cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Moteksomah II
Inok itlayekanalis piwi Exkan Tlahtoloyan itlalwi. Ininwanya itsonkotonwan, Weyi Tlahtoani Moteksomahtsin mosemmakak kitlalkwihkwis Xokonochko (Chiyapan) wan Teekwantepek, kenní kinsenkwik tsapotekah wan tlapanekatlakameh inintlalwi. Nowkiya, kinawatihki ayokmo tekitikan ne masewaltin pan tlahtohkatekpan, wakka kinxelohki ne pipiltin tlen masewaltin achiyok. Tlawel momattok ni tlahtoani itlatolol inintsalan nochin sasanilmeh ika analewanih tlen kalahtoyayah kampa masewaltlakameh inintlalwi.
Mariano Azuela
Azuela, Mariano Azuela, Mariano Azuela, Mariano
Lutz Weinzinger
Lutz Weinzinger (1943 - 2021) ītōcā Tlāpcopatlahtohcāyōtēcatl cemitqui.
Neneuhcāyōtl:Tlāpcopatlahtohcāyōtēcah cemitqueh
Moteksomah II
Mokoronarohki Weyi Tlahtoani sankemman Awitsotl mikki ok ipan se apachiowalistli tlen mochiwki pan xiwitl 1502, inin panok pampa Tenochtitlan tlawel tlaatitlan. Yahwa kixelohki iweyitlahtohkayo ika tlatilantli, kisenkawki altepemeh ika teeinankeh, pewki teetlalkwihkwilistli wan yaoyotl ika Tlahtoloyan Tlaxkallan wan Michwahkatlahtohkayotl, sanpampa tenochkah axkemman welkeh kintlalkwihkwih.
Iwkatsan onkak sekinok Weyi Tlahtoanih tlen Mexihko Tenochtitlan teipan Moteksomah, ipaniman inintlayekanalis elkeh nelkototsitsin pampa sanniman wetski Exkan Tlahtoloyan, ipan xiwitl 1521.
Seyok tlanechikolistli
Neneuhcāyōtl:Mexikah Neneuhcāyōtl:Weyi Tlahtoanih Neneuhcāyōtl:Tlayekananih tlen Mexko Neneuhcāyōtl:Masewaltlakameh tlen Mexko Neneuhcāyōtl:Moteksomah iteeixmatkakwaw Neneuhcāyōtl:Weweyak tlahkwilolli
Koatochij
In koatochij latintlajtoltika (Sylvilagus floridanus), ni se tlapiyali chokoxtik uan kuikuiltik itech isenyelis Leporidae. katli kipia tsonyok ipan pachontik ikuitlapaj uan ueyik inakas. Kenaj ya kipia miyak inichkayo kinkixtiliaj o kinximaj tlen sempa kinnamaka nopaj inichkayo uan nojkia nopa tlapiyalmej. Tla mitsita nimaya motlalojteua, ajmo mokaua tinechkauis.
Nojkia maseualmej kinpaktiaj inakayo kuatochij, yeka kinmiktiaj, ompaj Europa, ipan Iberia tlalmaitl kuatochijmej katkaj tekuatok tlen achtoxiuimej itech tlakauajkapayotl. Tekuajketl tlayiyalmej tlapeuaj uan kuaj kuatochimej, inikej ne koyochichimej, tsajpilomej uan koajtlimej.
Itlakualis
Ni se koajtitlantlapiyalmej kikua sakatl, yampatsa kikua toktli uan etl, tlen etl ixiuiyo kema noja selik. o katliueli xiuimej uan kijij atl pilkentsi.
Itlachiualis
Ne tlakatl kichiua koatochijnakatl, kikua kualtika koatochijnakamej.
Tepostototl
Tepostototl patlani kinuika maseualmej uajkapa tlen kinuika yoksejko tlen tlaitatij.
Neneuhcāyōtl:Ojtilistli
Franz Dinghofer
Franz Dinghofer (1873 - 1956) ītōcā Tlāpcopatlahtohcāyōtēcatl cemitqui.
Neneuhcāyōtl:Tlāpcopatlahtohcāyōtēcah cemitqueh
Ferdinand Falkensammer
Ferdinand Falkensammer (1878 - 1953) ītōcā Tlāpcopatlahtohcāyōtēcatl cemitqui.
Neneuhcāyōtl:Tlāpcopatlahtohcāyōtēcah cemitqueh
Popoaltzin
Popoaltzin ocatca in tetzacutica Tlahtohcāyōtl Xālīxco tlahtoāni.
Tlahtōlcaquiliztilōni
Neneuhcāyōtl:Ōmicqueh xiuhpan 1532
Martín Luis Guzmán
Martín Luis Guzmán ītōcā cē Mēxihco tlahcuiloh auh cemitqui.
Guzmán, Martín Luis Guzmán, Martín Luis Guzmán, Martín Luis Neneuhcāyōtl:Altepemexihcah Neneuhcāyōtl:Chihuahuatecah Neneuhcāyōtl:Mexihcah cemitqueh
Tlalxiquipilli
thumb|[[Tlalxiquipilli (Cantharis)]] Tlalxiquipilli (caxtillāntlahtolli: cantárida).
Neneuhcāyōtl:Chinahtin
Mexko (nhw)
Mexko, Mexkotlali so Mexiko Sentik Wexteyowalko (kastiyatlajtol; México o Estados Unidos Mexicanos); se tlali ipan Amerika weyi wexteyowalko. Inin kampa itstokej mexikatlakamej, kampa onkaj tlateyowali wan nepanteyowali, tlen kinyekanas akin nopaya itstokej.
Juan Rulfo
IneltocahJuan Nepomuceno Carlos Pérez Rulfo Vizcaíno, ihuan motocaxmati zan quen Juan Rulfo oyec ce tlahcuiloh otlacat Mexihco. Oquihcuiloh in amaxtli "Pedro Paramo", cenca tenyoh.
Mexko (nhw)
Tololi
Achtiwi itsinketl oajsiko 13,000 xiuitla.
Tlalixnepankayotl
Mexkotlali inin wexteyowali katli kipia km2 ipan Amerika weyi wexteyowali, Mexko kaj Amerika Ajkopa, nepantla ika Setik Wextetowalko so Estados Unido onkaj uajkapa, ika tlatsintla ika Pacífico weyiatl wan ome wexteyowali, Guatemala wan Belice tlali.
Juan Rulfo
Inin tlahcuiloani tlacatqui ipan ce altepetl Zayollan, Xalixco. Itech Tzapotlan el Grande, tlen naman motocayotia Ciudad Guzmán.
Zan ome amoxtli tlen tlahuel cualli mopohua "Pedro Páramo" ihuan "El Llano en Llamas". Ce achi tlahtolli tlen "Pedro Páramo" nican:
Niahcico Comala ipampa mechilhuihqueh nican itztoya notatah, ce quetl Pedro Páramo, Nonan nechilhuihqui. Ihuan na niyolmelauhqui a nihuallaz zan quemman ya miquiz. "Vine a Comala porque me dijeron que acá vivía mi padre, un tal Pedro Páramo. Mi madre me lo dijo. Y yo le prometí que vendría a verlo en cuanto ella muriera."
Rulfo, Juan Rulfo, Juan Rulfo, Juan
Tlahtohcayotl Durango
Tlahtohcayotl Durango ( Estado de Durango). In tlahtohcayotl in ompa Mexihco. Victoria de Durango itecuacan in Tlahtohcayotl Durango.
Tlalticpacmatiliztli
Inin tlahtocayotl cah ancayotl cuaxochtia mictlampa ica Yucatan tlahtocayotl, canahpa in huitztlampa ica Cuauahtemallan, in tonatih iquizayampa ica Tabasco ihuan in tonatih icalaquitlampa ica Tlacatlahtocayotl Quintana Roo.
Yoliztli
No xiquitta tlahtocayotl Durango quipiya chichinimeh yolcameh in tlecuahutli, canauhtli, centzontlahtoleh, huexolotl, techalotl, cuetlachtli, ayotochtli, tepocolcoatl, miztli, tochtli, tlacuachin, tlahcomiztli huan epatl.
Teyacanaliztli
Durango quipiya caltetlahtlaniliztli motech teyacanaliztli ipan itecuacan in Victoria de Durango altepetl, tlahtocac tequitini in cihuatlacatzin Evelyn Salgado Pineda in tetlanahuatiani.
