cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eerste Weltkrieg
Krieg in de Kolonien
Al an'n 5. August 1914 harr dat Londoner Committee of Imperial Defence beslaten, den Krieg ut to breden up all düütsche Kolonien. Se schollen angrepen weern dör brittsche, franzöösche, indische, süüdafrikaansche, austraalsche, neeseelannsche oder japaansche Truppen. So hefft se dormols de Verdräge vun de Berliner Afrikakonferenz vun 1884/85 („Kongokonferenz“) eensiedig utleggt. De Kolonie Togo, de vun all Sieden umzingelt weer, is foorts innahmen wurrn. Ok Kamerun weer for de Düütsche swaar to holen: Bit to'n Enne vun dat Johr 1914 hefft sik de düütschen Truppen na dat Achterland torüchtrocken. Dor is den en Lüttkrieg losgahn, de sik noch bit 1916 hen tagen un de Truppen möör maakt hett. Düütsch-Süüdwestafrika is vun Süüdafrika ut angrepen wurrn, man konn sik 1914 noch holen (Slacht bi Sandfontein an'n 24. un 25. September 1914). Een Deel vun de Buren ut Süüdafrika hefft to düsse Tied en Upstand gegen de Engelschen maakt un hefft dor de Allieerten ehren Vormarsch mit upholen. Düsse Upstand is eerst in'n Februar 1915 heel un deel dalslahn wurrn. In'n Juli 1915 hette de düütsche Schutztruppe Bott geven mösst. Mit ehre Kapitulatschoon weer de Krieg in Süüdwestafrika toenne. Düütsch-Oostafrika hett sik unner Paul von Lettow-Vorbeck up de Achterbeen stellt un siene Truppen hefft de Kolonie beetsch verdeffendeert. In de Slacht bi Tanga vun'n 2. bit to'n 4. November 1914 mössen de brittschen Truppen sik toeerst mol torüch trecken. De Schutztruppe for Düütsch-Oostafrika konn sik vunwegen ehre Strategie bit to't Enn vun'n Krieg holen. Se hett sik bietieds jummers wedder torüch tagen un en Guerilla-Taktik verfolgt.
In de Düütschen Kolonien in de Süüdsee weern keen Schutztruppen unner brocht. Vundeswegen sünd se meist ganz ohne Kampf an Japan, Australien un Neeseeland rut geven wurrn. In Düütsch-Neeguinea hett dat in'n September 1914 en Scheeteree um en Funkstatschoon bi Herbertshööchte up Neepommern geven. De düütsche Kolonie Kiautschou in China is bi de Belagerung vun Tsingtau verdeffendeert wurrn as dull, bit al Material un Munitschoon utgahn weer (Kapitulatschoon an'n 7. November 1914).
Dat Johr 1915
mini|Froenslüde arbeit in en engelschen Bedriev for de Rüstung (1915)
Unbegrenzten U-Boot-Krieg
An’n 4. Februar hett dat Düütsche Riek den U-Boot-Krieg gegen Hannelsscheepe to’n 18. Februar offiziell kunnig maakt. Gegen den Protest vun neutrale Staten gegenan sünd de Waters um Grootbritannien un Irland umto to’n Kriegsrebeet verklaart wurrn. Dorbi harrn de Düütschen gor nich noog U-Boote, wo se en Blockade gegen Grootbritannien oorntlich mit tostanne bringen konnen.
An’n 7. Mai hett dat düütsche U-Boot SM U 20 dat brittsche Passageerschipp RMS Lusitania versenkt. Dat hett bannig internatschonale Proteste geven. Ofschoonst de düütsche Botschaft in Washington mit Annoncen in de Daagblöer wohrschaut harr, de Lüde schollen nich mit de Lusitania fohren, weern mehr as 200 US-Amerikaners an Bord, as dat Schipp an’n 1. Mai 1915 den Haben vun New York verlaten hett. Dat Schipp hett ok Munitschoon un annere Saken, de in’e Luft flegen konnen, an Bord harrt. As dat denn an’n 7. Mai drapen wurrn weer un unner gung, sünd dor 1198 Passageere un Mannschoppen bi umkamen, dormank meist 100 Kinner un 127 US-Amerikaners. . In Amerika regen sik de Lüde bannig up, un de amerikaansche un de düütsche Regeerung hefft Breefe hen un her schreven. De Riekskanzler harr de Upperste Spitz vun dat Heer achter sik, as he den Kaiser vörslahn dö, düütsche U-Boote schollen keen neutrale Scheepe un generell keen groten Fohrgastdampers mehr versenken. De Kaiser hett an’n 1. un an’n 6. Juni tostimmt. Grootadmiral Tirpitz un Admiral Gustav Bachmann hefft vundeswegen slankweg Andrag up ehren Afscheed stellt, man de Kaiser hett dat butt aflehnt. Nadem SM U 24 an’n 19. August 1915 den Damper Arabic versenkt harr un dor wedder Amerikaners bi unnergahn weern, hett Botschafter Johann Heinrich von Bernstorff de amerikaansche Regeerung verklaart, dat dat nu keen unbegrenzten U-Boot-Krieg mehr geev. De düütsche Presse is Enne August informeert wurrn. De Chefredakteurs – sunnerlich Ernst Graf zu Reventlow, man ok Georg Bernhard – hefft vun’n Generalstaff Order kregen, de Dageblöer schollen foorts uphören un nich wieter schrieven, Düütschland scholl mit den unbegrenzten U-Boot-Krieg un den U-Boot-Krieg gegen de USA (wegen de ehre Breefe) fudder maken.
Düütschland will den Krieg an de Oostfront winnen
Vun’n 2. bit to’n 27. Februar weer de Winterslacht in Masuren togange. Dat düütsche Heer hett dor Hülpe bi kregen vun de 10. Armee, de just indrapen weer un hett gegen de Russen wunnen. De Russen ehre Truppen hefft sik achterna endgüllig ut Oostpreußen torüch trocken. In’n November 1914 harrn Paul von Hindenburg un Erich von Ludendorff as Baas vun sien Staff dat Upperkummando over all düütsche Truppen an de Oostfront kregen. Vun dor af an weern se dor achter her un wollen versöken, den Krieg in’n Osten 1915 to winnen. Gefährlich weer dor de strateegsche Laag for Öösterriek-Ungarn, wenn Italien mitmaken dö bi’n Krieg, wat to verwachten weer. De Russen harrn in de Winterslacht in de Karpaten keen Bott geven. Wenn nu Italien mitmaken dö, weer dat mööglich, dat de Donaumonarkie in en grote Tang twuschen den Isonzo un de Karpaten angrepen weern konn un in’e Knee gung. De russ’schen Verbänn schollen nu dwungen weern, sik ut de Barge torüch to trecken, wenn ehre Feende in Westgalizien bit to’n San-Stroom dörbreken döen. Anners weern se sülms in Gefohr un konnen inslaten weern. In’t Vörjohr 1915 sünd vundeswegen Deele vun dat düütsche Westheer (de 11. Armee unner August von Mackensen) an de Oostfront leegt wurrn. Vun’n 1. bit to’n 10. Mai hett dat ööstlich vun Krakau de Slacht von Gorlice-Tarnów geven. Dor sünd de düütschen un öösterrieksch-ungaarschen Truppen (4. Armee) unverwohrens deep in de Russen ehre Stellungen bi inbraken. Al in’e Midden vun’n Maimaand weern se an den San-Stroom rankamen. Düsse Slacht hett de Wenn an de Oostfront brocht. Man een droff sik dor nix vörmaken: Öösterriek-Ungarn harr vun’n Anfang vun den Krieg bit to’n März 1915 bi 2 Millionen Mann verlaren, un keem nu nich mehr torecht ohn dannige Hölp ut Düütschland.
