cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gesina
Oostfreesland un de annern Plattdüütschen
Ut Gese oder Gesa sünd denn de Naams Gesina, Gesine un Gesche wurrn. Dat keem vunwegen dat Anbacken vun een Suffix. Bi Gesche weer dat dat Anbacksel -ke, wat ganz faken bruukt wurrn is to'n lütter maken (Diminutiv). So keem denn de Naam Geske tostann. Mit de Tiet is dor denn Gesche vun wurrn. Bi Gesina oder Gesine is dor dat Enn -ina anbackt wurrn. Dat is woll bloß een Enn, wat wiesen schall, dat dat een Deern is, de düssen Naamen driggt. Vunwegen dat in Oostfreesland de Ennen up -a besunners begäng sünd, un weil in Oostfreesland ok hüdigendags noch de korte Form vun Gesina Sina as Naam för Deerns bruukt warrt, is antonehmen, dat düsse Naam in Oostfreesland upkamen is un sik denn vun dor ut utbreet hett öber de annern plattdüütschen Länner. Dorbi is dat -a an'n Enn uttuuscht wurrn gegen dat -e. Dat sütt so ut, as wenn de Naam Gesine later up'n platten Lanne (man ok in de Stadt) een betern un vörnehmern Klang harrt hett, as de ole Naam Gesche.
Ultravigelettstrahlen
Ultravigelettstrahlen( kort UV, Ultravigelett oder UV-Licht, in de Ümgangsspraak ok Swartlicht) is en Deel vun’t elektromagneetsche Spektrum, wat de Minsch sehn kann. De Bülgenläng vun de UV-Strahlen is körter as dat Licht, wat dat Oog vun’n Minsch noch worhnehmen kann, man länger as Röntgenstrahlen.
De Beteken Ultravigelett bedüüt „achter dat vigelett“ un kummt ok dor at UV-Spektrum, vun wegen dat dat UV-Spektrum mit körtere Bülgenlängen anfangt, as dat Oog jüst noch as blauvigelette Klöör wohrnehmen kann.
thumb|upright=1.75|Ultravigelett-Strahlen leegt in Spektrum links blangen dat sichtbore Licht
Spektrum
Dat ultravigelette Spektrum reckt vun Bülgenlängen vun 1 nm bit 380 nm. Ümrekent in Frequenzen is dat dat glieke as vun 789 THz (380 nm) bit 300 PHz (bi 1 nm)
Na DIN 5031, Deel 7 warrt ultravigelette Strahlen in UV-A, UV-B un UV-C ünnerdeelt. Man buten de DIN-Norm gifft dat mehrere Ünnerdleen, de sik deelwies översniedt un nich akkerat defineert sünd. Dat gellt sünners för den bioloogschen un dermatoloogschen Andeel. De Tabell is, wat de Begrepen un de energeetsche Toorden angeiht, direkt na de DIN 5031 anleggt.
För de UV-Strahlen mit Bülgenlängen ünner 300 nm is in de Fotolithographie un in de Lasertechnik de Begreep „deep Ultravigelett“ (DUV) begäng. Ünner 200 nm is UV-Strahlen so kortbülgig oder energieriek, dat se vun molekularen Suerstoff (O2) absorbeert warrt, de dorbi in twee fre’e Suerstoffradikalen splitt warrt, de mit wietere Suerstoffmolekülen reageert. Dorbi entsteiht Ozon (O3). Dat bedüüt, dat sik ultravigelette Bülgen mit Bülgenlängen ünner 200 nm blots ünner Schuulgas utbreden künnt. Noch körtere UV-Strahlen ünner 100 nm breedt sik blots noch in’t Vakuum ut – dorüm ok de Beteken „Vakuum-Ultravigelett“.
Opdecken
Dat Opdecken vun ultravigelette Strahlen keem teemlich gau na de eersten Experimenten mit’t Swartmaken vun Sülversolten in Sünnlicht. In’t Johr 1801 hett de düütsche Physiker Johann Wilhelm Ritter faststellt, dat sünners Strahlen achter dat vigelette Enn vun’t sichtbore Spektrum bannig egent weern, Sülverchloridpapeer swart to maken. He hett de Strahlen toeerst „de-oxidierende Strahlen“ nöömt, üm op jemehr cheemsche Wirken hentowiesen un jem vun de infraroten „Warmsstrahlen“ an’t annere Enn vun’t Spektrum aftogrenzen. Bit in’t 19. Johrhunnert sünd UV-Strahlen as „cheemsche Strahlen“ betekent worrn, man vundaag warrt blots noch de Begrepen „Infrarootstrahlen“ un „Ultravigelettstrahlen“ bruukt, üm de beiden Strahlenorden to beteken.
Anfang vun’t 20. Johrhunnert is de Heelwirken vun UV-Licht opdeckt worrn. De öösterrieksche Dokter Gustav Kaiser (1871-1954), de sik in Würzborg mit Studien vun de Elektrotherapie befaat hett, vertell in de Vullversammeln vun de Sellschop vun de Dokters vun Wien in’n Februar 1902 över en Versöök, den he mit en UV-Gleihlamp an sik sülvst vörnahmen hett. Dorbi hett he mit Spood en Wunn, de nich helen wull, wedder gesund kregen. En Patienten, de swoor an Tuberkoloos krank weer, schall na den vörliggen Bericht mit dat „blaue Licht“ in veer Weken heelt worrn wesen. Andreven dör dissen Spood hett Kaiser sien Versöken mit en Holllins op Huutkrankheiten utwiet un kreeg ok dorbi gode Resultaten. Dorvun hett he afleidt, dat UV-Strahlen Kemen un Krankmakers doodmaken deit.
Borns för UV-Strahlen
duum|upright=1.5|Ännern vun de Intensitätsopdeelen vun de Sünnstrahlen dör de Eerdatmosphäär, sünners de UV-Strahlen Bi thermische Strahlen warrt de Andeel vun de UV-Strahlen dör dat Plancksche Strahlengesett un dat Wiensch StrahlengesettWiensche Schuuvgesett bestimmt. Dör anregte Elektronen kann ultravigelette Strahlen tüügt warrn, wenn jemehr Energier höger as 3,3 Elektronenvolt bedriggt. Dat is ok to’n lütten Deel al de Fall bi de Temperatur vun Gleihwenneln vun Gleihlampen. Sünners Halogen-Gleihlampen sennt dorüm al en lütten Andeel UV-Licht ut.
Natürliche Borns
miniatur|left|Polarlicht över’n Noordpool vun’n [[Jupiter (Planet)|Jupiters, in’t UV-Spektrum opnahmen vun’t Hubble-Teleskop.]] Ultravigelette Strahlen kamt in de Sünnstrahlen vör. Vun wegen de Absorpschoon in de Atmosphäär (vör allen in de Ozonschicht) is dat aver vör allen blots de UV-A un UV-B-Andeel mit Bülgenlängen över 300 nm bit na de Eerdböverflach dör. Sünnere Gasen, allen vöran de so nöömten FCKW, schuuvt dat Gliekgewicht in de Ozonschicht un föhrt to dat Ozonlock. Dordör stiggt de Intensität vun de UV-B-Strahlen op de Eerdböverflach an.
Ok annere kosmische Objekten as Pulsaren, hoochanregte Gasmassen un ok de meisten Fixsteerns sennt UV-Licht ut. Ok dat Polarlicht bargt ultravigelette Strahlen. Wietere natürliche UV-Borns op de Eer sünd Gewidderblitzen un St.-Elms-Füer.
