cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
သမ္မုခါထဝိက
အကျိုးခံစားရခြင်း
ဤဘဒ္ဒကမ္ဘာမှ ကမ္ဘာကိုးဆယ်ထက်တွင်လည်း “သမ္မုခါထဝိက” အမည်ဖြင့် စကြဝတေးမင်း ဖြစ်ခဲ့၏။ ရှစ်ဆယ့်ကိုးကမ္ဘာထက်တွင် “ပထဝီဒုန္ဒုဘိ” အမည်ဖြင့် စကြဝတေးမင်း ဖြစ်ခဲ့၏။ ရှစ်ဆယ့်ရှစ်ကမ္ဘာထက်တွင် “သရိတစ္ဆေဒန” အမည်ဖြင့် စကြဝတေးမင်း ဖြစ်ခဲ့၏။ ရှစ်ဆယ့်ခြောက်ကမ္ဘာထက်တွင် “အဂ္ဂိနိဗ္ဗာန” အမည်ဖြင့် စကြဝတေးမင်း ဖြစ်ခဲ့၏။ ရှစ်ဆယ့်ငါး ကမ္ဘာထက်တွင် “ဂတိပစ္ဆေဒန” အမည်ဖြင့် စကြဝတေးမင်း ဖြစ်ခဲ့၏။ ရှစ်ဆယ့်လေးကမ္ဘာထက်တွင် “ဝါတသမ” အမည်ဖြင့် စကြဝတေးမင်း ဖြစ်ခဲ့၏။ ရှစ်ဆယ့်သုံးကမ္ဘာထက်တွင် “ရတနပဇ္ဇလ” အမည်ဖြင့် စကြဝတေးမင်း ဖြစ်ခဲ့၏။ ရှစ်ဆယ့်နှစ်ကမ္ဘာထက်တွင် “ပဒဝိက္ကမန” အမည်ဖြင့် စကြဝတေးမင်း ဖြစ်ခဲ့၏။ ရှစ်ဆယ့်တစ်ကမ္ဘာထက်တွင် “ဝိလောကန” အမည်ဖြင့် စကြဝတေးမင်း ဖြစ်ခဲ့၏။ ကမ္ဘာရှစ်ဆယ်ထက်တွင် “ဝိရသာရ” အမည်ဖြင့် စကြဝတေးမင်း ဖြစ်ခဲ့၏။
ဂေါတမမြတ်စွာဘုရားထက်ထက်
နောက်ဆုံးဘဝတွင် ဂေါတမမြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်တွင် အရှင်သမ္မုခါထဝိကထေရ် အဖြစ်ဖြင့် အာသဝေါကုန်ခမ်း ရဟန္တာ ဖြစ်တော်မူ၏။
မောင်းထောင်မှ မရွေ့နိုင်
မောင်းထောင်မှ မရွေ့နိုင် ကဗျာကို မောင်းထောင်းဦးကျော်လှ ရေးသားခဲ့သည်။ သံချို ကဗျာအမျိုးအစားဖြစ်သည်။
အကြောင်းအရာ
သုံးဆယ်မြို့ မောင်းထောင်ဆရာတော် ပျံလွန်တော်မူရာ နိဗ္ဗာန်ကျောင်းချပွဲတွင် ဆရာဦးကျော်လှကို လာရောက် စာစပ်စေလိုကြောင်း ဖိတ်ကြားသည်။ တပေါင်းလသင်္ဂြိုဟ်ပွဲမှသာ လာရောက်နိုင်မည်ဖြစ်ကြောင်း ပြောသည်။ မောင်ထောင်ရွာမှ လောင်တိုက်ကြီးသွားကာ ဆောက်လုပ်သည်။ ဤအကြောင်းကို ဖွဲ့ဆိုထားသည်။
မောင်းထောင်မှ မရွေ့နိုင်
လေးဆယ်ကျော် ဝါတော်ငါးမို့၊ ဘုရားအရဟံ သဗ္ဗညုနှင့်တန္တု ပမာယှဉ်ရတော့၊ သမုခင် လူ့ခွင်ရပ်က၊ ဝင်နတ်ရွာစံကာပျော်တဲ့၊ ဆရာတော်ခန္ဓာအလောင်းကိုဖြင့် အသပြာပေါင်း ငွေကုဋေတန်တဲ့၊ ကျောင်းဝေဇယန်နိဗ္ဗာန်ကြွသို့ ပြောင်းစံကြတင်ကုသိုလ်။
ရုံးသာယာဝတီဆွယ်တဲ့၊ ဆုံးရွှေဆယ်မြေနယ်ကျေးက၊ သူကြွယ်သူဋ္ဌေးတွေကြေးငွေထုတ်ကြ၊ ပြေကုဿိန်မလ္လာမင်းသို့၊ ဖန်ဆင်းပုံအထွေထွေတဲ့၊ သန်လင်းခွေရွှေညောင်းစောင်းငဲ့ပြင်၊ ငွေခေါင်းစင် ငွေကလာပ်တွင်မှ၊ ခေါင်းပတ်ငယ် စိန်ဝဇီရာနှင့်၊ ဣန္ဒနီလာစီမြွာကြဲလို့ ပုလဲပြည်တန် ကျောက်ကယ်နှင့်၊ ရွဲမောက်လို့မို။
ထူးစေတနာ ဦးကေသရက၊ နေလကိုအာသာမျှော်သည့်နှယ် တကာကျော်စာတော်ဆိုငဲ့ကို၊ လာစေလို အလွှာတိုပါးရှာငဲ့၊ ဘယ်သား ဘယ်တယောက်ကယ်မှ၊ ကျောထောက်ရန်နောက်ခံမရှိပြီဘူ၊ ညဏ်ကြီးရှင် ဦးကျော်လှငဲ့၊ ဖူးမြော်တကြိမ်ကြိမ်ငို၊ ဟိန် ဆိုလို့စိတ်ညစ်ညူး။
တွဲတပို ဟိုတပေါင်းတော့၊ ကိုမောင်းမြေ ရွာရွှေထောင်က၊ ဆရာပရမေအခေါင်၊ ခန္ဓာကြွေလောင်းကျွမ်းသူတို့၊ ဖုံးလွှမ်းကာ သင်္ဂြိုဟ်ခန်းမို့၊ ရဟန်းစုံ လူစုံဆင်းကြလိမ့်၊ ငုံကင်းသည်အဆိုင်ဆိုင်နှင့်၊ အင်ကြင်းခိုင် မြိုင်ခြေအုပ်တဲ့ ဖြေကုဿိန်အသွင်ပြုကြစို့၊ ဆင်စုမြေရွှေဆယ်ကျေးက၊ သူဋ္ဌေးသူကြွယ်တို့၊ မလေးသွယ်တံခွန်ထီးငဲ့ပြင်၊ လွန်ကြီးကျယ်ရွှေထောင်က စိုက်လှာတဲ့၊ လောင်တိုက်ဆောင် ဝေဇယန်နှင့် ကုဋေတန်သင်္ဂြိုဟ်ပွဲတော့၊ ပြိုကွဲအောင်အဆိုနှင့်မြွက်ရလျှင်၊ ငိုမျက်ရည်တွေဖြာစီလိမ့်၊ နွေရာသီခါမှီတပေါင်းတော့၊ ခန္ဓာခိုင် လျှင်လာနိုင်ကောင်းတန်ငဲ့၊ အကြောင်းတွေ မစုံစေ့သောကြောင့်၊ ဆောင်းတန်ဆောင်မှီ၊ မောင်းထောင်က မရွေ့နိင်ဘု၊ အလောင်းတော် ကျောင်းပေါ်က ပွေ့ချည်တော့၊ အောက်မေ့လို့ဖူး။
ခက်ဆစ်
၁။ တန္တု = တူကြောင်းနှိုင်းယှဉ်သည်။
၂။ သမုခင် = သမုတိသံဃာတော်အရှင်။
ရှမ်းပြည်နယ် တရားလွှတ်တော်
ရှမ်းပြည်နယ်တရားလွှတ်တော် သည် ရှမ်းပြည်နယ်တွင် အမြင့်ဆုံးတရားရုံးဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဒုတိယအမြင့်ဆုံးအဆင့်ရှိ တရားရုံးဖြစ်ကာ ခရိုင်တရားရုံး (၁၀)ရုံး၊ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်းတရားရုံး (၁)ရုံး၊ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသတရားရုံး (၃)ရုံးနှင့် မြို့နယ်တရားရုံး (၅၀)ရုံးရှိသည်။
သမိုင်းကြောင်း
၂၀၁၁ခုနှစ် မတ်လ ၃၀ရက်နေ့မှစ၍ ၂၀၀၈ အခြေခံဥပဒေအရ ယခင် ရှမ်းပြည်နယ်တရားရုံးကို ရှမ်းပြည်နယ်တရားလွှတ်တော်အဖြစ် ပြောင်းလဲဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ထိုစဉ်က တရားသူကြီးချုပ် (၁)ဦး၊ တရားသူကြီး(၂)ဦး စုစုပေါင်း (၃)ဦးဖြင့် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။၂၀၁၇ခုနှစ်တွင် လောက်ကိုင်ခရိုင်တရားရုံးအား ကိုးကန့်ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ တရားရုံးအဖြစ်လည်းကောင်း၊ပင်းတယနှင့် ရွာငံမြို့နယ်တရားရုံးများကို ဓနုကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသတရားရုံး လက်အောက်သို့လည်းကောင်း၊၂၀၁၈ခုနှစ်တွင် ဟိုပုံး၊ဆီဆိုင်နှင့် ပင်လောင်းမြို့နယ်တရားရုံးများကို ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသတရားရုံး လက်အောက်သို့လည်းကောင်း၊၂၀၁၉ခုနှစ်တွင် ဟိုပန်မြို့နယ်နှင့် မက်မန်းမြို့နယ်များကို ဝကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်းတရားရုံး လက်အောက်သို့လည်းကောင်း ပြောင်းလဲဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။
တည်နေရာ
ရှမ်းပြည်နယ်တရားလွှတ်တော်သည် တောင်ကြီးမြို့တွင် တည်ရှိသည်။
ဖွဲ့စည်းပုံ
ရှမ်းပြည်နယ်တရားလွှတ်တော်ကို  ခရိုင်တရားရုံး (၁၀)ရုံး၊ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်းတရားရုံး (၁)ရုံး၊ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသတရားရုံး (၃)ရုံးနှင့် မြို့နယ်တရားရုံး (၅၀)ရုံးဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။
တရားသူကြီးများ
၂၀၂၀ပြည့်နှစ်တွင် ပြည်နယ်တရားလွှတ်တော်၌ တရားသူကြီးချုပ်အပါအဝင် (၃)ဦးရှိသည်။ ပြည်နယ်တရားလွှတ်တော်အောက်တွင် တရားသူကြီးချုပ်ရုံးနှင့် ပြည်နယ်တရားရေးဦးစီးမှူးရုံးတို့ရှိသည်။
နန်ကော်ရွာ၊ မိုင်းဆတ်မြို့နယ်
နန်ကော်ရွာ (Nangkaw)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (အရှေ့)၊ မိုင်းဆတ်ခရိုင်၊ မိုင်းဆတ်မြို့နယ်၊ ဆန်ကန်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၁၃၆၁၃ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ဆန်ကန်ကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၁၀၃၃ ဦး၊ မ ၉၀၂ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၁၉၃၅ ဦးနေထိုင်သည်။ ဤရွာသည် တိမ်ကောသွားပြီ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မိုင်းဆတ်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
မန်တုံ (အရှေ့)ရွာ၊ နမ့်ခမ်းမြို့နယ်
မန်တုံ (အရှေ့)ရွာ (Manton (East))သည် ရှမ်းပြည်နယ် (မြောက်)၊ မူဆယ်ခရိုင်၊ နမ့်ခမ်းမြို့နယ်၊ မူကောင်းကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၀၈၄၄၅ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ မူကောင်းကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၂၄၉ ဦး၊ မ ၂၆၃ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၅၁၂ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:နမ့်ခမ်းမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ပုဂံကွဲရွာ၊ ဒိုက်ဦးမြို့နယ်
ပုဂံကွဲရွာ (Bagankwe)သည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး (အရှေ့)၊ ပဲခူးခရိုင်၊ ဒိုက်ဦးမြို့နယ်၊ ပုဂံကွဲကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၉၄၅၃ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ပုဂံကွဲကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၁၁၆၈ ဦး၊ မ ၁၂၇၇ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၂၄၄၅ ဦးနေထိုင်သည်။
သန္တိစေတီတော်
ရှန်တီစေတီတော် သည် အိန္ဒိယနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း၊ Ladakh, Leh ခရိုင်, Chanspa ရှိ‌ တောင်ကုန်းထိပ်တွင် တည်ရှိသည့် အဖြူရောင်အမိုးခုံးပုံစံ စေတီတော်တစ်ဆူ ဖြစ်သည်။ စေတီတော်ကို ၁၉၉၁ ခုနှစ်တွင် ဂျပန်ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်း Gyomyo Nakamura က ငြိမ်းချမ်းရေးဘုရားတည်ဆောက်ရေးရည်ရွယ်ချက်၏ တစိတ်တဒေသအဖြစ် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ စေတီတော်၏ အောက်ခြေတွင် ဗုဒ္ဓ၏ ဓာတ်တော်ကို ထားရှိပြီး ထိုဓာတ်တော်ကို ၁၄ ယောက်မြောက် ဒလိုင်းလားမားက ဌာပနာခဲ့သည်။ စေတီတော်သည် ကိုးကွယ်ယုံကြည်မှုနှင့် သက်ဆိုင်သည့် နယ်မြေတစ်ခုအဖြစ်သာမက ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ မြင်ကွင်းကျယ်ကို ကြည့်ရှုခံစားနိုင်သဖြင့်လည်း လာရောက်လည်ပတ်သူများကို စွဲဆောင်လျက်ရှိသည်။
