cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Günter Grass
Āmatlahcuilōlli
Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1927 Neneuhcāyōtl:Alemantecah amoxtlahcuilohqueh
Kouatl
Kouatl, se tepeyolkej. Yejuin tekuani yolkatl se reptil. Itsontli yepatl itlapajli kapostik iuan istak. Kouamej chantij kampaj tepeyoj ipan tlali okse tlaltikpak. On kouamej tlakuaj piomej, xiujtli, nakatl, totoltetl, niman yolkatsitsimej. Kouamej chantij ijtik ostotsitsintin. Yejuin yolkamej achijtsin xiuitl nemij. Kouatl iyejle melak sanoyej kokoyak (xkuajli). Iyejle kichijchiua on oksekimej yolkamej notlalouaj.
Okse tsakuijlotl
Neneuhcāyōtl:Yolkamej
Chīlchōtl
Chīlchōtl, Capsicum (Caxtillāntlahtōlli: chile ahōnzo ají).
Oselotl
Ni se oselotl, se tekuani tlapiyali itech ken se mistli isenyelis, iuan latintlajtoli Panthera onca. Onkaj sekin oselotl iixneska chokoxtik iuan tenextik.
Chīlchōtl
thumb|left|Chīlchōtl.
Oselotl
Itlal
Nojkiya kipiya ome imaj iuan ome iikxi. Ipan altepetl nemij san kampa ueli. Sekin kanajya motlatiaj iuan kochi koajtitlan.
Itlakualis
Ni se koajtitlantlapiyalmej kikua nakatl, yampatsa kitlapeua kuatochijmej, epamej, tapirmej uan totomej uan kijij atl pilkentsi.
Mātlatechtli
Mātlatechtli (Inglatlahtōltica Webpage), in ītlahcuilōl in Mātlatzālantli, ahzo zan īcalīx
Tzotzomahtli
Occe necuazaloliztli
Neneuhcāyōtl:Cihuatlaquemitl
Ramon Maria del Valle-Inclan
Ramon Valle ihuan Peña (Villanueva de Arosa, inic 28 inic mahtlactetl metztli inic 1866 – Santiago de Compostela , inic 5 inic centetl metztli inic 1936), yequeneh tlaixihmachtli in iuh Ramon del Valle-Inclan nozo Ramon Maria del Valle-Inclan, yehhuatl catca ce chicoquizalizpoani, tlahtollaliani ihuan tlahtolpoani españatlacatl, ca itech pachiuh in nemachtilli  amoxcuilolizotl tlatenehualli tlayancuililizotl ipan Caxtillan ihuan itech cah itech ahcic, ipan in tlatzacuia itlachiuh, in tlatenehualli tetech quizaliztli inic 98. Itto cemeh in itlachihuanimeh nelhuayomeh in amoxcuiloliztli españayotl inic macuilpoalxihuitl XX.
Tlahtolpohuani, tlahtollaliani ihuan tlachihuani chicoquizalizotl caxtiltecatl, no tlaquetzani, tlayehyecopoani ihuan tlahtolnextiani. Mopihpiloh itech moch in tlatlamantiliztli ca quiyehyecoh ihuan yehhuatl catca ce tlayancuiliani inic ce imman ca quipahpatzauh tlaocoyaliztica in tecentlaliliztli españayotl inic icahuiuh. Tlacat ipan Villanueva itech Arosa, Pontevedra, ihuan momachtih itech Melahualiztli ipan Santiago itech Compostela, zan quiyollohcoton inemachtiliz inic ohtocaz ompa Mexihco, in canin motemacohuih inic tlahtolnextiani ipan El Correo Español ihuan El Universal. Inehualcuep ompa Madrid quitquic ce nemiliztli amoxcuilizotl, inic quicui ce tlachializtli ca neci quimixiptlatiz cequintin in iteixehuanimeh. Teixehuani inic inohmah, quiyehyecoh ce nelli itlamahuiztililiz in amoxcuiloliztli, ipampa in tlein quihuemman mochin, inic quitqui ce nemiliztli ahhuichuetzini itech in yehhuatl quitohtocac miec texochtiliztli. Quipoliuh ce mahcolli inoc ce tecualancanamiquiliztli. Inic 1916 comittac in tlaixpanyotl franciayotl itech la I Yaoyotl Cemanahuayotl, ihuan inic 1922 ohtocato ompa Mexihco. Itechcopa itoca ixihmachoni ihuan amoxcuilolizotl, Ramon del Valle-Inclan yehhuatl in ca neci ipan in itlapanahuiliz in itlapantlazaliz in itlachiuh, ic in iuh ipan in itenehualoca ihuan iixnahuatiloca itech in machiztli tlahuicalizotl tlatecpanalizotl ca motlacuilih ipan ihuehhhuetiliz. In tocaitl Ramon Jose Simon Valle Peña zan iyoh neci ipan in itepoztlacopinal in iteyomahxiltiliz in tecuaatequiliztli ihuan iteyolmahxiltiliz in nemanamictiliztli. In iuh Ramon del Valle de la Peña zan iyoh tlatzimmachiotia ipan in ceticpac tlacneliliztli ca neltia ipan icahuiuh in momachtiani hueyitlamachtilcalotl ipan Santiago de Compostela ipal Café con gotas. Tlapantlaxoni tepahpatzahualizotl tlatlahtlahuilli. Ica in tocaitl Ramon Maria del Valle-Inclan nexo ipan itlah iamoxchihualiz in cequih itlachiuh in iitquin tlayancuililizotl, ic in iuh ipan ce itlahcuilol in iitquin tlayancuililizotl, ca quinanquilia ce cecniquizqui «nenohmahtenemilizpoalli». Ahmo zan iyo inohmah quicui huehuecauhtica inin tocaitl inoc inin itquin amoxcuilolizotl, zanyeh ca noihuan Ruben Dario noihui ic quicuicamaca ipan in «Cuicatl ahcoquixoaloni ca quihualia in tlachihuani in Cuauhtic tlahtollaliani Ruben» (nic 1912). Occeccan, iuh ipan in tlatzimmachiotiliztli tlamacuilolli ca neci ipan izqui itlahcuilol tlamacuilolli, in iuh ipan in icuapantoca in cuauhamatl nehnecuilhuilli ca motlacuilia, yan iyoh quitenehua «Valle-Inclan», in ahtle tlamantli.
= Itenemilizpoal in Valle-Inclan =
In itenemilizpoal in Valle-Inclan quicochizololtih in inetemachiliz in nepapan tenemilizpoanimeh, no impan itztanimeh nozo teixmancatocanimeh amoxcuilomeh noihuan impan nenehuixqueh tlahcuilohqueh ahuan amoxcuiloanimeh, in iuh Ramon Gomez de la Serna, Melchor Fernandez Almagro nozo Francisco Umbral.
