cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Westgoten
De Westgoten oder Visigoten sünd een Volksgrupp in de Tiet vun de late Antike ween. De Westgoten sünd een vun de twee Delen vun dat Volk vun de Goten, dat sik an't Enne vun dat tweede Jahrhunnert nah Christus upspleten hett in de Westgoten/Visigoten un de Ostgoten/Ostrogoten. Wahrschienlich hett de Naam Westgoten nix mit de Himmelricht to kriegen, just so wenig, as bi de Ostgoten. Een kann sik nich goot vörstellen, dat een Stamm vun de Germanen sik sienen Namen nah den Westen geven hett, de Himmelsricht, wo de Sünn ünnergahn deit. Dat warrt vörslahn, den Namen Westgoten oder Visigoten as een Ökelnamen to verstahn, wo sik de Westgoten mit dickdoon wullen. Visigoti kann nämlich in jem ehre Spraak gode Goten oder ok Goten mit Kuraasch heten.
In dat Johr 378 maken de Westgoten eenen Upstand gegen dat röömsche Riek. Bi de Slacht vun Adrianopel (hüdigendags Edirne in den europääschen Deel vun de Törkie) hefft se een röömsche Armee slahn. De röömsche Kaiser Valens hett dorbi den Dood funnen.
In dat Johr 410 plünnern de Westgoten ünner jem ehren König Alarich I. Rom. Nah dat Enn vun dat weströömsche Riek 476 bleben de Westgoten noch 250 Jahr lang een wichtige Macht in Europa.
Eerste Angreep up röömsche Provinzen
De Westgoten treden dat eerste Mal as een sülvstännig Volk up, as se in dat Johr 268 in dat Röömsche Riek inbreken döen un sik öber den Balkan utbreden. Dorbi hefft se de röömschen Provinzen Pannonien un Illyricum öberrennt un draut, ok noch Italien intonehmen. Man in den Summer vun dat sülbige Jahr wurrn se in een Feldslacht bi de hüdige Grenz twüschen Italien un Slowenien slahn un kregen glieks noch eenen up'n Dötz in den September vun dat Jahr in de Slacht bi Naissus.
In de dree Jahren, de denn folgen döen, mössen de Westgoten torüchwieken bit öber den Donaustroom, as de Kaiser Claudius II. un Aurelius een Reeg vun Angreep utföhren dö. Se konnen aber de Macht in de Provinz Dakien fasthollen. Kaiser Aurelius hett düsse Provinz dorüm in dat Johr 271 upgeven.
Christendom
As de Westgoten in Dakien leben döen, bekehren se sik to dat Christendom. Se nehmen düssen Globen an, so as Arius dat lehrt harr. Düsse Arius harr seggt, Jesus Christus weer nich een anner Person vun Gott süms, man bloß een Aart Afoornten un een Minsch un he stünn ünner Gott. Dat weer nu just dat Gegendeel vun de Lehr vun de röömsch-kathoolsche Kark un vun de orthodoxe Kark, de dor later vun afspleten weer. De Westgoten bleben bi Arius sien Lehr, bit in dat Johr 589 König Rekkared to den kathoolschen Globen öbertreden dö.
Krieg un Freden
In dat neegste Jahr breek glieks een grote Hungersnot in de Westgoten ehr Länner ut. De röömsche Gouverneur sprüng böös mit jem üm un Kaiser Valens hett ok nich hulpen. Dor rööp Fritigern sien Volk to’n Striet. Dat breek een Krieg ut, de mit de Slacht bi Adrianopel an’n 9. August 378 ennen dö. Bi düsse Slacht verlor Kaiser Valens sien Leben. Fritigern weer de Winner un sien Volk reep em as König öber de Westgoten ut. De Westgoten weeren nu de Herren öber den Balkan. De nee Kaiser Theodosius I. hett 379 al Freden slaten mit de Westgoten. Nu weeren se wedder Bundsgenoten/Foederati vun de Römers in de Provinzen Thrakien un Moesien. De Freden heel in’n Groden un Ganzen bit up Theodosius sien Dood in dat Johr 395. In düt Jahr keem de best bekannte König vun de Westgoten up den Thron. Dat weer Alarich I.. Man up Theodosius folgen siene beiden swacken Söhns Arkadius in de Oosten un Flavius Honorius in den Westen.
In de 15 Jahren, de denn keemen, wesseln sik Tieden vun eenen unruhigen Freden af mit Tieden vun Striet mank Alarich un de mächtigen germaanschen Generalen, de dat Seggen harrn öber de röömsche Armee.
De Westgoten in Rom
Just as de weströömsche General Stilicho in dat Johr 408 vun Honorius an de Siet bröcht weer un de Röömsche Legion as Antwoort up düssen Moord de Familien vun 30.000 Suldaten ut de Länner vun de Barbaren ümbröcht harr, reep Alarich den Krieg ut. Honorius woll aber nich Bott geven un so nehm Alarich de Stadt Rom an’n 24.August 410 in.
Dat Riek vun Tolosa
Een paar Jahren later weer wedder Freden mank de Westgoten un dat weströömsche Riek. Kaiser Honorius geev de Westgoten Verlööv, in de Region vun Aquitanien to wohnen, wat in dat hüdige Frankriek liggen deit. Dor trecken de Goten denn ok hen. Jem ehr Hööfdstadt weer Tolosa, dat hüdige Toulouse. Later breeden sik de Westgoten öber de Grenz nah de iberisch Halfinsel hen ut. Dor fungen se Striet an mit de Wandalen un de Alanen. De Alanen hefft se gau ünnerkregen un de Wandalen konnen dor nich blieben un mössen utwieken nah Nordafrika.
De tweede grote König vun de Westgoten weer Eurich. He hett mit iesern Fuust de verscheden Gruppen mank de Westgoten tohopendwungen un hett in dat Johr 475 dörsetten konnt, dat de Westgoten ehr Riek vun Tolosa nu ganz unafhängig weer vun Westrom. To de Tiet vun sienen Dood weer dat westgootsche Riek vun Tolosa dat mächtigst Riek in Europa. Ünner Alarich II. weer dat Riek kort vör de Slacht vun Vouillé an’n Gröttsten. Dor hören in Gallien de olen röömschen Provinzen Aquitania un Gallia Narbonensis to. Denn keem dor noch de iberisch Halfinsel to mit Utnahm vun de Basken un de Sueben ehr Länner.
De Westgoten up de iberisch Halfinsel
Nah de Slacht vun Vouillé hefft de Franken den gröttsten Deel vun Gallien innahmen. Bloß Septimanien kregen se nich. De Westgoten mössen sik nu mit de iberisch Halfinsel tofreden geven. 554 hefft se Granada un Andalusien verlaren an dat Riek vun Byzanz ünner den Kaiser Justinian I., de dormit togange weer, den Westen vun dat Riek wedder ünner sienen Arm to bögen. Man de Westgoten leten nich nah. 584 hefft se de Sueben ehr Königriek innahmen un 624 kunnen se de Länner in den Süden vun de Byzantiners torüch winnen.
Donald Arthur Schollander
Donald Arthur „Don“ Schollander (* 30. April 1946 in Charlotte, North Carolina) is en ehmalger US-amerikaansch Swemmsportler.
