un 10,54 % vun de Inwahners sünd buten de USA boren worrn.
Vun de Vöröllern her sünd 76,34 % vun de Minschen Witte, 0,68 % Swarte, 0,27 % stammt ut Asien un 0,02 % vun de Eilannen in’n Pazifik. 0,59 % sünd Nakamen vun Indianers. 19,71 % hebbt sik sülven to noch annere Gruppen torekent. 2,39 % hebbt angeven, dat se Vörfohren vun ünnerscheedliche Afstammung hebbt. As Nakamen vun Lüüd ut Latienamerika hebbt sik 54,70 % vun de Lüüd ansehn.
Giovanni Barbieri
Giovanni Barbieri is de Naam von
* Giovanni Domenico Barbieri (1704–1764), Swiezer Bomeester,
Levern
duum|Buurhuus in Levern Levern is en lütt Dörp in de Gemeen Neenkerken in’n Landkreis Heidkreis, Neddersassen. Binnen de Gemeen höört de Oort to de polietsche Oortschop Jilbern.
Geografie
duum|Diek bi Levern De Oort liggt in de Lümbörger Heid. Dat Water ut dat Rebeed flütt över’n Hahnenbeek na de Wiedau hen af.
De Naveröörd sünd Vahlzen in’n Noorden, Reimen in’n Noordoosten, Woltern in’n Oosten, Ellgen un Wiegen in’n Süüdoosten, Falshoorn in’n Süden, Wolten in’n Süüdwesten un Neenkerken, Limbeek un Jilbern in’n Noordwesten.
Verwaltungsgeschicht
In de Franzosentied hett de Oort toeerst 1810 bet 1811 binnen dat Königriek Westfalen to de Mairie Neenkerken in’n Kanton Visselhöövd höört un denn von 1811 bet 1814 to dat Franzöösche Kaiserriek ünner Napoleon un dor to de Mairie Neenkerken in’n Kanton Wasra.
De Oort hett vör 1852 to de Amtsvaagdie Neenkerken in dat Amt Rodenborg tohöört, denn von 1852 bet 1859 to dat Amt Snevern un von 1859 bet 1885 to dat Amt Soltau. Na 1885 weer dat in’n Kreis Soltau. 1977 is dat Deel von’n Landkreis Soltau-Fambossel worrn, de 2011 den Naam Landkreis Heidkreis kregen hett.
De Oort höört von öllers bi de Buurschop un later de Gemeen Jilbern. Düsse Gemeen is an’n 1. März 1974 mit de Gemeenreform in Neddersassen Deel von de Gemeen Neenkerken worrn. Sietdem höört Levern to de Oortschop Jilbern, de en egen Oortsvörsteiher hett.
Religion
Levern is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel von de Bartholomäus-Kark in Neenkerken.
För de Kathoolschen is de St.-Maria-von’n-hilligen-Rosenkranz-Kark in Soltau tostännig.
Kultur
En Denkmaal för de Fullenen ut de twee Weltkrieg’ steiht in Jilbern an de Hauptstraat.
Weertschop un Infrastruktur
För Levern is de freewillige Füürwehr Jilbern-Levern tostännig.
Verkehr
Dör Levern löppt de Bundsstraat 71, de in’n Noordwesten över Neenkerken na Rodenborg geiht un in’n Oosten na Soltau un Ülzen.
De nächste Autobahn is de Autobahn 7 (Afsnidd Hamborg–Hannover). De Opfohrt 45 Soltau-Süüd liggt so twölv Kilometer in’n Süüdoosten von Levern an de B 3.
Duncan Hunter
Duncan Hunter is de Naam von
* Duncan Hunter (* 1948), US-amerikaanschen Politiker,
Ümloopbahn
As Ümloopbahn oder Orbit wurrd de Bahnkurv betekend, up de sück en Objekt perioodsch üm en anner (masserieker, zentraal) Objekt bewegt. Disse Bahn hett idealiseert de Form vun en Ellips. Wiels aber ständig Kräfte vun buterhalv up en sülcker Tweekörpersystem inwirken, kann de Bahnform kien mathematisch exakte Ellips wesen.
Fred Hunter
Frederick Hopkins „Fred“ Hunter (* 23. Dezember 1927 in Belize-Stadt) is en Politiker ut Brietsch-Honduras/Belize (PUP).
