cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Samtgemeen Beers
Samtgemeenraat
De Samtgemeenraat vun de Gemeen bestünn toletzt blangen den Samtgemeenbörgermeester ut 30 wählte Raatsliddmaten. De letzte Kommunalwahl weer an’n 11. September 2011:
Samtgemeenbörgermeesters
De letzte Samtgemeenbörgermeester weer Sven Wojzischke.
Partnerschoppen
De Gemeen hett 1975 en Partnerschop mit Bodmin in Grootbritannien slaten.
Wapen
Dat Wapen von de Gemeen wiest op roden Grund baven en sülvern Slötel, ünnen twee sülvern Ekenbläder un in’e Midd en sülvern Wellenlien, mit en blau Achtkant dor över, op dat de gollen Kopp von en Aadler mit rode Tung un roden Snavel to sehn is.
De Slötel kummt ut dat Wapen von Bremen.
Lintig (Oortschop)
Lintig is een von de 16 Oortschoppen von de Gemeen Geestland in’n Landkreis Cuxhoben in Neddersassen. Se hett 1.262 Inwahners. De Oortschop is to’n 1. Januar 2015 vörgahn ut de Gemeen Lintig in de Samtgemeen Beers, de von 1974 bet 2014 bestahn hett.
Geografie
De Navergemenen weren op en lütt Stück in’n Noorden de Gemeen Steenau, Stinst in’n Noordoosten, Armsdörp in’n Oosten, Eversdörp in’n Süüdoosten (in’n Landkreis Rodenborg), Köhlen un Ringst in’n Süüdwesten, Kührst in’n Westen un Beers in’n Noordwesten.
Historie
An’n 1. April 1971 sünd de dree Dörper Lintig, Meckelst un Hain as egenstännige Gemenen Liddmaat von de eerste Samtgemeen Beers worrn. Dat hett aver blots bet to’n 1. März 1974 duurt, denn sünd de dree Dörper bi de Gemeenreform in Neddersassen to een Gemeen tohoopleggt worrn, de den Naam Lintig dragen hett, un sünd Deel von de ne’e, gröttere Samtgemeen Beers worrn.
De Gemeen Lintig is to’n 1. Januar 2015 mit de Gemenen von de Samtgemeen Beers un de Stadt Langen to de Gemeen Geestland tohoopgahn. Lintig billt nu en Oortschop mit egen Oortsbörgermeester un Oortsraad binnen disse Gemeen.
Gemeenraat
(Stand: Kommunalwahl vun’n 11. September 2011)
Wapen
Dat Wapen vun de Oortschop un fröhere Gemeen wiest vörn op roden Grund en sülvern Flunk von en Kraan un achtern op sülvern Grund en roden Slötel.
De Flunk kummt ut dat Wapen von de Familie von de Lieth un de Slötel ut dat Wapen von Bremen, vonwegen dat Lintig to dat Arzbisdom Bremen tohöört hett.
Nymphalis antiopa
thumb|Flögelünnersiet Der Nymphalis antiopa (düütsch: Trauermantel, plattdüütsch sovöl as Truermantel) is en Bottervagel (Dagfalter) ut de Familie vun de  Nymphalidae (Eddelfalter).
Hiroshi Amano
Hiroshi Amano (japaansch 天野 浩, Amano Hiroshi; * 11. September 1960 in Hamamatsu) is en japaansch Physiker, de 1989 eerstmals blau Lüchtdioden, footend up den p-n-Övergang mit dat Halfleitermaterial Galliumnitrid (GaN), herstellt hett. 2014 wurr he dorför gemeensam mit Isamu Akasaki un Shuji Nakamura mit den Nobelpries för Physik uttekent.
Nymphalis antiopa
Markmalen
De Ruupen wurrd 50 bit 55 Millimeter lang. Se sünd swaart farvt un wiesen en bannig fien, witt Punkteeren up. An de Rügg dragen se charakteristisch rootorange Flecken. Doröver herut hebbt se lang, swaart Doorns un sünd witt behoort.
Wor man de finnen kann
De Falter kummt in ganz Europa – mit Utnahm vun den Nordwesten vun Skandinavien un den butersten Norden - un in Asien, östlich bit nah Japan vör. Ok in wiet Deelen vun Noordamerika sünd se to Huus, kummt aber, as ok sonst, blots in Berieken mit  Kontinentalklima vör. Se leevt vör allen in lichten, apen un fuchtig Loofwäldern, man kann hör aber ok in Aaftgordens un an Alleen finnen. Se fleegt dorbi in Hööchten vun ca. 2.000 Meter.
Hiroshi Amano
Leven
Amano hett 1983 un 1985 en Bachelor respektive en Master an de Universität Nagoya kreegen, 1989 kreeg he dor sien Doktertitel. 1988 fung he as wetenschaplich Mitarbeiter an de Universität Nagoya an to arbeiten, ehe he 1992 en Roop as Assistant Professor an de Meijō-Universität annehm. 1998 wurr Amano dor to'n Associate Professor befördert un kreeg in' April 2002 en ordentliche Professur. Siet 2010 is he Perfesser an de Graduate School of Engineering vun de Universität Nagoya.
Siet 1982 weer Amano Liddmaat vun de Grupp um Isamu Akasaki un forsch sietdem an dat Wasdom, de Charakteristik un Anwennen vun Galliumnitrid Halfleitern. He hett mehr as 390 wetenschaplich Publikatschonen (mit)verfaat un hett Bidrääg to 17 Böker leefert.
Den Nobelpries kreeg he för sien Tosommenarbeit mit Akasaki an de Universität Nagoya. De Eegnung vun GaN as Material för de lang söcht Lüchtdioden un Halfleiterlaser in den blauen Beriek vun dat Spektrum weer all langer bekannt (se hemm en groot Bandlücke in' UV Beriek), dat Problem weer de Herstellung vun Kristallen mit goot optisch Eegenschapen ut dit Material. Dat gelung Enn' vun de 1980er un Anfang vun de 1990er Johren sowohl Akasaki un Amano as ok unafhängig Nakamura bi de Nichia Corporation. Beid Gruppen hemm dorto de Afscheeden vun dünn Filme ut de Gasphase (Metallorganische Gasphasenepitaxie, Metalorganic Vapour Phase Epitaxy, MOVPE) bruukt. Buterdem hemm se wiedere Probleme överwunnen, as de p-Doteeren vun GaN. Akasaki un Amano full in dissen Tosommenhang up, dat mit Zink doteerte GaN Kristalle ünner dat Elektronenmikroskop heller lüchten deen, wat en Henwies dorup weer, dat Elektronenbestrahlen bi de Doteeren nützlich weer. Later hemm se Magnesium to de p-Doteeren un för de n-doteerten Schichten in de Heterostrukturen vun de Lüchtdioden wurr Silizium bruukt. Blau Lüchtdioden hemm wesentliche Fortschritte in de Ünnerhollenselektronik (Blu Ray DVD, Farv-Flachbildscherme) mögelk maakt.
Nymphalis antiopa
Levenswies
De Imagines suugen blot selten an Blüten sonnern överwegen an Boomsaften un Fallaaft. Blots in’t Fröhjohr kann man se faken an Wilgenboomblüten finnen. Se sünd Wannerfalter un breeden sück direkt nah den Slupp ut. Överwintern doht se to’n Bispeel in Astlöcker un in Müerspalten.
