cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Klamath County
Demografie
Vun de 63.775 Inwahners bi’n Zensus vun 2000 harrn 29.324 Minschen Arbeit. Dat Inkamen je Kopp vun de hele Inwahnertall weer 16.719 US-Dollar. 34.088 Minschen hebbt op de Highschool ’n Afsluss maakt, ’n Afsluss an’e Universität, de ’n Bachelor-Afsluss oder noch höger weer, hebbt 6.653 Minschen maakt. 16,49 % vun de Inwahners leven 2000 ünner de Inkamensgrenz to de Armoot.
8,15 % hebbt 2000 tohuus ’n annere Spraak as Engelsch snackt un 4,84 % vun de Inwahners sünd buten de USA boren worrn.
Vun de Vöröllern her sünd 87,33 % vun de Minschen Witte, 0,63 % Swarte, 0,80 % stammt ut Asien un 0,12 % vun de Eilannen in’n Pazifik. 4,19 % sünd Nakamen vun Indianers. 3,45 % hebbt sik sülven to noch annere Gruppen torekent. 3,47 % hebbt angeven, dat se Vörfohren vun ünnerscheedliche Afstammung hebbt. As Nakamen vun Lüüd ut Latienamerika hebbt sik 7,78 % vun de Lüüd ansehn.
EMF (Grupp)
EMF weer en britsche Rock- un Pop-Grupp ut Forest of Dean, Gloucestershire.
Historie vun de Grupp
EMF is in’n Sommer 1989 vun fief Schoolfrünnen grünnt worrn. Dat weern James Atkin (Singer), Ian Dench (Gitarr),Derry Brownson (Keyboard), Zachary Foley (E-Bass) un Marc Decloedt (Slagtüüch). De Naam EMF steiht för Epsom Mad Funkers. De Spood keem unvermodt gau in’n Rahmen vun de Madchester-Bewegung. Twüschen jemehrn eersten Optritt in en Pub vör een poor hunnert Lüüd un dat Ünnerschrieven vun den eersten Platenverdrag leeg nich veel mehr as man en half Johr. Op en vun de Kunzerten harr en Talentsöker vun de Platenfirma EMI de Musikers sehn.
De eerste Single vun EMF keem in’n November 1990 ünner den Titel Unbelievable rut, en Rock-Leed mit Dance-Elementen, bi dat Samples mit Spröök vun den US-amerikaanschen Comedian Andrew Dice Clay bruukt weern. Dat Leed stünn na wenige Weken nich blots in Grootbritannien, man ok in’t europääsche Utland in de Top 5 vun de Charts. In de USA keem dat Leed sogor bit op’n eersten Platz vun de Charts. Dat eerste Album Schubert Dip keem bi de Kritikers goot an un hett sik ruchweg twee Millionen mol verköfft. Den Titel vun dat Album verkloor de Gitarrsspeler Ian Dench dormit, dat he – wenn dat nödig weer – geern ut Schubert sien Warken en poor Akkorden afkieken de.
Een Johr later keem toeerst de Unexplained EP rut, folgt vun dat tweete Studio-Album Stigma. Ok dit ALbum kreeg vun de Kritikers veel Loov, liekers keem de Verkoopstallen lang nich so hooch wie bi de eersten Plaat. Ok mit dat drüdde Album Cha Cha Cha, dat eerst na en Poos vun dree Johr rutkeem, künn de Grupp nich wedder an den eersten Spood anknütten. Mit dat Cover vun den Monkees-Hit I’m a believer keem noch mol wedder en kommerziellen Spood, de aver nich bit na de nächsten Single anholen de. Kort dorna hett sik EMF denn oplöst.
In’t Johr 2001 geev dat noch mol en Tosamenkamen för en Kunzert, dat de Grupp in London speelt hett. In’n Ansluss is vun EMF en Best-Of-Album publizeert worrn. 2002 is denn de Bass-Speler Zac Foley an en döödliche Överdosis vun verschedene Drogen (Kokain, Heroin, Alkohol, Ecstasy und annere) doodbleven.
De annern Musiker vun EMF hebbt inwtüschen annjere Projekte, as to’n Bispeel Amanda Ghost un Beauty School. 2007 güng üm, dat de Grupp sik weddervereenen wull. Gegen Enn vun 2008 weer EMF as Vörgrupp vun Carter USM bi twee Kunzerten in Birmingham un Brixton to sehn.
(3861) Lorenz
(3861) Lorenz is en Asteroid ut den Hööftgördel, de an’n 30. März 1910 vun den düütschen Astronom Joseph Helffrich in Heidelbarg opdeckt worrn is.
De Asteroid is na den öösterriekschen Zooloog un Verhollensforscher Konrad Lorenz nöömt, de 1973 ok mit den Medizin-Nobelpries uttekent weer.
Archäologie
thumb|Archäologen bi’t Utgraven vun en olle Kark De Archäologie (vun gr. ἀρχαῖος archaios „oolt“ un  lógos „De Lehr“), is en Wetenschop, de – tomeist mit annere Naturwetenschoppen tosamen – de Geschicht vun den Minsch un de Entwickeln vun sien Kultur utforscht. De Archäologie stütt sik dorbi op Ünnersöken vun dat, wat in de Eer vun dat Leven vun de Minschen nableven is. Se ünnersöcht den Tietruum vun de Tiet an, in de de Minsch anfungen hett, Warktüüch to bruken, also so vun üm un bi vör 2,5 Millionen Johr bet hüüt. Üm de Levenswies vun verleden Tieten to rekunstrueeren, is dat goot to weten, woans sik de Minschen in de Tieten nehrt hebbt, wovun Klima herrscht hett un woans de Ümwelt utsehn hett.
De Archäologie is en noch teemlich junge Wetenschop, liekers is dat nich mehr möglich, all Tietrüüm in’t Oog to behollen. Dorüm hebbt sik binnen de Archäologie verschedene Fackrebeden utbillt. Dorbi kann de Opdelen themaatsch vörnahmen warrn (t. B. christliche Archäologie) oder na sünnere geograafsche Rebeden (t. B. Vörderasiaatsche Archäologie) spezialiseert wesen. De MEthoden sünd dorbi tomeist de glieken, man de Borns, worut dat Weten stammt, künnt bannig ünnerscheedlich wesen.
In de Oor- un Vörhistorie befaat een sik vör allen mit de materiellen Kultur, wiel in de Fröhhistorie ok al de eersten Schriftborns ünnersöcht warrn künnt. In’n Ünnerscheed to de Geschichtswetenschopplers, staht de bi de Archäologen aver nich in’n Middelpunkt. De archäoloogsche Utrichten steiht tomeist för en sünnere Region oder en sünnern Tietafsnitt. Disse Regionen künnt weltwiet ünnerscheedlich dateert, man överall natowiesen wesen, as to’n Bispeel to Övergang vun Jagers un Sammlers to Buerslüüd, de Deerten hoolt, oder de Entwickeln vun de eersten Städer.
Sülvst de nalaten materiellen Saken vun de jüngeren Historie (as Kunzentratschoonslagers un Bunkers ut den Tweeten Weltkrieg) warrt hüüt mit archäoloogsche Methoden utweert. De Archäologie hett sik weltwiet to en Verband vun ünnerscheedliche theoreetsche un praktische Fachrichten entwickelt un arbeit faken mit Historikers tosamen.
