cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Polaabske Sproke
Liudwannel
In’r glüiken Positscheon wannele sik *a teo /o/, t.B.: žaba > zobo ʻPobbe, Uitseʼ, *korva > korvo  ʻKeoʼ.
De Vokaal *ě wannele sik teo /o/ vöör eunen harden aleveolaren Konsonant, man make de vöörangoond Konsonant sacht, t. B.: *lěto > ľotü. Vöör *j worde de Vokaal eun /i, t.B. *sějanъje > sijonă, annerwegens eun /e/, t.B. *běliti > belĕt ʻwaskenʼ.
Läter verswäcke Polaabsk ville van süinen Vokalen. In unbetoonden Silven verswäcke Polaabsk *a , *ě , *ъ, *ь eun /ă/ un *i, *y , *u , *o , *e eun /ĕ/.
Översicht
Eun Kennteuken van’n polaabsken Konsonanteninventaar es de Oppositscheon van harden un sachten (palatalen) Konsonanten. Iutbenomen /f/ un /š/ gav et vör olle harden Konsonanten eun sacht Giegenstück. Sacht /ť/ un /ď/ weuren de Giegenstücke van /t/ un /d/, man auk van velaren /k/ un /g/. In’r Tabelle kenteuket de Akut de sachten Konsonanten.
Dat Konsonanteninventar van’n Polaabsken besteut iut 33 Phonemen, os in’r Tabelle hüir unner:
Liudwannel
De proto-slaavsken Konsonanten *č, *š, *ž dörgüngen eune Mazurzenie (auk: „Mazuratscheon“), dat debüdt se fellen mie’n Sibilanten /c, s, z/ teohaupe. No Tadeusz Lehr Spławiński passeur de Mazurzenie in’n Polaabksen teo Begin van’n 16. Joorhunnerd. De poolske Linguist lovte, dat de Grund vör düt Liudwannel nich was, dat’t Platt- un Haugduitske up’t Polaabske inwerke, man dat’t sprookinterne Grünne givt. Läter worde kloor, dat de Mazurzenie in’n Lüchower Dialekt iut Pfeffinger süin Woirbeok noch nich ollerwegens kumplet was. In düt Dialekt vint sik af un an noch /č š ž/.
De harden velaren Konsononaten /k, g, x/ woren vöör den Vöörvokalen /i/, /ė/ (<psl. *ъ), /ü/ un /ö/ (< psl.*o) eurst teo den sachten palatalen Konsonanten /ḱ, ǵ, x́/. Läter woren /ḱ/ un /ǵ/ noch wüider vöör bet teo’n /ť/ un /ď/ schuven un fellen teohaupe.
De protoslaavsken Kliuster *šč un *ždž woren /st/ un /zd/, t.B. stamil ʻHummelʼ (< psl.*ščьmelь), dåzd ʻRegenʼ (< psl.*dъždžь). De Plosive beworen üre sachte Iutsproke, wenn door no eun Achtervokaal stund: sťauko ʻHeektʼ (< psl. *ščuka). De Konsonaten /k/ un /g/ woren Frikative vöör Plosiven,t:B.: så lüxťåm ʻmie’n Elenbogenʼ (< psl.*sъ olkъtьmь), man lüťėt ʻElenbogenʼ (<psl.*olkъtь). In Kliustern iut Konsonant un *v fell dat /v/ iut, wenn en *o achtern stund un wenn no’t Kliuster *kv oder *gv eun *a stund, t.B.: tüj ʻdüinʼ (<psl.*tvojь) un kos ʻGistʼ (<psl.*kvasъ).
Prosodie
Seo os Trubetzkoy un Reinhold Olesch riutkennen lee de Aksent binnen eun Weord up de letste Silve mie eunen fullen Vokaal. Dat bedüdt de Aksent lee up’r letsten Silve, t.B. kå tü  ʻwer?ʼ, chė mil  ʻHoppenʼ oder up’r vöörletsten Silve, wän de Vokaal in’r letsten Silve eun van’n reduceurden Vokalen /ĕ/ oder /ă/ was, t.B.  gńoz dĕ ʻNestʼ,  mlå kă ʻMelkeʼ.
Up wecke Silve de Aksent lee, worde in’n mennigen Sprookdenkmolen nich markeurd, annere Sprookdenkmolen briuket Diakritika os Akut, Gravis oder Zirkumflex. Düsse sind man nich konsequent, seo dat eun de Sprookdenkmolen med Skepsis beküiken mott wat de Aksent angeut Dorümme was et lange nich kloor wo de Aksent up eunen polaabsken Weord lee. August Schleicher was sik vermeoden dat de Aksent vrüi up jeude Silve stoon konn. Man Trubetzkoy un Olesch kennen de Aksentregel boven riut. Doch Kuryłowicz twüivele an düsse Aksentregel un was sik vermeoden, dat de Aksent vast up’r eursten Silve lee. Düt Theorie kann auk geod verklören worümme et in’r eursten Silve van polaabsken Woir nenne reduceurden Vokale givt un worümme in’r eursten Silve *ь un *ъ vulle Vokale woren, t.B.:. *kъtо > kåtü wer’, *xъmelь > x́ėmil ʻHoppen’, *pьsi > pasai ʻHunneʼ, *tьma > t’åmă ‘Duisternisse’ (In anneren slaavsken Sproken fellen *ь un *ъ in düt Positscheon iut, t.B. ns. chto, chmjel, psy ). No Frederik Kortlandt mag dat Polaabske eurdage eunen Initschaalaksent had hebben un schauv eurst läter den Aksent up de letste oder vöörletste Silve.
Morphologie
De polaabske Morphologie kann eun nich in ollen Details beschrüiven. De Grünne sind: Eurstens givt’t man weunige Borns. Tweudens es de gröttste Deul Glossare, in den Woir vöör os Lemmaindrege, vaken olleun in’n Nominativ oder os Infinitiv, binnen stoot. Doormie givt’t nenne Weord mie eune vullstänndig överlieverd Paradigma. Drüddens konnen de Schrüivers, bet up Jan Parum Schultze, sülvenst nenne Polaabsk un maken mennige Veulers. Veurdens hadden sömmige Informanten villicht eun unvullstännig Weuten van’r Sproke (üm dat Polaabsk ol kort vöör’n Sprookdaud stund). Man üm dat meist olle Tekste sömmige Sätze un un Iutdrücke angivt un üm dat Hennig in süin Glossar af un an euinge grammatske Informatscheonen angivt, könn wüi de Grundlogen van’r polaabsken Morphologie un auk sömmige Aspekte van’r Syntaks rekonstrueren.
Nominale Kategorien
Polaabsk hadde dreu Genera (Geslechter): maskulin, neutrum un feminin. Binnen den maskulinen Genus unnerscheude Polaabsk twisken animaten un inanimaten Substantiven. Büi Substantiven, deu Minsken un wisse auk Deure (auk wän hüir nenne Büispill överleverd es) was de Akkusativ glüik mie den Genitiv, wüildes maskuline Inanimata un neutrale os auk feminine Substantive de Akkusativ un de Genitiv unnerscheuden, t.B.: bedĕ bügo ʻheu/seu beedt Godd (Akk.)ʼ un vit bügo aipădene ʻvan Godd (Gen.) afvallenʼ, man nügǫ (Akk.) vibĕt ʻmie’n Veot tredenʼ, priťĕ nüďĕ (Gen.) ʻöver den Veotʼ.
Polaabsk hadde sess Kasus: Nominativ, Akkusativ, Genitiv, Dativ, Instrumentaal un Lokativ. De oorslaavske Vokativ güng verlüstig.
