cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Wapen vun Noordkorea
duum|Wapen vun [[Noordkorea]] Dat Wapen vun Noordkorea wiest en Stausee mit en Waterkraftwark un en Hoochspannungsmast vör en blaue Bargkeed (stellt den Paektu dor), de Toppen vun de Bargen ünner witt Snee. Dör över steiht en roden Steern, de vun Strahlen ümgeven is. Links un rechts is dat Wapen ümrahmt vun Riesahrn (de Ahrn geel mit gröön Riesbläder). Üm de Riesahren is en rood Mottoband mit’n Naam vun dat Land in witt fluchten (조선민주주의인민공화국, Demokraatsche Volksrepublik Korea). Dat Utsehn is anlehnt an dat Wapen vun de Sowjetunion. Dat Wapen is in de Verfaten vun Noordkorea in Artikel 163 fastleggt un an’n 8. September 1948 annahmen worrn.
Flagg vun Noordkorea
duum|[[Bild:FIAV_111111.svg|20px|FIAV Flagg vun Noordkorea]] duum|Fahnenmast mit de Flagg vun Noordkorea in’t [[Fredensdörp]] De Flagg vun Noordkorea (Siedenverhältnis 1:2) wiest en roden waagrechten Striepen, de vun twee lüttje witte un twee blaue Striepen ümfaat warrt. Dat Bredenverhältnis is 6:1:22:1:6 (alltohoop 36 Eenheiten). In’e Midd vun’n roden Striepen, aver en beten wat op de linke Sied (Middelpunkt bi een Drüddel vun de vulle Breed), is en roden Steern op en witten Krink as Symbol för’n Kommunismus. De Dörmeter is 16 Eenheiten.
De Flagg is in de Verfaten vun Noordkorea in Artikel 164 fastleggt un is an’n 8. September 1948 annahmen worrn. Dat aktuelle Flaggengesett vun Noordkorea is vun’n 22. Oktober 1992. De Noordkoreaners sülvst seggt dor op Koreaansch 인공기 (Ingonggi) to, wat en Afkörten is för Natschonalflagg vun de Demokraatsche Volksrepublik Korea (Chosŏn minjujuŭi inmin konghwaguk kukki = 조선민주주의인민공화국국기).
De Flagg vun Noordkorea weiht ok vun een vun de hööchsten Fahnenmasten op de Welt in dat Fredensdörp an de Grenz to Süüdkorea. De Mast is 160 Meter hooch un de Fahn weegt 136 Kilogramm.
Henry County
Henry County betekent
Pitt Township
Pitt Township betekent
Zumhasch
Zumhasch is de Familiennaam von
Mount Ballard
Mount Ballard is en üm un bi hogen Barg in Ellsworthland, Westantarktika. He liggt in’n westen Deel von de Sweeney Mountains.
Richard Clarke
* Richard Clarke (* 1950), US-amerikaanschen Sekerheitsberader,
Kiek ok bi: Richard Clark.
Brasilien
Brasilien (offiziell de Bundsrepubliek Brasilien, Portugeesch: Brasil oder República Federativa do Brasil) is en Land in Süüdamerika un grenzt an Franzöösch-Guyana, Surinam, Guyana, Venezuela, Kolumbien, Peru, Bolivien, Paraguay, Argentinien, Uruguay un an den Atlantik.
Brasilien is mit sien 8.514.215 km² dat gröttste Land vun Süüdamerika (dat ümfaat meist de Hälft vun düssen Kontinent) un dat föfftgröttste Land up de Eer (bloß Russland, Kanada, China un de USA sünd noch grötter). In Brasilien leevt bi 191 Millionen Minschen.
Korte Historie
Johrdusendelang hefft in de Kuntreien vun den Amazonas-Stroom un an de Küst vun Brasilien Indianers wahnt. Dat weern Hunnerten vun Stämm, de to en poor gröttere Völker tohören doot, besunners to de Guaraní, de Tupi un de Ge.
An'n 22. April 1500 hett de portugeesche Seefohrer Pedro Álvares Cabral in dat hüdige Porto Seguro de Küsten vun Brasilien för de Kroon vun Portugal ünner Beslag nahmen. Vun 1530 af an sünd ok Siedlers nah Brasilien hentagen un de eersten Zuckerplantagen sünd in Salvador de Bahia un in Pernambuco upmaakt wurrn. In dat 18. Johrhunnert kemen de Grafen vun Pombal un de Portugesen nehmen dat Land noch faster in'e Hand. Portugeesch is dormols de offiziell Spraak wurrn. Dormols sünd ok de Jesuiten ut dat Land verdreven wurrn, vunwegen dat se sik achter de Indianers stellen.
1807 is dat königlich Huus vun Portugal ünner König Johann VI. vör Napoleon sien Armee utknepen nah Brasilien. Vun düsse Tiet af an is Rio de Janeiro de Fakto de Hööftstadt vun dat Riek vun Portugal wurrn. Vördem harr Portugal en Monopol för den Hannel mit Brasilien harrt, man nu weer dat Land vun Napoleon besett un de Havens vun Brasilien mössen nu open maakt weern för engelsche Scheep, dormit dat Land nich in de Isolatschoon dreev. In düsse Tiet weer Rio de Janeiro en Zentrum vun Macht un Hannel. De Natschonalbibliothek is dormols grünnt wurrn un de eersten Universitäten vun Brasilien sünd upmaakt wurrn. As König João 1821 nah Portugal torüchföhr, bleev sien Söhn Pedro IV. as Regent in dat Land. 1822 hett he de Unafhängigkeit vun Portugal utropen un hett sik den de Kroon upsetten laten as Kaiser Pedro I. vun Brasilien. Dree Johr later hett Portugal de Unafhängigkeit gellen laten. 1831 folg up Pedro I. de nee Kaiser Pedro II.. 1889 smeet de nee Elite vun Koffibaronen de Monarkie üm un stell en Bundrepublik up de Been. Bit 1930 hefft in Brasilien de Grootgrundbesitters in de Regeern dat Seggen harrt. In de 1930er Johren hett Getúlio Vargas en Militärregeern anföhrt. Dormols is in Brasilien eerst de Industrie so richtig up'e Been kamen. As Vargas 1945 aftreden is, güng dat mit de Demokratie los, man 1964 hett al wedder dat Militär nah de Macht grepen. Eerst 1984 geev dat en sinnigen Övergang nah en Börgerregeern. Vun dor af an is de demokraatsche Traditschoon in't Land wieder utboot wurrn.
Indelen vun dat Land
Brasilien sett sik tohopen ut 26 Staten un een Bundsdistrikt. De sünd tohopenfaat in fiev Landschappen:
Inwahners
In Brasilien wahnt mehr Minschen as in jichens en anner Land in Süüdamerika. Wat de Inwahners angeiht, is Brasilien dat föfftgröttste Land in de Welt. 2005 weern dat 184.184.264 Lüde. An’n Anfang vun dat 20. Johrhunnert hett Brasilien bi 18 Mio. Inwahners tellt. Dat sünd nu meist tein mol so veel. .
De Minschen kaamt ut ganz verscheden Völker un hefft sik vermengeleert ut Afrikaners, Europäers un Indianers. Afrikaansche un indiaansche Kulturen leevt woll in dat Land wieder, man an un for sik höört Brasilien to de Westlich Kultur mit to. Meist 3, 1 Mio. Brasilianers stammt vun Japaners af un leevt to'n groten Deel in'n Süden. Dat is up de Eer de gröttste Grupp vun Japaners buten Japan.
Indianers
thumb|upright|[[Tupi-Indianer]] Üm un bi 750.000 Brasilianers höört to de Indianers to. De gröttste Deel leevt in de Kuntreien vun den Amazonas-Stroom in den Regenwoold. Bi 12 % vun dat Land vun Brasilien höört hüdigendags to de Indianerkuntreien to.
