cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
¿Quēn mihcuiloā in nāhuatlahtōlli?
When the mexican people began to write their language, they put their important things in colorful laces. They were named nepohwalitzin (that is, that count, that tell, that chat). Later, they put their facts in drawings (codexes). Afterwards, the spanish priests wrote their language with their characters.
Today, Huiquipedia writes in its articles as the Spanish priests and Horacio Carochi. They write characters that there aren't in Spanish. Some characters have another sound that Spanish does not have. This is:
Nahuatl language has four vowels: A, E, I, O and four long vowels. AA, EE, II, OO. It also has a semivowel: W.
The consonants:
<ul> <li>L, M, N, P, T. Are the same than the English ones. <li>CH. As in church. <li>H. A sound that puts the tongue to blow wind (glotal occlusion, hop, aspiration, glotal fricative), a little less heavy than the h in the English word hall. <li>K. As in the English C in cut or the q in quote. <li>L. As a long L, not as in the Spanish word lluvia, but as in all, (similar to the Italian language): it has two L. The word calli (house) is said cal-li, not as in the Spanish allí. <li>TL. As in Tlalnepantla (a place near Mexico city). <li>TZ. As in Tzintzuntzan (a place in a mexican province, Michoacan). <li>W. Just as the English semivowel. <li>X. As the English sh in shampoo or show. <li>Y. As in yellow, yard. <li>Z. As the English C in ceiling, the S in song and the Z in zoo. The Spanish spoken in Mexico has these characters witb the same sound (S). </ul>
Thus the cultural legacy of the elders is seen diferently than today narrative. Te cultural legacy of the elders has C, Q and S. Today nahuatl does not have them. Nahuatl language writes nāhuatl to the name of this very beauty language, also called mexican or aztec.
Safo
Safo (Greciatlahtōlcopa Σαπφώ ahnozo Ψάπφω) ītōcā Helenotēcatl xōchicuīcanitl.
Neneuhcāyōtl:Greciatecah
Anillo Periférico (Āltepētl Mēxihco)
Anillo Periférico ītōca cē ohtzin īpan Āltepētl Mēxihco.
Ohtōcāitl
Neneuhcāyōtl:Ohtli īpan Āltepētl Mēxihco
Xoxopan
thumb|250px|Xōxōpan
In Xōxōpan ihuan Xopanitztēmpan ce xiuhcahuitl tlaticpaccopa, icauhtica Tlamahtlācōnti canahpa Tlayēti ihcuac Xopanitztempan oacicoh icampa tonatiuhco.
Nō xiquitta
Neneuhcāyōtl:Tlalticpactli
50
50 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 1 īpan 40s māhtlacxihuitl.
Miquiztli
* *
Mācuīlxōchitl
In Mācuīlxōchitl (Tagetes canulata).
Neneuhcāyōtl:Asteraceae Neneuhcāyōtl:Xōchitl
Mecatl
thumb|250px|Huēyi mecatl. Mecatl ītōcā tlamantli tzayanacopa huēiyac auh chicāhuac.
Cēmpōhualcaxtōlonnāhui
Cēmpōhualcaxtōlonnāhui (cēm + pōhual + caxtōl + on + nāhui) ītōcā cē tlapōhualli auh mohcuiloa "39".
Elefante
thumb|250px|In elefante In elefante nozo elepantli ce yolcatl in ompa Africa ihuan Asia. Elefantemeh in yolcah ocachi hueyic ipan tlalticpac.
766
766 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 8 īpan 760s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
1842
1842 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 19 īpan 1840s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
292
292 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 3 īpan 290s māhtlacxihuitl.
Tonalpohualli
In tōnalpōhualli ca neneuhca tlapōhualtocaliztli in oncah mahtlāctliomēyi tlapōhualli man ītloc quicentēca cempōhualli tlahcuilōmachiyōtl. Nimān quicentēca ītloc xihuitl.
292
Miquiztli
* *
Tonalpohualli
1 tōnalpōhualli = 260 tōnalli.
Nicān oc nepa tictepānah cē tōnalpōhualli.
Cē Cipactli
thumb|left|75px|Cipactli Inīn tōnalli, iuh mihtoāya mochi cualli in āquin īpan tlācatiya; pilli mihtoāya tēuctiz, tlahtōcātiz, mocuiltonōz. Auh intlā mācēhualli īpan tlācatiya: oquichtiz, tiāccauhtiz, mahuiztiz, panhuetziz, motleyōtiz, oncān quicuāni, quini yez.
In Tonacatēuctli īteōuh, tlatta in tlāpcopa.
Cē Ocēlōtl
75px|thumb|right|Ocēlōtl In ahcualli tōnalli. Auh in āquihqueh īpan tlācatiya in, in ahzo pilli ahnozo mācēhualli iuh mihtoā, yāōmicqueh, huizzōya, cāhualōya, calaquilōya, ahxihuaya īhuān mochi ahmo cualli in īmahcēhual, in īicnopil mochīhuaya, zan teuhtli, tlahzōlli in milakatzotinemi.
In Quetzalcōhuatl īteōuh, tlatta mictlāmpa.
Dmitri Medvedev
Dmitri Medvedev (1952 - ) ce rusiatecatl cemitqui auh axcan tlahtocatlahtoani in Rusia tlalli.
Tonalpohualli
Cē Mazātl
75px|thumb|left|Mazātl In cualli tōnalli. Quihtoāya: in quimomahcēhualōya īpan tlācatiya, in oquichtin in cihuah. Auh intlācamo īmpan neltiāya, zan yehhuāntin in tlatzhuiliztica quipoloāya. Intlā tlācatiya īpan ōme tōchtli yez tlahuānqui. Ca cualli nāhui itzcuintli, chicōme ācatl, mahtlāctliomēyi quiyahuitl.
1452
Miquiztli
* *
Dmitri Medvedev
Pilcayotl
Putin otlacat 7 metztli octubre itech 1952 ipan Leningrado, RSFS itech Rusia tlalli, motenehua Unión Soviética (axcan San Petersburgo, Rusia).
Occe necuazaloliztli
Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1952 Neneuhcāyōtl:Rusotecah
Huaxin
thumb|right|250px|Huaxin. In huaxin.
1841
1841 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 19 īpan 1840s mahtlācxihuitl.
Huaxin
Neneuhcāyōtl:Cuauhtontli
1035
1035 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 11 īpan 1030s mahtlācxihuitl.
1841
Miquiztli
* *
1035
Miquiztli
* *
Tonalpohualli
Cē Mazātl
In Tlahzōlteōtl iteōuh nō Tepēyōlohtli, tlatta cihuātlāmpa.
435
435 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 5 īpan 430s mahtlācxihuitl.
Tonalpohualli
Cē Xōchitl
75px|thumb|right|Xōchitl Inīn tōnalli tlahco: achi tētolīnih īhuān achi cualli. Auh in āquin ahmo īpan mihmatiya in ahtle quittaya, īxkich quipoloāya inic cuīcani, inic tōltēcatl. Intlā ye oncān īnecuiltonōl. Auh ye conpohpōhua īxco, īicpac ye quimana.
435
Miquiztli
* *
Tonalpohualli
Cē Xōchitl
In Huēhuehcōyotl īteōuh, tlatta huitztlāmpa.
Chicomilhuitl
Chicōmilhuitl huitz (in) ihuic chicome ihuan ilhuitl. In tlein (in) ica anglitlahtolli mihtoa "week" ihuan (in) tlein (in) ica teutontlahtolli mihtoa "Woche".
Tonalpohualli
Cē Ācatl
75px|thumb|left|Ācatl Auh inic mihtoā: ahmo yēccān, in āquin īpan tlācatiya, pilli ahzo māzēhualli, ahtle cencah īmahcēhual, īilhuil catca, zan iuhquin ehēcatl īpan pōhuiya īnemiliz, ehēcatocoya, ahtle ītlaānca īnelhuayo mochīhuaya, īpampa Quetzalcōhuātl ītōnal. Chicōme quiyahuitl, chicuēyi xōchitl yez cualli.