Chanehmatiliztli
Ce tlacaliztli itechcopa 3,540,684 chanehqueh (Censo INEGI xihuitl 2020), ica 1,4% ipan altepecalpolli, inic ce densidad 16,54 hab/km². Inin nochintin chanehqueh, 5.952 cihuameh ca (76,33%) huan 6.440 tlacameh cah (51,97%). Ce 23,67% (2.933 chaneh.) In tlacamilqueh, 76,33% (9.459 chaneh.) in altepetlacameh ipan mochi altepeticpac 1.576.259 chanehqueh.
Metro Politécnico
undefined Politécnico ītōca cē estación īpan Āltepētl Mēxihco Metro Pāntli 1.
Mexko (nhw)
Tlanawatijkayotl
Mexko tlali xexeloli nopa 32 tlaltokajyomej.
Tlahtohcayotl Durango
Temachtiliztli
In tlahtohcayotl Durango nican quipiya ipan temachtiliztli coconeh xochitlah, inic ce tlamachtiliyan, inic ome tlamachtiloyan, bachillerato, tepochcaltlamachtiloyan huan Hueyi tepochcalli, noihqui in Escuela Secundaria, noyuhqui quipiya in conemeh; pipilton huan cihuapiltin temachtiah ica 93,08 % chanehqueh.
Tlahtohcayotl Durango quipiya ipan ahcopa tlamachtiloyan, canahpa hueyi tepochcalli tlen itocah Universidad Juárez de Durango, Universidad Politécnica de Durango, Instituto Tecnológico de Durango, Universidad Tecnológica de Durango, Universidad Pedagógica Nacional, Unidad Durango huan Instituto Tecnológico de Estudios Superiores de Monterrey Tec Milenium, ce pani tlamachtiloyan itech Durango altepeticpac.
Metro Politécnico
Politécnico
Bob Hoskins
thumbnail|Hoskins, [[2007]] Robert William "Bob" Hoskins, Jr. ce tlacetilillahtohcayotecatl.
Mexko (nhw)
Sekin tlatilantli
Neneuhcāyōtl:Mexko (nhw)
Ra (teōtl)
Ra ītōca cē teōtl ipan Egipto.
Árbol de la vida
'Árbol de la Vida (mixtecatlahtōlli: Yutu Tata, inglatlahtōlli: Tree of the Life, nāhuatlahtōlli: Yōlizcuahuitl) ītōcā cē yahualtzintli tōnameyocaquizcopīnalōni mēxihcatl cuīcani Lila Downs kīsa īxpan tēchiankali ipan Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān, Mēxihco ipan Tlamācuīlti īhuan 2000 pīxkalōa Paul Cohen. Yutu Tata nō iuhqui īcuīcahuan īca mixtēcatlahtōlli īhuōn tzapotēcatlahtōltica.
Vicente Guerrero
Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1753 Neneuhcāyōtl:Guerrerotecah Neneuhcāyōtl:Mexihcah tlahtohcatlahtoanimeh Neneuhcāyōtl:Mexihcah cemitqueh
Árbol de la vida
Tzonhuiliztli calāmpa
Neneuhcāyōtl:2000 tōnameyocaquizcopīnalōni Neneuhcāyōtl:Lila Downs tōnameyocaquizcopīnalōni
Ra (teōtl)
Nō xiquitta
Neneuhcāyōtl:Huēhuehegiptoyōtl
Bob Hoskins
Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1942
Karl Hermann Wolf
Matthias Strolz (1862 - 1941) ītōcā Tlāpcopatlahtohcāyōtēcatl cemitqui.
Neneuhcāyōtl:Tlāpcopatlahtohcāyōtēcah cemitqueh
Tlahtohcayotl Durango
Momotlaliztli
In momotlaliztli ipan Durango ca ipampa neicxitapayolhuiliztli, chiquiuhtapayolhuiliztli, omalacapainaliztli, tenis, mapatoltiliztli, ihuan momotlacayotl itech tepozcuaitl. Nican ca ce autódromo, in Fórmula 1 huan quiquiuhpatoltiliztli.
Durango quipiya tlamahuichihuanih ipan momotlaliztli quemeh: xopatiliztli, padel, mapatoltiliztli, hockey patines, amapatoltiliztli, acalpamitl, taekwondo, tenis, atletismo, triatlón, aquizaliztli, neneloaliztli, golf, motociclismo, rally, ciclismo, ocachi axcan.
Occe necuazaloliztli
Neneuhcāyōtl:Durango (nhn)
Tliliwik
Tliliwik se tlapalli.
Tlaixkopinalli
Neneuhcāyōtl:Tlapaltin
Wilhelm Ellenbogen
Wilhelm Ellenbogen (1863 - 1951) ītōcā Tlāpcopatlahtohcāyōtēcatl cemitqui.
Octavio Paz
Octavio Paz ce hueyi amoxtlahcuiloh otlacat ipan Mexico.
Paz, Octavio Paz, Octavio Neneuhcāyōtl:Tlacameh Neneuhcāyōtl:Mexihcah amoxtlahcuilohqueh Neneuhcāyōtl:Altepemexihcah
Wilhelm Ellenbogen
Neneuhcāyōtl:Tlāpcopatlahtohcāyōtēcah cemitqueh
Masatl (nch)
Ichan
Masamej ne se kuatitlantlapiyali itstok ipan koajchantli ajkopa koajmej, ichan ipan tepolkoajuitl, sakatl uan kilitlali. Tlapiyalmej keneki iteksisuaj ipan tapayoli.
Metro Aragón
undefined Aragón ītōca cē estación īpan Āltepētl Mēxihco Metro Pāntli 1.
Aragón
Achto kaltsajkayotl
Neneuhcāyōtl:Nauatlajtoli (nch)
Altepetl Tunez
Altepetl Tunez ce altepetl ompa Tunez.
Occe necuazaloliztli
Neneuhcāyōtl:Tecuacan ipampa tlacatiyan
Xillantli
thumb|Xillāntli. Tlalxiquipilli (caxtillāntlahtolli: abdomen).
Neneuhcāyōtl:Nacayotl
Johann Haßlwanter
Johann Haßlwanter (1805 - 1869) ītōcā Tlāpcopatlahtohcāyōtēcatl cemitqui.
Neneuhcāyōtl:Tlāpcopatlahtohcāyōtēcah cemitqueh
Gabriel von Jessernig
Gabriel von Jessernig (1818 - 1887) ītōcā Tlāpcopatlahtohcāyōtēcatl cemitqui.
Neneuhcāyōtl:Tlāpcopatlahtohcāyōtēcah cemitqueh
Metro Eduardo Molina
undefined Eduardo Molina ītōca cē estación īpan Āltepētl Mēxihco Metro Pāntli 5.
Eduardo Molina
Zolcoatl
thumb|300px|Zolcoatl.
In zolcoatl ce coatl (Agkistrodon bilineatus), caxtilantlahtolcuepa Cantil.
Charles Dickens
Dickens, Charles Dickens, Charles
Pichicoatl
In pichicoatl ce yolcatl (Thamnophis rufipunctatus).
Mayuro
250px|thumb|Mayuro. Mayuro in ītēcuacān Marshall, in tlapanahuia inic huēyi āltepētl īpan Marshall.
Neneuhcāyōtl:Tecuacan ipampa tlacatiyan Neneuhcāyōtl:Altepetl ipa Marshall
Kolotl
Ni se koatitlantlapiyali itstok ipan mila. Kema tona pankisa pampa motlatia tlasolijtik tlen xiuitl uajtok uan kema kimelauas tikolinis tlasoli uan paya itstok ueli mitschajkos uan nelia tenkokok. Nokia kema uesti atl monechkauia o kalaki ipan se kali, uan tla inka kimiktisej ueli techajkos.
Itstokej ome tlamantli kolomej: seki yayauikej nopa tla mitschajkos san tijmatis kuajkualo; uan itstokej chichiltikej ya nopa tla mitschajkos mitstlapololtis, pampa ya nopa mas tenkokokej.
Nelkamanali
Neneuhcāyōtl:Okuilmej
Mbabane
Āltepētl Mbabane in ōmpa Suazitlālpan.
Metro Valle Gómez
undefined Valle Gómez ītōca cē estación īpan Āltepētl Mēxihco Metro Pāntli 5.
Tlacotl
thumb|225px|Tlacōtl
Mogadixu
Āltepētl Mogadixu in ōmpa Somalia.
Tlacotl
Tlacōtl quihtōznequi ic caxtillāntlahtōlli mimbre nozo jarilla.
Mogadixu
Neneuhcāyōtl:Āltepētl īpan Somalia
Tlacotl
Neneuhcāyōtl:Gramineae
Alfred Walheim
Alfred Walheim (1874 - 1945) ītōcā Tlāpcopatlahtohcāyōtēcatl cemitqui.