Künstliche Borns
Ultravigelettstrahlen künnt ok künstlich tüügt warrn. Faken warrt dat mit en Quecksülverdamplamp maakt:
Wesselwirken
Ünner en Bülgenlän vun ruchweg 200 nm is de Energie vun en enkelt ultravigelett Lichtquant groot noog, üm Elektronen ut Atomen oder Molekülen ruttoslahn, jem also to ioniseeren. Dorüm warrt kortbülgige UV-Strahlen ünner 200 nm ok to de ioniseeren Strahlen tellt, jüst so as Gamma- oder Röntgenstrahlen.
Physik
Dör normal Finsterglas geiht UV-Licht to’n gröttsten Deel nich dör. Dat gellt vör allen för UV-Strahlen mit korte Bülgenlängen (UV-B und UV-C), wiel UV-A dör Finsterglas dörgeiht. Quarz is dorgegen för dat hele UV-Spektrum transparent. Dat Transparenz verhollen is ünnerscheedlich: bi normal (Natron-Kalk)-Glas geiht Ultravigelettstrahlen ünner 320 nm nich mehr dör, Borosilikatglas (Jenaer Glas) dorgegen lett UV-Licht bit ruchweg 290 nm dör. Strahlen mit noch körtere Bülgenläng schient ahn Hinnern dör natürliche oder künstliche Quarzkristallen un ok dör Quarzglas (Kieselglas) dör. UV-Licht körter as 200 nm transmitteert nich mehr dör natürlichen Quarz oder normale Q!uarzglas, vun wegen dat dor Titan binnen is. Üm disse korte UV-Strahlen dörtolaten warrt synthetisch tüügt hoochrein Quarzglas bruukt (to’n Bispeel för ozontügen UV-Lampen to’n Opbereiten vun hoochrein Water.) För noch körtere Bülgenlängen bit rünner op 45 nm warrt eenkristallin Kalziumfluorid bruukt.
Kortbülgige Ultravigelettstrahlen mit hoge Intensität maakt Glääs un optische Komponenten drööv. An optische Bodelen (t. B. för Excimerlaser) warrt dorüm hoge Anspröök an de Reinheit stellt.
UV-Licht reegt vele Stoffen to Floureszenz an. Butendem kummt bi Ultravigelett de butere Fotoeffekt an all Metallböverflachen vör. De warrt in Photomultipliers t. B. an Szintillatschoonsdetekters nütt.
Chemie
Ultravigelettstrahlen is in de Laag orgaansche Binnen to splitten, aver ok ne’e to tügen. UV kann de Vernetten vun Monomeren anstöten oder orgaansche Verbinen tonichten maken. To’n Bispeel warrt vele Kunststoffen vun UV-Strahlen angrepen. Se warrt denn drööv, sprock oder verfallt.
Suerstoff warrt dör kortbülgige UV-Strahlen ünner 200 nm in atomaren Suerstoff opsplitt, wobi dat to’n Billn vun Ozon un en ganze Reeg vun opfolgen Reakschonen kummt (kiek ok: Ozonschicht).
Biologie
Ofschoonst de UV-Strahlen de ioniseeren Strahlen mit de sietsten Energie is, kann se för den Minschen un annere Organismen liekers doch gefährlich warrn. Ok UV-Licht mit gröttere Bülgenläng kann al cheemsche Binnen vun orgaansche Molekülen opsplitten. Dat is dorüm anbröcht, dat een mit hoge Verantwoortung mit Sünnlicht (Sünnschuul) oder mit technische UV-Bonrs ümgeiht. Ut den Grund is dat ok ümstreden, dat Lüüd faken in en Solarium gaht.
Ultravigelett-Strahlen wirkt na de folgen Opdelen:
Johann Jehle
Johann Jehle is de Naam von
* Johann Alois Jehle, düütschen Offzeer,
Ultravigelettstrahlen
Biologie
Sünners oppassen mutt een aver, wenn de Ogen UV-Strahlen afkriegt. Ultravigelettstrahlen föhrt to en Sweer vun de Binnhuut un kann de Hoornhuut drööv maken. Bi’t Lichtbagenhandschweißen to’n Bispeel mutt dorüm jümmer en Schweißblenn bruukt warrn. Kortbülgige UV-Strahlen kann teemlich gau de Ogen kaputt maken un bit to Blindheit föhren. Dör Licht bagens oder ok Funkenstrecken warrt en breed Spektrum vun dulle UV-Strahlen tüügt. Dör Anwennen ahn Schuul (apen liggen Delen vun’n Lief) kann dordör al na wenige Minuuten de Huut verbrennen jüst so as bi’n Sünnbrand. De Huut föhlt sik dorbi dröög an un spannt. Dorbi künnt Verbrennen vun’n 1. Grad (Rode Huut) bit to’n 2. Grad (Billen vun Blasen) vörkamen.
Schadens op lange Sicht as Huutkrebs, Huutöllern oder Katarakt künnt ok vörkamen, wenn de Erythemswell nich överschreden warrt, man de Bestrahlen faken passeert. Huut un Oog nehmt jede UV-Strahlen wohr – ok de, de nich över de Erythemswell liggt.
DNA-Schaden för UV-Licht entsteiht denn, wenn sik twee naverte Thyminbasen kovalent mitenanner verbinnt un sik en Thymindimer billt. Disse Dimeren hinnert de Replikatschoon oder lööst Mutatschonen ut. Dör dat Enzym Fotolyase un Licht künnt disse Dimeren wedder splitt un de DNA dormit wedder heelmaakt waren. Bi all Plazentadeerten – also ok bi’n Minsch – is de Funkschoon vun de Fotolyase in’n Verloop vun de Evolutschoon dör dat Nukleotid-Exzisions-Reparatursystem (NER) övernahmen worrn. Bi Kinner, de an de Krankheit Xeroderma pigmentosum liedt, hebbt en Defekt vun de Reparaturenzymen vun’t NER. Dordör verdrägt se afsluut keennatürlich Sünnlicht („Maandschienkinner“). Patienten vun disse Krankheit kriegt, wenn se de natürliche UV-Strahlen utsett sünd, düütlich gauer maligne Huuttumoren as Minschen, de dissen Enzymdefekt nich hebbt.
De UV-Index is en internatschonal fastleggte Meetgrött, de de sünnbrandwirksome solare Bestrahlstärk beschrifft. To’n Vörrutseggen un Wahrschau Geven warrt de UV-Index as gröttste to vermoden UV-Index (max. UVI) angeven. De hangt af vun de geograafschen Laag un de Hööch as ok vun de Johrestiet un de Wederlaag.
Lichtborns
duum|upright|Fluoreszeeren Spermasporen Ultravigelett is de primäre Emisschoon in Lüchtstofflampen, wirksome witte Lichtborns, bi de de Ultravigelett-Emisschoon vun en Gasentladen vun Quecksülverdamp to’n Anregen vun in’t sichtbore Spetrum fluoreszeeren Lüchtstoffen nütt warrt.
Ok annere Gasentladungslampen bargt mitünner Lüchtstoffen, de’t Weddergeven vun Klören beter maken schüllt, dordör dat se mit den UV-Strahlenandeel vun’t Entladen anregt warrt. Witte Lüchtdioden bruukt dorför aver en blau lüchten Chip un dör blau anregbore Lüchtstoffen.
