cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cemal Polat
Cemal Polat (born December 23, 1987), is a Turkish-born British Entrepreneur, Businessman, Book Author, Investor, and founder of CP Café consultancy food and beverage (F&B) and investment consultancy firm based in London and Turkey. He is the owner of food chains such as café 215 Hackney, and others. 215 Hackney won the award of favorite café in 2021 by Gazette readers. He is the owner of London's old cafe Drury 188-189 and newly launched The Doner Bros.
Early Life & Career
Cemal was born in Sivas, Turkey later moved in England. He started his career as a business and economics teacher in 2011 at Sir George Monoux college in East London. Then he started his car leasing company in 2015 and opened 4 cafes from 2016 to 2022. Cemal's consultancy business started in 2019 before pandemic. He has authored two books, namely "Launch Your Own Café" and "Strategic Planning for Beginners," with the latter becoming a best-selling book.
Tzinizcan
thumb|250px|Tzinizcan
Tzinizcan in tlalyōlcah (caxtillantlahtolli: trogón).
Neneuhcāyōtl:Totomeh (nhn)
Ichcatohmitl
thumb|right|200px|In "Ichcatohmitl".
In Ichcatohmitl.
No xiquitta
Neneuhcāyōtl:Yolizmatiliztli
Chichtli
thumb|250px|Chichtli miniaturadeimagen|Strix varia Chichtli in tlalyōlcah (caxtillantlahtolli: lechuza).
Neneuhcāyōtl:Totomeh (nhn)
Huilototolin
thumb|250px|Huilitotolin
Huilitotolin in tlalyōlcah (caxtillantlahtolli: paloma huilota).
Quimichtechalotl
thumb|250px|Quimichtechalotl
Quimichtechalōtl in tlalyōlcah (caxtillantlahtolli: ardilla rayada).
Neneuhcāyōtl:Chichinimeh
Francisco I
Francisco  (latintlahtōltica, Franciscus PP.), ōtlācat Jorge Mario Bergoglio (Buenos Aires, Argentina, 17 ic mahtlāctli omōme mētztli 1936), yeh inic 266 huēyi teōpixcātlahtoāni in īpan in Iglesia católica īhuān Tlahtohcāyōtl teyacānqui īpan in Āltepētl in Vaticano. ōquipehpenqueh in 13 ic ēyi mētztli 2013 in centlamantin in Colegio Cardenalicio, zātēpan tlein Benedicto XVI ōtlahtohcāyōcāuh, inic mācuiltetl nehtōltilīlizpan in ōmochīuh inic ōmilhuipan in Tlatepotzauctli.
Occe necuazaloliztli
Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1927 Neneuhcāyōtl:Hueyiteopixcatlahtoanimeh Neneuhcāyōtl:Argentintecah
Tlazolmama
Tlazolmāmā (Ceraeochrysa claveri). Inin yolcatzin chane ompa cuextlan,ahmo omiyo. tictocayotiah tlazolmama ipampa mochipa tlazolmahmahtinemi, quimamahtinemi miec huacxiuhitzitzin ihuan no miec huaccuauhtzitzin
Neneuhcāyōtl:Yolcameh
Fernando de Fuentes
Fernando de Fuentes ītōcā Mēxihco īxīptlayōlizyacānqui.
Roberto Gavaldón
Roberto Gavaldón ītōcā Mēxihco īxīptlayōlizyacānqui.
Fernando de Fuentes
Īxiptlayōlcāyōtl
De Fuentes, Fernando De Fuentes, Fernando
Xoxocotl
Xoxocotl nozo Xocotl ce ixochicual xoxococuahuitl (latintlahtolcuepa; Citrus aurantifolia), in xochicualli itechpa quiyauhcuauhtlahtli onohuayan ompa Asia. Ce hueyi xochicualli cenca hueyic, etic iehuayo, pitzahuac inacayo huan etic ixinach; italapal xoxohuic huan coztic.
Tocayotl
In xoxocotl nahuatocaitl itechpahuic ce xochichualli itoca huala itech xoxohuic huan xocotl, ipan Cholollan inahuatlahtol quihtoznequi limon; caxtillahtolcopa limón.
Pixcayotl
thumb|derecha|Xoxococuahuitl
Xoxocopixcayotl ca ipan Mexico, Brasil huan Argentina; in ompa Michhuahcan, Xalixco, Coliman, Tlahtocayotl Mexico, Guerrero, Veracruz huan Huexyacac. Centlalticpac in ahuacapixcayotl ca, Irán, Indonesia, India, Estados Unidos, Ecuador, Venezuela huan Bolivia.
Cinocuilin
Neneuhcāyōtl:Chinahtin
Xoxocotl
Occe necuazaloliztli
Neneuhcāyōtl:Xochihcualli
Jean-Luc Godard
Jean-Luc Godard, cē Francia/Suecia īxīptlayōlizyacānqui.
Tlacallotl
200px|thumb|right|Tlacallotl ipampahuic [telconalli]Tlacallotl, callotl nozo caltontli.
Jean-Luc Godard
Īxiptlayōlcāyōtl
Godard, Jean-Luc
Tlacallotl
In tlacallotl ca ceh tepiton caxitl inic quicalaquiz tepiton tlamantli, in iuh telconalli, cauhcaxitl, cozcatl... In ipan in hueyi tlachuihualiztli mihtoa tlacallotl ipampahuic mochi in tlein cacallotl: olli, nacamatl, tetehuitl, cuahuitl nozo cuauhhuatzalli,... inic quiquimiloz nozo inic quicalaquiz pahtli, tecontli, acontli, ixtezcatl, popochtli...
Tzahtzapalin
Neneuhcāyōtl:Michtin
In tzahtzapalmeh (Gerreidae) cē cenyeliztli īpan in cetecpāncātlāliliztli Perciformes. Mani īpan achi mochintin in tropical huēyi ātl, īpan āmāitl īhuān chipāhuac ātl.
Tlacallotl
No Xiquitta
Neneuhcāyōtl:Tlamantli
Huitzitzilmichin
In Huitzitzilmīmichtin (Belonidae) ahnozo belónidos cē mīmichtin cenyeliztli, huēyi ātl īhuān chipāhuac ātl nemini, tlatēctli īpan in Beloniformes netecpāncātlāliliztl, manih īpan tlanaliuhtoc īhuān tropical ātl.
Neneuhcāyōtl:Michtin
Tenexmichin
Neneuhcāyōtl:Michtin
Cozamalomichin
In Cōzamālōmīmichtin (Peprilus) cē michin neneuhcāyōtl īpan in cenyeliztli Stromateidae.
Yōllamantli
Neneuhcāyōtl:Michtin
Walt Disney
Walt Disney ītōcā Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl tlachīuhqui, tlayōlītīliztācatl auh īxīptlayōlizyacānqui.
Amilotl
In amiloh (C. humboldtianum) mīmichtin īpan in Atherinopsidae cenyeliztli.
Neneuhcāyōtl:Michtin
Juan Bustillo Oro
Juan Bustillo Oro ītōcā Mēxihco īxīptlayōlizyacānqui.
Īxiptlayōlcāyōtl
Bustillo, Juan Bustillo, Juan
Xohuilin
In Xohuiltin (Menticirrhus americanus), michin yōllamantli īpan in Sciaenidae cenyeliztli īpan in Perciformes netecpāncātlāliliztli.
Neneuhcāyōtl:Michtin
Julio Bracho
Julio Bracho ītōcā inic cē Mēxihco īxīptlayōlizyacānqui.
Īxiptlayōlcāyōtl
Bracho, Julio Bracho, Julio
Michtlahzolli
Neneuhcāyōtl:Michtin
Salvador Toscano
Īxiptlayōlcāyōtl
Toscano, Salvador Toscano, Salvador Neneuhcāyōtl:Xalixcah
Alejandro Jodorowsky
Alejandro Jodorowsky ītōcā Chile/Francia īxīptlayōlizyacānqui auh tlahcuilōni.
Hayao Miyazaki
Hayao Miyazaki (宮崎 駿 Hayao Miyazaki) ītōcā Xapon īxīptlayōlizyacānqui, tlachīuhqui auh tlayōlītīliztācatl.
Tlahtōlcaquiliztilōni
Miyazaki, Hayao
Chano Urueta
Chano Urueta ītōcā Mēxihco īxīptlayōlizyacānqui.