Adjektive
Dat Oorslaavske hadde tweu verscheudene Adjektivparadigma: dat lange un dat korte. In’n Polaabsken worde de lange Adjektivdeklinatscheon teo’r ollgemeuen Adjektivdeklinatscheon. De korten Formen weuren man noch in Resten vörhannen.
Lange Adjektive
De korten Adjektive hadden in’n Polaabsken düsse Endsilven:
Korte Adjektive
De Korten Adejktivendsilven weuren:
Komparatscheon
De Kompoaratscheongrode forme dat Polaabske, os auk in anneren slaavsken Sproken, mir’r Hülpe van dreu Nosilven, deu up de oorslaavsken Suffixe *-jь-, *-jьšь-, *-ĕjšь- teorügge goot, t.B: lepsĕ ʻbetterʼ,zai̯mnésǎ ʻküllerʼ, tjordesă ʻharderʻ.De Superlativ dregt biutenden dat Prefix na-, t.B.: navoi̯sĕ ʻ(de/dat) höchsteʼ, nastăresĕ ʻ(de/dat) öllsteʼ.
Numerale
Meist olle Kardinaaltalen, männige Ordinaaltalen un weunige Kollektivtalen sind in’n Borns överlieverd.
De Talen van 11-19 sind mie verscheudenen Nosilven överleverd. Olle Formen geut up oorslaavsk *desęte (Lokativ van *desętь ʻteggenʼ) trügge un billen sik, üm dat büi de verscheudene Formen de Weordaksent jeudmool up eune annere Silve lee.
Vör de Talen 30 un 60 es man pöl ťüpĕ ʻhalve Schockʼ un vör 60 ťüpă ʻSchockʼ “cop” överlieverd.
Dat oorslaavske *sъto ʻhunnerdʼ es nich noblieven, up Polaabsk see eun disą(t)diśǫt „teggen teggende“ oder pąt stiďə „füiv Stüigen“, büi wat dat Weord stiďĕ eun middelsassisk Leinweord van stîge ʻtwintigʼ es. De överigen Hunnerdertalen sind noch överlieverd. Stats oorslaavsk *tysǫti ʻdiusendʼ briuke Polaabsk de nüi upkumen Foorm disąt pątstiďə „teggen mool füiv Stüigen“.
De Talen, deu in’n Sprookdenkmolen överlieverd sind, stoot in’r Tabelle hüir unner:
Pronomens
De polaabsken Personaal- un Reflexivpronomen weuren: Dat Pronomen jai leine dat Polaabske van’n middelsassisken jī iut.
Et gav tweu Demontrativpornomen: sǫ ʻdüt (m.)ʼ, so ʻdüsseʼ, sü ʻdüt (n.)ʼ and tǫ ʻde (m.)ʼ, to ʻde (f.)ʼ, tü ʻdatʼ.
De överleverd Possesivpronomen sind: müj ʻmüin (m-)ʼ, müjă ʻmüinʼ, müji ʻmüin (n.)ʼ; tüj ʻdüin (m-)ʼ, tüjă ʻdüinʼ, tüji ʻdüin (n.)ʼ; süji ʻsikʼ; nos  ʻiuseʻ; vosă ʻjiuweʼ.
De överleverd Innterogativpronomen sind: kåtü ʻwer?ʼ, cü ʻwat?ʼ, koťĕ ʻwat?ʼ. Os Definitvpronomens hadde dat Polaaabske: vės ʻolleʼ, vėsoťă ʻolnsʼ, kozdümĕ Definitive pronouns: vis "all", visoťă "everything", kozdümĕ ʻjeude, elkʼ. De Negativpronomens weuren nekătü ʻnemsʼ, nic ʻniksʼ, niťidĕ ʻnermstʼ.
Verben
Os auk büi den Substantiven es auk de Morphologie van’n Verben nich kumplett överleverd. Dorümme könt nenne kumpletten Paradigma (iutbenomen dat Presens) van’n Verben rekonstueurd weren. Ollgemeun kann eun büi den polaabsken Verben ville archaiske Merkmole beküiken, t.B. dat’t olle dreu oorslaavsken Verliedentüidstempora Perfekt, Aorist un Imperfekt, bewoort, man annersüids auk seun woans dat Middelsassiske inwerke, t.B. woans Polaabsk dat Passiv bille oder eun nüi analytisk Perfekt iutsinne.
Polaabske Verben konjugeurd na düsse Kategorien:
Syntaks
Döör dat weuinge Material kann eun nich vill över de Syntaks van’n Polaabsken seggen. Wat eun seggen kann es, dat de Weordvolge wisse vrüi was.
Lexik
Vawegen de Materialknappheud sind us ca. 2.800 Woir up Polaabsk noblieven. Door mang sind över 2000 slaavske Ervwoir un meir os 600 Leinwoir, vöör ol iut’n Middelsassisken. De Rest bestund iut nüig iutsonnen Woir, ville iut eunen slaavsken un eunen middelsassisken Deul, t:B: jisin-mond ʻSeptemberʼ ( < psl. *jesenь ʻHervestʼ + mnds. mând ʻMoonʼ) De Leinwoir weuren vull in de polaabske Phonolgie un de Morphologie intergreurd, t.B. Nom: lük > Gen. lüko (mnds. (g)lück ʻGlückeʼ + *-a), Nom: ťarl > Dat: ťarlau (mnds. kêrl + *-u), praibüwot (pri+ mnds. buw-(en) bauen+ati).
Unnersoik
alternativtext=Portrait van August Schleicher|duum|275x275px|[[August Schleicher]] alternativtext=Portrait van Tadeusz Lehr-Spławiński|duum|[[Tadeusz Lehr-Spławiński]] Johann Heinrich Jugler, eun Dokter iut Löönborg was de eurste, de versochte de polaabsken Tekste un Glossare teo publiceuren, man nemmools riutbrochte. Dat Werk hett: Vollständigse Lüneburgisch-Wendisches Wörterbuch Teo den handschrivtliken Werk häurt auk eune lange Inleide teo, in deu de Jugler olens verklöört, wat heu över de slaavsken Bewonners un Bewonnersken iut Dannenberg, Lüchow un Wustrow wuss.
Läter dregen František Čelakovský un Ismail Sreznewskij de polaabsken Woirboiker teohaupe, man konnen dat Werk just os Heinrich Jugler nich publiceuren.
1856 brochte Alexander Hilferding süin Werk Памятники языка залабских древлян и глинян (Sprookdenkmolen van den zalaabsken Drewanen un Gliniern) riut.
De Grundlogen vöör de wettenskoplike Polaabskstudien lee dat Werk Laut- und Formenlehre der polabischen Sprache van August Schleicher, dat 1871 no’n Daue van’n Autor riutkamm. Schliecher briuke Jugler süine Materialien, ümme düt Grammatik teo schrüiven. Paul Rost brochte 1907 meist olle polaabsken Borns in den Beok Spracherste der Drewäno-Polaben im Hannöverschen riut. 1929 keumen Tadeusz Lehr-Spławińsky süine Gramatyka połabska und Polabische Studien van Nikolaj Trubetzkoy riut.
No’n tweuden Weldkrüige brochte Reinhold Olesch olle noblieven polaabsken Borns in dreu Bännen riut (1959, 1962, 1967). Heu brochte läter auk den Thesaurus linguae dravaenopolabicae in veur Bännen riut. Door vint sik alphabeetsk sorteurd olle noblieven polaabsken Woir mie ollen Borns und ollen Schrüivwüisen in.
