cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ကျီးသဲလေးထပ်ဆရာတော်
ဆရာတော်ပြုစုရေးသားတော်မူခဲ့သောကျမ်းစာများ
• ဓမ္မဂန်ဖတ်စာနှင့် ပုရာဏ်ကျမ်း (၁၉၁၁)
• ဒုဋ္ဌဂါမဏိပြဇာတ်  (၁၉၀၅)
• ဝိမတိဈေဒနီကျမ်း  (၁၉၂၁)
• မဟာဝင်ကျမ်း  (၁၉၂၇)
• ဇိနတ္ထပကာသဏီကျမ်း  (၁၉၅၁)
• စွယ်စုံကျော်ထင် အဖြေကျမ်း  (၁၉၅၂)
•  မနောရထ ပူရဏီကျမ်း  (၁၉၅၇)
•  အနောရထပူရဏီ သဂြိုဟ်ခက်ဆစ်  (၁၉၅၇)
•  ပကိဏ္ဍကနမက္ကာရ အစိန္တေယျကြီး  (၁၉၆၄)
•  ကထိန် အမေး အဖြေကျမ်းနှင့် အခြားကျမ်းများ  (၁၉၈၂)
•  သံသယဝိသောဓနကျမ်း  (၁၉၈၂)
•  ပဉ္စာဗျာကရဏကျမ်း  (၁၉၈၂)
•  သဇ္ဇနဝိလာသိနီ  (၁၉၈၃)
ဆပ်ခြံရွာ၊ ရွာငံမြို့နယ်
ဆပ်ခြံရွာ (Hsatchan)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (တောင်)၊ ဓနု ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ၊ ရွာငံမြို့နယ်၊ ဆပ်ခြံကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၀၁၉၁၈ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ဆပ်ခြံကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၉၈၀ ဦး၊ မ ၉၄၃ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၁၉၂၃ ဦးနေထိုင်သည်။
ကျီးသဲလေးထပ်ဆရာတော်
ဆရာတော်ပြုစုရေးသားတော်မူခဲ့သောကျမ်းစာများ
•  ဓမ္မဒေသနာတရားစာ (၂၀၀၃)
ဆပ်ခြံရွာ၊ ရွာငံမြို့နယ်
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ရွာငံမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ကျီးသဲလေးထပ်ဆရာတော်
ဆရာတော်ပြုစုရေးသားတော်မူခဲ့သောကျမ်းစာများ
•  မဂ္ဂလတ္ထဒီပနီနိဿယ
•  ဒိဋ္ဌိဒီပကကျမ်း
•  နိဗ္ဗာန်လမ်းပြကျမ်း
•  သင်္ဂြိုဟ်နိဿဟသစ်
•  သဒ္ဒါကြီးနိဿဟသစ်
•  ဂန္ထဝံသနိဿဟသစ်
•  ကဗျာသာရတ္ထသင်္ဂဟကျမ်း
• ဝိနည်းငါးကျမ်း ပါဠိတော်နိဿယ
ဓမ္မသတ်တက္ကသိုလ်
ဓမ္မသတ်တက္ကသိုလ်သည် ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ဒုတိယသက်တမ်းအကြာဆုံးတက္ကသိုလ်ဖြစ်သည်။
ကျီးသဲလေးထပ်ဆရာတော်
ဆရာတော်ပြုစုရေးသားတော်မူခဲ့သောကျမ်းစာများ
•  ကဝိသာရဆန်းဋီကာနိဿယ
• ကျီးသဲမေတ္တာစာ
•  စစ်ကဲမောင်တော်လေးရေစက်ကျ
• အနန္တသုခဒီပနီ
•  ဆပဉ္စဂီတကျမ်း
•  သုပိနာဈာယကျမ်း
•  ဗုဒ္ဓဝန္ဒနာကျမ်း
•  ဆုတောင်း ၁၅ ဂါထာပါဠိ
•  ပရိတ်နိဒါန်း
•  မဟာရသပျို့ ဆရာတော်ဘုရားကြီး နောက်ဆုံး ရေးသားခဲ့သည့် ကျမ်းမှာ မနောရထပူရဏီ မည်သောကျမ်းဖြစ်သည်။
မန်ဟူးနားရွာ၊ ဟုမ္မလင်းမြို့နယ်
မန်ဟူးနားရွာ (Manhunar)သည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ ခန္တီးခရိုင်၊ ဟုမ္မလင်းမြို့နယ်၊ အော်သော်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၆၄၄၂ ဖြစ်သည်။
ကျားကိုက်မြောင်ရွာ၊ ကျောက်တံခါးမြို့နယ်
ကျားကိုက်မြောင်ရွာ (Kyarkaikmyaung)သည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး (အရှေ့)၊ ပဲခူးခရိုင်၊ ကျောက်တံခါးမြို့နယ်၊ ကုန်းလည်ရိုးကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၉၂၃၉ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ကုန်းလည်ရိုးကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၂၀၃၉ ဦး၊ မ ၂၁၈၃ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၄၂၂၂ ဦးနေထိုင်သည်။
မန်ဟူးနားရွာ၊ ဟုမ္မလင်းမြို့နယ်
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဟုမ္မလင်းမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ကျားကိုက်မြောင်ရွာ၊ ကျောက်တံခါးမြို့နယ်
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ကျောက်တံခါးမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
သမ္ဗူရာကွင်းရွာ၊ အုပ်တွင်း
သမ္ဗူရာကွင်းရွာ၊ အုပ်တွင်း
နလင်ကန်(အရှေ့)ရွာ၊ ချောက်မြို့နယ်
နလင်ကန်(အရှေ့)ရွာ (Nalinkan(East))သည် မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ မကွေးခရိုင်၊ ချောက်မြို့နယ်၊ မြေစွန်းကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၈၅၁၆၂ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ မြေစွန်းကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၁၄၁၁ ဦး၊ မ ၁၇၈၄ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၃၁၉၅ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ချောက်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ပလိဗောဓ
ပလိဗောဓ ဆိုသည်မှာ ကမ္မဋ္ဌာန်း ဝိပဿနာကို အားထုတ်ဆဲအခါ ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သော ပူပန်စရာ စိုးရိမ်စရာ ကြောင့်ကြစရာ(အနှောင်အဖွဲ့) မျိုးကိုဆိုလိုသည်။ ထိုပူပန်စရာ စိုးရိမ်စရာ ကြောင့်ကြစရာ ဖြစ်သော ပလိဗောဓကို ကမ္မဋ္ဌာန်းဝိပဿနာ အားထုတ်ရာ၌ ဝင်ရောက်နှောက်ယှက်ခြင်း မရှိစေခြင်းငှာ ရှေးဦးစွာ ရှင်းလင်း ကင်းပြတ်အောင် ပြုလုပ်ထားရမည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့ ပူပန်စရာဖြစ်သော ပလိဗောဓများမှာ (၁၅)ပါးရှိသည်။ ယင်းတို့အနက် ပလိဗောဓကြီး(၁၀)ပါးနှင့် ပလိဗောဓငယ်(၅)ပါးဟု ထပ်မံခွဲခြားပြထားသည်။
ပလိဗောဓကြီး(၁၀)ပါး
ကျောင်းနေရာ အရိပ်အာဝါ အတွက် မပြီးစီးသဖြင့် ပူပန်စိုးရိမ်ကြောင့်ကြနေရခြင်း၊ အလုပ်အကျွေး၊ အစေအပါး၊ ဒါယကာ၊ ဒါယိကာမများအတွက် စိတ်လက်မချ သောကပိုနေရခြင်း၊ ရရှိပြီးသော ပစ္စည်းဥစ္စာ၊ ရလတ္တံ့သော ပစ္စည်းဥစ္စာ လာဘ်လာဘတို့အတွက် ကြောင့်ကြနေရခြင်း၊ နှစ်သက် ချစ်ခင် မေတ္တာဝင်၍ မိတ်သင်္ဂဟ ဖြစ်သဖြင့် အတူတကွ စားသောက်နေထိုင်ဖူးသော သီတင်းသုံးဖော် စသည့် အပေါင်းအသင်း(ဂိုဏ်း) များအတွက် ငဲ့ကွက်ပူပင်နေရခြင်း၊ ‌ဝေယျာဝစ္စ၊ အမှုကြီးငယ်၊ အသစ်တို့အတွက် ရှုပ်ထွေးစိတ်မအေးနေရခြင်း၊ အဝေးအနီး ကိစ္စကြီးငယ် အသွယ်သွယ်ကြောင့် သွားလာရန်လမ်းခရီးများသောကြောင့် ကြောင့်ကြနေရခြင်း၊ ဆရာ၊ တပည့်၊ မိဘ၊ ဘိုးဘွား ညီအစ်ကိုဆွေမျိုးတို့အတွက် ပူပင်နေရခြင်း၊ အနာရောဂါ တစ်ခုခု စွဲကပ်နေသောကြောင့် နေထိုင်စားသောက်မကောင်းသဖြင့် ပူပင်နေရခြင်း၊ စာပေကျမ်းဂန်များကို သင်အံပို့ချခြင်း၊ ရေးသားပြုစုခြင်း၊ ဟောပြောသင်ကြားနေရခြင်း စသည်တို့အတွက် အလုပ်များနေရခြင်း၊ ပုထုဇဉ် ပုဂ္ဂိုလ်တို့ ရရှိထားသော ဈာန် အဘိညာဉ် စသော တန်ခိုးဣဒ္ဓိပါဒ် အတွက် ငဲ့ကွက်ပူပန်နေရခြင်း၊
ဆောင်ပုဒ်
အာ ကု လာဘ ဂိုဏ်း ကိစ္စ၊ ပထ ဉာ အနာ။ ကျမ်းဂန် တန်ခိုး၊ ဤဆယ်မျိုး ဖြတ်ရိုး ဝိပသ်မှာ။
ပလိဗောဓငယ်(၅)ပါး
၁။ ရှည်သော ဆံပင်၊ မုတ်ဆိတ်၊ လက်သည်း၊ ခြေသည်း စသည်တို့ကို ပယ်အပ်သည်။
၂။ ဆွေးမြေ့ စုတ်ပြတ်သော သင်္ကန်း၊ အဝတ်စသည်တို့ကို ခိုင်မြဲအောင် ဖာထေးချုပ်ခြင်းကို ပြုအပ်သည်။
၃။ ဟောင်းနွမ်းညစ်လွန်းသော သင်္ကန်း၊ အဝတ်တို့ကို သန့်စင်အောင်လျှော်ဖွပ် အပ်သည်။
၄။ အညစ်အကြေးတင်သော သပိတ်များကိုလည်း စင်ကြယ်အောင် ပြုအပ်သည်။
၅။ အိပ်ရာ၊ ခုတင်၊ အင်းပျဉ်၊ ညောင်စောင်း စသည်တို့ကို ပြုပြင်အပ်သည်။
ဇီဝဗေဒ
ဇီဝဗေဒ
ဗိုင်ဩလိုဂျီသည် သက်ရှိအရာ သို့မဟုတ် သဇီဝတို့နှင့် ပတ်သက်သော အကြောင်းအကျိုးတို့ကို လေ့လာသော သိပ္ပံပညာရပ်ဖြစ်သည်။ ဤနေရာတွင် သဇီဝဆိုရာ၌ အသက်ရှိနေ သော အရာမှန်သမျှပါဝင်သည်။ ကျွန်ုပ်တို့၏ ပတ်ဝန်းကျင်တွင် အသက်ရှင်နေသော သဇီဝများ ဝန်းရံလျက်ရှိကြသည်။ အပင်နှင့်တိရစ္ဆာန်တို့သည် သဇီဝများဖြစ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် အပင် နှင့်တိရစ္ဆာန်တို့တွင် တွေ့မြင်နိုင်သော အခြင်းအရာတို့ကို မူတည်၍ လေ့လာခြင်းဖြင့် အသက်ရှင်ခြင်းနှင့် ပတ်သက်သော အချက်အလက်များကို နားလည်နိုင်မည်။
