cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Positron
1928 is dat Positron dör Paul A. M. Dirac vörherseggt worrn. Carl David Anderson hett dat Deelken 1932 experimentell in de kosmischen Strahlen opdeckt un hett em ok den Naam geven.
Tostannen kamt Positronen bi’n β+-Verfall, een vun de beiden Oorden vun’n Betaverfall, bi’n Verfall vun Myonen (to’n Bispeel ut de Kosmischen Strahlen) oder dör Poorbillen in energierieke Stöötvörgäng (harde Gammastrahlen in Materie, Deelken-Gaumakers, Kosmische Strahlen).
In de modernen Medizintechnik is de Positronen-Emisschoons-Tomografie en bannig wichtig bildgevend Verfohren, dat op den Nawies vun Positronen opboot.
Literatur
Lisa Randall (2006) Verborgene Universen. Eine Reise in den extradimensionalen Raum. ISBN 978-3-10-062805-3
Mike Hodges
Mike Hodges (* 23. Juli 1932 in Bristol, England) is en britsch Speelbaas un Dreihbookschriever.
Leven
To sien bekanntesten Filmen tellt Flash Gordon ut dat Johr 1980. 1994 schreev he dat Dreihbook för den Film The Lifeforce Experiment ü.a. mit Donald Sutherland in de Hööftrull. He hett aver ok vörher al Dreihböker schreven.
Mike Hodges weer tweemol verheiraadt un hett twee Kinner.
Utteken
Hodges weer fief mol för Filmpriesen nomineert, twee dorvun hett he wunnen:
Splitten (Mineral)
Dat Splitten betekend in de Mineralogie de Egenoort von Mineralen un Kristallen, geern an ganz bestimmte parallele Flachen in’n Kristallgidder tweitobreken. Man kann dorüm seggen, dat Splitten is en sünnerlich Oort vun’n Brook. Splitten kummt aver nich so veel vör, wenn’n groff mit’n Hamer op’t Mineral inkloppt, as dat bi’n Brook is. Splitten passeert, wenn dat Mineral över längere Tiet gliekmatig oder eenfach an de richtigen Steed belast warrt. Denn kann man marken, dat en Mineral in sünnerlich Richten lichter to splitten geiht as in annere.
En Splittflach is en gladde Flach, de dat Licht goot reflektiert, also torüchstrahlt. Splitten is bi verscheeden Mineralen ünnerscheedlich stark utpräägt. Man kann dat Splitten dorüm ünnerscheeden dorna, wo goot de Splittflachen utbildt sünd un woans de Splittflachen utseht, de dorbi rutkommt. De Ünnerscheden künnt to’n een nütt warrn, üm de Mineralen to Bestimmen un to Klassifizeeren, un geevt to’n annern dör de Winkels vun de Splittflachen ok Künn över dat Kristallgidder un sien Anorden.
Sidi Bombay
Sidi Mubarak Bombay (* 1820; † 1885), ok bekannt as Chuma, weer en Dolmetscher un Expeditschoonsföhrer, de bi dat Utforschen vun dat Binnenland vun Afrika mithelp.
Sidi Bombay höör to dat Volk vun de Yao. He weer op fief grote Expeditschonen in Afrika de Föhrer.
Ok de Expeditschoon vun Burton un Speke vun’n 17. Juni 1857 bet 1858 un twee Expeditschonen vun Henry Morton Stanley hett he anföhrt.
Orlovsky
Orlovsky oder Orlovský is de Familiennaam von
Kiek ok bi: Orlowsky, Orlowski, Orlowskyj.
Dogger (Alken)
De Dogger (Alca torda), up Platt ok Duker, Foot in’n Moors oder Foot in’t Maars nömmt, is en Vagel ut de Familie vun de Alkenvagels. Nadem de Grote Alk in’t 19. Johrhunnert utstorven is, hannelt sik dat um de eenzige Aart ut dat Geslecht vun de Alken, de hüdigendags noch leven deit. Dat gifft twee Unneraarden, de sik man bloß in’e Grötte en beten verscheelt, man, wat de Gene angeiht, meist liek sünd.
De Dogger is en stevig booten Alken mit en hogen, an’e Sieten tohopendrückten Snavel un en Steert, de man wat lang is for en Alkenvagel. Up dat Water un in’e Luft laat he, as Lummen, man sien Snavel is danniger un sien Steert is länger. An Land sitt un loppt he liekup. In Middeleuropa brott de Dogger bloß man an de wecken Stäen un hollt sik dor in’n Sommer up. In’n Winter steiht he regelmotig an de Oost- un Noordseeküst. Vun 2015 af an warrt de Dogger vun de IUCN taxeert as en Vagel, de „nich wiet af vun Gefohr“ is.
Kennteken
Utwussene Doggers sünd 38 bit 43 cm lang un könnt ehre Flunken 60 – 69 cm wiet ut’neen spannen. Weegen doot se twuschen 600 un 800 g. Dor sünd se bi 22 % lichter mit, as de Seekuuten, de se liek sehn doot. Heken un Seken verscheelt sik in’t Utsehn nich groot.
Wo se tohuse sünd un wo se leven doot
Bröden doot de Doggers in’n Noordatlantik twuschen 43° un 73 ° nöördliche Breede. In desülbigen Gemarken is ok de Seekuut tohuse. Man anners as düsse Aart leevt de Dogger bloß man in’n Noordatlantik. Middelpunkt vun all Doggers is Iesland. Dor bröödt bi 65 bit 70 % vun den Weltbestand. Nochmol bi 20 % bröödt up de Inseln vun Grootbritannien, un nochmol 10 % verdeelt sik up lüttjere Kolonien in Kanada un Norwegen. An’n meisten in’n Süden kaamt se in Europa vör in’n Norden vun Frankriek un in de USA in’n Bundsstaat Maine. Nadem se in de 1960er Johre dor utstorven weern, gifft dat midderwielen wedder Brödelpaare up Helgoland. Vun de 1980er Johre af an bröödt dor wedder Paare vun de Unneraard Alca torda islandica. Twuschen 2001 un 2003 sünd dat jummers 12 – 17 Paare ween. De Vagels, de in’n Winter to sehn sünd, höört avers to de Unneraard Alca torda torda, wat de Nominatform is.
Wat de Dogger freten deit
Ehr Freten fangt de Doggers bi’t Dükern unner Water. Dichte Swarms vun Doggers unner Water sünd buten de Maten roor. Anners, as de annern groten Alkenvagels, söökt Doggers ok in de Münnen vun grote Ströme ehr Freten, ofschoonst dor nich so veel Solt in’t Water is. Se freet sunnerlich Fisch, as Atlantschen Hering, Sandaale un Sprotten, man ok allerhand Aarden Kreefte un Seewörmer. In de Noordsee liggt de Stäen, wo se ehr Freten söökt, meist nich wiet af vun de Kolonien, wo se bröden doot. Dükern könnt se bit hen to 120 m deep, man meist gaht se bloß daal bit up 40 m. In’n Döörsnitt sünd se dor minner, as 60 Sekunnen bi unner Water.
Ginsberg
Ginsberg is de Familiennaam von
Dogger (Alken)
Kolonien
Je nadem kehrt de Doggers to’n Bröden torüch na ehre Kolonien twuschen Enne Februar un Mai. To 91,5 % blievt se up’n sülvigen Platz, wo se in’t Johr vördem ok brott harrn. Faken finnt se sik mit annere Alkenvagels to grote Kolonien tohopen. Dat eerste Mol kaamt se to’n Bröden, wenn se twuschen veer un sess Johre oold sünd.
