cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Caxtillantlatolli ipan in nahuatlatolli
Yōlcatl
thumb|Caxtiltin
Tlanelhuayōtl īhuān xōcihcualli
250px|thumb|Naranjaxocotl
Tzopilotl
Tzopilotl (Cathartidae) in tōtōtl. thumb|250px|Tzōtzopiloh
986
986 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 10 īpan 980s mahtlācxihuitl.
Tzopilotl
Toquiliztequitl
Neneuhcāyōtl:Totomeh (nhn)
Caxtillantlatolli ipan in nahuatlatolli
Tlācatiyān īhuān āltepētl
In miec tlācatiyān īhuān āltepētl tōcāitl ca ītechpa in huehcauh caxtillāntōcaitl, ōquihcuiloh Chīmalpahin, Bernardino de Sahagún, Horacio Carochi īhuān Alonso de Molina.
986
Miquiztli
* *
Caxtillantlatolli ipan in nahuatlatolli
Occē
250px|thumb|Tomīn
Mēyalli
Neneuhcāyōtl:Caxtillantlatolli Neneuhcāyōtl:Nahuatlatolli
13 metztli mayo
Tonalilhuitl
13
Totolin
Totoltin (caxtillantlahtolli: Gallinaceos).
Totoltin
Neneuhcāyōtl:Yolcameh Neneuhcāyōtl:Totoltin
Caxtōlli
Caxtōlli ītōcā cē tlapōhualli auh moihcuiloa "15".
15
Zotolin
thumb|200px|Zotolin. Zotolin
Neneuhcāyōtl:Cuahuitl Neneuhcāyōtl:Arecaceae
1373
1373 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 14 īpan 1370s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
Émile Zola
Émile François Zola (1840 - 1902) ītōca francitēcatl huēyi tlahcuilōni.
Nō xiquitta
Neneuhcāyōtl:1840 tlācatiliztli Neneuhcāyōtl:1902 miquiztli Neneuhcāyōtl:Franciatecah amoxtlahcuilohqueh
Ź
Ź ca in yōlchicāuhtlahtōl tlahtōlpan "Z".
516
Miquiztli
* *
Cameyoh
thumb|right|Cameyoh thumb|right|Cameyoh Cameyoh (Camelus).
Neneuhcāyōtl:Chichinimeh
245
245 ītōca cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 3 īpan 240s māhtlacxihuitl.
Miquiztli
* *
Ocotōchtli
Ocotōchtli nozo chīchīlmiztli (Caxtillāntlahtōlli: gato motés).
Tlahtōlcaquiliztilōni
Neneuhcāyōtl:Mimiztin
Dolores Heredia
Dolores Heredia (La Paz, Tlani California Huitztlāmpa, Tlamahtlācti 6 1966) ītōcā cē mēxihcatl īxiptlayōllācatl.
Dido Armstrong
Dido Florian Cloud de Bounevialle Armstrong (1971 - ) ītōca cē inglatēcatl cuīcani auh cuīcapixqui.
Dolores Heredia
Links
Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1966 Neneuhcāyōtl:Mēxihcah īxiptlayōllācah
Dido Armstrong
Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1971 Neneuhcāyōtl:Inglatecah cuicanimeh Neneuhcāyōtl:Inglatecah cuicapixqueh
Metztli
Metztli motoca in Tlalticpactli īcēnte yelizmētztli. Nō ītōcā in cēmpōhualmahtlāctli tōnalli cāhuitl xiuhpan. In inic tlapanahuia ahmo huehca ilhuicatlamantli īhuān in inic tlamahca. In tlahco calcayōtl ītzalan in Tlālticpactli īyōllo īhuān in Mētztli īyōllo 384,400 km ca. Īdiámetro (3,746 km) īnnāhui cē (1/4) ītechpa in tlālticpactli īdiámetro ītlaīxpayo īmmahtlāctli oncē cē (1/11) (37,932,330 km2) īhuān īvolumen cēqui īnōmpōhualli ommahtlāctli cē (1/50) (21,860,000,000 km3).
thumb|center|Metztli īmachiyo
Neneuhcāyōtl:Metztli
Ōmpōhualcaxtōlonnāhui
Ōmpōhualcaxtōlonnāhui (ōm + pōhual + caxtōl + on + nāhui) ītōcā cē tlapōhualli auh mohcuiloa "59".
Honda
本田技研工業株式会社 ( Honda Giken Kōgyō Kabushiki-gaisha) nozo Honda Motor Company, Limited ītōca cē xapontēcatl tepozmalacatl yōcoxqui ōmochīuh Tlachiucnāuhti 24, 1948 xiuhpan.
Pemex
PEMEX ahnozo Petróleos Mexicanos (quihtōznequi Mēxihcatl Chapopohtli) ītōcā cē mēxihcatl chapopohtli tlanāmacaololōlli.
1901
1901, ce xihuitl ipan macuilpohualxihuitl XX.
*
335
335 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 4 īpan 330s māhtlacxihuitl.
Miquiztli
* *
1889
1889 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 19 īpan 1880s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
*
515
515 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 6 īpan 510s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
580 xihuitl
580 xihuitl ōcatca inic chiucnāhui mahtlācxihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 6, auh mopiyah īhuīcpa in 581 oc 590 xihuitl.
Huēyi miquiztli
*
593
593 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 6 īpan 590s mahtlācxihuitl.
Michimeh
In mīmichtin (Pisces) cuitlapanomiyohqueh yōlcameh, achi mochīntīn calāntotōncāyōtl, achi mochīntīn mixincāyōtēnqueh īhuān quimpiyah ahtlapaltōn, in colīnihchīhuah īpan in ātlān, īhuān branquias, īca in tlein quimah in ehēcayoh tlaātilīlli in ātlān.
593
Miquiztli
* *
Michimeh
In mīmichtin tlaneuhcāquīzah īpan in poyec ātl īhuān in chipāhuac ātl, tlatēctli in ātōyāc in tepēc, iuh īpan in huel centlani in ilhuicaātl.
Michimeh
thumb|Mīmichtin
No xiquitta
Neneuhcāyōtl:Yolcameh
Alexandre Dumas, père
Nō xiquitta
Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1802 Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1870 Neneuhcāyōtl:Franciatecah amoxtlahcuilohqueh
Xanghai
Altepetl Xanghai in ompa China.
Occe necuazaloliztli
Neneuhcāyōtl:Altepetl ipan China
14 metztli mayo
Tonalilhuitl
14
Catolicismo Romano
thumb|300px|Huēyi Teōpancalli ītōcā San Pedro In Cristianismo católico romano ca tlayehyecōlli ic āquihqueh quīxihmatih in centiāchcāuh tēīxmauhtiliztli in Obispo de Roma (in Papa) īhuān in āquihqueh tēpan iti iuhqui nelli ītētoquil in San Pedro, tlatlālīlli ic zan ye nō Jesucristo iuhqui in Iglesia ītzontecon. Pedro ōquiciauhquetz Roma achi ye iuhqui 42 xihuitl d.C. īhuān ōquichichinaquiltīlo inin āltepēpan achi ye iuhqui 67 xihuitl d.C.
In Iglesia católica romana quineltlahtlani īnōhuiyānyoh, ye in tēnōnōtzalloc (de jure) īpampa Cristo ic "tēizcaltiliz mochi Tlācatiyān" īhuān īpampa ītlaneltoquil ca quīxnēxtiā oc hueyac cristiano tlaololōlli.
Netlatzontequilīlo in iglesia católica zan iuhqui cel quitlahtōlcuepa in Dios ītlahtōl. In iglesia īhuipāntiliz cah tlatzīnichotīlli in curia, ītequiuh mochīhua ic mahtlāctli oncē departamentos in aīc tlamini ahnozo mihtoā Tēcentlāliliztli (congregación).
Achi mochintin católicos quiyehyecoah in tlateōchīhualiztli īhuān in tlateōmahuiztiliztli romanos. Cequintin tlāhuilcopa iglesias quiyehyecoah tlacentlālīlli tlateōchīhualiztli (ritos unitarios), mā tēl quīxihmati in centiāchcāuh neneuhcāyōtl īpan tēīxmauhtiliztli Santa Sede in ōmpa In Vaticano, cemmani tlayehyecōlli in tlateōchīhualiztli bizantino īhuān tlateōchīhualiztli griegos, nō neneuhca in armeniatlācah īhuān in coptotlācah.