Ümloopbahn
Ümloop as Tweekörperproblem
De mehrsten Ümloopbahnen vun Himmelskörpers warrt as Tweekröperproblemen behannelt – ok wenn se dat streng nahmen gor nich sünd. Tyypsch Bispelen för poorwies kreisende Objekten sünd de Planeten vun’t Sünnsystem, de sik üm de Sünn bewegt, so as ok uns Eer op ehr Bahn üm de Sünn kreist. Dat glieke gellt ok för de lütteren Körpers in’t Sünnsystem, de Asteroiden un Kometen. Op’n lüttert Maat sünd ok de Bewegen vun Maanden üm jemehr Planeten Tweekörperproblemen as bi de Maandbahn. Nix anner sis dat ok bi Ruumfohrtüüch, de üm een Himmelskörper rümsuust, as dat künstliche Satelliten, Ruumfähren oder annere Flaagkörpers maakt un sik elk op en Satellitenorbit bewegt.
Buten dat Sünnsystem stellt Dubbelsteerns, de ümenaner (oder üm jemehr Baryzentrum) kreist ok Tweekörpersystemen dor, jüst so as Exoplaneten üm jemehr Zentralobjekt. Un opletzt kann een ok dat Sünnsystem as Eenheit ansehn, dat üm den Middelpunkt vun de Melkstraat kreist un dormit ok en Tweekörpersystem dorstellt.
Fred Hunter
Leven
Hunter is 1927 as Söhn von Sally, borene Baily, un Alexander John Hunter (7. Februar 1887–1. September 1964) in Belize-Stadt boren. Alexander Hunter weer sien Halvbroder. He weer op de St. Catherine’s Academy un dat St. John’s College. Sied Dezember 1969 leevt he as Melkbuur op de Trinidad Farms en beten buten Belize-Stadt.
Ümloopbahn
Ümloop as Tweekörperproblem
Jede Bahnellips hett en tyypsche Ümlooptiet, de sik ut de Masse vun de Objekten un sünners vun den Zentralkörper un vör allen ok ut den middleren Bahnradius afleidt. De Ümloop passeert ruchweg in en Bahneven, op den ok de Swoorpunkt vun de beiden Körpers liggt. De Vekter, de vun’t Zentralobjekt op den ümlopenden Körper wiest, warrt as Radiusvekter betekent.
Bahnen sünd aver nich jümmer all in sik slaten oder över de iet bestännig. Kometenbahnen künnt lang uteneentogen wesen as Hyperbeln, Asteroiden oder Mehrfacksteerns künnt op unbestännige Bahnen kamen: De Ümloop vun all Steerns üm den galaktischen Middelpunkt is as en spiraalig Rotatschoon mit en Periood vun 100 bit 300 Millionen Johren. Relativistische Stören föhrt opletzt dorto, dat Keplerbahnen blots en Idealfall sünd. In Wohrheit sünd all Bahnen op lange Sicht över de Hunnertmillionen Johren unbestännig – ok de vun de Eer.
Fred Hunter
Leven
He hett an’n 20. Juni 1953 Maria de la Luz Aguilar freet. De beiden hebbt twee Söhns un söven Döchter.
Ümloopbahn
Bahnelementen
An’n nauesten bekannt sünd de Ümloopbahnen vun de Planeten in uns Sünnsystem. Dat disse Bahnen Ellipsen sünd, hett Johannes Kepler Anfang vun’t 17. Johrhunnert bi’t Ünnersöken vun de Marsbahn opdeckt. Dat glieke gellt för all Himmelskörpers, de sik üm de Sünn bewegt un nich dör annere Kräft (t. B. de Sünnwind) stört warrt.
De Bahnform hett mit de Gravitatschoon to doon. Ut dat Newtonsch Gravitatschoonsgesett kann man afleiden, dat de Bahnen in all Tweekörpersystemen Kegelsneed sünd, also Krinken, Ellipsen, Parabeln oder Hyperbeln. Vereenfacht as Punktmassen in en Vakuum kann de Ümloopbahn vun en Körper dör söss Bahnelementen nipp un nau beschreven warrn:
Fred Hunter
Leven
He weer Vörsitter von dat Belize Electricity Board.