Bi so nöömte Daglichtlampen un Vullspektrumröhren (de Beteken wesselt mit’n Hersteller) warrt en Lichtspektrum afegeven, dat möötglichst so as dat natürliche Sünnlicht wesen schall, wat Infraroot un ok UV-Strahlen mitinsluten deit. Dat schall ok in Binnenrüüm för en mööglichst natürlich Licht sorgen (kiek ok Ergonomie). De Mengde vun de UV-Emisschoon is dorbi för de Gesundheit nich gefährlich.
Swartlicht
duum|upright|Maleree in’t Gesicht mit fluoreszeeren Farv „Swartlicht“ is en Utdruck för UV-A-Strahlen in de Ümgangsspraak. Tüügt warrt dat in:
Swartlicht warrt vör allen in Diskotheken oder för Showeffekten insett un wirkt blots in Rüüm, de düster sünd. De Strahlen reegt fluoereszeeren Stoffen to’n Lüchten an, as to’n Bispeel de optische Opheller ut vele Waschmiddels an witte Boomwull, Fluoreszenzfarvstoffen, witt Pigment, dat eenige Papeersorten tosett warrt, oder Mineralen. Anwennt warrt dat ok in de Mineralogie oder för Swartlichttheater oder ok to’n Sichtbormaken vun Sekerheitsteken, t. B. op Dokumenten (Fohrschiens, Utwiesen), Geldmiddel (Euro-Geldschien) oder „Neon-Stempel“ as „Intrittskoort“ to’n Bispeel bi Kunzerten.
Scholen
UV-Strahlen könnt ok to’n Prüfen bruukt warrn, wenn Lüüd schoolt warrt, üm Stoffen dör de Fluoreszenz to markeren:
Analyys
duum|En Calcit-Mineral bi a) Sünnlicht un b) UV-Licht
Desinfekschoon
duum|En Nedderdruck-Quecksülverdampröhr maakt mit kortbülgige UV-Strahlen Kemen tonichten Ultravigelettstrahlen warrt to’n Behanneln vun Water, Luft un Böverflachen gegen Kemen un Krankmakers insett. Vun wegen de Snelligkeit vun de Reakschoon – Mikroorganismen warrt in Brookdelen vun’n Sekunn utschalt – künnt mit UV-Licht nich blots Böverflachen behannelt warrn, man ok bewegliche Stoffen as Water oder sogor Luftströöm in en Klimakanal. As dat noch keen Laminar-Flow-Anlagen för Reinrüüm geev un ok noch nich so massig mit Desinfekschoonsmiddel arbeit weer, as dat vundaag tyypsch is, weern in Krankhüüs swacke UV-Strahlers begäng, de duersom in Bedrief weern, üm de Keemtall siet to hollen. Disse olle technik künn in tokamen Tieten wedder nödig warrn, vun wegen dat sik in tonehmen Tall Antibiotika-Resistenzen vun Krankmakers billt, de veel in Krankenhüüs to finnen sünd. Bi de Desinfekschoon mit UV-Strahlen künnt sik Resistenzen dör Mutatschonen nich utbilln.
Vundaag is de Methood vun’t Opbereiden vun Drinkwater mit UV-Strahlen al teemlich verbreedt. De Tall vun de Krankmakers in’t Water warrt dormit wirksom minnert in Afhangigkeit vun de Dosis vun’t Bestrahlen. Dorbi is dat grundsätzlich nich nödig, cheemsche Stoffen totosetten. Sünners Krankmakers as to’n Bispeel Cryptosporidien, de mit Chlor nich bitokamen is, künnt dör UV-Licht utschalt warrn. De Smack, Röök oder de pH-Weert vunvt Water warrt dorbi nich ännert, wat en groten Ünnerscheed is to de cheemschen Behanneln vun Drink- oder Prozesswater.
För de UV-Desinfekschoon warrt allgemeen Nedderdruck-Quecksülverdamplampen insett, mitünner ok Middeldruckstrahler, de Strahlen mit de Bülgenläng 254 nm afstrahlt. Körtere Bülgenlängen (< 200 nm) maakt all orgaansche Stoffen in’t Water tonichten un warrt för de Produkschoon vun hoochrein Water bruukt.
Lockmiddel
Planten lockt mit sünnere Deelen vun de Blööt Insekten an. Eenige Deerten, as to’n Bispeel de Immen un de Hummeln künnt invt UV-Rebeet kieken. De Blöten hebbt faken binnen un buten ünnerscheedliche en ünnerscheedliche Reflektivität för Ultravigelett. Dordör finnt Immen jümmer de Mitt vun de Blööt, ok wenn de in’t sichtbore Licht eenklöört is.
In Lichtfallen för Insekten warrt UV-rieke Lichtborns bruukt. Lichtfallen warrt insett, üm Schadenmakers to bekämpen un üm in de Forschung Orden to bestimmen un to tellen.
Stratenlampen mit hogen Blau- un Ultravigelettandeel (Quecksülverdamplampen) teht Insekten un ännert so dat bioloogsche Gliekgewicht. Undichtigkeiten föhrt to en högeren Opwand bivt Instandhollen. Vun de Insekten warrt butendem Fleddermüüs antogen, de dordör in’t Stratenverkehr to Schaden kamen künnt.
Simón Bolívar
Simón José Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar Palacios y Blanco (* 24. Juli 1783 in Caracas, Neegranada, hüüt Venezuela; † 17. Dezember 1830 in Santa Marta, Kolumbien) weer en süüdamerikaansch Unafhängigkeitskämper.
Simon Bolivar weer de Vörkämper un Föhrer för de Unafhängigkeit vun Südamerika. Na enen langen Militärfeldtog unner sien Leit wurrn Kolumbien (1819), Venezuela (1821), Ecuador un Peru (1822) unafhängig vun Spanien.
Vele Plätz, Straten un Alleen in ganz Süüdamerika dreegt den Naam vun Bolívar, un överall gifft dat Statuen von em. Sogar en Land dreegt em to Ehren sien Naam, Bolivien.
Kommun Stevns
De Kommun Stevns is ene Gemeend in de Region Seeland in Däänmark. Se hett 21.828 Inwahners (Stand 2007) op en Rebeet vun 250,19 km². De Sitt vun de Verwalten is in Store Heddinge.
Historie
De Kommun is an’n 1. Januar 2007 mit de Kommunalreform in Däänmark ut de Kommunen Vallø un Stevns nee billt worrn.
Conrad Christian Schlüter
Conrad Christian Schlüter (* 17. August 1715 in Wasra; † 19. Oktober 1770) weer en düütschen Verwaltungsbeamten.
Schlüter is 1715 in Wasra boren. He weer Amtschriever in dat Amt Neenborg un is dor 1758 Amtmann worrn. Tosätzlich weer he dor ok Tollverwalter. Amtmann is he bet to sien Dood 1770 bleven. In disse Tied hett sik 1764 bet 1769 ok Johann Wilhelm Schmid as Huuslehrer in’n slüterschen Huusholt in Neenborg ophollen.
He hett an’n 29. August 1747 in Neenborg Margareta Dorothea Pauli (15. Juni 1723–8. Dezember 1803) freet. De beiden harrn ünner annern den Söhn Georg Friedrich Schlüter (20. Juli 1748–16. Januar 1806; Amtmann).
