cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
San Pancrazio Salentino
A Sammangrazziu è vveru ca nci stannu diecimila e ddispiri cristiani ma è ppuru veru ca allu paisi nuesciu no ssi parla alla napulitana, alla fuggiana o alla ggiargianesi. Quindi ciunca oli cu sciungi auri notizzi, eti buenu cu faci squarche ricerca seria e ccu si maniscia. Quistu cu bbi mmosciu comu parlamu nui sammangrazziesi. Lu paisi ti Sammangrazziu si troa a quattordici chilomitri ti lu mari (Ionio), a cinquanta chilomitri ti Taruntu, a trenta e dispiri chilomitri ti Lecci e auruettanti ti Brinnisi. Nsinu allu millenvecentuvintittreti nui ermu ti la provincia ti Lecci, la terra ti Otrantu, comu ulimu lla chiamamu... Poi è rriatu ddrhu uastasi ti Musulinu e bbemmu ddintati ti la provincia di Brinnisi. Lu paisi teni la chiesa ti Sant'Antoni (l'ennu ggiustata ca ai picca..) ca eti 'ntica (XIII sec) la Chiesa Madre (San Francesco d'Assisi) ca eti cchiu nnoa (Sec. XIX). Alla contrata di Sant'Antoni alla Macchia, subbra la strata ti la Torri (Torre Santa Susanna) nceti lu Santuariu e squarche ggrotta ti li monici (Basiliani). Alli Castelli - subbra la strata ti Lecci, cchiù o menu.. - ennu truatu lu paisi ecchiu, ennu rriati certi professori olandesi e bbennu fattu li scavi.. sembra ca era cchiu importanti ti Egnazia, ma li cuntatini no nni capìunu nienti ( e ccè nni sapìunu ddrhi cristiani..) e bbennu frisatu e aratu la terra pi ttanti anni. Ma li olandesi ennu capitu lo stesso ca nc'era quarche pariti anticu e quarche pignata (vasellami vari) e quarche ozza (frammenti di otri di epoca micenea). Moi ennu mmucciatu tuttu e sta spittamu perchisà.. ci essunu li sordi cu facimu nu situ archeologgicu.. Allu centru ti lu paisi nci stannu li strittuli (vicoli e strade strette) e ppoi tinimu puru lu castellu. Ca poi sarebbe la casa ti l'arcivescuvu (XV-XVI sec.) ca inìa ti Brinnisi a Sammangraziu perchè ticìa ca tannu l'aria era fina. Si stìa cchiu frischi. E bbeggiu cuntatu lu fattu. E mmoi.. a cciunca sapi squarche aura cosa cu ssì faci annanti!!
Pancrazio
Fontana dei Papiri
A' funtana re'e'Papiri è na funtana monumentale 'e Napule, situata a rinto 'e Ggiardini do Molosiglio a via Acton.
A' funtana fu prugiettata 'a Domenico Angeloni int'ô 1938. Fuje costruita ppe a' sistemazione ra zona (che riguardò pure ll'inaugurazione ra a' nova Galleria Vittoria) e p' a visita in cità 'a parte e Hitler.
Ll'opera, nonustante rappresenti nu bell' esempio r'arte ro'o '900 e nonustante sia una 'ecchiu gruosse funtane monumentali ra'a città, risulta 'bbandunata. È addiventata nu ricettacolo 'e munnezza, clochard, tossici e robba arrubbata.
Jonte 'a fore
Categurìa:Napule
The Beatles
Storia
A prima fase 'dda carriera 'dde Beatles 'è contrassegnata da canzoni facili e scritte da ati persone, ma pure da llor stessi. Song prevalentemente canzuncell ballabili, comm 'a Twist and Shout (Allucc e abball), Eight Days a Week (otto juorne a semmana) o Hard Day's Night (a nott ro juorne e fatica). 'O 1966, però, 'e Beatles a fernescien 'e sunà dal vivo e accummenciano a sperimentà dinte 'o studio 'e registrazione. 'O prime album che esce 'a chella esperienza è Rubber Soul (trad: anema 'e gomm), addò se sente 'a volontà 'e ausà strumient nuov apparte a chitarra, o basso e 'a batteria: dinte a Drive my car (trad: guida 'a machina mia) se sentono trombe e pianoforte, e ce sta nu grande auso 'e chitarre acustiche. Pure Revolver (1966) s'appresenta cchiù votato a' sperimentazione, ma o capolavore 'dde Beatles è 'ddo 1967: Sgt. Pepper's Lonely Heart Club Band (a banda ro local 'dde zitiell 'ddo Sergente Pupavr). Tutte 'e canzone 'e stu ciddì song eccezionali.
'O 1968 esce 'o White Album (l'album janche), doppio, cu canzoni comm 'a Back in the U.S.S.R. (torna 'a Russia), Helter Skelter (tutto arrevutato) o Why don't we do it in the road? (pecchè nun 'o facimme miez a via?), a mità tra rock'n'roll e art-rock. 'O 1969 esce Abbey Road, 'ca famosa foto 'dde Beatles che passano 'a via, e che cuntene la famosissima Come together (venite 'nsiem).
L'ultimo album 'dde Beatles è Let it be 'ddo 1970.
'O contribut dde Beatles int a musica moderna è tutt'ora inestimabile.
Discografia
Categurìa:Gruppe musecale straniere Generi: Pop rock
Olbia
Olbia (pe sardo Terranòa, pe gallurese Tarranóa) è nu comune 'e 51.429 crestiane d''a pruvincia 'e Olbia-Tempio.
Categurìa:Comune d%27%27a pruvincia 'e Olbia-Tempio Categurìa:Cumune d%27%27a Zardegna Categurìa:Comune 'e l'Italia
Cucina abbruzzese
La cucine abbruzzése è fije de le tradezziune pecurare e marenare ca la jènde de la reggione, a le timbe andiche, pratechéje. L'urìggene vasse e pòvere de la cchiù grosse parte de l'abbruzzise, ha purtate a favurì, nghe lu tèmbe, piatte sìmblece e póche prucessate. L'aleminde cchiù aduprate so', pe' lu magnà: paste, pane, carne, caçe, pésce; pe' lu véve schitte lu vine (o l'acque).
Prime
Le prime piatte se cumbònene de: paste (cchiù de tutte) e varje atre cose, gné le screppèlle (ca s'arsumèjene a le crêpes frangise) o le vertù. Gna è pe' la cucine taliane, pure pe' quélle abbruzzese la paste s'acconge pe' varje manére. Le recètte cchiù canusciute e cchiù tìpeche de la reggione so':
Trasaghis
Trasaghis è nu comune 'e 2490 crestiane d''a pruvincia 'e Udine.
Bussoleno
Bussoleno è nu comune 'e 6560 'e abitante d''a pruvincia 'e Torino.
Fontana del Carciofo (Napoli)
'A funtana ro'o' Carciufo è una re'e funtane monumentali 'e Napule.
Fu Achille Lauro a vulere a costruzzione ra'a funtana. Affidò ll'incareco a ll' ingegnere Carlo Comite, Mario Massari e Fedele Federico. È stata costruita inte ll' anne cinquanta ro'o' XX secolo e è posta a o' centro ra'a'a piazza Trieste e Trento.
È composta ra'na vasta vasca circulare aro cade l'acqua che zampilla ra'o' centro 'e na floreale corolla (popolarmente, "o Carciufo") nomignolo, cu cui ancora viene definita a funtana.
Voci correlate
Categurìa:Napule
Porpetto
Porpetto è nu comune 'e 2683 crestiane d''a pruvincia 'e Udine.