Piltiliztli
Valle-Inclan tlacat ipan ce huehueh calli tlatenehualli «El Cantillo», itech catqui ipan in icaltzalan in «San Mauro» , ipan in inechantiliz in Villanueva itech Arosa (callah ipan in tehpeuhyan Pontevedra) in itlaltzon in Atoyatl ihuan iixpan in apantlalli itech Arosa, caltzacualli ica mihmichmanimeh ihuan cuenchihuanimeh. Yehhuatl yeya inic ontetl teconeuh ipan ce cencalli ica techiuhcayotl carlostocani, in acalmocuitlahuiani ihuan tlahcuiloani por gusto Ramon del Valle Bermudez (imicniuh in Manuel Murguia —inamic in Rosalia de Castro— ihuan Andrés Muruais) ihuan in Dolores de la Peña ihuan Montenegro, innehuan ica techiuhcayotl calpampilotl, motlacuilianimeh ipan calli tecpilotl ihuan huehueh tlatlaliliztli, zan huitzqui itech oc cencah ahmo. Ramon cuaatequiloc etetl tonalli zatepan in itlacatiliz ipan in iteocal in Yecnemiliceh Cibran de Calago, ica etetl tocaitl: Ramon Jose Simon, ica in teuctocaitl Valle ihuan Peña. Quicuic itoca tlanahnamictilizotl itech itectoca in cemeh itechiuhcahuan tahyomeh, Francisco del Valle-Inclan. In itoca in Ramon tlalililoc ipan temahuiztlaliliztli in itahtzin, in itech Jose ipampa yelohuaz in ineixcuiltil in teoyonantzintli ihuan icihtzin nanyotl in tlacuaatequilli ihuan Simon ipampa yelohuaz in tonalli ipan in tlein tlacat. Ahmo ilhuiquixtilo in tecuaatequiliztli ipampa ca in temixihuitiliztli yehhuatl yohhuih catca ihuan in nantzintli mohuehcauh cenhuel toneuhqui. Ome nechantiliztli motetzohuilia in piltiliztli, Villanueva itech Arosa ihuan Puebla itech Caramiñal. Yehhuatlin quimachitocaya ca tlacat ipan ce acalli in quichihuaya in nehnemiliztli itzalan innehuan ipan in atoyatl. In neteyaotiliztli tlacat itech in cahuitl ca panoc inantzin (Dolores de la Peña) inic chicuetetl metztli ipan Puebla itech Caramiñal, ica cealiztli itech in itlachihchihualiz achto in temixihuitiliztli. Inin iitech yeliz in tenantzin quicehuih acameh tenemilizpoanimeh.
Iizcaliloca ihuan ipeuhca amoxcuilotl
In necuiltonolli cencallotl cahuililotalli itechpa in tetahtzin nentlaxoto yolic, ihuan inon quichihualtih in cencalli inic quitquiz ce nemiliztli oc cencah mocnotecani. Yeloa cenhuel chihualoni ca Valle-Inclan ihuan iteicahuan huapahualoqueh in iuh itlacapihpilhuan in callah. Quimocuilih ipan ipilouh itech in cualli amoxpialoyan tahyotl ihuan tenehualo in iuh teizcaltiani ce teotlacatl itech in Puebla del Deán (itzonquizca tocaitl bichuquino ihuan tocaitl Carlos Perez Noal) itloc in aquin momachtih netlahtolmachtiloni romayotl. Ica in huehhuetiliztli inic chiucnahui xihuitl pehua icalaquiliz ipan in Nemachtilcalli inic Ontetl Temachtiliztli achtopa ipan Santiago ihuan zatepan ipan ce Nemachtilcalli itech Pontevedra ixquichca inic 1885. Inoc inin cahuitl in nemachtiliztli inic centetl cotoncayotl yehyecoloc in ahtle in tepiton nematiliztli itechpa yehhuatlin. Ipan inon cahuitl quiyehyecoh ce nequiztic huetziliztli ipan yehhuatlin Jesus Muruais, inic yeloa mixnahuatiani ipan iizcaltiloca amoxcuiloto tlatoquilih. Inic 29 inic nauhtetl metztli inic 1885 quitzopa inemachtiliz inic centetl cotoncayotl, quimocuilia caxtolli onnahui xihuitl. In izqui cencalli omihcuanihca cequih xihxihuitl achtopa ompa in tecuacan itech in tehpeuhyan in canin in itahtzin oquimahceuhca ca quitenehuayani Tehtlahtoltlahcuiloani itech in Tepacholiztli Altepeyotl.
Inic chiucnauhtetl metztli inic 1885, in ahtle teyollapanaliztli ihuan inic quitoca in itetlacuitlahuiltiliz melaztic in itahtzin, peuh inic quimomachtiz Melahualiztli ipan in iHueyitlamachtilcal in Santiago itech Compostela ica tlachiuhtli nenehuiliztica cuehcueyohtic. Valle-Inclan ahmo quimocuilia huetztinemiliztli itech ahtle machiztli inic yehhuatl neneuhqui in izqui. Niman in tlayacatih manian hueyitlamachtilcalotl quiteihtlanilih quimonematcaittilia temaquixtiliztica in cequih temachtilli. Inic quimocuilia tepitzin tlaxtlahuiloni, quitemacaya temachtilli cecniquizqui itech romatlahtolli ihuan itech huetztinemia oc ye cencah in cafecalli in ahmo iuh in tlamachtiloyan, inic yehhuatl noihuan motlanamictiani ipan in amoxpialoyan itech in hueyitlamachtilcalli. Quitztahcic ipan in Nenechicoliztli Compostelayotl ihuan inic itech huetztinemi in tlacoyahualiztli amoxcuilotl. Ipan inon xihxihuitl quichiuh necniuhtiliztli intloc in aquihqueh zatepan mochiuhtahciqueh teixehuanimeh ixtilonimeh itech icemanahuauh in tlamatiliztli ihuan in tepanoliztli galiciayotl. Noihuan quichiuh necniuhtiliztli itloc in  florenciatlacatl Attilio Pontanari itech in aquin momachtizquia nemacuauhyehyecoliztli ihuan itlaixmatiliz in italiatlahtolli. Ipan in xihuitl inic 1888 mihcuiloh ipan «Itlatenhuimololiz ihuan ineyecquetzaliztli in ixneciliztli» ipan in Itlamachtilcal in Cualmayehcayotl ihuan Tlachihchiuhcayotl. Valle-Inclan mochiuh ihciuhca cemeh tlamachtiltin oc cencah ihtoloni itech in hueyitlamachtilcalli.
Ipan inon imman quipantlaza in tlayacatih itequitiliz amoxcuilotl ipan in tlapantlaxoni Cafe ica chihchipictli itech Santiago itech Compostela, ihuan inic 1889 itlaquetzal Inoc yohualnepantlah, ipan in barcelonayotl In Tetlahtlahuiliztli iberiayotl; inic mocepanicnelia ayiliztica, itloc iteiccauh Carlos, ipan in inemiliz nepiquilizotl in altepetl. In ionteittaliz in Jose Zorrilla ompa Santiago itech Compostela inic quitemacaz ce tetlanohnochililiztli ipan in hueyitlamachtilcalli in tlein yauh Valle-Inclan, ipan yehhuatl quichihua ce tlamahuani tetech pachihuiliztli, inic mohuehcahua tlayolapantli itechpa in itlamachioanaliz in tlahcuiloh tlateochihualli. Yenhuatl ipan inon xihxihuitl ipan in tlein peuh inic monelhuayotiz ipan yehhuatli inehnehuilililiz amoxcuilotl.
Inic 14 inic mahtlahtetl metztli inic 1890, ica imiquiliz in itahtzin ipan Villanueva, ihuanican in huehhuetiliztli inic ompoaltetl omontetl xihuitl maquixtilo itech in netlatenehuiliztli tahyotl, quicauh in machiztli itech Melahualiztli ipampa in tlein ahmo momah ahtle nettaliztli, ihuan mohualcuep ompa Pontevedra. Pano ye macuilli xihuitl ipan in hueyitlamachtilcalli compostelayotl ihuan ahmo oquipanahuih inic etetl xihuitl itech in machiztli itech Melahualiztli. Quinemilia ipan yaz ompa Madrid ihuan inic quipehualtiz ipan inin altepetl ce yancuic nemiliztli. In tetlacahcahuililiz in tetah ahmo yehhuatl ocatca itech miec tlacempoaliztli ihuan ahmo quimaca inic nemiz.