Anfäng vun’t Utforschen vun’t Öllerdom in Europa
Wiel de Renaissance güng dat los, dat de klassisch-antike Lehrsomkeit wedder dörkamen de. Dat hett in’t 15. un 16. Johrhunnert dorto föhrt, dat dat Intresse an de Saken vun de ollen Römers un Greken wedder grötter warrn de un antike Kunstsaken geern sammelt weern. Ok de poor kloken Lüüd, de geern dör de Welt reisen deen, füngen wedder an, sik mehr un mehr för de Tüügnissen ut verleden Tieten to intresseeren.
thumb|upright=0.8|William Camden möök 1586 den Katalog Britannia publiek Vun de Mitt vun’t 16. Johrhunnert an warrt de Sammelee aflöst vun’t nipp un naue Fasthollen vun Denkmolen. Ut disse Tiet stammt vele Katalogen un Enzyklopädien, de in’t late 16. Johrhunnert faken mit Koppersteken un Holtsnitten illustreert warrt. In England maakt 1586 William Camden (1551-1632) sien Britannia publiek, wat en Katalog över de sichtboren Saken vun’t Öllerdom is. Intressant is, dat he al Wassdomsmarkmolen in en Koornfeld marken de un jem ok so düüt hett.
Oscars 1931
De Oscars 1931 weern an’n 10. November 1931 in’n Biltmore Hotel in Los Angeles vergeven. Dat weer dat veerte mol, dat de Oscars utdeelt worrn sünd. Uttekent weern dormit Filmen, de in de Tiet twüschen den 1. August 1930 un den 31. Juli 1931 rutkamen sünd. Modereert worrn is de Vergaav vun Lawrence Grant. De meisten Oscars, neemlich dree, hett de Film Cimarron kregen. De weer mit söven Kategorien ok an’n fakensten nomineert.
Archäologie
Anfäng vun’t Utforschen vun’t Öllerdom in Europa
Boddendenkmolen warrt in Skandinavien al bannig fröh beobacht. Al 1588 hett man bi Roskilde en Dolmen, also en oolt Steenbowark, utgraavt. 1662 warrt in Uppsala in Sweden en Lehrstohl för Öllerdomskunnen inricht. In’t Johr 1685 warrt in’t franzöösche Cocherel in’t Department Haute Normandie, bi Evreux, en Graffkamer ut de Neesteentiet funnen un utgraavt. Dat gellt vundaag as de eerste archäoloogsche Utgraven, vun wegen dat dorbi de eerste överleverte Graavbericht fasthollen warrt. De Kieler Professer Johann Daniel Major maakt üm 1690 rüm düchtige Utgraven in Jütland un lett tallrieke Bultengräver apen. Sien Teel weer, mit archäoloogsche Methoden ruttofinnen, woneem de Inwahners vun’t halfeiland afkamt.
Oscars 1931
Best Film
Cimarron (dt.: Pioniere des wilden Westens) vun RKO Radio
Archäologie
Anfäng vun’t Utforschen vun’t Öllerdom in Europa
Liekers dat vele Lüüd an de Archäologie Intresse funnen harrn, hett se as Wetenschop aver noch keen Bedüden hatt. Allgemeen gell de Ansicht, dat blots histoorsche Borns un de Bibel egente Middel weern, üm de verleden Tiet to interpreteeren. So geev dat noch lang de Ansicht, dat de Minschheit – as dat vun James Ussher ut de Bibel afleidt worrn weer – in’n Oktober 4004 v. Chr. tostannen kamen weer. 1655 hett Isaac de La Peyrère dat waagt, de so nöömten „Dunnerkielen“ (Artefakten ut de Steentiet) Minsch totoorden, de vör Adam leevt hebbt (Vör-Adamiten-Thees). As he dorophen mit de Inquisitschoon to doon kregen hett, is he vun sien Ansicht wedder afrückt. As de eerste europääsche Lehrte, de de Steenwarktüüch as nipp un nau dat inordent hett, gellt Michele Mercati (1541-1593). Sien Wark is aver eerst 1717 publizeert worrn.
Oscars 1931
Best Hööftdorsteller
Lionel Barrymore för A Free Soul (dt.: Der Mut zum Glück)
Archäologie
Mitt vun’t 18 bit Mitt vun’t 19. Johrhunnert
Na un na setten sik de archäoloogschen Forschensmethoden nu dör. Enkelte kloke un lehrte Lüüd kemen nu al fröh op vigeliensche Insichten, de aver nich achten weern, vun wegen dat se noch nich in de Tiet passt hebbt. En vun disse bahnbreken Lüüd weer de franzöösche Amateurarchäoloog Jacques Boucher de Perthes, de as eerste vörhistoorsche Artefakten richtig toordent hettö. Man, eerst twintig Johren later is em de Acht tokamen, de em tostünn, as Charles Lyells (1797-1875) sien Ansichten bestätigen de. En wichtige Insicht weer dorbi dat Opdecken vun’t stratigraafsche Prinzip. Al lang vörher weer dat Tosamenhören un dormit dat glieke Öller vun Funnen, de in een un de sülven Schicht opdeckt weern (to’n Bispeel en Steenwarktüüch in’n Tosamenhang mit en utstorven Deert) jümmer wedder diskuteert, man dat weer nich allgemeen acht.
Oscars 1931
Beste Hööftdorstellersche
Marie Dressler för Min and Bill (dt.: Die fremde Mutter)
Archäologie
Mitt vun’t 18 bit Mitt vun’t 19. Johrhunnert
thumb|Pompeji in de 1870er JohrenEn wieteret Modell, dat vun’t Prinzip her bit vundaag gellt, is 1837 vun Christian Jürgensen Thomsen utklamüstert worrn. He weer Kurater in Kopenhagen un hett dat „Dree-Perioden-System“ utfunnen, dat de Historie vun’n Minschen in dree Phasen indeelt. Dat weer toeerst de Steentiet, denn de Bronzetiet un de Iesentiet. Ruchweg dörtig Johren later, üm 1865, hett J. Lubbock de Steentiet wieter ünnerscheedt in de mit slahn Stenen und de mit slepen Stenen. Dormit weern de Begrepen „Paläolithikum“ (Ooltsteentiet) un „Neolithikum“ (Nee- oder Jungsteentiet) boren. De Phasen sünd in sik veelfach ünnerdeelt, man mit lütte Inschränken, gellt disse grundsätzliche Ünnerdelen bit hüüt.
Oscars 1931
Best Speelbaas
Norman Taurog för Skippy
Archäologie
Mitt vun’t 18 bit Mitt vun’t 19. Johrhunnert
De eersten groten Utgraven hebbt in de histoorschen Städer Pompeji un Herkulaneum stattfunnen. De beiden Städer weern an’n 24. August 79 bi’n Utbrook vun’n Vesuv tonichten maakt worrn. Enn vun’t 16. Johrhunnert is Pompeji bi’n Bo vun en Waterleitung wedder opdeckt worrn. 1748 fangt de Utgraven an. In Herkulaneum warrt al 1709 to’n eersten mol graavt, bit 1738 Karl III. vun Neapel den direkten Opdrag gifft, de Stadt uttograven. 1768 kann dat Theater, de Basilika un de Villa vun de Papyri freeleggt warrn.