Na siene Tied as Politiker hett Hunter anfungen, sik mit de Historie von Belize uteneentosetten un hett dor ok Böker över schreven.
Politik
Bi de Parlamentswahl in Brietsch-Honduras 1954 weer he unafhängigen Kannedaat in’n Wahlkreis Belize-Land un hett 39,0 % von de Stimmen haalt. Dormit hett he gegen Herman Jex von de PUP verloren.
Ümloopbahn
Bahnelementen
De wohren Ümloopbahnen wiekt aver vun en ideal „Keplerellips“, vun wegen dat se in’n Prinzip ok jümmer dör de Gravitatschoon vun de anneren Körpers in’t Sünnsystem stört warrt. So lang de Afstand groot noog is, maakt disse Bahnstören aver blots ’n lütt beten ut. De Bahnstören künnt dör de „Störreken“ vun de Himmelsmechanik bestimmt warrn, de op Carl Friedrich Gauß un annere Mathematiker ut sien Tiet torüch geiht. Dorbi warrt de eenkelten Kräft modeleertun utrekent, woans de aktuell Keplerellipse oskuleerend in de nächste Ellips övergeiht.
Butendem warrt dör de nich gliekmatig verdeelte Masse, as to’n Bispeel de Afplatten vun roteeren Planeten, en inhomogen Gravitatschoonsfeld utlöst, wat sünners an Bahnännern bi Maanden to marken is. Un ok de allgemeen Relativitätstheorie beschrifft Effekten, de op de Ümloopbahn inwirken doot.
Fred Hunter
Politik
Bi de Wahl 1961 is he för de PUP in’n Wahlkreis Belize-Land Noord antreden un hett de Wahl mit 62,2 % von de Stimmen gegen Arthur Wade von de CDP wunnen. Ok bi de Wahlen 1965 (67,8 % von de Stimmen gegen Elwyn Pitts, NIP), 1969 (62,3 % gegen Roy Canton, NIP), 1974 (50,5 % gegen den unafhängigen William Gillett un Leslie Day von de UDP) un 1979 (50,2 % gegen Lionel Tillett, UDP) kunn he sik wedder in’n Wahlkreis Belize-Land Noord dörsetten.
Ümloopbahn
Bahnelementen
De Planet Merkur wiest t. B. lütte Afwieken vun de Ellipsenbahn, so dat he na en Ümloop nich mehr nipp un nau an de Utgangssteed torüchkummt. Veelmehr folgt he dör en rechtlöpig Dreihn vun de Apsidenlien en Rosettenbahn. Disse Periheldreihn kann woll mit de newtonsch Gravitatschoon verklort warrn, aver nich vullstännig. Dorto müss de Sünn en afflachte Form hebben. En utrecken Verkloren för de Gesamtgrött vun de Periheldreihn vun all bedrapen Planeten gifft aver de allgemene Relativitätstheorie.
Ok Dubbelsteerns folgt ruchweg de Keplergesetten, wenn man jemehr Bewegen as twee Elippsen üm den gemeensomen Sworpunkt begrippt. Blots bi Mehrfacksystemen oder bannig eng Steernpoorn bruukt man sünnere Methoden to’n Utreken vun de Stören.
Fred Hunter
Politik
Dormit weer Hunter von 1961 bet 1984 Afornten von dat Repräsentantenhuus von Belize. He weer in düsse Tied toeerst Minister för Energie un Verkehr, denn Minister för Bueree, Land un Kooperativen un toletzt för lange Johren bet 1984 Minister för Apentliche Arbeiden.
Auchtermuchty (Brenneree)
Auchtermuchty weer en Whisky–Brenneree in Auchtermuchty, Fife (Schottland), Schottland.
Fred Hunter
Politik
In’n Februar 1985 sünd Hunter un Louis Sylvestre ut de PUP rut, von wegen, dat se de Partei as „to links“ ansehn hebbt. Se hebbt in’n Juni 1985 tohoop de Belize Popular Party (BPP) grünnt, de aver en poor Johr later ingahn is. Bi de Stadtraadswahlen in Belize-Stadt 1986 weer Hunter Kannedaat för de BPP, is aver nich wählt worrn.