mini|De Russen ehre Truppen geevt Bott twuschen Mai (blaue Frontlien) un September 1915 (Frontlien blau unnerbraken)
In’n Juni gungen de Middelmächte bi un fungen an de Oostfront mit de Bug-Offensive an. Dat weer na de Slacht vun Gorlice-Tarnów. An’n 4. Juni wurr Przemysl innahmen un an’n 22. Juni kregen se Lemberg wedder in’e Hand. Dor seeg dat so ut, as wenn de Frontbogen in Russisch-Polen afsnöört weern konn. De Truppen schollen sik afsnacken un denn vun Norden un Süden angriepen un de Russen ehre Verbänn dor bi in sluten. So seeg dat düütsche Upperkummando dat vör siene Ogen un stell vundeswegen de Angreepe an all annere Fronten torüch. Ludendorff hett dat jedenfalls so plaant harrt, man Falkenhayn un Mackensen meenen, dor gung he to wiet mit. Se meenen, de Düütschen schollen dor wat suutjer bi vörgahn, ok vunwegen dat, wat se in de Marneslacht beleevt harrn. Bi de Bug-Offensive (29. Juni bit 30. September) un bi de Narew-Offensive sünd denn ok keen groten Truppendeele bi inslaten wurrn, man de Russen mössen sik doch bannig torüch trecken: Polen, Litauen un grote Deele vun Kurland sünd rüümt wurrn, un de Front is afkört wurrn vun 1.600 km up 1.000 km. Bit to’n September hefft de Middelmächte dat schafft, un so grote Städer innahmen, as Warschau (4. August), Brest-Litowsk un Vilnius. De Besetters hefft in Russisch-Polen twee Generalgouvernements upmaakt. Dor seten de Öösterriekers in Lublin bi, un de Düütschen in Warschau. Ok nadem de Russen sik torüch tagen harrn (September 1915) weern se avers de Middelmächte vun de Tahl her over. Vundeswegen klapp dat nich, as dat plaant wurrn weer, un de Düütschen konnen nich veel Truppen torüch leggen an de Westfront.
De Westfront 1915
mini|De Allieerten versöchen in’t Johr 1915 sunnerlich, den groten düütschen Frontbogen twuschen Lille un Verdun an de Sieten tosamen to schuven (boven in’t Bild)
An de Westfront versöchen de Allieerten eerst mol, den düütschen Frontbogen twuschen Lille in’n Norden un Verdun in’n Süden vun’e Sieten in to drücken un af to snören. Dor wollen se ok de Iesenbahnlienen bi unnerbreken, de wichtig weern, um de Truppen to versorgen. Dor folgen se de klassische Strategie mit. Bi düssen Versöök keem dat toeerst to de Winterslacht in de Champagne (bit Enne Määrtmaand), wo se sik al Enne 1914 up vör bereit’ harrn. Dor keem de Typus vun de Materialslacht bi tostanne. Dat gung los mit dagelang Artilleriefüer bit hen to'n Trommelfüer. Dor scholl de Feend mit möör mookt un sien Material mit in’n Dutt mookt weern. Achterna greep denn de Infanterie so dull an, as dat man gung. Man bi düsse Taktik keem doch nix bi rut. De Düütschen weern vunwegen dat Artillerierfüer up den Angreep instellt. In’n Gravenkrieg weer de Verdediger strukturell in’n Vordeel un konn ut de Unnerstänn, de goot utboot weern, mit Speerfüer un Maschinengewehr de Angriepers af slahn. Ok bi ehre Angreepe up den annern, lüttjeren Frontbogen vun Saint Mihiel (Osterslacht twuschen Maas un Marne) keemen de Allieerten nich togange.
mini|left|Gasangreep na dat Blaasverfohren, rechts in’t Bild stoht Reegen vun Suldaten praat to’n Infanterrieangreep achterna
An’n 9. Mai versochen Briten un Franzosen in de Lorettoslacht in dat Artois dör to breken. Man, ofschoonst dor unbannig veel Suldaten bi umkamen sünd (111.000 bi de Allieerten un 75.000 bi de Düütschen) is dor nix bi rutkamen un dat Unnernehmen wurr denn in’e Midden vun Junimaand afbraken. De Düütschen hefft dat mit’e Tied jummers beter henkregen, den Verdediger sien Vordeel in’n Gravenkrieg wieter ut to boon. An un for sik weer dat Verdeffendeern gegen den Feend siene Angreepe bit dorhen konzentreert ween up en eerste Lien in Vörderhangstellung. Dor hett man de beste Oversicht un en wiet Schussfeld harrt. Man vunwegen dat de Feende de Düütschen an Material wiet over weern, is de düütsche Siet in den Eersten Weltkrieg dor to over gahn, de Verdedigung besunners up de tweete Lien in Achterhangstellung to leggen. Up de een Siet weer denn noog Tied, um Reserven dor hen to stüern, wenn de Allieerten dör de eerste Lien dörbraken weern. Un up de annere Siet konn de Allieerten ehre Artillerie, de de Düütschen ok over weer, de ehre Stellungen nich mehr akraat drepen un utschalten, vunwegen dat de achtern Hang liggen dö un nich to sehn weer.
De lesten gröttern Kämpfe an de Westfront in dat Johr 1915 weern allieerte Offensiven twuschen den 22. September und en 14. Oktober in dat Artois un in de Champagne. Bi de Harfstslacht in de Champagne un bi de Slacht vun Loos is avers nich veel rutsuert, ofschoonst jummers mehr Material insett wurrn weer un unbannig veel Lüde verlaren wurrn sünd: „De Entente ehre Truppen mössen mit Verlusten vun bit to en Veerdelmilljon Mann for en lüerlüttjen Landwinnst betahlen“. Ok bi de Drüdde un Veerde Isonzoslacht sünd unbannig veel Minschen un Material verlaren gahn. Man ännert hett sik an de strateegsche Laag dor nich veel um.
De Allieerten ehre Unnernehmung in Gallipoli
An’n 25. April gung dat los mit de Allieerten ehre Dardanellen-Operatschoon up de Halfinsel Gallipoli. Dor harrn se sik bi vornahmen, na Konstantinopel dör to breken, vunwegen dat Russland over de Dardanellen mit allens versorgt weern scholl, wat to’n Krieg nödig weer. Vordem harrn Truppen vun de Allieerten dat Eiland Limnos besett. Dor harrn se bi buten vor laten, dat Grekenland in düssen Krieg neutral weer. Vun düt Eiland ut schollen de Angreepe gegen dat Osmaansche Riek in Gang brocht weern. Unner den Schutz vun 11 Kriegsscheepe sünd bi 500.000 Suldaten mit bi 200 Hannelsscheepe na Limnos brocht un dor afsett wurrn. Dormank weer ok dat Australian and New Zealand Army Corps (ANZAC) bi sien eersten Kriegsinsatz. Man ut de ganze Operatschoon is tolest nix wurrn, vunwegen dat de Törken sik up de Achterbeen stellden un as dull gegen de Angriepers angungen. Dor harrn de Allieerten nich up rekent. Bi de ganze Saak hett in de 5. Osmaansche Armee unner den Upperbefehl vun Otto Liman von Sanders sunnerlich Mustafa Kemal as Kummandant vun de 19. Divischoon bannig toslahn un dor so den Grundsteen to leggt, dat he later as en Volksheld ankeken wurrn is. Bit to’n 9. Januar 1916 möss de ganze Operatschoon afbraken weern un de Angriepers mössen mit Scheepe wedder wegbrocht weern ut de Gegend. Bi 110.000 Suldaten sünd bi düsse Slacht umkamen.
