cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mictlāntēuctepoztli
<th colspan="2" align=center bgcolor="#ff99cc">General Tōcāitl, machiyōtl, tlapōhualli Mictlāntēuctepoztli, Pu, 94 Serie química Actínidos Grupo, periodo, bloque n/a, 7, f Densidad 19.816 kg/m³ Apariencia Blanco plateado 125px <th colspan="2" align="center" bgcolor="#ff99cc">Propiedades atómicas Peso atómico 244 uma Radio atómico calculado 175 pm   Radio de Van der Waals  ? Configuración electrónica  [ Rn ] 5f6 7s2 Estados de oxidación (óxido) 6, 5, 4, 3 (óxido anfotérico) Estructura cristalina Monoclínica <th colspan="2" align="center" bgcolor="#ff99cc">Propiedades físicas Estado de la materia Sólido Punto de fusión 912,5 K Punto de ebullición 3.501 K   Entalpía de vaporización  333,5 kJ/mol Entalpía de fusión 2,82 kJ/mol Presión de vapor 10,00 Pa a 2.926 K   Velocidad del sonido  2.260 m/s a 293,15 K  <th colspan="2" align="center" bgcolor="#ff99cc">Información diversa Electronegatividad 1,28(Pauling) Calor específico 35,5 J/(kg·K) Resistencia eléctrica 0,685 m-1·Ω-1 Conductividad térmica 6,74 W/(m·K) 1° potencial de ionización 584,7 kJ/mol <th colspan="2" align="center" bgcolor="#ff99cc"><font size="-1">
1024
1024 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 11 īpan 1020s mahtlācxihuitl.
Mictlāntēuctepoztli
Mictlāntēuctepoztli ahnozo Plutonio (Caxtillāntlahtōlli: Plutonio).
760
760 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 8 īpan 750s mahtlācxihuitl.
761
761 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 8 īpan 760s mahtlācxihuitl.
760
Miquiztli
* *
Metro Coyoacán
undefined Coyoacán ītōca cē estación īpan Āltepētl Mēxihco Metro Pāntli 3.
5 tecpatl
Mācuīlli tecpatl (5 tecpatl) ītōca inic mācuīlli mēxihcatl tecpatl xihuitl.
Metro Coyoacán
Ohtli moaci
Coyoacán
1024
Miquiztli
* *
Metro Ermita
undefined Ermita ītōca cē estación īpan Āltepētl Mēxihco Metro Pāntli 2.
Ermita
Mictlāntēuctepoztli
Neneuhcāyōtl:Yelizmatiliztli
424
424 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 5 īpan 420s māhtlacxihuitl.
Miquiztli
* *
43
43 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 1 īpan 40s māhtlacxihuitl.
Miquiztli
* *
425
425 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 5 īpan 420s māhtlacxihuitl.
Miquiztli
* *
1 metztli julio
Tonalilhuitl
01
1445
1445 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 15 īpan 1440s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
1971
1971 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 20 īpan 1970s mahtlācxihuitl.
Nō xiquitta
*
Huiquipedia
right|thumb|250px|Huiquipedia logo. thumb|right|250px|Wikipedia.org.
In Huiquipedia ( Wikipedia; IPA: /ˌwikiˈpiːdi.ə/, /ˌwɪkiˈpiːdi.ə/ ahnōzo /ˌwaɪkiˈpiːdi.ə/) in ahmo patiyoh nozo yōllōxoxouhqui īhuān nepapantlahtōlli cēntlamatilizāmoxtli. Jimmy Wales īhuān Larry Sanger ōquipēuh Inglatlahtōlcopa Wikipedia īpan 15 ic cē mētztli, 2001 xihuitl. Huiquipedia in Inglatlahtōlcopa tōcāitl quitōznehqui:
Tlahtollotl
Huiquipedia yolotl ōmochīuh quemeh occē cēntlamatilizāmoxtli, Nupedia, ōmochīuh īpan 9 ic ēyi mētztli, 2000.
Huiquipedia, YouTube īhuān MySpace ītlatēquitiltilīl ōcatcah in xihuitl tlācah īpan 2006, ōquihto Time quemeh "Teh".
Neneuhcāyōtl:Nahuatlatolli (nci)
Mochīntīn tepozmalacatl tlātlāliani
Inīn cateh mochīntīn tepozmalacatl tlātlāliani, nēneuhcāyōtiah tlācatiyān auh tlahtōlcopa.
1025
1025 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 11 īpan 1020s mahtlācxihuitl.
Tlapaltecacayahtli
Tlapaltecacayahtli ahnozo tecacayactli (Tagetes patula), cē tlanelhuatlamantli īpan in cenyeliztli in Asteraceae, īpēhualiz tlatēctli Mēxihco īxquichca in Tlahco Ānāhuac. Tlanelhuayōtl īca tlayōcoyalli xōchitl, in tlein ītlāpal chīchīltic īxquichca tepitzin cōztic, huel ahhuiyāc ca.
762
762 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 8 īpan 760s mahtlācxihuitl.
Tlapaltecacayahtli
In cempōhualxōchitl īxiuh momātia ītzalan 30 īhuān 50 cm. Īizhuatl opuestas, pinnadas ca, tlanixeliuhticah īpan segmentos lanceados tlanyoh īhuān ciliados. Moxōchyōtia ītzalan in xopantlah īhuān in tōnalco, ic in tlein piya in huehcāhua xōchyōtia, cuepōn ic xināchtli.
762
Miquiztli
* *
Tlapaltecacayahtli
Pēhualiztli
thumb|left|Tlapaltecacayahtli In tlapaltecacayahtli īpēhualiz tlatēctli Mēxihco, Nicānāhuac īxquichca Bolivia.
Tequitiltililiztli
thumb|left|Tlapaltecacayahtli In tlapaltecacayahtli īhuān in cempōhualxōchitl īpan Mēxihco motequitiltililiāin Miquizilhuicān īca in motlahtlālia in tlamanalli īhuān in micca tepetlācalli, inōn ca in motōca miccāxōchitl; nō in xōchitl īpan huehcāuh cāhuitl ōmomachilia tlacualli ca īhuān iuhqui pahtiyoh.
In tōtōcāyōpan, in xōchitl motequitiltililiā iuhqui iuhquīz tlāpalli in tōtōmeh ītlacualpan ic in tōtōtetl piya cē huel xopaltic īcōztica.
Tēnōnōtzaliztli
Neneuhcāyōtl:Asteraceae Neneuhcāyōtl:Xōchitl
Chihuahua, Chihuahua
Chihuahua nozo Altepetl Chihuahua (caxtilahtlahtolli: Ciudad de Chihuahua), ce altepetl in ompa Chihuahua altepetlahtohcan, altepetl itecuacan cah ipan Tlahtohcayotl Chihuahua. Chihuahua altepetl inic ome altepenanyotl ica 925 762 chanehqueh icopa tlahtohcayotl.
Iteyacanaliz ce altepetl, Chihuahua altepetl in icua altepetlahtohcan. Inin altepetl huelitic, quipiya tepoztequitiyotl, tepeoztoyotl, hueyi tlahtolcencahualli ipan itequiliz. Nehnemiliztli hueyic, ce tomincayo ipampa tequitiliztli ipan Altepetl Chihuahua, in altepetl quipiya hueyi cualcan ipamapa pochtecayotl huan tiyanquiztli.
Metro Portales
undefined Portales ītōca cē estación īpan Āltepētl Mēxihco Metro Pāntli 2.
Chihuahua, Chihuahua
Huehcapatlahtoliztli
Ixachitlan ahci ce hueyi tecuanixachichitlan ipan Tlahtocayotl in Cepanca, tlen mah pano ipampa tlalli Utah, Colorado, Arizona, Yancuic Mexico huan Texas; in iuh Mexico tlahtohcayotl Chihuahua, Sonora huan Durango.
Pyotr Ilyich Tchaikovsky
Pyotr Ilyich Tchaikovsky (1840 - 1893) ītōcā cē Rusiatlācatl cuīcapixqui.
