cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Marte
Messiune 'e mmò
'A Mars Orbiter Mission, annumenata pure Mangalyaan, fuje 'a primma messione ppe esplurà Marte 'e ll'Indian Space Research Organisation (ISRO). 'O vettore fuje lanzato ô 5 'e Noviembro 2013 pe puté trasere int'â ll'orbeta marziana ô 24 'e Settiembre 2014. 'A messione fuje penzata pe fravecà 'e tecneche pe prugettà, prugrammà e cuntrullà na messione interplanetaria. Ll'aggenzzia spazziale nniana fuje addonche 'a quarta â appassà â Marte, aroppo â russa RKA, 'a mmerecana NASA e ll'europea ESA. 'A sonda MAVEN fuje lanzata ô 18 'e Noviembro 2013 cu nu razzo vettore Atlas V da Cape Canaveral Air Force Station, pe se puté mpizzà nt'â ll'orbeta ellitteca ntuorno â Marte ô 22 ' e Settiembre dô 2014, cu n'autezza 'e nuanta meglio (145 km) e 3,870 meglia (6228 km) dâ scorza. Ô 14 'e Marzo 2016 ll'ESA lanzaje 'o Trace Gas Orbiter (TGO) e 'o Lander Schiaparelli, parte da messione ExoMars, nu pruggetto arò ll'Italia fuje 'o primmo â caccià 'e sorde. 'O Lander Schiaparelli cercaje, sanza ngarrà, 'e sbarcà ô 16 'e Attrufo 'e chill'anno.
Messiune â fà
'A fenestra 'e lanzo dô 2018 ntrojeta sulo 'a messione mmerecana InSight cu nu lander e ruje CubeSat, sulo fly-by, pe ffà nu sturio accuoveto da parte 'e rinto do chianeta. Nt'â fenestra aroppo, â mmità dô 2020, se nzonna nu nummero cchiù auto 'e messiune, 'e na meta 'e aggenzie pubbreche e private. Nt'ô chiano 'e ExoMars sarrà mannato nu rover ncopp'â supraffigia suoja: isso sarrà 'o primmo rover ca pò forà 'o turreno nfin'â ruje metre 'e prufonnetà pe veré si nce stà 'o vero 'a bbita ncopp'ô chianet. 'E campiune sarrìano analessate da Urey, nu relevatore 'e materia organeca e ossidante fenanziato da NASA capace 'e truà astieme 'e molecole organeche e veré si nce stà bita e cosa 'a facette sbanì. 'A messione Exomars tene ntr'â 'e busse suoje 'e fravecà 'e tecneche pe esplorà 'o chianeta pe na "Mars Sample Return", zoè na messione 'e jire e 'e tunrà ncopp'â Terra. 'A NASA ntrojeta 'e mannà Mars 2020, nu rover gemiello 'e Curiosity ma cu strumiente scentifeche devierze, pe capì si se pò abbetà ncopp'â Marte, cummo jè 'o tiempo e preparà messiune cu cristiane, pruanno mpure 'a fravecazzione 'e ossigeno in situ. 'O NICT 'e Tokyo, National Institute of Information and Communications Technology, nzemmora â ll'Università 'e Tokyo penzaje 'o Mars Terahertz Microsatellite, nu microsatiellete ppe 'o sturio 'e ll'isotope 'e ossigeno nt'â atemosfera marziana, ca sarrìa lanzato cummo payload sicunnario 'e na messione ca s'adda chiarì. Mpure Mars Hope adda sturìa lì'atemosfera, zoè na sonda 'e ll'Emirate Arabe Aunite ca sarrìa lanzata dô centro spazziale 'e Tanegashima. Ll'aggenzzia spazziale cinese mannarà na sonda cchiù cumprecata cu orbiter, lander, rover e nu radar 'e prufonnetà ppe fravecà na mappa da scorza marziana nfin'â na prufonnetà 'e quattruciente mietre.
Dint'â fenestra aroppo, nt'ô 2022, ll'Indian Space Research Organisation, aropp'ô socciesso 'e Mars Orbiter Mission ntrojeta na siconna messione, Mars Orbiter Mission 2 cu orbiter, lander e rover, pe capì ancor'e cchiù cummo jè fatta 'a scorza marziana. Sempe int'ô 2022, 'a suggità SpaceX vole mannà na naveciella pe fravecà in situ tutto chello ca pò servì â na messione cu crestiane nt'ô 2024. LL'esplorazzione cu chiorme 'e crestiane 'e Marte jè nu busso luntano ppe 'e State Aunite pe trammeto do Vision for Space Exploration cummunecato nt'ô 2004 â George W. Bush e ca aroppo avette 'a asola 'e Barack Obama e Donald Trump. Nu pattamiento ntr'â NASA e Lockheed Martin purtaje â accumenzaglia do pruggetto Orion, cu na messione pp'ô pp'â Luna pe ppo' appassà â Marte. Ô 2028 'a NASA tene 'o busso 'e mannà crestiane ncopp'â Marte cu 'a messione spazziale Mars Base Camp (MBC). Ll'ESA mmece ntrojeta 'e mannà ncopp'â Marte ntr'â 'o 2030 e ô 2035. .
Furmazzione
Marte nse furmaje 4,6 meliarde 'e anne fa, cu na storia spiccicata â ll'ati ttreje chianite terriestre, e zoè aroppo ca 'a nebbelosa sulare se addenzaje, specie ppe silicate. Pe mmiezzo do scrastamiento dô Sole cchiù aùto 'e chillo da Terra, nt'â accumenzaglia da furmazzione 'e ll'orbeta 'e Marte steva na cuncentrazzione chchiù aùta 'e elemiente cu nu vascio punto ' vollezzione, cummo 'o cloro, 'o fosfuro e 'o zurfo, forze luate do vviento sulare. 'A storia do chianeta pò jessere spartuta nt'â quattre ere geologgeche.
Noachiano
Nt'â primma era, ntr'â ì'e 4,1 e ì'e 3,7 meliarde 'e anne, 'o chianeta fuje suggetto â nu bumbardamiento, ca cugliette mpure 'a Terra. ' 60% da supraffigia tene asteme 'e chille tiempe, specie pe 'e cateroe 'e mpatto. 'O cchiù gruosso sta nt'ô llato 'e coppa e tene nu diametro 'e 10000 km, quase 'a mmità da circunferenza da Terra. 'A penzata cchiù possibbele ncopp'â furmazzione 'e stu craterio jè 'o mpatto cu nu planetoide gruosso quanno â Prutone, ca lasciaje na prufonna astema ncopp'ô chianeta, 'o bacino 'e coppa, ca jè gruosso 'o 40% do chianeta, ranno na dicotomia ca nu tene iguale nt'ô sestemma sulare sano. N'ata furmazzione 'e sti tiempe jè 'a riggione 'e Tharsis, ca tene nu gruosso nummero 'e vurcane ca fuje cummigliata, â fine 'e ll'ebbreca, â na meta 'e acqua, ca â chille tiempe heva jessere assaje. Tutte sti fatte ammacare favrecaje 'e cunnizziune ppe 'a bita microbiologgeca.
Esperiano
Nt'â nu poco 'ìe cchiù 'e nu mmeliardo e mmiezzo 'e anne, Marte trasette nt'â na fase 'e fometo e 'e ummeretà do Noachiano a chella 'e nu chianeta friddo e ncuorio ca nun jè ancora fernuta; sta fase 'e tranzeto nce fuje nt'ô Esperiano, nu periudo 'e ntuosta attività vurcaneca e cu terribillie ca scafutaje gruosse ncarze ncopp'â supraffigia sana sana. Nt'â st'ebbreca se furmajeno mpure 'e gruosse chianure 'e basalto e ll'Olympus Mons, 'o vurcano cchiù auto 'e tutto 'o sestemma sulare. Tutte sti scuoppie purtajeno â scorza nu gruosso tummolo 'e anidride zurforusa e acito solfidreco, cagnanno 'e gruosse mmare 'e acqua liqueta int'â piccirille vacine 'e acqua acita ppe mmiezzo 'e ll'acito zurforeco ca nse furmajee.