Categurìa:Giugrafia Categurìa:Comune d%27%27a pruvincia 'e Udine Categurìa:Comune d%27%27a reggione Friule-Venezia-Julia Categurìa:Comune 'e l'Italia
Cleopatra
Cleopatra VII Thea Philopatore (ppe grieco: Κλεοπάτρα Θεά Φιλοπάτωρ; Alessandria 'e Naggitto, 69 AC – Alessandria 'e Naggitto, 12 'e aùsto 30 AC) fuje na reggina naggizzia d"o periodo tolemaico. Fuje l'urdema reggina 'e ll'Antico Naggitto e l'urdemo membro d"a Dinastia tolemaica. 'O nomme "Cleopatra" segnifeca 'n lengua grieca "gloria d"o pate".
Ogge è prubabilmente 'a cchiù fammusa 'e tutte 'e suvrane 'e ll'Antico Naggitto e è canusciuta cu 'o nomme 'e Cleopatra, pure se fuje 'a settema e urdema reggina a pussiedere chillo nomme. Cleopatra comunque nun fuje maje 'e fatto l'uneca suvrane d"o Naggitto, avendo regnato assieme 'o pate, 'o frate, 'o frate-marito e 'o figlio.
Categurìa:Storia Categurìa:Biografie
Ute
Gl'ute è l'artechelazione de gle mèmbre seperiore che riogne vracce é nnanzevracce. Tè du rade de libbertà é le mòsse che puonne èsse fatte razie a isse suo la flessione, gl'allariamiénde, la prenazione é la sepenazione.
Ríggene
Ne vè da le latine cŭbitus.
Variande dialettale cominése
Categurìa:Anatumia
Paglia
'A paglia (do latino palêa) è chillo prudotto 'e campo custituito de fuste de cereale â fine 'a ll'ammaturazione da pianta. Pô éssere cunziderato comme nu sottoprudotto 'e ll'agricoltura, pecché è zò che rummane de cereale cu 'a scugnatura, aroppo ca 'o rano è stato raccuoveto. Categurìa:Agricultura
Vodo di Cadore
Vodo di Cadore è nu comune 'e 934 crestiane d''a pruvincia 'e Belluno.
Mugil cephalus
Mugil cephalus, canusciuto communemente comme cefaro, è nu pisce 'e mmare attuccante â famiglia d''e Mugilidae.
Addó se trova
È na specia eurialina, ca pô suppurtà granne variazione 'e salinità. Pô pure campà 'ind' ambiente nquinate, nfatte se pô trovà 'e frequente rint' 'e puorte. Campa 'n branche, se nudre 'e veggetale, plancton e mollusche piccerrile.
Comme se pare
D''o cuorpo quase celindrico, sfusato cu scame 'e culor argiento, ha dduje pinne dorsale. 'E dimensione massime suje, songo 'e 30 cm 'e luonghezza, pe mmerzo 5 Kg 'e peso.
Ciclo 'e vita
'E essemplare ca raggiungono 'e 20 cm, songo mature sessualmente, e appusano 'e ova 'n mare. Aroppo 'a schiusa 'e piccerrile, avvicinannose primma â costa, arresagliono 'e corse 'e acqua doce ca esceno 'ind'ô mare.
Rotzo
Rotzo è nu comune 'e 570 crestiane d''a pruvincia 'e Vicenza.
Porretta Terme
Porretta Terme è nu comune 'e 4528 crestiane d''a pruvincia 'e Bologna.
Valfurva
Valfurva è nu comune 'e 2739 crestiane d''a pruvincia 'e Sondrio.
Francesco Mastriani
Francesco Mastriani (Napule, 23 'e nuvembre 1819 – Napule, 7 'e jennaro 1891) fuje nu scrittore napuletano.
Serravalle Pistoiese
Serravalle Pistoiese è nu comune 'e 10147 crestiane d''a pruvincia 'e Pistoia.
Serravalle Scrivia
Serravalle Scrivia è nu comune 'e 6073 crestiane d''a pruvincia 'e Alessandria.
Pulecenella
Pulecenella è na maschera tradizziunale napulitana.
'O nomme 'o piglia forse da Puccio d'Aniello, nu campagnuolo d'Acerra ca teneva 'o naso accussì luongo ca 'o pittore Annibale Carracci nce fecette 'o ritratto. Ma tene auriggine storica assaje cchiù antica, che s'allicorda ô tiempo de Fabule Atellanae.
'A prima cumparenza 'int'o tiatro fuje nta commedia La Lucilla costante con le ridicole disfide e prodezze di Policinella, scritta 'a Silvio Fiorillo 'o 1609 ma nterpretata pa primma vota quanno isso era già muorto.
Ati pruggette
Categurìa:Tradizzione 'e Napule
Marseglia
Marseglia (pe francise Marseille) è 'a secunda cità d'a Franza, capoluogo d'a regione Provenza-Alpe-Cost' Azzurra.
Categurìa:Comune d"a Franza
Voghera
Voghera è nu comune 'e 38426 crestiane d''a pruvincia 'e Pavia.
Busto Arsizio
sinistra|miniatura|Chiesa 'e Santa Maria
Busto Arsizio è nu comune 'e 83 460 'e abitante d''a pruvincia 'e Varese.
San Paolo di Jesi
San Paolo di Jesi è nu comune 'e 840 crestiane d''a pruvincia 'e Ancona.
Monchio delle Corti
Monchio delle Corti è nu comune 'e 1207 'e abitante d''a pruvincia 'e Parma.
Antibes
Antibes è na cità franzese 'e 75.523 abbitante.
Raddusa
Raddusa è nu comune 'e 3531 crestiane d''a pruvincia 'e Catania.
Stefanaconi
Stefanaconi è nu comune 'e 2490 crestiane d''a pruvincia 'e Vibo Valentia.
Chimera 'e Arezzo
'A Chimera 'e Arezzo è ll'essempio mèglio canosciuto 'e ll'arte etrusca. 'E na stàtua avrunza ca è arrivata 'o 15 'e nuvembre 1553 'int' 'a Tuscana quanno fujeno custruite 'e fforteficazzione d''e Medici 'int' 'a periferia 'e Arezzo, ca è n'antica cità etrusca e rummana.
Stefanaconi
Categurìa:Giugrafia Categurìa:Comune d%27%27a pruvincia 'e Vibo Valentia Categurìa:Cumune d%27%27a Calavria Categurìa:Comune 'e l'Italia
Azio
Actio, o Actium (grieco Άκτιο, nomme moderno: Punta), eva l"antico nomme 'e nu promontorio d"a Grecia occidentale int'a Acarnania nordoccidentale, a ll"imbucco d"o Sinus Ambracius (Gurfo 'e Arta) opposto a Nicopule 'e Epiro, costruito da Augusto int'o lato nord d"o stritto.
Corbin Bleu
Corbin Bleu (Nova York, 21 'e frevaro 1989), 'o vero nomme sujo è Corbin Bleu Reivers, è n'attore e reggista mmericano.
Voghiera
Voghiera (ferrarese: Ughiéra) è nu cumune 'e 3.926 crestiane d''a pruvincia 'e Ferrara.
Azio
Ncopp'ô promontorio se truvava n' antico tempio 'e Apollo Actius, ca' fuje 'ngrannito da Augusto, 'o quale, ppe celebrà 'a Battaglia 'e Azio, istituì o rinnovo 'e juoche quinquennale canusciute comme Actia o Ludi Actiaci. 'O promontorio ospitava nu piccerillo villaggio omonimo.
Categurìa:Grecia Categurìa:Storia
Portacomaro
Portacomaro è nu comune 'e 1992 crestiane d''a pruvincia 'e Asti.
Roure
Roure è nu comune 'e 966 crestiane d''a pruvincia 'e Torino.