Oscars 1931
Best Originalgeschicht
'John Monk Saunders för The Dawn Patrol (dt.: Start in die Dämmerung'')
Best Dreihbook na Vörlaag
Howard Estabrook för Cimarron (dt.: Pioniere des wilden Westens)
Archäologie
Mitt vun’t 18 bit Mitt vun’t 19. Johrhunnert
thumb|upright=0.8|Johann Joachim Winckelmann gellt as de Vadder vun de klass’schen Archäologie Mit sien „Sendschrieven vun de herkulanischen Opdecken“, de eersten archäoloogschen Publikatschonen, leggt Johann Joachim Winckelmann 1762 den Grundsteen för de ne’e Wetenschop vun de Archäologie un warrt siet de Tiet as Vadder vun de klassischen Archäologie ansehn. Winckelmann is ok de Eerste, de versöcht, de greeksche Kunst in Perioden intodelen un histoorsch totoorden. Sien Stopen vun’t Entwickeln (olle Stil – hoge Stil – schöne Stil – Stil vun de Namakers – Verfall vun de Kunst) sünd aver in de Twüschentiet dör de Weertgeven dorin lang nich mehr begäng. De eerste Lehrstohl för klassische Archäologie warrt 1802 an de Christian-Albrechts-Universität in Kiel inricht.
Oscars 1931
Best Kamera
Floyd Crosby för Tabu: A Story of the South Seas (dt.: Tabu)
Archäologie
Mitt vun’t 18 bit Mitt vun’t 19. Johrhunnert
De ägyptischen Bodenkmolen, sünners de Pyramiden, sünd al in’t Öllerdom Telen vun vele Reisen (kiek ok Weltwunner). In’t 17. Johrhunnert hett sik de Insicht dörsett, dat sik dat dorbi üm de Gräver vun Königen hannelt. De Ägyptologie nimmt mit den Ägypten-Feldtog vun Napoléon Bonaparte 1798 ehrn Anfang. In de Regen vun’t Heer sünd ok Wetenschopplers. Vun sünnere Bedüden is de Opdecken vun’n Steen vun Rosetta, de 1822 Jean-François Champollion in de Laag versett hett, de Bedüden vun de ägyptischen Hieroglyphen uttoklamüstern.
Oscars 1931
Best Szenenbild
'Max Rée för Cimarron (dt.: Pioniere des wilden Westens'')
Archäologie
Mitt vun’t 18 bit Mitt vun’t 19. Johrhunnert
Sünnere Bedüden för de ägyptische Archäologie harr ok Auguste Ferdinand François Mariette (1821-1881), de vun 1858 an as Direkter vun’n ägyptischen Öllerdomsdeenst mehr as dörtig Fundsteden utgraavt hett. Sien Methoden weern gresig – ton Bispeel hett he ok Sprengstoff inseet. De Ümstännen vun de Funnen un de wetenschoppliche Utwerten hebbt em nich sünners intresseert, man mit em geiht de Tiet vun de reinen Schatzsökers (as Giovanni Battista Belzoni (1778-1823)) to Enn, de dorför tallrieke Funnen na Europa bröcht harrn. Mariette sülvst hett vun 1850 af ruchweg 7.000 Fundstücken na Paris in’t Louvre bröcht, man nu sett he sik jümmer duller dorför in, dat de Fundstücken ut dat Öllerdom vun Ägypten nich mehr ut dat Land rutbröcht warrt. To’n Opbewahren vun de Funnen grünnt he den Vörlöper vun’t Ägyptische Natschonalmuseum in Kairo. Karl Richard Lepsius (1810-1884) hett twüschen 1842 un 1845 en ümfangrieke Opnahm vun ägyptische un nubische Denkmolen tosamenstellt. 1859 warrt dat Resultat in de twölf Bännen vun de Denkmaeler aus Aegypten und Aethiopien publizeert. Dor sünd alleen 894 Farvtafeln binnen. Grote Verdeensten üm’t archäoloogsche Utforschen vun Grekenland maakt sik üm 1840 rüm vör allen Ludwig Ross, de as Eerste systemaatsche Utgraven op de Akropolis vun Athen maakt.
Siet Mitt vun’t 19. Johrhunnert
thumb|upright=0.7|De beropen Archäoloog Heinrich Schliemann hett in’t 19. Johrhunnert sünners in’n ägäischen Ruum graavt In de Mitt vun’t 19. Johrhunnert hett sik de Archäologie mehr un mehr to en Wetenschop entwickelt. Vörher weern de Utgraven meist nich anners as bi Schatzsökers un Graffrovers, man nu weern de Graavtechniken jümmer fiener utklamüstert un de Dokumentatschoon un dat nipp un naue Inorden vun de Funnen weer jümmer wichtiger.
Eerst vun 1859 an warrt dat hoge Öller vun de Minschheit allgemeen acht. In’t sülve Johr warrt Darwins „Entstahn vun de Oorden“ publizeert. Al 1856 weer de Neanderdaler opdeckt, de vun Johann Carl Fuhlrott un Hermann Schaaffhausen ahn Spood as ut de Iestiet inordent warrt. Eerst 1902 sett sik disse Instopen dör, neemlich as Rudolf Virchow dood blifft, de as pathologsche Autorität all wieterföhren Diskusschonen ünnerbunnen harr.
In Sweden hett Oscar Montelius (1843-1921) en System entwickelt to’n differenzeerten klassifizeeren mit den Sinn Fundstücken intoorden (Periodiseeren). Dordör warrt de Grundlaag för en Relative Chronologie.
1853/54 warrt bi’n ungewöhnlich sieten Waterstand bi Obermeilen an’n Zürichsee hölten Pielers, Steenbielen un Keramik opdeckt. De Wahnsteed warrt vun den Öllerdomsforscher Ferdinand Keller ünnersöcht. Lange Tiet weer annahmen, dat disse Fuchtboddenwahnsteden Pohlbowarken in’t Water dorstellen. Vun de 1920er Johren an geev dat en düchtige Diskusschoon üm de Laag vun de Pohlbowarken, wat sik dat üm Water- oder üm Överpohlbowarken hannelt hett. Vundaag weet man, dat dat Land- un Waterpohlbowarken geev. De neesten Ünnersöken in Hornstaad an’n Boddensee hebbt Pohlbowarken in’t Water bit to fief Meter vun’n Seebodden afhoven nawiest. Rekonstrukschonen (to’n Bispeel in Unteruhldingen an’n Bodden see) wiest nich blots de ünnerscheedlichen Vörslääg vun de Archäologie man ok den aktuellen Stand vun’t Forschen na de Insichten vun de Ünnerwaterarchäologie (Pohlbowarkenmuseum Unteruhldingen).
Edouard Lartet (1801-1871) hett 1860 en Fundsteed in de Pyrenäen (Massat) ünnersöcht un dorbi ok en Geweihspitz funnen, in de en Borenkopp ingraveert weer – de eerste Fund vun de jungpaläolithischen Kunst. Later hett he mehrere franzöösche Höhlenfundsteden (Gorge d’Enfer, Laugerie Haute, La Madeleine und Le Moustier) utgraavt. Sünnere Acht kregen dorbi de Höhlenmalereen, de 1879 in de Höhle vun Altamira opdeckt worrn sünd.
1858 geiht dat los mit de archäoloogsch Utforschen vun de Kelten, as Overst Schwab de eersten Utgraven in La Tène an’n Neuenburgersee in de Swiez maakt. De Utgraven in Hallstatt. 1872 warrt de Iesentiet vun Europa to’n eersten mol in en öllere (Hallstatttiet) un en jüngere (La-Tène-Tiet) indeelt.