Spraak
De Portugeesche Spraak is de offiziell Spraak. Veel Brasilianers spreekt man düsse ene Spraak. Anner Spraken sünd besunners Italieensch, Spaansch, Engelsch un Düütsch. Ok Plattdüütsch warrt hen un wenn snackt.
De düütschen Varietäten sünd:
mit co-offischellen Status in:
mit co-offischellen Status in: Lüüd in de Stadt Santa Leopoldina (Bundsstaat Espírito Santo) snackt ok Pomerano.
Kiek dorto ok: Brazilian German
Religion
thumb|left|De Kathedraal vun [[Brasília]] Um un bi 75 % vun de Inwahners sünd röömsch-kathoolsch, man de Protestantschen Karken weert gau grötter. In den Noordoosten vun't Land gifft dat ok allerhand Anhängers vun Candomblé. Dat is en Gloven, den Slaven ut Afrika mitbröcht hefft.
Caire
Caire betekent
Caire is de Familiennaam von
Aubin
Aubin betekent
Aubin is de Familiennaam von
,
Kiek ok bi: Saint-Aubin, St Aubyn, Aubin Blanc, Aubin Vert.
Nazi-Düütschland
thumb|250px|Flagg vun Nazi-Düütschand thumb|250px|Swastika Mit Nazi-Düütschland oder dat Drütte Riek warrt en Periood in de Geschicht vun Düütschland wesen, de vun 30. Januari 1933 bet 8. Mai 1945 löppt. In düsse Periood (1939) füng de Nazi-Regime de Tweete Weltkrieg an, de in Europa op 8. Mai 1945 ennen dee mit de Kapitulatschoon vun Nazi-Düütschland.
De Nazis nömen ehr egen Staat Drittes Reich (dat Drütte Riek). Mit dat Eerste Riek weer dat Hillig Röömsch Riek vun Düütsche Natschoon bedüüdt, un dat Tweete Riek weer dat Düütsche Kaiserriek. Se wullen, dat ehr Drütt Riek tominnst een dusend Johr bestahn wörr.
Offiziell harr Adolf Hitler ganz Macht un he weer de Führer heten, dat heet, de Föhrer. Kennteken för düsse Periood weren Totalitarismus in de Politik vun dat Riek, rassistische Hanneln un ennlich Genozid, as ok de Annekschoon vun Naverlannen un angrenzwiese legen Rebeden.
Jean Aubin
Jean Aubin is de Naam von
* Jean-Pierre Aubin (* 1939), franzööschen Mathematiker,
Hallig
Halligen sind lütje, nich indiekte Inseln in dat nordfreesche Wattenmeer vör de Noordseeküst vun Sleswig-Holsteen.
De Halligen sünd man jümmers 7 bit 956 Hektar groot und deelwies Reste vun Eilannen de in Stormfloten ünnergahn sünd oder Opswemmungen vun de Noordsee.
Blots bannig wenig Lüüd wahnt op de Halligen. Se verdeent sik seers Ünnerholt meist dörch Besökers und Veehtocht.
Dat gifft teihn düütsche Halligen. De bewirtschafteten sünd Nordstrandischmoor, Gröde, Oland, Langeneß un Hooge. Un denn gifft dat noch de lüttjeren Halligen Habel, Südfall, Süderoog, Norderoog un de Hamborger Hallig.
List vun de Halligen
Düütsche Halligen:
Dänische Halligen:
Toscanini
Toscanini is de Familiennaam von
Zumholz
Zumholz is de Familiennaam von
Caird
,
Caird betekent
Büchsel
Büchsel is de Familiennaam von
Pittsburg Township
Pittsburg Township betekent
Kretz
Kretz betekent
Kretz is de Familiennaam von
Kiek ok bi: Krätz.
Trumbauer
Trumbauer is de Familiennaam von
Pittsfield Township
Pittsfield Township betekent
Woods (Familiennaam)
Woods is en engelschen Familiennaam.
A
,
D
,.
G
,
H
,.
J
, ,
Mount Smart (Antarktika)
De United States Geological Survey hett em mit egen Meetarbeiden un mit Luftopnahmen von de United States Navy twüschen 1961 un 1967 karteert. Dat Advisory Committee on Antarctic Names hett den Barg na Robert G. Smart (1930–2008) nöömt, de in dat Johr 1965 Smuut op de Eights-Statschoon weer.
Woods (Familiennaam)
M
,
R
,
W
.
(602) Marianna
(602) Marianna is en Asteroid ut de Hööftgördel, de an’n 16. Februar 1906 vun de US-amerikaansch Astronom Joel Hastings Metcalf in Taunton opdeckt wurrn is. De Asteroid hörrt to de Spektraalklass C. De afsolute Helligkeit bedrocht 8,31.
Walle (Auerk)
Walle is en Oortsdeel vun de Kreisstadt Auerk in'n Landkreis Auerk in Oostfreesland.
James Caird
James Caird is de Naam von
Walle (Auerk)
De Oort is 1534 grünnt wurrn. Den Naam hett he kregen, vunwegen de Wallen, de dor, as annerwegens in Oostfreesland ok, in de Landschop to finnen sünd.
James Caird
* James Caird, 1. Baronet (1864–1954), schottschen Geschäftsmann un Museumsgrünner,
(602) Marianna
Wo de Naam herkommen deiht, weet man nich.
Walle (Auerk)
De Ploog vun Walle, de 1927 funnen wurrn is, stammt woll ut de Tiet üm 1000 v. Chr. rüm. He is de öllste Ploog, de bitherto in Europa funnen wurrn is un wiest dor up hen, dat' t al in düsse fröhe Tiet Wohnsteden in de Gegend geven hett.
De Originalploog steiht in Hannober in't Landsmuseum vun Neddersassen. Dor is avers en Kopie vun maakt wurrn, de kann een sik in dat Histoorsch Museum Auerk ankieken. An de Steed, wo de Ploog funnen wurrn is, steiht vun den 10. Dezember 1975 af an en Denksteen.
1805 hefft in Walle 147 Lüde leevt, 2006 weern dat 2550.
Krätz
Krätz is de Familiennaam von
Kiek ok bi: Kretz, Kratz.
James Caird
James Caird betekent
Wüstenhöben
Wüstenhöben is en Dörp in de Gemeen Töst (Samtgemeen Töst) in’n Landkreis Horborg, Neddersassen. De Oort höört polietsch al von öllers bi Töst mit bi.
Geografie
In’n Westen flütt de Heidenauer Au langs, de later in de Oost münnt. De Duhrner Möhlenbeek in’n Oosten münnt in de Eest. In’n Süüdwesten liggt dat Naturschuulrebed Groot Moor bi Wist.
De Naveröörd sünd Makensbrook in’n Noorden, Duhrn un Hääg in’n Noordoosten, Glüsen un Töst in’n Süüdoosten, Wist in’n Süden, Veloh in’n Süüdwesten, de Herwigshoff in’n Westen un Evsdörp un Avens in’n Noordwesten.
Historie
To de öllsten Funnen ut dat Rebeed von Wüstenhöben höört en Gräverfeld von de Langobarden ut de Tied üm 200 n. Chr.
In’n Eersten Weltkrieg sünd veer Soldaten ut Wüstenhöben fullen oder vermisst.
Verwaltungsgeschicht
In de Franzosentied von 1810 bet 1814 hett de Oort to de Mairie Töst in’n Kanton Töst höört. Dat Rebeed hett in disse Tied 1810 to dat Königriek Westfalen un von 1811 bet 1814 to dat Franzöösche Kaiserriek ünner Napoleon höört.