Īxiptlayōlcāyōtl
Urueta, Chano Urueta, Chano
Licaonia
300px|thumb|Licaonia īpan Anatolia Licaonia (greciatlahtōlli: Λυκαονία, Lukaonía) ōcatca cē tlālli in ihtic Tepitōn Asia. ōcuāxochtih in tlāpcopa īca Capadocia, in mictlāmpa īca Galacia, in cihuātlāmpa īca Frigia īhuān Pisidia, in huitztlāmpa īca in Taurus tepētl īhuān Cilicia.
Toquiliztequitl
Neneuhcāyōtl:Turquia
Xantolo
Xantolo (tlen latintlajtoli: Sanctorum), no Mijkailuitl (ika kaxtilantlajtolkuepa, Día de Muertos; ika mayatlajtoli, Janal Pixan; ika mixtekatlajtoli, Viko Añaa; ika masatekatlajtoli, Tꞌsui Kꞌen), itokaj se ueyi iluitonal ompaj Mexko. Melauak pan miak altepemej kineltokaj nochi tlamantli tlen pano ika mikistli. Ompa Estados Unidos kineltokaj Halloween iluimej itech mikisiluitl. Ipan Mexko tlali miak maseualmej uan koyotlakamej kichiuaj miak tlamantli ipan ni tonaltsij.
Tokayotl
Ne Xantolo, kijtoa ipan IDIEZ itech «Xantolon» ualauj tlen latintlajtoli «Sanctorum». San kentsin mopatlatok ipan ni kaxtilantlajtoli. Naman yeka ipan miak kanaj tlen kuextekatlajtoli no yej inon kitekiwiaj. Noijki ne Iglesia católica kijtoa inon tlajtoli itechpa ueuejtsi kaxtiltekaj ipan in Yankuik España kemej sanctorum ipampa ne Todos santos iluitl ne 2 noviembre metstli. Ne iluitonal kichiua ipan Hidalgo, San Luis Potosí, Tamaulipas uan Veracruz tlajtokayomej.
Iluimej
Ipan ni tonaltsi tlen 30 tlen octubre metstli, maseualmej kikuasej itlamanalis tlakualistli. Ni tlakuali kichiuaj ika xochikoskauitoli ika ajkopechtli ajkopa papatlaj ipampa atoli, chajchokotl, kuajxilotl, atl, lalax, pantsi, moli uan bokol, nika kipia iixkopinaluaj itech mikatsitsij nos animas. Sekin maseualmej, nos tlayoua nos tiotlak tlen 31 octubre, kichiwaj miak tlamanalistli ika tamali uan sakauil. Ipan 1 noviembre metstli, maseualmej ipan nochimej kokonetsin nos mikkatlalpan kinontlamach sekin animatsitsin uan anjelomej. Ipan 2 noviembre metstli, tlen inin tonaltsin sekin maseualmej sampa nochimej santomej konontlamakah sekin animatsitsin tlen ueyi. Miak tamamali noso chichikili tlakuajkichiwaj maseualmej inonkej mikkailuitl.
Mijkaxochitl
Onkaj miak xochitl tlen maseualmej kitekiuiaj ipan ni ueyi kampeka tlen mijkailuitl. Sekin maseualmeh kionkuij sekin tlatskintli kuapelechxochitl inin iixneska tlapali noso kamopaltik ipan ni milaj no kitekij inin tlanempan, no miak maseualmeh tlachiuah ika sempoualxochitl, inin iixneska senka kostik. Nojkiya eltok seyok xochitl tlen kitekiuiah uan kitokayotiaj mijkaxochitl uan ni chipauak. No onkaj seyok xochitl tlen itokaj oloxochitl, ni xochitl san piltolontsitsin uan kueponi tlapali.
Sekinok ueyikaltemitl
Neneuhcāyōtl:Iluilistli
Xochitl (nhn)
thumb|right|Xōchitl right|thumb|Xōchitl thumb|Xōchitl
Cemmelāhualiztli
Īpan xōchitlālilli cah in xōchicecniquīzaliztli mani yahualiuhqui ihticpa netōcāyōtīlo malacachohqui īhuān ca nāhui: in xōchicomatl, in xōchicopilli, in xōchitepōlli īhuān in xōchitepīlli.
Ca īcecniquīzaliz in xōchitl ic mocopīna in tlanelhuayōtl xinachtlanelhuayōtl. Ca nechīhualiztli ic tlanechicoliztli izhuatl yeh iuhqui mocuepa oc yeh cencah oc yeh ahmo miyac.
Zan īca in xōchitl tlatoquillōtihticah ic tziquiquiyotl (pedúnculo), in mopatlāhua ītlatzacuiticāyo iuh mochīhuaz in xōchitlālīlli (receptáculo) in cānin tlatlālihtihcac nepapan cecniquīzaliztli. Īpan tziquiquiyotl achtza motta izhuapil in ītōcā tziquizhuatl (brácteas) in īchihchīuhcāyo ca quipachoā in xōchitl. Inin tziquizhuatl zan ica onoca huel cualnēci in zan nehhuiyān xōchitl, in ye iuh motta īpan in bugambilia, in canauhxōchitl īhuān in cuetlaxōchitl.
Xochitl ( Flor) itoca tlamantli cuauhcopa.
Cemmelāhualiztli
Cequi xōchitl monetechtlāliā iuhqui tlaololōlli īhuān quipiya in īxconēxiliztli zan cē xōchitl. Īnexcuītil on, in coctelxōchitl, in cocoxōchitl īhuān in crisantema.
Neneuhcāyōtl:Quiyotqui tlahcuilolli
Cemmelāhualiztli
Ca xōchitepōlli in oquichxōchitl ītlacopīnalizcecniquīzaliz, tlachīuhticah ic xōchitepilōlli (ca iuhqui tepōlli). Cēcen xōchitepilōlli quipiya cē ītetepontepilōl (filamento) īhuān cē īcuā in antera ītōcā, īpan antera quipiya ōme xiquipiltōntli in cānin mochīhua in xōchitextli (polen). In ōme xiquipiltōntli tlatoquillōtihtihcac ic cē āmatlacotōnyōpil netēnēhualo conectivo.
Ca xōchitepīlli in zihuāxōchitl ītlacopīnalizcecniquīzaliz, tlachīuhticah ic achtapayōlchīuhqui, in tziquicomōltemimilli īhuān in xōchitexcēlilli. Īhtic achtapayōlchīuhqui mantoc in achtapayōlli (óvulos), inin zā tēpan yez in achtli.
In xōchicomatl īhuān in xōchicopilli ca xōchiquimiliuhcāyōtl auh ītlamaniliz ic quipachōz in xōchitepōlli īhuān in xōchitepīlli, in tēyacatih cecniquīzaliztli ītech xōchitl.
Quichīuhticah in xōchicomatl ic xoxoctic tlacotōnyōtl netōcāyōtīlo xōchicontlacotōnyōtl. Quēmmanyān -ma tēl- in tlapālloh xōchicomatl. Hueliz monosépalo ahnōzo polisépalo.
Xōchitechcopa
Tlein xoxohuīc cahqui ichin tlaltihpahtle, tiquin tōcāyōtia cuāuhmeh, xihuitl, zacatl, īhuān cequime mo miahtia īcan tlein ītōcā toctzintle. Inōn toctle panquīza ichin xōchitl. Tlein xoxohuīc quipiya xōchitl āxcān quilia magnoliofitas. Xōchitl tic tōcāyōtia cē tlamantli mozcaltia ichin xiuhmeh, cānin mo temaca tlein ītōcā mihtiliztli.
Cemmelāhualiztli
Quichīuhticah in xōchicopilli ic nepapan tlapāltlacotōnyōtl netōcāyōtīlo xōchizhuatl. hueliz cēxōchizhuatl ahnōzo miyacxōchizhuatl.
Xantolon
miniaturadeimagen|Tlaixpan tlen Mikkailwitl pan [[Milpan Tlakpak, Altepetl Mexko.]] Xantolon  (tlen latin: Sanctorum), no Mikkailwitl  (ika kastiah, Día de Muertos; ika mayah, Janal Pixan; ika mixtekatl, Viko Añaa; ika masatekatl, Tꞌsui Kꞌen), itokah se weyi ilwitonalli Mexko Tlalli. Melawak pan miak altepemeh kineltokah nochi tlamantli tlen pano ika mikistli. Ipan Estadosonidos kineltokah Halloween iwki mikisilwitl. Ipan Mexko miak masewaltlakameh wan koyotlakameh kichiwah miak tlamantli pan ni tonaltsin, sehse 2 tlen noviempreh.