Inic ce itech yeliztli ipan Madrid
Zatepan ce tetzotzon itech yeliztli ipan Italia no ipampa tlaneltiliz, ohtoca ompa Madrid itech itzonquizaliz inic 1890. In imman tenapalolizotl itech España yehhuatl ahcualli ihuan ipan miyaccan ixihmachoni madridyotl chachalaco, tenquixtilo tlaixmatiliztli tlaixnamictilli ihuan tetlatlauhtilo teyolpachihuitiliztli. Inic ce itech yeliztli ipan Madrid quinezcayotia ome xihuitl ipan ihuehhuetiliz in Valle-Inclan. Ipan Madrid itech huetztinemi in miyac icafecal in iCalaquiya in Tonatiuh ceccan in tetlanohnochililiztli ixtlamatiloni, ipan in tlein mocepanicnelia itech nenemitiliztli tetech pachihuini ihuan moteixihmachtia (ixneci teahahuiliani ica icuicaihtoliz ihuan in cecniquizqui itentzitzipitlahtoliz). Yehhuatl ahpehualoni ipan inematiliz. ipan inin teyacatih ontlaittaliztli itech in cafecalli yauh inic quichihua inetlanohmahhuililiz, icemanahuauh, ca quiyecozquiz inic quichihua ihtoloni ipan in tecentlaliztli ihuan tetlanohnochililiztli itech Madrid.
Tlacnelia ipan tlahtlapantlaxoni in iuh El Globo, tlaachcauhtilli itechpa iicniuh ihuan ittitiloni temachtiani Alfredo Vicenti ca quipantlaza cequih in itlahtolihcuiloliz ihuan tlaquetzalli, ihuan In Tetlahtlahuiliztli iberiayotl, ihuan itech huetzi nequiztic tlaxeliuhcayotl itech icahuiuh tlaixnextiani inic yaz ompa teixiptlatiliztli itech tlatlamantiliztli pinton. Ahmo yehhuatl quinihcuac tlattalli teixpan ce tlahcuiloh, in tlacneliliztli tlahtolnextihcayotl ca quichihua yehhuatl inic quicnopilhuiz itlah tlaxtlahuiloni, inic quitlazohtilia izquiton tlalehuiliztli ipampa in machiztli tlahtolnextihcayotl. In itech yeliztli ipan nenechicoliztli ihuan tetlanohnochililiztli itech in imman pehua inic onoz, mochihua ihtoloni ipan inon ipampa itetlayocoyaliz. Tel itlatzocomoliz quicahua in tecuacan in ahtle quixahcicaitta ce ihcaliztli mopiloh, in neyomahxiltiliztli neci cuiloz itech ixneciliztli tetohtotzani.
== Inic ce ohtocaliztli itzalampanahuiloni : Mexihco ==
Inic 1892 zatepan ce nalquizani itech yeliztli ipan Pontevedra, Valle-Inclan m'acalaquia inic 12 inic etetl metztli ipan ic ce iohtocaliz ompa América, tlamanalhuiliztica ompa Mexihco. In nepiquiliztli galiciayotl quiteixihmachtia ce ohtoquiliztli tlayollohtilli itechpa cuiloz ipal in itlatquiliz ce nepiquiliztli. In hueyi acalli franciayotl ipan in quichihua in ohtoquiliztli, ca tenehualo Le Havre, hualtemo ian Veracruz inic 8 inic nauhtetl metztli ihuan izquiton tonalli zatepan ye itech yeya tlacallotilli ipan in tecuacan itech Mexihco. Inoc iitech yeliz mexihcatl tlahcuiloh ipan in nepiquiliztli: El Correo Español, El Universal (itlatoquililiz in tlahtolihcuiloliztli tlatenehualli ahamatlahcuilolli galiciayolt) ihuan El veracruzano Independiente. Itequiuh pano ipampa yelohuaz cemani tlahtolcuepani ica caxtillantlahtolli itech tlahcuilolli italiayotl ihuan franciayotl, tel ca quimocuilia yahyamaztic tlaixmatiliztli ipan inehuan tlahtoliztli. Pano ipan tlalli mexihcatl ce cahuitl itlah tepiton ce xihuitl, tlatlaxehxelhuilli itzalan in ahaltepetl itech Veracruz ihuan Altepetl Mexihco. Inoc inon cahuitl itech yeya Porfirio Diaz in iuh machtopatlaliani itech Mexihco, ihuelitiliz quinahuatia ce ahtlapetlacaltemani tlaixnahuatiliztli. In huehhuetiliztli nimam axcan ipan tlalli americayotl yehhuatl yez ce ohtlatocaliztli ipal Valle-Inclan, in maniliztli tlacanexiliztli mexihcatl quiyollohtlapana ihuan inon quitqui inic quichihuaz cequih chicoquizaliztli.
Neci ca iitech yeliz ipan tlalli americayotl ahmo itech catca tlahtlacollaxtli itech yohhuihtiliztli, yehica mani tlahtolmoyahualiztli itech ca mocepanicnelih ipan ce neyehyecoliztli itech teixcualiztli itloc in tlahcuiloani itech El Tiempo, ihuan ipan ce ihtoloni tecualancanamiquilizti ipan Veracruz. Itech inin tlayacatih ohtoquiliztli ompa Mexihco Ramon quimomacahuilia in tlayacatih tlaixmatiliztli in iuh tlahcuiloh. Inoc inin caahuitl quixmati in Sostenes Rocha, ca quinextilia in ichtacayotl itech in tlacaneciliztli mexihcatl, Sostenes yehuatl ce teixehuani ca quitzinquixtia  in maniliztli mexihcatl itech in cahuitl. Itech inin tlayacatih itech yeliztli ipan Mexihco, Valle-Inclan quiteonamiqui ineixcahuiliz in iuh tlahcuiloh, quipehualtiz in tlanohnotzaliztli ca zatepan mohuihhuipanaz ipan Femeninas. Tlazahcan quiza itech Mexihco inic quitzopa iitech yeliztli itech achi ce xihuitl. Itech in tlalli mexihcatl pano ompa Cuba in canon pano ce itech yeliztli itech ixachi chicomilhuitl, monactia itlah tonalli ipan in axcan tlaxitinilli Tlachiuhcan (azucaryotl) Santa Gertrudis, ipan in tecuexanoloyan itech Matanzas tlacallotilli ipan incal cemeh icniuhtin: cencalli Gonzalez de Mendoza, motlaaxcatiani ipampa inon quinihcuac itech tlanohnotztli tlachiuhcan. Ipan in xopantlah inic 1893 itech cah yancuican ipan España, in canon mocallotia ipan Pontevedra. Iixneciliz inacayo itech cah tlaelleltilli, quipiya ixtzontli ihuan quechpantzontli. Valle mocuepazquia ompa tlalli mexicatl ipan ce tlaoncayotia ohtlatoquiliztli inic 1921.
Itech nehualcuepaliztli ompa Caxtillan
Itech nehualcuepaliztli ompa Caxtillan, inic 1893, mocallotia ipan Pontevedra xomolli tlatzonantli ipampa yehhuatli ica cealiztli inic quicehcehuia iteyollohcohcoliz. Yelohua ipan inin tlalli in canon mocniuhtia itloc Jesus Muruais, amoxixmatqui ihuan temachtiani itech romatlahtolli ipan in nemachtilcalli itech altepetl, ipan iamoxpiyaloyan quixpouhtahcic in tlacempanahuia inic tlachihuanimeh europatlacah itech in cahuitl (Amoxpiyaloyan Muruais: tlahtlachiuhtli franciayotl ihuan inglaterrayotl itech amoxcuiloliztli ihuan ahciliztli itech mahcuilpoalxihuitl XIX). Yehhuatl Valle-Inclan ce tlazcaltilli tlahcuiloh quin quizqui itech America, inic quicemmati ce inexiliz in mocemmatini neci miecpa ipan in cafecalli Moderno itech Pontevedra ihuan quinextia itlahtolnemachiliz ayixpololoni ca zatepan quichihuazquia ihtoloni. Yelohua inoc inin cahuitl in ihcuac in tlahtollaliani italiatlacatl Gabriele D'Annunzio quiyehyecoa ce chicahuac huetziliztli ipan yehhhuatli ihuan itech yehhuatli quicui la fórmula del neahuilquixtilizotl europayotl. Valle-Inclán quixmati noihuan inoc inin cahuitl pontevedrayotl in Rene Ghil. Inoc iitech yeliz ipan Pontevedra, ca motilanazquia ixquichpa inic 1896 (inahuac yei xihxihuitl), quipantlaz in tlayacatih iamox, in itlacehcentlaliliztli in zanilli ica netlahtolpepechtiliztli teixelehuiani inic 1894 tlatenehualli Femeninas (chicuace zanilli teixelehuiani). Inin tlayacatih tlachiuhtli neci itech in tlahuillotl ica in itepalehuiliz in iicniuh in itahtzin Manuel Murguia. Valle-Inclan ye momati tlahcuiloh, ye quimati niman inin manian in neixcahuiliztli tlatoquilih itech ihuehhuetiliz.