Coen Dillen
rechts|duum|Coen Dillen Coenraad „Coen“ Hendrik Dillen (* 5. Oktober 1926 in Eindhoven, Nedderlannen; † 24. Juli 1990 in Goes, Nedderlannen) weer en nedderlannsch Footballspeler.
Dillen fung in dat Öller vun 11 Johren bi den Vv Brabantia in Eindhoven mit dat Footballspelen an. 1941 gung he to’n eersten Mal to PSV Eindhoven un speel dor bit 1946. Ansluutend gung he torüch to Brabantia, bevör he 1949 sluutend weer to’n PSV torüch gung. Dor bleev he denn bit 1961.
Wiel sien Tiet bi den PSV hett he in 328 Spelen 287 Doren schaaten. In de Saison 1956/57 wurr he mit 43 Doren in de nedderlannsch Liga best Doorjäger vun Europa un stell den bit hüüd gültigen Doorrekord in’n nedderlannschen Football up. Nah sien Tiet bi den PSV Eindhoven speel he noch twee Johren bi Helmondia 55, bevör he sien aktiov Loopbahn afsluuten dee.
Tüschen 1954 un 1957 hett Dillen fief Lännerspelen för de nedderlannsch Natschonalmannschap bestreeden, in de he veer Doren schaaten hett.
Nah sien aktiv Footballerloopbahn weer he noch twee Johren lang as Trainer vun den Amateurvereen RKSV Nuenen tätig.
Étréchy
Étréchy betekent
Boothby
Boothby is de Familiennaam von
Strasbourg
Strasbourg betekent
Lliboutry
Lliboutry is de Familiennaam von
Lliboutry betekent ok
Martin Jehle
Martin Jehle is de Naam von
Friedrich Wilken von Reden
Friedrich Wilken von Reden (* 1705; † 1789) weer en düütschen Verwaltungsbeamten.
Von Reden is 1705 as Söhn von Elisabeth, borene von dem Busche († 1. März 1748), un Franz Johann von Reden (1679–1758) boren. Sien Broder weer Johann Wilhelm von Reden.
He is 1742 Oberhauptmann von dat Amt Ahlden worrn un weer von 1746 af an as Landdrost in Ahlden tostännig för de Ämter Ahlden, Wasra un Rethen.
Von Reden hett an’n 24. April 1742 in Hannover Louise Bernhardine von Lenthe (19. Juni 1725–14. Februar 1804) freet.
Böning
Böning oder Boening is de Familiennaam von
Kiek ok bi: Böhning, Boning.
Cambiaghi
Cambiaghi is de Familiennaam von
Cuves
Cuves betekent
Rasidi
Rasidi is de Familiennaam von
Jakob Jehle
Jakob Jehle is de Naam von
Gjellerup
Gjellerup betekent
David Chandler
David Chandler is de Naam von
Gjellerup
Gjellerup is de Familiennaam von
Kiek ok bi: Gellerup.
David Chandler
* David Chandler (1944–2017), US-amerikaanschen Chemiker,
George Chandler
George Chandler is de Naam von
* George Chandler (1898–1985), US-amerikaanschen Schauspeler,
Ministerium för Huusbo (Belize)
Dat Ministerium för Huusbo is en Ministerium von de Regeren von Belize. Dat hett sien Seet in dat Sir Edney Cain Building an de Melhado Parade in Belmopan.
Historie
Dat Ministerium för Huusbo hett över de Johren en ganze Reeg Ministers beleevt un is jümmer wedder nee tosneden un mit annere Themenfeller kumbineert worrn.
Llandudno
Llandudno betekent
National Reform Party
National Reform Party betekent
* National Reform Party, Partei in Belize,
The Hunt for Red October (Film)
The Hunt for Red October (op Platt so veel as „De Jagd op Root Oktober“; dt. Titel:Jagd auf Roter Oktober) is en Literaturverfilmen un den gliek nöömten Roman un Bestseller vun Tom Clancy. John McTiernan weer de Speelbaas vun den 1990 dreihten Film. De Inholt wickt an enige Steden bannig vun de Bookvörlaag af.
Inholt
De Film speelt to de Tiet vun’n Kollen Krieg. De Sowjetunion kann wiel den Kollen Krieg de Proportschonen in’t Wettrüsten mit de USA to jemehrn Vördeel schuven. Dat Atom-U-Boot „Root Oktober“ – en fiktiven Ümbo vun de Typhoon-Klass, de dat würklich gifft – warrt mit en magnethydrodynaamschen Andriev utrüst, de nich to höörn un dör passiv Sonar so goot as nich mehr to optospören is. Dordör warrt de „Root Oktober“ to’n ideale Wapen för’n eersten Angreep. De Kaptein vun dat Schipp is de Litaue Marko Ramius. Sien Plaan is, noch wiel de Jumfernfohrt mit dat mit Atomwapen utrüste U-Boot un en poor inweihte Offizeren in de USA övertolopen.
Op de Jumfernfohrt warrt dat Schipp vun’t US-amerikaansche Jagd-U-Boot USS Dallas opspört un verfolgt. Man na’t Ümschalten op den luutlosen Andriev kann de Rode Oktober nich wieter oordt warrn. Ramius vertellt sien Offizeren, dat he sienen Plaan övertolopen, schriftlich an de Sowjet-Regeren mitdeelt hett, üm dat he en Torüchtehn hinnern will. De Sowjetunion maakt foorts ehr Flott klor un gifft Order, de Rode Oktober aftofangen un gifft gliektietig Wohrschau an de US-Regeren, dat Ramius vör hett, de USA antogriepen. Grote Delen vun de amerikaanschen Regeren glöövt an dissen Swinnel, man de CIA-Analyst Jack Ryan is dorvun övertüügt, dat de sowjetsche Kaptein wohrhaftig överlopen will. He versöcht, vun Boord vun de Dallas, de dat flüchtige U-Boot doch wedder op’t Sonar kregen hett, Kuntakt to Ramius optonehmen.
Mit Periskopen, Morsesignalen un Pings gifft Ramius Signal, dat Ryans Theorie richtig is un snackt en Steed af, woneem se sik drapen wüllt. As se dor ankamen sünd, wiest Ramius sien leidenden Ingenieur an, en Reakterunfall vörtotüüschen, üm dat de Mannschop vun Boord geiht. De US-amerikaansch Fregatt USS Reuben James kummt in de Neeg un deit so, as wenn se de Rode Oktober bescheten deit un nimmt de Mannschop an Boord. För de Seelüüd warrt op disse Wies de Illusion tüügt, dat dat U-Boot ünnergahn is.
In de glieke Tiet maakt sik Ryan mit Help vun en Deep Submergence Rescue Vehicle (DSRV) vun de Mystic-Klass mit annere amerikaansche Offizeren op’n Weg, üm mit Ramius to verhanneln. Jüst as se anfungen hebbt kummt en sowjetisch U-Boot dorto, dat de Rode Oktober verfolgt hett un nu anfangt, dat Boot antogriepen. Dör kloke Manövers vun de Dallas un vun de Root Oktober warrt de Verfolger aver dör sien egen Torpedo tonichten maakt. De in de Nootfallbööd sitten Mannschop warrt to de glieken Tiet vun de Fregatt opnahmen un glöövt, as dat ünner Water to de Explosion kummt, dat de Root Oktober vernicht worrn is.
