cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
کارلوس جی.کوچ
کارلوس جی.کوچ اتا مَردی هسته که ونه نوم ره فوربس مجله دله، ده‌تا پولدارترینون فهرست دله بنویشتنه. وه حدود $25 بیلیون پول دانّه. وه کشور امریکا دله دنیا بموئه و سال ۲۰۱۲، 76ساله بی‌یه. وه شه پول ره کارخنه کوچ ایندستریس دله جه دَربیارده.
منابع
رج:پولدار آدمون رج:گت مردمون امریکا رج:زننه آدمون
۲۳ اکتبر
23 اکتبر روزی هسه که گریگوری تقویم دله، هر سالِنه 0اُمین روز کَفِنه و اگه سال کبیسه بوئه، 0اُمین روز إستِنه. 23 اکتبر جه، تا خانه سال سَر بوو، 0 روز کار دارنه.
ورزقان
ورزقان شرقی آذربایجان اوستان ره اتا شهر هسته که ورزقان شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۷۲ شمسی جه رسماً شهر بیّه و سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۵٬۳۴۸ نفر جمیعت داشته.
په‌نویس
رج:شرقی آذربایجان اوستان شهرون رج:ورزقان شهرستان
۲۳ اکتبر
بریم بگردستن
23
وایقان
په‌نویس
رج:شرقی آذربایجان اوستان شهرون رج:شبستر شهرستان
پنجاب
پنجاب اتا منطقه نوم هسته که هند و پاکستان میون رَسِد بیّه. پنجاب ِمردمون پنجابی زوون دارنه و اسلام، سیک یا هندو په‌روو هستنه. هند پنجاب ویشترین سیکِ دینِ په‌روون ره دارنه و پاکستان پنجاب هم مسلمون هستنه و اینانِ خط هم فرق کنده. پنجاب جمیعت خله زیاد هسته و وشون اتا از گت‌ترین اقوامی هستنه که دولت-ملت ندارنه.
منابع
رج:هند جوغرافی رج:پاکستان جوغرافی
۱۹۲۰ تابستونی المپیک
{{شابلون:صندخ/المپیک }} آنتورپ ۱۹۲۰ المپیک (رسمی نوم: Games of the VII Olympiad) اتا تابستونی المپیک ِتورنمنت بی‌یه که هفتم کش بلجیک دله برگزار بیّه. این مسابقات ۱۴ آگوست تا ۱۲ سپتامبر ۱۹۲۰ میلادی برگزار بیّه و ونه افتتاح ره آلبرت اول اعلام هاکرده. این کَش، المپیک دله ۲۲ ورزش و ۲۹ رشته وجود داشته و ۲۶۲۶ نفر، ۲۹تا کشور جه، بمونه و مسابقه هدانه. آخرسری، آمریکا کشوری بی‌یه که ویشترین طلا ره بَیته.
منابع
آنتورپ، ۱۹۲۰
جروم ایزاک فریدمان
جروم ایزاک فریدمان اتا آمریکا فیزیک‌دون بی‌یه. وه سال ۱۹۹۰ میلادی، کؤارک ره نوکلئون‌ها دله پیدا هکردن وسّه، نوبل فیزیک جایزه ره بیته.
منابع
رج:فیزیک وسه نوبل بیته‌ئون رج:آمریکا فیزیکدون
پاجا
پاجا اتا روستایِ نوم هسته که مازرون اوستان دله قرار دارنه و ساری شهرستون ِچار دونگه بخش دله دره.
جمعیت
اینتا روستا، گرماب دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۲۶ نفر (۱۰خانوار) بی‌یه.
منابع
پاجا
دیوید اچ.کوچ
دیوید اچ.کوچ اتا مَردی هسته که ونه نوم ره فوربس مجله دله، ده‌تا پولدارترینون فهرست دله بنویشتنه. وه حدود $25 بیلیون پول دانّه. وه کشور امریکا دله دنیا بموئه و سال ۲۰۱۲، 71 ساله بی‌یه. وه شه پول ره کارخنه کوچ ایندستریس دله جه دَربیارده.
منابع
رج:پولدار آدمون رج:گت مردمون امریکا رج:زننه آدمون
هادیشهر (جلفا)
هادی‌شهر یا گلفرج شرقی آذربایجان اوستان ره اتا شهر هسته که جلفا شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۴۲ شمسی جه رسماً شهر بیّه و سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۳۴٬۳۴۶ نفر جمیعت داشته.
په‌نویس
رج:شرقی آذربایجان اوستان شهرون رج:جلفا شهرستان
سویلم
سویلم اتا روستایِ نوم هسته که مازندران اوستان دله قرار دارنه و بابل شهرستون ِشرقی بندپی بخش دله دره.
جمعیت
اینتا روستا، فیروزجاه دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۷۳ نفر (۲۸خانوار) بی‌یه.
منابع
سویلم
صالحیه
صالحیه تهران اوستان ره اتا شهر هسته که بهارستان شهرستان دله قرار دارنه. این شهر حدود ۲۳۹٬۵۵۹ نفر جمیعت دارنه.
په‌نویس
رج:تهران اوستان شهرون
سینا جزیره‌مونا
سینا اتا جزیره‌مونا (= شبهه‌جزیره) هسته که لَچِک‌مونا (=سه‌گوش) هسته و حدود ۶۰ هزار کیلومتر مربع گتی (=مساحت) دانّه. سینا مدیترانه (شمال) و سرخ دریا (جنوب) وسط قِرار دانّه.
این جزیره‌مونا مصر ِشِنه و این کشور ِآسیایی بخش حیساب وانه. مصر ِاصلی بخش و سینا وسط سوئز کانال دَره که آسیا و آفریقا ره سیوا کانده. سینا اسرائیل و غزه (فلسطین) جه هم‌سامون هسته و غزه‌ی ِتنها عربی همسایه هسته.
وابسته جستارون
رج:سرخ دریا رج:جزیره مونائون رج:مصر
هنری وی کندال
هنری وی کندال اتا آمریکا فیزیک‌دون بی‌یه. وه سال ۱۹۹۰ میلادی، کؤارک ره نوکلئون‌ها دله پیدا هکردن وسّه، نوبل فیزیک جایزه ره بیته.
عبدالله اول
عبدالله بن الحسین که وه ره گاتنه عبدالله اول (بزائه ۱۸۸۲ میلادی مکه - بمرده ۲۰ ژوئیه ۱۹۵۱ اورشلیم) اتا عربی دولتمرد و اردن اولین فرمانروا (بین سالون ۱۹۴۶ تا ۱۹۵۱) بی‌یه.
هنری وی کندال
منابع
رج:فیزیک وسه نوبل بیته‌ئون رج:آمریکا فیزیکدون
سرخ ولیک (ساری)
سرخ ولیک (ساری)  اتا روستایِ نوم هسته که مازرون اوستان دله قرار دارنه و ساری شهرستون ِچار دونگه بخش دله دره.
جمعیت
اینتا روستا، گرماب دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۲۱۱ نفر (۹۶خانوار) بی‌یه.
منابع
سرخ ولیک (ساری)
هشترود
هشترود شرقی آذربایجان اوستان ره اتا شهر هسته که هشترود شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۳۰ شمسی جه رسماً شهر بیّه و سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۲۰٬۵۷۲ نفر جمیعت داشته.
په‌نویس
رج:شرقی آذربایجان اوستان شهرون رج:هشترود شهرستان
پلنگ آوا
پلنگ آوا یا پلنگ آباد البرز اوستان ره اتا شهر هسته که اشتهارد شهرستان دله قرار دارنه. این شهر حدود ۱۲۰۰ نفر جمیعت دارنه.
په‌نویس
رج:البرز اوستان شهرون
Q
Q یا q هیودهومین حرفی هسته که لاتین خط دله وجود دارنه. وه اتا بی‌چمر حرف هسته که «کیو» بخوندست وونه.
تاریخچه
سامی زوونون دله ق|قاپ اتا حرف بی‌یه که درزن‌دکردِ چِش، نخ-سوزن، یا حتا اتا شادی ره مونسته. ق خله سامی زوون‌ها دله پرکاربردِ حرف هسته ولی اروپایی زوونون معمولاً ق نداشتنه. بعضی تاریخ‌شناسون این حرفِ ریشه ره مصر جه رسندنّه.
یونانِ باستانی خط دله ق ره کپی هاکرد بینه و این حرف اون گدر «قُپّا» (Ϙ) نوم داشته. احتمالاً یونانی‌ها اون گدر وه ره /kʷ/ یا /kʷʰ/ (کیو یا کیوح) صدا جه تلفظ کردنه. ونه ایسمِ دومین بخش ره هم /p/ و /pʰ/ (پ و ف) جه بخوندستنه. اینتی بیّه که «قاف» که اِما گمبی، وشون زوون دله دِتا صدا ره دائه: اتا «قُپّا» (Ϙ) که «ق» چمر کرده و اتی «فی» (Φ) که «ف» چمر ره یارده و بعداً F حرف ره ونه سر جه بساتنه.
دپیته چرخه‌تو
رج:لاتین الفبا
غاویز
خَویز (Xaviz)، قفیز (Qafiz) یا غاویز اتا بنه‌یِ قایده بئیتن ِواحد و گتی ِیکا هسته که مازرونِ شالی زمین ره ونجه اندا گیتنه. این یکا هکتار جه کچیک‌ته هسته و همینسه هنتا لِتکائونِ قایده بیتن وسّه استفاده وونه. هر خَویز هزار متر مربع و یا یک‌دهم هکتار جه برابری کنده.
عربی کشورون دله
قفیز نوم عربی زوون جه ریشه گیرنه و اتا واحد بی‌یه که وزن و گتی و اندازه ره ونجه قایده گیتنه و هنتا هم بعضی کشورون دله زیتون ِراغون ره ونجه وزن کشنّه.