Nehren vun de Ruupen
De Ruupen nehren sück vör allen vun Barkenbööm as to’n Bispeel Hänge-Barken (Betula pendula) un smallblöötigen Wilgen as to’n Bispeel Sal-Wilgen (Salix caprea) un ok bun Ulmen (Ulmus).
Entwicklung
De Weibchen leggen hör Eier in Gruppen vun 100 bit 200 Stück in dick Ringen, de nich slooten sünd, an dünn Twieg vun de Futterplanten af. De dorut sluppen Ruupen leven gemeenschaplich un freeten systematisch een Twieg nah den annern af. Nah dat letzt Huuten leven se denn in lütt Gruppen jeweils up verscheeden Twieg. Sünd se utwussen, maakt se sück up de Söök nah en passen Platz, wo se sück verpuppen könnt. Dorbi leggen se mitünner groot Wegstrecken torüch. De Verpuppung findt an Felsen, Müern un an Strüüker in en hellbruun bit gräulich Stürzpupp statt. Völ Ruupen wurrd dör Parasitoiden as Sluppwispels befallen un gaht dordör to Grunnen. De Schwankungen in de Antall vun uptreden Falter begrünnen sück wohrschienlich ut de Stärke vun den Parasitenbefall. De Truermantel hörr to de bekannt Oorten, mit de man Temperaturversöök anstellt hett (etwa de Standfuss'sche Versööksreeg oder de Frings'schen Temperaturversöök).
Gefährdung un Schuul
De Truermantel wurrd hüüd in völ Deelen vun Europa as mehr oder minner stark gefährdet instuuft un is in sien Populatschonen besünners in Middeleuropa stark rücklöpig. Utnahmen billen fuchtig un köhl Regionen. So sünd se ünner anner in’t Bargland to finnen.
Wittekind
thumb|Wittekind-Denkmaal in Hiarwede Wittekind oder Widukind weer de Hartog von de Sassen in’n Wedderstand gegen Korl den Groten 777 bet 785. He hett de Sassen in de Kriege gegen de Franken anföhrt un gegen de Invasion von de Franken un jemehr christlichen Glöven anstreden. Wittekind dee ut Westfalen stammen.
Lynsey de Paul
mini|Lynsey de Paul, 1974
Lynsey de Paul (* 11. Juni 1950 in London, England; † 1. Oktober 2014 ok dor; eegentlich Lynsey Monckton Rubin) weer en britisch Singerin un Songschrieverin.
Wittekind
Na de Dööp keem Wittekind in de fränkschen Annalen nich wedder vör. In de Vita Liudgeri warrt nochmal von em snackt un in de Kaiserchronik steit in, dat Wittekind later von Gerold von Swaben, Korl sien Swager, doodslaan worrn is. Gerold sülvst is 799 doodbleven.
Lynsey de Paul
As Texterin vun dat vun de Grupp The Fortunes sungen Leed Storm in a Teacup harr se 1972 en eersten Hit in de britisch Charts. Eenig Maand later kunn se dor mit Sugar Me en wiederen Titel platzeeren, ditmal vun hör sülvst sungen.
Wittekind
Meginhard schrifft in sien De miraculis sancti Alexandri, dat Wittekind en Söhn harr, de Wikbert heten hett. De nu harr wedder en Söhn Waltbert, un Waltbert sien Söhn weer Wikbert, de denn Bischop von Veern weer. Bi Widukind von Corvey steit schreven, dat Mathilde, de twete Fro von König Hinrik I., von ehr Vadder sien Sied von Wittekind afstammt.
Lynsey de Paul
1973 weer se de eerste Fru, de den Ivor Novello Award kreeg – för den Song Won't Somebody Dance with Me, de as best Ballade uttekent wurr. Hör 1976 upnommen Song If I Don’t Get You the Next One Will hett se dat Enn' vun hör Affäär mit Ringo Starr verarbeit.
Wittekind
Dat gifft de Legenn, dat Wittekind in Enger in de Stiftkark begraven is. Dor gifft dat ok en Graffdeek, de aver eerst ut de Tied von 1100 stammt.
Lynsey de Paul
Mit dat Leed Rock Bottom, de se tosommen Mike Moran schreev, nehm se 1977 an den Eurovision Song Contest deel un belegg den tweeten Platz. De Song reck in Düütschland, Frankriek, den Nedderlannen, Öösterriek un de Swiez vördere Platzen in de Single-Charts.
Wittekind
Later
duum|Sassenpeerd In de kathoolsche Kark gellt Wittekind as en Seligen. Mit de Religion verbunnen is ok de Saag von Wittekind sien Peerd. Wittekind schall en swarten Hingst reden hebben. Nadem he sik aver harr döpen laten, hett he en witt Peerd reden. Dat Peerd is in latere Tieden denn as Sassenpeerd dat Symbol von de Sassen worrn un kummt ok nu noch vele in Wapen vör. Ünner annern in de Wapen von Westfalen un dat Bundsland Neddersassen.
In Nienborg gifft dat en Statue von Wittekind un in Hiarwede dat Wittekinddenkmal. Dat is 1959 na de Idee von Heinrich Wefings von’n Baukemer Bildhauer Kruse trechmaakt worrn. Dat ole Denkmal von 1899 weer 1942 in’n Krieg insmulten worrn.
Lynsey de Paul
Lynsey de Paul is an' 1. Oktober 2014 in dat Öller vun 64 Johren in en Londoner Krankenhuus an de Folgen vun Hirnblööden storven.
Wittekind
Later
Ok in dat Neddersassen- un Westfalenleed kummt Wittekind vör.
In Vreen heet dat Stadion na Wittekind Widukindstadion.
De Saddelmeier in’t Ravensberger Land schöölt Nafohren von de Getreuen von Wittekind wesen.
Eenheitenteken
As Eenheitenteken warrt de Afkötten betekend, de an de Steed vun den vullstännigen Naam vun en Eenheit bruukt warrt un de tohopen mit den as Maattall betekenten Tallenweert en physikaalsch Grött beschrieven deit. De Toorden vun en Maateenheit to en physikaalsch Phänomen warrt in Eenheitensystemen fastleggt. In de meisten Staaten un Länner warrt dorvör dat SI-Eenheitensystem bruukt.
To’n Verdüdlichen de physikaalsch Grött Luftdruck as Bispeel. De Grött sülvst warrt mit dat Formelteken p afkött un in de Eenheit Pascal meten, wovun dat Eenheitenteken Pa is. Hebbt wi an een sünnerlichen Oort en Luftdruck vun 1020 Pascal, sütt dat in en Formel so ut:
Wobi p dat Formelteken för den Druck is, de Tall 1020 de Maattall angifft un Pa dat Eenheitenteken dorstellt.
Dat Eenheitenteken steiht jümers achter de Maattaal un warrt dör en schuult Leerteken vun de all trennt. Utnahmen dorvun sünd de Eenheitenteken för de Gradindelen °, ′ un ′′, de jümmers direkt blang de Tall staht.
Irene Peacock
Irene Evelyn Peacock (* 27. Juli 1892 as Irene Bowder; † 13. Juni 1978) weer en süüdafrikaansch Tennisspelerin in de 1920er-Johren.
Karriere
Irene Peacock (re.) bi de Franzöösch Meesterschapen 1927, nah hör Veertelfinal-Sieg gegen [[Cilly Aussem|miniatur]] Peacock reck 1921 dat Finale vun de Britisch Hallenmeesterschapen, verlor dor aber gegen Dorothy Holman in dree Satzen. Ehr gröttsten Erfolg fier se 1927, as se mit hör Landsfru Bobbie Heine dat Daamendüppel bi de Franzöösch Tennismeesterschapen (hüüd French Open) wunn. Se hebbt dorbi Peggy Saunders un Phoebe Holcroft Watson glatt in twee Satzen mit 6:2, 6:1 besiegt. In’t Eenzel reck se ebenfalls dat Finale, weer dor aber Kea Bouman ut den Nedderlannen mit 2:6 un 4:6 ünnerlegen.