Metro Portales
Portales
2 metztli julio
Tonalilhuitl
02
Pyotr Ilyich Tchaikovsky
Nō xiquitta
Neneuhcāyōtl:1840 tlācatiliztli Neneuhcāyōtl:1893 miquiztli Neneuhcāyōtl:Rusiatlācah
Chihuahua, Chihuahua
Huehcapatlahtoliztli
In huehuealtepepan ocachi huan ipampa ayamictlan Mexico, inin izcalli, acoquitzaliztli ica icnotl oyeya xiuhtintitlan XIII ihuan XV, achtotipan ihcuac caxtiltecah oaciuh. In tlachihualtlacayotl Paquimeh ocueponi niman zanyeyo ayamictlani tlahtocayotl ihuicpa Chihuahuac ihuan occequintin tlalli inic Ixachicuauhtlan.
In 24 de junio xiuhpan 1562, caxtiltecatl Francisco de Ibarra onemic ce expedición ipampa Durango ihuan Chihuahhua, motenehua nican Yancuic Vizcaya huan in 20 de marzo xiuhpan 1598 oahci ompa in Atoyatl Sacramento ce achcauhtoca europatlacameh pampa axcan in Altepetl Chihuahua.
Nahuatlahtolli acicamatiayah huan tlahtoayah cenca cualli ipampa mecatlachihualtlacayomeh ihuan pochtetecayo ma quipiayah ica tlacayomeh quemeh toltecah ihuan aztecah. Chichimecah in atleinemic calpolli ihuicpa Paquimeh mah otlamic ipan xiuhmolpilli XXI, ohcequin calpolli mopolihuioh ihuan amotlacahuan moteneloah ica ohce calpolli mah mexicah, pimatlacameh huan caxtiltecah.
Tlalticpacmatiliztli
Inin altepetl ca ancayotl cuaxochtia in altepetl canah mictlampa ica Juan Aldama, canah huitztlampa ica Mapollan, canah tonalquizayampa ica Chavarría, ihuan canah tonalcalaquiyampa ica Colonia Sacramento.
Tepeliztli
In Altepetl Chihuahua tlatectli ipan in Chihuahua Tlahuelmayan, tepeyahualolli ica tepetl huan tepehuahcan itech in Maxalcan. Tlatectli in 40km tlapcopa in Cerro Grande.
Atiliztli
Itechpa in atl, tlatectli ipan in atoyatl, tlen meya ipan in mictlampa, in huitztlampa huan in tlapcopa; ahci in Rejón atezcatl. Occe atoyatl in tlen meya ipan in altepetl in Sacramento atoyatl huan in Rejón atoyatl ca.
Yeyantli
Ompa Chihuahua altepetl quipiya cepayahuitl ipan tlaceceyan, itechpahuicpa metztli diciembre canah metztli febrero. ihcuah quipiya huelitic quiyahuitl.
Yoliztli
Altepetl Chihuahua iyoliz hueyi, quipia ome yeyantli. Nican quipia hueyic tepehuahcan, quiyauhcuauhtlatli, huacqui teotlalli moihtoa llanos, quipia atl ipampa atoyatl huan atepantli.
No xiquitta nican Chihuahua altepetl, ce cualcan quipia yolcameh nepapan, ininqueh chichinimeh in motohtli, tlacuachin, tlahcomiztli huan epatl.
Neteicniuhtiliztli
Altepetl Chihuahua ca icniuhcayotl ica ininqueh altepemeh.
Tlanonotzaliztli huan huaznenqui
Altepetl Chihuahua quipiya 867.5 tepozcoaohtli en operación. Ehcahuaznenqui, quipia ce total itechpa 230,000 m² ohtli, tomando en quipiya 68,000 del Hueyi Tepoztototlatiloyan Chihuahua.
Tequitiliztli
Chihuahua ce altepetl ipan Mexico. Tlapixcayotl ipan Chihuahua altepecalpolli ca cintli, zacacintli, xalxocotl, ahuacatl, yoloxocotl, lalaxtli, xitomatl, miltomatl, tlalcamohtli, xonacatl, xocomecatl, ohcequin; xochicualli tlanamaca ohcequin altepemeh ipan tiyanquiztli nozo tiyanquiztiloyan. Nican yeyanyotl tonalli ica quiyahuitl.
Chihuahua altepetl nohuan pitzopixcayotl, cahuayohpixcayotl, cuacuahuehpixcayotl, pipiyolpixcayotl huan ichcapixcayotl ipan xoxohuic ixtlahuahcan afuera itechpahuic altepetl nozo altepemaitl.
Chanehmatiliztli
Chihuahua altepetl quipia 925,762 chanehqueh (Censo INEGI xihuitl 2020).
Temachtiliztli
Chihuahua altepetl quipia ipan ahcopa tlamachtiloyan, canahpa hueyi tepochcalli tlen itocah Universidad Autónoma de Chihuahua, Universidad Politécnica de Chihuahua. Universidad Libre, Instituto Tecnológico de Chihuahua, Universidad Tecnológica de Chihuahua huan, Instituto Tecnológico de Estudios Superiores de Monterrey Campus Chihuahua, Universidad La Salle Chihuahua, ce pani tlamachtiloyan itech Chihuahua altepeticpac.
In altepetl nican quipia ipan temachtiliztli coconeh xochitlah, inic ce tlamachtiliyan, inic ome tlamachtiloyan, bachillerato, tepochcaltlamachtiloyan huan Hueyi tepochcalli, noihqui in Escuela Secundaria, noyuhqui quipiya in conemeh; pipilton huan cihuapiltin temachtiah ica 93,44 % chanehqueh.
Tequichihualiztli
Altepetl Chihuahua ce altepetl ican mochi tlacuicuiliztli ipan Centlalticpac quihto Tlaquitcayotl ipan Tlachihuatlacayatl ipan Chihuahua tlahtohcayotl; ixquich tlamatocac toltecayotl, yoliztli ipan ahmo tlamatocac toltecayotl iuhqui tlacualiztli, macehualmihtotiztli.
Macehualiztli
Altepetl Chihuahua ce altepetl ican mochi tlacuicuiliztli ipan Centlalticpac quihto Tlatquicayotl ipan Tlachiuhcayotl ipan Mexico; ixquich tlamatocac tequichihualiztli in ompa Mexico huitztlampa, yoliztli ipan ahmo tlamatocac tlachihualiztli noyuhqui tlacualiztli, macehualiztli, camanalli itlahcuilol.
Tlatzohtzonaliztli
Huehuehcauh cuicayotl ipan iteopanhuan catca in musica sacra, teocuicatl huan itlatzohtzonaliz teocalli ica teopixqueh huan cihuateopixqueh. Miaquin cuicayotl cah inin Tijuana altepetlahtohcan noyuhqui banda, cumbia, balada nozo tlatlamantic tlatzotzonaliz.
Momotlaliztli
In momotlaiztli ipan Chihuahua ca ipampa neicxitapayolhuiliztli, chiquiuhpatoliztli, omemalacaztli, mapatoltiliztli, ihuan patolli.
Occe necuazaloliztli
Neneuhcāyōtl:Hueyac tlahcuilolli Neneuhcāyōtl:Tecuacan ipan Mexihco Neneuhcāyōtl:Altepetl ipan Chihuahua
Teotlalmazatl
Teotlalmazatl (Antilocapra americana, caxtillantlahtolli:Berrendo) ce chichini yolcatl ochanti ipan teotlalli ahnozo ixtlahuatl.
Neneuhcāyōtl:Mazameh
3 metztli julio
Tonalilhuitl
03
9 acatl
Chiucnāhui ācatl (9 ācatl) ītōca inic chiucnāhui mēxihcatl ācatl xihuitl.
Xamitl
thumb|Xamitl, Isla del Sol, [[Bolivia.]]
Xamitl tlamantli īc caltia, chīhualo īpan zoquitl, xālli īhuān ātl, zatepan tlahuātzalli īca in Tōnatiuh īhuān in ehēcatl.
David Cītlalli
160px|thumb|right|David Cītlalli
David īcitlāl cē machiyōtl ītech in iudioyōtl.
Neneuhcāyōtl:Judaísmo
44
44 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 1 īpan 40s māhtlacxihuitl.