Ümloopbahn
Bahnelementen
Nopch gröttere Unbestännigkeit wiest de Bahnen vun twee dicht bienanner kreisen Neutronensteerns op. Dör de Effekten vun de Ruum-Tiet-Relativität gifft dat en Gravitatschoonsstrahlen, un de Neutronensteerns stört (na lange Tiet) inenanner. Op disse Wies sünd vele Röntgenborns an’n Steernhimmel to verkloren.
Auchtermuchty (Brenneree)
Historie
De Brenneree weer 1829 vun Alexander Bonthrone in den Oort Auchtermuchty grünnt. Bit toletzt weer de Destille vun de Familie föhrt. 1923 hett se en neen Naam kregen un weer na den Stroom Eden in Stratheden nöömt. Ut den Stroom keem oik dat Water, dat för de Produkschoon bruukt weer. De Historie vun de Brenneree is an sik aver ahn sünnere Begeevnissen verlopen.
Ümloopbahn
Bahnelementen
As Physiker üm de Johrhunnertwenn anfungen hebbt, de Bahnen vun Elektronen in’t Atom to bereken, hebbt se an en Planetensystem in Lütt dacht. As eerste Modellen för Elektronenbahnen üm den Atomkarn hebbt se Keplerbahnen nahmen Man, gau hebbt se rutfunnen, dat Elektronen, de üm en Karn kreist, na de Maxwellglieken elektromagneetsch Bülgen utsennt un dorüm vun wegen de afstrahlte Energie in Brookdelen vun Sekunnen in den Karn afstörten müssen. Dat weer en vun de Problemen, de opletzt tovt Entwickeln vun de Quantenmechanik föhrt hebbt.
Fred Hunter
Politik
Bi de Wahl 2012 is he nochmaal as Kannedaat för de People’s National Party (PNP) in’n Wahlkreis Belize-Land Zentraal antreden. He hett aver blots 1,89 % von de Stimmen kregen un keem op’n drüdden Platz achter Dolores Balderamos-García von de PUP un Michael Hutchinson von de UDP.
Auchtermuchty (Brenneree)
Historie
Mitt vun de 1880er Johren hett Alfred Barnard de Brenneree besöcht. Mit sien Opteken gifft dat dorüm en go’e Beschrieven vun de Destille. Na sien Informatschonen harr de Brenneree egene Moltboddens un en Möhl, de jüst so as de Rest vun de Brenneree dör dree Waterrööd andreven weer. De Whisky weer in en wash still un en spirit still brennt. Dat heet, de eerste harr en Volumen vun 960 Gallonen, de annere vun 460 Gallonen. To de Tiet weern ruchweg 20.000 Gallonen int Johr herstellt un meist vullstännig as Single-Malt-Whisky na Leith, London un Glasgow verköfft.
Buysse
Buysse is de Familiennaam von
Kai-Uwe von Hassel
Kai-Uwe von Hassel (* 21. April 1913 in Gare, Düütsch Ostafrika (hüüd: Tansania); † 8. Mai 1997 in Aken) weer en düütschen Politiken (CDU). He weer vun 1954 bit 1963 Ministerpräsident vun Sleswig-Holsteen.
Rosen Peak
De Rosen Peak is en hogen Barg in Ellsworthland, Westantarktika. He liggt in de Heritage Range von de Ellsworthbargen in’n süden Deel von de Gross Hills.
Dat Advisory Committee on Antarctic Names hett em 2004 na’n Geoloog Lawrence C. Rosen nöömt, de von 1979 bet 1980 in’n Rahmen von dat United States Antarctic Program in de Ellsworthbargen arbeidt hett.
Franz Josef Strauß
duum|Franz Josef Strauß 1982 Dr. h.c. Franz Josef Strauß (* 6. September 1915 in München; † 3. Oktober 1988 in Regensborg) weer een düütschen Politiker. He weer Liddmaat vun de Christlich Soziale Union vun Bayern (CSU).
Hans Apel
Hans Apel (* 25. Februar 1932 in Hamborg; † 6. September 2011 ok dor) weer en düütschen Politiker (SPD). He weer vun 1974 bit 1978 Bunnsminister för de Finanzen un no de Kabinettsumbildung vun 1978 bit 1982 Bundesminister för’t Verdeffenderen.
