cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
အနောက်ဂျာမနီနိုင်ငံ
အစိုးရသစ်
အနောက်ဂျာမနီနိုင်ငံ တန်ပြန် ထောက်လှမ်းရေးအဖွဲ့က အရှေ့ဂျာမနီရေးရာဌာန အကြီးအကဲတစ်ဦးဖြစ်သူ ဟန့်စ်ယို ရှင်းတီဂဲသည် အရှေ့ဂျာမဏီနိုင်ငံသို့ ထွက်ပြေးကာနိုင်ငံရေး ခိုလှုံခွင့် တောင်းခံသွားကြောင်းဖြင့် အနောက်ဂျာမနီအစိုးရက ၁၉၈၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၃ ရက်နေ့တွင် ကြော်ငြာသည်။ ထိုကိစ္စနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ပြည်ထောင်စု ထောက်လှမ်းရေးဌာနချုပ် အကြီးအကဲ ဟယ်ရီဘတ်ဟယ်လင်ဘရွိုက်ရှ်ကို ရာထူးမှ အငြိမ်းစားပေးလိုက်သည်။ ဟယ်လင်ဘရွိုက်ရှ်သည် တန်ပြန် ထောက်လှမ်းရေး အဖွဲ့ဖြစ်သော အခြေခံဥပဒေကာကွယ် စောင့်ရှောက်ရေးအဖွဲ့(အိုပီစီ)၏ အကြီးအကဲအဖြစ် ထမ်းဆောင်ခဲ့ရာမှ လွန်ခဲ့သောနှစ်လကမှ ထောက်လှမ်း ရေးဌာနချုပ်အကြီးအကဲရာထူး ရရှိခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ ဟယ်လင် ဘရွိုက်ရှ်၏ရာထူးကို နေတိုးအဖွဲ့ဆိုင်ရာ သံအမတ်ကြီးဖြစ်သော ဝါရင့်သံတမန် ဟန့်စ်ဂျော့ဗိခ်က ဆက်ခံလိုက်သည်။ အိုပီစီသို့ ၁၉၆၆ ခုနှစ်မှစ၍ ဝင်ရောက်အမှုထမ်းခဲ့သော တီဂဲသည် အရှေ့ဂျာမနီကို တန်ပြန်ထောက်လှမ်းသည့် လုပ်သက် တစ်လျှောက်လုံး အရှေ့ဂျာမနီအတွက် ထောက်လှမ်းရေး သတင်းများ ပေးပို့ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သလော၊ အကြာမီအချိန်ကမှ သစ္စာဖောက်ဖျက်၍ အရှေ့ဂျာမနီဘက်သို့ ကူးပြောင်းသွားခြင်း ဖြစ်သလော ဆိုသည်ကိုအတိအကျ မသိရှိရသေးချေ။
ထို့ပြင် သမ္မတရစ်ချတ် ဖွန်ဗိုက်ဆက်ကာ၏ ရုံးမှ အတွင်းရေးမှူး မာဂရက်ဟိုကဲကို အရှေ့ဂျာမနီအတွက် သူလျှိုလုပ်ပေးမှုဖြင့် ၁၉၈၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၅ ရက်နေ့တွင် ဖမ်းဆီးမိသည်။ ထိုအမျိုးသမီးသည် ဩဂုတ်လတစ်လတည်း မှာပင် သူလျှိုမှုဖြင့် ဖမ်းဆီးအရေးယူခံရသော ငါးဦးမြောက် အစိုးရဝန်ထမ်း ဖြစ်သည်။ မာဂရက်ဟိုကဲသည် အရှေ့ဂျာမနီ အတွက် ၁၅ နှစ်ခန့်မျှ ဆောင်ရွက်ခဲ့ကြောင်း ဖြောင့်ချက်ပေး သည်။
နာဇီ ဆန့်ကျင်ရေးသမားများနှင့် နာဇီလက်သစ်အမျိုးသား ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီဝင်များ ရုန်းရင်းဆန်ခတ် ဖြစ်ပွားမှုကြောင့် အနောက်ဘာလင်၊ ဟမ်းဘတ်၊ ရှတုဂတ်၊ မြူးနစ်နှင့် အခြား မြို့ငယ်များ၌ ၁၉၈၅ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၂၈ ရက်နေ့မှစ၍ ဆူပူမှုများဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ရဲအဖွဲ့က လူ ၃၅ဝ ကျော်ဖမ်းဆီ အရေးယူခဲ့ ရသည်။ နာဇီဆန့်ကျင်ရေးဆန္ဒပြသူတစ်ဦး သေဆုံး ခဲ့ရသည်။ ဝန်ကြီးချုပ် ဒေါက်တာခိုးလ်က ဆန္ဒပြသူများအား တရားဥပဒေစိုးမိုးရေးကို အလေးထားကြရန် သတိပေးခဲ့သည်။ ဂျာမနီ ပြည်ထောင်စု သမ္မတနိုင်ငံ၏ အထွေထွေရွေး ကောက်ပွဲ ကို ၁၉၈၇ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ကျင်းပရာ ခရစ်ယာန် ဒီမိုကရက်၊ ခရစ်ယာန် ဆိုရှယ်ယူနီယံပါတီ (စီဒီယူ /စီအက်စ်ယူ) က ၂၂၃ နေရာ၊ ယင်းတို့နှင့်အတူ ညွန့်ပေါင်း အစိုးရ မဟာမိတ်ဖြစ်သည့် ဖရီးဒီမိုကရက်ပါတီ (အက်ဖ်ဒီပီ) က ၄၆ နေရာ၊ အတိုက်အခံ ဆိုရှယ်ဒီမိုကရက်ပါတီက ၁၈၆ နေရာ အသီးသီးအနိုင်ရရှိကြသည် စီဒီယူ / စီအက်စ်ယူသည် ၁၉၈၃ ခုနှစ် အထွေထွေရွေးကောက်ပွဲတွင် ၂၄၄ နေရာ ရရှိခဲ့ရာမှလည်း ကောင်း၊ ဆိုရှယ်ဒီမိုကရက်တို့သည် ၁၉၃ နေရာရရှိခဲ့ရာမှလည်း ကောင်း လျော့နည်းကျဆင်း သွားခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ အက်ဖ်ဒီပီ ပါတီက ၃၄ နေရာမှ တိုးတက်ရရှိလာခြင်း ဖြစ်သည်။ ၁၉၈၃ ခုနှစ်ကမှ ပထမဆုံးအကြိမ် ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သော ဂရင်းပါတီ သည် ၂၇ နေရာ ရရှိထားရာမှ ၄၂ နေရာအထိ အနိုင်ရရှိလာ သည်။ ခရစ်ယာန်ဒီမို ကရက်နှင့် ဖရီးဒီမိုကရက် လွှမ်းမိုးသော ညွှန့်ပေါင်း အစိုးရအဖွဲ့ကို ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် ဦးဆောင်သွားရန် ဟဲလ မွတ်ခိုးလ်ကို ၁၉၈၇ ခုနှစ် မတ်လ ၁၁ ရက်နေ့တွင် ပါလီမန်ကရွေးချယ်တင်မြေ|ာက်သည်။ ယင်းရွေးကောက် ပွဲတွင် ခိုးလ်၏ လက်ယာ ဗဟိုဝါဒီ ညွှန့်ပေါင်းအဖွဲ့သည် ထောက်ခံမဲ ၅၃ ဒသမ ၄ ရာခိုင်နှုန်းဖြင့် အာဏာ ရရှိလာခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
စီဒီယူ / စီအက်စ်ယူသည် ၁၉၈၃ ခုနှစ်က ရွေးကောက်ပွဲတွင် ထောက်ခံမဲ ၄၈ဒသမ ၈ ရာခိုင်နှုန်းရရှိခဲ့ရာမှ ၄၄ ဒသမ ၃ ရာခိုင်နှုန်း သို့ ကျဆင်းသွားခဲ့ရာ ၁၉၄၉ ခုနှစ်က အနောက် ဂျာမနီ၏ ဗွေဆော်ဦး ပါလီမန် ရွေးကောက်ပွဲ ကျင်းပခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် အဆိုးရွားဆုံး အခြေအနေဖြစ်သည်ဟုဆိုသည်။
အက်ဖ်ဒီပီပါတီကမူ ၁၉၈၃ ခုနှစ်တွင် ခုနစ် ရာခိုင်နှုန်းသာရခဲ့ရာ မှ ၉ ဒသမ ၁ ရာခိုင်နှုန်းသို့ တိုးလာခြင်း ဖြစ်သည်။ ဂရင်း ပါတီသည် ထောက်ခံမဲ ၅ ဒသမ ၆ ရာခိုင်နှုန်း ရရှိခဲ့ရာမှ ဤရွေးကောက်ပွဲတွင် ၈ဒသမ ၃ ရာခိုင်နှုန်း ရရှိလာသည်။