Italien maakt mit bi’n Krieg
An’n 23. Mai hett dat Königriek Italien Öösterriek-Ungarn den Krieg verklaart. Düütschland harr vordem vun Januar af an versocht, Öösterriek to besnacken, se schollen dat Trentino un annere Gemarken an Italien aftreden, dormit Italien man bloß neutral bleev. Ok, nadem Italien den Dreebund an’n 4. Mai upkünnigt harr, is noch duchtig versocht wurrn, de Italieners up de Middelmächte ehre Siet to trecken: Dor schollen se dat Trentino for kriegen un ok noch de Gemarken um den Isonzo umto, ok schollen se wiethen free Hand hebben in Albanien un noch allerhand mehr. Up de annere Siet harr Italien avers mit de Allieerten tohopen seten un in den Verdrag vun London dor noch mehr bi rutslahn. Na en Reeg vun Maanden, wo dat ut Grünnen vun de Taktik hen un her gung, harrn Premierminister Antonio Salandra un Butenminister Sidney Sonnino beslaten, nu scholl Öösterriek de Krieg verklaart weern. König Viktor Emanuel III. hett sik utdrücklich achter düssen Besluss stellt. Se stunnen dor unner Druck vun de apentliche Meenung bi, man en Mehrheit for den Krieg geev dat nich in dat Parlament un ok nich bi de Masse vun de Italieners. Bloß, dat de Lüde, de en Krieg gegen Öösterriek hebben wollen, veel mehr unnernahmen hefft, as de annern. Dor stunnen denn ok de wichtigsten Lüde achter, de ehre Meenung wat gellen dö in de unnerscheedlichen Gruppen, de in de Politik togange weern. De bekannte Schriever Gabriele D’Annunzio hett to’n Bispeel grote Upmärsche un Versammeln in Rom for den Krieg up’e Been stellt. Later is he een vun de Vadders vun den Faschismus in Europa wurrn. , De Publizist Benito Mussolini, de to de Sozialisten tohören dö, hett sik al vun Oktober 1914 af an for den Krieg utspraken. Vundeswegen ist he ut de Partito Socialista Italiano rutsmeten wurrn. Dor hett Mussolini denn sien egen Daagblatt Il Popolo d’Italia grünnt. Dat Geld hett he wohrschienlich vun Frankriek kregen. In düt Blatt hett he fudderhen foddert, Italien scholl an de Entente ehre Siet in’n Krieg trecken. Ok de Futuristen um Filippo Tommaso Marinetti rüm hefft sik achter de Frünnen vun en Krieg gegen Öösterriek stellt un allerhand Lüde mit trocken. Korte Tied, ehr dat de Krieg verklaart wurrn is, stunn dat Parlament achter den lesten Premierminister Giovanni Giolitti. He harr de Mehrheit vun de Afordenten achter sik un föhr up Neutralitätskurs. Dor is he vun D’Annunzio mit Moord un Doodslag for bedrauht wurrn. Man de Saak weer al lang annerwegens afsnackt wurrn. As dat Parlament denn an’n 20. Mai tohopen keem un afstimmen scholl over de Kredite, de for’n Krieg nödig weern, dor hefft bloß man de Sozialisten gegen de Kredite stimmt. De vörmoligen Kriegsgegner mank de Anhängers vun Gioletti un de Kathoolschen hefft tostimmt. Dor wollen se mit bewiesen, dat se anstännige Patrioten weern.
Ludwig Hummel
Ludwig Hummel is de Naam von
Eerste Weltkrieg
Italien maakt mit bi’n Krieg
De Italienfront leep vun dat Stilfser Joch an de Grenz na de Swiez over Tirol hen langs de Dolomiten, de Karnischen Alpen un den Isonzo bit na de Küst vun de Adria hen. Dor stunn Öösterriek-Ungarn in en Dreefrontenkrieg mit. Dat hett de Saak for de Middelmächte nich eenfacher maakt. To’n Anfang vun den Striet konnen de Öösterriekers Deele vun düsse Front nich richtig afsekern. Faken sünd dor bloß man öörtliche Milizen, Landwehr un Landstorm to’n Insatz kamen, dormank 30.000 Standschütten. An’n Isonzo sünd de Feende direktemang na de Kriegsverklaren up’nanner losgahn. Man de egentliche Anfang vun de Eerste Slacht an den Isonzo warrt up’n 23. Juni ansett. Ofschoonst se veel mehr Suldaten harrn und ok allerhand Rebeede innehmen konnen, hefft de Italieners nich in düsse Slacht (bit 7. Juli), un ok nich just achterher in de Tweete Slacht an’n Isonzo) (17. Juli bit 3. August) de Öösterriekers unnerkriegen un dörbreken konnt. Just so gung dat ok in de [[Eerste Offensive in de Dolomiten (5. Juli bit 4. August), wo de Alpenkrieg an un for sik mit los gung. Dat weer wat Neets in de Militärgeschicht: Vordem harr dat nie nich en Krieg geven, wo de Suldaten lange Tied in de ganz hogen Barge up’nanner losgahn sünd. Nu hefft se den Krieg bit up en Hööchde vun 3.900 M over N.N. föhrt (Ortlerstellung).
Völkermoord an de Armeniers
An’n 27. un 30. Mai hett de Regeerung vun dat Osmaansche Riek en Gesett over de Deportatschoon rutgahn laten. Dor gung de systemaatsche Deel vun den Völkermoord an de Armeniers un vun den Völkermoord an de Assyrers mit los. Vun de Slacht vun Sarıkamış af an harrn de Jungtörken ehre Anföhrers meent, de Armeniers bedreven Sabotage. As de Russen in’e Midden vun’n Aprilmaand neger an den Vansee ranrücken döen, sünd in düsse Gemarken fiev Anföhrers vun de Armeniers, de dor leven döen, hen richt’ wurrn. Vunwegen düsse Saak un noch annere hett dat Unruh geven in de Stadt Van. An’n 24. April gung dat los un in Konstantinopel sünd armeensche Intellektuelle in grote Tahl achter Trallen sett wurrn (vundagen is dat en natschonalen Gedenkdag in de Republiek Armenien). De Butenminister vun Russland, Sasonow, hett an’n 24. Mai en Protestschrieven rutbrocht, de weer al an’n 27. April torecht ween. Dor stunn in to lesen, de Inwahners vun mehr as 100 armeensche Dörper weern an’e Siet brocht wurrn un dor harrn Vertreders vun de törksche Regeerung achter steken. Een Dag later (25. Mai) hett de osmaansche Binnenminister Talât Pascha kunnig maakt, de Armeniers schollen ut de Kriegsrebeden deporteert weern na Syrien un na Mosul hen. De düütsche Ambassadeur Hans von Wangenheim hett Kanzler Bethmann Hollweg al in’n Juni weten laten, dat Talât Pascha de Meenung weer, „de Porten woll den Weltkrieg dor for bruken, mit ehre Feende in dat egene Land gründlich up to rümen, dat weern de inheemschen Christen. Dor wollen se sik nich vun afbringen laten dör de Interventschoon vun butenlandsche Diplomaten“. Max Erwin von Scheubner-Richter, düütschen Viezkunsel in Erzerum hett an’t Enn vun Julimaand vertellt, „wo dat tolest up afsehn weer bi dat Angahn gegen de Armeniers weer, se heel un deel verswinnen to laten in de Törkei“ Bit to’n Enne vun den Krieg sünd bi düssen Genozid, so as dat taxeert wurrn is, een Million Lüde to Dode kamen. Tohopen mit siene Vorwesers (Massakers un Pogrome 1895/96 un 1909) is he vun de Tiedgenoten al en Holocaust nömmt wurrn.