Neneuhcāyōtl:Tlāpcopatlahtohcāyōtēcah cemitqueh
Yangon
Neneuhcāyōtl:Tecuacan ipampa tlacatiyan
Ce
Ce, inic ce tlapohualli ipan tlapohualiztli. Itoca ce tlapohualli auh moihcuiloa "1".
No xiquitta
Neneuhcāyōtl:Tlapohualli
Meetstli
thumb|Meetstli
Ne meetstli se kuechtik sitlaltlali nechka ne tlaltikpak, ka ne sistema solar.
Toueyitatamej kinelneltoyaj ne metstli kipiyaya se kuatochi pan ijtiko. Nojkia tlejtouaj kema itstok temijtok ne metstli, nochi suapilmej kipiaj motsitlatsinisej, kinon kichiuasej kuali tlaxkali ipan imax. Nojkia tlejtouaj nejnelia kuali kitlatsontekisej ojtlatl kema eltok tlajko metstlis; kinon ne ojtlatl amo kualos uan kena kuali kikalchiuasej.
Sekinok ueyikaltemitl
Neneuhcāyōtl:Semanauamatilistli
Cuahuilli
thumb|200px|Cuahuilli.
Cuahuilli kanin tlahtic Cuahuitl.
Neneuhcāyōtl:Cuauhtontli
Kinxasa
Āltepētl Kinxasa in ōmpa Tlācatlahtohcāyōtl Tlācatēpacholiztli in Congo.
Neneuhcāyōtl:Altepetl ipan Africa
Axolocoatl
In Āxōlōcōātl quichīhuah in tlālli yōlcatl cenyeliztli Bipes, in tlatēctli in Siluriformes netecpāncātlāliliztli, in mani īpan ixtlahuacac in Mictlāmpa Ixachitlān.
Toquiliztequitl
Neneuhcāyōtl:Tehuilananimeh
Xochimiztli
thumb|300px|Xōchimiztli. Xōchimiztli (caxtillāntlahtōlli: margay huan tigrillo).
Arthur Lemisch
Arthur Lemisch (1865 - 1953) ītōcā Tlāpcopatlahtohcāyōtēcatl cemitqui.
Yayauik
Yayauik se tlilotik tlapali, polijki tlauili uan tlapaloa yapaltik tlauel miyak, ajmo ita axtlano ixkopinali.
Sekinok ueyikaltemitl
Neneuhcāyōtl:Tlapali
Metro Misterios
undefined Misterios ītōca cē estación īpan Āltepētl Mēxihco Metro Pāntli 5.
Misterios
Leopold von Steiner
Leopold von Steiner (1857 - 1927) ītōcā Tlāpcopatlahtohcāyōtēcatl cemitqui.
La línea
La Línea (inglatlahtōlli: Border) ītōcā cē yahualtzintli tōnameyocaquizcopīnalōni mēxihcatl cuīcani Lila Downs kīsa īxpan tēchiankali ipan Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān, Mēxihco ipan Tlachicuēiti īhuan 2001 pīxkalōa Paul Cohen, Aneiro Taño ī Lila Downs. Yutu Tata nō iuhqui īcuīcahuan īca inglatlahtōlli, mayatlahtōlli īhuōn tzapotēcatlahtōltica.
Leopold von Steiner
Neneuhcāyōtl:Tlāpcopatlahtohcāyōtēcah cemitqueh
Johann Steinböck
Johann Steinböck (1894 - 1962) ītōcā Tlāpcopatlahtohcāyōtēcatl cemitqui.
Neneuhcāyōtl:Tlāpcopatlahtohcāyōtēcah cemitqueh
Texihuitl
thumb|200px|Cepayahuitl īpan [[Colorado, Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl.]]
Texihuitl ( Granizo).
Tlachīhualiztli
Ātl tlein moatilia 0 °C, inōn tlamantli cuepa quemeh in quiyahuitl nozo acecetl. In cepayahuitl tepitzin ātehuilotl.
Neneuhcāyōtl:Tlalticpacmatiliztli
Siegfried Ludwig
Siegfried Ludwig (1946 - ) ītōcā Tlāpcopatlahtohcāyōtēcatl cemitqui.
Neneuhcāyōtl:Tlāpcopatlahtohcāyōtēcah cemitqueh
Tezozomoc
Tezozōmoc ītōcā ce tepanecatl tlahtoani īpan Āzcapōtzalco. Neneuhcāyōtl:Ōmicqueh xiuhpan 1426
Cuauhnacaztli
Cuauhnacaztli (Enterolobium cyclocarpum).
Neneuhcāyōtl:Malvaceae
Andreas Maurer (cemitqui)
Andreas Maurer (1919 - 2010) ītōcā Tlāpcopatlahtohcāyōtēcatl cemitqui.
Neneuhcāyōtl:Tlāpcopatlahtohcāyōtēcah cemitqueh
Auakatl
Ne auakatl se kuatlajtli ni se koauitl ueyi moijtoa auakakoauitl (latintlajtoli Persea americana). Auakaisuatl motekiuia ken pajtli kuali uan tlakuajlistli.
Nelkamanali
Neneuhcāyōtl:Kuatlajtli
Matsajtli
Ne matsajtli (latintlajtoli Ananas comosus), noijki matsojtli ompa nauatlajtoli tlen Atlapechko, se kuatlajtli achintok ipan toktli tlen ne pixkayotl. Matlajtli motekiuia ken tlakuali kipia ayoj pampa chikaua kuajkualoli uan popojkayotl. Kuatlajtli tlen kostik tlapalilok aijtik uan ipan kuatlajixpan kafentik ika pipintik petlayotl. Ne xochitl chichiltik, ixiui xoxouik ken mexkali.
Tokayotl
Inin kuatlajtli itoka matsajtli. Ipan kaxtilantlajtol, ne matsajtli itoka piña nos ananá.
Tokilistli
In matsajtli noneki kauitl tona niman miyak tonaltlauili iuan atl, tlakamej poyouaj nochi tekiti ipan miltepeuajkan. Intlaj onka seki seua noso tlaj uetsi xiuitl.
Sekinok ueyikaltemitl
Neneuhcāyōtl:Ueyak tlajkuiloli Neneuhcāyōtl:Kuatlajtli
Tepotzohcuacuahueh
In tepotzohcuacuahueh ahnozo cebu ce yolqui quenin oacicoh ipan Asia, in ompa India.
Neneuhcāyōtl:Cuacuahuehqueh
Wilhelm von Kaan
Wilhelm Edler von Kaan (1865 - 1945) ītōcā Tlāpcopatlahtohcāyōtēcatl cemitqui.
Neneuhcāyōtl:Tlāpcopatlahtohcāyōtēcah cemitqueh
Cacalomichin
Cacalōmichin (Delphinidae).
Neneuhcāyōtl:Michtin
Benguela
Altepetl Benguela in ompa Angola tlalli.
Occe necuazaloliztli
Neneuhcāyōtl:Altepetl ipan Angola
Cuetzpalmichin
Toquiliztequitl
Neneuhcāyōtl:Michtin
Cochomichin
Cochomichin (Scarus coelestinus).
Neneuhcāyōtl:Michtin
Kuapelechxochitl
Ne cuapelechxochitl, (latintlahtolli; Celosia argentea var. cristata). Oncac miyac xochimeh huan xihuitl. Naman nican nimechnextiliz ce tlamantli xochitl tlen motequiuia ipan Mihcailhuitl. Inca inin xochitl tlachihchihuah miyac macehualmeh ihuan coyomeh ipan nochi hueyitlalimeh. Cequin ica caxtillantlahtol quitozneco Mano de León nozo Flor de Gallo. Miyac tlacameh zan miltequitih quittah inin xochitl huan occequi tlacameh no quitocah xochitl huan toctli. Inin xochitl motoca ipan yunio metztli ipan 24 tonatiuh. Tlantic tocaz teipan huanquinon queman motequihuiz amo cualli eltoz ixochiyo monequia ipan inin tonatiuhtic tocaz.
Josef Pühringer
Neneuhcāyōtl:Tlāpcopatlahtohcāyōtēcah cemitqueh
Adolf Rhomberg
Neneuhcāyōtl:Tlāpcopatlahtohcāyōtēcah cemitqueh
Waltraud Klasnic
Waltraud Klasnic (1945 - ) ītōcā Tlāpcopatlahtohcāyōtēcatl cemitqui.
Neneuhcāyōtl:Tlāpcopatlahtohcāyōtēcah cemitqueh
Chichimichin
Chichimichin (Delphinidae).
Nowkiya xikitta
Neneuhcāyōtl:Michimeh
Hueyatezcatl
thumb|Huēyātezcatl ([[Canada)]]
Hueyatezcatl, (caxtillantlahtolli: Grandes Lagos).