Dorneben reck se 1927 gemeensam mit Bobbie Heine dat Düppelfinale bi de Wimbledon Championships, wo se aber gegen Helen Wills Moody un Elizabeth Ryan verloren. In Wimbledon harr se ok all 1921 dat Finale reckt (gemeensam mit Winifred Beamisch). Se verloren dor aber düütlich mit 6:1 un 6:2 gegen Susanne Lenglen un Elizabeth Ryan.
Ralf Borngräber
duum|Ralf Borngräber 2009 Ralf Borngräber (* April 1961 in Rodenborg) is en düütschen Politiker von de SPD.
Borngräber is 1961 in Rodenborg boren. Na dat Abitur 1980 hett he Politik, Arbeid-Weertschop un Technik an de Universität Ollnborg studeert.
Na dat Studium weer he Schoolmeester an Grund-, Haupt- un Realscholen in Visselhöövd, Berlin-Kreuzberg, Rodenborg un Söttmer. 2000 is he Rekter von de Orientierungsstufe Freudenthalstraat in Rodenborg worrn. 2004 is he as schoolfachlichen Dezernent an de Bezirksregerung Lümborg wesselt un na de Verwaltungsreform in dat sülve Johr an de Landsschoolbehörde. Dor is he bet to siene Wahl in’n Landdag von Neddersassen 2008 bleven. Siet 2013 is he didaktischen Baas von de Oberschool Soltau.
1977 is Borngräber in de SPD rin. Von 1985 bet 1987 weer he Kreisvörsitter von de Jusos in’n Landkreis Rodenborg. Von 1991 bet 2001 weer he Schöppen bi dat Amtsgericht Rodenborg un dat Landgericht Veern. Von 1991 bet 2001 un von 2004 bet 2013 weer he Maat in’n Stadtraad von Rodenborg un dor von 2011 bet 2013 ok Raadsvörsitter. 2004 is Borngräber Vörsitter von’n SPD-Ünnerbezirk Rodenborg un Maat in’n Bezirksvörstand von de SPD in Noord-Neddersassen worrn. Siet 2006 is he Afornten in’n Kreisdag von’n Landkreis Rodenborg. Borngräber is Liddmaat in de GEW un de AWO.
Bi de Landdagswahlen 2008 un 2013 weer Borngräber Kannedaat för de SPD in’n Wahlkreis Rodenborg. He hett aver beid maal gegen Mechthild Ross-Luttmann von de CDU verloren. 2008 is he över de Landslist liekers in’n Landdag intagen. 2013 keem he blots op Platz veer von de Narückerlist. In de 16. Wahlperiood (2008–2013) weer Borngräber in’n Kultus- un in’n Petitschoonsutschuss von’n Landdag.
Dumbarton (Brenneree)
Dumbarton weer en Whisky-Brenneree in Dumbarton, West Dunbartonshire, Schottland. Se hett tosamen mit de Brenneree Inverleven, de intwüschen ok afreten is, den Whisky-Kumplex vun Dumbarton billt.
Produkschoon
Dat Water för de Produkschoon stamm ut den Loch Lomond. De Destille stünn teemlich wiet in’n Süüden vun Schottland un tellt dorüm to dat Whiskyrebeet vun de Lowlands. Brennt weer in en Coffey Still. De Meesch is ut Mais mit ’n lütten Andeel vun Gassenmolt ansett worrn. De Brenneree tell to de gröttsten Anlagen vun ehr Oort in Schottland. De produzeerte Whisky is för Blends bruukt worrn. Originalaffüllen hett dat all de Johren nich geven, man dat geev Affüllen vun unafhangige Affüllers. Ünner annern weer de Dumbarton-Whisky Hööftbestanddeel vun den Ballantine’s.
Bayer-Beteken
De Bayer-Beteken warrt tohopensett ut en greekschen Bookstaven un den Genitiv vun den latienschen Naam vun dat Steernbild, woneem de Steern tohöhrt, t. B. γ Lyrae oder ζ Ursae Maioris. Tomeist warrt de Naams ok afkört: γ Lyr oder ζ UMa
Normalerwies warrt dorbi de vun de Eer ut hellste Steern (schienbor Helligkeit) vun en Steernbild mit α betekent, de neegsthellste mit β un so wieter. Man tatsächlich gifft dat ok en ganze Reeg vun Steernbiller, wo disse Reeg nich inhollen warrt. De hellsten Steerns in dat Steernbild Schütt warrt t. B. mit ε, σ, ζ un δ Sgr, wiel α un β Sgr gor nich so opfallig sünd.
Twee Bispelen:
1) Steernbild: Centaurus (Zentaur) 2) Steernbild: Gemini (Tweeschen)
Dat System mit de greekschen Bookstavens is later utwiet worrn, toeerst mit latiensch Lüttbookstaven un denn mit latiensche Grotbookstaven. De meisten dorvun warrt kuum bruukt, man en poor bekannte Utnahmen as h Persei oder P Cygni gifft dat woll. Dorbi is h Persei gor nich mol een Steern, man en apen Steernhopen. De Bayerbeteken mit de Grootbookstaven güng aver nich över dat Q rut. Vundaag warrt de Grootbookstaven vun R af vör de Beteken vun verännerlich Steerns bruukt.
Komplizeert warrt dat System dör dat Verwennen vun hoochstellte Tallen, de to’n Ünnerscheeden vun Steerns mit den sülven Bookstaven bruukt warrt. Veele dorvun sünd Dubbelsteerns, de aver faken blots eenfach optisch dicht tohopen staht un gor keen echte Dubbelsteerns sünd. Bito gifft dat ok Utnahmen as de Keed vun Steerns π1, π2, π3, π4, π5 und π6 Orionis, de an’n Himmel över 8° recken doot un den „Bagen“ vun’n Orion billt.
Bi Steerns, för de dat keen Bayer-Beteken gifft, warrt tomeist de Flamsteed-Beteken bruukt, de parallel to de Bayer-Beteken verwennt warrt.
Duxbeek
De Duxbeek is en 14,5 Kilometer langen Beek in’n Landkreis Rodenborg.
De Born von’n Duxbeek liggt in’n Noordoosten von Ohrel. Von dor flütt de Beek na Süüdwesten. De lüttjeren Öörd Fiehnenbarg un Hogenfell doot an dat rechte Över liggen un Winnershusen an dat linke Över. Denn löppt de Beek an de Öörd Rohr un Stüh vörbi un bi Parnwinkel ünner de Bundsstraat 71 dör. Dor dreiht de Duxbeek bilütten na Noordwest un Noord un flütt in’n Oosten von Falje langs mit de lütten Öörd Visoh, Löh un Bockhorst an dat rechte Över. De Beek geiht noch wedder ünner de B 71 dör un münnt denn bi Plönjeshusen in de Bever. De Bever münnt later in de Oost un de över de Elv in de Noordsee.
1958 is de Water- un Bodenverband Duxbeek grünnt worrn. De Verband is för den Ünnerholt von de Waterlööp op en Rebeed von 907 Hektar langs den Duxbeek tostännig.