Amazzoniano
lL'Amazzoniano, â ttreje mmeliarde 'e anne nfin'â mmò, jè n'ebbreca puverilla 'e bumbardamiente meteoritece e 'a cunnizziune 'e tiempo friddo e ncuorio spiccicate â chelle 'e mmò. Nt'â stu periudo 'e tiempo nse furmaje ll'Amazonis Planitia, na gruossa chianura cu poche craterie. Grazzie â tutta st'azzione geologgeca stabbele e ll'avasciamiento 'e ll'affiette caotece do sestemma sulare, 'o sturio 'e ste furmazziune jè possibbele applicanno 'e pprincipie cummo 'a legge d''a sovrapposizzione o ' nnumeramiento de cratiere 'e n'area ppe capì l'aità da zzona.
Orbeta
Marte runnia ntuorno 'o Sole a nu scrastamiento 2,28 × 108 km (1,52 UA) e 'o periudo 'e revotazione jè 'e 687 juorne (n'anno, 320 juorne e 18,3 ore terriestre). 'o Juorno 'e Marte jè nu poco cchiù luongo 'e chillo da Terra: 24 ore, 37 mminutele e 23 sicunne. 'A renza 'e ll'asse marzana jè 'e 25,19°, mpurre chesta spiccicata a chella terriestre. Pe mmiezzo 'e chisto 'e staggiune se assumegliano, cu ll'accezione ca chelle 'e Marte so longe 'o ruppio e 'o chiano 'e ll'orbeta jè ddevierzo 'e cchiù o meno 1,85° a chello 'e ll'eclitteca.
Pe mmiezzo da eccentrecetà 'el l'orbeta suoja, 'e 0,093, 'o scrastamiento dâ Terra nt'â ll'apposizzione pò cagnà â 100 e 56 meliune 'e chilometre; sulo Mercurio tene n'eccentrecetà cchiù auta nt'ô sestemma sulare. Tuttavota, na vota Marte teneva n'orbeta assaje cchiù â cateniello: 1,35 meliune 'e anne fa ll'eccentrecetà jera ì'e 0,002, ca jè assaje cchiù vascia 'e chella 'e mmò do chianeta Terra. Marte tene nu ciclo 'e eccentrecetà 'e 96 000 'e anne terrieste respietto 'e 100 000 da Terra ; nt'â ll'uteme 35 000 anne tuttavota ll'orbeta marziana jè addeventata sempe cchiù accentreca ppe miezzo de mprurenze 'e ll'ati chianite e 'o punto 'e abbecenanza cchiù auta ntr'â 'a Terra e Marte s'avascerà sempe 'e cchiù nt'ê 25 000 anne appriesso.
Â rinto
'A sscorza, 'o fferraiuolo e 'o nnucleo 'e Marte nse furmajeno aropp'â cinquanta mmeliune 'e anne â quanno nascette 'o sestemma sulare e remanettero attive ppe 'o primmo meliardo. 'O ferraiuolo fuje 'a riggione 'e preta 'e rinto ca purtava 'o calore ienerato int'â furmazzione do nucleo. Se penza ca 'a scorza fuje criata da mmescaglia da parte 'e coppa do ferraiuolo cagnanno nt'ô tiempo pe bbia 'e mpatte cu uggiette â fora, vurcane, muvemiente benute aroppo stisse rd{v}}o ferraiuolo e ì'a smangiatura. Grazzie â ll'asservazziune 'el l'orbeta suoja ppe trammeto do spettrometro TES do Mars Global Surveyor e ll'analese de meteorite se pò sapé ca Marte tene na supraffigia cu na meta 'e basalto. Cierte zzone mperrò teneno cchiù silicio ca pò jessere spiccicata â ll'andesite ncopp'â Terra. Na gruossa parte da supraffigia jè cummigliata ra ossido fierreco ca je rà 'o culore russulillo. 'A scorza tene na duppiezza 'e 50 km cu cierte zzone 'e 125 km. Ppe ffà nu cunfrunto 'e chella terriestra, ca tene na duppiezza 'e 40 km, se pò ricere ca 'a scorza marziana jè ttreje bote cchiù spissa, cunzideranno 'a grannezza ruje bote cchiù gruossa. 'O ferraiuolo, cchù denzo 'e chello terriestre 'e cchiù 'e ruje bote, jè fatto 'e silicate, e simbé non jè attivo, jè ncap'â tutte fenomene vurcanece do chianeta. Fuje possibbele canoscere cummo jè fatto 'o ferraiuolo nfin'â na pressione 'e GPa e 'o modiello 'e Dreibus e Wänke ffà capì ca 'a cumposizzione tene olivina, clinopirosseno, ortopirosseno e granato.
'O nucelo 'e Marte jè fatto 'e fierro e nichel, cchiù nu 16% 'e zurfo cu nu raio 'e 1800 km. Se penza ca 'o nucleo jè tuosto, ma nt'â nu stato nculluso; ppe bbia 'e stu stato vescagliuso Marte nun tene nu gruosso campo magneteco, massemo 1500 nanoTesla né attività vurcaneca particulare. Sti fatte crejano nu defauto 'e protezzione do turreno ê partecielle cosmmeche â auta energgia ; tuttavota 'o scrastamiento cchiù auto dô Sole fà spizzà 'a viulenza de cunsaquenze de raie. Mpurzine si Marte nu tene nu campo magneteco ntrinseco, 'o sturio do paleomagnetismo truaje 'e nzaie ca ncera na polaretà ntuorno 'e ruje pole grazzie 'o truaimento 'e prete magnetezzate: 'e pprete ca nse formajeno primma da nasceta da magnetosfera songo magnetezzate, ô cuntrario 'e chelle benute aroppo.
Idrologgia
'O rrovagno 'e acqua ô stato liqueto nt'â supraffigia jè mpossibbele ncopp'â Marte ppe bbia da pressione atemosfereca truoppo vascia, cu 'o nzarvamiento nt'ê zzone avasciate e pe poco tiempo. 'E masche tuttavòta songo agonnante: 'e pole marziane songo cummegliate sane sane 'e chiatre e 'o permafrost jè 'e na latitudine 'e 60º. 'A NASA, nt'ô mmarzo do 2007 nunziaje ca si se scuoglie 'e chiatre sane, 'o chianeta sano sarrìa cummegliato 'e nu mare 'e unnece mietre. Se penza ca nu tummolo 'e acqua stanno nt'â spissa criosfera marziana. 'A furmazzione da Valles Marineris e de ncarzie suoje remmostrano ca nt'â accumenzaglia da storia 'e Marte nce steva na gruossa nquantetà 'e acqua liqueta. Nu fatto ca mmette nvero se pò truà nt'â Cerberus Fossae, nu surco nt'â scorza 'e cinche meliune 'e anne, arù bene 'o mare 'e chiatro vesebbele ncopp'â Elysium Planitia cu mmiezzo 'o Cerberus Palus. Tuttavota se pò penzà ca 'a morfologgia 'e sti turriene troua causa nt'â sstagnarola 'e curriente 'e lava e nun â ll'acqua. 'A natura do turreno e 'a lagnosia termeca spiccicata â chella de chianure 'e Gusev, nzemmora ô rrovagno 'e furmazziune cu 'a nfanzia 'e cuppette e 'a summeglianza 'e vurcane, pare ca mettene nvero sta idea. 'A stechiometria mulare frazzionaria 'e ll'acqua nt'â chelle aree jè sulo do 4%, ammacare pe bbia 'e mminarale idrate e nu ppe 'o chiatro suprafficiale.