Westgoten
De Arabers maakt een Enn mit de Westgoten ehr Königriek
Bit 711 bleev dat Königriek vun de Westgoten bestahn. As dat denn Striet geev mank de Adel, wenn sik een Partei an de Arabers, datt se jem helpen schullen. Amayyadisch Moslems grepen denn den Süden an. As König Roderich versöch, dorgegen an to gahn, wurr he doot maakt. Dat duur nich lang, denn weer de gröttste Deel vun de iberisch Halfinsel in de Arabers ehr Hannen. De Rest vun de Westgoten ehr Eddellüde mössen sik torüchtrecken. Toeerst nah Katalonien, later bit hen nah Septimanien. Man ok dor geev dat keen Roh. 762 wurr ok Septimanien vun de Arabers besett. Man ok dat duur nich lang. 780 keemen de Franken ünner Pippin den Korten un verjagen de Arabers. Man mit de Westgoten ehr Riek weer dat ut. An de Hoff vun de Karolinger weeren westgootsche Eddellüde noch öber Generationen goot beropen. Nah 900 warrt dat gau minner mit westgootsche Namen in de Franken ehre Böker.
Donald Arthur Schollander
Schollander fung as Kinnergorodenkind mit dat Swemmen in de Swemmschool vun sien Unkel Newt Perry in Florida an. He truck in de Grundschooltiet mit sien Öllern nah Lake Oswego, wo he in de School hulp de Meesterschap vun Oregon to winnen. Um sück technisch ünner best Anleiden to verbeetern, truck he 1962 nah Santa Clara (Kalifornien) un hett dor bi George Haines in den Santa Clara Swim Club traineert. Hier wunn he dree amerikaansch Vereensmeesterschapen vun de AAU. Hier hörr he ünner ok to de Delta Kappa Epsilon (Phi chapter) Fraternity, de sülvige as de künftige amerikaansch Präsident George W. Bush. Bi de Olympisch Spelen 1964 in Tokio wunn he veer Goldmedaillen. Neben den Olympiasiegen mit de 4×100 m un 4×200 m Freestilstaffel wunn he ok de 100 m un 400 m Freestil. Bi de Olympisch Spelen 1968 in Mexiko wunn he Gold in de 4×200 m Freestilstaffel (gemeensam mit John Nelson, Stephen Rerych un Mark Spitz
Insgesamt hett he 20 Weltrekorde upstellt.
1964 wurr Schollander mit de Sportler vun dat Johr-Utteknung vun Associated Press ehrt. In dat sülvig Johr kreeg he ok den James E. Sullivan Award as best Amateursportler vun dat Johr in den USA. 1965 wurr he in de Ruhmeshall vun den internatschonalen Swemmsport upnommen. Nah dat Enn' vun sien sportlich Loopbahn truck he weer nah Lake Oswego, wo he as Immobilienmakler un -entwickler sülvständig arbeit.
Westgoten
De Reconquista ehr Anfang
De westgootsche Eddelmann Pelayo warrt angeven as de Mann, de dat as Eersten tostannbröcht hett, dat de Christen in Spanien de Arabers dat Land wedder wegnamen hefft. He is de eerste König vun dat nee Königriek Asturien ganz in den Norden wurrn, as he 718 de Omajiden in een open Feldslacht ünnerkreeg. In den Rest vun Spanien bleev vun de Westgoten nix mehr öber, ofschoonst se so langen dor regeert harrn. Man de Westgoten weeren doch man bloß jümmers wenig Lüde an de Topp vun den Staat ween. Dat duur nich lang, denn güng de Rest vun de Westgoten ünner in de Masse vun de Lüde in Spanien.
Landahl
Landahl is de Familiennaam von
Kiek ok bi: Landal.
Groethuysen
Groethuysen is de Familiennaam von
Kiek ok bi: Grothues, Grothusen, Groothusen, Groothuis, Grotthuis, Grotthus, Grotthuß.
Universität Paris-Dauphine
De Universität Paris-Dauphine (kört Dauphine) is en Universität in Paris.
De Grünnen geiht torüch up dat Johr 1971. Bi interschonalen Verglieken reckt Universität Paris-Dauphine regelmatig en Spitzenplatz ünner de best Eliteuniversitäten.
Renshaw
Renshaw is de Familiennaam von
D’Antonio
D’Antonio is de Familiennaam von
Kiek ok bi: D’Antoni.
Caliandro
Caliandro is de Familiennaam von
Lavy
Lavy betekent
Lavy is de Familiennaam von
Kiek ok bi: Lavie.
Chrysostomus Forchner
Chrysostomus Forchner (* 21. Januar 1721 in Dietenheim; † 13. November 1791 in Dietenheim) weer en Maler vun den böverschwäbischen Barock.
Leven
thumb|hochkant|Forchner Fresko in St. Martin in Tannheim 2012 Chrysostomus Forchner weer de um veer Johr jüngere Bröer vun de vermootlich an de Augsborger Rieksstädtischen Akademie vun Johann Georg Bergmüller utbildt Barockmaler Franz Xaver Forchner. De Bröers harrn en gemeensam Warkstäe in Muttensweiler. Nah dat Enn vun den Updrag in Muttensweiler un den Dood vun den Bröer 1751 muss Chrysostomus de gemeensam Warkstäe dicht maken. Nah de Hungerjohren van 1770/71 weern in Schwaben slecht Tieden för Künstlers anbraken. Updrääg vun de Kark wurrn immer minner oder bleven ganz ut.
Forchner het sien ölleren Bröer Franz Xaver um veertig Johr överleevt un is 1791 storven. Dat in dat Dietenheimer Pfarrarchiv vörhannen Starvensbook beschrifft, dat Chrysostomus Forchner sien Leven in extrem Armoot un Krankheit beend hett.
Warken
Chrysostomus Forchner hett ünner annern in folgen Karken un Kapellen Fresken malt:
Karl Wilhelm
* Karl Wilhelm (1848–1933), düütschen Botaniker un Mykoloog.
Karl Wilhelm betekent
Kiek ok bi: Carl Wilhelm.
Franz-Josef Pauly
Franz-Josef Pauly (* 16. September 1949) is en ehmalge düütsch Footballspeler.
Van 1977 bit 1982 speel he denn noch för Fortuna Köln un keem in disse Tiet up 163 Tweetligaspelen. Pauly, de Automechaniker lehrt hett, hett sien Karriere dornah beend.
Hampshire County
Hampshire County betekent
Cornelis Lettersnijder
Cornelis Henricszoon Lettersnijder weer en Delfter Drucker un de Rutgever vun en Nee Testament in nedderlandsche Spraak (mit Ünnertitel in goeden platten duytsche, so nööm he dat in dat Book bruukte Nedderdüütsch, dat nich blots in de Nedderlannen, man ok wieder in’n Oosten to verstahn wesen schull). De eerste Utgaav is vun 1524 un de twete vun 1533. He övernehm vun sien Vader un Druckpioneer Henric Pieterszoon Lettersnijder de Druckwarksteed an’n Fischmarkt in Delft.
Independence County
Independence County is en Kreis (County) in’n US-Bundsstaat Arkansas. He hett 36.647 Inwahners (Stand Zensus 2010) op en Rebeet vun 1.979 km². De Sitt vun de Verwalten is in Batesville.
Cornelis Lettersnijder
Sien Utgaav vun’t Ne’e Testament weer wetenschoplich utleggt. Se harr Anmarkungen un Henwiesen op Ünnerscheed twischen de Utgaav vun Desiderius Erasmus un de Vulgata un annere Mööglichkeiten in de Leesoort vun’t greeksche Original.