Wooxdörp
Geografie
Bi Woxdörp flüüt de Engelbeek langs. Een Kilometer in’n Noordoosten liggt de Landsgrenz na Hamborg.
De Naveröörd sünd Bääkdörp un Weid in’n Noordoosten, Wittenbarg in’n Oosten, Fleest in’n Oosten, Metzendörp in’n Süden, Tötsen in’n Süüdwesten un Lüra in’n Noordwesten.
Historie
Een von de öllsten Funnen in Woxdörp is dat Graff von Woxdörp ut de Jungsteentied.
In’n Eersten Weltkrieg sünd fiev Soldaten ut Woxdörp fullen oder vermisst.
Verwaltungsgeschicht
In de Franzosentied von 1810 bet 1814 hett de Oort to de Mairie Mäkelfeld in’n Kanton Hittfeld höört. Dat Rebeed hett in disse Tied 1810 to dat Königriek Westfalen un von 1811 bet 1814 to dat Franzöösche Kaiserriek ünner Napoleon höört.
De Oort hett vör 1852 to de Vaagdie Hittfeld in dat Amt Horborg tohöört un denn von 1852 bet 1859 to dat Amt Hittfeld. 1859 is dat wedder Deel von dat Amt Horborg worrn. Na 1885 weer dat in’n Kreis Horborg. 1932 is dat Deel von’n ne’en, grötteren Landkreis Horborg worrn.
De Oort is as Deel von de Gemeen Metzendörp an’n 1. Juli 1972 mit de Gemeenreform in Neddersassen an de Gemeen Seevdaal kamen. Binnen de Gemeen Seevdaal höört Woxdörp to de Oortschop Fleest-Glüsen-Bääkdörp-Metzendörp. Woxdörp billt keen egen Gemeendeel un tellt to’n Gemeendeel Metzendörp.
Religion
Woxdörp is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel von de Mauritius-Kark in Hittfeld.
För de Kathoolschen is de St.-Ansgar-Kark in Hittfeld tostännig, dat siet 2014 to de Karkengemeen Goden Hirt in Winsen tohöört.
Weertschop un Infrastruktur
As freewillige Füürwehr is de Füürwehr Bääkdörp-Metzendörp för Woxdörp mit tostännig, de an’n 1. April 1937 grünnt worrn is. Vörher weer de Löschgrupp Woxdörp-Metzendörp von de Freewillige Füürwehr Sinsdörp för Woxdörp tostännig.
In Woxdörp doot twee Waterwarken von’n Waterbeschaffungsverband Horborg liggen.
Verkehr
Dör Woxdörp löppt de Kreisstraat 69, de in’n Noordoosten na Bääkdörp geiht un in’n Süüdwesten na Tötsen.
De nächste Autobahn is de Autobahn 7. De Opfohrt 35 Fleest liggt so dree Kilometer in’n Oosten von Woxdörp.
De nächste Bahnhoff is knapp twee Kilometer wied weg in’n Süüdoosten de Bahnhoff Hittfeld an de Bahnlien Hamborg–Bremen.
Pulvermöhl (Gemeen Seevdaal)
De Pulvermöhl is en fröhere Möhl bi Mäkelfeld in de Gemeen Seevdaal in’n Landkreis Horborg, Neddersassen.
Geografie
De Möhl liggt an’n Karoxbosseler Möhlenbeek, de in Karoxbossel ok de Koornmöhl andreven hett. De Möhlenbeek münnt kort achter de Pulvermöhl in’n Seevkanaal. In’n Süden liggt de Pulvermöhlendiek, wat aver nich de Möhlendiek von de Pulvermöhl is, man en Baggerdiek, ut den in de Johren 1960 Kies wunnen worrn is.
De Naveröörd sünd Freeswardermoor in’n Noordoosten, Hössen in’n Süüdoosten, Maschen in’n Süden, Glüsen in’n Süüdwesten un Mäkelfeld mit Klint in’n Noordwesten.
Historie
De Möhl is as Watermöhl an’n Möhlenbeek anleggt worrn un weer en Pulvermöhl, in de Scheetpulver herstellt worrn is. De Pulvermöhl is 1626 in’n Dörtigjohrigen Krieg to de Tied von Hartog Willem August von de Joden Abraham Marcus un Moyses Marburg ut Altno anleggt worrn. De beiden müssen för de Kunzession 25 Goldgulden Pacht in’t Johr an’n Hartog betahlen. In en Oorkunn von 1643 is angeven, dat de Möhl in de Kriegsjohren twee Maal in Brand geraden is un mehrmaals von Soldaten plünnert. De Besitters hebbt de Möhl aver jümmer wedder opboot.
As 1642 na Willem August sien Dood de Herrschop Horborg an dat Förstendom Lümborg trüggfullen is, is de Laag för Joden in dat Rebeed slechter worrn. Dorüm wull Abraham Marcus de Pulvermöhl verköpen. 1645 hett denn Jeronimus Dieckmann ut Hamborg de Möhl för 670 Rieksdaler köfft. As 1648 de Krieg ut weer, kunn Dieckmann kuum mehr Pulver looswarrn. He hett en Andrag stellt, dat de Pacht rafsett warrt, un de is denn toletzt op 15 Goldgulden fastleggt worrn.
1677/1678 is dat Mäkelfeller Moor dröögleggt worrn, dat vörher as Staureserve för de Möhl deent hett. Sietdem harr de Möhl jümmer wedder Probleme, dat se nich noog Water harrn, üm de Möhl antodrieven. 1678 is Jeronimus Dieckmann doodbleven un sien Söhn Hieronymus hett de Möhl arvt. An’n 12. Mai 1687 is de Pulvermöhl in de Luft flagen. Dorbi is een Knecht doodbleven un een swoor verwunnt worrn.
1716 is tosätzlich Dieckmann sien Swiegersöhn Peter Matheisen as Pächter mit instegen. Matheisen is 1728 doodbleven un Dieckmann 1729. Jemehr Weetfroon hebbt denn de Möhl wiederbedreven. 1738 is de Pachtverdrag in en Arventins-Verdrag ümwannelt worrn. Aver al en poor Maand later an’n 5. September 1738 hett de Hambörger Koopmann Johann Hieronymus Richter de Möhl för 1000 Rieksdaler köfft. Richter hett denn mehrmaals versöcht, de Möhl to verköpen, aver keen Köper funnen. Toletzt hett he den Arventins nich mehr betahlen kunnt un schull 1758 dwangsaukschoneert warrn. He is 1760 doodbleven. Dat schull aver noch bet 1767 duurn, dat de Möhl en ne’en Besitter funnen hett.
An’n 14. Juni 1765 hett dat bi de Möhl en Schievenscheten geven. Dorbi hett Anna Maria Thiling ut Versehn den Landdrost Friedrich von der Schulenburg anschaten. He is so swoor verwunnt worrn, dat he an’n 4. August doodbleven is.