Chicomilhuitl
Iilhuiuh in Chicomilhuitl
[Lunes (Luna / Caracol): Metzpan / Teccizteucpan]
[Martes (Marte / Guerra): Huitzilopochpan]
Tonalpohualli
Cē Miquiztli
75px|thumb|right|Miquiztli Auh inic cualcān, yēccān īpan machōya īca oncān nehuauhtīlōya, inic ahmo zan ye nō mozōmāz, monehnequiz, ca iuh mihtoāya, in āquin quicneliā, in ōconmahuizōlti, in ōīxpan conquīxtih, in ītzopēlica, in īāhuiyaca in ītētlaōcoliliz zan ye nō conināyiliā, conihcuāniliā.
Chicomilhuitl
Iilhuiuh in Chicomilhuitl
[Miércoles (Mercurio / Comercio): Yacateucpan]
Tonalpohualli
Cē Miquiztli
Ītōcā yez Miquiz, Yāōtl, Yāōmahuitl. Huēhueteōtl īteōuh, tlatta mictlāmpa.
Chicomilhuitl
Iilhuiuh in Chicomilhuitl
[Jueves (Júpiter / Olimpo): Ometeucpan / Ometeopan]
Instituto Politécnico Nacional
thumb|230px|Instituto Politécnico Nacional
Chicomilhuitl
Iilhuiuh in Chicomilhuitl
[Viernes (Venus): Xolopan / Quetzalcoapan]
1843
1843 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 19 īpan 1840s mahtlācxihuitl.
Mazahuatlahtolli
In mazāhuahtlahtōlli (mazāhuahtlahtōlcopa: Jñatrjo).motlahtā īpan in tlahco Mēxihco. Ītlahtohqueh īnquitōcāitiah jñatrjo, īca in tlein yehhuāntin nō motōcāitiah.
In mazāhuahtlahtōlli tlatēctli īpan in otompametlahtōlli īpan in otommanguetlahtōlli cenyeliztli. Īnāhuac occē 62 tlahtōlli, in mazāhuahtlahtōlli, momati iuhqui tlācatiyān tlahtōlli īpan Mēxihco, īca in nenuhqui āchcauhyōtl in tlein in caxtillāntlahtōlli īpan mochi in tālli. In mazāhuahqueh huel ōntlahtōlehqueh īca in caxtillāntlahtōlli, yehhuān tlatēctli tāchcāuh īpan in Tlahtohcāyōtl Mēxihco īhuān Michhuahcān ītzalan cuauhtlah, īpan Īxtlahuahcān 36 km huehcapan Tōllohcān, tāchcauhca īpan in municipio San Felipe del Progreso. Tēl, nō oncah tlahtohquih īpan in āltepētl Tōllohcān īhuān in Calpōlli Tlahtōlōyān, in cānin yehhuān in inic cicuacē tlahtōlcemāxcayōtl tlachīhuah zatepan in caxtillāntlahtōlli, in nāhuatlahtōlli, in otontlahtōlli, in mixtēcatlahtōlli īhuān in tzapotēcatlahtōlli.
Amoxtiliztli
Neneuhcāyōtl:Otomanguetlahtolli Neneuhcāyōtl:Tlahtolli ipan Mexihco
Instituto Politécnico Nacional
In Instituto Politécnico Nacional (IPN) quihtōznequi nāhuatlahtōltica Tlācatiyān Nepapantlamatiliztica Tlatlālīlōyān, tlatemoliztli īhuān tēmachtiliztli tlācah īntlatlālīliz Mēxihco. ōquitzintih īpan 1 ic cē mētztli, 1936 in Āltepētl Mēxihco in thatohcātēīxiptlah Lázaro Cárdenas del Río. īīxiptlayōlca in iztāc axno. Auh ītlapal in iztāc īhuān in tlātlāuhqui cah.
1843
Miquiztli
* *
Instituto Politécnico Nacional
Neneuhcāyōtl:Tlamachtiliztli ipan Altepetl Mexihco Neneuhcāyōtl:Instituto Politecnico Nacional
Chicomilhuitl
Iilhuiuh in Chicomilhuitl
[Sábado (Saturno / Vegetación): Tlalocpan]
[Domingo (Sol): Tonatiuhpan]
In iilhuiuh in toachcahuan
In huehuetqueh mexihcah oquipiyayah ome tlamantli (in) ihuic chicomilhuitl. In tepiton chicomilhuitl, in tlein mochihuaya (in) ica macuilli tonalli; ihuan in hueyi chicomilhuitl, in tlein mochihuaya (in) ica mahtlactli omei tonalli. In huehuemexihcametztli oquipiyaya, (in) ipan in yancuictlahtolpohualli, ompoalnan tonalli (nozo 20 ilhuitl).
In huehuetocaitl in ihuic in ya huehuemexihcailhuitl ocatca: cipactli, ehecatl, calli, cuetzpallin, coatl, miquiztli, mazatl, tochtli, atl, itzcuintli, ozomahtli, malinalli, acatl, ocelotl, cuauhtli (coauhtli), cozcacuauhtli, olin, tecpatl, quiyahuitl, xochitl.
1453
Miquiztli
* *
Tonalpohualli
Cē Quiyahuitl
75px|thumb|left|Quiyahuitl In ahcualli tōnalli īpampa temohqueh in cihuātēteoh, in āquin tlācatiya ōmpa yez tlācatecolōtl. In chicōme cōhuātl ca quīxiptlatiya in tlaōlli, motquitiya cualōni. Īhuān quihtoā, in chicōmetihuaya īpan tōnalli mochipa cualcān. Mictilōyah tlahzōlchīuhqueh, ātlān quimomayāhui.
Chicomilhuitl
In iilhuiuh in toachcahuan
Ipampa on in mexihca xihuitl oquipiyaya "20 tonalli x 18 metztli" nozo epoalton chicuacempoalnan ilhuitl (360 ilhuitl) ihuan in Nemontemi Ilhuitl (macuilli tonalli).
Metro Zócalo
Zócalo/Tenochtitlan ītōka sē estación īpan Āltepētl Mēxihco teposmelakanemij Pāntli 2.
Cuilonyotl
thumb|250px|Cuilonyotl thumb|250px|left|Calpōlli Castro ipan San Francisco, California. left|thumb|250px|Nahuatīlli ītechpa cuilonyōtl.
In Cuilonyōtl, ce yōliztli īpan tlācatl.
Tonalpohualli
Cē Quiyahuitl
In Tlāloc īteōuh, tlatta cihuātlāmpa.
Metro Zócalo
Zocalo/Tenochtitlan
Tonalpohualli
Cē Malīnalli
Ōme ācatl, ēyi ocēlōtl catca cualli tōnalli. Intlā manaz yohualnepantlah, mocuepaz cualli ītōnal. In Māyahuel īteōuh, tlatta huitztlāmpa.
Cē Cōhuātl
75px|thumb|left|Cōhuātl In mihtoāya cualli tōnalli. In āquin īpan tlācatiya quihtoāya īlhuileh, mahcēhualeh yez, mocuiltonōz, onyez in quicuāz in quīz.
Auh in yohuac, in yāōpan oquichtiz momahuizzōtīz; auh intlā cihuātl huel motlācamatiz, huel motlayecoltiā, quipiyaya in ītēicneliz. Pōchtēcatl ītōnal. In Mixcōhuātl nō Camaxtli īteōhuān, tlatta tlāpcopa.
Cē Tecpatl
75px|thumb|right|Tecpactl Inic mahtlāctetl quil cualli in tōnalleh, auh quil in āquihqueh oncān tlācatiyah chicāhuaqueh catcah, īhuān tekihuahcātizqueh. Auh quil cihuah oncān tlācatiyah oquichyōllohqueh catcah, mochi in hueli catca, cencah huel quinēxtiāya in īntlatqui.
Mictlāntēuctli īhuān Tōnatiuh īteōhuān, tlatta mictlāmpa.
Cē Ozomahtli
75px|thumb|left|Ozomahtli Auh in āquin īpan tlācatiya ye quicualittaya, quihtoāya: intlā oquichtli īpan ōtlācat, ca motēāhuiltilīz, motēcēcemēltilīz, ahcān tlaēlittōz, mochi tlācatl īcniuh yez, īhuān ahnozo cuīcani, mihtotiāni, ahnozo tlahcuiloh, itlah ic tōltēcatiz.
Īpan ōme malinalli ahmo cualli tōnalli. In Tlahzōlteōtl īteōuh, tlatta cihuātlāmpa.
Chicomilhuitl
Nō īhuān xiquitta
___________________________________________________________________________________________
51
51 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 1 īpan 50s māhtlacxihuitl.