ပုဂံကွဲရွာ၊ ဒိုက်ဦးမြို့နယ်
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဒိုက်ဦးမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
သန္တိစေတီတော်
တည်ဆောက်မှု
ရှန်တီစေတီတော်ကို ဂျပန်ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များနှင့် Ladakh ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များက တည်ခဲ့သည်။ စေတီတော် တည်ထားကိုးကွယ်ရန် မူလရည်ရွယ်ချက်ကိုမူ Nichidatsu Fujii (Fujii Guruji) က ၁၉၁၄ ခုနှစ်တွင် ရရှိခဲ့သည်။ Nichidatsu Fujii ၏ ရည်ရွယ်ချက်မှာ ကမ္ဘာတဝှမ်းတွင် ငြိမ်းချမ်းရေးစေတီနှင့် ကျောင်းတော်များ တည်ထားရန်နှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံတွင် ဗုဒ္ဓဘာသာအား ပြန်လည်၍ ထွန်းကားလာစေရန် ဖြစ်သည်။
၁၉၈၃ ခုနှစ်တွင် Bhikshu Gyomyo Nakamura နှင့် နယူးဒေလီမှ Ladakh လားမား ဖြစ်သည့် Kushok Bakula(လားမား - တိဘက်တရားဆရာ) တို့၏ ညွှန်ကြားမှုဖြင့် စေတီတော်တည်ခြင်း လုပ်ငန်းများကို စတင်ခဲ့သည်။ စီမံကိန်းတည်ဆောက်ရာတွင် Ladakhi ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ၊ ပရဟိတလူမှုဝန်ထမ်းများနှင့် ဂျပန်ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်များ၏ လှူဒါန်းပါဝင်မှုများဖြင့် တည်ဆောက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၁၉၈၄ ခုနှစ်တွင် အိန္ဒိယဝန်ကြီးချုပ် Indira Gandhi က စေတီတော်သို့ ယာဉ်ဖြင့်သွားလာနိုင်မည့်လမ်း တည်ဆောက်ရန် ခွင့်ပြုပေးခဲ့သည်။ ပြည်နယ်အစိုးရသည်လည်း ရှန်တီစေတီတော်တည်ထားရာတွင် ငွေကြေးကူညီမှုအချို့ကို ပြုလုပ်ပေးခဲ့သည်။ ၁၄ ယောက်မြောက်နှင့် ယခုလက်ရှိ ဒလိုင်းလားမားဖြစ်သည့် Tenzin Gyatso သည် ၁၉၉၁ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် စေတီတော်ဖွင့်ပွဲအခမ်းအနားသို့ တက်ရောက်ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့သည်။
ဖော်ပြချက်နှင့် အသွင်အပြင်
ယခုလက်ရှိ ဒလိုင်းလားမားက စေတီတော်၏ အောက်ခြေတွင် ဗုဒ္ဓ၏ ဓာတ်တော်များကို ဌာပနာခဲ့သည်။ စေတီတော်ကို အဆင့်နှစ်ဆင့်ပါသည့် ပုံစံဖြင့် တည်ထားသည်။ ပထမအဆင့်တွင် ဓမ္မစကြာစက်ဝိုင်းနှင့် တစ်ဖက်တချက်စီတွင် သမင်တစ်ကောင်စီထားရှိကာ ပုံဖော်ထားသည်။ အဓိကဖြစ်သည့် ရွှေရုပ်ပွားတော်ကြီးကို ဓမ္မစကြာစက်ဝိုင်းပေါ်တွင် ထားရှိသည်။ ဒုတိယအဆင့်တွင် ဗုဒ္ဓ ဖွားတော်မူခြင်း၊ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခြင်း၊ မာရ်နတ်ကို အောင်နိုင်ခြင်း စသည်တို့ကို ပန်းချီရေးဆွဲထားသည်။ အဆင့်နှစ်ခုစလုံးတွင် ဗုဒ္ဓတရားအားထုတ်နေဟန် သေးငယ်သည့် ပုံဖော်မှုများစွာကို မြင်တွေ့နိုင်သည်။
ခရီးသွား ဆွဲဆောင်မှု
စေတီတော်ကို ဖွင့်လှစ်ကတည်းကပင် ရှန်တီစေတီသည် ခရီးသွားများကို ဆွဲဆောင်ရာနေရာတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ထုတ်ဝေသည့် သတင်းစာဖြစ်သည့် The Hindu အရ စေတီတော်သည် Leh ခရိုင်ပတ်ဝန်းကျင်၌ ခရီးသွားများကိ အဆွဲဆောင်နိုင်ဆုံး ဖြစ်ခဲ့သည်ဟု ဆိုခဲ့သည်။ စေတီတော်၏ ဗိသုကာလက်ရာပုံစံသည်လည်း Ladakhi ပုံစံနှင့် ကွဲပြားခြားနားသည်။ စေတီတော်မှ Leh မြို့ကို အပေါ်စီးမှ မြင်ကွင်းကျယ်ကြည်ရှုနိုင်သည်။ ထို့အပြင် ခပ်လှမ်းလှမ်းမှ တောင်များဝန်းရံပတ်လည်ကာ တည်ရှိနေသည့် Changspa, Namgyal Tsemo ကျေးရွာများကိုလည်း ကြည့်ရှုခံစားနိုင်သေးသည်။ နေထွက်နေဝင် ရှုခင်းများသည် စေတီတော်မှ ကြည့်ရှုရန်အကောင်းဆုံးသော မြင်ကွင်များလည်း ဖြစ်သည်။ စေတီတော်ကို ညအခါတွင် မီးအလင်းရောင်များဖြင့် ပူဇော်ထားသည်။ စေတီတော်ကို ခရီးသွားများအတွက် မနက် ၅ နာရီမှ ည ၉ နာရီအထိ ဖွင့်လှစ်ထားသည်။
လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး
စေတီတော်သည် ၃၆၀၉ မီတာ (၁၁၈၄၁ ပေ) အမြင့်တွင် တည်ရှိပြီး Leh နန်းတော်နှင့် မျက်နှာချင်းမူနေသည့် မြင့်မားသည့် တောင်ကုန်းတစ်ခုပေါ်တွင် တည်ရှိသည်။ Leh (ယခင်က Ladakh မြို့တော်) မှ ၅ ကီလိုမီတာ (၃.၁ မိုင်) အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ စေတီတော်သို့ ကားလမ်းမှဖြစ်စေ အမြင့်သို့ ခြေလှမ်းငါးရာ လမ်းလျှောက်၍ ဖြစ်စေ တောင်ကုန်းထိပ်သို့ တက်ရောက်နိုင်သည်။
ရှန်တီစေတီတော်ကဲ့သို့ ဆင်တူသည့် စေတီတော်ကို Kale khan အနီး နယူးဒေလီတွင်လည်း တည်ထားသည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:အိန္ဒိယနိုင်ငံရှိ ဗုဒ္ဓဘာသာ စေတီပုထိုးများ
ရွာသစ်ရွာ၊ ကျောက်ဆောက်
ရွာသစ်ရွာ (Ywarthit)သည် မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ ပခုက္ကူခရိုင်၊ မြိုင်မြို့နယ်၊ ကျောက်ဆောက်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၈၈၄၇၉ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ကျောက်ဆောက်ကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၁၀၇၂ ဦး၊ မ ၁၃၇၃ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၂၄၄၅ ဦးနေထိုင်သည်။
ကေသွယ်ရယ် ကော့မိုင်ရယ် (ရုပ်ရှင်)
ကေသွယ်ရယ် ကော့မိုင်ရယ် သည် ၁၉၆၉ ထုတ် မြန်မာ ရုပ်ရှင်ဇာတ်ကား ဖြစ်သည်။ ယုဝတီ ခင်စိန်လှိုင်၏ ကေသွယ်နဲ့ ကော့မိုင် ဝတ္ထုကို အေဝမ်း ရုပ်ရှင်အတွက် အေဝမ်း မောင်လှမျိုးက ရိုက်ကူးခြင်း ဖြစ်သည်။ ညွန့်ဝင်း၊ သန်းထွဋ်၊ ခင်သန်းနု၊ ခေါန်ဂျီး တို့ ပါဝင်ထားသည်။ ကချင်သရုပ်ဆောင် ခေါန်ဂျီး၏ ပွဲဦးထွက်ဇာတ်ကား ဖြစ်သည်။
နဘဲတုန်းရွာ၊ ပေါင်းတည်မြို့နယ်
နဘဲတုန်းရွာ (Nabetone)သည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး (အနောက်)၊ ပြည်ခရိုင်၊ ပေါင်းတည်မြို့နယ်၊ ပေါက်တောကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၈၁၈၃၂ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ပေါက်တောကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၁၄၂၁ ဦး၊ မ ၁၄၀၄ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၂၈၂၅ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ပေါင်းတည်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ကုသုမာသနိယ
အရှင်ကုသုမာသနိယထေရ်  သည် မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်ရှိ ရဟန်းတစ်ပါး ဖြစ်သည်။
ဝိပဿီမြတ်စွာဘုရား
ဝိပဿီမြတ်စွာဘုရားလောင်း ဖွားမြင်ချိန်တွင် ဖြစ်၏။ ထိုအချိန်တွင် အရှင်ကုသုမာသနိယထေရ် တွင် ဓညဝတီမြို့တော်၌ ပုဏ္ဏားဖြစ်နေ၏။ ပုဏ္ဏားသည် ဗေဒင်သုံးပုံနှင့် အခြားသောကျမ်းတို့ကိုလည်း တတ်မြောက်၏။ တစ်နေ့သောအခါ ပုဏ္
အကျိုးခံစားရခြင်း
ဤဘဒ္ဒကမ္ဘာမှ ကိုးဆယ့်တစ်ကမ္ဘာထက်တွင် မြတ်စွာဘုရားအား ချီးမွမ်းပြောဆိုခဲ့သည့် အချိန်မှစကာ အပါယ်လေးဘုံသို့ မကျရောက်ခဲ့ရပေ။
ဤဘဒ္ဒကမ္ဘာမှ ကမ္ဘာကိုးဆယ်ထက်တွင်လည်း “သမ္မုခါထဝိက” အမည်ဖြင့် စကြဝတေးမင်း ဖြစ်ခဲ့၏။ ရှစ်ဆယ့်ကိုးကမ္ဘာထက်တွင် “ပထဝီဒုန္ဒုဘိ” အမည်ဖြင့် စကြဝတေးမင်း ဖြစ်ခဲ့၏။ ရှစ်ဆယ့်ရှစ်ကမ္ဘာထက်တွင် “သရိတစ္ဆေဒန” အမည်ဖြင့် စကြဝတေးမင်း ဖြစ်ခဲ့၏။ ရှစ်ဆယ့်ခြောက်ကမ္ဘာထက်တွင် “အဂ္ဂိနိဗ္ဗာန” အမည်ဖြင့် စကြဝတေးမင်း ဖြစ်ခဲ့၏။ ရှစ်ဆယ့်ငါး ကမ္ဘာထက်တွင် “ဂတိပစ္ဆေဒန” အမည်ဖြင့် စကြဝတေးမင်း ဖြစ်ခဲ့၏။ ရှစ်ဆယ့်လေးကမ္ဘာထက်တွင် “ဝါတသမ” အမည်ဖြင့် စကြဝတေးမင်း ဖြစ်ခဲ့၏။ ရှစ်ဆယ့်သုံးကမ္ဘာထက်တွင် “ရတနပဇ္ဇလ” အမည်ဖြင့် စကြဝတေးမင်း ဖြစ်ခဲ့၏။ ရှစ်ဆယ့်နှစ်ကမ္ဘာထက်တွင် “ပဒဝိက္ကမန” အမည်ဖြင့် စကြဝတေးမင်း ဖြစ်ခဲ့၏။ ရှစ်ဆယ့်တစ်ကမ္ဘာထက်တွင် “ဝိလောကန” အမည်ဖြင့် စကြဝတေးမင်း ဖြစ်ခဲ့၏။ ကမ္ဘာရှစ်ဆယ်ထက်တွင် “ဝိရသာရ” အမည်ဖြင့် စကြဝတေးမင်း ဖြစ်ခဲ့၏။
ဂေါတမမြတ်စွာဘုရားထက်ထက်
နောက်ဆုံးဘဝတွင် ဂေါတမမြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်တွင် အရှင်ကုသုမာသနိယထေရ် အဖြစ်ဖြင့် အာသဝေါကုန်ခမ်း ရဟန္တာ ဖြစ်တော်မူ၏။
အာရ် (အက္ခရာ)
R သို့မဟုတ် r သည် အင်္ဂလိပ် လက်တင်အက္ခရာစဉ်၏ ၁၈-ခုမြောက် အက္ခရာ ဖြစ်သည်။ အာရ် ဟူ၍ အသံထွက်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:လက်တင်အက္ခရာ
အိုဘရွန် (ဂြိုဟ်ရံလ)