Ol in’n twintiger und dertiger Joren, begünn Tadeusz Lehr-Spławiński an’r Etymologie van polaabsken Woir teo werken. Man eurst Spławiński süin Schoiler Kazimierz Polański brochte de Arbeud teo Enne, in den dat heu van 1962-1994 dat Słownik etymologiczny języka Drzewian połabskich in sess Bännen riutbrochte.
Polaabske Identiteut in’n Wendlanne vandage
alternativtext=Koorte van’n Landkreis Lüchow-Dannenberg|duum|De Landkreis Lüchow-Dannenbarg Dat Wendland es vandage eun eun Landkreis in’n Bundsland Niedersassen (Landkreis Lüchow-Dannenbarg). Auk no dem dat de Polaabske Sproke verswund, beworen de Inwonners un Inwonnersken noch slaavske Bruike un Traditscheonen, os t.B. de Daudenweg, büi den de Sark streomrup up eunen Kane togen worde. De Steder bekieken de Luide iut’n Dröps auk nodem dat se dat Plattduitske un Haugduitske övernomen os Wennen.
De Ideu van eune slaavske Identiteut un Historie in’n Wendlanne worde in’n laten 20. un 21. Joorhunnerd mang de Bewoners un Bewonersken begäng. Dat Trügghalen un Beworen van slaavsken Traditscheonen kam teohaupe.
Wendländske Volksdansgruppen os „De Öwerpetters“ spillt un danset teo’n Büispill teo den polaabsken Leud „Katy mês Nînka bayt“. De Wendlänner un Wendlännersken könnt dat slaavske Erve in üre Region auk in den Nomen van Dörps, Fellern und Wiesen seun oder an üren slaavsken Achternomen. Typisk vör dat Wendland sind de Rundlingsdörps, de mang de Slaven in Austduitskland beäng woren. Lokaalhistoriker un engageurd Laien van’n „Rundlingsverein“ begünnen 1991 Kontakte mie’r sorbsken Organisatscheon Domowina in Bautzen Kontakte teo knütten. In’n 1990 bille sik auk de Arbeudskreis „Wendland-Lausitz“.
Tekstbüispille
Dat Vadderunser in Henning süin Woirbeok : Nôße Wader,
tia Willia ſchinyôt,
kok wa Nebisgáy,
tôk kak no Sime,
Nôßi wißedanneisna Stgeiba doy nâm dâns,
un wittedoy nâm nôße Ggrêch,
kak moy wittedoyime nôßem Grêsmarim,
tay löſoáy nôs wit wißókak Chaudak.
Amen. Dat „Haugtüidseud“ iut den Woirbeok van Hennig:
Feotneoten
<references group="Feotneote" />
Gnaagdeerter
De Gnaagdeerter (Rodentia) sünd de gröttste Ornen vun de Söögdeerter. Se leevt mit mehr as 1700 Oorden op de ganze Welt un hebbt ene grote Tall vun verschedene Levensrüüm besiedelt. Ehr Grött reckt vun bi 5 Zentimeters bi de Afrikaansche Dwargmuus bet bi 130 Zentimeters bi dat Waterswien, de gröttste Tall vun de Oorden hett aver ene Grött twischen 8 un 35 Zentimeters.
Anatomie
De Körperform vun de Deerter is mehrst eenheitlich bet op wenige Utnahmen, de in spezielle Levensrüüm leevt un doran anpasst sünd (Sprungbeen, Graavbeen, Gliedflachen etc.)
Bitt
Dat wichtigste Kennteken bi’t Bitt vun de Gnaagdeerter sünd de groten Sniedtähn in’n Böver- un Ünnerkeev.
Dat Bitt hett 16 oder 20 Tähn. In jede Keevhälft hett dat een groten Sniedtähn (Dens incisivus, I) oder Gnaagtähn. De Gnaagtähn vun’n Ünnerkeev sünd mehrst länger as de vun’n Böverkeev. Dor achter folgt ene Diastema nöömte Lück, Ecktähn sünd nich utbillt. Ok de Vörkusen (Prämolaren, P) sünd bi de mehrsten Oorden nich utbillt, de Cavioidea (to’n Bispeel Meerswien, Chinchilla) hebbt aver enen. In jede Keevhälft gifft dat dree Achterkusen (Molaren, M).
En Tähnwessel kummt mehrst nich vör (Monophyodontie), blot de Cavioidea hebbt Melktähn, de aver al vör de Geboort dör de blieven Tähn ersett warrt.
De Gnaagtähn sünd generell Tähn ahn Woddeln. Se hebbt ene to de Alveole hen apen Tähnhöhl un wasst den Leevdaag. De Kusen hebbt dorgegen bi de mehrsten Oorden en begrenzt Wassdom. Ene Utnahm maakt wedder de Cavioidea, bi de alle Tähn ahn Woddeln sünd.
Linke un rechte Bitthälft sünd identisch, so dat mehrst blot ene Siet dorstellt warrt. Grafisch süht de Tähnformel vun de mehrsten Gnaagdeerter so ut: center
För Cavioidea gillt disse Formel: center
Levenswies
De mehrsten Gnaagdeerter sünd in de Nacht oder Schummeree aktiv, welke sünd aver ok den Dag över antodrepen. Se leevt enkelt oder in Gruppen, de bi de Naaktmullen mehr as 100 Deerter ümfaten köönt. Gnaagdeerter leevt in alle Levensrüüm den Luftruum inslaten, den en poor Oorden as de Gliedekers sprangwies bruukt. Se leevt överall, blot nich in de Antarktis, op en poor lütte Eilannen un in’t Meer.
Gnaagdeerter un de Lagomorpha hebbt sik besünners an de Plantennohren anpasst: bi de Caecotrophie warrt dat Freten dör dat Opnehmen vun bestimmte Formen vun ehr Schiet tweemal verdaut un so alle Nehrstoffen bruukt.
Externe Systematik
Fröher hebbt de Zoologen de Gnaagdeerter mit de Lagomorpha in ene gemeensame Ornen Glires tohoopfaat. Nadem dit Konzept twischendör ganz ut de Mood weer, gifft dat nu wedder Lüüd, de seggt, dat de beiden Taxa doch dicht verwandt sünd. De Lagomorpha sünd dorna de Süstergrupp vun de Gnaagdeerter, mit de se to en gemeensam Taxon Glires vereent warrt. Glires warrt denn ok männichmal to en wieder faat Taxon Anagalida toornt, to dat as Süstergrupp vun de Glires de Springspitzmüüs toornt warrt. Annere Ünnersöken seht de Lagomorpha in en heel verscheden Stammlien.
Interne Systematik
Traditschonell sünd de Gnaagdeerter in dree Ünnerornen indeelt worrn: de Sciuromorpha, Myomorpha un Hystricomorpha. In jüngere Tiet hebbt Zoologen aver rutfunnen, dat de Systematik vun de Gnaagdeerter veel kumplexer is. Ene Reeg vun Autoren nehmt blot noch twee Ünnerornen an: Sciurognathi un Hystricognathi, de na de Struktur vun’n Ünnerkeev ünnerscheden warrt. De folgende Ansatz folgt dorgegen Malcolm McKenna un Susan Bell (Classification of Mammals), mit en poor Ännern op de Evene vun de Familien.
Ornen Gnaagdeerter
De Sciuromorpha, de mehrsttiets an de Woddel vun de Gnaagdeerter stellt warrt, stellt wohrschienlich ene paraphyleetsche Grupp; all de annern Ünnerornen mit Utnahm vun de Hystricomorpha sünd woll ut disse vörgahn.