4 metztli julio
Tonalilhuitl
04
Matt Helders
Matthew Helders (1986 - ) ītōcā in huēhuētini īpan inglatēcatl tlacuīcaliztli Arctic Monkeys.
1837
1837 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 19 īpan 1830s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
Calatl
Calatl ītōcā in tlālāyōlcatl.
No xiquitta
Neneuhcāyōtl:Ayolcameh
Chināncalli
Ce chināncalli nozo tenancan, ipan franciatlahtolli "parc", ca ceh altepemilli tlatlalilli ihtec ceh altepetl. In itlamaniliz zazacatlan, xochitla ihuan cuacuahuitl. Noihuan icehuiliz ihuan imahuizoliz in altepehuahqueh. Intla ocatca ceh hueyac altepemilli tlapialli ipampa in Tlalxico, titlahtoah ihuic ceh iuhcayo tenancan nozo ihuic ceh tlahtolcayocac tenancan.
Noihuan mixmatih occequintin: in cecniquizqui tenancalli ihuan in tlapialli tenacalli. Tihuelitih tiquinnamiquiz: - Acac tenancan. - ihuic cehuiliztli. - yolcaccan. - tlahtolcayocac. - ipampahuic piltzitzintin. - conecac. - xicac.
Inihqueh'on tenancantin in ocatcah ipan in huehcayotl ipampahuic incualquixtiliz in iaxcahuah cateh axcan tlapouhqueh inpampahuic in macehuallacah yuhqui "Versalles Xochitlah", "Del Retiro xochitlah". Noihuan in huehuetqueh itenancantin ihuic amiliztli ipampahuic pipiltin ihuan teltlahtoanimeh, yuhqui in "iCuauhtla in Fontlainebleau".
Metro Nativitas
undefined Nativitas ītōca cē estación īpan Āltepētl Mēxihco Metro Pāntli 2.
Nativitas
1027
1027 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 11 īpan 1020s mahtlācxihuitl.
5 metztli julio
Tonalilhuitl
05
Amoxtli
thumb|Gutenberg [[Huehuetlahtolli (Quīxtianayōtl)|ihuehuehtlahtol.]]
Amoxtli, ca tlahcuilolli nozo tepoztlahcuilolli ipan cemanqui amatl cemantlapalli.
763
763 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 8 īpan 760s mahtlācxihuitl.
Amoxtli
Neneuhcāyōtl:Tlamantli
763
Miquiztli
* *
Metro División del Norte
undefined División del Norte ītōca cē estación īpan Āltepētl Mēxihco Metro Pāntli 3.
45
45 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 1 īpan 40s māhtlacxihuitl.
Pātzcatl
thumb|[[Naranjaxocotl īpātzcallo]]
Pātzcatl ahnōzo āyōtl (Caxtillāntlahtōlli: jugo; Inglatlahtōlli: juice).
Neneuhcāyōtl:Tōnacātotl
Metro División del Norte
Ohtli moaci
División del Norte
45
Miquiztli
* *
1446
1446 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 15 īpan 1440s mahtlācxihuitl.
Acachatl
In Acachatl itoca ce ayolcatl in ompa ilhuicaatl.
1446
Miquiztli
* *
Acachatl
Tlahtolcaquiliztiloni
Neneuhcāyōtl:Yolcameh
1447
1447 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 15 īpan 1440s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
1972
1972 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 20 īpan 1970s mahtlācxihuitl.
Nō xiquitta
*
764
764 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 8 īpan 760s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
287
287 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 3 īpan 280s māhtlacxihuitl.
Miquiztli
* *
Metro Villa de Cortés
Villa de Cortés
426
426 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 5 īpan 420s māhtlacxihuitl.
Something In Me Was Dying
"Something In Me Was Dying" ( "Achi nehhuāc ōmichuah") ītōcā cē cuīcatl īpal inglatēcatl tlacuīcaliztli Keane. Cuīcatl tlahtoa tlahzotiliztechcopa.
6 metztli julio
Tonalilhuitl
06
Cēmpōhualcaxtōloncē
Cēmpōhualcaxtōloncē (cēm + pōhual + caxtōl + on + cē) ītōcā cē tlapōhualli auh mohcuiloa "36".
7 metztli julio
Tonalilhuitl
07
427
427 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 5 īpan 420s māhtlacxihuitl.
Miquiztli
* *
Matt Groening
thumbnail|Matt Groening Matt Abram Groening ītōcā cē tlahtohcāyōtēcatl īxiptlayōtiani ōquichīuh The Simpsons, Futurama auh Life In Hell.
Live Aid
250px|thumb|right|Live Aid [[DVD.]] Live Aid ītōcā in huēycuīcacan īpan Tlachicōnti 13, 1985.
46
46 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 1 īpan 40s māhtlacxihuitl.
Miquiztli
* *
Nick O’Malley
Nicholas O’Malley (1985 - ) ītōcā in huēhuētini īpan inglatēcatl tlacuīcaliztli Arctic Monkeys.
Arctic Monkeys
Huitzilin
thumb|left|Huitzitzilin thumb|250px|left|Huitzitzilin In Huitzilin, huitzitzilin nō tzintzon tōtōtl.
Toquiliztequitl
Neneuhcāyōtl:Totomeh (nhn)
765
765 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 8 īpan 760s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
428
428 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 5 īpan 420s māhtlacxihuitl.
Miquiztli
* *
1838
1838 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 19 īpan 1830s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
Metro Zapata
undefined Zapata ītōca cē estación īpan Āltepētl Mēxihco Metro Pāntli 3. Cah nō ītōca Emiliano Zapata.
Ohtli moaci
Zapata
Xiuhpalhuehxolotl
Xiuhpalcahuexolotl nozo xiuhpaltotolin (Caxtillantlahtolli Pavo ocelado nozo yucatecatlahtolli: kuts), in totolin icenyiliz ihuan huehxolotl icalpol.
thumb|left|Xiuhpalhuehxolotl.
Occe necuazaloliztli
Neneuhcāyōtl:Totomeh (nhn)
367
367 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 4 īpan 360s māhtlacxihuitl.
Miquiztli
* *
12 metztli julio
Tonalilhuitl
12
9 metztli julio
Tonalilhuitl
09
Metro Xola
undefined Xola ītōca cē estación īpan Āltepētl Mēxihco Metro Pāntli 2.
Tzapotecatlahtolli
Tzapotēcatlahtōlli (Tzapotēcatlahtōlli: Diidzaj), cē huēyitlahtōlli chīhualo īca miyac tzapotēcatlahtōlli, in tlein motlahtōah cēquintin 777,000 tlācah īpan Huāxyacac, Puebla, Guerrero īhuān in huitztlāncihuatlāmpa Veracruz. Īnnāhuac in chatinotlahtōlli, in mixtēcatlahtōlli, in mazātēcatlahtōlli, in popolocatlahtōlli īhuān occē, tlatēctli īpan in otommangetlahtōlli cenyeliztli.
In tzapotēcatlahtōlli cē tozcanmictiliztli ca. In tlahtōlli ītlatācpantiliz Verbo Sujeto Objeto (VSO) ca.
Nō xiquitta
Neneuhcāyōtl:Tlahtolli ipan Mexihco
429
429 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 5 īpan 420s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
Metl
Metl īcentōcā in īxquich metl ca. thumb|left|Xochimetl
Neneuhcāyōtl:Memeh
288
288 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 3 īpan 280s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
Tochtli
Tochtli ahnozo tochin (Latintlahtolcopa; Leporidae huan Oryctolagus cuniculus) ce yolcaton aquin ticnequi huactlaneh niman ahueyiac occe cemantoc tlalli. Quinequi in cuauhtlahtli, achpalnahuiltia nequi in cauhtli miactiyotl quipia tlapachoac ihuan xoxochiliztli. Aquin cantin, huan quicatqueh achi miacpan tlalpixcayolco, mazqui ineh yancuiqueh "cuauhmalacatl" ihcon tlaizpopoliz in nanchantochtliyotl.