De Oort hett vör 1852 to de Vaagdie Töst in dat Amt Horborg tohöört. 1852 is de Vaagdie Töst in dat Amt Mesborg wesselt, dat 1859 denn in dat Amt Töst ümwannelt worrn is. Na 1885 weer dat in’n Kreis Horborg. 1932 is dat Deel von’n ne’en, grötteren Kreis Horborg worrn.
De Oort is an’n 1. Juli 1972 as Deel von de Gemeen Töst mit de Gemeenreform in Neddersassen an de nu gröttere Gemeen Töst kamen.
Religion
Wüstenhöben is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel von de Johannes-de-Döper-Kark in Töst.
Kultur
En Denkmaal för de Fullenen ut’n Eersten Weltkrieg steiht in Töst.
Weertschop un Infrastruktur
An’n Noordrand von dat Dörp steiht de lütte Windpark Wüstenhöben mit dree Windrääd.
Verkehr
De nächste Autobahn is de Autobahn 1. De Opfohrt 46 Heidenau liggt so söss Kilometer in’n Noordwesten von Wüstenhöben an de K 15.
De nächste Bahnhoff is so bi fiev Kilometer wied weg in’n Süüdoosten de Bahnhoff Töst an de Bahnlien Hamborg–Bremen. Von 1917 bet 1971 harr Wüstenhöben ok en lütten Bahnhoff an de Bahnlien Wilst–Töst.
Scholen
De Kinner ut Wüstenhöben gaht na de Grundschool Töst (Standoort Dieckhofstraat) op School. Na de Grundschool gaht de Kinner normalerwies wieder in Töst na School, op de Hauptschool Töst, de Realschool Töst oder dat Gymnasium Töst.
Beals Coleman Wright
Karriere
In dat Johr 1905 wunn he de US Open in’t Herreneenzel. Dorneben stunn he mit de US- amerikaansch Mannschap in dat glieker in’t Finale vun de Davis Cup. Bi de Olympisch Sömmerspelen 1904 kunn he de Goldmedaille in’t Herreneenzel un mit sien Partner Edgar Leonard, de genauso at he an de Harvard University studeer, ok de Goldmedaille in't Düppel winnen. 1956 wurr he in de International Tennis Hall of Fame upnommen.
Gips
Gips (cheemsch as Calciumsulfat betekent) is en bannig faken vörkamen Mineral ut de Mineralklass vun de waterholligen Sulfaten ahn frömme Anionen. Gips kristalliseert int monokline Kristallsystem un hett de cheemsch Tohopensetten Ca[SO4] • 2 H2O. Dorbi emtwickelt dat Mineral tomeist tafelige, prismaatsche bit nadelige Kristallen, aver ok körnige bit massige Aggregaten. Gips is inn Allgemenen witt oder ahn Klöör, kann aver dör Opnahm vun Frömdionen oder Verunreinigen ok en geele, rötliche, graue oder brune Farv annehmnen. De Streekklöör is aver witt.
De Begreep Gips warrt synonym ok för den monomineralschen Steen bruukt.
2001
Wat passeert is
11. September: An düssen Dag hett Al-Kaida en groten Anslag in de USA maakt. Bi de Terroranslääg vun'n 11. September 2001 sünd twee Fleegers in de Hochhüüser vun't World Trade Center rinflagen un en anner is in dat Pentagon lenkt worrn. Dat veerte verslepte Flugzeug is in een Feld fulln. Nah de Anslääg hett de Präsident George W. Bush de Terroristen den Krieg verkloort und Afghanistan angrepen.
Gips
Egenschoppen
Dat Kristallwater geiht verloren, wenn Gips hitt maakt warrt, wobi toeerst en Hemihydrat (ok Halfhydrat oder Bassanit nöömt), dat de cheemsch Formel CaSO4 • ½ H2O hett. Geiht noch mehr Water verloren entsteiht opletzt Anhydrit III (CaSO4), dat mineralogisch eenfach Anhydrit heet.
Naam un Historie
thumb|upright=0.5|left|Alabasterstatue ut dat [[Ool Ägypten|Olle Ägypten]] De Naam Gips is över dat latiensche gypsus, afleidt vun’t greeksche Woort γύψος (gypsos, „Gips“, „Kried“), dat wedder ut dat Semitische Spraakrebeet stammt. Annere antike Beteken för Gips weern selenites („Maandsteen“), alabastron un labis specularis („Spegelsteen“).
Gips is al in de Antike as Bostoff bruukt worrn, all’n vöran in Ägypten, woneem al de Gipsmörtel un de Alabasterschieven, de keen Licht dörlaten doot, kennt hett. In Grekenland is Gips vör allen för Ornamenten an Hüüs bruukt worrn, vun wegen dat de Steen so licht to bearbeiden güng. De Römer hebbt opletzt opdeckt, dat dör’t Hittmaken vun Gips en Stoff entsteiht, de utharden deit, wenn de mit Water mischt warrt, un de dorüm goot as Putz to bruken weer.
Varietäten un Modifikatschonen
thumb|Fasergips thumb|Sandroos Gips gifft dat in maasive, fienkörnige Form as nich klöörten, witten, gelen, roden oder grauen Alabaster, aver ok fienfaserig as Fasergips oder Atlasspat. Bito kann een mitünner ok dörsichtige Kristalltafeln finnen, de as Marienglas oder Fronsies (Selenit) bekannt sünd.
Dat Mineral kann in verscheden Kirstallformen vörkamen. De Kristallen sünd faken teemlich groot, plastisch to bögen, vullkamen splittbor, dicktafelig, faken krummflachig un manchmol ok poorig as Tweeschen. Gips kann aver ok en rosettenordige verwossen Gestalt hebben. In de Form warrt dorto Sandroos, Wöstenroos oder Barytroos to seggt.
As Polyhalit warrt en Gips-Varietät betekent, de verbunnen mit Kaliumsulfat un Magnesiumsulfat in de Steensoltlager vun Staßfurt, Berchtestgarden un Ischl vörkummt. Alabasterogen entstaht ut Calciumsulfat, dat sik an enkelte Steden in’n Muddersteen ansammelt hett, bevör dat fast worrn is, un sik later denn to Alabasterkugeln verhardt hett.
Natürlich Vörkamen
Geoloogsch entsteiht Gips dör Utkristalliseeren ut Seewater, dat an Calciumsulfat översättigt is. Vun wegen sien siete Waterlöslichkeit is Gips dat eerste Mineral noch vör Anhydrit, wat dorbi entstahn deit. Man, Gips kann ok as en Produkt bi’t Verweddern vun sulfidische Ierzen oder in vulkaansch Sloten vörkamen, wo de dör Reakschoon vun uttreden Swevelsüür mit Kalksteen tostannen kummt.
Industrielle Produkschoon
En sünnere industrielle Herstellen vun Gips is an sik nich nödig, vun wegen dat Calciumsulfat bi vele cheemsche Vörgäng (normalerwies as Gips) as Biprodukt anfallt, as to’n Bispeel bi’t Produzeeren vun Zitronensüür. De klass’sche Vörgang is dat Utfällen ut swevelsuur Water mit Kalkmelk oder Kalksteen:
Al Goethe, de en passioneerten Naturwetenschoppler un Chemiker weer, hett den Vörgang in sien Roman Die Wahlverwandtschaften beschreven:
Gips entsteiht ok bi vele Verfohren to’n Reinmaken vun Afwater, bi de dat üm’t Neutraliseeren vun sulfathollige Afwaters oder swevelsure Beizen geiht. Jüst so kummt Gips faken as en Ennprodukt vun de Rookgasentsweveln vun de Afgasen in Kraftwarken tostannen. Normalerwies, man afhangig vun de Verunrienigungen, künnt disse Gipsen (entwatert Filterkoken) in de Zementindustrie oder to’n Wieterverarbeiden to Calciumsulfat-Modifikatschonen (Hydraten) bruukt warrn.