Tonalpohualli
Cē Cuetzpalin
InTēzcatlīpōca nō Itztlacōliuhqui īteōhuān, tlatta huitztlāmpa.
Chicomilhuitl
Nō īhuān xiquitta
Neneuhcāyōtl:Chicomilhuitl
436
436 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 5 īpan 430s mahtlācxihuitl.
Tonalpohualli
Cē Ollīn
75px|thumb|left|Ollīn Inīn tōnalli tlahco: achi tētolīnih īhuān achi cualli. In āquihqueh oncān tlācatiya intlā mahzēhuayah īhuān izkaltīlōyah, quil cualli īpan mochīhuaya. Auh in ahmo tlamahzēhuaya quil netolīniliztli īmpan mochīhuaya. Monequi quittaz in ilhuicatl zan iuh ahciz īitqui, īāxcā.
51
Miquiztli
* *
Tonalpohualli
Cē Ollīn
In Tlahzolteōtl īteōuh, tlatta tlāpcopa.
436
Miquiztli
* *
Tonalpohualli
Cē Itzcuintli
75px|thumb|right|Itzcuintli Ca cualli tōnalli in āquihqueh īpan tlācatiyah yezqueh tētēuctin ahnozo huēyin tlahtohqueh; yāōpan yāz īhuān quimānaz in māmāltin. In Xiuhtēuctli ca ītōnal, in tletl, in copalli, in āmatl ītlacual.
Quihtoāya in īquin quihuālmatiz in neltiliztli, in nelhuayōtl. In Xiuhtēuctli īteōuh, tlatta mictlāmpa.
Cē Calli
75px|thumb|left|Calli Quihtoāya inīn ahmo cualli tōnalli, in ohuihcān quīzaz, ahzo yāōmiquiz, ahxihuaz, ahcān āhuiya, ahcān tlacaco, tlamati. In āquin īpan tlācatiya yez ichtequi, cochini, in āhuiyani, ahzo yez īxpopoyōtl, inic mochi polihuiz.
Cē Cōzcacuāuhtli
75px|thumb|right|Cōzcacuāuhtli In āquin tlācatiya quihuālcualtiāya, quihtoā huēhuetiz, ilamatiz, quitlamatiz quitlamitēhuaz in pāquiliztli, īhuān mocuiltonōz, tlamahuizōz in tlālticpac. Auh tēl za nō īpantiā, in āquin iuhqui mochīhuaya, yehīca ca miyec tlācatl miquiya in īpan tlācati.
In Xolotl īteōuh, tlatta huitztlāmpa.
Cē Ātl
75px|thumb|left|Ātl Quihtoāya: ahmo cualli, īhuān quihtoāya zan chictlapāntli, chictlapānticah. Īxquich cualli ahnozo ahcualli. Zan mochi ahcualli in colōticah teuhtli, tlahzōlli, auh ahmo inic yāz in ic miquiz. Chālchihuitlīcuē ītōnal īpampa in toteōtzin moquequeloā totechpa.
Cē Ehēcatl
In Chālchihuitlīcuē īteōuh, tlatta mictlāmpa.
Cē Cuāuhtli
75px|thumb|left|Cuāuhtli Inic quil ahmo cualli in tōnalloh, auh quil in āquihqueh īpan tlācatiyah yezqueh patoānimeh, iuhqui mochi quipolōzqueh, patōtinemizqueh. Cuauhcaltīlo īpampa ahmo ahci in īōllamaliz. Nicān ōhuāltemōqueh in tepitōtōn cihuātēteoh, cēmeh yehhuāntin cah Xōchiquetzal, inīn tōnalli iteōuh, tlatta cihuātlāmpa.
Cē Tōchtli
75px|thumb|right|Tōchtli Inīn ca cualli tōnalli. In āquin tlācatiya īpan tōnalli, cencah motlaēlcōltiāni, tlatequipanoāni, mocuiltonoāni. Quil nochipa tlatequiz, mochi quichīhua in xōchtiā.
In tlācatinih nicān huēhuetiz, ilamatiz, quīz in eztli, in yōllōtl. In Xipe Totēc īhuān Tlāhuizcalpantēuctli īteōhuān, tlatta huitztlāmpa.
Neneuhcāyōtl:Tonalpohualli
Nezahualiztli ipan cuacuahuitl Africa xiuhpan 2011
thumb|250 px|[[Somalia, altpetl Waridaad, mictiah in yolcah.]]
Nezahualiztli ipan Cuacuahuitl Africa xiuhpan 2011, in ōmpa Kenia, Somalia, Etiopia, Yubuti īhuān Sudan.
Neneuhcāyōtl:2011
Miquiztetl
thumb|right|250px|Miquiztetl. Miquiztetl ītōcā inōn quichīhua iuhcāyōtl. Tlācatetl quimpiya 206 omitl.
Francesco d'Assisi
Francesco d'Assisi, San Francisco, (* 1182 - † 1226) ce teopixqui itechpahuic Catolicismo. Otlacati ipan Assisi, Italia.
Links
Neneuhcāyōtl:Italiatlācah Neneuhcāyōtl:Tonalamatl catolicoquīxtiani Neneuhcāyōtl:Catolicismo Romano Neneuhcāyōtl:1182 tlācatiliztli Neneuhcāyōtl:1226 miquiztli
293
293 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 3 īpan 290s māhtlacxihuitl.
Miquiztli
* *
1036
1036 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 11 īpan 1030s mahtlācxihuitl.
Metro Bellas Artes
undefined Bellas Artes ītōca cē correspondencia nepantlah Āltepētl Mēxihco Metro Pāntli 2 īhuān 8.
Macuilpohualxihuitl IV
In mācuīlpōhualxihuitl IV (inic nahui) in mācuīlpōhualli xihuitl cāhuitl īhuīcpa 301 xihuitl oc 400 xihuitl.
Metro Bellas Artes
Bellas Artes
Macuilpohualxihuitl IV
Neneuhcāyōtl:Mācuīlpōhualxihuitl Neneuhcāyōtl:Mācuīlpōhualxihuitl IV
437
437 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 5 īpan 430s mahtlācxihuitl.
1454
1454 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 15 īpan 1450s mahtlācxihuitl.
437
Miquiztli
* *
1454
Miquiztli
* *
Macuilpohualxihuitl VI
In mācuīlpōhualxihuitl VI (inic chicuacē) in mācuīlpōhualli xiuhitl cāhuitl īhuīcpa 501 xihuitl oc 600 xihuitl.
Neneuhcāyōtl:Mācuīlpōhualxihuitl
Tlani California tlālolīniliztli īpan 2010
right|300px
Tlālolīniliztli 7.2 Richter, īpan 03:34:17 niman nicān cāhuitl, 30 km mictlāntlāpcopa Mexicali, Tlani California, ōquimatih īpan in Mēxihco mictlampa īhuan in tlāpcopa TTI. Īpan Mēxihco omicqui cēquintin 2 chānehqueh.
Tlahtōlcaquiliztilōni
Neneuhcāyōtl:2010 tlālollīniliztli Neneuhcāyōtl:Mēxihco tlālollīniliztli
Yayawik
Yayawik se tlapalli.
Tlanelhuatl
thumb|225px|cē tēyacatih tlanelhuatl thumb|250px| Ca īnōncuahquīzaliz in tlanelhuayōtl tlanihuīc mani in quitzicoā īpan tlālli, quiltequi (iltequi) in nēuhcāyōtl monequini in ixhuiltiliztli īhuān quēmmanyaān quitlatecpichalhuiā tlacualli. In ihcuāc tlani mani in tlanelhuatl ahnēci izhuāxoxohuitl, aceh in tlein tlālpan huēyiya ca yeh izhuāxoxohuihuah tlanelhuatl in netlālīlo īpan tlani tlatēctli ītloc tlanelhuayōtl, iuhqui āpachtli ahnozo teōnanacatl ahnēci tlanelhuatl; quiltequi in nēuhcāyōtl ic ītlāc. Occē tlanelhuatl -iuhqui āmomoxtli- quipiya tziquitepilōlli in ītōcā rizoides.
Yayawik
Seyok tlanechikolistli
Neneuhcāyōtl:Tlahkwilolamatl katli nohka motlahkwilohtikah
Tlanelhuatl
Nō oncah cequi centiāchcāuh tlanelhuayōtl in tlein ahnēci tlanelhuatl, ca neīxcuītīlli in cúscata, in tlein tlanelhuahuah ixquichca cueponiliztli.