گتی
▪ 1 خَویز = 1000 متر مربع = 0.1 هکتار
منابع
رج:متر
۱۹۲۴ تابستونی المپیک
{{شابلون:صندخ/المپیک }} پاریس ۱۹۲۴ المپیک (رسمی نوم: Games of the VIII Olympiad) اتا تابستونی المپیک ِتورنمنت بی‌یه که هشتم کش فرانسه دله برگزار بیّه. این مسابقات 5 تا 27 جولای 1924 میلادی برگزار بیّه و ونه افتتاح ره گاستون دومرگی، فرانسه‌یِ رییس‌جمهور، اعلام هاکرده. این کَش، المپیک دله ۱۷ ورزش و ۲۳ رشته وجود داشته و ۳۰۸۹ نفر، ۴۴تا کشور جه، بمونه و مسابقه هدانه. آخرسری، امریکا کشوری بی‌یه که ویشترین طلا ره بَیته.
منابع
پاریس، ۱۹۲۴
فهیمه اکبر
فهیمه اکبر، فهیمه یمین إسفندیاری قبلی نوم جه، (آذر ۱۲۹۶، تهران – ۱۲ شهریور ۱۳۸۸، واشینگتن) خونشکر و گیلان‌شناس‌ِ بنویشتکر و إجتماعي فعال بیه. وه اسدالله یمین اسفندیاری دتر بیه که این مرد، پهلوی دوره اتا سیاستمدار بی‌یه و چون ونه پیئر سرکنسول بیه، شه وچگی ره باکو، شوروی دله، دئیه. فهیمه موسیقی استعداد، همون باکو دله کشف بیه و ایران وردگردستن په، شه کار ره موسیقی دله ادامه هدا و اتا مدت مرتضی خان محجوبی شاگرد بیه. وه اروپایی شانسونون واری خوندسته و تونسته چن زوون جه بخونده. ۱۳۱۷ شمسی سال دله، فهیمه محسن اکبر جه ازدواج هاکارده شه شی فامیلی ره شه سر بیئشته. فهیمه و محسن اکبر گیلان دله ساکن بینه و اونجه فهیمه شروع هاکارده گیلکون فرهنگ دله تحقیق هاکاردن. وه گیلان آشپجی خور ابّلین کتاب ره بنویشته و شروع هاکارده گیلکی ترانه بخوندستن. فهیمه اجتماعی فعالیتون دله هم فعالیت داشته. ایران اسلامی انقلاب بیّن په، فهیمه و محسن شه سه وچه همرا، بوردنه امریکا؛ فهیمه اون سال‌هایی که آمریکا دله حضور داشته، أتا گیلکی موسیقی آلبوم، همون مملکت دله منتشر هاکارده. فهیمه اکبر، ۱۳۸۸ شهریور دله، ۹۱ سالگی سن دله، واشینگتن دله فوت هاکارده.
آلمان نازی حزب
آلمان کارگرون ناسیونال سوسیالیست حزب (اختصار جه: ان اس د آ پ) که معمولاً حزب نازی نوم جه ئم اشناسی وونه؛ اتا سیاسی هیزب ۱۹۱۹ تا ۱۹۴۵ سالون میون بی‌یه. قبل از تبدیل به حزب سوسیالیست ملی کارگران آلمان به نام حزب کارگران آلمان (به اختصار: DAP) فعالیت کارده که در سال ۱۹۲۰ شه نوم ره تغییر هدا. آخرین رهور اینتا هیزب آدولف هیتلر، صدراعظم و پیشوای آلمان ‌بی‌یه. وی در سال ۱۹۳۳ به دست رئیس‌جمهور وقت آلمان پاول فون هیندنبورگ به صدراعظمی منصوب شد. ایدئولوژی‌های کلی حزب تأکید بر شکست کمونیسم و لیبرالیسم بی‌یه. حزب نازی بر قدرت متمرکز در یک دولت و یک حزب واحد تأکید کارده، همچنین تأکید بر اصلاح و خلوص نژادی ملت آلمان از اهداف کلی حزب به‌شمار شی‌یه. نازی پرچم صلیب شکسته جه به عنوان آریایی نماد و همچنین قرمز، سیاه و سفید رنگون جه استفاده بئی بی‌یه گه گوننه خون و خاک ره نمایندگی کارده و تعریفی دیگر از پرچم رایش دوم هسه. صلیب شکسته آریایی سمبولون جه نمایندگی کانده. و نشان نژاد آریایی و همچنین ترکیب رنگی که گفته شده بر گرفته از پرچم طراحی شده در سال ۱۸۷۱ متعلق به رایش دوم. آلمانی جول در واقع نمادهای قدیمی آلمان جه برگرفته هسه گه در بالای صلیب شکسته در حلقه برگ‌های بلوط هرستائه. اونتا گادر گه جول شه سمت چپ ره اشنه حزب نازی نماد و در مقابل اونتا گادر گه شه راست ره اشنه، آلمان سمبل هسه. وشون رسمی سرود پرچم‌ئون ره توتوهاکنین! بی‌یه.
راپونزل
راپونزل ( آلمونیج جه: Rapunzel) اتا آلمونیج اوسونه (=افسانه) هسه و اتائومین کش (=دفعه) سه ۱۸۱۲ دله پخش بیی بیه. راپونزل داسدون خلی شاهنومه  رودابه اوسونه ره مونه. شانومه دله بموئه کا رودابه شه م دراز می‌ئون ره جر انگسه  کا  زال بتونده جُر بوره.
منابع
رج:داستانی کارکترون رج:آلمانی کتابون
شلدون آدلسون
شلدون آدلسون اتا مَردی هسته که ونه نوم ره فوربس مجله دله، ده‌تا پولدارترینون فهرست دله بنویشتنه. وه حدود $24.9 بیلیون پول دانّه. وه کشور امریکا دله دنیا بموئه و سال ۲۰۱۲، 78ساله بی‌یه. وه شه پول ره کارخنه Las Vegas Sands دله جه دَربیارده.
منابع
رج:پولدار آدمون رج:گت مردمون امریکا رج:زننه آدمون
لئیس آویندر
لئیس آویندر کا ونه کامل نوم لئیس اویندر کرونا (انگلیسج جه:Luis Rodolfo Abinader Corona)  (بزائن روج:۱۲ ژوئیه ۱۹۶۷)وه اتا دومنیکنیج بازرگون اقتصاددون سیاستدار هسه وه نو(مدرن) انقلاب حزب دله دره و وه 2016 .2020 رفرندوم دله انتخاب بی یه.
تنکمان
تنکمان البرز اوستان ره اتا شهر هسته که نظرآباد شهرستان دله قرار دارنه. این شهر حدود ۴٬۶۵۴ نفر جمیعت دارنه.
په‌نویس
رج:البرز اوستان شهرون
پیر ژیل دوژن
پیر ژیل دوژن اتا فرانسه فیزیک‌دون بی‌یه. وه سال ۱۹۹۱ میلادی، بفهمسته که مولکول دله الکترون‌ها چتی هئی وَر استنه وسّه، نوبل فیزیک جایزه ره بیته.
منابع
رج:فیزیک وسه نوبل بیته‌ئون رج:فرانسه فیزیکدون
هوراند
هوراند شرقی آذربایجان اوستان ره اتا شهر هسته که هوراند شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۷۶ شمسی جه رسماً شهر بیّه و سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۴٬۶۵۸ نفر جمیعت داشته.
په‌نویس
رج:شرقی آذربایجان اوستان شهرون رج:هوراند شهرستان
کرسام
کرسام اتا روستایِ نوم هسته که مازرون اوستان دله قرار دارنه و ساری شهرستون ِچار دونگه بخش دله دره.
جمعیت
اینتا روستا، گرماب دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۱۷۱ نفر (۸۸خانوار) بی‌یه.
منابع
کرسام
طالقون
طالقان البرز اوستان ره اتا شهر هسته که طالقان شهرستان دله قرار دارنه. این شهر حدود ۳٬۵۴۵ نفر جمیعت دارنه.
په‌نویس
رج:البرز اوستان شهرون
جورج چرپک
جورج چرپک اتا فرانسه فیزیک‌دون بی‌یه. وه سال ۱۹۹۲ میلادی، ذره‌سنج ره هم‌بازی بساتن و پر انرژی ذرات سر کار هکردن وسّه، نوبل فیزیک جایزه ره بیته.
منابع
رج:فیزیک وسه نوبل بیته‌ئون رج:فرانسه فیزیکدون
مهدی کارگر
مهدی کارگر خنار مازرونی خونش‌کر هسته که مازرونی موسیقی سنتی سبک جه خوندنه. وه واسکس، شاهی آدم هسته و زمونی که اتا تلویزونِ استعدادیابی برنومه دله شرکت هاکرده، معروف بیّه. ونه نمونه آهنگون جه «مرد چپون»، «وطن»، «ییلاق»، «قلندر غریبم»، «صنم» و… هستنه.
منابع
رج:مازرون خونش‌کرون
عباس‌کلا
عباس‌کلا اتا روستایِ نوم هسته که مازندران اوستان دله قرار دارنه و بابل شهرستون ِشرقی بندپی بخش دله دره.
جمعیت
اینتا روستا، فیروزجاه دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۲۸ نفر (۶خانوار) بی‌یه.
منابع
عباس‌کلا
لینا بتنکورت
لینا بتنکورت (2017-1922) اتا زنا هسته که ونه نوم ره فوربس مجله دله، ده‌تا پولدارترینون فهرست دله بنویشتنه. وه حدود $24 بیلیون پول داشته. وه کشور فرانسه دله دنیا بموئه و سال 2017 بمرده بی‌یه. وه شه پول ره لورال کارخنه دله جه دَربیارده.
نیما علامه
بن‌مایه
تمامی آثار نیما علامه
رج:زننه آدمون رج:ایران خوننده‌ئون رج:گت مردمون شیراز
۲۴ اکتبر
24 اکتبر روزی هسه که گریگوری تقویم دله، هر سالِنه 0اُمین روز کَفِنه و اگه سال کبیسه بوئه، 0اُمین روز إستِنه. 24 اکتبر جه، تا خانه سال سَر بوو، 0 روز کار دارنه.
بریم بگردستن
24
یامچی
یامچی شرقی آذربایجان اوستان ره اتا شهر هسته که مرند شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۷۹ شمسی جه رسماً شهر بیّه و سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۱۰٬۳۹۲ نفر جمیعت داشته.
په‌نویس
رج:شرقی آذربایجان اوستان شهرون رج:مرند شهرستان
راسل هالس
راسل هالس اتا آمریکا فیزیک‌دون بی‌یه. وه سال ۱۹۹۳ میلادی، اتی نو تپ‌اساره ره کشف هکرده وسّه، نوبل فیزیک جایزه ره بیته.