Herstellen vun Calciumsulfat-Modifikatschonen
thumb|Gipsbrenneree, [[Théodore Géricault, 1822-1823]]
Natrium
Natrium is en faken vörkamend cheemsch Element mit dat Atomteken Na un de Atomtall 11. In’t Periodensystem steiht Natrium ganz links in de 1. Hööftgrupp un warrt dormit to de Alkalimetallen rekent. Elementar Natrium is 1807 to’n eersten mol vun Humphry Davy dör en Smöltflusselektrolys ut Natriumhydroxid wunnen worrn. Natrium is en Reinelement, dat eenzig bestännige Isotop is 23Na.
Ünner Normalbedingen is Natrium wassweek, sülvergleemig un hoochreaktiv. Ut den letzten Grund warrt elementar Natrium tomeist ünner inerten Bedingen lagert, d. h. in Paraffinööl oder Petroleum.
Gips
As Rohstoff
thumb|Calciumsulfat in de Form vun Hemihydrat Gips, de as Rohstoff bruukt warrt, warrt vör allen in’n Bargbo as Steen wunnen, fallt vundaag aver faken ok as Biprodukt vun verschedene cheemsche groottechnische Verfohren an.
Natrium
De Naam „Natrium“ leddt sik över dat araabsche natrun „Natron“ vun’t ägyptische netjerj af. Vun wegen dat Natrium den gröttsten Deel vun Soda utmaakt, warrt in’t engelschen un franzööschen Spraakrebeet Sodium dorto seggt. Dat weer in düütsch fröher ok mol begäng.
Gips
As Rohstoff
Technisch warrt dat Vermögen vun’n Gips utnütt, dat dör’t Brennen deelwies oder vullstännig verlorene Kristallwater bi’t Anröhren mit Water wedder optonehmen un dorbi aftobinnen. Bi’t Hittmaken op ruchweg 110 °C entsteiht de so nöömte brennte Gips (dat baven nöömte Hemihydrat) un bi 130 bit 160 °C Stuckgips, wat en Mischen ut veel hemihydrat un en beten Ahydrit is. Bi 290 bit 900 °C entsteiht Anhydrit, wobi dat Kristallwater vullstännig verloren gahn is. To düchtig dull hittmaakten Gips seggt man ok „dootbrennten Gips“ (Analin), vun wegen dat de mit Water nicht mehr afbinnt.
Natrium
Mit en Andeel vun 2,64 % in Form vun tallrieke natriumhollige Mineralen in’n Bodden an Land un ünner See höört Natrium to de teihn fakensten Elementen in de Eerdkrust.
Gips
As Rohstoff
In de modernen Botechnik warrt Gips (as Hemihydrat oder Mehrphasengips) tomeist in Form vun REA-Gips för Gipswandboplatten för Twüschenwannen as ok för Gipskartonplatten för den Dröögbo, as grundstoff för verscheden Putzen un Dröögestrichen verwennt. Bito deent Gips ok as Grundeeren un Füllmiddel. Dör Mengeleren mit Kalk kriggt man för Stuckarbeiden den Gipskalk, de sik formen lett as Plastilin, vördem he hard warrt.
Iesen
Iesen is en cheemsch Element ut dat Periodensystem, dat to de Grupp vun de Övergangsmetallen tellt. Dat Atomteken vun Iesen is Fe – afleidt vun ferrum, dat latiensche Woort för Iesen. De Atomtall vun Iesen is 26.
Gips
As Rohstoff
In de Medizin warrt Gips för den Gipsverband bruukt. Dorbi warrt de bedrapen Leden to’n Fast- un Ruhigstellen mit fuchtige Gipsbinnen ümwickelt, de denn binnen enige Minuuten uthardt un na ruchweg twölf Stünnen vull belastbor sünd.
Iesen
Industriell is Iesen een vun de wichtigsten Materialen. In’n Tosamenhang mit de industriellen Produkschoon is mit Iesen normalerwies de Warkstoff Gussiesen meent, wiel Stahl tyypscherwies as Iesenmetall betekent warrt. Ok Stahl besteiht to’n gröttsten Deel ut Iesen.
Historie
Nawiesen för den Bruuk vun Iesen in de verschedenen Kulturen dör archäoloogsche Funnen gifft dat gegenöver Funnen ut de Bronzetiet teemlich wenig. To’n een weer Iesen in de öllsten Perioden vun de Historie nich veel bruukt, to’n annern hett Iesen de Egenoort an fuchtige Luft, in Water un in de natten Eer to russen. Dordör sünd vele Reedschoppen verloren gahn. Blots sünnere Ümstännen hinnert den Verlust vun olle Reedschoppen.
Gips
As Rohstoff
In de Tähntechnik is Gips en wichtigen Utgangsstoff för Dentalgipsen, de bi’t Herstellen vun Modellen ut Afformen Tähnen un den Mundruum bruukt warrt. Na de Norm för Dentalgipsel EN ISO 6873 warrt fief Typen ünnerscheedt:
Natrium
Historie
De Herstellen vun elementar Natrium is eerst 1807 dör Sir Humphry Davy tostannen brocht worrn. He harr ünner Verwennen vun Voltasche Sülen as elektrisch Born en Elektrolys vun smölt Natriumhydroxid (Ätznatron) maakt un dorbi twee verscheeden Metallen kregen. Dat in’t Soda bargen Natrium hett he toeerst Sodium nöömt, wat ok vundaag noch de gängige Naam in engelschen un franzööschen Sprrakruum is. Dat tweete Metall nööm he Potassium (Kalium). Den hüütigen Naam Natrium hett Berzelius 1811 vörslahn.
Gips
As Rohstoff
In de Afbilln Kunst warrt Gips faken to’n Formen vun Skulpturen bruukt un in de Technik, üm Formen un Modellen hertostellen. Bi Karken- un Alabaster-Restaureeren speelt ok vunndaag noch Marienglas en bedüden Rull, wiel dootbrennten Gips gern ok as Tosatzstoff (Streckmiddel) för Malerfarven bruukt warrt, vun wegen dat dat produkt dordör billiger warrt, ahn dat de Farvqualität dull afnimmt. Ok to’n Grundeeren in de Tafelmaleree oder ok as Goldgrund (Assis) warrt dat verwennt. Gips kummt in dissen Tosamenhang ok ünner Naams as Alabasterwitt, Analin, Anhydrit, Bologneser Kried, Elektrikergips, Fedderspat, Lichtspat oder Marienglas in den Hannel.
Iesen
Historie
duum|Schören vun en Iesen-Meteorit Iesen weer al in Bruuk noch vör den Anfang vun de Iesentiet, also noch vördem de Minschen lehrt harrn, Iesen ut Ierz to winnen. Vörher geev dat blots dat Iesen vun de Meteoriten, dat an sien tyypschen Nickel-Andeel vun 5 bit 18 % to kennen is un as Meteoriesen betekent warrt. Dit „Himmelsiesen“ weer bannig roor un dormit ok bannig weertvull un is vör allen för Kultsaken un Smuck bruukt worrn. To’n Bispeel weern in’t Olle Ägypten Smuckperlen ut Meteoriesen ut vördynastische Tiet in twee Gräver funnen, de en Nickelandeel vun 7,5 % hebbt. De öllsten Funnen ut Meteoriesen sünd ut Mesopotamien bekannt, woneem de Sumerer leevt hebbt. Ünner annern is in de Stadt Ur en Pook mit en Kling ut Meteoriesen (10,8 % Ni) funnen worrn, den sien Greep mit Gold beleggt is. Disse Pook is so üm un bi 3100 v. Chr. herstellt worrn.