ဂျာမနီပြည်ထောင်စု သမ္မတနိုင်ငံတွင် ၁၉၆၉ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၂၈ ရက်နေ့က ကျင်းပသော ပါလီမန်ရွေး ကောက်ပွဲအပြီး ဆိုရှယ်ဒီမိုကရက်နှင့် ဖရီးဒီမိုကရက်တို့၏ ညွှန့်ပေါင်း အစိုးရကို စတင်ဦးဆောင် လာခဲ့ပြီးနောက် အရှေ့ ဂျာမနီ၏ ကွန်မြူနစ် သူလျှိုတစ်ဦးကို ပါတီရေးရာလက်ထောက် အဖြစ် ခန့်အပ်မိခဲ့ခြင်းကြောင့် ၁၉၇၄ ခုနှစ် မေလ ၆ ရက်နေ့ တွင် ရာထူးမှရှတ်တရက် နုတ်ထွက်ခဲ့ရသည့် ဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း ဝီလီဘရန့်သည် ၁၉၈၇ ခုနှစ် မတ်လ ၂၃ရက်နေ့တွင် ဆိုရှယ် ဒီမိုကရက်တစ် ပါတီ၏ အကြီးအကဲ အဖြစ်မှ နုတ်ထွက်သွားရ သည်။ အရှေ့ဂျာမနီ အပါအဝင် အရှေ့ဥရောပအုပ်စုဝင် နိုင်ငံတို့ နှင့် ဆက်ဆံရေး ပုံမှန်ပြုလုပ်ရန် တွန်းအားပေးသည့် အော့စ်ထ်ပို လစ်တစ် (အရှေ့နိုင်ငံရေး) မူဝါဒကြောင့် အထူးထင်ရှား ခဲ့သည့် ဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း ဝီလီဘရန့်သည် ၁၉၇၁ ခုနှစ် ငြိမ်းချမ်းရေး နိုဘယ်ဆုရှင်လည်း ဖြစ်သည်။ ၁၉၆၄ ခုနှစ်တွင် အဲရစ်ရှိ အိုလင် ဟောင်းဝါးကို ဆက်ခံခြင်းဖြင့် ဆိုရှယ်ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီကို ၂၃ နှစ်တိုင်တိုင် ဦးဆောင်လာခဲ့သော ဘရန့်သည် သက်တမ်းစေ့ ရောက်မည့် ၁၉၈၈ ခုနှစ်မတိုင်မီနုတ်ထွက်သွားခဲ့ရခြင်းဖြစ်သည်။ ဘရန့်ကပါတီ၏ ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူအဖြစ် တာဝန်အပ်နှင်းထား သော မာဂါရီတာ မာသီအိုပေါ့လိုစ် အမည်ရှိ အမျိုးသမီးသည် ဂျာမန်လူမျိုးလည်း မဟုတ်သည့်ပြင် ပါတီဝင်လည်း မဟုတ် ကြောင်း၊ ဘရန့်၏ တတိယ ဇနီးနှင့် ခင်မင်ရင်းနှီးသူသာ ဖြစ် ကြောင်းဖြင့် သတင်းများထွက်ပေါ်လာ၍ ပါတီတွင်း၌မကျေနပ် မှုများပေါ်လာသဖြင့် ဘရန့်သည် နုတ်ထွက်သွားရခြင်းဖြစ်သည်။ ဘရန့်ကို ဆက်ခံရန် ဟန့်စ်ယိုရှင်းဖိုဂယ်ကို ရွေးချယ်တင်မြေ|ာက် သည်။
အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ဆက်ဆံရေး နယ်ပယ်တွင်လည်း ထူးခြားသောဖြစ်ရပ်များရှိသည်။ ၁၉၈၇ ခုနှစ် ဧပြီလ ၆ ရက် နေ့တွင် အစ္စရေးနိုင်ငံသမ္မတ ချိန်းစာဇော့သည် အနောက်ဂျာမနီ သို့ ပထမဆုံး လာရောက်လည်ပတ်သော အစ္စရေးနိုင်ငံ အကြီး အကဲဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စုနှင့် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုတို့ ၏ သုညနှစ်ထပ်ကွမ်း လက်နက်ဖျက်သိမ်း ရေး အစီအစဉ်ကို အတည်ပြုရန်တင်ပြသော အစိုးရ၏အဆိုကို ပါလီမန်က ဇွန်လ ၄ ရက်နေ့တွင် ထောက်ခံမဲ ၂၃၂ မဲ ကန့် ကွက်မဲ ၁၈၉ မဲဖြင့် အတည်ပြုလိုက်ကြသည်။ ဘာလင်မြို့ နှစ် ၇၅ဝ ပြည့် အထိမ်းအမှတ်ပွဲတော်သို့ တက်ရောက်ရန် ဇွန်လ ၁၁ ရက်နေ့တွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု သမ္မတ ရော်နယ် ရေဂင် ရောက်ရှိလာရာ အနောက် ဘာလင်တွင် လက်ဝဲဝါဒီ ၂၄ယဝဝဝ ခန့်က အမေရိကန်၏မူဝါဒများကို ဆန့်ကျင်ဆန္ဒပြခဲ ကြသည်။ အနောက်ဂျာမနီသမ္မတ ရစ်ချတ်ဖွန်ဗိုက်ဆက်ကာသည် ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စုသို့ ခြောက်ရက်ကြာ နေထိုင်လည်ပတ် ရန် ဇူလိုင်လ ၆ ရက်နေ့က မော်စကိုမြို့သို့ ရောက်ရှိသည်။
ဗိုက်ဆက်ကာသည် ၁၂နှစ်တာကာလအတွင်း ဆိုဗီယက်သို့ပထမ ဆုံးသွားရောက်သည့် အနောက်ဂျာမနီနိုင်ငံ သမ္မတပင်ဖြစ်သည်။ အနောက် ဂျာမနီနိုင်ငံသည် ပြစ်ဒဏ် စီရင်ချက်ချမှတ် ပြီးသော ကေဂျီဘီ ထောက်လှမ်းရေး သူလျှို မန်းဖရက်ရို့ရှ် အပါအဝင် အရှေ့ဥရောပ အုပ်စု၏ သူလျှိုသုံးဦးနှင့် အရှေ့ဂျာမနီ နိုင်ငံတွင် တရား စွဲဆိုခံထားရသော အနောက်ဂျာမန် အကျဉ်းသားနှစ်ဦးကို ဩဂုတ်လ ၁၂ ရက်နေ့တွင် လဲလှယ်ခဲ့သည်။ ၁၉၈၇ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် အရှေ့ဂျာမနီ (ဂျာမန် ဒီမိုကရက်တစ် သမ္မတနိုင်ငံ) ခေါင်းဆောင် အဲရစ်ဟွန်နက်ကာသည် အနောက် ဂျာမနီသို့ ပထမဆုံး လာရောက်သော အရှေ့ဂျာမနီ၏ ခေါင်း ဆောင်ဖြစ်လာသည်။ ခေါင်းဆောင် နှစ်ဦးသည် သိပ္ပံနှင့်နည်း ပညာဖလှယ်ရေး သဘောတူစာချုပ်သုံးရပ်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ သည်။ ဟွန်နက်ကာ သည် ငယ်စဉ်ကနေထိုင်ကြီးပြင်းလာခဲ့သော ဇာလန်းပြည်နယ်၏ မြို့ကလေးတစ်မြို့ဖြစ်သည့်ဗီဘဲစကာရှင်းသို့ သွားရောက်လည်ပတ်ခဲ့သည်။ နှမတော်စပ်သူဂါးထရု ဟော့စတ် တာနှင့် ပြန်လည်တွေ့ဆုံကာ မိဘဆွေမျိုးများ၏ သင်္ချိင်းဂူများသို့ သွားရောက်ခဲ့သည်။ ကားလ်မာ့က်စ် (၁၈၁၈-၈၃)၏ မွေးရပ်မြေ ထရီယာရှိမာ့က်စ် ငယ်စဉ်တောင်ကျေးကလေးဘဝက နေထိုင်ခဲ့ သောအိမ်သို့ သွားရောက် လည်ပတ်ခဲ့သည်။ ဆိုဗီယက်ပြည် ထောင်စု ကွန်မြူနစ်ပါတီဗဟိုကော်မတီ နိုင်ငံတကာရေးရာဌာန အကြီးအကဲ အနာတိုလီ ဒိုဘရီနင်သည် ၁၉၈၇ခုနှစ် အောက် တိုဘာလတွင် အနောက် ဂျာမနီနိုင်ငံသို့ အလည်အပတ် လာ ရောက်သည်။ ၁၉၈၃ ခုနှစ်က ဆိုဗီယက် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အန်ဒရေဂရိုမီကို (ယခုသမ္မတ) လာရောက်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်း၌ အလည်အပတ် လာရောက်သည့် ဆိုဗီယက် အရာရှိကြီးများ ထဲတွင် ဒိုဘရီနင်သည် ရာထူးအမြင့်ဆုံးဖြစ်သည်။
အနောက်ဂျာမနီနိုင်ငံ၏ လူဦးရေသည်နှစ်ပေါင်း ၅ဝ နီး ပါးအတွင်း ထက်ဝက်မျှ ကျဆင်းသွားနိုင် လောက်သည့် နှုန်းမျိုး ဖြင့် မျှော်လင့်သည်ထက် လျင်မြန်စွာ ကျဆင်းနေကြောင်း ဖြင့် ဘွန်းမြို့ရှိ ပြည်ထောင်စု စာရင်းရုံးက ၁၉၈၇ ခုနှစ်ဇန်နဝါရီလ က ကြေညာခဲ့သည်။ ၁၉၇ဝ ပြည့်နှစ် နောက်ပိုင်းတွင် သန်း ၆ဝ ဝန်းကျင်၌သာ ရှိနေလေရာ သားသမီး မွေးဖွားရေးနှင့် စပ် လျဉ်းသည့် မိသားစု စီမံကိန်းသဘောထားကို မပြောင်းလဲလျှင် ခရစ်နှစ် ၂ယ၃ဝဝ ခန့်တွင် သန်း ၃ဝ ပင် ပြည့်တော့မည် မဟုတ် ဟုဆိုသည်။ ၁၉၇၂ ခုနှစ်မေလနောက် ပိုင်းတွင် အနောက်ဂျာမနီ ၌ တရားဝင် သန်းခေါင်စာရင်း ကောက်ယူခြင်းမရှိခဲ့ချေ။ ၁၉၅ဝ ပြည့်နှစ်တွင်လူဦး ရေ ၄၉ ဒသမ ၉ သန်းရှိခဲ့ရာမှ ၁၉၈၂ ခုနှစ် တွင် ၆၁ ဒသမ ၆ သန်းသို့ မြင့်တတ်လာခဲ့ပြီးနောက် လူဦးရေ ကျဆင်းလာရာ ၁၉၈၆ ခုနှစ်တွင် ၆၁ သန်းပင်မပြည့်တော့ချေ။