Ginsberg
Kiek ok bi: Ginzberg, Ginzburg, Ginsburgh.
Dogger (Alken)
Wo se bröden doot
De Dogger brott an’e Küsten an Klippen oder up’n flacken Strand, de todeckt is mit allerhand Steen. Man roor is dat, wenn Doggers ehre Nester up blanken Felsensull anleggt, normolerwiese warrt dat boot in en Höhl oder Klööv. De Eier weert in en Kolonie bannig synchron afleggt: 80 % vun de Eier weert binnen 10 Dage leggt. Mit dat Eierleggen fangt se in’n Süden Anfang Mai un in’n Norden Anfang Juni an Meist warrt bloß een Ei leggt, dat is tämlich groot. De Brödeltied wohrt unnerscheedlich lang: Twuschen 28 un 43 Dage könnt dat ween. Bi’t Bröden un ok bi de Pleeg vun dat Junge maakt de beiden Olen mit. Se lööst sik to’n Bröden na 12 bit 24 Stunnen af. In’n Döörsnitt na 17 bit 18 Dage büxt de Jungen ut’n Nest ut. De so nömmte „Doggersprung“ passeert meist vun Enne Juli, Anfang August af an. Dor jumpt de Jungen bi vun’n Nestfelsen un lannt direktemang in de See oder ok up Gras- un Steenland unner dat Nest. Een vun de Olen is normolerwiese bi den Sprung mit bi un hölpt dat Junge, datt dat goot ankummt. In’n Grootbritannien is natellt wurrn, datt bi 100 Öllernpaare 71 Jungvagels utkrupen doot. In annere Gemarken hett dat lieke Studien geven. Roofdeerter, de Eier un Küken freten doot, sünd Raven, Kreihen un Möwen. Vun hunnert Dogger-Jungvagels schafft bloß 11-18 Stuck, 4 Johre oder oller to weern. Bi de adulten Doggers gaht elk Johr bi 9 % doot.
Bestand
To’n Anfang vun dat 21. Johrhunnert warrt de Weltbestand up 0,6 bit 1 Mio. Brödelpaare taxeert Dor 430.000 bit 770.000 Paare vun sünd in Europa tohuse.
Unneraarden
Twee Unneraarden gifft dat, de sik in’e Grötte verscheelt:
Kerouac
Kerouac is de Familiennaam von
Simon Ammann
duum|hochkant|Simon Amman (2014) Simon Ammann (* 25. Juni 1981 in Grabs) is en Swiezer Skispringer.
Sien gröttsten Spood harr he bi de Olympisch Winterspelen 2002 in Salt Lake City un bi de Olympisch Winterspelen 2010 in Vancouver, as he up de Normal- as ok up de Grootschanze winnen de. Siet völ Johren hörrt Ammann beständig to de Weltspitz. Mit 4 Goldmedaillen is Amman de spoodriekst Swiezer Winterolympionike un de spoodriekst Skispringer bi Olympisch Eenzelwettbewarfen.
2007 weer he ok noch Weltmeester up de Normalschanze bi de Weltmeesterschapen in Sapporo.
Philipp Heinrich Erlebach
Sien Utbilden hett he wohrschienlich an de Oostfreeschen Hoff in Auerk kregen, wiels sien Vader dor all as Hoffmusiker anstellt weer. De Verwandtschop van dat Herrscherhuus Cirksena mit de döringsche Residenzen hebbt woll dorto bidragen, dat he een Anstellung an’t Hoff van de Graf Albert Anthon von Schwarzburg-Rudolstadt kregen hett, wor he denn 35 Johr lang arbeit hett.
In disse Tiet hett he de lüttje Residenzstadt to een Zentrum för dat musikalsche Leben maakt. Sien över 1000 Kompositschonen bestunnen ut Orchester- und Kammermusik, Opern, Kantaten un Oratorien. To sien Tiet weer he een van de bedüüdenst Komponisten.
Sien Wittfru Elisabeth Catharina hett nah sien Dood de musikalsch Nahlass an de Rudolstätter Hoff vermaakt. De gröttste Deel van sien Kompositschonen is aber 1735 bi een Brand van dat Slott in Rudolstadt mit afbrennt un Erlebach is musikalsch dornah meest vergeeten wurrn. Sien musikalsch Arv wurrd hüdtodag in Esens (dor is ok een Straat nah hüm nömt wurrn) un in Rudolstadt uprecht hollen. Etwa 70 van sien Kompositschonen sünd bi dat Füer domals överbleben, deelwies aber blots handschriftlich.
In sien letzt Johren hett he meest as Musikschoolmester arbeit.
Filmfinanzeeren
Filmfinanzeeren bedüüt dat Inwarven vun Kapital mit den Sinn en Speelfilm to maken. De Phaas vun’t Finanzeeren schüll in de Filmprodukschoon normalerwies gliektietig anfungen warrn as dat Utklamüstern vun’n Filminholt.
Modellen to’n Filmfinanzeeren
In Europa warrt de gröttste Deel vun de Filmprodukschonen vun Opdragsprodukschonen innahmen. Kinofilmen sünd in de meisten Fäll dorop anwiest, dat de Produkschoon föddert warrt. In de USA dorgegen steiht de Egenprodukschoon un Egenfinanzeeren in’n Vördergrund. Dat is mööglich, vun wegen dat de US-amerikaanschen Filmprodukschoonssellschoppen en wiet entwickelt Markt- un Verdriefssystem hebbt un grote Warfbudgets praat staht.
Begäng is in’t Tietöller vun’t Feernsehn de Opdragsprodukschoon. Ordert warrt de Opdräg tomeist vun Feernsehsenners, Verleh- un Verdriefsünnernehmen. In’n Gegensatz to Egenprodukschonen sünd se nich so afhangig vun apentliche Föddermiddel as de Filmföddern vun de Länner oder vun’n Bund oder ok vun privat opleggte Filmfonds. Se schöppt jemehr Finanz-Middel ut Vörafverköpen, Krediten un Egenmiddel.
Finanziell Ünnerstütten
Egenmiddel künnt Bargeld wesen aver ok Darlehen afsluut torüch betahlt warrn mööt. Frömdmiddel künnt Risikoinvestischonen vun Geldgevers wesen (Equity), Torüchstellen (Opschuven vun Betahlen bi Deelanspröök bit to’n Betahlen ut Gewinnen) vun Mitarbeiters un Dorstellers un Saakleistungen, Gewinnen ut’n Vörverkoop un Lizenzeeren vun Rechten (presales) un Minimum gewinngarantien ut de Vergaav vun Verdriefsrechten, to’n Bispeel an en Verleh (Verlehgarantie) oder en Weltverdrief. Je na Grött vun’t Filmprojekt künnt sik ok mehrere natschonale un internatschonale Produzenten to en Koprodukschoon tosamendoon un den Film gemeensom finanzeeren.
In enkelte Staaten gifft dat Mööglichkeit, finanzielle Ünnerstütten för de Filmprodukschoon in Form vun Stüerbegünstigen bit hen to direkte Subventschonen to kriegen. Stüerbegünstigungen künnt dorbi an Vörgaven för de Gööd bunnen wesen, to’n Bispeel Anspröök to’n Kriegen vun en Filmprädikat. Wat de Staat maakt, is dorto dacht, de egene Filmweertschop starker to maken un de egene Filmkultur to ünnerstütten. Na’t Inhollen vun Vörschriften dör’t Gesett künnt Filmproduzenten vun disse Staaten disse Finanzeerensmööglichkeiten nütten.