Mount Rucker
Mount Rucker (oder Mount Rücker) is en hogen Barg in Viktorialand, Oostantarktika, de süden de Johns Hopkins Ridge in de Royal Society Range liggt.
Hans Apel
Utbildung un Beruf
Nah dat Abitur 1951 hett Apel eerst en Lehr as Im- un Exportkoopmann in Hamborg mookt. Dornah füng he 1954 en Studium vun’d Weertschopswetenschoppen in Hamborg an, dat he 1960 mit de Promotschoon to en Dr. rer.pol. afslaten hett. Vun 1958 bit 1961 weer he Sekretär vun de Sozialistsche Frakschoon in’d Europäsche Parlament. Af 1962 weer he denn Beamten bi dat Europäschen Parlament in Straßburg wo he as Abteilungsleiter tostännig för de Wertschapps- un Finanzpolitik un ok för de Verkehrspolitik weer.
Franz Josef Strauß
Sien Abitur hett Strauß 1935 up dat Maximiliansgymnasium in Schwabing maakt. Strauß weer van 1953 bit 1955 Bundsminister för sünnere Opgaven, van 1955 bit 1956 Bundsminister för Atomfragen, van 1956 bit 1962 Bundsminister för't Verdefferen un van 1966 bit 1969 Bundsfinanzminister. Van 1978 bit nah sien Dood 1988 is he Ministerpräsident vun Bayern wesen. Bi des Bundsdagswahl 1980 is Strauß för de Union tegen Helmut Schmidt antreden, dormit he Bundskanzler wurrn kunn. De Bundsbörger hebbt denn aber doch Schmidt wählt.
Strauß weer ok en vun de Hauptverantwortlichen för de Grünnen vun Airbus.
Hans Apel
Utbildung un Beruf
1993 ward he to en Honorarprofesser in’d Fachbereich Weertschopswetenschoppen an’d Universität Rostock maakt.
Familie
Hans Apel weer verheiraat un harr twee Kinner.
Thévenet
Thévenet is de Familiennaam von
Mount Rucker
He is von Deelnehmers von de Discovery-Expeditschoon (1901–1904) ünner Leid von’n brietschen Polarforscher Robert Falcon Scott opdeckt worrn, de em na’n Physiker Arthur William Rucker (1848–1915) nöömt hebbt, de Ehrensekretär von de Royal Society weer.
Lafleur
Lafleur betekent
Lafleur oder LaFleur is de Familiennaam von
Cordillera Occidental
Cordillera Occidental betekent
Thalia (Mythologie)
thumb|120px|Thalia vun [[Jean-Marc Nattier (1739)]] Thalia (ok Thaleia, vun greek. θάλλεω „bleihen“: De, de bleiht; De, de vergnöögt is) is een vun de negen Musen ut de Greeksche Mythologie. Dorto höört se noch to de Chariten mit to. Bi us warrt to de Chariten meist Grazien seggt.
George Hunter
George Hunter is de Naam von
* George Hunter (1877–1931), brietschen Maler,
Kalterherberg
Kalterherberg  (Up Platt: Kole Harbarg) is en süüdwestlichen Stadtdeel vun Monschau in den Kreis Aken nich wiet af vun de Grenz na Belgien. An’t Enn vun dat Johr 2004 leven dor 2.537 Inwahners. Bit 1972 weer Kalterherberg sülvstännig, denn keem dat nah Monschau. Midderwielen is dat de gröttste Stadtdeel vun düsse Stadt.
De Naam seggt allerhand över den Oort. He liggt direktemang an dat Hoge Venn un kriggt as Eersten dat kole un slechte Weer af. Gegen den Wind hefft de Lüde dor huushooch Bökenhecken plant, just so as annerwegens in dat Monschauer Heckenland ok.
In en Urkunn ut dat Johr 1391 is dat eerste Mol de Naam „Kalde Herberge“ to lesen. In dat Johr 1550 geev dat al en Kapell, de ünner den Schutz vun den Hilligen Lambertus stünn. Hüdigendags fallt de grode Kark mit twee Toorns in den Oort up. De Ökelnaam vun düsse Kark is de „Eifeldom“. 1898 güng dat mit den Boo los un 1901 (1904?) is de denn fardig ween. Dormols hett de Kark 112.600 Rieksmark köst.