Besünners ümstreden is de Systematik vun de Hystricomorpha. Dat gifft en Reeg süüdamerikaansche Gruppen (Meerswien, Chinchillas un Verwandte, ok as Caviomorpha tohoopfaat), de na Menen vun welke Zoologen ganz ut de Gnaagdeerter rutnahmen warrn mööt. De Thees, dat de Meerswien un ehr Verwandte en egen Taxon buterhalv vun de Gnaagdeerter dorstellt, is toeerst 1991 vun Graur, Hide un Li in en Artikel för de Tietschrift Nature opstellt worrn. Dorna weren de Gnaagdeerter en polyphyleetsche Grupp, de as eenheitlich Taxon nich mehr to holen is. Disse Theorie is aver ümstreden; na Funnen vun fröhe Fossilien glöövt welke Zoologen nawiesen to könen, dat de Caviomorpha in Afrika ehren Utgangspunkt hebbt un vun dor över Drievholt in Süüdamerika anlangt sünd, dat in't late Eozän noch nich so wiet vun Afrika weg weer as hüüt.
Dat folgende Kladogramm geiht na McKenna un Bell:
Rodentia (Gnaagdeerter) | |-- Hystricognatha |   |-- Hystricidae (Stickelswien) |   `-- N.N.  |         |-- Erethizontidae |        `-- N.N.  |              |-- N.N.  |              |    |-- Petromuridae (Felsenrotten) |             |    `-- Thryonomyidae (Rohrrotten) |             `-- N.N.  |                   |-- Bathygergidae |                  `-- Caviomorpha |                       |-- Chinchilloidea |                       |    |-- Chinchillidae (Chinchillas) |                       |    `-- Abrocomidae (Chinchillarotten) |                       |-- Octodontoidea |                       |    |-- Octodontidae (Schienrotten) |                       |    `-- N.N.  |                        |         |-- Echimyidae (Stickelrotten) |                       |         `-- Capromyidae (Boomrotten) |                       `-- Cavioidea |                            |-- Agoutidae (Pakas) |                            `-- N.N.  |                                  |-- Dinomyidae (Pakaranas) |                                 `-- N.N.  |                                       |-- Caviidae (Meerswien) |                                      `-- Hydrochoeridae (Waterswien) `-- Sciuromorpha |-- Aplodontiidae (Beverekers) `-- N.N.           |-- Sciuridae (Ekers) |-- Castoridae (Bevers) |-- Anomaluromorpha |   |-- Pedetidae (Springhasen) |   `-- Anomaluridae (Stickelsteertekers) |-- Sciuravida/Ctenodactylidae (Kammfingers) `-- N.N.                |-- Glirimorpha/Myoxidae (Slaapmüüs) `-- Myomorpha |-- Geomyidae (Taschenrotten) `-- N.N.                          |-- Dipodidae (Springmüüs) `-- Muridae (Langsteertmüüs)
Dalum Sogn
Historie
Dat Kaspel leeg bet to de Kommunaalreform 1970 in de Harr Odense Herred von dat Amt Odense un denn von 1970 bet 2006 in de Kommun Odense in dat Amt Fünen. Mit de Kommunaalreform an’n 1. Januar 2007 is dat Kaspel Deel von de Kommun Odense in de Region Süüddäänmark worrn.
Heinrich Gärtner
Heinrich Gärtner is de Naam von
* Heinrich Gärtner (1828–1909), düütschen Maler,
Münnich
Münnich is de Familiennaam von
Jupiter (Planet)
thumb|upright=0.9|De Planet Jupiter opnahmen vun de Sond Cassini De Jupiter (Symbol: ) is de gröttste Planet vun’t Sünnsystem mit en Dörmeter vun 133.708 km an’n Pool bit 142.984 km an’n Äquater. He bewegt sik twüschen den Mars un den Saturn um de Sünn op en meist krinkförnige Bahn mit en grote Halfass vun 778.570.000 km. Wegen sien Tosamensetten tellt he to de Gasplaneten.
Sien Naam is de latienisch Naam van de greeksch Göttervader Zeus. Van de Eer is de Jupiter as de heellst Wannelsteern achter de Venus to sehen. Anners as de Venus, de van de Eer immer dicht bi de Sünn to sehen is, is de Jupiter faken ok de hele Nacht to sehen. Dorum warrt de Planet in en hele Reeg vun Mythologien mit de höchst Gödders glieksett.
Ümloop
De Ümloopbahn vun Jupiter is meist en Krink mit en lütte Exzentrizität vun ruchweg 0,0489. Sien Perihel is üm un bi 4,95 AE, dat Aphel liggt bi ruchweg 5,46 AE. Gegen de Ekliptik wiest de Ümloopbahn en lichte Negen vun 1,305° op. De Gasrees bruukt 11 Johren, 315 Daag un 3 Stünnen, üm eenmol üm de Sünn rümtolopen.
Dör sien grote Masse driggt Jupiter dull to’t Massengliekgewicht vun’t Sünnsystem bi. He is neemlich sworer as all annern Planeten tohopen. Dör sien Gravitatschoon maakt he to’n Bispeel den Asteroidengördel bestännig. Ahn sien Wirken künn woll statistisch bekeken all 100.000 Johren en Asteroid de Eer drapen un dat Leven op uns Planet unmööglich maken. Enige Wetenschopplers meent dorüm, dat en Planet as Jupiter in en anner’t Sünnsystem de Grundlaag wesen künn för’t Tostannenkamen vun Leven. Man, dat seht nich all Astronomen so.
Op de Bahn vun’n Jupiter loopt butendem de so nöömten Jupiter-Trojaners, de op de Lagrange-Punkten L4 un L5 bestännige Bahnen hebbt.
Annere physikaalsche Egenschoppen
thumb|De Grött von Jupiter un von de Eer in Vergliek. Jupiter is de Planet mit de meisten Masse in uns Sünnsystem. He hett twee’nhalf mol so veel Masse as de annern söven Planeten tohopen. Dormit is Jupiter de eenzige Planet bi den de gemeensome Swoorpunkt mit de Sünn buten de Sünn liggt. Sien Masse is dat 318-facke vun de Eerdmasse un de 1048. Deel vun de Sünnmasse.
Opbo
Jupiter hett keen kloor defineerte Atmosphäär, vunwegen dat de hele Planet ut Gasen besteiht. Dordör geiht de butere Gashüll ahn Phasenwessel langsom in en fletigen Tostand aver, vunwegn dat sik de Druck över’n kritischen Punkt vun de Gasen in de Atmosphäär bewegt.
De böveren Schichten vun Jupiter bestaht tomehrst ut Waterstoff (89,8 ± 2 Vol-%) un Helium (10,2 ± 2 Vol-%). Dorto kamt lütte Andeelen vun Methan un Ammoniak. Vun de Massenproportschoon is dat ruchweg 75 % Waterstoff, 24 % Helium un 1 % annere Gasen. In Sporen sünd ok Verbinnen vun de Elementen Suerstoff, Stickstoff, Swevel un vele annere funnen worrn. In’t bövere Rebeet vun Jupiter kamt dorüm ok Water, Swevelwaterstoff un annere Oxiden un Sulfiden vör. Bito bargt de buteren Schichten ok Kristallen ut froren Ammoniak, dat in de deeperen Schichten mit Swevelwaterstoff to Rookwulken ut Ammoniumsulfid reageeren kann. Noch deepere, warmere Schichten bargt wohrschienlich ok Sporen vun orgaansche Verbinnen.