Tocayotl
Inon yolcatl huala itocayo itechpahuic huehuehcauh tecpantlahtolli; inahuatlahtolmachiyo Alonso de Molina ihcuiloh tochtli huan Tahtli Bernardino de Sahagún. Nahuatlahtohqueh ihtoah tochtli huan ipampa miacquintin tochtin. Ipan Mexico Teotlalli, Cholulah, Temascaltepec huan Matlatzinco tochtli, ipan Guerrero tlahtohcayotl noihqui tochtli, ompa Tlaxcalah inahuatlahtol quihtoznequi tochi, ompa Morelos tlahtohcayotl tochtle; Occe nahuatlahtolhuan quihtoznequi kwatochin (Veracruz Cuextecapan), Koatochij (Hidalgo Cuextecapan) huan Kuatochi (San Luis Potosí Cuextecapan). Ompa España quipia totochtin, itocayo tlacatiyan Cualcan itech totochtin, icenyeliz latintlahtolcuepa oryctolagus cuniculus.
Inacayo
Tochtli ce tecuani yolcatl ompa cuauhtlahtli. Momatqui nemi ihcuac otlacat intlah itechcopa cenyeliztli. Yeppan ic ome ixtelolohtli, hueyic tzontecomatl, quipia ce yacatl, hueyic cacactli ihuan ome hueyic nacaztli; ome xomahtli, quipia ome mahtli. Quipia ce tochcuitlapilli. Inacayo ica iztac, nextic, tliltic, camiltic nozo manchas.
Ce tecuani yolcatl quipia tzonyoh tochehuatl ica suave tochtzontli, icuitlapil tzonyoh huan imahuan tzonyoh.
Itlacual
Tochtli tlacua zacatl huan xihuitl. imotlacua noyuhqui icampa dingandan. Ipan tochpixcayotl no tlacachantli, inin chichini onili atl, tlacua cinxinachtli, xihuitl ihuan alfalfa.
Iyoliz
Miac xihuitl achpocan, ipan tlalli tlen campa itztoyan huecauh totolmeh onenemi ipan cuauhtlah ihuan ixtlahuahcan, in anqui macehualtlacatl otlahtlamac tochtin ipampa tlacualli, zantepan yehuatl nemiltiliaya piomeh huan tlanacayotiaya tomahuac huehxolomeh. Mexicah onamacaqueh ipan tianquiztli in huehxolomeh huan cihuatotoltin.
Ihcuac europanecah oacicoh ompa America tlalli, macehualtlacameh quipiayah yolcameh, in huehxolotl ce hueyi tototl ipampa tlacualli. Hernán Cortés oquinocuepca canahpa Caxtilah ipampa Hueytlahtoani Carlos, quipiaya iacalhuan huehxolomeh, quemeh ce rareza itech yancuic tlalli, yehuatl quitoznequi Las Indias.
Tlacualiztli
Tochtli ce yolcatl tlacualo ipan tlacameh, tochnacatl suave, mitzxinoli ica cuahuitl nozo mitztlacua ica tochayoh ipan xoctli.
Tonalpohualli
200px|thumb|right|Tonalli tochtli itech mexicatonalpohualli.
In tochtli inic chicueyi tonalli itech hueyi tonalpohualli, noihqui quitoznequi mexicamachiyotonalcopa.
''Inin ca cualli tonalli. In aquin tlacatiya ipan tonalli, cencah motlaelcoltiani, tlatequipanoni, mocuiltononi. Quiz nochipa tlatequiz, mochi quichihua in xochtia.''
''In tlacatinimeh nican huehuetiz, ilamatiz, quiz in eztli, in yolotl. In Xipe Totec huan Tlahuizcalpanteuctli iteohuan, tlatta huitztlampa.''
Zazanilli
150px|thumb|left|Pascua tochtli
Metztochtli
Ipan Huehuehcauh Mexico Tenochtitlan, catca ce zazanilli itech metztochtli.
Pascua tochtli
Ompa Europa ca, in Pascua tochtli, ce tequiliztli in tonalilhuitl.
Mecayotl
Tochtli imecayo ica chichinimeh motenehua tochtin latintlahtoltica leporidae ce tlamatilizneneuhcayotl quihto icel tochtzin, quipia ohcequin totochtin cenca cercanos mah Lepus - cihtli, Lepus arcticus – iztaccihtli huan Oryctolagus cuniculus – Caxtillan tochtli.
Metro Viaducto
undefined Viaducto ītōca cē estación īpan Āltepētl Mēxihco Metro Pāntli 2.
Viaducto
Cēmpōhualcaxtōlomōme
Cēmpōhualcaxtōlomōme (cēm + pōhual + caxtōl + om + ōme) ītōcā cē tlapōhualli auh mohcuiloa "37".
1028
1028 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 11 īpan 1020s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
Chimalpopoca
right|250px|thumb| Chīmalpopōca ītepēhualiz Chīmalpopōca quihtōznequi ic caxtillāntlahtōlli “escudo que humea” huīccopa chīmalli, escudo; popōca, humear. Ōcatca inic ēyi huēyi tlahtoāni mexihcatl, in āquin ōtēpacholih īpan 1415 xihuitl ixquichca 1426 xihuitl. Chīmalpopōca quin achi 10 xihuitl nehuapāhualiztli iuh ōtzonānaloh īpan 1415 ic tlahtohcātiz īpan Tenōchtitlān, inin necentlālilli īpampa cencah huel quitlazohtla in Tezozozmōc īcōl in āquin quīxittac miac tlamantli in tenōchcah. In āltepētl Tlatelolco nō oncah tlapatlaliztli auh niman  ōmic Cuacuauhpitzāhuac in āquin ōtlahtohcatlālih ixquichca 1379 auh tzonānalo Tlācateōtl iuhqui inic ēyi tlahtoāni īpan cemilhuitōnalli 13-cōhuātl. Chīmalpopōca in tlahtoāni tenōchcatl quitlālpoloh in āltepētl Tōllāntzinco īpan 1420 īhuān Āhuilizāpan (tōcāitl zan ye nō tōcāitl īpan Veracruz) īpan 1424.
Constantinopla Tēpachoteōpīxqui
195px|thumb|right|Ecuménico Constantinopla Tēpachoteōpīxqui [[Bartolomé I, Primus inter pares.]] In Constantinopla Tēpachoteōpīxqui (: Patriarca de Constantinopla; : Πατριάρχης) tecuhtli Constantinopla Huēytepachoteōpīxcayōtl ihuan Ecumenico Huēytepachoteōpīxqui in Iquīzayohquīxtianayōtl, auh motēnēhua iuh "Primus inter pares" (: "Ipance intlan neneuhquime").
Chimalpopoca
Yohualtica julio 12 Chīmalpopōca ōmochīuh ce yāōnemachtli inic quimictīz in Māxtlatōn auh onquimatitīuh in Quetzalāyātzin iuh ic quichīhuaz īpampa ca yehhuātl teyoā in ītlahtohcāuh. Tētech tētequipachoh ye oc ōquimat in Maxtlatōn ca yeh īmōztlayoc quināhuatitīuh ic mictīlōz in achi tēiccāuh, īpan julio 18 ōquimictih in tlatelolcatl Tlācateōtzin in āquin nequizcholoto auh ahxiuac īcalaquiyān  Xāltocān,  ōquipatlac Cuāuhtlahtoa. Conāno Chīmalpopōca, īpan julio 20 ca Nezahualcoyōtl quinequizmāquīxtico yeceh yeh ōnēntic iuh nō chololitīuh inic quitēmoz in tlapalēhuiliztli ic teyoā ītlahtohcāuh, iuhqui ōcahxilih īpan in agosto 11. Zan ye nō Chimalpopocatzin quechpilhuilo īpan julio 21, xihuitl 1426, niman oncān Tenochtitlan tzonānalo in Itzcōhuātl iuh īōntētoquilihcāuh in tlatoquilli xihuitl īpan cemilhuitōnalli 13-atl.
368
368 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 4 īpan 360s māhtlacxihuitl.
Chimalpopoca
Īnoqupan ītlahtohcāyo īpan ōmoquetz in ācuauhtetenamitl, inin quizāzacac in ātzopēlic īnāhuac in āmēyalli Chapōltepēc huīccopa Tenōchtitlān. Nō ōquitepāntih in cuepohtli chicāhuaticatēneh tlaātēzcamaneh in tlein quipilōwiliā ītloc in āltepētl Tlacopan, inin tlaxeliuhca īhuan  quipiya cuauhpanahuaztli in tlein yohualtica quiquīxtilīlih.