R
R یا r هیژدهومین حرفی هسته که لاتین خط دله وجود دارنه. وه اتا بی‌چمر حرف هسته که «ر» بخوندست وونه. ونه نوم دراصل «اِر» بی‌یه ولی انگلیسی دله وه ره ات‌که تغییر هدانه و اسا «آر» گننه. فرانسوی، آلمانی و دیگر زوون‌ها هنتا ونه اصلی نوم ره درست گننه.
راسل هالس
منابع
رج:فیزیک وسه نوبل بیته‌ئون رج:آمریکا فیزیکدون
R
تاریخچه
مصری هیروگیلیف دله اتا آدِمِ کلّه عکس ره کشینه که سامی زوونون ونه نوم ره «رأس» ِکلمه خاطری «ر» بیتنه. یونانی دله این حرف ره «رُ» (Ρρ) بخوندستنه و لاتین دله R شکل ره بیته.
دپیته چرخه‌تو
رج:لاتین الفبا
نرگس زمین
نرگس زمین اتا روستایِ نوم هسته که مازرون اوستان دله قرار دارنه و ساری شهرستون ِچار دونگه بخش دله دره.
منابع
نرگس زمین
۱۹۲۸ تابستونی المپیک
{{شابلون:صندخ/المپیک }} آمستردام ۱۹۲۸ المپیک (رسمی نوم: Games of the IX Olympiad) اتا تابستونی المپیک ِتورنمنت بی‌یه که نهمین کش هلند دله برگزار بیّه. این مسابقات ۲۸ جولای – ۱۲ اوت ۱۹۲۸ میلادی برگزار بیّه و ونه افتتاح ره دوک هنری مک‌لنبورگ-شورین اعلام هاکرده. این کَش، المپیک دله ۱۴ ورزش و ۲۰ رشته وجود داشته و ۲۸۸۳ نفر، ۴۶تا کشور جه، بمونه و مسابقه هدانه. آخرسری، آمریکای متحده ایالات کشوری بی‌یه که ویشترین طلا ره بَیته.
منابع
آمستردام، ۱۹۲۸
اریتره
اریتره اتا آفریقایی کشور هسته که سرخ دریا پَلی و آفریقای ِشمال‌شرقی قِسمِت دَره. سال ۱۹۹۳ این منطقه اتیوپی جه سِوا بیّه و اتا مستقل کشور بگردسته. اریتره‌ی ِنیشتنگا (= پایتخت) اسمره هسته. این کشور بیش از ۹۰۰ کیلومتر ساحل دانّه. ارتیره‌ی ِنوم اتا یونانی کلمه هسته که «سرخ سرزمین» معنی ره دِنه.
اریتره‌ی ِگَتی (= مساحت) ۱۱۷٬۶۰۰ کیلومترمربع و ونه جمعیت نزدیک ۶ میلیون نفر هسته. برآورد وانه که حدود ۵۰ تا ۶۲.۵ درصد از اریتره‌یی‌ئون مسیحیت (اکثراً ارتدوکس) و ۳۶.۵ تا ۵۰ درصد اسلام (اغلب تسنن) په‌روو بائِن. تیگرینیا، عربی و انگلیسی هر سه‌تا اریتره دله رسمی زوون هستنه که وشون میون دِتای ِاول سامی زوونون جه هستنه.
اریتره سه‌تا کشور جه هم‌سامون هسته: اتیوپی، سودان و جیبوتی. غیر این همسایه‌ئون اریتره باب‌المندب جه یمن جه هم رَسِنه. اریتره و اتیوپی میون سال‌های ۱۹۹۸ تا ۲۰۰۰ میلادی مدام جنگ داشتنه که این درگیریون دله ۸۰ هزار نفر بَمِردنه.
تاریخ
این سرزمین سَره اوایل اتیوپی و عثمانی اختلاف داشتنه و ایتالیا استعمارکَری ِدوره گادِر اریتره ره بَییته و اینجه سال ۱۸۹۰ میلادی ایتالیای ِمستعمره بیّه. اریتره ره ایتالیاییون بَییت بینه تا ونجه استفاده هاکِنِن و اتیوپی ره بَیرِن. سال ۱۹۴۱ زمونی که ایتالیایی‌ها آفریقا جه اخراج بَیینه، این مناطق ره بریتانیا بَییته.
اریتره دله تاریخ‌نویسون گانّه که اریتره اون گادِر اتا «مستقل کشور» بی‌یه که تحت‌الحمایه ایتالیا دَیّه و این امپراتور هایلی سلاسی بی‌یه که متحد ملل سازمان ِقطعنومه ره بِشکِنی‌یه و سال ۱۹۶۲ اریتره ره اتا استان بنومسته و وه ره شه سامون درون قِرار هِدا.
سال ۱۹۷۷ اریتره‌ای چریکون این سرزمین ره تقریباً کاملاً اتیوپی ِنیروئون جه پاکسازی هاکردنه ولی اتیوپی ِارتش بتونِسته شوروی ِکومِک جه این منطقه ره اریتره‌ایون دَس په جه دربیاره. اتیوپی خلق آزادیبخش جبهه و اتیوپی تیگره آزادیبخش جبهه  این گادِر دَیینه اتیوپی ِمرکزی مناطق دله انقلاب کاردنه و این موقع اریتره شه مستقل بَیبی‌یه. اریتره خلق آزادیبخش جبهه (EPLF) این مناطق ِاداره ره مه ۱۹۹۱ بدست بیاره و انتقالی دولت ره تشکیل هِدا. رفراندوم اریتره دله آوریل ۱۹۹۳ استقلال ره رأی هِدا و برنومه دَشنینه که ۲۴ مه ۱۹۹۳ وشون رسماً مستقل بَواشِن.
اتیوپی و اریتره روابط بَد بموندِسته و چن سال په دِتا کشور جنگ دَکِتنه. این جنگ ِدلیل اتا پچوک ِمَله بی‌یه که دِ طرف گاتِنه اَمه سامون دله دَره. این مَله ارزشی نداشته ولی اتا جنگ ونه سَره شروع بیّه که ونه دله هشتاد هزار نفر بمردنه. آخرسر هم آتش‌بس بیّه و اتا بین‌المللی دادگا بائوته که اون مَله اریتره سامون دله دَیّه.
مردمون
اریتره دله ات خله اقوام مختلف دَرنه. تیگرینیا حدوداً ۶۰ درصد و تیگره حدوداً ۳۰ درصد جمعیت ره تشکیل دِنّه. این دِتا قوم ِزوون‌ها اغلب سامی ِچلّه دله جا گیرنه.
حدود ۵۰ تا ۶۲.۵ درصد اریتره دله مسیحی (ویشته ارتدوکس) و ۳۶.۵ تا ۵۰ درصد مسلمون (تسنن) هستنه.
تقسیمات
اریتره شیش‌تا منطقه جه تقسیم وانه:
منابع
رج:اتیوپی تاریخ رج:آفریقا شاخ رج:آفریقایی کشورون رج:آفریقا اتحادیه رج:انگلیسی‌زوون کشورون رج:عربی‌زوون کشورون رج:ایتالیا قدیمی مستعمرات
هاگی، یاماگوچی
بیرون بگردستن
رج:یاماگوچی شهرون
نوکنده (ساری)
نوکنده (ساری) اتا روستایِ نوم هسته که مازرون اوستان دله قرار دارنه و ساری شهرستون ِچار دونگه بخش دله دره.
فردیس
په‌نویس
رج:البرز اوستان شهرون
نوکنده (ساری)
جمعیت
اینتا روستا، گرماب دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۱۶۸ نفر (۷۸خانوار) بی‌یه.
منابع
نوکنده (ساری)
S
S یا s نوزهومین حرفی هسته که لاتین خط دله وجود دارنه. وه اتا بی‌چمر حرف هسته که «س» بخوندست وونه.
دپیته چرخه‌تو
رج:لاتین الفبا
گلسار (البرز)
گلسار (البرز) البرز اوستان ره اتا شهر هسته که ساوجبلاغ شهرستان دله قرار دارنه. این شهر حدود ۱۳٬۷۴۵ نفر جمیعت دارنه.
سولی پرودوم
سولی پرودوم اتا فرانسه‌ای نویسنده بی‌یه که نوبل ادبیات جایزه ره سال ۱۹ برنده بیّه. وه فرانسوی زوون جه شعر و مقاله نوشته.
منابع
رج:فرانسه‌ی نویسندگون قرن نوزدهم میلادی رج:ادبیات وسه نوبل بیته‌ئون
فک (بابل)
فک (بابل) اتا روستایِ نوم هسته که مازندران اوستان دله قرار دارنه و بابل شهرستون ِشرقی بندپی بخش دله دره.
جمعیت
اینتا روستا، فیروزجاه دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۶۲ نفر (۲۱خانوار) بی‌یه.
منابع
فک (بابل)
کاتک کا
کاتک کا ئه‌تا مازندرونی کا هسته گه ویشتر عروسی ئون دله انجام وونه.
چتّی برگزار بیّن
بازی اینتی شروع وونه گه چند مرد هدی پلی نیشرنّه و ئه‌تا گِردی ره درست کانّه طوری که این افرادِ زوندی، ئه‌تا تونل ره تشکیل هاده. ئه‌ت نفر هم شونه این گردیِ میون استنه. یکی از نفرونی گه هنیشتوئه ئه‌تا قایمِ کاتک (شلاق) زنده اون نفری که هرستائه و خله زود کاتک ره ورنه خاشِ زوندیِ بن تونلِ دله و دنه به نفر بغلی. کاتک تونلِ دله دست به دست وونه تا گام بَـــــوو. اسا فردی گه میون هرستائه کاتک دنبال گردنه ولی هر لحظه ممکنه ئه‌ت نفر کاتک ره خاش زوندی بن جه در بیاره و بزنه وه ره. این فرد انده کاتک خارنه تا کاتک (شلاق) ره پدا هاکنه و ئه‌تا از شرکت کانندگون دست جه بئیره. اسا کسی که کاتک ره لو هدا ونه بیه میون و با یک کاتک بخاردن دِ واره بازی شروع بَــــوو.