Jede Form vun Finanzeeren warrt opletzt to’n Ansprook an de Gewinnen ut dat Utweerten vun den Film föhren, tomindst aver to dat vullstännige Torüchgeven vun de insetten Finianzeerensmiddel. Utnahmen dorvun sünd natürlich de Subventschonen un Stüerbegünstigen. Över dat Torüchgeven rut bestieht ok de Mööglichkeiten vun en Geweinnbedeeligen, de normalerwies na den Andeelsslötel an’t Copyright vun den Film ünner de Produzenten opdeelt waart. De Gewinnanspröök warrt na en Verdeelslötel in verschedene Stopen oder Räng in de Finanzeerensverdrääg fastleggt.
De Finanzeeren vun en Feernsehfilm (Feernseh-Opdragsprodukschoon) geiht in de Regel dör en Opdragsvergaav an den Produzenten mit en hunnertprozentigen Finanzeeren vun de Produkschoonskosten vör sik. In Düütschland sind de Kosten, de dorbi för en Feernsehfilm vun 90 Minuuten acht warrt, op ruchweg 1,2 Millionen Euro beschränkt.
En Geldgever warrt sik dat Marktvermögen vun en Produkt ankieken, üm dat he sien Risiko bi de Produkschoon inschätzen kann. Je weniger en Film för den Markt döögt, desto lütter warrt dat Filmbudget för de Herstellen wesen. Düütsche Kinofilmen hebbt to’n Bispeel schon alleen wegen de de Spraakgrenz blots den düütschen Markt. Dorüm is dat vullstännige Torüchföhren vun’t Finanzeeren vun de Herstellen eher en Utnahm un de Filmen mööt dorna teemlich billig produzeert warrn. Dat sütt wat anners ut, wenn de Film för’n Synchronisatschoon un för den internatschonalen Markt vörsehn. In en Land mit hogen Lohn sünd billige Produkschonen man kuum to maken. Butendem deen de Filmen denn ok billig utsehn, wat för de Tokiekers denn ok weniger intressant weer. De Filmföddern gliekt dorüm mit ehr Subventschonen dissen Marktnadeel vun düütsche Produzenten ut.
Düütsche Feernsehfilmen warrt to’n een dör Geböhren un to’n annern dör Feernsehwarf för de Senner vullstännig torüchfinanzeert. Geböhrenstopp un afnehmen Warfinnahmen för de Feernsehsenners föhrt aver dorto, dat Opdrääg ok mit lüttere Finanzeeren vergeven warrt. Dat föhrt to’n Verbilligen vun’t Produkt un dormit ok to’n Verbilligen vun’t Programm. Afhangig vun’n Born vun de Finanzeeren warrt twüschen Egenprodukschoon un Feernseh-Opdragsprodukschoon ünnerscheedt. Twüschen disse beiden Grenzfäll gifft dat en groe Tall vun Mischformen vun de Filmfinanzeeren.
Finanziell Afsekern
En wichtigen Bestanddeel vun de Filmfinanzeeren is de Fardigstellgarantie oder Fardigstellversekern, de vör’n Produkschoonsanfang in’n Verdrag fastleggt warrt. Private Geldgevers – in de USA ok sünnere Ünnernehmen – gaht de Plicht in, de nödigen Geldmiddel optobringen, wenn dat Budget to’n Fardigmaken vun den Film nich utrecken deit. As Gegenleistung warrt dorför en Honorar fastleggt, dat normalerwies bi veer bit söss Prozent vun’t Budget liggt, oder en Gewinnbedeeligen afmaakt.
För Produzenten mit wenig Geld is de Fardigstellgarantie also in düre Saak, warrt aver bi Bankkrediten – so wiet de överhaupt willens sünd, en Film to finanzeeren –faken as Afsekern infoddert; jüst so as de Toseggen för Garantien över tokamen Verdrääg vun Filmverlehers, an de en Filmemaker, de Krediten oder en Fardigstellgarantie bruukt, vörverköpen mutt.
In Frankriek un in de USA gifft dat to’n Bispeel egene Filmbanken, de ok Filmen vun unafhangige Produzenten un lütte Produkschoonsfirmen vörfinanzeert. Torüchbetahlt warrt in de Regel af twee Johren na’n Produkschoonsanfang in Raten över en Tiet vun dree bit fief Johren. Dat Geld dorför kummt ut den Gewinn ut den Filmverleh, de wedder op’n Gewinn ut de Vörföhren in de Kinos anwiest is. In Düütschland is de Ansatz to’n Opbo vun so en privatweertschoppliche Filmbank al in de 1920er Johren fehl slahn.
Scharnhors
Scharnhors is en Dörp in de Gemeen Veern in’n Landkreis Veern, Neddersassen. Binnen de Gemeen billt de Oort de polietsche Oortschop Scharnhors.
Bi Scharnhorst höört von öllers ok de lüttjere Öörd Schnuckenstall, Doomöhlen un Oosterkroog mit to.
Geografie
De Oort liggt op de Achem-Veerner Geest. Dat Water ut dat Rebeed flütt över’n Halsbeek af.
De Naveröörd sünd Holbm, Brammer un Deelsen in’n Noordoosten, Kerklinneln, Hoost un Lindhoop in’n Süüdoosten, Schnuckenstall, Oosterkroog un Bössel in’n Süden, Veern, Ulemöhlen, Doomöhlen un Neemöhlen in’n Süüdwesten, Daulsen in’n Westen un Wall in’n Noordwesten.
Historie
Scharnhors kummt 1267 as Scarnhorst apud Verdam toeerst in de Oorkunnen vör.
In’n Eersten Weltkrieg sünd söss Soldaten ut Scharnhors fullen oder vermisst un in’n Tweten Weltkrieg 36. In’n Februar 1945 is bi en Luftangreep bi Scharnhorst en Tog mit över 400 Flüchtlinge ut Oostprüßen beschaten worrn, de op de Bahnlien Ülzen–Langwedel ünnerwegens weer. Dorbi hett dat en Reeg Dode geven. Bi en Luftangreep an’n 16. April 1945 sünd fiev Minschen ut Scharnhors doodbleven.
Verwaltungsgeschicht
In de Franzosentied von 1810 bet 1814 hett de Oort to de Mairie Wall in’n Kanton Veern höört. Dat Rebeed hett in disse Tied 1810 to dat Königriek Westfalen un von 1811 bet 1814 to dat Franzöösche Kaiserriek ünner Napoleon höört.
De Oort hett vör 1885 to de Huusvaagdie Veern in dat Amt Veern tohöört. Na 1885 weer dat in’n Kreis Veern, de 1932 mit’n Kreis Achem to’n ne’en un grötteren Kreis Veern tohoopgahn is.
An’n 1. Januar 1929 is de Gemeen Neemöhlen Deel von de Gemeen Scharnhors worrn. De Gemeen Scharnhors sülvs is denn an’n 1. Juli 1972 mit de Gemeenreform in Neddersassen Deel von de Gemeen Veern worrn un billt sietdem en Oortschop mit egen Oortsraad un Oortsbörgermeester.
Religion
Scharnhors is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel von’n Doom to Veern.