De Entwickeln vun de Klassische Archäologie in de tweeten Hälft vun’t 19. Johrhunnert warrt sünners vun Heinrich Schliemann (1822-1890) bestimmt. Schliemann weer en Gewarfsmann un „Hobbyarchäoloog“, de as Begrünner vun de Vörhistorienarchäologie vun Grekenland un vun’n ägäischen Ruum gellt. 1869 graavt he op Ithaka un 1871 fangt he in Hissarlik dat Graven an. Dor vermoodt he dat Troja vun Homer un hett recht dormit, ofschoonst he vun de verkehrten Boperiood utgahn weer. De Methoden, de he to’n Utgraven bruukt hett, weern ümstreden. Ünner de Facklüüd gifft dat vele, de vun Schliemanns Lesitungen nich veel hollt. Sien beropen Naam grünnt sik vör allen op Funnen, de en groten Weert hebbt (to’n Bispeel de Schatz vun Priamos). Sien Opdecken vun vörhistoorsche (vörhomerische) Kulturen un Wahnsteden lööst tallrieke wietere Graven in’n ägäischen Ruum ut.
In’t 20. Johrhunnert
thumb|upright=0.7|Howard Carter, 1924 In’t Johr 1913 keem de eerste Band vun’t Handbuch der Archäologie (rutgeven vun Heinrich Bulle, 1867-1945) rut.As vörbildlich Graven ut disse Tiet gellt de Utgraven vun’t Gräverfeld vun Assini (Argolis), de 1922 anfungen und vun sweedsche Archäologen dörföhrt weer. De hele utgraavte Bodden warrt seevt un en vörbildliche Dokumentatschoon vun de Graven tohopenstellt. Den beropensten archäoloogschen Fund vun’t 20. Johrhunnert maakt Howard Carter (1873-1939) in dat sülve Johr. Na en Söök vun söss Johren finnt he dat Graff vun Tutenchamun.
Gustaf Kossinna (1858-1931) stellt 1920 sien siedlungsarchäoloogsche Methoden vör. In sien Interpretatschonen warrt de Germanen en vörrangige kulturelle Bedüden toschreven. De Natschonalsozialismus nütt dat as’n Bewies dorför, dat de Germanen un de Arabers över de annern Rassen staht.
In dat Johr 1947 fohrt Thor Heyerdahl mit en Flott vun Süüdamerika na Polynesien. He kann dormit as’n Grünner vun de experimentellem Archäologie ansehn warrn.
In’t 20. Johrhunnert grippt de Archäologie jümmer mehr ok Techniken ut annere Wetenschoppen torüch. Bispele dorför sünd de 1949 utfunnen Radiokarbonmethood, de to’n Dateeren vun orgaansche Stoffen insett warrt, un de Strontiumisotopenanalyys to’n Utforschen vun de Wannerbewegen vun de oor- un fröhtietlichen Minschen. De Archäologie hett sik somit to en Verbundwetenschop entwickelt. De Utforschen vun de vörhistoorschen Liek Ötzi, de 1991 in de Ötzdaler Alpen funnen weer, is en goot Bispeel dorför. Mit Help vun en DNA-Analyys künnen to’n eersten mol weltwiet de Verwandschoppen vun veertig Individuen ut en Graffstatt ut de Bronzetiet in de Lichtensteenhöhl torüchklamüstert warrn.
Fackrebeden
Archäologie is en Sammelbegreep för vele verschedene Disziplinen, de tomeist sünnere Tietafsnitten oder Regionen behannelt. De enkelten Disziplinen ünnerscheedt sik nich blots dorin, dat se sik mit verschedene Sakenbefaat, man ok in de Methoden, de för’t Forschen bruukt warrt. De archäologischen Methoden billt butendem Deelaspekten vun en egenstännige Wetenschop, as to’n Bispeel in de Forensik. In Fäcker as de Ooltamerikanistik oder ok de klassischen Archäologie künnt de Sworpunkten vun’n Inholt ok nich-archäoloogsch wesen.
Na Epochen un Regionen
De Deelrebeden vun de Archäologie ünnerscheedt sik in Thema, Tiet un Ruum. Doran fastleegt is ok, dat ünnerscheedliche Borns bruukt warrt. In de prähistoorschen Archäologie gifft dat kuum oder keen schriftliche Opteken, de as Borns döögt. Hier mutt en sik an Materialen hollen, de ut de Tiet noch över sünd. Annere Disziplinen künnt sik dorgegen an Schriftsaken hollen.
De Disziplinen, de nu kamt, stellt geograafsche Sworpunkten dor:
Na Spezialrebeden
thumb|Experimentelle Archäologie: Experiment mit Keramik
thumb|De Archäoastronomie befaat sik mit de Bedüden vun Kultsteden as [[Stonehenge]]
thumb|Bispeel för Luftbildarchäologie: De Grundflach vun en gallo-röömsch Lagerhuus.
Methoden in de Archäologie
De Methoden vunt Utforschen warrt in de Archäologie in twee Rebeden deelt: De een deent to’n Faten vun Borns, de annern mit jemehr Interpretatschoon. In de Apenlichkeit kriggt tomeist blots vun den eersten Deel wat mit. To’n Faten vun Borns tellt ok de tyypoloogsche und chornoloogsche Utweerten, de för sik noch keen histoorsche Inorden dorstellt.
Wenn Borns ünnersöcht un opbereedt sünd, geiht dat an de histoorsche Interpretatschoon, de för vörhistoorsche Tieten dwangslöpig op ethnograafsche oder histoorsche Analogien baseert. För de histoorschen Archäologien as to’n Bispeel de Vörderasiaatsche Archäologie, de klassischen Archäologie oder de Archäologie vun’t Middelöller warrt de materiellen Borns vör allen mit schriftlich överleverte Borns afgleken. De Archäologie arbeit mit vele Methoden ut de Naturwetenschoppen, liekers is se toeerst en Geisteswetenschop.
Utgraven
De Utgraven is vun de archäoloogschen Methoden de bekanntste, liekers aver blots en lütten Deel vun de archäoloogschen Arbeit. De Dokumentatschoon, Utweerten, Konserveeren un Archiveeren vun de Funnen stellt den wiet grötteren Deel vun de Arbeit dor.
Graavtechnik
thumb|Bispeel för en archäoloogsch Profil (Augsburg) Vundaag warrt de meisten archäoloogschen Funnen bi Boarbeiten opdeckt. De archäoloogsche Denkmolpleeg versöcht denn över Nootgraven oder ok Reddensgraven disse Funnen uttoweerten, bevör se opletzt tonichten maakt warrt. Forschensgraven, bi de dat wetenschoppliche Intresse in’n Vördergrund steiht un dorna Fundsteden för de Utgraven utsöcht un ahn Tietdruck ünnersöcht warrt, sünd nich so faken.
To’n Anfang vun en Utgraven steihten archäoloogsche Vörünnersöken mit Söökgraven, magneetsch Sondeeren, Meten vun’n Boddenwedderstand, Luftbildarchäologie usw. Mit disse Saken schall toeerst en Överblick vun de mööglichen Fundsteed entstahn, de dat lichter maakt, dat Graven an’t Enn beter to planen.
Moderne Graven sünd an’n Fund orienteert. Dat bedüüt, dat de enkelten Funnen in jemehrn rüümlichen un tietlichen Rahmen, in den se inlagert sünd, op Befunnen betogen. Dorto warrt ünnerscheedliche Techniken anwennt. As an’t Enn de Befund tonichten maakt warrt bi de Utgraven, mutt de Fundsteed dör en nipp un naue Dokumentatschoon för de tokamen Tiet opbewahrt warrn. De wichtigsten Arbeitsmiddel sünd dorüm blangen de Mürkerkell „Papeer un Buntstift“.