David Hunter
David Hunter is de Naam von
* David Hunter (1802–1886), US-amerikaanschen Generaal,
Kiek ok bi: Dave Hunt, David Hunt.
Grauen (Gemeen Appel)
Grauen is en Dörp in de Gemeen Appel (Samtgemeen Hullnst) in’n Landkreis Horborg, Neddersassen.
Geografie
Dat Water ut dat Rebeed flütt över’n Appelbeek na de Eest hen af.
De Naveröörd sünd Arsdörp un Ilsdörp in’n Noordoosten, Eversche Heid in’n Oosten, Ömbüddel un Eversen in’n Süüdoosten, Appel in’n Süden, Appelbeek un Podendörp in’n Süüdwesten, Mesborg in’n Westen un Doans un Imbeek in’n Noordwesten.
Verwaltungsgeschicht
In de Franzosentied hett de Oort toeerst 1810 bet 1811 binnen dat Königriek Westfalen to de Mairie Eversen in’n Kanton Mesborg höört un denn von 1811 bet 1814 to dat Franzöösche Kaiserriek ünner Napoleon un dor to de Mairie Mesborg in’n Kanton Buxthu.
De Oort hett vör 1859 to de Vaagdie Hullnst von dat Amt Mesborg tohöört. von 1859 bet 1885 weer dat in dat Amt Töst un von 1885 bet 1932 in’n Kreis Horborg. 1932 is dat Deel von’n ne’en un grötteren Kreis Horborg worrn.
De Oort höört al von öllers bi de Gemeen Appel mit bi.
Religion
Grauen is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel von de Andreas-Kark in Hullnst.
För de Kathoolschen is de St.-Maria-Kark in Buxthu tostännig.
Kultur
En Denkmaal för de Fullenen ut de twee Weltkrieg’ steiht in Hullnst.
Verkehr
Dör Grauen löppt de Kreisstraat 31, de in’n Süüdwesten över Appel na Hullnst an de Landsstraat 141 ran geiht un in’n Oosten över Eversen un de Eversche Heid na de Höll an de Bundsstraat 3. Na Westen geiht von de K 31 de K 53 af, de na Mesborg an de L 141 föhrt. De L 141 wedder geiht in’n Noorden na Buxthu un in’n Süden na Töst. De B 3 löppt in’n Noorden över Ilsdörp na Öbergünn un in’n Süden an Bookholt langs.
De nächste Autobahn is de Autobahn 1 (Afsnidd Hamborg–Bremen). De Opfohrten 44 Raad (an de B 3) un 45 Hullnst (an de L 141) doot all beid söss Kilometer in’n Süden von Grauen liggen.
De nächste Bahnhoff is so bi ölven Kilometer wied weg in’n Noorden de Bahnhoff Buxthu an de Nedderelvbahn von Cuxhoben na Hamborg.
Scholen
De Grundschölers ut Grauen gaht na de Grundschool Hullnst.
Gress
Kiek ok bi: Gres, Grès, Greß, Gresse.
Eric Hunter
Eric Hunter is de Naam von
Radioaktivität
thumb|right|220px|[[Gefahrenteken vör radioaktiv Stoffen oder ioniseeren Strahlen (ok op afschirmend Fatten)]]
Ünner Radioaktivität (vun’t lat. radius „Strahl“), Radioaktiv Verfall, Radioaktiv Strahlen oder Karnverfall warrt de Egenschap vun unbestännige Atomkarns verstahn, sik vun sülvst ünner Afgaav vun Energie ümtowanneln. De freesett Energie warrt as ioniseeren Strahlen afgeven, neemlich as Gammastrahlen un/oder energierieke Deelken.
De histoorsche wassen Begreep Verfall geiht vör allen torüch op dat Afnehmen vun’t Utgangsstoff na dat Verfallsgesett. Man, disse makroskopische Sicht verkloort de Vörgäng vun de Radioaktivität nich vullstännig. Op Even vun de Atomen finnt en gesettmatig defineerte Ümwanneln vun de Karns statt.