In Yōlpachihuiliztli ītech Ahchiyāuhtli Mopilhuahtiliztli ōmotēmpanhuetzoh in 8 īpan diciembre, 1854 xihuitl īhuān in Ahnetlanēhuiliztli īpan Papa (Infalibilidad del Papa) ōmotēmpanhuetzoh īpan Concilio Ecuménico in 18 īpan julio, 1870 xihuitl īca centzontli īpan chicōmpōhualli īhuān chicōme (547) tētēnēhualli teicnēliliztli īhuān ōme īhuīcpa. Īpan in ic cempōhualli īhuān cē Concilio Vaticano ōquicalpōlhuiticatca in Papa Juan XXIII.
In Colegio de Cardenales quipehpenah in Papa.
Nō Xiquitta
Neneuhcāyōtl:Teōmatiliztli Neneuhcāyōtl:Catolicismo Romano
Gregorio xiuhpohualli
Gregorio xiuhpōualli ( Calendario gregoriano) ītōcā Roma xiuitl ītlapōualis ochihualok in ompa Europan.
517
517 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 6 īpan 510s mahtlācxihuitl.
Gregorio xiuhpohualli
Xiuhpōhualcopa
Tehhuāntin tiquihtoah nicpōhua cēcen mētztli īhuān cēcen ilhuitl. Quipiya in xihuitl mahtlāctli omōme mētztli, cēcen mētztli quipiya chicome ilhuitl, oc achi ce bisiesto ilhuitl occe xihuitl.
517
Miquiztli
* *
Gregorio xiuhpohualli
Mētstli
Nicān cah cēcen mētztli:
592
592 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 6 īpan 590s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
Cars
Cars ( Tepozmalacatl) ītōcā cē tlahtocāyōtēcatl īxīptlayōlli īpal Walt Disney - Pixar īpan 2006 xihuitl.
Neneuhcāyōtl:2006 tlahtocāyōtēcah īxīptlayōlli
Volkswagen Passat IV
Volkswagen Passat IV ītōca cē tepozmalacatl ōquichīuh Volkswagen īhuīcpa 1993 oc 1998  xihuitl.
Nō xiquitta
Volkswagen Passat 4 Volkswagen Passat 4 Passat 4
Volkswagen Passat
987
987 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 10 īpan 980s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
Peugeot 504
Peugeot 504 ītōca cē zacualtzin tepozmalacatl ōquichīuh Peugeot īhuīcpa 1968 oc 1983  xihuitl.
15 metztli mayo
Tonalilhuitl
15
1902
1902 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl XX.
*
Yancuic xihuitl
200px|thumb|right|Yancuīc xihuitl.
Yancuīc xihuitl (: Año nuevo) huēhhuēyi ilhuitl in Quīxtianayōtl ihuan ocachi cemanahuac.
Nāuhpōhualcaxtōlomēyi
Nāuhpōhualcaxtōlomēyi (nāuh + pōhual + caxtōl + on + ēyi) ītōcā cē tlapōhualli auh mohcuiloa "98".
98
Volkswagen
thumb|right|280px|[[2000 Volkswagen New Beetle.]] Volkswagen ( Mācēhualtepozmalacatl) ītōca cē tepozmalacatl īhuān occequīntīn huaznenqui yōcoxqui ōmopēuh īpan 1937  xihuitl īpal Ferdinand Porsche.
Tlahtōllōtl
In īpan 1937, führer Adolf Hitler ōquiēlēhui cualli tepozmalacatl ic Teutontlālpan, auh ōnōnōtz Ferdinand Porsche ic quichīhua. Ōcatca in Volkswagen Käfer. Īpan 1954, Volkswagen ōacico Mēxihco, auh Sedan yancuīc ītōca Käfer. Zātēpan ōacicoh occequīntīn: in Golf quemeh Caribe, in Jetta quemeh Atlantic īhuān Passat II quemeh Corsar. Tlachicōnti 30, 2003 xiuhpan ōmochīuh in xōcoyōc Sedán īpan Puebla. Āxcān cah Jetta IV cualli namacac ītepozmalaca, auh quichīhuāz oc 2010.
Tepozmalacatl
Neneuhcāyōtl:1937 olōltzin īmpēhualiz Neneuhcāyōtl:Volkswagen AG
Nāuhpōhualcaxtōlonnāhui
Nāuhpōhualcaxtōlonnāhui (nāuh + pōhual + caxtōl + on + nāhui) ītōcā cē tlapōhualli auh mohcuiloa "99".
99
16 metztli mayo
Tonalilhuitl
16
Chicuahtli
Chīcuahtli in tōtōtl. thumb|Left|Chīcuahtli itzontecoma. thumb|204px|Chīcuahtli
Neneuhcāyōtl:Totomeh (nhn)
Yēmpōhualli
Yēmpōhualli (yēm + pōhualli) ītōcā cē tlapōhualli auh mohcuiloa "60".
Tecolotl
NHN
thumb|240px|right|Tecolotl
Tecolotl ( Búho nozo Tecolote) in tototl, chanti ipan yohualli huan cuica.
Occequin necuazaloliztli
Neneuhcāyōtl:Totomeh (nhn)
247
247 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 3 īpan 240s māhtlacxihuitl.
Miquiztli
* *
518
518 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 6 īpan 510s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
Huehcapatlahtoliztli ipan Alemania
Europan tlahcopampa ōchantiaya īpan huēhuetlācah ītlein āxcān yehhuāntin teutontēcah. Roma ōquipiya canapa analco ātōyātl Rhin in Āltepēcalpōlli Germania, Retia īhuān Norica. In tlācah ōchantiaya nicān tlālpan motonehua germanus.
Īpan 1517 xihuitl, teutontēcatl teōpixqui Martin Luther, in itech īcalacohuayān cē īteōpantzin Teutontlālpan quizaliuh āmatlahcuicōlli in īca quitepanotlaya 95 ītetlatzohuililiz īhuīc tetlapopolhuiliz. In quixtiani teōcalpan Roma ahmo tlahuelcaqui īcuilotihuān īhuān romateōpixqueh tlaquixtiah inōn tlācatl īhuīcpa Roma quixtianayōtl. Yehhuātl nextia a inic cē teutontēcatl tlālnetoquixtianayōtl.
thumb|left|130px|[[Martin Luther, 1529]] Cequīntīn pipiltin Bohemian chānehqueh in Iquiqueh hueltepotztocayah īneltococayo teutontēcatl tlalnetoquixtianayōtl, calaquicoh itic tecpantzin in moquetzticac in oncān āltepēpan motenehua Praha, īhuān ōquimayauhque in īhuīcpa pochquiyahuatl ōmextin tlahtōcāīxiptlatzintin. Yehhuātl in iximacho iuhquin "Pochquiyahuacpa Ītemayahuiliz in Praha" īhuān ōmochīuh īpan 1618 xihuitl, iuh ōpēuh in motōcāyōtia "Cēmpōhualmahtlāctli xihuitl Īyāōyo". Īpan 1648 xihuitl, zanyeyō ihcuāc, Westfalenne nonotzaltica ōmpa Alemania, tlami in motōcāyōtia "Cēmpōhualmahtlāctli xihuitl Īyāōyo".
Inīn xihuitl 1806, ihcuāc Napoléon ōtlacāuh ītepacholiz cemiac īhuēyitlahtōcāyo īcampa yāōyōtl, in xocoyōtzin huēyi tlahtoāni īhuīc Yectli Huēyitlahtōcāyōtl Romatēcatl īpan Germania, ōpēuh in īpan huēhuetlahtōcāyōmeh cah, īcampa xitlachīhua cē Tlacetilīlli Teutontlācatlahtōcāyōtl.
Nicān tlālli motlaicalia itech izcalli īhuīc cē "Huēyi Alemania", īca īteutontlahtōltlālhuān ahnozo cē "Tepitzin Teutotitlatzintli", tlachīuhtica īca occequīntīn tlācatiyāmeh quemeh Austria, Suiza īhuān Liechtenstein.