Bulgarien maakt mit bi’n Krieg un de Middelmächte treckt gegen Serbien
An’n 14. Oktober 1915 hett Bulgarien sik up de Middelmächte ehre Siet stellt un is in den Krieg intreden. In de Balkankriege harr Bulgarien sik nich dörsetten konnt mit siene Ansprüche, en „ethnisch Bulgarien“ tostanne to kriegen. Meist allens, wat Bulgarien in den Eersten Balkankrieg innahmen harr, möss dat Land 1913 in den Freden vun Bukarest wedder rut rücken. Bovento weer dat Land dör de Kriege man tämlich utpovert. Vundeswegen harr de Regeerung vun Wassil Radoslawow an’n 1. August 1914 verklaart, dat Land woll sik ut den Krieg striktemang ruthollen. Man de Middelmächte un ok de Allieerten hefft denn versocht, Bulgarien up ehre Siet to trecken. So konn sik dat Land utsöken, weer dat beste Bott maken dö. De Middelmächte hefft Bulgarien Makedonien, de Dobrudscha un Oostthrakien toseggt. Dat scholl up Serbien, Grekenland un Rumänien siene Kosten gahn. Vunwegen datt dat Land dor nich nee seggen woll un weil ok de Krieg in’n Harfst 1915 an sik good stunn for de Middelmächte, hett Bulgarien de denn den Toslag geven. Al an’n 6. September hett Bulgarien verklaart, se wollen mit de Middelmächte tosamen arbeiden. De harrn dat dor up afsehn, Serbien an to griepen un so en Landbrugg na dat Osmaansche Riek her to stellen. Ob Bulgarien bi den Krieg mitmaken scholl, dor hefft sik de Lüde in dat Land bannig over in’e Haare kregen, man as de Regeerung beslaten harr, dat Land scholl in’n Krieg intreden, dor hefft de Parteien vun de Oppositschoon den Kriegskurs mitmaakt. Bloß Deele vun de Sozialdemokraten wollen dor nich mit. An’n 6. Oktober gung, unner dat Kummando vun Mackensen, de Middelmächte ehre Offensive gegen Serbien los. An’n 14. Oktober hett Bulgarien an Serbien den Krieg verklaart. Dor stunn gegen de Serben en bannige Overmacht gegenover. Dat konn ok nich utgleken weern dör en Landung vun allieerte Truppen nöördlich vun Thessaloniki. Grekenland hett sien Intritt in den Krieg up Serbien siene Siet afseggt un meen, dor harr dat nich noog Hölp vun de Allieerten for. Dorbi harr Grekenland doch in en bilateralen Verdrag an’n 1. Juni 1913 de Plicht up sik nahmen, Serbien bi to stahn. . Nadem Belgrad (9. Oktober) un Niš (5. November) fullen weern, hefft sik de lesten bi 150.000 Mann (an’n Anfang vun den Krieg weern dat bi 360.000 Mann ween) vun Serbien siene Armee unner ehren Baas Radomir Putnik mit um un bi 20.000 Kriegsgefangene torüch trocken in de Barge vun Albanien un Montenegro.
Noch annere Fronten 1915
De Slacht vun Sarıkamış an de Kaukasusfront gung an’n 5. Januar 1915 toenne. Dor harr dat Osmaansche Riek en duchtigen Slag bi kregen un verlaren. An de Palästinafront gungen osmaansche Truppen unner Friedrich Freiherr Kreß von Kressenstein vun Enne Januar af an gegen den Suezkanal vor. Man düsse Offensive is steken bleven. An de Front in Mesopotamien (hüdigendags höört dat Rebeet to den Irak to) konn de Briten ehr Vormarsch in de Slacht vun Ktesiphon (22. – 25. November) stoppt weern. De Osmanen stunnen faktisch unner den Befehl vun Colmar Freiherr von der Goltz. De British Indian Army ehr Expeditschoonskorps konn an’n 7. Dezember in Kut inslaten weern
Wat sik in Politik un Sellschop un an de „Heimatfront“ afspeelt hett
Joseph Joffre weer vun Anfang Dezember af an Uppersten Befehlhebber vun all franzöösche Truppen. He hett en Kunferenz vun de Allieerten beropen. De hett stattfunnen vun’n 6. bit 8. Dezember in Chantilly. Dor weer vun Oktober 1914 af an dat Grand Quartier Général. Dor is verafreedt wurrn, sik in dat Johr 1916 jummers good aftosnacken un an all Fronten antogriepen.
In’n Oktober- un Novembermaand geev dat in Düütschland Lawei bi Levensmiddelhökers, Utgavestäen un Freebänke vunwegen, dat Levensmiddel nich mehr good to kriegen weern. To’n groten Deel weern dat Froenslüde, de dor mitmaken döen und later denn ok up’n gröttern Bulten tohopenkemen to Protestversammeln. An’n 30. November sünd in Berlin bi en Protestversammeln „Unter den Linden“ 58 Froensminschen inspeert wurrn. De Presse dröff dor nix over schrieven. Al in’n November 1914 weern de Priese for Koorn, Broot, Botter un Kortuffeln bannig in’e Hööchd kladdert, an de Markten in de Städer is in düsse Tied vun de Buern man knapp oder gor nich mehr levert wurrn. Dat geev allerhand Grünn for de Probleme bi de Versorgung. Eerst mol weern de Behörden nich sunnerlich plietsch an de Saak ran gahn: Numms harr dacht, dat de Krieg so lang duern scholl un numms harr sik dor up instellt. Denn konnen Levensmiddel un ok Salpeter nich mehr inföhrt weern. Salpeter bruukde man to’n Herstellen vun Dünger. Bovenhen sünd unbannig veel Peer un en Barg an Arbeitskraft vun de Buern weg na’n Krieg henstüert wurrn. De Bundsraat hett Enne 1914 Hööchstpriese fastleggt for Broot, Tuffeln un Zucker. In’n Januar 1915 kemen dor annere Levensmiddel to, de jedereen bruken dö. Dor versochen de Buern denn, ehre Waren up’n Swatten Markt to verkopen. Enne 1915 schreev een, de dorbi ween is:
De SPD ehre Fraktschoon in’n Rieksdag un ok de Vörstand vun de Partei hefft an’n 27. November beslaten, se wollen in’n Rieksdag en „Interpellatschoon to’n Freden“ inbringen mit de Fraag, wonnehr un unner wat for Umstännen Riekskanzler Bethmann-Hollweg vör harr, antofangen un over den Freden to verhanneln. Bethmann-Hollweg versoch vergeevs, de Interpellatschoon aftobugen, man dat bleev dorbi: An’n 9. Dezember is se in den Rieksdag verhannelt wurrn. Philipp Scheidemann hett de Fraag denn stellt un de Riekskanzler hett dor so wiet en Antwoort up geven, datt en Freden ohn „Sekerheiten“ (Annektschonen) in Oost un West nich mööglich weer. Ok in dat neutrale Utland is dat so verstahn wurrn, datt Düütschland dat up de Vörmacht afsehn harr. Na düsse Saak hefft 20 Afordente vun de Sozialdemokraten dat in de Sitten vun den Rieksdag an’n 21. Dezember aflehnt, noch eenmol for Kredite for den Krieg to stimmen. Se verklaarden dor bi, Bethmann-Hollweg stunn achter de Lüde, de dat up Annektschonen afsehn harrn.