Yeloa ipan inin cahuitl in ihcuac Valle-Inclán pehua inic quinemachilia in ixihmachtiloni inechihchihualiz: quechintli (inic ipeuhca ce poncho mexihcatl), tlacaxancailpiliztli, cuayohuililoni , tlahcocactli iztac, ihuan sobre todo, in huihhuilaxtic ihuan ayixpololoni iixtzon, in «iixtzon in tentzonichcatl» itech ca tlahtoa Ruben Dario ipan ce tlahtollaliztli itech huetztli in tlachihuani. Tepalehuia inic Pontevedra ipan in tlapantlaxoni Iztac ihuan Tliltic. Yelohua ipan inin cahuitl pontevedrayotl ipan in tlein ye neci ica itoca Ramon de Valle Inclan, iuh motenehua inohma ipan in itlaixpecholiz in tlayacatih iamox. Tlatzoptli inin cahuitl, izquiton itech monequi quichihuaz ipan tecuexanoloyan, mohuica ompa Madrid ipan in tlein yehhuatl yez in tlaoncayotia ohtoquiliztli ompa in tecuacan.
Tlaoncayotia cahuitl ipan Madrid: in netlanohnochililiztli
In xihuitl inic 1895 mocuepa inic mocallotia ipampa tlaoncayotia manian ipan Madrid, inin manian in iuh tlacepanyecoltiani itech Tenapaloliztli, ipan in Tlacepanyecoltihcan itech Teizcaltiliztli Tenapalolizotl ihuan Yehyectzin Tlamatiliztli, inic maco 2.000 peseta inic xihuitl. Ipan Joaquin Maria del Valle-Inclan Alsina, inin «tlapanahuiliztli» quicentoquilia macel ixquichca 1899 ihuan ahmo ciahui ipan quipantlazaz, yehica ahmo quimocuilia tlateocihuiliztli tlaixpializotl itlah itech quichihuaz. Ihciuhca yauh ompa ixachi nenohnotzaliztli madridyotl quitqui in huehhuetiliztli ahhuichuetzini itech in cahuitl, ipan in tlein quixmati miequintin tlacah ittitiloni itech in cahuitl, in iuh Gomez Carrillo], [[Pío ihuan Ricardo Baroja], [[Azorin, Jacinto Benavente, Gonzalez Blanco, Villaespesa, Mariano Miguel de Val, Alejandro Sawa, intzalan occequintin. Yauh ompa in miyac cafecalli madridyotl itech in cahuitl: in itech Fornos, in Suizayotl, In Icafecal in tlahtohcapiltzin, in Cafecalli itech Madrid, in icafecal In Mitzin Tliltic, in itlapan in Cafecalli Gijon, Lhardy ipan in Carrera de San Jeronimo, ihuan in Icafecal Yancuic in Tepetl, ipan in Icalaquia in Tonatiuh. Ica nenohnotzaliztli ixihmachtililoni ipan in «inemohualiz in La Cacharrería» itech Ateneo itech Madrid, ipan in Yolcaizcaltiloyan El Henar. Ipan in tlein ica itlahtol tentzitzipiltlahtoani, mochihua ihtoloni ipampa iontlamatiliz inic quihuihhuipanaz tetlanohnochiliztli, ipampa quixitiniz teyequihtoliztli, iyecahuiliz in tlaoaccaihiohuiliztli itech in imman inic quipaccaihiohuiz intetlahtolcotonaliz in nenacazquetzanimeh ihuan tetlanohnochilianimeh.
Tlahtolcaquiliztiloni
Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli Neneuhcāyōtl:Españoltecah
Otomih (nhe)
Tlahtolyolotl
Ken pano ika miyak etnónimo motekiwia ica momanextia inin mexkoaltepetl, inin tlahtolli otomí (caxtillantlahtoltica) kena kwalli tlahtolli kemman motekiwia. Otomih inin tlahtolli wallauh náhuatl tlen otomitl, tlahtolli tlen huahcapamexicah quiihtoznequi acquin tlen nehnemi ica mitinih, meuhcatzan miyac tlatehtemoanih Wigberto Jiménez Moreno quitlahtolcuepqueh Totominqui.
Masewaltlalli
Inin otomih naman itztoqueh ipan ce tlalxelolli ipan Mexihcotlalli, Hidalgo, Querétaro, Guanajuato, Michhuahcan, Tlaxcallan ihuan Veracruz. Nochin inin hueyi Altepetl mocahuah ipan iyollo tlen Mexcotlalli ihuan quipiyah nelmiyac miyac tlalli ipan toMexico.
Yoyomitl
Ipan cehce hueyi altepetl moyoyonquentiah cihuameh ihuan tlacameh quentzin mopatla quemman oncah totonicayotl:
Inin cotomitl, cihuameh tlen cihuameh tlen chantih ipan Estado de México, motlaquehtiah ica ce cueitl zo ce yoyontlailpilli tlen ichcatl zo tlen mantayoyomitl nelhuehueyac ipan coyahuac, quen ce nelcueitl, iztac, tzictic, coztic, tliltic, ica xoxocpaitl, achilcoztic ihuan nelcoztic; ihuan cotomitl tlen manta zo iztapopelina, mancaxcoton, ica xochitlahtzomalli.
Wahkapayotl
Inin amoxtli tlen huahcapayotl tlen altepemeh mesoamericanos tlen huahcapatl achopan ahcizqueh caxtilcameh amo miyac tlacameh quipanquixtihtoqueh ininnemiliz tlen inin macehualmeh otomi. Miyac xihuitl achpocan, ipan tlalli tlen campa itztoyan otomi ihuan ahcicoh caxtilcameh cueponqueh miyac altepetl quen Cuicuilco, Teotihuahcan ihuan Tula. No iuhqui, ipan Triple Alianza ihuan tlanahuitiyayah tlen aztecatlacameh "Imperio Mexica", Tlacopan quinmacac miyac tlamantli ipan Azcapotzalco, ica miyac macehualmeh otomi. Zan ininpampa, amo neci inin macehualmeh quen tlayecananih ipan huahcapayotl tlen moyocaxtia Ahuacactlalpan mesoamerica, melahua ipampa achi ohuihtih inin altepetl tlen itlahtotiyah Mexihco ipan inin cahuitl, amo neci tlen quichiuhqueh inin huahcapameh otomitlacameh ihuan tlen quichiuhqueh nopa cequin tlacameh tlen ininnecha ininchan. Zan ipan niman xihuitl moitta cequin tequitl tlen quichihuah ica Anahuactlalli ihuan tlen nochi quichiuhqui inin altepetl ica inintlalhui ihuan hueyi tlalnamiccayotl ipan Anahuactlalli, quipehualtihqueh Período Preclásico ihuan naman Conquista.