ဇီဝ(အသက်) ဆိုသည်မှာ မည်သည့်အရာဖြစ်သည်ဟူ၍ ကား တိကျစွာမပြောနိုင်ချေ။ သို့ရာတွင် ကျွန်ုပ်တို့ အကြား အမြင် အတွေ့အကြုံတို့ကို အခြေပြု၍ ပြောရသော်၊ ဇီဝ (အသက်)ဟူသည် သဇီဝခန္ဓာကိုယ်ကို ဖွဲ့စည်းထားသောအရာ များနှင့် အစဉ်သဖြင့် ဆက်စပ်နေသည်။ ဇီဝကင်းမဲ့သော ရုပ်ကို အနှံ့အပြား များစွာတွေ့နိုင်သော်လည်း၊ ရုပ်ကင်းမဲ့သော ဇီဝကို မူ သိပ္ပံလောကတွင် ရှာ၍မတွေ့ချေ။ ထိုကြောင့် ကျွန်ုပ်တို့ နား လည်သော ဇီဝဆိုသည်မှာ ရုပ်နှင့် ခွဲခွာ၍မရအောင် ဆက်စပ် လျက်ရှိသောအရာဖြစ်သည်။ ကျွန်ုပ်တို့စွမ်းဆောင်နိုင်သမျှ ဇီဝ၏ အဓိပ္ပာယ်ဖော်ပြရသော်၊ အပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်တို့တွင် တွေ့မြင်ရသော လုပ်ငန်းဆောင်တာတို့ကို ချုပ်ကိုင်ထားသော အရာမှာ ဇီဝဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ရွေ့ရှားခြင်း၊ ကြီးခြင်း၊ မျိုးပွားခြင်း စသည့် အခြင်းအရာများသည် သဇီဝတို့ အသက် ရှင်စဉ် တွေ့မြင်ရသည့် လက္ခဏာများပင် ဖြစ်လင့်ကစား၊ ယင်း လက္ခဏာတို့ပေါ်တွင် မူတည်၍ အကြွင်းမဲ့ပြည့်စုံသော ဇီဝ၏ အဓိပ္ပာယ်ကို မပေးနိုင်သေးချေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော်၊ ယင်း လက္ခဏာ တစ်စိတ်တစ်ဒေသကို နိဇီဝ (သက်မဲ့)များတွင်လည်း တွေ့မြင်နိုင်သောကြောင့်ဖြစ်သည်။ သာဓကအဖြစ် ပြရသော်၊ မြစ်များလည်း ကြီးထွားခြင်းရှိကြ၏။ မြစ်မမှ မြစ်ငယ်များထပ် ပွားနိုင်ကြသည်။ ပရုတ်စိမ်းကို ရေမျက်နှာပြင်ပေါ်၌ တင်ကြည့် လျှင် ဟိုဟိုသည်သည် လှုပ်ရှားကြောင်း တွေ့ရသည်။ ရွံ့စေးကို လည်း ရေနှင့်ဖျော်ကြည့်လျှင် ရွံ့စေးမှုန့်များ လှုပ်ရှားကြောင်းကို တွေ့ရသည်။ သို့ရာတွင် ဇီဝကြောင့်ဖြစ်ပေါ်သော အခြင်းအရာ များကို သေချာစွာစိစစ်၍ လေ့လာသော်၊ အောက်ပါဝိသေသ လက္ခဏာကြီးငါးချက်ကို တွေ့ရပေမည်။
၁။ ပရိုတိုပလက်ဇမ်ခေါ် မူလဩဇာ
သဇီဝနှင့် နိဇီဝတို့ကို ခွဲခြား၍သိရှိစေသော ဝိသေသ လက္ခဏာကား သဇီဝ၌ မူမှန်အဖွဲ့အစည်းရှိခြင်းဖြစ်သည်။ သဇီ ဝဖြစ်သော သစ်ပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်တို့၏ ခန္ဓာကိုယ်တို့သည် ဆဲများ ဖြင့်ပြည့်နှက်နေသည်။ ထိုဆဲများ၏ အတွင်း၌ ရှင်သန်နေသော ပရိုတိုပလက်ဇမ် ရှိသည်။ ဤပရိုတိုပလက်ဇမ် မပါဘဲနှင့် ဇီဝ မဖြစ်နိုင်ချေ။ သစ်ပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်တို့၌သာလျှင် ဆဲများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော အင်္ဂါများရှိသည်။ နိဇီဝတို့တွင် ဆဲနှင့် ပရိုတို ပလက်ဇမ်မရှိချေ။
သစ်ပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်တို့၏ အချို့အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်း၌ရှိ သော ပရိုတိုပလက်ဇမ်သည် ငယ်မူပြန်နိုင်စွမ်းရှိသည်။ ပုံစံအား ဖြင့်ဆိုသော်၊ လူ၏လက်မောင်းအရေပြား စုတ်ပြတ်ပွန်းပဲ့သွား လျှင် အရေပြားသစ် တစ်ဖန်ပြန်ဖြစ်နိုင်သည်။ သစ်ပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်တို့၌ တွေ့မြင်ရသော အနာကျက်ခြင်း၊ ကျိုးသွားသော အရိုးများ ပြန်ဆက်ခြင်း၊ သွေးသစ်ဖြစ်ခြင်း၊ ရော်ဘာပင်၊ ထန်း ပင်တို့ကဲ့သို့ သစ်ရည်သစ်ဖြစ်ခြင်း၊ သစ်ခေါက် ထပ်တလဲလဲ ဖြစ်ခြင်း စသည်တို့မှာ ပရိုတိုပလက်ဇမ်၏ ငယ်မူပြန်စွမ်းရည် ကြောင့်ဖြစ်သည်။
၂။ မျိုးပွားခြင်း
သဇီဝတို့၌ မျိုးပွားနိုင်သော သတ္တိရှိသည်။ မျိုးပွားခြင်းဆို ရာ၌ မိဖမှပေါက်ပွားသော သားသမီးတို့သည် မိဖ၏ အမျိုးနှင့် တစ်သမတ်တည်းတူစွာ ပေါက်ပွားကြခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ပုံစံ အားဖြင့် ဆင်က ဆိတ်မမွေး၊ မျိုးတူ ဆင်ကလေးများကိုသာ မွေးခြင်း၊ သရက်ပင်က ဩဇာသီးမသီး၊၊ အမျိုးတူ သရက်သီး သာ သီးခြင်းကိုဆိုလိုသည်။ သဇီဝတို့တွင် အချိန်ရာသီအလိုက် မျိုးပွားမှုရှိမြဲဖြစ်သော်လည်း၊ နိဇီဝတို့တွင်မူ ဤအဖြစ်မျိုးမရှိ ချေ။ ထိုကြောင့် သဇီဝတို့တွင် မဖေါက်ပြန်သော ဇီဝစက်ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။
၃။ ရွေ့လျားခြင်း
သဇီဝတို့တွင် အသက်ရှင်နေသောအဖြစ်ကို ပြသော လက္ခဏာကား ရွေ့ရှားနိုင်သော သတ္တိဖြစ်သည်ဟု ယူဆနိုင် သည်၊ ကျွန်ုပ်တို့ တွေ့မြင်နေကြရသော သစ်ပင်တို့မှာ မြေ၌ စွဲမြဲနေကြသည့် အရာများဖြစ်ကြသောကြောင့် တိရစ္ဆာန်များမှာ ကဲ့သို့ ရွေ့ရှားနိုင်သော သတ္တိကို ထင်ထင်ရှားရှားအမြဲတမ်း မတွေ့ရချေ။ အပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်တို့၏ ရွေ့လျားခြင်းကို နှစ်မျိုး ခွဲခြားနိုင်သည်။ ယင်းတို့မှာ (က) အလိုအလျှောက် ရွေ့လျားခြင်း နှင့် (ခ) ဆွဲဆောင်၍ ရွေ့လျားခြင်း သို့မဟုတ် တုံ့ပြန်သတ္တိတို့ ဖြစ်ကြသည်။
ထင်ရှားစွာတွေ့နိုင်သည်။ အပင်တို့တွင်မူ အယ်လဂျေပင်များဖြစ် သော ယူဂလီနားနှင့် ဩစီလေတိုရီးယား၌ တွေ့ရသည်။ ထို အပင်တို့၏အတွင်း၌ ပရိုတိုပလက်ဇမ်သည် အလိုအလျောက်ရွေ့ လျားနေသည်။
၅။ ကြီးထွားခြင်း
ဇီဝဗေဒတွင် သုံးစွဲသော ကြီးထွားခြင်းဆိုသော ဝေါဟာရသည် အရွယ်ပမာဏကြီးမားလာခြင်းထက် ပိုမိုနက်နဲသော အဓိပ္ပာယ်ကို ဆောင်သည်။ ဤဝေါဟာရကို သုံးလိုက်သည်နှင်တစ်ပြိုင်နက် မက်တာဗော်လစ်ဇင်၏ အကျိုးကြောင့် (က) မိတိုဆစ် သို့မဟုတ် ဒွိဂုဏ်ပွားခြင်းဖြင့် ဆဲအသစ်များဖြစ်ပေါ်ခြင်း၊ (ခ) ထိုဆဲအသစ်များ ပမာဏကြီးမားလာခြင်းနှင့် (ဂ) ယင်းကဲ့သို့ ကြီးမားလာသောဆဲများ ကြီးရင့်လာပြီးလျှင် ရင့်သောတစ်ရှူး အသီးသီးအဖြစ်သို့ ရောက်လာခြင်းတည်းဟူသော အဆင့်သုံး ဆင့် တစ်ဆက်တည်း ဖြစ်ပေါ်ကြောင်းကို သိနားလည်ထားရ မည်။ ပမာဏကြီးမားခြင်းသည် ကြီးခြင်း၏အဆင့် တစ်ဆင့်မျှ သာဖြစ်သည်။ ဖီဇီဩလိုဂျီဆိုင်ရာ လုပ်ငန်းတာဝန်များကို ခွဲဝေ ခြင်း၊ ယင်းတာဝန်အသီးသီးကို ညီညွတ်စွာဖြစ်စေရန် ညှိထိန်း ၍ပေးခြင်း၊ သဇီဝ၏ မျိုးရိုးရုပ်သွင်ပေါ်အောင် ဖွံဖြိုးခြင်းတို့ သည်လည်း ကြီးထွားခြင်းဆိုသော ဝေါဟာရ၌ အကျုံးဝင်ပြီးဖြစ်ကြ သည်။ အချုပ်ကိုရှင်းလင်းစွာဆိုရသော်၊ သဇီဝတို့၏ ကြီးထွားခြင်း သည် အတွင်းဘက်ရှိ ပရိုတိုပလက်ဇမ်ကို အရင်းခံ၍ စတင်ဖြစ် ပေါ်သည်။ နိဇီဝတို့၏ ကြီးမားခြင်းမှာ ပြင်ပ၌စတင်ဖြစ်ပေါ် သည်။ ပုံဆောင်ခဲများ ကြီးမားလာပုံကို သာဓကပြုရလျှင်၊ ရုပ်တူဓာတ်တူဖြစ်ကြသော မော်လီကျူးများသည် ပုံဆောင်ခဲ၏ ပြင်ပမျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် ထပ်တလဲလဲ စွဲကပ်သောကြောင့် ပမာဏကြီးလာခြင်းဖြစ်သည်။
ဇီဝဗေဒကို လေ့လာနည်း
ဇီဝဗေဒကို လေ့လာရာတွင် လိုက်နာရမည့် အချက်လေးချက်ရှိသည်။ ထိုအချက်လေးချက်ကို မလိုက်နာခဲ့ပါက ယခုခေတ်သစ်ဇီဝဗေဒအဖြစ် ရပ်တည်နိုင်မည် မဟုတ်ချေ။
၁။ သေချာပါစေ၊ တိကျပါစေ။
ဇီဝဗေဒကို လေ့လာရာတွင် သက်ရှိများကို သေချာစွာ ဂရုစိုက်၍ စူးစမ်းရှာဖွေရမည်ဟု ဆိုလိုသည်။ တွေ့မြင်သမျှကို အရှိအတိုင်း တိကျစွာ မှတ်တမ်းတင်နိုင်ရမည်။
၂။ အကြွင်းမဲ့ ရိုးသားပါစေ။
သိပ္ပံလောကတွင် အဓိက လိုအပ်ချက်ဖြစ်သော ရိုးသားမှုသည် ဇီဝဗေဒတွင် မရှိမဖြစ်ချေ။ ရိုးသားမှုရှိသော အတွေးအခေါ်၊ အပြုအမူတို့သာလျှင် ဇီဝဗေဒ၏ အသက်သွေးကြော ဖြစ်၏။
၃။ ရှင်းလင်းစွာ တွေးနိုင်ပါစေ။
ဇီဝဗေဒတွင် ရိုးရှင်းစွာ တွေးတောခြင်းကို ကျင့်သုံး၏။ တိရစ္ဆာန်သည် တိရစ္ဆာန်သာ ဖြစ်သည်။ ငှက်ဆိုးအော်သဖြင့် လူသေရသည်ဟူမူကား ရိုးရှင်းသော တွေးတောခြင်း မမည်ရာ။ ထိုသို့ မရိုးမရှင်း တွေးတောခြင်းကို ဇီဝဗေဒတွင် တွေ့ရမည်မဟုတ်ချေ။
၄။ ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ ဆန်းစစ်နိုင်ပါစေ။
လောကတွင် များပြားလှသော အငြင်းပွားဖွယ်များကို အများပြော၍ဖြစ်စေ၊ ကျမ်းကိုးရှိ၍ဖြစ်စေ လွယ်လင့်တကူ မမှတ်ယူရာ။ ခိုင်လုံ၍ ယုံကြည်စိတ်ချဖွယ်ရှိသော အထောက်အထားများဖြင့်သာ ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ ဆန်းစစ်ကာ အဖြေရှာနိုင်ရမည်။
အထက်ပါ အချက်လေးချက်ကို ဇီဝဗေဒ ပညာရှင်တိုင်းက လိုက်နာကျင့်သုံးလေ့ရှိ၏။
အပင်နှင့်တိရစ္ဆာန်