(308635) 2005 YU55
(308635) 2005 YU55 is en eerdneegen un för de Eer mööglicherwies gefährlichen Asteroid vun’n Apollo-Tyyp. De Asteroid weer an’n 28. Dezember 2005 in’n Rahmen vun dat Spacewatch-Projekt dör Robert S. McMillan an de Steward-Steernwacht vun de Kitt-Peak-Natschonalsteernwacht op’n Kitt Peak in Arizona opdeckt. Sien Dörmeter warrt mit ruchweg 400 m angeven. He is an’n 8. November 2011 gegen 23:28 UT in ruchweg den 0,85-facken Afstand twüschen Eer un Maand an de Eer vörbiflagen.
Scharnhors
Kultur
In Scharnhors steiht en Denkmaal för de Fullenen ut de twee Weltkrieg’.
(308635) 2005 YU55
Risiko för de Eer
duum|Animatschoon vun den Vörbiflaag an’n 8./9. November 2011 De Asteroid is in’n Februar 2010 mit den Weert 1 op de Turiner Skala angeven worrn, wat bedüüt, dat he dicht an de Eer vörbiflüggt, aver kenn sünnere Gefohr mit sik bringt. De Nauigkeit för’t Bereken vun de Ümloopbahn is dör en Beobachten an’n 19. April 2010 dör de Arecibo-Steernwacht noch mol düütlich verbetert worrn. Dordör kann utslaten warrn, dat de Asteroid binnen de nächsten hunnert Johren mit de Eer tosamenstöten künn. Vun de Sentry-List is de Asteroid dorna streken worrn.
Scharnhors
Weertschop un Infrastruktur
Scharnhors hett en egene freewillige Füürwehr, de 1942 grünnt worrn is.
(308635) 2005 YU55
Risiko för de Eer
De Bahn warrt dör de NASA ok mit Antennen vun’n Goldstone Deep Space Communications Complex verfolgt. Wietere Daten warrt ünner annern över de Anlagen Green-Bank, Very Large Array un Infrared Telescope Facility sammelt. Sien lüttsten Afstand harr he bi sien Vörbiflegen 2011 an’n 8. November gegen 23:28 UT. Dorbi flöög he dichter vörbi as de Maand un keem op bit 0,00217 AE an de Eer ran – dat is ruchweg 0,85 vun den Afstand Maand-Eer oder 325.000 km. Sien lüttsten Afstand to’n Maand harr de Asteroid en poor Stünnen later, an’n 9. November 2011 gegen 7:13 UT mit ruchweg 0,00160 AE (239.000 km). Dorbi keem 2005 YU55 op en schienbore Helligkeit vun üm un bi 11mag, so dat he vun Astronomen goot to sehn is.
Scharnhors
Verkehr
Dör Scharnhors löppt de Kreisstraat 28, de in’n Noordoosten an de K 21 un na Holbm geiht un in’n Süüdwesten över Doomöhlen un Neemöhlen na Daulsen/Halsmöhlen an de Bundsstraat 215. De B 215 föhrt in’n Noordoosten över Wall na Rodenborg un in’n Süden na Veern un Dörbern. Lüttjere Straten loopt direkt na Wall un na Kerklinneln.
De nächste Autobahn is de Autobahn 27 (Afsnidd Bremen–Wasra). De Opfohrt 25 Veern-Noord liggt so dree Kilometer in’n Noordwesten von Scharnhors an de B 215 un de Opfohrt 26 Veern-Oost dree Kilometer in’n Süden an de L 171.
(308635) 2005 YU55
Tokamen Ümloopbahn
An’n 19. Januar 2029 warrt 2005 YU55 in en Afstand vun ruchweg 0,0022 AE (329.000 km) an de Venus vörbiflegen. Dorut warrt sik bestimmen, wo groot de Afstand is, wenn de Asteropid 2041 wedder an de Eer vörbiflüggt. Opstunns sünd de Bereken noch nich nau noog, so dat de Afstand för 2041 noch twüschen 0,002 un 0,3 AE liggen kann. Wenn de Beobachten vun 2011 utweert sünd, warrt de Bereken för tokamen Annegern nauer warrn. Na de aktuellen Meten un Bereken kann 2005 YU55 in’t Johr 2075 sogor bit op 0,0013 AE oder 194.000 km dicht an de Eer rankamen.
Scharnhors
Verkehr
De nächste Bahnhoff is so bi fiev Kilometer wied weg in’n Süüdwesten de Bahnhoff Veern an de Bahnlien Wunsdörp–Bremen. Disse Bahnhoff is ok inbunnen in dat Nett von de Regio-S-Bahn Bremen/Neddersassen. De Bahnhoff Kerklinneln an de Bahnlien Ülzen–Langwedel (inricht 1873) weer veer Kilometer in’n Süüdoosten, is aver 1987 dichtmaakt worrn.
In’n Noordoosten von dat Dörp liggt de lüttje Flegerplatz Veern-Scharnhors.
Scholen
Scharnhors harr fröher en egen Volksschool. Vondaag gaht de Kinner op de Grundschool an’n Sassenhain in Daulsen/Halsmöhlen.
Lichtstärk (Fotometrie)
De Lichtstärk is de Strahlenleistung vun en Lichtborn op’n Ruumwinkel, wicht mit de spektralen Fienföhligkeit vun’t Oog. Se ist dormit för de Fotometrie dat, wat allgemeen de Strahlenstärk is. Dat Formelteken för de Lichtstärk is Iv, meten warrt se in de Eenheit Candela. Bestimmt man de Lichtstärk över den samten Ruumwinkel in Sterad, kriggt man den Lichtstroom in de Eenheit Lumen. De Lichtstärk vun en Lichtborn gifft de Energie an, mit de se in en sünnere Tietspann un Richt Licht mit en sünnere Frequenz utsennen deit.
Eenheit
De Lichtstärk is een vun de söven Basisgrötten vun’t SI-System. In verleden Tieten hebbt ünnerscheedliche Lichtquellen as Betogsgrött deent, bit in ne’ere Tiet en Hollruumstrahler (Swart Strahler) ut Platin inföhrt weer: De Lichtstärk vun en 1 cm² groten Platinflach in en Hollruumstrahler bi en Temperatur vun 2042,5 K (dat is de Verklaampunkt vun Platin) un en Ümgevensdruck vun 101.325 Pa is pielliek to de Böverflach jüst so veel as 60 cd.
Siet 1979 deent de Strahlungsleistung as Betog: Lichtborns mit en annere Klöör warrt mit de middleren Hellfienföhligkeitskurv vun Oog in Relatschoon sett (kiek ok: Lichtstroom).
Vun de Eenheit sünd afleddt: de Lichtstroom (Eenheit: Lumen), de Lüüchtdicht (Eenheit: cd·m−2) un de Belüüchtstärk (Eenheit: Lux).
Wohrnahmen Lichtstärk
De Lichtstärk is en Egenschop vun den Lichtborn un hangt nich dorvun af, wo wiet de Bekieker vun den Born weg is. Se gifft den Deel vun’n Lichtstroom an, de in en sünnere Richt (je Ruumwinkel) afstrahlt warrt. Dorbi warrt Acht geven op dat Wohrnehmen vun’t minschliche Oog. So is to’n Bispeel de Lichtstärk vun en Infraroot-Strahlenborn glieks null, vun wegen dat disse Strahlen för’t Oog nich sichtbor sünd.