Grazzie â 'e ffutugrafie â auta resoluzzione do Mars Global Surveyor se nzajaje 'o rrafagno 'e cumprecate rezze natorale 'e drennaggio, cu curze prencepale e cuncurze. Se ponno spisso veré elemiente morfologgece ntreppecabbele cummo conoide 'e deiezione e Delta 'e sciummo, ca fanno penzà a n'aggente liqueto spiccicato â ll'acqua e nun teneno luntanante gnefecante respietto â 'e sciumme terriestre. 'A messione do rover Mars Science Laboratory (mpurre annumenato Curiosity) facette alleggestrà pp'â primma bota mmaggene â bbeceno 'e cuonche marziane reggenate â curze 'e acqua, cu carattere sedimientologgece tale e quale â chille nt'â Terra. 'O Mars Global Surveyor tuttavòta futugafaje cocca centinaja 'e asempie assumegliante â ncarzie 'e trasoramiento addu 'e craterie e 'e canyon. Sti scasamiente (gully) se ponno truà cchiù nt'ê aute do lato 'e vascio e tutte quanne tenenu na renza 'e 30º a respietto 'o polo 'e bascio. Nun fujeno truate nmagnature o cratiere, lascianno penzà â na furmazzione 'e frisco. Nu asempio 'e stu fenomeno 'e trasorazzione do turreno se pò veré nt'â na pennechella cu gully allepreso nt'â ruje mumiente: nt'ô siconno nce steva nu elemiento 'e culore chiaro ca jè nu novo deposeto 'e stierre. Michael Meyer, ì'o responsabbele do Prugramma 'e Esplorazzione Marziana da NASA, rrechiaraje ca sultanto nu frusso 'e mmateriale cu tanta acqua ô stato liqueto pò ffà nu stierro cu chella nfanzia e chillu culore. Tuttavota nun jè possebbele scudere ca ll'acqua bene â cchiogge o â ll'ate jonte ca nun stanno nt'ô turrieno. 'A ll'ate scenarie fujeno chiaitate, nzemmora 'a possebbeletà ca 'e stierre beneno de chiatre 'e anidride carobneca o da 'o muvemiento de ppovere ncopp'â supraffigia. 'A ll'ati nzaie 'e ll'asistenza 'e acqua rint'ô stato liqueto ncopp'â Marte beneno da scuperta 'e particulare minalare cumm'â ematite e 'a goethite ca cierte bote se formano sulo quanno nce stà acqua. 'E filo, nt'ê stisse tiempe da scupierta 'e nove nzaie 'e ll'asistenza 'e ll'acqua, beneno rebattute penzate sciuvé grazzie â 'e sturie ì'e mmaggene â auta resoluzzione (30 cm) mannate do Mars Reconnaissance Orbiter (MRO). 'O 1º 'e Aùsto 2008 'a sonda Phoenix truaje acqua annevata, scavanno 'e cocco centimetro 'a supraffigia 'e Marte, ma 'o chiatro jè sobbremato nt'â sol sanza nisciuna smangiatura.
Supraffigia 'e Marte
'A topografia 'e Marte tene na dicotomia ntr'â 'e ruje emisfiere: â nord 'a line nce stanno gruosse chianure cummegliate â culate 'e lave, pe tramente ô sudd nce stanne granne aute cu migliara 'e cratiere. Na teoria pruposta rint'ô 1980 e convalorata 'a nzaie scentifcehe nt'ô 2008, scurpa sta situazzione truanno 'a reggene nt'â ns tuzzata do chianeta cu n'uggetto gruosso quanno â Prutone, abbenuta quattre meliarde 'e anne fa. Si sta teoria bene seggellata, ll'emisfero 'e coppa marziano, ca jè 'o 40% do chianeta, addeventarrìa 'o sitio 'e mpatto cchiù gruosso do Sestemma Sulare cu 10 600 km 'e longaìrìa e 'e 8500 km 'e ruppiezza, soperchianno 'o primmato do Vacino Polo Sud-Aitken. 'A supraffigia Marte nu pare jessere muvemientata 'a ll'energia 'e chella terriestre. Nfrutto, Marte nu tene na cruosta spartuta nt'â pplacche, e addonche 'a tettoneca â zolle do mudiello terrestre nu pò jessere applecata â stu chianeta. Ll'attivetà vurcaneca fuje assaje ntensa, cummo remmostra 'o rovagno 'e mpurtante vurcane. 'O cchiù gruosso jè ll'Olympus Mons, ca, cu na base 'e sejeciento km e n'autezza 'e 24 km a respietto de chianure ntuorno, jè porzì 'o cchiù gruosso do sestemma sulare. Isso assumeglia assaje ê vurcane â scuto 'e ll'Hawaii, ca se furmajeno â asciuta 'e luonghe tiempe 'e lava assaje fluida. Uno de ppecché do rovagno 'e sti gruosse vurcane jè ca 'a scorza marziana nun tene 'a mobbeletà de placche tettoneche. Chisto vordì ca 'e punte caure arà saglie ncoppo 'o magma vattono sempe 'e stesse zzone do chianeta, sanza 'e se movere ppe meliune 'e anne. 'A vascia forza 'e appussatezza ajutaje 'a llava, ca ncopp'â Marte tene na pesantezza nu poco cchiù auta 'e chella 'e ll'acqua ncopp'â Terra. Stu fatto renne possibbele na cchiù facele sagliuta do turreno e na cchù gruossa spannuta ncopp'â supraffigia.
Nu gruosso canyon, luongo 50 km, lasco cinquciento km e prufonno cinche o seje spacca 'o chianeta ncopp'ô equatore e jè annumenato Valles Marineris, e jè 'a sula struttura nu poco spiccicata â chelle verute nt'ô XIX seculo e aroppo iurecate uno 'e cchiù gruosse sgarre da muderna astronomia. 'O rrovagno suojo jè na vera martina pp'â supraffigia marziana, e, cunzideranno 'a grannizza suoja, nun jè chiaro cosa ll'ave criata: 'e seguro nun fuje 'a smangiatura 'e agiente atemosferece o 'e acqua. 'A struttura 'e stu canyon jè accussì gruossa ca fà peccirilo 'o Grand Canyon mmerecano. 'O stisso canyon ncopp'â Terra sarrìa accussì luongo â partere â Londra ppe appassà Città d''o Capo, cu na prufonnetà 'e 10 km. Stu fatto fà capì cummo stu canyon tene na gruossa mpurtanza pe Marte, e cummo isso nu pò jessere paravunato 'a chille da Terra. N'atu mpurtante canyon jè 'a Ma'adim Vallis, annumenato r'ô termene abbrajeco ppe chiammà 'o chianeta. 'A lungarìa soja jè 'e 700 km, llasco 20 km e appassà na prufonnetà 'e 2 km. Nt'â l'ebbreca Noachiana 'a Ma'adim Vallis pareva nu gruosso vacino 'e drennaggio 'e treje meliune 'e chilometre quatrate.
Marte tene 'a parte 'e 43 000 cratiere 'e mpatte cu nu diametro cchiù auto 'e 5 km ; 'o cchiù gruosso jè 'o Bacino Hellas, na struttura cu albedo chiara vesebbele mpure da Terra. Marte, ppe bbia da ggrannizza suoja, tene na prubbabbeletà cchiù vasca 'e chella da Terra 'e nu sbuoglio cu nu uggietto â fora, tuttavota 'o chianeta sta cchiù abbeceno â cinghia 'e asteroide e nce sta mpurzì 'a possubbeletà 'e ncuntrà uggiette attrappuliate nt'â ll'orbeta 'e Giove. 'E filo ll'atemosfera marziana rà na specie 'e prutezzione ê cuorpe cchiù piccirille: si paravonata 'a chella da Luna, 'a supraffigia 'e Marte tene meno craterie.
'O Thermal Emission Imaging System (THEMIS) muntato ncopp'â Mars Odyssey turaje siette possebbele trazute 'e caracuonchele 'e lato do vurcano Arsia Mons. Ogneduno caracuoncolo tene 'o nomme 'e cristiane amate 'e chi 'e scuprette. 'A ggrannizza 'e sti trasute songo ntr'â 'e 100 e 'e 252 mietre 'e allargezza e se penza ca 'a prufonnetà lloro pò jessere ntr'ê 73 e 'e 96 mietre. Nsarvamiento ô caracuoncolo "Dena", tutte sti caracuonchele nun lassano trasere 'a lluce, rennenno mpossebbele capì 'a ggrannizza 'e rinto. 'O 19 'e Frevaro 2008 'o Mars Reconnaissance Orbiter alleggestraje nu mpurtante fenomeno geologgeco:'e mmaggene alleggrestrajeno na frantummaglia ca se penza jessere 'e chiatre, povere e gruosse piezze 'e preta ca nse scantonajeno 'a na scuoglièra auta 'a parte 'e setteciento mietre. Nzaie 'e sta valanga nse ponno truà mpurre nt'ê tummule 'e povera ncopp'â 'e stisse scuglière.