Montenegro un Albanien weert besett
An‘n 4. Januar hefft öösterrieksche Truppen dat Königriek Montenegro angrepen un al an’n 23. Januar hett König Nikola Bott geven un is in’t Exil na Frankriek gahn. Ok dat Königriek Albanien is to twee Drüddeln dör öösterrieksch-ungaarsche Suldaten innahmen wurrn. De Truppen ut Serbien, de na Montenegro un Albanien utknepen weern, hefft sik denn to’n groten Deel torüch tagen na Durrës. Dor weer in’n Dezember en Expeditschoonskorps ut Italien an Land gahn. In’n März 1916 hefft de Italieners bi 260.000 Lüde ut düssen Haben rutbrocht. Dormank weern bi 140.000 Suldaten ut Serbien. De sünd denn na de Insel Korfu henbrocht wurrn, de vordem al vun de Franzosen innahmen wurrn weer. Dor hefft se de Armee wedder up Schick brocht un in’n Juni na Thessaloniki na de Orientarmee henstüert. De Exilregeerung vun Serbien unner Nikola Pašić hett sik up Korfu duerhaftig inricht. Mank de Lüde, de ut Durrës wegbrocht wurrn weern, weern ok bi 24.000 Kriegsgefangene ut Öösterriek. De sünd na dat Eiland Asinara bi Sardinien henkamen. Dor sünd denn bi 5.000 vun jem sturben. De Italieners konnen in Albanien de Habenstadt Vlora holen un dor ehre Macht in Albanien sien Süden mit utbreden. In Montenegro is Viktor Weber Edler von Webenau vun’n 26. Februar 1916 bit to’n 10. Juli 1917 Militär-Generalgouverneur ween. In Albanien, dat an un for sik nich mitmaakt harr bi’n Krieg, is Generalkunsel August Ritter von Kral to’n Baas vun en zivilen Raat vun de Verwaltung maakt wurrn. De Öösterriekers versochen, de Albaners up ehre Sieten to trecken un hefft Scholen un Infrastruktur in dat Land utboot.
Slacht um Verdun
An‘n 21. Februar gung dat los mit de Slacht um Verdun. Anners, as Erich vun Falkenhayn dat later dorstellt hett un veel Schrievers dat denn overnahmen hefft weer dat toeerst nich de Afsicht, bi düssen Angreep de franzöösche Armee „utblöden“ to laten. Falkenhayn hett dat later, 1920, seggt un woll dor den Angreep achterna en Sinn mit geven, de doch man in’e Büx gahn weer un wo de Lüde em doch as en „Bloodmöhlen“ ankieken döen. De Idee, bi Verdun an to griepen, hefft toeerst Kroonprinz Willem un Konstantin Schmidt von Knobelsdorf harrt. Willem weer Upperkummandöör vun de 5. Armee un Knobelsdorff de Baas vun sien Generalstaff. Dat Upperkummando vun dat düütsche Heer harr sik vornahmen, de vörmols dannigste Festung vun Frankriek an to griepen (siet 1915 stunn de deelwiese nich mehr unner Wapen) un woll dor den Krieg an’e Westfront wedder mit in’e Gangen kriegen. Butendem geev dat rund um Verdun to en Bucht in de düütsche Front twuschen den Frontbogen vun St. Mihiel in’n Osten un Varennes in’n Westen. Dor weer de düütsche Front an ehre Flanken mit in Gefohr. Toeerst dunner acht Stunnen lang en Trummelfüer ut 1.500 düütsche Kanonen. Denn grepen acht Divischonen vun de 5. Armee up en Breede vun 13 Kilometers bi Ornes (hüdigendags verlaten) in’n Norden vun Verdun an. Anners, as de Düütschen dat vorutsehn harrn, weern de Franzosen unbannig beetsch un helen gegenan. Toeerst is rein gor keen Land innahmen wurrn. An’n 25. Februar is dat Fort Douaumont vun düütsche Truppen innahmen wurrn, man dat hett meist nix inbrocht, vunwegen datt düt Fort na Osten to legen hett. As dat Fort fullen weer, hefft de Franzosen beslaten, de Festung Verdun möss up jeden Fall holen weern. Düssen Updrag hett de General Pétain overnahmen. Over de eenzigste Straten, de vun Bar-le-Duc na Verdun lopen dö, is de so nömmte Noria upboot wurrn. Over düsse Straten is allens na de Stadt brocht wurrn, wat dor nödig weer. Man dat hett unbannig Kraft köst. De Slacht is in veer Uptöge verlopen: De eerste weer an’n 4. März toenne, as dat Scheten vun de franzöösche Artillerie vun de Hööchden in’n Westen vun de Maas den düütschen Vormarsch to’n Stollen brocht hett.
In’n tweeten Uptog hett Falkenhayn up de 5. Armee ehre Drängelee höört un hett düsse Hööchden angriepen laten. De Hööchde „Le-Mort-Homme“ (de Dode Mann) is en poor mol innahmen wurrn, man konn denn nich lang holen weern. Le-Mort-Homme un de Hööchde 304 weert vunwegen de brutalen Mordslachten, de dor föhrt wurrn sünd, as Symbole ankeken for de „Höll vun Verdun“. De „Dode Mann“ hett 6 Meters an Hööchde verloren dör de Granaten, wo he mit drapen wurrn is. In den drüdden Uptog gung dat dor wedder um, Verdun sülms in to nehmen. An’n 2. Juni is Fort Vaux störmt wurrn un an’n 23. Juni gung dat los mit en Angreep vun 78.000 Mann up de Lien Vaux-Fleury, de avers steken bleven is. In den veerten Uptog bit to’n 11. Juli hefft düütsche Truppen for en lüttjen Momang schafft, dor over weg to kamen. Moord un Doodslag hett dat bi Fort Thiaumont (just in’n Süden vun Doaumont) geven. An dat Fort de Souville (bi 5 Kilometers noordööstlich vun de Stadt) sünd de Düütschen endgüllig steken bleven. Vundeswegen, un ok vunwegen, datt de Alieerten an’n 1. Juli losleggt harrn un an de Somme angriepen döen, hett Falkenhayn an’n 11. Juli Befehl geven, de Offensive in to stellen.