Tayatzin
Tayatzin ītōcā ce tlahtoāni īpan Āzcapōtzalco. Pampa in icnēliānicayotl īca in Mēxihcah tlahtoāni, Chīmalpopoca, īicniuh Māxtla, ōquitzauc Tayatzin, ompa ōmic. Neneuhcāyōtl:Ōmicqueh xiuhpan 1427
Franz Schausberger
Franz Schausberger (1950 - ) ītōcā Tlāpcopatlahtohcāyōtēcatl cemitqui.
Neneuhcāyōtl:Tlāpcopatlahtohcāyōtēcah cemitqueh
Mixtepetl
Tepētl Mixtlī ahnōzo Mixtepētl (caxtillāntlahtōlli: Cerro Nube, tzapotēcatlahtōlli: Quie Yelaag). In tletepētl ahciqui tlahtocāyōmeh Miyahuatlān ī Yauhtepēc īhuān Huāxyacac.
Nō xiquitta
Neneuhcāyōtl:Tepetl ipan Mexihco
Medford, Oregon
Nō xiquitta
Neneuhcāyōtl:Āltepētl īpan Oregon
Chajchokotl
Ne chajchokotl se kuatlajtli ni se koauitl ueyi moijtoa chajchokokoauitl (latintlajtoli Psidium, isenyelis Myrtaceae) itech kiayauitlali, ixochiuaj kipiaj chipauak makuilisuatl ika 5 kanaj 15 centímetros ueyitok, ikuatlaj kikua. Chajchokotl motekiuia ken pajtli kuali pampa chikaua kuajkualoli tlen ijti uan mapitstli.
Chajchokomej tolintik ika ixik, kipia 3 a 10 cm ueyitok. Kipia se pitsauak petlayotl, itlapal xoxouik uan kostik kenaya iksitok, iyoltik achichiltik, chichiltik nos kostik, kipia miak chakchokoxinachtli ika inaka tsopelik uan chipauak iajuiyalis. Senka uelik ipan vitaminas A, B, C, E, D12 kema kipia kuali tlakuali, ne nakatl xokoyok uan kensi axkuali tlakualistli.
Tokilistli
Maseualmej poyouaj nochi tekiti ipan mili, sekij kipiaj chajchokomilaj tlayi ipan tepemej, tlen kipixka kitekiuiya para tlakualtose uan se achi monemajkiya kiuika ipan ne tianguis tlen tokilistli, uan ikino motlakouiteuaj tlen kintekiuisej ne ueyi producción. In ueyitlalimej tlen kipixka chajchokokoauitl ompa India, Pakistán, Tailandia, Kolombia, Indonesia, China, Vietnam, Sri Lanka, Filipinas, Camboya, Bangladesh, ipan Asia tlali; Mexko, Guatemala, Costa Rica, Honduras, Nicaragua, Perú, Ecuador, Bolivia, Venezuela, Cuba uan Brasil ipan Amerika tlali tlen 2018 xiuitl.
Maxtlah
Maxtla ītoca ce tlahtoani ipan Azcapotzalco huan Coyohuahcan. Neneuhcāyōtl:Ōmicqueh xiuhpan 1428
Chajchokotl
Tlakualistli
Ne chajchokotl molontok noijki chiualo ipampa tsopelik itlakialis kitoaj ate, atoli, nektli, ayotl uan xokoatl. Noijki kichiua se chilmoli ika chajchokotl tlauel kokok.
Ulrich Ilg
Ulrich Ilg (1905 - 1986) ītōcā Tlāpcopatlahtohcāyōtēcatl cemitqui.
Chajchokotl
Pajtli
Chalchokotl motekiuia ken pajtli kuali pampa chikaua kuajkualoli tlen ijti uan mapitstli. Kipia vitaminas A, B, C, E, D12 kema kipia kuali tlakuali.
Sekinok ueyikaltemitl
Neneuhcāyōtl:Achi ueyak tlajkuiloli Neneuhcāyōtl:Kuatlajtli
Cuextecapan nahuatlahtolli
Cuextēcapan nāhuatlahtōlli (Cuextēcapan nāhuatlahtōlli: nauatlajtoli) cē nāhuatlahtōlli cah.
Tlahtōlli
Neneuhcāyōtl: Nahuatlahtolli
Ocelotepec
Ocelotepec (caxtillāntlahtōlli: Monte Albán, tzapotēcatlahtōlli: Danni Báa, mixtēcatlahtōlli: Yukukúi) ītōcā cē huehcāuh āltepētl āxcān in Huāxyacac, Mēxico. In Ocelotepec īāltepētzintiliz ōcatca īpan in 1500 A.C. iuh āltepēmāitl.
No xiquitta
Neneuhcāyōtl:Huehuehcauh altepetl ipan Mexihco Neneuhcāyōtl:Huaxyacac
Chilaquilli
225px|miniaturadeimagen|derecha|Xoxoctic chilaquilli In Chīlaquīlli (caxtillāntlahtōliztli chilaquiles) tlacualli Mēxihco, mochīhua īca tlaxcaltotopochtli in maquiliah totōncāchīlmōlco; nō hueliti caquia caxtilnacatl, cuācuauhnacatl, tlatetzāuhtli chichihualāyōtl, īchiyāhuacā in chichihualāyōtl, xōnacatl īhuan etl.
Neneuhcāyōtl:Tlacualli
Alaxox
Miyak masewalmeh kitosneki xokotl wan alaxox, kitokah ipan inin millah so san inin tlanempan kampa ininchan. Sekin tlakameh kitokah san kahkampawelli nopa motlatokiah inin yehyektsin kwatlakketl. Naman ipan nochi tlaskistli kinamakah inin tlakwalistli ialaxox.
Yollotlahtolli
Inin kwatlakketl itoka alaxox. Ipan kastiahtlahtol, ne alaxox itoka naranja. Tlahtolli "naranja" kihtosneki "alaxox" niman walewa itech árabetlahtolli "naranj" (نرنج) wan itech sánscritotlahtolli "narang" (नारंग).
Tolikistli
Naman alaxoxkwawitl moneki kwawitl tona niman miyak tonaltlawilli wan atl, tlakameh poyowah nochi tekiti pan miltepewahkan. Intlah onkah seki sewa so tlah wetsi alaxox.
Benito Juárez (nhn)
Benito Juárez nozo Benito Pablo Juárez García (Guelatao 1806 - Altepetl Mexico 1872) ce Mexico tlahtohcatlahtoani ihuicpa 1867 oc 1872 xihuitl. Yehuatl motenehua "Benemérito de las Améicas".
Achto xihuitl
Inin piltlacatzin otlacat ipan ce altepetl tlen itocah Guelatao ompa tlahtohcayotl Huaxyacac. Eliaya ce macehualtzin tlen tlahtoaya tzapotecacamanalli, ihuan teipan yah peuhqui momachtia ipan Huaxyacac tlahtocayotl. Mochiuhqui ce hueyi tlamatini ihuan no quiyecanqui ce tlahtohcayotl tlen itocah Mexico naman.
Yehuatl ce ichcateopixqui ihcuac catca piltontli.
Mocihatiuhqui Juarez ihuan ce cihuatl tlen itocah Margarita Masa de Júarez.
Itatahuan inintocah eliyaya Marcelino Juárez huan Brígida García, inihhuantin nouhquiya eliyayah macehualmeh ihuan zan millahtequitinih. Itatahuan micqueh quemman ya quipiyaya eyi xihuitl.
Tlahtohcatlahtoani itech Mexico
Xiuhpan 1858, Benito Juárez se convirtió ipan tlahtohcatlahtoani ipan Mexico tlalli ipampa inic ce vez.
Occe necuazaloliztli
Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1806 Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1872 Neneuhcāyōtl:Tlacameh Neneuhcāyōtl:Mexihcah tlahtohcatlahtoanimeh Neneuhcāyōtl:Huaxyacah Neneuhcāyōtl:Mexihcah cemitqueh
Fernando Colunga
Fernando Colunga Olivares, otlacat ipan Altepetl Mexico; yehuatl ce tlamahuizollacatl.
No xiquitta
Ocaña, Fernando Colunga, Fernando Colunga, Fernando
Tepēyōllōtl
Tepēyōllōtl o Nanahuātl ītōca cē mēxihcatl tlalli teōtl.
Neneuhcāyōtl:Mexicayotl
Cabinda
Cabinda ce altepetl ompa Angola.