Nuomme
'E nuomme 'e Marte teneno â mmente 'e primme chiante criate de primme sturuiuse do chianeta. Johann Heinrich Mädler e Wilhelm Beer fujeno 'e primme â s'addunà ca 'o gruosso da supraffigia 'e marte nu pò maje cagnà e fujeno capace 'e truà 'o tiempo 'e revotazzione. Int'ô 1840 Mädler disegnaje 'a primma mappa do chianeta tenenno â mmente cchiù 'e riece anne 'e sturie. 'E ruje scenziate nun signarono nu nuomme 'e carattere uno a uno, ma 'e rettero na lettra. Ntr'â 'e primme chiante arò nce stevano 'e nuomme da supraffigia do chianeta se pò alleurdà chella do 1877 fravecat'â Giovanni Schiaparelli, ca truaje e rescrevette 'e prencepale cunfurmazziune e peglianno 'e nuomme â cierte tiermene 'e antiche (Ausonia), ddeje, loche geografeche (Syrtis Major, Benacus Lacus), enteche metologgece (Cerberus, Gorgonium Sinus), e zetara. Aropp'â chesta nce funeno 'a ll'ati chiante, cumm'â chelle 'e Lowell (1894), Antoniadi (1909), De Mottoni (1957).
'A supraffigia 'e Marte jè classefecata ppe comme se sbaria ll'albedo. 'E cchiane cchiù chiare, cummegliate â povere e arene 'e ossedo 'e fierro, songo annemunate comm'â gruosse aree geografeche cumme verborazìa ll'Arabia Terra o ll'Amazonis Planitia. 'E furmazziune cchiù ascure mmece, ca na bota se penzava jessere mmare, teneno 'e nuomme cumm'â Mare Erythraeum, Mare Sirenum e Aurorae Sinus. 'A struttura cchiù ascura ca se pò veré da Terra jè Syrtis Major. Aroppo, ll'IAU nzertaje 'a cartografia 'e Marte ppe puté canoscere 'e loche marziane, spartenno 'a supraffigia â sciaveca, ns rezza ca nse pò rappresentà 1:5.000.000 e ca refinisce trienta maglie.
Atemosfera
Marte nun tene na magnetosfera ca ' cummoglia sano, e aropp'ê truate do magnetometro MAG/ER do Mars Global Surveyor e cunzideranno ca fuje scannagliato 'o defauto 'e magnetismo ncopp'ê ccraterie Argyre e Hellas Planitia, se penza ca jè sscumparuta 'a parte 'e quattre meliarde 'e anne; 'o vviento sulare coglie addonche 'a ionosfera. Stu fatto mantene l'atemosfera do chianeta muscarielle ppe mmiezzo da asciuta 'e atome da parte ê fora. Nu nzaio 'e stu fatto fuje ca 'o Mars Global Surveyor, nzemmora ô Mars Express, truajeno sti partecelle atemosferece ionezzate ca se ne jivano allascannose â reto 'o chianeta. 'A pressione atemosfereca media jè 'e 700 Pa, ma cagna 'a na zica 'e 30 Pa ncopp'â ll'Olympus Mons a cchiù ì'e 1155 nt'â ll'Hellas Planitia. Ppe ffà nu specchiale, Marte tene na pressione ca jè vascia quanno ll'1% 'e chella da Terra. lL'atemosfera marziana jè fatta 'e anidride carboneca (95%), azoto (2,7%), argon (1,6%), papone, ossigeno e monossido 'e carbonio.
Fuje segellato na bota pe tutte 'o rrovagno 'e metano nt'â ll'atemosfera marziana e nt'â ccierte zzone mpurre gruosse gruosse tummele ; 'a cuncentrazzione media sta nt'ê 10 ppb ppe unetà 'e volume. Sicommo 'ô mmetano jè nu gas nstabbele ca bene spartuto nt'â radiazzione ultraviuletta nt'â nu tiempo 'e 340 anne nt'ê cunnizziune atemosfereche marziane, 'o rrovagno suojo gnefeca ca nce sta na jonte frisca 'e gas. Ntr'ê pussibbele mutive nce ponno jessere 'e vurcane, ì'e mpatte cu cumeta e 'o rrovagno 'e forme 'e bita microgeche nasciute pp'o mmetano. N'autro motivo pò jessere nu prucesso nun biologgeco pp'a serpentinite ca aggesce cu ll'acqua, anidride carboneca e ll'olivina, nu minarale assaje commune ncopp'â scroza 'e Marte.
Nt'â vernata 'o calore s'avascia accussì tanto ca ffà cundenzà 'o 25-30% 'e ll'atemosfera, ca creja chiatte strate 'e masco o 'e anidride carboneca soleta. Cu 'a staggione 'o chiatro sobbrema, causanno gruosse zumbate 'e pressione e ufère cu biente 'e 400 kh/h. Sti fenomene staggiunale carrejano na meta 'e povera e popone 'e acqua ca crejano gruosse rugne. Ste nugole fujeno futugrafate do rover Opportunity int'ô 2004.
Tiempo
Ntr'â tutte chille chianite do sestemma sulare Marte je chillo cu 'o tiempo cchiù spiccicato â chello terriestre pe bbia da renza 'e ll'asse 'e revotazzione. 'E staggiune tuttavòta songo 'o roppio, sicommo 'o scrastamiento do Sole 'o fà avé na revotazione 'e quase ruje anne. 'o Calore cagna ntr'â 'e −140 °C nt'ê vvernate pulare nfin'â 20 °C nt'â staggione. Sti ntuoste cagnamiente 'e calore nce stanno pe mmiezzo ca Marte tene n'atemosfera spomigglia, e addonche na vascia pressione, ca nun 'o fà tené 'o calore nterra. N'ata luntananza jè ll'orbeta eccentreca: Marte sta abbecen'ô periastro quanno nce stà 'a staggione nt'â ll'emisfero 'e vascio e 'a vernata intâ chillo 'e coppa, e abbecen'â ll'afastro quanno jè â cemmerza. Perzò tene nu tiempo cu na escursione termeca cchiù àuta nt'ô lato 'e coppa â respietto 'e chello 'e vascio ca jè sempe cchiù jajo e freddeluso. 'O calore do lato 'e coppa rint'â staggione se ponno aizà purzì 'e 30°C cchiù 'e chelle 'e na staggione 'e chillo ncoppo.
'E trupeje 'e arena songo assaje mpurtante e nse possono truà nt'â na parte piccirella nfin'ô chianeta sanu sano. Nce stanno specie quanno Marte sta abbecen'ô Sole e fuje segellato ca aizano 'o calore atemosfereco do chianeta cu na speci'e affietto serra. 'A trupea 'e arena rint'ô 2018 sarrìa una 'e chelle cchiù sturiate cu ruje rover ncopp'ô turrieno marziano ppe mesorà 'nterra (Opportunity e Curiosity) e 'ttreje sonde nt'â ll'orbeta (2001 Mars Odyssey, Mars Reconnaissance Orbiter e MAVEN). . Tutt'e ruje 'e calotte pulare songo fatte 'e chiatre cummegliato 'a nu strato 'e nu mietro 'e anidride carboneca soleta ô lato 'e coppa, pe tramente 'o strato jè spisso uotto mmietre nt'ô llato 'e vascio. 'O chiatro sicco e 'o masco songo nzemmora ppecché 'o primmo cundenza cu nu calure cchiù vascio assaje e addonche aroppo a chello 'e ll'epoca quanno ffà frisco. Tutt'e ruje 'e pole tenento desegne â mbrana 'e spirale ppe mmiezzo 'e ll'azzione ntr'â 'o cauro do Sole e 'a sobbremazzione e cundensazione do chiatro. Mpurzì 'e grannizze lloro cagnano siconn'â staggione.