Georg Ferdinand Duckwitz
Leben
In Bremen hett he sien Abitur maakt un later een Lehr as Koopmann anslaten. Dornah güng he nah Bonn un Freiburg in'n Breisgau un studeer Juristeree un Volksweertschopslehr. 1928 weer he as Vertreder vun Kaffee HAG in Kopenhagen. 1933 hett he de Nazis ehr Griepen nah de Macht toeerst goot funnen un füng in dat Butenamt an. 1934 güng he aber al wedder weg un is bi de Hamborg-Amerika-Linie anstellt wurrn. Dor is he denn later Prokurist wurrn. He keem in Kontakt mit den konservativen Wedderstand gegen Hitler üm Ulrich von Hassel rüm. 1939 is he Kunnigen (Sachverständiger) vun de Schipperee bi de düütsche Botschup in Kopenhagen wurrn.
Independence County
Historie
De Kreis is an’n 23. Oktober 1820 grünnt worrn.
Leefert
Leefert (ok Lefert) is een plattdüütschen Vörnaam för Jungs.
Independence County
Demografie
Vun de 34.233 Inwahners bi’n Zensus vun 2000 harrn 16.364 Minschen Arbeit. Dat Inkamen je Kopp vun de hele Inwahnertall weer 16.163 US-Dollar. 17.143 Minschen hebbt op de Highschool ’n Afsluss maakt, ’n Afsluss an’e Universität, de ’n Bachelor-Afsluss oder noch höger weer, hebbt 3.118 Minschen maakt. 12,59 % vun de Inwahners leven 2000 ünner de Inkamensgrenz to de Armoot.
Leefert
Herkamen
Leefert kümmt vun den olen düütschen Naam Liebhardt oder Liebhart. Düssen Naam gifft dat hüdigendags bloß noch as Tonaam. Dor steekt de beiden germaanschen Wöör Lîp (dat Lief) un hart (stark, deegt)in. De Naam bedutt denn so veel, as deegten Keerl. Tammena meent avers, wohrschienlicher weer, dat de Naam vun Middelnedderdüütsch Leew (Lööw) herkamen deit.
Independence County
Demografie
3,02 % hebbt 2000 tohuus ’n annere Spraak as Engelsch snackt un 1,23 % vun de Inwahners sünd buten de USA boren worrn.
Leefert
De plattdüütsche Naam
De Naam is vunwegen de plattdüütsche Utspraak afslepen un verännert wurrn. Dor is denn vun Lîphart Leefhart un later Leefert vun wurrn.
Independence County
Demografie
Vun de Vöröllern her sünd 94,91 % vun de Minschen Witte, 2,04 % Swarte, 0,65 % stammt ut Asien un 0,03 % vun de Eilannen in’n Pazifik. 0,45 % sünd Nakamen vun Indianers. 0,64 % hebbt sik sülven to noch annere Gruppen torekent. 1,28 % hebbt angeven, dat se Vörfohren vun ünnerscheedliche Afstammung hebbt. As Nakamen vun Lüüd ut Latienamerika hebbt sik 1,53 % vun de Lüüd ansehn.
Leefert
Plattdüütsche Tonaams
Vun düssen Vörnaam Leefert kaamt ok de plattdüütschen Tonaams Leefert, Leefers usw. vun her. De bedüüt denn so veel, as : Ut Leefert sien Familie oder ok Vun Leefert sienen Hoff.
Georg Ferdinand Duckwitz
Leben
As 1943 plant weer, Jöden vun Däänmark wegtoföhren nah de KZs, hett he dat tohopen mit däänsche un sweedsche Stäen möglich maakt, dat Dusende nah Sweden utbüxen konnen.
Nah den Krieg bleev Duckwitz toeerst in Däänmark. Denn stünn he vörne an, as de düütschen Hannelskammern in de Britsche Zoon vertreden weeren mössen. 1950 is he in dat düütsche Butenamt intreden, 1953 weer he Konsul, vun 1955 af an Düütsche Vertreder in Kopenhagen. 1958 hett Duckwitz den Vörsitt vun de Oostafdeelung vun dat düütsche Butenamt öbernahmen un is Ministerialdirektor wurrn. Bi dat Verhanneln vun de Veer Mächt 1959 hett he eenen groden Andeel harrt.
Upsätz
Up Platt is nix öber Georg Ferdinand Duckwitz rutkamen.
Calhounville
Calhounville betekent
Universität Toulouse I
De Universität Toulouse I (kört Toulouse I) is en Universität in Toulouse.
Dunn County
Dunn County betekent
Universität Toulouse I
De Grünnen geiht torüch up dat Johr 1969. Bi interschonalen Verglieken reckt Universität Toulouse I regelmatig en Spitzenplatz ünner de best Eliteuniversitäten.
Bagen
Bagen (Mehrtall: Bagens) betekent
1963
(MCMLXIII):
Rüdiger Joswig
duum|Rüdiger Joswig Rüdiger Joswig (* 30. Mai 1949 in Anklam) is en düütsch Schauspeler un Synchroonsnacker.
Joswig wurr nah en Schauspeelutbilln an de Theaterhoochschool Leipzig to en fragt Schauspeler in de DDR un nehm neben sien Theaterengagements ok tallriek Rullen in Produkschonen vun de DEFA un vun de DFF wohr.
In’ Ansluss nah en erfolglos Utreiseandrag kreeg Joswig 1982 Beroopsverbott in de DDR. 1987 kunn he aber in de Bundsrepubliek Düütschland utreisen un wurr sünners af 1996 dör de ZDF-Feernsehreeg Küstenwache as Kapitän Ehlers en groot Publikum bekannt.
As Synchroonsnacker hett Joswig ünner annern Ron Harper in de Feernsehreeg Planet der Affen, aber ok Tom Berenger, Gary Oldman un Michael York sien Stimm lehnt.
Sheridan Township
Sheridan Township betekent
Rüdiger Joswig
Rüdiger Joswig is Vader vun veer Kinner un siet 2003 mit de Schauspeelkollegin Claudia Wenzel verheiraadt.
Kotler
Kotler is de Familiennaam von
Kiek ok bi: Cotler.
René Arnoux
rechts|duum|René Arnoux 2008 René Arnoux (* 4. Juli 1948 in Pontcharra) is en franzöösch Automobilrennfohrer un ehmalger Formel-1-Pilot.
Karriere
Mit 10 Johren hett he all en Kart fohren, dat sien Vader hüm baut harr. He hett en Lehre as Kfz-Mechaniker maakt Nah sien Militärdeenst gung he nah Turin, um dor Motoren to tunen. Nah en Drapen mit Jean-Pierre Beltoise 1972 hett he sück entslooten, en Rennfohrerutbillen to maken. Talent harr he un 1973 kunn he all de franzöösch Formel-Renault-Meesterschap up sien Naam schrieven. 1975 wunn he för dat Elf-Team de Formel-Renault-Europameesterschap. 1976 is he to dat Martini-Formel-2-Team wesselt, mit dat he 1977 de Europameesterschap winnen kunn.
Van 1978 bit 1989 is Arnoux in de Formel 1 antreeden. Sien eerste Saison hett he mit dat nee grünnd Martini-Team antreeden, de sien Autos he tovör in de Formel 2 insett harr. Spood harr he nich, dat Auto weer nich konkurrenzfähig, un dat Team harr kien Erfohrung in de Formel 1. In sien wiederen elf Saisons is he för Renault, Ferrari un Ligier fohren un hett dorbi söben Grand-Prix-Siege haalt. 1983 belegg he as best Ergevnis den darten Platz in de Weltmeesterschap.
