cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
تلمادره
تلمادره اتا روستایِ نوم هسته که مازرون اوستان دله قرار دارنه و ساری شهرستون ِچار دونگه بخش دله دره.
جمعیت
اینتا روستا، پشتکوه دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۲۳۲ نفر (۱۲۳خانوار) بی‌یه.
منابع
تلمادره
مرتع بلکرون
مرتع بلکرون اتا روستایِ نوم هسته که مازندران اوستان دله قرار دارنه و بابل شهرستون ِشرقی بندپی بخش دله دره.
جمعیت
اینتا روستا، سجادرود دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۱۸۶ نفر (۵۸خانوار) بی‌یه.
فار کرای ۱
فار کرای اتا کامپیوتری کا هسته که فار کرای ِسری اولین قسمت بی‌یه. این بازی دله کارور اتا آدم هسته که ونه دس تفنگ اِلنه و ونه باقی کاکَرون یا سیستمِ نقش‌ئون ره بکوشه. این کا انده طرفدار پیدا هاکرده که ونه سر جه یازده‌تا نسخه بساتنه.
منابع
رج:فار کرای رج:کامپیوتری کائون
ارشک دوم
ارشک دوم یا آرشاک دوم (𐭀𐭓𐭔𐭊) اتا اشکانی شاهنشاه بی‌یه که شه پی‌یر، ارشک اول، جاسر هنیشته و ۲۱۱ تا ۱۹۱ پ‌م حکومت داشته.
منابع
رج:اشکانیون شاهون
لیمبورگی
لیمبورگی یا لیمبورخی (محلی نوم: Limburgs) اتا ژرمنی زوون هسته که هلند ِجنوب دله ویشترین گنش‌کر ره دارنه. لیمبورگی ره لاتین خط جه نویسنّه.
منابع
رج:ژرمنی زوونون
فار کرای ۴
فار کرای ۴ اتا کامپیوتری کا هسته که فار کرای ِسری دله قرار دارنه و ونه چارومین نسخه هسه. این بازی دله کارور اتا آدم هسته که ونه دس تفنگ اِلنه و ونه باقی کاکَرون یا سیستمِ نقش‌ئون ره بکوشه. این کا ره ۱۸ نوامبر  بازار تنک هاکردنه. وه ره پلستیشن، ویندوز و ایکس‌باکس جه بنشنه کا بکردن.
منابع
رج:فار کرای رج:کامپیوتری کائون
ادوارد ویکتور اپلتون
ادوارد ویکتور اپلتون اتا بریتانیا فیزیک‌دون بی‌یه. وه سال ۱۹۴۷ میلادی، فیزیک جو بالایی، خصوصاٌ لایه اپلتون ره کشف هاکردن، وسّه، نوبل فیزیک جایزه ره بیته.
منابع
رج:فیزیک وسه نوبل بیته‌ئون رج:بریتانیا فیزیکدون
وولی‌گردن
وولی‌گردن اتا روستایِ نوم هسته که مازندران اوستان دله قرار دارنه و بابل شهرستون ِشرقی بندپی بخش دله دره.
منابع
وولی‌گردن
لوگاندا
لوگاندا یا گاندا (محلی نوم: Luganda) اتا بانتو زوون هسته که اوگاندا کشور دله ویشترین گنش‌کر ره دارنه.
گلبهار
گلبهار رضوی خـِراسون اوستان ره اتا شهر هسته که گلبهار شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۹۱ شمسی جه رسماً شهر بیّه و سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۳۶٬۸۷۷ نفر جمیعت داشته.
په‌نویس
رج:رضوی خـِراسون اوستان شهرون رج:گلبهار شهرستان
لائو
لائو (محلی نوم: ພາສາລາວ) اتا کرا-دای زوون هسته که لائوس کشور دله ویشترین گنش‌کر ره دارنه.
منابع
رج:لائوس رج:کرا-دای زوونون
اولیسس سیمون گرانت
اولیسس سیمون گرانت متحده ایالات آمریکای ۱۸اُمین رییس‌جمهور بی‌یه که بیست‌یک و بیست‌و دومین دوره وسّه این مقوم سَر کبّی‌یه. وه اتا جمهوری‌خاهون حزب بی‌یه که ونه رییس‌جمهوری ۴ مارس ۱۸۶۹ تا ۴ مارس ۱۸۷۷ دمباله داشته، که این دوره‌ی سَره، شایلر کولفاکس و هنری ویلسون ونه معاون اولی ِحکم ره داشته که حزب جمهوری‌خاه دله دیّه.
وَچـِگی
يولسيس سايمن گرانت ۲۷ آوريل ۱۸۲۲، اوهايو ايالت ِپونت پيلاسانت دله دِنیا بموئه. ونه پییـِر، جیس روت گرانت، اتا دباغ بی‌یه و ونه مار نوم حنا سيمپسون بی‌یه. گرانتِ تیر و تِبار هم انگليس و اسكاتلند جه بینه.
یولیس گرانت ره دباغی و کشاورزی جه خِش نِموئه و وه ره عذاب بی‌یه که اینتی کارون ره تن هاده. این کار ِعَوِض اسب جه علاقه داشته و اسب‌سواری ره خوب بَلِد بی‌یه. سال ۱۹۳۹ میلادی، گرانت ِپییر وه ره مجبور هاکرده، «وست پوينت» (آمريكای ِنظامیون ِآكادمی)، که نيويورک ِشهر ِبی‌یه، دله ثبت‌نوم هاکِنه. گرانت ِدِلِوست این نَیّه ولی ونه پییر وه ره زور هاکرده که بوره اونجه و نظامیون جه رَفِق بَواشه.
نظامیون دله
گرانت، وست پوينت دله خله خار ِدانش‌آموز نَیّه و اتتی متوسط شاگرد بی‌یه. چن بار هم پینه‌بَزه لباس دَکاردِن و دیر بَرسی‌ین وسّه توبیخ بَیی‌یه. ونه دِل نَوِسته که ارتشی نظامیون میون دَواشه و وست پوینت دله درس بخونده ولی ونه رياضیات، زمين‌شناسی و سواركاری خوب بی‌یه و همه جه این درس‌ها دله بتتر بی‌یه. سال ۱۸۴۳، گرانت فارغ‌التحصيل بیی‌یه و ونه نمرات ۲۱ جه ۳۹ بَیّه. گرانت خِشحال بی‌یه كه سرمايه‌دارون جه سِوا وانه. وه چار سال په، اسا خاسته وست پوینت دله جه دَر بِئه.
گرانت جنگِ دوران شه توانايی و لياقِت ره سِراق هِدا و شه خار ِسوارکاری وسّه «لیاقت ِنشون» ره بَییته و وه ره ستوان هاکردنه.
آمريكا و مكزيک جنگ دله، گرانت خِدمت کارده و ژنرال زكريا تيلور و اسكات وينفيلد ِزیردست دَیی‌یه و وشون جه تاکتیکون و بجنگستن ره یاد بَییته.
گرانت مكزيکِ جنگ جه مخالف بی‌یه و این جنگ خَوری گاته: این جنگ خله ناعادلونه هسته که اتا قدرتمند ِکشور اتا پچوک ِکشور ره حمله هاکنه و ونجه بجنگه ولی چون مِن اتا آمریکایی هستمه ونه شه کشور ِوسّه شه جان ره هادِم و وه ره خِدمِت هاکِنِم.
آمریکای دله‌یی (= داخلی) جنگ
۱۳ آوريل ۱۸۶۱ وقتی آمریکایِ دِله‌یی جنگ شروع بیّه، گرانت شه پییر ِدِكون سَر دباغی کارده و این جنگ ِگادِر وه بتونسته ارتش ِکومِک جه رییس‌جمهوری مقوم جه بَرِسه.
سال ۱۸۶۱ که جنگ شروع بیّه ارتش ِنظامیون وسّه نومه بَنویشته و وشون ره بائوته که جنگ دله دِشمن جه وَرنه. گرانت اولين تجربه این جنگ دله ایلینویز ِپياده‌نظام ِبيست و يكم بی‌یه که اونجه وه ره سرهنگ هاکردنه. ولی نتونسته که تا جولای ۱۸۶۱ سرتيپ نَیّه و سپتامبر دله میسوری جنوب‌شرقی جه حمله هاکرده.
وقتی جنگ اِس هاکِرده، گرانت تصميم بَییته می‌سی‌سی‌پی ِدریا ره بَییره و شه کنترل داره. فوريه ۱۸۶۲، گرانت فورت دونلسون (انگليسی جه: Fort Donelson) ره تنسی ایالت دله تصرف هاکرده و این جنگ آمريكایِ اتحادیه (union) وسّه اولين گت ِپیروزی بی‌یه چون استراتژی منطقه بی‌یه و جنگ ِدمباله بَییتِن وسّه اهمیت داشته. وقتی کنفدراسیون‌خائون‌ ونجه مذاکره‌خا بَیینه، گرانت وشون ره بائوته: «…هيچ شرايطی قبول نَوانه. فقط شِما ونه تسليم بَواشین…» و كنفدراسيون‌خائون اینتی تسلیم بَیینه.
این سال ِپه، گرانت تنسی ِنظامیون (Army of the Tennessee) ِعضو بَیی‌یه. گرانت کنفدراسیون‌خائون جه «شيلوه» دله بجنگسته و این گتِ جنگ درون گرانت شه توانايي ره مَیِّن هاکرده. وه این جنگ دله دِشمِنون ِرهبر، آلبرت سيدنی جكسون ره، بَكاشته بیّه.
ویکسبورگ
دله‌یی جنگِ زمون، می‌سی‌سی‌پی روخنه آمريكا وسّه پراهميت بی‌یه و مهم‌ترين اهميت ره آمريكا قاره دله اقتصادی مِنظر جه داشته. وقتی کنفدراسیون‌خائون آمريكا جه سِوا بَیینه این روخنه ره هم بَییتنه. وشون خاستنه اینتی آمریکایی اتحادیه‌خائون ِتجارت و ارتباطی راهون ره رِقِد بَدِن. آبراهام لینکلن، آمريكا ریيس‌جمهور، گانه: «…اِما وِنه مي‌سي‌سي‌پی روخنه‌ی ِكنترل ره بَیریم. اونجه اَمه کِلی‌تِک (=رمز) هسته.»