Native mericane
Pe Native mericane (chiammate pure in modo cchiù o meno consono Inniane d'America, Pellerossa, Primme Nazzione) se 'ntennono tutte 'e pupulazioni indigene ca accampano 'int' Amereca primma d''a culonizzazione d''europee. thumb|right|400px
Serravalle Sesia
Serravalle Sesia è nu comune 'e 5031 crestiane d''a pruvincia 'e Vercelli.
Valganna
Valganna è nu comune 'e 1462 crestiane d''a pruvincia 'e Varese.
Tiramisù
'O tiramisù è nu dolce veneto, 'e origine trevigiana (dint'ô Veneto tirame sù). È nu dolce a base 'e savoiardi o atre biscotte 'e cosistenza friabile 'nzuppate dint'ô cafè, mascarpone e ovo.
Categurìa:Cucina taliana
San Paolo Solbrito
San Paolo Solbrito è nu comune 'e 1059 crestiane d''a pruvincia 'e Asti.
Basileca santuario 'e Santa Maria d''o Càrmene Maggiore
'A Chiesia 'e Santa Maria d''o Càrmene (nomme completo: Baseleca santuario 'e Santa Maria d''o Càrmene Maggiore) è na chiesia 'e Napule.
Categurìa:Chiese 'e Napule
Olcenengo
Olcenengo è nu comune 'e 607 crestiane d''a pruvincia 'e Vercelli.
Categurìa:Giugrafia Categurìa:Comune d%27%27a pruvincia 'e Vercelli Categurìa:Comune d%27%27a reggione Piemunte Categurìa:Comune 'e l'Italia
Stella (SV)
Stella (SV) è nu comune 'e 2932 crestiane d''a pruvincia 'e Savona.
Piscinola
Piscinola è nu rione do nord 'e Napule, parte da Municipalità VIII, cu 'e riune 'e Marianella, Chiaiano e Scampia.
Storia
Piscinola, na vota, era nu comune a sé. Dint'ô 1866 ll'aunirono co Comune è Chiaiano, co regio decreto d'ô 1925 pigliaie pùre 'e viecchie comune Marianella e Mmiano. Accussì addentaje 'o comune 'e Chiaiano ed Uniti. Ll'anno appresso, 'o comune 'e Chiaiano ed Uniti scumparette pe addeventà parte do comune 'e Napule e, cu isso, pùre Piscinola.
Ati pruggette
Categurìa:Riune 'e Napule
Trasquera
Trasquera è nu comune 'e 279 crestiane d''a pruvincia 'e Verbano Cusio Ossola.
Categurìa:Giugrafia Categurìa:Comune d%27%27a pruvincia 'e Verbano Cusio Ossola Categurìa:Comune d%27%27a reggione Piemunte Categurìa:Comune 'e l'Italia
Catarì
thumb|200px|'O spartito. Catarì è na fammosa canzona napulitana, musecata da Mario Costa 'ncopp'a na puesia scritta da Salvatore Di Giacomo: Marzo.
'E parole
Marzo: nu poco chiove e n’atu ppoco stracqua… Torna a chiovere, schiove… ride ‘o sole cu ll’acqua.
Busto Garolfo
Busto Garolfo è nu comune 'e 12772 'e abitante d''a pruvincia 'e Milano.
Catarì
'E parole
Catarí, che vuó’ cchiù? ‘Ntiénneme core mio: Marzo, tu ‘o ssaje, si’ tu… e st’auciello, songh’io…
Categurìa:'E canzone napulitane
San Paolo di Civitate
San Paolo di Civitate è nu comune 'e 6.120 crestiane d''a pruvincia 'e Foggia.
Categurìa:Comune d%27%27a pruvincia 'e Foggia Categurìa:Comune d%27%27a reggione Pùglia Categurìa:Comune 'e l'Italia
San Cipriano
- Tascio Cecilio Cipriano, De catholicae Ecclesiae unitate, c. 6
Tascio Cecilio Cipriano (ppe latino: Thaschus Caecilius Cyprianus; Cartagene, 210 – Sesti, 14 'e settembre 258) fuje nu vescovo e scritture rumano, vescovo 'e Cartagene e martire, vennerato conme santo e Padre d"a Chiesa dalla Chiesa cattolica.
Cipriano Cipriano
Democrazía apartíteca
Na democrazía apartíteca è na forma de democrazía rappresendativa addó nen esíštene partite pelítece é gl rappresendand viéve eleggiute a títele perzenale.
Annetaziune
Categurìa:Puliteca
San Giuseppe (rione 'e Napule)
miniatura|upright=1.2|San Giuseppe int'â mappe Napule miniatura|'O Foro Carolino 'e piazza Dante San Giuseppe è nu rione da cità 'e Napule co 5,634 crestiane. Confina cu 'e riune 'e San Ferdinando, Avvocata, Muntecalvario, San Lurenzo e c'ô Puorto. Aret'â piazzetta Nilo, cunfina pùre co Pendino. Fa parte da Municipalità 2 do Comune 'e Napule.
Manefèšt pe la scangellazione de gl partite pelítece
Gl Manefèšt pe la scangellazione de gl partite pelítece (Note sur la suppression générale des partis politiques) è ne curt trattate scritt da la filòsefa Simone Weil a gl 1943 a Londra, a la fine de la vita séa. Fòtt pebblecate sètt ann dòpp ca z’éva mòrta, dénd a la revišta menzile La Table ronde (n. 26, febbrare 1950), é òpp da la casa edetrice Gallimard, apprima sule comm libbr (1953) é puó dénd a la raccòta Écrits de Londres et dernières lettres (Scritt de Londra é lúteme léttr) a gl 1957.
San Giuseppe (rione 'e Napule)
È 'o rione Napule cchiù piccerello.
Manefèšt pe la scangellazione de gl partite pelítece
Cundenute
"La chenghlesione ène ca la štituzione de gl partite pare pruopria cheštituì ne mmale sènza mèse mesure. Tiéve prengipie che suó mmalamènd, é chenghlesiune práteche avetetand mmalamènd. La scangellazione de gl partite fòra ne bène quasce a gl štate asselute. M’prengipie è legíttema ndutt, é pare ca petéss preduce, a gleviégl práteche, sule cose bòne."
San Giuseppe (rione 'e Napule)
Monumente
'O centro d'ô rione è piazza Dante, co ll'emiciclo d'ô Foro Carolino, prugettata Luigi Vanvitelli pe Carlo III. A mano smerza tene Port’Alba. Ncopp'â piazza stanno 'o palazzo Ruffo di Bagnara, 'a chiésia e 'o cummènto 'e Santa Maria 'e Caravaggio, San Domenico Soriano. Aroppa chiésia 'e San Michele Arcangelo, saglia pe via Tarsia anfi ò palazzo Spinelli 'e Tarsia. Ncoppa stràta se vereno 'o Palazzo Lattuada e 'o Triatro Bracco; scennenno, 'a chiésia 'e Sant'Antonio a Tarsia.
Categurìa:Riune 'e Napule
Manefèšt pe la scangellazione de gl partite pelítece
Cundenute
Dénd a l’òpra l’autrice ce fa capì comm gl partite pelítece, a le vére, tradíscene la fenzione séa ureggenaria d’urganizzaziune de cettadine che tiéve ne penziére chemune pe gl trasfermà a cèrt urganizzaziune jerárcheche é auteretarie. L’autrice prepone allora la scangellazione de tutt gl partite pelítece pecché suó addevendate carrezzune che siérvene sule a iss štéss é pecché nen fave quéll ch’avéssen’a fà é, oramá, suó lendane da gl cettadine.
Diébbete é nfluènz
Dénd a ss'òpra Simone Weil recurdètt la críteca rousseaujána a la rappresendanza é appuggètt n’ediale de democrazía derétta dettate da le prepòšt de gl Cundratt seciale.