1767 hett Henning Anton Ulrich Braun, de Vader von Anna Maria Thiling, de Möhl köfft. Eerst 1770 weer de Möhl so wied wedderherstellt, dat de Möhl Scheetpulver produzeren kunn. In de Tied von 1770 bet 1773 hett de Möhl vör allen verdorben Pulver ut de hannöverschen Tüüghüüs ümarbeidt. Dorbi is de Möhl twee Maal in de Luft flagen, ahn dat dor Lüüd bi to Schaden kamen sünd. Tosätzlich to de Watermöhl hett dat von 1773 af an ok en Peermöhl geven. In de Tied von 1774 bet 1780 keem dat noch to dree wiedere Explosionen. Braun is 1780 doodbleven un sien Söhn Georg Gustav Braun hett de Möhl arvt. 1786 is denn noch en twete Peermöhl anleggt worrn. In de Tied von’n Eersten Koalitschoonskrieg 1792 bet 1797 is dat jümmer sworer worrn, noch Salpeter un Swövel to köpen. De Pries weer so hoog, dat dat Kurförstendom Hannover keen Geld mehr över harr, üm Opdrääg an de Pulvermöhl to vergeven. De letzte Opdrag keen 1798 un weer 1799 trech. Dormit hett 1799 de Pulvermöhl ehren Bedriev instellt.
Dat Gasthuus an de Pulvermöhl is to en Jugendzentrum ümboot worrn un 1978 afbrennt.
Verwaltungsgeschicht
In de Franzosentied von 1810 bet 1814 hett de Oort to de Mairie Mäkelfeld in’n Kanton Hittfeld höört. Dat Rebeed hett in disse Tied 1810 to dat Königriek Westfalen un von 1811 bet 1814 to dat Franzöösche Kaiserriek ünner Napoleon höört.
De Oort hett vör 1885 to de Vaagdie Höpen in dat Amt Horborg tohöört. Na 1885 weer dat in’n Kreis Horborg. 1932 is dat Deel von’n ne’en, grötteren Landkreis Horborg worrn.
De Oort is as Deel von de Gemeen Mäkelfeld an’n 1. Juli 1972 mit de Gemeenreform in Neddersassen an de Gemeen Seevdaal kamen.
Religion
De Pulvermöhl is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel Mäkelfeld.
För de Kathoolschen is de St.-Alfrid-Kark in Mäkelfeld tostännig, de siet 2014 to de Karkengemeen Goden Hirt in Winsen höört.
Eduard Rüppell
Wilhelm Peter Eduard Simon Rüppell (* 20. November 1794 in Frankfort an’n Main; † 10. Dezember 1884 ok dor) weer en düütschen Naturwetenschoppler un Afrikaforscher.
Vorwesers
Siene Ollern weern Simon Rüppell (1759–1812) un den siene Fro Elisabeth Arstenius († 1812), ut Hanau. Sien Vadder weer vun 1780 af an kurhessischen Upperpostmeester un vun 1798 af an Mitinhebber vun dat Bankhuus „Rüppell und Harnier“ in Frankfort. He is Hoffbankier vun den Landgreven vun Hessen un Geheimen Finanzraat wurrn. En Verwandten Wilhelm von Harnier is ok Afrikaforscher ween.
Leven
As Söhn vun en Bankier hett he toeerst mol dat Bankwesen lehrt. Finanziell unafhängig, hett he 1817 siene eerste Reis na Ägypten unnernahmen. 1822 bit 1827 weer he up Forschungsreis unnerwegens an den Golf vun Akaba, de Rode See un na Nubien. Denn möss he eerst mol allens ankieken un sorteern, wat he tohopensammelt harr. Achterna, vun 1831 bit 1834 maakde he noch en Reis. Dütmol gung dat na dat Kaiserriek Abessinien. Vun dor hett he unner annern en Reeg vun Handschriften mitbrocht. 1841 is he tweeten Direktor vun de Senckenberg Gesellschaft für Naturforschung wurrn, de he sülms mit grünnt harr. Vun 1849 bit 1850 hett he siene leste Reise na Afrika unnernahmn. De Präparate, de he vun siene Reisen mitbrocht hett, sünd later Grundlaag wurrn vun dat Senckenberg Naturmuseum in Frankfort.
Fiev Geslechter vun Deerter un 79 Aarden vun Planten un Deerter hefft sien Naam kregen. Unner zoologsche Fachlüde is he bekannt wurrn, as he 1842 to’n eersten Mol overhoop den Naaktmull in de Provinz Shewa in Äthiopien unner den wetenschopplichen Naam Heterocephalus glaber beschreven hett. As eersten Butenlänner hett he 1839 in London de „Gollen Medaille“ vun de Royal Geographical Society kregen. 1840 hett he an de Stadt Frankfort de levensgrote Statue vun Goethe, de sitten deit, schunken. Düsse Statue harr Pompeo Marchesi maakt. Nadem he sik mit de Senckenberg-Sellschop in’e Klatten kregen harr, befaat he sik mit Numismatik. Nadem Frankfort 1866 vun de Preußen innahmen un daalslaken wurrn weer, is he na Zürich utbüxt, man he keem doch slank wedder torüch. Na 1870 leev he in Frankfort as en Mann, de sik nich mehr sunnerlich inmengeleern dö, man de hooch acht wurrn is for siene Verdeenste in de Gemarken vun de Zoologie, Mineralogie, Paläographie, Geographie un Numismatik.
Nikolaus Krage
Nikolaus Krage (* in Lüchow; † 1559 in Soltwedel) weer en evangeelsch Theoloog un de Reformater vun Minden.
Leven
As Prediger weer Krage in Stoltenau an den Hoff vun Graaf Erich vun Hoya togange. In’n Dezember 1529 kemen dor Börger vun Minden hen un wollen ek in jem ehre Stadt holen. Nah länger Verhanneln weer de Graaf dor mit inverstahn. Mag angahn, se hefft em bi siene Predigten kennenlehrt. Krage füng nu an un predig in all Karken vun de Stadt. Bito schreev he de „Christlike Ordeninge der Erlyken Stadt Mynden“. Düsse Ordnung is keen sülvstännig Arbeit. Dat meiste hett Krage vun Johannes Bugenhagen sien „Der Erbaren Stadt Brunswiek Christlike Ordeninge“ övernahmen. In’n Februar 1530 is dat Wark in Lübeck druckt wurrn. As Minden düsse Ordnung annehm, bedüüd dat: Vun nu af an harr in de Stadt de Reformatschoon dat Seggen.
De Preesters un Mönke vun den olen Gloven mössen rut ut de Stadt. Ok de Domherren sünd aftrocken, man se füngen bi dat Kammergericht vun dat Riek en Prozess an. Am Enn keem dat sowiet, dat 1538 de Rieksacht över Minden utspraken wurrn is.
De „Christlike Ordeninge“ weer de eerste evangeelsche Karkenordnung in Westfalen. As de bekannt maakt wurrn weer, stell Krage 19 Thesen up un slöög de an jede Karkendöör in de Stadt un woll dor över disputeern. Man as sik dor nümms för mellen dö, wurr he allgemeen as de Winner ansehn.
Vunwegen dat he de Gemeende nah de Predigten üm sik sammel, keem he in Verdacht, he höör to de Swööggeisters hento. Vunwegen sien bullerballerige Oort kreeg he ok Striet mit den Raat vun de Stadt. So, as he sik upföhrn dö, seeg dat so ut, dat he in’n Unrecht weer. Vunwegen dat de lüttjen Lüde achter em stünnen, wurr he ok as en Mann ankeken, de de Lüde upsternaatsch möök. Een Tiet lang föhr he noch dat Woort in den Fischerwiek, man as he versöch, vun dor ut de Macht in de Stadt an sik to rieten, hefft se em rutsmeten un nah Stoltenau torüchbröcht.
Man dor konn he ok nich blieven. He güng nah Holsteen, man nargens wollen se em so richtig hebben. Man 1543 schaff he dat doch un is denn Prediger an’n Hoff vun Christian III. in Kopenhagen wurrn. 1547 möss he de Stadt wedder verlaten. Vun 1553 af an hett he sien lesten Johren in Soltwedel in de Ooltmark tobröcht.