Inin macehualtomitecameh ipan cahuitl achtopan Caxtiltecameh
Ica itlamiyan mahtlactli ihuan nahui tzontli xihuitl achpan tlen tlahnamiquiliztli tlen caxtiltecameh, altepetl tlen tlahtoyayah otomangueana catca zancehco. Quemman peuhqueh moxeloah inin tlahtolli ihuan quen motlalxelohqueh peuhqui quen tlen quiihtohtoc inin urheimat, quihtoznequi, Valle de Tehuahcan (naman ipan Puebla) panoc teipan quemman monechicohqueh yei altepetl tlen tlatoquiliztli ipan Anahuactlalli mesoamericana, quen nopa cintli, etl ihuan chilli.
Inin mochiuhqui ica miyac tlahtolli achi cenca tlen oncah ipan atomnaguetlahtolmeh ipan inizanil tlen miyac iyollo tlahtolli tlen tlahtotlaltequilizcayotl. Teipan zan quen mochiuhqui tzinpeuhtlahtotlaltequilizcayotl, inin proto-otomangue quichamanaltih ome thatolli tlen quentzin mopatlatoc ihuan quipannextiah naman cequin tlahtolli ihuan quintocayotiah grupos oriental y occidental nantlahtolomomangue. Tlan ticcencuiliah inin tlahtolli, neci melahua inin oto-pames —tlatzquitoqueh tlen chamanca occidental— ahtictoh inin itech Cuenca de México inecha mahtlactzontli achtopan tlen maman cahuitl critianohyotl ihuan, amo cenca tlen quiihtoah cequin tlacatehtemoanih, amo yahtoqueh inca mictlampan zan quena ica cihuatlampan.
Conquista
Inin otomitlacameh calahqueh ipan huacapayotl Conquista de México ihcuac caxtilcatecameh ahcicoh ipan tlalpan campa mochantlaltoyah ca tlaxacaltecameh. Que moihtoh achopan, inin atomih ahcicoh tlalpan Puebla-Tlaxcala itech cahuitl Posclásico Temprano, quemman inintlalhui tlen ininaxca calaquihtyahya cequinoqueh nahuameh ipan occidente ihuan ica mictlampan tlen Mesoamerica.
Inin otomitlacameh quichiuhqueh ce cualli tequitl; zan amo cualli moihitztoc ipan Conquista de Mexihco. Teipan quintlanqueh inin tzoncotomeh tlen Cortés quemman panoc Noche Triste, inin otomitlacameh tlen altepetl Teocalhueyacan quiittatoh Cortés ce tonaltzin ithech Naucalpan. Ipan inin nechicolli, inin caxtilcameh quinmacaqueh tlacualli ihuan ce achitequitl ihuan yohualpanoliztli itech tlalpan Teocalhueyacan. Inin caxtilcameh quipaxolotoh ipan inin altepetl ihuan itztoyah nopayoh necha mahtlactli tonaltzin, campa tequitiyayah ica tzoncotomeh ihuan monechoyoyayah ica cualli quiyolitizqueh achi tequitl.
Payotl
right|thumb|250px|Payotl. In payotl, ce cihuaquemitl otlaquentilo ipan Mexico tlalli, Tlahco America huan America Huitztlampa, ce macehualtlaquentli tlen tapa itechpahuicpa cecec; tlamantli itech ce zotl, bordado ipan tentli, netlacuamilo ipampa tzacua elpantlan ipan cuaitl, tlaquentia mah tzotzomahtli nozo mamalli, pitzahuac tlamantli, otlachihualo ica ichcatl, seda nozo artisela.
Otomih (nhe)
Kawitl Colonial
Inin atomih mocatolicachiuhqueh ipan xihuitl teipan quemman panoc Conquista de Tenochtitlán. Ahchtopan tequitl tlen teopatiliztli quichiuhqueh totahtzitzin franciscanos, mochantlaltoyah ipan Mandenxhí (Xilotepec) ihuan Mäñhemí (Tollan), campa quichiuhqueh inintequiuh ipan xihuitl 1530 - 1541. Ipan 1548 cequin teopixqueh agustinos quicelihqui cequin teopan ma mochohuacan altepetl Atocpan ihuan Ixmiquilpan.
Payotl
Tlaquemitl ipampa tlameme coconetzin huan cuihuilia tlamantli canahpa tiyanquiztli. Otlachihualo ipan Tenantzinco in ompa Mexico tlahtohcayotl huan Santa María del Río ompa San Luis Potosí.
Shrey Mallick
thumb|Shrey Mallick Shrey Mallick (born 20 August) is an Indian activist, former student of Uttarakhand University.
Payotl
Huehcapatlahtoliztli
left|thumb|250px|Cihuatl ica payotl.
Shrey Mallick
Tlahtōlcaquiliztilōni
<REFERENCES/>
Payotl
Huehcapatlahtoliztli
Ipan America cemantoc tlalli, macehualcihuameh otlachihua payotl antes oahcico caxtiltecah ipan inon tlalli. Catca ce cihuatlaquemitl tlen yehuan otlantili ipampa cargar coconeh.
Occe necuazaloliztli
Neneuhcāyōtl:Cihuatlaquemitl
Chīlācatl
Chīlācatl, Capsicum (Caxtillāntlahtōlli: chile ahōnzo chile chilaca).
Mapachitli
220px|thumb|Mapachihtli
Chīlācatl
thumb|left|Chīlācatl.
Neneuhcāyōtl:Solanaceae
Mapachitli
In mapachihtli (Caxtillantlahtolli: Mapache), ce tecuani yolcatl itech mochi Ixachitlan, in yolcatl quipia icozcacuitlapil quemeh ce tlahcomiztli, iixhuan ica tliltic xayacatl quemeh ce mizton; no tomahuac itetl ihuan quipia hueyi nacaztli. Inon yolcatl tlacua mimichtin, quimichitin, piomeh nozo totoltetl.
Cumbia
200px|thumb|right|Cumbia
Mapachitli
Neneuhcāyōtl:Yolcah
Cumbia
In cumbia cā cē Colombia icuīcayōtl neneuhcāyōtl īhuān Panama icuīcayōtl neneuhcāyōtl.
Colombia cumbia
In Colombia son cā tlatzotzontli īpan Caribe ipampa tlayēcuīcaliztli.
In tlatzotzonaltin:
Neneuhcāyōtl:Colombia Neneuhcāyōtl:Panama
Chavela Vargas
Isabel Vargas (Tlanāuhti, 8, 1968, San Joaquín de las Flores, Costa Rica) ītōcā cē mēxihcatl cuīcani. Ītālcahuān Tlacetilīlli Tlahtohcāyōpan, noyuhqui icuicahuan ipan mixtecatlahtolli ihuan tzapotecatlahtoltica. Yehhuatl cuica ipan nāhuatlahtōlli quemeh Xiquiyehua in xochitl (Arriba del cielo), noyuhqui icuicahuan ipan mixetlahtolli ihuan tzapotecatlahtolli.
Tzonhuiliztli calāmpa
Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1919 Neneuhcāyōtl:Mēxihcah cuīcanimeh Neneuhcāyōtl:Cuīcanimeh nāhuatlahtōlcopa
Huipiltontli
250px|thumb|right|Huipiltonton ipan tlanamaca
Huipiltontli, ce tlaquentli.
Occe necuazaloliztli
Neneuhcāyōtl:Tlaquemitl
Herta Müller
Herta Müller (1953 - ) ītōca alemantecatl huēyi tlahcuilōni.
Chīlpoctli
Chīlpoctli, Capsicum (Caxtillāntlahtōlli: chile ahōnzo chile ahumado).
thumb|left|Chīlpoctli.