ရုရှားသမ္မတ ယဲ့လ်ဆင်အစိုးရသည် ချီချင်ညာခွဲထွက် ပြည်နယ်အား အင်အားသုံး၍ ချင်းနင်းတိုက်ခိုက် နေလင့်ကစား ဂျာမနီသည် သမ္မတ ယဲ့လ်ဆင်အား ထောက်ခံလျက် ပင်ရှိ ကြောင်း ဂျာမနီ နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ကလောစ်ကင်ကယ်လ်က ၁၉၉၅ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၃ ရက်နေ့၌ ပြောကြားခဲ့သည်။ ချီချင် ညာ ပြည်နယ်ခွဲထွက်ရေး ကိစ္စသည် ရုရှားအစိုးရ၏ ပြည်တွင်း ရေးကိစ္စသာဖြစ်ကြောင်း ဂျာမနီအစိုးရက ယင်း၏သဘောထားကို ဖော်ပြခဲ့သည်။ သို့သော် မော်စကိုအစိုးရသည် ချီချင်ညာလူထု၏ လူ့အခွင့်အရေးကို အာမခံချက်ပေးလိမ့်မည်ဟု မျှော်လင့်ကြောင်း ဂျာမနီက ပြောကြားခဲ့သည်။ မြောက်အတ္တလန္တိတ် စာချုပ်အဖွဲ့ (နေတိုး) နှင့်ရုရှားပိုမို ရင်းနှီးရေးကြိုးပမ်းမှု တစ်စိတ်တစ်ဒေသအဖြစ် စိန့်ပီစတာဘတ် မြို့အနီးတွင် ၁၉၉၅ နွေရာသီ ဂျာမနီနှင့် ရုရှားစစ်ရေးလေ့ကျင့် မည့် အစီစဉ်ကို ရုရှားအစိုးရက ရွှေ့ဆိုင်းလိုက်သည်ဟု ဂျာမနီ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီး ဗောလကာရုက ဇန်နဝါရီလ ၁ဝ ရက်နေ့ တွင် ပြောကြားခဲ့သည်။ ဂျာမနီကာကွယ်ရေး ဝန်ကြီးကမည်သည့် အတွက်ကြောင့် ရွှေ့ဆိုင်းကြောင်း မပြောသော်လည်း ရုရှကထို သို့ဆုံးဖြတ်ခြင်းမှာ ချီချင်ညာခွဲထွက်ပြည်နယ်တွင် ရုရှားတပ်များ တိုက်ခိုက် နေရသောကြောင့် ဖြစ်ပုံရသည်ဟုဆိုသည်။ ရုရှားနှင့် အနောက် အုပ်စုအကြား ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး လုပ်ငန်းကို ဆက်လက် အကောင်အထည်ဖော် ရမည်ဖြစ်ကြောင်း ဂျာမနီ ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးက ပြောကြားသွားခဲ့သည်။ ဂျာမနီနိုင်ငံ ဖရန်ဖွတ်မြို့ပြင်ရှိ စက်ရုံတစ်ရုံတွင် ရုရှား နျူကလီးယား ထိပ်ဖူးများမှ ပလူတိုနီယမ်ကို နျူကလီးယား လောင်စာအဖြစ် သန့်စင်ရေး အစီအစဉ်တစ်ရပ်ကိုလုပ်ဆောင်သင့် မသင့် ဂျာမနီအစိုးရက စဉ်းစားခဲ့သည်။ ထိုအစီစဉ်ကိုအမေရိကန် ပြည်ထောင်စုက ထောက်ခံသည်။ ဂျာမနီအစိုးရကရုရှားပလူတိုနီ ယမ်ကို သန့်စင်ခြင်းပြုမပြု အလားအလာနှင့် စပ်လျဉ်း၍အမေရိ ကန်က တီးခေါက်ကြည့်ကြောင်း ဘွန်းမြို့ရှိ အမေရိကန်သံရုံးက ၁၉၉၅ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၂၇ ရက်နေ့က ပြောကြားခဲ့သည်။ အမေရိ ကန် အရာရှိများသည် မစ်အောက်ဆိုက် လောင်စာချောင်းများ ထုတ်လုပ်ရေးအတွက် ဆီးမင်းကုမ္ပဏီ၏ ဟာနောစက်ရုံသို့သွား ရောက်လေ့လာခဲ့ကြသည်။ ဟာနောစက်ရုံတွင် ရုရှားပလူတိုနီယမ်များ သန့်စင်ရေး အစိုးရ၏ အစီစဉ်ကို ဂျာမနီပြည်သူများက ဆန့်ကျင်ကန့်ကွက် ကြလိမ့်မည်ဟု သေချာသည်ဟုဆိုကြသည်။ သို့ရာတွင်ထိုစက်ရုံ လည်ပတ်ပါက ဂျာမနီပြည်သူများ အလုပ်အကိုင်များရရှိစေမည့် အပြင် နိုင်ငံတကာလက်နက် လျော့ပါးရေးအတွက်ပါ အကျိုး သက်ရောက်မည်ဖြစ်ပေရာ အတိုက်အခံ ဆိုရှယ်ဒီမိုကရက်များနှင့် ပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေးသမားများက ၎င်းတို့၏ကန့်ကွက်မှု များကို ရုပ်သိမ်းနိုင်သဖြင့် ဂျာမနီအစိုးရက စွန့်စားရန်လက္ခဏာ ရှိသည်ဟုဆိုကြသည်။
စီးပွားရေး
တောင်ကိုးရီးယား သမ္မတကင်ယုံဆမ်သည် ၁၉၉၅ခုနှစ်၊ မတ်လ ၆ ရက်နေ့က ဂျာမနီနိုင်ငံဘွန်းမြို့သို့ ရောက်ရှိကာဂျာမန် ဝန်ကြီးချုပ် ဟဲလ်မွတ်ခိုးနှင့် နှစ်နိုင်ငံ စီးပွားရေးကိစ္စများ ညိ|နှိုင်း ဆွေးနွေးခဲ့သည်။ ဥရောပရှိ နိုင်ငံများအနက် ဂျာမနီနိုင်ငံသည် တောင်ကိုးရီးယား၏ အကြီးမားဆုံးကုန်သွယ်ဖက်နိုင်ငံဖြစ်သည်။ တောင်ကိုးရီးယားတွင် ဂျာမနီနိုင်ငံ၏ရင်းနှီးမြှပ်နှံမှု ငွေကြေးပမာ ဏမှာ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၃၈၅ သန်းဖိုးရှိသည်။ တောင်ကိုးရီး ယားနှင့် ဂျာမနီနိုင်ငံ ကုန်သွယ်မှု ငွေကြေးပမာဏမှာ ၁၉၉၃ခုနှစ် က အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၇ ဒသမ ၉ ဘီလီယံဖိုးရှိသည်။ ဥရောပတွင်အကြီးဆုံးသော ကားထုတ်လုပ်သည့်ကုမ္ပဏီ တစ်ခုဖြစ်သော ဗောက်ဝက်ဂွန်းကား ထုတ်လုပ်ရေး ကုမ္ပဏီသည် ယခင့်ယခင် အချိန်များက အရှုံးပြခဲ့သော်လည်း ၁၉၉၄ ခုနှစ်၌ အကျိုးအမြတ်ပြန်လည် ရရှိလာခဲ့သည်။ ဗောက်ဝက်ဂွန်းကားထုတ် လုပ်ရေးကုမ္ပဏီ၏ ကြီးကြပ်ရေးဘုတ်အဖွဲ့ အစည်းအဝေးကပြော ကြားရာတွင် ၁၉၉၃ ခုနှစ်က အရှုံးပေါ်ခဲ့သော်လည်း ၁၉၉၅ခုနှစ် ထဲတွင် အသားတင်အမြတ်ငွေ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁ဝ၈ သန်း ရရှိခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ ကမ္ဘာတွင် အကြီးဆုံး စက်မှုကုန်စည်ပြပွဲ တစ်ခုဟုဆို သည့် ဟင်နိုဗာစက်မှု ကုန်စည်ပြပွဲကို ဂျာမနီနိုင်ငံ ဟင်နိုဗာမြို့ တွင် ၁၉၉၅ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၄ ရက်နေ့က ဖွင့်လှစ်ပြသခဲ့သည်။ ဝန်ကြီးချုပ် ဟဲလ်မွတ်ခိုးက ပြပွဲကိုဖွင့်လှစ်ပေးလိုက်ပြီး ဂျာမန် စက်မှုကုန်သည်ကြီးများကို စီးပွားရေးတိုးတက်လာသော အာရှ တစ်လွှားတွင် ရင်းနှီးမြှပ်နှံမှုများ ပြုကြရန် တိုက်တွန်းပြောကြား ခဲ့သည်။ ဤရာစုနှစ်အကုန်တွင် အာရှနိုင်ငံများထဲမှ ခုနှစ်နိုင်ငံ သည် ကမ္ဘာ့ထိပ်သီး စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးနိုင်ငံ ၁ဝ နိုင်ငံထဲတွင် စာရင်းဝင် လာလိမ့်မည်ဟု ဟဲလ်မွတ်ခိုးက ထည့်သွင်းပြောကြား သွားသည်။ ထို့ကြောင့် ဂျာမန်စက်မှု ကုန်သည် ကြီးများသည် အာရှနိုင်ငံများတွင်ရင်းနှီး မြှပ်နှံကြရန် တိုက်တွန်းခြင်းဖြစ်ကြောင်း ဟဲလ်မွတ်ခိုးက ပြောခဲ့သည်။ ဂျာမန်စီးပွားရေးလုပ်ငန်း ကုမ္ပဏီကြီးများသည် တရုတ် ပြည်သူ သမ္မတနိုင်ငံတွင် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းကြီးရှစ်ခုရင်းနှီးမြှပ်နှံ လုပ်ကိုင်ရေးဆိုင်ရာ သဘောတူစာချုပ်ကို ၁၉၉၅ ခုနှစ်၊ဇူလိုင်လ ၁၃ ရက်နေ့တွင်လက် မှတ်ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။ တရုတ်ပြည်သူ့ သမ္မတနိုင်ငံ သမ္မတ ကျန်ဇီမင်း ဂျာမနီနိုင်ငံသို့ အလည်အပတ် ရောက်ရှိခဲ့စဉ် ယင်းကဲ့သို့ ရင်းနှီးမြှပ်နှံရေး သဘောတူညီချက် လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ ကြခြင်းဖြစ်သည်။ နှစ်နိုင်ငံစီးပွားရေးလုပ်ငန်း ရင်းနှီးမြှပ်နှံ ဆောင်ရွက်မှုတွင် ဂျာမနီနိုင်ငံ မာစီဒီးကားထုတ်လုပ် ရေးကုမ္ပဏီနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ တို့အကျိုးတူ ပူးပေါင်းကာ မီနီဗင် မော်တော်ကားနှင့် ကားအင်ဂျင်များ ထုတ်လုပ်ရေးလုပ်ငန်းလည်း ပါဝင်သည်။ ထိုလုပ်ငန်းအတွက် ရင်းနှီးမြှပ်နှံမှုမှာ အမေရိကန် ဒေါ်လာ တစ်ဘီလီယံဖြစ်သည်။