La críteca de Simone Weil a gl partite nfluenzètt la veduta pelíteca d’Adriano Olivetti. Pedecchiù, gl penziére sié è štate retuote dénd a gl študie Manifesto per l'abolizione dei partiti politici de gl èx parlamendare Willer Bordon.
Annetaziune
Categurìa:Puliteca Categurìa:Manefeste pulitece
Valgioie
Valgioie è nu comune 'e 709 crestiane d''a pruvincia 'e Torino.
Memphis
Memphis è 'a cchiù popolosa cità do Stato do Tennessee, 'int'e State Aunite.
'A cità è gruosse 763,4 km² cu na populazzione 'e 660.778 'e abitante (stima 2006).
È canusciuta 'int'o munno comme naca 'e molte gennere musecale mericane nfra 'e quali Blues, Gospel e Rock and Roll. Nfra 'e artiste ca se so' aggrannite o ca hanno accumminciato ccà 'a loro carriera nce so': Johnny Cash, Elvis Presley cca sepolto, B. B. King, Aretha Franklin, Carl Perkins, John Lee Hooker, Justin Timberlake, Howlin' Wolf, Jerry Lee Lewis, Al Green, Muddy Waters, Tina Turner, Roy Orbison, Willie Mae Ford Smith, Sam Cooke, Booker T. and the MGs, Otis Redding, The Blackwood Brothers, Isaac Hayes, Rufus Thomas, W.C. Handy e Jerry "The King" Lawler
'O 4 'e abbrile 1968 vi fuje assassinato Martin Luther King.
Categurìa:State Aunite
Muntecalvario
miniatura|upright=1.3| Muntecalvario 'int'ô comune Napule. Muntecalvario è nu rione d''o Centro storico 'e Napule. Muntecalvario sta luong a via prencepale d' ô rione, via Toledo, cu tutt e palazzi addefecati sott''o viceré spagnuolo int' ô XVI seculo.
Giugrafia
Muntecalvario sta ddinta Secunna Municipalità da cità. Cunfina a sud cu 'o rione 'e Chiaja e San Ferdinando, a pponente co Vommaro, a llevante cu 'e riune 'e San Giuseppe e a nord cu ll'Avvocata.
Règna
La règna (IPA: ['rɛɲːa]) è na torza o fasc de paglia de rane (o ate ceriale cheltevate) faveciate che tutt le spiche.
Gl tèrmene ne vè da le spagnuole greña “règna”.
Na vòta, quann se metéva a mane, s’afferrava ne fasc peccerigl de rane che se tagliava a tèrra a tutt che ne serricchie. Sse fasceriégl venévene miss anziéma pe ne fà une cchiù ruoss mmòde ca se petéva carià a mane. Apprim’a tutt le règn évene méss all’irt pe fà ne beghétt (accuscì le rane se seccava mègl), apuó venévene ammendenate a casarcia che le spiche a part pe fòre (sèmb pe le permétt de seccà). A ne second tiémb se trescávene.
A gl juorn d’uoje, che la meccanizzazione, s’addòprene le trebbiatrice che prevvédene a gl tagl é a la trésca a gl štéss tiémb.
Vide pure
Categurìa:Agricultura
San Pellegrino Terme
San Pellegrino Terme è nu comune 'e 4976 crestiane d''a pruvincia 'e Bergamo.
Radicofani
Radicofani è nu comune 'e 1220 crestiane d''a pruvincia 'e Siena.
Vogogna
Vogogna è nu comune 'e 1702 crestiane d''a pruvincia 'e Verbano Cusio Ossola.
Categurìa:Giugrafia Categurìa:Comune d%27%27a pruvincia 'e Verbano Cusio Ossola Categurìa:Comune d%27%27a reggione Piemunte Categurìa:Comune 'e l'Italia
Oldenico
Oldenico è nu comune 'e 254 crestiane d''a pruvincia 'e Vercelli.
Categurìa:Giugrafia Categurìa:Comune d%27%27a pruvincia 'e Vercelli Categurìa:Comune d%27%27a reggione Piemunte Categurìa:Comune 'e l'Italia
Monclassico
Monclassico è nu comune 'e 750 'e abitante d''a pruvincia 'e Trento.
Stellanello
Stellanello è nu comune 'e 754 crestiane d''a pruvincia 'e Savona.
Bordeaux
Bordeaux è na cità franzese 'e 236.725 abbitante.
Serri
Serri è nu comune 'e 760 crestiane d''a pruvincia 'e Cagliari.
Metènza
‘N agricultura pe metènza, (IPA: [mə'tɛndza]), se ndènn gl preciéss de tagl é de còta miés’a gl camb del gl ceriale mature da part de gl meteture.
Pò èss fatta a mane o che gl ajute d'attrézz meccánece. A la metènza a mane gl attrézz prengepale se chiama serricchie, a chélla meccáneca la máchena se chiama trébbia.
Vide pure
Categurìa:Agricultura
Rovasenda
Rovasenda è nu comune 'e 1010 crestiane d''a pruvincia 'e Vercelli.
Porte
Porte è nu comune 'e 921 crestiane d''a pruvincia 'e Torino.
Lapa taliana
Le fatiatrice tiéve gle segmiénde de la panza gialle chiare, gle pire suó de chelore gialle, spèce a gle máscure, le reggine mméce suó gialle-derate o de chelore rame. È na šterpiglia che fatía assá é ch'è manza. Pòche vòte fave ne ssuame quanne ze ne vave da l’arca é puonne ì pure a arrebbà dénd'a l’ate arche.
Ssa lapa è cunzederata chélla cchiù nduštriale de tutte quande l’ate.
Categurìa:Inzette
Buti
Buti è nu comune 'e 5566 'e abitante d''a pruvincia 'e Pisa.
Volano (TN)
Volano (TN) è nu comune 'e 2.798 crestiane d''a pruvincia 'e Trento.
Oleggio (NO)
Oleggio (NO) è nu comune 'e 12189 crestiane d''a pruvincia 'e Novara.
Tratalias
Tratalias è nu comune 'e 1121 crestiane d''a pruvincia 'e Carbonia-Iglesias.
Categurìa:Giugrafia Categurìa:Comune d%27%27a pruvincia 'e Carbonia-Iglesias Categurìa:Cumune d%27%27a Zardegna Categurìa:Comune 'e l'Italia
Università degli Studi di Foggia
Ll'Università degli Studi di Foggia (UNIFG) é n'uneverzetà 'e Foggia, nat'a 'o 1999.
Organezzazzione
Int'a Unicusano nce stanno 6 facurtà.
Cullegamente sterne
Categurìa:Uneverzetà
San Pier d'Isonzo
San Pier d'Isonzo è nu comune 'e 1892 crestiane d''a pruvincia 'e Gorizia.
Trausella
Trausella è nu comune 'e 139 crestiane d''a pruvincia 'e Torino.
Colli di Fontanelle
Colli di Fontanelle è na frazione 'e Sant'Aniello ca se trova 'ncoppe 'e colline da Penisola surrientina (che è fatta de' Monti Lattari, ca se staccano dall'Appennini enno a occidente), a ppoco cchiù 'e duie chilometre 'a linea d'aria do centro cittadino.
Parma
Parma (permigiano: Pärma ['pɛrma]) è nu cumune 'e 178.718 crestiane d''a pruvincia 'e Parma.
Funicolare Centrale
miniatura|destra|250px
'A funiculare centrale è na linea 'e trasporto pubbleco che cullega a 'o centro e 'o Vommero, vicino a Stazzione Vanvitelli d' 'a Linea 1, cu Piazzetta Duca d'Aosta (inte' 'e pressi d' 'a Galleria Umberto I e chiazza d' 'o Plebiscito).