Megan Nicole
Megan Nicole Flores (Houston, 1 'e settembre 1993) è na cantautrice 'mmericana cca se fa canuscere cu 'e soje canzone ncopp'o sitio Youtube dint'ô 2009.
Marte
Satiellete natorale
Marte tene ruje satiellete natorale: Fobos e Deimos. Tutt'e ruje fujeno scupierte â Asaph Hall nt'ô 1877. E nuomme de lloro, Paura e Terrore, allecuordano 'a metologgia grieca, addù Fobos e Deimos accumpagnajeno 'o pate Ares, Marte pp'e Rumane, nt'â uerra. Nun jè chiaro cummo e si Marte pejaje ste ruje lune. Tutt'e ruje teneno n'orbeta â cateniello, abbecen'â ll'equatore, na cosa ca succere arraro. Tuttavota 'a cumposizzione lloro face penzà ca tutt'e ruje songo uggiette cumm'â ll'asteroide.
Megan Nicole
Discografia
Categurìa:Biografie
Marte
Satiellete natorale
Fobos jè 'a cchiù gruossa de roje lune, mesoranno 26,6 km. Tene 'a 'nbriana 'e na preta scuonceca cu assaje cratiere, cu 'o cchiù gruosso ca se chiamma Stickney e ca cummoglia quase 'a mmità d{v}}a chiattezza soja. 'A supraffigia do satiellete jè cummegliata sana sana â regolite, ca refrette sul'o 6 % da luce rdo sole. 'A denzetà jè vascia assaje e allecorda 'e meteorite condrite cravunacea e ffà penzà ca 'a luna fuje pejata do campo 'e tumità 'e Marte. Ll'orbeta suoja ntuoro 'o chianeta russo jè 'e sett'ore 39 menutule, tene 'a forma 'e nu rutiello e jè luntana 'e 1º r'ô chianu 'e ll'equatore; tuttavoca, sicommo ca jè poco stabbele, pò fà penzà ca fuje pejato â pocu tiempo fa. Fobos tene nu periudo 'e orbeta cchiù vascio 'e chello 'e revotazzione 'e Marte; stu fatto o fà soriere â ll'Occaso e trasere â ll'Uorto nt'â sulo unnece aore. 'A renza cchiù luongo do satiellete tene 'a faccia sempe ppo chianeta matre, accussì comm'â Luna da Terra. Sicommo sta abascio 'a ll'autezza sincrona, Fobos s'adda abbecenà, nt'ê 50 meliune 'e anne c'anna abbenì, sempe 'e cchiù ô chianeta, nfin'â nzoperà 'o lemmeto 'e Roche e schiattarse.
Deimos mmece jè 'a luna cchiù peccerella e cchiù â fora, sicommo ca jè 'e 15 km. Tene na 'nbriana 'e n'ellisse, e, abbenché tene na piccirella forza 'e tumità, tene nu gruosso strato 'e regolite ncopp'â supraffigia, ca cummoglie nu poco 'e cratiere facennola paré cchiù rregulare 'e Fobos. Mpurzì cumm'â isso mperrò tene 'a stissa cumposizzione 'e ll'asteroide. Deimos stà â fora 'e ll'orbeta sincrona e se leva â ll'Uorto e nce mette cchiù 'e ruje juorne ppe trammuntà â ll'Occaso, simbé ll'orbeta soja jè 'e trienta aore e decedotto mmenutule. 'O scrastamiento â Marte jè 'e 23459 km. Cumm'â Fobos, tene sempe â stessa faccia nt'ô cielo 'e Marte. Nt'ê punte Lagrangiane 'e ll'orbeta 'e Marte nce stanne mpurzine cierte asteroide troiane. 'O primmo, 5261 Eureka, fuje truato nt'ô 1990. Annanzo nce fujeno (101429) o 1998 VF31, (121514) o 1999 UJ7 e 2007 NS2. Nsarvamiento â UJ7 ca sta nt'ô punto troiano L4, tutt'e ll'asteroide stanno nt'ô L5. 'E magnituddene parute de lloro stanno ntr'â 16,1 e ô 17,8, pe tramente 'o semiasse cchiù gruosso lloro jè 'e 1,526 UA. Nu sturio accuoveto da sfera 'e Hill marziana, nsarvamiento â parte ê rinto â ll'orbeta 'e Deimos ca jè nvesibbele â luce refressa â Marte, jè na smentuta ô rovagno ì'e ll'ati satiellete ca passano 'a magnitudine paruta 'e 23,5, zoè nu raio 'e 90 m ppe n'albeto 'e 0,07.
Astronomia ncopp'â Marte
Grazzie 'o rovagno 'e na meta 'e satelliete, sonde e rover, se pò sturà ll'astronomia ncopp'â Marte. Si se fà nu assuocio cu 'a grannizza do nnevierzo, 'o scrastamiento ntr'â Terra e Marte jè piccirillo assaje; tuttavota se pò addunà 'e cierte luntananze nt'â ll'asservazzione astronomica do sestemma sulare cummo, verborazia, na nova pruspettiva da Terra e da Luna, de satiellete Fobos e Deimos e 'a ll'ati fenomene spiccicate 'a chille terriestre, cumm'ê ll'aurore e 'e meteore.
Bita ncopp'â Marte
'O 16 'e Aùsto 1996 'a rrevista Science nunziaje ca truaje nzaje ca facettero penzà ca nce steva bita ncopp'â Marte nt'ô meteorite ALH 84001. Fatecajeno â truata 'e scenzate do Johnson Space Center (JSC) Dr. David McKay, Dr. Everett Gibson e Kathie Thomas-Keprta nzemmor'â na chiorma 'e ll'Stanford University dereggiuta do Prufessò Richard Zare. 'O meteorite fuje truato addu ll'Allan Hills (Antartide) e fuje uno de primme rurece meteoriete truate ncopp'â Terra ca teneno 'e carattere chimmece do turreno marziano. Aropp'â n'anàlese microbiologgeca, mineraloggeca, geochimmeca e chimeca se penzaje ca nt'â ll'ebbreca ntr'â 'e quattre e treje meliarde 'e anne primma, quanno chianeta jera cchiù ummeto e ngottato, ncopp'â Marte nce stevano bite spiccicate assaje 'e nanobattiere ca stevano ncopp'â Terra. 'E rresolte 'e stu sturio fujeno parate â cummuneta 'e scenziate ca truajeno na meta 'e allaje ncopp'ê resortate. 'O 17 'e Decembre 2014 'o rover marziano Curiosity seggellaje 'o rovagno 'e metano nt'â ll'atemosfera 'e Marte, cchiù 'e riece bote 'e valure standar, truanno asteme 'e mulecole organeche (cumm'ê cumpuoste 'e ll'idrogeno, ossigeno e carbonio). Simbé jè na mpurtante scupierta, s'adda agghiostà 'e pise si 'a jonte 'e sti elemeniente jè 'o vero biologgeca, pecché 'o mmetano pò nascere mpurzì 'a pruciesse geologgece.
Allaje mpopulare ncopp'â bita ncopp'â Marte
Spisso, 'e furmazziune natorale ncopp'â su'raffiggia marziane fujeno ntreppecate cummo uggiette artificiale e nzaie 'e ll'asistenza 'e nu populo ntelligente. 'A Faccia ncopp'â Marte jè ll'asempio cchiù annummenato.
Jonte â fore
Categurìa:Marte Categurìa:Chianite
Rihanna
thumb|Rihanna int''o 2012. Robyn Rihanna Fenty (Saint Michael, Barbados, 20 'e frevaro 'e 1988), canusciuta comme Rihanna, è na cantante barbadiana. 'A museca soja piglia funnamiente d&#39;'o R&B, reggae e dancehall.
Nutarelle
Categurìa:Biografie Categurìa:Cantante
Sécena
La sécena (Secale cereale L., 1753), è ne ceriale spase a le zzòne tembrate.