767
767 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 8 īpan 760s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
Tlanelhuatl
In tlanelhuatl īhuān ītlacpayo quipiya īpan ītlatzacuiticāyo cē tlamantli iuhqui casquete motēnēhualo cuāloliuhcāyōtl ic moyāōtlātiā, īhuān cē achi tlacpac motta pipiciltic icpatl in tlein motēnēhua "miltecōni tzontli" īpampa ca yehhuatl ic quiltequi.
Intlā ticchīuhcān cē īxtlapal tlacotōntli īpan tlanelhuatl in cānin cah miltecōni tzontli in motta nepapan nōncuahquīzaliztli.
In tlanelhuatōntli quipiya pilōhuilīlli ītlalhuauh ic nepantlah mimilli īpan tēyacatih centlatzōtl. Ītlstzīntiliz īpan periciclo īhuān motlapoā ic quicoyōniā in cuauhēhuatl, in ic mihtoā in īhuēyayiliz ca endógeno, quihtōznequi ihtec huēyiya.
Nō Xiquitta
Neneuhcāyōtl:Cuauhtontli
Cītlalōlli
Ca miaccītlalli in Cītlalōlli, iuh motta īpan caxtilmiaccītlalli Huēyi Miztli (Leo Mayor), īpan mocuā.
300px|thumb|left|Ōlli īmachiyo 300px|thumb|left|Cītlalōlli īcīcītlaltin
Omitl
thumb|right|250px|Omitl. Omitl ītōcā centiliztli īpal celōlli.
Nō xiquitta
Neneuhcāyōtl:Nacayotl
1037
1037 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 11 īpan 1030s mahtlācxihuitl.
Toloatzin
In Toloatzin (Datura stramonium).
Cēntlamatilizāmoxtli
Cēntlamatilizāmoxtli ītōcā cē āmoxtli, āmatl nozo mātlatzalan zāzanilli īca tlanōnōtzaliztli tlamatiliztechopa.
Toloatzin
thumb|In toloatzin īxōch thumb|Toloatzin
Cēntlamatilizāmoxtli
Nō xiquitta
Neneuhcāyōtl:Āmoxtli
Toloatzin
Neneuhcāyōtl:Solanaceae
1844
1844 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 19 īpan 1840s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
Charles Darwin
Sir Charles Darwin ītōca huēyi iuhcāyōtlācatl ōtlācat Inglatlālpan.
Nō xiquitta
Neneuhcāyōtl:Huēyi iuhcāyotlācah Neneuhcāyōtl:Inglatlācah
768
768 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 8 īpan 760s mahtlācxihuitl.
Anthony Quinn
Antonio Rodolfo Quinn-Oaxaca nozo Anthony Quinn ītōcā cē tlacetilīllahtohcāyōtēcatl (in tlācatiz mēxihcatl) īxiptlayōllācatl.
Īxiptlayōlcāyōtl
Quinn, Anthony Quinn, Anthony
Tlacetīliztli (tlapōhualmatiliztli)
Motōca tlaolōlōliztli cētiliztli (Caxtillāntlahtōlli: Unión de conjuntos) in ihcuāc ōme nozo ōmpa tlapōhualli cētiliah tlapōhualmatilizcopa.
52
Miquiztli
* *
Tlacetīliztli (tlapōhualmatiliztli)
Cētiliztli
In cētiliztli in A īhuān B, in tlaolōlōliztli in tlapēuhcāyōtl x mopiya īpan U, iuhqui tleh, x in ītech pōhui A, ahnozo tleh, x in ītech pōhui B.
Cuayolotl
thumb|Cuayolotl. Cuayolotl.
Neneuhcāyōtl:Nacayotl
Āpozonalli
thumb|Apozonalli
Āpozōnalli cē tetl.
Neneuhcāyōtl:Tetl
Citlaltlamina
Cītlalin tlamīna ca in cītlalmītl ītlanēx.
1039
1039 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 11 īpan 1030s mahtlācxihuitl.
1845
1845 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 19 īpan 1840s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
438
438 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 5 īpan 430s mahtlācxihuitl.
1038
1038 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 11 īpan 1030s mahtlācxihuitl.
Cehuetzilizpan
miniaturadeimagen|Cehuetzilizpan Cehuetzilizpan cē xiuhcāhuitl tlālticpac, īcauhtica Tlamahtlācōnti canahpa Tlayēti ihcuāc Xopanitztempan oacicoh icampa tōnalco.
Toquiliztequitl
Neneuhcāyōtl:Tlalticpactli
Adolf Hitler
Adolf Hitler (1889 - 1945) ītōcā huēyi cemitqui auh Führer ōmpa Teutontlālpan īhuīcpa 1933 oc 1945.
Nō xiquitta
Neneuhcāyōtl:Ōtlācatiloqueh xiuhpan 1889 Neneuhcāyōtl:Alemantecah
Hidalgo tepozocuilcan
undefined
Ēltapachtli
thumb|Ēltapachtli
Hidalgo tepozocuilcan
Hidalgo ce tepozocuican ipan Altepetl Mexico, ininqueh corresponden canah tlapalmitl 2 huan tlapalmitl 3.
Ēltapachtli
Ēltapachtli. thumb|Ēltapachtli
Neneuhcāyōtl:Tlācayōlmatiliztli Neneuhcāyōtl:Tlacuayōtl
769
769 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 8 īpan 760s mahtlācxihuitl.
Hidalgo tepozocuilcan
Hidalgo
769
Miquiztli
* *
1456
1456 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 15 īpan 1450s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
Metro Revolución
undefined Revolución ītōca cē estación īpan Āltepētl Mēxihco Metro Pāntli 2.
Revolución
Paquimeh, Chihuahua
Paquimeh ce huehuehcauh altepetl ipan Casas Grandes altepetlahtocan ompa Chihuahua tlahtohcayotl, ipan Mexico tlalli.
Huehcapatlahtoliztli
Paul Kirchhoff ōmotōcāc inīn tlālpan īcan Ixachicuāuhtlān īpan 1958 īhuān cē huēyi ahuemaniliztli īca tlahuacapanixtlahuaqueh, zacaixtlahuaqueh īpan tepēmeh, campa Paquimeh ōmahuitzoac āltepētlācayōtl catcah ocachi īhuāni inīn tlālpan. Nicān ōcatcah occequīntīn īhuānimeh āltepēmeh īcan Chaco, Aztēcaltepēc, Snaketown, Mesa Verde īhuān La Ferrería.
Ixachitlān aci cē huēyi tecuanixachichitlān īpan Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl, tlein ma panō īpampa tlāltin Utah, Colorado, Arizona, Yancuīc Mēxihco īhuān Texas; in iuh mēxihcatl tlahtohcāyōtl Chihuahhua, Sonora īhuān Durango.
Ixtlamatqueh mieccan oquitemachtiah ixachi xiuhtin huehca, tenquintin tlatin inic tlacayomeh campa tlachihualtlacayotl Paquimeh intzontecoma ca in iacoquitzaliz toltecayotica ipan Ixachicuauhtlan.
In temachtitzacualpan Paquimeh 350 quillometromeh canapa icalaquian ayamictlan altepetl Chihuahuac ca, auh tlahco ce quillometro ihuicpa altepetl Yancuic Paquimeh. In huehuealtepepan ocachi ihuani ipampa ayamictlan Mexico, inin izcalli, acoquitzaliztli ica icnotl oyeya xiuhtintitlan XIII ihuan XV, achtotipan ihcuac caxtiltecah oaciuh. In tlachihualtlacayotl Paquimeh ocueponi niman zanyeyo ayamictlani tlahtocayotl ihuicpa Chihuahuac ihuan occequintin tlaltin inic Ixachicuauhtlan.
Tlacameh ihuicpa altepetl Paquimeh calpoltin cenca ohuitique. Amo quipiayah ce tlahcotlahtocayompan ihuan amono yehuantin ochantiaque tlami ce tlacayotica tlatquitl quemeh xochixachitlacah. In tlalmacehualtin catcah mecacenyelloque auh amicniuhtin mexicah nozo chichimecah, auh yeceh tlapohuayah ica miec tlatquimeh ihuan altepecalixpan ma nexpanatica motlacentiah ica xochixachitlacah hueyaltepemeh.