Ilwitl
Ne ilwitl mochiwa ipan miak kanahya wan sekin masewalmeh tekichiwah miak tonaltsin pan ne weyi kampeka tlen mikistli so mikkailwitl. Nelwahkapatl miak masewalmeh wan tlen Anawak Tlalli kichiwayayah miak tlamantli kampeka. Ipan Tepostekko kichiwah se kwaltsin ilwitl wan miak tonaltsin. Sekin masewalmeh kwalkan yowih kiohkwih sekin pahpatlah inin se xiwitl tlen motekiwia ika kipikiseh tamalli so chikwikilli.
Mikkailwitl nowkiya se weyi ilwitonalli pan sekinok wexteyowalli tlen Ispanoamerikah keha Bolivia, Pelon, Ekwador, Kwahtemallan wan sekin wexteyowaltinih tlen Xiktlalli wan Amerikah Witstlanpa, inintsalan Arhentina wan Estadosonidos, ipan tlalli kampa nemih miak masewaltlakameh. Ipan 2008, ne Unesco kitlalki ni ilwitonalli se Patrimonio Cultural Inmaterial de la Humanidad tlen Mexko. Naman, nowkiya kichiwah miak tlamantli pan seyok altepemeh achiyok witstlanpa, ken Buenos Aires. Ipan Veneswela, ne kariñatlakameh kitokaxtiah Akaatompo. Ipan Europah, Xantolon iwikal itokah Día de Todos los Santos.miniaturadeimagen|Masewalmeh mihtotiah pan Xantolon.
Mikkaxochitl
Onkah miak xochitl tlen masewalmeh kitekiwiah pan ni weyi kampeka tlen mikkailwitl. Sekin masewalmeh kionkwih sekin tlatskintli kwapelechxochitl inin iixneska tlapalli so kampohtik pan ni millah so kitekih inintlanempan, no miak masewalmeh tlachihchiwah ika sempowalxochitl, inin iixneska kostik. Nowkiya eltok seyok xochitl tlen kitekiwiah wan kitokayotiah mikkaxochitl wan ni chipawak. No onkah seyok xochitl tlen itokah oloxochitl, ni xochitl san piltolontsitsin wan kweponi tlapalli.
Ilwitokayotl
Ne IDIEZ kiihtoa «Xantolon» wallaw tlen latintlahtolli «Sanctorum». San kentsin mopatlatok pan ni kastiahtlahtolli. Naman yeka pan miak kanahya tlen waxtekatlahtolli no ye inon kitekiwiah.
Seyok amamatlatsalan
Neneuhcāyōtl:Tlahkwilolamatl katli nohka motlahkwilohtikah Neneuhcāyōtl:Ilwitonalli tlen Mexko
Tlahtohcayotl Mexihco
Mexihco, Tlahtohcayotl Mexihco nozo Mexihcotlalli (Caxtillantlahtolli: Estado de México, Otontlahtolli: Lēngu M'onda huan Mazahuahtlahtolli: Ts'ibonro). In tlahtocayotl ipan Mexico ca. Tollohcan itecuacan ompa Tlahtocayotl Mexico, quipia 16 onohuayan huan 125 altepecalpolli. Cuaxochtia canahpa mictampa ica Hidalgo huan Querétaro, canahpa huitztlampa no Guerrero, Morelos huan Altepetl Mexico, canahpa iquizayampa no Puebla huan Tlaxcallan canahpa icalaquitlampa no huan Michhuahcan.
Tlaltocayotl
Axcan Caxtillahtolcopa mohcuiloa "Mexico" iuhqui México; Caxtillantlahtolli mohcuiloa Méjico.
Chanehmatiliztli
Ce tlacaliztli itechcopa 3,540,684 chanehqueh (Censo INEGI xihuitl 2020), ica 1,4% ipan altepecalpolli, inic ce densidad 16,54 hab/km². Inin nochintin chanehqueh, 5.952 cihuameh ca (76,33%) huan 6.440 tlacameh cah (51,97%). Ce 23,67% (2.933 chaneh.) In tlacamilqueh, 76,33% (9.459 chaneh.) in altepetlacameh ipan mochi altepeticpac 1.576.259 chanehqueh.
Huehcapatlahtoliztli
Nican tlalpan ochantili catca 13,000 a.C., achcauhtlacatl amini tlen neminiaya ic xi nextia tlacualli, xochihcualli, yolcameh huan tanelhuayotl. Inin chaneh motenehua Tepexpantlacatl, ce achcauh ochantiaya in America cemantoc tlalli, yehuantin oaminiayah, omichhuayah huan opepeneyah xochicualli. Achtotlacameh toltecatl catca, ce quetzaltlamantli otlachiuh ompa axcan Tequixquiac, in ixcoyametl ipampa quetzcuitlaomitl itechpahuicpa huehuehcauh yolcatl axcan polihuilli (inic ce toltecayoh nonotzalli ipan Mexico). In macehualli ixachitecah ochantih inonqueh tlalpan itech 22,000 a.C. xiuhpan icampa, ochantih quemeh pepenani itech xochihcualli huan amini itechcopa elepantzoyomeh, tlacaxolomeh ohcequin tecuani yolcameh.
Mitohliztli
In mitohtli "Chinelo", ilhuitl ipan hueyaithualli Malinalco iteopan. Noyuhqui quipia Charro de Abolengo ipan Nezahualcoyotl, Iztacalco huan Chalco altepecalpolli.
Tlamachtiliztli
Ehcatepec altepetl quipiya ipan ahcopa tlamachtiloyan, canahpa hueyi tepochcalli tlen itocah Universidad Autónoma del Estado de México Campus Ecatepec, Unitec Ecatepec, ce pani tlamachtiloyan itech Ehcatepec altepeticpac.
Yoliztli
No xiquitta Mexico tlahtocayotl quipia miequin yolcameh; in totomeh: tlecuahutli, canauhtli, centzontlahtoleh, huehxolotl, cuauhtli, tzopilotl, centzontli, tepocolcoatl, cuauhcuetzpalin, axolotl; ihuan chichinimeh, in coyotl, mapachtli, ocelotl, ayotochtli, techalotl, oztoatl, miztli, tochtli, tlacuachin, tlahcomiztli huan epatl.
Tequinemiliztli
Mexico ce tlahtocayotl ican mochi tlacuicuiliztli ipan Centlalticpac quihto Tlaquitcayotl ipan Tlachihualiztli ipan Mexico tlahtocayotl; ixquich tlamatocac toltecayotl, yoliztli ipan ahmo tlamatocac toltecayotl iyuhqui tlacualcayotl, macehualmihtotiztli, macehuallahtoliztli.
Tlaltocayotl
"Mexico" quitoznehqui "Mexihtli" nozo "Mexihtin" huan "-co" zanyeno campa. Quilmach ce aztecatl yaoquizqui in ompa Chicomoztoc. Nozo, ohcequin quihtoa ca zanyeno Metztli ixic, auh ipampa oncan motoca "Mexico".
Tlatzohtzonaliztli
Miac tlatzohtzonaliztli cah inin altepemeh iuhqui banda, cumbia, balada ahnozo tlatlamantic.
Teyacanaliztli
Mexico quipia caltetlahtlaniliztli motech teyacanaliztli ipan itecuacan ipan Tollohcan altepetl, tlahtocac tequitini in tlacatzin Alfredo del Mazo Maza in tetlanahuatiani.
Tlamachtiliztli
Tollohcan, in tecuacan, quipia ipan ahcopa tlamachtiloyan, canahpa hueyi tepochcalli tlen itocah Universidad Autónoma del Estado de México, Universidad del Valle de México, UNITEC, ce pani tlamachtiloyan itech tlacatiyan, ITESM Campus Toluca, occequin.
Tequichihualiztli
Tlahtocayotl Mexico ce altepetl ica mochi tlacuicuiliztli ipan Centlalticpac quihto Tlatquicayotl ipan Tlachiuhcayotl ipan Mexico; ixquich tlamatocac toltecayotl in ompa Mexico huitztlampa, yoliztli ipan ahmo tlamatocac tlachihualiztli iuhqui tlacualcayotl, macehualmihtotiztli, macehuallahtolloliztli.