ပြည်ပဆက်ဆံရေး
ဝန်ကြီးချုပ် ဟဲလ်မွတ်ခိုးသည် ၁၉၉၅ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လ ၆ ရက်နေ့၌ ပိုလန်နိုင်ငံသို့ သုံးရက်ကြာ အလည်အပတ် ခရီး ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ဝန်ကြီးချုပ်ခိုးက ပိုလန်နိုင်ငံအားဥရောပယူနီယံ ( European Union) သို့ဝင်ရောက်ရေးကို ကူညီမည်ဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ ဝန်ကြီးချုပ် ဟဲလ်မွတ်ခိုးသည် ပိုလန်ဝန်ကြီး ချုပ် ဂျိုးဇက်အိုလက်ဆီ အပါအဝင် ပိုလန်ခေါင်းဆောင်များနှင့် ပိုလန်နိုင်ငံ နေတိုးနှင့် ဆက်သွယ်နိုင်ရေး ကိစ္စ၊ နယ်စပ်အဝင် အထွက်ကိစ္စ၊ နှစ်နိုင်ငံရင်းနှီးမြှပ်နှံ ကုန်သွယ်ရေးကိစ္စများကိုဆွေး နွေးခဲ့ပေသည်။
ရွှေလှံရွာ၊ ရေစကြိုမြို့နယ်
ရွှေလှံရွာ (Shwehlan)သည် မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ ပခုက္ကူခရိုင်၊ ရေစကြိုမြို့နယ်၊ မြေစွန်းတော်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၈၈၂၇၇ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ မြေစွန်းတော်ကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၁၅၁၉ ဦး၊ မ ၁၉၅၅ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၃၄၇၄ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ရေစကြိုမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ပေါလိဒူးဆပ်စ် (ဂြိုဟ်ရံလ)
ပေါလိဒူးဆပ်စ် သည် စနေဂြိုဟ်၏ သေးငယ်သော ဂြိုဟ်ရံလတစင်းဖြစ်ပြီး ဒိုင်အိုနီနှင့်အတူယှဉ်တွဲကာ စနေဂြိုဟ်အား လှည့်ပတ်သည်။ အချင်းအားဖြင့် ၂-၃ ကီလိုမီတာခန့်ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းရပြီး ဒိုင်အိုနီ၏ အခြားသော ယှဉ်တွဲလှည့်ပတ်ဖော်မှာ ပိုမိုကြီးမားသည့် ဟယ်လိန်းဖြစ်သည်။
မင်းတက်ရွာ
မင်းတက်ရွာ
ဘုံတောင်ရွာ၊ သံတောင်ကြီးမြို့နယ်
ဘုံတောင်ရွာ(Bontaung)သည် ကရင်ပြည်နယ်၊ ဘားအံခရိုင်၊ သံတောင်ကြီးမြို့နယ်၊ သာမိတိုက်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၀၁၇၄ ဖြစ်သည်။ ဘုံတောင်ကျန်းမာရေးဌာနခွဲ ရှိသည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:သံတောင်ကြီးမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ကော့စိန် (တောင်)ရွာ၊ ကော့စိန်
ကော့စိန် (တောင်)ရွာ၊ ကော့စိန်
ကဇောင်းဖျားရွာ၊ မြစ်ကြီးဘိုး
ကဇောင်းဖျားရွာ၊ မြစ်ကြီးဘိုး
မရမ်းရိုးရွာ၊ တောချောင်း
မရမ်းရိုးရွာ၊ တောချောင်း
သရက်ချိုရွာ၊ ရွှေကူမြို့နယ်
သရက်ချိုရွာ(Thayetcho)သည် ကချင်ပြည်နယ်၊ ဗန်းမော်ခရိုင်၊ ရွှေကူမြို့နယ်၊ ငါးဘတ်ကြီးကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၆၆၉၂၀ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ငါးဘတ်ကြီးကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၁၂၈၈ ဦး၊ မ ၁၃၁၀ ဦး၊ လူဦးရေစုစုပေါင်း ၂၅၉၈ ဦး နေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ရွှေကူမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ဂွမြို့နယ်
ဂွမြို့နယ် သည် မြန်မာနိုင်ငံ၊ ရခိုင်ပြည်နယ်၊ သံတွဲခရိုင်ရှိ မြို့နယ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဂွမြို့နယ်တွင် ဂွမြို့နှင့် ကျိန္တလီမြို့တို့ ပါဝင်ပြီး မြို့နယ်ရုံးစိုက်ရာမြို့မှာ ဂွမြို့ ဖြစ်သည်။
ပိန်းဆန်ရွာ၊ မိုင်းမောမြို့နယ်
ပိန်းဆန်ရွာ (Pinghsan)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (မြောက်)၊ ဝ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း၊ ဟိုပန်ခရိုင်၊ မိုင်းမောမြို့နယ်၊ မန်တွန်းကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၀၇၉၈၀ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ မန်တွန်းကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၁၇၆၈ ဦး၊ မ ၁၄၄၃ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၃၂၁၁ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မိုင်းမောမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
သပြေတောရွာ၊ မုံရွာမြို့နယ်
သပြေတောရွာ (Thapyaytaw)သည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ မုံရွာခရိုင်၊ မုံရွာမြို့နယ်၊ ဖန်းခါးကျင်းကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၃၀၇၇ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ဖန်းခါးကျင်းကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၂၃၁၅ ဦး၊ မ ၂၃၅၃ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၄၆၆၈ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မုံရွာမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ဟင်နရီ ကစ်ဆင်းဂျား
ဟင်နရီ အဲလဖရက် ကစ်ဆင်းဂျားသည် သမ္မတ ရစ်ချတ်နစ်ဆင်နှင့် သမ္မတ ဂျရယ်ဖို့ဒ်တို့ လက်ထက်တွင် ထင်ရှားခဲ့သော အမေရိကန်အစိုးရ နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီး ဖြစ်သည်။
ကစ်ဆင်းဂျားကို ဂျာမနီနိုင်ငံ၊ ဗာဗေးရီးယားပြည်နယ်၊ ဖတ်မြို့၌ ဂျူးအမျိုးသား အထက်တန်းကျာင်း ဆရာလူဝီကစ် ဆင်းဂျားနှင့် ပေါ်လာကစ် ဆင်းဂျားတို့မှ ၁၉၂၃ ခုနှစ် မေလ ၂၅ ရက်တွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။ မူလတန်းနှင့် အလယ်တန်း ပညာကို ဖတ်မြို့၌ပင် သင်ကြားခဲ့သည်။ ဗီဇအားဖြင့် ဉာဏ်ထက်သူ ဖြစ်သောကြောင့် အတန်းတိုင်းတွင် အမှတ်ကောင်း ရခဲ့သည်။