Alltohopen kann man dorvun utgah, dat Jupiter de Tosamensetten vun de Gaswulk weddergifft, ut de sik vör ruchweg 4,5 MIlliarden Johren de Sünn entwickelt hett. De Opbo vun Jupiter is dorbi vergliekbor mit den Saturn, de aver en lütteren Helium-Andeel hett. Wegen jemehr düütlich lütteren Swoorkraft bargt de beiden annern Gasresen Uranus un Neptun düütlich weniger Waterstoff un Helium.
duum|Schemaatsch Snitt dör Jupiter to’n Dorstellen vun’n binneren Opbo Na binnen nimmt de Druck bannig to. Dordör geiht de Waterstoff in’n fletigen Tostand över. As de Druck över’n kritischen Punkt anstiggt, gifft dat aver keen Phasenwessel twüschen gasförmig un fletig, wat bi de Ümstännen al so nich mehr to ünnerscheden is. Vun dorher kann een bi Jupiter ok keen Böverflach defineert warrn.
Bi weniger as 78 % vun’n Jupiterradius wirkt en Druck vun mehr as 300 Millionen Eerdatmosphären. De Waterstoff geiht hier in en Phaas över, de elektrischen Stroom leiden kann. Wegen disse Egenschopp warrt se as metallische Phaas betekent. De Wetenschop geiht dorvun ut, dat ruchweg bi en Veerdel vun’n Radius en Karn ut Steen un Ies anfangt, de ut cheemsch sworere Elementen besteiht. Disse Karn hett ruchweg 20-mol de Masse vun de Eer. De Massenandeelen binnen den Jupiter liggt bi ruchweg 71 % Waterstoff, 24 % Helium un 5 % annere Elementen.
Intressant is de Vergliek mit den Saturn, de 10 % lütter is un blots 95 Eerdmassen ansteed vun 318 bargt. Na Modellreken fangt de metallsche Schicht eerst bi 0,47 Saturnradien an. Ok hier warrt en Karn ut Steen un Ies vermoodt, de wohrschienlich sössteihn Eerdmassen opwiest – dat is bannig veel, wenn een bedenkt, dat de Planet 70 % weniger Samtmasse opwiest. De Saturnkarn maakt dormit 25 % vun de Masse ut, bi Jupiter sünd dat dorgegen blots 4 %. De Temperatur in’n Karn leegt bi 12.000 K bi Saturn un 20.000 K bi Jupiter.
Grote Rode Plack
duum|De Grote Ro’e Plack, „red spot junior“ un de drüdde ro’e Plack, de in’n Mai 2008 opduukt is, opnahmen vun’t Hubble-Teleskop. Blangen de hellen un düsteren Wulkenbänner, de sik parallel to’n Äquater utbillt hebbt, fallt vör allen de Grote Rode Plack op, de all siet mehr as 300 Johren beobacht warrn kann. De Grote Rode Plack is en bannig groot oval Hoochdruckrebeet, dat in sien Läng in Richt vun de Jupiter-Rotatschoon twee Eerddörmeter groot is. He is mit keen faste Böverflach verbunnen, liggt aver bestännig twüschen twee Wulkenbänner bi ruchweg 22° süüdliche Breed. De engelsche Naturroscher hett den Plack 1664 to’n eersten mol beschreven. Siet de Tiet hett he sik blots ’n beten verännert. Op de Eer lööst sik Warvelstörm vun disse Oort to’n Vergliek in weniger Weken wedder op.
Wegen sien Grött, kann de Grote Rode Plack al in lütte Amateurteleskopen beobacht warrn. Sien opfallige Farv is düütlich roder as de Rebeden rundüm, liekers ist dat keen deep lüüchten Root. De Klöör wesselt mit de Johren so üm Oraansch rüm. To’n Söken künn een sik an de Inbuchten vun den düsteren süüdlichen äquateriolen Gördel orienteren, de dör den Plack tostannen kummt. Man seggt dorto ok Bucht vun’n Groten Ro’en Plack (eng.: Red Spot Hollow). Man, de süüdliche Gördel is för korte Tiet verswunnen, so dat de Plack nu noch beter op en breed, witt Band to sehn is. Woneem de Rode Farv vun den Plack herkummt un wovun Elementen dor en Rull speelt is opstunns noch nich bekannt.
Warvelstörm
duum|De Grote Ro’e Plack kreist jümmerto üm den Jupiter, hier en swart/witt-Animatschoon ut dat Johr 2005 Jüngere Resultaten ut de Forschung wiest, dat Jupiter en 70-johrigen Klimazyklus hett. In disse Tiet billt sik an Reeg vun Warvelstörm – Zyklonen un Antizyklonen – de sik na en Tiet wedder oplööst. Dat Afflauen vun de groten Störm ännert ok de Temperatur un föhrt to Ünnerscheden twüschen den Äquater un de Polen vun bit to teihn Kelvin, de anners dör’t duersome Mischen vun’t Gas dör de Störm hinnert warrt. Bit 2011 schülln de meisten Störm verswunnen wesen, wobi de Grote Rode Plack de Entwicklung wegen sien grote Energie överstahn hett. De letzte Klimawannel vun disse Oort is op Jupiter 1939 beobacht worrn.
Blangen den Groten Roden Plack is siet längere Tiet ok en Struktur mit de Beteken Witt Oval bekannt, de aver blots een Eerddörmeter groot is. Dat witte Oval hett sik af 1998 ut dree Störm entwickeln, de al siet de 1930er Johren bekannt weern. In’t Johr 2006 hett dat Hubble-Teleskop Opnahmen maakt, de en Farvwessel vun Witt na Root wiest. In tokamen Tiet warrt dat also woll en tweeten Groten Ro’en Plack geven. Op engelsch warrt he nu al red spot junior nöömt. Ne’ere Meten binnen in hebbt Windsnelligkeiten vun bit to 6000 km/h geven.
In’n Mai 2008 is noch en drüdden roden Plack entstahn. Entstahn is de ne’e Plack ut en witt oval Stormrebeet. Dat Ännern vun de Farv düüt dorop hen, dat de Wulken in gröttere Hööch opstiegt. Ok de Wulken vun’n Groten Roden Plack sünd in de glieken Hööch to finnen. In’n Juli 2008 is de drüdde rode Plack aver vun den Groten Roden Plack opnahmen worrn, as Biller vun Hubble wiesen doot.
Lunghi
Lunghi is de Familiennaam von
Jupiter (Planet)
Magnetfeld
duum|Jupiter sien Magnetfeld: Feldlienen sünd blau, dat Ro’e is de Plasmaring vun Io un in gröön is de Partikelstroom dorstellt, de Material vun Io in Jupiter sien Poolrebeden bringt. Dat Magnetfeld vun’n Jupiter is ruchweg veerteihnmol so stark as dat vun de Eer, mit Feldstärken twüschen 4,2 Gauß (= 0,42 Millitesla) an’n Äquater un 10-14 Gauss (= 1,0-1,4 mT) an de Polen. Afsehn vun de Sünnplacken is dat dormit dat starkste Megnetfeld in’t hele Sünnsystem. Man geiht dorvun ut, dat dit Magnetfeld dör Warvelströöm tostannen kummt, also vun dat Bewegen vun elektrisch leiden Material in’n Karn, woneem de metallsche Waterstoff is. De Vulkanen op den Maand Io stööt grote Mengden vun Sweveldioxid ut, de an de Ümloopbahn langs en Gasring üm den Jupiter tüügt. Dat Gas warrt in de Magnetosphäär ioniseert, wobi Swevel un Suurstoff-Ionen entstaht. Tosamen mit Waterstoff-Ionen ut de Jupiter-Atmosphäär formt se en Plasma-Schicht in de Äquatereven vun den Planet. Dat Plasma roteert mit den Jupiter un sorgt so för en Verformen vun’t Dipoolfeld in disse magneetschen Schiev. De Elektronen in de Plasma-Schicht sorgt för en stark Radio-Signal, dat Utbröök in’t Rebeet vun 0,6-30 MHz tüügt.