In Erinnerung bleev sien Duell mit Gilles Villeneuve bi den Grooten Pries vun Frankriek 1979 in Dijon-Prenois um den tweeten Platz. De beid Fohrer hemm sück in de letzt Runnen mehrmals gegensiedig up spektakulär Aart un Wies överhaalt un sück sogor beröhrt. An’t Enn weer Arnoux knapp ünnerlegen. Sien Teamkolleeg Jean-Pierre Jabouille is mit den Renault RS11 ut de Pole-Position start un wunn sluutend nah en körten Kamp mit Villeneuve düütlich. Dat weer nich blots de eerste Sieg för Renault in de Formel 1, sonnern ok de eerste Triumph van en Wagen mit Turbomotor.
Arnoux is 1977, 1994 un 1995 bi dat 24-Stünn-Rennen vun Le Mans antreeden. 1994 reck he up en Dodge Viper den 12. Platz.
Arnoux leevt hüüd in Garches. He is den Rennsport verbunnen bleeven, to’n Bispeel hett he an de Rennen to de Grand-Prix-Masters-Serie deelnommen un is bit 2002 Rennkart fohren.
Arnoux weer tweemal verheiraadt un hett een Dochter. Ünner sien Naam wurr buterdem en Kartsimulatschoon verdreeven, dat René Arnoux Karting. Veer indoor-Karting-Hallen wurrn ünner sien Naam in Paris (2), in Lyon un Aix-en-Provence ünner dat logo KART'IN bedreeven.
Trivia
Anfang 1987 weer Arnoux ok afsiets vun de Rennpiste flink ünnerwegens. In en middelfranzöösch Lüttstadt, wo 60 km/h erloovt weern, is he mit 242 km/h dör en Radarkontrolle rast un muss sien Führerschien afgeeven.
Lavie
Lavie oder Lavié is de Familiennaam von
Lavie betekent
Kiek ok bi: La Vie, Lavy.
Carl Wilhelm Adam
Carl Wilhelm Adam is de Naam von
* Carl Wilhelm Adam (1830–1910), düütschen Ünnernehmer,
Carl Wilhelm Weber
Carl Wilhelm Weber is de Naam von
Toulouse
Toulouse is en Stadt in’n Süüdwesten van Frankriek. Se is en Universitätsstadt un politisch, wertschaplich un geistig Zentrum van de Gegend.
Hör Inwahner nömmt sück sülvst Toulousains.
Calheta
Calheta betekent
Kiek ok bi: Calhetas.
Sierra County
Sierra County betekent
Callea
Callea is de Familiennaam von
Lagavulin (Brenneree)
Lagavulin (so veel as „de Kuhl bi de Möhl“) is en Whisky-Brenneree in Lagavulin op dat Eiland Islay in Schottland. Se produzeert verschedene Single Malt Whiskys, dorünner ok een vun de ölven so nöömten Classic Malts.
Historie
An den Standoort vun de hüütigen Brenneree an de Lagavulin Bay is al siet 1742 Whisky herstellt worrn. De eerste Destille, de ok na Gesett Verlööf harr, Whisky to brennen, is aver eerst 1816 dör John Johnston grünnt worrn. Een Johr later keem mit Ardmore en wietere Destille dorto, de vun Archibald Campbell grünnt weer. De hett aver nix mit de Brenneree Ardmore in Kennethmont to doon un dröff nich mit ehr verwesselt warrn. As de Ardmore Brenneree ok in den Besitt vun John Johnston övergahn is, weern de beiden 1837 to de hüütigen Brenneree Lagavulin tosamenleggt.
Produkschoon
duum|Gäärfatten vun Lagavulin duum|hochkant=0.6|De ‚Classic Malt‘ vun Lagavulin De Brenneree Lagavulin höört to dat schottische Whiskyrebeet Islay. Dat Water för de Produkschoon stammt ut de beiden Seen Loch Sholum un Lochan Sholum, de sik an de Häng vun den 347 m hogen Barg Beinn Sholum befinnt. Dat Molt warrt nich mehr in de Destille sülvst herstellt, man ut de Molteree vun de Brenneree Port Ellen betogen. De Destille Lagavulin hett en Meeschfatt (mash tun) vun 4,32 t ut Eddelstahl un teihn Gäärfatten (wash backs) to 21.300 l ut Pinienholt. Brennt warrt in twee wash stills to 12.300 l un twee spirit stills to 12.900 l, de mit Damp hitt maakt warrt. Dat Destillat warrt vör’t Affüllen in de so nöömten hogsheads (250-Liter-Fatten) to’n Riepen mit Water op 63,4 Prozent verdünnt.
Dat gifft kuum en annere Destille, de mit en so lütte Utwahl vun Produkten so en groten Spood hett as Lagavulin. Lange Tiet geev dat blots den 16-johrigen Whisky to köpen. Dat is bito ok de Whisky, de as Classic Malt vermarkt warrt. Eerst vör en poor Johren is en tweete regelmatig Affüllen dorto kamen. Intwüschen gifft dat noch en poor annere Originalaffüllen vun de Brenneree. Unafhangige Affüllen vun disse Whisky sünd bannig roor. Wenn doch mol en Fatt an en anneren Affüller gahn schüll, mutt de aver en annern Naam bruken, vunwegen dat de Naam Lagavulin blots vun de Brenneree sülvst bruukt warrn dröff.
Mount Whitcombe (Antarktika)
Mount Whitcombe is en massigen un hogen Barg in Viktorialand, Oostantarktika. He liggt stracks noorden von’n Mount Perseverance un westen von’n Mount Arrowsmith an de Westsied von’n Evans-Piedmont-Gletscher.
De nöördliche neeseelandsche Meetmannschop von de Commonwealth Trans-Antarctic Expedition (1955–1958) hett em 1957 karteert un em von wegen sien Ähnlichkeit mit’n Mount Whitcombe in de Neeseelandschen Alpen nöömt.
La Vie
La Vie betekent
Kiek ok bi: Vie, Lavie, La vie en rose, C’est la vie.
Cotler
Cotler is de Familiennaam von
Kiek ok bi: Kotler.
Kommun Vestvågøy
De Kommun Vestvågøy is ene Gemeend in dat Amt Nordland in Norwegen. Se hett 10.797 Inwahners (Stand 2006) op en Rebeet vun 421,0 km². De Sitt vun de Verwalten is in Leknes. De Kommun bruukt offiziell de Schrievnorm Bokmål för dat Norweegsche.
Demografie
2004 weren 3,6 % vun de Inwahners buten Norwegen boren.
Happs
Happs (m, pl. Happen / Happsen) is een lütt beten to Eten. Wenn dat Eten in mundrechte Stücken sneen is, so dat'n dat ohn aftobieten achter de Tehn schuben kann, denn segg'n een Happs dorto. Abers ok wenn een blots wenig to eten kregen het, he villicht blots eenmol afbeten het, denn het he ok blots een Happs hat. Wenn een noch nix to eeten kregen het,segg'n ok: De het noch keen Happs hat.
Hüttodags gifft dat op'n "Empfang", wat eene Fieer is wo de Lüüd blots rümstaht, veelfach dat Eeten as "Fingerfood". Dat nömt'n so, wiel dat weder Meß noch Gavel gift, man all'ns fat'n direktemang mit de Fingers an un happst dat weg. So kann dat mit de Vörspies wesen, dat kann avers ok eene Wiel so wieder gahn.
Den Utdruck Happs find'tn aver ok sotoseggen in öberdragen Sinn. Wenn'n seggt: He het dor aber 'n fetten Happs vun afkregen, denn meent dat: Bi dat goote Geschäft weer he ok mit bi wen.