In macehualtin onemiah Paquimeh in opatah, pimah, xovah, xanomeh ihuan conchah; aquintin otlahuelcaquiah opan in tlahtomachtiani nic tlacatlahtolli in nahuatl ipampa amo xi tecicamati intzalan. Nahuatlahtolli acicamatiayah ihuan tlahtoayah cenca cualli ipampa mecatlachihualtlacayomeh ihuan pochtetecayo ma quipiayah ica tlacayomeh quemeh toltecah ihuan aztecah. Tlacameh pimah in atleinemic calpolli ihuicpa Paquimeh ma otlamic ipan xiuhmolpilli XXI, occequintin calpoltin mopolihuioh ihuan amotlacahuan moteneloah ica occe calpoltin quemeh aztecah, xonotah, chihuahuah y navahotecah.
In tlayohuilli ocachi huey ica huehuetlacameh in toltecayotl; azoquitica, texitlatzoyo auh occequintin tlamantin nic amiliztli; yeceh motlamahuitzoac xi cueponi ce huehuetoltecayotl ipan hueytlahtocayotl canin monemiqui anehuatzi tlamantli. Ihcuac huehuetlacatl tlanequi yehuatl tlalia ipan altepemameh, auh nicpaqui xi mozcaltia ce macehualtlahtolli, pehua xi tlachihua tlachihualtlacayotl ihuan tlamantin tlacatlahtoaque.
Atoyanahuac ipan Paquimeh tihuelitiah xi nemiqui miyacatin yuhcayotl Clovis axcampa cuix yeh huehcapan 2600 xiuhtin, ma tlachihuayah ininque tlacameh campa in amiliztli ica hueyoyolcameh, inonque in atlatl quemeh toltecayonextiyotl ihuic huehuetlacameh ixpan in chicauhnemiliztli.
In tlacameh huey nemachtianimeh nic chihualiztin auh yehuantin quipiah in malhuilocayotl ihuic xi ca otocayotiaque ce yehyacoliztlachihualtlacayotl. Yehuantin ticpiayah tlachihualcaltin pampa xi tlachihua tlatzopilantin, ichcatilmatin, tlaquemitl. Nouhqui ticpiayah tlachihualcaltin ipan tepalcayotl ihuan xiuhtepalcatl ica tlacuiloltin nozo cenca cualli ochihualoc ipan nextiyotl ica yuhcayomeh cihuah ihuan yolcameh. Nouhqui otlachihuah quetzalcocozca, tianquiztilonimeh quemeh chiquiuhyotl ihuan tepoztlatquimeh ipan amochitl.
In altepeyo onyaliztli Paquimeh acioh cuix 1500 xiuhtin ihcuac yeh quichantia oyeya huehcapa miec xiuhtin. Nican cueponi ce altepetl ica azqui macuilcaltin altepetlan inic aitualtin ihuan ce teopatli campa itocacalmanayo ca ipan tlalli auh tete. Ayamo altepetl catca auh neciah amachtotlaquetzahuan ma quipiah ixtin canapa tlachihualtlacayotl Mocoyoni, yeceh necoah in huey yollocayotl in amocalmananihuan.
Amonamicpan in xochixachitlaltepemeh, in calimayan Paquimepan monamiquiah tlahcotlalnepan zanyeyo tlaltipac, ipan teopantzacualnahuac. Inin Imaniapan in onyaliztli, azqui mochintin calmanayocalpan oteneloh ica zan ce calmizquiztetl ma xi quipia ocachi macuiltlalpepechtique ipan tlacpac ihuan azqui 2000 tlacacochihuayan.
Canapa altepeicalaquian ca tepancalmiquizteco, tlatlalilli noihqui ihuan tete axcan mihtoa yehuantin tequipa- noayah yeceh teopantzacualco; cepantica inon caltlaquetzaliztli ica huey mamatlatl ipan atecocolyuhcayotl. Nican nouhqui ce huey tianquiztlacoyan oyeya tlein motlachihuaya in itlatlaliliz cochototolacameh, necoc ecyolicopililtica, xiuhtepalcatl, teoxihuitl ihuan amochitl. Nic inon, yehuantin otlachihuaque calpitzaltin tlein oquihuelitioh in cuitlahuiliztli inonque totomeh quemeh in tepancaltin nic cochomeh ica totonquiloni auh hueytlaliliyan pampa tianquizquilonimeh ihuan amantolhuayan.
In huey tlaquetzalizpan achtopatica cateh in tlaxahuilcan, xamixcaltextli, tzacualollin, chancomolcan, calmictlan ihuan chantemimilco. Inon ahuel ipampa tlein amoza yehuantin quipiayah ce hueypochtianquiztiloyan ica toltecah ihuan mexicah; amozan ma yehuantin oyehyacoh ipan tlachihualtlacayotl auh yecnemiliztli in macehualtin Paquimeh; icanican in tlaxahuilcan ica itzompan, momoztin nic Quetzalcoatl nozo Tezcatlipoca ihuan tzacualilhuicalco.
In calmanayotl Paquimeh ontetoca ipampa ichantlacahuan, iaitualhuan, ichantlalcalhuan ihuan tepanchinamimeh, imomozhuan auh teocaltin ochihualoque ica xamitl. Oquitlaquetzac ipan icalaiquizayan centlazotl atle xi tlapohua ica in atamictlani centlazotzin quemeh tehuantin titlachihuah axcan. Inin ihuani xi tlamati ma yehuantin huey calmanayotemachtianimeh yollocentlaltica, ipampa totoniloni ihuan cualli neihiyotiloni, apantin, atecohtin, atlaliltin ihuan hueyac acoyocmatlatl ma cahualtia cuitlameh.
Tehuantin tihuelitiah xi tlahuelcamati nouhqui in caltentin ipan tzopelhuicyuhcayotl ihuan pitzahuacuauhcalixameh tlein tlahuelcaqui in calacoayan inic tlahcoaquizaliztlayocan ipan hueyac tlaquetzaliztli. Tlahtec cochiantin catca tlecuimeh, xamixcaltexcaltin ihuan tlacualcaltin, pepechtin, tlapiacaltin, tlachihualcaltin ihuan moacoya ipampa ecahuaztin canapa occequintin tlalpepectin ipan tlaquetzaliztli.
In ayamictlani tlacayotl Paquimeh otlamahuitzoac iacoquitzaliz ipan amo hueyac cahuitl 56 xiuhtin. In altepetl oyancuic miacpac ixquichca ma oachtotipac in tlacazomalotl, acualli tlatquiyotl auh acualli tlahtocayotl.
Inin 1340 alpepeticpac omacehuac ce temamauhtic chichinoliztli ma ohuetzic calmiquiztete ihuan omiquioh miec altepehuaque. In yoltlacayotl onenemique huehcapan occequin altepemeh nozo otlaliaque tlahcopan oztomeh atlacomoltitlan, ipan tepetlan Nantzin. Inin 1420 omopohuac in yancuic tlaquetzayotl inic altepetl Paquimeh yeceh inon amopoalpan itlatquiacoquitzaliz ihuan zan yehuantin ohuelitioh xi yoltia in talpixcayotl.
Inin 1584 caxtiltecah otetlapaloaque in altepetl ipampa ce chontaltetlapaloliztli ochihualoc ipan Franciscotzin de Ibarra, quenin ixachi hispantecah oitzahuiac ihuicpa altepematlaltica; aquintin amotlanenehuiliac ica rromaltepemeh ipan Africa Ayamictlan ihuan Hispania. Zotlatzonco inin 1660 otlacahualoc in altepetl ipampa mochintin.
Yeceh huel achtotipan ihcuac caxtiltecah tlapantlazazque Paqumeh, in yolmacehualtin ipan chichinoliztli, omonequioh xi caltlaquetza incalhuan oztotitlan pampa xi ehecahuia tepehuanimeh, cececuiliztli ihuan tecuanimeh yolcameh.
Inin 1659 Álvaro Núñez Cabeza de Vaca, tlanonotza yanon xamicalzoltin canapa tlahtocayotl Hispania ihuan tlatquiliztin inonque tlalpan tlein otecochehua in tetzauhquiyotl huel chontaltlacameh nic xi altepetlalia in hueyaque tlatlatecapan ihuicpa in ayamictlan Yancuic Caxtillan.