گرانت ويكسبورگ ِشهر ره ۴ ژوئيه ۱۸۶۳ تصرف هاکرده. این کار ِپه بتونسته دِشمنون ِمحاصره ره می‌سی‌سی‌پس سَر جه بِشکِنه.
چاتانوگا
چیکامووگایِ جنگ ِپه، سپتامبر ۱۸۶۳ دله، «ژنرال ویلیام روسکرانس» اتحادیه‌خائون ِرهبر اتا جنگ دله شکست بخارده. آبراهام لینکلن وقتی بَدی‌یه کنفدراسیون‌خائون موفق بَیینه چیکامووگایِ جنگ درون وشون ِارتش ره شِکست هادِن، ژنرال گران، که مي‌سي‌سي‌پی روخنه پَلی دَیّه، ره دستور هِدا ره هاپه. گرانت ره ژنرال روسکرانس جا هِنیشنی‌یه و «ژنرال جورج توماس» ره ونه جا بَورده. و اتا مهندس که ونه نوم «ژنرال ویلیام اسمیت» بی‌یه ره بَرسنی‌یه که چاتانوگا ره آنالیز هاکِنه و هارشه چچی وسّه شکست بخاردنه. وه چاتانوگا جنگ دله هم شرکت هاکرده و بعد دیگه غربی مناطق جه بورده شرق.
ارتش ِرهبری
گیتزی برگ ِپه، آبراهام لینکلن «ژنرال جورج مید» ِجاسَر «ژنرال گرانت» ره هِنیشِنی‌یه آمریکای ِارتش ِرهبری مقوم سَر.
گرانت ، ژنرال شرمن ره دستور هِدا که کنفدراسیون‌خائون په بوره و شه پوتومک ِارتش (انگلیسی: Army of the Potomac) جه بورده شمالی‌ویرجینیای ِارتش (انگلیسی: Army of Northern Virgini) جه جنگ هاکنه. شمالی‌ویرجینیای ِارتش ِرهبری ره رابرت لی داشته.
لینکلن ونجه بخاسته که اگه دِشمِنون ره شکست هِدانه، وشون ِاقتصادی تأسیسات و راه‌آهن ره رِقِد هاده. ژنرال شرمن این گادِر آتلانتا و جورجیا په بورده و ژنرال گرانت و ژنرال جورج مید هِدی جه، رابرت لی سو شینه تا ونجه دَکفِن. وشون بتونستنه رابرت لی ِارتش ره شکست هادِن و جیمز روخنه (انگلیسی: James River) پَلی ره بَییرِن و کنفدراسیون‌خائون ِنیشتنگا (=پایتخت)، ریچموند، ِاطراف و حومه ره بَییتنه. اورلند عمليات دله، ژنرال گرانت آخرین گتِ حمله سَره، رابرت لی دیم‌به‌دیم هِرِسّائه. ماه مه ۱۸۶۴ بمو په، گرانت ۱۱۸هزار سرباز ِهمراه ریچموند، مؤتلفه‌ئون ِنیشتنگا، ره حمله هاکرده و ریچموند ره محاصره هاکرده ولی ونه سربازون دیگه مِس‌مِس دانه و ونه سرعت جه کم کاردنه. ۵ می گرانت و رابرت لی ِارتشون دَکِتنه و دِ روز جنگ هاکردن په، هیژده‌هزار نفر گرانت ِسربازون جه بَمِردنه. رابرت لی ِارتش هم 6000 نفر ویشته تلفات داشته. اینتی بَیی بی‌یه که سربازون ِلاش همدیگه سَر سِوار بینه و کود بینه کب‌بینه. اون شو گرانت شه سربازون جه گپ بزو و وشون ره بائوته که اونچی تاسا اتفاق دَکِته ره یاد بَکانِن. وه بائوته که نِخانه موس ره دَس بَسوئه و دَس خالی وَردِگِرده واشنگتن، وه باته ونه ریچموند ره بَیریم.
پانویس
رج:آمریکا رییس‌جمهورون رج:اوهایو سیاستمدارون رج:آمریکا دله‌یی جنگ
۲۰۱۵ (میلادی)
۲۰۱۵ دِ هزار و پونزهمین سال میلادی تقویم دله هسته. این سال پنجشنبه اول ژانویه، که همون ۱۱ دی ۱۳۹۳ شمسی هسته، جه شروع وانه.
پانویس
رج:۲۰۱۵ (میلادی)
عالی‌کلا
عالی‌کلا اتا روستایِ نوم هسته که مازرون اوستان دله قرار دارنه و ساری شهرستون ِچار دونگه بخش دله دره.
جمعیت
اینتا روستا، پشتکوه دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۱۰۷ نفر (۴۹خانوار) بی‌یه.
منابع
عالی‌کلا
رادکان
میل رادکان یا رادکان ِبرج اتا بنا هسته که کردکوی شهرستون دله دره و رادکان ِروستایِ ۴ کیلومتری جنوب‌شرقی و خادی کردکوی ِبازارِ ۴۲ کیلومتری جنوب نیائه. رادکان ِموقعیت البرز کوهستون میون و نکای روخنه وَر دره. این برج باوندیون دوره بساته بیّه و وه ره «ابوجعفر محمد بن وندا» دستور هدا بساتنه و ونه قَور هم هسته.
اتا کتیبه که گنبد بن دره، ونه بساتن شروع ره سال ۴۰۷ هجری قمری سِراق دِنه و گانه تا سال ۴۱۱ هجری طول بکشی‌یه تا اِستا «احمد بن عمر» وه ره بساجه. بنا شه دِتا قسمت دارنه که اتا بدنه و اتا گنبذ هستنه. ونه گنبذ مخروطی شکل هسته و بیش از ۳۵ متر بلندی دارنه. بدنه خله سادوئه و معمولی آجرچینی هاکردنه، بوردنه بالا و ونه سر ات‌که آجرکاری و گچ‌بری جه تزئین هاکردنه. ونه سر دِتا کتیبه هم بنویشت هسته که اتا کوفی خط و اتا دیگه پهلوی خط جه بنویشتوئه.
منابع
رج:کردکوی تاریخی جائون رج:ایران ملی آثار، گلستان دله
لینگالا
لینگالا (محلی نوم: Lingála) اتا بانتو زوون هسته که ده میلیون نفر، کنگو و اون اطراف ونجه گپ زنه.
منابع
رج:بانتو زوونون
گلمکان (گلبهار)
گلمکان (گلبهار) رضوی خـِراسون اوستان ره اتا شهر هسته که گلبهار شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۸۷ شمسی جه رسماً شهر بیّه و سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۸٬۳۷۳ نفر جمیعت داشته.
په‌نویس
رج:رضوی خـِراسون اوستان شهرون رج:گلبهار شهرستان
اسلونی
اسلونی یا اسلوونی (اسلونیایی جه: Slovenija) اتا کشور مرکزی اروپای ِجنوب دله هسته. ونه نیشتنگا (=پایتخت) و گتترین شهر نوم لیوبلیانا هسته. پول ِیکا اسلونی دله یورو و رسمی زوون اسلونیایی هسته. اسلونی اروپای اتحادیه و ناتو دله عضو هسته.
گیم‌پد
دسته یا گِیم پد اتا وسیلوئه که ونجه کامپیوتری کائون دله کا کننه. گیم‌پد سر چن سری پولِک (دکمه) دارنه که بعضی‌شون جه بنشنه جهت ره تعیین هاکردن و اتی پولکون هر کا وسّه فرق کننه و کارور وشون جه حرکت زنده. بعضی دسته‌ها شوک هم دارنه که جای پولِک، وشون وسط دِتا دست‌گیره کته تکون خرنه و جهت هدا وونه.
اسلونی
این کشور ِگـَتی (=مساحت) ۲۰،۲۷۳ کیلومتر مربع هسته. این کشور ایتالیا، اتریش، کرواسی و مجارستون جه سامون دانّه. اسلونی اتا پارلمونی جمهوری هسته و ونه اقتصاد و اجتماعی وضعیت خاره. ۶۱ درصد اسلونی دله مسیحی هستنه.
گیم‌پد
منابع
رج:کامپیوتر
اسلونی
این کشور تا سال ۱۹۹۱ میلادی یوگوسلاوی ِدله دَیّه و بعداً مستقل بیّه. اسلونی یوگوسلاوی ِشمالی‌ترین بخش بی‌یه و سال ۱۹۹۱ زمونی که صربستون جه درگیر بَیینه شه استقلال ره اعلان هاکرده.
منابع
رج:اروپا کشورون رج:اروپا اتحادیه رج:اسلاوی کشورون رج:ناتو رج:یوگوسلاوی
شادمهر (مه‌ولات)
شادمهر (مه‌ولات) رضوی خـِراسون اوستان ره اتا شهر هسته که مه‌ولات شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۸۷ شمسی جه رسماً شهر بیّه و سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۳٬۸۲۵ نفر جمیعت داشته.
په‌نویس
رج:رضوی خـِراسون اوستان شهرون رج:مه‌ولات شهرستان
هیدکی یوکاوا
هیدکی یوکاوا اتا جاپون فیزیک‌دون بی‌یه. وه سال ۱۹۴۹ میلادی، نیروهای هسته‌ای سر تحقیق کرده و مزون‌ها ره اثبات هاکرده وسّه، نوبل فیزیک جایزه ره بیته.
منابع
رج:فیزیک وسه نوبل بیته‌ئون رج:جاپون فیزیکدون
مالاگاسی زوون
مالاگاسی زوون (محلی نوم: fiteny malagasy) اتا آسترونزیایی زوون هسته که ماداگاسکار کشور دله ویشترین گنش‌کر ره دارنه و بیست میلیون نفر ونجه گپ زننه. مالاگاسی زوون ره لاتین خط جه نویسنّه.
منابع
رج:آسترونزیایی زوونون
هشتری
هشتری اتا روستایِ نوم هسته که مازندران اوستان دله قرار دارنه و بابل شهرستون ِشرقی بندپی بخش دله دره.