ကစ်ဆင်းဂျား ၁၅ နှစ်သားအရွယ် ၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင် ဟစ်တလာ၏ နာဇီအစိုးရက ဂျူးအမျိုးသားများအား နှိပ်ကွပ်သောကြောင့် မိသားစုအားလုံး အမေရိကန်ပြည်သို့ ထွက်ပြေးလာခဲ့ကြသည်။ ဂျော့ဝါရှင်တန် အထက်တန်းကျောင်း တွင် ဆက်လက် ပညာသင်ကြား၍ အထက်တန်းပညာ ပြီးဆုံးသောအခါ အမေရိကန် နိုင်ငံသားအဖြစ် ခံယူပြီး အမေရိကန် တပ်မတော်သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ စစ်ကာလ တပ်မတော်တွင် တန်ပြန် သူလျှို ထောက်လှမ်းရေးတပ်သား အဖြစ်ဖြင့် ၁၉၄၃ မှ ၁၉၄၆ ခုနှစ်အထိ အမှုထမ်းခဲ့သည်။ တပ်မတော်မှ ထွက်ပြီးနောက် အစိုးရပညာသင်ဆုဖြင့် ဟားဗတ်တက္ကသိုလ်တွင် ဆက်လက် ပညာဆည်းပူးပြန်သည်။
သမိုင်းဆိုင်ရာ ဒဿနဗေဒ စာတမ်းဖြင့် ဝိဇ္ဇာဘွဲ့ကို ရရှိပြီးနောက် မဟာဝိဇ္ဇာဘွဲ့ကိုပါ ထပ်မံရယူသည်။ ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် ဒဿနဗေဒဆိုင်ရာ ပါရဂူဘွဲ့ကို ရရှိပြီး ဟားဗတ်တက္ကသိုလ်တွင် ကထိက ဖြစ်လာခဲ့သည်။ နျူကလီးယား လက်နက်များနှင့် နိုင်ငံခြားရေး ပေါ်လစီ အမည်ရှိ နိုင်ငံရေး ကျမ်းတစ်စောင်ကို ၁၉၅၇ ခုနှစ်တွင် ရေးသား ထုတ်ဝေလိုက်သောအခါ တက္ကသိုလ် ကထိကလေး ကစ်ဆင်းဂျားသည် တက္ကသိုလ်ပရဝုဏ် အတွင်း၌သာမက နိုင်ငံရေးနယ်ပယ်သို့ တိုင်အောင်ပင် နာမည် ထွက်လာခဲ့သည်။ ထိုမှ နောက်ပိုင်းတွင် ဟားဗတ်တက္ကသိုလ်၌ ပါမောက္ခ ဘဝဖြင့် နိုင်ငံတကာဆက်ဆံရေး ဘာသာရပ်များကို ပို့ချနေရင်း သမ္မတ အိုင်ဆင်ဟောင်းဝါး၊ သမ္မတ ကနေဒီနှင့် သမ္မတဂျွန်ဆင်တို့ လက်ထက်တွင် နိုင်ငံတကာ ဆက်ဆံရေးရာ အကြံပေးပုဂ္ဂိုလ်၊ အဖြစ်လည်း အချိန်ပိုင်း တာဝန်ထမ်းဆောင် ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် နျူးကလီးယား လက်နက်များနှင့် နိုင်ငံတကာ ဆက်ဆံရေး သုတေသနအဖွဲ့ ညွှန်ကြားရေးမှူး၊ ရော့ခ်ဖဲလား ဖောင်ဒေးရှင်း အထူး သုတေသန စီမံကိန်း ညွှန်ကြားရေးမှူး၊ တပ်ပေါင်းစုံ လက်နက်များ စနစ်သုတေသန အဖွဲ့အကြံပေး ပုဂ္ဂိုလ်၊ အမျိုး သားလုံခြုံရေး ကောင်စီ အကြံပေးပုဂ္ဂိုလ်၊ ဟားဗတ်တက္ကသိုလ် နိုင်ငံတကာရေးရာဌာန အမှုဆောင် ညွှန်ကြားရေးမှူး၊ ဟားဗတ်တက္ကသိုလ် ကာကွယ်ရေး သုတေသနဌာန ညွှန်ကြားရေးမှူး၊ ဟားဗတ်တက္ကသိုလ် အစိုးရရေးရာဌာန ပါမောက္ခ စသည်ဖြင့် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၉ ခုနှစ်တွင် သမ္မတနစ်ဆင်၏ အစိုးရအဖွဲ့၌ အမျိုးသား လုံခြုံရေးရာ အကြံပေး ပုဂ္ဂိုလ်အဖြစ် အချိန်ပြည့် ဝင်ရောက် လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၃ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ တွင် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး ရာထူးသို့ တိုးမြှင့် ခန့်ထားခြင်း ခံရသည်။
သမ္မတ ဂျရယ်ဖို့ဒ် လက်ထက်တွင်လည်း ကစ်ဆင်းဂျား သည် နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဖြစ်ပင် ဆက်လက်၍ အမှုထမ်း ရပြန်သည်။ ၁၉၇၇ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ဂျရယ်ဖို့ဒ် မဲရှုံး၍ ဂျင်မီကာတာ သမ္မတဖြစ်လာသောအခါ ကစ်ဆင်းဂျားလည်း နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီး အဖြစ်မှ နုတ်ထွက်ခဲ့ရလေသည်။ ကစ်ဆင်းဂျားသည် အားလပ်ချိန်များတွင် ဝါသနာ အလျောက် စာအုပ်များလည်း ရေးသားခဲ့ရာ သူရေးသားခဲ့သော စာအုပ်များအနက် နျူကလီးယား လက်နက်များနှင့် နိုင်ငံခြားရေး ပေါ်လစီ (၁၉၅၆)၊ ပြန်လည် တည်ဆောက်ထား သောကမ္ဘာ (၁၉၅၇)၊ ရွေးချယ်ရန် လိုအပ်ခြင်း (၁၉၆၁) နှင့် အန္တရာယ်ရှိသော ပူးပေါင်းမှု (၁၉၆၅) စသည်တို့မှာ ထင်ရှား ကြသည်။
ကျောက်လုင်ရွာ
ကျောက်လုင်ရွာ
ရွာသစ်ကုန်းရွာ၊ ကော့ကပ်ကြီး
ရွာသစ်ကုန်းရွာ၊ ကော့ကပ်ကြီး
ပညာရေးနှင့် လေ့ကျင့်ရေး ဦးစီးဌာန
ပညာ​ရေးနှင့် ​လေ့ကျင့်ရေး ဦးစီးဌာန (Education and Training Department) သည် နယ်စပ်ရေးရာ ဝန်ကြီးဌာနလက်အောက်ရှိ ဌာနတစ်ခုဖြစ်သည်။
သမိုင်းကြောင်း
နယ်စပ်ဒေသတိုင်းရင်းသားလူမျိုးများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု အကောင်အထည် ဖော်ရေး ဗဟိုကော်မတီဥက္ကဋ္ဌမှ နယ်စပ်ဒေသရှိတိုင်းရင်းသားလူငယ်များကို အခြေခံ ပညာနှင့် အဆင့်မြင့်ပညာရပ်များ ပိုမိုသင်ကြားလေ့ကျင့်ပေးပြီး မိမိဒေသဖွံ့ဖြိုး တိုးတက်ရေးတွင် တာဝန် ထမ်းဆောင်နိုင်မည့် တိုင်းရင်းသားလူငယ် အသိပညာရှင်၊ အတတ်ပညာရှင်များကို ပြုစု ပျိုးထောင်သင်ကြား လေ့ကျင့်ပေးရန် နှင့် နယ်စပ်ဒေသရှိ အမျိုးသမီးငယ်များအား အိမ်တွင်းမှုသက်မွေးလုပ်ငန်း ပညာရပ်များတတ်မြောက်စေရန်အတွက် နယ်စပ်ရေးရာ ဝန်ကြီးဌာနတွင် ပညာရေးနှင့် လေ့ကျင့်ရေးဦးစီးဌာန အား ၁၉၉၉ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၃၀ ရက်နေ့တွင် စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။
ဖွဲ့စည်းပုံ
ပညာရေးနှင့်လေ့ကျင့်ရေးဦးစီးဌာနတွင် ညွှန်ကြားရေးမှူးချုပ်၏ ကွပ်ကဲမှုဖြင့် အဆင့်မြင့်နှင့် အခြေခံဟူ၍ ဌာနနှစ်ခုခွဲပြီး လုပ်ငန်းများကြီးကြပ် ဆောင်ရွက်နေသည်။
အဆင့်မြင့်ဌာန
အဆင့်မြင့်ဌာနခွဲတွင် ပါမောက္ခချုပ်၊ ပြည်ထောင်စုတိုင်းရင်းသား လူမျိုးများဖွံ့ဖြိုးရေး တက္ကသိုလ်(စစ်ကိုင်း)၊ ကျောင်းအုပ်ကြီး ပြည်ထောင်စု တိုင်းရင်းသားလူငယ်များ စွမ်းရည်ဖွံ့ဖြိုးရေး ဒီဂရီကောလိပ်(ရန်ကုန် နှင့်စစ်ကိုင်း) နှင့် ဗဟိုလေ့ကျင့်ရေးကျောင်း တို့ ပါဝင်သည်။
အခြေခံဌာန
အခြေခံဌာနခွဲတွင် တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများ ဖွံ့ဖြိုး‌ရေး ပရဟိတ(ကျား)ကျောင်း အပါအဝင် နယ်စပ်ဒေသတိုင်းရင်းသား လူငယ်များ ဖွံ့ဖြိုးရေးသင်တန်းကျောင်း (၄၄) ကျောင်း၊ နယ်စပ်ဒေသ တိုင်းရင်းသားလူငယ်များ စက်မှုလက်မှုပညာသင်တန်းကျောင်း(၉)ကျောင်း နှင့် အသက်မွေးမှု ပညာလေ့ကျင့်ရေး သင်တန်းကျောင်း (စက်ပြင်/အလုပ်ရုံ) (၁)ကျောင်းပါဝင်ကြပြီး အမျိုးသမီးအိမ်တွင်းမှု သက်မွေးလုပ်ငန်း ပညာသင်တန်းကျောင်း (၄၁)ကျောင်း ပါဝင်သည်။
ရည်ရွယ်ချက်
ပညာရေးနှင့် လေ့ကျင့်ရေးဦးစီးဌာန၏ ရည်ရွယ်ချက်များမှာ
လူငယ်သင်တန်းကျောင်းများ