371
371 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 4 īpan 370s māhtlacxihuitl.
Miquiztli
* *
Paquimeh, Chihuahua
Huehcapatlahtoliztli
Atlacomoloztomeh in achtotlamachiotliztli ihuic altepeyotl ipan Chihuahuac auh cenca xiuhtin nican ca in chantli ihuicpan huel macehualtin ipan Mexico. Inon oztomeh tihuelitiah xi tlahuelcamati in chantin nican cateh centellocaltica ica tematumalcochihuayan, itlahcotecuh, inxamixcaltexcaltin, inamelhuan, inhueymolcaxihuan nozo achiyamazchiuhque ihuan incoyomictlahuan.
Zatlatzonco amo huehca tzacualzoltin huehuealtepetl Paquimeh nican ma xinechaltepetlalia in teocalli San Antonio de Padua ipampa teopixqui Marcos de Niza, auh tepetzintin tlalmacehualtin ma alpetlaliayah inin altepetl, nechotlalcuapac canapa teocaltlan in axcan altepetl Casas Grandes, Chihuahuac.
Inin 1950 in tlatemoani Charles Di Peso opeuh ce huey tlatquitlatatlalcaliztin ipan inonque calzoltin ihuan omopohuac in tlatquitl nic xi tlapantlaza occe itech inin altepetl ochihualoc ipan xamitl auh cuahuitl. Yolmacehualtin ipan hispantepehualiztli ihuan canapa popolocah apachtin yehuantin ohueliti xi chantia huehca mexicaltepeticpaque, yehuantin nextia ixcoyan itlalcalmanayo ipan tlahuacapanixtlahuac Chihuahuac ihuan atlacomoltepetlan.
Occe necuazaloliztli
Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli Neneuhcāyōtl:Calmanaliztli ipan Mexihco Neneuhcāyōtl:Huehuehcauh altepetl ipan Mexihco Neneuhcāyōtl:Chihuahua (nhn)
Carlos Enrique Taboada
Carlos Enrique Taboada Walker ītōcā mēxihcatl īxīptlayōlizyacānqui auh īxīptlayōlli tlahcuilōni.
Tlahtōllōtl
Taboada otlācat īpan Āltepētl Mēxihco in xiuhpan 1929. In quitequitlpēhuaz in xiuhpan 1954 inīc Kid Tabaco tlahtōlli. Otēyācan La recta final, cēmani īxiptlayōlli, in xiuhpan 1964.
Īxiptlayōlcāyōtl
Taboada, Carlos Enrique Taboada, Carlos Enrique
439
439 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 5 īpan 430s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
Xopantlah
thumb|right|250px|Xōpantlah [[Sueciapan]]
In Xōpantlah nōzo Xōpan ce xiuhcahuitl in tlalticpac, icauhtica Tlamahtlācōnti canahpa Tlayēti ihcuac Tonalco oacicoh icampa tonatiuhco.
Nacaztli
thumb|Tlācatl nacaztli. Nacaztli (Caxtillāntlahtōlli: Oído).
Neneuhcāyōtl:Nacayotl
Fanta
thumb Fanta itoca cēFanta ce tzopelatl popular gazirano bezalkoholno piće koje proizvodi američka tvrtka The Coca-Cola Company. Od 1960. ima svoj zaštitni znak. Od sličnih pića tu je cola. Piće postoji od 1940. Okus ovog pića može biti različit pa postoji čak preko 70 okusa koji su dostupni u nekim zemljama (ananas, jabuka, grožđe itd.). Proizvodi se u pedesetak zemalja svijeta među kojima je tzopelatl pixcaloac ihuicpa 1938 xihuitl ic The Coca-Cola Company.
Neneuhcāyōtl:Coca-Cola
294
294 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 3 īpan 290s māhtlacxihuitl.
Mexicatlatocayotl
In Mēxihcatlahtohcāyōtl ahnozo Mēxihcatl Huēyi Tlahtohcāyōtl ōcatcah in āltepēyōtl tlāchīhualiztli ītech in tlālmaniliztli in tēpachōliztli in āltepētl Mēxihco Tenōchtitlan, in tlein ōxōchiyōuh īpan in mācuilpōhualxihuitl XIV īpan in huehcāuh Ānāhuac. Ōquiyacānqueh in huehcāuh mēxihcah, in tlācah in tlein, tlahtōllahcuilōlli iuhqui in Tira de la Peregrinación quihtoa tlein in mēxihcah ōhuāllahqueh Āztlān, in tlein motlālia īpan in Ānāhuac mictlāmpa. Yēceh ahzo hueli tlein in mēxihcah ōcatcah tlācah īca cenquīzcā Ānāhuac nenayōtl tēl ahmo in chīchīmēcah īntlācamecayo, tlācah in aquihqueh ōquichīuhqueh in amiliztli īhuān in pixquitl.
294
Miquiztli
* *
Mexicatlatocayotl
Cemānāhuacāyōtl
In Mēxihcatlahtohcāyōtl ōtlatēctli īpan in Ānāhuac, ōcuaxōchtih in mictlāmpa īca in Chīchīmēcapan, in cihuātlāmpa īca Michhuahcān, in tlahco īca Tlaxcallān īhuān Teōtitlan, in huitztlāmpa īca in Mixtēcapan, in Tzapotēcapan īhuān in Tēpāpāquiltiliztli Ilhuicaātl, in tlāpcopa īca in Āyōllōco Mēxihco īhuān in miac Maya tlahtohcāyōtl.
John Adams
John Adams (1735 - 1826) ītōcā Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl Tlahtohcātēīxiptla.
Mexicatlatocayotl
Cemānāhuacāyōtl
In mēxihcah ōquitlālihqueh Mēxihco Tenōchtitlan in yōllohco in Tlahuelmayān Mēxihco, ōquimanqueh īntlahtohcatiliz īpan āltepētl in tlatēctli in āxcān tlahtohcāyōtl Mēxihco, Veracruz, Puebla, Huāxyacac, Guerrero, Chiyapan, Hidalgo īhuān cē xeliuhcāyōtl Cuauhtēmallān. In tlālpolōlli mani īpan nepapan immanyōtl iuh in polar in ahco tepētl īxquich in tōtōnqui immanyōtl. Oncatcah nepapan chāncemanquiyōtl īxquichca in ocoteuh cuauhtlah, tlanelōlli cuauhtlah, māxelihuihtli cuauhtlah īhuān tōtōnqui chāncemanquiyōtl iuhqui in tropical pahpāquilizcuauhtlah, huāccāīxtlāhuatl, māxelihuihtli pahpāquilizcuauhtlah, mangletlah, tropical cuauhtlah īhuān occē.
John Adams
Nō xiquitta
Neneuhcāyōtl:h tlahtohcātēīxiptla Neneuhcāyōtl:Tlahtohcayocepancah tlahtohcatlahtoanimeh
Mexicatlatocayotl
Tlahtōllōtl
In Mēxihcah tlācah īpan in Tira de la Peregrinación īnquīzcān ōcatca tlatēctli Āztlān īpan in mictlāncihuātlāmpa in Huehcāuhānāhuac.
In Mēxihcatlahtohcāyōtl īxeliuhca
In Mēxihcatlahtohcāyōtl ōxeliuh īpan 38 huēyāltepētl.
Āxcāmaquiliztli
In āxcāmaquiliztli ōcatca necuiltōnōlloh. Achtopa, ītēpacholiztli īpan in occē tlācah ōquimmacauh, ōquimpalehuih tlapōuhqueh īca miec tequimaitl. Auh in tequitiliztli ōchiuh tlein in pīpiltin ōēhuatinenqueh. Occē chīhualo tlein quinhuelitih in tlatquicāyōtl ōcatca in huel cualli mīllahcayōtl.
Pōchtēcayōtl
In mēxihcatl pōchtēcayōtl moeticihui tāchcāuhca īpan in patiyōtl. In ocachi tlein hueliyoh ōcatca onca tiyāmicpan iuhqui in īpan in incatlahtohcāyōtl. In mēxihcah pōchtēcah ōtlapatlaqueh tlamantli Tenōchtitlan, occē āltepētl īhuān tlācatiyān ītzalan.
300px|thumb|Mēxihcatlahtohcāyōtl
Tlāllānoztōtatacaliztli
Yēhhuan ōtequīxtih itztli īpan in Nāntepētlah huitzltāmpa īhuān cihuātlāmpa, īca tlein ōquichīhuahqueh mitl, mācuahuitl nō tecpatl īhuān occē tlamantli iuhqui cōzcatl, tezcatl īhuān occē.