In’n Ümgangssnack warrt dat Woort Radioaktivität faken ok an Steed vun „radioaktiv Stoff“ verwennt. Sünners in apentliche Diskuschonen warrt dormit faken ok afgeven Strahlen oder ioniseerend Strahlen ut Borns meent, de gor nich radioaktiv sünd.
Eric Hunter
* Eric Hunter (* 1986), kanaadschen Ieshockeyspeler,
Radioaktivität
Grundlagen
Radioaktiv Verfall is keen deterministischen Vörgang. De Tiet, wanneer en enkelt Atom verfallt, is afsluut tofallig. Man, vör elk Nuklid gifft dat en fasten Weert vör de Wohrschienlichkeit för den Verfall in een bestimmte Tieteenheit. Dat warrt dör de so nöömte Halfweertstiet beschreven, de angifft, na woveel Tiet in’n Dörsnitt de Hälft vun de instabilen Atomkarns vun en Utgangsmengde verfallen sünd. De Halfweertstiet kann eenige Johrmilliarden duern, man jüst so goot ok blots ’n lütten Deel vun een Sekunnen. Je körter de Halfweertstiet, üm so grötter is de Aktivität vun en vörgeven Stoffmengde.
Tofallig is nich blots de Tiet vnu’n Verfall, man in enkelte Fäll ok de Verfallsoort. To’n Bispeel kann 212Wismut mit verscheden grote Wohrschienlichkeit op dree ünnerscheedlich Oorden verfallen. En Nuklidkoort wiest all Nukliden mit jemehr Andelen un Verfallsoorden tohopen mit de Halfweertstieten.
De meisten Verfallsoorden föhrt dorto, dat sik de Atomtall ännert, also de Ladung in’n Atomkarn. Dat heet, dat dorbi en anner’t chemisch Element tostannen kummt, t. B. dör Utstöten vun Protonen – man jümemrs tohopen mit neutrale Deelken as Neutronen. Bi enige ännert sik ok blots de Massentall, wenn Neutronen utstött warrt, man ahn Protonen. Bito gifft dat Övergäng, wo sik blots de Energietostand vun’n Karn ännert, dat heet ünnerscheedliche Energietostänenn vun’t sülve Nuklid vörliggen doot. De Stärk vun de Radioaktivität warrt dör de physikaalsche Grött Aktivität beschreven un in de Eenheit Becquerel (afk.: Bq) angeven. 1 Bq steiht för dörsnittlich een Verfall in de Sekunn, un is dormit gegenöver de fröhere Eenheit Curie en teemlich lütte Aktivität.
Bestännig (oder stabil) is en Atomkarn denn, wenn dat keen Verfallsoort gifft, de em op en sieteren Energietostand bringt. He kann denn nich ut sik sülvst wieter verfallen. Bi’n Waterstoff is dise Tostand dat enkelte Proton as Atomkarn, oder dat Deuteron, wat ut een Proton un een Neutron besteiht. Bi’t Helium bargt dat stabile Isotop 3He twee Protonen un een Neutron, dat stabile 4He twee Protonen un twee Neutronen. Bi Lithium un all de sworeren Elementen mööt tomindest gliek veel Neutronen un Protonen in’n Karn sitten, dat de bestännig blifft, un bi de sworeren Elementen gifft dat jümmer mehr Neutronen as Protonen. Warrt en sünnere Massentall överdrapen, warrt all Atomkarns instabil. Dör Inwirken vun Deelkenstrahlen, sünners Neutronenstrahlen (Neutronenaktiveeren) künnt in Karnreakschonen an sik bestännige Karns in annere, nich bestännige Atomskarns ümwannelt warrn.
Historie
thumb|Alphastrahlen warrt dör en Blatt Papeer, Betastrahlen dör en Metallblick vun eenige mm Dick vullstännig absorbeert. Üm Gammastrahlen swack noog to maken bruukt man en dicke Schicht vun Materieal mit möglichst grote Dicht, to'n Bispeel Blie. Antoine Henri Becquerel hett 1896 bi den Versöök, de jüst opdeckte Roentgenstrahlen dör Fluoreszenz to verkloren, faststellt, dat Uransolt fotografsche Platten swart maken künn. Man, de Uranproov künn datt ok ahn Vörbelichten, wat de Fluoreszenz as Oorsaak utsluten de. As he later wiesen de, künn disse neve Strahlen dör Stoffen dörgahn, wo Licht nich dörgüng, un se künn Luft ioniseeren, ahn dat en Temperaturännern oder cheemsch Behanneln vun de Proov wat ännern de. Wietere radioaktive Elementen hebt Marie un Pierre Curie 1898 mit Thorium un twee üm ’n eelfach starker strahlenden Elementen funnen, de se Radium un Polonium nöömt hebbt.