Rosario Castellanos
Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1914 Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1998 Castellanos, Rosario Neneuhcāyōtl:Chiyapanecah
Tepostekko
Tepostekko (caxtillantlahtolli: Tepoxteco), inin altepetl tlatilantok ompa altepetlalli Chikontepek, tlatitlantli Veracruz onkah Mexko tlalli. Sekinok altepemeh itech inintokah, Chapixtlan, El Sitio, Las Silletas, Xokichwal, Ichcakwawtitlan. Kipiya 462 chanehqueh xiuhpan 2010. Nochi masewalmeh nawatlahtoanih.
Tlalixnepantilistli
Pan ni altepetl, tlatilantok Chicontepec, tlatilantli Veracruz. Tlawel tlatotonia wan amo tlawel tlaseseya. Sekin xihuimeh wan tekwanimeh. Itstokeh miyak masewalmeh pan inin altepetl.
Miyak tlakameh zan miltekitih wan sekinok tlakameh no kitokah chilli, tomatl, etl, kolantoh, xonakatl, wan sekinok kuawtlakketl.
Nemiliskayotl
Ahmo momati kemman peuhki inin altepetl pan inin altepetl onkah ome tlaneltokilistli. Miyak masewalmeh tlawel kittepanitan Chikomexochitl. Inin weyi ilwitl kemantsin kichiwah ome weltah ipan xiwitl, ipewaya wan itlahtotiyan xiwitl. Wan nouhkiya sekin masewalmeh kineltokan tlen totiotsin Jesus.
Huexotlan
Huexotlan ce hueyaltepetl ipan Tlatocayotl Hidalgo, itoca caxtillantlahtoltica; Huejutla.
Tlaltocaitl
In tlaltocaitl Huexotlan ce nahuatlahtolli hualla itechpa yei tlatolli, huexotl ihuan -tlan.
Tepostekko
Tlanawatihkayotl
Nikan pan inin altepetl tekitih ken wahkapayotl. Nikan monechikoah miyak masewameh wan momatlalanah wan kiihtoah akkiya neki ma kinyekanah ika se xiwitl zo ome xiwitl.
Huexotlan
Neteicniuhtiliztli
Huexotlan altepetl cah neteicniuhtiliztli ica ininqueh altepetl.
Neneuhcāyōtl:Altepetl ipan Hidalgo (nci)
Tepostekko
Tlanawatihkayotl
Tlanawatianih tekitinih melawac kwalli tekitih, wan nican ipan inin altepetl. Itztoqueh miyac tequihuahmeh. Inih tequihuahmeh quipiyah cequin inintequitzin. Cequin itztoqueh quen "agente municipal" ihuan cequin tlalmocuitlahuianih" "comisariado ejidal" ihuan nouhqui tlen Caltlamachtilizmocuitlahuianih "comite escolar".
No kipiyah cequin tequihuahmeh tlen Xochicalli "La Casa de la Flor". Inin tequihuah quiyecanah tlen hueyi ilhuitl tlen Chicomexochitl.
Chanehmatilistli
Altepetl Tepostekko kipia 462 chanehkeh.
Chikawalistli
Ipan inin altepetl oncah ce Tepahtiloyan "Clínica" ihuan quinpahtiah 15 macehualaltepetl. Miyac yohuih nican ipan Altepetl Tepoxteco. Nouhqui itztoqueh cequinoc tepahtianih ipan inin altepetl. Tetlalanquetl "partera". Ihuan no quichihua itequitzin quemman conetlacati ce cihuatl.
Tlamachtilistli
Ipan inin altepetl, oncah Caltlamachtiloyan tlen Preescolar Josefa Ortíz de Dominguez, Escuela Primaria Miguel Hidalgo, Telesecundaria Justo Sierra huan Telebachillerato Tepoxteco.
No monechicoah ipan Telesecundaria ihuan Telebachillerato tlen cequinoc altepetl quen: Chapictla, Lindero, Xoquixhual, Apachtitlan.
Chiwaltlakayotl
Pan altepetl Tepostekko, miyak siwameh kichiwah sekin tlamantli tlen tlaxkalyoyomitl, kitsawah nopah mantahyoyomitl. Kichiwah miyak tlamantli xochitl, tekwanih wan sekinok. No sekin siwameh kichiwah komalli, kaxitl, kanteleroh wan sekinok tlamantli. No sekin kichiwah chikapalli sekin kokwetsitsin wan sekin wehweyi.
Cuicatlamatiliztli
Onkah tlatzotzontli ipan altepetl Tepoxteco, onkah sekin tlatzotzonanih tlen itocah Trio Tepoxteco wan kiyecana Rubén Magdalena (Tzapotl) No iuhki seyok tlakatl tlen tlatzotzona tlen itocah Sergio Osorio
Noiuhqui huahcaquiya 1990-2000) oncayaya cequin tlatzotzonanih tlen quiyecanayaya Alejandrino Díaz (micqui) "Los mensajeros del Amor"
Momotlalistli
Ipan altepetl Tepoxteco, mahuiltiah ica Olli (futbol) ihuan no iuhqui Olli (Basquetbol). Nican tlen tlahuel mahuiltiah telpocameh Futbol ihuan ahacahica quichihuah nechicoliztli ihuan mahuiltiah huanya cequinoc telpocameh tlen Chapixtla, Lindero, Ixcacuatitlan, Tecomate ihuan cequinoc altepetl. Cequin conemeh mahuiltiah ica cayuco (canica). Cequin ichpocameh mahuiltiah ica Basquetbol.
Seyok tlanechikolistli
Neneuhcāyōtl:Weweyak tlahkwilolli Neneuhcāyōtl:Altepetl pan Veracruz
Eduardo Galeano
Eduardo Galeano (1940 - 2015) ītōcā uruguaytlācatl ihcuilo. Nō ītōcā "Tlācaxoxouhcāyōtl ītah".
Nō xiquitta
Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1940 Neneuhcāyōtl:Uruguaytlācah
La sandunga
La Sandunga ītōcā cē yahualtzintli tōnameyocaquizcopīnalōni mēxihcatl cuīcani Lila Downs kīsa īxpan tēchiankali ipan Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Ixachitlān, Mēxihco ipan Tlamācuīlti īhuan 1999 pīxkalōa Paul Cohen.
Xacocelotl
thumb|300px|Xacocelotl.
Xacocelotl (caxtillantlahtolli: leopardo ihuan pantera), ome tlahtolli, xaco ihuatl ocelotl.
Chichiltik (nch)
Chichiltik se tlapali.
Sekinok ueyikaltemitl
Neneuhcāyōtl:Tlapali
Ocelomiztli
thumb|200px|Ocēlōmiztli.
Ocēlōmiztli (caxtillāntlahtōlli: guepardo huan chita), ome tlahtolli, miztli ihuatl ocelotl.
Ocēlōtl
Elfriede Jelinek
Elfriede Jelinek (1946 -    ) ītōca alemantecatl huēyi tlahcuilōni.
Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1946 Neneuhcāyōtl:Alemantecah amoxtlahcuilohqueh
Cotomitl
200px|thumb|right|Cotomitl
Cotomitl, ceh quentli.
No xiquitta
Neneuhcāyōtl:Tlaquemitl
Yoloxokotl
In yoloxokotl, se xochikualli tech chichiltik tlapalli.
La Niña
La Niña (Inglatlahtōlli: The Girl) ītōcā cē tl-mēxihcatl īxiptlayōlli ōquichīuh David Riker, īpan 2013.
Tlācatiani
Neneuhcāyōtl:2013 īxiptlayōlli Neneuhcāyōtl:Americatl īxiptlayōlli Neneuhcāyōtl:Mēxihcatl īxiptlayōlli
Lobito
Lobito ce altepetl ipan Angola tlalli.
Margret Kreidl
Margret Kreidl (1964 -    ) ītōca Tlāpcopatlahtohcāyōtēcatl tlahcuilōni.
Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1964 Neneuhcāyōtl:Alemantecah amoxtlahcuilohqueh
Lobito
Occe necuazaloliztli
Neneuhcāyōtl:Altepetl ipan Angola
Huehuehocelotl
Huehuehocelotl (: panthera tigris), ome tlahtolli, huehuetl huatl ocelotl.
Xicohtencatl Axayacatl
thumb|250px|Xīcohtēncatl Āxāyacatl zoquiteīxīptli Xīcohtēncatl Āxāyacatzin ōcatca Tlaxcallān yāōquizqui, ahzo cē tlacochcalcatl. Huēhueh Xīcohtēncatl conētl, ōtlācat īpan Tizatlān in xiuhpan 1484. Ītōcā mictilo īpan 1521.
Neneuhcāyōtl:Tlaxcaltecah
Rocío Dúrcal
Rocío Durcal (1944 - ) ītōcā cē caxtiltēcatl cuīcani.
Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1944 Neneuhcāyōtl:Cihuatlacameh Neneuhcāyōtl:Españoltecah cuicanimeh
Kaltsomitl (nch)
Ne kaltsomitl, se yoyomitl tlajtsoma ika koton, kipiya seki tlapalmej ipan ochixpil uan tlakamej. Yoyomitl ipampa ixtsakua ne tepoli, imetsnakayo ne tlakatl.
Neneuhcāyōtl:Yoyomitl (nch)
GMC (nenhuaztli)
General Motors Company nozo GMC ītōca cē tl tepozmalacatl yōcoxqui.
Tepozmalacatl
Neneuhcāyōtl:GMC
Yohualocelotl
Yohualocēlōtl, tlīlocēlōtl ihuan yohualmiztli ( Panthera onca) noihqui huehuehcauhtica quitoznequi in tepēyōllohtli ipampa in teotl Tepēyōllōtl; ītōcā cē tecuāni yōlcatl nemi ipan Ixachitlān in ompa Arizona huitztlampa ipan Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl, Mēxihco, Ixachitlān Tlahcopampa īhuān Ixachitlān huitztlāmpa canahpa Argentina ayamictlampa. Inon miztli inic yeyi yolqui ocachi hueyic ipan Centlalcticpac.
thumb|left|250px|[[Yohualocēlōtl (Tlīlocēlōtl).]]
Nō xiquitta
Neneuhcāyōtl:Miztin
Michcoztli
thumb|Michcoztli
Michcoztli, yōlcatl in chanti atlan.
Occequīntīn macehuallahtōlcopa
Neneuhcāyōtl:Michtin
Historia general de las cosas de Nueva España
220px|thumb|Cē āmatl nāhuatlahtōltica īhuān caxtillāntlahtōltica tlāhcuilōlli, in tlapehualiztli āmatlahcuillōlli ītech in Historia general...In Historia general de las cosas de Nueva España quihtoznequi In tāchcauh tlahtōllotl ītechpa in Yancuīc Caxtillān tlamantli, ītōca cē āmoxtli ōquihcuiloh in San Francisco teōpixqui Bernardino de Sahagún īpan 1540 īhuān 1585 ītzālan in yeh iuh in Mēxihco tlālpolōliztli. Nō motēnehua Florencia āmoxtli (caxtillāntlahtōlli: Códice Florentino)
Neneuhcāyōtl:Yancuic España
Miguel Bosé
Miguel Bosé (1956 - ) ce españoltecatl cuicani. Otlacat ipan Altepetl Panama xiuhpan 1956. Ihcuac piltontli catca, yehuatl ocuicac.
Ohcequin necuazaloliztli
Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1956 Neneuhcāyōtl:Españoltecah cuicanimeh
Huexotlah
Huexotlah (nozo motenehua caxtillantlahtolli: Huejutla de Reyes), ce altepetl itechpahuic Huexotlah altepetlahtohcan, in ompa Tlahtohcayotl Hidalgo ipan Mexihco tlalli. Ce altepepan iyolo Hidalgo Cuextecapan, quipia 44,311 chanehqueh. Ce tenyoh altepetl ompa mochi Cuextecapan onohuayan. Nican in chanehqueh tlahtoah caxtilahtlahtolli huan nahuatlahtolli, ce macehualcamanaliztli moihtoa Cuextecapan nahuatlahtoltica.
Huexotlah altepetl ica cualli tlacualiztli huan occe mitohtli mochi xihuitl. In miccailhuitl hueyi tonalilhuitl ipan tonalamatl ompa octubre metztli huan noviembre metztli, quihtoznequi Xantoloh.
Tlaltocayotl
Zan niman ipampa inon altepetl ompa Hidalgo Cuextecapan, motoca «Huexotlah» ompa inauatlahtol Cuextecapan tlatilantli, ihtoca caxtillantlahtolcopa Huejutla de Reyes. Huehuecauhtica ipan nahuatlahtolli Huexotlah quiza ipan: nahuatlahtocopa huexotl, ce cuahuitl ahcopa ayotatlan, nican inelhuayo pehua ica huexo- huan in tlahtolli tlah tlen ipehualiz -tlah huala itzatlan neh tlalli.
Occe macehualtlahtolli Huexotlah ihcuiloa ipampa Tlahco Cuextecapan nahuatlahtolli, motoca Uexotlaj nozo Uexotaj huan icalaquiyan Cuextecapan nahuatlahtolli ompa Veracruz Cuextecapan, motoca Wexotlah. Altepetlahtohcan cah omachiyotilo ica ce huexotl ica nahui macuahuitl huan ce chichiltic nelhuayotl.
Huehcapatlahtoliztli
Huexotlah altepetl tlanelhuayotilo ipampa cuextecah, anca in nahuatlacameh quihtoznequi inin altepemaitl Ixtlahuexotlah xiuhpan 619 a.C. Toltecah oahcicoh canahpa altepemaitl, yehuantin ochanti itechnahuac 24 xihuitl.
Ipan xohuitl 1407, inon altepetl catca aliada ica Teucyotl Metztitlan huan xiuhpan 1486, Huexohtlah ocatca conquistada ipampa Ahuizotl, tlalli pertenecía canah in Hueyaltepetl Cuextecapan.
Tlalticpacmatiliztli
Inin altepetl cah ancayotl cuaxochtia in altepetl mictlampa ica El Pintor ompa Veracruz tlahtohcayotl, in huitztlampa ica Chicmecatitlan, in tonalquizayampa ica Chalahuiyapan, ihuan in tonalcalaquiyampa ica Chililico huan Coaocuilco.
Nauatlajtoli
Ne nauatlajtoli, mexikatlajtoli​ tech mexicanotlajtoli, se Utah-Nauatlajtoli tlen mosaniloua ipan Mexko, Estados Unidos, El Salvador uan Koajtemalan. Katkaj yin tekpantlajtol katli ueuekauaj mexikamaseualmej. Ne tlajkuilopamitl;
Huexotlah
Tepetiliztli
In Huexotlah altepetl ca itzalan Sierra Madre Oriental (Hueyi Nantepehuahcan Iquizayampa) huan ipan teotlalli canahpa Tantoyuca, in Tepexititla ce xoxohuic tepetl ompa in tonalcalaquitlampa.
Nauatlajtoli
Kalpoltlajtolmej
miniaturadeimagen|Nauatlajtoli ipan tlaltipaktli tlen tlajtoli mokamanaltki ipan Mexkotlajtokayotl, Puebla, Guerrero, Hidalgo, Veracruz, Oaxaka, Durango, Morelos, Tlaxkalan, San Luis Potosí, Mexkoaltepetl, Michuakan uan Xalixko. Ini ikalpoltlajtoljua:
Huexotlah
Atiliztli
In Tahuizan atoyatl xiquipano inin altepetl, ipan xolalpan quipia tepitzin tlatelolli huan tepetzintli canahpa mictlampa quipia xoxohuic ixtlahuahcan. yeyantli tonalquiyahuitl ica miac quiyahuitl ipampa mochi xihuitl.
Nauatlajtoli
Sekinok ueyikaltemitl
Neneuhcāyōtl:Achi ueyak tlajkuiloli
Huexotlah
Yoliztli
No xiquitta Huexotlah altepetl quipia chichinimeh yolcameh in pezohtli, epatl, tlacuachin, tlahcomiztli, ayotochtli, aztatl, tochtli, tzopilotl, huitzilin, tohtli, tepocolcoatl huan cincoatl.
Tequitiliztli
Huexotlah ce altepetl ipan Hidalgo ica itequiyo itech tlanamacaliz ica Veracruz. Huexotlah tequitiliz ca ipan tiyanquiztiloyan huan tiyanquiztli campa chaneh tequipanoa itlalpixcayo, tlanamaca xochimeh, tlacualiztli, xochicualli, cuauhtontli, tequichihualiztli, tlamantli, yolcameh nozo tepoztlamantli.
Matlatzinco
Matlatzinco, ce teotlalco ompa Tlahtohcayotl Mexico, caxtillantlahtolcopa Valle de Toluca.
Neneuhcāyōtl:Tlahtohcayotl Mexihco
Huexotlah
Tequitiliztli
In nehnemiliztli nican, inic ome tomincayo ipampa tequitiliztli ipan Huexotlah, in miccailhuitl hueyi tonalilhuitl ipan tonalamatl ompa Inic Mahtlactli metztli huan Mahtlactli huan ce metztli, quihtoznequi Xantoloh.