အီဗော်လျူရှင်ဖြစ်စဉ်၏ အတိတ်ကာလတွင် အပင်နှင့်တိရစ္ဆာန်တို့သည် တစ်မျိုးနှင့်တစ်မျိုး ကွဲပြားခြားနားစွာ ဖြစ်ပေါ် ခဲ့ကြဟန်တူပေသည်။ ထိုသို့ကွဲပြားခြားနားစွာ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းမှာ တစ်ချိန်တည်း၌၎င်း၊ တစ်နေရာတည်း ၌၎င်း ဖြစ်ဟန်မတူ ချေ။ အီဗော်လျူရှင် သမိုင်းတစ်လျှောက်၌ အခြေအနေချင်း ခြားနားသော နေရာဒေသအမျိုးမျိုး၌၎င်း၊ ခေတ်ကာလအမျိုးမျိုး ၌၎င်း ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ဟန်တူပေသည်။ အီဗော်လျူရှင် သမိုင်းစသည့် အချိန်နှင့်ယှဉ်၍ ဇီဝ သို့မဟုတ် သဇီဝလည်း ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ရပေ လိမ့်မည်။ သို့သော် ထိုသဇီဝသည် အပင်မည်လော၊ တိရစ္ဆာန် မည်လောဆိုသည်ကို တိကျစွာခွဲခြား၍ မပြောနိုင်ချေ။ ထိုနည်းတူစွာ အပင် လောကသည် တိရစ္ဆာန်လောကမှ ဆင်းသက်သည် သို့မဟုတ် တိရစ္ဆာန်လောကသည် အပင်လောကမှ ဆင်းသက် သည် ဟူသည်ကိုလည်း တိကျ မှန်ကန်စွာမပြောနိုင်ချေ။ သို့ရာတွင် ကမ္ဘာပေါ်စ၌ ပထမဦးဆုံးဖြစ်သော သဇီဝသည် အလိုအလျောက်အစာ ပြုလုပ်နိုင်စွမ်း ရှိရမည်ဟူသော ယူဆ ချက် မှန်ကန်ပါမူကား အပင်သည် တိရစ္ဆာန်ထက်ဦးစွာပေါ်သော သဇီဝ ဖြစ်ရပေမည်။ အီဗော်လျူရှင် သမိုင်းတလျောက်၌ အချို့ သော သဇီဝတို့သည် အပင်၏ အသွင်ကိုဆောင်ကြသည်။ ကျန် သဇီဝတို့မူ အပင်လည်းမမည်၊ တိရစ္ဆာန်လည်းမမည်သော အပင် တိရစ္ဆာန်များ ဖြစ်ခဲ့ကြမည်။ ဤကား အီဗော်လျူရှင်၏အဓိပ္ပာယ် ကို အနည်းငယ်ရှင်းပြခြင်းဖြစ်သည်။
တပ်ရာ (ရခိုင်)ရွာ၊ ကကျက်ဘက်ကံပြင်
တပ်ရာ (ရခိုင်)ရွာ၊ ကကျက်ဘက်ကံပြင်
ဇီဝဗေဒ
အပင်နှင့်တိရစ္ဆာန်
အီဗော်လျူရှင်ဩဝါဒအရ တိုးတက်သော (ဝါ) အမြင့် တန်းစား သဇီဝနှင့် ရှေးကျသော (ဝါ) အနိမ့်တန်းစား သဇီဝ ဟူ၍ ခွဲခြားထားသည်။ အမြင့်တန်းစားသဇီဝသည် အနိမ့်တန်း စား သဇီဝမှ စနစ်တကျပြောင်းလဲ တိုးတက်ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ယူဆသည်။ အမြင့်တန်းစားသဇီဝ၏ အင်္ဂါဖွဲ့စည်း ပုံမှာ အနိမ့်တန်း စားသဇီဝ၏ အင်္ဂါဖွဲ့စည်းပုံထက် ပိုမိုရှုပ်ထွေး ဆန်းကြယ်သည်။ အနိမ့်တန်းစားသဇီဝ၏ အင်္ဂါဖွဲ့စည်းပုံမှာ ရှုပ်ထွေးဆန်းကြယ်ခြင်းမရှိ၊ ရှင်းလင်းသော အခြေခံရုပ်အသွင် မျိုးဖြစ်သည်။
ဗိုင်ဩလိုဂျီပညာရှင်တို့၏ ယူဆချက်အရ အပင်လောက နှင့် တိရစ္ဆာန်လောကသည် မျိုးရင်းပင်မတစ်ခုမှ ဖြာထွက်လာ သော အကိုင်းကြီးနှစ်ကိုင်းဖြစ်ကြသည်။ ဤနေရာ၌ အီဗော်လျူ ရှင်၏ အဓိပ္ပာယ်ကို ပိုမိုထင်ရှားစေရန် သစ်ပင်၏ ပင်ပိုင်းဖြင့် တင်စားနှိုင်းရှည့်၍ ပြထားခြင်းဖြစ်သည်။ သစ်မြစ်ပိုင်းသည် မြေကြီးအတွင်း၌ နစ်မြုပ်နေသဖြင့် ကျွနိုပ်တို့သေချာစွာ မြင်နိုင် ခြင်းမရှိချေ။ မြေကြီးထက်၌ပေါ်နေသည့် ပင်စည်မကြီးမှ ဖြာ ထွက်သော အကိုင်းကြီးနှစ်ကိုင်းကို အပင်လောကနှင့် နှိုင်းထား သည်။ ထိုအကိုင်းကြီးများမှတစ်ဖန် အခက်အလက်အသစ်များ အမြဲမပြတ်အဆင့်ဆင့် ဖြာထွက်ဖြစ်ပေါ်နေကြသည်။ အိုမင်းရင့် ယော်ကုန်သော အခက်အလက်တို့၏ ရုပ်အသွင်တည်ခြင်းမရှိ၊ ခဏခဏ ပြောင်းလွဲလျက်နေပေသည်။ အပင်လောကနှင့် တိရစ္ဆာန်လောကတို့သည်လည်း ထိုသစ်ပင် ဥပမာအတိုင်းပင် အီဗော်လျူရှင် ဖြစ်နေကြသည်။
နမ့်ထုံးလုံစရွာ၊ မိုင်းရယ်မြို့နယ်
နမ့်ထုံးလုံစရွာ (Namhtonelongsan)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (မြောက်)၊ လားရှိုးခရိုင်၊ မိုင်းရယ်မြို့နယ်၊ မန်ကျောင်းပန်ဆင်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၀၆၅၀၇ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ မန်ကျောင်းပန်ဆင်ကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၁၀၇၈ ဦး၊ မ ၁၂၀၈ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၂၂၈၆ ဦးနေထိုင်သည်။ ဒေသအခေါ်မှာ နမ်ထုံးလုံစ ဖြစ်သည်။
ဇီဝဗေဒ
အပင်နှင့်တိရစ္ဆာန်တို့၏ ကွာခြားချက်
ကျွန်ုပ်တို့တွင် အပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်ကို ယေဘုယျအားဖြင့် ခွဲခြားနိုင်သော အသိဉာဏ်ရှိ သည်။ အထူးသဖြင့် အမြင့်တန်းစား အပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်ကို အလွယ်တကူခွဲခြား၍ သိနိုင်ကြသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အပင်၌တွေ့မြင်ရသော အင်္ဂါဖွဲ့စည်းပုံ ရုပ်အသွင် စသည်တို့နှင့် ကွဲပြားခြားနားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ထိုသို့စိတ် ထဲ၌ ခွဲခြား၍သိနေသော အပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်ကို ရေးသား၍ ရုပ်လုံးဖော်ကြည့်လျှင် မည်မျှခက်ခဲကြောင်း လက်တွေ့သိနိုင် မည်။ အီဗော်လျူရှင် သမိုင်းကို ပြန်၍ကြည့်သော် အကိုင်း အခက်အလက်များဖြင့် တင်စားထားသော ယခုခေတ် အမြင့် တန်းစားအပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်တို့ကို ခွဲခြား၍ သိရန်လွယ်သည်။
နမ့်ထုံးလုံစရွာ၊ မိုင်းရယ်မြို့နယ်
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မိုင်းရယ်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
အုန္နဲဘုတ်ရွာ၊ မြစ်သားမြို့နယ်
အုန္နဲဘုတ်ရွာ (Okehneboke)သည် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ ကျောက်ဆည်ခရိုင်၊ မြစ်သားမြို့နယ်၊ မိုင်းမောကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၉၀၉၄၃ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ မိုင်းမောကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၁၇၃၈ ဦး၊ မ ၁၉၃၅ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၃၆၇၃ ဦးနေထိုင်သည်။
ဇီဝဗေဒ
အပင်နှင့်တိရစ္ဆာန်တို့၏ ကွာခြားချက်
၁။ ကြီးခြင်း အပင်တွင် ကြီးရာအပိုင်း (ဝါ) ကြီးနယ်များသည် သူ့ နေရာနှင့်သူ တိကျစွာသတ်မှတ်လျက်ရှိသည်။ များသောအားဖြင့် ပင်စည် ထိပ်ဖျားနှင့် အမြစ် ထိပ်ဖျားတို့သည် ကြီးနယ်များဖြစ် ကြသည်။ အစေ့ရွက်ထီးပင်(Monocot)နှင့် အချို့သောအပင်မျိုးတို့တွင် ကြီး နယ်များသည် ဆစ်ကြား၊ ဆစ်ကြားရင်းနှင့် ရွက်ရင်းတို့၌ ရှိ တတ်ကြသည်။ တိရစ္ဆာန်တို့ကား သစ်ပင်ကဲ့သို့မဟုတ်ချေ။ တိရစ္ဆာန်တို့၏ အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့သည် ထက်ဝန်းကျင် တစ်ပြိုင်နက် ကြီးနိုင်သည်။ သို့ရာတွင် ထိုကြီးနိုင်သည့်စွမ်း ရည်သည် တိရစ္ဆာန်တို့ အရွယ်ရောက်သည်အထိသာ ဖြစ်သည်။ အရွယ်ရောက်ပြီး နောက်အဖို့၌ကား ကြီးမှုနောက်ထပ်မဖြစ် တော့ချေ။ အပင်တို့မူကား တစ်သက်လုံး ကြီးနိုင်စွမ်းရှိသည်။
အုန္နဲဘုတ်ရွာ၊ မြစ်သားမြို့နယ်
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မြစ်သားမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ဇီဝဗေဒ
အပင်နှင့်တိရစ္ဆာန်တို့၏ ကွာခြားချက်
၂။ ကလိုရိုဖီ အကျိုးဖျက် ကပ္ပါးပင်နှင့် ဖန်းဂပ်မှိုပင်တို့မှလွဲ၍ အစိမ်း ရောင်သန်းလျက်ရှိသော အပင်မှန်သမျှတွင် ကလိုရိုဖီပါဝင်လေ သည်။ ယင်းသို့ ကလိုရိုဖီ ပါရှိခြင်းကြောင့် အပင်သည် အလို အလျောက် အစာလုပ်နိုင်လေသည်။ တိရစ္ဆာန်တို့တွင်မူကား ကလိုရိုဖီ မရှိကြချေ။ ထိုကြောင့် အလိုအလျောက် အစာလုပ် နိုင်စွမ်းမရှိချေ။ (ခြွင်းချက်။ ။ ကလိုရိုဖီ မပါသော ဖန်းဂပ် မှိုနှင့် ဗက်တီးရီးယားတို့သည်လည်း တိရစ္ဆာန်များကဲ့သို့ပင် အလိုအလျောက် အစာလုပ်နိုင်စွမ်း မရှိကြချေ။)
၃။ ဆဲနံရံ သဇီဝမှန်သမျှတို့၏ ခန္ဓာကိုယ်သည် သေးငယ်သော ဆဲ များဖြင့် ပြည့်နှက်နေသည်။ ဆဲတို့ကို ပတ်လည်ကာရံထားသော ဆဲနံရံကိုမူကား အပင်၌သာ ထင်ရှားတွေ့မြင်ရသည်။ တိရစ္ဆာန် တို့၏ ဆဲ၌ နံရံကင်းမဲ့သည်။ (ခြွင်းချက်။ ။ ချွဲကျိမှိုတွင် ဆဲ နံရံမပါချေ။)
၄။ ဆဲလျူလို့ ဖန်းဂပ်မှိုမှတစ်ပါး အားလုံးသော အပင်တို့၏ ဆဲနံရံတို့ သည် ဆဲလျူလို့ဖြင့်ပြီးသည်။ တိရစ္ဆာန်တို့၏ ဆဲနံရံတွင်မူ ဆဲ လျူလို့မပါချေ။ (ခြွင်းချက်။ ။ ကျူနီကိတ် တိရစ္ဆာန်၏ ဆဲနံရံ သည်လည်း ဆဲလျူလို့ဖြင့်ပြီးသည်။)
၅။ ရွေ့လျားခြင်း အမြင့်တန်းစား အပင်တို့သည် မြေတွင်စွဲမြဲလျက် တည် သောကြောင့် တစ်နေရာမှ တစ်နေရာသို့ ရွေ့လျားသွားလာနိုင် ခြင်းမရှိကြချေ။ အနိမ့်တန်းစား အပင်များသာလျှင် ယင်းသို့ ရွေ့လျားသွားလာနိုင်ကြသည်။ အနိမ့် တန်းစားတိရစ္ဆာန်အချို့မူ တစ်နေရာမှ တစ်နေရာသို့ ရွေ့လျားနိုင်ခြင်းမရှိကြချေ။ သာဓက များမှာ အိုဗီလီယားနှင့် သန္တာကျောက်တန်းတို့ဖြစ်ကြသည်။ အမြင့်တန်းစားတိရစ္ဆာန်တို့မှာမူကား ခြေလက်အပြည့်အစုံပါသော ကြောင့် တစ်နေရာမှ တစ်နေရာသို့ ရွေ့လျားသွားလာနိုင်ကြ သည်။
၆။ ရုပ်တည်ဩဇာစုခြင်း တိရစ္ဆာန်တို့သည် အစိုင်အခဲဖြစ်သော အစာများကို စားမြို နိုင်ကြလေသည်။ အပင်တို့မှာမူကား ယင်းတို့၏ ပြင်ပပတ်ဝန်း ကျင်၌ ပျော်ဝင်လျက်ရှိသော အရည်များကိုသာ အခြေအနေအရ စုပ်ယူနိုင်စွမ်းရှိကြလေသည်။ (ခြွင်းချက်။ ။ ချွဲကျိမှိုသည် သေးငယ်သော အစာအစိုင်အခဲများကို မြိုနိုင်၏။)