De Helligkeit, de dat Oog vun en Lichtborn wohrnimmt, is also nich jümmer de glieke as de physikaalsche Lichtstärk. De Kontrast mit de Ümgeven wirkt sik op dat physioloogsche Wahrnehmen ut. En Lichtborn mit en lütte Böverflach warrt as heller wohrnahmen (oder se blennt duller) as en Lichtborn mit de glieken physikaalschen Lichtstärk, de aver en gröttere Böverflach hett. Dat is en Effekt, den een to’n Bispeel bi Autoschiensmieters mit verscheden Grött marken an oder bi’t Op- oder Ünnergahn vun de Sünn oder den Maand.
Olle Eenheiten
All disse Eenheiten weern 1942 aflöst dör de Ne’e Kers, de 1948 in Candela ümnöömt worrn is. Siet de Tiet gellt se as de SI-Basiseenheit för de Lichtstärk.
Isotrope Lichtborns
Bi isotrope Lichtborns is de Lichtstärk nich afhangig vun de Richt, d. h. dat Licht warrt in all Richten gliek stark afstrahlt.
Vereenfacht kann een sik den Lichtstroom as Strahlen vörstellen, de vun den Born kamt, un de Lichtstärk as de Dicht vun disse Strahlen. En isotropen Lichtborn strahlt also in all Richten gliekveel Strahlen (Energie) af, un de Dicht vun de Strahlen (also de Lichtstärk) is in den Ruum üm den Lichtborn överall gliek.
De Lichtstroom \Phi vun en isotropen Lichtborn mit de Lichtstärk I is dorna dat Integral vun de Lichtstärk över en vullstännige Kugelböverflach.
Bispeel: De Lichtstärk vun de Flamm vun en Huusholtskers
Wenn:
De Lichtstärk I vun de Flamm bedriggt also ≈ 1 cd.
De Lichtstärk vun en isotropen Born is kunstant över den helen Ruumwinkel. Dat bedüüt, dat de Born jümmer gliek hell schient, egal ut wovun Richt man dorop kieken deit – solang ok de Afstand twüschen Born un Kieker kunstant blifft. En Lichtborn warrt tomeist blots to’n Vereenfachen as isotrop annahmen. In Wohrheit verhollt sik blots wenige Lichtborns ruchweg isotrop.
Anisotrope Lichtborns
duum|Lambertsch Strahler As anisotrop warrt dorgegen en Lichtborn betekent, wenn ehr Lichtstärk afhangig is vun de Blickricht \theta. Dormit hett en Licht born de maximale Lichtstärk un de Lichtstärk in Blickricht (\theta).
Bispeel: Huusholtskers Wenn een neemlich vun ünnen (\theta = 180°) op en brennen Kers kieken deit, denn kann een de Flamme gor nich sehn. Dat heet:
Bispeel: Lambertsch Strahler
De dorstellte Proportschoon twüschen de Blickricht \theta un de Lichtstärk I_\theta warrt ok as Afstrahlcharakteristik betekent.
För en isotropen Lichtborn as de Flamm vun en Huusholtskers is de Afstrahlcharakteristik kugelförmig. För den Lambertschen Strahler folgt se na de mathemaatschen Funkschoon. De nipp un nauen Afstrahlcharakteristiken vun echt Lichtborns (t. B. Taschenlamp) künnt tomeistblots över en Polarkoordinatensystem dorstellt warrn. Deelwies warrt se vun de Herstellers vun Lichtborns praat stellt.
De Lichtstärk kann grötter maakt warrn, wenn de Strahlen nich gliekmatig in den Ruum afgeven warrt. Wenn de Lichtkegel vun en Huusholtskers (üm un bi 12,566 lm) to’n Bispeel vun Reflekters op een Steradiantingrenzt warrt (1 m2 in 1 m Afstand), denn hett disse Licht bornen Lichtstärk vun 12,566 cd.
Wenn een dat Integral för en Lichtborn mit en Apenwinkel \alpha berekent, kummt man op den Lichtstroom:
Ümreken vun Candela in Lumen
Bispelen:
Castor (Steern)
Castor (lat. Schrievwies, wöörtlich „Biber“) oder Kastro (gr. Schrievwies) is de tweethellste Steern in’n Steernbild Tweeschen. Ofschoonst he wat weniger hell is as sien Naversteern Pollux in’t glieke Steernbild, driggt he de Bayer-Beteken α Geminorum.
Dat is al lang bekannt, dat Castor en Dubbelsteern is. Man, in Wohrheit hannelt sik dat dor sogor üm en Mehrfack-Steernsystem mit tohopen söss Steerns, wat teemlich roor is. Eerst in’t Feernrohr lett he sik in 2 oder 3 Steerns opsplitten, mit fre’e Oog sütt he blots as en witten enkelten Steern ut mit en schienbore Helligkeit vun 1,5m. De wat dichtere Pollux strahlt dorgegen röötlich is is mit 1,2m ’n lütt beten heller.
De Naams „Castor un Pollux“ staht för dat Tweeschenpoor vun de Dioskuren, dat vun Zeus an’n Steernhimmel sett worrn is. Dorbi weer Kastor in de greekschen Mythologie de, de un de Halfbröder starven künn. In antike Opteken un in de Astrologie weern de Steerns Castor un Pollux jümmer as tosamen hören ansehn. In’t Steernbild vun de Tweeschen staht se för de Köpp vun de beiden Tweeschen, de nienich utenenn gahn deen. Beide Steern billt tosamen en Eck vun’t so nöömte Winter-Sösseck.
Mehrfack-Steernsystem
Dat Castor, de ruchweg 51 Lichtjohren vun de Eer weg is, en so kumplex Mehrfack-System is, is eerst siet en poor Johrteihnten bekannt. De söss Steerns ünnerdeelt sik in dree Steernporen, de drang ümenanner kreist, wiel se op bannig elliptische Bahnen üm jemehrn gemeensomen Swoorpunkt lopt.
De dree Steernporen sülvst sünd allsamt spektroskoopsche Dubbelsteerns. Dat heet, dat man jem nich mol in’t gröttste Feernrohr scheden kann, man blots dör perioodsche Ännern vun jemehr Spektrum. Dorbi fallt op twee vun de Dubbelsteern (also veer vun de söss Sünnen) üm un bi 99,8 %vun de Samtstrahlen.
Disse beiden Hööftkumponenten, de kort as α Gem A un α Gem B betekent warrt, hebbt de schienboren Helligkeiten 1,9m un 2,9m un höört to de Spektralklassen A1 un A2m. Jemehr Ümlooptiet bedriggt 420 Johren. Disse spektrokoopschen Dubbelsteerns tellt to de Lüchtkraftklass V. De veer Sünnen sünd dorna alltosamen Steerns vun de Hööftreeg.
De drüdde Kumponent warrt kort as α Gem C betekent, kann aver ok as YY Geminorum betkent warrn, vun wegen dat dat en bedeckenännerlichen Steern is, de ut twee Rode Dwargen besteiht. YY Geminorum wiest en Helligkeit vun blots 8,07m un kreist üm dat Castor-System in en Afstand vun ruchweg 70" vun de de Kumponenten A un B. De Positschoonswinkel to A bedriggt 164°.
De dree Hööftkomponenten künnt mit en Teleskop beobacht warrn. Dorbi warrt dat jeed Johr lichter, de beiden Kumponenten A un B optosplitten, vun wegen dat se to Tiet vun de Eer ut sehn uteneen lopen doot.