Mimiztin
In Mimiztin yolcah
Huexotlah
Tlanonotzaliztli huan huaznenqui
In altepetl quipia ica atl, tlahuilli, apantli, ohcoyonqui, ohcalli pavimentado. Quipia ohcequin servicios itech, telefornía, televisión satelital huan matlatzalan.
Acaltzomitl
Acaltzomitl ce tlaquemitl ipampa atl, motlachihua ipampa tlamaneloa nozo moaltia ipan, atoyatl, atezcatl hueyatl, acaxitl, nozo atecaxmatemaloyan.
Occe necuazaloliztli
Neneuhcāyōtl:Atlaquemitl Neneuhcāyōtl:Oquichtlaquemitl
Rocío Jurado
Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1944 Neneuhcāyōtl:Cihuatlacameh Neneuhcāyōtl:Españoltecah cuicanimeh
Julio Iglesias
Julio Iglesias (1940 - ) ītōcā cē caxtiltēcatl cuīcani.
Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1940 Neneuhcāyōtl:Españoltecah cuicanimeh
Nejpali
Ne nejpalli se toktli (latintlajtoli Opuntia, isenyelis Cactaceae).
Sekinok ueyikaltemitl
Neneuhcāyōtl:Toktli
Huexotlah
Tlanonotzaliztli huan huaznenqui
Huexotlah altepetl quipia ce hueyiohtli Pachyohcan-Tampico tlanepanoa ica ohce altepetl mah iuhqui Tantoyuca, Tamazunchale, Chicontepec, Tzacualtipan huan hueyi altepemeh mahtel Pachyohcan, Altepetl Mexico, Monterrey, Atemaxac, Matamoros, Tampico. Altepetl Valles huan Tochpan; ohcequin ohmitl ADO ipan calmimilolli, nican quipia altepeticpac huaznenqui quemeh taxis huan combis.
Tepozmecatl
Tepozmecatl ītōcā tepoztlamantli monemi ītoca.
Huexotlah
Chanehmatiliztli
Huexotlah altepetl quipia 44,311 chanehqueh (Censo INEGI 2020 xihuitl).
Tlahtolli
Ipan Huexotlah altepetl chanehqueh tlahtoah caxtillahtolli tel, motlahtoa iuh de facto achcauhtlahtoltica auh 72% ipan altepehuahqueh quitlahtoah. Macehualtlacameh tel quitlahtoa nahuatlahtolli, ce chanehtlahtolcopa quitoznehqui Hidalgo Cuextecapan nahuatlahtolli itech Hidalgo tlahtocayotl. Nican inin tlalli, noyuhqui macehualtlacameh tlahtoah occequin macehualtlahtolli ihto ipampa Comisión Nacional para el Desarrollo de los Pueblos Indígenas; cuextecatlahtolli huan otontlahtolli.
Neltococayotl
Cuix yectel xihuitl, in achtocaxtiltoc tlacatl neltoquiztia ipan icel teotl tlachihuani cemanahuatl motenehua huehuecauh teoyotl, itech ohcequin itocahuan teteoh ipampa Mexicayotl.
Mexicayotl teoneltococayotl poliuhqui cenca iciuhcac catca īpampa catolicismo romano. Ihcuac caxtiltecah ompehua man cristiania canah macehualtzintin zan motlamati catolico neltococayotl quemeh cristianoyotl, matel in teopixqueh tlamatizquiazqueh tlen oyeyah occequin cristianomeh itoca pentecostales, evangélicos, prebiterianos huan Testigos de Jehová.
Tlamachtiliztli
Huexotlah altepetl quipia ipan ahcopa tlamachtiloyan, canahpa hueyi tepochcalli tlen itocah Universidad Tecnológica de la Huasteca Hidalguense, Instituto de Ciencias y Estudios Superiores de Huejutla, Instituto Tecnológico de Huejutla, Universidad Pedagógica Nacional Sede Regional Huejutla, Universidad Politécnica de Huejutla huan Escuela Superior Huejutla, ce pani tlamachtiloyan itech UAEH.
In altepetl nican quipia ipan temachtiliztli coconeh xochitlah, inic ce tlamachtiliyan, inic ome tlamachtiloyan, bachillerato, tepochcaltlamachtiloyan huan Hueyi tepochcalli, noyuhqui in Escuela Secundaria Técnica, noyuhqui quipiya in conemeh; pipilton huan cihuapiltin temachtiah ica becas (tequiyotl), huan chicuace tlamachtiloyan huan temachtianimeh quipia “programa” ica itemachtiliz ipan ome tlahtolli, nahuatlahtolcopa huan caxtillahtolli.
Tequinemiliztli
Altepetl Huexotlah ce altepetl ica mochi calmanaliztli ipan Hidalgo tlahtocayotl ompa Cuextecapan; ixquich tlamatocac tequichihualiztli, yoliztli ipan ahmo tlamatocac tequitl iyuhqui tlacualiztli, macehualmihtotiztli.
Hueyiteocalli Huexotlah
Ce tequiyotl itech calmanaliztli ipan Huexotlah ca Hueyiteocalli San Agustín ipan xolalpancopa. In teocalli ca ipan altepetlalli ipampa temamatlatl ahcopa, ipan ocachi cuauhtic in teoyotica itepacholiz teocalco; itepanhuan tetelli itech mictlampa canahpa huitztlampa ompa ohcalli ipan hueyic aitualli. Nican quipiya ohtli ahcopa huan temamatlatl canahpa hueyic calacohuahyan itech ixteocalco ica espadaña, ahcopa ce terraza ixpan in hueyi iixteocal.
Tlatzohtzonaliztli
Huehuehcauh cuicayotl ipan iteopanhuan catca in musica sacra, teocuicatl huan itlatzohtzonaliz teocalli ica teopixqueh huan cihuateopixqueh. Nican hueyi tlatzohtzonaliztli in cuauhpanco, caxtillahtolcopa huapango, ce Cuextecapan cuicatl ica mecahuehuetl, noyuhqui cah banda de viento (tlatzohtzonalcalpolli).
Momotlaliztli
In momotlaliztli ipan Huexotlah ca ipampa neicxitapayolhuiliztli, chiquiuhtapayolhuiliztli, omalacapainaliztli, acalpainaliztli, tlamaneloliztli, mapatoltiliztli, ohcequin.
Occe necuazaloliztli
Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli Neneuhcāyōtl:Altepetl ipan Hidalgo Neneuhcāyōtl:Nahuatlaltocayotl
Caracalmiztli
thumb|200px|Caracalmiztli.
Caracalmiztli (: caracal caracal), ome tlahtolli, cuacuahuitl ihuatl miztli.
Miztli
Techalōmiztli
thumb|200px|Techalōmiztli.
Techalōmiztli (: Pardofelis marmorata), ome tlahtolli, techalotl ihuatl miztli.
Neneuhcāyōtl:Mimiztin
Mansana
Ne mansana, se ueyi kuatlajtli itech mansanakoauitl (latintlajtoli Malus). Mansanamej motekiuia ken tlakuali pampa chikaua kuajkualoli, chiyayotl uan popojkayotl. Lalax itlapal chichiltik, xoxouik uan kostik kenaya iksitok, ne kuatlajtli kipia inaka tsopelik uan xokok, niman kipia se kuali ajuiyak.
Tonalli (tocaitl)
Tonalli ce cihuatocaitl huan iontetoca cihuatl ompa Mexihco. Huallauh in nahuatlahtolli (Tonalli), in quihtoznequi «In tonatihilhuitl».
Atlaquemitl
Atlaquemitl ce tlaquemitl ipampa atl ipan oquichtin huan cihuameh, motlachihua ipampa tlamaneloa nozo moaltia ipan, atoyatl, atezcatl hueyatl, acaxitl, nozo atecaxmatemaloyan. Quipiya ipampa mochi inacayo huan ipampa itepolnacayo.
Gertrud Fussenegger
Gertrud Fussenegger (1912 - 2009) ītōca Tlāpcopatlahtohcāyōtēcatl huēyi tlahcuilōni.
Āmameh
Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1912 Neneuhcāyōtl:Alemantecah amoxtlahcuilohqueh
Xomilli
Xomilli ahnozo Xomitl (Euschistus taxcoensis).
Toquiliztequitl
Neneuhcāyōtl:Chinahtin
Alejandro Sanz
Alejandro Sanz (1968 - ) ītōcā cē caxtiltēcatl cuīcani.
Atolli
thumb|Ātōlli
Alejandro Sanz
Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1968 Neneuhcāyōtl:Tlacameh Neneuhcāyōtl:Españoltecah cuicanimeh
Atolli
Ātōlli cē tlacualli tlachihua techcopa in cintextli ica nacatl no xochihcualli envuento ica miahuatl nozo nelhuazapalotl.