တိရစ္ဆာန်တို့တွင် ရွေ့ရှားရန်၊ ရက်စပီးရေးရှင်း ပြုလုပ်ရန်၊ အညစ်အကြေး စွန့်ပစ်ရန် အစရှိသော တာဝန်များကို ဆောင် ရွက်နိုင်သော အင်္ဂါများရှိကြသည်။ ထိုအင်္ဂါများ၏ ဖွဲ့စည်းပုံ သည်လည်း ယင်းတို့ဆောင်ရွက်ရန်ဖြစ်သော တာဝန်တို့အတွက် အသင့်တော်ဆုံးသော အဆင့်အတန်းအထိ တိုးတက်ကောင်းမွန် ကြသည်။ အပင် တို့တွင်မူကား၊ ထိုအင်္ဂါများ အကယ်၍ ပါရှိ ပါမူ တိရစ္ဆာန်၏အင်္ဂါများမှာကဲ့သို့ ဖွဲ့စည်းပုံရှုပ်ထွေးဆန်းကြယ် ခြင်း မရှိချေ။ အင်္ဂါမည်ကာမျှသာ ရှိတတ်သည်။ သို့မဟုတ် အင်္ဂါလုံးဝ မပါရှိဘဲလည်း ရှိတတ်သည်။
ဇီဝဗေဒမှ ဖြာထွက်သော ခက်မများ
ဇီဝဗေဒမှ အဓိကအားဖြင့် ရုက္ခဗေဒနှင့် ပါဏဗေဒ(သတ္တဗေဒ)ဟူ၍ ခက်မနှစ်သွယ်ခွဲထွက်သည်။
ဇီဝ ဗေဒမှဖြာထွက်သော အခြားသိပ္ပံပညာရပ်များမှာ ဇီဝဓာတုဗေဒ၊ ဇီဝရူပဗေဒ၊ ဆေးပညာရပ် စသည်တို့ဖြစ်ကြသည်။ ရုက္ခဗေဒ နှင့်ပါဏဗေဒကို လွယ်ကူစိမ့်သောငှာ အောက်ပါအတိုင်း ကဏ္ဍ များခွဲ၍ လေ့လာရာသည်။
၁။ ရုပ်သွင်ပညာ
ဤပညာသည် သစ်ပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်တို့၏ အင်္ဂါများကို ပြင်ပမှမြင်ရသည့် ရုပ်အသွင်အတိုင်း လေ့လာသော ပညာရပ် ဖြစ်သည်။
၂။ တစ်ရှူးပညာ
ဤပညာသည် သစ်ပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်တို့၏ အင်္ဂါတို့ကို ပြင်ပမှမြင်ရသော ရုပ်အသွင်ပေါ်ရန် အတွင်းဘက်၌ ဖွဲ့စည်း လျက်ရှိသော ဆဲနှင့် တစ်ရှူးများကို လေ့လာသောပညာဖြစ် သည်။
၃။ ဇီဝကမ္မဗေဒ
ဤပညာသည် သဇီဝတို့၏ အင်္ဂါများနှင့် တစ်ရှူးအစိတ် အပိုင်းတို့၏ လုပ်ငန်းတာဝန်များကိုလည်းကောင်း၊ အသက်ရှင်ခြင်း၏ အကြောင်းနှင့် ပတ်သက်သမျှကိုလည်းကောင်း လေ့လာသောပညာဖြစ် သည်။
၄။ ဂေဟဗေဒ
ဤပညာသည် အပင် သို့မဟုတ် တိရစ္ဆာန် သို့မဟုတ် သဇီဝနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်တို့ အပြန်အလှန် သပ္ပါယဖြစ်ပုံ အလုံးစုံကို လေ့လာ သော ပညာဖြစ်သည်။
၅။ အပင် သို့မဟုတ် သတ္တဝါပထဝီ
ဤပညာသည် အပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်များ ကမ္ဘာပေါ်ပျံ့နှံ့ခြင်း နှင့် ယင်းကဲ့သို့ ပျံ့နှံ့စေသော ပယောဂများအကြောင်းကို လေ့ လာသောပညာဖြစ်သည်။
၆။ အမျိုးအစားခွဲနည်းပညာ
ဤပညာသည် အပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်တို့၏ ရုပ်အသွင်ကို အသေးစိတ်လေ့လာ၍ ရုပ်လုံးဖော်ခြင်း၊ မျိုးမည်သတ်မှတ်ခြင်း နှင့် စနစ်တကျ အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်းတို့ကို ပြုသောပညာ ဖြစ်သည်။ ထိုပညာကို အစပြုခဲ့သူကား ဆွီဒင်လူမျိုး ဇီဝဗေဒပညာရှင် ကားလ် လင်းနီးယပ်  ဖြစ်၏။ ခေတ်သစ်ရုက္ခဗေဒပညာရှင်တို့ တွေ့ရှိလေ့လာမှတ်သားထား သော အပင်မျိုးစိတ်ပေါင်းမှာ သုံးသိန်းနှစ်သောင်းမျှရှိသည်။ သတ္တဗေဒပညာရှင်တို့ လေ့လာပြီးသော တိရစ္ဆာန်မျိုးစိတ်ပေါင်း ထက် အရေအတွက်အားဖြင့် သုံးဆပိုမိုလျက်ရှိသည်။ တော တောင်အထပ်ထပ်နှင့် တကွ လူသူအရောက်အပေါက်မရှိသေး သော (ဝါ) လူနေနည်းပါးသော အရပ်ရပ်တို့၌ ပေါက်နေသည့် အပင်တို့ကို ရှာဖွေလေ့လာနိုင်လျှင် အပင်မျိုးစိတ်အရေအတွက် ပိုမိုများပြားစွာ တွေ့ရှိဦး မည်မှာ သေချာပေသည်။
၇။ ရုပ်ကြွင်းကျောက် ရုက္ခဗေဒနှင့် ရုပ်ကြွင်းကျောက်ပါဏဗေဒ
အတိတ်ခေတ်၌ ပေါ်ထွန်းခဲ့ကြသော အပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်တို့ ၏ ရုပ်ကြွင်းများသည် မြေလွှာအထပ်ထပ်၌ ကျောက်ဖြစ်၍ ကျန်ရစ်နေတတ်ကြသည်။ ထိုရုပ်ကြွင်းကျောက်တို့၏ အသွင် လက္ခဏာကို စူးစမ်းလေ့လာခြင်းဖြင့် အတိတ်ခေတ်တွင် ပေါ် ထွန်းခဲ့ကြသော အပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်တို့အကြောင်းကိုသိနိုင်သည်။ အပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်များ၏ ရုပ်ကြွင်းကျောက်ကို ယခုခေတ်၌ တွေ့မြင်နေကြရသော အပင်၊ တိရစ္ဆာန်တို့နှင့် နှိုင်း၍လည်း လေ့လာနိုင်သည်။ အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်းသည် ဇီဝဗေဒပညာရပ်တွင် အလွန် အသုံးဝင်သည်။ ဇီဝဗေဒပညာရှင်တို့သည် တိရစ္ဆာန်များကို (၁) ကျောရိုးရှိတိရစ္ဆာန်နှင့် (၂) ကျောရိုးမဲ့တိရစ္ဆာန်ဟု နှစ်မျိုးခွဲခြား သည်။ ထိုအစု နှစ်ခုကို တစ်ဖန်အောက်ပါအတိုင်း ခွဲခြားပြန် သည်။
၂။ ။ ကျောရိုးမဲ့တိရစ္ဆာန်
ပါရာမေစီယမ်။
ဇီဝဗေဒပညာရှင်တို့သည် အပင်များကို အပွင့်ပွင့်သော အပင်နှင့် အပွင့်မပွင့်သော အပင်ဟူ၍ အစုကြီး နှစ်စုခွဲထား သည်။ တစ်ဖန် အပွင့်ပွင့်သော အပင်များကို (က) အန်ဂျီအို စပမ်းခေါ် မျိုးစေ့ဝှက်ပင်မျိုး၊ ပုံစံ-သရက်၊ ဩဇာ၊ မာလကာ နှင့် (ခ) ဂျင်မနိုစပမ်းခေါ် မျိုးစေ့ဖော်ပင်မျိုး၊ ပုံစံ-ထင်းရှူး၊ ဖားထင်းရှူးဟူ၍ ခွဲခြားထားပြန်သည်။ အပွင့်မပွင့်သော အပင်များမှာမူ ကျောက်ချက်ပင်မျိုး၊ ရေည|ိ၊ လစ်ဗာဝတ်ပင်၊ ဖန်ဂျိုင်း၊ မှို၊ အယ်လဂျေပင် (ကျောက် ပွင့်)တို့ ဖြစ်ကြသည်။
အထက်တွင် ဖော်ပြခဲ့သည့်အတိုင်း သက်ရှိအမျိုးအစား ဇယားအခြေခံကို ရေးဆွဲလိုက်လျှင် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်လေ သည်။
ဇီဝဗေဒပညာသမိုင်း
ဘီစီ ၆ဝဝ အထက်က ဂရိပညာရှိ အနက်ဆီမန်ဒါသည် 'တိရစ္ဆာန်တို့မှာ ရေမှဖြစ်ပေါ်လာ၏'ဟူသော အယူအဆကို ကြံ ဆခဲ့ဘူး၏။ ထိုနောက် နှစ်ပေါင်းတရာခန့်ကြာသောအခါ၊ ဆေး ပညာ၏ ဖခင်ဟု ခေါ်ဆိုသမုတ်အပ်သော ဂရိပညာရှိ ဟစ်ပေါ့ ကရာတီသည် ဇီဝဗေဒပညာကို များစွာအထောက်အပံ့ပြုခဲ့သည်။ ဂရိလူမျိုး အယ်ရစ္စတိုတယ်နှင့် ရောမလူမျိုး ပလင်နီတို့သည် သတ္တဝါနှင့် အပင်အကြောင်းကို များစွာ သုတေသနပြုခဲ့ကြ သည်။
သို့ရာတွင် ဇီဝဗေဒပညာသည် အလယ်ခေတ်ရောက်မှသာ ပို၍ထွန်းကားလာခဲ့သည်။ ၁၅၁၄ ခုနှစ်တွင် ဗိဆေးလိယပ်ခေါ် ဗဲလဂျီယန်အမျိုးသားတစ်ဦးသည် လူ့ရုပ်ကလာပ်ကို ခွဲစိတ် ကြည့်ရှုခဲ့သည်တွင် အနာတမီပညာသည် ပေါ်ထွန်းလာလေ သည်။ အင်္ဂလန်နိုင်ငံ၌မူကား ၁၅၇၈ ခုနှစ်တွင် ဝီလျံ ဟားဗေး သည် လူ့ခန္ဓာကိုယ်၌ သွေးကြောများဖြင့် သွေးလွှတ်ပုံကို သုတေသနပြုခြင်းအားဖြင့် ခန္ဓာကိစ္စဗေဒပညာသည် စတင် ပေါ်ထွန်းလာလေသည်။ ၁၆ဝဝ ပြည့်နှစ်တစ်ဝိုက်၌ ထင်ရှား ခဲ့သော ဒပ်ချလူမျိုး လေးဗင်ဟုသည် မိုက္ကရိုစကုပ်ကို တီထွင် ယင်းမှ သာမန်မျက်စိဖြင့် မမြင်နိုင်လောက်အောင် သေးငယ် သော အပင်နှင့် အကောင်များကို လေ့လာနိုင်ခဲ့သည်။ ထိုခေတ် တွင် အင်္ဂလိပ်လူမျိုး ရောဗတ် ဟွတ်သည် အပင်နှင့် အကောင် ငယ်များတွင်ရှိသော ဆဲများကို မိုက္ကရိုစကုပ်ဖြင့် တွေ့မြင်နိုင်ခဲ့ရ သည်။
ခရစ် ၁၇ဝဝ ပြည့်နှစ်အတွင်း၌ ဆွီဒင်အမျိုးသား သိပ္ပံ ပညာရှင် လင်းနီးယပ်သည် အပင်နှင့် တိရစ္ဆာန်တို့ကို သိပ္ပံပညာ နည်းစနစ်ဖြင့်လျော်ညီအောင် အမျိုးအစားခွဲခြား၍ ပေးခဲ့လေ သည်။ ထို့ပြင်၊ ပြင်သစ်အမျိုးသား ကူးဗီယေသည် လူနှင့် တိရစ္ဆာန်တို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာဖွဲ့စည်းပုံကို လေ့လာ၍ အနာတမီ ပညာရပ်ကို စတင်ပြုစုပေး ခဲ့လေသည်။ ခရစ် ၁၈ဝဝ ပြည့်နှစ် ၌ ရှလိုင်ဒင်နှင့် ရှဗန်းနှစ်ဦးတို့သည် သက်ရှိရုပ်ဟူသမျှမှာ ဆဲ များဖြင့်သာ ဖွဲ့စည်းထားကြောင်း သီအိုရီကို ကြံဆခဲ့ကြလေ သည်။ ထိုခေတ်တွင် ဒါဝင်သည် ဝေါလေ့နှင့်အတူ သုတေသန ပြုရာမှ ယခုအခါ အလွန်ကျော်စောထင်ရှားသော အီဗော်လျူရှင် ဆိုင်ရာ သီအိုရီတစ်ခုကို ကြံဆခဲ့လေသည်။ ယင်းသီအိုရီမှာ တိရစ္ဆာန်တို့သည် အနိမ့်တန်းစားတိရစ္ဆာန်မျိုးမှ တစ်ဆင့်ထက် တစ်ဆင့်တက်၍ အမြင့်တန်းစား တိရစ္ဆာန်မျိုးအဖြစ်သို့ ကူး ပြောင်းလာတတ်သည်ဟူသော အခြေခံသဘောတရားပင်ဖြစ်လေ သည်။ ဩစတြီးယား လူမျိုး ခရစ်ယန်ဘုန်းတော်ကြီး မင်းဒဲ မှာမူ ဂျင်နစ်တစ်ပညာရပ်ဆိုင်ရာ အခြေခံနိယာမတရားတို့ကို ရှာဖွေတွေ့ ရှိခဲ့လေသည်။ ၂ဝ ရာစု နှစ်ဦးတွင် ဂျာမန်လူမျိုး ဇီဝဗေဒပညာရှင် ဗိုက်စမန်းသည် တိရစ္ဆာန်တို့၏ ဗီဇဆဲများကို အခြားဆဲများမှ ခွဲခြား၍ ပြဆိုခဲ့လေသည်။ ထို့ပြင် လူဝီပါး စတားနှင့် ရောဗတ်ကော့တို့သည် ဗက်တီးရီး ယားပိုးပညာကို ထွန်းကားလာအောင် အထောက်အပံ့ပြုခဲ့လေ၏။ (ဦးကိုကိုကြီး)