Īpan 1939 xihuitl, nōiuhqui ōmopēuh huēyi Īyāōyo in Cemānāhuac Inic Ōme ihcuāc Alemania motepehua Polonia auh tlahtoāntēīxiptla yāōquizcani Adolf Hitler occequīntīn tlahtōcāyōmeh īca ōmicquiyoh yudiotlācah īpan Auschwitz miccalco inic teutonmecatlācayōtl NAZI.
Inīn xiuhpan 1950, Robert Schumann, in teutontēcatl tēuctli ōtlācat īpan Francia, ītōca īnahuatīllahtōl, "Francia īhuān Alemania, motenehua quemeh in cuayollōtl īhuīcpa europanēcah calpōltin āquin otetlahtōlcaquili pōhualtzin canahpa in āxcān Tlacētiliztli Europanēcatl".
Tlamahtlācti 3, 1990 xiuhpan, in RDA (Yahatequitic Tlācatlahtohcāyōtl Alemania) otētōcac īcan RFA (Nahuatilīlli Tlācatlahtohcāyōtl Alemania), inic quenin Alemania cē tlacetilīllahtohcāyōtl.
Steve Jobs
thumb|Jobs, [[2011]] Steve Jobs (Tlachicuēiti 7, 1955, California, Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān) ītōcā cē icuayollo in Apple, Inc. chīhualini.
Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1955 Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 2011 Neneuhcāyōtl:Tlahtohcayocepancah
17 metztli mayo
Tonalilhuitl
17
1903
1903 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 20 īpan 1900s mahtlācxihuitl.
Tonalilhuitl
*
15
15 ītōca cē xihuitl īpan 10 xihuitl mahtlācxihuitl, auh mācuīlpōhualxiuhpan 1.
1374
1374 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 14 īpan 1370s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
Peruichcatl
In Pelon ichcatl, Pelōnichcatl ahnozo Yama (Lama glama) Chīchīhualeh ōnmahpīleh (artiodáctilo) ca in cenyēliztli Camelidae, miec Pelōnichcayoh in punapan ahnozo huehcapanixtlāhuacān in Andes tepētlah, īpan Peru, Bolivia, Chile, Ecuador īhuān Argentina.
1890
1890 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 19 īpan 1880s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
*
590 xihuitl
590 xihuitl ōcatca inic mahtlāctli mahtlācxihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 6, auh mopiyah īhuīcpa in 591 oc 600 xihuitl.
Ichcanenenqui
Neneuhcāyōtl:Chichinimeh
590 xihuitl
Huēyi miquiztli
*
988
988 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 10 īpan 980s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
Huanaco
Huanaco (Lama guanicoe).
595
595 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 6 īpan 590s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
246
246 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 3 īpan 240s māhtlacxihuitl.
Miquiztli
* *
519
519 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 6 īpan 510s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
Mācuīlpōhualli
Mācuīlpōhualli (mācuīl + pōhualli) ītōcā cē tlapōhualli auh mohcuiloa "100".
100
1891
1891.
*
Carlos Fuentes
Carlos Fuentes Macías (Altepetl Panama, 1928 - Altepetl Mexico, 2012) oyec ce hueyi tlahcuiloh, mexicatl.
No xiquitta
Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1928 Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 2012 Neneuhcāyōtl:Panamatecah Neneuhcāyōtl:Altepemexicah
Teconxinachtli
Teconxinachtli quihtōznequi ic caxtillāntlahtōlli Angiosperma, ye āxcān mihtoā Magnoliophyta.
thumb|500px|left|Tlanelhuatecpāntiliztli
Neneuhcāyōtl:Teconxinachtli
Cītlalozomahtli
In Cītlalozomahtli miaccītlalli, inīn miaccītlalli oncah, onnēci mictlāmpa. Ītachcāuh cītlalli motōcāitia Yacatēuctli, moteca īpan miaccītlalli Osa Menor īhuān Cefeo.
Peugeot 505
Peugeot 505 ītōca cē zacualtzin tepozmalacatl ōquichīuh Peugeot īhuīcpa 1979 oc 1992  xihuitl.
Neneuhcāyōtl:Huēhueh zacualtzin huayin Neneuhcāyōtl:Huēhueh zacualtzin tepozcaxitl
505
1904
1904 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 20 īpan 1900s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
*
Yēmpōhualomōme
Yēmpōhualomōme (yēm + pōhual + om + ōme) ītōcā cē tlapōhualli auh mohcuiloa "62".
Tlalalacatl
Tlalalacatl in tototl (Anser albifrons).
thumb|Tlālalacatl
Neneuhcāyōtl:Totomeh (nhn)
Fernando del Paso
Fernando del Paso (1935 -    ) ītōca mēxihcah huēyi tlahcuilōni.
Nō xiquitta
Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1935 Neneuhcāyōtl:Mēxihcah āmatlahcuiloqueh
Volkswagen Passat V
Volkswagen Passat V ītōca cē tepozmalacatl ōquichīuh Volkswagen īhuīcpa 1996 oc 2005  xihuitl.
Nō xiquitta
Volkswagen Passat 5 Volkswagen Passat 5 Passat 5
Caxtōloncē
16
1375
1375 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 14 īpan 1370s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
Tecpatl
Tecpatl ce tetl.
Neneuhcāyōtl:Tetl
Coztohtli
Cōztohtli in tōtōtl.
Neneuhcāyōtl:Totomeh (nhn)
594
594 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 6 īpan 590s mahtlācxihuitl.
520
520 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 6 īpan 510s mahtlācxihuitl.
594
Miquiztli
* *
989
989 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 10 īpan 980s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
Yēmpōhualoncē
Yēmpōhualoncē (yēm + pōhual + on + cē) ītōcā cē tlapōhualli auh mohcuiloa "61".
597
597 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 6 īpan 590s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
520
Miquiztli
* *
George Orwell
Eric Arthur Blair, no motacahua George Orwell (1903 - 1950) itoca inditlacah hueyi tlahcuiloni.
No xiquitta
Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1903 Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1950
248
248 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 3 īpan 240s māhtlacxihuitl.
Chichilcitlalpol
Chīchīlcītlalpol ahnozo Huītzilōpōchcītlalli ( Mars; Marte) ītōcāhuān inic nāhui nehnencācītlalli Tōnatiuh Īchānco.
521
521 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 6 īpan 520s mahtlācxihuitl.
248
Miquiztli
* *
Chichilcitlalpol
thumb|center|Intlā Chīchīlcītlalli zan iuhqui [[Tlālticpactli ōcatca.]]
521
Miquiztli
* *
Chichilcitlalpol
Nō xiquitta
upright=3|thumb|center|Onaqui Tōnatiuh Chīchīlcītlallān
596
596 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 6 īpan 590s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
Tlālhuāctli Clarión
200px|thumb|right|Tlālhuāctli Coronado ānāhuac in ompa Tijuana. 200px|thumb|right|Tlālhuāctli Coronado.
Yacateuctli
Yacatēuctli cah:
Tlālhuāctli Clarión
Coronado tlālhuāctli ītōcā tlālli ānāhuac in ompa Tijuana, Mēxihco.
Neneuhcāyōtl:Mēxihco ītlālhuāc
Tocuilcoyotl
Tocuilcoyōtl (Grus mexicana) in tōtōtl.
1906
1906 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 20 īpan 1900s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
*
Ludwig van Beethoven
Ludwig van Beethoven (1770 - 1827) ītōcā huēyi teutontēcatl cuīcapixqui. Beethoven tecuīcaya Ode an die Freude (Pāquiliztzin yēctēnēhua) īhuān occequīntīn huēyicuīcatl.
Beethoven, Ludvig van Beethoven, Ludvig van Neneuhcāyōtl:Tlatzohtzonanimeh Neneuhcāyōtl:Alemantecah
Volkswagen Passat VI
Nō xiquitta
Volkswagen Passat 6 Volkswagen Passat 6 Volkswagen Passat 6 Passat 6
4 tecpatl
Nāhui tecpatl (4 tecpatl) ītōca inic nāhui mēxihcatl tecpatl xihuitl.