Fu costruita into 1928 su prugietto 'e ll'architetto Pier Luigi Nervi e 'e ll'ingegnere Gioacchino Luigi Mellucci, e è a cchiu lunga e a cchiu usata d' 'e quattro funiculare d' 'a cità 'e Napule. A soja lunghezza è infatti 'e ben 1234 metri e a soja pendenza media è d' 'o 12%, e into 'o complesso 'a linea congiunge quattro stazziune ('e roje capulinea e 'e stazziune intermedie d' 'o Petraio e 'o Curso Vittorio Emanuele).
Into corso d' 'e ll'anne novanta ll'intero impianto fu cchiuso cchiu vote ppe ll'accunciamiento e manutenzione e 'e vagune se cagnajeno ccu ll'ate cchiù moderne, dotate 'e climatizzazione, impianto stereofonico e ll'ate comfort. A rinto d' 'a stazzione superiore è tuttavia conservato nu vagone d' 'a primma funiculare, ca se po' veré in quacche accasione speciale. Comme ll'ate funiculare d' 'a città, mo' è gestita â Metronapoli.
Percurso
miniatura|destra|250px|Stazione superiore in Chiazza Fuga
Nutarelle
Categurìa:Napule Categurìa:Ferruvie
Arco Felice
Arco Felice pô riferì a:
o
Volongo
Volongo è nu comune 'e 620 crestiane d''a pruvincia 'e Cremona.
Berlino
Berlino ("Berlin" ppe turešco) è 'a capitale e cità cchiù grossa d'a Germania, cu 3.396.990 pperzone. 'A cità se trova just'ammiezzo 'a reggione do Brandeburgo, ma nunne è parte pecché rappresenta essa stessa na cità-state.
Storia
Berlino nascette probabilmente attuorno 'o 1100, ncopp'a n'isola do sciume Sprea. A ll'abbiata v'erano dduje cità separate (Berlino e Cölln), aunite ind'a ll'anno 1307. Ind'o tiempo 'a cità addevenette sempe cchiù mpurtante, anfi a diventà 'a capitale da Prussia ind'o 1701 e da Germania ind'a ll'anno 1871. A ll'anno 1920 'a cità s'aunette cu paricchi commune attuorno a essa, crianno accussì 'a "Grande Berlino", terza cità do munno pe populazzione.
Pusizzione
'A cità se trova a nord-est da Germania, ammiezz'o Brandeburgo, a 60 km d'o cunfine cu a Pulonnia e cchiù o meno a 250 km d'Amburgo e da o Mar Balteco. E sciume ca ll'attraverseno song'a Sprea, ca passa ammiezzo 'a città; e l'Havel ca 'a taglia ra nord a sud a ovest, da i parte 'e Spandau. O cità vicina cchiù grossa è Potsdam (circa 150.000 abitante), capeluoco ro Brandeburgo, ca se trova azzeccata 'a periferie est da capitale. Ati cittadine grussicelle attuorno Berlino song' Oranienburg, Strausberg, Bernau, Königs Wusterhausen, Nauen, Ludwigsfelde, Falkenberg e pur'Hennigsdorf.
'E riune
Berlino s'addivide pe durece distrette (Bezirke, ca fin'o 2001 erano 23), ca songo:
Valgrana
Valgrana è nu comune 'e 797 crestiane d''a pruvincia 'e Cuneo.
Berlino
Trašpuorte
A livello 'e trašpuorte Berlino po cuntà ngopp'a na grossa rete 'e metrupulitana, addivisa ind'a 9 linee e l'U-Bahn e ati 9 (cu 'e diramazione) da S-Bahn. N'ata rete presente è chella do tram, paricchio estesa ma quase tutta a est. A livello 'e ferrovia nazionale (Deutsche Bahn), Berlino è nu mpurtante punto 'e scambio nternaziunale, cu na nova stazione (Berlin Hauptbahnhof) inaugurata 'o 28 'e maggio 2006.
Berlino po cuntà ngopp'a 3 aeroporti: Tempelhof, Tegel e Schönefeld; e pure ngopp a nu mpurtante puorto fluviale ngopp'a nu canale ca jesce dint'a l'Havel. Pur'a livello 'e autostrade a cità è servuta da varie tratte mpurtante comme chella pe Monaco 'e Baviera, p'Amburgo, pe Rostock e p'Hannover. A est ll'autostrada arriva a Frankfurt Oder, vicino o confine pulacco, e po prosegue ngopp'a na statale, cu vari piezzi r'autostrada angora a fernesce, ch'avarranna raggiunge, ropp'a Pulonnia, Bielorussia e Russia; passanno pe Poznań, Varsavia, Brěst, Minsk, Smolensk, arrivanno a Mosca.
Jonte 'a fore
Categurìa:State 'e Germania
Portico e San Benedetto
Portico e San Benedetto è nu comune 'e 863 crestiane d''a pruvincia 'e Forlì-Cesena.
Natale
thumb|right|300px|'A nasceta d''o bammeniello Giesù 'O Natale è a festa crestiana cca celebra a nasceta e Giesù (a Natività). Cadde 'o 25 'e dicembre ('o 7 'e jennaro dint'e Chiese ortodosse slave e copte).
'O termine vene ddo llatino natalis, cca vuo dire "rilativo â nasceta".
Mò, 'o Natale s'è stennuto ncopp''o munno, tanto ca pure ncierti pizze addò crideno ati religgiune s'arrepigliano 'o stesso â tradizione 'e Natale.
Tradizione
thumb|Nu presebbio tradizziunale.
'O presebbio
Int''e ccase ce sta 'a tradizione 'e fà 'o Presebbio. Int''a cultura napulitana 'o presebbio è mpurtante assaje, e accumpare pùre ntiatro assieme cu ll'ati tradiziune 'e Natale p'esempio int'a Natale in casa Cupiello d'Eduardo.
Canzone
thumb|'E [[Zampugnaro|zampugnare se ponno vedè p''a via, quanno s'avvicina Natale. Ô solito jesceno ddoje, nu zampugnaro e nu ciaramellaro, e fanno museca pe se piglià na mancia.]] 'A nuttata d''o 24 dicembre se canta a canzona Tu scendi dalle stelle, assaje canusciuta a Napule e Bare.
N'esempie d''a verziona n barese:
Tu scinne dalle stelle, o Re du Ciele, e vieni ind'a na grotte o fridde e o gele.
O Bambine, mio divine, io ti vedo qui a tremà O Dio beate, ma quante te costò l'averme amate...
'E ddolce 'e Natale
A Napule e ind'a tant'ati paese, se fà 'a festa 'e Natale cu 'e ddolce divierze ô riesto 'e l'anno. Se cucinano p'esempie:
Nutarelle
Categurìa:Natale
Stelvio
Stelvio è nu comune 'e 1.307 crestiane d''a pruvincia 'e Bolzano.
Serrone
Serrone è nu comune 'e 2943 crestiane d''a pruvincia 'e Frosinone.
Categurìa:Comune d''a pruvincia 'e Fresulone Categurìa:Comune d''a reggione Lazzio
Travacò Siccomario
Travacò Siccomario è nu comune 'e 3623 crestiane d''a pruvincia 'e Pavia.
Oleggio Castello
Oleggio Castello è nu comune 'e 1729 crestiane d''a pruvincia 'e Novara.
San Pier Niceto
San Pier Niceto è nu comune 'e 3085 crestiane d''a pruvincia 'e Messina.
Categurìa:Giugrafia
Categurìa:Comune 'e l'Italia
Lenguaggio d' 'e signe adamarobe
'O lenguaggio de signe adamorobe (o AdaSL, Adamorobe Sign Language) è nu lenguaggio de signe sviluppato spuntaniamente 'a piccirille surde dint' a certe scole d' 'o Ghana (6.000 ). È de particulare nteresse p' 'e lenguiste pecché nce offre nu canzo ùneco de studià 'a nàsceta 'e nu lenguaggio nuovo.