Ännern vn Positschoonswinkel un Winkelafstand vun Castor A un B:
Maaseik
Maaseik (Limborgsch: Mezeik) is en Stadt in de Limburg in Belgien. Se warrt to de Region Flannern mit torekent. In Maaseik leven an'n 1. Januar 2005 akraat 23.564 Inwahners up en Grund vun 77,06 km². De Stadt is ok Sitt vun den Kreis Maaseik mit 216.044 Inwahners (Stand: 1998).
Lage
De Stadt liggt an de Maas, bi 30 km nöördlich vun Maastricht, in'n Süden vun de Maasplassen un bi 25 km westlich vun Heinsberg. Se höört to de Euregio Maas-Rhien mit to.
Geschichte
Stadtrechte hett Maaseik in dat Johr 1244 kregen. Wohrschienlich is de grote Renaissance-Künstler Jan van Eyck in de Stadt boren. 1684 hett dat en groten Stadtbrand geven.
Börgermeester
De Stadt ehr Börgermeester is Jan Creemers (Stand:Januar 2005)
Labormedizin
De Laboratoriumsmedizin, tomeist to Labormedizin afkört, is en Fackrebeet vun de Medizin, dat sünners för’t Ünnerstütten vun Diagnosen tostännig is. Dat Rebeet översnitt sik mit naturwetenschoppliche Fäcker as t. B. de Klinische Chemie oder de Molekularbiologie.
In Düütschland gifft dat en sünnere Wieterbilln to’n Fackdokter för Laboratoriumsmedizin. In Grootbritannien dorgegen warrt dat Fack vun de Pathologen as Pathologist, in Frankriek vun de Biologen as Biologist vertreden. In’n Rahmen vun’t Anglieken vun de europääschen Wieterbillnsorden warrt doran arbeit, dat eenheitlichen to maken, wat aver wegen de langen natschonalen Traditschonen mit de tohören Beroopsorden nich eenfach is.
Arbeitsrebeden
Labordokters sünd meist för all medizinische Disziplinen tostännig, vör allen aver för de Allgemeenmedizin un för de Binnere Medizin. Se stellt Laborbefunnen op för de Diagnostik un de Indeelen vun Stadien vun Krankheiten, för de Kontroll bi’n Verloop un vun de Therapie as ok bi de Vörsorg. Blangen de egentliche Analytik organiseert se de Vörbereiten vun Proven mitsams den Transport in’t Labor (Präanalytik) as ok dat Torüchövermiddeln vun de Befunnen na’n Dokter, de jem anfoddert hett mitsams dat Datenövermiddeln un Beraden (Postanalytik).
Swoorpunkten vun de labormedizinische Arbeit sünd ü.a. de Klinische Chemie un Immunchemie, de Hämatologie (Krankheiten vun’t Blood) un Hämostaseologie (Stören vun’t Bloodstollen), Mikrobiologie un Infekschoonsserologie, Transfuschoonsmedizin un Humangenetik. För eenige vun disse Disziplinen gifft dat egen Fackdokter- oder Tosatzbeteken oder naturwetenschoppliche Utteken (to’n Bispeel Klinisch Chemiker).
De Fackdokter för Labormedizin
Wokeen in Düütschland na dat Medizinstudium as Fackdokter för Laboratoriumsmedizin arbeiten will, mutt sik över fief Johr wieterbilln. Een Johr dorvun mutt in de Binneren Medizin un in de Allgemeenmedizin (Akutkrankenhuus) oder in de Pädiatrie afleggt warrn. De annern veer Johr warrt in de Labormedizin maakt, wovun elk een half Johr in en mikrobioloogsch, en infekschoonsseroloogsch un en immunhämatoloogsch Labor arbeit warrn mutt.
Op de Labormedizin kann een Johr in de Mikrobiologie, de Virologie oder in de Infekschoonsepidemologie anrekent warrn. Om en half Johr in de Trransfuschoonsmedizin is anrekenbor. Dree Johren drööft bi’n daallaten Dokter afleist warrn.
En Patient kummt normalerwies kuum mit den Labordokter persönlich in Kuntakt. Hööchstens to’n Afnehmen vun Blood oder to’n Winnen vun annere Materialen, de ünnersöcht warrn schüllt, as to’n Bispeel Knakenmark, Bregen- oder Liddfletigkeiten, Sperma oder Stohl. Labordokters maakt aver faken Wieterbilln un Beraden as to’n Bispeel in’n Rahmen vun Bloodsucker-Sülvsttesten, Humangenetik, Tropen- oder Vörsorgmedizin.
Statistiken
An’n 1. Januar 2001 weern in Düütschland 1.233 Fackdokters för Labormedizin registreert. Dorvun weern 466 daallaten un 324 hebbt nich as Dokter arbeit. De Laboratoriumsmedizin fallt nich ünner de Tolatenssparr in’n Rahmen vun’n Nafraagplaan för Kassendokters.
2005 weern vun 2.000 Krankenhuuslaboratorien blots 160 vun en Labordokter föhrt. De annern staht normalerwies ünner dat Regeer vun en Fackdokter för Binnere Medizin, in den sien Opdrag en Medizinisch-Technisch Assistent oder en klinischen Chemiker arbeit. Daallaten Labordokterpraxen mööt dorgegen jümmer vun en Fackdokter för Laboratoriumsmedizin leidt warrn.
Seevagels
duum|[[Ies-Stormvagels]]
Labormedizin
Statistiken
Jüst so as in annere Fackrebeden warrt de Tall vun Labordokters dör’t Överöllern vun de Inwahners un den Nawassmangel in de Medizin to Tiet af.
Seevagels
Seevagels oder Seevogels sünd Aarden mank de Vagels, de sik an de See anpasst hefft un dor ok leven doot. Alltohopen weert dor 275 Aarden to rekent. Tyypsche Seevagels sünd u. a. de Stormvagels, wo ok de Albatrosse to rekent weert. Se sünd sunnerlich dor anpasst, jummerlos over de See hen to flegen. Dor bruukt se ok de Upwinnen over de Wellen bi. De geevt jem Updrift, un so könnt se länger flegen. Annere Seevagels sünd Pinguine, Alkenvagels as de Seepapagooy oder de Seekuten, Strandhecksters un Kluten
Labormedizin
Normalrebeden vun de Werten
De Normalrebeden warrt tyypschwies an en grote Tall vun Lüüd wunnen, de apenkünnig gesund sünd. De so nömmten Normalwerten warrt as Böver- un Ünnergrenz vun’t Rebeet angeven, in dat 95 % vun all Meetwerten leegt. Liggt een Weert buten dat Normalrebeed, heet dat nich foorts, dat de Person ok krank is. Veelmehr mutt na disse Vörgahnswies jede 20. Weert bi Gesunne buten dat Normalrebeet liggen.
Seevagels
Kennteken
Seevagels leevt länger as annere Vagels, fangt eerst later an, sik to vermehren un hefft ok weniger Towass as annere Aarden. Normolerwiese befaat se sik avers ok länger mit de Lütten, as annere Vagels. De meisten Seevagels boot ehre Nester in Kolonien. Dor bröödt denn vun en poor Dutz bit hen to en poor Millionen Vagels. De wecken Aarden sünd bekannt as Treckvagels un sünd lange unnerwegens. Dor fleegt se over’n Äquater bi weg un towielen fleegt se eenmol um’e Eer rum.