3 tecpatl
Ēyi tecpatl (3 tecpatl) ītōca inic ēyi mēxihcatl tecpatl xihuitl.
1892
Miquiztli
*
1905
1905 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 20 īpan 1900s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
*
249
249 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 3 īpan 240s māhtlacxihuitl.
Miquiztli
* *
522
522 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 6 īpan 520s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
1907
Miquiztli
*
16
16 ītōca cē xihuitl īpan 10 xihuitl mahtlācxihuitl, auh mācuīlpōhualxiuhpan 1.
336
336 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 4 īpan 330s māhtlacxihuitl.
Miquiztli
* *
990
990 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 10 īpan 980s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
599
599 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 6 īpan 590s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
Mecacoatl
In Mecacoatl (Leptophis mexicanus).
David Alfaro Siqueiros
José David Alfaro Siqueiros (1896 - 1974) ītōca huēyi mēxihcatl tlahcuiloh.
Nō xiquitta
Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1896 Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1974 Neneuhcāyōtl:Mexihcah tlahcuilohqueh Neneuhcāyōtl:Tlacameh Neneuhcāyōtl:Chihuahuatecah
Cuacuauhxolotl
Cuacuauhxōlōtl ahnozo Tlācaxōlōtl (Latintlahtōlli:Bison bison)
thumb|left|250px|Cuācuauhxōlōtl
Occe necuazaloliztli
Neneuhcāyōtl:Cuacuahuehqueh
Cabo de Buena Esperanza
250px|thumb|In Cabo de Buena Esperanza īxquich in cabo Point In Cabo de Buena Esperanza (portugallahtōlli:Cabo da Boa Esperança, afrikaantlahtōlli: Kaap die Goeie Hoop, inglatlahtōlli: Cape of Good Hope) cē cabo tlatēctli in huitztlāmpa Africa.
Neneuhcāyōtl:Africa Huitztlāmpa
Yēmpōhualomēyi
Yēmpōhualomēyi (yēm + pōhual + on + ēyi) ītōcā cē tlapōhualli auh mohcuiloa "63".
1893
Miquiztli
*
Cincoatl
thumb|300px|Cincoatl.
In Cincoatl (Pithuophis deppei).
Neneuhcāyōtl:Coameh
Tlacaquecholli
Tlācaquechōlli no Huēyiquechōlli (Phoenicopterus).
thumb|Tlācaquecholli
Johann Sebastian Bach
Johann Sebastian Bach (Eisenach, 1685 - 1750), in huēyi alemantēcatl cuīcapixqui. Teutōntēcatl cuīcachīhuani, ōtlacāc īpan 21 ic ēyi mētztli, 1685 xihuitl, īpan cē teutōncoyoāltepētl ītōcā Eisenach.
Tlālhuāctli Roca Parida
200px|thumb|right|Tlālhuāctli Coronado ānāhuac in ompa Tijuana. 200px|thumb|right|Tlālhuāctli Coronado.
598
598 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 6 īpan 590s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
Johann Sebastian Bach
Tlacatiliztli
Itahtzin īhuān mochīntīn ihuēhcacolhuan cuīcachīhuantin. Ihcuāc yehhuātl oquimpiyāc chiucnāhui xihme, ītah īhuān īnān omic, huān yehhuātl ōya chāntiti cē iihni ināhuac, yehhuātl Johann Sebastian iihni oquitzotzonac ēhuatlapītzalhuēhuētl īpan cē teōcalli īpan Ohrdruf āltepētl.
Tlālhuāctli Roca Parida
Coronado tlālhuāctli ītōcā tlālli ānāhuac in ompa Tijuana, Mēxihco.
Louvre
Musée du Louvre ītōcā tōltēcalli īpan Paris, Francia, auh ōmopēuh 1793 xiuhpan. Oncān mopiyah huēyi tlahcuilōlli quemeh La Gioconda, The Virgin and Child with St. Anne, Venus de Milo, Code of Hammurabi auh Winged Victory of Samothrace. Ōquimpix 8,300,000 tlapolōliztli 2007 xiuhpan. Motlāl 60,000 m²
Neneuhcāyōtl:Tōltēcalli Francia
Tlālhuāctli Roca Parida
Neneuhcāyōtl:Mēxihco ītlālhuāc
Johann Sebastian Bach
Tlacatiliztli
Cē cuīcachīhuani ītōcā Georg Böhm ōquimachti quitlatzotzonaz ēhuatlapītzalhuēhuētl, huān Bach miac cualli momachtiani, yehhuātl ocachi cualli ōquitlatzotzonaz quēnahmo amaquin ōmpa. Johann Sebastian Bach miac huēyi cuīcachīhuani, yehhuātl oqui tlahcuillōc preludiomeh, fugameh, huān miac occequīntīn barrocoh cuīcatin.
Ōquimonāmicti achtopa īca Maria Barbara Bach, huān yehhuātl ōquipix chicuēyi pīpiltin. Ihcuāc Maria Barbara ōmic, Bach ōquimonāmicti īca Anna Magdalena Wilcke. Ihcuāc Bach īnāhuac Anna Magdalena, ōquitlamic cē huēyi āmoxtli ītōcā El Clave Bien Temperado huān oquichi ocachi huēyi ēhuatlapītzalhuēhuētl cuīcatin.
Miquiztli
Johann Sebastian Bach īnemiliztli ōtlamic īpan Tlachicōnti 28, 1750 xihuitl, ihcuāc yehhuātl ōquipiaya yēmpohualmacuīlli xihmeh.
Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1685 Neneuhcāyōtl:Omiqueh xiuhpan 1750 Neneuhcāyōtl:Tlatzohtzonanimeh Neneuhcāyōtl:Alemantecah
In ītlahpalōlōcatzin María
In ītlahpalōlōcatzin María in cemicac Ichpōtzintli Santa María, In ītlahpalōlōcatzin María ahnozo Ave María catolico tlatlahtlauhtīliztli in María Ichpōchtli. In tlatlahtlauhtīliztli tlapaloliztli Gabriel Huēyi Angel (Lucas 1,28) īhuān icihuaixoyuh Santa Isabel (Lucas 1, 42).
thumb|210px|right|Īxiptli [[Sandro Botticelli in Tenehualiztli.]]
Tzonhuiliztli
Neneuhcāyōtl:Cristianismo Neneuhcāyōtl:Catolicismo Romano
Tlālhuāctli San Benedicto
200px|thumb|right|Tlālhuāctli Coronado ānāhuac in ompa Tijuana. 200px|thumb|right|Tlālhuāctli Coronado.
Coronado tlālhuāctli ītōcā tlālli ānāhuac in ompa Tijuana, Mēxihco.
Neneuhcāyōtl:Mēxihco ītlālhuāc
Mario Benedetti
Mario Benedetti (1920 - 2009) ītōca Uruguay huēyi tlahcuilōni.
Nō xiquitta
Benedetti, Mario Benedetti, Mario Neneuhcāyōtl:Uruguaytlācah āmatlahcuiloqueh
Amoxtlahcuiloh
250px|thumb|right|[[Miguel de Cervantes (1547 - 1616), huehhuēyi tlahcuilōni īhuīc Tlahcuilōcāyōtl.]]
Ce tlacatl tlahcuiloa zazaniltlamantli amoxcopa, ca itoca tlahcuiloh. Miaquintin tlahcuilohqueh cateh tlalticpac.
Ohcequin necuazaloliztli
Neneuhcāyōtl:Amoxtlahcuiloliztli
Cacahuatetl (Xinachtli)
Cacahuatetl in cacahuacuahuitl īxināch ca quipiya in cacahuatl.
Ricardo Montaner
Héctor Eduardo Reglero Montaner (1957 -    ) ītōcā Venezuela-Argentina cuīcani.
Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1957
991
991 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 10 īpan 990s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
Mazacoatl
thumb|300px|Mazācōātl.
In Mazācōātl (Boa constrictor imperator).
Neneuhcāyōtl:Coameh
337
337 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 4 īpan 330s māhtlacxihuitl.