Tirpitz mutt Bott geven un Skagerrakslacht
Anfang 1916 is in Düütschland al wedder over en dullern U-Boot-Krieg gegen Grootbritannien snackt wurrn. Nadem Serbien ut'n Weg rüümt wurrn weer, meen Falkenhayn, nu weer dat Tied, an de Siet vun siene Offensive in Verdun wat leifiger gegen Grootbritannien an to gahn, ok wenn Düütschland sik dor over mit de USA vertörnen scholl. De Baas vun den Admiralstaff, Henning von Holtzendorff, hett sik achter em stellt un meen, Grootbritannien weer in een Johr unner to kriegen. De Riekskanzler weer dor gegen un verhannel so, datt eerst mol en Kompromiss slaten wurrn is un de Kaiser denn later bestimmen scholl, wie dat wietergung. So is de U-Boot-Krieg wat duller wurrn (u. a. sünd Frachtscheepe unner Wapen ohn Wohrschau versenkt wurrn), man de unbegrenzte U-Boot-Krieg is nich wedder upnahmen wurrn. Anfang März gung dat denn los mit en Kampagne vun Deele vun de Presse for en unbegrenzten U-Boot-Krieg („Lever Krieg mit Amerika, as verhungern“). Dor stunn dat Rieksmarineamt achter. De Kaiser weer dor böös vergrellt over („Dat höört sik nich! Siene Majestät seht dor en Verfahren in, dat tolest den Kaiser siene Person as böversten Baas vun de Riekspolitik un allens, wat wi in'n Krieg unnernehmen doot, vör de Ogen vun dat ganze Volk an'e Sieten schuven deit.“). Vundeswegen möss Alfred von Tirpitz an'n 15. März Bott geven un sien Posten verlaten. De dullere U-Boot-Krieg is al in'n Aprilmaand wedder torüchnahmen wurrn, na de Saak mit de Sussex. An'n 31. Mai un 1. Juni keem dat, an sik ohn Afsicht, to de Skagerrakslacht (engl.: Battle of Jutland). Wenn man de Tonnage vun de Scheepe to Grunne leggt, de dor mitmaakt hefft, weer dat de „gröttste Seeslacht vun de Weltgeschicht“. Dor sünd mehr as 8600 Seelüde bi umkamen, dormank ok de plattdüütsche Schriever Gorch Fock. Dat weer en Slumpslag, datt de düütsche Hoochseeflott dor gegen de brittsche Overmacht nich bi unnergahn un tonicht maakt wurrn is. Se konn de Briten gröttere Verluste bibringen, as annersrum. Man an de strateegsche Lage hett sik dor nix dör ännert un de Briten ehre Herrschop over de See is dor bloß dör faststellt wurrn.
De Allieerten gaht bannig in de Offensive: Brussilow-Offensive un Somme-Slacht
Up de Kunferenz vun Chantilly weer afsnackt wurrn, dat scholl Midden 1916 dree Grootoffensiven geven: De Angreep an de Somme, de Brussilow-Offensive un noch en Slacht an’n Isonzo. An de Somme scholl an’n 1. Juli an un for sik Frankriek dat Leit hebben, man vunwegen de Slacht vun Verdun hefft de Briten dat to’n groten Deel overnahmen. An de Front in Italien gung dat mit de sesste Slacht an’n Isonzo eerst an’n 4. August los. Dat leeg dor an, datt vunwegen den düütschen Angreep up Verdun al an’n 11. März an’n Isonzo angrepen wurrn weer (5. Slacht an’n Isonzo) un de Öösterrieker denn an’n 15. Mai mit de Süüdtiroloffensive anfungen harrn (bit 18. Juni). Just vundeswegen weer ok de Brussilow-Offensive vörtrocken wurrn un gung al an’n 4. Juni los. Mit de Brussilow-Offensive gung an’n 4. Juni de allieerte Grootangreep los, de bit dorhen wieter keem, as all Angreepe vördem. Alexei Brussilow weer vun März af an ne‘en Upperbefehlhebber vun Russland siene Süüdarmee. He harr Konsequenzen trocken ut de Nedderlagen bitherto. Anners, as dat vördem begäng ween weer, hefft de Russen nu up breede Front angrepen (eerst 30 km, achternah denn jummers mehr bit up en Breede vun 400 km Luftlien). So konn de Feend nich nich een Punkt vörutsehn, wo se dörbrecken wollen, un all sien Truppen an düsse Stäe tohopentrecken. De Infantrie is bi ehrn Angreep schuult wurrn dör deepe Unnerstänn, de bit up 50 m an den Feend siene Lienen vördreven wurrn weern. Vördem harrn de Russen normolerwiese över bit to 1.600 m free Land twuschen de Fronten lopen mösst un dor unbannig veel Lüde bi verlaren. Ofschoonst Brussilow de Öösterriekers na Suldatentahl nich veel over weer (for en Angreep weern dat normolerwiese to minne Truppen, de he harr) slump dat, un de 8. Russ’sche Armee konn in’n Osten vun Kowel de 4.k.u.k.-Armee meist heel un deel tweihaun un de Russen ehre 9. Armee hett in’n Süden twuschen den Dnjestr-Stroom un de Karpaten-Barge de 7. K.u.K.-Armee toschannen maakt un wichtige Städer innahmen, as Czernowitz un Kolomea. Öösterriek-Ungarn hett dor 624.000 Mann bi verlaren. Sunnerlich an de Grenz na Rumänien konn Brussilow wiet vorstötten (bit to 120 km) un hett dor de Rumänen mit to brocht, an de Allieerten ehre Sieten in den Krieg in to treden. Denn geev dat avers Probleme mit de Logistik un he is nich wieter kamen, tomalen ok Angreepe bi de Pribjetbröke un bi Baranawitschy steken bleven weern. Dor scholl Brussilow an un for sik mit hulpen weern, man hier grepen de Russen wedder na ole Aart an (up en to engen Afsnitt vun de Front). As de Russen versochen, den Verkehrsknooppunkt Kowel in to nehmen, is dor ok nix vun wurrn. „Liekers weer de Brussilow-Offensive – na dat Maat vun den Eersten Weltkrieg, wo um jedeen Meter Grund streden wurrn is – de gröttste Sieg vun de Allieerten an all Fronten, siet dat an de Aisne mit den Stellungskrieg losgahn weer.“
De British Expeditionary Force unner dat Kummando vun Douglas Haig hett dat Leit bi den Angreep an de Somme in’e Hand harrt, vunwegen datt de doren franzööschen Truppen nich mehr 40, man bloß noch 11 Divischonen stark weern. De annern weern aftrocken wurrn na Verdun. Toeerst hett de Artillerie acht Dage lang sunner Uphören ut 1.500 Geschütte bi 1,5 Mio. Granaten verschaten. Achternah sünd an’n 1. Juli 1916 de düütschen Stellungen angrepen wurrn. Unner dat dannige Füer ut all Geschütte sünd doch tahlrieke düütsche Unnerstänn heel bleven. Vundeswegen konnen de düütschen Suldaten gegen de brittschen Angriepers MG-Füer insetten. Al an de Somme-Slacht ehrn eersten Dag sünd 19.240 brittsche Suldaten sturven, dormank bi 8.000 in de eerste halve Stunne. Liekers hett Haig wieterhen angriepen laten. An’n 15. September sünd to’n eersten Mol in’n Krieg Panzers up engelsche Sieten insett wurrn. De Slacht duer bit to’n 25. November. In Luftlien weer de Front bi düssen Angreep bi 30 km breed un tolest harrn de Allieerten de düütsche Front 8 – 10 km indrücken konnt. For düt beten Land harrn Franzosen un Briten 624.000 Mann verlaren, de Düütschen bi 420.000 Mann. Man over de düütschen Tahlen hefft sik de Forschers in’e Plünnen. Brittsche Schrievers meent, wenn een de Lichtversehrten dor mit inreken deit, as dat bi de Allieerten passeert is (bi de Düütschen avers nich), denn so stunnen ok de düütschen Verluste bi 650.000 Mann. De Slacht an de Somme weer up jeden Fall in’n ganzen eersten Weltkrieg de enkelte Slacht mit de hööchsten Verluste. De 1. Juli as Dag, wo de Slacht anfung, is noch hüdigendags in Grootbritannien en Gedenkdag. De brittsche Historiker John Keegan hett noch 1998 seggt:
Süüdtiroloffensive un Isonzoslachten
Vun Mai bit Junimaand weer de öösterrieksch-ungaarsche Armee in Süüdtirol in en Offensive anrückt gegen de Italieners ehre Stellungen. Toeerst gung dat en beten vörut, man denn möss de Angreep afbroken weern, vunwegen de Lage an de Oostfront (Brussilow-Offensive). De italieensche Armee versoch nu, vun Märzmaand bit November in en Reeg vun grode Angreepe an den Isonzo gegen de Öösterriekers  gegenan  to gahn ( 5.-9. Slacht an’n Isonzo). Dor is de Stadt Görz bi innahmen wurrn un ok dat Hoochland vun Doberdò, man wieter gung dat denn nich mehr. An’n 28. August 1916 hett Italien denn ok dat Düütsche Riek den Krieg verklaart. Al vun Mai bit November 1915 weer en starke düütsche Divischoon (Alpenkorps) an de Sieten vun de öösteriek-ungaarschen Truppen an de Front in Süüdtirol stellt wurrn, vunwegen datt de Düütschen menen, Süüddüütschland weer in Gefohr.