Ryan un Ramius föhrt in’n Ansluss doran mit de „Root Oktober“ in den Penobscot River in Maine an de Oostküst vun de USA. Dor warrt dat U-Boot versteken, bit dat en egent Dock in de Laag is, dat Schipp optonehmen.
Utteken
De Film is mit dree Filmpriesen uttekent worrn un is för noch mol söss Priesen vörslahn wesen:
Morrow County (Ohio)
Morrow County is en Kreis (County) in’n US-Bundsstaat Ohio. He hett 34.827 Inwahners (Stand Zensus 2010) op en Rebeet vun 1.052 km². De Sitt vun de Verwalten is in Mount Gilead.
Historie
De Kreis is an’n 24. Februar 1848 grünnt worrn.
Demografie
Vun de 31.628 Inwahners bi’n Zensus vun 2000 harrn 16.024 Minschen Arbeit. Dat Inkamen je Kopp vun de hele Inwahnertall weer 17.830 US-Dollar. 16.182 Minschen hebbt op de Highschool ’n Afsluss maakt, ’n Afsluss an’e Universität, de ’n Bachelor-Afsluss oder noch höger weer, hebbt 1.946 Minschen maakt. 8,92 % vun de Inwahners leven 2000 ünner de Inkamensgrenz to de Armoot.
Vun de Vöröllern her sünd 98,37 % vun de Minschen Witte, 0,27 % Swarte, 0,15 % stammt ut Asien un 0,30 % sünd Nakamen vun Indianers. 0,18 % hebbt sik sülven to noch annere Gruppen torekent. 0,74 % hebbt angeven, dat se Vörfohren vun ünnerscheedliche Afstammung hebbt. As Nakamen vun Lüüd ut Latienamerika hebbt sik 0,58 % vun de Lüüd ansehn.
Karkenbezirk Neddersassen-West
De Karkenbezirk Neddersassen-West is en Karkenbezirk von de Sülvstännige Evangeelsch-Luthersche Kark (SELK) un en Körperschop von dat apentliche Recht. De Karkenbezirk höört to’n Sprengel Noord von de SELK un hett 30 Gemenen in 13 Parrbezirke. Seet is de Zionskark in Soltau (An de Zionskark 5, 29614 Soltau).
Struktur
Vörstand von’n Karkenbezirk is en Supperndent, de tohoop mit’n Karkenbezirksbiraad dat Leid hett. De annern Orgaans sünd de Karkenbezirkssynood, de elk Johr tohoopkummt. Synodale stellt en Karkengemeen mit jümmer een Lai un een Pastoor. Blangen de Synood is de Bezirksparrkunvent noch en Orgaan von’n Karkenbezirk. Dor höört all Pastoorn in’n aktiven Deenst to.
Luthersche Karkengemenen
duum|Grote Krüüzkark Harmsborg duum|Lütte Krüüzkark Harmsborg duum|[[Zionskark (Soltau)|Zionskark in Soltau]]
Supperndentur
De Supperndent von’n Karkenbezirk Neddersassen-West is opstunns Peter Rehr. De Supperndentur is jümmer de Parrseet von’n Supperndent, opstunns in Soltau.
Karkenbezirksbiraad
De Karkenbezirksbiraad besteiht ut’n Supperndent, twee Pastoorn un dree Laien.
Peter Jehle
Peter Jehle is de Naam von
Jennings
Jennings betekent
Peter Jehle
* Peter Jehle (1922–2015), düütschen Piloot,
Jennings
Jennings is de Familiennaam von
,, , , ,.
Kiek ok bi: Jennings Township, Jenkins.
Cambiaso
Cambiaso is de Familiennaam von
Kiek ok bi: Cambiasso.
Helike (Maand)
Helike (ok Jupiter XLV) is en vun de ganz lütten Maanden vun’n Planet Jupiter. De is ok eerst teemlich laat opdeckt worrn, an’n 6. Februar 2003 neemlich vun en Koppel US-amerikaanschen Astronomen vun de University of Hawaii ünner dat Regeer vun Scott S. Sheppard. Nöömt is de Maand na de Nymphe Helike, de in de greekschen de Amme vun Zeus weer, as se em op Kreta versteken harr. De vörlöpige Beteken vun den Maand weer S/2003 J 6.
Ümloopbahn
De Maand Helike kreist op en Ümloopbahn mit en middleren Afstand vun 21.263.000 km üm den Planeten un bruukt dorför üm un bi 634 Daag un 19 Stünnen. De Bahn hett en Exzentrizität von 0,156 un is üm 154,8 ° gegen den Äquater vun den Jupiter neegt. Dormit is de Bewegen vun den Maand retrograad, dat bedüüdt, dat sik de Maand gegen den de Richt vun de Rotatschoon vun den Jupiter bewegen deit. De physikaalsch Egenschoppen vun de Bahn is wat liek as ok annere Maandbahnen. De Maanden warrt dorüm tohopenfaat to de Ananke-Grupp.
Egenschoppen
Mit en middleren Dörmeter vun blots 4 km tellt Helike to de ganz lütten Maanden. De Böverflach wiest en Albedo vun blots 0,04 op – dat heet, dat blots 4 % vun dat infallend Licht wedder torüchstrahlt warrt. Dorüm is de Maand ok bannig düster. De Dicht warrt op ruchweg 2,6 g/cm³ schätzt. Dorut warrt vermodt, dat Helike tomehrst ut Silikat-Steen opboot is. Ok dor is de Maand liek de annern ut de Ananke-Grupp.
Böhning
Böhning oder Boehning is de Familiennaam von
Kiek ok bi: Böning, Bohning.
Llewellyn Williams
Llewellyn Williams oder Llewelyn Williams is de Naam von
* Llewellyn Williams (Llewellyn Edwin Williams; 1884–1967), austraalschen Architekt,
NRP
NRP is afkört för
,
Ludwig Jürgens
Ludwig Jürgens (* 8. August 1893 in Hamborg; † 26. Dezember 1966 ok dor) weer en plattdüütschen Schriever.
Jürgens hett na de Volksschool en Lehr as Koopmann maakt. Bet 1928 weer he koopmännschen Anstellten un weer denn fre’en Schriever in Hamborg. Jürgens weer verheiraadt mit de Schrieversche Gertrud Jürgens-Lützen.
Jürgens hett Romaans, Vertellers un Gedichten schreven, op Hoochdüütsch un in Hambörger Platt. Dat Book, dat sik an besten verköfft hett, weer de Hamborg-Roman Stadt im Seewind, de 1932 rutkamen is un von den bet in de Midd von de Johren 1950 mehr as 80.000 Stück verköfft worrn sünd.
Gabb
Gabb is de Familiennaam von
Thomas Chandler
Thomas Chandler is de Naam von
* Thomas Chandler junior (1740–1798), US-amerikaanschen Politiker un Richter,
Morini
Morini betekent ok
Cambiasso
Cambiasso is de Familiennaam von
Kiek ok bi: Cambiaso.
Jehle
Jehle is de Familiennaam von
,, , ,
Jehle betekent
Kiek ok bi: Jele.
Appel
Appel betekent
,, , , ,
Kiek ok bi: Apel, Appell, De Appel.
Bosselmann
Bosselmann is de Familiennaam von
Bostelmann
Bostelmann is de Familiennaam von
Kommun Vordingborg
De Kommun Vordingborg is ene Gemeend in de Region Seeland in Däänmark. Se hett 46.485 Inwahners (Stand 2007) op en Rebeet vun 621 km². De Sitt vun de Verwalten is in Vordingborg.