Tequitiliztli
Mexico tlahtocayotl nohuan pitzopixcayotl, cahuayohpixcayotl, cuacuahuehpixcayotl, pipiyolpixcayotl huan ichcapixcayotl ipan xoxohuic ixtlahuahcan afuera itechpahuic altepetl nozo altemaitl.
Momotlaliztli
In momotlaliztli ipan Mexico ca ipampa neicxitapayolhuiliztli, chiquiuhtapayolhuiliztli, omalacapainaliztli, tenis, mapatoltiliztli, ihuan momotlacayotl itech tepozcuaitl. Nican ca ce autódromo ipan Huitzquillocan, in Fórmula 1 huan quiquiuhpatoltiliztli.
Mexico tlahtocayotl quipiya tlamahuichihuanih ipan momotlaliztli quemeh: xopatiliztli ipan Estadio Nemesio Díez, padel, mapatoltiliztli, hockey patines, amapatoltiliztli, acalpamitl, taekwondo, tenis, atletismo, triatlón, aquizaliztli, neneloaliztli, golf, motociclismo, rally, ciclismo, ocachi axcan.
Huehcapatlahtoliztli
In calli ocachi tenyoh nican, In altepetiliztli, teopantli Quetzalcoatl, Miccaohtli, Tonatih teocalli, Metztli teocalli huan tecpan Quetzalpapalotl; in yuh calpolli Tepantitlah, Tetitlah huan Atetelco ohcequin altepetl Tlalmimilolpan, Xolalpan, Xiuhhuinco, Ocoyacac huan Huapalcalco.
Yancuic España
Caxtiltecah oquipololoh mexicatl hueyitlahtocayotl in xiuhpan 1523, in San Francisco teopixqueh otlapehualtih in teomachtiliztli canahpa macehualtin, ahquihuantin aquinqueh otlaquetzqueh in teocaltzacualli quemeh San Luis Obispo Tlalmanalco, Teopixqui Diego de Velázquez ocalti teopantli ipan Oztoticpac motenehua San Miguel Chalman in xiuhpan 1683, altepemaitl quenin aztecah oteotih huehuehcauh teteoh. In caxtiltecah teopixqueh otlaixpololoh huehuehcauh teteopantli huan yehuantin yancuic teocalli ipan inionqueh. Zantepan xiuhpan oacicoh San Agustín Teopixqueh, yahuan ocalticoh San Agustín teocaltzacualli ipan Acolman, huan San Ignacio teopixqueh otlaquetzqueh Teocaltzacualli Tepotzohtlan noyuhqui aohcalli. Nican oquipiaya hueyi amatlahcuiloh ihuic caxtillantlahtolli itoca Sor Juana Inés de la Cruz ochanti ipan San Miguel Nepantlah atzalan tletepetl Iztaccihuatl huan Popocatepetl. Yehuatl hueyi cihuatl cenca cuayolomatini.
Occe necuazaloliztli
Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli Neneuhcāyōtl:Tlahtohcayotl Mexihco
Tlacaxoxouhcayotl
Ihcuac Yancuic España tlacaxoxoxuhqui itech España, otlapeuh in tlahtocayotl Mexico in xihuitl 2 metztli marzo 1924, Altepetl Mexico itecuacan icampa inic chicome nahuatilli itech mexicatl iamoxnahuatil. In xiuhpan 1825 Tetzcohco itecuacan ocatca, in 15 metztli agosto 1830 Tollohcan itecuacan ocatca. ialtepeuh Acapolco, Apan, Atocpan, Cimapan, Cuauhnahuac, Cuauhtitlan, Cuauhtlan, Chalco, Chilapan, Huexotlah, Hueyichiyapan, Ixtlahuahcan, Mexico, Otompan, Temazcaltepec, Tetzcohco, Tlachco, Tlalnepantlah, Tollan, Tollantzinco, Tollohcan, Tzacualtipan, Tzompanco, Xilotepec, Yauhtepec huan Zoltepec.
Mitohliztli
In mitohtli, ce mihtotli ipan Malinalco, tlacah ihuan cihuah mihtotia tlanahuahquez zan cen cuicayotl ica mecahuehuetl, panhuahuetl ihuan tlapitzalli.
Tequitiliztli
Mexico ce tlahtocayotl ipan Mexico. Tlapixcayotl ipan Hidalgo ca cintli, zacacintli, zapalotl, xalchocotl, ahuacatl, pahuatl, lalaxtli, xitomatl, miltomatl, tlalcamohtli, xonacatl, xocomecatl, ohcequin; xochicualli tlanamaca ohcequin altepemeh ipan tiyanquiztli nozo tiyanquiztiloyan. Nican yeyanyotl tonalli ica quiyahuitl.
Huehcapatlahtoliztli
thumb|left|250px|[[Teotihuahcan.]]
In xiuhpan 1430 ihcuac mexicah oquipololohqueh Ixtlahuacan Anahuac oaltepetlali ohcequintin altetepetzacualli in ompa Malinalco, Tenayohcan, Tlalnepantlah, Nauhcalpan, Ahcozac huan Chimalhuahcan. Nochi tlalli otlapachouh ipampa mexicah iximpa in Xaltocan atezcatl, Tetzcohco atezcatl huan Tzompanco atezcatl.
Yeyantli
Tlahtocayotl Mexico quipia miaquin yeyantli xiuhpan. Nican yeyantli ahneneuhqui mochi Mexico tlalli, inon tlahtocayotl ica yeyantli ica miaquin tepemeh, in xopantlan ahmo quiyahuitl ica ixachi tonayoh ipan ahcopa temperatura. Nican Tlahtocayotl Mexico huacqui huan tepeyohcan ica chicahuac ehcatl itech Lerma atoyatl ipampa cuauhtlah Sierra de las Cruces in ompa Ocoyacac. Nochipa tepetlampa quipia miac cuauhtlah cepayauhtic. In Mexica tlahtocayotl ica Michhuahcan, Altepetl Mexico huan Morelos in ixtlahuatl ca, ce yeyantli cenca tepeyohtic in Nantepetlah Calaquiyampa huan in Sierra Nevada, tlen atlacomolli quipiya ixachi atl atemoctli iuhcayotl huan Gran Canal ipan tlilatl itechpahuic Altepetl Mexico.
Tlalticpacmatiliztli
Tlahtocayotl Mexico cuaxochtia in mictlampa ica Hidalgo huan Querétaro, in huitztlampa ica Guerrero, Morelos huan Altepetl Mexico, canahpa iquiziyampa ca Puebla huan Tlaxcallan in icalaquitlampa ica Michhuahcan. In Tlahtocayotl Mexico itlaixpayo quipia 21,355.
Tlacaxoxouhcayotl
Inic ce ixeliuhcayoh ihuic Tlahtocayotl Mexico, 1832 icampa xi tlachihua Altepetl Mexico, ixexeliuh in altepetiliztli Xochimilco, Iztacalco, Iztapalapan, Coyohuahcan, Tlahuac, Cuauhximalpan, Azcapotzalco huan zanno Tlalpan xiuhpan 1835. Luego inic ome ixeliuhcayoh ihtic xi tlachihua Tlahtocayotl Guerrero, ixeliuhca in altepetiliztli Acapolco, Tlachco ihuan Chilapan, inic yei ixeliuhcayo ic xi tlachihua Tlahtocayotl Hidalgo, ixexeliuh in altepetiliztli Tollan, Tollantzinco, Apan, Atocpan, Huexotlah, Hueyichiyapan, Cimapan huan Tzacualtipan; in altepetiliztli Calpolalpan ihtic Tlahtocayotl Tlaxcallan huan último inic nahui ixeliuhcayo ic xi tlachihua Tlahtocayotl Morelos, ixexeliuh in altepetiliztli Cuauhnahuac, Yauhtepec huan Cuauhtlah.
Mexihco
Mexihco ahnozo Tlahtohcayotl in Cepanca Mexihco (caxtilahtlahtolli; México nozo Estados Unidos Mexicanos; yucatecatlahtolli, Méjikoo), ce tlacatiyan ipan America cemantoc tlalli, ce inic mahtlactli huan ome tlacatiyan ocachi hueyi itechpa Tlalticpactli. Cuaxochtia canahpa mictlampa ica Tlahtohcayotl in Cepanca, canahpa huitztlampa ica Pacífico ailhuicatl, canahpa tonalcalaquiyampa ica Pacífico ailhuicatl, canahpa tonalquizayampa ica Cuauhtemalah huan Belice, noihqui ompa iquizayampa in Mexihco ayollohco huan Caribe hueyatl (hueyatl ipan Atlántico ailhuicatl). In tepetl ocachi hueyic quihtoznequi in Citlaltepec ipan Veracruz huan Puebla ica 6960,8 m s. n. m. in cualcan ocachi tlani quihtoznequi Laguna Salada ipan Baja California ica -10 m b. n. m. Itecuacan in Altepetl Mexihco, inon tlacatiyan quipiya occe hueyi altepetl, inonqueh Monterrey, Atemaxac, Cuetlaxcoapan, Tolohcan, Tijuana huan León.