Prospekschoon
De Prospekschoon ümfaat all Methoden, de nich to’n Tonichtenmaken vun de Fundsteed föhrt. Mit ehr schüllt bekannte un möögliche Fundsteden ünnersöcht warrn. Deelrebeden dorvun sünd dat Begahn (Survey), de Luftbildarchäologie un Ünnersöken mit eerdphysikaalsche Methoden as Eerdelektrik, Elektromagneetsche Indukschoon, Eerdmagnetik oder Boddenradar. Insetten lett sik bi de Prospekschoon ok de Phosphatanalyys.
Utweerten
Dat de Utgreven blots en lütten Deel vun de Archäoloogschen Arbeit dorstellt, is goot an dat bekannte Bispeel vun de Geletschermumie Ötzi to marken. Disse Fund is in’t Johr 1991 opdeckt worrn, un warrt bit vundaag jümmer noch wetenschopplich ünnersöcht.
Öllerbestimmen
thumb|[[Dendrochronologie: To’n Dateeren vun Holt deent de „Klenner“ vun de Johresringen]]
En Sworpunkt vun’t Utweerten is dat Dateeren vun de Befunnen (t. B. Graff) mit Help vun de archäoloogschen Funnen (t. B. Graffbigaav). Bi Öllerbestimmen warrt twüschen de afsluten Chronologie un de relativen Chronologie ünnerscheedt.
Bide afsluuten Chronologie warrt en Fund mit naturwetenschoppliche Methoden ünnersöcht, as to’n Bispeel mit de Radiokarbonmethood (för orgaansche Stoffen), mit de Thermolumineszenzdateeren (ok TL-Dateeren; för Keramik), mit de Dendrochronologie (bi Holt) oder mit de Kalium-Argon-Methood (för Stenen)
Tyypologie
De Tyypologie oder beter Tyypografie is de Klassifikatschoon vun Saken na jemehr Form un Material. Se is de Grundlaag för’t Inorden vun Funnen, vun wegen dat se verlööft, de Fundsituatschoon mit annere Fundsteden to verglieken. Se is de Grundlaag för Kombinatschoonsnalysen för de relativchronoloogsche Dateeren un för de Verbredensanalys.
Materialbestimmen
De Materialbestimmen warrt faken mit Help vun de Archäometrie maakt. Dorünner warrt all naturwetenschopplichen Methoden to’n Ünersöken tosamenfaat, de an Funnen un Fundsteden maakt warrn künnt. Ut de Anwennen vun disse naturwetenschopplichen Fäcker mit archäoloogsch Material un Fragen hebbt sik mit de Tiet eenige sünnere Fackrebeden billt.
To’n Idenfifizeeren un Ünnersöken vun Details vun Artefakten deent to’n Bispeel de Mikrospkopie, Infraroot- un Ultraschallopnahmen, Rontgen, cheemsch Analysen, Spektroskopie un Laserscans.
Interpretatschoon
De Methoden to’n Interpreteeren sünd normalerwies ehr geisteswetenschopplich. För de vörhistoorsche Archäologie is de Analogiesluss de bedüdenste Mööglichkeit to’n interpreteeren. In de histoorschen Archäologie (klassische Archäologie, Archäologie vun’t Middelöller oder vun de Neetiet) is dat vör allen de Vergliek mit Informatschonen ut annere Borns, as överleverter Biller un Schriften.
Opbereiden för de Apenlichkeit
thumb|[[Knossos is en Bispeel för en Fundsteed, woneem veel mit Rekonstrukschoon arbeit worrn is.]] De Resultaten vun de archäoloogschen Forschung warrt op ünnerscheedliche Wies wietergeven. Dat kann dör Fackböker un -tietschroften passeeren oder ok dör populärwetenschoppliche Pubkikatschonen. Fundstücken warrt in Museen utstellt, wiel Boddendenkmolen, de över de Eer to sehn sünd, dör Utschillern oder in’n Rahmen vun en Wannerlehrpadd togänglich maakt warrt. In archäoloogsche Parks kamt tomeist noch Rekonstrukschonen dorto.
De Rekonstrukschoon (Wedderopbo) is wetenschopplich aber teemlich ümstreden, vun wegen dat dorbi jümmer ok ’n groten Deel Spekulatschoon mit dorbi is un jümmer blots den aktuellen Stand vun de Wetenschopp dorstellen kann. Faken is dor ok’n Andeel vun den aktuellen Tietgeist mit binnen. Op de annern Siet geevt sik dormit aver ok Snittsteden to de experimentellen Archäologie, as de Praxis vun en Theorie dorbi proovt warrn kann, wat dat överhaupt to maken is, as een sik dat vörstellt.
To’n Wietergeven vun Resultaten warrt ok Föhren anboden oder museumsdidaktiosche Vörföhren, de tomeist as experimentelle Archäologie vörstellt warrt. An vele Öörd gifft dat ok regionale Verenen un Sellschoppen, de sik mit de Archäologie befaat un Veranstalten un Akschonen in den Rahmen dräägt.
Watkins Township
Watkins Township betekent
Abe Lenstra
thumb|right|Standbild vun Abe Lenstra vör sien [[Abe-Lenstra-Stadion.]] Abe Lenstra (* 27. November 1920 in Heerenveen; † 2. September 1985 in Heerenveen), ok ús Abe nömmt, is de grode Football-Legend ut de Provinz Freesland in de Nedderlannen. Sien Vadder weer de Hannelsmann un Höker Mindert Jans Lenstra un sien Mudder weer Janke Suierveld.
As he 16 Johr oolt weer, maak he sien eerst Speel för VV Heerenveen. Ut düssen Vereen is later de SC It Hearrenfean wurrn. Mit 19 Johren speel he dat eerste Mol för de nedderlannsche Natschonal-Mannschup. Alltohopen hett he dor denn 47 Mol för speelt. Dor hett he 33 Doren bi schaten, just so veel as Johan Cruyff, de 48 Mol mitspeelt hett.
As he 14 Johr oolt weer, kreeg he en Anfraag, ob he nich in England för Huddersfield spelen müch, man sien Vadder wull dat nich hebben. Later hett he ok noch Anbotten ut Italien un Düütschland kregen, he scholl dor man Football to sien Beroop maken. Man he hett aflehnt, vunwegen dat he nich Slaav vun en Vereen weern wull. As denn de Beroopsfootball in de Nedderlannen inföhrt wurrn is, hett he as „Halfprofi“ bit 1964 bi den Sportclub Enschede mitspeelt. Dat weer de latere FC Twente.
1951 un 1952 is he in de Nedderlannen to’n „Sportsmann vun dat Johr“ wählt wurrn.
Dat nee Stadion vun den SC It Heerenveen, de in de nedderlannsche Eerste Liga mitspeelt, hett 1995 den Naam „Abe-Lenstra-Stadion“ kregen. En Standbild vun em steiht dor bi’n Hööftingang. 1995 is in düt Stadion en Musical öber sien Leven upföhrt wurrn.
Sciver
Sciver is de Familiennaam von
Lake County (Oregon)
Lake County is en Kreis (County) in’n US-Bundsstaat Oregon. He hett 7.895 Inwahners (Stand Zensus 2010) op en Rebeet vun 21.072 km². De Sitt vun de Verwalten is in Lakeview.