Gips
As Rohstoff
In Düütschland besteiht ok de Tafelkried oder de Maalkried ut Gips.
Natrium
Vörkamen
duum|links|hochkant|Natrium in en steenbillnd Mineral: Natronfeldspat (Albit) duum|links|hochkant|Fakene Verbinnen vun Natrium: Steensolt (Halit) Natrium tellt in’n Weltruum to de fakenen Elementen un steiht na Männichkeit an veerteihnste Steed. Liek faken sünd Elementen as Calcium oder Nickel. De gelen Spektrallienen vun de D-Serie künnt in’t Licht vun vele Himmelskörpers goot nawiest warrn, ünner annern ok bi de Sünn.
Op de Eer hett Natrium en Andeel vun 2,36 % an de Eerdkrust un is dormit dat sösstfakenste Element. Wiel Natrium so goot reageert kummt dat Metall nich elementar in de Natur vör, man is jümmer as en Solt bunnen. Gröttere Mengden vun’t Element kamt ok löst in’t Seewater vör. Een Liter Seewater bargt in’n Snitt 11 Gramm Natriumionen. De minschliche Lief bargt dörsnittlich 100 g Natrium (bi en Gesamtgewicht vun 70 kg).
Bito kamt annere Natriumsolten in de Natur vör. Een vun de wenigen natürlichen Nitratmineralen is dat Nitratin (Natronsalpeter, NaNO3), dat vun wegen sien hoge Löslichkeit in Water blots in sünners dröge Rebeden as t. B. de Atacamawööst in Chile vörkamt. Vördem dat Haber-Bosch-Verfohren utfunnen weer, weer dat de wichtigste Rohstoff för Düngermiddel un Sprengstoffen.
Gips
As Bostoff
Vun wegen dat de Afbunnen Gips to’n sünnern Deel waterlöslich is, warrt Gipsbostoffen vör allen blots för den Binnenutbo bruukt. In’t schuulte Butenrebeet mööt Gipsbostoffen imprägneert waarn. In fröhere Tieten is Gips ok för Stuckarbeiden an de Fassaden buten insett worrn un weer mit Lienööl imprägneert. De Bostoff is dördor sogor Naamgever worrn för den Beroop vun’n Gipser, de hüüt as Stuckateur betekent warrt. Gips is hygroskoopsch, tütt also Water an, un neegt dorüm bi slechten Inbo oder slechte Pleeg dorto, sik to verfarven oder spakig to warrn. In Nattzellen un in Kellerrüüm schall Gips dorüm blots inschränkt bruukt warrn.
Natrium
Vörkamen
Natriumcarbonat (Na2CO3) kummt ok in natürliche Mineralen vör. Dat bekannteste dorvun is Soda (Na2CO3 · 10H2O), dat in grote Mengden afboot un in de Glasprodukschoon bruukt warrt.
Gips
As Bostoff
Bi’t Renoveeren warrt Stuckgips bruukt, üm lütte Reten un Löcker in de Wannen dicht to maken. In’n Neebo warrt Gipsputzen oder ok Gipskarton bruukt, üm op ruug un uneven Muerwark en striek- un tapezeerfardige Bavenflach hertostellen. Butendem warrt ok eenige Estrichen op de Grundlaag vun Gips maakt. Twüschenwannen, de staatsch nix to drägen hebbt warr hüüt faken ut Gipskartonplatten mit en Metallünnerkonstrukschoon oder ut Gipswandboplatten maakt. Dorblangen is Gips ok to’n Fastmaken vun Elektroinstallatschonen in Rohbowannen bruukt worrn, wat aver vundaag nich mehr verlööft is. Wo gau dat Afbinnen geiht, kann bi alkaalsche Formuleeren to’n Bispeel dör Togaav vun Wien- oder Zitronensüür reguleert warrn, neutrale Formuleeren künnt mit Eiwittverbinnen verlangsomt warrn. Dat Afbinnen kann gauer maakt warrn, wenn een Kaliumsulfat oder fien opmahlten Gips bigeven warrt.
Natrium
Vörkamen
Butendem gifft dat en Veeltall annere Natriummineralen. En bekannt Bispeel is de Kryolith (Iessteen, Na3 [AlF 6 ] ), de in’n smölten Tostand as Lösmiddel för Aluminiumoxid bi’t Herstellen vun Aluminium bruukt warrt. Vundaag warrt Kryolith aver künstlich herstellt, wiel de eenzig bekannte natürliche Lagersteed in Gröönland al afboot is.
Gips
As Bostoff
Bi’n Brandschuul bi’n Bo warrt an leevsten ok Gips bruukt, vun wegen dat de bi teemlich lütt Gewicht ’n groden Wedderstand gegen Füer hett. De schulen Effekt kummt vun dat Kristallwater vun’t Dihydrat, dat in’n Fall vun en Füer verdampt un op de Siet na’n Brand hen, en schulen Dampsleier billt.
Natrium
Winnen un Dorstellen
Natrium warrt vör allen ut Natriumchlorid wunnen, dat dör Bargbo afboot warrt oder dör Indampen vun solthollige Lösen (t.&nbds;B. Seewater) tüügt warrt. De gröttste Deel dorvun warrt as Kaaksolt oder to’n Herstellen vun annere Natriumverbinnen bruukt. Blots en lütte Mengde warrt to elementar Natrium verarbeit.
Iesen
Historie
Liekers mutt de Bruuk vun nickelfree Iesen, dat also vun de Eer stammt, ok al fröh bekannt wesen hebben. In Mesopotamien is dat beleggt dör en nickelfre’en Iesenpook mit Bronzegreep ut de Tiet twüschen 3000 und 2700 v. Chr. De ollen Ägypters mööt ok al üm 2600 v. Chr. mit Iesen vun de Eer arbeit hebben, wat dör en Iesenmess in de Fogen vun de Cheopspyramid nawiest is. En annern Fund stammt ut en Graff bi Abydos (2347–2216 v. Chr.), de as nickelfree bestimmt warrn künn, bi den aver nich kloor is, wat de Sinn vun de vullstännig verruste Reedschoop weer. Op Kreta laat sik mit Iesenslacken ut de Tiet üm 2000 v. Chr. fröhe Sporen vun’t Iesenverhütten nawiesen.
Natrium
Winnen un Dorstellen
Groottechnisch warrt Natrium vundaag dör Smöltflusselektrolys vun dröög NaCl in so nöömte Downs-Zellen herstellt. To’n Rünnersetten vun’n Smöltpunkt warrt en eutektisch Soltmischen ut 60 % Calciumchlorid un 40 % Natriumchlorid verwennt, dat bi 580 °C smölt. As Tosatz kann ok Bariumchlorid bruukt warrn. Bi den Vörgang warrt en elektrisch Spannung vun söven Volt anleggt. To’n Herstellen vun een Kilogramm Natrium warrt bi de Elektrolys ruchweg 10 kWh Stroom verbruukt, för den helen Produktschoonsvörgang ungefähr 12 kWh.
De Elektrolyszell is en Zylinder, de in de Mitt en Graphitanood hett un en Kathodenring ut Iesen an de Siet. Baven vun de Zell warrt dat afscheedte Chlorgas opfungen, sammelt un afföhrt. Dat Natrium sammelt sik baven vun de Kathood un warrt dör en kolt hollend Stiegröhr ut de Zell rutnahmen. Calcium, dat bi den Vörgang ok tostannen kummt, kristalliseert dor ut un fallt wedder torüch in de Smölt.