Metzendörp
Metzendörp is en Dörp in de Gemeen Seevdaal in’n Landkreis Horborg, Neddersassen. To Metzendörp höört von öllers al Wooxdörp mit bi.
Geografie
Twee Kilometer in’n Noordoosten liggt de Landsgrenz na Hamborg.
De Naveröörd sünd Wooxdörp in’n Noorden, Wittenbarg un Fleest in’n Noordoosten, Emmelndörp un Hittfeld in’n Süüdoosten, Eddels in’n Süden, Jiddens in’n Süüdwesten, Tötsen in’n Westen un Lüra in’n Noordwesten.
Historie
In’n Eersten Weltkrieg is een Soldaat ut Metzendörp fullen oder vermisst.
Verwaltungsgeschicht
In de Franzosentied von 1810 bet 1814 hett de Oort to de Mairie Mäkelfeld in’n Kanton Hittfeld höört. Dat Rebeed hett in disse Tied 1810 to dat Königriek Westfalen un von 1811 bet 1814 to dat Franzöösche Kaiserriek ünner Napoleon höört.
De Oort hett vör 1852 to de Vaagdie Hittfeld in dat Amt Horborg tohöört un denn von 1852 bet 1859 to dat Amt Hittfeld. 1859 is dat wedder Deel von dat Amt Horborg worrn. Na 1885 weer dat in’n Kreis Horborg. 1932 is dat Deel von’n ne’en, grötteren Landkreis Horborg worrn.
De Gemeen Metzendörp is an’n 1. Juli 1972 mit de Gemeenreform in Neddersassen Deel von de Gemeen Seevdaal worrn un billt nu as Gemeendeel tohoop mit Fleest, Glüsen un Bääkdörp en Oortschop mit egen Oortsraad un Oortsbörgermeester binnen de Gemeen Seevdaal. De Oortsraad hett 15 Liddmaten.
Religion
Metzendörp is evangeelsch-luthersch präägt un höört to dat Kaspel von de Mauritius-Kark in Hittfeld.
För de Kathoolschen is de St.-Ansgar-Kark in Hittfeld tostännig, dat siet 2014 to de Karkengemeen Goden Hirt in Winsen tohöört.
Kultur
Wandtafeln in Gedenken an de Fullenen ut den Eersten Weltkrieg hängt in Hittfeld an de Kark.
Verenen
De Schüttenvereen Fleest un Ümgegend, in den de Metzendörper Schütten mit in sünd, is an’n 17. April 1898 grünnt worrn.
Weertschop un Infrastruktur
As freewillige Füürwehr is de Füürwehr Bääkdörp-Metzendörp tostännig, de an’n 1. April 1937 grünnt worrn is. Vörher weer de Löschgrupp Wooxdörp-Metzendörp von de Freewillige Füürwehr Sinsdörp för Metzendörp tostännig.
Verkehr
Dör Metzendörp löppt de Kreisstraat 69, de in’n Noordoosten na Bääkdörp geiht un in’n Westen na Tötsen.
De nächste Autobahn is de Autobahn 7. De Opfohrt 35 Fleest liggt so dree Kilometer in’n Noordoosten von Metzendörp.
Dahmen
Dahmen betekent
Dahmen is de Familiennaam von
.
Kiek ok bi: Dahme, Damen.
Hiller (Familiennaam)
Hiller is en düütschen Familiennaam.
A
,
E
,
F
, ,
G
, ,
H
, ,
J
,
L
.
W
,
Klass (Biologie)
De Klass is een vun de hierarchischen Stopen in de bioloogsche Systematik. De Klass steiht ünner den Stamm un över de Ornen. Af un an warrt ’n poor Klassen to ’n Böverklass tosammenfaat. En Klass kann ok in Ünnerklassen opdeelt warrn. Dat hangt vun de konkrete Situatschoon af.
Wolfgang Dahmen
* Wolfgang Dahmen (* 1949), düütschen Mathematiker un Taekwondoka,
Ambesser
Ambesser is de Familiennaam von
Albert Fritz
* Albert Fritz (1899–1943), düütschen Wedderständler,
Gorieswarder
Gorieswarder weer en Eiland süden Hamborg twischen Noorder- un Süderelv.
Al vör 1236 is Finkwarder vun Gorieswarder afbraken, denn 1236 gifft Arzbischop Gerhard vun Bremen dat Lehn över Finkwarder un Gorieswarder an Hertog Otto vun Brunswiek. In’t 13. un 14. Johrhunnert is Gorieswarder noch wieder uteneenreten worrn un de Eilannen Klütjenfeld, Nedderfeld, Lütt Veddel, Groot Veddel, Peute, Oolwarder un Kaltehove sünd dorbi rutkamen.
Familie (Biologie)
De Familie (latiensch: Familia) is en hierarchische Stoop in de bioloogsche Systematik. Se steiht twischen de Ornen un dat Geslecht. Af un an warrt ’n poor Familien to ’n Böverfamilie tosammenfaat. En Familie kann ok in Ünnerfamilien opdeelt warrn. Dat hangt vun de konkrete Situatschoon af.
Marion County (Texas)
Marion County is en Kreis (County) in’n US-Bundsstaat Texas. He hett 10.546 Inwahners (Stand Zensus 2010) op en Rebeet vun 987 km². De Sitt vun de Verwalten is in Jefferson.
Historie
De Kreis is 1860 grünnt worrn.
Familie (Biologie)
In de Zoologie gifft dat de Konventschoon, dat de wetenschopliche Familiennaam op -idae ennt.
Marion County (Texas)
Demografie
Vun de 10.941 Inwahners bi’n Zensus vun 2000 harrn 4.447 Minschen Arbeit. Dat Inkamen je Kopp vun de hele Inwahnertall weer 14.535 US-Dollar. 5.257 Minschen hebbt op de Highschool ’n Afsluss maakt, ’n Afsluss an’e Universität, de ’n Bachelor-Afsluss oder noch höger weer, hebbt 662 Minschen maakt. 22,16 % vun de Inwahners leven 2000 ünner de Inkamensgrenz to de Armoot.
3,61 % hebbt 2000 tohuus ’n annere Spraak as Engelsch snackt un 0,85 % vun de Inwahners sünd buten de USA boren worrn.
Vun de Vöröllern her sünd 72,74 % vun de Minschen Witte, 23,91 % Swarte, 0,22 % stammt ut Asien un 0,01 % vun de Eilannen in’n Pazifik. 0,80 % sünd Nakamen vun Indianers. 0,79 % hebbt sik sülven to noch annere Gruppen torekent. 1,54 % hebbt angeven, dat se Vörfohren vun ünnerscheedliche Afstammung hebbt. As Nakamen vun Lüüd ut Latienamerika hebbt sik 2,40 % vun de Lüüd ansehn.
Familie (Biologie)
In de Botanik geiht de Familiennaam tomehrst op -aceae.
Ihlbeker Kanaal
De Ihlbeker Kanaal is en 6,4 Kilometer langen Waterloop in’n Noordoosten von’n Landkreis Cuxhoben.
De Kanaal spiest sik ut de Gravens in dat Moor von Ihlbeek un dor vör allen ut de Ne’e Ihlbeek. De Kanaal flütt denn na Noordoosten un is över Gravens ok mit dat Basbeker Slüsenfleet verbunnen. De Kanaal geiht an Bornbarg langs, dor ünner de Bundsstraat 73 un de Nedderelvbahn dör un münnt denn in’n Noordwesten von Lüttwöhrn in de Oost. Dor liggt en Schöppwark, dat helpt, dat dat Water ut dat siede Achterland afföhrt warrt. Dat Schöppwark is 1934 boot worrn.