ရှေးခေတ်ဂရိပညာရှင်များလက်ထက်မှ အစပြု၍ လူ၊တိရစ္ဆာန်နှင့် အပင်များအား သုတေသနပြုခဲ့ကြောင်း သမိုင်းအထောက် အထား များရှိခဲ့သည်။ ၈ရာစုနှင့်၁၃ရာစုကာလ အာရပ်လူမျိုးပညာရှင်များ၏ ရှာဖွေတွေ့ရှိချက်များနှင့် ဥရောပရီနေဆွန်းခေတ် လေ့လာစမ်းသပ် ချက်များစွာတို့သည် ခေတ်သစ် ဇီဝဗေဒပေါ်ထွန်းစေသည့်အခြေခံ အုတ်မြစ်များဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၇ ရာစုတွင် အဏုကြည့်မှန်ဘီလူး ပေါ်ပေါက်လာပြီးနောက် ရောဂါပိုးမွှားများ(Microbes)၊ဆဲလ် (Cell)အစရှိသည့် ကြီးမားသည့် တွေ့ရှိ ချက်များ ပေါ်ထွန်းခဲ့ပြီး ၁၈ရာစု ခေတ်သစ်ဓာတုဗေဒနှင့် စနစ်တကျပေါင်းစပ်ကာ ယနေ့ကျွနု်ပ်တို့ သိရှိမြင်တွေ့နေ ရသည့်ခေတ်သစ်ဇီဝဗေဒ ပေါ်ထွန်းလာခဲ့သည်။
၂ဝရာစုနှင့်၂၁ရာစုအစောပိုင်း ကာလသည် ဇီဝဗေဒဘာသာရပ်၏ ရွှေရောင်လွှမ်းသောကာလများ ဟုမှတ်ယူထားရသည့်အောင် တိုးတက်မှုအရှိန်အဟုန် မြင့်မားခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးပေါ်နည်းပညာများနှင့်ကိရိယာများ အကူအညီဖြင့် စမ်းသပ်ခန်းများထဲတွင် နှစ်ထောင်ပေါင်းများစွာ သက်တမ်းရှိသည့် ပဟေဋ္ဌိများ အားဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့်- ဆဲလ်တစ်ခုသာရှိသော သက်ရှိမှသည် ဆဲလ်ပေါင်းများစွာ ပါဝင်သော အပင်နှင့်တိရစ္ဆာန်များအဖြစ် မည်သို့မည်ပုံ ပြောင်းလဲလာပုံ၊နေရောင်ခြည်စွမ်းအင်အား အသုံးပြု၍ အပင်တို့ဆင့်ဆင့် အစာချက်လုပ်ပုံ၊ လွန်စွာသေးငယ်သော ပိုးမွှာလေးမှသည် သန်းပေါင်းများစွာကွဲပြား သောသက်ရှိအမျိုးမျိုး အဖြစ်ဆင့်ကဲပြောင်းလဲ လာပုံ အပါအဝင် အခြားအကြောင်းအရာပေါင်းများစွာ တို့အားမည့်သည့်ခေတ်ကာလ နှင့်မတူ နက်နက်နဲနဲ နားလည်သဘောပေါက် လာပြီဖြစ်သည်။
ထို့အပြင်ခေတ်သစ်ဇီဝဗေဒသည် လူ့အဖွဲ့အစည်း၏နေ့စဉ်ဘဝတွင် မရှိအဖြစ်အသုံးပြုရသော အရေးပါသည့်ဘာသာရပ်တစ်ခု လည်းဖြစ်သည်။ သာဓက များပြရသော မျိုးရိုးဗီဇနှင့်ဆဲလ်များ အားအထူးပြုလေ့လာသည့် Geneticsနှင့်Cell Biologyတို့၏အကျိုး ကျေးဇူးကြောင့် ပိုမိုတိုးတက်သည့်ဆေးဝါးနှင့် လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေး နည်းပညာများ ပေါ်ပေါက်လာသလို မနုဿဗေဒဘာသာရပ် အတွက်လည်း Molecular Biology၏အခန်းကဏ္ဍမှာများစွာအရေးပါ လှသည်။DNAတိုက်ဆိုင်စစ်ဆေးမှုသည် တရားစီရင်ရေးစနစ် ၏ မရှိမဖြစ်ကိရိယာတစ်ခုဖြစ်လာပြီး ဂေဟဗေဒ(Ecology)ကဲ့သို့သောဘာသာရပ်ခွဲမှ ကမ္ဘာကြီးပူနွေးလာမှု နှင့်ပတ်ဝန်းကျင်ညစ်ညမ်းမှုပြဿနာ များအား အဓိကဖြေရှင်းပေးလျက် ရှိသည်။
ဇီဝဗေဒ၏အခြေခံအုတ်မြစ်များ
ခေတ်သစ်ဇီဝဗေဒအား အောက်ပါ အခြေခံသဘောတရား ၄မျိုး ပေါ်တွင် တည်ဆောက်ထားသည်။
ဆဲလ်သီအိုရီ(Cell Theory)
သက်ရှိအားလုံးတို့အားဆဲလ် သို့မဟုတ် ဆဲလ်များဖြင့်ဖွဲစည်းထားပြီး ဆဲလ်မှာအခြေခံအကျဆုံး အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သည်။ ဆဲလ်များစွာပါဝင်သည့်သက်ရှိများ တွင်မူလဆဲလ်တစ်ခုမှအစပြု၍ ဆဲလ်များစွာပေါက်ဖွားလာသည်။ အဆိုပါဆဲလ်များသည် အရိုးဆဲလ်၊ အရေပြားဆဲလ်အစရှိသဖြင့် အမျိုးအစားများကွဲပြား ခြားနားကြသည်။
မျိုးရိုးဗီဇသီအိုရီ(Gene Theory)
သက်ရှိများအားလုံး၏ ဇီဝအချက်အလက်များကို မျိုးရိုးဗီဇတွင်မှတ်သားထားပြီး မျိုးပွားရာတွင် (ဥပမာ-မိဘမှသားသမီးသို့) အဆိုပါအချက်အလက်များထည့် သွင်းပေးလိုက်သည်။ DNA သည် မျိုးရိုးဗီဇ အချက်အလက်များ တည်ဆောက်ရာတွင် အသုံးပြုသည့်ကုဒ်လေးများ ဖြစ်သည်။ ထိုအချက်အလက်များသည် Genotypeစနစ်မှ မြင်တွေ့သိမြင်နိုင်သော Phenotypeစနစ် (အရွယ်အစား၊ အရောင်အသွေး၊ အမူအကျင့်စသည်တို့) သို့ဘာသာပြန်ခြင်းခံရသည်။ ပတ်ဝန်းကျင်၏ သက်ရောက်မှုကြောင့် အထက်ပါအချက်အလက်များ ပြောင်းလဲနိုင်သော်လည်း နောက်မျိုးဆက်သို့လက်ဆင့်မကမ်းနိုင်။ ဗီဇပြောင်းလဲခြင်းကြောင့် ပြောင်းလဲသွားမှ သာလျှင် လက်ဆင့်ကမ်းနိုင်သည်။
ကိုယ်တွင်းအားမျှခြေစနစ် (Homeostasis)
Steady Stateဟု အကြမ်းဖျင်းခေါ်ဆိုနိုင်သည်။ ပတ်ဝန်းကျင်၏ သက်ရောက်မှုအား သက်ရှိများအားလုံး၏ ကိုယ်ခန္ဓာအတွင်းပိုင်းတွင် လိုက်လျောညီထွေ ဖြစ်နိုင်ရန်ထိန်းညှိပေးသည့် အားမျှခြေစနစ် ဖြစ်သည်။ အခြေခံအကျဆုံးသော ဆဲလ်များတွင်ပင် ထိုအားမျှခြေစနစ်ရှိသည်။ ဥပမာ - အင်မတန်ပူပြင်းသည့် ပတ်ဝန်းကျင်တွင် သွေးနွေးသတ္တဝါများ၏ ကိုယ်တွင်းအပူချိန်မျှတနေခြင်း၊ အချိုများအများအပြားစားသော်လည်း သွေးတွင်းသကြားပမာဏ ပုံမှန်တည် ရှိနေခြင်းတို့မှာ ကိုယ်တွင်းအားမျှခြေစနစ် ကြောင့်ဖြစ်သည်။
ဒိုမိန်း ၃ခု စနစ်
ဒိုမိန်း ၃ခု စနစ်အား ဘက်တီးရီးယား (Bacteria)၊ အာခီးရား (Archaea) နှင့် အျူကားရား (Eukarya)တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီး ၁၉၉ဝခုနှစ်တွင် အမေရိကန် ဇီဝပညာရှင် Carl Woese မှ စတင် မိတ်ဆက်သည်။
ဘက်တီးရီးယား (Bacteria) ဒိုမိန်း
ဘက်တီးရီးယားများအား Prokaryotic ဆဲလ် တစ်ခုတည်းဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီး ဆဲလ်အတွင်း Nucleus မပါဝင်ပေ။ မိုက်ခရိုမီတာ အနည်းငယ်သာရှည်လျားပြီး ပုံသဏ္ဌာန်အားဖြင့် စက်လုံး၊ တုတ်ချောင်း၊ ခရုပါတ် အစရှိသဖြင့် အမျိုးမျိုး ကွဲပြားကြသည်။ ဘက်တီးယားများ သည် လူ့ခန္ဓာကိုယ်တွင်း၊ အက်ဆစ်ရေပူစမ်းများ၊ ရေဒီယိုသတ္တိကြွအမှိုက်များအပါအဝင် ကမ္ဘာ့နေရာအနှံ့အပြား၌ အသက်ရှင်နေထိုင်နိုင်ကြသည်။ အများစုသော ဘက်တီးရီးယားမျိုးစိတ်များသည် လူသားအား အကျိုးပြုနိုင်သော်လည်း အချို့မျိုးစိတ်များမှာ ကာလဝမ်းရောဂါ၊ ဆစ်ဖလစ်ရောဂါ၊ နူနာရောဂါ၊ အဆုတ်နာ၊တီဘီရောဂါ အစရှိသည့် ရောဂါပေါင်းများစွာ ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။ ထိုကဲ့သို့ အန္တရာယ်ပေးနိုင်သော ဘက်တီးရီးယားများကို ကာကွယ်ရန် Antibacterialခေါ် ပဋိဇီဝဆေးဝါးများအသုံးပြုကြသည်။
အာခီးရား(Archaea) ဒိုမိန်း
"ancient"ဟုအဓိပ္ပယ်ရပြီး ဘက်တီးရီးယားများကဲ့သို့ပင် ဆဲလ်တစ်ခုတည်းသာပါဝင်သည့် Prokayotes များ ဖြစ်ကြသည်။ ယခင်က ၎င်းတို့အား ထူးခြားသည့် ဘက်တီးရီးယားများအဖြစ် မှတ်ယူပြီး archaebacteria ဟု သတ်မှတ်ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော် ဘက်တီးရီးယားများနှင့်မတူ ထူးခြားသည့် ကိုယ်ပိုင်ဆင့်ကဲပြောင်းလဲခြင်းဖြစ်စဉ်များအား ရှာဖွေတွေ့ရှိပြီးနောက်ပိုင်း သီးခြားဒိုမိန်းတစ်ခုအဖြစ် ခွဲထုတ်ခဲ့သည်။ အာခီးရားများသည် ဘက်တီးရီးယားများကဲ့သို့ပင် လွန်စွာသေးငယ်သလို ပုံသဏ္ဌာန်အားဖြင့်လည်း များစွာဆင်တူကြသည်။ သို့ရာတွင် ဇီဝကမ္မဖြစ်စဉ်များအရ Eukaryotes များနှင့် ပိုမိုဆွေးမျိုးနီးစပ်သည်။ လွန်စွာအပူရှိန်ပြင်းထန်သည့် ရေအိုင်များ၊ ဆားငန်အိုင်များထဲတွင် အသက်ရှင်နိုင်ကြသည့် သက်ရှိများဖြစ်ကြသော်လည်း ရောဂါပိုးမွှားအဖြစ် အန္တရာယ်ပေးနိုင်ကြောင်း အထောက်အထား မတွေ့ရှိရသေးပေ။
အျူကားရား(Eukarya) ဒိုမိန်း
ပိုမိုကြီးမား၍ ရှုပ်ထွေးသော Eukaryotic ဆဲလ်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီး ထိုဆဲလ်များအတွင်းတွင် နျူကလီးယပ် Nucleus ပါဝင်သည်။ ကွဲပြားခြားနားသော Eukaryotic ဆဲလ်များပေါ်မူတည်၍ အျူကားရားဒိုမိန်းအား နိုင်ငံ၄ခု ထပ်မံခွဲခြားထားပြန်သည်။ ၎င်းတို့မှာ ပရိုတစ်တာ(Kingdom Protista)၊ အပင်(Kingdom Plantae)၊ မှို(Kingdom Fungi)နှင့် တိရစ္ဆာန်(Kingdom Animalia) တို့ဖြစ်ကြသည်။
ပရိုတစ်တာလောက(Kingdom Protista)
ပရိုတစ်တာများသည် လွန်စွာသေးငယ်သည့် microorganisms အျူကားရားများဖြစ်ကြပြီး အများစုမှာဆဲလ်တစ်မျိုးဖြင့်သာ ဖွဲ့စည်းထားသည်။ သို့သော် ဆဲလ်အမြောက်အမြားဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့် ပရိုတစ်တာများလည်းရှိသည်။ ယင်းတို့၏ ရိုးရှင်းသော ဆဲလ်တည်ဆောက်ပုံပေါ်မူတည်၍ အခြားသော အျူကားယားများဖြစ်ကြသည့် အပင်၊ မှို၊ တိရစ္ဆာန်တို့နှင့် ခွဲခြားထားသည်။ ပရိုတစ်တာများသည် ရေရှိသည့် ပတ်ဝန်းကျင်တိုင်းတွင် ပေါက်ဖွားရှင်သန်နိုင်ကြပြီး ဂေဟစနစ်တွင် ဘက်တီးရီးယားများကဲ့သို့ပင် အရေးပါသူများ ဖြစ်ကြသည်။ တိရစ္ဆာန်ကဲ့သို့သော ပရိုတစ်တာအား ပရိုတိုဇွား(Protozoa)၊ အပင်ကဲ့သို့သော ပရိုတစ်တာအား အယ်လ်ဂျေး(Algae) နှင့် မှိုကဲ့သို့သော ပရိုတစ်တာ(Slime Mold)ဟူ၍ ခွဲခြားထားသည်။ အချို့သော ပရိုတစ်တာများသည် ကပ်ပါးရောဂါပိုးမွှားများဖြစ်ပြီး ငှက်ဖျားရောဂါ၊ Sleeping sickness အစရှိသည့် ရောဂါအမြောက်အမြား ဖြစ်ပွားစေသည်။