Miquiztli
* *
Cītlalxonecuilli
Cītlalxonecuilli, inin miaccītlalli moteca īpan miaccītlalli Can Mayor. 350px|thumb|left|Xonecuilli īmachiyo 350px|thumb|left|Cītlalxonecuilli īcīcītlaltin
Immanuel Kant
Immanuel Kant ītōcā huēyi tlazohmatiliztlācatl ōtlācat Prusia.
Nō xiquitta
Neneuhcāyōtl:1724 tlācatiliztli Neneuhcāyōtl:1804 miquiztli Neneuhcāyōtl:Prusia huēytlācah Neneuhcāyōtl:Alemantecah
Caxtōlomōme
Caxtōlomōme (caxtōl-li + om- + ōme) ītōcā cē tlapōhualli auh moihcuiloa "17".
Roald Amundsen
right|thumb|Roald Engelbregt Gravning Amundsen, Noruecān Roald Engelbregt Gravning Amundsen (1872 - 1928), in Noruegatlācatl tececectlalittani cah inic cē tlācatl amilpampaco  sud.
Caxtōlomōme
17
Roald Amundsen
Amundsen, Roald Amundsen, Roald
Wolfgang Amadeus Mozart
Johann Chrysostom Wolfgang Amadeus Mozart (1756 - 1791) ītōca huēyi cuīcapixqui. Īpan 1785 xihuitl, In austriatlācatl Wolfgang Amadeus Mozart quichalia ōme ītequiuh: Don Giovanni īhuān Le Nozze Di Figaro.
Nō xiquitta
thumb|W.A. Mozart 1790
Neneuhcāyōtl:Ōtlācatqueh xiuhpan 1756 Neneuhcāyōtl:Ōmicqueh xiuhpan 1791 Neneuhcāyōtl:Austriatlacāh Neneuhcāyōtl:Austria cuīcapixqueh
523
523 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 6 īpan 520s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
250
250 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 3 īpan 240s māhtlacxihuitl.
Tahtli
thumb|200px|Tahtli
Tahtli
Totoltetl
In tōtoltetl, tōtōtetl īhuan ātetl cē tlacuālli otlachihualo ipampa tōtōmeh.
Neneuhcāyōtl:Totomeh (nhn) Neneuhcāyōtl:Tlacualli
Yēmpōhualonnāhui
Yēmpōhualonnāhui (yēm + pōhual + on + nāhui) ītōcā cē tlapōhualli auh mohcuiloa "64".
Tecolli
Tecolli.
Tlālhuāctli Socorro
200px|thumb|right|Tlālhuāctli Coronado ānāhuac in ompa Tijuana. 200px|thumb|right|Tlālhuāctli Coronado.
Tecolli
Neneuhcāyōtl:Nahuatlahtolli
Tlālhuāctli Socorro
Tlālhuāctli Socorro ītōcā tlālli ānāhuac in ompa Cōlimān, Mēxihco.
Neneuhcāyōtl:Mēxihco ītlālhuāc
1908
1908 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 20 īpan 1900s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
*
1377
Miquiztli
* *
525
525 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 6 īpan 520s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
1894
1894 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 19 īpan 1890s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
*
Hernán Cortés
In Hernan Cortes Monroy Pizarro Altamirano, tecpilli itech in Teotlalli itech Oaxaca  (tlacatqui ipan Medellin, Tlahtohcayotl itech Castilla, inic 1485 - micqui ipan Castilleja de la Cuesta, Tlahtohcayotl itech Castilla, inic 2 inic tonecallotian inic 1547) yehhuatl catca ce tlalpoloani españatlacatl, in ipan  itzin in mahcuilpoalxiuhtiliztli XVI  teyacancatic ipan in ohtocaliztli in peuh in tlalpololiztli itech  Mexihco ihuan in itzonquizaliz in tlacateuccan mexihcatl, inic quitlalih itzintlan ihuelitiliz in Tlahtohcayotl itech Castilla in tenehualoc Yancuic España.
Tlacat ipan in altepetl Medellin, ipan in tlalli españayotl Extremadura , ipan in iteihiocuitiliz in ce cencalli ica ahmo ixquich calpampilotl. Quicentlalih quitemoz tlaciuhcayotl ipan in Yancuic Cemanahuatl inic ohtoca in ompa La Española ihuan Cuba, in canon ipampa ce nalquizani xeliuhcayotl itech cahuitl yehhuatl catca topileh itech inic ome altepetl tlanelhuayotilli intechpa in españatlacah ipan inon apantlalli. Inic 1519 tenehualoc teachcauh itech inic yei ohtocaliztli in ompa tlalli tepitztic, in tlein quipahtiotih ahmo cenquizca. Iahtetlazohtlaliz ica in tecuexanoani itech Cuba, Diego Velazquez itech Cuellar, ipan quichiuh in itlaxitiniliz in ohtocaliztli ipan in tlaquizcayotl cahuitl, ce nahuatilli in Cortes quicentopeuh.
Inic ahcito in ompa hueyitlalli, Cortes quineltilih ce mahcehualtilizoh tlaihmatiliztli in quimmoicniuhtiz in tlamanalhuiltin necentlaliliztin tlalquixtianimeh inic quipoloz in oc cequintin. Yequeneh quimoyecoltih ce cihuatl tlalquixtiani, in cihuapilli Marina (in Malintzin), in quitlayecoltih in iuh tlahtolmelahuani ihuan in aquin itloc quimixihuitih ce tepilzin. In ihcoac in tecuexanoani itech Cuba quintitlan titlantin inic quimomaltiz in Cortes, in yehhuatl quimixcuah ihuan quimpoloh, in oquic quihcuiloh in teyaochiuhcayotl in yaya inic quicuauhtzacuaz in iuh tepalehuiliztli ipan iohtocaliz. Cortes quihualih ixachi amatlahcuilolli in tlahtoani Carlos I ipal ca huelittoni imahcehualtiliz itech tlalpololiztli achto ca tzacuiltiloz  ipampa inecomoniliz. Iccen macoc in tepantlazaliztli inic Tecpilli itech Teotlalli itech Oaxaca, mahcihui in tlapanahuia in ic tenyoh tepantlazaliztli inic Tlahtohcateixiptla macoc ce pilli ica hueyi ipan huetziliztli, Antonio de Mendoza ihuan Pacheco. Inic 1541, Cortes mocuep in ompa España, in canon omic chicuace xihuit zatepan, inic quihuilana iyollohtonehualiz.
Tlacatiliztli ihuan telpochyotl
Yehhuatl catca in zan ce inconeuh in tecpampilli extremaduratlacatl, tlatocayotilli Martin Cortes Monroy ihuan in Catalina Pizarro Altamirano. Hernan Cortes huehcapa yehhuatl yeya icotonca in Francisco Pizarro, in zatepan tlalpoloh itech in tlacateuccan incayotl. Iuhqui occequintin tecpampiltin, itahtzin quiuh ica mahtlactli on nahui xihuitl in quimomachtiz tenahuatilli ipan Salamanca, altepetl in quicauh ome xihuitl zatepan, neihcuanilli ipampa ineixpetzoliz  itech ohtlatocaliztli. Inin nemachtiliztli tenemachitiani ihuan in machiliztli tehuelnemitiani itech lin tenahuatilli in tlaixahxicaittlac ipan inemachtiliz itloc ce tlamachiyoanani ipan Valladolid oquitopeuh in tlahtlaquetzalli in itech Cortes quimomachtih ltenahuatilli ipan in  Hueyitlamachtilcalli itech Salamanca. Zatepan cequih neyehyecoliztli tlanenchiuhtli, centlapal, inic macalaquiz in ompa Las Indias, ihuan, oc centlapal, inic tlaicneliz ipan in iohtocaliz in Gonzalo Fernandez itech Cordoba ipan Italia, iccen, ipan in xopantlah inic 1504, acalco ehuac in ompa in apantlalli La Española, in canon mocallotih in iuh milleh ihuan tlacepanyecoltiani analco tlallotl. Tel, monec in mocuepaz in ompa España, yehica inic 29 inic [Mētztli (cāhuitl)|tochihchinahuian] inic 1506 itahtzin quipahtiotih in pahtiotl itech itlacalaquil in ompa Santo Domingo ipan in nao San Juan Bautista, iaxca in Luis Fernandez Alfaro.