فوربس مجله
فوربس یا فوربز اتا آمریکایی شرکت هسته که انتشارات دله خله نیرو دانّه. فوربسِ مجله هر دِ هفته ات‌بار پخش وونه. فوربسِ گتِ رقیب «فورچون مجله» هسته که وه هم هر ۲هفته چاپ وونه.
فوربس ره سال ۱۹۱۷ اتا اسکاتلندی مهاجر که ونه نوم «برتی چالرز فوربس» بی‌یه، بساته. وه اتا گتِ مقاله‌نویس ایقتیصادی مسائل سَره بی‌یه و «هارست مجله» وسّه نوشته. ونه بمردن په، سال ۱۹۵۴، ونه ریکا «بوروس» ونه مقوم ره بَییته. بوروس هم سال ۱۹۶۴ بمرده و ونه برار، «مالکوم استونسون فوربس» (۱۹۹۰-۱۹۱۷ میلادی) سردبیر و ناشر بیّه. ونه بمردن په هم ونه گتِ ریکا ناشر و سردبیر بگردسته.
لیست‌های منتشره
فوربس مجله دله هرسال اتا گتِ لیست چاپ کانّه که بعضیا ونه دله خله جالب و مهم هستنه:
منابع
رج:مجله‌ئون رج:ایقتصاد
ارطه
اَرِطه مازرون اوستان ره اتا شهر هسته که قائمشهر شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۱۰٬۳۲۷ نفر جمیعت دارنه. ارطه قائمشهر (شاهی) و ساری میونه کته.
په‌نویس
رج:مازرون اوستان شهرون
جوزف تیلور
جوزف تیلور اتا آمریکا فیزیک‌دون بی‌یه. وه سال ۱۹۹۳ میلادی، اتی نو تپ‌اساره ره کشف هکرده وسّه، نوبل فیزیک جایزه ره بیته.
منابع
رج:فیزیک وسه نوبل بیته‌ئون رج:آمریکا فیزیکدون
آواجیق
آواجیق غربی آذربایجان اوستان ره اتا شهر هسته که چالدران شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۸۱ شمسی جه رسماً شهر بیّه و سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۱٬۶۶۳ نفر جمیعت داشته.
په‌نویس
رج:غربی آذربایجان اوستان شهرون رج:چالدران شهرستان
۲۵ اکتبر
25 اکتبر روزی هسه که گریگوری تقویم دله، هر سالِنه 0اُمین روز کَفِنه و اگه سال کبیسه بوئه، 0اُمین روز إستِنه. 25 اکتبر جه، تا خانه سال سَر بوو، 0 روز کار دارنه.
بریم بگردستن
25
تئودور مومسن
تئودور مومسن اتا آلمانی نویسنده بی‌یه که نوبل ادبیات جایزه ره سال ۱۹ برنده بیّه. وه آلمانی زوون جه تاریخی کتاب و حقوقی آثار نوشته.
۱۹۳۲ تابستونی المپیک
{{شابلون:صندخ/المپیک }} لوس آنجلس ۱۹۳۲ المپیک (رسمی نوم: Games of the X Olympiad) اتا تابستونی المپیک ِتورنمنت بی‌یه که دهمین کش آمریکای متحده ایالات دله برگزار بیّه. این مسابقات 30 جولای – ۱۴ اوت ۱۹۳۲ میلادی برگزار بیّه و ونه افتتاح ره چارلز کورتیس اعلام هاکرده. این کَش، المپیک دله ۱۴ ورزش و ۲۰ رشته وجود داشته و ۱۳۳۲ نفر، ۳۷تا کشور جه، بمونه و مسابقه هدانه. آخرسری، آمریکای متحده ایالات کشوری بی‌یه که ویشترین طلا ره بَیته.
تئودور مومسن
منابع
رج:آلمان نویسندگون رج:ادبیات وسه نوبل بیته‌ئون
امامزاده عبدالله (آمل)
آملِ امامزاده عبدالله مازرون اوستان ره اتا شهر هسته که آمل شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۵٬۷۶۸ نفر جمیعت دارنه.
۱۹۳۲ تابستونی المپیک
منابع
لوس آنجلس، ۱۹۳۲
امامزاده عبدالله (آمل)
په‌نویس
رج:مازرون اوستان شهرون
برترام برکهاوس
برترام برکهاوس اتا کانادا فیزیک‌دون بی‌یه. وه سال ۱۹۹۴ میلادی، طیف‌سنجی نوترونی سر کار هکرده و نوترون هپاتن سر کومِک هکرده وسّه، نوبل فیزیک جایزه ره بیته.
منابع
رج:فیزیک وسه نوبل بیته‌ئون رج:کانادا فیزیکدون
اشنویه
اشنویه غربی آذربایجان اوستان ره اتا شهر هسته که اشنویه شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۲۲ شمسی جه رسماً شهر بیّه و سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۳۹٬۸۰۱ نفر جمیعت داشته.
په‌نویس
رج:غربی آذربایجان اوستان شهرون رج:اشنویه شهرستان
T
T یا t بیستمین حرفی هسته که لاتین خط دله وجود دارنه. وه اتا بی‌چمر حرف هسته که «ت» بخوندست وونه.
تاریخچه
«ط» آخرین حرفی بی‌یه که سامی زوونون ِالفبا دله دیّه و عبری دله هنتا آخرین حرف بمونسته. این حرفِ قیافه و چمر خله عوض نیّه و لاتین خط دله هم تقریباً همونتی هسته که باستانِ دوره بی‌یه.
دپیته چرخه‌تو
رج:لاتین الفبا
ول آغوز
ول اغوز اتا روستایِ نوم هسته که مازرون اوستان دله قرار دارنه و ساری شهرستون ِچار دونگه بخش دله دره.
جمعیت
اینتا روستا، گرماب دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۱۸۲ نفر (۸۶خانوار) بی‌یه.
منابع
ول اغوز
بیورنستیرنه بیورنسون
بیورنستیرنه بیورنسون اتا نروژی نویسنده بی‌یه که نوبل ادبیات جایزه ره سال ۱۹ برنده بیّه. وه نروژی زوون جه شعر و درام نوشته.
منابع
رج:نروژ نویسندگون رج:ادبیات وسه نوبل بیته‌ئون
کلیفورد گلنوود شال
کلیفورد گلنوود شال اتا آمریکا فیزیک‌دون بی‌یه. وه سال ۱۹۹۴ میلادی، نوترون هپاتن سر کار هکردن وسّه، نوبل فیزیک جایزه ره بیته.
منابع
رج:فیزیک وسه نوبل بیته‌ئون رج:آمریکا فیزیکدون
U
U یا u بیست و یکمین حرفی هسته که لاتین خط دله وجود دارنه. وه اتا چمردار حرف هسته که ویشتر «او» و «یو» بخوندست وونه.
ایواوغلی
ایواوغلی غربی آذربایجان اوستان ره اتا شهر هسته که خوی شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۷۹ شمسی جه رسماً شهر بیّه و سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۳٬۳۲۰ نفر جمیعت داشته.
پول (نوشهر)
پول مازرون اوستان ره اتا شهر هسته که نوشهر شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۳٬۱۵۰ نفر جمیعت داشته.
ایواوغلی
په‌نویس
رج:غربی آذربایجان اوستان شهرون رج:خوی شهرستان
U
دپیته چرخه‌تو
رج:لاتین الفبا
پول (نوشهر)
په‌نویس
رج:مازرون اوستان شهرون
امیرحسین کریمی
عرفان
وه فلسفه و عرفان جه علاقه دارنه و جهانِ مقدس شهرون ره دوست دارنه و سفرهایی به نپال و تبت هم داشته.
بن‌مایه
رج:زننه آدمون رج:ایران خوننده‌ئون رج:گت مردمون تهرون
۱۹۳۶ تابستونی المپیک
{{شابلون:صندخ/المپیک }} برلین ۱۹۳۶ المپیک (رسمی نوم: Games of the XI Olympiad) اتا تابستونی المپیک ِتورنمنت بی‌یه که یازدهم کش نازی آلمان دله برگزار بیّه. این مسابقات ۱–۱۶ اوت ۱۹۳۶ میلادی برگزار بیّه و ونه افتتاح ره آدولف هیتلر اعلام هاکرده. این کَش، المپیک دله ۱۹ ورزش و ۲۵ رشته وجود داشته و ۳۹۶۳ نفر، ۴۹تا کشور جه، بمونه و مسابقه هدانه. آخرسری، آلمان کشوری بی‌یه که ویشترین طلا ره بَیته.
منابع
برلین، ۱۹۳۶
کلاگرسرا (بابل)
کلاگرسرا (بابل) اتا روستایِ نوم هسته که مازندران اوستان دله قرار دارنه و بابل شهرستون ِشرقی بندپی بخش دله دره.
جمعیت
اینتا روستا، فیروزجاه دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۱۴۷ نفر (۳۷خانوار) بی‌یه.
منابع
کلاگرسرا (بابل)
V
دپیته چرخه‌تو
رج:لاتین الفبا
زلم مزارع
مزارع زلم اتا روستایِ نوم هسته که مازرون اوستان دله قرار دارنه و ساری شهرستون ِچار دونگه بخش دله دره.
جمعیت
اینتا روستا، گرماب دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت زیر سه خانوار بی‌یه.
منابع
مزارع زلم
مایکل فارادی
مایکل فارادی (بزائه ۲۲ سپتامبر ۱۷۹۱ - بمرده ۲۲ اوت ۱۸۶۷) انگلیسی فیزیکدون و شیمیدون که ونه کارون الکترومغناطیس و الکتروشیمی جه ربط داشته و اتا مادی حکیم بی‌یه. وه بونزن چراغ ره هم بساته.
منابع
رشد دانشنومه
رج:بریتانیا شیمیدون رج:بریتانیا فیزیکدون رج:مخترعون
اردشیر
اردشیر بابکان ساسانیون نخستین شاهنشاه و بنیانگذار بی‌یه که سال‌های ۲۲۴ تا ۲۴۲ میلادی، ئیرون-شهر سر فرمانروایی کرده. وه ساسان خاندان جه بی‌یه و ونه تبار فارس ناحیه دله دئینه. اردشیر زمونی قدرت بیته که اردوان پنجم، اشکانیون ِشاه، ره جنگ دله شکست هدا و دیگر جاهون ره هم اتا-اتا شه سامون دله بیارده.