Rumänien maakt mit in’n Krieg
An’n 27. August 1916 is dat Königriek Rumänien an de Allieerten ehre Sieten in den Krieg intreden. Twaars weer Rumänien 1883 in den Dreebund intreden (1879 harrn Düütschland un Öösterriek-Ungarn en geheemen Defensivbund slaten un Italien harr vun 1882 af an dor mitmaakt), man to’n Anfang vun’n Krieg hett Rumänien den Verdrag eerst mol wöörtlich utleggt un is neutral bleven. In de Binnenpolitik geev dat keen Eenigkeit, de Liberalen unner Ministerpräsident Ion Brătianu wollen sik lever bi de Entente anbuken, man de Mehrderheit vun de Konservativen hett dat dor up afsehn, neutral to blieven. Dat geev bloß en poor Politikers, de up de Middelmächte ehre Sieten in den Krieg trecken wollen. Dor höör König Karl I. to. Russland harr mit Rumänien al an’n 1. Oktober 1914 afsnackt, sik achter Rumänien siene Ansprüche up Sevenborgen to stellen. Vunwegen, datt Rumänien na den Tweeden Balkankrieg in’n Freden vun Bukarest 1913 de Dubrudscha tospraken kregen harr, ofschoonst dor to’n groten Deel Törken un Bulgaren in wahnen döen, weer Bulgarien sien Intritt in den Krieg an de Sieten vun de Middelmächte noch en Fakter, de Rumänien na de Allieerten ehre Sieten schaven hett. De „grootrumäänsche Eenheit“ mit de Gemarken vun Sevenborgen, dat Banat un de Bukowina, de all to Öösterriek-Ungarn tohören döen, weer ok bloß gegen Öösterriek-Ungarn hen to kriegen, un nich mit. De Entente hett Rumänien in düsse Saak ok goot tosnackt (avers dor nich an dacht, datt dat heel un deel so kamen scholl, wie Rumänien sik dat vorstell). As dat denn so goot stumm um de Brussilow-Offensive, hett sik Rumänien mit en Verdrag an’n 17. August 1916 an de Entente anslaten. De rumäänsche Armee weer veel grötter, as de Middelmächte ehre, man mit ehre Utrüstung stunn dat nich to’n Besten. Toeerst konn se in Sevenborgen deep na Ungarn rin inbreken, man in de Slacht vun Hermannstadt (22.-29. September) is se vun de 9. düütsche Armee unner dat Kummando vun den vörmoligen Baas vun dat düütsche Upperkummando, Erich von Falkenhayn, slahn wurrn. Bit to’n 8. Oktober konn Kronstadt innahmen weern, un an’n 23. November sünd bulgaarsche, törksche un düütsche Truppen vun Süüdwesten her over den Donau-Stroom trocken. Dör Luftscheepe un Slachtfleegers sünd en poor Mol Bomben up Bukarest smeten wurrn un an’n 6. Dezember konn de Stadt innahmen weern. Rumänien sien Intritt in den Krieg hett de Middelmächte amenn Vordeele brocht, vunwegen, datt se nu de Eerdööl-Feller vun Ploiești un en grote Landweertschops-Produktschoon  in’e Hand kregen harrn. So konn Düütschland eerst mol beter versorgt weern. Mit Russland siene Hölp konnen de Rumänen sik bloß in’n Noordosten vun ehr Land holen. König Ferdinand I. is mit siene Regeerung na Iași utknepen.
Falkenhayn mutt Bott geven un de drüdde OHL nümmt de Saak in de Hand
De Entente hett de düütschen Truppen in’n Summer 1916 dör ehren Allfrontenkrieg bannig in’e Bredullje brocht. Kaiser Willem möss sik jedeen Dag anhören, he scholl endlich den Baas vun den Generalstaff rutsmieten, dat weer Erich von Falkenhayn. As Rumänien nu an’n 27. August in’n Krieg intreden weer, weer dat so wiet: Von Falkenhayn möss Bott geven. An´n 29. August is de nee Spitz vun dat Heer unner den Naam 3. OHL (Oberste Heeresleitung, Upperste Spitz vun dat Heer) insett wurrn. Se stunn unner dat Leit vun Paul von Hindenburg un Erich Ludendorff. Stracks hett de nee OHL de Angreepe bi Verdun afbraken un sik dor mit befaat, wie de Weertschop in Düütschland noch mehr for den Krieg inspannt weern kann. An’n 31. August hett se Vörsläge bi dat Kriegsministerium in Preußen vörleggt, wat dor ümsett weern möss. Later hefft düsse Vörsläge den Naam „Hindenburg-Programm“ kregen. As de drüdde OHL beropen wurrn weer, hett dat in de Politik en Wenn brocht un de föhr direktemang hen to en Militärdiktatur: „As de Monark de beiden Feldherren Hindenburg un Ludendorf beropen dö, de vunwegen ehren groden Roop in’n Grunne nich aftosetten weern, is he sülms nich bloß noch mehr, as al bitherto in‘n Krieg na achtern rückt, man he möss de OHL ok in’e Politik maken laten [...]. Ohn dat Feldherrnduo [...] gung dat nich, un dat stunn [...] praat, wiet over de Fragen vun dat Militär in de Politik in to griepen, un kenn ok nix, den Kaiser den Foot up’n Nack to setten un ok in dat Zentrum vun siene Macht – dat weer de Utwahl vun dat Personal – to bestimmen, wo dat langsgahn möss.“
De Franzosen griept bi Verdun an un Joffre mutt Bott geven
In’n Harvst gung de franzöösche Armee bi Verdun in de Offensive. An’n 24. Oktober hefft franzöösche Truppen de Forts Douaumont un Thiaumont innahmen. Se rücken wieter vör un de Düütschen mössen an’n 2. Dezember Fort Vaux rümen. Nadem se afrückt weern, hefft düütsche Pioniers dat Fort in’e Luft jaagt. Bit to’n 16. Dezember hefft de Franzosen meist all Land wedder in’e Hand harrt, dat de Düütschen in’t Vörjohr innahmen harrn. De Slacht vor Verdun hett de Düütschen 337.000 Mann köst (dormank 143.000 Dode). Bi de Franzosen geev dat Verluste vun 377.000 Mann (162.000 Dode). Up dat Slachtfeld, wat bi 30 km breed un 10 km deep weer, sünd tominnst 36 Mio. Granaten affüert wurrn. De franzöösche Upperbefehlhebber Joseph Joffre möss na de Slacht ok Bott geven. Em is vörsmeten wurrn, he harr nich sehn, datt de Düütschen bi Verdun angriepen wollen un he harr siene Tied mit de blödigen Angreepe in de Champagne un an de Somme verbummelt. An’n 3. Dezember is he afsett wurrn un General Robert Nivelle (1853-1924) treed an siene Steed. He harr de Düütschen ut de Forts bi Verdun verjaagt un he scholl an de Spitz vun de Offensive in dat neegste Vörjohr stahn, de vun de Alieerten al plaant weer. Toeerst mol is Nivelle dor an Philippe Pétain mit vorbitrocken, de doch Verdun gegen de Düütschen holen konn un de „Held vun Verdun“ nömmt wurr. Man Pétain, so dach man dormols, konn beter verdeffenderen, as angriepen.