Esište la sécena vernaréccia é chélla de štaggione. A l'Euròpa cendrale vè cheltevata quasce ndutte sécena vernaréccia, che pò sfrettà mègle l'úmmede che fà gle viérne é che resište a la sécca che petésse fà a premavéra, predecènne de cchiù. La sécena de štaggione ze cheltiva sule addó ce šta gle perícule d'ilate tardive é a la mendagna ngòpp'a terrine che uárdane a misijuorne. Ze sémmena a settiémbre/ottobbre é ze recògle a premavéra. La sécena resište mègle de le rane a gle clime assutte é vendrate.
Štòria
È une de gle ceriale clássece de gle tiémbe andiche. Ze créde ca fòtte cheltevate già 2000 - 3000 anne fa dénd'a le cámbera de rane de l'Asia menore addó crésce 'm prengipie comme èrva malamènde é addó éva spasa 'n cheltevaziune ammešchiate.
Use
La sécena vè addeprata peddecchiù a l'Euròpa cendrale é de levande é a la Scandenavia pe preduce le pane nire.
A la Germania éssa vè addeprata peddecchiù comm'a mangime pe accebbà gl'agnemale é comm'a ceriale pe fà le pane. Jésse, a gle 2004 suó štate recòte 3,9 meliune de tennellate de sse ceriale ngim'a 635.000 èttare de terréne. Da chésse suó štate recacciate 706.000 tennellate de farina de sécena pe preduce le pane. Da gle 2004/05 la sécena vè cheltevate pure comm'a elemiénde fennamendale pe preduce bioetanòle. Éssa vè addeprata pure pe preduce alcol. Presèmbie gle mègle tipe de vodka viéve predotte che la sécena. Gle famuse Kornbrand, vívete spisse a la Germania de gle Nòrd, è pellecchiù ne predotte de la sécena.
Categurìa:Poaceae
Rovegno
Rovegno è nu comune 'e 558 crestiane d''a pruvincia 'e Genova.
Itzgrund
Itzgrund è na cità 'int'â Germania 'e 2.316 crestiane (2006), 'int'ô Land d''a Baviera. Nce sta 'int'â Aveta Francónia e se trova 'int'ô Landkreis 'e Coburg.
Toiano
Toiano è uno d''e riune cchiú poppulare 'e Puzzuolo, nato 'int'ô 1970 a seguito d''o bradisismo ca ha colpito Puzzuolo centro. Ogge è nu rióne 'e 20.000 crestiane cchiú o meno.
Itzgrund
Jonte 'a fore
'O sitio d''a cità
Travagliato
Travagliato è nu comune 'e 11761 crestiane d''a pruvincia 'e Brescia.
Toiano
Categurìa:Riune d%27%27a Campania Categurìa:Pezzulo
Coppa ddò Munno FIFA 2010
'A Coppa ddò Munno FIFA 2010 fuje 'a 19ª edizzione 'e nu campionato munniale 'e pallone organizzato p'a FIFA e disputato dint'o Sudafrica. Primmo munniale d"a storia organizzato 'n Africa, 'o torneo fuje venciuto d'' a Spagna, ca s'aggiudecaje 'o primmo titulo munniale sujo vencenno 1-0 cuntro 'e Paise Vasce, aroppo 'e tiempe supprementare.
Valgreghentino
Valgreghentino è nu comune 'e 3014 crestiane d''a pruvincia 'e Lecco.
Coppa ddò Munno FIFA 2010
Ppò primmo posto
Campione ddò munno 2010 Spagna (Primmo titulo)
Sfusato Amalfetano
'O Sfusato Amalfetano è na varietà 'e limone ca vene prudotto ncopp'a Custiéra Marfitana e ca tene na classefecazzione IGP.
Stòria
Anticamente cca venette prudotto 'e cedro e quanno iniziaje 'o cummercio cu 'e Alarbe arrivaje 'o limone alarbo cca. Fuje tanno ca quaccheduno faceva nu incrocio 'e cedro e limone alarbo e accusì nascette 'o Sfusato Amalfetano ca tene a scuorza comme nu Cedro e dinto è limone.
Surgiente
Nce sta nu libbro ca cunta chesta storia che fuje scritto ncopp' 'e bbase d''e cunte d''a gente 'e cca.
Jonte 'a fore
Categurìa:Frutta
I' m'arricordo 'e Napule
I' m'arricordo 'e Napule è na canzona napulitana, scritta da Pasquale L. Esposito e musecata da Joseph Giuseppe Gioé. Fuje cantata da Enrico Caruso.
Categurìa:'E canzone napulitane
Stenico
Stenico è nu comune 'e 1061 crestiane d''a pruvincia 'e Trento.
San Piero Patti
San Piero Patti è nu comune 'e 3415 crestiane d''a pruvincia 'e Messina.
Musica proibita
Musica proibita è 'na canzone 'e Stanislao Gastaldon do 1881.
Categurìa:Canzone
Maria Orsini Natale
Maria Orsini Natale (Torre Nunziata, 19 'e marzo 1928 - Torre Nunziata, 11 'e nuvembre 2010) fuje 'na scrittrice taliana ca scrivette 'o famoso rumanzo Francesca e Nunziata, 'e Lina Wertmuller c'è facette pure 'o film.
Ácede
N’ácede è ne chembuošt chímeche qualefecate pebbía de le riazziune che tè quann z’ammišchia che n’ate tip'e chembuošt chímeche cumblemendarie, le base. Gl pH de na selezione dòpp che n’ácede è štate sciuote dénd a l’acqua è sott a 7.
Sèmbie de seštanz ácede suó l’acite, gl ácede meriáteche é gl such'e lemone.
Gl ácede suó spiss chiamate de du manère: gl ácede tuošt é gl ácede débbele (depènn da la cungendrazione che tiéve).
Categurìa:Chimeca
Valgrisenche
Valgrisenche (durante 'o fascismo d''o 1939 ô 1946 Valgrisenze) è nu comune 'e 182 crestiane d''a Valle d'Aosta.
Winston Churchill
Winston Leonard Spencer-Churchill, (30 'e nuvembre 1874 – 24 'e jennaro 1965) fuje nu puliteco e scrittore ngrese, mèglio canosciuto comme Primmo Menisto da Gran Vretagna 'int'â Sicunna guerra munniale. Fuje surdato, scrittore e puliteco e è canosciuto comme uno de cchiù mpurtante leaders d' 'a storia moderna vretanneca e do munno. Vincette 'o Prémmio Nobel pa litteratura ô 1953.
Vvoce currelate
Categurìa:Biografie Categurìa:Puliteche Categurìa:Primme meniste d"o Regno Aunito
Porto Azzurro
Porto Azzurro è nu comune 'e 3.211 crestiane d''a pruvincia 'e Livorno. Se truova ngopp'â costa 'e l'Isola d'Elba.
Volpara
Volpara è nu comune 'e 132 crestiane d''a pruvincia 'e Pavia.
Aducazzione p''a pace
L'Aducazzione p''a Pace è nu prucesso pe se prucurà valùre e canuscenze e pe žveluppà attetùdene, capacetà e manère 'e se purtà,  ca pônno servì pe campà armuniosamente cu isse stesse e cu ll'ata ggente. Aducà p''a pace serve p'arresolvere 'e cunflitte 'e 'na manera custruttiva e senza ausà 'a viulenza e, int''o stesso mumento, pe furmà 'a ggente – accumencianno  d''e guagliune – a 'na cultura 'e pace.
Valùre
L'Aducazzione p''a Pace s'abbàsa 'ncopp'a 'na filosefìa ca ce 'mpara: nunviulenza, ammore, cumpassione, feducia, cooperazziòne, rišpètto, e alleverènzia p''a razza 'e l'uòmmene e p''a vita 'e tuttuquanto 'o chianèta nuosto. 'E 'na pràteca suciale ca tocca nu campo interdisciplinare e globbale, pe' žveluppà 'a cuscienza d''a pace a tuttequante 'e levielle.