Constantinopla Tēpachoteōpīxqui
San Andrés Apostol (san Pedro Apostol ihni) ocatca ipance Constantinopla tēpachoteōpīxqui ihcon Iquīzayohquīxtianayōtl.
Chimalpopoca
Amoxtli
Neneuhcāyōtl:Otlacatqueh xiuhpan 1397 Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1427 Neneuhcāyōtl:Mexihcah tlahtoanimeh
Anexo:Vocabulario
En este espacio se recupera un vocabulario de diversos autores, que sirve para mejorar este proyecto.
1450
1450 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 15 īpan 1440s mahtlācxihuitl.
1448
1448 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 15 īpan 1440s mahtlācxihuitl.
Ayacachtli
Ayacachtli, ce tlamantli icampa cuicaltia.
1448
Miquiztli
* *
1029
1029 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 11 īpan 1020s mahtlācxihuitl.
1450
Miquiztli
* *
368
Miquiztli
* *
289
289 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 3 īpan 280s māhtlacxihuitl.
1839
1839 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 19 īpan 1830s mahtlācxihuitl.
289
Miquiztli
* *
Constantinopla Tēpachoteōpīxqui
Constantinopla tēpachoteōpīxqui
Neneuhcāyōtl:Teōmatiliztli Neneuhcāyōtl:Cristianismo Neneuhcāyōtl:Iglesia Ortodoxa
Axayacatl
In tlācatl Āxāyacatzin (1469 - 1481) tlahtoāni Tenōchtitlan tētoquiliāni Motēuczōma Ilhuicamina. In īpiltzin Huēhueh Tezozomoctli, in īmiuc in Tizoc īhuān Āhuitzotl; in ītah Motēuczōma Xōcoyotzin.
1973
1973 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 20 īpan 1970s mahtlācxihuitl.
47
47 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 1 īpan 40s māhtlacxihuitl.
Axayacatl
left|250px|thumb|Āxāyacatl ītēpēhualiz īpan in Mendoza Āmoxtli
47
Miquiztli
* *
1973
Nō xiquitta
*
Axayacatl
Neneuhcāyōtl:Ōmicqueh xiuhpan 1481 Neneuhcāyōtl:Omicqueh xiuhpan 1481 Neneuhcāyōtl:Aztecah
1839
Miquiztli
* *
1030
1030 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 11 īpan 1020s mahtlācxihuitl.
Roma Emperadoryotl
In Roma Emperadoryōtl ahnozo Roma Emperador ītlahtohcāyo. Āltepētzintīliztli 27 a. C.. Ītēcuacān ōcatca Roma.
Tlahtōllōtl
Neneuhcāyōtl:Huehcāuh Tlācatiyān
Metro Eugenia
Ohtli moaci
Eugenia
Circuito Interior
Circuito Interior ītōca cē ohtzin īpan Āltepētl Mēxihco.
Ohtōcāitl
Neneuhcāyōtl:Ohtli īpan Āltepētl Mēxihco
1449
1449 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 15 īpan 1440s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
Popocatepetl
In Popōcatepētl cah ce tletepētl tlatēctli īpan in Mēxihco Tlahtohcāyōtl, Morelos īhuān Puebla. Achi ahhuīc motlāza totōnitetl īhuān nextli īpan Tlamahtlācōnti 15, 2000 xihuitl.
300px|thumb|Popōcatepētl
Neneuhcāyōtl:Tepetl ipan Mexihco
430
430 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 5 īpan 420s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
48
48 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 1 īpan 40s māhtlacxihuitl.
Miquiztli
* *
Xinachtlanelhuayōtl
Xinachtlanelhuayōtl quihtōznequi Spermatophyta. Ye uehcāuh mihtoā "Fanerógamas" ye quihtōznequi Nēzcānāmictli. Oc Āxcān xelihui ōme "ordenes", inic cē ītōcā Teconxinachtli (Angiospermas); inic ōme ītōcā Petlauhxinachtli (Gimnospermas).
Nō Xiquitta
Neneuhcāyōtl:Xinachtlanelhuayōtl
Cēmpōhualcaxtōlomēyi
Cēmpōhualcaxtōlomēyi (cēm + pōhual + caxtōl + on + ēyi) ītōcā cē tlapōhualli auh mohcuiloa "38".
369
369 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 4 īpan 360s māhtlacxihuitl.
Miquiztli
* *
Α
Α ītōcā inic cē tlahtōl īpan greciamachiyōtlahtōltecpantiliztli.
431
431 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 5 īpan 430s mahtlācxihuitl.
Mōyōtl
Mōyōtl (Culicidae) in yolcatzin. Onkake miak tamame moyome Moyome - Mosca
431
Miquiztli
* *
Mōyōtl
Zajkalmoyot - Zancudo
Sayoli - Mosca verde Neneuhcāyōtl:Yōlcatzinzin
1451
1451 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 15 īpan 1450s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
Tzopelātl
Tzopelātl (: Refresco no soda) ītōcā onīlli ahtlein techichic.
Metro Chabacano
undefined Chabacano ītōca cē correspondecia nepantlah Āltepētl Mēxihco Metro Pāntli 2, 8 īhuān Āltepētl Mēxihco Metro Pāntli 9.
Chabacano
370
Miquiztli
* *
Eje 5 Sur
Eje 5 Sur (Pānohtli 5 Huiztlān) ītōca cē ohtzin īpan Āltepētl Mēxihco.
Ohtōcāitl
Neneuhcāyōtl:Ohtli īpan Āltepētl Mēxihco
Hueyitlamachticalli
Huēyitlamachticalli ( Universidad)
No xiquitta
Neneuhcāyōtl:Tlamachtiliztli
1974
Nō xiquitta
*
Ferrari 599 GTB
Neneuhcāyōtl:Ferrari
Tepētzallāntli Mēxihco
In Tepētzallāntli Mēxihco -nōīhuan tētōcāyōtilī Tepētzallān Ānāhuac nō tlaxōmōlli Mēxihco - ca cē cēmanāhuatilizīx tlālcapan tlein quinaciqui īpan in tlahco huitztlan īhuīc in Mēxihcapan.
Īxiptlayōltzintli
Īxiptlayōltzintli ( Programa de televisión) ītōcā ehēcayōtl huehcaīxīpcaxipampa.
Β
Β ītōcā inic ōme tlahtōl īpan greciamachiyōtlahtōltecpantiliztli.
Metro San Antonio Abad
undefined San Antonio Abad ītōca cē estación īpan Āltepētl Mēxihco Metro Pāntli 2.
San Antonio Abad
Tecuicihtli
In Tecuicihtli, ce yolcatl tlen inin chanti tlani in hueyātl ihuan nemi xālco.
Nochtli
250px|thumb|Nochtli
Toquiliztequitl
Neneuhcāyōtl:Xochihcualli
432
432 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 5 īpan 430s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
1032
1032 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 11 īpan 1030s mahtlācxihuitl.
Teponaztli
thumb|Taponaztli Teponaztli.
290
290 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 3 īpan 280s māhtlacxihuitl.
Miquiztli
* *
Ciruela
thumb|Coztic ciruelaxocotl In Ciruelaxocotl ahnozo Mazāxocotl in ciruelacuahuitl īxochihcual.
Neneuhcāyōtl:Xochicualli
1033
1033 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 11 īpan 1030s mahtlācxihuitl.
Atoyatl
thumb|Atoyatl Ovens
Ātōyātl nōzo āpan.
Eje 6 Sur
Eje 6 Sur (Pānohtli 6 Huiztlān) ītōca cē ohtzin īpan Āltepētl Mēxihco.
Ohtōcāitl
Neneuhcāyōtl:Ohtli īpan Āltepētl Mēxihco
Mexico
{{Tlacatian }}
Mexico {{IPA|meː'ʃiko}} nozo Mexico Tlacetililli Tlatocayotl ({{es2}} México iachcauhtoca Estados Unidos Mexicanos) tlacatian tlatectli ipan Ixachitlan Mictlampa; tlacempanahuia inic hueyi altepenanyotl ipan occe tlacatian ihuan in Mexico itecuacan in Altepetl Mexico.