မှိုလောက(Kingdom Fungi)
မှိုများအားလုံးအားEukaryoticဆဲလ်များဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားပြီး ဆဲလ်တစ်မျိုးသာပါဝင်သော မျိုးကွဲအချို့လည်းရှိသည်။ ယခင်ကမှိုများအား အပင်များနှင့်အုပ်စုတူအဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သော်လည်း အသစ်ထပ်မံတွေ့ရှိချက်များအရ သီးခြားအုပ်စုအဖြစ်ခွဲထုတ်ခဲ့သည်။ မော်လီကျူးသုတေ သနများအရ မှိုနှင့်တိရစ္ဆာန် များမှာ ပိုမိုဆွေမျိုးနီးစပ် ကြသည်။ သဲကန္တာရများအပါအဝင် ကမ္ဘာ့နေရာအနှံအပြား၌ မှိုတို့ရှင်သန်ပေါက်ဖွားနိုင် ကြသလိုရေထဲတွင်သာ ပေါက်ရောက်နိုင်သည့် မျိုးစိတ်များလည်းရှိသည်။ မှိုများသည်လိုအပ်သည့် အစာအဟာရများအား ပတ်ဝန်းကျင်မှစုပ်ယူ သည့်စနစ်အားအသုံးပြုကြပြီး ဘက်တီးရီးယားများကဲ့သို့ပင် ဂေဟစနစ်တွင်Decomposerများ ဖြစ်ကြသည်။ လက်ရှိှိမှတ်တမ်းတင်ပြီးသော မှိုမျိုးစိတ်၁သိန်းကျော်အနက် ၃ဝရာခိုင်နှုန်းမှာ ကပ်ပါးများဖြစ်ပြီး အများစုမှာ အပင်များပေါ်တွင်သာ တွယ်ကပ်ကြသည်။ သို့သော် မျိုးစိတ်၅ဝခန့်မှာ လူနှင့်တိရစ္ဆာန်များ သို့တွယ်ကပ်တတ်ပြီး အဆုတ်တွင်မှိုစွဲခြင်းရောဂါ၊ အမျိုးသမီးလိင်အင်္ဂါတွင်မှိုစွဲခြင်းရောဂါနှင့် အခြားသောအရေပြားရောဂါများစွာ ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သည်။
တိရစ္ဆာန်လောက(Kingdom Animalia)
လူနှင့်တိရစ္ဆာန်တို့ပါဝင်ပြီး Eukaryoticဆဲလ်များစွာဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည့်သက်ရှိများ ဖြစ်ကြသည်။ ထူးခြားသည့် ဝိသေသမှာ ကိုယ်တွင်းကလီစာ များဖြင့် အစာချေဖျက်ပြီး အဟာရများစုတ်ယူခြင်းဖြစ်သည်။ တိရစ္ဆာန်အများစုမှာ လိင်မှုပြုခြင်းဖြင့် မျိုးပွားကြပြီး ဥအုခြင်းအပြင်အကောင်လိုက်မွေးဖွားကြသည်။ တိရစ္ဆာန်အများစုတွင် ကြွက်သားနှင့်နက်ဗ်ဆဲလ်များရှိပြီး အစာရှာဖွေရာတွင် အဓိကအသုံးပြု ကြသည်။ အချို့သောမျိုးစိတ်များတွင် ရှုပ်ထွေးကြီးမားသည့် နက်ဗ်ဆဲလ်ကွန်ယက်ခေါ် ဦးနှောက်ပါဝင်ပြီး စဉ်းစားဆင်ခြင်နိုင်စွမ်း ရှိသည်။ တိရစ္ဆာန်များအား ကျောရိုးရှိနှင့် ကျောရိုးမဲ့ ဟူ၍ ယေဘူယျအုပ်စု ခွဲခြားကြသည်။
သတ္တဗေဒ (zoology)
သတ္တဝါများအား လေ့လာသောဘာသာရပ်ဖြစ်သည်။
ရုက္ခဗေဒ (botany)
အပင်များအား လေ့လာသောဘာသာရပ်ဖြစ်သည်။
Cytology(ဆဲလ်ဗေဒ ဝါ ကလပ်စည်းဗေဒ)
ဆဲလ်များ၏ အမူအကျင့်၊ ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် ဆက်စပ်ဆောင်ရွက်ပုံတို့အား လေ့လာသောဘာသာရပ်ဖြစ်သည်။
Genetics(မျိုးရိုးဗီဇဗေဒ)
သက်ရှိများ၏ အမွေဆက်ခံသည့်ဗီဇများအား လေ့လာသောဘာသာရပ်ဖြစ်သည်။
ကော့သံခါရွာ၊ ကော့ကရိတ်မြို့နယ်
ကော့သံခါရွာ(Kawtthankhar)သည် ကရင်ပြည်နယ်၊ ကော့ကရိတ်ခရိုင်၊ ကော့ကရိတ်မြို့နယ်၊ ဒေါဖျာကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၀၄၇၆ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ဒေါဖျာကျေးရွာအုပ်စုတွင် အိမ်ခြေပေါင်း ၅၇၀ အိမ် ရှိကာ၊ လူဦးရေစုစုပေါင်း ၂၉၀၈ ဦး နေထိုင်သည်။
ဇီဝဗေဒ
Evolutionary biology(ဆင့်ကဲပြောင်းလဲခြင်းဗေဒ)
သက်ရှိများ၏ မူလအစနှင့် ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာပုံအဆင့်ဆင့်အား လေ့လာသောဘာသာရပ်ဖြစ်သည်။
Taxonomy(ဇီဝမျိုးခွဲဗေဒ)
သက်ရှိများအား စနစ်တကျလေ့လာနိုင်ရန် မျိုးတူအုပ်စုခွဲ၍ အမည်ပေးသောဘာသာရပ်ဖြစ်သည်။
ကော့သံခါရွာ၊ ကော့ကရိတ်မြို့နယ်
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ကော့ကရိတ်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ဇီဝဗေဒ
Ecology(ဂေဟဗေဒ)
သက်ရှိများနှင့် ၎င်းတို့၏ပတ်ဝန်ကျင်တို့ အပြန်အလှန်ဆက်စပ်အကျိုးပြုပုံအား လေ့လာသောဘာသာရပ်ဖြစ်သည်။
ကျုံသမျှင်ရွာ၊ အကျော်
ကျုံသမျှင်ရွာ၊ အကျော်
ဇီဝဗေဒ
ကိုးကားကျမ်းစာရင်း
ဝီကီပီးဒီးယား
မိမိကြီး၊ ရွှေဘို
ရွှေဘိုမိမိကြီး ( ၁၉၂၇-၂၀၁၀)ကို ရှေ့နေ ဦးသူ၊ ကျောင်းဆရာမ ဒေါ်သန်းတင်တို့က စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး မြောင်မြို့၌ ၁၉၂၇ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၁ ရက်နေ့တွင် မွေးဖွားသည်။ မွေးချင်းငါးဦးအနက် အကြီးဆုံးသမီးဖြစ်ပြီး အမည်ရင်းမှာ ဒေါ်မိမိကြီးဖြစ်သည်။ မင်းလက်ဝါးနှင့် ဒုတိယကတော် ဒေါ်သက်ရှည် (ခေါ်) ဒေါ်ခင်သက်တို့၏ ဒုတိယသား ဦးမောင်မောင်စိုး၏ မြစ်တော်သူဖြစ်သည်။
ရွှေဘိုမိမိကြီးသည် မန္တလေးမြို့ အေဘီအမ် ခရစ်ယာန်သာသနာပြု မိန်းကလေးအထက်တန်းကျောင်း၌ ပညာသင်ယူခဲ့သည်။ ၁၉၄၄ ခုနှစ်တွင် ရှေ့နေ ဦးဖေတင်နှင့် လက်ထပ်ခဲ့ပြီး သားသမီးငါးဦး ထွန်းကားခဲ့သည်။ ၁၉၅၃ ခုနှစ်တွင် ဘိုးဘိုးကြီးတော်စပ်သူမင်းလက်ဝါး၏အကြောင်း ရေးသားချင်စိတ်ဖြစ်ပေါ်မိပြီး ကျွန်မသိတဲ့ မင်းလက်ဝါး ဆောင်းပါးကို စတင်ရေးသားခဲ့ရာ မိမိကြီး ကလောင်အမည်ဖြင့် ဩဂုတ်လထုတ် ရှုမဝမဂ္ဂဇင်းတွင် ဖော်ပြခံရသည်။ ၁၉၇၉ ခုနှစ်တွင် ရွှေဘိုမိမိကြီး ကလောင်အမည်ဖြင့် မင်းလက်ဝါး လုံးချင်းစာအုပ်ကို ထုတ်ဝေသည်။ ၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ ဗုဒ္ဓဂါယာသို့ ဘုရားဖူးသွားပြီးအပြန်၌ ဗုဒ္ဓဝင်နေရာတော် နှစ်ဆယ် ဘုရားဖူးမှတ်တမ်း စာမူကို ပြုစုရေးသားသည်။ ထိုစာမူဖြင့် စာပေဗိမာန် စာမူဆုပြိုင်ပွဲတွင် စာပဒေသာတတိယဆုကိုရရှိသည်။ မင်းလက်ဝါးအကြောင်း ဖတ်ရှုလေ့လာခဲ့ရာမှ မင်းလက်ဝါး၏ တူတော်သူလှေသင်းအတွင်းဝန်မင်း ဦးရွှေမောင် အကြောင်းစာအုပ်ကို ၁၉၈၅ ခုနှစ်တွင် ထုတ်ဝေခဲ့သည်။
၁၉၈၆ ခုနှစ်တွင် ရွှေဘိုမြို့မှ မန္တလေးမြို့သို့ ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၁ ခုနှစ်တွင် ပေစာထုပ်ကြိုးမှ ဆုတောင်းစာများ အမည်ဖြင့် စာပေဗိမာန်စာမူဆုပြိုင်ပွဲ၌ မြန်မာ့ယဉ်ကျေးမှုနှင့် အနုပညာဆိုင်ရာ စာပေပထမဆုကို ရရှိခဲ့သည်။ ထိုစာအုပ်ဖြင့် ၁၉၉၃ ခုနှစ်တွင် အမျိုးသား စာပေဆု ချီးမြှင့် ခံရသည်။ ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် မဟာလူရည်ချွန် ရွှေပြည်ဝန်ကြီး ဦးဘိုးလှိုင် စာမူဖြင့် စာပေဗိမာန်စာမူဆုပြိုင်ပွဲတွင် စာပဒေသာ ပထမဆုရရှိခဲ့သည်။ ၁၉၉၉ ခုနှစ်တွင် ပခုက္ကူဦးအုံးဖေ စာပေဆုကို ကုန်းဘောင်ဖြူဝန်းမိုး ကျမ်းစာမူဖြင့် တတိယဆုရရှိခဲ့သည်။ ရွှေဘိုမိမိကြီးသည် လူမှုရေးလုပ်ငန်းအ​နေ​ဖြင့် မန္တလေးဗြဟ္မစိုရ်အသင်း၏ နာယက အဖြစ် ကွယ်လွန်ချိန်အထိဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။
ရွှေဘိုမိမိကြီး၏ အခြားထင်ရှားသော စာအုပ်များမှာ ရွှေဘိုနိဒါန်း(ဦးသန်းထွန်းနှင့်ပူးတွဲ)၊ ရွှေရည်မင်းစံ ဆောင်းပါးများ (၁၉၈၉)၊ ဗုဒ္ဓသာသနာပြုပုဂ္ဂိုလ်ကျော် အနာဂါရိကဓမ္မပါလ (၂၀၀၃)၊ နန်းတွင်းသူခိုးနှင့် မိန်းမဆိုး (၂၀၀၄)၊ သရဖူတို့ရဲ့ သရဖူ (၂၀၀၆)၊ ရွှေပြည်လှေသင်း၊ မင်းလက်ဝါး (၂၀၀၈) စသည့်စာအုပ်များ ဖြစ်သည်။
ရွှေဘိုမိမိကြီးသည်အမှတ်-F ၄၁၊ ရွှေစံပယ်(၃)လမ်း၊ FMI City၊ လှိုင်သာယာမြို့နယ်၊ ရန်ကုန်မြို့၌ နေထိုင်ရင်း ၂၀၁၀ ပြည့်နှစ် မေလ ၂ ရက် အသက် ၈၃ နှစ် အရွယ်တွင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ ကွယ်လွန်ချိန်တွင် သားသုံးယောက်နှင့် သမီးနှစ်ယောက်ကျန်ရစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မြန်မာ အမျိုးသမီး စာရေးဆရာများ ကဏ္ဍ:အမျိုးသားစာပေဆုရှင်များ ကဏ္ဍ:မြန်မာ စာရေးဆရာများ
ဆိုင်ကင်ရွာ၊ ဗန်းမော်မြို့နယ်
ဆိုင်ကင်ရွာ(Hsengkin)သည် ကချင်ပြည်နယ်၊ ဗန်းမော်ခရိုင်၊ ဗန်းမော်မြို့နယ်၊ ဆိုင်ကင်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၆၆၈၄၂ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ဆိုင်ကင်ကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၁၁၁ ဦး၊ မ ၁၂၁ ဦး၊ လူဦးရေစုစုပေါင်း ၂၃၂ ဦး နေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဗန်းမော်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
တောင်ပို့ခေါင်းရွာ၊ ရွာငံမြို့နယ်