Historie
De Kommun is an’n 1. Januar 2007 mit de Kommunalreform in Däänmark ut de Kommunen Langebæk, Møn, Præstø un Vordingborg nee billt worrn.
UDP
UDP is afkört för
,
Walter Chandler
Walter Chandler is de Naam von
* Walter Chandler (1887–1967), US-amerikaanschen Politiker,
Mower (Landkreis Horborg)
Mower is en Dörp in de Gemeen Draag (Samtgemeen Elvmasch) in’n Landkreis Horborg, Neddersassen.
Geografie
De Oort liggt in de Masch von de Ilmenau üm un bi fiev Kilometer af von de Elv. Dat Dörp is an’n Ilmenaukanaal, leeg fröher aver an’n olen Loop von de Ilmenau, de wat wieder in’n Noorden langs lööp.
De Naveröörd sünd Hunnen in’n Noorden, Fohrenholt un O’rshusen in’n Oosten, Rottörp in’n Süüdoosten, Sangenstää un Bossel in’n Süüdoosten, Winsen in’n Westen un Tönnhusen in’n Noordwesten.
Historie
In’n Eersten Weltkrieg sünd dree Soldaten ut Mower fullen oder vermisst.
Verwaltungsgeschicht
In de Franzosentied von 1810 bet 1814 hett de Oort to de Mairie Meschacht in’n Kanton Bewick höört. Dat Rebeed hett in disse Tied 1810 to dat Königriek Westfalen un von 1811 bet 1814 to dat Franzöösche Kaiserriek ünner Napoleon höört.
De Oort hett vör 1885 to de Amtsvaagdie Masch in dat Amt Winsen tohöört. Na 1885 weer dat in’n Kreis Winsen. 1932 is dat Deel von’n Kreis Horborg worrn.
Mower hett in dat 19. Johrhunnert tohoop mit Hunnen een Gemeen billt, is denn aver en egenstännige Gemeen worrn. Dat is so bleven bet 1928/1929, as Mower wedder an de Gemeen Hunnen kamen is. De Gemeen Hunnen is an’n 1. Juli 1972 mit de Gemeenreform in Neddersassen Deel von de Gemeen Draag worrn.
Religion
Mower is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel von de Marien-Kark in Handörp.
För de Kathoolschen is de Goden-Hirt-Kark in Winsen tostännig.
Kultur
En Denkmaal för de Fullenen ut de twee Weltkrieg’ steiht in Hunnen.
Weertschop un Infrastruktur
För Mower is de freewillige Füürwehr Hunnen mit tostännig.
Verkehr
duum|Bahnhoff in Mower Von Mower loopt lüttjere Straten na Tönnhusen, Hunnen un Fohrenholt. In Hunnen besteiht Ansluss an de Kreisstraat 2, de in’n Westen na Tönnhusen un bi Nettelbarg an de Landsstraat 217 ran geiht un in’n Oosten na O’rshusen un an de K 81.
De L 217 löppt in’n Noorden na Draag un in’n Süüdwesten na Winsen. De K 81 in O’rshusen is an de Bundsstraat 404 anslaten, de in’n Noorden na Geesthacht löppt un in’n Süden na de Autobahn 39 (Afsnidd Hamborg–Lümborg), wat de nächste Autobahn is. De Opfohrt 5 Handörp op de A 39 liggt so negen Kilometer in’n Süüdoosten von Mower an de B 404.
De nächste Bahnhoff is so bi söven Kilometer wied weg in’n Süden de Bahnhoff Radbrouk an de Bahnlien Hamborg–Hannover. Op de Bahnlien Winsen–Neddermeschacht hett dat von 1912 bet 1966 Personenverkehr geven. De Oort harr in düsse Tied en egen Bahnhoff an düsse Bahnlien.
Scholen
De Kinner gaht na de Grundschool Binnenmasch in Hunnen.
Horst Witzler
Horst Witzler (* 18. August 1932 in Wupperdaal) is en ehmalger düütsch Footballtrainer.
Sien eerste Trainerstatschoon in’ Profifootball weern SV Arminia Hannover un Schwarz-Weiß Essen in de 60er Johren in de Regionalliga. Dorför harr he sück in’ Amateurbereich ünner annern dör sien Spood mit VfL Germania Leer, de he siet 1959 traineert harr, en Naam makt. Den Tipp to de Verpflichtung Witzlers harrn de Leeraner vun Hennes Weisweiler kreegen.
In de Bundsliga traineer Witzler Borussia Dortmund (1970-71) un Rot-Weiss Essen (1973), de he 1973 in de Bundesliga torüchführt hett. In Belgien keem he to regionale Bekanntheit as mehrfak "Füerwehrmann" bi de tweet bzw. dartklassig A.S. Eupen (79/80, 1/86-86, 86/87).
Kasimir Fajans
duum|Kasimir Fajans, 1938 Kasimir (Kazimierz) Fajans (* 27. Mai 1887 in Warschau; † 18. Mai 1975 in Ann Arbor, Michigan) weer en poolsch-US-amerikaanschen Chemiker.
Leven
Fejans hett vun 1904 bit 1907 in Leipzig Chemie studeert un dorna wieter bit 1909 in Heidelbarg. 1909 hett he bi Georg Bredig an de Universität Heidelbarg sien Doktor maakt mit en Thema över de stereocheemsche Katalyys. He güng denn an de ETH Zürich, woneem he bi Richard Willstätter arbeit hett, un an de University of Manchester, wo he ünner Ernest Rutherford arbeiten de. 1911 is he denn an de TH Karlsruhe Assistent vun Bredig worrn. In Karlsruhe weer he 1913 habiliteert. In’t Johr 1917 is he uterordig Professer an de Universität München worrn, en JOhr later hett he de düütsche Staatsbörgerschop kregen. In München kreeg Fajans 1925 denn ok en Steed as ordigen Professor för physikaalsche Chemie. !932 weer he Direkter vun dat Institut för Physikaalsche Chemie, wat mit Help vun de Rockefeller Foundation opboet worrn is.
Vunwegen sien jöödsch Afstammen is Fajans 1935 vör de Döör sett worrn. He is dorophen in de USA utwannert un weer vun 1936 bit 1957 Professer an de University of Michigan in Ann Arbor. Em is 1942 de US-amerikaansche Staatsbörgerschop todeel worrn.
In’t Johr 1913 hett he togliek mit Frederick Soddy de so nöömten radioaktiven Schuuvsätz opdeckt. Dat glieke Johr hett he mit Oswald Helmuth Göhring en 1,2-Minuuten-Aktivität (UX2) ut Uran isoleert, dat he as nee Element Brevium nöömt hett. De hüütige offizielle Naam vun dit ne’e Element is Protactinium.
Dillen
Dillen is de Familiennaam von
Dillen betekent
Kiek ok bi: Dillon, Dillenius.
Departement von de Wersermünnen
duum|Koort von de Hanseaatschen Departements (De Wersermünnen in de Midd in en hell vigelett) Dat Departement von de Wersermünnen (franzöösch Bouches-du-Weser [buʃ.dy.ve.ˈzɛːʁ]) weer en Departement von dat franzöösche Kaiserriek (een von de dree Hanseaatschen Departements), dat in de Franzosentied von’n 1. Januar 1811 bet 1814 bestahn hett.