Inin tlahtohcayotl huelitic, quipia tepoztequitiyotl, pochtecayotl, tepeoztoyotl, hueyi tlahtolcencahualli ipan itequiliz. In iuhqui in Cemanahuac in Nececeltiyahtalizyotl Tlatecpanaliztli, Mexico in tachcauh ahciyan America cemantoc tlalli huan inic chicuace ipan tlapanahuia inic altepeitto in Cemanahuac, inon ipal in 34 nenayotl nozo yeliztli mancan tlen in UNESCO quinixmati iyuhqui in Tlacayotl itlatquicayo, iyuhti inic ce in cemantoc tlalpan huan inic chicuace in tlalticpac.
Itech in hueyitetlamahmaquiliztli, in ic ahyehyecauhqui tlahtic tlachihualli (PIB ahnozo ATT) tlatectli ipan mahtlactli onnahui in Cemanahuac ihuan in mahtlactli once ic tlaaxcahuini hueliyotl tlapohtillotl (PPA ahnozo THT); in ic ome ipan Latinamerica huan inic nahui in cemantoc tlalpan. In noyuhqui tlanonotztli in ONU ipan 2018 itech tlacayotl izcayaliztli, quipiya ce pani tlacayotl izcayaliztli tlatenehuani in 0.774, tlatectli ipan in ic 74 in Cemanahuac, ohuehcapanihuih itlan Indonesia, Turquia, Chile, Grecia ihuan Africa Huitztlampa, tlanehnehuihuililo ipan 2018 oquipixtica tlacayotl izcayaliztli tlatenehuani in 0.743. Ma tel in tlacayotl izcayaliztli tlatenehuani 0.608 tlacencahualo, quimatih tlahco.
Mexihco no ce tlapanahuia in ic nepapan immanyotl in Cemanahuac, momachilia iuhqui in caxtolli omome ce hueyinepapan tlacatiyan in Tlalticpac, chantlaliah in 10-12% in nepapanyolizzotl in Cemanahuac ihuan quimpiya ocachi 12 000 nican yollamantli.
In tlacatiyan quipia tlen mani ipan 1 964 375 km², Mexico inic macuilli hueyi tlacatiyan ipan America cemantoc tlalli, noihqui inic mahtlactli huan nahui hueyi tlacatiyan itech mochi Tlalticpactli. Ica 130 millones itech chanehqueh, Mexico inic mahtlactli tlacatiyan ica chanehqueh ipan tlalticpac. Mexihco tlalli in ic mahtlactli once ocachi chantilo tlacatiyan cah, ica ocachi 126 millones tlatlaliloh chanehqueh ipan 2020. Inin tlapohualli quichihua in Mexihco in tlacatiyan in tlacempanahuia inic caxtilahtlahtohqueh, no inic chicome tlacempanahuia inic nepapan tlahtolmatiliztli in cemanahuac. Quipia 69 tecpantlahtolli, itzalan inin; caxtillahtolli miac tlahtoah ipan mochitin tlacatiyan, occequin tlahtolli nahuatlahtolli, yucatecatlahtolli, mixtecatlahtolli, tzeltallahtolli, tzotzillahtolli, tzapotecatlahtolli, otontlahtolli, totonacatlahtolli, mazahuatlahtolli huan no oncan macehualtlahtolli ipan mochi tlaltipactli.
Huehuehcauh tlacayotl
Zanyeno ihcuac quittac intlal americatlacameh ipampa Francisco Hernández de Córdoba. Titlano Juan de Grijalva ipan 1518 xihuitl inic yehuatl ma quittaz in yancuic tlalli moihtoa Anahuac. Iixiptlahuan Moteuczoma cuacuauhpan tlachixtocqueh. Xiuhpan 1519 oahcicoh Hernán Cortés huan iyaoquizcahuan huan incapayohuan. Acalpan quihualhuicayah noihuan imatlequiquiz huan occequin itlequiquiz.
Tlaltocayotl
In tlacatocayotl mexicano, mexihcatl caxtillantlahtolcopa, mihtoa ixquichca in europantlacah ahcihua. Oquihtoznequilihqueh in caxtiltecah in macuilpohualxihuitl XVI, in mexihcah ocatcah in Mexihco Tenochtitlan chanehqueh ihuan intlahtol. Ipan in tlalpololiztli cequintin caxtiltecah huan criollomeh in ochanticqueh in Yancuic España innehhuiyan omoteneuhqueh mexihcah. In Tlacaxoxouhcayaoyotl tepachoh onenecuilohqueh ipan in tlacatiyan no in tlacah intoca. ica in Plan de Yohuallan, in tlacatiyan motenehua Mexico ihuan in chanehqueh mexicah.
Huehuehcauh tlacayotl
In altepeyotl tzintiliztli ocatca ahmo huehca in 2500 xihuitl y. C. huan in 1500 y. C., ica in tlachihualiztli in conchihualiztli ihuan in achto millahcayotl altepemaitl. Ipan in Preclásico Medio (m. XIV-IV y. C.) omomana in olmecah nenayotl in mochi in Anahuac. Cequi tachcauh yollohtli ocatca La Venta, Tres Zapotes ihuan Teopantecuanitlan ocatcah in tachcauh olmecatl tlateomatiyan. Zatepan in olmecah inpolihuiliz, ocempanhuetzqueh miac tlacah, oxochiyouhqueh in tlacomolli miccapetlacallotl in cihuatlampa, in paniolmecah nenayotl in Ayollohco ihuan omochiuh in hueyac tlapohualli.
Ahmo huehca in macuilpohualxihuitl II omochiuh in Periodo Clásico in Anahuac (m. II-VI/VII). In ihcuac in opanhuetzqueh Teotihuahcan ihuan in miac mayatlahtohcayotl. In inic oquitecpan in pochtecayotl in tlahco Mexihco ihuan oquinmocniuhtihqueh in Monte Albán tlacah. In anahuacayotl omomana in mictlampa ixquichca in huaccaixtlahuacan iuhqui La Quemada ihuan oquipalehuih in panhuetziliztli in Huaccaixtlahuatl Amaitl Ixachitlan tlacah iuqhui in huehcauh altepetl Paquimeh.
Zatepan in Teotihuahcan ihuan in mayaaltepetl inpolihuiliz, opanhuetzqueh miac teucyotl in ominamicqueh on tlalli tepacholiztli. In macuilpohualxihuitl X ihuan XII itzalan, opanhuetz Tollan Xicohcotitlan, in toltecah intecuacan. In toltecayotl oquipalehuih ih panhuetziliztli in mayatlacah, in mixtecah ihuan occequintin tlacah in Anahuac. In mexihcah oquinpatcayotihqueh, yehhuantin oaltepetzintihqueh in Mexihco Tenochtitlan ipan 1325. Ipal inin altepetl otepachohqueh in tlapanahuia inic hueyi tlahtohcayotl in Anahuac, in catleh otlalpolohqueh in caxtiltecah ipan 1521.
Yeyantli
Mexihco tlalli ica nepapan immanyotl. Ic itlaliliz in tlacatiyan tlatectli ipan ome huel ahmo neneuhqui tlaixpayotl, quitlahcotec in Trópico de Cáncer. Inin tlilantloc quixeloa in tlacatiyan ipan ce totoncatlalli ihuan ce tlanaliuhtoctlalli. Yeceh in tlaixpayotl iuhcayotl ihuan in ailhuicatl quipatlah in immanyotl in tlacatiyan.
Huehuehcauh tlacayotl
In Huaccaixachitlan chanehqueh oquicemanqueh innenayo, manel oahcicqueh in anahuacah. Cequi catyan ocatca nemilo cemanqui ixquich in huehcauh cahuitl, iuhqui in Cueva de la Perra (12 000 y. C.), Cueva de la Candelaria (8000 y. C.) , El Conchalito ihuan in San Francisco Tepetlah oztotl, Tlani California Huitztlampa.