Historie
De Kreis is 1874 grünnt worrn.
Demografie
Vun de 7.422 Inwahners bi’n Zensus vun 2000 harrn 3.371 Minschen Arbeit. Dat Inkamen je Kopp vun de hele Inwahnertall weer 16.136 US-Dollar. 4.141 Minschen hebbt op de Highschool ’n Afsluss maakt, ’n Afsluss an’e Universität, de ’n Bachelor-Afsluss oder noch höger weer, hebbt 805 Minschen maakt. 15,95 % vun de Inwahners leven 2000 ünner de Inkamensgrenz to de Armoot.
4,81 % hebbt 2000 tohuus ’n annere Spraak as Engelsch snackt un 3,37 % vun de Inwahners sünd buten de USA boren worrn.
Vun de Vöröllern her sünd 90,97 % vun de Minschen Witte, 0,13 % Swarte, 0,71 % stammt ut Asien un 0,13 % vun de Eilannen in’n Pazifik. 2,37 % sünd Nakamen vun Indianers. 3,19 % hebbt sik sülven to noch annere Gruppen torekent. 2,48 % hebbt angeven, dat se Vörfohren vun ünnerscheedliche Afstammung hebbt. As Nakamen vun Lüüd ut Latienamerika hebbt sik 5,44 % vun de Lüüd ansehn.
Schölermann
Schölermann oder Schoelermann is de Familiennaam von
Kiek ok bi: Familie Schölermann.
Pyrénées-Atlantiques
Pyrénées-Atlantiques [pi.ʁe.ne.z‿at.lɑ̃.ˈtik] is en Bezirk in de franzöösche Region Aquitaine.
Hurtzig
Hurtzig is de Familiennaam von
Hurtzig betekent ok
Eintracht Frankfurt
De Eintracht Frankfurt is en Sportvereen ut Frankfort an’n Main. He is grünnt wurrn an'n 8. März 1899 un bedrifft hüdigendags Sport in 19 Afdelen. För de Mannen-Bundsliga-Mannschop is an’n 1. Juli 2000 de Eintracht Frankfort Football-AG grünnt wurrn. Se höört to 100 % to den Vereen un speelt tohuse in de Deutsche Bank Park.
De Mannschup in de Speeltiet 2023/24
In de Saison 2023/24 speelt Eintracht Frankfort mit düsse Mannschop:
Kaptein vun de Mannschop is Sebastian Rode.
Christoph Budde
Christoph Budde (* 11. Februar 1963 in Erkelenz; † 30. November 2009 in Mönchengladbach) weer en düütsch Footballspeler.
Werdegang
Budde fung sien Karriere bi de Vereen SC 09 Erkelenz an un steeg mit dissen Vereen vun de Kreisklass bit in de Landsliga up. Dornah is he to Borussia Mönchengladbach wesselt un hett van 1985 bit 1990 insgesamt 42 Bundsligaspelen makt, in de he veer Doren schaaten hett. Ok in’ UEFA-Pokal keem he to’n Insatz. Nah sien Wessel to Preußen Krefeld kehr he nah en paar anner Statschonen weer nah sien Heimatvereen torüch. Af 1993 speel he ok in de Traditschoonself vun Mönchengladbach un weer siet 2002 ok Baas vun disse Mannschap.
Enn’ 2009 wurr he mit en akut Infektion mit de H1N1-Virus in’t Krankenhuus inleefert un is in de Nach to’n 1. Dezember 2009 an en Lungenentzündung storven.
Lünen
Lünen is ene Stadt in’t nördelke Ruhrrebeet. Se is in Noordrhien-Westfalen. Se is de grötste Stadt in’n Kreis Unna un liggt an de Lippe. Lünen harr ene hauge Arbeitslosigheed, män de Delen vun de Stadt Bikenkhusen, Nordlünen, Lippolthausen un Nierrohn sün rieker. Lünen weer in de Hanse un is nu in de Niege Hanse. Vör de Nazitied kreeg de KPD hie mier denn en Veedel vun de Stimmen.
Lettsch Gambit
De Naam kummt dorvan, wiels dit Anspeel to’n Anfang vun dat 20. Johrhunnert toeerst vun Speelers ut Riga (Lettland), so as Karl Behting (1867–1942), erforscht wurr. Up den Tweeten Toog vun Swaart gellen dree Tüüg as vördeelhaft för Witt: 3. Sf3xe5, 3. Lf1-c4 un 3. e4xf5. De ganz good Spelers bruukt dat Lettsch Gambit meest nicht, weniger good Spelers kann man dormit aber in Bedrängnis föhren.
Nah 3.Sb1-c3 is de Övergang to de Philidor-Verteidigung middels 3. ... d7-d6 notwennig, wiels 3. ... f5xe4 dör 4. Sf3xe5 Sg8-f6 5. Se5-g4 wedderlegt wurrd.
Higgins Township
Higgins Township betekent
Vidal Sassoon
miniatur|hochkant|Vidal Sassoon, 2006 Vidal Sassoon CBE (* 17. Januar 1928 in London; † 9. Mai 2012 in Los Angeles, Kalifornien ) weer en britisch Friseur un Ünnernehmer. In de 1960er Johren wurr he för dat Entwickeln vun den „geometrischen Stil“ weltbekannt.
He stamm ut arm Verhältnissen in den Londoner East End, entwickel sück aber in dat London vun de 1950er un 1960er Johren to een vun de an' meesten anseggt Friseure. De Bekanntschap mit de as Utfinnerin vun den Minirock gellend Modedesignerin Mary Quant hett hüm en Kundenkrink vun Models, Schauspelerinnen un de High Society upslooten. Later hett he en Reeg vun Hoorsalons in dat Vereente Könikriek un den USA ünner den Naam Vidal Sassoon apen maakt un hett spoodriek en nah hüm nömmt Hoorpleegserie up den Markt brocht.
In sien Jöögd nehm Sassoon, de ut en old sephardischen Familie stammt, up israeelsch Siet an' Eersten Araabsch-Israeelschen Krieg (1948) deel. In latere Johren hett he mehrere Stiften un 1982 dat Vidal Sassoon International Centre for the Study of Antisemitism an de Hebräisch Universität Jerusalem grünnd.
2009 wurr Sassoon to'n Commander of the British Empire nömmt. He hett toletzt in Kalifornien leevt.
Flintoff
Flintoff is de Familiennaam von
(2056) Nancy
(2056) Nancy is en Asteroid ut den Hööftgördel, de an’n 15. Oktober 1909 vun den düütschen Astronom Joseph Helffrich in Heidelbarg opdeckt worrn is.
Nöömt is de Asteroid na Nancy Lou Zissell Marsden, de Fro vun den britschen Astronom Brian Marsden.
Spaceballs
Spaceballs is en US-amerikaansche Filmparodie vun Mel Brooks ut dat Johr 1987. In den Film warrt vör allen die Filmen ut de Star-Wars-Reeg op de Schipp nahmen as ok jemehr Merchandising.
Inholt
Den Planet Spaceballs draut de Luft uttogahn, so dat Präsident Skroob sik af un to mol’n Doos „Perri-Air“ apenmaken mutt. He beslutt, de Prinzessin Vespa vun’n Planeten Druidia to roven, üm dat he ehrn Vadder, König Roland, dorto dwingen kann, em de Kombinatschoon vun dat Kraftfeld to geven, dat de Atmosphäär vun den Planeten schuult. Vespa schall de Slaapmütz Prinz Valium heiraten, de de letzte Prinz in de Galaxie is, man bevör dat dorto kummt, neiht se mit ehr Zofe, de Robotersche Dot Matrix, ut. Dat duert nich lang, bit se vun Lord Helmchen mit sien Ruumschipp Spaceball I angrepen warrt. Se kann aver ehrn Vadder üm Help anropen.