အိုဘရွန် သည် ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်၏ ၄ ခုမြောက် အပြင်ဘက်အကျဆုံး ဂြိုဟ်ရံလတစ်စင်းဖြစ်သည်။ ယင်းသည် ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်၏ ဒုတိယအကြီးဆုံးနှင့် နေအဖွဲ့အစည်းတွင် နဝမမြောက် အကြီးဆုံး ဂြိုဟ်ရံလဖြစ်သည်။ ၁၇၈၇ ခုနှစ်တွင် ဝီလီယံ ဟာရှယ်က ရှာဖွေတွ့ရှိခဲ့ပြီး အိုဘရွန်သည် ယူရေးနပ်စ်၏ မက်ဂနက်တိုစဖီးယားအလွှာ အပြင်ဘက်တစ်စိတ်တပိုင်းမှ လှည့်ပတ်လျက်ရှိသည်။ မြေမျက်နှာပြင်သည် အနက်ရောင်နှင့် အနီရောင် အနည်းငယ်သမ်းကာ ဥက္ကာခဲများ၊ ကြယ်တံခွန်များ၏ ထိတိုက်မှုကြောင့် အမာရွတ်များ ထင်ကျန်လျက်ရှိသည်။ ၁၉၈၆ ခုနှစ်က ဗွိုင်ယေဂျာ ၂၏ ယူရေးနပ်စ်ဂြိုဟ်အနား ချဉ်းကပ်ပျံသန်းခဲ့စဉ်က အိုဘရွန်၏ ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းသောမြေပုံအား ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။
မျက်ရည်လျှံဖြာ ရှင်အာနန်ပမာ
မျက်ရည်လျှံဖြာ ရှင်အာနန်ပမာ ကဗျာကို မောင်းထောင်းဦးကျော်လှ ရေးသားခဲ့သည်။ သံချို ကဗျာအမျိုးအစားဖြစ်သည်။
မျက်ရည်လျှံဖြာ ရှင်အာနန်ပမာ
မြတ်ဌာနီ ကပ္ပနန်းက၊ စာတန်းဝင် နွယ်တော်ဖြာတဲ့၊ တဝမ်းခြာ ရှင်အာနန်နှင့်၊ ဘဂဝါ အရဟံ သမ္မာသံ ဓမ္မရာဇ်ကဲ့သို့၊ စံနစ်ရွှေ သိင်္ဂါလှော်နှင့် ဆရာတော် ဆွေအမျိုးတွင်မှ၊ ဖေဖိုး မယ်မယ်သာနှင့်၊ အနွယ်မှာ သွယ်ကာ စုလိုက်တော့၊ တာတုကီ ဘဂီနိ ပေပ၊ ယင်းဘမိဆင်းအူတုံ။
ကျောင်းသားပါ သာမဏေက၊ တာအရှည်စာပေသင်ခဲ့၊ ဂါမေ တွင်သာရွှေကုန်း၏၊ ထေရ်ဘုန်းခင် ညင်သိပ်သည်းသူတို့၊ နိသျည်းဆရာနည်းနာ မှတ်မိအောင်။ ဆည်းကပ်၍လှုံ။
ဘဝဟောင်းအတန်တန်က၊ အကြောင်းခံ ကုသိုလ်တမျိုးစီမို့၊ အကျိုးကို ညွှန်ကာဆောင်တော့၊ ပုဆိုးကြောင် အမျိုးမောင်နှစ်တဲ့၊ ညီးညစ်စွာရာဂီခင်တဲ့၊ သာကီဝင်စာမရီသို့ ထမ်းပေတဲ့၊ ရဟန်းတော် အရှင်မြတ်မှာဖြင့်၊ ကျမ်းတတ်ပုံ သူအလွန်မို့၊ ထူတံခွန်ရွှေတံဆိပ်ကယ်နှင့်၊ ငွေရိပ်ဖြူသီဟာသနငယ်က၊ အထူးပင်ဖူးတင်သလို့၊ ဦးဝိမလသညာချယ်၊ တွင်နာမည်မော်ကွန်း။
ရုံးကုန်းရွာ၊ ပျော်ဘွယ်မြို့နယ်
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ပျော်ဘွယ်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
မိုင်းဖုန်းဆရာတော်
အရှင်ဉာဏသံဝရ (ခေါ်) မိုင်းဖုန်းဆရာတော် (ญาณสํวโร; ၅ ဇန်နဝါရီလ ၁၉၆၄ ဖွား) သည် ထိုင်းနိုင်ငံရှိ နာမည်အကြီးဆုံး ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ ဘုန်းကြီးများအနက်မှ တစ်ပါးဖြစ်သည်။ ကိုရင်ဘဝကတည်းကပင် တော၊ တောင်များနှင့် လိုဏ်ဂူများထဲ နှစ်ရှည်၊ လရှည် တစ်ပါးတည်း တရားကျင့်ကြံသူအဖြစ် ထင်ရှားသည်။ ဆရာတော်ကို မြန်မာ၊ ထိုင်းနှင့် လာအိုနိုင်ငံတို့မှ လူအများအပြားက အားကိုးယုံကြည်ကြသည်။
ဘဝဖြစ်စဉ်
ဆရာတော်အား ၁၉၆၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၅ ရက်နေ့တွင် ခမည်းတော် ပေါ်ခမ်းလှ နှင့် မယ်တော် နန်းဆိုင်လာ တို့က ထိုင်းနိုင်ငံ၊ ချင်းရိုင်ခရိုင်၊ မယ်ခမ်းမြို့တွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။ ငယ်နာမည်မှာ  စိုင်းဝန်းစုမ့် ဖြစ်သည်။ အသက် ၁၁နှစ်သားအရွယ်တွင် ရှင်သာမဏေ ပြုသည်။ ဘွဲ့အမည်မှာ  ရှင်ဉာဏသံဝရ ဖြစ်သည်။ ကိုရင် (၃) ဝါအရတွင် သီတင်းသုံးရာ  ဝမ်လိုင်ရွာကျောင်းတွင် (၄၉)တောင်ရှိ ဓာတ်လွိုင်ဝင်း ကျောက် (ဓာတ်တော်တောင်) စေတီတော်တစ်ဆူ စတင်တည်ထားတော်မူသည်။ ကိုရင် ဘဝထဲကပင် သီရိလင်္ကာ၊ အိန္ဒိယစသည့် နေရာများသို့  လှည့်လည်ကြွချီခဲ့သည်။
ရဟန်းဘဝသို့ရောက်တော်မူပုံ
ရဟန်းဒကာ စိုင်းနွမ်း (ပေါ်ကျစ်)၊ ဒေါ်နန်းဆမ်ဆိုင်၊ မိုင်းဖုန်းပန်းဒကာ ဦးနန်ရွှေ၊ ဒေါ်နန်းဆွဲ့တို့၏ သာသနနုဂ္ဂဟဖြင့် သာသနာတော်နှစ် ၂၅၂၉ ခု၊ ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၃၄၇ ခုနှစ်၊ နယုန်လဆန်း ၁၁ ရက်၊ ခရစ်သက္ကရာဇ် ၁၉၈၅ ခုနှစ် မေလ ၂၉ ရက် (ဗုဒ္ဓဟူးနေ့ နံနက် ၀၉:၃၉) အချိန်တွင်  ရဟန်း ဘဝသို့ ရောက်တော်မူသည်။
ကျော်ကြားမှုများ
တစ်ပါးတည်း ဧကစာရီကျင့်သုံးခြင်း၊ ဝါတွင်းကာလများတွင် လိုဏ်ဂူများတွင်သာ သီတင်းသုံးခြင်း၊ အလှူအတန်းရက်ရောခြင်း စသည့် အချင်းအရာများကြောင့် ထိုင်းဘုရင်မင်းမြတ်၏ အထူးလေးစားခြင်းကို ခံရသည်။ နဝတ၊ နယက ခေတ် တပ်မတော်စစ်အစိုးရ ခေါင်းဆောင်ဟောင်းများသာမက တပ်မတော် စစ်ခေါင်းဆောင်အဆက်ဆက်နှင့် ဗိုလ်ချုပ်ကြီးများက ဆရာတော်ကို ကိုးကွယ်ကြသည်။  သို့သော်လည်း တစ်ဖက်တွင်မူ ယခင် တပ်မတော်စစ်အစိုးရလက်ထက် ၂၀၀၄ ခုနှစ်ဝန်းကျင်ပိုင်းက ဆရာတော်ကို ဖမ်းဆီးရန် ကြိုးပမ်းခဲ့၍ ထိုင်းနိုင်ငံဘက်တွင်သာ ဆယ်စုနှစ်တစ်ခုကြာ သီတင်းသုံးခဲ့ရသည်။ ထိုစဉ်အခါက ပြည်ထောင်စုမှ ခွဲထွက်ရန် ကြိုးစားသည့် ရှမ်းတိုင်းရင်းသား ခေါင်းဆောင်များကို ကူညီနေသည်ဟု တပ်မတော်စစ်အစိုးရဘက်က စွပ်စွဲခဲ့သည်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာ ၁၅ ရက်တွင် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ပြန်ကြွခွင့်ရရှိခဲ့သည်။
ထိုကာလများက တာချီလိတ်ရှိ ဆရာတော်၏ ကျောင်း ချိတ်ပိတ်ခံရသည်။ ဆရာတော်ကို ရှမ်းတိုင်းရင်းသား လက်နက်ကိုင်အဖွဲ့များကပါ ကြည်ညိုကြသည်။ ယင်းအပြင် နိုင်ငံတော်သမ္မတဟောင်း ဦးသိန်းစိန်၊ နိုင်ငံတော်အတိုင်ပင်ခံပုဂ္ဂိုလ်ဟောင်း ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်တို့က ဆရာတော်ကို နေပြည်တော်သို့ ပင့်ဖိတ်ကာ ပူဇော်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၈ ခုနှစ်အတွင်းက ထိုင်းနိုင်ငံ မြောက်ပိုင်းရှိ ရေလွှမ်းမိုးနေသော လိုဏ်ဂူတခုအတွင်းတွင် ပျောက်ဆုံးသွားခဲ့သည့် ကလေး ဘောလုံးအသင်းနှင့် ၎င်းတို့၏ နည်းပြတို့ အသက်ရှင်လျှက် ပြန်လည်တွေ့ရှိမှုတွင် ဆရာတော်၏မေတ္တာအစွမ်းပါဝင်သည်ဟု ထိုင်းပြည်သူများက လက်ခံထားကြသည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်းများ
နားမကြိုင်းရွာ၊ အင်းတော်မြို့နယ်
နားမကြိုင်းရွာ (Narmakyaing)သည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ ကသာခရိုင်၊ အင်းတော်မြို့နယ်၊ နဘားကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၄၃၉၀ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:အင်းတော်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ခိုင်းချိုရွာ၊ သီပေါမြို့နယ်
ခိုင်းချိုရွာ (Hkainghkio)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (မြောက်)၊ ကျောက်မဲခရိုင်၊ သီပေါမြို့နယ်၊ ဆင်ကျော့ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၁၀၀၀၃ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ဆင်ကျော့ကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၁၂၈၅ ဦး၊ မ ၁၂၈၄ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၂၅၆၉ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:သီပေါမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
အရှင်အရိယာလင်္ကာရ
အရှင်အရိယာလင်္ကာရ (၁၀၇၀ ခန့်) သည် စနေမင်းလက်ထက်တွင် ထင်ရှားသည့် ကျမ်းပြုရဟန်းတစ်ပါးဖြစ်သည်။ ဆရာတော်သည် ပုခန်းကြီးမြို့စီရင်စု၊ နေရင်းရွာဇာတိ ဖြစ်သည်။ မဏိရတနာကျောင်းတိုက်တွင် သီတင်းသုံးတော်မူခဲ့သည်။ နေရင်းရွာကို အစွဲပြု၍ “နေရင်းဆရာတော်” ဟု ထင်ရှားခဲ့သည်။
ဆရာတော်သည် ကျမ်းများပြုစုရာတွင် ပုရပိုက်တွင် တစ်ဆင့်မတင်ဘဲ ပေတွင် ကညစ်နှင့်ရေးကာ တိုက်ရိုက်ကျမ်းပြုတော်မူခဲ့သည်။ အရုံဂိုဏ်းတစ်ကျိပ်နှစ်ပါးအပါအဝင် ငရံ့အိုရှင်ကလျာဏဓဇ၏ တပည့် ဖြစ်သည်။ ဆရာတော်သည် အနက်မြန်မာပြန် သန်၍ ကျမ်းဂန်အလွန်တတ်တော်မူသည်။
ပြုစုခဲ့သည့် ကျမ်းများ
၁။ သုတ်မဟာပါဝါဠိတော်နိသျ၊
၃။ သုတ်ပါထေယျပါဠိတော်နိသျ၊
၄။ သုတ်သီလက္ခန်အဋ္ဌကထာနိသျ၊
၅။ သုတ်မဟာဝါအဋ္ဌကထာနိသျ၊
၆။ သုတ်ပါထေယျအဋ္ဌကထာနိသျ၊
၇။ အဋ္ဌသာလိနီအဋ္ဌကထာနိသျ၊
၈။ သမ္မောဟဝိနောဒနီအဋ္ဌကထာနိသျ၊
၉။ ခုဒ္ဒသိက္ခာအဋ္ဌကထာနိသျ၊
၁၀။ မူလသိက္ခာအဋ္ဌကထာ၊
၁၂။ သုတ္တနိဒ္ဒေသနိသျ၊
၁၃။ သဒ္ဒသာရတ္ထဇာလိနီစာကိုယ်နိသျ၊
၁၄။ သင်္ခေပဝဏ္ဏနာနိသျ၊
၁၅။ ကစ္စာယန ဝဏ္ဏနာနိသျ၊
၁၈။ ဇိနာလင်္ကာရ စာကိုယ်နိသျ၊
၁၉။ ဇိနာလင်္ကာရဋီကာနိသျ။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာရဟန်းများ ကဏ္ဍ:မြန်မာ အမျိုးသား စာရေးဆရာများ ကဏ္ဍ:မြန်မာ စာရေးဆရာများ
ပြည်မိုး (ဘောလုံးသမား)
ပြည်မိုး(၁၅ အောက်တိုဘာ ၁၉၉၂ ခုနှစ်ဖွား)သည် မြန်မာနိုင်ငံသား ဘောလုံးသမားတစ်ယောက်ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် မြန်မာ အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း၌ ပထမဆုံးအကြိမ် ဝင်ရောက်ကစားခဲ့သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ရခိုင်ယူနိုက်တက် ဘောလုံးအသင်း၌ စာချုပ်သက်တမ်းကုန်ဆုံး၍ ဇေယျာရွှေမြေ ဘောလုံးအသင်းသို့ ပြောင်းရွေ့သွားခဲ့သည်။ သို့သော် ထိုနှစ်ရာသီ ဒုတိယအကျော့ပွဲစဉ်တွင် ရခိုင်ယူနိုက်တက်သို့ ပြန်လည်ပြောင်းရွေ့ခဲ့သည်။
မှန်သင်းပင်