Cuaxochtia canapa in mictlampa ica Tlacetililli Tlatocayotl Ixachitlan, canapa no tlapcopa huitztlampa ica Cuauhtemallan ihuan Belice, canapa tlapcopa ica in Ayolloco Mexico ihuan in Hueyatl Caribe ihuan canapa in cihuatlampa ica Ilhuicaatl Pacífico.
Mexico tlatectli ipan inic macuilli tlalpan Ixachitlanco ihuan inic mahtlactli onnahui tlalpan Cemanahuac. Mexico ca in tlacatian ica ocachi caxtillantlahtohqueh, ihuan ocachi macehualtin.
Iuh zan tlacatian ihuic América Latina ipan Organización para la Cooperación y el Desarrollo Económico ihuicpa 8 tochtli {{1994}}, Mexico ca achitlahco tequiyotl in tlacatian.
Tlaltocaitl
In tocaitl Mexico ipan in huehcauh mexicah intecuacan, In iuhqui Bernardino de Sahagún tlein mochihua ic Metztli, xictli ihuan -co. Tel ocatcah ehtoliztli ipampa in nahuatlahtolli iiuhcayo amo quimacahua in tocaitl ica in tlalilli tlatolli. Clavijero oquihtoh tlein in tocaitl ocahtca ipal Mexihtli quihtoznequi Huitzilopochtli. In neneuqui amoxpan, Clavijero oquihcuiloh ce tlahtolcaquiliztiloni, yeh oneltocac in tlatolli oquihtoznec in Metl iyolloco, tel ipal in tlahtolmatiliztli oquiyecoh tlein in tocaitl itech in mexicah imachcauhteotl. Clavijero oquihcuiloh:
.
"Mexico" quitōznehqui "Mexihtli" ahnozo "Mexihtin" ihuan "-co" zanyeno campa. Quilmach ce aztecatl yaoquizqui in ompa Chicomoztoc. Nozo, occequin quihtoa ca zanyeno Metztli ixic, auh ipampa oncan motoca "Mexico".
Cauhca, Mexico oquimpix occequintin tocaitl: Imperio Mexicano (Mexico hueyi tlahtohcayotl), Nación Mexicana (Mexico Tlacatiyanco) ihuan República Mexicana (Mexico Tlacatlahtohcayotl).
49
49 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 1 īpan 40s māhtlacxihuitl.
Miquiztli
* *
Mexico
Tlatollotl
In axcan tlalpan motenehua Mexico ochantiac ipampa neminih ihuan yolloxoxouhqueh pepenanih matel 30,000 xihuitl. Xiuhpan 9000 a. C. iotlachiuh achto tlalpixcayotl ixochicualhuan canelpa ayohtli ihuan huaxin in ompa Ixtlahuatl Tehuacan ihuan Tepehuacan Tamaulipas. Tlamehua cintli, ce tequipanoliztli tlein otlachiuh in achcauh calpolli icopa altepemaitl itech milco ipan Mesoamérica.
Nozan, caxtiltecah tepehuanih oquixitiniah Mexicah ipan 13 Tlachicuēiti, 1521 xihuitl auh mopehua Inoquīpan Caxtillān tepēhuacāhuitl. Caxtiltecah ōquipolo Mēxihco Tenochtitlan icchihua Altepetl Mexico itlacatian, Yancuic Caxtillan.
Yohuac ipan 15 Tlachiucnāuhti, 1810 xihuitl, ōmpēuh Mēxihco huēyi Tēmaquixtilizyāōyōtl, ihcuāc teōpixqui Miguel Hidalgo y Costilla māltepētlālia in oncān teōcalpan motōcāyotia Dolores, Guanajuato. In caxtiltēcah zannō ihcuāc quitlāliah tēuctli in ītōcā Francisco Xavier Venegas iuhquin ōntlahtoāni nicān Yancuīc Caxtillān.
Tlachiucnāuhti 27, 1821 xiuhpan, ōcalacque Āltepētl Mēxihco Agustín de Iturbide īhuān īyāōquizcahuān. Iuh ōmochīuh ītēmaquixtiliz Yancuīc Caxtillān in īhuīcpa Huēhueh Caxtillān, Europanco. Īca ītōcā Agustín Inic Cē, inīn xiuhpan motlahtohcātlālia Iturbide huēyi tlahtoāni in īpan ixquich Mēxihco ahnōzo huēhuehtlahtohcāyōtl in Ānāhuac.
Ipan 1846 xihuitl, ompehua yaoyotl in tlein Tlacetilīlli Tlahtohcāyōtl chānehqueh ōquichihuiliqueh Mexihco inīc quincuīcuilizque mēxihcah huel cencah huēyi īcecniquizaliz intlāltzin. Inīc yāōyōpan quicuīcuilique Mēxihco in āxcān tiquixmauhtih iuhquin California, Nevada, Utah, Colorado, Yancuīc Mēxihco, Texas, Arizona īhuān occē tlahtohcāyōtl. Quipalehuique in īquizcan, ōmicque inīn yāōyōpan in iximachoh iuhquin (Tiyacauhqueh iconehuantzin Chapoltepec). Otlan in yāōyōtl īpan 1848 xihuitl.
Cemanahuacayotl
Mexico tlatectli ca ipan huitztlampan itech America cemantoc tlalli. Cuaxochtia canapa mictlampa ica Tlatocayotl Ixachitlan, canapa icalaquitlampa ica Pacífico ailhuicatl, canahpa iquizayampa ica Cuauhtemallan huan Belice, in noyuhquin canahpa tlapcopa Atlantico ailhuicatl huan Caribe hueyatl. In tlacatiyan quipiya 2.780.400 Km2 itechpahuic tlaixpayotl, noyuhquin quipiya 11,122 km² itech hueyatenco.
Xiuhpohualli
Xiuhpōhualli ( cuenta del año) ītōcā mēxihcatl xihuitl ītlapōhualiz.
1840
1840 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 19 īpan 1830s mahtlācxihuitl.
Xiuhpohualli
Xiuhpōhualcopa
Tehhuāntin tiquihtoah: "nicpōhua cēcen mētztli īhuān cēcen ilhuitl". Quipiya in xihuitl caxtōlomēyi mētztli, cēcen mētztli quipiya cempōhualli ilhuitl, oc achi mācuīlli ilhuitl ītōcā nēmontēmi. Mochi tlacēmpōhua caxtōlonēyipōhualli mācuīlli.
1840
Miquiztli
* *
433
433 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 5 īpan 430s mahtlācxihuitl.
Mexico
Cemanahuacayotl
Mexico quipia in California ayollohco ompa icalaquitlampa, noihqui in Mexico ayollohco ihuan in Caribe hueyatl ompa icalaquitlampa. In tlacatiyan itlaixpayo 1 964 375 km². Mexico onca oc yeh 3 200 km in huitlatzticayotl huehca catyan itzalan.
Xiuhpohualli
Metzpohualli
Atlcahualo: 23.02 - 14.03 (en años bisiestos --> 23.02 - 13.03)
433
Miquiztli
* *
Mexico
Cemanahuacayotl
In tlaixpayotl iiuhcayo huel tepeyoh ihuan quimpiya miac tletepetl. In tlalpan mani in Nantepetlah Tlapcopa ihuan in Nantepetlah Cihuatlampa, in catleh maniliztli in Teyoh Tepetlah. In Nantepetlah Cihuatlampa tlami ipan Nayarit, cetiya ica in Yancuictletepeyollotl. Ompa itloc in Tepapaquiltiliztli hueyatentli, mani in Nantepetlah Huitztlampa.
Xiuhpohualli
Metzpohualli
Tlacaxipehualiztli: 15.03 - 03.04 (en años bisiestos --> 14.03 - 02.04)
Mexico
Cemanahuacayotl
In Yancuictletepeyollotl nalquiza in tlalli in cihuatlampa in tlapcopahuic, ixquichcapa cetiya in Nantepetlah Tlapcopa ipan in Cempohualtepetl (3395 msnm). In Yancuictletepeyolloc, ica hueyi tletepetlayiliztli, tlatectli in tlapanahuia inic huehcapan tepetl Mexihco: in Citlaltepetl (5610 m), in Popocatepetl (5462 m) in Iztaccihuatl (5268 m), in Chiucnauhtecatl (4690 m), in Matlalcueyeh (4461 m) ihuan in Coliman cepayauhyoh (4340 m). ipan inin tlalmatiliztli ihueyaltepeuh omochihua in Paricutín ihualpanhuetziliz, in tlapanahuia inic yancuic tletepetl in cemanahuac.