Dicerazzione anneverzale d''e deritte 'e ll'ommo
"Tutte ll'uommene nasceno libbere e cu' eguale dignità e deritte; teneno raggione e cuscienza e hann'a operà ll'uno cu' ll'ato cu' nu spirito 'e fratellanza."
- Articulo primmo d"a dicerazzione
'A Dicerazzione anneverzale d"e deritte 'e ll'ommo, spisso 'nnicata cu 'a sigla DADO, è nu documiento ncopp'ê deritte 'nnividuale, firmato a Parigge 'o 10 'e dicembre 1948, 'a cui redazzione fuje prumossa d"e Nazzione Aunite pecché avesse apprecazzione 'n tutte e state membre.
Categurìa:ONU
Cama
La cama (IPA: ['kaːma]; pl. came) è ne sottepredòtt che ne vè da la fatiatura de gl ceriale é è chembòšta da tutt le vrattie che renghiúdene le váchera. Se štacca a la trésca, comm le rane o la sécena, che tiéve le vrattie che nen suo attaccate a gl uache; ciért ate ceriale, comm le risce, la biava é le farr, tiéve vrattie cchiù ngullate ch’anna èss tòte che ne preciéss nemmenate “scamatura”.
Parodi Ligure
Parodi Ligure è nu comune 'e 721 crestiane d''a pruvincia 'e Alessandria.
Radicondoli
Radicondoli è nu comune 'e 978 crestiane d''a pruvincia 'e Siena.
Cama
Ríggene e gl nome
Ne vè faštima da le latine squāma.
Mòd’e dice
Categurìa:Agricultura
Accellerazione
L’accellerazione è na rannézza físeca vetteriale, addeprata 'n cenemáteca p'arrappresendà gle cagnamiénde de la velecetà dénd'a ne ciérte períede e tiémbe.
Dénd'a gle SI ze mesura a m/s².
Volpago del Montello
Volpago del Montello è nu comune 'e 9052 crestiane d''a pruvincia 'e Treviso.
Moncrivello
Moncrivello è nu comune 'e 1476 'e abitante d''a pruvincia 'e Vercelli.
Serrungarina
Serrungarina è nu comune 'e 2200 crestiane d''a pruvincia 'e Pesaro e Urbino.
Festa d''a Maronna ô Càrmene
thumb|Campanario d''o Càrmene. "Sparatorio d'arteficio a lo Carmene. S'arapeno le ggrotte de li mellonare." 'A festa d''a Maronna ô Càrmene, ritta pùre festa d''o Càrmene, è na festa che fa anore â Maronna r''o Càrmene ('a Mamma r''o Càrmene). Se festeggia ogne 16 'e luglio. A Napule e Gragnano se fa' festa int'a stu juorno.
Festa d''o Càrmene a Napule
A Napule se fà 'o sparatorio d'arteficio 'a notte d''o quinnece 'e luglio a Piazza Mercato. 'O spettacolo cchiù canusciuto è ll'incendio ncopp''o Campanario d''o Carmine, chieno e culore, fiamme e fuoche d'arteficio.
Nutarelle
Categurìa:Ffeste
Buttapietra
Buttapietra è nu comune 'e 6195 'e abitante d''a pruvincia 'e Verona.
Categurìa:Giugrafia Categurìa:Comune d%27%27a pruvincia 'e Verona Categurìa:Comune d%27%27a reggione Veneto Categurìa:Comune 'e l'Italia
Pelléj
U pegliejo o u réghene è na chiande e nu ddore uesate 'ni quecine taliane, gréghe, e meddeterranie. U nóme sciendìfeche è origanum vulgare. Duje tipe legate ma mene canesciute son u origanum heracleoticum, uesate é ll'Itàlj, 'ni Balcane, e na Asie Ccedendale, e origanum onites, che ze use na Gréce et na Asie Menóre.
A pelléj ze use essaje c' a pummedóre (dénd u sughe o ngopp a pizze). Z'ause assaje c' u vasanecóle na quecine d'u Miezzeiuorne Taliane e šti duje sapóre sò quenzederate tìpeche d'a quecìne Taliane. A pelléj té a ddòre ne ccone amare e saje forte.
San Piero a Sieve
San Piero a Sieve è nu comune 'e 3758 crestiane d''a pruvincia 'e Sciorenza.
Marte
Marte jè 'o quarto chianeta do sestemma sulare cunsideranno 'o scrastiamento do Sole ; jè vesibbele â uocchio annuro e jè ll'urdemo de chianite 'e tipo terriestre aroppo 'a Mercurio, Venere e 'a Terra. Annumenato 'o Chianeta russo pe mmiezzo do culore d"a scorza soja causato â ll'ossido 'e fierro ca 'a cummoglia, Marte piglia 'o nomme 'e nu Dio da mitologgia romana e 'o simbulo astronomeco suojo rappresenta 'o scuto e 'a lanza do ddio.
Portigliola
Portigliola è nu comune 'e 1332 crestiane d''a pruvincia 'e Reggio Calabbria.
Marte
Mpurzine si tene nu crimma 'e scorza vascio (ntr'â 'e −120 °C e 'e −14 °C), 'o chianeta jè chillo ca assumeglia 'e cchiù â Terra ntra chille do sestemma sulare. 'A grannezza suoja stà â mità ntra chella da Terra e 'a Luna, e tene na renza 'e ll'asse e nu juorno luongo quase quanno 'a chillo terriestre. 'A scorza suoja tene vurcane, chiane, chiatre e solagne ca fanno penzà ca teneva na idrosfera meliune 'e anne ffa. 'A supraffigia do chianeta pare tené na meta 'e cratiere, pe bbia do defauto 'e agiente 'e smangiatura (cummo attivetà geologgeca, atemosfereca e idrosfereca) e 'o defauto 'e attivetà tettoneca d''e placche capace 'e furmà e 'e mudellà 'e strutture tettoneche. 'A vascia denzetà 'e ll'atemosfera nun jè capace 'e struiere na gruossa parte de meteoriti, ca addonche appassano 'o turrieno cchiù spisso da Terra. Ntr'ê furmazziune geologgece se ponno allecurdà ll'Olympus Mons o monte Olimpo, 'o vurcano cchiù grusso do sestemma sulare sano e auto 27 km; 'e Valles Marineris, nu luongo zafunno assaje cchiù gruosso 'e chille terriestre e nu granne craterio nt'ô emisfero 'e vascio ca cummoglia 'a parte do 40% 'e tutta supraffigia marziana.
Si bene veruto â uocchio annuro Marte sbaria assaje 'e culore, se penzava pe mmiezzo do rrovagno 'e chiante 'e staggione, ca cagnano siconn'ê periude 'e ll'anno. 'E sturie benute aroppo mperrò remmostrajeno ca nun jerano mare, ncarzie o sciumme e ca nu tene mango n'atemosfera denza. 'O nzaio fenale arrevaje da messione Mariner 4, ca nt'ô 1965 scannagliajeno 'o turreno, mustranno nu chianeta desierto e ncuorio, cu gruosse trupee 'e arena. Ate messiune anna truato 'o rovagno 'e acqua 'e masco. Ntuorn'ô chianeta runniano ruje satiellete natorale, Fobos e Deimos, peccerille e cu na mbriana scuonceca.