Dat Vermögen dör Stoffen dörtogahn hett Ernest Rutherford 1899 ünnersöcht. Dorbi hett he twee ünnerscheedliche Andelen in de Strahlen utmaakt. Stefan Meyer un Egon Schweidler as ok Friedrich Giesel hebbt noch in dat lieke Johr wiesen künnt, dat disse beiden in magneetsch Feller in ünnerscheedliche Richten aflenkt warrt. En drüdde Komponent, de sik dör Magnetfeller nich aflenken leet un ’n düchtig hooch Anlaag to’n Dörgahn harr, weer 1900 vun Paul Ulrich Villard opdeckt. För disse dree Strahlenoorden hett Rutherford de Beteken α-, β- un γ-Strahlen prägt. Bit 1909 hebbt de Wetenschopplers rutfunnen, dat α-Strahlen ut Heliumkarns un β-Strahlen ut Elektronen bestaht. De Annahm, dat γ-Strahlen en Oort vun elektromagneetsch Bülg weer, künn eerst 1914 dör Rutherford un Edward Andrade wiest warrn.
Al 1903, also söss Johren, vördem man wat vun Atomkarns weten hett, hebbt Rutherford un Frederick Soddy en Hypothees hat, wona de Radioaktivität mit dat Ümwanneln vun Elementen to doon harr. Dorvun utgahnd hebbt Kasimir Fajans un Frederick Soddy 1913 de so nöömten radioaktiven Schuuvsätz formuleert. De hebbt de Ännern vun Massen- un Atomtall bi’n Alpha- un Betaverfall beschreven, wodör de natürlichen Verfallsregen as en schrittwies Affolg vun disse Verfallsvörgäng verklort warrn künnen.
Irène un Frédéric Joliot-Curie hebbt dat 1933 to’n eersten mol henkregen, radioaktive Elementen künstlich to tügen. Dör Bescheten vun Proven mit Alphadeelken künnen se ne’e Isotopen maken, de vun wegen jemehr korte Halfweertstiet in de Natur nich vörkamen deen. Bi jemehr Experimenten hebbt se 1934 en ne’e Oort vun’n Betaverfall opdeckt, bi den an de Steed vun Elektronen Positronen afstrahlt warrt. Sietdem warrt twüschen β+- und β−-Strahlen ünnerscheedt.
Verfallsoorden
Radioaktive Karns künnt op ünnerscheedlich Oort verfallen, wat dorvun afhangt ut woveel Protonen un Neutronen he tohopensett is. Histoorsch bedüdsom sünd vör allen de Alpha-, Beta- un Gammaverfall, wieldat se as eerste opdeckt weern un ok de fakensten Oorden vun’t Ümwanneln dorstellt. Eerst later sünd noch wietere Verfallsoorden funnen worrn, de nich mehr to disse dree klassische Oorden tellt warrn kunnen.
De grote Tall vun existeerende Verfallsoorden laat sik groff in dree Kategorien indelen:
Alphaverfall
Hööftartikel: Alphastrahlen
Allgemeen kann de Reakschoon as folgt opschreven warrn: in den Dochterkarn Y mit ’n üm 4 minnerte Nukleonentall un üm 2 minnerte Protonentall.
En Bispeel för den Alphaverfall is de Verfall vun 238Uran in 234Thorium:
Betaverfall
Hööftartikel: Betaverfall
To’n Betaverfall kummt dat, wenn in’n Karn en ungünstig Proportschoon vun Neutronen to Protonen vörliggt.
β−-Verfall
Bi den β−-Verfall (Beta-Minus-Verfall) warrt in’n Karn en Neutron in en Proton ümwannelt. Dorbi warrt en hoochenergeetsch Elektron freesett as ok en Elektron-Antineutrino. De Nukleonentall ännert sik dorbi nich, man de Atomtall geiht üm een hooch.