Yeyantli
Occe immanyotl mochihua ic in totonqui-pipinqui ihuan in totonqui-tlanipipini. In tlalpan ica inin immanyotl, quiyahui in xopan no mochi in xihuitl. In quiyauhyotl ahci in tlapohualoni in 1500 mm, huan onca tlahco totoncayotl in 24 huan 26 °C itzalan. In tlalli ica inin immanyotl tlatectli ipan in hueyatenixtlahuatl in Mexihco ayollohco, in Pacífico ailhuicatl, in Istmo Tecuantepec, in mictlampa Chiapah huan in Yucatan tlalyacatl.
In huaccatrópicopan onca in achtopa immanyotl. Motlalia in tepetlalpan in Nantepehuahcan tonalquizayampa huan tonalcalaquiyampa, in Atoyatl in Balsas atoyatl huan in Papaloapan atoyatl, iuh ipan cequi tlalli in Tecuantepec, in Tlalyacatl Yucatan huan in tlahtohcayotl Chiyapah. In huaccatrópico in tlapanahuia inic cemantoc ohuih totonqui immanyotl in Mexihco tlalli.
Caxtiltecah tlalpololiztli
180px|thumb|In [[tēmictīliztli Chōlōllān|temictiliztli Cholollan, ipan in Tlaxcallan tilmahtli.]] Zatepan in Franciso Hernández de Córdoba (1517) ihuan Juan de Grijalva innehnemiliz, Hernán Cortés ihuan itlacahuan oahciqueh Cozumel ihuan in Tlapachco hueyatentli, in canin in mayatlacah oihcalqueh in caxtiltecah Cintlah. Ne oaltepetzintih Santa María de la Victoria ihuan oquicelih Malintzin, yeh ocatcah nahuatlahtolcuepani ic in huehcachanehqueh.
Yeyantli
Onca Mexihco huehcapan tepetl immanyotl ahmo huehca in totoncapan. In tlen ica oc yeh immanyopatlaliztli in tlahtohcayotl Durango ca La Rosilla, in canin monamiqui in tlapanahuia inic tlani totoncayotl, in iuh -26 °C, huan in tlapanahuia inic pani ipan in Tlani California huaccaixtlahuatl in canin quipanahuia in 50 °C. In quiyauhyoh ihuan totonqui tlalli quichihua in Ayollohco Mexihco ihuan in Tepapaquiltiliztli tlani hueyatenixtlahuatl, nican in totoncayotl tlatectli in 15.6 °C ihuan 40 °C itzalan ipan tlachiconti. Ce totoncapan quichihua in tlalli ipan in 614 ihuan 830 msnm itzalan, nican in nican in totoncayotl tlatectli in 16.7 °C ihuan 21.1 °C itzalan ipan tlachiconti. In cecec tlalli onca ixquich in 1830 msnm ixquichca in 2745 m.
Caxtiltecah tlalpololiztli
In caxtiltecah oahciqueh in Veracruz hueyatenco, in canin ocalaqueh in Anahuac. Oquichiuhqueh necennonotzaliztli ica occequintin tlacameh huan oohtlatocacqueh in Mexihco Tenochtitlan. In ohpan oquinpeuhqueh in mexihcah innecenonozal iuhqui in temictiliztli Cholollan. Moteuczoma Xocoyotzin oquincelih yocoxcatica in caxtiltecah, tel in temictiliztli ipan in Toxcatl otzinti in yaoyotl ica in mexihcah. Cuitlahuac oquinpeuh in caxtiltecah ipan 1520, tel yeh omic in ihcuac in hueyi cocoliztli. Cuauhtemoc, in tlacuitlapancayotl tlahtoani, ocanqueh ipan in 13 tlachicueyiti 1521, ihuan oquimictihqueh ipan 1525. Zatepan otepantlehcoh Mexihco Tenochtitlan in caxtiltecah ocholohqueh tlalpolohqueh in tlacahuilli in Yancuic Caxtillan ipan ce tlachihualli mochi in coloniapan. Ica in tlalpololiztli ohuallah in cristianotiliztli ihuan in nican tlacah ahmo nenayotl.
Virreiyotl Yancuic España
thumb|180px|[[Hernán Cortés.]] Xiuhpan 1524, oahcicoh nican Virreiyotl Yancuic España, mahtlactli huan ome teopixqueh itech pohuiah iteopixcanahuatil San Francisco. Iteopixcahua yehuantin icniuhtli Martín de Valencia catca ica caxtiltecah huan portuglatecah matel yaoquizqueh. Hernán Cortés oquiz quincelito yuhquin ixtililonimeh, noihqui mahuizohqueh tlacameh, imixpan in mexicah. Ininqueh caxtilteopixqueh huan ohcequin in ohualaqueh zanyeno ihcuac, cenca tlamatinimeh catcah. Otechihuilique nemachtilcalco. Otecuatequiqueh. Noihqui macehualtin quimpalehuiqueh ipampa teopixqueh, ce itechpahuicpa icniuhtli Bartolomé de las Casas.
Tlaltocayotl
Mexico tlalli ce nahuatlahtolli, quihtoznequi caxtillahtolcopa México, itlaltocayo altepetl itechpa huehcauh Mexico Tenochtitlan, itecuacan itech mexicah, zatepan caxtiltecah moihtoah Nueva España nozo Yancuic España ipan eyi xiuhpohualli. Ixquichca itlachihualiz in independencia Mexicopa, in tlacatiyan itoca, Imperio Mexicano, zatepan Tlacatlahtocayotl Mexihco, caxtillantlahtolli; República Mexicana; axcan siglo XX ocatcah Tlahtohcayotl in Cepanca Mexihco tlalli. Imanel xiuhpan 1824 oquitoca noyuhqui Mexihco tlacatiyan ihtoa Nación Mexicana.
Yeyantli
In xopantlah mani in tlamacuilti huan tlamahtlacti meztli itzalan. In tlahco quiyahui ipan 70 ilhuitl xiuhpan. Yeceh, onca ahtleh quiyahuitl in achi mochi in tlalli, ipampa in tepetl quitzacuah in Mexicatl Huehcapan Ixmaniliztli quinmixcahualtiah. In tlanaliuhtoctlalpan in huehcapan ixmaniliztli, in tlahco quiyahuitl 635 mm cece xihuitl. In tlapanahuia inic cecec tlalli in huehcapan tepetl, onca 460 mm. Inic ipan in mictlampa in huehcapan ixmaniliztli tlahcohuaccaixtlahuatl onca 254 mm cecexihuitl. Onca tlalli ica 1000 mm ixquichca 3000 mm.
In momachtia in tlacah nemi Mexihco tlalli ixquichca 14 000 xihuitl yeppa axcan. In ipampa in nenayotl iizcayaliz omochihqueh in mexihcatlalpan in America cemantoc tlalli, in Tlahco America huan huaccaixtlahuatl. In axcan tlahco Mexihco ocatcah in tachcauh inyeyan in huehceuh mexihcatlacah, no huan in mayatecah, ome hueyi altepetiliztli in huehuecauh Anahuac. In ixquichcauh 300 xihuitl, mochi in itlal oquichiuh ce cotoncayotl ipan in Virreyotl Yancuic España, ica itecuacan in Altepetl Mexico, ocatcah ce tachcauh yeliztli ipan in Caxtiltecatl Emperadoryotl in America tlalli. Quin in Caxtilah tlahtohcatiliztli, Yancuic España oquipehualtihqueh in teixnamiquiliztli itechpa in intlacaxoxouhcayo ipan 1810, in tlen otlah ipan 1821. Zatepan, ixquichcauh macuilpohualxihuitl, omochiuh miac tlahtic yaoyotl huan huehcahuitzyaoyotl oquipatlacqueh in mexicah mochi innemiliz. In ixquichcauh in macuilpohualxihuitl XX omochiuh hueyi tetlamahmaquiliztli izcayaliztli ica altepetlacayotl otlahtohcatih ica centetl altepetlacayotl tlacotontontli. Iteyacanaliz ce tlacatiyan, Mexihco tlalli ce tlacatlahtohcayotl, atleh neltococayotl; quipia eyi nahuatilli, in ejecutivo moihtoa Andrés Manuel López Obrador, in legislativo huan judicial.