Lunghi
Kiek ok bi: Lungi.
Jupiter (Planet)
Magnetfeld
Jupiter sien Magnetosphäär is verantwoortlich för de starken Utbröök vun Radio-Strahlen vun de Poolrebeden. De Vulkanismus op Io bringt Gas in de Magnetosphäär vun Jupiter in, de en Ring vun lütte Partikels üm den Planet spiesen deit. Bi sien Ümloop bwegt sik Io dör dissen Ring dör, wobi Alfvén-Bülgen entstaht. Disse Bülgen transporteert ioniseerte Materie in de Poolrebeden vun Jupiter. Dör en Zyklotron-Maser-Mechanismus warrt dordör Radiobülgen tüügt, un de Energie warrt kegelförmig afstrahlt. Wenn sik de Eer dör dissen Kegel bewegt, künnt de Strahlen vun’n Jupiter starker wesen as de Radio-Strahlen, de vun de Sünn afgeven warrt.
Ringsystem
Woneem de Ring herkummt is lange Tiet nich kloor worrn. Vun de Eer ut weer de Ring nich to beobachten, vunwegen dat de ut Stoffköörn tohopensett is, de to’n gröttsten Deel nich grötter sünd as de Partikels vun’n Zigarettenrook. Dorto noch is de Stoff bannig düüster mit en Albedo von 0,05, so as von dat beten Licht, wat bi den Jupiter von de Sünn noch ankummt 95% von den fienen Stöövkraam versluckt wart.
De Ringen sünd ok nich sünners groot, wohrhaftig bewegt se sik langsom in en Spiralbewegen op den Jupiter to un warrt in tokamen Tieten vun em versluckt warrn. De spiralige Rotatschoon hett verschedene Oorsaken. To’n een warrt de Stoffpartikels vun’t starke Magnetfeld vun’n Jupiter elektrisch oplaadt. Se stööt denn mit annere Partikels tosamen, de ok oplaadt sünd, de to’n Bispeel ut’n Sünnwind infungen warrt, un wat denn to’n Afbremsen föhrt. Dorto warrt de Partikels ok Afbremst dör de Absorpschoon un de ansluten Remisschoon vun Licht. Dorbi verleert de Partikels Bahndreihimpuls, en Effekt, de ok as Poynting-Robertson-Effekt bekannt is. Beide Saken tosamen sorgt dorför, dat de Stoff in en Tiet vun ruchweg 100.000 Johren ut den Ring verswinnt.
duum|Hööftring, an’n 9. November 1996 vun de Sond Galileo opnahmen De Oorsprung vun de Ring is eerst dör de Galileo-Misschoon kloor worrn. De fiene Stoff kummt wohrschinelich vun de lütten felsigen Maanden vun’n Jupiter. Disse Maanden warrt jümmerweg vun lütte Meteoriten drapen. Dör de lütte Gravitatschoon vun de Maanden warrt en groten Deel vun dat Material, dat dorbi utsmeten warrt, in de Ümloopbahn sleudert un füllt so de Ringen wedder op.
De Hööftring to’n Bispeel besteiht ut den Stoff vun de Maanden Adrastea un Metis. Twee swäcker Ringen (Gossamer-Ringen) slutt sik na buten hen an. Dat Material vun disse beiden stammt vor allem vun de Maanden Thebe un Amalthea. Butendem is noch en bannig dünnen Ring in en butere Ümloopbahn opdeckt worrn, de en Dörmeter vun üm un bi 640.000 km hett. De Partikels bewegt sik mit en Negen vun 20° gegen de Äquatereven vun Jupiter un bewegt sik eggen de Rotatschoonsricht vun’n Planet. Woneem disse Ring herkummt is noch nich kloor. Dat warrt aver vermoodt, dat he ut interstellare Mateer tosamensett is.
Binnen den Hööftring gifft dat en Halo vun Stoffköörn, de sik in en Rebeet vun 92.000 bit 122.500 km, vun’n Jupiter-Middelpunkt meten, befinnt. De Hööftring slutt sik doran un reckt vun de Böverkant vun’t Halo bit ruchweg an de Ümloopbahn vun Adrastea ran. Över de Ümloopbahn vun Metis warrt de Hööftring düütlich swacker. De Ring is weniger as 30 km dick.
De binnere Gossamer-Ring, de vun Amalthea spiest warrt, geiht vun de buteren Grenz vun’n Hööftring bit to de Bahn vun Amalthea bi ruchweg 181.000 km vun’n Jupiter-Middelpunkt. De butere Gossamer-Ring geiht wieter vun 181.000 km bit ruchweg 221.000 km un liggt dormit twüschen de Ümloopbahnen vun Amalthea un Thebe.
Maanden
De vullständige Översicht steiht ünner: List von de Jupiter-Maanden
Jupiter hett na’t hüütige Weten (Stand: 30. Januar 2012) 66 bekannte Maanden. Disse Mannden warrt in verschedene Koppels indeelt.
In’t Johr 1610 harr Galileo Galilei mit sien nee Feernrohr sehen, dat de Jupiter veer grote Maande hett, de vundaag Galileische Maanden nöömt warrt. Dat sünd (vun binnen na buten) Io, Europa, Ganymed un Kallisto mit Dörmetern twüschen 3.122 un 5.262 km. Disse veer sünd ok de gröttsten vun de Jupiter-Maanden. Se kreist op Bahnen üm Jupiter, de dicht an’n Planet verloopt un blots wenig neegt sünd. Opdeckt weern se unafhangig vun Galilei ok vun Simon Marius. All annern Maanden – mit Utnahm vun Amalthea, de 1892 opdeckt weer – sünd eerst in’t 20. oder 21. Johrhunnert funnen worrn.
Io is bekannt dorför, dat he geoloogsch aktiv is. He wiest en stark utprägten Vulkanismus op, de ok för en dünne Atmosphäär ut Sweveldioxid sorgen deit. Dat warrt annahmen, dat Io en Iesenkarn un en Steenmantel hett. Jüst so en Opbo hett wohrschienlich ok Europa, man doröver warrt en ruchweg 100 km deepen Ozean ut Water vermoodt, de an de Böverflach vun en 10 bit 20 km dicken Iesschicht afslaten warrt.
Ganymed is de gröttste Maand in’t Sünnsystem. Ok hier warrt en Iesenkarn un en Steenmantel vermoodt, bito aver ok en Iesenmantel. Ganymed hett butendem en egen Magnetfeld. Kallisto besteiht wohrschienlich ut en Mischen vun Iesen un Steen, de vun en Iesköst övertogen is. Forschers hebbt op Kallisto Anteken för Kohlenstoff- un Stickstoffverbinnen opdeckt. Binnen in gifft dat wohrschienlich ok Schichten ut fletig Water.
Blangen de Galileischchen Maanden hett Jupiter noch veer annere Maanden, de sik op wenig neegte Bahnen dicht an’n Planet bewegt: Metis, Adrastea, Amalthea un Thebe. Mit Dörmetern vun 20 bit 131 km sünd de aver veel lütter. De Wetenschopplers gaht dorvun ut, dat de acht binneren Maanden to glieken Tiet entstahn sünd.