Neneuhcāyōtl:Solanaceae
Yepatl
Yepatl, se tepeyolkej. Yejuin yolkatl se mamifero, mamifero kijtosneki se yolkatl tlen koni chichiualatl. Itsontli yepatl itlapajli kapostik iuan istak. Yepamej chantij kampaj tepeyoj ipan tlali Canada, EEUU, niman Mexko. On yepamej tlakuaj sakatl, xiujtli, nakatl, totoltetl, niman yolkatsitsimej. Yepamej chantij ijtik ostotsitsintin. Yejuin yolkamej achijtsin xiuitl nemij. Yepatl iyejle melak sanoyej kokoyak (xkuajli). Iyejle kichijchiua on oksekimej yolkamej notlalouaj.
Okse tsakuijlotl
Neneuhcāyōtl:Chichiualyolkamej
Waleyah
Ne waleyah se kuatlakketl ni se kwawitl weyi moihtowa chalchokokwawitl (latin: Citrullus lanatus, isenyelis Myrtaceae) tlen Afrika tlalli, ixochiwah kipiah chipawak, inaka chichiltik tlapalilok.
Seyok tlanechikolistli
Neneuhcāyōtl:Kwatlakketl
Tlaquentli
right|thumb|250px|Cihuatl ica tlaquentli. In tlaquentli, ce cihuaquemitl. Netlaquamilo tlaelpantlan ipan cuaitl.
Occe necuazaloliztli
Neneuhcāyōtl:Cihuatlaquemitl
David Janer
David Janer (1973 - ) ōtlācat īpan Caxtillān, yehhuātl cē īxiptlayōllācatl.
Nō xiquitta
Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1973 Janer, David
Kajel
Kajel noso Tsopelxokotl, se tlakilyotl. On Kajelkojtli itlakilyomej itoka kajel, kajel itlapajli chilmoltik noso chilejki. Yejuin tlakilyotl kipiya se sabor tsopeltik iuan xokoktik, niman kipiya se kuajli ajuiyak. On kajel ouajlakej ne uejka ikisayan tonajli, ipan on tlali tlen aman itoka China. Ipan kixtianotlajtoli (noso español), kajel itoka Naranja. Tlajtojli "naranja" kijtosneki "kajel" niman ualeua itech tlajtojli sánscrito "narang" (नारंग). On kajelkojtli ipan kixtianotlajtoli itoka "naranjo", yejuin tlajtojli ualeua itech tlajtojli árabe "naranj" (نرنج). Kajelkojtli noneki tiempo tona niman miyek tonaltlauijli iuan atl. Tla onka seki seua noso tla uetsi seuktle, yejuin kojtin mikiskia pampa xkuelitta on sesekilistli.
Okse tsakuijlotl
Neneuhcāyōtl:Uelikkej
Erika Dobosiewicz
Pilcayotl
Tlatzohtzonani Erika Dobosiewicz, otlacat ipan Varsovia in ompa Polonia tlalli; itahtzin Dobosiewicz jazz cuicapixquetl huan inantzin Anita noihqui.
Yehuatl tlamachtia ica otlatzohtzoltia violin ipan Universidad de Música Fryderyk Chopin de Varsovia.
Occe necuazaloliztli
Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1967 Neneuhcāyōtl:Polontecah tlatzohtzonanimeh Neneuhcāyōtl:Mexihcah tlatzohtzonanimeh Neneuhcāyōtl:Altepemexihcah
Centro de Investigación y Desarrollo en Ciencias de la Salud
thumb|right|250px|[[Centro de Investigación y Desarrollo en Ciencias de la Salud.]] Inon Centro de Investigación y Desarrollo en Ciencias de la Salud (CIDICS) inon mokawa ihtek Universidad Autónoma de Nuevo León (UANL), sente kaltlamachtiloyan inon kampa kitemoliah nochi inon tlenon tlenon kipiah inon kokolmeh wan kenika mopahtiskeh, inon kikuitiah biomedicina wan biotecnología. Inin mokawa ipan inon tlanenekpachkalli ka chikuasen tlakpak kalli, inon kipia 15.500 m2 ihtek ion kaltlamachtiloyan inon kikuitiah campus de Ciencias de la Salud ompa ihtek inon UANL ompa Monterrey, Nuevo León, Mexihco.
Kenika ka yopanok
Inin okipewaltikeh kichichiwah ipan diciembre 2006, inon ex secretario general wan inon axkan tlayekanki ex Rector UANL, inon Doctor Jesús Ancer Rodríguez, iwan inon tleyekankeh ipan inin kalmekak. Inin opehkeh tekitih ipan 29 de septiembre 2009. Inon CIDICS omochihchi kenime inon kampa tlemach kichiwaskeh wan kichiwa inin tekitl kue kineki ma ompa mosentlalikan inon oksekin inon intewan tlatemowah temachtihkeh ompa UANL kampa inon tlen kita nochi inon tlen kokolmeh wan kenika mopahtiskeh.
Inon ekipotin de investigación ompa kateh inon temachtihkeh ipan inon Facultades de Medicina, Odontología, Ciencias Biológicas, Medicina Veterinaria y Zootecnia, Ciencias Químicas, Salud Pública y Nutrición, Psicología, Enfermería, Organización Deportiva, del Hospital Universitario, del Centro Universitario de Salud wan inon Servicios Médicos ipan inon Universidad.
Kanin tiknekih tasiskeh
Tlainvestigarowah ika siensia wan teknolojika inon kitemowah nochi inon tlenon itech moneki motas ika inin kokolmeh, inin kisepanelowah inon kikuitiah ciencia básica, inon clínica wan ika inon salud, wan kiyon kualli kasiskeh inon tlenon kinekih kinextiskeh noso kichiwaskeh científico, tlapatlas wan amo wehka mokahtas onkan ka noreste inin Mexiko.
Sepan tekitih tlanelokeh ekipostin inon akinomeh kinvestigarowah científica wan inon temachtiah postgrado inwan oksekin kaltemachtikeh ipan inon UANL, oksekin kalmekak, wan inon kaltekitilo ipan inin Mexiko wan oksekin tlalmeh.
Inon CIDICS kisepanelowa inon tomintlachiwah ipan inon biotecnología ika tomín tlachiwalli walwea ika inon tlaixmatilistli.
Kenima tlachihchitli
Inon Director: Dr. Carlos E. Medina De la Garza; Inon Coordinador administrativo: Ing. Felipe E. Garza García. Inon Coordinador académico: Dra. Dora Elia Cortés Hernández.
Inon oficina tlayekanki mokawah inimeh: Gestión del Conocimiento, Relaciones Públicas, Información e Imagen wan Oficina de Bioseguridad.
Inon CIDICS noihke kipiah ino comités de Bioética, Bioseguridad wan de Investigación Científica.
Tlenon tlapihpiah wan inon laboratoriotin
Inon CIDICS kipia sente Auditorio inon kampa onakih 200 tlakah wan siwameh wan salatin inon kampa mosentlaliah wan monohnotzah inon ika tepalewiskeh ompa kampa temachtiah wan sintifikotekitih (inon conferencias, simposios, talleres, wan oksekin).
Inon ekipootin ompa CIDICS tekawiliah ma tlakatikan okseki yankuik tlaixmatilistli, tlachiwalistli wan tekitilistli ika inon tlenon kimach kiste inon tecnología ka tetlakaitalistli wan ka kualli, noihke kinkapasitarowah oksekin kaltemachtiloyan inon kampa kinmachtihtikateh oksekin investigadortin akin kualli kikuiskeh inon kinkuitiah herramientas genómicas ika inon ekipotin kenime inon kinkuitiah Sequenciador FLX TITANIUM 454, Affymetrix, TaqMan, Open Array qPCR y IonTorrent inon mokuih inon ika inon secuenciación en masa de genoma completo.
Kampa kintokah inon kinkuitiah células madre wan inon kikuitiah terapia génica inon ika kitaskeh tla kualli kinkuiskeh ipan inon terapéuticas inon ika inon kinkuitiah regeneración ósea wan tla kualli ika kipahtiskeh inon cáncer.