Xiuhpohualli
Metzpohualli
Tozoztontli: 04-04 - 23.04 (en años bisiestos --> 03.04 - 22.04)
Mexico
Cemanahuacayotl
In maniliztli in huitztlantlapcopa in Nantepetlah Tlapcopa motenehua Huaxyacac Nantepetlah, tlami ica in Nantepetlah Huitztlampa in Tecuantepec istmo. In talpcopa iz mani in Tlahco Chiyapan Huehcapan Ixmaniliztli ihuan in Chiyapan Nantepetlah, in tlapanahuia inic huehcapan itepeuh in Tacaná tletepetl (4117 m).
Xiuhpohualli
Metzpohualli
Hueytozoztli: 24.04 - 13.05 (en años bisiestos --> 23.04 - 12.05)
Mexico
Cemanahuacayotl
In Nantepetlah Tlapcopa, in Cihuatlampa ihuan in Yancuictletepeyollotl itzalan, motlalia in Mexihcatl Huehcapan Ixmaniliztli, tlein tepetlah iuhqui in Zacatecapan ihuan in San Luis coccanquixtia. In mictlampa quipanahuia in itech huaccayatl ihuan huehcatlan in huitztlampa. In ipan tlatectli in Chihuahuac huaccaixtlahuatl ihuan in Zacatecapan tlahcohuaccaixtlahuatl. In huitztlampa in tepetlah tlatectli in Bajío tlazohtlalli ihuan miac tlahuelmayan cecec no tlanaliuhtoc, iuhqui in Michhuah Huehcapan Ixmaniliztli, in Tollohcan Tlahuelmayan, in Mexihco Tlahuelmayan ihuan in Cuetlaxcoapan-Tlaxcallan Tlahuelmayan. Inin huitztlampa centlacopan motlaliah achi mochintin in Mexihco chanehqueh.
8 metztli enero
8 metztli enero, inic chicueyi tonalli ipan Gregorio xiuhpohualli, ahzo zan ce tonalli itechpahuic cempohualmahtlactli huan ce tonalli itech metztli enero.
Tonalilhuitl
08
Xiuhpohualli
Metzpohualli
Tóxcatl: 14.05 - 02.06 (en años bisiestos --> 13.05 - 01.06)
Mexico
Cemanahuacayotl
In Yancuictletepeyollotl ihuan in Nantepetlah Cihuatlampa itzalan tlatectli in Balsas Tlalcalaquiliztli ihuan in Michhuahcan, Xalixco, ihuan Guerrero totoncapan. In tlapcopa icapma in Cempohualtepetl, tlatectli in Huaxyacac Tlahco Tepetzalan quitzacuah tepetl ohuitica, in catleh ohuihtichihua in calaquiliztli ihuan in comunicaciones.
1 metztli enero
NHN
Mexico
Cemanahuacayotl
Miac tlalhuactli tlatectli ipan in tlallotl hueyatl, iuhqui in in Revillagigedo miactlalhuactli (Socorro, Clarión, San Benedicto ihuan Roca Partida tlalhuactli ihuan in Marías tlalhuactli ipan in Tepapaquiltiliztli; in Guadalupe, Cedros, Rocas Alijos, Tiburón tlalhuactli, Carmen tlalhuactli iixpan in Tlani California tlalyacatl ihuan Sonora inhueyaten; in Altepetl in Carmen, Cozumel, Mujeres ihuan in Alacranes tapachtepantli ipan in Atlántico. Mochi quipohua 5127 km² in tlaixpayotl.
Xiuhpohualli
Metzpohualli
Etzalcualiztli: 03.06 - 22.06 (en años bisiestos --> 02.06 - 21.06)
1 metztli enero
1 metztli enero, inic ce tonalli ipan Gregorio xiuhpohualli, ahzo zan ce tonalli itechpahuic cempohualmahtlactli huan ce tonalli itech metztli enero.
Mexico
Tequiyotl
Mexico ce huelic tominyotl ipan Ixachitlan, ica Tlacetililli Tlahtohcayotl ihuan Canada o nahuatilmachiyoti in Tratado de Libre Comercio de América del Norte.
1 metztli enero
Tonalilhuitl
01
Mexico
Nemachtiliztli
thumb|left|200px|[[UNAM.]]
Inon tlalpan axcan quipiya ce cualli nivel nemachtiliztli ipampa macehualteizcaltiliztli xocoyoxiuhpan, in ahmo tlahcuiloyotl aci xihuitl 2005 ipan 9.2 % ichanehhuan tlacempohualiztli. Nican inic ce nemachtiliztli ihuan inic ome nemachtiliztli zan nen ihuan mamaltica (9 xihuitl mani nemachtiliztli).
Inic ce nemachtiliztli canahpa huehcauh nemachtiliztli
In Coconeh Chantli achcauhtica nemachtilli ica hueyi tepochcalli. Ce hueyic tepanahuiliztli ipampa mēxihcatl macehualteizcaltiliztli in Comisión Nacional del Libros de Texto Gratuitos (Calpollotl Tlacatiyanco icopa amoxtlahcuiloliztli zan nēn) otlachihualoc ipan CONALITEG tepoztlahcuilolli namaquilizhuayan icampa occequintin coconeh tlamachtilcalco. Axcān quipiya amoxtli ipan macehuallahtolcopa ihuan amoxtli ipampa ixpahpalcoconeh.
Ipan huehca altepemaitl ihuan macehualcalpolli quipia nemachtiliztli icampa tepozmetztli motenehua Edu-Sat tlen transmite videoconferencias ihuan teleconferencias caxtillahtolcopa ihuan macehuallahtolcopa ipampa 3000 tlamachtilcalli ihuan 300,000 temachtianih ipan occe tlacatian. Noyuhqui inin tlansmisión satelital Edusat aci canahpa occequin tlacatiyan tlanihuic Ixachitlan tlahcopampa ihuan Colombia.
Álvaro Obregón oquichiuh Secretaría de Educación Pública ipan 1922. Yehuantin piya nemachtiliztli Mexico.
Neneuhcāyōtl:Hueyi tlacuilolli Neneuhcāyōtl:Mexico
291
291 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 3 īpan 290s māhtlacxihuitl.
Miquiztli
* *
Atoyaxocotl
thumb|Ātōyāxocotl In Atoyaxocotl in ātōyāxococuahuitl ixochihcual.
Xiuhpohualli
Metzpohualli
Tecuilhuitontli: 23.06 - 12.07 (en años bisiestos --> 22.06 - 11.07)
Atoyaxocotl
Toquiliztequitl
Neneuhcāyōtl:Xochihcualli
1034
1034 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 11 īpan 1030s mahtlācxihuitl.
Xiuhpohualli
Metzpohualli
Hueytecuilhuitl: 13.07 - 01.08 (en años bisiestos --> 12.07 - 31.07)
Xocotlhuetzi: 22.08 - 10.09 (en años bisiestos --> 21.08 - 09.09)
Ochpaniztli: 11.09 - 30.09 (en años bisiestos --> 10.09 - 29.09)
Teotleco: 01.10 - 20.10 (en años bisiestos --> 30.09 - 19.10)
Δ
Δ ītōcā inic nāhui tlahtōl īpan greciamachiyōtlahtōltecpantiliztli.
XVI Nemiminaliztli Mochi Ixachitlan
thumb|250px|In in machioyoh ihuicpa olimpicayoh neahuiltiloni.