Laag
Dat Departement dee in’n Noorden an de Noordsee grenzen. In’n Noordoosten leeg dat Departement von de Elvmünnen un in’n Süüdoosten dat Königriek Westfalen. In’n Süüdwesten weer dat Departement von de Bövere Eems un in’n Noordwesten dat Departement Oost-Eems.
Historie
Nadem dat Kurförstendom Hannover sik gegenöver Frankriek slahn geven harr, is dat Deel von dat Königriek Westfalen worrn. De Noorden von dat Kurförstendom hett denn dat Departement von de Elv- un Wersermünnen billt, dat von’n 1. März 1810 bet to’n 31. Dezember 1810 bestahn hett. To’n 1. Januar 1811 müss dat Königriek Westfalen dat Departement aver al wedder afgeven un dat is denn tohoop mit de Fre’e Rieksstadt Bremen en direkten Deel von dat Kaiserriek Frankriek worrn. Dat Rebeed von dat Departement von de Elv- un Wersermünnen is twischen de Departements von de Elvmünnen un von de Wersermünnen opdeelt worrn. Ok en Deel von dat Hertogdom Ollnborg is dor mit bikamen.
De Grenz weer de ole Grenz von dat Amt Ritzbüttel na Land Wusten, denn de Grenz von Wusten na Hadeln bet Beers un von dor bi Bremervöör an de Oost. Denn an de Oost langs bet na de Au un von dor na en Arm von de Wümm hen un op Hillen to un na Slötelborg.
De Höövdstadt von dat Departement weer Bremen. Dat harr 329.862 Inwahners op en Rebeed von 17.994,625 km². In de List von de franzööschen Departements harr dat de Nummer 129, de ok bi de Poststempels bruukt worrn is.
Präfekten
Präfekt von dat Departement weer bet to’n 17. Oktober 1813 Karl Philipp Alexander von Arberg. Arberg hett in dat Eelkingsche Huus an’n Doomshoff un later in’n Eschenhoff an de Doomsheid seten. Nadem von Arberg flücht is, is de vörherige Ünnerpräfekt Johann Pavenstedt Präfekt worrn un hett dit Amt bet to dat Enn 1814 behollen.
Mount Jewell
Mount Jewell is en Barg in Enderbyland, Oostantarktika. He liggt 5 km süden von’n Mount Cordwell un 40 km süüdsüüdwesten von’n Stor Hånakken.
Koorten von dat Rebeed sünd na Luftopnahmen von de Australian National Antarctic Research Expeditions ut dat Johr 1957 tekent worrn. Dat Antarctic Names Committee of Australia hett em na Fred Jewell nöömt, de in dat Johr 1961 Geophysiker op de Wilkes-Statschoon weer.
Walter Lewis
Walter Lewis is de Naam von
* Walter Lewis (1849–1930), Jurist ut Brietsch-Honduras,
Pluto (Dwargplanet)
(134340) Pluto (Symbolen: un  ) is en Dwargplanet un de bekannt’ste Himmelskörper vun den Kuipergördel. He is wat lütter as use Maand un dreiht sik up en elliptische Bahn üm de Sünn. 1930 is he entdeckt worrn. Bit to de Niegfaten vun dat Woort Planet 2006 dör de Internatschoonale Astronoomsche Union (IAU) seggen se vun em dat he de negente Planet vun’t Sünnsystem un am wietesten weg vun de Sünn weer.
Roonkarken
Roonkarken is mit bi 4.000 Inwahners de gröttste Oort in de Gemeen Stadland an de westliche Küst vun de Butenwerser. Roonkarken liggt in den Landkreis Wersermasch. Jedet Jahr fiert se dor den groten Roonkarker Mart, dat gröttste Volksfest in Nordollnborg.
Pluto (Dwargplanet)
Pluto hett sien Naam vun den römschen Gott vun de Ünnerwelt Pluto kregen. Düssen Naam hett een ölben Johr oolt Deern (Venetia Burney) ut Oxford vörslahn.
Roonkarken
Geschicht
thumb|Freesendenkmal in Roonkarken
Bourg
Bourg betekent
Pluto (Dwargplanet)
Ümloopbahn
In’n Vergliek to de annern Planeten in dat Sünnsystem is de Exzentrizität mit 0,2444 bi Pluto düdlich gröter. Dat heet, de Afstand von von de Sünn kann bit to 24,44 % gröter wesen as de middlere Bahnradius. Dat Aphel – dat is de Oort, de an’n wietsten weg is – liggt bi 48,826 AE un dat Perihel – dat is de Oort an dichsten blang an – is 29,646 AE. Dat weer all jümmer en beten komisch, wieldat dat Perihel dichter an de Sünn liggt as de Bahn von den Neptun.
Ludwig Hamann
Ludwig Friedrich Hamann (* 12. Februar 1892 in Koblenz; † 17. Januar 1961 in Nörden) weer en düütschen Verwaltungsbeamten.
Hamann is 1892 in Koblenz as Söhn von Pauline, borene Marsula, un Friedrich Hamann boren. He hett Juristeree studeert. An’n 18. Juli 1925 hett he de Grote Staatsprüfung maakt un is 1925 Regerungsassesser bi dat Landraadsamt von’n Landkreis Ahrweiler worrn. 1927 is he an de Regerung in Ossenbrügge versett worrn. An’n 17. Juni 1929 is he Regerungsraad worrn.
Bourg
Bourg is de Familiennaam von
Ludwig Hamann
Na’n Tweten Weltkrieg weer he von 1952 bet 1956 Regerungspräsident von’n Regerungsbezirk Oostfreesland.
Pluto (Dwargplanet)
Ümloopbahn
thumb|Vergliek von de Bahnen von Neptun (blau) un Pluto (root). In’t Perihel (q) is Pluto nöger an de Sünn. Dat letzte mal, dat Pluto nöger an de Sünn weer as de Neptun weer von’n 7. Februar 1979 bit to’n 11. Februar 1999. Sien Perihel hett Pluto 1989 dörlopen un in dat Johr 2113 warrt he denn wedder in sien Aphel stahn. Dor kummt bi em blots noch de 2430. Deel von dat Sünnlicht an, wat op de Eer ankummt. Wenn een von dor ut de Sünn ankieken deit, weer se von’n Dörmeter her schienbar 1/50 von dat, wat wi op de Eer kennt. Dat weerd denn mehr as en Steern utsehen,man en bannig hellen Steern, de 164 mal heller lücht as de Vullmaand op de Eer.
Bourg
Kiek ok bi: Grand Bourg, Burg.
Ludwig Hamann
1956 hett he von de Oostfreeske Landskupp dat Indigenat tokennt kregen.
Roonkarken
Sünnerlichkeit
De Altar (1629) un de Kanzel (1631) in de Wehrkark Roonkarken höört to de besten Warken van Ludwig Münstermann. De Schrieversche Alma Rogge liggt up'n Karkhoff in Roonkarken begraven. thumb|De Roonkarker Mart
Ludwig Hamann
He hett Wilhelmine Weirich (1894-1973) freet. He is 1961 doodbleven un liggt op’n Karkhoff in Auerk begraven.
Pluto (Dwargplanet)
Ümloopbahn
Opfallig is, dat Pluto tweemal üm de Sünn löpt in de Tiet, in de Neptun dreemal rümlöpt. Dat warrt as 3:2-Bahnresonanz betekend un is ok bi annere Himmelskörpers all faststellt worrn.