جمعیت
اینتا روستا، سجادرود دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۱۳۲ نفر (۴۱خانوار) بی‌یه.
منابع
هشتری
یوبی سافت
یوبی سافت اتا کمپانی نوم هسته که کامپیوتری کا ساجنه. یوبی سافت اصلی مقر فرانسه بی‌یه و اسا بیش از ۲۰ کشور دله استودیو دارنه و دنیایِ بتترین بازی‌ساجون جه هسته. درایور، پرنس آف پرشیا، فار کرای، کولد فییر، اسپلینترسل، کال آف خوآرز، واتچ داگز و فور هانر ونه بتترین کائون ِسری هستنه.
منابع
رج:کمپانیون رج:کامپیوتری کائون شرکتون
پاتریک بلاکت
پاتریک بلاکت اتا بریتانیا فیزیک‌دون بی‌یه. وه سال ۱۹۴۸ میلادی، چارلز تامسون ریس ویلسون اختراع ره تکمیل هاکرده که هسته‌ای فیزیک و کیهان‌شناسی دله بکار بموئه وسّه، نوبل فیزیک جایزه ره بیته.
منابع
رج:فیزیک وسه نوبل بیته‌ئون رج:بریتانیا فیزیکدون
لوبا-کاتانگا
لوبا-کاتانگا یا شیلوبا (محلی نوم: Tshiluba) اتا بانتو زوون هسته که میونی آفریقا دله ویشترین گنش‌کر ره دارنه و کنگو دموکراتیک جمهوری دله رسمی زوونون جا هسته. لوبا-کاتانگا ره لاتین خط جه نویسنّه.
منابع
رج:بانتو زوونون
صأرا
صأرا یا صحرا يا دشت أتتا هموار و كم‌ارتفاع هسته که روخنه‌آی آبرفت جه بوجود إنه و دريو يا دريومونا ختم وانه.
طاهریون
طاهریون اتا ایرانی سلسله بینه که خراسان دله حکومت ره عباسیون وسّه کنترل کاردنه و وشون ِامیر بینه. وشون ات‌خله ایرانی قیوم ره هم سرکوب کاردنه. مثلاً بابک و مازیار قیوم اینان سون بی‌یه. وشون مأمون دستور په حکومت جه برسینه.
پیوند به بیرون
رج:طاهریون رج:ایران تاریخ رج:تاجیکستون تاریخ رج:اوزبکستون تاریخ رج:ترکمونستون تاریخ
کلکنار
جمعیت
اینتا روستا، پشتکوه دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۱۱۰ نفر (۵۸خانوار) بی‌یه.
منابع
کلکنار
سیسل فرانک پاول
سیسل فرانک پاول اتا بریتانیا فیزیک‌دون بی‌یه. وه سال ۱۹۵۰ میلادی، نیروهای هسته‌ای و مزون‌ها سر تحقیق هکرده وسّه، نوبل فیزیک جایزه ره بیته.
اسلواکی
اسلواکی اتا کشور هسته که مرکزی اروپای ِدله قِرار دانّه. ونه جمعیت حدوداً ۵٫۴ میلیون نفر و ونه نیشتنگا (=پایتخت) براتیسلاوا هسته. براتیسلاوا ۴۱۳ هزار نفر جمعیت دانّه. اسلواکی ِپول ِیکا یوروئه. این کشور غرب جه جمهوری چک و اتریش، شمال لهستون، شرق جه اوکراین و جنوب جه مجارستون ره راه دانّه.
این کشور ۱ ژانویه ۱۹۹۳، چکسلواکی جه استقلال پیدا هاکرده. اسلواکی سال ۲۰۰۴ اروپای اتحادیه و ۱ ژانویه ۲۰۰۹ یورو دله عضو بیّه. اسلواکی، اسلوونی و استونی سه‌تا کشور هستنه که سابقاً کمونیست بینه ولی اسا اروپای اتحادیه، یورو، شنگن و ناتو دله دَرنه.
حدود ۸۱ درصد این کشور دله اسلواکی‌تبارون، ۸٫۵ درصد از مجاری‌تبارون و دِ درصد جوگی هستنه. حدود ۱۳ درصد بی‌دین هستنه و حدود ۱۰ درصد هم نظرسنجی‌ها دله شه دین و باور ره نائوتنه. بقیه مسیحی هستنه که ویشته کاتولیک رومی ره په‌رووی کانّه.
بن بنویشت
رج:اروپا کشورون رج:اسلاوی کشورون رج:اروپا اتحادیه رج:ناتو رج:چکسلواکی
سنگ‌ریزه
سنگ‌ریزه اتا روستایِ نوم هسته که مازندران اوستان دله قرار دارنه و بابل شهرستون ِشرقی بندپی بخش دله دره.
ولویه علیا
ولویه علیا اتا روستایِ نوم هسته که مازرون اوستان دله قرار دارنه و ساری شهرستون ِچار دونگه بخش دله دره.
سنگ‌ریزه
جمعیت
اینتا روستا، سجادرود دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۹۳ نفر (۲۸خانوار) بی‌یه.
ولویه علیا
جمعیت
اینتا روستا، پشتکوه دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۹۶ نفر (۴۳خانوار) بی‌یه.
منابع
ولویه علیا
سنگ‌ریزه
منابع
سنگ‌ریزه
مالایالم
مالایالم (محلی نوم: മലയാളം) اتا دراویدی زوون هسته که هند کشور دله گپ بزه وونه. مالایالم ره اتا مخصوص خط جه نویسنّه.
منابع
رج:دراویدی زوونون
مالتی
مالتی (محلی نوم: Malti) اتا آفرو-آسیایی و سامی زوون هسته که مالت کشور دله ویشترین گنش‌کر ره دارنه. مالتی ره لاتین خط جه نویسنّه.
منابع
رج:سامی‌تبار زوونون رج:مالت
مارشالی
مارشالی (محلی نوم: Kajin M̧ajeļ) اتا آسترونزیایی زوون هسته که مارشال کشور دله ویشترین گنش‌کر ره دارنه. مارشالی ره لاتین خط جه نویسنّه.
پاندورا
پاندورا ، یونانی اسطوره‌ئون دله، اولین زنی بی‌یه که بموئه زمین سر.
هفائستوس وه ره زئوس دستور جه ئو و گِل جا بساته تا پرومتئوس که آدمون جه کا کارده ره مجازات هاکنه. خدائون هرکومتا وه ره ات‌چی هدانه؛ آفرودیته وه ره زیبایی، آپولو وه ره موسیقی، هرمس وه ره دین و و... هدانه؛ همینسه آخرسری هرمس ونه نوم ره بی‌یشته پاندورا یعنی «تموم نعمتون».
پرومتئوس وه ره زئوس جه قبول نکارده، اما ونه برار، اپیمتئوس، ونجه ازدواج هاکرده. پاندروا اتا جعبه ره که بائوت‌بینه وا نکانن ره باز هاکرده و همینسه تموم مصیبتون بنه سر تنک‌تِرو بیینه. فقط امید بموندسته تا آدمیزاد وسّه ات‌تی کومک بائه.
منابع
رج:یونانی اساطیر
ولویه سفلی
ولویه سفلی اتا روستایِ نوم هسته که مازرون اوستان دله قرار دارنه و ساری شهرستون ِچار دونگه بخش دله دره.
منابع
ولویه سفلی
بندبن کبودتبار
بندبن کبودتبار اتا روستایِ نوم هسته که مازندران اوستان دله قرار دارنه و بابل شهرستون ِشرقی بندپی بخش دله دره.
جمعیت
اینتا روستا، سجادرود دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت زیر سه خانوار بی‌یه.
منابع
بندبن کبودتبار
نائورو زوون
نائورو زوون (محلی نوم: Ekakairũ Naoero) اتا آسترونزیایی زوون هسته که نائورو کشور دله ویشترین گنش‌کر ره دارنه. نائورو زوون ره لاتین خط جه نویسنّه.
بار (نیشابور)
بار (نیشابور) رضوی خـِراسون اوستان ره اتا شهر هسته که نیشابور شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۸۷ شمسی جه رسماً شهر بیّه و سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۳٬۷۶۵ نفر جمیعت داشته.
په‌نویس
رج:رضوی خـِراسون اوستان شهرون رج:نیشابور شهرستان
DNA
DNA که ونه کامل نوم دئوکسی ریبونوکلئیک اسید هسته، اتا شیمیایی و آلی ترکیب هسته که ونه ساختار مولکولی و پیچیدوئه و گردِ سلول‌هایی که پروکاریوتی و یوکاریوتی جاندارون دارنه و اکثر ویروس‌ها دله پیدا وونه، اینتا ترکیب ره شه دله دارننه. DNA، موجوداتِ ژنتیکی دیتا ره بصورت کُد دریارنه تا ارثی مشخصات ره اینتی، نسل بعد جه انتقال هاده.
DNA ِشیمیایی ترکیب اولین کَش، سال ١٨۶٩ کشف بیه، ولی اون گدر نندستنه که دی‌ان‌ای چتی ژنتیک ره انتقال دنه تا سال١٩۴٣ وه ره سر در بوردنه. ای سال ١٩۵٣ جیمز واتسون و فرانسیس کریک ، بوردنه بیوفیزیک‌دون‌ها جه مشورت هاکردنه و روزالیند فرانکلین و موریس ویلکینز همراهی ، سر در بیاردنه که دی‌ان‌ای ساختار چتی اتا پلیمری مرپیچ جه بسات بیه؛ دِتا رشته DNA که مر دستوری پیچ خرنه و هئی دور چرخ گیرنده و وصل هستنه. این کشف باعث بیه که علم خله پیشرفت هاکرده.
منابع
رج:زیست
اپیمتئوس
اپیمتئوس ، یاپتوس و کلومنه ِوچه بی‌یه. وه پرومتئوس برار هم بی‌یه. پرومتئوس معنی وونه «پیش اندیش» و اپیمتئوس وونه «پس اندیش». ونه برار وه ره هشدار هدائه ولی وه پاندورا جه ازدواج هاکرده.