اتا تنسر نومه وجود دارنه که اتا زرتشتی ملّا تبرستون ِگشنسپ شاه وسّه راهی هاکرد بی‌یه و این نومه دله توضیح دِنه که اردشیر شاهونِ رگ-ریشه جه هسته و حکومت وسّه لایق هسته. تبرستونِ شاه هم اینتی راقاضی کفنه که ونه حکومت ره تابع بوئه.
آفیس (سریال)
آفیس اتا آمریکایی کمدی سریال بی‌یه که ونه داستان اتا کاغذسازیِ شرکتِ کارمندهایِ روزإنه کارون سَر جریان داشته. این سریال ره NBC از 24 مارس 2005 تا 16 مه 2013 پخش هاکرده و وه ره ۹ سیزن/فصل دله بساته. سال‌های 2001-2003 بی‌بی‌سی اتا همینتی چی بریتانیا دله بسات بی‌یه که آمریکاییون این سریال ره اونتا سر جه تقلید هاکردنه و بساتنه.
این سریال بستین‌کلا اتا اداره دله گذرنه که پنسیلوانیا دله دره و تموم فیلم ره اتا دوربین جه اتاقون درون گیرنه. استیو کارل ، راین ویلسون ، جان کرازینسکی ، جنا فیشر و ب. ج. نواک سریالِ اولین فصل دله، اصلی بازیکرون بینه ولی تغییرات بازیکرون دله زیاد بی‌یه و خله اضافی نقشون هم این میون دیینه.
دِ وَری تبرزین
دِ وَری تبرزین که قدیم وه ره ناچَخ یا ناشَک گاتنه، ات‌تی تبرزین هسته که دِتیغه یا دِچلّه بوئه.
منابع
‫
رج:جنگی چیون
جزیره مونا
جزیره‌مونا اتا جوغرافیایی اصطلاح هسته که ات‌تیکه زمین ره گانّه که ونه ات‌وَر خاشکی جه وصل بائه ولی ونه سه‌وَر دیگه ئو (دریا، دریامونا، اوقیانوس و... واری) بائه.
جزیره‌مونائون شکلون جورواجوری دارنه؛ دماغه، رأس، زوونه یا سنگپوز واری.
منابع
رج:جوغرافی
طبقده
طبقده مازرون اوستان ره اتا شهر هسته که میان‌دورود شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۲۰۲۳ نفر جمیعت داشته.
فردریک میسترال
منابع
رج:فرانسه‌ی نویسندگون قرن نوزدهم میلادی رج:ادبیات وسه نوبل بیته‌ئون
باروق
باروق غربی آذربایجان اوستان ره اتا شهر هسته که باروق شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۸۳ شمسی جه رسماً شهر بیّه و سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۴٬۲۲۵ نفر جمیعت داشته.
په‌نویس
رج:غربی آذربایجان اوستان شهرون رج:باروق شهرستان
قیصر
قیصر (بزائهٔ ۱۳۴۹ خرداد ۱۶ - تهرون، ستارخان) گه ونه اصلی نوم بینش بلور هسته ئه‌تا ایرونی خوننده هسته.
اینتا خونشکر ایرون گه دیّه مدرسه دله قرآن خوندسته و سرود گروه دله عضو بیه همچنین خصوصی مهمونی‌ئون دله زوئه و خوندسته تا اینکه ۱۹ ساله بیه گه ایرون جه بورده. حبیب الله بلور گه تختی مربی بیه، قیصر پی‌یر عمو بیه.
بن‌مایه
رج:زننه آدمون رج:ایران خوننده‌ئون رج:گت مردمون تهرون
W
W یا w بیست و سومین حرفی هسته که لاتین خط دله وجود دارنه. این حرف لاتین زوون دله وجود نداشته و اون گدر هنتا U و V هم اتا شکل داشتنه. زمونی که ژرمنی زوونون دله مشکل ور بخردنه که چتی شه زوون ره بنویسن، اینتا حرف ره بساتنه. ونه نوم ره «دابلیو» یا «دَبِلیو» گننه.
دپیته چرخه‌تو
رج:لاتین الفبا
بازرگان (شهر)
بازرگان غربی آذربایجان اوستان ره اتا شهر هسته که ماکو شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۷۵ شمسی جه رسماً شهر بیّه و سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۹٬۹۷۹ نفر جمیعت داشته.
په‌نویس
رج:غربی آذربایجان اوستان شهرون رج:ماکو شهرستان
کلاج خوسه
کلاج خوسه اتا روستایِ نوم هسته که مازرون اوستان دله قرار دارنه و ساری شهرستون ِچار دونگه بخش دله دره.
جمعیت
اینتا روستا، گرماب دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۱۷ نفر (۷خانوار) بی‌یه.
منابع
کلاج خوسه
۲۶ اکتبر
26 اکتبر روزی هسه که گریگوری تقویم دله، هر سالِنه 0اُمین روز کَفِنه و اگه سال کبیسه بوئه، 0اُمین روز إستِنه. 26 اکتبر جه، تا خانه سال سَر بوو، 0 روز کار دارنه.
بریم بگردستن
26
مشترک‌المنافع کشورون اتحادیه
مشترک‌المنافع کشورون اتحادیه یا همسود کشورون اتسری کشور هستنه که به جز موزامبیک و کامرون همگی قبلاً بریتانیا مستعمره بینه. این اتحادیه دله ۵۳تا مستقل کشور درنه. این کشورون ِکایری ِاساس سنگاپور اعلامیه هسته که سال ۱۹۷۱ بنویشته بیّه و ونه په حقوق بشر، قانون ِحکومت، فردی آزادیون، مساوات، دموکراسی، آزاد تجارت، جهونی صلح و... سَره همه ونه تِلاش هاکِنِن.
شاه چارلز سوم این کشورون ِهمبستگی ِنماد هسته. این اتحادیه‌ی ِاعضا سیاسی پیمون ندارنه و فقط وشون پیمون بعضی مسائل خاص په‌روو هسته. ویشته این کشورون دله شاه چارلز اتا گت ِفرماندار انتخاب کانده که ونه نماینده اون کشور دله هسته و بعضی کشورون دله این مقوم رییس‌جمهور ِاختیارات ره دانّه. .
مارتین لویز پرل
مارتین لویز پرل اتا آمریکا فیزیک‌دون بی‌یه. وه سال ۱۹۹۵ میلادی، لپتون تاو ره کشف هکرده و فیزیک لپتون سر تحقیق کرده وسّه، نوبل فیزیک جایزه ره بیته.
منابع
رج:فیزیک وسه نوبل بیته‌ئون رج:آمریکا فیزیکدون
هچیرود
هچیرود یا هچیر مازرون اوستان ره اتا شهر هسته که چالوس شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۱۰٬۳۹۸ نفر جمیعت داشته.
سومقاییت کوشتار
سومقاییت کوشتار یا سومقاییت نسل‌کاشی اتا قتل‌عام نوم هسته که ونه درون، آذربایجونی شورشیون، ارمنیون ره که شهر سومقاییت درون دَینه ره کاشتنه. حداقل ۳۲ نفر و حداکثر چن‌صد نفر این حادثه دله بمردنه. این حادثه اوایل قره‌باغ جنگ و پیش از شوروی ِرِقِدبوردن بی‌یه.
منابع
ک رج:قفقاز جنگون
نکارود
نکا رود اتا روخنه نوم هسته که نکا بازار دله جه گذرنه. نکارودِ سرچشمه البرز شاهکوه هسته که گرگان دله دره و ونه آبریز حوضه حدود ۱۹۲۲ کیلومتر مربع هسته.
نکا دله دِ تا پل دره که این روخنه سر جه شونه. اتا آزادگانِ پل هسته که سال ۱۳۹۷ بساتنه و ونه طول ۱۰۰ متر با ارتفاع هفت متر و با هزینه حدود ۱۲ میلیارد تومان بساته بیّه. اتی پل هم سال ۱۳۶۷ که ایران و عراق جنگ تموم بیّه، بسات بینه.
نکا رود ویژگی‌های زیستی و فیزیکی و شیمیایی مناسب دارنه که ونه دله ماهی وچه بزنه و سالانه ۲۴۳ تن ماهی این روخنه دریم تولید وونه.
املش تمدن
املش تمدن اتا فرهنگی و باستان شناسی حوزوئه که ونه محدوده دیلم، رانکوه، اشکورعلیا، اشکورشویل و اتا تیکه مازرون‌غرب جه، ره شه دله گیرنه. اینتا تمدن پیدابکارد ِچیون ویشته غیرقانونی هستنه و خارج موزه‌ئون جه بروته وونّه.
منابع
رج:گیلون تاریخ
خوزه اچخارای
خوزه اچخارای اتا ایسپانیایی نویسنده بی‌یه که نوبل ادبیات جایزه ره سال برنده بیّه. وه ایسپانیولی زوون جه درام و نمایش‌نومه نوشته.
منابع
رج:ایسپانیا نویسندگون رج:ادبیات وسه نوبل بیته‌ئون
ولیکن
ولیکن اتا روستایِ نوم هسته که مازندران اوستان دله قرار دارنه و بابل شهرستون ِشرقی بندپی بخش دله دره.
جمعیت
اینتا روستا، فیروزجاه دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۲۶ نفر (۱۰خانوار) بی‌یه.
منابع
ولیکن
بکتاش (میاندوآب)
بکتاش غربی آذربایجان اوستان ره اتا شهر هسته که میاندوآب شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۹۸ شمسی جه رسماً شهر بیّه و سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۳٬۵۲۳ نفر جمیعت داشته.
په‌نویس
رج:غربی آذربایجان اوستان شهرون رج:میاندوآب شهرستان
گبی
گابریل فرناندز آرناس (بزائه ۱۰ جولای ۱۹۸۳), که وه ره گبی نوم جه اشناسنّه، اتا ایسپانیایی فوتوالیسته که اتلتیکو مادرید ِکاپیتان هسته و این تیم ِوسّه بازی کانده.