Hermann Gassner
* Hermann Gassner senior (* 1959), düütschen Rallyefohrer,
Jean Robic
Jean Robic (* 10. Juni 1921 in Condé-les-Vouziers; † 6. Oktober 1980 in Claye-Souilly) weer en franzöössch Radrennfohrer.
De Tipp vun sien Radsportkarriere weer ahn Twiefel de Gesamtsieg 1947 bi de Tour de France. Robic is de eerste Tour-de-France-Sieger nah den Tweeten Weltkrieg. De Bretoon harr dat Geel Trikot wiels dat ganze Rennen nich dragen. Eerst up de letzte Deelstreck, 140 km vör Paris, hett he den entscheeden Angreep gegen Pierre Brambilla sett un wunn somit överraschend de Tour. Robic leeg siet den Dag mit Pierre Brambilla in en deepen Striet. Normalerwies gellt bi grötter Rundfohrten dat unschreeven Gesett, wiels de letzt Deelstreck nich mehr antogriepen, um sück in dat Gesamtklassement to verbetern. Eerst 33 Johr later hebbt sück de beid weer verdragen. Up den Weeg nah Huus an jüst dissen Dag is Robic to Dood kommen, as he mit sien Auto en Unfall veroorsaakt hett un mit en Lastwagen tosommenprallt is. Robic weer stuuv dood.
Noh lang Tiet dornah weer dat franzöösch Volk vun dissen Tour-Sieg begeisters un besünners vun de letzt Deelstreck – en vun de spannendsten Deelstrecken in de Historie vun de Tour de France.
Pluto (Dwargplanet)
Ümloopbahn
Wegen sien lütte Grött, de bannig grote Exzentrizität un ok de starke Neegen von 17° gegen de Ekliptik hett man lange Tiet dacht, Pluto weer fröher en Maand von Neptun wesen, de utneiht is. Aver denn hett man noch en Reeg Asteroiden funnen, de ähnlich weern. Man hett toeerst glöövt, dat de grote Triton von Neptun infungen woorn weer un dorbi dat ursprünglich Maandsystem von den Planeten stöört worrn is. So harr man sik de grote Exzentrizität von den Maand Nereid verklort un meen, dat Pluto dorbi ut dat System ruttweelt worrn is. Vör dat Infangen von Triton snackt sien trüchlöpig Ümloopsinn.
Von de Kuipergördelobjekten hebbt veele jüst de lieke 3:2-Bahnresonanz mit Neptun as de Pluto. Dorüm warrt disse Himmelkörpers ok Plutinos nöömt. De schient in disse Bahnresonanz ok irgendwie infungen to wesen dör den Gasriesen Neptun. De Himmelsmechanik wiest, dat de tyypschen bannig exzentrischen Ümloopbahnen över Johrmillionen Bestand hebbt.
Opbo un Atmosphäär
Över Pluto is nich so veel bekannt as bi de mehrst annern Planeten, wiel noch keen Opnahmen von dichtbi maakt worrn sünd. Plutos Dörmeter is man blots 2.300 km. Dormit is he lütter as de söven gröttsten Maanden in dat Sünnsystem. Sien middlere Dicht is ungefäähr 2 g/cm³, worut en Tohopensetten von 70 % Steen un 30 % Wateries afleidt worrn is.
thumb|Beid Halfkugeln von’n Pluto in blau Licht opnahmen (links baven) un an’n Rekner vergrötert. De Wetenschopplers gaht dorvon ut, dat Pluto den gröteren Neptun-Maand Triton baanig liek is. De hett en lieke Dicht un en bannig dünne Atmosphäär ut Stickstoff, hett ok en wat rötlich Klöör un wiest wohrschienlich ok Poolkappen op, wiel an’n Äquater düstere Rebeeten to finnen sünd. Sien Böverflach wiest von all Himmelskörpers in dat Sünnsystem – mit Utnahm von de Eer – de grötsten Helligkeitsünnerscheeden op. Dorvon kommt t. B. ok de Ünnerscheeden in de Helligkeit, de bi Düstern dör sien groten Maand 1985 un 1990 meten woorn sünd.
De bavensten Schichten bestaht wohrschienlich ut röden Steen mit en hogen Iesandeel. Binnen in hett de Dwargplanet wohrschienlich en Iesmantel, de en Karn ut Steen ümgeven deit. Man geiht dorvon ut, dat de Karn 70 % von de gesamte Masse utmaakt.
Pluto hett en Atmosphäär, de sik ogenschienlich mehrstendeels ut Stickstoff un dorto ut en beten Methan un Kohlenstoffmonoxid tosamensett. Man se is so dünn, dat ehr Druck blots wenige Mikrobar groot is. De Annahm, dat de Atmosphäär utfreren deit, wenn Pluto ut dat Rebeet dichter an de Sünn wedder achter sik lett, künn bither nich nawiest warrn. Ut den Vergliek von spektroskoopsch Meten von 1988 un 2002 geiht an sik ehrer vör, dat sik de Gashüll sogar wat utdehnt hett.
In’n Juli 2005 sünd to’nn eersten mal de thermschen Utstöten von Pluto un Charon trennt vonenanner meten worrn. Dorbi hett sik wiest, dat de Böverflach von Pluto mit -230 °C üm 10 °C köhler is, as dat bi en normal Strahlengliekgewicht wesen schüll. As Grund dorför wat de Utbillen von de Atmosphäär annahmen, de dör Sublimatschoon ut den fasten in den gasförmigen Tostand Küll freesett.
Maanden
duum|De Maanden vun Pluto op en Bild vun’t Hubble-Teleskop Vundaag sünd vun Pluto fief Maanden bekannt. De gröttste dorvun is Charon, de al 1978 opdeckt woorn is un mit över 1200 km in’n Vergliek to’n Pluto sülvst teemlich groot is. De Gröttenproportschoon vun de beiden hett dorto föhrt, dat lange Tiet ok vun en „Dubbelplaneten“ snackt weer. Pluto un Charon hebbt en dubbelt bunnen Rotatschoon.
De beiden Pluto-Maanden, Nix un Hydra weern 2005 op Opnahmen vun dat Hubble-Teleskop opdeckt. Se sünd veel lütter as Charon. Se meet in’n Dörmeter na’n Schätzen en beten wat mehr as 100 km. De veerte Maand is noch veel lütter, wohrschienlich so wat twüschen 13 un 34 km. Opdeckt weer de in’n Sommer 2011 op ne’e Biller vun’t Hubble-Teleskop, de maakt weern, üm na en mööglich Ringsystem to söken. Siet Juli 2013 hett he den offiziellen Naam Kerberos. De föffte Maand Styx is een Johr later ok vun’t Hubble-Teleskop opdeckt worrn. Sien Dörmeter warrt op 10 bit 25 km schätzt.
Eerdbunnen Ünnersöken
De Historie vun’t Opdecken vun Pluto is meist so as de vun’n Neptun, de goot 83 Johr vörher funnen worrn is. Beide weern vorutseggt vun wegen de Stören vun de Ümloopbahnen vun de Naverplaneten. Disse sünd utrekent worrn un dorut hett man överleggt, woans de Bahn utsehn un woneem sik de noch unbekannte Planet ophollen müss. De vörutseggte negente Planet schüll verantwoortlich wesen för Bahnafwieken vun Neptun un Uranus.