منابع
رج:یونانی اساطیر
موغولی
موغولی یا مغولی (محلی نوم: монгол) اتا موغولی زوون هسته که موغولستون کشور دله ویشترین گنش‌کر ره دارنه. این زوون جه ۵٫۲ میلیون نفر گپ زننه که علاوه بر موغولستون، چین خلق جمهوری و روسیه دله هم درنه.
منابع
رج:موغولی زوون رج:موغولئون
جان داگلاس کاکرافت
جان داگلاس کاکرافت اتا بریتانیا فیزیک‌دون بی‌یه. وه سال ۱۹۵۱ میلادی، شتاب‌دار اتم ره رسنی‌یه که اتم ره دپاشن وسّه، نوبل فیزیک جایزه ره بیته.
منابع
رج:فیزیک وسه نوبل بیته‌ئون رج:بریتانیا فیزیکدون
آب‌بندان ننوش
جمعیت
اینتا روستا، سجادرود دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۶۹ نفر (۲۱خانوار) بی‌یه.
منابع
آب‌بندان ننوش
ارنست والتون
ارنست والتون اتا ایرلند فیزیک‌دون بی‌یه. وه سال ۱۹۵۱ میلادی، شتاب‌دار اتم ره رسنی‌یه که اتم ره دپاشن وسّه، نوبل فیزیک جایزه ره بیته.
منابع
رج:فیزیک وسه نوبل بیته‌ئون رج:ایرلند فیزیکدون
همت‌آباد (فیروزه)
همت‌آباد (فیروزه) رضوی خـِراسون اوستان ره اتا شهر هسته که فیروزه شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۸۷ شمسی جه رسماً شهر بیّه و سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۱٬۲۷۴ نفر جمیعت داشته.
په‌نویس
رج:رضوی خـِراسون اوستان شهرون رج:فیروزه شهرستان
ناواخو
ناواخو (محلی نوم: Diné bizaad, Dinékʼehǰí) اتا آمریکای بومی زوون هسته که آمریکای متحده ایالات کشور دله سرخ پوست گنش‌کر دارنه.
منابع
رج:آمریکای بومی زوونون
شعبان‌خیل
شعبان‌خیل اتا روستایِ نوم هسته که مازرون اوستان دله قرار دارنه و ساری شهرستون ِچار دونگه بخش دله دره.
جمعیت
اینتا روستا، پشتکوه دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۸ نفر (۴خانوار) بی‌یه.
منابع
شعبان‌خیل
نوسو
نوسو (محلی نوم: ꆈꌠ꒿) اتا چینی زوون هسته که چین خلق جمهوری دله جزو معیار زوون‌ها انتخاب بیّه و دِ میلیون گنش‌کر دارنه.
منابع
رج:چینی زوونون
احمدآباد صولت
احمدآباد صولت رضوی خـِراسون اوستان ره اتا شهر هسته که تربت جام شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۸۶ شمسی جه رسماً شهر بیّه و سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۸٬۳۲۶ نفر جمیعت داشته.
په‌نویس
رج:رضوی خـِراسون اوستان شهرون رج:تربت جام شهرستان
ادوارد میلز پورسل
ادوارد میلز پورسل اتا آمریکا فیزیک‌دون بی‌یه. وه سال ۱۹۵۲ میلادی، آزمایش‌های تشدید مغناطیسی هسته وسّه، نوبل فیزیک جایزه ره بیته.
منابع
رج:فیزیک وسه نوبل بیته‌ئون رج:آمریکا فیزیکدون
فیروز ابولؤلؤ
فیروز ابولؤلؤ عمر بن خطاب قاتل هسته. وه اتا ایرانی سرباز بی‌یه که ایران و عربون جنگ دله برده بئیت بیّه. ونه اصلی نوم «پیروز نهاوندی» بی‌یه و ونه قور إسا کاشان کته.
اوکسیتان
اوکسیتان (محلی نوم: occitan) اتا رومی‌تبار زوون هسته که فرانسه کشور دله ویشترین گنش‌کر ره دارنه ولی ایسپانیا و ایتالیا وَری هم بعضی جائون وه ره بلدنه. این زوون قدیم خله گنش‌کر داشته ولی اسا در خطر دره.
فیروز ابولؤلؤ
رج:قاتلون
اوکسیتان
منابع
رج:رومی‌تبار زوونون
شهرزو
په‌نویس
رج:رضوی خـِراسون اوستان شهرون رج:کلات شهرستان
دافنیس
دافنیس ، اتا سیسیلی گالش بی‌یه که ادعا کارده هیچ‌گادر عاشق نوونه. اما اروس وه ره نائیس ِعاشق هاکرده. نائیس به اون شرط دافنیس تا ابد ونجه وفادار بائه، ونجه ازدواج هاکرده. دافنیس ره اتا زنا، کسنیا نوم، گول بزوئه و نائیس وه ره پیمون‌بشکستن سَره، کور هاکرده. وه کور بیّن په، لـَله‌وا بییته و بورده صحرا دله شه سه آهنگ زوئه و آخرسری شه ره آناپوس ِدرکا دله غرق هاکرده.
منابع
رج:یونانی اساطیر
اوجیبوا
اوجیبوا (محلی نوم: ᐊᓂᔑᓈᐯᒧᐎᓐ) اتا آلگانکی زوون هسته که شمالی آمریکایِ بومی اسکیموها، بعضی‌شون این زوون جه گپ زننه.
منابع
رج:آلگانکی زوونون
اتلتیکو مادرید
اتلتیکو مادرید فوتوال تیم (ایسپانیولی جه: Club Atlético de Madrid) اتا ایسپانیایی فوتوال تیم است که ونه شهر مادریده و لالیگا دله بازی کانده. اتلتیکویِ سره‌خنگی استادیوم ویسنته کالدرون هسته که ۵۴٬۸۵۱ نفر ظرفیت دانّه. اتلتیکو دِ بار لالیگا و ۹ بار کوپا دل ری و هر دِتا کاپ ره باهم ۱۹۹۶ جه بَئیته. اتلتیکو اروپای جام در جام ره سال ۱۹۶۲ و اروپای جام ِدومی ره ۱۹۷۳-۷۴ و اینترکانتینتال جام ره ۱۹۷۴ بَئیته.
عباسعلی سلیمانی اسبوکلایی
عباسعلی سلیمانی اسبوکلایی  اتا ملا بی‌یه که مازرون، کاشان و زاهدان دله امام جمعه و ولی‌فقیه نماینده بی‌یه. وه متولد ۱۳۲۶، سوادکوه بی‌یه. سلیمانی اردیبهشت سال ١۴٠٢، بابلسر بانک دله نیشت بی‌یه که ترور بیه و وه ره بکوشتنه. کسی که وه ره بکوشته، بانک نگهبان بی‌یه که سریع وه ره بییتنه. ترور لحظه جه بانک دوربین‌ها فیلم گیتنه که فارس خبرگزاری وه ره پخش هکرده.
پشرت
جمعیت
اینتا روستا، پشتکوه دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۱۴۱ نفر (۶۸خانوار) بی‌یه.
منابع
پشرت
سنه
منبع
رج:بدن
فریتز زرنیکه
فریتز زرنیکه اتا هلند فیزیک‌دون بی‌یه. وه سال ۱۹۵۳ میلادی، میکروسکوپ تباین فاز ره بساته و ونه روش کار ره باته وسّه، نوبل فیزیک جایزه ره بیته.
منابع
رج:فیزیک وسه نوبل بیته‌ئون رج:هلند فیزیکدون
سلامی
سلامی رضوی خـِراسون اوستان ره اتا شهر هسته که خواف شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۸۳ شمسی جه رسماً شهر بیّه و سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۷٬۵۵۵ نفر جمیعت داشته.
په‌نویس
رج:رضوی خـِراسون اوستان شهرون رج:خواف شهرستان
اطراسل
اطراسل اتا روستایِ نوم هسته که مازندران اوستان دله قرار دارنه و بابل شهرستون ِشرقی بندپی بخش دله دره.
منابع
اطراسل
اسلاوی کلیسای قدیمی زوون
اسلاوی کلیسای قدیمی زوون یا کلیسایی اُسلاوی (محلی نوم: ѩзыкъ словѣньскъ) اتا اسلاوی زوون بی‌یه که اسا دیگر وجود ندارنه ولی صربوکرواتی زوون دستوری، ونه تبار جه هستنه.
منابع
رج:اسلاوی زوونون رج:بمرده زوونون
اورومو
اورومو (محلی نوم: Afaan Oromoo) اتا آفرو-آسیایی زوون هسته که اتیوپی و کنیا کشورون دله ویشترین گنش‌کر ره دارنه.
منابع
رج:آفرو-آسیایی زوونون
ماکس برن
ماکس برن اتا بریتانیا فیزیک‌دون بی‌یه. وه سال ۱۹۵۴ میلادی، مکانیک کوانتمی و تابع موج سر تحقیق کرده وسّه، نوبل فیزیک جایزه ره بیته.
منابع
رج:فیزیک وسه نوبل بیته‌ئون رج:بریتانیا فیزیکدون
قلعه‌سر (ساری)
جمعیت
اینتا روستا، پشتکوه دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۴۳۳ نفر (۲۲۲خانوار) بی‌یه.
منابع
قلعه‌سر (ساری)
ایریس
ایریس ، تامائوس و الکترا کیجا بی‌یه. ایریس خدائون ِپغوم‌کش هم بی‌یه و زفوروس (غربی‌وا) جه ازدواج هاکرده. ایریس معنی وونه «رنگین‌کمون».
منابع
رج:یونانی اساطیر
ال‌دره
ال‌دره اتا روستایِ نوم هسته که مازندران اوستان دله قرار دارنه و بابل شهرستون ِشرقی بندپی بخش دله دره.
جمعیت
اینتا روستا، سجادرود دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۹۵ نفر (۳۱خانوار) بی‌یه.
منابع
ال‌دره
جنگل (رشتخوار)
جنگل (رشتخوار) رضوی خـِراسون اوستان ره اتا شهر هسته که رشتخوار شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۸۳ شمسی جه رسماً شهر بیّه و سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۶٬۶۵۰ نفر جمیعت داشته.