တောင်ပို့ခေါင်းရွာ (Taungpoetkhaung)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (တောင်)၊ ဓနု ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ၊ ရွာငံမြို့နယ်၊ ဆပ်ခြံကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၀၁၉၁၉ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ဆပ်ခြံကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၉၈၀ ဦး၊ မ ၉၄၃ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၁၉၂၃ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ရွာငံမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ချယ်ရီပင်
ချယ်ရီပင် (Prunus avium)သည် ပန်းပွင့်သော အပင်၊ နှင်းဆီမျိုးရင်းဝင်ဖြစ်၍ ယင်း၏မျိုးစုအမည်မှာ ပရုနပ်ဖြစ်သည်။ ချယ်ရီအချိုမျိုး၊ အချဥ်မျိုးဟူ၍ ၂ မျိုးရှိရာ အချိုမျိုးကို ပရုနပ်အဗီယမ်ဟူ၍လည်းကောင်း အချဥ်မျိုးကို  ပရုနပ်စီရာဆပ်ဟူ၍ လည်းကောင်းခေါ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ အထက်ပိုင်းရှိ တောင်ကုန်းများ၌ အချိုမျိုးဖြစ်သော ပရုနပ်အဗီယမ် ချယ်ရီပင်များကို တွေ့ရတတ်သည်။ thumb|မြန်မာပြည် အထက်ပိုင်း ပေ ၃၀၀၀ အထက်တွင် တွေ့ရလေ့ရှိသော ချယ်ရီပင် ဂျပန်နိုင်ငံ၌ ချယ်ရီပန်းများပွင့်သော နွေဦးပေါက်ချိန်တွင် ပျော်ပွဲရွှင်ပွဲများ ကျင်းပကြသည်။ ကိုရီးယားနိုင်ငံ၌ ချယ်ရီပင်ကို အမြတ်တနိုး စိုက်ပျိုးကြသည်။ အင်္ဂလန်ပြည်၊ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနှင့် ကနေဒါနိုင်ငံတောင်ပိုင်းတို့၌ ချယ်ရီပင်များပေါက်သည်။
ချယ်ရီသီးမှာ ဆီးသီးနှင့် မက်မုံသီးတို့ကဲ့သို့ မာသော အစေ့ရှိသည့် အသီးမျိုးဖြစ်လေသည်။ ချယ်ရီအချိုသီးမှည့်များကို အသီးမှည့်အတိုင်း စားသုံး ကြသည်။ ချယ်ရီအချဥ်သီးကိုမူ သနပ်၊ အချဥ်ရည် စသည်တို့ ပြုလုပ်ရန် အသုံးချကြသည်။ ချယ်ရီအရည်ကို အရက်ချက်ကြသည်။ ချယ်ရီသားဖြင့် အကောင်းစား အိမ်ထောင် ပစ္စည်းများကို ပြုလုပ်ကြသည်။ ချယ်ရီပင်၏ အခေါက်မှာ ဆေးဘက်ဝင်သည်။
မြန်မာနိုင်ငံတွင် ပေါက်ရောက်သော ချယ်ရီအမျိုးအစားမှာ ဟိမဝန္တာ ချယ်ရီမျိုးရင်း ဖြစ်ပြီး မြန်မာနိုင်ငံအထက်ပိုင်း၌ အထူးသဖြင့် ရှမ်းကုန်းပြင်မြင့် ရှမ်းပြည်နယ်၊ ကယားပြည်နယ် အနောက်မြောက်ပိုင်း၊ ချင်းပြည်နယ်၊ စစ်ကိုင်းတိုင်း အထက်ပိုင်း နာဂတောင်တန်း နှင့် ကချင်ပြည်နယ် မြောက်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ဘက် တောင်တန်းကြီးများ၌ အလေ့ကျ ပေါက်ရောက်လေ့ရှိသည်။ အပွင့်ရောင်မှာ အပန်းရောင်ဘက် သန်းလေ့ရှိသည်။ နှစ်စဥ် ဇန်နဝါရီလကုန် ဖေဖော်ဝါရီလဆန်းမှ မတ်လဆန်း၊ အချို့နေရာ ဒေသများတွင်မူ ဧပြီလဆန်းထိ ဖူးပွင့်ကြသည်။
ယခုအခါတွင်မူ အထူးတလည် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက် တန်ဖိုးထားရမည့် ဒေသမျိုးရင်း ချယ်ရီပင်သည် ရှားပါးလာပေသည်။
စမ်းကုန်းရွာ၊ အုပ်တွင်း
စမ်းကုန်းရွာ၊ အုပ်တွင်း
ကျောင်းစုရွာ၊ ဘုရားငူ
ကျောင်းစုရွာ၊ ဘုရားငူ
အန်ဂယ်လ်ဟုမ်းမြို့
အန်ဂယ်လ်ဟုမ်းမြို့သည် ဆွီဒင်နိုင်ငံ စကိန်းကောင်တီတွင် ရှိသော မြို့တစ်မြို့ ဖြစ်ပြီး အန်ဂယ်လ်ဟုမ်း မြူနီစီပါယ်အုပ်ချုပ်ရေး ဒေသ၏ ရုံးစိုက်ရာ မြို့ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် လူဦးရေ ၂၃,၂၄၀ ဦး ရှိသည်။
အန်ဂယ်လ်ဟုမ်းမြို့မှ ထုတ်လုပ်သော ရွှံ့ဖြင့် လုပ်သည့် ချိုးရုပ်များမှာ ထင်ရှားသည်။ သို့သော်လည်း ထိုရိုးရာမှာ ပျောက်ကွယ်လု နီးနီးဖြစ်နေပြီး ယခုအခါတွင် ဆိုဖီယာ နေးလ်ဆင် ဆိုသည့် ထုတ်လုပ်သူ တစ်ဦးသာ ကျန်ရှိတော့သည်။
ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွား လုပ်ငန်းမှာ အရေးပါသော လုပ်ငန်းဖြစ်သည်။ မြို့၏ အပြင်ဘက်တွင် ၆ ကီလိုမီတာမျှ ရှည်လျားသော သဲသောင်ကမ်းခြေကြောင့် ဖြစ်သည်။ စကယ်လ်ဒါ ဗိုက်ကင် ပင်လယ်အော်မှ တိုက်ခိုက်လာသော လေများကြောင့် ကမ်းခြေသည် သင်္ဘောသားများ၊ ရေလှိုင်းစီးသူများ၊ ရွှက်လွင့်သူများ ကြိုက်နှစ်သက်ရာ ဒေသ ဖြစ်သည်။
လော့ပွန် (ကချင်)ရွာ၊ ဝိုင်းမော်မြို့နယ်
လော့ပွန် (ကချင်)ရွာ(Lawtpun(Kachin))သည် ကချင်ပြည်နယ်၊ မြစ်ကြီးနားခရိုင်၊ ဝိုင်းမော်မြို့နယ်၊ ဖုန်တန်ကောင်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၆၅၇၈၀ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ဖုန်တန်ကောင်ကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၂၇၄ ဦး၊ မ ၂၈၉ ဦး၊ လူဦးရေစုစုပေါင်း ၅၆၃ ဦး နေထိုင်သည်။
အန်ဂယ်လ်ဟုမ်းမြို့
အခြားထင်ရှားသော လုပ်ငန်းမှာ အန်ဂယ်လ်ဟုမ်း ဂလပ်စ်၏ အိုက်စကရင် လုပ်ငန်းဖြစ်ပြီး တစ်နှစ်လျှင် အိုက်စကရင် ၁.၂ သန်း လီတာ မျှ ရောင်းအားရှိသည်။
လော့ပွန် (ကချင်)ရွာ၊ ဝိုင်းမော်မြို့နယ်
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဝိုင်းမော်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
အန်ဂယ်လ်ဟုမ်းမြို့
အထူးထင်ရှားသော နေရာမှာ အန်ဂယ်လ်ဟုမ်းရှိ ယူအက်ဖ်အို အမှတ်တရ နေရာ ဖြစ်သည်။
နှောရိုးရွာ၊ ပုလဲမြို့နယ်
နှောရိုးရွာ (Hnawyoe)သည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ ယင်းမာပင်ခရိုင်၊ ပုလဲမြို့နယ်၊ တုံးကန်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၄၁၁၁ ဖြစ်သည်။
မေခရိုဘောဂဗေဒ
ဝယ်လိုသော ကုန်ပစ္စည်း တစ်ခု၏ ဈေးနှုန်းကို ကြည့်လိုက်လျှင် တက်နေသဖြင့် ထိခိုက်သောအခါတို့ ရှိသည်။ ဈေးနှုန်းက ဘာကြောင့် တက်နေသနည်း။ ရောင်းလိုအားထက် ဝယ်လိုအားက များလွန်း၍လား၊ မသိသော နိုင်ငံတစ်ခု သို့မဟုတ် တစ်စုံတစ်ဦးက ဈေးနှုန်းအပေါ် ထိခိုက်မှု ရှိအောင် ပြုလုပ်နေ၍လား။ ထိုမေးခွန်းများကို ဖြေရှင်းနိုင်ရန် မေခရို စီးပွားရေးဘက်သို့ ဦးလှည့်ရသည်။
မေခရိုကဘာလဲ မေခရို ဘောဂဗေဒက စီးပွားရေး တစ်ရပ်လုံး၏ သဘာဝကို လေ့လာသည်။ မိုက်ခရို ဘောဂဗေဒနှင့် ကွဲပြားသည်။ မိုက်ခရိုက အသေးစိတ်ကို ပို၍ အာရုံစိုက်ပြီး မည်သို့ ဆုံးဖြတ်ချက်များ ချမှတ်သည်ကို လေ့လာသည်။ မေခရို စီးပွားရေးက ပြောစရာ မလိုအောင် ရှုပ်ထွေးပြီး အချက်အလက်များစွာက လွှမ်းမိုးနေသည်။ ထိုအချက်အလက်များကို ခွဲခြမ်း စိတ်ဖြာသည့်အခါ အမျိုးမျိုးသော စီးပွားရေး ညွှန်ကိန်းများ ပါရှိပြီး ယင်းတို့က စီးပွားရေး တစ်ရပ်လုံး၏ သန်စွမ်းရှင်သန်မှုကို ဖော်ပြနေသည်။ မေခရို ဘောဂဗေဒသည် စီးပွားရေး အခြေနေကို ခန့်မှန်းရန် ကြိုးစားပြီး စားသုံးသူ၊ စီးပွားရေး လုပ်ငန်းရှင်များနှင့် အစိုးရတို့ ဆုံးဖြတ်ချက်များ ပိုမိုကောင်းမွန်စွာ ချနိုင်ရန် ကူညီသည်။
စားသုံးသူများက ထိုအချက်ကို ရှာဖွေပြီး မည်သို့လွယ်ကူစွာ လုပ်နိုင်မည်လဲ သိလိုကြသည်။ ဈေးကွက်ထဲမှ ဝယ်ယူမည့် ကုန်ပစ္စည်းများနှင့် ဝန်ဆောင်မှုအတွက် မည်မျှ ကျမည်လဲ သိလိုကြသည်။ သို့မဟုတ် မည်မျှ ချေးယူရမည်ကို သိလိုကြသည်။ စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများကလည်း ဈေးကွက်က ထုတ်လုပ်မှုကို တိုးချဲ့ရန် လိုလားနေသည့် အခါ ဆုံးဖြတ်ချက် ချရန်အတွက် မေခရို ဘောဂဗေဒဖြင့် ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာ သုံးသပ်မှု ပြုသည်။ အစိုးရများသည်လည်း ဘတ်ဂျက်သုံးစွဲမှု၊ အခွန်အကောက် ဖန်တီးမှု၊ အတိုးနှုန်းသတ်မှတ်မှုနှင့် ပေါ်လစီများ ချမှတ်ရန် ဆုံးဖြတ်သည့်အခါ မေခရိုဘက်သို့ ဦးလှည်ကြသည်။ မေခရို ဘောဂဗေဒက အချက်သုံးခုကို ကျယ်ပြန့်စွာ လေ့လာသုံးသပ်သည်။ နိုင်ငံထုတ်လုပ်မှု အတိုင်းအတာ GDP ၊ အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းနှင့် ငွေကြေးဖောင်းပွမှုတို့ ဖြစ်သည်။
နိုင်ငံထုတ်လုပ်မှု (GDP )
ထုတ်လုပ်မှုသည် မေခရို စီးပွားရေး၏ အရေးကြီးဆုံး အယူအဆ ဖြစ်ပြီး နိုင်ငံတစ်ခု ထုတ်လုပ်သော ကုန်စည်နှင့် ဝန်ဆောင်မှု စုစုပေါင်း ပမာဏကို ရည်ညွှန်းပြီး စုစုပေါင်း ပြည်တွင်း ထွက်ကုန်ဟု သတ်မှတ်သည်။ ထိုကိန်းဂဏန်းတို့က နိုင်ငံတစ်ခု၏ ကာလတစ်ခုမှ သေချာသော စီးပွားရေး အခြေအနေကို ရုတ်တရက်ပြသည်။ GDP ကိန်းဂဏန်း အစစ်အမှန်များ အသုံးပြုခြင်းက မေခရို ဘောဂဗေဒ ပညာရှင်တို့အား ငွေကြေးဖောင်းပွမှု မည်သို့ဖြစ်စေကြောင်း ရှင်းလင်းစွာ GDP က ရည်ညွှန်းသည်။
အလုပ်လက်မဲ့နှုန်း