بیرون بگردستن
رج:زننه آدمون رج:گت مردمون مادرید رج:اتلتیکو مادرید فوتوالیستون رج:ختافه فوتوالیستون رج:ایسپانیا فوتوالیستون
قره‌باغ الجه
قره باغ الجه یا قَرَه‌باغ جنگ (آذری:  Qarabağ müharibəsi) (ارمنی: Արցախյան ազատամարտ) اتا جنگ نوم بی‌یه که فوریه سال ۱۹۸۸ تا مارس ۱۹۹۴ قره‌باغ دله دمباله داشته. قره‌باغ اتا ناحیوئه که ارمنستون جنوب‌شرقی دله دره. این جنگ میون ارمنیون ساکن به پشتی ارمنستون و آذربایجون ِسربازون بی‌یه. درگیری ویشته بیّن په، هرکومتا طرفین دعوا جه خاستنه قومی پاکسازی جه شه مناطق ره نژاد مخالف جه حذف هاکنن. همینسه ۲۳۰٬۰۰۰ ارمنی و ۸۰۰٬۰۰۰ آذری مجبور بَینه ارمنستون جه مهاجرت هاکنن.
قره‌باغ خودمختار مجلس بعد از جنگ تموم بیّن رای هدائه که اونجه ارمنستون جه اتا بواشه و اتا رفراندوم درون ارمنی مردم اینتا حرف ره قبول هاکردنه و این مسأله تصویب بیّه. ۲۰ فوریه ۱۹۸۸ قره‌باغ مجلس رسماً شه یکپارچگی ره ارمنستون جه اعلام هاکرده؛ ولی قانونأ شوروی جمهوریون دله ننشسّه سامون ره بدون شوروی اجازه عوض هاکردن. اینتا جنگ اوج شوروی ِنابودی په بی‌یه و اواخر زمستون ۱۹۹۲ شروع بیّه. ارمنستون ِارتش بهار ۱۹۹۳ مناطقی که قره‌باغ و ارمنستان ِوسط دیّه و آذری‌نشین بی‌یه ره بَییته. سال ۱۹۹۴ که جنگ دَرتموم بی‌یه، ارمنستون به‌جز قره‌باغ، ۹٪ آذربایجون ِسامون ره تصرف هاکرد بی‌یه. متحد ملل سازمان چارتا قطعنومه ۸۲۲ ، ۸۵۳ ، ۸۷۴ و ۸۸۴ دله ارمنستون اشغالگری ره قره‌باغ سَره محکوم هاکرده و ونجه بخاسته که آذربایجون خاک ره وشون جه، پس هاده.
منابع
رج:شوروی تاریخ رج:قره‌باغ رج:جنگ رج:قفقاز جنگون
۱۹۴۸ تابستونی المپیک
{{شابلون:صندخ/المپیک }} لندن ۱۹۴۸ المپیک (رسمی نوم: Games of the XIV Olympiad) اتا تابستونی المپیک ِتورنمنت بی‌یه که چاردهم کش بریتانیا دله برگزار بیّه. این مسابقات ۲۹ جولای تا ۱۴ اوت ۱۹۴۸ میلادی برگزار بیّه و ونه افتتاح ره جورج شیشم اعلام هاکرده. این کَش، المپیک دله ۱۷ ورزش و ۲۳ رشته وجود داشته و ۴۱۰۴ نفر، ۵۹تا کشور جه، بمونه و مسابقه هدانه. آخرسری، آمریکا کشوری بی‌یه که ویشترین طلا ره بَیته.
منابع
لندن، ۱۹۴۸
X
دپیته چرخه‌تو
رج:لاتین الفبا
دیگو کاستا
دیگو دا سیلوا کاستا (بزائه ۷ اکتبر ۱۹۸۸، لاگارتو) برزیلی فوتوالیست هسته که اسا اتلتیکو مادرید فوتوال تیم دله دره.
تیم ملی برزیل
کاستا ره اولین بار فیلیپه اسکولاری ۵ مارس ۲۰۱۳ برزیل تیم ملی وسّه دعوت هاکرده. وه دِتا رفقونه بازی دله هم بازی هاکرده. ونه اولین ملی بازی ایتالیای تیم ملی جلو و دومین بازی روسیه تیم ملی دیم‌به‌دیم بی‌یه.
تیم ملی اسپانیا
کاستا ره اولین بار ویسنته دل بوسکه ۲۸ فوریه ۲۰۱۴ ایسپانیا تیم ملی وسّه دعوت هاکرده. ونه اولین ملی بازی ایسپانیا وسّه ۵ مارس ۲۰۱۴ ایتالیا تیم ملی جه بی‌یه. وه ۹۰ دَیقه فیکس تیم دله دَیی‌یه و این بازی ره ۱-۰ ایسپانیا بَورده.
منابع
رج:زننه آدمون رج:اتلتیکو مادرید فوتوالیستون رج:براگا فوتوالیستون رج:اسپانیا فوتوالیستون رج:برزیل فوتوالیستون
پلدشت
پلدشت غربی آذربایجان اوستان ره اتا شهر هسته که پلدشت شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۴۳ شمسی جه رسماً شهر بیّه و سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۱۱٬۴۷۲ نفر جمیعت داشته.
په‌نویس
رج:غربی آذربایجان اوستان شهرون رج:پلدشت شهرستان
فردریک رینز
فردریک رینز اتا آمریکا فیزیک‌دون بی‌یه. وه سال ۱۹۹۵ میلادی، نوترینو ره بشناسی‌ین و فیزیک لپتون سر تحقیق کرده وسّه، نوبل فیزیک جایزه ره بیته.
منابع
رج:فیزیک وسه نوبل بیته‌ئون رج:آمریکا فیزیکدون
هنریک سینکیویچ
هنریک سینکیویچ اتا لهستانی نویسنده بی‌یه که نوبل ادبیات جایزه ره سال برنده بیّه. وه لهستانی زوون جه رمان نوشته و حماسی سبک داشته.
منابع
رج:لهستان نویسندگون رج:ادبیات وسه نوبل بیته‌ئون
اخورد
اخورد اتا روستایِ نوم هسته که مازرون اوستان دله قرار دارنه و ساری شهرستون ِچار دونگه بخش دله دره.
جمعیت
اینتا روستا، گرماب دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۲۳ نفر (۹خانوار) بی‌یه.
منابع
اخورد
افراکتی (بابل)
افراکتی (بابل) اتا روستایِ نوم هسته که مازندران اوستان دله قرار دارنه و بابل شهرستون ِشرقی بندپی بخش دله دره.
جمعیت
اینتا روستا، فیروزجاه دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۲۰ نفر (۷خانوار) بی‌یه.
منابع
افراکتی (بابل)
هری پاتر
هَری پاتِر (انگلیسی جه: Harry Potter) هفت‌تا پشت-به-پشت کتاب نوم هسته که وه ره جی.کی. رولینگ بنویشته. این رمان دله اتا جوون ِجادوکر زندگی بائوت وونه که ونه نوم «هری پاتر» هسته و ونه دِتا رفخ، «هرمانی گرنجر» و «رون ویزلی»، هم ونه همراکِت درنه. وشونان اتا جادوکری مدرسه دله درس خوندنّه که «هاگواردز» نوم دارنه. هری پاتر کلهم این سری داستان‌های درون خانه اتا شرورِ جادوکر، «والدمورت» نومی، ره شکست هاده.
اولین رمان ره این سری جا، ۳۰ ژوئن ۱۹۹۷ تنک هاکردنه و ونه نوم هری پاتر و فیلوسفر استون بی‌یه. اینتا کتاب خله منتقدون و مردمِ دِلِوست بی‌یه و باعث بیّه نظرات زیادی ونه په دربئه. تا ژوئن ۲۰۱۱، کتاب‌ها حدود ۴۵۰ میلیون نسخه فروش داشتنه و ۸۳ زوون جا دگارست بَینه. آخرین کتاب سال ۲۰۰۷ دربموئه و من‌بعد اینتا مجموعه دَوِست بیّه. اینتا کتاب نوجوون‌ها و وچ‌وچون وسّه بنویشت بئی‌بی‌یه؛ ولی گت‌گتون هم ونه مشتری بَینه. هری پاتر انده طرفدار پیدا هاکرده که تا وه ره چاپ کاردنه و بازار یاردنه، مردم ونه بخری‌ین وسّه صف کشینه.
هری پاتر داستان سر جه اتا سری فیلم هم هالیوود دله بساتنه که پرفروش‌ترین مجموعه فیلمی هسته که هنتا بساته بیّه. این سری فیلم ره وارنر برارون بساتنه و جی.کی. رولینگ هم شه ونه بساتن سر نظر دائه. مجموعاً هری پاتر بیش از ۱۵ میلیارد دلار تجاری سود داشته.
منابع
رج:انگلیسی کتابون رج:تینیجری کتابون
دیوید موریس لی
دیوید موریس لی اتا آمریکا فیزیک‌دون بی‌یه. وه سال ۱۹۹۶ میلادی، ابرشاره هلیوم ره کشف هکردن وسّه، نوبل فیزیک جایزه ره بیته.
منابع
رج:فیزیک وسه نوبل بیته‌ئون رج:آمریکا فیزیکدون
شاپور اول
شاپور اول ساسانیون ِدومین شاهنشاه بی‌یه که ۱۲ آوریل ۲۴۰ جه تا مه ۲۷۰ میلادی، ایرانشهر سر حکومت کرده. وه ساسان خاندان جه بی‌یه و اردشیر ِریکا بی‌یه. شاپور سه‌تا رومی امپراتور ره جنگ دله شکست هادا و ونه عُمر سَر بیّه په، پیری جه بمرده.
منابع
رج:ساسانیون شاهون
تازه‌شهر
تازه‌شهر غربی آذربایجان اوستان ره اتا شهر هسته که سلماس شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۴۴ شمسی جه رسماً شهر بیّه و سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۸٬۶۲۹ نفر جمیعت داشته.
په‌نویس
رج:غربی آذربایجان اوستان شهرون رج:سلماس شهرستان
جوسوئه کاردوچی
جوسوئه کاردوچی اتا ایتالیایی نویسنده بی‌یه که نوبل ادبیات جایزه ره سال برنده بیّه. وه ایتالیایی زوون جه شعر نوشته.