ပြည်ထောင်စု တိုင်းရင်းသား လူငယ်များသည် ပညာရှာမှီးရင်း တိုင်းရင်းသားအချင်းချင်း ပိုမို စည်းလုံးချစ်ခင်လျက် ပြည်တောင်စုစိတ်ဓာတ် ခိုင်မြဲသည့် လူငယ်များ ဖြစ်လာစေရန်နှင့် ပြည်ထောင်စုမပြိုကွဲရေး၊ တိုင်းရင်းသား စည်လုံးညီညွတ်မှု မပြိုကွဲရေး၊ အချုပ်အခြာအာဏာ တည်တံ့ ခိုင်မြဲရေး တည်းဟူသော ဒို့တာဝန်အရေးသုံးပါးကို သက်ဝင်ယုံကြည်၍ ထိန်းသိမ်း စောင့်ရှောက်သော လူငယ်များ ဖြစ်လာစေရန် ရည်ရွယ်၍ နယ်စပ်ဒေသတိုင်းရင်းသားလူငယ်များ ဖွံ့ဖြိုးရေးသင်တန်းကျောင်းများ ကို ဖွင့်လှစ်သင်ကြားပေးနေသည်။
တိုင်းရင်းသားလူငယ်ကျောင်းသားများအား စားဝတ်နေရေး၊ ပညာသင်ကြားရေးစရိတ်များ ကို ဦးစီးဌာနမှ ကုန်ကျခံပေးလျက် မူလတန်း၊ အလယ်တန်း၊ အထက်တန်းပညာများ သင်ကြားပေးသည်။ အထက်တန်းအဆင့်ပညာများ သင်ကြားရာတွင် စာမေးပွဲကို အထောက်အကူပြုသည့် အထူးထုတ်စာစောင်များ ပေးပို့ခြင်း၊ အတွေ့အကြုံရင့်ကျက်သော ဆရာများဖြင့် အချိန်ပိုသင်ကြားပေးခြင်းတို့ ဆောင်ရွက်ပေးနေသည်။
၂၀၁၃-၂၀၁၄ ပညာသင်နှစ်တွင် လူငယ်သင်တန်းကျောင်းများတွင် တက်ရောက်ပညာသင်ကြားနေသော ကျောင်းသားအင်အားမှာ ကျောင်းသား ၂၇၀၁ ယောက်၊ 	ကျောင်းသူ ၆၂၆ ယောက်၊ စုစုပေါင်း ၃၃၂၇ ယောက်ဖြစ်သည်။
နယ်စပ်ဒေသတိုင်းရင်းသားလူငယ်များ ဖွံ့ဖြိုးရေးသင်တန်းကျောင်း များအပြင် ပရဟိတ ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများမှ ဆရာတော်ကြီးများ၏ ဒေသအလိုက် မေတ္တာရပ်ခံချက်များအပေါ် နယ်စပ်ဒေသနှင့်တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု အကောင်အထည်ဖော်ရေးလုပ်ငန်း ကော်မတီမှ ခွင့်ပြုချက်အရ အထောက်အပံ့ခံ ကျောင်းများအဖြစ် သတ်မှတ်ပြီး ကျောင်းသားတစ်ဦး တစ်နေ့လျှင် ဆန်နို့ဆီဗူး (၂)ဗူးနှုန်းဖြင့် အထောက်အပံ့ခံကျောင်း (၂၄)ကျောင်းအား ထောက်ပံ့ပေးလျက်ရှိသည်။
စက်မှုလက်မှုပညာသင်တန်းကျောင်းများ
နယ်စပ်ဒေသတိုင်းရင်းသားလူငယ်များ စက်မှုလက်မှုပညာသင်တန်းကျောင်း(မိုင်းလား၊ ပန်ဆန်း၊ လောက်ကိုင်)တို့ကို ၂၀၀၆ ခုနှစ်မှစ၍ လည်းကောင်း၊ လပွတ္တာ စက်မှုလက်မှုပညာသင်တန်းကျောင်းအား ၂၀.၆.၂၀၁၁ ရက်နေ့တွင် လည်းကောင်း၊ဘားအံ နယ်စပ်ဒေသတိုင်းရင်းသားလူငယ်များ စက်မှုလက်မှုပညာသင်တန်း ကျောင်းကို ၁၁.၂.၂၀၁၄ ရက်နေ့တွင် လည်းကောင်း ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ Bridge Asia Japan (BAJ) နှင့်ပူးပေါင်း၍ အသက်မွေးမှုပညာလေ့ကျင့်ရေးကျောင်း (စက်ပြင်/အလုပ်ရုံ)ကို နယ်စပ်ဒေသတိုင်းရင်းသား လူငယ်များ ဖွံ့ဖြိုးရေးသင်တန်းကျောင်း (စစ်တွေ)၌ ၂၀၀၁ခုနှစ်တွင် စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ထိုမှ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများ ပရဟိတ (ကျား)ကျောင်း၊ ရန်ကုန်မြို့သို့ ၈.၃.၂၀၀၉ ရက်နေ့တွင်ပြောင်းရွှေ့ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး စက်ပြင်အတတ် ပညာသင်တန်း၊ လျှပ်စစ်ဂဟေဆက်သင်တန်း၊ အခြေခံလျှပ်စစ်နှင့် အီလက်ထရောနစ်သင်တန်း တို့ကို သင်တန်းကာလ (၆)လ သတ်မှတ်သင်ကြားလေ့ကျင့်ပေးလျက် သင်တန်းတက်ရောက် အောင်မြင်သူများအား ဂျပန်နိုင်ငံမှ စက်ပြင်အဆင့်(၃)နှင့် ညီသော အောင်လက်မှတ် ချီးမြှင့်ပေးသည်။
အိမ်တွင်းမှုသင်တန်းကျောင်းများ
အမျိုးသမီးအိမ်တွင်းမှုသက်မွေးလုပ်ငန်းပညာသင်တန်းကျောင်းများ စုစုပေါင်း ၃၇ ကျောင်းဖွင့်လှစ်ထားပြီး အောက်ပါသင်တန်းများကို သင်ကြားလေ့ကျင့် ပေးလျက် ရှိသည်။ အမျိုးသမီးအိမ်တွင်းမှုသက်မွေးလုပ်ငန်း ပညာသင်တန်းကျောင်းများတွင် ၁၉၉၂ ခုနှစ်မှ ယနေ့အထိ သင်တန်းသူဦးရေမှာ စုစုပေါင်း ၅၁၉၀၀ ဦး ပညာသင်ကြားခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။
စည်းပင်ကွေ့ရွာ၊ တံတားဦးမြို့နယ်
စည်းပင်ကွေ့ရွာ (Sipinkwayt)သည် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ ကျောက်ဆည်ခရိုင်၊ တံတားဦးမြို့နယ်၊ စပါးတွင်းကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၉၁၁၄၃ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ စပါးတွင်းကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၁၀၈၉ ဦး၊ မ ၁၂၅၄ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၂၃၄၃ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:တံတားဦးမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ဖာဟာအိုရွာ၊ ဟားခါးမြို့နယ်
ဖာဟာအိုရွာ(Fahau)သည် ချင်းပြည်နယ်၊ ဟားခါးခရိုင်၊ ဟားခါးမြို့နယ်၊ ဒွမ်ဗားကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၆၄၅၄၅ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ဒွမ်ဗားကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၂၃၃ ဦး၊ မ ၂၇၃ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၅၀၆ ဦး နေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဟားခါးမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
သိမ်းမောင် (တရားဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း)
ဦးသိမ်းမောင် သည် မည်သူမျှ ဖိနပ် မစီးရ စာတန်းကို ဦးစွာ ချိတ်ဆွဲသူ နိုင်ငံတော် တရားဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း ဖြစ်သည်။ တရားဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း ဦးသိမ်းမောင်သည် မြန်မာ သက္ကရာဇ် ၁၂၅၂ ခုနှစ်၊ (ခရစ် ၁၈၉ဝ ပြည့်၊ ဇူလိုင် ၁၇ ရက်) တွင် ပေါင်းတည် မြို့နယ် ကျောက်ကုန်းရွာ၌ ဖွားမြင်သည်။ မိဘများမှာ ပေါင်းတည်မြို့ မန်ကျည်းပင် တိုက်သူကြီး ဦးဖိုးစံနှင့် ဒေါ်သောင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ဦးသိမ်းမောင်မှာ သားဦး ဖြစ်သည်။
တရားဝန်ကြီးချုပ်ဟောင်း ဦးသိမ်းမောင်
ဦးသိမ်းမောင်၏ မိဘများမှာ ကျောင်းကုန်းရွာတွင် ဓားပြအတိုက်ခံရသဖြင့် မိမိတို့ နေထိုင်ရာတွင် မနေတော့ဘဲ ပေါင်းတည်မြို့တွင် ရာသက်ပန် ပြောင်းရွေ့နေထိုင်ခဲ့သည်။ သားဖြစ်သူ မောင်သိမ်းမောင်အားလည်း ပေါင်းတည်မြို့ အင်္ဂလိပ်ကျောင်းတွင် စာပေ သင်ကြား စေခဲ့သည်။