Asservazzione
Â uocchio annuro Marte pare 'e nu culore iallenizzo, purtuàllo o russigno e ppe' lommenosetà jè chillo ca cagna 'e cchiù nt'â ll'orbeta suoja ntr'â tutte 'e chianite â fora: 'a magnetudine paruta suoja jè ntr'â na spagliocca 'e +1,8 nfin'â nu massemo 'e −2,91 à ll'apposizzione perieleca (canasciuta cummo granne apposizzione). Ppe mmiezzo 'e ll'eccentrecetà orbitale 'o scastamiemto cagna â ognedune apposezzione producenno piccirille e granne apposezziune, cu nu diametro paruto ntr'â 3,5 e 25,1 sicunne 'e arco. 'O 27 'e Aùsto 2003 ê 9:51:13 UT Marte steva abbecino â Terra cummo maje rint'â quase 60 000 anne: 55 758 006 km (zoè 0,372 719 UA). Zò fuje possebbele pecché Marte steva â nu ghiuorno â ll'apposezzione e â treje juorne â 'o perielio suojo, nu fatto ca 'o facette vesebbele assaje ro chianeta. Tuttabota stu abbecenamiento jè sulo 'e poco cchiù auto 'e ll'ate. Verborazia 'o 22 'e Aùsto 1924 'o scrastamiento zico fuje 'e 0,372 846 UA e se penza ca 'o 24 'e Aùsto 2208 sarrà 'e 0,372 79 UA. 'O abbecenamiento cchiù auto 'e sti mille anne sarrà mmece ô 8 'e Settiembre 2729, quanno Marte sarrà â 0,372 004 UA da Terra.
Cu ll'asservazzione ô occhiaro se ponno veré cierte minute da scorza, ca facettero chiaità â ll'astruonome do sirecesemo ô vintesemo seculo ncopp'â ll'asistenza 'e nu populo ncopp'ô chianeta. Avasta nu obbiettivo 'e 70-80 millimetre ppe veré nguacchie ascure e chiare ncopp'â scorza e 'e chiatre pulare ; ggià cu nu 100 millimetre se pò canoscere 'o Syrtis Major Planum. Facennose ajutà â filtre culurate se pò mpurre canoscere 'e limmete ntr'â 'e reggiune 'e natora geologgeca devierza. Cu nu obiettivo 'e 250 mm e cunnizziune 'e vesebbeletà bbone songo visebbele 'e carattere prencepale da supraffigga, 'e rrellieve e 'e ncarze. 'A vesione 'e sti minute pò jessere cummigliata 'a 'ufe 'e arena ncopp'â Marte ca ponno cummeglià purzine tutto chianeta. Quanno se abbecena â ll'apposezzione accumencia nu periudo 'e moto â cemmerza paruta, arò, peglianno sulo 'o cielo da terra, 'o chianeta pare fà nu muvimiento â cemmerza 'e chillo nurmale (addonche â ll'Uorto â ll'Occaso mmece ca â ll'Occaso â ll'Uorto) cu na orbeta ca pare ffà na cavezza (nt'â lengua ngrese "loop"); 'o muvemiento â cemmerza 'e Marte mperrò jè 'e 72 juorne.
Storia 'e ll'asservazziune
Aroppo â Venere e Giove, Marte jè 'o chianeta cchiù facele â veré da Terra pe mmiezzo da lummenosetà relativa e do particulare culore russo. Perzò ggià 'e popule 'e cultura grieca-romana 'o nchippavano â mmaggene 'e Ares/Marte, dio da uerra. Ntr'â 'e primme ca accumenciaje â chiaità 'e ll'asservazziune 'e Marte se pò allecurdà Aristotele, ca s'addunaje ca passava â reto â Luna penzanno 'e avé nu nzaio 'e nu annevierzo geocentreco. Ô 13 'e Attrufe 1590 Michael Maestlin asservaje 'o sulo guattamiento saputo 'e Marte â Venere nt'â cità germanese 'e Heidelberg. Ô 1609 Galileo fuje 'o primmo cristiano â appizzà nu ucchialone â Marte. Fu je sulo â fine do XIX seculo ca asservazziune e 'a migliurìa da tecneca ca facettero avé na vesione abbastante chiara e mnprecisa ppe canoscere cummo jè fatto 'o vero 'a superfiggia marziana. Ô 5 'e Settiembre 1877 nce fuje na apposizzione perieleca e rint'â chill'anno ô astronomo taliano Giovanni Schiaparelli, nt'â chillo mumiento Milano, pegliaje nu ucchialone 'e 22 cm ppe disegnà 'a primma mappa minuta 'e Marte d. Nt'â mappa nc'erano chille ca fujeno annumenate "nCarze", ca aroppo se venette â sapé jessere sulo llesejune, sicommo 'a supraffigia do chianeta teneva na meta 'e luonghe riche annumenalle cummo â 'e sciumme da Terra.
Schiaparelli tuttavòta traruceddete nt'â lengua ngrese 'o termene "ncarzo" cu canal, zoè "lagne", e nun channel, purtaje 'e scenziate 'e tutto munno â crerere ca ncopp'â Marte nce stevano furmaliette, pe ntramente 'o scenziato chiataje sulo 'e gruosse surche ncopp'â supraffigia. Mprurenzato 'a stu fatto, ll' astronomo merecano Percival Lowell funnaje nu asservatorio, ll'asservatorio Lowell, ca teneva nu occhiaro 'e 300 e 450 mm ca benette ausato nt'â ll'apposizzione dô 1894 e chille aroppo. Pubbrecaje na morra 'e libbre ncopp'â Marte e ll'ideie ncopp'â ll'asistenza 'e bbita ncopp'ô chianeta e 'e ncarze artificiale avettero na gruossa mprurenza ncopp'â penione pubbreca. Ntr'â ll'astronome ca verettero 'e "furmaliette" 'e Marte se ponno sllercurdà mpurre Henri Joseph Perrotin e Louis Thollon 'e Nizza. Nascette rint'ô stisso periudo 'a mmaggene 'e nu munno viecchio, ô cuntrario da Terra 'e mmiezza aità, arò 'a seccagna e 'o tiempo ncuorio custregnettero 'o populo 'e Marte â fravecà gruoose furmaliette: nutopos ca avette nu gruosso socciesso nt'â fantascenza.
Pe nu luongo tiempo se penzava ca Marte jera nu chianeta tutto cummegliato e chiante e 'e mare: 'e cagnamiente 'e staggione 'e Marte sciuglievano 'e chiatre â sstaggione e criavano gruosse nghuacchie ascure ncopp'â scorza do chianeta. Tuttavota tutto chello ca se vereva 'o occhiaro nun putette seggellà ste ideie: cu 'a migliurìa da qualetà de acchiale ncera nu avascamiento de ncarze, e ô 1909 Camille Flammarion, cu nu ucchialone 'e 840 mm, verette disegne ma nisciuno furmalietto. 'E staggiune 'e Marte sosciajeno, abbenché nun ce stevano nzaie, nu sacco 'e teorie ncopp'ô ecosestemma 'e Marte nfin'â ll'anne sissanta dô XX seculo. Sempe pe sti teorie fujeno presentate pure scenarie minute ncopp'ô metabolismo e 'e cicle chimmeche suoje. 'E migliure facettero scuprì ruje satiellete natorale, Fobos e Deimos, forze asteroide acchiappate â tumità do chianeta. 'A asistenza 'e sti satiellete fuje penzata â paricchio tiempo, tanto ca cchiù 'e nu seculo e mmiezzo primma Jonathan Swift nzertaje cocca ntimia nt'ô libbro Gulliver. Tutte ll'aspiettele do pubbreco fujeno ncannate quanno, ô 1965, 'a sonda Mariner 4 passaje p'â primma bota 'o chianeta sanza addunà niente. 'O primmo sbarcaggio 'e sonde spazziale nce fuje sulo unnece anne aroppo, cu 'e mmessiune Viking I e II, ma nun addunajeno manco lloro 'a bbita. Aroppo ô vintesemo seculo Marte fuje n'ata vota 'a meta 'e na morra 'e sonde, mmerecane e europee, ca purtajeno â na gruossa migliurìa de canoscenze ncopp'â natora do chianeta; grazzie â mmessione Mars Global Surveyor, fernuta nt'ô 2006, se putette avé mappe assaje menute 'e 'a supraffigia sana 'e Marte. Ô 2005 'a mmenestrazzione mmerecana cummissiunaje â NASA 'e sturie pe na possebbele messione 'e uommene nfin'ô chianeta.