Jamaika
Jamaika [] (engl. Jamaica) is en sülvstännigen Inselstaat in de Karibische See. Jamaika is Deel vun de Groten Antillen un höört to den Staatenbund vun den Commonwealth of Nations to.
De Naam kümmt an un for sik ut de Indianerspraak „Arawak“ her. Dor heet dat Xaymaca oder Chaymakas un bedutt so veel, as Bornland oder Holt- un Waterland. De vörmolige Kolonie is bekannt vör ehre veelsiedige Kultur, man ok dor för, datt se allerhand soziale un weertschoppliche Probleme hett.
Laag
Vun de Groten Antillen is Jamaika de drüddgröttste Insel. Se liggt bi 145 km süüdlich vun Kuba un bi 160 km westlich vun Hispaniola mit de Staten Haiti un de Dominikaansche Republiek dor up. Vun de Westspitz is dat bi 635 km bit na dat Faste Land vun Middelamerika. Jamaika is 235 km lang un twuschen 35 un 82 km breet. Alltohopen maakt dat 10.991 km².
Vör de Süüdwestküst liggt de Pedro Bank. Dor kladdert dat Land unner Water över 8.000 km² so wiet hooch, bit de See keene hunnert Meter mehr deep is. In düsse Bank liggt de Pedro Cays, en Inselgrupp vun alltohopen 23 Hektar Grötte. To den Staat vun Jamaika höört, bilangs de Hööftinsel un de Pedro Cays noch de Inselgrupp Morant Cays, de bi 60 km vör de Westküst liggen deit.
Geologie un Landschop
thumb|left|Lovers´ Leap, en 500 Meter hogen Afhang in’n Süden vun den Saint Elizabeth Parish
Jamaika liggt an de Noordkant vun de Karibische Plate, de sik direktemang vör de Küst unner de Noordamerikaansche Plate schuven deit. Dat Jamaika so duun bi de Platengrenz liggt, hett jummers wedder dor to föhrt, dat dor starke Eerdbeven uptreden sünd. So en Eerdbeven hett 1692 unner annern Port Royal ganz in’n Dutt maakt.
In’n Westen un in de Midden vun dat Eiland liggt twee Drüddel vun dat Land unner en Laag vun Kalksteen. Düsse Laag is en paar hunnert Meter dick. De Bargkeden in de Midden vun dat Eiland bestaht to’n groten Deel ut düsse Kalksteenlaag. In düssen weken Steen gifft dat allerhand Höhlen, Dalen un unnereerdsche Ströme. An einige Stäen in’n Norden fallt de Bargen över 500 m piel af na de See. Dor fangt ok direktemang vör de Küst glieks de Kaimangraven an. De is bit 7.680 m deep. In’n Süden geiht dat wat suutjer hendal. Twee Bargkeden in Westmoreland un Saint Elizabeth langt bit ran na de Küst. Blangen Kalk besteiht de Unnergrund ut kole Magma, Gneis un Lei. De wichtigste Rohstoff up Jamaika is Bauxit. Siene Lagerstäen finnt sik ööstlich vun Montego Bay un westlich vun Kingston binnen up de Insel. Bovenhen warrt Gips un Marmor afboot.
In’n Osten gifft dat de Blue Mountains. Dat is en Bargkeed, de sik up um un bi 100 km vun Nordwesten na Süüdosten recken deit, mit allerhand Twiegen un Utlöpers na Norden un Süden. De Insel ehren hööchsten Barg liggt hier. Dat is de Blue Mountain Peak. De is 2.256 Meter hooch.
Klima
thumb|left|Klimadiagramm vun Kingston
Up Jamaika regeert en Tropen-Klima. En grote Rull speelt dor ok de Noordoost-Passatwind. De Unnerschede in de Temperatur över dat Johr hen sünd man minne. In Kingston is dat in’n Januar in’n Döörsnitt 25 °C warm un in’n Juli sünd dat 27 °C. Midden up de Insel up de Bargen sünd dat um un bi dree Graad minner. Up de Blue Mountains, de to’n Deel över 2.000 Meter hooch sünd, liggt dat ganze Jor keen Snee. Dat gifft twee düütliche Regentieden, eenmol in’n Mai un Juni un eenmol in’n September bit November. Je na de Gegend regent dat unnerscheedlich veel. In de Barge in’n Noordosten sünd dat mehr as 5.000 mm in’t Johr, man an de Süüdküst bi Kingston, wo dat mol pladdert un mol dröge is, dor sünd dat in’n Döörsnitt bloß man 800 mm in’t Johr. In’n laten Summer un in’n fröhen Harvst treckt faken Störme över dat Eiland henweg. In düsse Tied gifft dat ok de Gefohr vun Hurrikans. Tolest 1951 un 1988 hefft so’n Hurrikans de Insel to Dutt maakt.
Wichtige Städter
thumb|In’n Süüdosten vun Jamaika leevt veele Lüde. Vun links nah rechts: [[Spanish Town, Portmore un Kingston.]]
Vunwegen de Barge in Jamaika sien Binnenland liggt de meisten Städer an de Küst oder in de groten Siedlänner. De Hööftstadt Kingston is mit bi 585.300 Inwahners Jamaika siene gröttste Stadt. Tohopen mit de Plaanstadt Portmore, de duun bi liggt, is se en Zentrum, wo meist 700.000 Minschen in leevt. Dat is knapp en Viddel vun all Inwahners. Blangen all Institutschonen för de Regeerung gifft dat hier de gröttste Universität un ok den gröttsten Flegerhaben up dat Eiland. Sunnerlich vun den Anfang vun de 1990er-Johre af an hett Kingston allerhand mit Verbreken to kriegen. Deele vun de Stadt sünd in de Hannen vun Verbrekerbannen, de in de verleden Johren gegen’nanner Krieg föhrt, un ok gegen de Polizei un de Armee gegenan gaht.
En paar Kilometer westlich liggt Spanish Town, wat mit siene 145.845 Inwahners düütlich lüttjer is. De Stadt is dat Zentrum för de Gemarken dor umto, wo Zuckerrohr un Bananen anplant weert. Hier weert se wieter verarbeit’. Spanish Town is eene vun Jamaika siene öllsten Städer. Se is vun 1535 af an bit to de Tied, as de Englänner dat Eiland erovert hefft, Hööftstadt vun de Insel ween.
In’n Noordwesten, nich wiet af vun de Stäe, wo Christoph Kolumbus as eersten Europäer an Land gahn is, liggt Montego Bay. Düsse Stadt mit 82.669 Inwahners warrt geern vun Touristen besöcht un duun bi is ok de tweete internatschonale Flegerhaben vun de Insel.
Deerter un Planten
thumb|En Karibik-Manati
Jamaika kann in dree Ökozonen indeelt weern. Dröögwoold langs de Küst, Regenwoold binnen in dat Land in de högern Gemarken, un Mangroven langs en paar Afsnitte vun de Küst. Vunwegen datt de Insel so wiet af liggt, hefft sik hier Aarden vun Deerter un Planten utspunnen, de dat man bloß hier gifft. Ehr de Spaniers sik ansiedeln döen, weern grote Dele vun Jamaika todeckt mit Woold. Hüdigendags weert de meisten vun düsse Kuntreien för de Bueree bruukt. Bloß en Paar Regionen an de Noordküst, dat Cockpit County un de Pedro Bank, dorto ok de hööchsten Regionen vun de Blue Mountains, seht vundagen just noch so ut, as dat fröher weer.