Xiuhpohualli
Metzpohualli
Quecholli: 10.11 - 29.11 (en años bisiestos --> 09.11 - 28.11)
XVI Nemiminaliztli Mochi Ixachitlan
In XVI Nemīmīnaliztli Mochi Ixachitlān mochīhua īxquichca in 14 de octubre in 30 octubre xiuhpan 2011, Ātemaxac, Xālīxco, Mēxihco, inic ēxpa tlein mochīhua in nemīmīnaliztli mochi Ixachitlān in tlācatiyān īhuān inic ceppa tlein mochīhua calān in Āltepētl Mēxihco.
Xopantlampa neahuiltiloliztli
Medallero
Neneuhcāyōtl:Ixachitlan
Xiuhpohualli
Metzpohualli
Panquetzaliztli: 30.11 - 19.12 (en años bisiestos --> 29.11 - 18.12)
Atemoztli: 20.12 - 08.01 (en años bisiestos --> 19.12 - 07.01)
Títitl: 09.01 - 28.01 (en años bisiestos --> 08.01 - 27.01)
Izcalli: 29.01 - 17.02 (en años bisiestos --> 28.01 - 16.02)
Nemontemi: 18.02 - 22.02 (en años bisiestos --> 17.02 - 22.02)
Γ
Γ ītōcā inic ēyi tlahtōl īpan greciamachiyōtlahtōltecpantiliztli.
Altepematiliztli
Altepematiliztli ( Urbanismo, Urban planning.).
thumb|250px|Altepematiliztli
434
434 ītōcā cē xihuitl īpan mācuīlpōhualxihuitl 5 īpan 430s mahtlācxihuitl.
Miquiztli
* *
Tlanelhuayomatiliztli
thumb|500px Tlanelhuayōmatiliztli (īpan greciatlahtōlli botané, tlanelhuatl) ca machiliztli in tēchmachtiā ītlatzīntiliz, īchihchīuhcayo, ītech cuahuitl īpatlaliz, īhuipāntiliz, tlālpan ītecpāntiliz īhuān intlā necōni. In oc tlanelhuayōmatiliztli quipiya tētlanēhui nōncuahquīzaliztli ic quitēnnōnōtza cēcen tlahtōlpechtiliztli. Iz motēnēhua in tēyacatih:
Tlamantilizzōtl īhuān Iuhquiyōmatiliztli
In tlanelhuayōtl quinēxtiā cē netecpāntlāliliztli huel yōlcuecuepqui, ihui oc in etl quipiya tētlanēhui cecni quīzaliztli īpampa īnemiliz, occē tlanelhuayōtl mā tēl neneuhqui nemi, ahnēci nepapan cecniquīzaliztli īhuān cequi tlanelhuayōtl ahtle quipiya; ca neīxcuītīlli in teōnanacatl, ahmo tiquittah tlanelhuatl, tzīncuauhyōtl, izhuatl, ahmo nō xōchitl. In occē tlanelhuayōtl oc ye cencah cemani, monequi motta in tēnenehuixca netecpāncātlāliliztli ītech yōlqueh.
No xiquitta
Neneuhcāyōtl:Quiyotqui tlahcuilolli *
Ε
Ε ītōcā inic mācuīlli tlahtōl īpan greciamachiyōtlahtōltecpantiliztli.
Atēna 1896
Atēna 1896
Nō xiquitta
Neneuhcāyōtl:Olimpicayoh neāhuiltiliztli
¿Quēn mihcuiloā in nāhuatlahtōlli?
<table border="0" width=100% cellpadding="20px" bordercolor="#808080" bordercolorlight="#FFFFFF" bordercolordark="#808080" bgcolor="#f3f3f3" style="border-width: 1px; border-color: #888888; border-style: solid">
<td valign="top" colspan=2>
Ihcuāc in mēxihcah oquipēuh ōmoihcuilo īntlahtōl, ōquitlali īntlaman cualli pohualco ītloc tlapalme. Ītōcā nepōhualitzitzin. Zātēpan ōquitlali moihcuiloa tlapalco (āmameh). Quintepan, in caxtiltēcah teōpixqueh ōmoihcuilo īntlahtōl īpan ītlahtōl. Āxcān, Huiquipedia quihcuiloa īamoxco Caxtillāncopa teōpixqui Horacio Carochi. Quihcuiloah ītloc ixquichtin tlahtōlme tlein ahmō cah in nāhuatlahtōlli. Acah tlahtōlme quipia oc cequi cuīca tlein ahmō quipia. Inīn:
/A/, /C/, /Ch/, /Cu/, /E/, /Hu/, /I/, /L/, /M/, /N/, /O/, /P/, /Qu/, /T/, /Tl/, /Tz/, /X/, /Y/, /Z/ nōiuhqui in tlahtōlitzin /h/ īhuān /ll/
In nāhuatlahtōlli quipia nāhui vocales: /a/, /e/, /i/, /o/ īhuān nāhui yehuac vocales: /ā/, /ē/, /ī/, /ō/
In consonantes:
/Ch/, /L/, /M/, /N/, /P/, /T/. cah.
C. Iuhquin in /C/ īpan casa ahnozo /Qu/ īpan queso.
I. Iuhquin in iglú.
ll. Cē yehuac L, ahmo iuhquin lluvia (/Y/), zan iuhquin al lado: quipia ōme /L/. Āuh, in tlahtōlli calli moihtoa cal-li, ahmo iuhquin in allí.
TL. Iuhquin īpan Tlalnepantlah nozo atlas.
TZ. Iuhquin īpan Tzintzuntzan (Michhuahcān).
Hu. Iuhquin in /Hu/ īpan Huevo nozo Hueso.
X. Iuhquin in tlahtōlme /Sh/ īpan shampoo īhuān show.
Y. Iuhquin yema.
Z. Iuhquin in /C/ īpan cirio, in /S/ īpan sosa īhuān in /Z/ īpan zapato.
In Caxtillāncopac tlein motlahtoa in Mēxihco inīn tlahtōlli quipiah iuhquin cuīca. Iuhquin moihtoa in huēhuetlahtōlli ahmo iuhquin tlein āxcān zāzanilme. In huēhuetlahtōlli quipia C, Q īhuān C auh āxcān nāhuatlahtōlli nō tlapiah. In nāhuatlahtōlli quihuhiloa nāhuatl ītōcā inīn cenca cualli tlahtōlli, nōiuhqui ītōcā mēxihca.
<td valign="top" bgcolor=#ffff99> Es Cómo se escribe Náhuatl
Cuando los mexicanos comenzaron a escribir su idioma, pusieron sus cosas importantes en lazos o cuentas coloridos. Se llamaron nepohualitzin (es decir, que cuentan, que relatan). Después pusieron sus hechos en dibujos (códices). Más tarde, los sacerdotes españoles escribieron su idioma con sus letras.
Hoy, Huiquipedia escribe al igual que los sacerdotes españoles. Escriben menos letras que no existen en español. Algunas letras tienen otro sonido que el español no tiene. Esto es:
A, CH, E, H*, I, K, L, LL*, M, N, O, P, T, TL, TZ, U, W, X, Y, Z
El idioma náhuatl tiene cuatro vocales: A, E, I, O y cuatro vocales largas: AA, EE, II, OO. También tiene una semivocal: W.
Las consonantes:
<ul> <li>CH, L, M, N, P, T. Están igual al español. <li>H. Un sonido que coloca la lengua a sacar viento (oclusión glotal, saltillo, aspiración, fricativa glotal), un poco menos pesado que la j en la palabra española jamón. <li>K. Como en la C española casa o q en queso. <li>L. Una L larga, no como en lluvia, sino como en al lado: tiene dos eles. La palabra kalli (casa) se dice kal-li, no como en el español allí. <li>TL. Como en Tlalnepantla. <li>TZ. Como en Tzintzuntzan (un lugar en Michoacán). <li>W. Como la U española. <li>X. Como las palabras extranjeras shampoo y show (la SH inglesa). <li>Y. Como en yeso, apoyo. <li>Z. Como la C española en cirio, la S en sosa y la Z en zacate. En el español que se habla en México estas letras tienen el mismo sonido. </ul>
Así se ve el legado cultural de los mayores diferente a las narraciones de hoy. El legado cultural de los mayores tiene C, Q y S. El náhuatl de hoy también las tiene. El idioma náhuatl escribe nāhuatl al nombre de esta muy bella lengua, también llamada mexicano o azteca.
En How is written Nahuatl