منابع
رج:ایتالیا نویسندگون رج:ادبیات وسه نوبل بیته‌ئون
ابوالفضل شانه بند پور
ابوالفضل شانه بند پور ئه‌تا مازندرونی بازیگر و دوبلور هسته. گارفیلد ره دوبله هاکاردن از معروفترین ونه دوبله ئون و بازی هاکاردن در نقش فریدون، «روزگار تلخ و شیرین» دله از معروفترین ونه نقش آفرینی بشمارده وونه.
Y
Y یا y بیست و پنجمین حرفی هسته که لاتین خط دله وجود دارنه. وه اتا چمردار حرف هسته که «ی» بخوندست وونه.
این حرف لاتین زوون دله فقط کلماتی وسّه بکار شی‌یه که یونانی زوون جه ریشه داشتنه و خِدی لاتین دله این حرف وجود نداشته؛ همینسه ونه ایسم ره بئیت بینه «I graeca» که یعنن «من یونانیمه». بعداً ونه نوم کم‌کم بیّه «ایگرِی». هنتا خله زوون‌ها دله این نوم یا ونه دستوری ایسم‌ها کاربرد دارنه ولی انگلیسی و اپار زوون‌ها دله وه ره «وای» گننه.
حاجی‌کلا (چار دونگه)
حاجی‌کلا (چهاردانگه) اتا روستایِ نوم هسته که مازرون اوستان دله قرار دارنه و ساری شهرستون ِچار دونگه بخش دله دره.
جمعیت
اینتا روستا، گرماب دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۱۹۳ نفر (۵۹خانوار) بی‌یه.
منابع
حاجی‌کلا (چهاردانگه)
تازه‌کندنصرت‌آباد
تازه‌کندنصرت‌آباد غربی آذربایجان اوستان ره اتا شهر هسته که تکاب شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۹۸ شمسی جه رسماً شهر بیّه و سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۷۳۲ نفر جمیعت داشته.
په‌نویس
رج:غربی آذربایجان اوستان شهرون رج:تکاب شهرستان
توماس استرنز الیوت
بِریمْ بگردستن
الیوت الیوت الیوت
هرمز اول
هرمز اول ساسانیون ِدومین شاهنشاه بی‌یه که مه ۲۷۰ جه تا ژوئن ۲۷۱ میلادی، ایرانشهر سر حکومت کرده. وه ساسان خاندان جه بی‌یه و شاپور اول ِریکا بی‌یه و فقط یک سال پادشاهی هاکرده.
منابع
رج:ساسانیون شاهون
Z
Z یا z بیست و شیشمین و آخرین حرفی هسته که لاتین خط دله وجود دارنه. وه اتا بی‌چمر حرف هسته که «ز» بخوندست وونه.
تاریخچه
این حرف فینیقیه خط دله دیّه و سامی زوونون ریشه دله «زین» کلمه جه برسی وونه که «شمشیر» معنی ره دائه. این حرف ره لاتینِ الفبا دله جابجا هاکردنه و ابجد ِترتیب دستوری نی‌یه.
دپیته چرخه‌تو
رج:لاتین الفبا
داگلاس دین اشرفت
داگلاس دین اشرفت اتا آمریکا فیزیک‌دون بی‌یه. وه سال ۱۹۹۶ میلادی، ابرشاره هلیوم ره کشف هکردن وسّه، نوبل فیزیک جایزه ره بیته.
منابع
رج:فیزیک وسه نوبل بیته‌ئون رج:آمریکا فیزیکدون
سیاهرود
سیاهرود اتا روخنه نوم هسته که قائمشهر و جویبار جه گذرنه و مازرون دریا دله بشندی وونه. جویبار خشتی پل اینتا روخنه سر بساته هسته.
ناگاتو، یاماگوچی
ناگاتو اتا شهر نوم هسته که جاپون ِیاماگوچی استان دله دره. ونه جمعیت ره سال ۲۰۰۸ گادِر ۳۹٬۸۲۵ نفر اعلام هاکاردنه. این شهر گتی (مساحت) هم ۳۵۷٫۹۲ کیلومترمربع هسته و ونه جمعیت ِانبسی (تراکم) ۱۱۱ نفر هر کیلومترمربع دله وانه. ۲۰۰۵-۰۳-۲۲ تاسا اینجه اتا شهر هسته.
اسب‌مرز
اسب‌مرز، اتا روستای نوم هسته از توابع مرکزی ِبخش، سرعین ِشهرستون، اردبیل ِاوستان دله، ایران میون.
ناگاتو، یاماگوچی
بیرون بگردستن
رج:یاماگوچی شهرون
اسب‌مرز
جمعیت
اینتا روستا، آب‌گرم ِدهستون درون قرار داینه و براساس ایران ِسرشماری سال ۱۳۸۵ دله، ونه جمعیت ۴۹۲ نفر (۱۱۹خانوار) بی‌یه.
منابع
اسب‌مرز
اسپیارملک
اسپیارملک اتا روستایِ نوم هسته که مازندران اوستان دله قرار دارنه و بابل شهرستون ِشرقی بندپی بخش دله دره.
منابع
اسپیارملک
رودیارد کیپلینگ
رودیارد کیپلینگ اتا بریتانیایی نویسنده بی‌یه که نوبل ادبیات جایزه ره سال برنده بیّه. وه انگلیسی زوون جه شعر، آسنی و رمان نوشته.
منابع
رج:بریتانیا نویسندگون رج:ادبیات وسه نوبل بیته‌ئون
تکاب
تکاب غربی آذربایجان اوستان ره اتا شهر هسته که تکاب شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۰۷ شمسی جه رسماً شهر بیّه و سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۴۹٬۶۷۷ نفر جمیعت داشته.
په‌نویس
رج:غربی آذربایجان اوستان شهرون رج:تکاب شهرستان
خالصتون
خالصتون (پنجابی جه: ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ) اتا سیاسی گروهی و سِوایی‌خاه جنبش نوم هسته هند ِپنجاب دله دره و ونه هدف بساتن اتا سِوای کشور سیکون وسّه هسته. این کشور ره نوم ره وشون خانّه خالصتون بی‌یِلِن. این نوم ره کلمه «خالص» جه بَییتنه که پاک بی‌ین معنی ره هم دِنه. خالصتون جنبش دهه‌ئون ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ هند ِپنجاب دله، شه اوج سَر دَیّه، سیک‌ئون این ایالت دله اکثریت ره دارنه و پنجاب این دین ِنیشتنگا هسته.
منابع
رج:سیک رج:سوایی‌خاهون
خال‌خیل
خال‌خیل اتا روستایِ نوم هسته که مازرون اوستان دله قرار دارنه و ساری شهرستون ِچار دونگه بخش دله دره.
جمعیت
اینتا روستا، گرماب دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۵۸۹ نفر (۲۱۴خانوار) بی‌یه.
منابع
خال‌خیل
شانگهای کایری سازمان
شانگهای کایری سازمان (اختصاراً SCO) اتا سیاسی-اقتصادی-امنیتی سازمان هسته که چنتا آسیا-اروپایی کشورون ونه دله عضو هستنه. ژوئن 2001 شهر شانگهای دله کشورون روسیه، چین، اوزبکستون، تاجیکستون، قرقیزستون و قزاقستون جمع بَیینه و تصمیم بَیتنه اتی اینچی سازمان ره بساجن و نهایتاً سپتامبر 2003 سازمان تشکیل بیّه. سال 2017 که این اعضا قزاقستون ِنیشتگا دله جمع بَیینه، تصمیم بَیتنه هند و پاکستون ره هم عضویت جه قبولیت هاکنن.
منابع
رج:سازمان‌ئون بین‌المللی
۲۷ اکتبر
27 اکتبر روزی هسه که گریگوری تقویم دله، هر سالِنه 0اُمین روز کَفِنه و اگه سال کبیسه بوئه، 0اُمین روز إستِنه. 27 اکتبر جه، تا خانه سال سَر بوو، 0 روز کار دارنه.
بریم بگردستن
27
مارشال مک‌لوهان
مارشال مک‌لوهان  (بزائه ۲۱ ژوئیه ۱۹۱۱-بمرده۳۱ دسامبر ۱۹۸۰) ، تورنتو رسانه‌ای مطالعات مرکز استاد و «جهونی مله» مطرحساز بی‌یه که معروف جملهٔ «پیام شه خادی رسانوئه» ره بائوته. وه رسانه‌ئون ره دِتا رج ِسرد رسانه‌ئون و گرم ِرسانه‌ئون دله جاء هدائه.
پانویس
رج:کانادای گت آدمون رج:فیلسوفون
طبری نو سال
طبری نو سال یا طبری نوروز یا فردینه ماه شو یتا نو سال جشن هسه که تبری مردمون استانون مازرون، گلستون، سمنان، تهرون، البرز و طالقون دله وره جشن گیرننه که تبری تقویم دله اولین روز طبری سال که فردینه ماه نام دارنه و برابر دوم مرداد هجری شمسی هسه نواحی طبری نشین دله برگزار وونه. نصرالله هومند گنه طبریون چهار هزار سال قدمت دارننه و قدیمی ترین قوم شمال ایرون هسنه که قبل اینکه آریاییون ایرونه دله بین طبریون (تپورون) ایرونه دله دَوینه. دوم مرداد ماه هر سال، برابر با یکم فردینه ماه طبری هسه که طبریون وره به عنوان آغاز نوسال طبری جشن گیرننه. ماهون طبری ایتی نوم دارننه: فردینه ماه، کرچه ماه، هره ماه، تیره ماه، ملاره ماه، شروینه ماه، میره ماه، دونه ماه، ارکه ماه، ده ماه، وهمنه ماه و نوروز ماه هسه. مظفرگنابادی، یتا منجم دربار شاه عباس صفوی دله بیه که جشن تیرماه سیزده کوه‌نشین‌ون طبرستون (مازرون) ره نوروز طبری قید هاکرده. طبری مردمون جشن تیرماه سیزده شو ره جشن نوروز طبری جا سوا دوننه و جداگانه جشن گیرننه.
منابع
رج:مازرون * رج:تقویم
رابرت کلمن ریچاردسون
رابرت کلمن ریچاردسون اتا آمریکا فیزیک‌دون بی‌یه. وه سال ۱۹۹۶ میلادی، ابرشاره هلیوم ره کشف هکردن وسّه، نوبل فیزیک جایزه ره بیته.