De Ihlbeker Slüsenverband is för den Ünnerholt von Ihlbeker Kanaal un de Waterlööp ümto tostännig. Dat is en Rebeed von 930 Hektar.
Judin
Judin, Yudin oder Judina is de Familiennaam von
Jouvet
Jouvet is de Familiennaam von
Judin
,
Metamora
Metamora betekent
Kiek ok bi: Metamora Township.
Alexander Judin
Alexander Judin is de Naam von
.ad
.ad is de Topplevel-Domään (TLD) för dat Land Andorra. Dat is ene Lännerdomään (ccTLD). De Domään is 1996 inföhrt worrn. De Domääns ünner de Topplevel-Domään .ad warrt vun Nic.ad vergeven. Sponser vun de Domään is Servei de Telecommunicacions d'Andorra.
Silizium
Silizium (vun’t lat.: silex – „Kiesel“; de offizielle Schrievwies na de IUPAC is Silicium) is en cheemsch Element ut de Serie vun de Halfmetallen. Silizium steiht in dat Periodensystem in de 3. Period un in de 14. Grupp – dat is de 4. Hööftgrupp. De Atomtall vun Silizium is 14 un dat Atomteken is Si.
Steudtner
Steudtner is de Familiennaam von
Silizium
Allgemeen
thumb|left|150px|Siliziumpulver Silizium is en klassisch Halfmetall un wiest dorüm Egenschoppen vun Metallen aver ok vun Nichtmetallen op. Dat reine, elementare Silizium hett en grau-swatt Klöör un en tyypsch metallschen bronzenen bit bläulichen Gleem.
Steudtner
Kiek ok bi: Steudner.
Silizium
Allgemeen
In’n Hannel kann man dat Element as fien Pulver aver ok in gröttere Stückens kriegen. Dat hochreine Silizium, dat för Solarpanelen oder in Halfleiderbodeelen bruukt war, warrt mehrstendeels as dünne Schieven ut Eenkristallen, de so nöömten Silizium-Wafern, produzeert. Silizium is en Elementhalfleider. As blots en poor annere Stoffen (as t. B. Water), wiest ok Silizium en Dichtanomalie op: As Faststoff is sien Dicht lütter as in fletige Form.
Elementar is Silizium för den minschlischen Lief nich giftig. Bunnen in silikatsche Form is dat Element sogor wichtig. En Mangel an Silizium kann dat Wassdom vun de Knaken stören. In’n minschlichen Lief sünd ungefäähr 20 mg Si pro kg Gewicht to finnen. Mit dat Öller nimmt disse Andeel aver af.
Verwennen in de vörindustriellen Tiet
Cheemsch Verbinnen, de Silizium enthollt, spellt traditschonell en grote Rull in de Historie, t. B. as Bomaterial, as en groten Deel vun de Stenen op de Eer en Andeel Silizium hebbt. Bannig grote Steensetten as Stonehenge warrt en astronomsch oder ok religiöös Bedüden tospraken. Meisters in’n Ümgang mit grote Steenblöck weern t. B. de Ägypters, Aver ok de Bostoff Lehm, ut den Avens un Füersteden un denn ok ganze Hütten mit lehmverkliesterten Twiegwark weer begäng. Lehmtegels – toeerst an de Luft dröögt, later ok brennt - oder Lehmfatten as Kröög, Schötteln oder Bechers weern de eersten Siliziumverbinnen, de wieter verarbeidt worrn sünd.
In’n Orient geev dat Gewölbe-Bowark ut brennte Tegels, de vun de Römers wieterentwickelt weern. Se maken denn de Aquädukten dorut un hebbt later ok en Zement opdeckt, de ünenr Water hart warrt. De Römers hebbt ok den Stratenbo op en Schotterünnerbo utklamüstert. Glasfinster weern opdeckt, de ok in’n Noorden de Hüüs för de Römers bewahnbor maken deen un vun de Inwahners övernahmen weern. Ok in dat Glas is veel Silizium binnen.
Opdecken
As Element is Silizium wohrschienlich 1787 to’n eersten mol vun Antoine Lavoisier un unafhangig dorvun 1800 vun Humphry Davy herstellt, verkehrterwies aver as en Verbinnen ansehn worrn. 1811 hebbt de Chemiker Joseph Louis Gay-Lussac un de Baron Louis Jacques Thénard unreinet amorph Silizium herstellt. Dorför hebbt se Siliziumtetrafluorid mit elementar Kalium ümsett. Wat ähnlich’s möök Jöns Jakob Berzelius 1824 in Sweden, de mit Kalium en Hexafluorosilikat ümsetten dee. Berzelius hett dat amorphe Silizium dör Waschen reinigt un hett as eerster rutfunnen, dat Silizium en Element is. He hett em ok den Naam geven, de vun dat latiensch Woort silex kummt. Dat bedüd översett Kieselsteen oder Flintsteen un schüll to’n Utdruck bringen, dat Silizium Bestanddeel vun bannig veel Mineralen un na den Suerstoff aver noch vör dat Aluminium dat tweetfakenste Element in de Eerdkrust is. Man dat gifft ok Bornen, de den Begreep Silicium op Antoine Lavoisier torüchföhrt.
De engelsche Begreep silicon schall 1813 vun den Engländer Thomas Thomson vörslaan worrn wesen. De Ennen -on schall dorbi op da cheemsch ähnliche Verhollen as bi’n Kohlenstoff henwiesen. De eerste Herstellen vun reinen kristallinen Silizium weer eerst 1854 schapt dör den franzööschen Chemiker Henri Etienne Sainte-Claire Deville, de dorvör en Elektrolys anwennt harr.
Verwennen in hütige Tiet
Ok vundaag noch warrt Silizium-Verbinnen as Bomaterialen insett, as t. B. Glas, Zement oder Beton. De Herstellen hett sik in’t 19. Johrhunnert as Grootindustrie entwickelt. 1947 hebbt John Bardeen, Walter Brattain un William Shockley den regelboren elektrischen Wedderstand opdeckt, toeerst an en Germaniumkristall. Dat hett’n Tiet duurt, bit dat gau reageerende Silizium in de nödigen Reinheit maakt warrn kunn, üm de notwennigen Egenschoppen vun Halfleiders to hebben. Unafhangig vunenanner hebbt 1956 Robert Noyce bi Fairchild un Jack S. Kilby bi Texas Instruments de integrierte Schalten op en Siliziumchip entwickelt. 1970 warrt dorut bi Intel de Vörstoop to’n Mikroprozesser entwickelt. Silizium is bito ok en wichtig Bestanddeel vun Bodeelen in de Photovoltaik.
In de unbelevten Natur
thumb|left|190px|Bargkristall ut SiO2. De Eer besteiht to ca. 15% Silizium. Vör allem de Eerdmantel is ut en’n groten Andeel Silikatsteen tohopensett. De Eerdkrust hett en Andeel vun ungefäähr 25,8% Silizium, woneem dat Element dat tweetfakenste is, glieks na den Suerstoff. Hier kummt Silizium vör allen as silikatsche Mineralen oder as reinet Siliziumdioxid (SiO2), worut t. B. Quarz oder ok Sand besteiht.