Wie se sik anpasst hefft
Seevagels hefft sik up twee Aarden an dat Leven up See anpasst:
Familien
Nich all Aarden ut en Familie mütt Seevagels ween, as bi de Aantenvagels, wo de Iesaante un de Eideraante to de Seevagels torekent weert, man nich de Graue Aante. In de Wetenschop is nich akraat afgrenzt, wecke Aarden to de Seevagels tohören doot, man liekers könnt düsse Ornen un Familien dor torekent weern:
Labormedizin
Referenzrebeden un Beslussgrenzen
Ümkehrt wiest all Normalrebeden en mehr oder weniger stark Överlappen mit de Werten op, de bi Kranke faststellt worrn is. Jemehr Meetwerten hangt t. B. vun de Oort, vun’t Stadium, den Grad un vun de Behanneln vun de vörliggen Krankheit af. To’n Bispeel seggt de Spegel vun’n Tumormarker PSA wohrhaftig wat ut över de Samtgrött vun de Prostata, man he seggt so goot as nix doröver ut, wat de Oorsaken för en möögliche Vergröttern goot- oder böösordig sünd.
Üm bestmööglich twüschen Gesunne un Kranke to splitten, warrt dorüm för jede medizinsche Fraag sünnere Referenzrebeden un Beslussgrenzen bruukt: Müch een to’n Bispeel bi’t Testen vun en Bloodkonserv op jeden Fall en HIV-Kontamineeren utsluten, so warrt de böveren Beslussgrenz bannig siet ansett warrn – sülvst wenn dordör vele schienbor verdächtige Proven rutnahmen warrn mööt. För den glieken Test warrt man bi een Regenünnersöken en vergliekswies högeren Weert ansetten, üm gesunne Minschen keen verkehrten Alarm totomoden.
Ikterus
thumb|Geelfarven vun de Ledder- un Gesichtshuut, in dissen Fall dör en [[Hepatitis A utlööst.]] En Ikterus (gr. ΐκτερος) oder ok Geelsucht is en Symptom, dat bi verschedene Krankheiten vörkamen kann. De Beteken steiht för’t gele Infarven vun de Huut, vun Sliemhüüt un vun de Binnhuut vun’t Oog dör en Anstiegen vun de Kunzentratschoon vun’t Bilirubin.
Översicht
De Ikterus is de Naklapp vun en Stören vun’n Bilirubinstoffwessel. Dat Bilirubin is an Afboprodukt vun’t Hämoglobin, wat de rode Farvstoff vun’t Blood is. Wenn mehr Bilirubin anfallt oder dat Utscheden minnert is, stiggt eerstmol de Kunzentratschoon in’t Bloodserum an (Hyperbilirubinämie). Dorna geiht dat Bilirubin dör dat Endothel vun de Bloodfatten rut un warrt in’t Geweev vun’n Lief inlagert.
Af en Serumkunzentratschoon un mehr as 35 μmol/l (=2 mg/100 ml) fangt de Ännern vun de Klöör toeerst an de Ledderhuut (Sklera) vun’t Oog an, de normalerwies witt is. Stiggt de Weert wieter an, is de gele Infarven opletzt ok an de normalen Huut un an de Sliemhüüt to sehn. Bedrapen sünd ok de Fletigkeiten in’n Lief un annere Organen. De Urin kann düsterbruun infarvt wesen, wiel de Schiet hell oder witt wesen kann.
De bestimmen Rull in’n Bilirubin-Stoffwessel speelt de Lebber. Afhangig vun den Oort vun de Stören warrt dorüm verscheden Formen vun’n Ikterus ünnerscheedt:
Butendem kann de Opnahm vun Bilirubin in de Lebber licht chroonsch anstegen wesen. Dat kummt bi ruchweg 5 % vun de Minschen dör en Genstören tostannen un warrt as Gilbert-Syndrom betekent. Dorbi kummt dat regelmatig to lichte Formen vun Geelsucht, de sünners in’t Rebeet vun de Binnhutt utprägt is. Disse Oort vun Geelsucht maakt nix un mutt ok nich behannelt warrn, solang keen annere Saken an’n Lief opfallen doot.
Hämolytisch Ikterus (prähepatisch)
Bi den prähepatischen Ikterus entsteiht mehr unkonjugeert Bilirubin dör den döchtig starkeren Verfall vun rode Bloodkörpers (Erythrozyten) in’n Tosamenhang mit en Hämolyys. De glieke Vörgang löpt physiologisch ok af bi’n Neeborengeelsucht (Icterus haemolyticus neonatorum). Kort na de Geboort warrt de roden Bloodkörpers, de mit dat fetale Hämoglobin belaadt sünd, starker afboet und dör nee billte Bloodkörpers uttuuscht. De Neeborengeelsucht wiest disse Reakschoon an un hett normalerwies keen Naklapp.
Bi bannig anstegen Bilirubinweerten kort na de Geboort, as to’n Bispeel bi’t Nichtverdägen vun’n Rhesus-Fakter (Erythroblastoos) oder bi Fröhgeboorten besteiht dorgegen aver de Gefohr vun en Karnikterus – also ’n Schaden an wichtige Steden vun’t zentrale Nervensystem mit en slechte Utsicht.
To’n prähepatischen Iketerus kann dat bito ok bi Kumplikatschonen bi’n Bloodtransfuschoon kamen (Ünnergahn vun Bloodkörpers).
Hepatozellulär Ikterus (intrahepatisch)
In de Lebber loopt mehrere Vörgäng vun’n Bilirubinstoffwessel af, so dat de intrahepatische Ikterus op verscheden Orden tostannen kamen kann. Vör allen de nafolgen Aflööp künnt stört wesen:
Stören vun’t Opnehmen vun’t Bilirubin
De Stören vun’t Opnehmen vun dat nich-konjugeerte Bilirubin kann to’n een dör Schadens an de Lebberzellen kamen, to’n Bispeel dör en Virushepatitis oder bi’t akute Lebberverseggen. To’n annern kann dat dör en Överlasten vun’t Transportsystem in de Zellen kamen. Enige Heelmiddels (to’n Bispeel en poor Antibiotika) mööt över den sülven Transportweg utscheedt warrn un künnt dorbi dat Bilirubin in’n Weg kamen.
Stören vun de Konjugatschoon
Hierbi sünd meist jümmer Gendefekten vun de bedeeligten Enzymen, sünners de UDP-Glukuronyltransferaas, de Grund. De bekannsten Krankheiten in dissen tosamenhang sünd de M. Gilbert-Meulengracht oder dat Crigler-Najjar-Syndrom.
Stören vun’n Gallafloop
Ungefähr jüst so as bi’n posthepatischen Ikterus, sünd bi disse Stören blangen dat Bilirubin ok annere Stoffen vun’t minnerete Afscheden bedrapen. Man snackt dürüm ok vun en intrahepatischen Cholestaas.
Cholestatisch Ikterus (posthepatisch)
En rore, anboren Oorsaak för’n Geelsucht kummt en Gallengangatresie bi en posthepatischen Ikterus bi Neeborene in Fraag.
Behanneln
Woans en Geelsucht to behanneln is, hangt dorvun af, wodör se utlööst worrn is. Gallensteen künnt to’n Bispeel dör en sünneret Endoskop wegmaakt warrn. In eenige Fäll mutt ok en kranke Gallenblaas dör en Operatschoon wegmaakt warrn. Wenn de Lebber dör en Heelmiddel Schaden kregen hett, geiht de Ikterus tomeist wedder vun sülvst weg, wenn dat Heelmiddel afsett worrn is. Warrt de Geelsucht dör Viren utlöst, helpt tomeist antivirale Wirkstoffen.