In de högern Lagen wasst blangen Mahagoniplanten (as de Swietenia) sunnerlich Zedern un Mahoe. In den Regenwoold sünd 28 Aarden vun Vagels tohuse, de dat bloß hier gifft.
Inwahners
thumb|Wie dat twuschen 1960 un 2005 mit de Tahl vun Inwahners lopen is.
In’n Juli 2006 hefft up Jamaika 2.758.000 Minschen leevt. Um un bi de Hälft vun jem is in de groten Städer tohuse, dormank ene Million in de fief gröttsten Städer. Dat Öller vun all Inwahners liggt in’n Döörsnitt bi 23 Johren, um un bi en Drüddel is jünger, as 14 Johre. Bloß man 7,3 % sünd öller, as 64. Vun 1000 Kinner, de levennig up’e Welt kaamt, gaht in’n Döörsnitt 16 doot. Mannslüde könnt hüdigendags dor up reken, dat se 71 Johre oolt weert, Froenslüde weert 75. Mit dat Wassen vun de Inwahnertahl is dat siet 1960 minner wurrn. Dormols weern dat 1,6% in’t Johr, hüdigendags sünd dat bloß noch 0,5 %. Veel junge Lüde gaht vun dat Eiland weg.
Bi 91 % vun all Inwahners stammt vun Slaven ut Afrika af. De weern in dat 17. un 18. Johrhunnert na de Insel hoolt wurrn. 1,3 % sünd ut annere Länner in de Karibik na Jamaika henkamen un 0,2 % stammt vun Europäers oder vun Chinesen af. De Indigenen Völker vun de Taíno un de Kariben hefft as Völker nich överleevt. Se sünd lüttjer wurrn vunwegen Slaveree un vunwegen de Süken, de de Spaniers mitbröcht hefft un amenne hefft se sik vermischt mit de annern Gruppen up dat Eiland.
Spraken
Blangen de Amtssprake Engelsch warrt Jamaika-Kreoolsch snackt (ok „Patois“ nömmt). Dat is en Kreoolspraak mit engelsche Wuddeln. In Europa is se bekannt wurrn sunnerlich dör Reggae un Hip-Hop. Veel Inwahners könnt beide Spraken un denn gifft dat ok noch verschedene Regional-Dialekte.
Gloven
Nich ganz en Drüddel vun de Inwahners höört to ene protestantsche Karken to. Dat hett de brittsche Herrschop so mit sik bröcht. De wichtigsten Karken sünd de Church of God (bi 21 %), de Baptisten (bi 8,8 %), de Anglikaansche Kark (bi 5,5 %), de Adventisten vun den söventen Dag (bi 9 %), de Pingstkarken (bi 7,6 %), de Methodisten (bi 2,7 %), de United Church of Christ (bi 2,7 %), de Brethren (bi 1,1 %), Jehova siene Tügen (bi 1,6 %) un de Herrnhuters (bi 1,1 %). Bloß man bi 4 % vun de Inwahners höört to de Röömsch-kathoolsche Kark, de vun de Spaniers mitbröcht wurrn weer. De jöödsche Gemeende in Spanish Town gifft dat al vun dat 16. Johrhunnert af an. Al 1704 hett se eene eegene Synagoge kregen. Noch eene grote jöödsche Gemeende gifft dat in Kingston. thumb|120px|left|Rastaman mit [[Dreadlocks]]
Rastafari
Dat Bild vun Jamaika in’t Utland is sunnerlich präägt vun de Rastafari-Lüde. Bi den Rastafari-Gloven hannelt sik dat um en Gloven, de sik an dat Christendom anlehnt. Upkamen is düsse Gloven in de 1930er Johre bi de Nakamen vun afrikaansche Slaven. De Anhängers seht in den vörmoligen Kaiser Haile Selassie vun Äthiopien den ne’en Messias. De Geboortsnaam vun Haile Selassie is Ras Tafari ween, un dor kümmt de Naam vun de Rastafari vun her. Dormols güng dat um de Hoopnung, dat Afrika nu endlich free weern scholl vun de Kolonialmächte, de dat dalstuken döen.
Rastafari besteiht ut verscheden Gruppen. De meisten stellt dat Individuum in de Midden vun ehren Gloven. Up de eene Siete leevt de Minsch free vun Gesetten un Vörschriften, up de annere Siete mutt he sik avers doch holen an de Vörschriften vun dat Ole Testament över de Reinheit. Düsse Gruppen wüllt dor nix vun weten, dat een Alkohol drinken oder Tabak smöken draff. Dat gifft avers ok Anhängers, de smöökt Cannabis, wat se Ganja nömen doot. Dat bruukt se to’n mediteren. Veel Rastafaris wiest ok, datt se to süssen Gloven tohöört dör de Dreadlocks, de se up’n Kopp dreegt. Bekannt wurrn is de Rastafari-Gloven in dat Utland sunnerlich dör den Reggae un siene Singers, as Bob Marley un Peter Tosh.
As Jamaika noch keen Kolonie ween is
De eersten Indianers ut Süüdamerika sünd in dat 7. Johrhunnert v. Chr. na de Insel kamen. Dat weern de Taíno, een vun de Arawak-Völker. Se hefft in Stämme tohopenleevt un Ackerbo un Fischfang bedreven. Ehre Hüser hefft se ut Reit un ut Stroh boot. Mit dat 15. Johrhunnert sünd denn lüttje Gruppen vun de Kariben na Jamaika kamen. Up annere Eilannen hefft se de Taíno verdreven, man hier hefft se mit jem tosamenleevt. As Christoph Kolumbus 1494 as eersten Minschen ut Europa an Land gahn is, hefft dor bi 100.000 Lüde leevt. Bi Pedro Bluff in Saint Elizabeth sünd Höhlen mit Maleree funnen wurrn, just as up annere Eilannen in de Karibische See.
Kolonie vun Spanien (1509–1655)
thumb|En vun de eersten Karten vun Jamaika, tekent um 1528 vun [[Benedetto Bordone.]]
Na en johrteintelangen Striet twuschen Christoph Kolumbus sien Söhn Diego un de Kroon vun Spanien över en Reeg vun Karibikinseln, is Diego amenne Viezkönig över all Eilannen wurrn, de sien Vadder funnen harr. He hett dat Recht kregen, Stüern to bören un en Deel vun dat Gold to beholen, wat dor funnen wurrn is. 1509 hett he Jamaika dör Juan Ponce de León innehmen laten un hett em den Naam „Santiago“ geven. Man düsse Naam hett sik nich inbörgert. Ok de Spaniers bruken den olen Indianernaam Chaymakas oder Xaymaca, wo se „Jamaica“ vun maken döen. Dat duer keene tein Johre, un de Kultur vun de Indigenos is ut’neen fullen. Dör de insleepten Süken un dör naakte Gewalt sünd se ümmer minner wurrn. Vun de tweete Hälft vun dat 17. Johrhunnert af an hefft se as „utstorven“ gollen. Vunwegen, datt nu Arbeitkräfte fehlen, bröchen de Spaniers al vun 1517 af an de eersten afrikaanschen Slaven up de Insel. Sunnerlich vun de Goldküst un vun de Slavenküst hefft se jem herhoolt. 1611 hefft to’n eersten Mol mehr swarte, as witte Inwahners up de Insel leevt. Hööftstadt is „Nueva Sevilla’’ wurrn. Hüdigendags heet düsse Stadt Spanish Town.