Canuscènze
'O core d''e canuscenze 'mparate 'a ll'Aducazzione â Pace è 'nttènere 'e ddinàmeche 'e gruppo. Arìnto 'e ggruppe e 'mmiézo 'e ggruppe, putimmo truvà sempe ddoje manère pe sta' 'n relazzione cu' ll'ata ggente: 'a cumpetizzione e 'a cullabborazzione. 'A cumpetizzione špisso serve pe' fa' crescere ll'efficienza (p'essempio int''o špòrt o ll'economia), però pô pure purtà â destruzzione 'e nu cuncurrente, o 'e tuttequante 'e cuncurriente. L'Aducazzione p''a Pace 'nce serve propeto pe capì 'e situazzione ('e rìnto e chelle 'e fora) ca fanno addeventà letecùso nu gruppo e 'o portano a 'na cumpetizzione ca šcatàscia tuttecose. L'A.P. 'nce fa capì l'interazzione ca 'nce sta 'mmiézo a nu gruppo 'e perzone.; comme fa 'o gruppo a furmà 'na perzona, a mettere cierte perzone int'a cierte puzizzione e, però, pure comme 'na perzona pô 'nfruenzà 'o gruppo d''o sujo. L'A.P. se serve d''e canuscenze 'e base 'e: antropologgìa, storia, psicologgìa, economia e scienza puliteca. Essa avarrìa 'a fa' 'ntennere ca 'a razza 'e l'uommene è na parta d''a natura e ca 'n'organìsemo dinammeco cagna e se žvelùppa una continuazzione. L'A.P. ha dda 'mparà a l'uòmmene a piglià parta int''e decisione a tuttequante 'e levielle, a se furmà 'n'idea  pricisa 'ncopp''e scelte puliteche e economeche, pe faticà 'nzieme a ll'ata ggente p'avé cchiù 'nfruènza 'ncopp'a ccheste decisiùne.
Cumpetenzie
'A cumpetenzia cchiù 'mpurtante - 'mmiez'a tuttequante chelle 'e ll'A.P -, è 'a communicazziòne, pecché è stesso 'o core d''a feducia ca s'ha dda tené uno cu' ll'ato. 'A communicazziòne è, pirciò, 'a prencipale cundizzione p'arrivà â mediazziòne, ca serve p'arresolvere 'e situazzione 'e cunflitto senza 'a viulenza. Siconno l'Organizzazzione d''e Nazzione Aunite ca s'occupa 'e Cultura e Aducazzione (UNESCO), ll'A.P. s'averrìa žveluppà comme: (a) aducazzione ô žveluppo sustenibbele 'a ll'ambiente naturale, (b) prumuzzione d''o dialogo 'mmiézo 'e cculture defferente; (c) gestione custruttiva e nunviulenta   d''e cunflitte.
Bibbliografia
Categurìa:Aducazzione
Olevano di Lomellina
Olevano di Lomellina è nu comune 'e 771 crestiane d''a pruvincia 'e Pavia.
Raffadali
Raffadali è nu comune 'e 13457 crestiane d''a pruvincia 'e Agrigento.
Travedona-Monate
Travedona-Monate è nu comune 'e 3336 crestiane d''a pruvincia 'e Varese.
Sternatia
Sternatia è nu comune 'e 2698 crestiane d''a pruvincia 'e Lecce.
Cresommola
'A cresommola (o pure 'a verlincocca, aprecocca e ll'ati nome variante símele) è na frutta. Lu nome scendífeco è prunus armeniacus. 'O nome tìpeco verlincocca o vericocca vé forze d"u Grieco βερίκοκο (/veríkoko/).
Dove s'aúsano tutte e duje 'e nomme, geralmente se díceno cresommole 'i tipe chiú peccerille e verlincocche 'i tipe chiú granne. 'A cresommola se magna fresca, s'assecca, o s'allessa e se cunzerva sott"û mele o sott"û sciruppo.
Categurìa:Frutta
Porto Ceresio
Porto Ceresio è nu comune 'e 3068 crestiane d''a pruvincia 'e Varese.
Prvèrbj d'u juòrn
Categurìa:Pruverbie
Tavo Burat
Gustavo "Tavo" Burat (Stezzano, 22 'e majo 1932 – Biella, 8 'e dicembre2009 ) è stato nu giurnalista taliano, esperto d"o Piemunte e d"a lengua piemuntese.
Nutarelle
Categurìa:Biografie Categurìa:Giurnaliste taliane
Olevano Romano
Olevano Romano è nu comune 'e 6339 crestiane d''a pruvincia 'e Romma.
Moncucco Torinese
Moncucco Torinese è nu comune 'e 810 'e abitante d''a pruvincia 'e Asti.
Nazionale 'e pallone d"a Spagna
'A Nazionale 'e pallone d"a Spagna è 'a cchiù grossa selezione 'e pallone spagnuola. Ha vinciuto na vota 'o Campionato munniale 'e pallone, dint'o 2010, e tre vote 'o Campiunato europeo 'e pallone (1964, 2008 e 2012).
Spagna
Sessame
Sessame è nu comune 'e 285 crestiane d''a pruvincia 'e Asti.
Buttigliera d'Asti
Buttigliera d'Asti (pe piemuntese Butijera d'Ast) è nu comune 'e 2.215 crestiane d''a pruvincia 'e Asti.
Buttigliera Alta
Buttigliera Alta è nu comune 'e 6575 'e abitante d''a pruvincia 'e Torino.
Categurìa:Giugrafia Categurìa:Comune d%27%27a pruvincia 'e Torino Categurìa:Comune d%27%27a reggione Piemunte Categurìa:Comune 'e l'Italia
Traversella
Traversella è nu comune 'e 386 crestiane d''a pruvincia 'e Torino.
Volpedo
Volpedo è nu comune 'e 1191 crestiane d''a pruvincia 'e Alessandria.
Buttrio
Buttrio è nu comune 'e 3895 'e abitante d''a pruvincia 'e Udine.
Sersale
Sersale è nu comune 'e 5041 anime d''a pruvincia 'e Catanzaro.
Categurìa:Giugrafia Categurìa:Comune d%27%27a pruvincia 'e Catanzaro Categurìa:Cumune d%27%27a Calavria Categurìa:Comune 'e l'Italia
Tarallo
'O tarallo è nu biscotto salato fatto cu 'a nzogna, 'o pépe e ll'ammennole. A forma d''o tarallo e' na duppia eleca 'nveluppata a turtaniello.
'E taralle so' buonissime, ma indiggeste: si te ne magne tropp'assaje, facilmente te vene 'o abbruciore 'e stommaco.
'E tarallucce nun so' taralle: song' ate, de soleto nun nce sta 'a nzogna, ma ll'uoglio d'auliva. Quanne nu fatto (pe' esempio, nu film) fernisce tutto bene, si dice ca "è fernuto a tarallucce e vino".
Rovellasca
Rovellasca è nu comune 'e 6721 crestiane d''a pruvincia 'e Como.
Categurìa:Giugrafia Categurìa:Comune d%27%27a pruvincia 'e Como Categurìa:Comune d%27%27a reggione Lummardìa Categurìa:Comune 'e l'Italia
San José de Anchieta
San José de Anchieta (San Cristóbal de La Laguna, Tenerife, 19 'e màrzo 1534 - Anchieta, Brasile, 9 'e giùgno 1597) fuje nu prevete gesuita spagnuolo missionario ô Brasile.
Fuje fatto santo dda Papa Francesco (2014). E 'o seconno santo dde Isule Canarie aroppo santo Hermano Pedro.
O juorno 'e festa sujo è 'o 9 'e giùgno.
Ati pruggette
José de Anchieta
Lautertal (Aveta Francónia)
Lautertal è na cità 'int'â Germania 'e 4.157 crestiane (2006), 'int'ô Land d''a Baviera. Nce sta 'int'â Aveta Francónia e se trova 'int'ô Landkreis 'e Coburg.
Jonte 'a fore
'O sitio d''a cità
Valguarnera Caropepe
Valguarnera Caropepe (Carrapipi pe siciliano) è nu comune 'e 8.642 crestiane d''a pruvincia 'e Enna.