Nemanepanoliztli ihuan tetech quizaliztli
Hernan Cortes momanepanoh oppa ihuan quintlacatiliz mahtlactli once ipilhuan tlaneltililtin ipan chicuace teahciliztli centlamanquizqui. In inic ce icihuauh, in cihuapilli Catalina Juarez Marcaida, mic zatepan macuilli xihuitl itech nemanepanoliztli tetzicatl inic ce inic totlanacayotiayan inic 1522, ipan ichtacayoh tlachihualiztli. Yeheppa ihuan inoc inin nemanepanoliztli, Cortes quimotlacatilih mahcuilli ipilhuan ahmo nemanepanolizotl:
Inic tohuemmanayan inic 1528 Cortes onahcic inic ome nemanepanoliztli itloc in cihuapilli Juana Ramirez itech Arellano itech Zuñiga, icihuaconeuhtzin in ololiuhqui itech Aguilar ihuan imachtzin in  Teahuayoh itech Bejar. In cihuapilli Juana mocallotih ipan in caltzacualli itech Cuauhnahuac, inic nemi ipan in tecpanchantli calchiuhtli inic 1526. Itech inin nemanepanoliztli tlacatqueh chicuace tepilhuan:
Cuba
Inic 1511 tlacnelih ipan in ohtocaliztli itech tlalpololiztli itech Cuba tlaachcauhtilli itechpa in tecuexanoani Diego itech Velazquez, in aquitechpa quimcelih milli ihuan tlacohtin ipan in apantlalli. Onahcic tenehualoz topileh itech Santiago itech Cuba, mahcihui zatepan cuauhtzacualoc itechpa in tecuexanoani, tlateilhuilli in tetlapiquiz ihuic in yehhuatl. Tlamaquixtilli, momanepanoh itloc in ihuehpoltzin in inohmah Diego Velazquez, in itoca Catalina Juárez.
Ipan itzonquizaliz inic 1518 Velazquez itech quicauh in tepacholiztli itech inic yei, zatepan in Francisco Hernandez itech Cordoba ihuan Juan itech Grijalva, inic quicentocaz itlanextiliz ipan in hueyi atentli itech Yucatan. Yeceh Velazquez ihciuhca itech chicotlamah.
Quipohua Bernal Diaz itech Neyaotiloyan, tlachihuani itech Nemilizotl nelli itech in tlalpololiztli itech in Yancuic España, in ce itexohxolotihcauh in Velazquez, tlatenehualli Cervantes in cuacohcoxqui, quilhuih in aquin iteyacancauh, texohxoloticateuh: «inic inetlamachtil in noteyacancauh Diego, Diego, ¿catlehhuatl tiachcauhtli oticpepenalo? Ca yehhuatl tiachcauhtli nequiztic itech Medellin itech Extremadura. Cencah ninomauhtia, Diego, huel mohuic necomonia ica in acalcentlamantli, ca niquitta ipampa cencah nequiztic oquichtli ipan itlatqui».
Hernan Cortes quicentocaya, tel, ica in itlachihchihualiz in ohtocaliztli, ihuan ipampa in nequiztic itecealtiliz, cualtihuani itech in teyollohtiliztli ihuan itech huetztinemiliztli, ihciuhca mahcehuac quihcuiloz oc ye 600 tlacah ipal  itlatequipanoliz.
In tlalpololiztli itech Tlacateuccan mexihcayotl
Iccen, inic 10 inic tohuetzian inic 1519, in acalcentlamantli quicauh in hueyatentli itech Cuba. Monelhuayotiaya yehhuatl on in acalcentlamantli ipan 11 acalli, ica 518 yaoquizqueh, 16 ipan yetianimeh, 13 matlequihquizoanimeh, 32 tlatilinianimeh, 110 atlacah ihuan cequih 200 tlalquixtianimeh ihuan tliliuhqueh in iuh tepalehuianimeh itech in teyaochiuhcayotl. Quihuicayah 32 cahuallomeh, 10 tlequihquiztli ica coztepoztli ihuan nahui tlohtlequihzquiztli. In iuh teachcauhtin yayah Alonso Hernandez Portocarrero (yehhuatl in aquin quitemacazquia zatepan in cihuatl tlalquixtiani cihuapilli Marina), Alonso Davila, Diego itech Ordas, Francisco itech Montejo, Francisco itech Morla, Francisco itech Saucedo, Juan itech Escalante, Juan Velázquez itech Leon (icotonca in tecuexanoani), Cristobal itech Olid, Gonzalo itech Sandoval ihuan Pedro itech Alvarado. Miyaquintin yeyah tlaixmatinimeh itech in yaoyotl itech Italia. In iuh tachacauh acallachiani yaya Anton itech Alaminos ica tlaixmatiliztli ipan in ome achto iohtocaliz in Francisco Hernandez itech Cordoba ihuan Juan itech Grijalva.
Ic ce tetech pachihuiliztli intloc in chanehqueh
Niman ye ic ixpan yaz in batab (tenapaloani yeloacayotl itech in altepetl) Cortes quitlahtlauhtih in quicahuanih inyolpachihuitiz ihuan quicuinih in netecpicholiztli inic quihualia in ioquichhuan inic quixitiniz in tetehteoh teoyohqueh mayayomeh ihuan quitlaliz temazoaya ihuan iixiptla in Carlos I tlahcuilolli inic 1603 iuh quipohua in zanachitonca :
Hernan Cortes quimoyecoltiaya in iuh tlatlahtolcuepani ce telpochtli mayatlacatl tlayaoantli ipan in Apantlalli Cihuah, in itoca ayac nemilizopoani itech Indias quiteneuh zan in aquin in españatlacah contetocayotiayah  «Melchorejo». Ica itepan tlahtoliz ixmachtilo in ionyeliz in cemeh oquichtin tentzonehqueh itech cuacueloloc ce tepachohcan mayayotl cenyani ihuan quintitlan titlantin inic quinhualtiliniz.
Tlahtolcaquiliztiloni
Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli Neneuhcāyōtl:Españoltecah
1909
1909 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 20 īpan 1900s mahtlācxihuitl.
Cilin
Cilli nozo cilin (Caxtillāntlahtōlli: caracol). thumb|250px|Cilli
Neneuhcāyōtl:Chinahtin
Jacques Cartier
200px|right|Jacques Cartier Jacques Cartier (Tlamactlīhuānōnti 31, 1491 - Tlachicnāuhti 1, 1557) in Franztlayotl tetlalittani. Cartier tetlalittaya Canada.
Neneuhcāyōtl:Franciatecah Neneuhcāyōtl:Tetlalittanin
Lila Downs
Lila Downs ahnozo Ana Lila Downs Sánchez, yehuatl otlacat 19 metztli septiembre xihuitl 1968; ipan Tlachquiyauhco, Huaxyacac, in ompa Mexico, itoca ce mexicatl cuicani ipan folk auh world music huan chilena tlacuicaliztli tlen omopeuh xiuhpan 1992 ipan Altepetl Huaxyacac. Lila Downs ocuicac quihtoa tlamiliztli huan tlalticpac.
600
600 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 6 īpan 590s mahtlācxihuitl.
992
992 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 10 īpan 990s mahtlācxihuitl.
Ray Bradbury
Ray Douglas Bradbury (1920 - 2012) ītōca tl huēyi tlahcuilōni.
Franz Liszt
Liszt Ferenc (1811 - 1866) ītōca huēyi pianotini cuīcapixqui.
Ray Bradbury
Nō xiquitta
Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1920 Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 2012 Neneuhcāyōtl:Huēyi tlahcuilōnih Neneuhcāyōtl:h tlahcuilōnih
600
Miquiztli
* *
Lila Downs
Pilcayotl
Cuicani Lila Downs, otlacat ipan Tlachquiyauhco in ompa Huaxyacac, Mexico; itahtzin Allen Downs huan inantzin Anita Sánchez. Tlalcāuh in Tlahtocayotl in Cepanca xiuhpan 1976 ihcuac yehuatl pia 9 xihuitl ipan California catca. Yehuatl cuica ica nahuatlahtolli iuhqui Icnocuicatl iyahualton Yutu Tata/Árbol de la Vida, noyuhqui icuicahuan ica mixtecatlahtolli ihuan tzapotecatlahtoltica.