په‌نویس
رج:رضوی خـِراسون اوستان شهرون رج:رشتخوار شهرستان
یونسی
یونسی رضوی خـِراسون اوستان ره اتا شهر هسته که بجستان شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۸۳ شمسی جه رسماً شهر بیّه و سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۳٬۴۲۶ نفر جمیعت داشته.
په‌نویس
رج:رضوی خـِراسون اوستان شهرون رج:بجستان شهرستان
والتر بوث
والتر بوث اتا آلمان فیزیک‌دون بی‌یه. وه سال ۱۹۵۴ میلادی، روش تطابق ره بساته وسّه، نوبل فیزیک جایزه ره بیته.
منابع
رج:فیزیک وسه نوبل بیته‌ئون رج:آلمان فیزیکدون
پالی
پالی (محلی نوم: पाऴि) اتا هندی زوون هسته که هند کشور دله اهمیت دارنه و بودایی دین ِقدیمی‌ترین کتابون ره اینتا زوون جه بنویشت بینه.
منابع
رج:هندو-آریایی زوونون رج:بمرده زوونون
مزداوند
مزداوند رضوی خـِراسون اوستان ره اتا شهر هسته که سرخس شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۸۳ شمسی جه رسماً شهر بیّه و سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۱٬۲۴۱ نفر جمیعت داشته.
په‌نویس
رج:رضوی خـِراسون اوستان شهرون رج:سرخس شهرستان
سفیدسنگ
سفیدسنگ رضوی خـِراسون اوستان ره اتا شهر هسته که فریمان شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۸۳ شمسی جه رسماً شهر بیّه و سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۶٬۱۲۹ نفر جمیعت داشته.
په‌نویس
رج:رضوی خـِراسون اوستان شهرون رج:فریمان شهرستان
کچوئا
منابع
رج:آمریکای بومی زوونون
رومانش
رومانش (محلی نوم: rumantsch grischun) اتا رومی‌تبار زوون هسته که سوییس کشور دله گنش‌کر دارنه و اتا از چارتا زوونی هسته که این کشور دله گپ زننه. رومانش ره لاتین جابموندست دوننه.
منابع
رج:رومی‌تبار زوونون
ویلیس اوژن لمب
ویلیس اوژن لمب اتا آمریکا فیزیک‌دون بی‌یه. وه سال ۱۹۵۵ میلادی، طیف هیدروژن ساختار ره دَربَوِرده وسّه، نوبل فیزیک جایزه ره بیته.
منابع
رج:فیزیک وسه نوبل بیته‌ئون رج:آمریکا فیزیکدون
روندی
ایکیروندی یا روندی (محلی نوم: Ikirundi) اتا بانتو زوون هسته که بوروندی، اوگاندا، تانزانیا و کنگو دموکراتیک جمهوری دله، سرجمع هشت میلیون نفر گپ‌کر دارنه.
منابع
رج:بانتو زوونون
کردکوی شهرستان
کردکوی شهرستان  گلستان استان دله غربی‌ترین قسمت هسته که مازرون استان و سمنان استان جه همسایه هسته. کردکوی شهر هم شهرستانِ مرکز هسته.
کردکوی شهرستان جمعیت، سال ۱۳۸۵، برابر با ۶۷٫۸۲۳ نفر بی‌یه. این شهرستونِ بومی مردم مازرونی زوون دارننه. هست.
تقسیمات
شهر: کردکوی
منابع
رج:ایران شهرستانون
پولیکارپ کوش
پولیکارپ کوش اتا آمریکا فیزیک‌دون بی‌یه. وه سال ۱۹۵۵ میلادی، الکترون مگنتیک تورک ره حساب هاکرده وسّه، نوبل فیزیک جایزه ره بیته.
منابع
رج:فیزیک وسه نوبل بیته‌ئون رج:آمریکا فیزیکدون
سندی
سندی (محلی نوم: सिन्धी, سنڌی، سندهی) اتا هندی زوون هسته که پاکستون و هند کشور دله ویشترین گنش‌کر ره دارنه. سندی ره عربی خط جه نویسنّه.
سانسکریت
سانسکریت (محلی نوم: संस्कृतम्) اتا هندو-ایرانی زوون هسته که خله ونه تأثیرات دیگر زوون‌های سر بدی وونه ولی این زوون شه دیگر وجود ندارنه. هند دله این زوون ره یاد گیرنه و ونه ادبیات ره شه هندی زوونون دله یارنه.
منابع
رج:هندو-آریایی زوونون رج:بمرده زوونون
ساردنیایی
ساردنیایی (محلی نوم: sardu) اتا رومی‌تبار زوون هسته که ونه گِنِش‌کَرون ویشتر ایتالیایِ ساردنی دله درنه.
منابع
رج:رومی‌تبار زوونون
پرچیم‌کش
پرچیم‌کش اتا روستایِ نوم هسته که مازندران اوستان دله قرار دارنه و بابل شهرستون ِشرقی بندپی بخش دله دره.
جمعیت
اینتا روستا، سجادرود دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت زیر سه خانوار بی‌یه.
منابع
پرچیم‌کش
سانگو
سانگو یا سانگویی (محلی نوم: yângâ tî sängö) اتا کریول زوون هسته که ونه گِنِش‌کَرون ویشتر میونی آفریقا کشور دله درنه.
منابع
رج:کریول زوونون
گلی
گلی گردنِ دِلِــه‌ای بخش هسته گه چنه بن و سنه بالا قرار دارنه.
منبع
رج:بدن
فریاپت
فریاپت یا فْریاپَت اتا اشکانی شاهنشاه بی‌یه که ۱۹۱ تا ۱۷۶  پ‌م حکومت داشته. به نظر إنه که فریاپت حکومت ره مستقیماً ارشک دوم جه دست هایته و اونتا یا وچه نداشته یا فریاپت ونه وچه جه لایق‌ته بی‌یه. اونتی که تاریخی اسناد سراق دِنّه، فریاپت اَی بمو، ارشک دومِ نوه ره شه جاسر هنیشنی‌یه ولی اینتا شاهِ نوم ره کتابون نیاردنه و ونه اسم میّن نی‌یه.
منابع
رج:اشکانیون شاهون
عنجر
عنجر یا انجار اتا شهر هسه که لبنان شنه و بقاع استان دله دره. این شهر رومی‌ها دوره جه خله موندستگار آثار دارنه. عنجرِ مردم اکثراً ارمنی دین دارننه.
ساموئایی
ساموئایی یا ساموآ زوون (محلی نوم: gagana fa'a Samoa) اتا آسترونزیایی زوون هسته که ونه گِنِش‌کَرون ویشتر ساموآ جزیره‌ئون دله درنه.
منابع
رج:آسترونزیایی زوونون
والتر هاوسر براتین
والتر هاوسر براتین اتا آمریکا فیزیک‌دون بی‌یه. وه سال ۱۹۵۶ میلادی، نیمه‌هادیون سر تحقیق هاکرده و ترانریستور ره دَربَوِرده وسّه، نوبل فیزیک جایزه ره بیته.
منابع
رج:فیزیک وسه نوبل بیته‌ئون رج:آمریکا فیزیکدون
درازکش
درازکش اتا روستایِ نوم هسته که مازندران اوستان دله قرار دارنه و بابل شهرستون ِشرقی بندپی بخش دله دره.
سینهالی
سینهالی (محلی نوم: සිංහල) اتا هندو-آریایی زوون هسته که ونه گِنِش‌کَرون ویشتر سریلانکا دله درنه.
درازکش
جمعیت
اینتا روستا، سجادرود دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۴۱۴ نفر (۱۲۴خانوار) بی‌یه.
سینهالی
منابع
رج:هندو-آریایی زوونون
رئال مادرید
رئال مادرید فوتوال تیم اتا ایسپانیایی فوتوال تیم هسته که مادرید شهر ِشِنِه. رئال ایسپانیا و اروپای موفق‌ترین تیم قرن ۲۰ هسته. وشون رکورد ۳۲ بار قهرمونی لالیگا، ۱۹ قهرمونی کوپا دل ری (حذفی کاپ)، ۹ ایسپانیا سوپرکاپ، ۱۲ بار قهرمونی اروپا چمپیونزلیگ، ۲ یوفا کاپ، ۱ اروپا سوپرکاپ و ۳ قهرمونی جهون باشگاه‌ئون جام دله ره دارنه. رئال ِکلمه ایسپانیولی زوون دله، «سلطنتی» معنی دِنه، این لقب ره آلفونسو سیزهم سال ۱۹۲۰ این تیم سر بِشته. همون سال، اتا تاج شکل هم وشون آرم سر قرار بییته. Real Madrid Club de Fútbol عبارتی هسته که ایسپانیولی جه مادرید پادشائی فوتوال تیم معنی ره دِنه.
منابع
رج:ایسپانیا فوتوال تیمون
شهررحیم
جمعیت
اینتا روستا، سجادرود دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۱۹ نفر (۴خانوار) بی‌یه.
منابع
شهررحیم
کردسّون بَرِم
کوردستون برم (کوردی جه:Alên Kurdistanê یا ئاڵای کوردستان) سال ۱۹۲۰ گادِر، کوردون استقلال‌خاهونه کشمکشون عثمانی جه، خویبون سازمان (Xoybûn) که اتا آزادخاهونه جنبش بی‌یه دَس جه بساته بیّه. اسا عراق دله، این پرچم ره کوردستون اقلیم رسمی پرچم هاکردنه.
کوردستون پرچم سه‌تا رنگ دانّه سِرخ شهیدون ِخون ره یادیانّه، اسپه صلح دوستی ره سِراق دنه و سَوز این سرزمین سرسَوزی و زیبایی هسته. ونه وسط هم اتا خورشید دره که بیست و اتا تیشک دانّه که نوروز نشون هستنه.
این پرچم رنگون مادون ملی رنگون جه بَییته بیّه. این پرچم فقط عراق ِنی‌یه و ترکیه، ایران و سوریه دله ونه استفاده هاکردن ممنوع هسته. این پرچم مهاباد جمهوری پرچم جه هم خله موندسته.