König Roland fraagt dorophen Lone Starr, dat he em helpen schall. För de grote Summ vun een Million Spacedollar, de he den Halunken Pizza the Hutt schulden deit, seggt he to un flüggt mit sien Partner Barf in sien Weltruum-Mobil achter de Prinzess’sche ran un kann er för Lord Helmchen redden. Man op de Flucht geiht jem de Driefstoff ut un se mööt op’n Wööstplaneten nootlannen. As se nachts Rast maken doot, kamt sik Vespa un Lone Starr neger, liekers dat se sik vörher gor nicht utstahn künnen. Wiet kamt se aver nich, vun wegen dat bi Dot Matrix foorts de Jumfernalarm losgeiht. De Reeg na, geiht jem aver in de Wööst bald de Pust ut un se klappt tosamen un warrt dorophen vun lütte Wesen rett, de sik Dinks nöömt. Se bringt jem to’n Tempel vun de kloken Yoghurt, de Lone Starr dat Geheemnis vun’n Saft, en överirdische Macht, verklort un em en Ring mitgifft, mit den he den Saft bruken kann.
In de Twüschentiet hett dat Ruumschipp Spaceball I mit Help vun en Instant-Cassette vun den Film sülvst rutfunnen, woneem de Flüchtigen afbleven sünd. Se dörkämmt also nu – wöörtlich nahmen – de Wööst ne jem un künnt opletzt dat ünnerirdische Versteek vun Yoghurt opfinnen. Dör Hypnoos kann Helmchen de Prinzessin Vespa ut dat Versteek locken un flüggt mit ehr weg. Natürlich jachtert Lone Starr un Barf glieks achteran. Man bi’n Afscheed kriggt Lone Starr vun Yoghurt noch’n Glückskeks mit op’n Weg.
Lone Starr dröff nu aver de Prinzessin nich heiraten, vun wegen dat he jo keen Prinz is. As he sik frustreert wedder op’n Weg maken will, knackt he den Glückskeks vun Yoghurt, de dorophen togang kummt un Lone Starr wat över sien Afkumst vertellt. So warrt he wies, dat he en echten Prinz is. Jüst noch rechttietig kummt he torüch na Druidia, üm de Hochtiet mit Prinz Valium to hinnern. Tosamen verswinnt se in Lone Starr sien Weltruum-Wahnmobil.
Kritik
Spaceballs hett bi sien Ooropföhren 1987 mischte Kritiken kregen. Janet Maslin hett vör allen en Problem in de Läng vunn Film sehn, vun wegen dat de Grundlaag för’n bannig komischen Sketch woll dor weer, sik aver över de Speelläng vun’n Film dwangslöpig afnütten müss. Roger Ebert meen, dat de Film to laat rutkamen weer, vun wegen dat de Apetit op Parodien to Star Wars 1987 al wedder vörbi weer. Den visuellen Humor vun’n Film, sünners in de Figur „Pizza The Hutt“ hett he höger acht as den Witz vun de Dialogen, den he as mitünner „jöögdhaftig bit to’n wehdoon“ beteken. He segg „Ich habe gelacht, aber nicht genug, um den Film empfehlen zu können.“
In Phil Hardys Science-Fiction-Nakieksel steiht Spaceballs as’n „über weite Strecken überflüssige Persiflage der Star-Wars-Trilogie.“ in. He loov noch de talenteerten Schauspelers un de Trickeffekten vun’n Film, segg över dat Dreihbook aver, dat dat en „humorfre’e Zoon“ weer. Mit Sicht op annere Parodien vun Mel Brooks beteken he dissen Film as „fulminanten Fehlgreep“.
Synchronisatschoon
Vun den Woortwitz is in de düütschen Synchronisatschoon veel verloren gahn un jüst so ok veel vun’t Anspelen op de US-amerikaansche Alldagskultur.
Dat Lone Starr de Radarantenn vun de Spaceball I mit Marmelaad lahmleggen deit, maakt blots in de Originalspraak Sinn, vun wegen dat Marmelaad op engelsch jam heet un un to jam de Utdruck is för den Funk stören. In’n Film warrt faken de Satz „may the Schwartz be with you“ (anlehnt an „may the force be with you“) bröcht, wat op dat US-amerikaansche Koophuus FAO Schwartz anspeelt, dat veel vun de Star-Wars-Produkten anboden hett. In de düütschen Synchronisatschoon is disse Witz fallen laten worrn. De Böse Pizza Mampf heet in dat engelsche Original Pizza the Hutt, wat klor op de Figur Jabba the Hutt anspeelt, aver togliek ok op de amerikaansche Fastfood-Keed Pizza Hutt. Un Waldi hett in’t Orignal Barf – as dat ok op dat Namenschild op sien Overall steiht, wat to’n een en Onomatopoetikum is för’t Bellen vun en Hund, in de Ümgangsspraak aver ok kotzen heet.
Annere Woortspelen künnen aver ok op Düütsch maakt warrn, as to’n Bispeel de Beteken vun Barfs Rass as mog (half man, half dog), de in de düütschen Faten to’n Möter warrt (halb Mensch, halb Köter).
Io (Maand)
thumb|De Jupitermaand Io opnahmen vun de Ruumsond [[Galileo (Ruumsond)|Galileo]] Io (, ok: Jupiter I) is de binnerste vun de veer groden Maanden vun’n Jupiter, de ok as ünner den Begreep Galileische Maanden bekannt sünd. Dat Sünnere an Io is de utermatig starke Vulkanismus, de so dull op keen annern Himmelkörper vun’t Sünnsystem vörkummt. Opdeckt worrn is Io 1610 vun Galileo Galilei, bekannt worrn is he denn 1676 vun wegen de eerste Meten vun de Lichtsnelligkeit dör den Astronom Ole Rømer. He harr dorto de ünnersöcht, wanneer sik de Io verdüstern de in Afhangigkeit vun de Positschoon vun Jupiter to de Eer.
Opdecken
thumb|Gröttenvergliek twüschen Io (ünnen), den Maand (baven) un de Eer (rechts). De Opdecken vun Io warrt den italieenschen kloken Kopp Galileo Galilei tosproken, de an’n 7. Januar 1610 mit sien eenfack Feernrohr den Jupiter bekeken hett. Dorbi hett he de veer groden Maanden – Io, Europa, Ganymed, Kallisto – sehn, de dorüm na em as de Galileischen Maanden betekent warrt.
De Naam kummt ut de greekschen Mythologie. Dor is Io een vun de Leevsten vun Zeus, wat in de röömschen Mythologie Jupiter is. De Naam is al kort na’t Opdecken vun Simon Marius vörslahn worrn, künn sik aver lange Tiet nich dörsetten. Eerst Mitt vun’t 20. Johrhunnert is de Naam wedder in Bruuk kamen. Dorvör weer dat begäng, de Maanden eenfach blots mit röömsch Tallen to beteken. Io weer dorna de Maand Jupiter I.
De Galieleischen Maanden sünd so hell, dat een de al in en Feernglas oder en lütt Teleskop bekieken kann.