အလုပ်လက်မဲ့နှုန်းက မေခရို ဘောဂဗေဒပညာရှင်တို့ကို အလုပ်မရှာနိုင်သော အလုပ် လုပ်နိုင်သည့် ဦးရေမည်မျှ ရှိကြောင်း ပြောနေသည်။ မေခရို ဘောဂဗေဒပညာရှင်တို့ အနေဖြင့် စီးပွားရေးသည် ကာလတစ်ခုမှ တစ်ခုအတွင်း၌ တိုးတက်မှု ရှိကြောင်း တွေ့ရှိသည်ဟု သဘောတူလျှင် GDP တိုးတက်မှုနှုန်းကို ရည်ညွှန်းနေသည် ဖြစ်သလို အလုပ်လက်မဲ့ အဆင့်မှာ နိမ့်ကျမည် ဖြစ်သည်။ အမှန်တကယ် GDP အဆင့်မြင့် နေသောကြောင့် ထုတ်လုပ်မှု ပမာဏ မြင့်မားနေခြင်းဟု လက်ခံမည် ဖြစ်သလို ထို့ကြောင့် လုပ်သားတို့မှာ ထုတ်လုပ်မှု အဆင့်ကို ပို၍ ထိန်းနိုင်ရန် လိုအပ်မည် ဖြစ်သည်။
ငွေကြေးဖောင်းပွမှု
မေခရို ဘောဂဗေဒပညာရှင်များ၏ အဓိက တတိယအချက်မှာ ငွေကြေးဖောင်းပွမှုနှုန်းကို ကြည့်ခြင်း သို့မဟုတ် ထိုနှုန်းကြောင့် မည်သည့် ဈေးနှုန်းများ မြင့်တက်နေခြင်း ဆိုသော အချက် ဖြစ်သည်။ ငွေကြေးဖောင်းပွမှုက အခြေခံအားဖြင့် နည်းလမ်းနှစ်ရပ်ကို တိုင်းတာသည်။ စားသုံးသူ ဈေးနှုန်းညွှန်းကိန်း (CPI)နှင် GDP တန်ဖိုးကျုံ့မှု ဖြစ်သည်။ CPI က ကာလအပိုင်းအခြား အလိုက် နောက်ဆုံးဖြစ်သော ကုန်စည်နှင့် ဝန်ဆောင်မှု အားလုံးထဲမှ ရွေးချယ်သော လက်ရှိ ဈေးနှုန်းကိုပေးသည်။ GDP ကျုံ့မှုသည် အမှန်တကယ် မဟုတ်သော GDP နှင့်တကယ့် GDP အချိုးဖြစ်သည်။ တကယ် GDP ဂဏန်းထက် အမှန်တကယ် မဟုတ်သော GDP ဂဏန်းတို့က မြင့်မားနေလျှင် ကုန်ပစ္စည်းများနှင့် ဝန်ဆောင်မှု ဈေးနှုန်းတို့ ဆက်လက် မြင့်မားနေမည်ဟု မှတ်ယူနိုင်သည်။ CPI နှင့် GDP ကျုံ့ဝင်မှုနှစ်ခုလုံး တူညီသော လားရာသို့ရွေ့လျားပြီး ခြားနားမှုမှာ ၁ ရာခိုင်နှုန်းထက် လျော့နည်းသည်။
ဝယ်လိုအားနှင့် အခွန်အကောက်နုတ်ပြီး ဝင်ငွေ
နောက်ဆုံးတွင် ထုတ်လုပ်မှုမှ ဝယ်လိုအားကို မည်သည်တို့က အဆုံးအဖြတ်ပေးသနည်း။ ဝယ်လိုအားသည် စားသုံးသူတို့ထံမ ှလာသလား။ ထိုအတွက် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု သို့မဟုတ် စုဆောင်းမှုမှ လက်လီရောင်းချမှုနှင့် စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများအထိ ပတ်သက်သလား။ အစိုးရထံမှ လာသလား (ဥပမာ - အလုပ်သမားများ၏ ဝန်ဆောင်မှုနှင့် ကုန်ပစ္စည်းအတွက် သုံးစွဲမှု)၊ ပို့ကုန်နှင့် သွင်းကုန်တို့မှ ဖြစ်လာသလား မေးစရာရှိသည်။ ဝယ်လိုအားသည် သီးခြားတည်ရှိသော်လည်း မည်မျှ ထုတ်လုပ်ရမည်ဟု ဆုံးဖြတ်နိုင်ခြင်း မရှိပေ။ စားသုံးသူများ၏ ဝယ်လိုအား မည်သည်လဲဆိုသည်က မလိုအပ်ဘဲ သူတို့ဝယ်ယူရန် ကြိုးပမ်းသည့် အစီအစဉ်ကသာ ဝယ်လိုအားကို ဆုံးဖြတ်သည်။
စားသုံးသူ တစ်ယောက်၏ အခွန်အကောက်နှင့် ပေးစရာရှိသည်များ နုတ်ပြီး ဝင်ငွေကသာ ဝယ်လိုအားကို တိုင်းတာနိုင်သည်။ အခွန်နုတ်ပြီးသော ငွေပမာဏသည် သုံးစွဲရန်အတွက် သို့မဟုတ် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံရန် ဖြစ်နိုင်သည်။ အခွန်နုတ်ပြီး ဝင်ငွေကို အစီအစဉ်တကျ တွက်ချက်ခြင်းက အလုပ်သမား တစ်ယောက်၏ လစာသည် ကောင်းစွာသုံးစွဲနိုင်ရန် မည်မျှဖြစ်ကြောင်း ဖော်ပြသည်။ လစာ၏ လုပ်ဆောင်မှုတွင် အဓိက အစိတ်အပိုင်း နှစ်ခုပါဝင်သည်။ လစာအနည်းဆုံး ပမာဏက ထိုအလုပ်သမားတို့ အလုပ်တွင် ဆက်ရှိရန်၊ ထိုအလုပ်သမားအရေအတွက်ကိုလည်း အလုပ်တွင် ဆက်ထိန်းထားနိုင်ရန် လိုလားသော လစာဖြစ်သည်။
ထိုမှတစ်ဆင့်ပြီး တစ်ဆင့်လွှဲပေးလိုက်သော ဝယ်လိုအားနှင့် ရောင်းလိုအား၊ အလုပ်လက်မဲ့နှုန်း မြင့်မားသော ကာလအတွင်းမှ လစာအဆင့် ထိခိုက်မှု၊ အလုပ်လက်မဲ့နှုန်း နိမ့်ကျသော အကျိုးဖြစ်ထွန်းမှု ကာလပေါ်ခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ဝယ်လိုအားမှာ ပင်ကိုအားဖြင့် ရောင်းလိုအား (ထုတ်လုပ်မှုအဆင့်) ကိုဆုံးဖြတ်သည်။ ထိုမှ ဟန်ချက်ညီခြင်းသို့ ရောက်ရှိသည်။ သို့သော်လည်း ဝယ်လိုအားနှင့် ရောင်းလိုအား၊ ငွေကြေးလိုအပ်မှုတို့သည် အစီအစဉ်တကျ တုံ့ပြန်သည်။ ဗဟိုဘဏ်၏ ပုံနှိပ်သမျှ ငွေကြေးအားလုံးသည် စီးပွားရေးထဲ၌ လည်ပတ်သည်။ တစ်ဦးချင်း ဝယ်လိုအား အားလုံး၏ ငွေကြေးပမာဏက စီးပွားရေး၌ ငွေကြေးမည်မျှ လိုအပ်ကြောင်း ဆုံးဖြတ်သည်။
ထိုသို့ ဆုံးဖြတ်နိုင်ရန် ဘောဂဗေဒ ပညာရှင်တို့က အမှန်တကယ် မဟုတ်သော GDP ဂဏန်းကိုလည်း ကြည့်ရသည်။ ယင်းက ငွေကြေးလွှဲပြောင်း ရောင်းဝယ်မှုတို့၏ စုစုပေါင်း ပမာဏ အဆင့်ကို သိစေပြီး ငွေကြေး ထုတ်ပေးနိုင်ရန် အရေအတွက် အဆင့်မည်မျှနှင့် သင့်တော်မည်ကို ဆုံးဖြတ်နိုင်သည်။ စီးပွားရေး အင်ဂျင်ကို ဆီထိုးပေးခြင်း (အစိုးရက ဘာတွေလုပ်နိုင်သနည်း) ငွေကြေးပေါ်လစီ ငွေကြေးပေါ်လစီ၏ ရှင်းလင်းသော နမူနာမှာ ဗဟိုဘဏ်၏ အိုးပင်းမားကက် စီမံလုပ်ကိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ စီးပွားရေးတွင် ငွေသား တိုးမြှင့်ရန်လိုအပ်လာသည့် အခါတိုင်း ဗဟိုဘဏ်သည် ငွေကြေးကျယ်ပြန့်အောင် အစိုးရငွေတိုက် စာချုပ်များကို ဝယ်ယူမည်ဖြစ်သည်။
ထိုအာမခံစာချုပ်တို့က ဗဟိုဘဏ်အား စီးပွားရေးထဲသို့ ငွေသားလောင်းထည့်မှု ချက်ချင်းပြုလုပ် နိုင်ရန် ထောက်ပံ့ပေးကြသည်။ အပြန်အလှန်ဖြစ်သော အတိုးနှုန်းက ငွေကြေးချေးယူရန် စရိတ်ဖြစ်သည်။ ငွေတိုက် စာချုပ်တို့အပေါ် ဝယ်လိုအားမှာ ဈေးနှုန်းတိုးလာလျှင် အတိုးနှုန်းလျှော့ချရန် တွန်းအားပေးမည် ဖြစ်၍ ချေးယူရန် စရိတ်ဖြစ်သော အတိုးနှုန်း လျော့ကျပေမည်။ သီအိုရီအရမူ ထိုအခါလူများနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများ ပို၍ ဝယ်ယူ ရင်းနှီးမြှုပ်နှံကြမည် ဖြစ်သည်။ ကုန်ပစ္စည်းများနှင့် ဝန်ဆောင်မှုတို့ ဝယ်လိုအားက ဆက်မြင့်တက်မည်။ ရလဒ်အားဖြင့် ထုတ်လုပ်မှု ပမာဏလည်း မြင့်တက်လာမည်။
ထုတ်လုပ်မှု အဆင့်တိုးတက်မှု အစီအစဉ်တကျ လွှမ်းခြုံနေလျှင် အလုပ်လက်မဲ့အဆင့် ကျဆင်းသင့်သလို လစာများလည်း မြင့်တက်သင့်သည်။ အခြားတစ်ဖက်တွင်မူ ဗဟိုဘဏ်က စီးပွားရေးထဲမှ အပိုငွေကြေး စုပ်ယူနိုင်ရန် လိုအပ်လာခြင်း၊ ငွေကြေးဖောင်းပွမှု အဆင့်လျော့ကျရန် တွန်းအားပေးခြင်း၊ ကာလတို ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု စာချုပ်များ ရောင်းချခြင်းတို့ ပြုလုပ်လေ့ရှိသည်။ ထိုအခါ ရလဒ်အားဖြင့် အတိုးနှုန်းမြင့်မားခြင်း (ချေးယူမှုလျော့ နည်းခြင်း၊ သုံးစွဲမှုနှင့် ရင်းနှီးမြှုနှံမှု လျော့နည်းခြင်း) နှင့် ဝယ်လိုအား လျော့နည်းခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ယင်းက နောက်ဆုံးတွင် ဈေးနှုန်းအဆင့် (ငွေကြေးဖောင်းပွမှု) ကိုဆွဲချသည်။ သို့သော်လည်း အမှန်တကယ် ထုတ်လုပ်မှုကို လျော့နည်းစေနိုင်သည်။
ဘတ်ဂျက်ပေါ်လစီ
အစိုးရတစ်ခုသည် ဘတ်ဂျက်ကျုံ့မှုနှင့် ကိုက်ညီရန် အစိုးရအသုံးစရိတ်ကို လျော့နည်းစေခြင်း သို့မဟုတ် အခွန်အကောက် တိုးမြှင့်ခြင်းတို့ လုပ်နိုင်သည်။ အမှန်တကယ် ထုတ်လုပ်မှု နိမ့်ကျရသည့် အကြောင်းမှာ အစိုးရသုံးစွဲမှု လျော့နည်းခြင်းက စားသုံးသူတို့အတွက် အခွန်အကောက်နုတ်ပြီး ဝင်ငွေလျော့နည်းသည့် သဘောရှိ၍ ဖြစ်သည်။ ထိုအတွက် စားသုံးသူတို့၏ လစာပိုလာမည်ဆိုလျှင် အခွန်အကောက်တိုး၍ ဝယ်လိုအားကောင်းပြီး ထုတ်လုပ်မှုကိုလည်း တိုးစေမည် ဖြစ်သည်။ အစိုးရဘတ်ဂျက် တိုးချဲ့သည့် အဓိပ္ပာယ်က အခွန်အကောက် လျော့နည်းခြင်း သို့မဟုတ် အစိုးရသုံးစွဲမှု တိုးတက်နေခြင်း ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ထိုရလဒ်သည် အမှန်တကယ် ထုတ်လုပ်မှု တိုးတက်စေခြင်းကြောင့် အစိုးရသုံးစွဲမှု တိုးတက်ခြင်းနှင့် အတူဝယ်လိုအားကို ရွေ့လျားစေသည်။
ထိုအခါ အခွန်နုတ်ပြီး ဝင်ငွေတိုးလာသော စားသုံးသူ တစ်မှောလည်း ပို၍ဝယ်ရန် စိတ်အားထက်သန်နိုင်သည်။ အစိုးရတစ်ခုသည် ငွေကြေးနှင့် ဘတ်ဂျက် ရွေးချယ်စရာနည်းတို့ကို ပေါင်းစပ် အသုံးပြုခြင်းဖြင့် ပေါ်လစီကို အထိုင်ကျပြီး ဖြစ်သလို မေခရို ဘောဂဗေဒနှင့်လည်း အပေးအယူမျှနိုင်သည်။ နိဂုံးချုပ်ရလျှင် စီးပွားရေး လုပ်ဆောင်မှုသည် အားလုံးအတွက် အရေးပါသည်။ နိုင်ငံထုတ်လုပ်မှု၊ အလုပ်လက်မဲ့၊ ငွေကြေးဖောင်းပွမှုစသော အခြေခံတို့ဖြင့် မေခရို ဘောဂဗေဒကို လေ့လာသုံးသပ်သည်။ သို့သော်လည်း စားသုံးသူတို့၏ လားရာကသာ နောက်ဆုံး၌ စီးပွားရေး၏ လားရာကို အဆုံးအဖြတ်ပြုနိုင်သလို အစိုးရကလည်း ငွေကြေးနှင့် ဘတ်ဂျက် ပေါ်လစီတို့ကို ဩဇာလွှမ်းမိုးလျက် ရှိသည်။