پیوند به بیرون
رج:کوردستون رج:پرچم
کافرتپه
کافر تپه اتا تاریخی بنا هسته که ونه تاریخ ساسانیون جه رسنه. کافر تپه گلستان استان و بندر گز شهرستان دله دره. ونه آدرس ۴/۵ کیلومتری ضلع شمالی روستای کهنه کلباد، بخش نوکنده هسته. این بنا ۴۷۵۶ شماره جه ثبت بیّه و ۱۳۸۰/۱۱/۲۳ تاسا ایران ملی آثار دله قرار دارنه.
په‌نویس
رج:بندر گز تاریخی جائون رج:ایران ملی آثار، گلستان دله
حامد شیری
حامد شیری  (بزائه ۲۷ فروردین ۱۳۶۵ آمل درون) اتا مازرونب فوتوالیست هسه که نساجی مازندرون دله کا کنده و نساجی مازندرون کاپیتان هسه وه سال ١٣٨۶ به تیم ملی دعوت بیه
رج:نساجی فوتوالیستون
جان باردین
جان باردین اتا آمریکا فیزیک‌دون بی‌یه. وه دِ کَش نوبل جایزه ره بیته. اولین صوه سال ۱۹۵۶ و دومین‌کش سال ۱۹۷۲ میلادی، ابررسانایی تئوری ره هدائن وسّه، نوبل فیزیک جایزه ره بیته.
منابع
رج:فیزیک وسه نوبل بیته‌ئون رج:آمریکا فیزیکدون
ویلیام شاکلی
ویلیام شاکلی اتا آمریکا فیزیک‌دون بی‌یه. وه سال ۱۹۵۶ میلادی، نیمه‌هادیون سر تحقیق هاکرده و ترانریستور ره دَربَوِرده وسّه، نوبل فیزیک جایزه ره بیته.
منابع
رج:فیزیک وسه نوبل بیته‌ئون رج:آمریکا فیزیکدون
شریل کول
شریل کول (بزائه ۳۰ ژوئن ۱۹۸۳) اتا انگلیسی سماگر، مدل و خونندوئه که اشلی کول زنا هم بی‌یه.
منبع
رج:زننه آدمون رج:بریتانیا بازیگرون‏ رج:بریتانیا خوننده‌ئون رج:بریتانیا سماگرون
سواتی
سواتی یا سوازی (محلی نوم: SiSwati) اتا بانتو زوون هسته که ونه گِنِش‌کَرون ویشتر اسواتینی (سوازیلند سابق) دله درنه و حدود، سه میلیون نفر هستنه.
سومالیایی
سومالیایی (محلی نوم: Soomaaliga یا af Soomaali) اتا آفرو-آسیایی زوون هسته که ونه گِنِش‌کَرون ویشتر سومالی دله درنه و تخمین زندنه که حدود شونزه میلیون نفر بوئن.
منابع
رج:آفرو-آسیایی زوونون
سواتی
منابع
رج:بانتو زوونون
علی‌ماندگار
علی‌ماندگار اتا روستایِ نوم هسته که مازندران اوستان دله قرار دارنه و بابل شهرستون ِشرقی بندپی بخش دله دره.
منابع
علی‌ماندگار
بانصران قلعه
په‌نویس
رج:کردکوی تاریخی جائون رج:ایران ملی آثار، گلستان دله
فرهاد اول
فرهاد اول یا فَرْهات اتا اشکانی شاهنشاه بی‌یه که ۱۷۶ تا ۱۷۱ پ‌م حکومت داشته. فرهاد، فریاپت ِگتِ وچه بی‌یه. ونه حکومت کِتا بی‌یه و ونه جا، ونه خوردته برار (مهرداد اول) حکومت برسی‌یه.
منابع
رج:اشکانیون شاهون
ینگلاک شیناواترا
ینگلاک شیناواترا (بزائه ۲۱ ژوئن ۱۹۶۷) اتا تایلندی زنا نوم هسته. وه فیوتای ِحزب ِدبیرکل و تایلند ِپیشین ِنخست‌وزیر بی‌یه. وه تایلندِ قدیمِ نخست‌وزیر، تاکسین شیناواترا، خاخِر هم هسته.
وقتی تایلندیون بفهمستنه که وه تاکسین خاخر هسته، اعتراضات راه دِمبدانه و آخرسری هم تایلند ِقانون اساسی ِدادگاه چارشمبه ۷ مه ۲۰۱۴ وه ره سوءاستفادهٔ جرم وسّه، برکنار هاکرده.
نرگس کتی (بابل)
نرگس کتی (بابل) اتا روستایِ نوم هسته که مازندران اوستان دله قرار دارنه و بابل شهرستون ِشرقی بندپی بخش دله دره.
جمعیت
اینتا روستا، سجادرود دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۹۳ نفر (۲۷خانوار) بی‌یه.
منابع
نرگس کتی (بابل)
پاول چرنکوف
پائول چرنکوف اتا روسیه فیزیک‌دون بی‌یه. وه سال ۱۹۵۸ میلادی، اثر چرنکوف و تابش چرنکوف ره کشف هکردن وسّه، نوبل فیزیک جایزه ره بیته.
منابع
رج:فیزیک وسه نوبل بیته‌ئون رج:روسیه فیزیکدون
تمیشه قدیمی شهر
تمیشه خرابه شهر اتا تاریخی بنا هسته که ونه تاریخ ساسانیون جه رسنه. تمیشه قدیمی شهرِ جابموندست آثار گلستان استان و کردکوی شهرستان دله دره. این بنا ۴۷۵۴ شماره جه ثبت بیّه و ۱۳۸۰/۱۱/۲۳ تاسا ایران ملی آثار دله قرار دارنه.
په‌نویس
رج:کردکوی تاریخی جائون رج:ایران ملی آثار، گلستان دله
تیگرینیا
منابع
رج:سامی‌تبار زوونون
تسوانا
تسوانا (محلی نوم: ) اتا بانتو زوون هسته که ونه گِنِش‌کَرون ویشتر بوتسوانا دله درنه و این کشورِ اصلی زوون هسته ولی ات‌که جنوبی آفریقا دله هم درنه.
منابع
رج:بانتو زوونون
عاروسک
عاروسک یا آروسک /Ārūsək/ ات تی کاله‌دار جونده هسته که تموم قاره‌ئون دره.
منابع
رج:کاله‌دارون
لیا فرانک
لیا فرانک اتا روسیه فیزیک‌دون بی‌یه. وه سال ۱۹۵۸ میلادی، اثر چرنکوف و تابش چرنکوف ره کشف هکردن وسّه، نوبل فیزیک جایزه ره بیته.
منابع
رج:فیزیک وسه نوبل بیته‌ئون رج:روسیه فیزیکدون
تونگایی
تونگایی (محلی نوم: faka Tonga) اتا آسترونزیایی زوون هسته که ونه گِنِش‌کَرون ویشتر تونگا کشور دله درنه و صدهزار نفر وونّه.
منابع
رج:آسترونزیایی زوونون
گرجیاس
منابع
رج:پیشاسقراطی فیلسوفون
نسیه
نسیه اتا روستایِ نوم هسته که مازندران اوستان دله قرار دارنه و بابل شهرستون ِشرقی بندپی بخش دله دره.
منابع
نسیه
پریتاگوراس
پریتاگوراس یا پروتاگوراس  اتا پیشاسقراطی فیلسوف بی‌یه که سوفسطایی مکتب دله دیّه. وه اولین کسی بی‌یه که فلسفه یاد بدائن وسّه، شه شاگردون جه پول گیته. وه حدود سال ۴۵۰ پیش از میلاد اسم درهکرد بی‌یه و پریکلس، آتن ِشهردار، جه خارِ رابطه داشته. وه پیش از این که فلسفه په بوره، بارکش بی‌یه. پریتاگوراس خله سفر شی‌یه و آخرسر هم ونه لوتکا غرق هکته و وه بمرده.
پریتاگوراس حقیقت ره مطلق ندونسته و گته هر استدلالی ره بنشنه اتی استدلال جا جواب هاکردن. وه آدمون ره همه‌چیزِ معیار دونسته. حتا گته که نتومبی دَربَوِریم که خدائون واقعاً وجود دارننه یا نا؛ چون وشون جه خله کم دومبی و امه عُمر کفاف نکنده. وه ره کُفر باتن وسّه آتن دله محاکمه هکردنه و دادگاه وه ره اعدام حکم هدا ولی ونه شاگردون دست بهم هدانه و وه ره فراری هدانه که بورده سیسیل وَری دیّه تا بمرده. افلاطون شه اتا کتاب دله ونه نوم ره یارنه و اتا آسنی (=داستان) گنه که پریتاگوراس و سقراط اونجه گپ زنّه.
منابع
رج:پیشاسقراطی فیلسوفون
مهرداد اول
مهرداد اول یا میهْرَدات اتا اشکانی شاهنشاه بی‌یه که ۱۷۱ تا ۱۳۲ پ‌م حکومت داشته. وه حکومت ره شه گت‌ته برار جه ارث بیته و ونه دوره بی‌یه که ایران و بین‌النهرین حکومت دکته اشکانی‌شون دست. مهرداد اولین کسی بی‌یه که شه ره شاهنشاه نوم هدا و این سلسله ره اتا امپراتوری بدل هاکرده.
منابع
رج:اشکانیون شاهون
ایگور یوگنیویچ تام
ایگور یوگنیویچ تام اتا روسیه فیزیک‌دون بی‌یه. وه سال ۱۹۵۸ میلادی، اثر چرنکوف و تابش چرنکوف ره کشف هکردن وسّه، نوبل فیزیک جایزه ره بیته.
کوات
کوات اتا روستایِ نوم هسته که مازرون اوستان دله قرار دارنه و ساری شهرستون ِچار دونگه بخش دله دره.
جمعیت
اینتا روستا، پشتکوه دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۳۳۹ نفر (۱۷۱خانوار) بی‌یه.
منابع
کوات
ازاران
جمعیت
اینتا روستا، سجادرود دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۱۲۳ نفر (۳۲خانوار) بی‌یه.
منابع
ازاران
اوون چمبرلین
اوون چمبرلین اتا آمریکا فیزیک‌دون بی‌یه. وه سال ۱۹۵۹ میلادی، پادپروتون کشف وسّه، نوبل فیزیک جایزه ره بیته.