Inon Epidemiología wan inon Salud Pública tekitih ipan 12 municipiotin wan iwan inon tekichikeh ipan inon estado de Nuevo León.
Noihke,kichiwah investigasiontin ika inon ayikualli kochih, ika inon kikuitiah psicooncología, estrés, adicciones wan inon dependencia psicológica.
Seyok tlanechikolistli
Neneuhcāyōtl:Weweyak tlahkwilolli
Mamalli
Ni mamalli
Tlaixkopinkayotl
Neneuhcāyōtl:Yoyomitl
Udo Landbauer
Udo Landbauer (1986 - ) ītōcā Tlāpcopatlahtohcāyōtēcatl cemitqui.
Neneuhcāyōtl:Tlāpcopatlahtohcāyōtēcah cemitqueh Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1986
Mapachi
Ne mapachi ni se tlapiyali. Yin tlapiyalmej kikuaj sakatl, nochtli uan nakatl.
Emilio Salgari
Tenemilizpoalli
Inic ce itlapantlazaliz in Salgari yehuatl catca in nalquizani tlanohnotzaliztli I selvaggi della Papuasia ca onez itech tetlamacaliztli ipan nepiquiliztli millancayotl La Valigia niman inic chicontetl metztli inic 1883. Noihuan inic 1883 peuh ipan nepiquiliztli veronancayotl La Nuova Arena in itetlapanotlaliz inic ce tlahtolpoaliztli, Tay-See, ca quittazquia zatepan in tlahuilli iuhqui tlacoyahualiztli tlaixnextiani ica in iamoxtoca La rosa del Dong-Giang. Ipan mahtlactetl metztli inin xihuitl peuh inic pantlazaloz In Malasia huehuehocelotl, inic ce iteixhualiz in itlahtolpoaliz tzintihqui in ixehxeliuhcayo in Sandokan, ca amoxchihualozquia zatepan ica in itoca In Mompracenco huehuehoocelomeh, ica cequih tlacuepaliztli. Inic ce itlahtolpoaliz ipan pantlazaloz tlatzintiliztli tlaixnextiani yehhuatl catca Itlazoh in Madhi, inic 1887.
In ipampa imahcehualtiliz in itlachiuh, quimahceuh ce necahcahualoyan iuhqui tlamachioanoni mopiloh ipan La nuova Arena, ca quipix ixquichca inic 1893. Quinihcuac omochiuhc ce tlahtoloni tlachihualiztli: tlayolihtlacolli ipampa oquinotzaloc ahachtli ipan ce tlahtolihcuilolli itechpa in tlahtolnextiani Giuseppe Biasolli, quimahmauhtih ica ce tecualancanamiquiliztli. Ic Biasolli itech monec hualceliloz ihuan Salgari panoc chicuacentetl metztli ipan temotzoloyan.
Inic 1889 monohmahmictih in itahtzin in Salgari, inic yehuatl inic ce itech ce tepouhtitlaz itlatoquililiz in nenohmahmictiliztli cenyelizotl ca quiaquitia yehhuatl in itech pohui in inohmah tlahcuiloh (inic 1911), in ipiltzin Romero (inic 1931), in occe ipiltzin Omar (inic 1963). Itech centetl metztli inic 1892 mocepanoh ipan nemanamictiliztli itloc in iteixeuhcauh in neixcuitilli Ida Peruzzi (in aquin quiteneuh mochipa nezaloliztica Aida, in iuhqui in iahpehualocauh in Verdi). Inin tlamanalhuiani xihuitl tlacat inic ce icihuaconeuh in nenepanoliztli, Fatima, in yehuatl quitocaqueh eyintin oquichtin, Nadir (inic 1894), Romero (inic 1898) ihuan Omar (inic 1900). Noihuan inic 1892 in tlahtoani quihcuani inemoaliz ompa Turin, in oncan tequipanoh ipal in amoxchihualoyan Speirani, neixcahuilli itech tlahtolpoaliztli telpochyotl.
Inic 1898, in amoxchihuani Donath quiyollapan in Salgari ipal ca mihcuaniayani ompa Genova, in ompa quitlani necniuhtiliztli itloc in yehuatl yezquia zatepan in quicempanahuia inic mahuiztic itlatenhuimolohcauh itlachiuh, Giuseppe "Pipein" Gamba. Inic 1900 mohualcuep Turinco. In itlayahualiuhcayo in inetlamachtil in cencalli omochiuhtiyelohuac cehceppa quipanahuia inic moyolmalacachoani, tel in itequiuh motzomocani in Salgari inic quipiaz ce tequiuhtiloni nenahuatilmaliztli motlamachtiani. Inic 1907 tzonquiz inenahuatiliz ica Donath ihuan panoc titequitiz ipal in amoxchihualoyan Bemporad, ipal in yehhuatl tlahcuilozquia, ixquichca imiquiliz inic 1911, ce tlacempoaliztli inic caxtolli onnahui tlahtolpoaliztli. Imahcehualtiliz itzalan in tlaixpohuanimeh telpochyotl motehtepetlalihtito, inic onahci cequi itlahtolpoaliz tlatlazaliztli inic 100.000 teixcuitianimeh. Yeceh itlachixeloliztli neyolixihmachilizotl ihuan iyollohpolihuiliz in inamic, ca itech monec callaliloz ipan in icuacocoxcacal in Collegno, inahuac Turin, quihuica itech in nenohmahmictiliztli. Zatepan ce neyehyecoliztli monencauhqui inic 1909, moquixtilih in yoliliztli inic quimotlapolia in xilantli ica ce tlateconi ipan itenemilizhuapanaliz niponyotl in seppuku, oc achi tlaixihmachtli iuhqui harakiri, inic 25 itech nauhtetl metztli, inic 1911. Quicauh tlahcuilolli eyi iamatlahcuilol, quinahnahuatih nenepanoliztica, in ipiltzihtzinhuan, in iamoxchiuhcahuan ihuan in iteyacancahuan inepiquiliz in Turin.
In amehhhuantin, ca oanmotlanehnectih ica nehuayo, inic antechhuehcahua in nehuatl ihuan in nocencal ipan ce tlacencuini tlahcoteopouhcayotl nozo oc quicempanahuia inic ahcualli, zan namechtlatlauhtia ca ipan netecuitlapiltiliztli ipampa in tzonehualiztli in onamechnextilih, itech anmoixcahuih in itlapatiotiliz in nomicatlatlahtlauhtiliz. Namechtlahpaloa inic nicpoztequi nihuiuh. Emilio Salgari.
Tlachiuhtli
Inic ihueyac in itlachiuhcauh machiztli iuhqui tlahcuilohqui, Salgari quihcuiloh, ipan itenemilizpouhcauh Felice Pozzo, nauhpoaltetl onnauhtetl tlahtolpoaliztli ihuan ce itlapohualiz in tlanohnotzaliztli tepiton ahchihualoni inic tlacentlaliz. In centiachcauh xeliuhcayotl yehhuatl itlahtolpoaliz in ohtlatocaliztli neixcuitilli ipan necahcahualiztli ixquihquizani, mahcihui ca quinemachilih no in netlailhuiliztlamatiliztli, ica in cecniquizqui tlahtolpoaliztli In tlamahuizolli inic 2000 (inic 1907). Ipan España micyac in tlahtolpoaliztli pantlazaloc itechpa Saturnino Calleja ihuan zatepan itechpa Gahe tlaxehxelolli ipan ontetl amoxchiuhtli, ica cuapantocaitl ahmo inamic in huehcahuitiani. Ic neixcuiltilli Le due tigri xeliuh ipan ome xeliuhcayotl, ca moteneuh In tequechmateloanimeh ihuan In omextin tenamiquinimeh.