Yeyantli
In tlacatiyan tlahco totoncayotl cequi 19 °C ca. Yeceh, in huehcauh tlahco in Altepetl Mexihco mani ipan in meztli tlacenti huan tlachiconti. In ipan Altepetl Juárez, Mexicali, San Luis Potosí, Hermosillo, Torreón, Saltillo huan Monterrey onca huel pani huan huel tlani totoncayotl.
Yoliztli
Mexihco ce ipan 12 hueyinepapan tlacatiyan in cemanahuac. Ica ahzo quen 200 000 ahmo neneuhqui yollamantli. Mexihco chantih in 10- 12% in cemanahuac nepapanyolilizzotl. Mexihco tlatectli ipan inic ce ipal in tlalneloanih ica 733 yollamantli, inic ome ipal in chichihualehqueh ica 448 yollamantli, inic nahui ipal in necocnemini ica 290 yollamantli ihuan inic nahui ipal in tlanelhuayotl ica cequi 26 000 yollamantli. Mexihco inic ome ipal in ecosistemas ihuan in inic nahui ipal in yollamanpohualli. Achi 2500 yollamantin quintzacuilihcah in mexihcatl nahuatilli. In mexihcatl tepacholiztli oquichiuh in Sistema Nacional de Información acerca de la Biodiversidad (Tlacatiyan Temachiztiliztli Sistema itech in Nepapanyolilizzotl), in catleh momachtia ihuan quipalehuia in ecosistemas cualli tlanemitiliztli.
Huehcapatlahtoliztli
Intlah tihnequi miacquin tlacameh oncan ipan ce tlalpan axcan itech in tlalticpactli, monequi imiyaca in achtotlacatl oncan America cemantoc tlalli, onenemic ipampa ohce, nochi huatztic huan cecec. Macehualmeh zan queman oncan tihualah naman ni Mexihco tlalli yeceh 30,000 xiuitl. Ipan 9000 a. C., mochihua iteyolehualiz ica tlapixcayotl quemeh tlen ayohtli, etl, chilli huan huaxin ipan Teotihuahcan huan tepeyohcan ompa axan Tamaulipas tlahyocayotl. Canah in tlapixcayotl itech cintli mochiuhqui xiuhpan 5000 a. C., yecah macehualtin pehualiz hualmotlalia moihtoa Mesoamerica tlalli. Oncatca eyi hueyi onohuayan: Oasisamerica, Aridoamerica huan Mesoamerica.
Huehuehcauh tlacayotl
Achcauh tlacameh ipan Oasisamerica catca tlalpixqueh, ihcuac in axcayotl ahmo tlapixcayotl cenca cualli huan yahuantin macehualtin oncan tihualah huan itlapixcayo pampa yahuantin tlacua. Tlen nicaltlaquetzah hueyi tzacualco moihtoa Casas Grandes ompa axcan Chihuahua tlahtocayotl. .
Tlacameh ompa Mesomerica catca tlacameh ica tlalpizqueh huan yolomatinimeh, ihcuac in axcayotl ahmo tlapixcayotl cenca cualli huan yahuantin macehualtin oncan tihualah huan itlapixcayo pampa yahuantin tlacua. Tlen nicaltlaquetzah hueyi tzacualco moihtoa Tres Zapotes, La Venta ompa axcan Tabasco tlahtocayotl, yehuantin in olmecah.
Yoliztli
Cequi 170 000 km² itztiuh iuhqui "Áreas Naturales Protegidas" (Tlatzacuililli Yeliztli Tlaixpayotl). Mopohuah 34 yolilizolololli tlapiyalli, 64 tlacatiyan chinancalli, 4 tlacatiyan yeliztlachihualli, 26 in tequitzacuiliahzqueh in tlanelhuayotl ihuan in yolcameh, 4 in tequitzacuiliahzqueh in yeliztli ihuan 17 yolilizcalli.
Teyacanaliztli
Mexihco tlalli quipia caltetlahtlaniliztli motech teyacanaliztli ipan itecuacan in Altepetl Mexihco, tlahtocac tequitini in tlacatzin Andrés Manuel López Obrador in hueyi tetlanahuatiani quihtoznequi ipan Mexihco ce tlahtocatlahtoani.
Chanehmatiliztli
Ce tlacaliztli itechcopa 126,014,024 chanehqueh (Censo INEGI xihuitl 2020), ica 1,4% ipan altepecalpolli, inic ce densidad 16,54 hab/km². Inin nochintin chanehqueh, 65 millones cihuameh ca (51.2%) huan 61 millones tlacameh cah (48.8%). Ce 23,67% (2.933 chaneh.) In tlacamilqueh, 76,33% (9.459 chaneh.) in altepetlacameh ipan mochi altepeticpac 1.576.259 chanehqueh.
Tlapixcayotl
Occequin mexicah tequipanoa tlalpixcayotl itechpahuicpa acintli, ahuacatl, cintli, matzahtli, nohpalli, tlauhtli, xalxocotl, xocomecatl, zacacintli, nohuan pitzopixcayotl, cahuayohpixcayotl, cuacuahuehpixcayotl, pipiyolpixcayotl, inompan coyonimatiliztli nozo oztoyotl ipampa tlaquixtilli iztac teocuitlatl, chiltic tepoztli, tliltepoztli, amochitl, temetztli huan coztic teocuitlatl.
Neltococayotl
Cuix yectel xihuitl, in achtocaxtiltoc macehualtin neltoquiztia ipan icel teotl tlachihuani cemanahuatl, atzintli, ilhuicatl, tepetl, tlalli, ehcatl, in metztli huan tonatih motenehua huehuecauh teotetl itech ohcequin.
Huehueteotl teoneltococayotl poliuhqui cenca iciuhcac catca ipampa catolicismo romano, macehualtin ahmo oneltoqui mochololih huan occequin tlaihiyohuatilocqueh zanno Santo Oficio (España Atlacayotl) ipampa judiotlacameh nozo marranos. Ihcuac caxtiltecah ompehua mah cristiania canah macahualtzin zan motlamati catolico teoneltococayotl quemeh cristianoyotl ipan yancuic tlalli ocholoc Caxtillan, matel in teopixqueh tlamacazqueh tlen oyeyah occequin cristianomeh itoca lutero tlalnetoqui, ortodoxo tlalnetoqui, huan inglaterratlalnetoqui ipan Reino Unido huan Alemania. Ohcequin cristianomeh itoca pentecostales, evangélicos, prebiterianos huan Testigos de Jehova.
Ipan macehualneltococayotl, mexica tlalneltoca ipan tlacameh ica teteo, quemeh Jesús Malverde, xeliuhca itzalan santomeh huan teomeh.
Tlacanemitiliztli
Mexihcah chantiah ipan occe tlacatiyan xiuhpan 2020 huan chontalchanehqueh chantiah ipan Mexihco tlalli xiuhpan 2020.
Tlaltocayotl
Mexico ce tlahtohcayotl omoyocox ipan in macuilpohualxihuitl XIX. Ixquichca itlachihualiz iuhqui nahuatiliztli tlahtocayotl, in tlacatiyan itoca ocatcah Mexihco Tlacetililli Tlahtohcayotl, immanel ipan in Nahuatillaliliztli 1824 oquitocaitih iuhqui Mexihcatl Tlacatiyan ihuan Mexihcatl Tlacetililli Tlahtohcayotl. In Nahuatillaliliztli 1857 oachcauhchiuh in tocayotl Mexihcatl Tlacatlahtohcayotl, tel ipan in tlahcuilolli oquitocaitih Mexihcatl Tlacetililli Tlahtohcayotl. In Nahuatillaliliztli 1917, tlatectli tlein in achcauhtocaitl Mexihcatl Tlacetililli Tlahtohcayotl ca.
Virreiyotl Yancuic España
Ipan 1525 xihuitl, Hernán Cortés oquic caxtiltepehuani yauh quincalito in Cristóbal de Olid in oncan motocayotia Las Hibueras (axcan Honduras). quinahuatia mah quimpiloah noteuctzin Cuauhtemoc huan in tlahtoani Tlahcopan.
Mexihco ixeliuhca
In Mexihco quipia 32 tlahtohcayotl, ce itecuacan in Altepetl Mexihco.