Esplorazziune 'e Marte
Nce fujeno na meta 'e messiune ppe Marte faciute â ll'Aunione Sovieteca, 'e State Aunite d'Amereca, ll'Europa e 'o Giappone ppe sturià 'a geologgia, ll'atemosfera e 'a supraffigia. 'A mmità 'e ste messiune tuttavota fujeno nsocciesse 'e perdete e na morra 'e ncunveniente tecnecheì. 'E possebbeletà 'e truà 'a bbita ncopp'â stu chianeta, accussì cummo jè mmò, songo vasce assaje; tuttavota, si maje fusse segellata 'o rrafagno 'e acqua nt'â ttiempe luntane, 'a probabbeletà 'e truarla sagliessero assaje. 'E messiune spazziale songo vinculate â fenestre 'e lanzo 'e ruje e 'e ttreje mise ogne 780 juorne, zoè 'o periudo sinoddeco.
Messiune passate
'O primmo socciesso s'avette int'ô 1964 cu 'o trasèto dô Mariner 4 rda NASA. 'A primma asservazzione abbecenata 'e Marte addeventaje 'o mutivo 'e nu sacco 'e allaie: simbé â nu lato ll'aentusesmo gruosso do succiesso eva purtà ll'ecunumia e 'a politeca pe ate messiune, â ll'ato lato 'e risurdate devierze 'e ll'aspiette 'e nu chianta ricco 'e bbita e chiante, purtattero â avascià 'e sorde rate pe ll'esplorazzione do chianeta, agghiurnanno 'e messiune ggià penzate. 'O primmo sbarcaccio mmece nce fuje ô 1971 grazzie â 'e suvieteche Mars 2 e 3 ca mperrò perdettero 'e cuntatte cu 'a Terra poche minutele aroppo. Aroppo fuje lanzato da NASA 'o prugramma Viking dô 1975, cu ruje satiellete cu nu modulo 'e sbarcaggio ca tuccajeno 'a supraffigia nt'ô 1976. 'O Viking 1 rimanette ppe seje anne, tramente 'o Viking 2 ppe treje. Grazzie â llòro se putettero avé 'e primme futugrafie â cculure da supraffigia 'e Marte 'e qualetà accussì auta â jessere ancora ausate. Nt'ô 1988 'e module sovieteche do Prugramma Phobos (Phobos 1 e Phobos 2) fujeno mannate pp'ô sturio 'e Marte e de dduje lune de soje; 'o signale 'e Phobos 1 se perdette pe tramente ca jera 'e tranzeto e Phobos 2 ngarraje â mannà futugrafie do chianeta e 'e Fobos, mperrò se ntufaje primma 'e lebberà 'e ruje sonde ncopp'â luna. Aropp'â rocoliata dint'ô 1992 do Mars Observer, 'a NASA mannaje ô 1996 'e Mars Global Surveyor ; 'a messione fuje nu socciesso e fernette ô 2001. 'E cuntatte se nfucetijeno nt'ô Noviembro dô 2006 aroppo riece anne. Nu mese aroppo ô lanzo do Surveyor, 'a NASA lanzaje 'o Mars Pathfinder cu 'o robot Sojourner, ca sbarcaje nt'ô Ares Vallis ; mpurre sta messione fuje nu socciesso e addeventaje annumenate ppe 'e mmaggene ca mannaje ncopp'â Terra. Ô 2001 'a NASA mannaje 'o satiellete Mars Odyssey ca, cu nu spettrometro â ragge gamma, truaje gruosse tummule 'e idrogeno rint'â regolite marziana. Se penza ca ll'idrogeno steva rint'â gruosse deposète 'e chiatre. 'A messione da sonda fernette int'ô Settiembre 2010 e aroppo se ausaje cummo satiellete 'e nchippo rint'ê cummunecazzione ntr'â 'e messiune ncopp'â supraffigia do chianete e 'e cintre 'e cuntruollo â terra.
Ô 2003 ll'ESA lanzaje 'o Mars Express Orbiter nzemmora 'o modulo 'e sbarcaggio Beagle 2, ca fuje addecchiarato perduto nt'ô Frevaro 2004. 'A chiorma do Planetary Fourier Spectrometer, alluggiata rint'ô satiellete, addunaje 'o rrafagno 'e metano. Nt'ô giùgno 2006 ll'ESA annunziaje 'o smecciamiento 'e aurore. 'O 12 'e aùsto 2005 fuje 'a bbota 'e Mars Reconnaissance Orbiter da NASA, ca appassaje â meta ô 10 ì'e marzo 2006 ppe na messione 'e ruje anne. Ntra 'e busse nce steva 'a ffà na mappa do turrieno 'e Marte e de cunnizziune atemosfereche ppe truà nu loco ppe sbarcà nt'ê messiune aroppo. 'O Mars Reconnaissance Orbiter scattaje 'e primme mmaggene 'e vvalanghe nt'ô polo 'e coppa do chianeta ô 3 'e Marzo 2008. 'O Phoenix Mars Lander, lanzato ô 4 'e aùsto 2007, appassaje 'o polo 'e coppa ô 25 'e majo 2008. 'O modulo teneva nu vrazzo meccaneco cu nu raio 'e azzione 'e 2,5 metre ppe forà ppe nu metro 'o turreno, na telecamera piccirlla ca 'o 15 'e giùgno 2008 scuprette na sustanza ca ô juorno 20 do stisso mise s'addunaje jessere acqua. 'A messione fernette ô 10 'e Noviembro cu 'o perdemiento 'e tutte cuntatte quanne accumenciaje 'a vernata marziana. N'avette socciesso mmece 'a messione Fobos-Grunt pp'â luna Fobos, lanzata nt'ô nuvembre dô 2011 e caruta nterra 'o Jennaro aroppo, aroppo ca cierte prubbreme tecnece aroppo 'o trazeto int'â ll'orbeta terriestre vascia nun facettero ngarrà 'o gammeno. Ntr'ô 2007 eô 2011, ll'ESA e ' Russia purtajeno a na fintaria do viaggio 'e ll'uommene ppe' Marte e rituorno, pe 'o pruggetto Mars-500.
Messiune 'e mmò
'E ruje rover gemielle Spirit (MER-A) e Opportunity (MER-B), lanzate da NASA, tuccajeno 'o turreno marziano ô Jennaro 2004. Ntr'â 'e scupierte cchiù mpurtante nce fuje 'o nzaio do rafagno 'e acqua ô stato liqueto intô passato, grazzie â truata 'e asteme int'ê ruje loche 'e sbarcaggio. 'E riavule 'e arena e 'e gruosse curriente alluongajeno 'a bbita de rover grazzie â pulizzia de panielle sulare. 'O 22 'e Marzo 2010 se perdettero 'e cuntatte cu 'o Spirit, pe tramente Opportunity nce sta ancora. 'O 6 Austo 2012 sbarcaje ncopp'â Marte 'e rover Curiosity, 'o cchiù gruosso e 'o cchiù cumprecato fravecato da NASA, cu 'o busso 'e capì 'a capacetà do chianeta 'e uspità 'a bbita. 'A sonda truaje acqua, zurfo e sustante clorurate int'ê primme campiune 'e turrieno marziano cummo nzaio 'e na chimeca cumpressa. 'A NASA ricette ca 'o risurdato seggellaje ca 'e strumiente da sonda fatecavano buono, e ca fujeno truate nnizzie 'e cumpuoste urganece, ma ca jè capace ca fujeno purtate ncopp'â Marte stisso da Curiosity.