منابع
رج:فیزیک وسه نوبل بیته‌ئون رج:آمریکا فیزیکدون
لئو یاشین
لئو یاشین (بزائهٔ ۲۲ اکتبر ۱۹۲۹ - بمردهٔ ۲۰ مارس ۱۹۹۰) شوروی ِمشهور دروازه‌بان بی‌یه که وه ره بتترین دروازه‌بان تاریخ فوتوال دونّه. یاشین بارها شوروی تیم ملی وسّه بازی هاکرده. یاشین پنالتی بَییتن وسّه معروف بی‌یه و ضمناً اولین دروازه‌بانی هسته که فوتوالیست سال اروپا بیّه.
کش بن
کش بن  جایی از تن هسته گه بازو به دوش چسبنه. اینجه بعد بلوغ می در انه.
لئو یاشین
منابع
رج:دینامو مسکو فوتوالیستون رج:شوروی فوتوالیستون رج:روسیه فوتوالیستون رج:اروپای توپ طلا بیته‌ئون
کش بن
منبع
رج:بدن
فرهاد دوم
فرهاد دوم یا فَرهات دوم اتا اشکانی شاهنشاه بی‌یه که ۱۳۲ تا  ۱۲۷ پ‌م حکومت داشته. وه اوائل که شه پی‌یرِ جا هنیشته، خله وچه‌سال بی‌یه و همینسه ونه مار، ملکه رینو، حکومت کرده تا وه گت بیّه.
منابع
رج:اشکانیون شاهون
فرام‌لک
فرام‌لک اتا روستایِ نوم هسته که مازندران اوستان دله قرار دارنه و بابل شهرستون ِشرقی بندپی بخش دله دره.
جمعیت
اینتا روستا، سجادرود دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۹۲ نفر (۲۷خانوار) بی‌یه.
تمیشه دیوار
تمیشه دیوار اتا تاریخی بنا هسته که ونه تاریخ ساسانیون جه رسنه. تمیشه دیوار گلستان استان و کردکوی شهرستان دله دره. ونه آدرس جنوب و غرب کلاته تار مله، روستای باغوکنار دله که گرگان خلیج ور دره، هسته. این بنا ۴۷۵۵ شماره جه ثبت بیّه و ۱۳۸۰/۱۱/۲۳ تاسا ایران ملی آثار دله قرار دارنه.
په‌نویس
رج:کردکوی تاریخی جائون رج:ایران ملی آثار، گلستان دله
کردمیر
مردمی که در این روستا زندگی کننه به طبار هایی شناخته هستنه البته این روستا  تاریخچه و تمدنی ندارنه  ون  دلیل این هسته  که چند تا چوپون  که سادات یا همان سید بینه از شهر ساری به این روستا بمونه که اولی که بمو ا سید کمال ون  برار  سید جمال بینه که وشونه پیر سید علی موسوی مازندرانی بیه  البته قبل از بمون این دو برار افراد دیگری در این روستا دیینه که سید نینه وشون کار هم   دامداری کشاورزی بیه.
مردم شهرستون ساری به جد سید علی اعتقاد فراوانی دارنه وهمینطی وچون  ، البته از نسل و هنوز درهمین روستا درنه.
میر عمادالدین در روستای وری در ۶۵ کیلومتری جنوب شرقی شهرستون ساری و سه کیلومتری شمال کیاسر دره   وه قبر از قدیم ز به عنوان امامزاده مورد احترام مردم بیه. مردم مازندران از قرن ها پیش میر عمادالدین را صاحب کرامت دوننه.
این سادات نیز در ریشه ساروی هستننه و  اتا گروه از سادات عمادی نیز ساکن شهرهای بابل، گرگان و بهشهر هستننه. این سادات نیز در ریشه ساروی هستننه و وشون جده در سالیون پیش از ساری به بابل، گرگان و بهشهر بوردنه  در آن شهرها ساکن هستنه  ک یکی از این نوادگان به این روستا بمو.
جمعیت
اینتا روستا، پشتکوه دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۴۱۵ نفر (۲۰۰خانوار) بی‌یه.
منابع
کردمیر
موزی لاپه
موزی لاپه اتا تاریخی بنا هسته که ونه تاریخ ساسانیون جه رسنه. موزی لاپه گلستان استان و کردکوی شهرستان دله دره. ونه آدرس یک کیلومتری غرب روستای سرکلاته هسته. این بنا ۴۷۵۷ شماره جه ثبت بیّه و ۱۳۸۰/۱۱/۲۳ تاسا ایران ملی آثار دله قرار دارنه.
په‌نویس
رج:کردکوی تاریخی جائون رج:ایران ملی آثار، گلستان دله
ارست
ارست اتا روستایِ نوم هسته که مازرون اوستان دله قرار دارنه و ساری شهرستون ِچار دونگه بخش دله دره.
جمعیت
اینتا روستا، پشتکوه دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۵۵۵ نفر (۲۵۶خانوار) بی‌یه.
تاهیتیایی
تاهیتیایی (محلی نوم: Reo Tahiti) اتا آسترونزیایی زوون هسته که ونه گِنِش‌کَرون ویشتر تاهیتی و آروم اوقیانوس دله درنه.
ارست
منابع
ارست
تاهیتیایی
منابع
رج:آسترونزیایی زوونون
اویغوری
اویغوری (محلی نوم: Uyƣurqə, ئۇیغۇرچه‌) اتا تورکی زوون هسته که ونه گِنِش‌کَرون ویشتر چین ِسین کیانگ ولایت دله درنه.
منابع
رج:تورکی
پینک‌بالا
پینک‌بالا اتا روستایِ نوم هسته که مازندران اوستان دله قرار دارنه و بابل شهرستون ِشرقی بندپی بخش دله دره.
منابع
پینک‌بالا
شنگانی
شنگانی (محلی نوم: Xitsonga) اتا بانتو زوون هسته که ونه گِنِش‌کَرون ویشتر آفریقایِ جنوب‌شرقی درنه. این زوون ره فقط جنوبی آفریقا دله برسمیت اشناسنّه.
منابع
رج:بانتو زوونون
مال‌خاست
مال‌خاست اتا روستایِ نوم هسته که مازرون اوستان دله قرار دارنه و ساری شهرستون ِچار دونگه بخش دله دره.
جمعیت
اینتا روستا، پشتکوه دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۳۳۵ نفر (۱۵۰خانوار) بی‌یه.
منابع
مال‌خاست
وندا
وندا (محلی نوم: Tshivenḓa) اتا بانتو زوون هسته که ونه گِنِش‌کَرون ویشتر جنوبی آفریقا و زیمبابوه دله درنه.
منابع
رج:بانتو زوونون
والون
منابع
رج:رومی‌تبار زوونون
ویلزی
ویلزی یا ولزی (محلی نوم: Cymraeg) اتا سلتی زوون هسته که ونه گِنِش‌کَرون ویشتر ولز دله درنه. تقریباً تموم کسایی که ویلزی دونّه، انگلیسی هم دونّه. بیست درصد مردمونی که ولز دله درنه، باتنه وشون ماری زوون ویلزی هسته.
منابع
رج:سلتی زوونون
آخرین شوم (داوینچی)
آخرین شوم (به ایتالیایی: Il Cenacolo or L'Ultima Cena) اتا نقاشی هسه کا داوینچی بکشیه و خلی توریست ونه بدین سه شوننه ایتالیا.
اپل
اپل (انگلیسی جه: Apple) که ونه معنی امه زوون دله سِه وانه، اتا کمپانی نوم هسته که استیو جابز آمریکا دله بساته و تکنولوجی سَره فعالیت کانده. اَپـِل اتی گرون‌جان وسایل تولید کانده که وشون کیفیت خله خاره و همینسه معروف هسته. آی‌فون، آی‌پد، مک بوک، اپل واچ و غیره ونه تولیدات جه هستنه.
آخرین شوم (داوینچی)
اینتا نقاشی عیسو و ونه حواریون داستون کا اونتی کا اینجیل دله بموئه (یوحنا باب 13 آیه 21) روایت ره کنّه. اونتا شو کا عیسو بته اتا کس ونه حواریون جه وه ره خیانت کنّه ااینتا نقاشی دشت اتا دیفار ره بپوشانسّه و کا صومع سانتا ماریا دله گرتزیه صومعه  خراکخری سالون بیه کا میلان دله وه.اینتا نقاشی چونکا هوا  نمدار هسه و ونه نقاشی تکنیک دی جختیک ایشکال داشته ، همینی سه دره خراب بونه.
کوهپایه‌سرا
کوهپایه‌سرا اتا روستایِ نوم هسته که مازندران اوستان دله قرار دارنه و بابل شهرستون ِشرقی بندپی بخش دله دره.
جمعیت
اینتا روستا، سجادرود دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۸۳۲ نفر (۲۲۵خانوار) بی‌یه.
منابع
کوهپایه‌سرا
ولوف
منابع
رج:نیجر-کنگو زوونون
نیفلهیمر
نیفلهیمر (به کهنه نورس:جه: Niflheimr) (ونه معنا : مهدار کیهون)،کا اتا نو تا نورسی  دونیائون بخش هسه نیفل‌هیمر  نو تا یخ بزه هیلا (روئار) داینه و چاترین و تاریکاترین سامون هسه کا دونیا دله دره.
ممبعئون
رج:داستانی کارکترون
لاتویا
لتونی، لاتویا یا لِتلَند کشوری هسته که اروپای ِشمال و بالتیک ِمنطقه دله دره. لاتویا بالتیک ِسه‌تا کشور ِوسطی هسته. لتونی روسیه ره مشرق جه، استونی ره شمال جه، لیتوانی ره جنوب جه، بلاروس ره جنوبشرقی جه و بالتیک دریا ره مغرب جه سامون دانّه. لاتویای ِنیشتنگا (= پایتخت) ریگا نوم دانّه. لاتویای ِهِوا ویشته معتدل و فصلی هسته.