Nehnemiliztli
Ce nehnemiliztli, inic ome tomincayo ipampa tequitiliztli ipan Mexico, in tlacatiyan quipia hueyic cualcan ipampa nehnemi canahpa Cancún, Los Cabos, Puerto Vallarta, Acapolco, Cuauhtolco, Tulum, Cozumel, Rosarito, Mazatlan, Puerto Peñasco, Guaymas, Cozcatlan, Iztapan, Zihuatanejo, Tampico, Chalchiuhcuecan, Sabancuy ohcequin.
Tequitiliztli
Mexico ce tlacatiyan ipan America cemantoc tlalli ica itequiyo itech Tratado de libre comercio temocpan ica Tlahtocayotl in Cepanca America huan Canada, noyuhqui ica Brasil, Uruguay huan Paraguay icampa inahuatil motenehua MERCOSUR. Mexico tequiyotl tequipanoa ihuic tlaquixtilli tlalpixcayotl ica inic ce ichcapixcayotl ipan mictlampa, noihqui inic ome tequipanolli piya ce hueyic acalquixohuayan itequipanoliz in ompa Chalchiuhcuecan, Tochpan, Acapolco, Mazatlan, Tampico, Manzanillo, Salina Cruz, Coatzacoalco huan Ensenada.
Axcan
Felipe Calderón oquipeuh mexihcatetenahuatoh ocaqui mohuetehuaque, ixachi patio ihuan ocachi tzacualtoc ompa Mexihco, oquipix in PAN occequintin oquipeuh ipan iocohuetziqui Andrés Manuel López Obrador, tlaixquetzalli ihuicpa PRD. Felipe Calderón cah achcauh Tlahtohcateixiptlani ihuicpa 1 metztli septiembre, 2006 xihuitl.
Tlalticpacmatiliztli
In Yancuictletepeyollotl nalquiza in tlalli in cihuatlampa in tlapcopahuic, ixquichcapa cetiya in Nantepetlah Tlapcopa ipan in Cempohualtepetl (3395 msnm). In Yancuictletepeyolloc, ica hueyi tletepetlayiliztli, tlatectli in tlapanahuia inic huehcapan tepetl Mexihco: in Citlaltepetl (5610 m), in Popocatepetl (5462 m) in Iztaccihuatl (5268 m), in Chiucnauhtecatl (4690 m), in Matlalcueyeh (4461 m) huan in Coliman cepayauhyoh (4340 m). ipan inin tlalmatiliztli ihueyaltepeuh omochihua in Paricutín ihualpanhuetziliz, in tlapanahuia inic yancuic tletepetl in cemanahuac.
Inic ce nemachtiliztli canahpa huehcauh nemachtiliztli
In Coconeh Chantli achcauhtica nemachtilli ica hueyi tepochcalli. Ce hueyic tepanahuiliztli ipampa mexihcatl macehualteizcaltiliztli in Comisión Nacional del Libros de Texto Gratuitos (Calpollotl Tlacatiyanco icopa amoxtlahcuiloliztli zan nen) otlachihualoc ipan CONALITEG tepoztlahcuilolli namaquilizhuayan icampa occequintin coconeh tlamachtilcalco. Axcan quipiya amoxtli ipan macehuallahtolcopa huan amoxtli ipampa ixpahpalcoconeh.
Tlanonotzaliztli huan huaznenqui
Mexico tlalli quipia ce hueyiohtli matlatl itech 366 095 kilómetros, xiuhpan 2008, quipiya 56 ehcaquixohuahyan ipan mochi tlacatiyan, Altepetl Mexico quipiya Aeropuerto Internacional Benito Juárez ocachi tenyoh huan ocachi ohtianimeh.
Atiliztli
Ipan in Tepapaquiltiliztli ahcih in Lerma huan Balsas atoyal, in catleh monequi in Mexihco huehcapantlalpan; in Sonora, Fuerte, Mayo ihuan Yaqui atoyatl quichihuia mocnelih in mictlancihuatlampa nenayotl, ihuan in Colorado atoyatl in xexelhuia ica in Tlahtohcayotl in Cepanca. In ihtic atoyatl ahmo ahci in hueyatl, ahmo anqui ca. Onca in Casas Grandes atoyatl Cihuahua huan in Nazas atoyatl ipan Durango. Achi mochintin in Mexico atoyatl ahmo huel coyahuac ihuan achi ayac acalpapanoni.
Tlalticpacmatiliztli
In Nantepetlah Tlapcopa, in Cihuatlampa ihuan in Yancuictletepeyollotl itzalan, motlalia in Mexihcatl Huehcapan Ixmaniliztli, tlein tepetlah iuhqui in Zacatecapan ihuan in San Luis coccanquixtia. In mictlampa quipanahuia in itech huaccayatl ihuan huehcatlan in huitztlampa. In ipan tlatectli in Chihuahuac huaccaixtlahuatl ihuan in Zacatecapan tlahcohuaccaixtlahuatl. In huitztlampa in tepetlah tlatectli in Bajío tlazohtlalli ihuan miac tlahuelmayan cecec no tlanaliuhtoc, iuhqui in Michhuah Huehcapan Ixmaniliztli, in Tollohcan Tlahuelmayan, in Mexihco Tlahuelmayan ihuan in Cuetlaxcoapan-Tlaxcallan Tlahuelmayan. Inin huitztlampa centlacopan motlaliah achi mochintin in Mexihco chanehqueh.
In cemantoc tlalli itlaixpayo 1 959 248 km² ihuan in tlalhuactli itlaixpayo 5 127 km². Ianahua quipia 11,122 km.
Miac tlalhuactli tlatectli ipan in tlallotl hueyatl, iuhqui in in Revillagigedo miactlalhuactli (Socorro, Clarión, San Benedicto ihuan Roca Partida tlalhuactli ihuan in Marías tlalhuactli ipan in Tepapaquiltiliztli; in Guadalupe, Cedros, Rocas Alijos, Tiburón tlalhuactli, Carmen tlalhuactli iixpan in Tlani California tlalyacatl ihuan Sonora inhueyaten; in Altepetl in Carmen, Cozumel, Mujeres ihuan in Alacranes tapachtepantli ipan in Atlántico. Mochi quipohua 5127 km² in tlaixpayotl.
Tequinemiliztli
In mexihcatl calmanayotl cenca cualli cah, Ipan huehuehaltepetl quemeh olmecatoltecayotl, mayatoltecayotl, tzapotecatoltecayotl, teotihuahcatoltecayotl, mexihcatoltecayotl, occequin. In caxtillanxiuhpan in teocalli ihuan tzacualtecalco motenehua Barroco. In axcan cahuitl mexicatl calmanayotl oquitlachiuh ipampa Luis Barragán ce calmanani achcauh ipan Minimalismo.
Tlaixcopinaliztli
In inic ce mexihcatl ixiptli xiuhpan 1897, itech Ingeniero Salvador Toscano otlachiuh ohtli ipan tlahuantli itechpa inin tlacatiyan cenca tlachcauh (oquicceecentlaaliaa yeh ipan xihuitl 50’s itoca itech Memorias de un Mexicano teeilnaamiquiliztli itechpahuicpa ce mexicatl, ihuan noyuhqui inic ce ahmo huehca tlaooltetzetzeliuhcaayootl motenehuaa Don Juan Tenorio xiuhpan 1898. In inic ce huehca tlaooltetzetzeliuhcaayootl catca Fatal Orgullo in xiuhpan 1916. Auh 1920 xiuhpan otlachiuhqueh inic ce peliculas icampa tlatozcatl Hollywood, California tlein otlaquiti nochi huel mexicah cineastas. In xihuitl 1930 otlachiuh in cine mach tlacaqui, cenca tenyoh in cemanahuac ipan nochi tlacatiyan caxtillantahtoltica ica peliculas iuhqui Sobre las Olas (aacueeyopan) xiuhpan 1932 nozo itechpahuic René Zacarías ihuan Raphael J. Sevilla in pelicula Alla en el Rancho Grande, xiuhpan1936.
Tequichihualiztli
Miac tlatzotzohnaliztli cah inin tlacatiyan iuhquin rock, pop nozo tlātlamantic. Hueyi tlacuīcaliztli cateh Lorena y Los Alebrijes, Noesis, Etnia, occe.
Tlaixcopinaliztli
Cah hueyi mexihcah ixiptlayoliztli quemeh Amores Perros auh Y Tu Mamá También auh huehueh quemeh Ahí Está El Detalle. Hueyi mexihcah ixiptlayotiani iuhquin Alfonso Cuarón ipan Harry Potter and the Prisoner of Azkaban.