မောင်သိန်းမောင်သည် သတ္တမတန်း၊ နဝမတန်းများတွင် စကောလားရှစ်ဆုဖြင့်သာ အောင်မြင်ခဲ့ပြီး ကာလကတ္တား တက္ကသိုလ်ဝင်တန်း စာမေးပွဲ၌လည်း မြန်မာထဲမှ ပထမဦးဆုံး အောင်မြင်ခဲ့သူ ဖြစ်၏။
ရန်ကုန် တက္ကသိုလ်သို့ ရောက်သောအခါ အက်(ဖ်)အေတန်း၊ ဘီအေတန်း တို့ကိုလည်း ဂုဏ်ထူးနှင့်ချည်း အောင်မြင်ခဲ့သည်။ ပါဠိဘာသာ ဂုဏ်ထူးဖြင့် အောင်မြင် ပြန်သဖြင့် ဆုငွေများပင် ရရှိခဲ့သည်။
၁၉၁၃ ခုနှစ်တွင် ကာလကတ္တား တက္ကသိုလ်တွင် ဆက်လက် ပညာ သင်ကြားခဲ့ပြီး အမ်အေဘွဲ့ကို လန်ဒန်မြို ့ကိန်းဘရစ် တက္ကသိုလ်မှ ဆွတ်ခူးခဲ့သည်။ ဝတ်လုံ စာမေးပွဲကိုလည်း လန်ဒန်မြို့ ဝတ်လုံတော်ရ ရှေ့နေ ကျောင်းမှ ဂုဏ်ထူးနှင့် အောင်ပန်း ဆွတ်ခူးခဲ့၍ ရွှေဒင်္ဂါးပြား ၅ဝ ဆုကိုပင် ရရှိခဲ့သည်။
ယင်း ‘မည်သူမျှ ဖိနပ်မစီး’ စာတန်းသည် အင်္ဂလိပ် လက်အောက်တွင် ပထမဆုံး ပေါ်ပေါက်လာသော စာတန်းကလေးပင် ဖြစ်၏။ ပြည်မြို့ ရွှေဆံတော် စေတီတော်ကြီးမှ ဝတ်လုံ ဦးသိမ်းမောင် အစတွင် ပြုလုပ်လိုက်သော သမိုင်း မှတ်တိုင် တခုပင် ဖြစ်၏။ ယင်းမှစ၍ တစတစ မြန်မာပြည်လုံးသို့ ပျံ့နှံ ကူးစက် သွားခဲ့လေ၏။
၁၉၁၈ ခုနှစ်တွင် ဝတ်လုံ ဦးသိမ်းမောင်သည် ဦးမေအောင်၏ အကူအညီဖြင့် ပြည်မြို့မှ ရန်ကိုမြို့သို့ ပြောင်းရွှေ့လာကာ ဝတ်လုံ အလုပ်ကို လုပ်ကိုင်ရင်း တဖက် တလမ်းမှလည်း မိမိ အမျိုးအတွက် ဘာသာအတွက် လုပ်ငန်းများကို တတ်နိုင်သရွေ့ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ရိုးရိုးနှင့် မှန်မှန် ကျင့်ကြံလာသူ ဖြစ်သည့် အလျောက် ဦးသိမ်းမောင်သည် ဝိုင်အမ်ဘီအေ အသင်းတွင် အကျိုးဆောင် (အတွင်းရေးမှူး) အဖြစ် ရွေးချယ် ဆောင်ရွက်ခြင်း ပြုခံခဲ့ရသည်။
မြန်မာ သက္ကရာဇ် ၁၂၉၂ ခုနှစ်တွင် ပဲခူးမြို့၌ ငလျင် လှုပ်သောအခါ ရွှေမော်ဓော စေတီတော်ကြီး ပြိုပျက်ရာသို့ ဘုရင်ခံ ဆာရယ်ဂျီနယ် ကရက်ဒေါက် သွားရောက်ကြည့်ရှုရာ ကုန်းတော်ပေါ်သို့ ဖိနပ် မချွတ်ဘဲ တက်ရောက်ခဲ့၏။
ယင်းသို့ ပြုမှုချက်ကို ရွှေမော်ဓော ဂေါပကလူကြီးများက မခံရပ်ဖြစ်ကာ ရန်ကုန်မြို့ ဝိုင်အမ်ဘီအေ အသင်းသို့ တိုင်ကြားလေသည်။ ထိုအခါ အကျိုးဆောင် (အတွင်းရေးမှူး) ဖြစ်သူ ဝတ်လုံ ဦးသိမ်းမောင်သည် ရန်ကုန်မြို့ ဂျူဗလီ ခန်းမကြီး၌ မြို့လုံးကျွတ် အစည်းအဝေး ခေါ်ယူလျက် အကြီးအကျယ် အရေးယူ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ မိမိတတ်သမျှ ဝတ်လုံ ဗဟုသုတများဖြင့် အကိုးအကား စုံလင်စွာဖြင့် ရှင်းလင်း တင်ပြလျက် ဆန္ဒယူ ဆောင်ရွက်ခဲ့ရာ တခဲနက် အားပေး ထောက်ခံကြ၏။ ရာခိုင်နှုန်းပြည့် နီးပါးမျှ အောင်မြင်ခဲ့သည်ဟု ဆို၏။ ယင်းအချိန်မှ စပြီး ဘုရင်ခံမှ အစ အရာရှိ အရာခံ အစေခံများပါ မကျန် လူဖြူ လူမည်း အားလုံး မြန်မာ ကျောင်းကန်များ၌ ဖိနပ် မစီးကြတော့ချေ။ (’ဖိနပ် ပြဿနာ’ ကိုလည်း ကြည့်ပါ။)
ဝတ်လုံ ဦးသိမ်းမောင်သည် ဖိနပ် ကိစ္စဖြင့် ရှေ့ဆောင်ရှေ့ရွက် ဆောင်ရွက်ခဲ့သူ ဖြစ်၍ ‘ဖိနပ် သိမ်းမောင်’ ဟုပင် တချိန်က အခေါ်ခံခဲ့ရ၏။ အမည်မှာ မတင့်တယ်၊ နားမခံစရာ ဖြစ်သော်လည်း ဝတ်လုံ ဦးသိမ်းမောင်ခမျာ ကျေကျေနပ်နပ် ရယ်ရယ်မောမောဖြင့် လက်ခံရှာ၏။
၁၉၂ဝ ပြည့်နှစ်တွင် မြန်မာပြည်မှ အုပ်ချုပ်ရေး ပြုပြင် ပြောင်းလဲရန် တောင်းဆိုရေး အတွက် ဘိလပ်သွား ကိုယ်စားလှယ် အဖွဲ့တွင် ဦးထွန်းရှိန် မကျန်းမာသဖြင့် ဝတ်လုံ ဦးသိမ်းမောင်အား ကိုယ်စားလှယ် အဖြစ် ပါဝင် ဆောင်ရွက်စေခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က ဦးသိမ်းမောင်၏ အသက်မှာ ၁၉ အရွယ်မျှ ရှိသေး၏။
ဒိုင်အာခီ အုပ်ချုပ်ရေး ဖြစ်ပေါ်လာသော အခါ ဦးသိမ်းမောင်သည် ၂ဝ ဦး ပါတီတွင် ပါဝင်ခဲ့ပြီး နိုင်ငံရေး နယ်ပယ်ထဲတွင် စုန်ချီဆန်ချီ ရေစီးတခါ ရေသာတလှည့်ဖြင့် နေခဲ့ရရှာသည်။ ၁၉၂၂ ခုနှစ်မှ ၁၉၃၁ ခုနှစ် အထိ ရန်ကုန် မြူနီစီပယ် လူကြီး အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။
၁၉၂၂ ခုနှစ်မှ ၁၉၂၅ ခုနှစ် အတွင်းတွင် ရန်ကုန် မြူနီစီပယ် ပညာရေး အဖွဲ့ ဥက္ကဋ္ဌ ဖြစ်ပြီး ၁၉၃၁ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန် မြို့တော်ဝန် ဖြစ်လာသည်။ ၁၉၃၃ ခုနှစ်တွင် လန်ဒန်မြို့သို ထပ်မံ သွားရောက်ကြသော မြန်မာ ကိုယ်စားလှယ် အဖွဲ့တွင်လည်း ဦးသိမ်းမောင် ပါဝင် ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး တွဲဖက် ကော်မတီရှေ့တွင် မြန်မာပြည်၏ လိုအင်ဆန္ဒကို တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ရန်ကုန်မြို့ မြို့မကျောင်းတွင် ကျောင်းအုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့ဝင်လူကြီးအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။
ယင်းနောက် ဝတ်လုံ ဦးသိမ်းမောင်သည် အိန္ဒိယပြည်၏ ဗဟို လွှတ်တော်တွင် မြန်မာအမတ် ၃ ဦး တင်မြှောက်ရန် အခွင့် ပေါ်လာသော အခါ ဦးသိမ်းမောင် အပါအဝင် ဦးဘစီ၊ ဒေါက်တာ သိမ်းမောင် တို့အား ရွေးချယ် စေလွှတ်ပြီး ဒေလီမြို့တွင် အိန္ဒိယ အမျိုးသားများနှင့် ဗဟို လွှတ်တော်သို့ တက်ရောက်ခဲ့ရ၏။ ဦးသိမ်းမောင်တို့နှင့် အတူ ဗဟို လွှတ်တော်သို့ တက်ရောက်ခဲ့ရ၍ ထင်ရှားသော အိန္ဒိယ အမျိုးသား ပုဂ္ဂိုလ်ကြီး အချို့မှာ ပဏ္ဍစ်ပန့်၊ ရှရီရာပက်ကပ်၊ ပါကစ္စတန်ပြည် ပေါ်ပေါက်ရာ၌ ပထမဦးဆုံး ဝန်ကြီးချုပ် ဖြစ်ခဲ့သူ မစ္စတာ ဂျင်းနား စသူတို့ ဖြစ်ကြသည်။
၉၁ ဌာန အုပ်ချုပ်ရေး ပြုပြင် ပြောင်းလဲသော အခါ ၁၉၃၆ ခုနှစ်တွင် ဝတ်လုံ ဦးသိမ်းမောင်သည် ပုသိမ်ကျေးလက်မှ ဥပဒေပြု အောက် လွှတ်တော် အမတ် အဖြစ် ရွေးကောက် တင်မြှောက်ခြင်း ခံရသည်။ ယင်းအပြင် ပညာရေး ဝန်ကြီးချုပ် အဖြစ် ၅ဝဝဝိ စား ရာထူးကို ရရှိခဲ့သည်။ ၁၉၃၇ ခုနှစ်တွင် ရာထူးဝန် အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး ၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင် အစိုးရ ရှေ့နေချုပ်ကြီး အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ရွှေတိဂုံ ဘုရား လူကြီး အဖြစ်ဖြင့်လည်း ပါဝင်ခဲ့၏။