En ganze Reeg Halfeddelsteen un Schmucksteen sünd ut SiO2, de mehr oder weniger Bimischen vun annere Stoffen enthollt. Dorto höört Bargkristall, Amethyst, Rookquarz, Achat, Opal un veele annere. Silizium bildt tohopen mit veele annere Metallen Silikaten. Eenige Bispelen för Silikatsteen sünd Glimmer, Toon, Feldspat oder Asbest. Aver ok de Ozeanen bargt jümmern Deel Silizium, dat in de See in grote Mengde as monomere Kieselsüür löst is.
In de belevten Natur
För Levwesen is Silizium en wichtig Element. Eenige Deerten tügt sogor Strukturen, de ut SiO2-hollig Material bestaht. Begäng sünd t. B. de Kieselalgen (Diotomeen), de sik en Butenskelett ut Siliziumdioxid boot, dat se dör en Enzym ut Orthokieselsüür Si(OH)4 kondenseert. Aver ok veele Planten boot Siliziumdioxid in jümmer Blööd oder Stängels in. Dorto höört ü.a. de Schachtelhalm un de Bambusplant. De SiO2-Stellaasch verbetert den Holl. In dat Deerriek bildt ok veele Schwämm un Radiolarien Butenskelette ut Siliziumdioxid.
In’n Labor
In’n lütten Rahmen kann elementar Silizium dör Redukschoon mit uneddel Metallen wunnen warrn. Utgangsstoffen sünd dorbi Siliziumdioxid oder Siliciumtetrafluorid. Bi de tweete Reakschoon is en aluminothermsch Verfohren, dat man blots ünner Tosatz vun elementaren Swevel funkschooneert. De drütte Reakschoon is de Weg, op den dat Elemement opdeckt weer.
Dat gau reageerend amorphe Silizium kann dör Redukschoon mit Natrium oder Acidolyse vun Siliziden wunnen warrn:
In de Industrie
Elementar Silizium gifft dat in verscheeden Reinheitsstopen, de ünnerscheedlich Verwennen findt in de Metallurgie, de Photovoltai (Solarzellen) un in de Mikroelektronik (Halfleider, Reeknerchips). In de Weertschap warrt dat Silizium dorüm na Reinheit klassifizeert na Simg (metallurgic grade, Rohsilizium mit 98-99% Reinheit), Sisg (solar grade, Solarsilizium mit 99,99% Reinheit) un Sieg (electronic grade, Halfleidersilizium mit Verunreinigen < 1 ppb).
Rohsilizium
Vun dit industriell Rohsilizium (Simg) sünd in’t Johr 2002 4,1 Mio Tünnen herstellt woorn. För’n metallurgsch Sinn reckt de Reinheit ut. Dor warrt dat as Bestanddeel vun Legeeren för Wittblick un Stahl (to’n Verbetern vun de Bestännigkeit gegen Rust) oder as Utgangsstoff för de Silanherstellen över dat Müller-Rochow-Verfohren bruukt. De Silanen warrt later denn för de Herstellen vun Silikonen bruukt. För de Stahlindustrie warrt dat Ferrosilizium sinnigerwies in’n Biwesen vun elementaren Iesen dörföhrt:
Solarsilizium
thumb|right|230px|Polykristallin Solarsilizium För’d Verwennen in photovoltaaschen Anlagen mutt dat Silizium en gröttere Reinheit hebben. De Renigen vun’t Rohsilizium warrt dat Siemens-Verfohren anwennt, wobi dat Silizium toeerst mit gasförmig Chlorwaterstoff bi 300–350 °C in en Küselschichtreakter to Trichlorsilan (Silicochloroform) ümsett warrt.
Dorna sünd opwännig Destillatschoonschreed nötig, bevör dat Trichlorilan denn mit Waterstoff in de Ümkehr vun de Reaktschoon baven an hittmakte Reinstsiliziumstääv bi 1000–1200 °C thermsch wedder tweimaakt warrt. Dat elementar Silizium wasst sotoseggen op de Stääv. De Chlorwaterstoff, de dorbi freewarrt, geiht wedder torüch in den Kreisloop. As Nevenprodukt kummt dorbi Siliciumtetrachlorid tostannen, de to Trichlorsilan ümsett un in den Prozess torüchföhrt warrn kann oder to Kieselsüür verbrennt warrt.
Dat polykristalline Silizium (Polysilicium), dat op dissen Weg maakt warrt, is för de Herstellen vun Solarbodeelen bruukbor un hett en Reinhet vun 99,99%. In de Solartechnik warrt – as ok bi de Mikroelektronik – de halfleidend egenschoppen vun’t Silizium utnütt.
Halfleidersilizium
thumb|right|150px|Halfleidersilizium as Eenkristall För Anwennen in de Mikroelektronik is hoochrein monokristallinet Silizium (Sieg) nödig. Vör allem dröft dor keen Verunreinigen binnen wesen vun Elementen, de för’t Doteeren nödig sünd. Dorto warrt dat Tegeltehn oder dat Zonensmölten anwennt. Bi dat Tegeltehn (Czochralski-Verfohren warrt dat in’t Siemens-Verfohren wunnene Solarsilizium in Quarztegeln opsmölt. En Empkristall ut hoochreinen monokristallinen Silizium warrt in de Smölt brocht un ünner langsom Dreihen wedder ruttogen. Dorbi entsteiht hochrein’t Silizium, dat in monokristalline Form op dem Kristall verklamt. De Verunreinigen blievt op disse Oort in de Smölt torüch. De physikaalsch Achtergrund is de Smöltpunktdalsetten un de Neegen vun Stofefn, so rein as möglich to kristalliseeren.
Dat hoochreine monokristalline Silizium is dat Grundmaterial för de Mikroelektronik slechthin. All begäng Reeknerchips, Spieker, Transisters usw. sünd ut so’n Silizium as Utgangsmaterial. Dat baseert op den Ümstand, dat Silizium en Halfleider is. Dör dat telte Inlagern vun frömde Atomen (Doteeren) as t. B. Indium, Antimon, Arsen, Bor oder Phosphor künnt de elektrischen Egenschoppen vun Silizium in en wietet Rebeet ännert warrn. Dordör laat sik ünnerscheedlich Schalten tostannen bringen. Vun wegen de tonehmend Bedüden vun elektronische Schalten snackt man vundaag ok vun’t Silizium-Tietöller. Ok de Beteken Silicon Valley (Silizium-Daal) för de Hightech-Gegend in Kalifornien wiest op de düchtig grote Bedüden vun’t Silizium för de hüütige Weertschap un Technik hen.
Amorph Silizium kann mit Hülp vun Excimerlasern in polykristallin Silizium ümwannelt warrn. För’t Herstellen vun Dünnfilmtransistern (thin film transistor, TFT) för Flachkiekers is dat vun tonehmend Bedüden.
Halfleideregenschoppen
As de Navers in’t Periodensystem Germanium, Gallium, Phosphor un Antimon is ok Silizium en Elementhalfleider. De energetsche Afstand twüschen Valenzband un Leddband na dat Bännermodel liggt bi 1,107 eV (bi Ruumtemperatur). Dör dat Doteeren mit en bruukbor Doteerelement as Bor oder Arsen kann de Leddanlaag üm den Fakter 106 grötter maakt warrn. In so en doteerten Silizium is de elektrisch Leiden an de Störsteed, de dör dat Frömdatom un den Gidderdefekt veroorsaakt is, veel grötter as de egen Leiden vun dat Element. Man snackt bi doteertet Material dorüm ok vun Störstedenhalfleider.