မှန်သင်းပင် (Cinnamomum iners) သည် မြန်မာနိုင်ငံ၊ ထိုင်းနိုင်ငံ၊ လာအိုနိုင်ငံ၊ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံ၊ မလေးရှားနိုင်ငံ၊ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၊ စင်ကာပူနိုင်ငံ၊ ဘရူနိုင်းနိုင်ငံ၊ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံနှင့် တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်းများတွင် ပေါက်ရောက်သည်ကိုတွေ့ရသည်။ မှန်သင်းပင်သည် အမြဲစိမ်းပင်ဖြစ်ပြီး ၂၀ မီတာအထိ ကြီးထွားနိုင်သည်။
ဝမ်းဘဲအင်းရွာ၊ သထုံမြို့နယ်
ဝမ်းဘဲအင်းရွာ(Wanbeinn)သည် မွန်ပြည်နယ်၊ သထုံခရိုင်၊ သထုံမြို့နယ်၊ ပိန္နဲတောကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၉၅၄၉၂ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ပိန္နဲတောကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၂၅၆၇ ဦး၊ မ ၂၇၀၇ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၅၂၇၄ ဦး နေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:သထုံမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ပုဏ္ဏားစုရွာ၊ အမရပူရမြို့နယ်
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:အမရပူရမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
၂၀၁၉-၂၀ ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ် ဖြစ်ပွားမှု
၂၀၁၉-၂၀ ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ် ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ကပ်ရောဂါ (2019–20 coronavirus pandemic) သည် လတ်တလော ပြင်းထန် အသက်ရှုလမ်းကြောင်းရောဂါလက္ခဏာ ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ် ၂ (SARS-CoV-2) ကြောင့် ဖြစ်ပွားသော ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ် ရောဂါ ၂၀၁၉၏ လတ်တလောတွင် ဖြစ်ပွားနေဆဲ ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ကပ်ရောဂါဖြစ်သည်။ တရုတ်နိုင်ငံ ဟူပေ့ခရိုင် ဝူဟန်မြို့၌ ၂၀၁၉ ဒီဇင်ဘာလတွင် စတင်ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ၂၀၂၀ ခုနှစ် မတ်လ ၁၁ ရက်နေ့တွင် ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့က ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာ ကပ်ရောဂါအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။  ၂၀၂၀ စက်တင်ဘာ ၆ ရက်နေ့အထိ နိုင်ငံနှင့် နယ်မြေဒေသပေါင်း ၁၈၈ တွင် ဖြစ်ပွားသူပေါင်း ၂၆ သန်း ကျော်ရှိပြီး ၈၈၀,၀၀၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့ကာ သက်သာပျောက်ကင်းသူ ၁၈ သန်းကျော် ရှိခဲ့သည်။ အဓိက ဖြစ်ပွားလျက်ရှိသော နေရာဒေသများတွင် တရုတ်ပြည်မကြီး၊ ဥရောပ၊ အီရန်၊ တောင်ကိုရီးယားနှင့် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုတို့ ပါဝင်သည်။ ဥရောပတိုက်သည် ရောဂါဖြစ်ပွားရာ ဗဟိုချက် ဖြစ်လာကြောင်း ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့က မတ်လ ၁၃ ရက်နေ့တွင် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ် ရောဂါ (COVID-19) ရောဂါပိုး ကူးစက်ခံထားရသူ နှစ်ဦးအား ၂၀၂၀-မတ်လ-၂၃ တွင် စတင်တွေ့ရှိခဲ့သည်။
၎င်းဗိုင်းရပ်စ်ပိုးသည် လူအချင်းချင်းလည်း ကူးစက်တတ်သော အထောက်အထားများလည်း ရှိပြီးဖြစ်ရာ ကူးစက်သည့်အရေအတွက် မှာ အာရှ-ပစိဖိတ်၊ မြောက်အမေရိက၊ ဥရောပမှ တိုင်းပြည်တချို့၏ ဖြစ်ပွားကြောင်းသတင်းထုတ်ပြန်မှုများနှင့်အတူ ၂၀၂၀ ဇန်နဝါရီအလယ်ပိုင်းတွင် မြင့်တက်လာပုံပေါ်ခဲ့သည်။ ရောဂါပျိုးချိန်သည် ၂ ရက်မှ ၁၄ ရက်အတွင်းဖြစ်သည်။ ရောဂါလက္ခဏာမစတင်ချိန်ကပင် ကူးစက်တတ်ကြောင်းလည်း အထောက်အထားရှိ၏။ ကူးစက်ခံရသည့်ဤရောဂါသည် ဖျားခြင်း၊ ချောင်းဆိုးခြင်း၊ အသက်ရှုခက်ခဲခြင်း၊ ကြွက်သားများနာကျင်ခြင်းနှင့် မောပန်းနွမ်းနယ်ခြင်းတို့ကိုဖြစ်ပေါ်စေနိုင်၍ နောက်ဆက်တွဲဆိုးကျိုးများတွင် အဆုတ်ရောင်ခြင်း(pneumonia), ပြင်းထန်အသက်ရှူလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာခက်ခဲခြင်းရောဂါလက္ခဏာအစု(acute respiratory distress syndrome)နှင့်အသက်သေဆုံးနိုင်ခြင်းလည်း ဖြစ်နိုင်သည်။
ရင်ဆိုင်တုံ့ပြန်သောအားဖြင့် အဝေးပြေးဘက်စ်ကားများ၊ လေကြောင်း၊ ရထားဖြင့်ပြင်ပသို့ခရီးသွားခြင်း၊ မြို့တွင်းပို့ဆောင်ရေးများ ရပ်နားထားမှုအပါအဝင် ဟူပေ့ခရိုင်နှင့်အနီးရှိ ပေါင်းစပ်လူဦးရေ ၅၇ သန်းကျော်သော ဝူဟန်မြို့နှင့် တစ်ခြား (၁၅)မြို့များကို တစ်စိတ်တစ်ပိုင်း (သို့) အပြည့်အဝ သွားလာခြင်းများ ပိတ်ပင်ထားသည်။  ရိုးရာဘုရားကျောင်းပွဲတော်များ၊ ဘေဂျင်းမြို့ တားမြစ်ထားသော မြို့တော်(Forbidden City)အပါအဝင် နှစ်သစ်ကူးပွဲတော်များ၊ ခရီးသွားဆွဲဆောင်ရာနေရာများကို ရောဂါပြန့်ပွားမှုကိုစိုးရိမ်၍ ပိတ်ထားခဲ့ကြသည်။ ဟောင်ကောင်ကလည်း ဤကူးစက်ရောဂါပြန့်ပွားမှုကို အမြင့်ဆုံးအဆင့်ဖြင့်တုန်ပြန်လုပ်ဆောင်၍ အရေးပေါ်အခြေနေကြေညာပြီး ကျောင်းများကို ဖေဖော်ဝါရီလအလယ်ထိ ပိတ်ခြင်း၊ နှစ်ကူးပွဲတော်ကို ဖျက်သိမ်းခြင်းများပြုလုပ်ခဲ့သည်။
နောက်ခံအကြောင်းအရာ
ဝူဟန်မြို့သည် ဟူပေ့ခရိုင်၏ မြို့တော်ဖြစ်ပြီး တရုတ်နိုင်ငံတွင် သတ္တမမြောက်လူဦးရေအထူထပ်ဆုံးမြို့လည်းဖြစ်၍ လူဦးရေ (၁၁)သန်းကျော်နေထိုင်လျက်ရှိသည်။ ခေတ်အဆက်ဆက် နိုင်ငံ၏ အဓိကပို့ဆောင်ဆက်သွယ်ရေးဆုံချက်ဖြစ်ကာ ကိုးခရိုင်၏ အချက်ချာလမ်းကြောင်းကြီး ("Nine Provinces' Thoroughfare")ဟု လူသိများသည်။, ပြီးလျှင် တရုတ်ပြည်၌ အရေးကြီးဆုံးရထားလမ်းဆုံချက်(၄)ခုထဲမှ တစ်ခုအပါအဝင်လည်းဖြစ်သည်။ ရထားလမ်းများသည် အနီးစပ်ဆုံး ဘေဂျင်းမြို့တောင်ဘက်သို့ 700 miles၊ ရှန်ဟိုင်းမြို့အနောက်သို့500 milesနှင့် ဟောင်ကောင်မြောက်ဘက်သို့ 600 miles စသဖြင့်အသီးသီးရှိကြသည်။ ဝူဟန် တီယန်ဟီနိုင်ငံတကာလေဆိပ်(Wuhan Tianhe International Airport)မှ ဥရောပတိုက်၊မြောက်အမေရိကတိုက်ရှိ အဓိကနိုင်ငံတကာလေဆိပ်များသို့ တိုက်ရိုက်ပျံသန်းမှုများရှိလေသည်။
၂၀၁၉ ဒီဇင်ဘာအတွင်း ဝူဟန်တွင် အကြောင်းရင်းမသိရသော အဆုတ်ရောင်ရောဂါ၏ လက္ခဏာများကို ပြသသည့်ရောဂါဖြစ်ပွားမှု အများအပြားသည် ဟွမ်းနန်ပင်လယ်စာ လက်ကားဈေးကြီးနှင့်တိုက်ရိုက်ပတ်သက်မှုရှိခဲ့သည်။ ထိုဈေးကြီး၌ ဆိုင်ခန်းပေါင်းများစွာရှိပြီး ငါး၊ ကြက်၊ ရစ်ငှက်၊ လင်းနို့၊ မားမာ့တ်(marmots)၊ အဆိပ်ရှိမြွေ၊ အပြောက်ပါသမင် နှင့် တစ်ခြားတောရိုင်းတိရစ္ဆာန်ကောင်သားများကို ရောင်းချကြသည်။ ချက်ချင်းဆိုသလို အထင်အမြင်တစ်ခုမှာ (အဆိုကြမ်း) ဤကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ်ဆန်း(novel coronavirus)မှာ တိရစ္ဆာန်ကြောင့်(zoonosis)ဟု ကောက်ချက်ချကြသည်။
ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ်များသည် တိရစ္ဆာန်များကြား ကူးလူးလည်ပတ်နိုင်သည်။ သို့သော် ဤပိုးသည် ပြင်းထန်အသက်ရှုလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာရောဂါလက္ခဏာစု (severe acute respiratory syndrome - SARS) ဆားစ်ရောဂါ၊ အရှေ့အလယ်ပိုင်း အသက်ရှုလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာရောဂါလက္ခဏာစု(Middle East respiratory syndrome - MERS) မားစ်ရောဂါ၊ အခြားကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ်လေးမျိုးကြောင့်ဖြစ်သော ပုံမှန်အအေးမိခြင်း(common cold)နှင့်ဆင်တူသည့် မပြင်းထန်သော အသက်ရှုလမ်းကြောင်းရောဂါ ဖြစ်ပွားမှုများကဲ့သို့ ရောဂါပိုးမှာ ဆင့်ကဲတိုးတက်ပြောင်းလဲလာပြီး လူများကိုကူးစက်နိုင်သည်ဟု သိရှိထားကြသည်။ လူကိုကူးစက်နိုင်သော ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ်အားလုံးသည် လူအချင်းချင်းကြား ပျံ့နှံ့နိုင်သည်ဟု သက်သေများလည်းရှိသည်။
ရောဂါကူးစက်ပျံ့နှံ့မှုနှင့် ကာကွယ်ထိန်းချုပ်ခြင်းဆိုင်ရာ
2019-nCoV ရောဂါဖြစ်ပွားမှု ပထမဆုံးအတည်ပြုခဲ့သည့် (၄၁)ခုအနက် အစောဆုံးတွေ့ရသော ရောဂါလက္ခဏာများကို ၂၀၁၉ ဒီဇင်ဘာ ၁ ရက်တွင် သတင်းထုတ်ပြန်ရာ လူတစ်ဦးသည် အဆိုပါဈေးကြီးနှင့်လည်း မထိတွေ့၊ ကျန်ရှိသော ကူးစက်ခံလူလေးဆယ်နှင့်ပါ ထိတွေခြင်းမရှိပါဟုဆိုသည်။ ရောဂါဖြစ်ပွားမှုများ မြင့်တက်လာသည်နှင့်အမျှ ဈေး၏အရေးပါမှုသည်လည်း ကျဆင်းလာခဲ့သည်။
တရုတ်သိပ္ပံပညာရှင်များက လျင်မြန်စွာပင် ထိုကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ်မျိုးကို သီးခြားခွဲထုတ်နိုင်ခဲ့၍ ထိုပိုး၏ မျိုးရိုးဗီဇအစီစဉ်ကို (Nucleic acid sequence or genetic sequence) ကမ္ဘာတစ်ဝန်းက ဓာတ်ခွဲခန်းများအား ပိုး၏ကူးစက်မှုကို ထောက်လှမ်းနိုင်သော Polymerase chain reaction စမ်းသပ်မှုများ လွတ်လပ်စွာပြုလုပ်နိုင်စေရန် အသိပေးခဲ့ကြသည်။ WHOအဖွဲ့ကြီးက တရုတ်ပြည်ကို ထိုကဲ့သို့ လျင်မြန်စွာဆောင်ရွက်နိုင်မှုအတွက် ချီးကျူးခဲ့သည်။  2019-nCoV၏ genome sequenceသည် ဆားစ်ရောဂါပိုး(SARS-CoV)နှင့် ၇၅-၈၀% ထိ တူညီနေပြီး လင်းနို့ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ်တချို့ (bat coronaviruses)နှင့် ၈၅% ထိတူနေသည်။ အတည်ပြုခဲ့သည့် ပထမဆုံးရောဂါဖြစ်မှု (၄၁)ခုတွင် သုံးပုံနှစ်ပုံမှာ တိရစ္ဆာန်အရှင်များရောင်းသော ဟွမ်းနန်ပင်လယ်စာလက်ကားဈေးကြီးနှင့် ပတ်သက်မှုကြသည်။   ယခင်ဖြစ်ဖူးခဲ့သည့် ဆားစ်ရောဂါကဲ့သို့ တူညီသောသေစေနိုင်မှုမျိုးရှိသည်/မရှိဆိုခြင်းနှင့်ကား ရှင်းလင်းစွာမသိသေးပါ။