De Rest vun de Jupiter-Maanden sünd lütte Objekten mit en Dörmeters vun 1 bit 85 km, de wohrschienlich eerst later vun Jupiter sien Gravitatschoon infungen worrn sünd. Deelwies hebbt se noch vörlöpige Beteken, bit se vun de IAU ehrn offiziellen Naam kriegt.
Mit de Gravitatschoon vun’n Jupiter hett dat in de 1960er Johren ok de Komet Shoemaker-Levy 9 to doon kregen, so warrt dat vermoodt. Dordör is de Komet in en bannig elliptische Ümloopbahn (Exzentrizität > 0,99, Apojovium) dwungen worrn. De Komet is in’n Juli 1992 binnen de Roche-Grenz an’n Jupiter vörbiflagen un dorbi in 21 Stücken tweireten. Twee Johren later sünd disse Fragmenten op den Planeten stört.
Sichtborkeit
duum|Opnahm vun en Konjunkschoon vun Jupiter (links) un Venus (rechts) in’m März 2012. Foto:Bresson Thomas Jupiter kann nachts goot vun de Eer ut beobacht warrn un is mit bloot Oog to sehn. Vun sien gröttstmöögliche Helligkeit her is Jupiter – Na de Sünn, den Maand un de Venus – dat veerthellste Objekt an’n Himmel. Bi sünnere Kunstellatschonen vun de Planeten kann Jupiter sogor heller lüchten as de Venus. Ut dissen Grund weer de Planet ok al in de Antike bekannt. Een vun de eersten Lüüd, de den Jupitermit en Feernrohr bekeken hebbt, weer Galileo Galilei in’t Johr 1610. Dorbi hett he ok al de veer gröttsten Maanden vun’n Jupiter sehn, de vundaag na em as de Galileischen Maanden betekent warrt.
Ruumsonden na’n Jupiter
Jupiter is in’n Verloop vun de Johren vun de Ruumfohrt al mehrmols vun Ruumsonden besöcht worrn. Eenige vun de Misschonen weern dorbi gor nich op den Jupiter sülvst utricht, man hebbt em mit Hülp vun en Swing-by-Manöver to’n Gaumaken bruukt, üm dorna jemehr egentlichen Telen antostüern.
Pioneer
duum|Jupiter op en Bild, dat vun en Pioneer-Sond opnahmen worrn is. Pioneer 10 weer de eerste Ruumsond, de an’n Jupiter vörbiflagen is. Dat weer an’n 3. Dezember 1973 in en Afstand vun ruchweg 130.000 km. De tweete weer Pioneer 11, de an’n 3. Dezember 1974 bit op 43.000 km an de bövere Grenz vun de Wulkenschicht rankamen is. Disse beiden Sonden hebbt de eersten Biller ut de Neeg opnahmen, de aver noch en teemlich slechte Oplösung harrn. Wichtige Daten hebbt de Sonden ok över de Magnetosphäär sammelt.
Voyager
Voyager 1 is in’n März 1979 dör dat Jupiter-System flagen, veer Maanden later keem glieks Voyager 2 achteran. De beiden Voyager-Sonden hebbt vele ne’e Maanden vun’n Jupiter opdeckt un ok de Galileischen Maanden nipp unu nau ünnersöcht. To’n eersten mol künn de Vulkanismus op Io nawiest warrnun ok dat ringsystem vun’n Jupiter is dorbi opdeckt worrn. Bito hebbt de Sonden de eersten Opnahmen vun de Planetenatmosphäär ut de Neeg maakt.
Ulysses
De Sünnensond Ulysses is in’n Februar 1992 mit en Afstand vun ruchweg 450.000 km an’n Jupiter vörbiflagen. De Sond is bi dat Manöver ut de Even vun de Ekliptik rutsleudert worrn un hett en polare Ümloopbahn üm de Sünn inslahn. Bi de Gelegentheit hett se Daten vun de Magnetosphäär vun’n Jupiter sammelt. Biller vun den Planet hett se aver keen maken künnt,vunwegen dat keen Kamera an Boord weer.
Galileo
duum|De Rummsond Galileo bi’t Vörbereiden op den Start De NASA-Sond Galileo is de eenzige Ruumsond, de üm den Jupiter kreist is. De Ümloopbahn hett se an’n 7. Dezember 1995 inslahn na en Flaag vun üm un bi söss Johren. Al 1994 hett se op’n Weg Opnahmen maakt vun den Inslag vun den Komet Shoemaker-Levy 9, de op de Siet passert sünd, de vun de Eer weg weisen de. De Sond is söven Johr lang üm Jupiter kreist un is dorbi ok mehrere molen an de Galileischen Maanschen vörbiflagen. De Sond hett ünner annern Vulkanutbröök op Io beobacht, Henwiesen op den ünner Ies verstekenen Ozean op Europa funnen un de Wulkenbewegung vun Jupiter sülvst beobacht. Man, as de primäre Antenn vun de Ruumsond utfallen weer, künn blots noch en lütten Deel vun de oorsprünglich plaanten wetenschopplichen Daten na de Eer överdragen warrn.
Blangen den Orbiter harr de Galileo-Misschoon ok dat Utsetten vun en Lander vörsehn, de in de Atmosphäär induken un verschedene Daten över Temperatur, Druck, Windsnelligkeit un de cheemsche Tosamensetten sammeln schüll. De Kapsel is in’n Juli 1995 afsett worrn un an’n 7. Dezember 1995 mit en Snelligkeit vun 170.000 km/h in en Winkel vun 9° in de Jupiter-Atmosphäär intreden. Afbremst worrn is se vun en Hittschild un mit en Fallschirm, de sik dorna utklappt hett. An den Fallschirm hett se 57,6 Minuten lang Daten funkt un sik dorbi 160 km deep in de Atmosphäär bewegt. Denn is se vun den gresigen Druck tonichten maakt worrn. In de letzten Sekunnen hett se en Druck vun 22 bar un en Temperatur vun +152 °C optekent.
De Misschoon weer egentlich för 23 Maanden bit Dezember 1997 plant wesen, is aver dreemol verlängert worrn, vunwegen dat de Apparaten un de Andrief noch funkschoneert hebbt. Se is denn an’n 21. September 2003 in de Jupiteratmosphäär lenkt worrn, so lang noch Driefstoff dor weer un dat mit de Elektronik noch mööglich weer. Wegen de hogen Strahlendosis weer de Sond later villicht nich mehr to lenken wesen. Dorüm weer dor Gefahr, dat de Sond op den Maand Europa störten künnt harr un em so mit Bakterien vun de Eer verunreinigt harr. För tokamen Misschonen to’n Utforschen vun Leven op de Jupitermaanden weer dat en groot Problem wesen.
Cassini
duum|Projekschoon vun de Süüdhalfkugel vun Jupiter mit Hülp vun Cassini De Ruumsond Cassini-Huygens, de op’n Weg na’n Saturn weer, is Enn 2000/Anfang 2001 dör dat Jupitersystem falgen un hett dorbi veel meten un opnahmen. Dat weer to de glieken Tiet, as Galileo ok noch in’n Jupiter-Ümlopp weer. To’n eersten mol künn dor de Magentosphäär mit twee Ruumsonden togliek ünnersöcht warrn. Den lüttsten Afstand harr Cassini-Huygens an’n 30. Dezember 2000 mit ruchweg 10 Mio. Kilometers. Dorbi hett de Sond eenige hoochoplöste Biller vun’n helen Planet maakt.
New Horizons
De Ruumsond New Horizons is op’n Weg na’n Pluto in’n Februar/März 2007 an’n Jupiter vörbiflagen. Den lüttsten Afstand harr se an’n 28. Februar 2007 mit üm un bi den 32-facken Jupiter-Ṛadius. De Sond schüll ünner annern op Wulkenbewegen achten. Se hett Biller vun den Planet un sien Ringsystem maakt un dat Magnetfeld vermeten.