Lila Downs quipia ohuiyotl ica macehualtin in ompa Huaxyacac, itahtzin chontalli catca, in chanequeh ahmo tlazohtlazquia ipampa diferencias itech macehualyotl. Ica inonqueh problemas, Lila Downstzin onemachtiquizaz ompa in Tlahtocayotl in Cepanca tlen nicnequi Licenciatura ipan tlacamatiliztli ipan Universidad Minnesota huan nican inon tlalli quenin conoció Paul Cohen ioquichmecac, ce saxofonista tlein opeuh cuicayotl iyoliz huan regresó canahpa Huaxyacac icampa itemachtiliz in opma Academia de Bellas Artes Altepetl Huaxyacac huan regresó canah Altepetl Yancuic York.
Achto xihuitl (1992-1998)
thumb|Lila Downs īn Grammy Awards īpan 2008. Cuīcatiani īpan occē tlacuīcalizpan ōcatcah tēl īpan 1990. Achto Lila Downs iuhcateyolic cuīca īpan Paul Cohen ītlacuīcaliz, īmecahuēhuētini ēhua auh yehhuān ōntetl īcnīuh Aneiro Taño nāuhmecatia. Yehhuān miaquīntīn tōcāitl ōquimpix iuhqui "La Trova Serrana".
Lila Downs ōquichīuh īnāuhte LP īpan 1994 auh ōnamaca īhuīcpa Tlachicōnti 1994 xihuitl. Ītālcahuān Tlacetilīlli Tlahtohcāyōpan, Ofrenda ītōcā cē yahualtōntli ītech mēxihcatl cuīcatl ōquīz īxpan tēchiancali īpan Mēxihco īpan 1994 pīxcalōa Instituto Oaxaqueño de las Culturas. Īpan 1996 Downstzin yahualtōntli ōquihcuiloqueh Azuláo: En vivo con Lila Downs ōtēcalpanohauh Huāxyacac Juárez.
Nemiliztli ipan Tlahtocayotl in Cepanca (1999-2004)
La Sandunga ītōcā cē yahualtōntli ītech cuīcatl ōquīz īxpan tēchiancali īpan Mēxihco īpan 1999 pīxcalōa Lila Downs i Paul Cohen.
Yutu Tata ītōcā cē yahualtōntli ītech huāxyacacatl cuīcani Downstzin ōquīz īxpan tēchiancali īpan Mēxihco īpan 2000 pīxcalōa Paul Cohen.
La Línea ītōcā cē yahualtōntli īpan Lila Downs ōquīz īxpan tēchiancali īpan Mēxihco, Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān, Caxtillān īhuān Francia in 2001 pīxcalōa Aneiro Taño i Paul Cohen. Īpan 2002 Downstzin cē ixachitlantlācatl īxīptlayōlizyacānqui mitznequitlahtoāz īca Yulie Taymor. In cihuātl, ōquimanilih cē tequitl; tēyacāna Frida īpampa Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl īhuān Mēxihco.
Una Sangre ītōcā cē yahualtōntli tōnameyocaquizcopīnalōni ōquīz īxpan tēchiancali īpan Mēxihco, Teutontlālpan īpan Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān ipan 2005 pīxcalōa Aneiro Taño i Celso Duarte.
Tentocayotl nehnencācītlalli (2006-2008)
La Cantina ītōcā cē yahualtōntli ītech mēxihcatl cuīcatl ōquīz īxpan tēchiancali īpan Mēxihco ī Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān īpan 2006 pīxcalōa Aneiro Taño. Ihcuāc Downstzin catca ōnen īca tomin, occē xihuitl, īcopa cē cena ōmpa "Cantinas", yeceh ōquimah in tequitl ōtlanamacac.
El Alma de Lila Downs ītōcā cē yahualtōntli ōquīz īxpan tēchiancali īpan Mēxihco ī Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān ipan 2007.
Lila Downs y La Misteriosa huan Pecados y milagros (2010 - 2015)
thumb|150px|Pecados y Milagros, yahualtōntli. In xiuhpan 2010, Lila Downs ōtēcalpanoh Paris, nicān iximah Lila Downs y La Misteriosa. Ōtequipanoh teuh yacānaliztli tēpalēhuāni īca "La Misteriosa". Downstzin auh yahualtōntli ōquihcuiloqueh Lila Downs y La Misteriosa En París Live à Fip īhuan tlamācuīlti 11 xiuhpan 2009.
Pecados y Milagros in tlachiucnāuhti 2011 ītōcā cē yahualtōntli ītech in cuīcani Lila Downs ōquīz īxpan tēchiancali īpan Mēxihco īpan tlamahtlācti 18 2011 pīxcalōa Aneiro Taño. In tlachiucnāuhti copina īyahualtōn "Pecados y Milagros" copa cuīcatl īcan "Palomo del Comalito", "Pecadora", "Zapata se Queda" īhuān "Mezcalito". Nāhui ilhuitl quintepan huica cana ītour "Pecados y Milagros World Tour". Lila ōquimanilih occē tequitl, "Mariachi Gringo", īxiptlayōlli īca Shawn Ashmore auh Martha Higareda.
Occe necuazaloliztli
Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1968 Neneuhcāyōtl:Cihuatlacameh Neneuhcāyōtl:Mexihcah cuicanimeh Neneuhcāyōtl:Huaxyacah
17
17 ītōca cē xihuitl īpan 10 xihuitl mahtlācxihuitl, auh mācuīlpōhualxiuhpan 1.
Nantli
Nantli, ce cihuatl ihcuac quipiya coconeh.
Neneuhcāyōtl:Tlacayotl
Tlalconetl
Tlālcōnetl (Caxtillāntlahtōlli: babosa).
thumb|250px|Tlalconetl
Neneuhcāyōtl:Chinahtin
Macuilpohualxihuitl XVII
Mācuīlpōhualxihuitl 17 (inic caxtōlōme) ītōcā in mācuīlpōhualli xihuitl cāhuitl īhuīcpa 1601  oc 1700  xihuitl.
524
524 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 6 īpan 520s mahtlācxihuitl.
Nativitas altepetlahtohcan
Nativitas ce altepecalpolli in ompa Tlaxcallan.
Mastretta MXT
Mastretta MXT ītōcā cē momomalacatōn Mastretta-Tecnoidea quichīhuāz īhuīcpa 2009 xihuitl. Āuh, MXT inic cē mēxihcatl tepozmalacatl cah.
Huehcapatlahtoliztli
In Mastretta MXT ōmonēxti īpan British International Motor Show īpan Tlachicōnti 23, 2008.
Mastretta MXT
1910
1910 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 20 īpan 1900s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
*
Yēmpōhualmācuīlli
Yēmpōhualmācuīlli (yēm + pōhual + mācuīlli) ītōcā cē tlapōhualli auh mohcuiloa "65".
Samuel Ruiz García
Samuel Ruiz García (Irapuato, 3 ic mācuīlli mētztli, 1924 - Āltepētl Mēxihco, 24 ic cē mētztli de 2011) ōcatca huēl tāchcāuh teopixqui īpan in āxcān Mēxihco.
Neneuhcāyōtl:Guanajuatecah
Cemanahuatl
thumb|Universum (oquinezcayōtia “Cemānāhuac”) - C. Flammarion, Woodcut, Paris 1888, Coloration
In cemānāhuac nozo cemanahuatl (: Universo) ītōca in nechicalli in nochīn cītlalīn huān cītlaltzitzimimeh. Īpān cemānāhuac moyōliliah nochītlacah ihuān nochīyōlcatzīntīn.
993
993 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 10 īpan 990s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
Cemanahuatl
Occe itoca in cemanahuatl
In ilhuicatl quitenehua in tlayocoyalizotl, in ilhuicacayotl nozo ilhuicaccayotl ihuan in tlalticpactli quitenehua in tlalticpacayotl nozo tlalticpaccayotl.
2. Tlayocoyaliztli
In tlayocoyaliztli quitenehua in ilhuicacayotl, in tlayocoyalizotl.