ဇန်နဝါရီလ ၁၇ တွင် ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း လန်ဒန်တော်ဝင်ကောလိပ်(Imperial College London)အဖွဲ့တစ်ခုသည် ဇန်နဝါရီ ၁၂ လောက်က ရောဂါလက္ခဏာများစတင်ခြင်းနှင့်အတူ ဖြစ်ပွားမှုပေါင်း ၁,၇၂၃ (95% confidence interval, 427–4,471)ရှိခဲ့ပြီးပြီဟူ၍ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ထိုထုတ်ပြန်ချက်မှာ ထိုင်း၊ ဂျပန်သို့ စဦးပျံ့နှံမှုပုံစံအပေါ်အခြေခံတွက်ချက်သည်။ တွက်ချက်ရာတွင် ဘေးပရောဂမပါ ကိုယ်တိုင်လူအချင်းချင်းကူးစက်နိုင်ခြင်းကို မဖယ်ထုတ်သင့်ဟု ကောက်ချက်ချထားသည်။ ထိုကောက်ချက်ကို ဖြစ်ပွားသည့်အတိုင်း ထိုအချိန်မှစ၍ အတည်ပြုထားခဲ့ကြသည်။ နောက်ထပ် ရောဂါဖြစ်ပွားမှုများပိုသိလာသောအခါ ဝူဟန်မြို့တော်၌ 2019-nCoVပိုးကြောင့်ဖြစ်ပွားမှု ၄၀၀၀မှာ ၂၀၂၀ ဇန်နဝါရီ ၁၈ အချိန်လောက်မှ ရောဂါလက္ခဏာစတင်ပေါ်ခဲ့သည်ဟု နောက်ပိုင်းပြန်လည်တွက်ချက်ခဲ့သည်။  ဟောင်ကောင်တက္ကသိုလ်အုပ်စုတစ်စုမှလည်း တရုတ်ပြည်အတွင်း ပို့ဆောင်ရေးအသေးစိတ်နောက်တိုးအချက်များနှင့်အတူ အစောပိုင်းလေ့လာသုံးသပ်မှုအတိုင်း အလားတူကောက်ချက်မျိုးချခဲ့ကြသည်။ ဇန်နဝါရီ ၂၀တွင် ရှန်းကျန်း(Shenzhen)မှ တစ်ဦး၊ ဘေဂျင်းမှ နှစ်ဦးအပါအဝင် လူနာသစ် ၁၄၀နီးပါး၌ ဖြစ်ပွားခြင်း တဟုန်ထိုးတိုးလာသည်ဟု တရုတ်ပြည်က သတင်းထုတ်ပြန်သည်။ ဇန်နဝါရီ ၂၅၊ ဓာတ်ခွဲခန်းအတည်ပြုဖြစ်ပွားမှု စုစုပေါင်း ၂၀၆၂ ရှိ၍ ပြည်မတွင် ၂၀၁၆၊ ထိုင်းတွင် ၇၊ ဟောင်ကောင်တွင် ၆၊ မကာအိုတွင် ၅၊ ဩစတေးလျတွင် ၅၊ မလေးရှားတွင် ၄၊ စင်္ကာပူတွင် ၄၊ ပြင်သစ်တွင် ၃၊ ဂျပန်တွင် ၃၊ တောင်ကိုရီးယားတွင် ၃၊ ထိုင်ဝမ်တွင် ၃၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် ၃၊ ဗီယက်နမ်တွင် ၂၊ နီပေါတွင် ၁၊ ဆွီဒင်တွင် ၁ စသဖြင့်အသီးသီးဖြစ်သည်။
အကျိုးသက်ရောက်သော နယ်မြေများ
တရုတ်နှစ်ကူး လူအများလှည့်လာသွားလာမှု၏ စနက်ဖြင့် ဇန်နဝါရီ အစောပိုင်း၊လလယ်ပိုင်းတွင် ဤဗိုင်းရပ်စ်မှာ တရုတ်ပြည် တစ်ခြားခရိုင်များသို့ ပျံ့နှံ့သွားကြသည်။ နိုင်ငံတကာခရီးသွားများ၏ သယ်ဆောင်မှုများဖြင့် ဖြစ်ပွားမှုများကို တစ်ခြားနိုင်ငံများ၌လည်း စုံစမ်းသိရှိနိုင်ခဲ့သည်။ ထိုင်း (၁၃ ဇန်နဝါရီ)၊ ဂျပန် (၁၅ ဇန်နဝါရီ)၊ တောင်ကိုရီးယား (၂၀ ဇန်နဝါရီ)၊ ထိုင်ဝမ်နှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု (၂၁ ဇန်နဝါရီ)၊ ဟောင်ကောင်နှင့် မကာအို (၂၂ ဇန်နဝါရီ)၊ စင်ကာပူ (၂၃ ဇန်နဝါရီ)၊ ပြင်သစ်၊ နီပေါနှင့် ဗီယက်နမ် (၂၄ ဇန်နဝါရီ)၊ ဩစတြေးလျနှင့် မလေးရှား (၂၅ ဇန်နဝါရီ)၊ ကနေဒါ (၂၆ ဇန်နဝါရီ)၊ ကမ္ဘောဒီးယား (၂၇ ဇန်နဝါရီ)၊ ဂျာမနီ (၂၈ ဇန်နဝါရီ)၊ ဖင်လန်၊ သီရိလင်္ကာနှင့် အာရပ်စော်ဘွားများပြည်ထောင်စု (၂၉ ဇန်နဝါရီ)၊ အိန္ဒိယ၊ အီတလီနှင့် ဖိလစ်ပိုင် (၃၀ ဇန်နဝါရီ)၊ ယူနိုက်တက်ကင်းဒမ်း၊ ရုရှား၊ ဆွီဒင်နှင့် စပိန် (၃၁ ဇန်နဝါရီ) တို့၌ ဤဗိုင်းရပ်စ်ကို ထောက်လှမ်းသိရှိခဲ့ကြသည်။ ဖေဖော်ဝါရီ ၁ရက်နေ့၌ ကမ္ဘာတစ်လွှား 12,000ထက်ပိုများသော ရောဂါဖြစ်ပွားမှုများကို တရားဝင်စုံစမ်းသိရှိနိုင်ခဲ့ကာ ၉၈%မှာ တရုတ်ပြည်တွင်ဖြစ်သည်။ ဗိုင်းရပ်စ်ကြောင့် လူပေါင်း၁,၃၅၅ ယောက်သေဆုံးပြီးဖြစ်သည်။ တရုတ်ပြည်ပြင်ပ ပထမဆုံးသေဆုံးမှုမှာ ဖေဖော်ဝါရီ ၁ ရက်နေ့တွင် ဖြစ်ပြီး ဖိလစ်ပိုင်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ခန့်မှန်းတွက်ချက်မှုပုံဇယားက တစ်ကယ့်ရောဂါကိန်းဂဏန်းမှာ စစ်တမ်းထုတ်ထားနိုင်သော ကူးစက်မှုအရေအတွက်ထက် အဆအနည်းငယ် ပိုသည်ဟု ညွှန်းဆိုသည်။ ဒေသတွင်း လူမှလူသို့ ကူးစက်ခြင်းကို ဗီယက်နမ်၊ ဂျပန်၊ ဂျာမနီနှင့် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု (ရှီကာဂိုပြည်နယ်)တို့တွင် အတည်ပြုခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ယခုထိ တရုတ်ပြည်ပြင်ပ၌ ရောဂါပြန့်စေသည့်နေရာဌာနများ(active centers of propagation)ဟူ၍ အတည်မပြုရသေးပေ။ ဇန်နဝါရီ ၂၃တစ်ဝိုက်မှစ၍ တရုတ်ပြည်တွင်း/ပ၌ WHOအဖွဲ့ နှင့် ဒေသဆိုင်ရာအစိုးရအဖွဲ့များက ဦးဆောင်၍ အရေးကြီးသောကြိုးပမ်းမှုတစ်ခုလုပ်ဆောင်ကြပြီး ပြည်သူများကိုတပ်လှန့်ရန်နှင့် ဗိုင်းရပ်စ်နောက်ထပ်ပြန့်ပွားခြင်းကို တားဆီးရန်အစီအမံများလုပ်ဆောင်ကြရန် ဖြစ်သည်။ ဇန်နဝါရီ ၃၀တွင် တရုတ်ပြည်တွင်း၌ ဖြစ်ပွားမှု၇,၇၁၁ နှင့် ဇန်နဝါရီ ၂၉ တိုင်းပြည် ၁၈ခု၌ ၈၃ခု ရှိသည်ဟု သက်သေများဖြင့် ညွှန်းဆိုခဲ့ကြပြီး ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့မှ ကိုရိုနာဗိုင်းရစ်ဆန်း(2019-nCoV)ကို နိုင်ငံတကာစိုးရိမ်မှု၏ ပြည်သူ့ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာ အရေးပေါ်အခြေအနေ(Public Health Emergency of International Concern)ကြေညာခဲ့သည်။
လောကချမ်းသာဘုရား (ပုဂံ)
လောကချမ်းသာဘုရားသည် ပုဂံဒေသ၊ ဝက်ကြီးအင်းရွာ တောင်ဘက်၊ ဧရာဝတီမြစ်ကမ်းသို့ သွားသော လမ်းအနီးတွင် တည်ရှိသည်။ မြန်မာသက္ကရာဇ် ၆၀၀ တွင် သခင်အိုဝ်ပြည့်ဝ၏ ကောင်းမှုတော်ဟု ဆိုသည်။ လောကချမ်းသာ လိုသူတို့ အဓိဋ္ဌာန်ပြု ဆုတောင်းကြည်ညိုလျှင် အလိုပြည့်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။
၂၀၁၉-၂၀ ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ် ဖြစ်ပွားမှု
ခန့်မှန်းတွက်ချက်မှုများ
ရောဂါကူးစက်ခြင်းနှင့် သိရှိနိုင်ခြင်းကြား ၁၀ရက်နောက်ကျသည်ဟူယူဆမှု၊ ထုတ်ပြန်ထားသော ရောဂါဖြစ်ပွားမှုများအပေါ်အခြေခံ၍ Northeastern University နှင့် Imperial College Londonမှ သုသေသနပညာရှင်များက တစ်ကယ့်အရှိကူးစက်မှုအရေအတွက်သည် သတင်းထုတ်ပြန်သောအချိန်၌ အတည်ပြုသည့်အရေအတွက်ထက် ၁၀ဆပိုမိုများပြားနိုင်လောက်သည်ဟု တွက်ချက်ခန့်မှန်းကြသည်။ Imperial Collegeက ဇန်နဝါရီ ၂၁လောက်၌ အတည်ပြုဦးရေ ၄၄၀အပေါ် ၄,၀၀၀ဟု ခန့်မှန်းပြီး Northeastern Universityက ဇန်နဝါရီ ၂၆လောက်တွင်၂၁,၃၀၀ကူးစက်မှု၊ ဇန်နဝါရီ ၂၇လောက်တွင် ၂၆,၂၀၀ထိမြင့်တက်သော တွက်ချက်မှု(with a confidence of 95% within the interval 19,200–34,800)စသဖြင့် အသီးသီးခန့်မှန်းတွက်ချက်ခဲ့ကြသည်။  ၂၀၂၀ ဇန်နဝါရီ ၃၀၊ Lancet၏ ထုတ်ဝေမှု ဆောင်းပါးတစ်ခုတွင် ၂၀၂၀ ဇန်နဝါရီ ၂၅နေ့စွဲ၌ တစ်ဦးတစ်ယောက်ချင်းကူးစက်မှုပေါင်း ၇၅,၈၁၅ခုရှိသည်ဟု ခန့်မှန်းတွက်ချက်ထားသည်။
ဖုခိဘူတာ
ဖုခိဘူတာ  (富貴駅 ဖုခိ - အဲခိ ) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ အအိချိခရိုင်၊ ချိတတိုင်း၊ တခဲတိုယောမြို့တွင် တည်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။
၂၀၁၉-၂၀ ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ် ဖြစ်ပွားမှု
ခန့်မှန်းတွက်ချက်မှုများ
ပြင်းထန်အဆုတ်ရောင်ရောဂါ(''severe pneumonia")အဖြစ် သံသရှိဖွယ်ဖြစ်ပွားမှုများကို မှားယွင်းစစ်တမ်းထုတ်မည့်အစား ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ်ရောဂါဖြစ်ပွားမှုများကို မှန်မှန်ကန်ကန်ထောက်လှမ်းနိုင်ရန် ဆေးရုံများအတွက် ဤရောဂါဖြစ်ပွားမှုဒေသများ၌ လုံလောက်သော ကျန်းမာရေးဝန်ထမ်းများ၊စက်ကိရိယာများ ရရှိနိုင်မှုနှင့်ပတ်သက်၍ စိုးရိမ်ပူပန်မှုများလည်းရှိကြသည်။ ရောဂါလက္ခဏာကြုံတွေ့ရသော အမြောက်အမြားကို ကွဲပြားသောရောဂါလက္ခဏာများရှိသော လူနာများနှင့်အနီးကပ်ထိတွေ့မှုကိုရှောင်ရှားနိုင်ရန် ဆေးရုံများသို့သွားမည့်အစား အိမ်၌ပင် (ကူးစက်မှုကိုမပြန့်ပွားစေရန်)ရောဂါခြေချုပ်သဘောမျိုးဖြင့်နေထိုင်ရန် ပြောဆိုခဲ့သည်။ ဇန်နဝါရီနှောင်းပိုင်းတွင် ဝူဟန်မှ ဂျပန်သို့ နိုင်ငံသားပြန်လည်ခေါ်ဆိုသည့် လေကြောင်းခရီးစဉ်နှစ်ခုတွင် အနီးစပ်ဆုံးအနေဖြင့် ပြန်လည်ခေါ်ခဲ့သော လူ (၄၀၀)၌ ၅ယောက်မှာ ဤဗိုင်းရပ်စ်ပိုးရှိသည်ဟု စစ်တမ်းထုတ်နိုင်ခဲ့ပြီး၊ တစ်ဦးမှာ ရောဂါလက္ခဏာပြ၍ ကျန်လေးဦးမှာ ရောဂါလက္ခဏာမပြသခဲ့ပါ။
သင်္ကေတနှင့် ရောဂါလက္ခဏာများ
ရောဂါလက္ခဏာများတွင် ဖျားနာခြင်း၊ ချောင်းဆိုးခြင်း၊ အသက်ရှုခက်ခဲခြင်းများပါဝင်နိုင်ပြီး လက္ခဏာမှာ ခပ်ပျော့ပျော့မှသည် အလွန်ပြင်းထန်ခြင်းသို့ ပြောင်းလဲနိုင်သည်။ ပြင်းထန်သောကူးစက်မှုများသည် အဆုတ်ရောင်ရောဂါ၊ ကျောက်ကပ်ပျက်ဆီးခြင်းနှင့် သေဆုံးခြင်းများကို ဖြစ်စေနိုင်သည်။  အပေါ်ပိုင်းအသက်ရှုလမ်းကြောင်းရောဂါလက္ခဏာများဖြစ်သည့် နှာချေခြင်း၊ နှာရည်ယိုခြင်း၊ လည်ချောင်းနာခြင်းတို့မှာ အဖြစ်နည်းပါးသည်။
ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့ကြီးက ရောဂါစတင်ထိတွေ့မှုမှ ရောဂါလက္ခဏာစပြသသည့် ရောဂါပျိုးချိန်(incubation period)ကို(၂) ရက်မှ (၁၀)ရက်ခန့်ဟု ခန့်မှန်းတွက်ချက်ထားကာ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုရောဂါထိန်းချုပ်ရေးနှင့် တားဆီးရေးဌာန(Centers for Disease Control and Prevention -CDC)က ၂ရက်မှ ၁၄ရက်ဟုခန့်မှန်းတွက်ချက်ကြသည်။ ပထမဆုံးအတည်ပြုဖြစ်ပွားမှု(၄၁)ခုအား ဝူဟန်ဆေးရုံများသို့တင်ခဲ့ရာ (၁၃ဦး - ၃၂%)မှာ တစ်ခြားသောနာတာရှည်ရောဂါများ : ဆီးချို၊သွေးတိုး ကိုခံစားနေခဲ့ရသည်။ ခြုံငုံကြည့်လျှင် (၁၃ဦး - ၃၂%)မှာ အထူးစောင့်ကျပ်ဂရုစိုက်မှုလိုအပ်ပြီး (၆ဦး - ၁၅%)မှာ သေဆုံးခဲ့၏ ။ သေဆုံးသူအများမှာ ၎င်းတို့၏ကိုယ်ခံစွမ်းအားစနစ်ကို အနှောင့်အယှက်ပေးသော အသက်ရွယ်ကြီးမြင့်မှု(advanced age)၊ သွေးတိုး(hypertension)၊ နှလုံး(cardiovascular disease)စသဖြင့် အခြေနေများရှိခဲ့ကြသည်။
ပျံ့နှံ့ကူးစက်ခြင်း
ရောဂါကူးစက်ခံထားရသောသူမှ 3 ft မှ 6 ftအတွင်း ချောင်းဆိုး၊နှာခြေသောအခါ ထုတ်လွှတ်လိုက်သော လေထဲက (အရည်)စက်ကလေးများမှတဆင့် ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ်များသည် အဓိကအားဖြင့် ပျံ့နှံ့ကြသည်။. မစင်မှ ပါးစပ်သို့ကူးစက်ခြင်းနည်း(fecal-oral transmission)မျိုးလည်းဖြစ်ကောင်းဖြစ်နိုင်သည်။
မူလအစဖြစ်ပွားသူ (၄၁)ယောက်အနက် သုံးပုံနှစ်ပုံမှာ ဟွမ်းနန်ပင်လယ်စာလက်ကားဈေးကြီးနှင့် ထိတွေ့ခဲ့သည့် မှတ်တမ်းလည်းရှိသည်။
အလွန်လျင်မြန်ကူးစက်နိုင်သူတစ်ဦး(super-spreader)က ကျန်းမာရေးဝန်ထမ်း ၁၄ဦးကို ရောဂါကူးစက်စေခဲ့ကြောင်း သတင်းထုတ်ပြန်မှုများလည်းရှိခဲ့သည်။ ၂၀၂၀ ဇန်နဝါရီ ၂၅၊ တရုတ်နိုင်ငံ ရောဂါထိန်းချုပ်ရေးနှင့် တားဆီးရေးအကြီးအကဲ (Chinese Center for Disease Control and Prevention) ကောင်းဖူ(Gao Fu)၏ ရှင်ဟွာသတင်းဌာန (Xinhua News Agency)သို့ ကြေညာပေးမှုတွင် "ယခုပြောဆိုနေသည့်ပုဂ္ဂိုလ်သည် လူနာဆောင်မြောက်မြားစွာသို့ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ခြင်းကြောင့် အလွန်လျင်မြန်ကူးစက်နိုင်သူတစ်ဦး(super-spreader)အဖြစ်စဉ်းစားသင့်သည်" ဆိုခြင်းကို ငြင်းဆိုခဲ့သည်။ မည်သို့ပင်ဆိုစေကာမူ ထိုနေ့အစောပိုင်း (တရုတ်သတင်းဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းမှ အခြားတရားဝင်သတင်းဌာနဖြစ်သော)"China Newsweekက ပီကင်းတက္ကသိုလ်(Peking University)က ကျွမ်းကျင်ပညာရှင်တစ်ဦးကို ကိုးကား၍ ဤသို့ဆိုသည်။ "အထက်တွင်ရည်ညွှန်းခဲ့သည့်လူနာကို super-spreaderအဖြစ်စဉ်းစားသင့်ကြောင်း၊ ထိတွေ့ဆက်ဆံခဲ့ရသည့် ဝန်ထမ်းများကို ကောင်းစွာကာကွယ်မှုမပေးနိုင်သော ဆေးရုံများကို ဝေဖန်ခဲ့သည်။ China Newsweek'' က အဖျားရောဂါဆောင်ကသူများမှလွဲပြီး ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာအထောက်အပံ့ပေးသူများတွင် အကာအကွယ်အတွက် မျက်နှာကာတစ်မျိုးတည်းရှိခြင်းကိုပြောဆိုလျှက် အစိုးရ၏ စိစစ်ဖြတ်တောက်ခြင်းများကိုဝေဖန်ပြစ်တင်ခဲ့သည်။
အခြေခံရောဂါပျံ့နှံ့ကူးစက်မှုအရေအတွက်
လူများကြား ဤဗိုင်းရပ်စ်ပျံ့နှံ့မှုသည် "တချို့ကူးစက်ခံသူများမှ တစ်ခြားသူများသို့ရောဂါကူးစက်ခြင်းများ မရှိသော်လည်း တချို့သောကူးစက်ခံသူများသည် လူတချို့သို့ ရောဂါကူးပြောင်းပို့ဆောင်နိုင်ခဲ့ကြောင်း"စသည်များနှင့်အတူ အပြောင်းအလဲများစွာရှိသည်။ အရေအတွက် 2.13မှ 3.11 နယ်ပယ်အတွင်းရှိသော အခြေခံရောဂါပျံ့နှံ့ကူးစက်မှုအရေအတွက်(basic reproduction number)အား မြောက်မြားစွာဖြင့်ခန့်မှန်းတွက်ချက်ထားကြလေသည်။ ဤကိန်းဂဏန်းမှာ အသစ်ကူးစက်ခံခဲ့ရသောပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးက ယခုရောဂါပိုးကို လူဘယ်လောက်များများဆီသို့ ဖြန့်ဝေနိုင်ခြေရှိသည်ကို ဖော်ပြခြင်းဖြစ်ပေသည်။ ဤကိုရိုနာဗိုင်းရက်စ်အသစ်သည် ယခုကာလအထိ ကွင်းဆက်သဘောအနေဖြင့် လူလေးဦးအထိ ကူးပြောင်းနိုင်ကြောင်း ထုတ်ပြန်ထားပြီးဖြစ်လေသည်။ ဤအချက်ကား ဆားစ်ရောဂါပိုး (SARSCoV) နှင့် ခပ်ဆင်ဆင်တူသည်။
ရောဂါပိုးမွှားဗေဒ
ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ်ဆန်း(2019-nCoV)အား လူသားများထံသို့ကူးပြောင်းပို့ဆောင်သည့် သဘာဝတောရိုင်းရောဂါပိုးသိုမှီးတည်ရှိရာ(natural wildlife reservoir of the 2019‐nCoV)နှင့် ကြားကပို့ဆောင်ပေးသည့်သူ(intermediate host)ကို ယခုထိအတည်မပြုနိုင်သေးပေ။ သို့သော်လည်း ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသည့် ဗိုင်းရပ်စ်၏မူလရင်းမြစ်မှာ လင်းနို့ပင်ဖြစ်သည်။ ထိုဈေးကြီးမှ စစ်ဆေးရန်နမူနာယူထားသော တိရစ္ဆာန်မျိုး ၅၈၅ အနက် ၃၃မျိုးမှာ 2019-nCoVရှိကြောင်း အထောက်အထားပြသည်။
ကွမ်းရှီ တရုတ်ရိုးရာဆေးပညာတက္ကသိုလ်(Guangxi Traditional Chinese Medical University)၊ ပီကင်းတက္ကသိုလ်(Peking University)၊ နင်းဘိုတက္ကသိုလ်(Ningbo University)၊ ဝူဟန် ဇီဝပိုင်းဆိုင်ရာအင်ဂျင်နီယာကောလိပ်တို့ကလည်း ရှေ့တစ်ရက်က ထုတ်ပြန်မှုတစ်ခုပြုလုပ်ခဲ့ကြရာ ထိုအထဲတွင် မြွေမျိုးစိတ်နှစ်မျိုး၊ သင်းခွေချပ်၊ ဖြူး၊ ကြက်၊ လင်းနို့၊လူသားတို့၌ရှိသော 2019-nCoV ပိုး၏ codon usage biasတို့ကိုနှိုင်းယှဉ်ခဲ့ကြပြီး လူသားဆီသို့ကူးစက်နိုင်သော 2019‐nCoVပိုးအတွက် ဖြစ်နိုင်ခြေအရှိဆုံး ရောဂါပိုးသိုမှီးရာတောရိုင်းကောင်မှာ မြွေဖြစ်သည်ဟု ကောက်ချက်ချအဆုံးသတ်းထား၏ ။  ဤအဆိုအား ကျယ်ပြန့်စွာ ငြင်းခုံခဲ့ကြရာ : တချို့က ရောဂါပိုးသိုမှီးရာဌာနေကား လင်းနို့ပင်ဖြစ်ရမည်။ ကြားဖြန့်ဝေသူပွဲစားကောင်မှာ ငှက် (သို့) သွေးနွေးသတ္တဝါကောင်တစ်မျိုးဖြစ်သည်ဟုဆိုရင်း မြွေမဟုတ်၊ မြွေကား လူတို့နှင့်မတူသည့် ကိုယ်တွင်းအပူချိန်တက်/ကျ များသည့်သတ္တဝါ(poikilotherm)ဟုဆိုကြသည်။ တစ်ဖက်တွင်လည်း အခြားသူများက ဆားစ်ရောဂါ၊မားစ်ရောဂါတို့၏ codon usage biasနှင့် recombination(မျိုးရိုးဗီဇဆိုင်ရာအပိုင်းများပြန်လည်စီစဉ်မှု (Genetic termဖြစ်သဖြင့် ပညာရပ်ဆိုင်ရာသိရှိသူများမှ ဘာသာပြန်ပေးလျှင်ပိုကောင်း၏ ။ ) အချက်အလက်များကိုသုံး၍ အထက်ပါမြွေဟုဆိုသော အကြောင်းပြချက်ကို ငြင်းဆိုကြသည်။ ဖော်ပြထားသော recombination eventမှာ မြွေအစား လင်းနို့တွင်ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသည်။ 2019-nCoV နှင့်ပတ်သက်၍ သက်ရှိများဆင့်ကဲတိုးတက်မှု၊ မျိုးစိတ် (သို့) အုပ်စုများကွဲပြားလာခြင်းဆိုင်ရာ (Phylogenetic)လေ့လာမှုများက ဤဗိုင်းရပ်စ်ပိုး၏ ဆင့်ကဲပြောင်းလဲမှုသမိုင်း၊ တစ်ခြားသက်ရှိများနှင့်ဆက်နွယ်မှုတို့ကို စစ်ဆေးခဲ့ကြသည်။ လူကိုကူးစက်နိုင်သော ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ်မိသားစု၏ သတ္တမမြောက်အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် ဤဗိုင်းရပ်စ်သည် SARS-CoVနှင့် ၇၅%-၈၀% အထိ (genome sequence)တူကြပြီး၊ လင်းနို့ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ်တချို့(bat coronaviruses)နှင့် ပို၍ပင်တူညီမှုရှိသည်ဟု ထုတ်ပြန်ထားသည်။ ကိုရိုနာဗိုင်းရပ်စ်ဆန်း၏ genomes ငါးခုကို သီးသန့်ခွဲထုတ်ကာ သတင်းထုတ်ပြန်ပေးခဲ့ကြသည်။ ဤအချက်ကပြသသည်မှာ တစ်ခြားသိထားသော SARS-CoV၊MERS-CoVများနှင့် မျိုးရိုးဗီဇအားဖြင့်ကွာဝေးသည်။ SARS-CoVကဲ့သို့ပင် ၎င်းမှာ (Betacoronavirus Beta-CoV) lineage B မျိုးရိုးအနွယ်၏ အဖွဲ့ဝင်ဖြစ်သည်။
Domenico Benvenuto et al.၏ သုံးသပ်အစီရင်ခံစာက မျိုးရိုးဗီဇဘဏ်မှ 12 highly similar whole genome sequences၊ 12 whole genome sequences of 2019-nCoV၊ 15 available whole genome sequence of 2019-nCoVတို့မှ ပြုလုပ်ထားသော မျိုးရိုးဗီဇမျိုးနွယ်ပြဇယား(phylogenetic tree) ကို ဖော်ပြခဲ့သည်။ Genomic analysis shows that the Nucleocapsid and the Spike Glycoprotein have some sites under positive selective pressure. Homology modeling indicated certain molecular and structural differences among the viruses. The phylogenetic tree showed that 2019.nCoV significantly clustered with a Bat SARS-like Coronavirus sequence, whereas structural analysis revealed mutations in Spike Glycoprotein and nucleocapsid protein. The authors concluded 2019-nCoV is a coronavirus distinct from SARS virus that probably was transmitted from bats or another host that provided the ability to infect humans.