Wie de Briten de Insel övernahmen hefft
An’n 10. Mai 1655 sünd engelsche Truppen unner Admiral William Penn sen. bi dat hüdige Kingston an Land gahn. De Verwaltung vun Spanish Town hett an’n neegsten Dag upgeven, en Deel vun de Spaniers is ohn Krieg na Kuba utbüxt. Vördem harrn se ehre Slaven free laten un jem Wapen geven. Se harrn dat dor up en Upstand gegen de Englänner mit afsehn. Man toeerst hett dat keen Krieg geven. De vörmoligen Slaven hefft sik in dat Binnerste vun dat Land torüch tagen un leven dor unner den Naam „Maroons“. Nu harrn de Spaniers kapituleert, man liekers hett de leste Gouverneur Cristobal Arnaldo de Ysassi Truppen för den Guerilla-Krieg an de Noordküst un in dat Binnerste vun dat Land tohopentagen. Stütt hett he tweemol vun Kuba her kregen, man de engelsche Armee hett siene Truppen 1657 un 1658 tweemol slahn un dor möss he endgüllig Bott geven. 1664 hefft de Englänner en Versammeln wählt, de Upgaven vun de Verwaltung övernehmen dö. In den Verdrag vun Madrid is Jamaika 1670 ok formal Egendom vun dat Vereenigte Königriek wurrn.
Wigbold
Wigbold is een olen plattdüütschen Vörnaam för Jungs.
Jamaika
Dat geiht bargup mit de Weertschop
Vunwegen de Göder, de in Jamaika siene Plantagenweertschop herstellt wurrn sünd, weer de Insel över 150 Johre lang vun groten Weert för de engelsche Kroon. De Briten hefft dat tomeist mit ankeken, wenn Freebüters un Piraten den Haben vun de ne’e Hööftstadt Port Royal anlopen döen. Dör en Eerdbeven is de Stadt an’n 7. Juni 1692 in’n Dutt gahn. Dor güng dat Tiedöller vun de Piraten denn mit vörbi. Spanish Town is wedder Hööftstadt wurrn, ehr se 1755 dör Kingston aflööst wurrn is.
Wigbold
Herkamen
Düsse Naam kümmt vun den germaanschen Naam Wigbald vun her. Dor steekt de beiden Wöör Wig (Striet) un balt (modig, ohne Bang) in. Denn heet Wigbald so veel, as De in'n Striet nich bange is oder De modig is in'n Striet.
Jamaika
Dat geiht bargup mit de Weertschop
1694 is de Franzoos Du Casse mit 1.500 Suldaten in’n Norden un Osten vun Jamaika an Land gahn. Man de Siedlers hefft sik dat nich gefallen laten un so möss he sik na en korten Krieg vun tein Dage torüchtrecken up siene Schepe. Vördem hett he en Reeg vun Plantagen in Dutt maakt un bi 1.300 Slaven wegsleept. Dat leste Mol is in dat Johr 1782 nix wurrn ut den Versöök, de Insel to erovern. Dormols is de franzöösche Flott, de dor just to unnerwegens weer, al vördem in de Slacht vun Les Saintes vun de Briten slahn wurrn.
Wigbold
De plattdüütsche Naam
Wigbold is bloß man de plattdüütsche Utspraak vun düssen Naam Wigbald. Bedüden deit he just datsülbige. Vun düssen Naam sund denn later ok de Vörnaams Bohl un Bohlke vun maakt wurrn.
Jamaika
Unroh un Upstänne
Vun de 1730er Johren af an hett dat jummer fökener Striet mit de Maroons geven. De wollen utbüxte Slaven partout nich wedder rutgeven un versöchen dat ok, de Briten noch annere Slaven weg to nehmen. De „eerste Maroonkrieg“ weer up siene Hööchde, as de Maroon-Siedlung Nanny Town in de Blue Mountains in’n Dutt maakt wurrn is. De Striet duer, bit 1739 Freden slaten wurrn is. De Verdrag, de vun Granny Nanny uthannelt wurrn weer, hett de Maroons en sülvstännige Kolonie tospraken. Man se mössen sik dor to verplichten, utknepene Slaven torüch to geven un to hölpen, de Insel to verdeffendeern, wenn dat nödig weer. De „tweete Maroonkrieg“ is 1795 utbraken. Dormols sünd twee Slaven foltert wurrn un de Krieg güng los. De Upstand is mit 5.000 Suldaten un mit Bloothunnen dalpedd’ wurrn. De Maroon-Anföhrers sünd infungen wurrn un na Nova Scotia in Kanada bröcht. Vun dor ut sünd se later na Sierra Leone bröcht wurrn. thumb|left|Statue vun Samuel Sharpe in Montego Bay 1807 is de Överseehannel mit Slaven verbaden wurrn. Man an de Arbeit vun Slaven änner sik nix. Hen un wenn hett dat en beten Unroh geven, un 1831 is de Wiehnachtsupstand rund um Montego Bay utbraken. Anföhrer weer Samuel Sharpe. De Upstand is gau daltreden wurrn un dor is ok allerhand Bloot bi vergaten wurrn, man doch hett he dor mit to bidragen, datt an'n 1. August 1834 mit dat Slavery Abolition Act de Slaveree in dat Vereenigte Königriek afschafft wurrn is.
Nu güng dat mit de Zuckerindustrie bargdal, denn billigen Zucker ut Kuba överswemm de Insel. De Inwahners güng dat jummers slechter un so weern se vertwiebelt un vergrellt. Dor keem dat to den Morant-Bay-Upstand mit Paul Bogle un George William Gordon as Anföhrers. In’n Updrag vun den Gouverneur hefft de brittschen Truppen den Upstand mit grote Gewalt dalpedd’. De Verwaltung is uplööst wurrn un Jamaika wurr verklaart to en „Kroonkolonie“. Mehr as 1000 Minschen sünd dor bi umkamen, dormank Bogle un Gordon. In Grootbritannien hefft de Lüde sik över de Gewalt, de dor utöövt wurrn weer, böös upreegt, un so hefft se tokümftig nippe henkeken, wat de Goeverneure dor anstellen döen.
Kroonkolonie
Unner den ne’en Gouverneur John Peter Grant hett dat allerhand Reformen geven. De Infrastruktur is utboot wurrn un en Unnerwater-Kavel is na Europa henleggt wurrn. 1914 is dat Kriegsrecht över de Insel utropen wurrn un bi 10.000 Suldaten ut Jamaika mössen, an de Allieerten ehre Siet, bi’n Eersten Weltkrieg mitmaken.
In’n Tweeten Weltkrieg hefft dat Vereenigte Königriek un de USA Jamaika bruukt as en Butenstäe för de Marine. Ok Truppen vun de Insel hefft wedder mitstreden in’n Krieg. Na den Krieg is versöcht wurrn, de Kolonien in Westindien unner ene gemeensame Verwaltung to unnerstellen. 1947 is in Montego Bay to’n eersten Mol dor över verhannelt wurrn, de Westindische Föderatschoon to grünnen. En Johr later is in Mona bi Kingston de University of the West Indies upmaakt wurrn. Dat is ene gemeensame Hoochschool för 16 Länner ut de Karibik ween. 1958 hefft sik Jamaika un negen annere brittsche Länner in de Karibik an de Westindische Föderatschoon anslaten, man al 1961 sünd se dor wedder utstegen, as dor över afstimmt wurrn weer.