2 metztli enero
2 metztli enero, inic ome tonalli ipan Gregorio xiuhpohualli, ahzo zan ce tonalli itechpahuic cempohualmahtlactli huan ce tonalli itech metztli enero.
Tonalilhuitl
02
Hamburtēcanacatl
250px|right|thumb|[[Burger King Whopper.]] Hamburtēcanacatl ītōcā cē sandwich tlacualli.
Tlacualpiyaliztli
Neneuhcāyōtl:Tlacetilīltlahtohcāyōtēcatl tlacualcāyōtl
Mexicatlatocayotl
Tlaquēnyōtl
Occē cemāxcatequitl īpan in mēxihcatl chānehqueh ōtlaquēnyōtl, in tāchcāuh chīhualiztli ōcatca in ichcatl īhuān ichtli tlahquitīlli tlaquēmitl.
Neneuhcāyōtl:Ēxcān Tlahtōlōyān Neneuhcāyōtl:Huehcāuh Tlācatiyān Neneuhcāyōtl:Mexico
1455
1455 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 15 īpan 1450s mahtlācxihuitl.
Pixcayan
thumb|250px|Pixcayān
1455
Miquiztli
* *
Pixcayan
Pixcayān ihuan Tlahuetzi ce xiuhcahuitl tlaticpaccopa, icauhtica Tlamahtlācōnti canahpa Tlayēti ihcuac Xopanitztempan oacicoh icampa tonatiuhco.
Nō xiquitta
Neneuhcāyōtl:Tlalticpactli
13 metztli julio
Tonalilhuitl
13
Tecpillahtolli
Tecpillahtōlli (caxtillantlahtolli: lengua noble y pulida ahnozo Nahuatl clásico) ītōca cē tlahtōlli motlahtoa īpan Cōzcatlān.
Tzonhuiliztli calāmpa
Neneuhcāyōtl:Nahuatlahtolli
440
440 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 5 īpan 430s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
Tlālolīniliztli
Tlālolīn (Caxtillāntlahtōlli: Terremoto; Inglatlahtōlli: Earthquake)
Neneuhcāyōtl:Tlālolīniliztli
53
53 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 1 īpan 50s māhtlacxihuitl.
Miquiztli
* *
Āehēcamalacotl Henrriete
thumb|Āehēcamalacotl 4 Tlachiucnāuhti
Pazifische Hurrikansaison 2007 Orkaanseizoen van de Grote Oceaan 2007 2007年太平洋颶風季
Coca-Cola
thumb|1941, [[Montreal, Canada.]] Coca-Cola ītōcā cē tzopelātl mochīhua īhuīcpa 1886 xihuitl īpal The Coca-Cola Company.
Neneuhcāyōtl:The Coca-Cola Company
1040
1040 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 11 īpan 1030s mahtlācxihuitl.
1041
1041 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 11 īpan 1040s mahtlācxihuitl.
54
54 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 1 īpan 50s māhtlacxihuitl.
Miquiztli
* *
295
295 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 3 īpan 290s māhtlacxihuitl.
Miquiztli
* *
Tlāhuīlmecatl
Tlahuīlmecatl ītōcā tepoztlamantli tlāhuīlli monemi ītoca.
Metro San Cosme
undefined San Cosme ītōca cē estación īpan Āltepētl Mēxihco Metro Pāntli 2.
San Cosme
15 metztli julio
Tonalilhuitl
15
Aehecatl Félix
thumb|Āehēcamalacotl Félix 4 Tlachiucnāuhti In Āehēcamalacotl Félix, tlatēctli neneuhcāyōtl V, tlamātoquiliztli tlālli īpan 5 Tlachiucnāuhti īpan Puerto Cabezas, īpan Ānāhuatl Misquito mictlāmpa Nicānāhuac, īolīnia cihuātlāmpa canahpa Honduras.
Ixtelolotl
thumb|Ixtelolotl.
Ixtelolotl.
Neneuhcāyōtl:Nacayotl
Cuauhtemoc (tlahtoani)
Cuauhtemoc (1494-1524/1525), in inic mahtlactli huan ome tlahtoani ipan Mexico Tenochtitlan, xiuhpan in 1521 - 1524/1525.
1457
1457 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 15 īpan 1450s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
Cacahuatl
thumb|right|250px|Cacahuatl. Cacahuatl ( auh Cacao), ītōcā cacahuacuahuitl īxōchihcual, in cacahuatl piya in cacahuatetl. thumb|none|300px
Nō xiquitta
Neneuhcāyōtl:Xochihcualli
Metro Normal
undefined Normal ītōca cē estación īpan Āltepētl Mēxihco Metro Pāntli 2.
296
296 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 3 īpan 290s māhtlacxihuitl.
Metro Normal
Normal
Hicox
Hicox in hicoxcuahuitl īxōchihcual.
thumb|Hicox iyolo thumb|Hicox
Neneuhcāyōtl:Xochihcualli
Tzictli
Tzictli (Manilkara chicle) ītōcā cāhuitl Ixachitlān
The Cranberries
The Cranberries ītōcā cē tlātlamantic rock tlacuīcaliztli, ōmopēuh īpan 1989 xihuitl īpan Limerick, Irtlālpan.
Neneuhcāyōtl:1990s tlacuīcaliztli Neneuhcāyōtl:2000s tlacuīcaliztli Neneuhcāyōtl:Cahuantinami rock tlacuīcaliztli Neneuhcāyōtl:The Cranberries Neneuhcāyōtl:Pop-rock tlacuīcaliztli
372
Miquiztli
* *
Your Song
"Your Song" ( "Mocuīca") ītōcā cē cuīcatl īpal inglatēcatl cuīcani auh cuīcapixqui Elton John ōquipix īpan 1970.
14 metztli julio
Tonalilhuitl
14
Tlamantli
Tlamantli ītōcā tlazohmatilizcopa cēntetl, cē.
Xitomatl
Xitomatl (Solanum lycopersicum), (Caxtillantlahtolli: jitomate), ce in xihuitl xochicuallotia cualoni xochicualli motoca no xitomatl, ipēhualiz ca America.
Ichan
In xitomatl īcatyān pēhualiztli ca Mēxihco īhuān Peru. Āxcān nemīltia īpan mochi in Tlālticpactli.
thumb|left|Xitomatl tiyanquizpan ompa [[Tepoztlan]] thumb|left|Xitomatl thumb|left|Xitomatl
Neneuhcāyōtl:Xochicualli Neneuhcāyōtl:Solanaceae
1458
1458 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 15 īpan 1450s mahtlācxihuitl.
Orchestral Manoeuvres in the Dark
Cuīcatl
Neneuhcāyōtl:1980 yahualtzintli Neneuhcāyōtl:Post-punk yahualtzintli Neneuhcāyōtl:OMD Neneuhcāyōtl:Yahualtzintli īpan DinDisc
16 metztli julio
Tonalilhuitl
16
770
770 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 8 īpan 760s mahtlācxihuitl.
Ringo Starr
Richard Starkey nozo Ringo Starr (1940 - ) ītōcā in huēhuētini īpan rock tlacuīcaliztli The Beatles.
Ohtli
thumb|Ohtli.
770
Miquiztli
* *
Ringo Starr
Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1940 Neneuhcāyōtl:Inglatlācah cuīcapixqueh Neneuhcāyōtl:Inglatecah cuicanimeh
Ohtli
Neneuhcāyōtl:Tlalticpacmatiliztli
Julián Carrillo
Julián Carrillo Trujillo ītōcā Mēxihcatl cuīcapixqui auh violitini.
Carrillo, Julían Carrillo, Julían Carrillo, Julían
1458
Miquiztli
* *
Jedward
thumb|right|250px|Jedward Jedward ītōcā cē pop tlacuīcaliztli ōmpēhuah īpan 2009 xihuitl īpan Irtlālpan.
Cēmani cuīcatl
Neneuhcāyōtl:Irtlālpan
55
55 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 1 īpan 50s māhtlacxihuitl.