Niman ic imiquiliz in Salgari moyoni in tlahtolpoaliztli iztlacatiliztica itech tlatlamilli, miyac ic ihcuiloloc itechpa inohmah ipiltzihtzinhuan, Omar ihuan Nadir.
Cequi in tlahtolpoaliz in Salgari netech monepanohticah, inic quitzintia tlacoyahuah tlatoquiliztli tlaquetzalizotl tlaixehualli ipampa in nenehuixqueh teixehuanimeh.
Itlatoquiliz in tlanamoyanimeh Malasia
In teyacatih iteixeuhcauh in inin itlatoquiliz in mahtlactetl oncentetl tlahtolpoaliztli, in oc cencah tlahcoyahuac itech Salgari, yehhuatl in tlanamoyani Sandokan, tlatenehualli iuhqui in ihuehuehocelouh in Malasia (Malasia yehhuatl in ihueitlal in tlauhcopahuitztlan asiayotl itech pohuini in mizcaliani ionohuayan in Malasia, Indonesia ihuan Filipinas). Sandokan yehhuatl ce itlahtocapil in Borneo tlatlacuililli in itlahtocayo itechpa in tepacholiztli britaniayotl... In britaniatlacah —ihuan macheh in tlatenehualli raja iztac itech Sarawak, ipan Borneo, James Booke, teixehuani ca mani neltiliztica— yehhuantin in teyacatihqueh iyaohuan in ahpehualoni, in aquin quipia ica in itepalihuiliz in occe teixehuanimeh, in iuh iicniuh teiccauhyotl, in portugaltlacatl Yañez, nozo Sambiglion.
Pallavollo
250px|thumb|volleyball
Emilio Salgari
Itlatoquiliz in tlanamoyanimeh Malasia
In teyacatih iteixeuhcauh cihuayotl in tlatoquiliztli yehhuatl itlazoh in sandokan, in inglaterratlacatl Lady Mariana Guillonk, tlatenehualli iuhqui In iepyolloh in Labuan, in itzonquizaliz  tlacohcototzani quimachotia in inemiliz tetoquilih in ahpehualoni. Quipanahuia inic tlaciuhcayotl ipan teyolnotzaliztli quimocuilia iicneuh Yañez in mocuepa ipan itlahtocapil namictli in Assam ipampa inemanamictiliz ica in mahrajani Surama.
Pallavollo
Pallavollo ahnōzo Cuauhpatōlli ītōcā cē mopatōlia ic ōme tlācah.
Tlahtoāni
Neneuhcāyōtl:
Chichilayohtli
In chichilayohtli ce xochicualli itech ayohxiuitl (latin: Citrullus lanatus), ce ixochicual Africa tlalli, quipia chichiltic nacatl ica tliltic xinachtli.
Emilio Salgari
Itlatoquiliz in tlanamoyanimeh Malasia
In itlatecpanaliz in itlapantlazaliz in cuapantocaitl ahmo nepanihui tlamanalhuiliztica ica in itlatecpanaliz in tlahtolnelhuayotl yehica in iteixehualiz tzonquizani In huehuehohoceloh in Mompracem (inic 1900) pantlazaloc niman inic In tlanamoyanimeh Malasia (inic 1896).
Chichilayohtli
Neneuhcāyōtl:Xochihcualli
Emilio Salgari
Itlatoquiliz in tlanamoyanimeh Malasia
In ome tzacuahuiani itlahtolpoaliz in tlatoquiliz mopantlaza zatepan in imiquiliz in tlachihuani.
Cuapantocaitl
Mani cequih tlanehneloliztli ihuan teixpololiztli itech quexquich icuapatoca in itlachiuh in Salgari ica españatlahtolli. Cequih amoxchihualoyan quitehtenehua in tlachiuhtli. Nozo quipanotla ipan ontetl amoxchiuhtli ce tlahtolpoaliztli, inic quitehtenehua no cehcentetl amoxchiuhtli. Ipan tetoquilih tlamachiyotiliztli titotlamacah in itlatlahtolcuepaliz tlamanalhuiani in cuapantocaitl ica italiatlahtolli, ihuan cequih tetlaixtlatililiztli itechcopa cuapantocaitl cuepaloni ica españatlahtolli.
1) In ihuehuehocelohuan in Mompracem ('Le tigri de Mompracem, inic 1900)
2) In iichtacayo in cuauhtlah tliltic (I misteri della jungla nera, inic 1895)
3) In tlanamoyanimeh Malasia (I pirati della Malesia, inic 1896)
4) In omextin huehuehoocelomeh (Le due tigri, inic 1904)
5) In itlahtocauh in hueyatl (Il re del mare, inic 1906)
Tlapantlazalli achtopa ica tetlamacaliztli, itzalan inic 1904 ihuan inic 1905.
Inin tlahtolpoaliztli quimocuilia ontetl xeliuhcayotl: Inic ce tlaxeliuhcayotl: In Malasia ipan tlemiahuatl (La Malesia in fiame); Inic ome tlaxeliuhcayotl: Ipiltzin in Suyodhana (Il figlio di Suyodhana).
6) Inic in itetlacencuiliz in ce tlacateuccan (Alla conquista di un impero, inic 1907)
7) In inetecuitlapiltiliz in Sandokan (Sandokan alla riscossa, inic 1907)
8) In oppa itetlacencuiliz in Mompracem (La riconquista del Mompracem, inic 1908)
In amoxchihualoyan Orbis, in Barcelona, ipan itlacehcentlaliliz "Emilio Salgari", quipanotlac ipan ontetl amoxchiuhtli: In oppa itetlacencuiliz in Mompracem ihuan Inic itetlahuelcuitiliz de Baraumi.
9) In iztlacatqui brahmán (Il bramino dell'Assam, inic 1911)
10) In ihuetziliz in ce tlacayeuccan (La caduta di un impero, inic 1911)
11) In inetecuitlapiltiliz in Yáñez (La rivincita di Yanez, 1913)
Itlatoquiliz in tlanamoyanimeh Antillas
Inin tlatoquiliztli itechcah tlatzintilli itechpa macuiltetl tlahtolpoaliztli. In tlachihualiztli mochihua ipan ihueyauh in Antillas ica in mahcuilpohualxihuitl inic XVII, iimman in ipehpetlaquiliz in tlanamoyacayotl. In teyacatih teixehuani yehhuatla in tlanamoyani Tliltic, Emilio di Roccanegra, iteco in Ventimiglia, ce tecpilli italiatlacatl ca oquicuic in tlanamoyacayotl in iuh iohhuih in netecuiltapiltiliztli ihuic in Valonatlacatl Wan Guld, tecuexanoani Maracaibo, ca oquimictiaya ce in iteiccahuan. Achtopa in tlanamoyani Tliltic teyaochihua intloc oc ontetl in iteiccahuan, in tlanamoyani Quiltic ihuan in tlanamoyani Chihchiltic, ca quechmecaniloqueh in innehuah itechpa imoteixnamictiani.
In tlanamoyani Tliltic, iuhqui mochihua huel miecpa ipan in itlahtolpohualiz in Salgari, itech moyolahcouc in icihuaconeuh in iyaouh, Honorata itech Wan Guld, in itloc nen ce nalquizani neyolahcocuiliztli. Itlachihual in inemanepanoliz yehhuatl catca Yolanda, teyacatih iteixeuhcauh in inic etetl tlahtolpohualiztli, itloc in  huehcauh itetechtlacahual in tlanamoyani, Morgan. Ipan in ontetl tlatzacuahuianimeh amoxchiuhtli quicui in tepatilloliztli ipan in teyacatih iteixehualiz in itlatoquiliz Enrico di Ventimiglia (Enrique itech Ventimiglia), in ipiltzin in tlanamoyani Chihchiltic.