Neneuhcāyōtl:Tlacualli
Mohrenlegende
Mohrenlegende (toichtlahtōlcopa: Cacatzac nō arabiatēcazāzanilli) cē īāma Gertrud Fussenegger. In zāzanilli cē cacatzactic arabiatēcapan cah.
Acxoyatototl
thumb|Ācxoyātōtōtl
acxoyatototl, ce tototl tlen chanti ipan acxoyatl cuahuitl.
Neneuhcāyōtl:Totomeh (nhn)
Cihuacactli
thumb|Cihuacactli
In cihuacactli nozo cahtli, ce tlaquemitl ipampa xotl, otlachihualo ica ehuatl ipampa cihuameh.
Cuanacacozcacuauhtli
Tzopilocuauhtli (Cathartidae) in tōtōtl.
left|250px|Cuānacacōzcacuāuhtli
Mendoza āmoxtli
220px|thumb|Inic cē āmatl in Mendoza āmoxtli
In Mendoza āmoxtli cē huehcāuh āmoxtli in mēxihcah ōquichīuhqueh īpan in 1540 xihuitl īpan europanāmatl. Zātēpan in Mēxihco tlālpolōliztli, mēxihcah tlahcuilohqueh ōquihcuilohqueh īca in huehcāuh tlapālaquilli īhuān māchiyōīxiptli iuhquiyōtl. Zātēpan cē caxtiltēcatl tlahcuiloh ōtlacaquiztilīliztlālilih caxtillāntlahtōltica ōquipatlac īhuān ōquimacac occē tlahtōlli yecentetl in ōquimacac in mēxihcah tlahcuilohqueh.
Motēnēhua iuh īpampa in Yancuīc Caxtillān inic cē tlahtohcātēīxiptlatl Antonio de Mendoza quimochīhualtilia, yehhuatl ōtēpachoh īpan 1535 īxquichca 1550, mihualīzquia ic tlamachiztih Carlos I ītechpa in mēxihcah. Ahzo monelhuayōtih īpan miac tzināmoxtli tlein in tlahcuilohqueh ōquincopīnqueh, ahnozo centlamantli ōquinchīuhqueh in mācēhualtin in tlahcuilohqueh.
Neneuhcāyōtl:Mēxihcaāmoxtli
Tateiulis Puebla
Tateiulis Puebla panok 5 de mayo de 1862 nikan hueialtepetl Puebla, kampa moteuijke tokniua tein kinin tayekanik Ignacio Zaragoza uan Segundo Imperio Francés tein kinintayekani Charles Ferdinand Latrille, conde de Lorencez, tech yin Segunda Intervención Francesa en México, kampa tatanijke tokniua. Yin Franceses ualajke sepa tech nokse shuihuit uan ki kualkuijke ome pual uan ckashtol (35) taktso franceses aun katka ome pual uan chiknaui taktso to tokniua (yin tateuilis uejcahuak eyi pual uan ome (62) tonalmej, uan uelik yajke hueialtepetl México, uan kichiujke Segundo Imperio Mexicano.
Kemej amo huelkej ki yolchikauaske yin hueinechikol uan ki polojke majtaktiose (11) taktso huehuetkej yin franceses yajke tech yin shuit 1867
Keniuj peuak
Yin mestli octubre 1861, Francia, Inglaterra uan España mo nechikolkej tech Convención de Londres, kampa mo comprometerojke ki titaniske tein tateuiaj México kampa kitauikiliayaj miak tomi naui pual (80) millones. Keman mo nechikolkej yin eyi hueialtepelmej kinin titanijke se tanauatilis ne México kampa kinin tajtanijke nin tashtahuil, ke si amo kinin tashtauiayaj kuiskia yin to hueialtepetl. Juárez, tein taishyekanaya yin to hueialtepetl kinin kilij maj ki chiakan nin tashtahuil. Kemej kitak ke hualaskia ki kuiskiaj yin huieialtepetl México ki yektalikj Puebla uan ki tali kemej taishyekanke José López Uraga. Kemej amo kuali tekitik ki patake uan yeishtalijke Ignacio Zaragoza tein kinin yekanik majtak (10) taktso huehuetkej.
Yin tein taishyekantoya mo nechikolkej Febrero 1862 ikan yi Juaristas del Exterior, Manuel Doblado uan Ignacio Zaragoza tech yin Hacienda Lyin a Soledad amo huejka Veracruz. Kampa chajkuilojke Tratados Preliminares de la Soledad. Tech yin nechikolis mo kahuak ke yin tashtahuilis mo chiuaskiaj yin altepetl Orizaba kampa muitaskiaj okseki nechicolme uan yin altepelme Córdoba uan Tehuacán.
Abril de 1862 mo ixpoloj yin nechikol kemaj kiixmatijkej España uan Inglaterra ton ki nekia Francia: kinekia ki tamotas yin gobierno republicano de México uan taliskiaj ni nechikol maj amo mozkalti yin Estados Unidos.
Biobío atoyatl
Ātōyātl Biobío ( Río Biobío), onohuayān Biobío, Chile.
Cemtlālticpamātlatl
Neneuhcāyōtl:Chile īātōya
Mena Ana
Ana Mena ītōcā cē cuīcani.
Tecactli
thumb|Tecactli
Mena Ana
Huēyicaquizcopīnalōni
Neneuhcāyōtl:Españoltecah
Tecactli
Tecactli (Sandália nozo huarache)
Neneuhcāyōtl:Cactli
Cozehuatl
thumb|Cozehuatl thumb|Cozehuatl
In cozehuatl, ce tlaquemitl ipampa xotl, otlachihualo ica ehuatl.
Hans Grimm
Hans Emil Wilhelm Grimm (1875–1959) ītōca Toichtēcatl tlahcuilōni.
Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1875 Neneuhcāyōtl:Alemantecah amoxtlahcuilohqueh
Chajma
Ne chajma (latintlajtoli Sarcoramphus papa) se tototl, uan kiijto Toteko: “tsojpilotl, ma mokauaka tla kinekij itstose nepa tlakuase tlen axajuiyak. Nopa eliti iikaya ininemilis kejnopa elis kejnopa elise”, kiijto Toteko. Uan nelí, tlen nopa san nemiko nima tlejkok uan kipouilito tlake onka nika tlaltipaktli ya tlen ne nama tikiluiaj uitsitsili. Tlen nopa ajsito ualajki mokauako kikua tlen nopa poteua nakatl nama ya ne tikiluiaj tsajpilotl. Tlen ika ome kiualtitlanki nojki mokauakoya ne kikuapijki elki chajma. Tlen ika eyi kiualtitlankikomo ya axkinejki mokauas tlakuas tlen axajuiyakya kichijki uitsitsilitlen ika eyi eli. Nama yeka ne uitsitsili ya axkana kikua tla axajuiyak. Ya ipa nemi ipa ne xochitl san xochiatl kionitinemi. Uan ne tsajpilotl uan chajma nochipaya asta namakikuaj tlen poteuia, tlen axajuiyak.
Nelkamanali
Neneuhcāyōtl:Totomej
Xajxokotl
Xajxokotl, se tlakilyotl nosoj uelik. On xajxokokojtli itlakilyomej itoka guayaba, xajxokotl itlapajli kostik uan xoxouik. Yejuin tlakilyotl kipiya se sabor tsopeltik uan xokok, niman kipiya se kuajli ajuiyak. Ipan kixtianotlajtoli (noso españoltlajtol), gueyaba. Tlajtojli "guayaba" kijtosneki "xajxokotl" niman ualeua itech mexikanojtlajtojli "xalxocotl". On xajxokokojtli ipan kixtianotlajtoli itoka "guayabo", yejuin tlajtojli ualeua itech tlajtojli Guerrero nauatlajtol "xajxokotl".
Kampeche
Kampeche —weyak itokah Tlatilantli Kampeche— (ika kastiah, Estado Libre y Soberano de Campeche) eli tlatilantli tlen kaxtolli wan se inintsalan ome kaxtolli wan se katli, wanya Akapolko, mosetilihtokeh Mexko Tlalli. Tlanawatihkayotl tlen Kampeche. Ikwa altepetl itokah Kampeche.
Seyok tlanechikolistli
Neneuhcāyōtl:Kampeche
Gioachino Rossini
Rossini, Gioachino Rossini, Gioachino Neneuhcāyōtl:Tlatzohtzonanimeh Neneuhcāyōtl:Italiatecah
Hueyi tepozmecatl
Huēyi tepozmecatl ītōcā tepoztlamantli monemi ītoca.
Nō xiquitta
Neneuhcāyōtl:Tlamantli