De Elektrolys vun Natriumchlorid hett dat Castner-Verfohren aflöst. Dorbi is dat Natrium dör Smöltflusselektrolys vun Natriumhydroxid wunnen worrn. Dat harr den Vördeel, dat Natriumhydroxid mit 318 °C den sieteren Smöltpunkt harr, hett op de anneren Siet aver mehr Stroom för de Elektrolys bruukt. Mit Inföhren vun de Chlor-Alkali-Smöltfluss-Elekytrolys is de Pries för Natrium düchtig rünnergahn. Op dat Volumen ümrekent is Natrium dat günstigste Lichtmetall vun all. De Pries hangt aver man bannig af vun de Stroomkosten un den Pries för dat Chlor, dat ok dorbi entsteiht.
Physikaalsch
thumb|right|Natriumstück ünner Paraffinööl. thumb|right|Kristallstruktur vun Natrium, a = 429 pm Natrium is en sülverwitt, week Lichtmetall. Bi vele Egenschoppen steiht Natrium twüschen Lithium un Kalium ut de lieken Hööftgrupp. De Smöltpunkt liggt mit 97,82 °C twüschen den vun Lithium (180,54 °C) un den vun’t Kalium (63,6 °C). För den Kaakpunkt un de spezifische Warmskapazität is dat liek. Mit en Dicht vun 0,971 g/cm³ tellt Natrium to de lichtesten Elementen. Blots Lithium un Kalium sünd vun de bi Ruumtemperatur fasten Elementen noch wat lichter. Mit en Mohshard vun 0,5 is Natrium so week, dat een dat mit’n Messer snieden kann.
As de annern Alkalimetallen kristalliseert Natrium in’t kuubsche Kristallsystem in en ruumzentreert Gidder mit de Ruumkoppel Im\bar3m un twee Formeleenheiten op en Elementarzell. Ünner 51 K geiht de Struktur in en hexagonal dichteste Kugelpacken över mit de Gidderparameters a = 376 pm un c = 615 pm.
Natriumdamp sett sik ut enkelte Metallatomen tohopen man ok ut Dimeren vun de Form Na2. An’n Kaakpunk leegt 16 % vun de Atomen as Dimer vör. De Binnenläng vun de Natrium-Natrium-Binnen liggt bi 371,6 pm. De Damp is geel un schient bi’t Dörkieken purpurklöört.
Cheemsch
Jüst as de annern Alkalimetallen is ok Natrium en düchtig uneddel Element (Normpotential: -2,71 V ) un reageert dorüm licht mit vele annere Elementen un to’n Deel ok mit Verbinnen. De Reakschonen sünd vör allen mit Nichmetallen as Chlor un Swevel bannig dull un lopt ünner lüchtend gele Flammenbilln af.
De an sik teemlich reaktive Suerstoff stell en Utnahm dor. Natrium un Suerstoff reageert bi Ruumtemperatur un ok ünner hittmaken nich direkt mitenanner ahn dat Water dorbi is. Ünner en kumplett waterfre’en Suerstoffatmosphäär kann Natrium sogor smölt warrn, ahn dat dat reageert. Aver wenn Fuchtigkeit ok blots in Sporen dor is, verbrennt dat licht to Natriumperoxid:
In Water un Alkoholen reageert Natrium ünner Afgaav vun Waterstoff to Natriumhyroxid. Dör de hoge Reakschoonswarms smölt dat dorbi bi faken. Bi fiene Verdelen vun’t Natrium un de dormit verbunnen groten Reakschoonsbavenflach kann de Reakschoon ok explosiv wesen un den Waterstoff dorbi tünnern.
En gaue un exotherme Reakschoon gifft dat ok, wenn Natrium mit chlorhollige Verbinnen in Kontakt kummt, as t. B. Dichlormethan, Chloroform oder Tetrachlormethan. Dorbi kummt Natriumchlorid tostannen.
Isotopen
Vun Natrium sünd tohopen föffteihn Isotopen un twee wietere Karnisomeren vun 18Na bit 33Na bekannt. Blots een dorvun kumt natürlich vör, neemlich dat Isotop 23Na. Somit tellt Natrium to de so nöömten Reinelementen. De bestännigsten künstlichen Isotopen sünd 22Na, dat mit en Halfweertstiet vun 2,602 Johren dör Elektroneninfang in 22Ne övergeiht, un 24Na, dat mit en Halfweertstiet vun 14,959 Stünnen ünner Betaverfall to 24Mg verfallt. Disse beiden warrt as Tracer insett. All de anneren Isotopen hebbt Halfweertstieten in’t Rebeet vun Sekunnen oder Millisekunnen.
Iesen
Historie
Ut de Opteken vun de Hethiter in Zentralanatolien warrt düütlich, dat Iesen al to de Tiet vun König Anitta (ca. 1800 v. Chr.) bekannt weer, un dat Verhütten vun Iesen tomindst siet 1300 v. Chr. In’t Olle Ägypten un in Gerar (Palästina) weer’t Iesenverhütten ruchweg af 1000 v. Chr. bekannt. Ofschoonst Iesen to de Tiet mehr un mehr bruukt worrn is, hett dat de Bronze aver nich gliek aflööst. De Övergang vun de Bronzetiet to de Iesentiet keem üm 1200 v. Chr. De Grund mach in de beteren Materialegenschopp för Wapen liggen, man villicht weer ok dat Zinn, wat för de Bronze bruukt warrt, ok nich mehr noog to finnen.
De öllsten europääschen Reedschoppen ut Iesen weern bi Bologna funnen un stammt ut dat 9. oder 10. Johrhunnert v. Chr. De öllste bekannte Iesenfund in Düütschland stammt ut de Tiet üm 800 v. Chr. In Düütschland weer aver eerst mit de Latènetiet de eerste Hoochkultur mit tallrieke Plätz to’n Iesenverhütten un Iesenfunnen.
Natrium
Nawies
thumb|right|150px|Tyypsch Flammenfarv De qualitative Nawies un de quantitative Bestimmen löpt atomspektroskoopsch över de gele Flammenklöör, btw. nipp un nau över de Na-Dubbellien bi 588,99 nm un 589,59 nm.
Iesen
Historie
De Hoochaven weer üm 550 v. Chr. utklamüstert. Nun künn ok Gussiesen herstellt warrn. Dit Verfohren weer in Europa eerst veel later in’t 13. Johrhunnert entwickelt. Bit in’t 18. Johrhunnert weern in Europa dorgegen Rennavens begäng oder Rennwarken mit ansloten Smeden. Mit dit Verfohren keem aver keen fletig Rohiesen tostannen, vunwegen dat disse Avens blots Temperaturen twüschen 1000 un 1200 °C bröcht hebbt. De Smöltpunkt vun rein Iesen liggt aver bi 1538 °C. Mit dat Verhütten vun Iesen weer aver ok mehr un mehr Holtkahl bruukt, wat to’n Bispeel in Grootbritannien to’n Rüchgang vun de Woolden föhren de. Dorüm is vun Abraham Darby Kahl, oder nauer dat Produkt Koks as ne’en Brennstoff entwickelt worrn. Disse Ümstellen gellt tosamen mit de Dampmaschien as Anfang vun de Industrielle Revolutschoon. De Hüttenwarken hebbt toeerst vör allen Gussiesen produzeert, later den ok Smeediesen, as dat Puddelverfohren inföhrt weer.
Vörkamen
duum|En Muur ut [[Raseniesensteenstücken]] duum|[[Bännerierz ut Süüdafrika]] Iesen steiht in de Reeg vun de relativen Männigkeit vun de Elementen betogen op Silizium in’t Universum mit 8,3 · 105 Atomen op 1 · 106 Siliziumatomen an negente Steed. De Karnfusion in de Steerns höört bi’t Iesen op, vunwegen dat bi de Fusion to högere Elementen keen Energie mehr freesett, man in’t Gegendeel verbruukt warrt. Sworere Elementen entstaht endotherm bi Supernovaexplosionen.