این کشور دِ میلیون و ۲۰۰ هزار نفر جمعیت دانّه و ونه گتی (=مساحت) ۶۴٬۵۸۹ کیلومتر مربع هسته و کم‌جمعیت‌ترین و تنک‌ترین (= کم‌تراکم‌ترین) کشورونی هسته که اروپای اتحادیه دله دَرنه. لاتویایی اتا هندو-اروپایی زوون هسته که بالتیک ِچـِلّه دله قِرار گَنّه. لاتویای ِمردمون ۶۲ درصد لاتویایی تِبار و ۲۷ درصد روس هستنه. حدود ۷۷ درصد مسیحیت و حدود ۲۳ درصد دیگه ادیان ِپه‌روو یا بی‌دین هستنه. لاتویای ِمسیحیون دله فقط هفت درصد هستنه که کلیسا شونّه و دین وشون وسّه مهم هسته.
لاتویا تا روز ۲۱ اوت ۱۹۹۱ شوروی دله دَیّه و وقتی شوروی ضعیف بیّه اعلان استقلال هاکرده. اسا لاتویا هم ناتو دله و هم اروپای اتحادیه دله عضو هسته و ونه یکای ِپول هم سال ۲۰۱۴ جه رسماً یورو بیّه.
تاریخ
هندواروپایی مردمونی که اسا لاتویایی نژاد نوم دارنه اوایل هزاره سوم پیش از میلاد این منطقه دله دَکِتنه. این مردمون بعدها چنتا تجاری مسیر بساتنه که روم و بیزانس جه تجارت هاکِنِن. وشون ِتجارت ویشته کهربا و فلزات سَره بی‌یه. در سال ۹۰۰ پس از میلاد چارتا بالتیکی قبیله لاتویا دله دَیینه که وشون‌ها نوم کورونی‌ها، لاتگالی‌ها، سلونی‌ها، و سمیگالی‌ها بی‌یه. لتونی و لاتویای ِکلمات ره «لاتگالی» نوم جه بَییتنه. اون گادِرها اتا فلاندی طایفه هم که وشون نوم لیوونی بی‌یه لاتویا دله دَیینه.
سده‌های میانه
سده دوازدهم میلادی جه لاتویای ِمردمون اروپایی جوامع جه نزدیک‌ته بَیینه. پاپ چن‌سِری مِلّا وشون وسّه بَرِسِنی‌یه تا وشون ره مسیحی هاکِنه ولی وشون جدید ِدین ره راحت قبول نَکاردنه. آخر آلمانی صلیبیون زورپـِشتی وشون ره مسیحیت ِپه‌روو هاکِردنه.
اوایل سده سیزّهم آلمانی‌ها لاتویای ِاِسایی سامون دله فرمانروایی کاردنه. این مناطق استونی ِجنوبی شهرون ِهمراه اتا صلیبی مملکت ره ساته که وه ره ترا ماریانا (مریم ِسرزمین) یا لیوونیا گاتِنه. سال ۱۲۸۲ ریگا و بعداً کسیس، لیمباژی، کوکنسه و والمیه‌را اتا تجاری اتحادیه بساتنه که هانزا نوم داشته و اروپای ِشمالی شهرون دله فعالیت کارده. ریگا تدریجاً اتا بازرگانی منطقه بیّه که شرق و غرب ره وصل کارده و غربی اروپا جه ارتباط پیدا هاکرده.
معاصر تاریخ
سده‌ئون شونزه، هیوده و هیجده دله لاتویا دله خله اتفاقات دَکِته من‌جمله اصلاحات ِدوره، لیوونی ِدولِت ِرِقِد بوردِن و لاتویای ِتقسیم بیّن.
سال ۱۹۴۰ شوروی لاتویا ره بَییته و این منطقه دله «شوروی ِلتونی/لاتویای ِسوسیالیستی جمهوری» ره بساته. میون سال‌های ۱۹۴۱ تا ۱۹۴۴ و جهونی جنگ دوم دله، این جمهوری ره آلمان ِارتش بَییت بی‌یه ولی نازی آلمان جنگ دله شکست بخارده و شوروی اینجه ره پس بَییته. لاتویای ِپارلمون روز ۴ مه ۱۹۹۰ میلادی این منطقه‌ی ِاستقلال ره شوروی جه تصویب هاکرده. این استقلال روز ۲۱ اوت ۱۹۹۱ علناً انجام بَییته.
تقسیمات
لاتویا اتچی که وه ره بقیه کشورون واری بـِتونیم استان یا ایالت باوّیم ندانّه و ونه جا ۱۱۰تا شهرستون و ۹تا «جمهوری ِشهر» دانّه. این ۹ شهر داوگاوپیلس، یکاب‌پیلس، یلگاوا، یورمالا، ویدزمه، لیه‌پایا، رزکنه، ریگا، والمیه‌را و ونتس‌پیلس هستنه. لتونی دله چارتا تاریخی منطقه هم وجود دانّه که کورلند (کورزمه)، لاتگالیا، ویدزمه و زمگاله هَستنه. لاتویای ِسیاسی‌آدِمون که خاستنه اقتصادی توازن رعایت بَواشه، سال ۲۰۰۹ پنج‌تا «برنامه‌ریزی منطقه» ره هم تعریف هاکِردنه.
منابع
رج:بالتیک رج:اروپا کشورون رج:اروپا اتحادیه رج:ناتو رج:شوروی سابق کشورون
ازنی
ازنی اتا روستایِ نوم هسته که مازرون اوستان دله قرار دارنه و ساری شهرستون ِچار دونگه بخش دله دره.
جمعیت
اینتا روستا، چار دونگه دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۲۵۰ نفر (۱۲۲خانوار) بی‌یه.
منابع
ازنی
بانصران محوطه
بانصران محوطه اتا تاریخی بنا هسته که ونه تاریخ ساسانیون جه رسنه. بانصران محوطه گلستان استان و کردکوی شهرستان دله دره. ونه آدرس یک کیلومتری غرب روستای سرکلاته هسته. این بنا ۴۸۴۹ شماره جه ثبت بیّه و ۱۳۸۰/۱۲/۱۹ تاسا ایران ملی آثار دله قرار دارنه.
په‌نویس
رج:کردکوی تاریخی جائون رج:ایران ملی آثار، گلستان دله
ئوردوس
ئوردوس (لاتین:جه Ordos City) اتا  مرکزیج شهر هسه کا  چین  دله هسه و  دلهئیج مغولئستون دله دره.
اینتا شهر دونیا گت ترین ول هکرد شهر هسه کا ، اینتا جا کا خلی چین سرمویه ئیلی و برنامه ریجی هاکرده ولی خا اده اینتا شهر آدمیزائون کم هسنه و خلی شهر تیسا ئه. اینتا شهر ره تقریبا خالی هسه و.
ممبعئون
رج:چین شهرون
لی‌طالار
جمعیت
اینتا روستا، سجادرود دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۴۷۵ نفر (۱۳۲خانوار) بی‌یه.
منابع
لی‌طالار
نورن
نورن اتا ژرمنی زوون هسته که نروژی جه هم‌ریشه بی‌یه. اینتا قدیمی زوونِ گِنِش‌کَرون ویشتر شتلند و اورکنی دله دینه و اسا دیگر هچکی این زوون جه گپ نزنده.
منابع
رج:ژرمنی زوونون رج:بمرده زوونون
اردوان اول
اردوان اول یا آرتابانوس اتا اشکانی شاهنشاه بی‌یه که حدود ۱۲۷ تا ۱۲۴ پ‌م حکومت داشته. وه فریاپت ِات‌دیگه ریکا بی‌یه که شه برار-زا جا ره بیته؛ ونه برار-زا، فرهاد دوم ره جنگ دله سکاها بکوشت بینه و اردوان مجبور بی‌یه که ترک‌تبارون و سکاها جه جنگ هاکنه. منابع اختلاف نظر دارنه که اردوان و ونه جانشین‌ها واقعاً حکومت داشتنه یا نا؟ چون یونانی-رومی منابع وشون نوم ره نیاردنه و فقط مهرداد اول په، مهرداد دوم ره نوم وَرنه. ولی سکه‌ها سراق دِنّه که سه نفر دیگر هم این میونه شاهی هاکرد بینه و اردوان اولِ جانشین، اردوان دوم هسته.
منابع
رج:اشکانیون شاهون
دونالد آرتور گلایزر
دونالد آرتور گلایزر اتا آمریکا فیزیک‌دون بی‌یه. وه سال ۱۹۶۰ میلادی، اتاقک حباب ره بساته وسّه، نوبل فیزیک جایزه ره بیته.
منابع
رج:فیزیک وسه نوبل بیته‌ئون رج:آمریکا فیزیکدون
رابرت هافستاتر
رابرت هافستاتر اتا آمریکا فیزیک‌دون بی‌یه. وه سال ۱۹۶۱ میلادی، الکترون چرخش سر تحقیق هاکرده و نوکلئون‌ها ره کشف هکرده وسّه، نوبل فیزیک جایزه ره بیته.
منابع
رج:فیزیک وسه نوبل بیته‌ئون رج:آمریکا فیزیکدون
بالتیک حوزه کشورون
بالتیک ِدریای ِحوزه‌ی ِکشورون اروپای ِشمال‌شرق دله درنه و کشورون لیتوانی، لتونی و استونی هستنه. این سه‌تا کشور هر سه‌تا اروپا اتحادیه دله درنه.
استکا
اِستِکا، هِستِکا یا هِسِکا یا اِسّخون یا خاش اتا جامد جسم هسته گه جوندارونِ اسکلت ره تشکیل دنه. استکای دیا ور خله سخت هسته و آلی مواد جا بسات بونه. استکای وزن کمه ولی محکم هسته و اسپه و سرخ گلبول سازنه.استکا سلولهای جا بسات بونه که وشون اسم استئوسیت (Osteocyte) هسته. ایان سلول میون ماده‌ای دره که ونه اسم ماتریکس (Matrix) هسته.
منبع
رج:بدن
اسکارد
اسکارد اتا روستایِ نوم هسته که مازرون اوستان دله قرار دارنه و ساری شهرستون ِچار دونگه بخش دله دره.
جمعیت
اینتا روستا، چار دونگه دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۲۵ نفر (۱۱خانوار) بی‌یه.
منابع
اسکارد