Cemānāhuac ītōcā
In tōcāitl ic “cemānāhuac” achtō in Ixachitlāmpēhuālli, “cemānāhuac” oquinezcayōtia “imatiltlāllīn” (: Mundo conocido) ahnōzō “America”. Zatepān “cemānāhuac” oquipēhuāltia nezcayōtia “nochīn tlamantīn ma mochihua”.
Tlanahuatilizpiyalli
In Tlanahuatīlizpialli (Caxtillan tlahtolcopa:Ficha).
García Márquez, Gabriel
Cien años de soledad. 10a Edición. Bogotá. Editorial La Oveja Negra. 1982.
347 p; 19 cm
Neneuhcāyōtl:Amoxtlatilomatiliztli
Tlāloccītlalli
Tlāloccītlalli ( Neptuno) ītōcā inic chicuēyi nehnencācītlalli Tōnatiuh Īchān.
thumb|center|Tlāloccitlālli īpan nelli tlapālli
Neneuhcāyōtl:Tlāloccītlalli Neneuhcāyōtl:Tōnatiuh īnehnencācītlalhuān
1 calli
Cē calli (1 calli) ītōca inic cē mēxihcatl calli xihuitl.
Copalxococuahuitl
In Copalxococuahuitl (Cyrtocarpa procera) īxōcihcual in copalxocotl ca.
Alfa Romeo
Alfa Romeo ītōca cē Italia tepozmalacatl yōcoxqui.
Tepozmalacatl
Neneuhcāyōtl:Alfa Romeo
526
526 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 6 īpan 520s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
Citroën C4
Citroën C4 ītōca cē zacualli tepozmalacatl quichīhua Citroën īhuīcpa 2004 xihuitl.
Neneuhcāyōtl:Āxcān zacualli coupé Neneuhcāyōtl:Āxcān zacualli hatchback Neneuhcāyōtl:Āxcān zacualli tepozcaxitl C4
2 calli
Ōme calli (2 calli) ītōca inic ōme mēxihcatl calli xihuitl.
Tehuitztli
200px|thumb|Tehuitztli. thumbnail|200px|Tōtōtehuitztli.
1911
1911 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 20 īpan 1910s mahtlācxihuitl.
Tehuitztli
In tehuitztli, cē parte itech tōtōmeh.
1911
Miquiztli
*
Tehuitztli
Neneuhcāyōtl:Totomeh (nhn)
José María Arguedas
José María Arguedas Altamirano (Andahuaylas, 18 Tlacēnti, 1911 - Lima, Tlamahtlācōnti 2, 1969) ītōcā Peru huēyi tlahcuilōni. Ītah Víctor Manuel Arguedas Arguedas ihuan īnan, Victoria Altamirano Navarro.
Links
Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1911 Neneuhcāyōtl:Perutecah Neneuhcāyōtl:Tlacameh
338
338 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 4 īpan 330s māhtlacxihuitl.
1378
1378 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 14 īpan 1370s mahtlācxihuitl.
Quimichin
200px|thumb|right|Quimichin Fuente: (nahuatlatoltica?): NASA thumb|left|200px|Mus musculus
Toquiliztequitl
Neneuhcāyōtl:Chichinimeh
338
Miquiztli
* *
1378
Miquiztli
* *
1895
Miquiztli
*
Copalxocotl
In copalxocotl in copalxococuahuitl ixochihcual ca.
Neneuhcāyōtl:Xochihcualli
994
994 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 10 īpan 990s mahtlācxihuitl.
Camatl
thumb|right|250px|Camatl. Camatl huan camactli ( Boca), ce tlatlapouhtoc ipan in cuaitl, quipia itencamac cenca nacayoh, ahcopa cah in camatzontli, tlatzintlah in camatetl, tlaihtic in tozquitl ica cempohualtlantli. Nican yolcameh tlachihua tzotzonallotl huan tlacua itlacualiz.
994
Miquiztli
* *
Camatl
Occequin necuazaloliztli
Neneuhcāyōtl:Nacayotl
Peugeot 104
Peugeot 104 ītōca cē āltepētepozmalacatl ōquichīuh Peugeot īhuīcpa 1972 oc 1988  xihuitl.
Neneuhcāyōtl:Huēhueh āltepētl hatchback Neneuhcāyōtl:Huēhueh āltepētl tepozcaxitl 104
Caxtōlomēyi
Caxtōlomēyi (caxtōl-li + on- + ēyi) ītōcā cē tlapōhualli auh moihcuiloa "18".
18
3 calli
Ēyi calli (3 calli) ītōca inic ēyi mēxihcatl calli xihuitl.
Clavimecatl
thumb|right|250px|Clavimecatl. Clavimecatl ītōcā tlatzotzonalli.
Neneuhcāyōtl:Tlatzotzonalli
Tlazohmatiliztlācatl
Cē tlazohmatiliztlācatl ītōcā tlācatl quimachtia auh quipiya Tlazohmatiliztli.
Quetzalcanauhtli
thumb|Quetzalcanauhtli. Quetzalcanauhtli ( Cisne) in tōtōtl.
Neneuhcāyōtl:Totomeh (nhn)
Huilotl
Huilotl ( Paloma ahnozo Huilota ahnōzo Zenaida macroura) in tōtōtl tlein quipiya ōme icxihua īhuān huilōtl.
Neneuhcāyōtl:Totomeh (nhn)
1379
1379 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 14 īpan 1370s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
Huēytlaōntic xihuitl
Nāuhpa xihuitl, mochīhua cē huēytlaōntic, īpampa mocēntilia cē tōnalli īpan Tlaōnti: 29 ic ōme mētztli. Inīn cateh neneuhqui Olympicayoh īhuīcpa Atenah 1896.
Cacalōxōchitl
In Cacalōxōchitl (Plumeria rubra) īpan in neneuhcāyōtl Plumeria, quimpiya chicuēyi tlanelhuatlamantli, īpēhualiz tlatēctli Mēxihco īhuān in Tlahco Ānāhuac in momachilia ic īxōch huēlic ahhuiyac. In xōchitl tlapālpoyactic-chīchīltic ca; īpan in trópicos in xōchitl tlamitiliztica īhuān iztāc tlātectli achto in izhuatl. In cacalōxōchitl xōchyōtia mochi in xihuitl. In Cacalōxōchcuahuitl momātia īxquichca 9 m.
Neneuhcāyōtl:Apocynaceae
Mitsubishi Eclipse
Neneuhcāyōtl:Huaznenqui
Mitsubishi Eclipse ītōca cē momomalacapōl ōquichīuh Mitsubishi īhuīcpa 1990 xihuitl.
Neneuhcāyōtl:Huēhueh momomalacapōl coupé Eclipse 1
1897
1897 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 19 īpan 1890s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
*
251
251 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 3 īpan 250s māhtlacxihuitl.
Caxtiltecah in ompa Mexico
Caxtiltēcah in ōmpa Mēxihco, in calpoltlacah hueyi.
Tlahtōllōtl
Īpan 1524 xihuitl, oacicoh nicān Ānāhuac mahtlāctli omōme teōpixcatitlantin in tech pohuiah īteōpixcanahuatil San Francisco. In teōpixcanahua yehhuāntin īmicniuhtzin Martín de Valencia catca. Hernán Cortés oquiz quincelito iuhquin ixtililonih, iuhquin mahuizohque tlācah, imixpan in mēxihcah.
Yēmpōhualchicuacē
Yēmpōhualchicuacē (yēm + pōhual + chicuacē) ītōcā cē tlapōhualli auh mohcuiloa "66".
Caxtiltecah in ompa Mexico
Tlahtōllōtl
Iniquein caxtilteōpixque īhuān occequīntīn in ōhuallaque zanyeyō ihcuāc, cenca tlamatinimeh catcah. Otechihuilique nemachtilcalli, otechmachtique. Otecuatequique. Nōiuhqui mācēhualtin quimpalehuique.
In īpan 1525 xihuitl, in oquīc caxtiltepēhuani yauh quicalito in Cristóbal de Olid in oncān motōcāyotia "Las Hibueras", quinahuatia mā quimpiloah Cuauhtēmoctzin īhuān ītlahtocatzin Tlahcopan.