Natrium
Nawies
De Nawies op rein cheemschen Weg is bannig swor. Meist all Natriumverbinnen löst sik goot in Water. Dorüm sünd de klass’schen Methoden över’t Utfällen un gravimetrische Methoden kuum to maken. Ok Farvreakschonen sünd swor, wiel de Natriumionen in Water ahn Klöör sünd. Neven de Ionenchromatografie is dorüm blots noch de spektroskoopsch Methode vun Bedüden.
Iesen
Vörkamen
In de Reeg vun de Elementmännigkeit na Massenandeel steiht Iesen an de tweeten Steed op de Eer mit en Andeel vun 28,8 %. In de kontinentalen Eerdköst is Iesen mit 5,63 % an’n 4. Steed, man de Wetenschop geiht dorvun ut, dat de Eerdkarn to’n gröttsten Deel ut Iesen (mit Nickel) besteiht. Dat Iesen in fletigen buteren Eerdkarn warrt butendem ok as Born för dat Eerdmagnetfeld ansehn, dat dör thermisch andreven Konvekschoonsströöm tüügt warrt.
Natrium
Physiologie
Na+-Ionen speelt en wichtige Rull bi’t Regeln vun’n Waterhuusholt bi Leevwesen över den osmootschen Druck un ok bi’t Överdrägen vun Nervensignalen. De Opnahm vun Natriumionen as Mineralstoff is för Leevwesen dorüm essentiell.
De Minsch nimmt mit dat Kaaksolt (NaCl) jeden Dag Natrium op, wobi 5 g Kaaksolt ruchweg 2 g Natrium bargt. Dat is ok de Mengde, de en utwassen Minsch an’n Dag bruukt. Dat toveel Kaaksolt slecht för de Gesundheit is, stimmt na hüütige Ansicht blots noch för sünnere Minschen. Man, to wenig Solt is op jeden Fall schäädlich.
Gefahrenhenwiesen
Lüttere Mengden vun elementar Natrium warrt ünner Petroleum opbewahrt. För gröttere Mengden gifft dat sünnere Systemen mit Schuulgasatmosphäär, man liekers de Inertümgeven, is Natrium faken vun en Schicht ut NaOH un Na2O övertogen.
Natriumfüer laat sik mit Metallbrandpulver (Kaaksolt), Kaliumchlorid, Graugaat-Spöön oder to Noot ok mit Sand oder drögen Zement löschen. Man, Sand un Zement reageert ok ’n beten mit Natrium, wat dat Löschen minnert. Op keen Fall dröfft Water, Schuum, ABC-Löschpulver, Kohlenstoffdioxid, Stickstoff oder Halonen insett warrn, as disse Stoffen to’n Deel temlich dull mit Natrium reageert, wat bi gröttere Füer ok to en Explosion föhren kann.
Verbinnen
Natrium kummt in Verbinnen blots in de Oxidatschoonsstoop +1 vör. All Verbinnen hebbt en stark ionischen Charakter un löst sik goot in Water. Natriumverbinnen tellt to de wichtigsten Solten vun vele Süren. In de Industrie warrt disse Solten tomeist to’n Winnen vun de tohörenden Anionen bruukt, wieldat de Synthees günstig is.
Hydriden
Natriumhydrid NaH un Natriumborhydrid NaBH4 sünd starke Reduktschoonsmiddel. De Waterstoff liggt dorin ion de Oxidatschoonsstoop -1 vör. Beide Verbinnen warrt vör allenin de orgaanschen Chemie as Redukschoons- un Hydreermiddel insett. In Kuntakt mit Water entsteiht gasförmig Waterstoff H2.
Halogenverbinnen
Das wichtigste Natriumsolt is dat Natriumchlorid (NaCl, Kaaksolt, Spiessolt), dat ok naamsgevend is för en sünnere Kristallstruktur, de för vele Solten tyypsch is.
Bito sünd all anneren, möglichen Natriumnalogeniden Natriumfluorid NaF, Natriumbromid NaBr und Natriumiodid NaI bekannt un bestännig.
Suerstoffverbinnen
thumb|right|200px|Natriumhydroxid Natriumhydroxid (NaOH) is een vun de wichtigsten Basen in de Industrie. De waterige Lösen vun NaOH warrt as Natronlauge betekent. Se warrt t. B. to’n Herstellen vun Seep un Farvstoff bruukt, aver ok to’n Opsluss vun Bauxit bi de Aluminium-Produkschoon.
Natrium billt mit Suerstoff fief Oxiden:
Swevelverbinnen
Butendem gifft dat noch annere Natrium-Swevel-Suerstoff-Verbinnen, as t. B.:
wieter Verbinnen
Natriumcarbonat Na2CO3 un Natriumhydrogencarbonat NaHCO3 sünd de Solten vun de Kohlensüür. Neven Natriumchlorid un Natriumhydroxid tellt se to de bedüdensten Natriumverbinnen. Natriumcarbonat (tomeist mit den Trivialnaam Soda betekent) warrt in grote Mengden bi’t Herstellen vun Glas bruukt. Natriumhydrogencarbonat warrt as Backpulver verwennt. Wenn dat mit Süren hitt maakt warrt, billt dat Kohlenstoffdioxid un Water.
Natriumnitrat NaNO3, dat Solt vun de Salpetersüür, is en vun de roren natürlich vörkamenden Nitratverbinnen (Chilesalpeter). De Verbinnen warrt as Dünger un as Konserveermiddel verwennt.
Ok annere Süren billt Solten mit Natrium, so t. B. de Phosphorsüür: Dinatriumhydrogenphosphat Na2HPO4, Natriumdihydrogenphosphat NaH2PO4 un Natriumphosphat Na3PO4.
Natriumcyanid NaCN is dat Solt vun de Blausüür. Wenn dat faste NaCN mit Süür in Kontakt kummt, kummt dorbi de hoochgiftige gasförmige Blausüür (HCN) tostannen. Natriumcynaid is günstiger un warrt dorüm in de Industrie fakener verwennt as dat veel bekanntere Kaliumcyanid.
Natriumhypochlorit NaOCl un Natriumchlorat NaClO3 tellt to de bestännigsten Solten vun de an sik unbestännigen Hypochlorigen Süür btw. vun de Chlorsüür.
Natriumazid NaN3 is dat Natriumsolt vun de Stickstoffwaterstoffsüür un warrt to’n Herstellen vun annere Aziden (z. B. Blieazid) verwennt.
Natriumamid hett de Formel NaNH2. Dat is en bannig starke Base, de in de orgaanschen Chemie bruukt warrt.
Iesen
Vörkamen
Raseniesensteen un apen liggen Ierzen weern de eersten Vörkamen, de vun Minschen afboet weern. Vundaag warrt vör allen dat 40-prozentigie Magnetiesenierz afboet. Dat wichtigste Mineral, ut dat Iesen wunnen warrt, is de Hämatit, dat vör allen ut Fe2O3 besteiht. De gröttsten Iesenvörkamen sünd de so nöömten Banded Iron Formations (BIF oder Bännerierz), de ok as Takonit oder Itabirit betekent warrt un vör allen de Mineralen Hämatit un Magnetit bargt.
Jānis Klovāns
Jānis Klovāns (* 9. April 1935 in Ruba; † 5. Oktober 2010) weer en lettisch Schachgrootmeester.
Jānis Klovāns hett de lettisch Landsmeesterschap insgesamt negen Mal wunnen (1954, 1962, 1967, 1968, 1970, 1971, 1975, 1979 un 1986) un nehm ok an mehreren sowjetisch Meesterschapen deel.