Vörsorg
Allens, wat goot is för en Utlöser vun en Geelsucht, föddert ok dat Entstahn vun en Geelsucht. So helpt to’n Bispeel en Nehren mit veel Ballaststoffen un wenig Fett dat Entstahn vun Gallenstenen to minnern. De Lebber sülvst warrt vör Schaden wohrt, wenn een blots wenig oder gor keen Alkohol drinkt. Butendem schuult en Empen gegen Hepatitis-A- oder Hepatitis-B-Viren för en Infekschoon, de to’n Lebberschaden föhren kann.
Gegen Hepatitis A schülln sik Touristen empen laten, de in’t Middelmeer-Rebeet oder na Oosteuropa föhrt. Wietere Risikorebeden sünd Afrika, Asien un Süüdamerika. En Empen gegen Hepatitis B is bi medizinisch Personal nödig, bito schülln sik Dialyys-Patienten un Minschen mit’n Lebberschaden to Vörsorg empen laten. Dat gellt jüst so ok för Lüüd, de faken jemehrn Geslechtspartner wesselt oder vun Drogen afhangig sünd.
Gegen de beiden Viruskrankheiten kann een sik enkelt empen laten, man dat gifft ok en kombineerten Wirkstoff. Na de drüdden Empen hollt de Empschuul normalerwies ruchweg teihn Johren vör.
Navassainsel
duum|Wo Navassa liggen deit duum|Dat Navassa-Eiland Navassa (engl.: Navassa Island, frz. Île de la Navasse oder La Navase, kreool.: Lanavaz oder Lavsh), in en Eiland in de Karibische See. Se liegt twuschen Jamaika un Haiti un höört as „amerikaansch Butenrebeet“ to de USA. Haiti meent, de Insel höör to sien Staat, vunwegen datt Navassa up den Inselsull vun Hispaniola liggen deit. Up Navassa wahnt keen Minschen.
Geographie
Navassa liggt bi 50 km westlich vun de Tiburon-Halfinsel vun Haiti un bi 160 km süüdlich vun de Guantanamo-Bay vun Kuba. Just so, as bi de Hendersoninsel in den Pazifischen Ozeaan hannelt sik dat bi Navassa um en Koralleneiland, wat „anböört“ wurrn is. Se warrt bit to 77 m hooch. Um de Insel to liggt en Korallenriff un se is 5,4 km² groot. De Küst is bi 8 km lang. Up dat Eiland kann numms wahnen, vunwegen datt dor keen natüürlich Söötwaterborns vörkaamt. En ganze Masse vun de inheemschen Planten sünd bannig giftig un de Unnergrund is to'n Deel so scharpkant', datt he dör de Schoh dörsnieden deit. Wassen doot up dat Eiland bloß Boomgruppen, enkelte Kaktusse un Gras. Ok Zeegen finnt sik dor. Vun 1999 af an warrt de Naturschutz streng inholen un numms draff up de Insel rup. Vunwegen dat de Insel 160 km in'n Süden vun Guantanamo-Bay liggt, is se för de Strategie vun de USA vun Belang.
Geschichte
An un for sik weer de Insel Haiti todeelt, man 1857 is se, vunwegen den Guano Islands Act vun de USA dalslaken wurrn. Dor is se de öllste vun de Överseekuntreien vun de USA mit. Man dat hett gor keen Guano up dat Eiland geven. De witte Phosphorit is mit de Vagelschiete dör'nanner kregen wurrn. Man later is denn ok Phospohorit as Dünger bruukt wurrn un so is he vun 1865 bit 1889 in grote Masse afboot wurrn. 1917 hett de United States Coast Guard Navassa övernahmen un in'n Süden vun dat Eiland en Füertoorn boot. Vun dor af an, wo de Panamakanal feerdig wurrn is, sünd veel mehr Schepe de Insel langs kamen, as vördem. 1996 is de Füertoorn upgeven wurrn, vunwegen datt de bi de ne'e Navigatschoon nich mehr nödig weer. Nu is dat Eiland mit de See dor umto ganz för Natur- un Landschopsschutz dor. In de lesten Johren siet 1999 sünd up dat Eiland en paar ne'e Aarden updeckt wurrn, u. a. dat leste Exemplor vun Pseudophoenix sargentii saonae (Unneraart navassana), wat en Palmboom ut de Oortied is. Ok twee Aarden vun Steertüzen sund funnen wurrn, wo de Forschers dachen, de weern al utsturven.
Fooke Hoissen Müller
duum|Fooke Hoissen Müller 1843 Fooke Hoissen Müller (* 15. Juli 1798 in Auerk; † 8. Oktober 1856 in Berlin) weer en Mathematiker un plattdüütschen Schriever.
Müller is 1798 as Söhn vun’n Koopmann Jeldrich Hoissen Müller un Anna Charlotte, borene Wittlage, in Auerk in Oostfreesland boren. Müller güng op dat Ulricianum in Auerk un hett ok privaten Ünnerricht in Engelsch un Franzöösch kregen. He dee sik vör allen för Mathematik un Mechanik intresseren un so geev em de Vadder mit 13 na en Uhrmaker in de Lehr. Na söss Maand wull he aver al nich mehr un güng denn wedder op School. He wies ok en groot handwarklich Talent un hett en ganze Reeg Apparaten boot. Later schull he op’t Gymnasium in Ollnborg gahn. Dor weer he vun 1817 bet 1819. To Oostern hett he sien Maturitäts-Examen kregen un de Afslussreed op Greeksch hollen. An’n 28. April 1819 hett he sik an de Universität Göttingen inschreven un vör allen op Mathematik un Physik studeert. To siene wichtigsten Lehrers hett he sülvst den Mathematiker Bernhard Friedrich Thibaut, den Physiker Johann Tobias Mayer un den Astronoom Karl Ludwig Harding. An’n 16. April 1823 hett Müller bi Mayer un Thibault sien Dokter maakt. Müller güng trüch na Auerk un hett sik denn as Lehrer an de Seefohrtschool Emden beworven. Dor kunn he aver nix warrn un ok nich an dat Gymnasium Auerk. He hett en beten Mathematik-Ünnerricht geven, aver ahn faste Anstellung, denn Mathematik weer nich Deel vun’n Lehrplaan in hannöversche Gymnasien to de Tiet. Op Anraden vun Enno Heeren Dirksen wull Müller nu geern Perfesser an de Universität warrn. He güng mit em na Halle un hett dor bi Johann Friedrich Pfaff de Habilitatschoon anstreevt. In’n Juli 1825 hett he en Andrag op Habilitatschoon stellt, schaff dat wegen de Gesundheit aver nich. 1826 bet 1828 weer he Lehrer för Mathematik, Physik un Engelsch an dat Pädagogium vun de Franckeschen Anstalten. Denn güng he as Lehrer för Mathematik un Physik an dat Gymnasium Torgau. Vun 1833 af an dee he an dat Gymnasium Brannenborg Mathematik un Physik ünnerrichten. 1838 hett em de König vun Preußen den Titel Perfesser tokennt un vun 1842 bet to sien Dood weer Müller an dat Gymnasium zum Grauen Kloster. Müller is 1856 vun Gesichtskreeft doodbleven.