Eerste Johre (1962–1989)
Unafhängig vun dat Vereenigte Königriek is Jamaika wurrn an’n 6. August 1962. An’n 18. September vun düt Johr is de ne’e Staat denn bitreden to de Vereenten Natschonen. Vun dor af an is Jamaika en free Liddmaat vun den Commonwealth. De eerste Premierminister weer Alexander Bustamante vun de Jamaica Labour Party (JLP). De JLP is bit 1972 an de Macht bleven. To de eerste Sitten vun dat Parlament is Princess Margret vun England kamen. 1966 hett nich bloß Königin Elisabeth II. dat Eiland besöcht, man ok de Kaiser vun Äthiopien, Haile Selassie, de so’n grote Rull speelt för de Rastafari. Dor hett dat groot Juchei geven. In datsülvige Johr hefft de British Empire and Commonwealth Games in Jamaika statt funnen. Man al in’n Oktober möss de Nootstand utropen weern vunwegen Bannenkriege in Kingston. Polizei un Militaär hefft een Maand bruukt, um de Laag unner Kuntrull to kriegen.
Demokratischen Sozialismus (1972–1980)
De People’s National Party (PNP) unner Michael Manley hett bi de Wahlen mit 37 to 19 Sitten wunnen. Manley hett den „Demokraatschen Sozialismus“ to de Staatsform vun Jamaika verklaart un hett sik duun an de sozialistischen Länner anbuukt. Unner siene Regeerung hett de Staat vun Jamaika en ganze Reeg vun Unnernehmen köfft oder övernahmen, sunnerlich in’n Bargbo. Manley weer ok en goden Fründ vun Fidel Castro. Man de demokraatschen Strukturen in’t Land sünd doch bestahn bleven un grote Deele vun den Markt sünd in de Hand vun Privatlüde bleven, so datt een nich direktemang vun en kommunistische Tied snacken kann.
Retour to en pro-westliche Politik
Bi de Wahlen 1980 hett de JLP düütlich wunnen: Mit 51 to 9 Sitte hett se de PNP vun de Macht verdreven. Bi de Kommunalwahlen en Johr later seeg dat nich anners ut. De ne’e Premierminister Edward Seaga is to ene pro-westliche Politik torüchkehrt. Man dat is doch bi allerhand Saken bleven, de Manley in dat Binnenland umsett harr un so bleven de Bedrieven, de de Staat unner em övernahmen harr, in den Staat siene Hand un ok allerhand, wat he in soziale Upsicht inföhrt harr, bleev bestahn. Man vun Kuba wenn dat Land sik af.
An’n 30. März 2006 is Portia Simpson-Miller vun de PNP an de Stäe vun Percival J. Patterson träden. He weer lange Johre Premierminister ween un harr nu Bott geven vunwegen den Tostand vun siene Gesundheit. Dor is se de eerste Fro an de Top vun de Regeerung vun Jamaika mit wurrn. Bi de Wahlen to dat Parlament an’n 3. September 2007 hett se ehre Mehrheit man even verlaren. Ehr Nafolger is denn an’n 11. September Bruce Golding wurrn, de bit dorhen de Baas vun de Oppositschoon ween weer.
Emigratschoon
Just so, as in de meisten Länner vun de Karibik gaht vun dat Enne vun dat 19. Johrhunnert af an veel Minschen vun de Insel weg un söökt annerwegens Arbeit un en beter Leven. Sunnerlich in New York, Toronto un London gifft dat grote Gruppen vun vörmolige Jamaikaners. Vun de 2,5 Millionen Inwahners vun Toronto stammt 7 % vun de Insel. In de dree Städer tohopen leevt mehr Lüde ut Jamaika, as up dat Eiland sülms.
Siet de 1980er Johre gifft dat ok Lüde ut Noordamerika un Europa, man ok ut den Rest vun de Karibik, de na Jamaika utwannert.
Exekutive
thumb|left|Königin Elisabeth II. Hööft vun den Staat is Elisabeth II. Se driggt den Titel vun en „Königin vun Jamaika“. Vertreden warrt se up dat Eiland vun en Generalgouverneur. Düsse warrt beropen vun den brittschen Premierminister un sien Kabinett. De Königin un ehr Generalgouverneur hefft to’n groten Deel zeremonielle Upgaven, dormank dat Beropen vun den Premierminister vun Jamaika un siene Ministers. Baas vun de Regeerung is de Premierminister. He hett allerhand to Seggen, as dat in Länner mit dat brittsche System begäng is, un kann allerhand Saken umsetten, ohn sik mit dat Parlament af to snacken.
Legislative
thumb|Dat Repräsentantenhuus Dat Parlament vun Jamaika besteiht ut twee Kamern, dat sünd dat Repräsentantenhuus un de Senat. De 60 Liddmaten vun dat Repräsentantenhuus (Members of Parliament oder MPs) weert all fiev Johre wählt. Bloß de People’s National Party (PNP) un de Jamaica Labour Party (JLP) sitt in’t Parlament.
To den Senat höört 21 Liddmaten to. 13 Senators weert beropen vun den Generalgouverneur un acht weert beropen vun den Baas vun de Oppositschoon. Dor mutt de generalgouverneur avers mit inverstahn ween. Sünst hett he in de Politik nich veel mit to snacken.
Noordmakedonien
Von de Unafhängigkeit 1991 bet 2019 hett sik dat Land Makedonien nöömt. Üm den Naamstried twüschen Grekenland un Makedonien bitoleggen, hett dat Land sien Naam an’n 12. Februar 2019 to Noordmakedonien ännert.
Spraken
Amtsspraken sünd Makedoonsch un Albaansch.
Geographie
Noordmakedonien is vun Bargen präägt. De gröttste Stroom is de Wardar, de gröttste See is de Ohridsee.
Staat
De Verfaten is demokraatsch.
Dat „FYROM“, dat faken an de Naam anhangen worrn is, steiht för „Former Yugoslav Republic of Macedonia“. Dat is, wiel dat de greeksche Regeren en Veto inleggt harr, as Makedonien (FYROM) as unafhängig gellen laten warrn schull. Grekenland besitt en Provinz in sien Noorden mit den sülven Naam (Makedonien) un harr Angst vör Besittanspröch vun de nu unafhängig Naver Makedonien. As Kompromiss is dat unafhängig Land Republiek Makedonien (FYROM) mit den Tosatt „FYROM“ in de UNO opnommen worrn. De Kunflikt mit Grekenland is 2019 bileggt worrn, as sik dat Land op Noordmakedonien ümdöfft hett.
Holt (Bostoff)
Jenadem de Minsch dat Holt nütten deit, gifft ünnerscheidlik Nomens dorför: Wenn dat Holt to’n Boen bruukt ward, wie Balken, Stänners, Sporen usw., denn heet dat Boholt. Wenn dat Holt för Möbels, wie Stöhl, Disch un Schäpp, brukt warrn sall, denn heet dat Möbelholt. Wenn dat Holt to’n Inböten hernohmen ward, denn seggt’n Füürholt.
Ünnerscheeden dart’n dat Holt, jenadem vun welken Boom, oder vun welke Boomgatten dat koomt: Nadelholt is dat Holt vun Nadelbööm wie t.B. Fuhren, Dannen oder Lierken. Loofholt is dat Holt vun Loofbööm wie Eken, Böken, Barken, Wieden usw.
Richard Laurence Millington Synge
hochkant|miniatur|Richard Laurence Millingotn Synge Richard Laurence Millington Synge (* 28. Oktober 1914 in Liverpool, England; † 18. August 1994 in Norwich) weer en engelsch Chemiker.