Regenten-Königriek Polen. De Middelmächte wüllt Freden maken
An’n 5. November hefft de Middelmächte den Deel vun Polen, de bit 1915 to Russland tohöört harr, to’n unafhängigen Königriek Polen utropen. Man in’n Krieg weern de Polen keen grote Hölp, bloß man en lüttjen Trupp Freewillige stunnen as Poolsche Legion an de Middelmächte ehre Sieten. Bit Juli stunnen se unner dat Kummando vun Józef Piłsudski. Nu sünd se to de Poolsche Wehrmacht verklaart wurrn. Man Hunnertdusende vun poolsche Suldaten stunnen as „Unnersaten“ in de düütschen, öösterrieksch-ungaarschen, man ok in de russ’schen Truppen, ohn, dat se dor sunnerliche Natschonalverbänne bi utmaken döen.
Dat warrt duller mit den U-Boot-Krieg un de USA maakt mit bi ’n Krieg
An’n 8. un 9. Januar hett de Kaiser up de lange Drängelee vun de Upperste Spitz vun dat Heer (vun Januar 1916 af an, ultimativ vun Dezember 1916 af an) höört un tostimmt, datt vun den 1. Februar af an de unbegrenzte U-Boot-Krieg wedder losgahn scholl. De Middelmächte harrn al dacht, datt de Alieerten dor nich an dachen, sik up den Fredensvörslag in to laten. Dat hett dor nu to bidragen, den Kaiser to besnacken un den U-Boot-Krieg in de Binnen- un Butenpolitik dör to setten. Man eerst, as an’n 12. Januar bekannt wurrn weer, wat de Alieerten antert harrn, as Woodrow Wilson (an’n 18. Dezember 1916) unverwacht vörslahn harr, he woll de beiden Kriegsparteien an een Disch bringen, hefft de Middelmächte sik Schuller an Schuller stellt. Wilson harr unner annern meent, de Staten schollen kloor maken, wat se sik in düssen Krieg vörnahmen harrn un wo se up ut weern. De Hööfdredakteur Theodor Wolff vun dat „Berliner Tageblatt“, de dat sunst nich so harr mit de Regeerung, noteer an’n 12. un 13. Januar:
De Middelmächte lehnen Wilson sien Vörslag, over Freden to verhanneln, af. An’n 3. Februar hefft de USA den diplomaatschen Kuntakt to Düütschland afbraken, vunwegen datt de unbegrenzte U-Boot-Krieg nu wedder losgahn weer. An’n 6. April 1917 hefft de USA dat Düütsche Riek den Krieg verklaart. Veer Dage vordem harr Präsident Wilson den US-Kongress upropen, he scholl mitmaken bi den Krüüztog vun de Demokratien, de dat „up den Freden afsehn“ harrn, gegen de Autokratien up de Eer, de ehr „Militär gegen annere insetten“ döen. Beide Hüser vun den Kongress hefft mit unbannige Mehrheit tostimmt.
Ludwig Hummel
* Ludwig Hummel (1770–1840), düütschen Maler, Teekner un Koppersteker,
Imre Varga
Imre Varga is de Naam von
Brookings County
Brookings County is en Kreis (County) in’n US-Bundsstaat Süüd-Dakota. He hett 31.965 Inwahners (Stand Zensus 2010) op en Rebeet vun 2.056 km². De Sitt vun de Verwalten is in Brookings.
Historie
De Kreis is 1892 grünnt worrn.
Demografie
Vun de 28.220 Inwahners bi’n Zensus vun 2000 harrn 17.251 Minschen Arbeit. Dat Inkamen je Kopp vun de hele Inwahnertall weer 17.586 US-Dollar. 13.374 Minschen hebbt op de Highschool ’n Afsluss maakt, ’n Afsluss an’e Universität, de ’n Bachelor-Afsluss oder noch höger weer, hebbt 4.770 Minschen maakt. 12,62 % vun de Inwahners leven 2000 ünner de Inkamensgrenz to de Armoot.
5,23 % hebbt 2000 tohuus ’n annere Spraak as Engelsch snackt un 2,31 % vun de Inwahners sünd buten de USA boren worrn.
Vun de Vöröllern her sünd 96,36 % vun de Minschen Witte, 0,31 % Swarte, 1,34 % stammt ut Asien un 0,04 % vun de Eilannen in’n Pazifik. 0,90 % sünd Nakamen vun Indianers. 0,30 % hebbt sik sülven to noch annere Gruppen torekent. 0,75 % hebbt angeven, dat se Vörfohren vun ünnerscheedliche Afstammung hebbt. As Nakamen vun Lüüd ut Latienamerika hebbt sik 0,88 % vun de Lüüd ansehn.
Capshaw
Capshaw is de Familiennaam von
Capshaw betekent
Fedder (Vörnaam)
Fedder (ok Fedde un Feddo) is en freeschen un plattdüütschen Vörnaam för Jungs.
Grint
Grint is de Familiennaam von
Bernhard Koch
Bernhard Koch (* 1962 in Hemmoor) is en plattdüütschen Schriever.
Fedder (Vörnaam)
De plattdüütsche Naam
För den plattdüütschen Naam is bloß de Stamm Frede- bruukt wurrn. Mit de Tiet is dor dat -r- wegfullen. Denn heet de Naam Fedde. As Maskulin- Anbacksel keem dor denn noch en -r oder dat -o achtern an. So keem de Naam Fedder oder Feddo tostanne.
Plattdüütsche Tonaams
Ut den Vörnaam sünd denn de plattdüütschen Tonaams Fedder un Feddersen vun  maakt wurrn. De bedüüt denn so veel, as Ut Fedder siene Familie oder Vun Fedder sien Hoff