منابع
رج:فیزیک وسه نوبل بیته‌ئون رج:آمریکا فیزیکدون
محمد محمدخانی
محمد محمدخانی (بزائه ۱۳۶۲ - لیند سوادکوه) ئه‌تا مازندرونی مجری هسته.
بن مایه
رج:مازرونی مجریون
ونیز
منابع
رج:ونتو رج:ایتالیا شهرون
رودولف یوکن
رودولف کریستوف یوکن اتا آلمانی نویسنده بی‌یه که نوبل ادبیات جایزه ره سال برنده بیّه. وه آلمانی زوون جه فلسفه و شعر نوشته.
منابع
رج:آلمان نویسندگون رج:آلمانی فیلسوفون رج:ادبیات وسه نوبل بیته‌ئون
چهاربرج (میاندوآب)
چهاربرج (میاندوآب) غربی آذربایجان اوستان ره اتا شهر هسته که میاندوآب شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۷۵ شمسی جه رسماً شهر بیّه و سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۹٬۴۰۶ نفر جمیعت داشته.
په‌نویس
رج:غربی آذربایجان اوستان شهرون رج:میاندوآب شهرستان
انگری بیردز
انگری بیردز یا انگری بردز اتا ویدیویی کا (= بازی) هسته که راویو موبایل ِشرکِت وه ره سال ۲۰۰۹ بساته. این کا دله شِما ونه اتا نیما (= تیرکمون) جه پرنده‌ئون ره کـَپّل هاکِنین تا خی‌کاته‌ئون ره بَکاشِن.
بریم بگردستن
رج:انگری بیردز رج:فلاندی کائون رج:کامپیوتری کائون
۱۹۵۲ تابستونی المپیک
{{شابلون:صندخ/المپیک }} هلسینکی ۱۹۵۲ المپیک (رسمی نوم: Games of the XV Olympiad) اتا تابستونی المپیک ِتورنمنت بی‌یه که پونزهمین کش فلاند دله برگزار بیّه. این مسابقات ۱۹ جولای تا ۳ اوت ۱۹۵۲ میلادی برگزار بیّه و ونه افتتاح ره یوهو کوستی پاسیکیوی اعلام هاکرده. این کَش، المپیک دله ۱۷ ورزش و ۲۳ رشته وجود داشته و ۴۹۵۵ نفر، ۶۹تا کشور جه، بمونه و مسابقه هدانه. آخرسری، آمریکای متحده ایالات کشوری بی‌یه که ویشترین طلا ره بَیته.
منابع
هلسینکی، ۱۹۵۲
روشنکوه
روشنکوه اتا روستایِ نوم هسته که مازرون اوستان دله قرار دارنه و ساری شهرستون ِچار دونگه بخش دله دره.
جمعیت
اینتا روستا، گرماب دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۱۶ نفر (۶خانوار) بی‌یه.
منابع
روشنکوه
خلیفان
خلیفان غربی آذربایجان اوستان ره اتا شهر هسته که مهاباد شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۸۹ شمسی جه رسماً شهر بیّه و سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۷۴۹ نفر جمیعت داشته.
په‌نویس
رج:غربی آذربایجان اوستان شهرون رج:مهاباد شهرستان
جهونی مله
جهونی مله و  اتا اصطلاح هسته که مارشال مک‌لوهان جهون آینده‌ی خَوری بائوته که ارتباطی وسایل تحت‌تأثیر قرار گرنه.
منابع
رج:رسانه رج:پسانوگرایی
سلما لاگرلوف
سلمان لاگرلوف اتا سوئدی نویسنده بی‌یه که نوبل ادبیات جایزه ره سال برنده بیّه. وه سوئدی زوون جه رمان و کچیک آسنی نوشته.
منابع
رج:سوئد نویسندگون رج:ادبیات وسه نوبل بیته‌ئون
استیون چو
استیون چو اتا آمریکا فیزیک‌دون بی‌یه. وه سال ۱۹۹۷ میلادی، لیزرِ نور جه اتم‌ها ره تله دمدائه وسّه، نوبل فیزیک جایزه ره بیته.
منابع
رج:فیزیک وسه نوبل بیته‌ئون رج:آمریکا فیزیکدون
تیمور گورکانی
امیر تیمور گورکانی اتا مغول-ترک‌تبار جنگ‌کر بی‌یه که تیموریون سلسله ره بساته. وه میون سال‌های ۷۷۱ تا ۸۰۷ ه‍.ق تموم غربی و میونی آسیا ره شه میس دله داشته. وه تموم ایران ره بَییته و تا عثمانی سامون ره بَیته و ونه نیشتگا سمرقند بی‌یه. وه خاسته چین ره هم حمله هاکنه که ونه عمر قد ندائه.
منابع
تیمور رج:ایران تاریخ
افرابن سره
افرابن سره اتا روستایِ نوم هسته که مازندران اوستان دله قرار دارنه و بابل شهرستون ِشرقی بندپی بخش دله دره.
جمعیت
اینتا روستا، فیروزجاه دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت زیر سه خانوار بی‌یه.
منابع
افرابن سره
بهرام اول
بهرام اول ساسانیون ِچارومین شاهنشاه بی‌یه که ژوئن ۲۷۱ جه تا سپتامبر ۲۷۴ میلادی، ایرانشهر سر حکومت کرده. وه ساسان خاندان جه بی‌یه و هرمز اول ِبرار بی‌یه. بهرام، خله مانی و ونه په‌روون ره آزار رسندی‌یه و ونه مرگِ باعث-بانی هم بیّه. وه آخرسر ناخِشی بَیته و مریضی جه بمرده.
منابع
رج:ساسانیون شاهون
بهرام دوم
بهرام دوم ساسانیون پنجمین شاهنشاه بی‌یه که سال‌های ۲۷۶ تا ۲۹۳ میلادی، ایرانشهر سر حکومت کرده. وه ساسان خاندان جه بی‌یه و بهرام اول ِریکا بی‌یه.
منابع
رج:ساسانیون شاهون
نیکلاس رریخ
نیکلاس رریخ (۹ اکتبر ۱۸۷۴ – ۱۳ دسامبر ۱۹۴۷) – اتا روسی نقاش، نویسنده، باستان‌شناس و... بی‌یه.
وی روسیه‌یِ سن پترزبورگ دله دِنیا بمو و خله شهرون دله زندگی هاکرده و آخر هند دله بمرده.
خوی
خوی غربی آذربایجان اوستان ره اتا شهر هسته که خوی شهرستان دله قرار دارنه. این شهر سال ۱۳۰۲ شمسی جه رسماً شهر بیّه و سال ۱۳۹۵ سرشماری گدر، ۱۹۸٬۸۴۵ نفر جمیعت داشته.
په‌نویس
رج:غربی آذربایجان اوستان شهرون رج:خوی شهرستان
جنیفر لارنس
جنیفر لارنس (Jennifer Shrader Lawrence؛ بزائه‌ی ۱۵ اوت ۱۹۹۰) آمریکایی بازیگر هسته. لارنس سال‌های ۲۰۱۵ و ۲۰۱۶ بیشترین مزد ره بازیگر زنان دله گیته و ونه فیلم‌ها سرجمع تا اسا بیش از ۶ میلیارد دلار فروش داشتنه.
لارنس وچگی جه کلیسا و مدرسه دله اجرا کارده. وه ۱۴ سالگی تعطیلات شه خانواده همراهی بورده نیویورک و اتا استعدادیاب وه ره اونجه پیدا هاکرده. بعدته لارنس بورده لوس آنجلس و بعضی فیلمون دله سیولشکری نقش کا کارده. اولین اصلی نقش ره بیل انگوال شو (۲۰۰۷–۲۰۰۹) دله بدست بیارده. لارنس شه حرفه‌ای کار ره گاردن پارتی (۲۰۰۸) جه شروع هاکرده و این درام دله مکمل نقش داشته. ونه دومین کار وینترز بون (۲۰۱۰) بی‌یه که ونه نوم ره تِک‌سر بیارده. اینتی بیّه که وه ره بتتر فیلم‌ها دله هم نقش هدانه و اتا سوپر هیرو نقش ره ایکس من (۲۰۱۱–۲۰۱۹) دله بدست بیارده و هانگر گیمز (۲۰۱۲–۲۰۱۵) دله هم اصلی نقش ره داشته. وه هانگر گیمز دله جوایز و رکوردهایی داشته.
منابع
رج:امریکا بازیگرون رج:زننه آدمون رج:اوسکار بیته‌ئون رج:گولدن گلوب بیته‌ئون رج:بفتا بیته‌ئون
سادات‌مله (ساری)
جمعیت
اینتا روستا، گرماب دهستون دله قرار دارنه و ایران آماری مرکز ِسرشماری سَره، سال ۱۳۹۰ دله، ونه جمعیت ۱۹۳ نفر (۸۸خانوار) بی‌یه.
منابع
سادات‌محله (ساری)
۱۹۵۶ تابستونی المپیک
{{شابلون:صندخ/المپیک }} ملبورن ۱۹۵۶ المپیک (رسمی نوم: Games of the XVI Olympiad) اتا تابستونی المپیک ِتورنمنت بی‌یه که شونزهمین کش استرالیا دله برگزار بیّه. این مسابقات ۲۲ نوامبر تا ۸ دسامبر ۱۹۵۶ میلادی برگزار بیّه و ونه افتتاح ره فیلیپ، ادینبورگ دوک اعلام هاکرده. این کَش، المپیک دله ۱۷ ورزش و ۲۳ رشته وجود داشته و ۳۳۱۴ نفر، ۷۲تا کشور جه، بمونه و مسابقه هدانه. آخرسری، شوروی کشوری بی‌یه که ویشترین طلا ره بَیته.
منابع
ملبورن، ۱۹۵۶
ویلیام دانیل فیلیپ
ویلیام دانیل فیلیپ اتا آمریکا فیزیک‌دون بی‌یه. وه سال ۱۹۹۷ میلادی، لیزرِ نور جه اتم‌ها ره تله دمدائه وسّه، نوبل فیزیک جایزه ره بیته.
منابع
رج:فیزیک وسه نوبل بیته‌ئون رج:آمریکا فیزیکدون