Primma uerra munniale
'A primma uerra munniale è 'o scuntro ca tra 'o 1914 e 'o 1918 have visto se cunfruntà 'a nu lato 'e putènze 'e l'Impere Centrale e 'a l'ato 'e paìse alleate. Vene definito "munniale" pecché ve partecipàieno 'e nazzione 'e tutte 'e cuntinente e ll'operazziune belliche 'nteressàieno gran parte d"o chianeta.
Categurìa:Primma uerra munniale
Uneverzetà Niccolò Cusano
Ll'Uneverzetà Niccolò Cusano ( Università degli Studi Niccolò Cusano - UNICUSANO) é n'uneverzetà 'e Romma, nat'a 'o 2006 (criaje Stefano Bandecchi).
Organezzazzione
Int'a Unicusano nce stanno 6 facurtà.
Roverbella
Roverbella è nu comune 'e 8047 crestiane d''a pruvincia 'e Mantova.
Vallada Agordina
Vallada Agordina è nu comune 'e 556 crestiane d''a pruvincia 'e Belluno.
Uneverzetà Niccolò Cusano
Cullegamente sterne
Categurìa:Uneverzetà Niccolò Cusano
Ceraso (arbero)
'O ceraso (Prunus avium) è na pianta 'a frutta, punto zo' 'a ca pigliammo 'e ccerase. Se chiamma pure 'o pede 'e cerase.
Stezzano
Stezzano è nu comune 'e 11134 crestiane d''a pruvincia 'e Bergamo.
Pertegàll
U pertegàlle è na méšquele štra-andighe tra u pummèlle e u mandarine. A frutte ze chiame pur u range.
Categurìa:Frutta
Meeder
Meeder è na cità 'int'â Germania 'e 4.005 crestiane (2006), 'int'ô Land d''a Baviera. Nce sta 'int'â Aveta Francónia e se trova 'int'ô Landkreis 'e Coburg.
Jonte 'a fore
'O sitio d''a cità
San Pietro al Natisone
San Pietro al Natisone è nu comune 'e 2156 crestiane d''a pruvincia 'e Udine.
Sessano del Molise
Sessano del Molise è nu comune 'e 920 crestiane da pruvincia 'e Isernia.
Sesta Godano
Sesta Godano è nu comune 'e 1557 crestiane d''a pruvincia 'e La Spezia.
San Pietro a Maida
Gemellagge
Categurìa:Comune d%27%27a pruvincia 'e Catanzaro Categurìa:Cumune d%27%27a Calavria Categurìa:Comune 'e l'Italia
Volpeglino
Volpeglino è nu comune 'e 160 crestiane d''a pruvincia 'e Alessandria.
Mondaino
Mondaino è nu comune 'e 1501 'e abitante d''a pruvincia 'e Rimini.
Traversetolo
Traversetolo è nu comune 'e 8546 crestiane d''a pruvincia 'e Parma.
Rovello Porro
Rovello Porro è nu comune 'e 5797 crestiane d''a pruvincia 'e Como.
Categurìa:Giugrafia Categurìa:Comune d%27%27a pruvincia 'e Como Categurìa:Comune d%27%27a reggione Lummardìa Categurìa:Comune 'e l'Italia
Jimmy Wales
Jimmy Donal Wales, ritto Jimbo (Huntsville, 7 'e aùsto 1966), è 'n mprennitore 'mmericano. E 'o co-funnatore, dint'ô 2001, 'e Wikipedia cu Larry Sanger.
Ati pruggette
Categurìa:Mprenditure mmerecane
Museo artistico industriale Filippo Palizzi
O Museo Artistico Industriale Filippo Palizzi è nu museo e' Napoli, istituito a' fine ro' XIX seculo a Gaetano Filangieri, principe e' Satriano.
Storia
O' 7 e'febbraio 1882, o' Filangieri inaugurò o' museo, a cui istituzzione fu sancita ra nu decreto legge e' Francesco De Sanctis, ministro d'â Pubbleca Istruzione, nascendo cu precise finalità didattiche e, a differenza e ll'ate musei napoletani, privilegiando cchiú che a ricchezza e' oggetti d'arte, a qualità e' manufatti antichi e moderni che permettessero a ll' allievi e' formarsi inta a'll'oreficeria, inta a'll'ebanisteria, inta'a' cerameca e inta'a' lavorazione dd'ê metalli.
into 1889 o museo ebbe sede inte'e' lucali dell'ex Collegio ra' Marina Borbonica, a cui facciata fu decorata dieci anne aroppo a Domenico Morelli e Guglielmo Raimondi cu maioliche in stile neo-rinascimentale, poi quase ristrutte inta'a'secunda guerra munniale.
Jonte 'a fore
Rete dei Musei di Napoli
Vvoce pariente
Categurìa:Napule Categurìa:Musee
Pruvincia 'e Forlì-Cesena
'A pruvincia 'e Forlì-Cesena (pruvèinza ed Furlè-Zisêna ppe rumagnolo) è na pruvincia taliana d"a reggione Emilia-Rumagna 'e 392.817 abetante, cu capoluoco 'a cità 'e Forlì.
Categurìa:Pruvincia 'e Forlì-Cesena
Volpiano
Volpiano è nu comune 'e 13638 crestiane d''a pruvincia 'e Torino.
Galleria Umberto I
destra|miniatura|300px|a' Galleria Umberto I 'A galleria Umberto I è na galleria cummerciale costruita a Napule tra 'o 1887 e 1890.
Storia
Quanno venette appruvata 'a legge p'o Risanamiento d'â cità 'e Napule, 'a zzona 'e Santa Brigida ricevette na nova definizzione territuriale. Vennettero mprestate varie proposte, 'o prugietto ca vencette fu chello 'e ll'ingegniere Emmanuele Rocco, ca venette poi cagnato 'a Ernesto 'e Mauro. Chisto prugietto prevereva na galleria a quatto vraccia ca se 'ncrucievano inta na crociera 'e otto late, cuperta cu na cupola.
'E demolizzione d'ê ppalazze ca stevano primma accummenciareno 'o 1 'e maggio ro' 1887 e 'o 5 'e nuvembre d'ô stesso anno se pusaje 'a primma petra d'â Galleria. Int' a tre anne, 'o 19 'e nuvembre 1890, 'a nova galleria venette nnagurata.
'A galleria
miniatura|centro
Jonte 'a fore
Categurìa:Napule
Nazionale 'e pallone d"o Brasile
'A Nazionale 'e pallone d"o Brasile è 'a cchiù grossa selezione 'e pallone brasiliana, ll'uneca nazionale ô munno c'ha vinciuto cinche vote 'o Campionato munniale 'e pallone (1958, 1962, 1970, 1994, 2002) e 9 vote 'a Coppa Mmereca. 'A Seleção è apperzì ll 'uneca squadra c'ha partecepato a tuttequante ll'edizzione d'' a Coppa ddò munno.
Categurìa:Naziunale 'e pallone
Niederfüllbach
Niederfüllbach è na cità 'int'â Germania 'e 1.669 crestiane (2006), 'int'ô Land d''a Baviera. Nce sta 'int'â Aveta Francónia e se trova 'int'ô Landkreis 'e Coburg.
Sande Ghiasce
Sande Ghiasce, [ˈsandə ˈgːjaːʃə], è ne chemune e 466 abbetande e la previngia e Fresenone. Ze tròva dénd'a la Valle e Comine.
Niederfüllbach
Jonte 'a fore
'O sitio d''a cità
Sande Ghiasce
Categurìa:Comune da pruvincia 'e Fresulone
Nazionale 'e pallone 'e ll'Argentina
'A Nazionale 'e pallone 'e ll'Argentina è 'a cchiù grossa selezione 'e pallone argentina. Ha vinciuto tre vote 'o Campionato munniale 'e pallone (1978, 1986, 2022) e 15 vote 'a Coppa Mmereca (record cu ll'Uruguay). Dint'a Selección ('a "Selezzione" pe spagnuolo) jucajeno ntra 'e cchiù gruosse jucatore d'' a storia, comme Diego Armando Maradona, ca vencette 'o munniale dint'o 1986, e Lionel Messi.