Ümloopbahn
Io ümlööpt den Jupiter mit en middleren Afstand vun üm un bi 421.600 km un bruukt dorför ruchweg 1 Dag, 18 Stünne un 27,6 Minuuten. De Bahn hett en Exzentrizität vun 0,0041 un is üm 0,04° gegen de Äquatereven vun’n Jupiter verkippt.
Opbo un physikaalsch Egenschoppen
thumb|Binnere Opbo vun de Io De Dörmeter vun Io liggt in’n Dörsnitt bi 3643,2 km. Se hett butendem en teemlich hoge middlere Dicht vun 3,56 g/cm³. Ehr Dörmeter un ehr Dicht sünd dormit beid’n beten grötter as de Maand vun de Eer. Anners as de Iesmaanden vun’t butere Sünnsystem, gliekt Io also mehr de terrestrischen Planeten as de Eer, de vör allen ut Silikat-Steen opboot sünd. Daten, de vun de Ruumsond Galileo optekent worrn sünd, laat dorop sluten, dat Io en Karn ut Iesen un vielleicht ok lütte Andelen vun Iesensulfiden bargt, de tomindst 990 km in’n Dörmeter meten deit.
In’n Ünnerscheed to de annern Galileischen Maanden is op Io so goot as keen Water nawiest worrn. Dat künn dormit verklort warrn, dat Jupiter in sien Fröhtiet bannig hoge Temperaturen opwiest hett, so dat Water un annere flüchtige Stoffen vun den binnersten Maand utneiht sünd.
För de Rotatschoon bruukt Io 1 Dag, 18 Stünnen un 27,6 Minuuten. Dat heet, Io wiest, as veele annere Maanden ok, en bunnen Rotatschoon op. Se hett en Albedo vun 0,61, wat so veel heet as, dat 61 % vun dat instrahlte Sünnlicht vun de Bavenflach wedder torücj reflekteert warrt. De Temperatur an de Bavenflach liggt in’n Dörsnitt bi ruchweg -143 °C.
Fröher, vör de Misschonen vun Rummsonden, hebbt de Wetenschopplers glöövt, dat de Galileischen Maanden vun Kraters överseit weern, jüst so as de Maand vun de Eer. Man wull över de Verdelen un de Tall vun de Kraters torüchsluten, wo oolt de Maanden sünd. Man, as Voyager 1 un Voyager 2 de eersten Biller na de Eer sennt hebbt, hett man överrascht faststellt, dat de Maanden anners utsehn doot. Bi Io liggt dat an den starken Vulkanismus, mit den man natürlich nich rekent harr.
Vulkanismus op Io
thumb|Billerreeg vun de beiden aktiv utbreken Vulkanen [[Zamama un Prometheus opnahmen vun de NASA-Sond Galileo]] thumb|Schema vun de Bahnresonanzen vun Io mit Europa un Ganymed. Op de Bavenflach vun Io sünd so goot as keen Impaktkraters to finnen. Se is veelmehr vun Vulkanismus prägt un verännert sik dorüm stännig. Io is mit Afstand de vulkaansch aktivste Himmelskörper in’t hele Sünnsystem.
Nawiest worrn is de Vulaknismus op Io to’n eersten mol 1979 op fotograafsche Opnahmen vun de Ruumsond Voyager 1, wat to de Tiet veel Acht utlööst hett. Dat weer neemlich dat eerste mol, dat op en annern Himmelskörper as op de Eer aktiven Vulkanimus opdeckt worrn is. De Utbröök künnt bannig ünnerscheedlcih utfallen. Al in en Tietruum vun blots veer Maanden, de twüschen de Ankunft vun Voyager 1 un Voyager 2 vergahn weern, künn faststellt warrn, dat de Aktivität in eenige Rebeden vullstännig ophöört harr, wieldat an annere Steden ne’e Vulkanen opdeckt weern. Ok de Aflagern ründ üm de vulkaanschen Kraters harrn sik düütlich ännert.
Dör de Biller, de üm un bi twintig Johr later dör de Ruumsond Galieleo opnahmen worrn sünd, kann een nu sehn, dat de stännigen Vulkanutbröök de Bavenflach vun Io dör dat utsmeten Material jümmers wedder verännert. De Maand wiest de planetooogsch jüngste Bavenflach in’t Sünnsystem op. Se warrt op ruchweg 10 Millionen Johr schätzt. Dat is ok de Grund, worüm op de Bavenflach kuum Inslagkraters to sehn sünd, vun wegen dat de dör de planetoloosche Aktivität gau wedder planeert warrt.
De Oorsaak vun den Vulkanismus op Io is in de Tiedenkräft to söken, de den Maand wiel den Ümloop üm Jupiter regelrecht dörkneden un dordör ophitten doot. Allen al de Tiedenkräft dör’n Jupiter sülvst op Io sünd mehr as 6000-mol starker as de, de op’n Maand vun de Eer wirkt. Dorto kamt de Tiedenkräft, de vun Europa un vun Ganymed, de ok noch mol in de Gröttenorden as bi’n Maand leegt. Dör de Bunnen Rotatschoon is de afslute Stärk vun de Tiedenkraft aver man nich so bedüden, man ehr Ännern mit de Tiet. Dör en Resonanzeffekt mit de Maanden Europa un Ganymed warrt Io op en licht elliptische Ümloopbahn dwungen, in de Oort, dat jemehr Ümloopbahnen in de Proportschoon 1:2:4 to’nanner staht. Dör de licht elliptische Bahn ännert sik de Tiedenkräft, so dat de Wirken alleen dör de Verännern vun’n Afstand jümmer noch dusendmol so groot is as bi’n Maand vun de Eerd. Dör de Ellips sütt dat vun Io ut so ut, as schwank Jupiter wiel den Ümloop an’n Himmel licht hen un her. Dör den lütten Afstand to’n Jupiter föhrt disse Libratschoonsbewegen vun’n Maand to Tiedenbargen vun Högen bit to 300&m, de perioodsch wannert. De vergliekbore Deformatschoon liggt bi de fasten Eerdköst wiet dorünner un kann dör de Kräft vun Maand un Sünn tohopen hööchstens bit to 32 cm bedrägen. Wenn de Ümloopbahn vun Io nipp un nau en Krink weer, denn bleven de Tiedenbargen ahn Bewegen un op den Maand geev dat keen Vulkanimus.
Bavenflach
thumb|Bavenflachenstrukturen an de Dag-Nach-Grenz opnahmen vun de Ruumsond Galileo De Bavenflach vun Io is blots wenige Millionen Johr oolt un ännert sik stännig vun wegen de vulkaansche Aktivität. In’n Groten un Ganzen is de Bavenflach teemlich flach mit Högenünnerscheden vun weniger as een Kilometer. Man dat gifft ok en poor Bargen, vun bit to negen Kilometer Hööch, de nich dör Vulkanimus tostannen kamen sünd, man wohrschienlich dör tektoonsche Vörgäng. En Vergliek vun de Biller vun Voyager 2 mit de twintig Johr jüngeren vun Galileo düüt ok op gaue Verfallsvörgäng hen, de all na korte Tiet to sehn sünd.
An’n opfalligsten sünd de Strukturen vun en poor Hunnert vulkaansche Calderas, de in’n Dörmeter bit to 400 km groß un deelwies eenige Kilometer deep sünd. Dorblangen gifft dat ok Seen ut smölt Swevel. De Aflagern vun den Swevel un de Swevelverbinnen hebbt en riek Spektrum vun Klören, wat to dat ungewöhnliche Utsehn vun den Maand föhrt.