ရောဂါစစ်တမ်းရှာဖွေထုတ်ခြင်း
၂၀၂၀ ဇန်နဝါရီ ၁၅၊ ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့(WHO)က 2019-nCoVအတွက်စစ်ဆေးရန်အတွက် ဆေးပညာပိုင်းဆိုင်ရာဆောင်ရွက်ရမည့်လုပ်ငန်းစဉ်ကို ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ယင်းထုတ်ပြန်ခြင်းပြီးကတည်းကလည်း တစ်ခြားဆောင်ရွက်ရမည့်လုပ်ငန်းစဉ်တချို့ကိုလည်း အဆိုပြုခဲ့ကြပြီး WHO ကထုတ်ဝေပေးခဲ့သည်။ စမ်သပ်မှုများတွင် real time "reverse transcription-polymerase chain reaction" (rRT-PCR) ကိုအသုံးပြုသည်။ အထက်ပါစမ်းသပ်မှုကို အသက်ရှုလမ်းကြောင်း နှင့် သွေးနမူနာများတွင် လုပ်ဆောင်နိုင်သည်။ ရလဒ်များကို ယေဘုယျအနေဖြင့် နာရီအနည်းငယ်မှသည် ရက်ပိုင်းအတွင်းရနိုင်သည်။
တားဆီးခြင်းကာကွယ်ခြင်း
ကူးစက်မှုကို တားဆီးရန် ဆောင်ရွက်ရမည့်အစီအစဉ်များမှာ  လူမှုယဉ်ကျေးမှုများကြား ဆေးပညာပိုင်းဆိုင်ရာခံယူချက် ယေဘုယျကွဲပြားမှုများနှင့် အကျိုးသက်ရောက်စေသောရောဂါထိတွေ့ခြင်းများရှိသော တစ်ဦးတစ်ယောက်ချင်း၏ ရောဂါကူးစက်ခြင်းအားခံနိုင်ရည်ရှိ/မရှိပေါ်တူကာ အပြောင်းလဲများစွာရှိမည်။ ယေဘုယျအကန့်အသတ်ပုံစံဖြင့် တရားဝင်အကြံပြုထားခြင်းများမှာ တစ်ကိုယ်ရေသန့်ရှင်းမှု၊ လက်ကို ပုံမှန်ဆေးကြောခြင်းများလုပ်ရန် တောင်ဆိုချက်များပါဝင်သည်။ ကူးစက်ခံရပြီဟု ကိုယ်တိုင်သံသယရှိသူများကို ဆေးရုံသုံးမျက်နှာအကာ(surgical mask)သုံးရန်၊ ဆေးပညာအကြံဉာဏ်အတွက် ဆရာဝန်တစ်ဦးအားခေါ်ဆိုရန်ဖြစ်သည်။  နိုင်ငံအမြောက်အမြားက အကြံပေးချက်အဖြစ် တရုတ်ပြည်မရှိ ဟူပေ့ခရိုင် (သို့) ဝူဟန်မြို့သို့မသွားရန် တပ်လှန့်ထားပြီးလည်းဖြစ်သည်။
ဟောင်ကောင်အစိုးရအဖွဲ့ကလည်း ပြည်သူများအား တစ်ကိုယ်ရေသန့်ရှင်းရန်၊ လက်နှစ်ဖက်စလုံး သန့်ရှင်းစေရန် ညွှန်ကြားခဲ့ကြသည်။ မြို့ပြင်ပသို့ ခရီးထွက်သူများကို တိရစ္ဆာန်များအားမထိတွေ့ရန်၊ အမဲလိုက်အသားများ (Game or hunting meat)မစားရန်၊ ကုန်စိမ်းဈေး (wet markets)များ၊ ကြက်/ငှက်အရှင်များရောင်းသောဈေးများ(live poultry markets)၊ တိရစ္ဆာန်ခြံများ(farms)သွားခြင်းမပြုရန် နောက်တိုးသတိပေးထားသည်။ ကူးစက်ခံရသည်ဟု သံသယရှိလျှင် မျက်နှာအကာဝတ်ဆင်ရန်နှင့် ဆရာဝန်ကို ဖုန်ဆက်ခေါ်ဆိုရန်လည်းပါသည်။ စင်္ကာပူ ကျန်းမာရေးဝန်ကြီးဌာနက လက်ကိုမှန်မှန်ဆေးကြောခြင်းကဲ့သို့ တကိုယ်ရေသန့်ရှင်းရေးအကျင့်ပြုရန် တောင်းဆိုသည်။ နေမကောင်းဖျားနာလျှင် မျက်နှာအကာဝတ်ရန်နှင့် ဆရာဝန်ထံသို့ ချက်ချင်းသွားရောက်ရန်လည်းအကြံပြုသည်။ WHOမှလည်း လက်ကိုမှန်မှန်ဆေးကြောခြင်း၊ ချောင်းဆိုး၊နှာခြေလျင် ပါးစပ်၊နှာခေါင်းကို ကာထားခြင်းနှင့် အသက်ရှူလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာရောဂါလက္ခဏာရှိ(ပြသ)သူများ(ဥပမာ - ချောင်းဆိုး၊ နှာခြေ)နှင့် ထိတွေ့ခြင်းကို ရှောင်ရှားရန်တို့ပြုရန် လမ်းညွှန်သည်။
လက်ဆေးခြင်း
ကူးစက်ပျံ့နှံ့မှုကို တားဆီးကာကွယ်ရန် "လက်ဆေးခြင်း"ကို တရားဝင်အကြံပြုထား၏ ။ CDCဌာနများက :
CDCဌာနများ၊ အမျိုးသားကျန်းမာရေးဝန်ဆောင်မှုလုပ်ငန်းများနှင့် WHOတို့က တစ်ဦးတစ်ယောက်ချင်းဆီကို ပါးစပ်၊ နှာခေါင်း၊မျက်လုံးများကို ဆေးထားခြင်းမရှိသော လက်များနှင့် မထိတွေ့ရန်ဖြစ်သည်။
အသက်ရှုလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာ သန့်ရှင်းခြင်း
ရောဂါကူးစက်ခံရသည်ဟု သံသယရှိပါက ခွဲစိတ်ခန်းသုံး မျက်နှာအကာဝတ်ဆင်ရန် (အထူးသဖြင့် လူရှေ့ထွက်သည့်အခါ)လိုအပ်ပြီး ကျန်းမာရေးဆိုင်ရာလမ်းညွှန်မှုအတွက် ဆရာဝန်တစ်ဦးကိုခေါ်ဆိုရန်ဖြစ်သည်။ ချောင်းဆိုး၊နှာခြေ၊စကားပြောရာ၌ လေထဲသို့လွင့်စဉ်သွားသော အရည်စက်ကလေးများ၏ ပမာဏ၊ အကွာအဝေးကို ကန့်သတ်ခြင်း၌ မျက်နှာအကာများသည် ကူးစက်ပြန့်ပွားမှုကိုလျှော့ချရာ၌ ပြည်သူ့ကျန်းမာရေးအကျိုးအတွက် အထောက်အကူဖြစ်နိုင်သည်။.