Iesen
Vörkamen
In roor Fäll kummt Iesen op de Eer ok gediegen vör, tomeist in Form vun lütte Blasen in’n ümliggen Steen, aver ok as massige Mineral-Aggregaten mit bit to 25 t Gewicht. Dorüm is dat ok as Mineral ansehn. De International Mineralogical Association (IMA) föhrt dat na de Strunz-Systematik ünner de System-Tall „1.AE.05“ (Elementen – Metallen un intermetallsche Verbinnen – Iesen-Chrom-Familie), Na dat System vun Dana warrt Iesen ünner de System-Tall „1.1.11.0“ föhrt. Gediegen Iesen künn weltwiet an 120 Fundöörd nawiest warrn, wobi aver de grote Mehrheit vun Meteoriten stammt in de Varietät Kamacit vörliggt.
Jānis Klovāns
För Lettland nehm he ok an twee Schacholympiaden deel, nämlich 1992 an’t eerst Reservebrett in Manila (+0, −0, =2) un in dat Johr 2000 an’t 3. Brett in Istanbul (+5, −4, =4).
Kimjongilie
Se is 1988 to’n 46. Geboortsdag vun Kim Jong-il vun’n japaanschen Botaniker Kamo Mototeru ut Kakegawa tücht worrn un is en Krüzung ut begonia un tuberhybrida. Se schall elk Johr üm de Tied vun Kim Jong-il sien Geboortsdag an’n 16. Februar blöhn. Na’n Tüchter schall se de Juche-Idee repräsenteren un för Wiesheit, Leevd, Recht un Freden stahn.
Jānis Klovāns
Sien gröttsten Spood harr he aber bi Senioren-Schachweltmeesterschapen. In de Johren 1997, 1999 un 2001 kunn he dorbi jewiels den Titel erringen.
Sien IM-Titel kreeg he 1976 un sien GM-Titel mit de Sieg bi de Senioren-WM 1997. Dorto kreeg he ok noch den IM-Titel in’t Feernschach 1968.
Gips
Modell- un Formengips
Bi Anwennen to’n Modelleeren un Formen, t. B. bi Bozzetti, is de Ansprook an de Reinheit vun de Gipsrohstoffen höger, un so ok an de Opbereiden. Dör en fiener’t Opmahlen un lüttere Andelen an Frömdmineralen warrt en gliekmatigere Bavenflach tüügt. Dör’t Verwennen vun α-Halfhydrat (dat entsteiht ünner Waterdampdruck un hett en högere Dicht) künnt högere Fastigkeiten vun de Formdelen henkregen warrn. In dissen Tosamenhang warrt ok vun Hardgips snackt.
Alan Woods
Alan Woods is de Naam von
* Alan Woods (* 1937), engelschen Footballspeler,
Kiek ok bi: Allan Woods, Allan Wood, Al Woods, Alan Wood.
Gips
Annere Anwennen
Dat Protein ut mahlen Sojabohnen warrt to’n Herstellen vun Tofu mit Calciumsulfat to’n Stollen bröcht. Butendem warrt Calciumsulfat ünner de Beteken E 516 ok as Levensmiddeltosatzstoff bruukt. As een vun de twölf Schüßler-Solten finnt dat ok’n Anwennen as Heelmiddel.
Iesen
Vörkamen
Ünner Normalbedingen kristalliseert Iesen in’t kubische Kristallsystem un hett afhangig vun de Reinheit en Mohshard twüschen 4 un 5 un en stahlgraue bit swarte Klöör. De Streekklöör is ok grau. Wegen de Reakschoon mit Water is gediegen Iesen aver nich bestännig. Dorüm kummt dat tomeist in Legeren mit Nickel vör, to’n een as Kamacit (4-7,5 % Ni) oder as Taenit (20-50 % Ni) in Iesenmeteoriten oder in Basalt vör, wo dat mitünner to en Redukschoon kummt. Iesen mit en lüttere Nickelandeelen warrt as Varietät dorvun ansehn un as Josephinit betekent, wat aver ok en Synonym vun’t Mineral Awaruit (Ni3Fe) is.
Iesenierz finnt een dorgegen teemlich faken. Wichtige Mineralen sünd hier Hämatit (Rootiesensteen, Fe2O3), Magnetit (Magnetiesensteen, Fe3O4), Pyrrhotin (Magnetkies, FeS) un Pyrit (Iesenkies, FeS2), Siderit (Iesenspat, FeCO3) un de Limonit (Bruuniesensteen, Fe2O3·n H2O), wat as Steenoort gellt. De Sedimentsteen Iesen-Oolith warrt mitünner ok as Iesensteen betekent un bestieht ut Iesenhydroxidmineralen, de mit kalkige oder toonige Binnmiddel verkleevt sünd. Vundaag sünd över 1400 Iesenmineralen bekannt.
Afbo
Weltwiet sünd in’t Johr 2000 ruchweg 1 Milliarde Tünnen Iesenierz afboet worrn, de en Samtweert vun ruchweg 25 Milliarden Euro harrn. De bedüdensten Staaten, in de Iesen föddert warrt, sünd Brasilien, Australien, de Volksrepubliek China, Russland un Indien. Disse Länner produzeert tosamen üm un bi 70% vun’t Iesen, dat weltwiet bruukt warrt. Ut de 1 Gt Ierz sünd üm un bi 572 Mt Iesen wunnen worrn. Bito warrt dör dat Insmölten vun Schrott bruukt Iesen torüchwunnen.
Dat mit Afstand bedüdenste Produkschoonsland för Rohiesen is de Volksrepubliek China. Dorna kamt Japan un de Russ’sche Föderatschoon. In Europa sünd de wichtigsten Iesenherstellers de Ukraine un Düütschland.
Ierzafbo un -verarbeiten
Iesenierz warrt in’n Daagbo un in’n Deepbo (Ünnerdaagbo)) wunnen. De Afbo warrt vundaag sünners in Süüdamerika (vör allen Brasilien), in’n Wetsen vun Australien, in de Volksrepubliek China, in Oost-Europa (to’n Bispeel Ukraine) un Kanada in’n Daagbo maakt. In de letzten Johren hebbt disse Länner de inst bedüdensten Iesenierz-Födderlänner as Frankriek, Sweden un Düütschland överrunnt. In Düütschland is de letzte Iesengruuv in de Böverpalz 1987 dicht maakt worrn.
Vun’t Ierz kann blots en lütten Deel as Stückierz direkt in’n Hoochaven insett warrn. De gröttste Deel warrt aver as Fienierz in en Sinteranlaag to Sinter verarbeit, vunwegen dat dat Ierz blots in disse sinterte, Form as grove Brockens in’n Hoochaven inbröcht warrn kann. Dat fiene Ierz minnert den Lufttostroom to dull oder hinnert em sogor. Grove Ierzkoorns warrt na jemehr Grött sorteert un sintert. Lütte Ierzkoornsmööt dorto mit Toslagstoffen stark hittmaakt un ansmölt warrn, dat se denn tosamenbackt warrn künnt. Bannig fien Ierz warrt to Pulver opmahlt. Denn warrt dat mit Kalksteen, fienkoornten Koks un Water vermischt un op en andreven Wannerrost opbröcht. Dör den Wannerost warrt vun ünnen Gasen afsuugt, vun baven warrt hittmaakt un sintert. En bedüden Andeel vun’t Ierz warrt aver to Pellets verarbeit. Dorto warrt mit Binnmiddels, Toslääg un Water en Mischen maakt, de denn to lütte Kugeln vun 10 bit 16 mm Dörmeter rullt. Op en Wannerost warrt se to Pellets brennt.