Miquiztli
* *
Tlapalli
Tlapalmeh kah tlawilli. thumb|200px|right|Ixneska tlawilli thumb|200px|right|Ixneska tlawilli
Seyok tlanechikolistli
Neneuhcāyōtl:Tlahkwilolamatl katli nohka motlahkwilohtikah *
373
Miquiztli
* *
Cirilo īmachiyōtlahtōltecpantiliz
Cirilo īmachiyōtlahtōltecpantiliz īntōcā in tlahtōl rusiatlahtōlli, ucraniatlahtōlli, bulgarotlahtolli, Serbiotlahtolli tēquitiltilia ic moihcuiloa.
Ю
441
441 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 5 īpan 440s mahtlācxihuitl.
Hicoxcuahuitl
Toquiliztequitl
Neneuhcāyōtl:Moraceae
1043
1043 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 11 īpan 1040s mahtlācxihuitl.
771
Miquiztli
* *
Yolotl
In yolotl ca in huitztlaocotl pehualizpa ic ezpanquetl ipan mochintin in yolcameh tlein axcatia ce mecayotl (itlolohua mochintin in omiyo).
Neneuhcāyōtl:Nacayotl
17 metztli julio
Tonalilhuitl
17
443
443 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 5 īpan 440s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
George Harrison
Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1943 Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 2001 Neneuhcāyōtl:Inglatecah cuicanimeh
Tremecen
200px|thumb|Tremecen Tremecen āltepētl īhuān ītēcuacān īpan in Huēyāltepētl Tremecen, Argelia.
Metro Colegio Militar
Colegio Militar
297
297 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 3 īpan 290s māhtlacxihuitl.
Tremecen
Neneuhcāyōtl:Argelia
442
442 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 5 īpan 440s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
297
Miquiztli
* *
18 metztli julio
Tonalilhuitl
18
Keane cuīcatl
Inin tlahcuilōlli īnehuatia mochīntīn tlacuīcaliztli Keane cuīcatl. Auh nicpia Nāhuatlahtōlcuepaliztli ic Inglatlahtōlli.
Rock tlacuīcaliztli
Cē rock tlacuīcaliztli ītōcā tlacuīcaliztli cuīcatia rock cuīcayōtl.
Tlatzotzonalli
Miaquīntīn tlatzotzonalli motēquitiltilia ahneuhqui rock tlacuīcalizpan quēmeh:
Nō xiquitta
Musical ensemble
Chichiltic
Neneuhcāyōtl:Tlapalli
Iyauhtli
Neneuhcāyōtl:Asteraceae
Organisation
Organisation ītōca inīc ōme yahualtzintli īpal inglatēcatl tlacuīcaliztli Orchestral Manoeuvres In The Dark, auh ōmonamacapēuh īpan Tlamahtlācti 24, 1980 xihuitl.
Cuīcatl
Neneuhcāyōtl:1980 yahualtzintli Neneuhcāyōtl:Post-punk yahualtzintli Neneuhcāyōtl:OMD Neneuhcāyōtl:Yahualtzintli īpan DinDisc
444
444 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 5 īpan 440s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
19 metztli julio
Tonalilhuitl
19
1044
1044 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 11 īpan 1040s mahtlācxihuitl.
Bels
200px|thumb|Bels, īpan Pani Austria Bels āltepētl īhuān inic ōme huēyi āltepētl īpan Pani Austria. 250px|thumb|Bels
Toquiliztequitl
Neneuhcāyōtl:Austria
Tamazolin
thumb|Tamazolin. Tamazolin (Bufonidae).
Neneuhcāyōtl:Ayolcameh
1045
1045 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 11 īpan 1040s mahtlācxihuitl.
1459
1459 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 15 īpan 1450s mahtlācxihuitl.
772
772 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 8 īpan 770s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
Tzincuauhyotl
200px|thumb|In tzīncuauhyōtl īiuhcayo Tzīncuauhyōtl, nō mihtoā quiyotl, tetepontli. Tlanelhuayōtl īnōncuahquīzaliz achi mochipa, ehēcayōtl ye oc nō huēyiya in ne tlanelhuatl īhuān quitoquillōtiā in izhuatl, in xōchitl, etc. Quipiya miyac tlalhuacocohtli in quihuīca izhuāxoxohuitl. In iquin quitecpichalhuiā tlacualli.
Monāmiqui in tzīncuauhyōtl (ītlan tlanelhuayōtl ahxōchitl) īpan āmomoxtli, ocopetlatl īhuān in licopodios; īhuān īpan mochi nēzcānāmictli, mā zo tēl īpan cequi tepitōnilli, iuh in remolacha īhuān occē tlanelhuayōtl in ahyēctli motēnēhua acaules(ahtzīncuauhyōtl).
298
298 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 3 īpan 290s māhtlacxihuitl.
Tzincuauhyotl
Ītamachīuhca yez zan tepitōn īpan cequi āmomoxtli ixquichca cempōhualli centamachīhualli īpan eucaliptus, īhuān mahtlāctli ahnozo mahtlāctliomōme centamachīhualli īpan diámetro (īpan Āhuēhuetl Santa María del Tule, Oax.).
298
Miquiztli
* *
Tzincuauhyotl
Ye iuh nohuianyōh mihtoā in ihcuāc huēyiya oc ye cencah mācuīlli centamachīhualli, cuauhuātzalloh tzīncuauhyōtl īhuān cuammāyeh ca cuahuitl; ca cuauhtōntli in ahci oc ye ahmo mācuīlli centamachīhualli nōīhuān cuauhuātzalli; ca xihuitl in tlanelhuayōtl in tlein quipiya xoxoctic tzīncuauhyōtl, pōpoztectli tzīncuauhyōtl īhuān ic nōncuahquīzqui ahmo quipanahuiā cē ahnozo ōme centamachīhualli īpan cuauhtic. Motlachiya miyac cuahuitl intlā cēcān nemi hueli motomāhuaz ixquichca huēyi cuahuitl ahnozo zan cuauhtōntli.
Motecpāna in tzīncuauhyōtl ic cāhuitl in moztlātiliā (cēxiuhtica, ōnxiuhtica ahnozo mochi xoxoctic).
Nō motecpāna ic iuh huēyiya in cuammāitl (papanhuetzqui, tēīxnāmicqui ahnozo malacachōlli ).
Nō motecpāna ic cānin nemi (ehēcayōtl ahnozo tlanitlālli ).
Joaquín López-Dóriga
Joaquín López-Dóriga Velandia (1947 - ) ītōcā mēxihcatl tōnapixqui.
Arabiatlapohualli
In "Arabia tlapoalli" ca machiotl ipampahuic in poaliztli. Itoca huitz ipampa'ca in Arabiatlacah oquitquic in tlapoalli ipan Eutlocpa (Europa). Yeceh, yehhuatl huitz ihuic "India". In poaliztli omochiuh ica in mahtlactli machiotl. In huehue mexicah ahmo oquinecqueh inin tzintli ipampahuic ipoaliz, oquipactiqueh in "ompoalnan'cayotl" (nozo "veintena", ica caxtiltlahtolli). Yehhuantin mihcuiloayah ica huehuemachiyotl (nozo "glifos") ihuan in "mayatecatlapoalli". Inon huehuemachiyotl, ahmo nelli tlapoalli ; Inin occe, ca nelli tlapoalli ipampahuic in mexicah. Noihuan on quitocayotiaz "mexicatlapoalli".
Tel axcamilhuitl monequih ceh poaliztli ica in itzin ipan in poalnan'cayotl (decena). In yancuic tlapoalli itlamaniliz:
Ihuic in tlapoalli 1 (Ce) ipan in tlapolli 19 (Caxtolnahui): Achi yuhqui in huehue poaliztli. Ce. Ome. yei. Nahui. Macuilli. Chicuace. Chicome. Chicuei. Chiucnahui. Mahtlactli. Mahtlac'ce. Mahtlac'ome. Mahtlac'ei. Mahtlac'nahui. Caxtolli. Caxtol'ce. Caxtol'ome. Caxtol'ei. Caxtolnahui.
20, mihtoa "ompoalnan", ihuic "poalli" Ihuan "nan" (Nan'poaliztli), ica caxtiltlahtolli "cuenta madre", in itzin mochihua ica in machiyotl mahtlactli.
21, mihtoa "ompoalnan'ce". 22, "Ompoalnan'ome". 23, "ompoalnan'yei". 24, "Ompoalnan,nahui"..., ihuan yequeneh, 29, "ompoalnan'chiucnahui".