မျက်နှာအကာမရနိုင်လျှင် အသက်ရှုလမ်းကြောင်းဆိုင်ရာရောဂါလက္ခဏာရှိသူသည် ချောင်းဆိုး၊နှာခြေလျင် တစ်ရှူးဖြင့်ကာရန်၊ ချက်ချင်းဆိုသလို ထိုတစ်ရှူးအား အမှိုက်ပုံးထဲသို့လွှင့်ပစ်ရန်၊ လက်ဆေးရန်တို့ဖြစ်သည်။ တစ်ရှူးမရှိပါက ပါးစပ်နှင့် နှာခေါင်းကို ကွေးထားသော တံတောက်ကွေးဖြင့်ကာရန်တို့ဖြစ်သည်။
မျက်နှာအကာက ရောဂါကူးစက်ခြင်းမခံရသောသူများအား ကာကွယ်ပေးနိုင်သည်ဆိုခြင်းကို ပြသရန်မူကား သက်သေအထောက်အထားမရှိသေး၍ ဝတ်ဆင်ခြင်းသည် မိမိကိုယ်လုံခြုံလှပြီဟု မှားယွင်းသောအထင်အမြင်တစ်ခု ဖြစ်သွားစေနိုင်၏ ။ ဟောင်ကောင်၊ ဂျပန်၊ စင်္ကာပူ၊ မလေးရှား တို့၌ ကျန်းမာရေးကောင်းသောသူများကပင် ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ဝတ်ဆင်နေလျက် ရှိသည်။
ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့ WHOက မျက်နှာအကာသုံးစွဲခြင်းနှင့်ပတ်သက်၍ အောက်ပါဆောင်ရွက်ချက်များမှာ အကောင်းဆုံးဖြစ်သည်ဟု အကြံပြုထားသည်။:
ရောဂါရှိသူကို တိုက်ရိုက်ကုသဆက်ဆံနေရသော ကျန်းမာရေးဝန်ထမ်းများအနေဖြင့် အသက်ရှူကိရိယာ(respirators)ကိုသုံးရန် အကြံပြုထားသည်။ ထို့အတူ အကာကွယ်ပေးနိုင်သော NIOSH certified N95၊ EU standard FFP2 သို့ အလားတူပစ္စည်း၊ personal protective equipmentများ (အဝတ်၊ မျက်မှန်အလုံ စသည်) တို့ကိုလည်းအသုံးပြုရန်လမ်းညွှန်ထားသည်။
လူမှုဆက်ဆံထိတွေ့မှု လျှော့ချခြင်း
လူမှုဆက်ဆံထိတွေ့မှု လျှော့ချရာ၌ ရောဂါပျံ့နှံ့မှုကို နှေးကွေးစေရန် ရည်ရွယ်သည့် ရောဂါထိန်းချုပ်ခြင်း လုပ်ဆောင်ချက်များပါဝင်သည်။ တစ်ဦးတစ်ယောက်ချင်း နီးကပ်စွာထိတွေ့မှုကို အနည်းဆုံးဖြစ်စေရမည်။ နည်းလမ်းများတွင် ခြေချုပ်ကန့်သတ်ခြင်း၊ ခရီးသွားတင်းကြပ်ခြင်း၊ ကျောင်း၊ အလုပ်ခွင်၊ အားကစားရုံ၊ ဇာတ်ရုံ၊ ရုပ်ရှင်ရုံ၊ ဈေးများ ပိတ်ခြင်းတို့ပါဝင်သည်။ လူမှုဆက်ဆံထိတွေ့မှု လျှော့ချခြင်းတွင် နေအိမ်၌နေထိုင်ခြင်း၊ ခရီးသွားမှု ကန့်သတ်ခြင်း၊ လူစုလူဝေးနေရာများကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ လက်ဆွဲမနှုတ်ဆက်ခြင်း၊ အခြားသူများနှင့် ကိုယ်ခန္ဓာထိတွေ့မှု ရှောင်ကြဉ်ခြင်းတို့ပါဝင်သည်။  ယခု၌ အစိုးရများသည် ထိုရောဂါဖြစ်ပွားသောနေရာဒေသများ၌ လူမှုဆက်ဆံထိတွေ့မှု လျှော့ချခြင်းကို ဥပဒေထုတ်ပြန်ခြင်း (သို့) တရားဝင်အကြံပြုခြင်းတို့ကို ဆောင်ရွက်လျက် ရှိသည်။
အသက်အရွယ်ကြီးသော လူကြီးသူမများ၊ နာတာရှည်ရောဂါခံစားနေရသော လူနာများသည် ပို၍ဆိုးရွားသော ရောဂါအန္တရာယ်ကို ရင်ဆိုင်ရပြီး ၎င်းတို့ကို အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ရောဂါထိန်းချုပ်ရေးနှင့် တားဆီးကာကွယ်ရေး (CDC)က ရောဂါဖြစ်ပွားလျက် ရှိသောနယ်ပယ်ဒေသများတွင် လူစုလူဝေးများကို ရှောင်ရှားရန်၊ မိမိနေအိမ်၌သာ ဖြစ်နိုင်သမျှနေထိုင်ရန် အကြံပြုပြောဆိုထားသည်။
ခြေချုပ်ကန့်သတ်လုပ်ဆောင်ခြင်းများ
၂၀၂၀ ဇန်နဝါရီ ၂၃၊ ဝူဟန်၌ ဗိုင်းရပ်စ်အားဝူဟန်အပြင်သို့ ရောက်ရှိခြင်းမှတားဆီးရန် အတွင်း/အပြင်ခရီးသွားခြင်းခြေချုပ်ကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည်။ ဝူဟန် အတွင်း/အပြင်သွားလာနေသော ရထား၊လေယာဉ်၊ ပြည်သူ့ပို့ဆောင်ရေးဘက်စ်ကားများ၊ မြေအောက်ရထား၊ အဝေးပြေးကားများကို နောက်ထပ်ကြေညာချက်မထုတ်မချင်း ရပ်ဆိုင်းခဲ့သည်။ ကြီးမားသည့်စုဝေးခြင်းများ၊ အုပ်စုဖွဲ့ လည်ပတ်သွားလာခြင်းများကိုလည်း ဆိုင်းထားခဲ့ကြသည်။ ၂၀၂၀ ဇန်နဝါရီ ၂၄၊ ဟူပေ့ခရိုင်အတွင်းရှိ ဝူဟန်မြို့အပါအဝင် စုစုပေါင်း(၁၅)မြို့ကို အလားတူခြေချုပ်လုပ်ဆောင်မှုများကို အကောင်ထည်ဖော်သည်။ ထို့ကြောင့် ရှန်းရန် (Xiangyang)နှင့် Shennongjia Forestry Districခရိုင်တို့မှလွဲ၍ ဟူပေ့ခရိုင်တစ်ခွင်လုံးသည် ခြေချုပ်ချခြင်းအနေထားတွင်ရှိပေသည်။
ထိုခြေချုပ်လုပ်ဆောင်မှုများကြောင့် လောင်စာ၊ အစားအသောက်၊ လိုအပ်သောပစ္စည်းများကို အလျှင်အမြန်ဝယ်ယူလှောင်ကြသည်။ ကုန်ဈေးနှုန်းရုတ်ခြည်းဆိုသလို သိသိသာသာတက်သွားခဲ့၏ ။  ကျန်းမာရေးဝန်ထမ်းများကိုလည်း ခြေကျင်ခရီးနှင့် ကိုယ်ပိုင်ကားသာ အသုံးပြုရန်ကန့်သတ်သောကြောင့် သွားလာရေးခက်ခဲမှုများကြုံတွေ့ရသည်။ တက္ကစီနှင့် ပုဂ္ဂလိကအငှားယာဉ်များက ၎င်းတို့ကို သွားမည့်နေရာကို သိရှိပါက ရှောင်ရှားကြသည်။ ဝူဟန်မြို့တွင် လူ(၅)သန်းထွက်ခွာခဲ့၍ လူ(၉)သန်းကျန်ရှိသည်။
ဝူဟန်၌ တစ်ရက်တာစစ်ဆေးပေး၍ ဟောင်ကောင်သို့ပြန်သွားသော ကျန်းမာရေးအထူးပညာရှင်များပါဝင်သည့် အဖွဲ့များနှင့်အတူ ''ရောဂါကူးစက်ပြန့်ပွားခြင်း၊ထိန်းချုပ်ကာကွယ်ခြင်းပညာရှင်၊ ဆားစ်ဗိုင်းရပ်စ်ဗေဒပညာရှင်(epidemiologist နှင့် SARS virologist) ကွမ်းရီ (Guan Yi)သည် သတင်းထောက်များကိုပြောဆိုသည်မှာ "ဝူဟန်ဖြစ်ပွားမှုသည် ဆားစ်ရောဂါဖြစ်ပွားမှုထက် အနည်းဆုံး (၁၀)ဆပိုမိုကြီးမားပြီး လူအများကို ဖြစ်နိုင်သမျှ ဝူဟန်မှရှောင်ရှားရန်တောင်းဆိုသည်။   Weiboလူမှုကွန်ယက်တွင် တင်ထားသော တချို့ ကြောင်းရာပိုင်းစ(posts)များတွင် "ဇန်နဝါရီခပ်စောစောလောက်က ဝူဟန်ဆေးရုံများတွင် အဖျားရောဂါခံစားရသောလူနာများနှင့်ပြည့်နှက်၍ အများအပြားမှာ ကြမ်းပြင်ပေါ်တွင်အိပ်စက်ခဲ့ကြရသည်"ဟု ပြသကြသည်။ တချို့က တရုတ်နိုင်ငံအစိုးရဆီမှ ကိန်းဂဏန်းများအပေါ်ယုံကြည်စိတ်ချရမှုနှင့် အစိုးရ၏တုံ့ပြန်ဆောင်ရွက်မှုများကို ပြင်းပြင်းထန်ထန်ဝေဖန်ကြသည်။ ခြေချုပ်ထားရန်တောင်းဆိုမှုများလည်းရှိခဲ့ကြသည်။ ထို့နောက် ဇန်နဝါရီ ၂၄ ၌ နာမကျန်းသောလူနာများ၊ ဆေးရုံတစ်ရုံ၏ ကြမ်းပြင်တွင် အဖြူပိတ်စဖြင့်ဖုံးထားသော အလောင်းသုံးလောင်းပုံများလည်းတင်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော် Weiboတွင် အဆိုပါရောဂါပြန့်ပွားမှုအကြောင်းပါ တင်ထားသည့် ကြောင်းရာပိုင်းစများကို ဖျက်ပစ်ခဲ့သည်။
ဇန်နဝါရီ ၂၆၊ ကွမ်တုန်းပြည်နယ်(Guangdong) ရှန်တိုးမြို့(Shantou)၌ တစိတ်တပိုင်း ခြေချုပ်စနစ်ကြေညာသည်။ သို့ရာတွင် ဤကြေညာချက်ကို နှစ်နာရီနောက်ပိုင်း ပြန်လည်ဖျက်ခဲ့၏ ။ ဤသို့လုပ်ဆောင်ခြင်းသည် ခြေချုပ်ကြေညာသည်နှင့်တပြိုင်နက် မြို့ခံများက ဈေးများသို့ အပြေးအလွှားသွားရောက်ကြကာ အစားအသောက်များလှောင်ခဲ့ကြသဖြင့် ကသောင်းကနင်းဖြစ်ခဲ့ရလေသည်။ ခြေချုပ်စနစ်ဆုံးဖြတ်ခြင်းကို မရုတ်မသိမ်းခြင်း ထိုတဟုန်ထိုး ကုန်လှောင်ခြင်းများအဆုံးမသတ်ခဲ့ပါ။ Caixinဆေးကုမ္ပဏီက ရှန်တိုးမြို့၏ ကြေညာချက်မူလ စကားအသုံးအနှုန်းသည် မကြုံစဖူးတင်းကြပ်လွန်းခဲ့သည်၊ ထိုအတိုင်းကျင့်သုံးရမည်ဆိုက မြို့ခံများ၏ ဘဝကို ဆိုးဆိုးရွားရွားထိခိုက်စေမည်ဟုဆိုသည်။ ရှန်တိုးမြို့၏ ရောဂါထိန်းချုပ်ရေးဌာနက ခရီးသွားခြင်းကို မကန့်သတ်၊ ပို့ဆောင်ရေးအတွက်သုံးသော ယာဉ်များကိုသာ ပိုးသတ်ရန်ဖြစ်သည်ဟု ရှင်းလင်းပြောကြားသည်။
ဟန်ကျိုး(Hangzhou)၊ ကွမ်ကျိုး(Guangzhou)၊ရှန်ဟိုင်း(Shanghai)၊ ရှန်းကျန်း(Shenzhen)စသည့် အဓိကမြို့ကြီးများအပါအဝင် ဘေဂျင်းမြို့တော်(Beijing)ဒေသခံအာဏာပိုင်များက ဇန်နဝါရီ ၂၆၌ "ဤမြို့များကို ဟူပေ့ခရိုင်မှ မြို့များကဲ့သို့ ခြေချုပ်ကန့်သတ်မှုမလုပ်ဆောင်"ဟု ကြေညာခဲ့သည်။ တရားဝင်ကြေညာချက်မတိုင်ခင် ဤသို့ခြေချုပ်မျိုးလုပ်ဆောင်နိုင်မည်ဆိုသော ကောလဟာလများ ပျံ့နှံ့ခဲ့ကြသေးသည်။ ဘေဂျင်းမြို့ မြူနီစပယ်ပို့ဆောင်ရေးကော်မရှင် ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူက အဝေးပြေးကားကြီးများနှင့် အဝေးပြေးလမ်းများ၊ မြေအောက်ရထား၊ ဘက်စ်ကားများကို ပုံမှန်အတိုင်းမောင်နှင်ပြေးဆွဲမည်ဟု ဆိုသည်။ မြို့ခံများ၏ သောကကို ပြေလျှော့စေရန် ဟန်ကျိုးမြို့အစိုးရက ဤမြို့ကို ပြင်ပကမ္ဘာနှင့် ခွဲ၍ခြေချုပ်မထားဟု ဆိုခဲ့သည်။ မြို့နှစ်ခုလုံးမှာ ဖြစ်လာနိုင်သောအန္တရာယ်များမှ ကြိုတင်ကာကွယ်မှုများပြထမ်းမည်ဟုလည်း ပြောဆိုခဲ့ကြသည်။
သက်ဆိုင်ရာနိုင်ငံသားများအား နေရပ်ပြန်လည်ခေါ်ယူခြင်း
ဟူပေ့ခရိုင်နှင့် ဝူဟန်မြို့၏ ပြည်သူ့ပို့ဆောင်ရေးကို ခြေချုပ်ကန့်သတ်ထားလုပ်ဆောင်ခြင်းအကျိုးသက်ရောက်မှုများကြောင့် တိုင်းပြည်တချို့က ထိုဒေသရှိ ၎င်းတို့နိုင်ငံသားများ နှင့်/သို့ သံဝန်ထမ်းများတို့ကို နေရပ်သို့ပြန်လည်ခေါ်ယူရန် စီစဉ်ပြီးဖြစ်လေသည်။ အဓိကအားဖြင့် ထိုအိမ်ရှင်နိုင်ငံအစိုးရများကခွင့်ပြု၍ တရုတ်အာဏာပိုင်များကလည်းခွင့်ပြုချက်ပေးထားသော လေကြောင်းခရီးစဉ်များဖြင့် ခေါ်ယူရန်ဖြစ်သည်။ ဂျပန်၊အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ပြင်သစ်၊ ဩစတေးလျ၊ သိရိလင်္ကာ၊ ဂျာမနီနှင့် ထိုင်းတို့သည် နိုင်ငံသားပြန်လည်ခေါ်ယူရေးအတွက်ပထမဆုံးလုပ်ဆောင်ကြသည့်နိုင်ငံများအနက်ဖြစ်လေသည်။   ပါကစ္စတန်က ၎င်းနိုင်ငံသားများကို တရုတ်ပြည်မှ နေရပ်သို့ပြန်လည်ခေါ်ယူမည်မဟုတ်ကြောင်းပြောဆိုသည်။