Tokamen Misschonen
duum|Reeknersimulatschoon vun de Ruumsond Juno vör den Jupiter An’n 5. August 2011 hett de NASA de Ruumsond Juno na’n Jupiter afschickt. Se schall na en Flaagtiet vun 5,2 Johren in en polare Ümloopbahn mit en Periapsis vun 5.000 km swenken. Se hett denn en Ümlooptiet vun ölven Daag. De Misschoon is op en Duer vun een Johr utleggt un schall 33 Ümlööp ümfaten. Dat Teel vun Juno is dat Utforschen vun’t Magnetfeld un vun de Atmosphäär. En Sünnerheit vun Juno is de Energieborn: Dat is de eerste Ruumsond na de buteren Planeten, de vullstännig över Solarnergie bedreven warrt.
Na’t Opdecken vun den Waterozean op den Maand Europa sünd de Planetenforschers nu düchtig intresseert, den Iesmaand nauer to ünnersöken. Dorför is bi de NASA de Misschoon Jupiter Icy Moons Orbiter (JIMO) utklamüstert worrn. De Sond schüll 2017 losflegen. As Energieborn weer en Karnreakter vörsehn. Teel weer, de dree groten Iesmaanden Kallisto, Ganymed un Europa na’nanner to ümkreisen un mit Hülp vun en stark Radar un annere Instrumenten to ünnersöken. De Finanzeren vun JIMO is aver 2005 instellt worrn wegen vele technische Lasten un de Kumplexität vun de Misschoon.
För 2020 hebbt de NASA un de ESA de gemeensome Europa Jupiter System Misschoon/Laplace vörslahn, bi de tomindst twee Orbiters vörsehn sünd. De schüllt op Ümloopbahnen üm Europa un Ganymed inswenken un dat hele Jupitersystem utforschen.
Kulturhistorie
duum|[[Allegorie|Allegoorsch Dorstellen vun Jupiter as Herrscher över de Deerkreisbiller Fisch un Schütt; vun Sebald Beham, 16. Johrhunnert.]] Dör sien grote Helligkeit weer Jupiter al in’t Öllerdom in de eersten Hälft vun’t drüdde Johrdusend vör Christus in’t Olle Ägypten ünner den Naam Hor-wepesch-taui bekannt. In Mesopotamien weer he as Sag-me-gar un vun de Babyloniers later as mulbab-bar (Witten Steern) mit den Gott Marduk glieksett. De Naam Jupiter geiht op dat proto-indoeuropääsche *dyeu ph2ter torüch, wat soveel as Gottvadder bedüüt.
In de Astrologie steiht Jupiter ünner annern för Expansion, Glück, Religion un Philosophie. Toordent sünd em dat Element Füer, de Deerkreisbiller Schütt un Fisch un dat 9. Huus. Ut de Toorden vun Jupiter to Glück un Frohsinn hett sik över dat latiensche Woort iovialis („höört to Jupiter“) dat Woort Jovialität afleidt.
Burchard Christoph von Münnich
Burchard Christoph Graaf von Münnich (* 19. Mai 1683 in Neenhuntorp in de Graafschop Ollnborg; † 16. Oktober 1767) in St. Petersborg in Russland) weer en düütschen Ingenieur, Politiker un Generalfeldmarschall. He deen toeerst in de franzöösche Armee. Later stünn he in Deensten vun Hessen-Kassel un vun Russland.
Friedrich II. vun Preußen meende, he weer „de Prinz Eugen von de Russen“, Katharina II. nöömde em as „den Vadder von dat russische Riek“, un in den Romaan von Melchior Vischer ward he as „Ingenieur, Feldherr und Hochverräter“ betekent. He weer de Söhn von den Diekvogt Anton Günther von Münnich, de up den Mönnikhoff Neenhuntorp bi Berne läävde un wegen siene Verdeenste um den Diekbo an de Werser un an de Hunte von den däänschen König in den Grafenstand hieft woor.
Leven
Burchard Christoph leerde al as Jung’ all de Arbeit un Sorgen um Dieken, Siele un Schlengen gründlich von sienen Vadder kennen. Darna woord he Offizier un nehm unner Prinz Eugen an den Spaanschen Arvenkrieg deel. Siene Waterbo-Kennisse kemen em goot topass, as he vun den Hessen-Kasselschen Landgrafen Karl den Updrag kreeg, enen Kanal vun den sien nee Stadt Sieborg na Kassel hen to boen. Korte Tiet weer he as Generaal in Deensten von den sassisch-polnischen König August, un denn mellde he sik in Petersborg bi den Zar Peter den Groden. De stellde em as Generalleutnant un Baas von all siene Festungs- un Waterbowarken in. Münnich bode den Ladoga-Kanaal. Dat weer domaals en Wark, över dat de ganze Welt sik wunnern muss. Mit 49 Jahr woor he Generalfeldmarschall, broch dat russische Heer in de Reeg, nehm de Sassen, Polen un Franzosen de Stadt Danzig af, joog de Törken ut Russland herut un woor in den russischen Grafenstand upnahmen. Bi den Striet um de Fraag, well de neegste Zar weern schull, woor he Premierminister. Aver bold darna leet de Zarin Elisabeth I. em wegen Hoochverraat to’n Dood veroordelen. De Dodesstraaf woor in levenslängliche Verbannung na Sibirien umwannelt. Na 20 lange Jahren keem he wedder free. As he al 79 Jahr oolt weer, settde Katharina II. em noch eenmaal as Generaaldirektor von all russische Havens un Kanaals in. Na Neenhuntorp un Ollnborg, wor he sik den Christoffer-Hoff kofft harr, keem he nich mehr hen. He sturv mit 84 Jahr un woor up sien Goot Luna bi Dorpat bisett. In de Petersborger Eremitage steiht ene Büst von den Mann, den sien Naam vele Russen, aver man wenig Ollnborgers kennt.
Ramßel
duum|Luftbild von dat Dörp mit de Kark (2013) duum|Luftbild von dat Gewarvrebeed Ramßel-Noord (2013) Ramßel is en Dörp in de Gemeen Seevdaal in’n Landkreis Horborg, Neddersassen.
Geografie
Ramßel liggt an’n Noordrand von de Lümbörger Heid en poor hunnert Meter in’n Oosten von dat rechte Över von de Seev.
De Naveröörd sünd Maschen un Host in’n Noorden, Ohlendörp in’n Oosten, Thieshoop un Braackel in’n Süüdoosten, Marxen in’n Süüdwesten, Bendsdörp un Harmsdörp in’n Westen un Helmsdörp un Lindhost in’n Noordwesten.
Historie
Ramßel kummt för dat Johr 845 toeerst in de Oorkunnen vör. In dat Johr hebbt de Wikingers de Hammaborg (ut de later dat hüdige Hamborg worrn is) överfullen. De Arzbischop von Hamborg, Ansgar, is flücht un hett de Reliquien ut Hamborg mitnahmen. He hett denn in Ramsolan, wat em en Fro mit’n Naam Ikia schenkt harr, dat Klooster Ramßel stift un de Reliquien von Sixtus un Sinnitius dor verwohrt. Disse Bericht stammt aver eerst ut de Gesta Hammaburgensis ecclesiae pontificum von Adam von Bremen, de eerst över 200 Johr later schreven worrn sünd.
Dat nächste Maal keem dat Klooster Ramßel denn 937 in de Oorkunnen vör.