၁၉၄၃ ခုနှစ် မေလ ၈ ရက် မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးစီစဉ်မှုအဖွဲ့ ဖွဲ့စည်းခဲ့ရာတွင် ဒေါက်တာဘမော်သည် ဥက္ကဋ္ဌအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး အဖွဲ့ဝင်များထဲတွင် တရားသူကြီးချုပ် တရားရေးဝန်ကြီး ဒေါက်တာသိမ်းမောင် (ဝတ်လုံဦးသိမ်းမောင်) ပါသကဲ့သို့ ပထမဆုံး ဂျပန်နိုင်ငံဆိုင်ရာ မြန်မာသံအမတ်ကြီး ဝန်ကြီးဒေါက်တာသိန်းမောင် (မြို့မကျောင်းအုပ်ဆရာကြီး) သည်လည်း အဖွဲ့ဝင်ဖြစ်ခဲ့သည်။ နာမည်တူသော်လည်း လူတစ်ဦးစီဖြစ်သည်။
ဝတ်လုံ ဦးသိမ်းမောင်သည် ၁၉၄၂ ခုနှစ်မှ ၁၉၄၅ ခုနှစ် အထိ (ဂျပန် အုပ်စိုးသော ကာလ) အဓိပတိ ဒေါက်တာ ဘမော် အစိုးရ အဖွဲ့တွင် တရားရေးဌာနဝန်ကြီးအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး ဗိုလ်ချုပ် အောင်ဆန်း တို့နှင့်အတူ မြန်မာ့ လွတ်လပ်ရေး ရရန်အတွက် ပါဝင်ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၁၉၄၅ ခုနှစ် စစ်ပြီးကာလ ဖတပလ (ဖဆပလ) အဖွဲ့ချုပ်ကြီး၏ ဦးစီး အဖွဲ့ဝင် ၃၆ ယောက်တွင် တဦး အပါအဝင် အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ယင်းအပြင် လွှတ်တော်တရားရေးဝန်ကြီး အဖြစ်ဖြင့် လည်းကောင်း၊ လွှတ်တော် တရားဝန်ကြီးချုပ် အဖြစ်ဖြင့် လည်းကောင်း၊ နိုင်ငံတော် တရားဝန်ကြီးချုပ် အဖြစ်ဖြင့် လည်းကောင်း ၁၉၅၇ ခုနှစ် အထိ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။
၁၉၅၉ ခုနှစ်တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး နေဝင်း (ယခင် နိုင်ငံတော် မြန်မာ့ ဆိုရှယ်လစ် လမ်းစဉ် ပါတီ ဥက္ကဋ္ဌ) အိမ်စောင့် အစိုးရ အဖွဲ့တွင် ဒုတိယ ဝန်ကြီးချုပ် အဖြစ် ပါဝင် ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး၊ ၁၉၆ဝ ပြည့်နှစ်မှ ၁၉၆၂ ခုနှစ် အထိ အစိုးရ အကြံပေး အဖွဲ့ဝင် အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။
ဝတ်လုံ ဦးသိမ်းမောင်ကား ပညာရေးဘက်တွင် ထူးချွန်သူ ဖြစ်၏။ အမျိုးကို ချစ်၏။ စိတ်ရင်း စေတနာ ကောင်း၏။ မာန်မာန နည်းပါး၏။ ရွှေတိဂုံဘုရား လူကြီး အဖြစ် ကွယ်လွန်သည် အထိ ဆောင်ရွက်ခဲ့၏။
သတိုး သီရိသုဓမ္မ နိုင်ငံတော် တရားဝန်ကြီးချုပ်၊ ရွှေတိဂုံဘုရား လူကြီးနှင့် ဝတ်လုံ ဦးသိမ်းမောင်သည် ၁၉၇၅ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၁၁ ရက်နေ့ အသက် ၈၅ နှစ် အရွယ်တွင် ရန်ကုန်မြို့၊ ကနေဒီလမ်း (ယခု ကန်တော်ကြီး ကန်ပတ်လမ်း) ယင်း၏ နေအိမ်တွင် လူကြီးရောဂါဖြင့် ကွယ်လွန်သွားရှာသည်။
ကိုးကားချက်
<References />
အောက်ရေတွင်းရွာ၊ ရေဦးမြို့နယ်
အောက်ရေတွင်းရွာ (Aukyaetwin)သည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ ရွှေဘိုခရိုင်၊ ရေဦးမြို့နယ်၊ ပလူဇဝကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၂၃၉၇ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ရေဦးမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ကုန်းသိမ်ရွာ၊ ပင်လောင်းမြို့နယ်
ကုန်းသိမ်ရွာ (Konethein)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (တောင်)၊ ပအိုဝ်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ၊ ပင်လောင်းမြို့နယ်၊ တီကျစ်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၀၂၄၉၈ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ တီကျစ်ကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၅၅၉၉ ဦး၊ မ ၅၆၈၅ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၁၁၂၈၄ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ပင်လောင်းမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
မြေတော်ရွာ၊ ရေစကြိုမြို့နယ်
မြေတော်ရွာ (Myaytaw)သည် မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ ပခုက္ကူခရိုင်၊ ရေစကြိုမြို့နယ်၊ မြေတော်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၈၈၂၈၅ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ မြေတော်ကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၁၄၅၃ ဦး၊ မ ၁၇၆၆ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၃၂၁၉ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ရေစကြိုမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
တတိယနံမော်ဆရာတော်
ရှင်ဝိနန္ဒာသဘ (၁၁၃၈-၁၂xx) သည် သာယာဝတီမင်းလက်ထက်တွင် "တတိယနံမော်ဆရာတော်" ဟု ထင်ရှားခဲ့သည့် ကျမ်းပြုဆရာတော် ဖြစ်သည်။
ဘဝ
နံမော်ဆရာတော်ကို ၁၁၃၈ ခုနှစ်တွင် ဖွားမြင်ခဲ့သည်။ ငယ်စဉ်အခါကပင် သာမဏေဝတ်ခဲ့၍ ပျို့များစွာကို ရေးသားခဲ့သည်။ ထို့နောက်တွင် ဥဘတောဝိဘင်းပြန် အရှင်အာသဘာလောကကို ဥပဇ္ဈာယ်ပြု၍ ရဟန်းပြုခဲ့သည်။
ထို့နောက်တွင် မင်းကြီးမဟာသက်တော်ရှည်တိုက်တွင်လည်းကောင်၊ ဆင်တဲဆရာတော် အစရှိသည့် ကျမ်းတတ်ပုဂ္ဂိုလ်များထံတွင် ပိဋကတ်ကို သင်ယူခဲ့သည်။ ဆရာတော်သည် ဝိနည်းကို အထူးလေးစားတော်မူ၏။
ဆရာတော်သည် မန်းကျည်းချောင်းရွာကျောင်း၊ မြစ်သားမြို့နယ် ခြံကြီးကွေ့ရွာ အုတ်ပြာသာဒ်ကျောင်းများ၌ သီတင်းသုံးတော်မူခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ရှမ်းပြည် ရပ်စောက်မြို့၊ ရွှေအင်တောင် အနောက်ခင်ရိုးရွာတိရွာ ပန်တင်ဂူ (ပဏ္ဍင်္ဂု) အနီး နံမော်ရွာကျောင်းတွင် သီတင်းသုံးတော်မူခဲ့သည်။
ဆရာတော်သည် ဒုတိယနံမော်ဆရာတော်၏ တပည့်လည်း ဖြစ်သည်။
ကျမ်းများပြုစုခြင်း
ဆရာတော်သည် အောက်ပါကျမ်းများကို ရေးသားပြုစုတော်မူခဲ့သည်။
မြစ်ကြီးဘိုးရွာ၊ မြစ်ကြီးဘိုး
မြစ်ကြီးဘိုးရွာ၊ မြစ်ကြီးဘိုး
ပန်ခွန်ယန်ရွာ၊ ရွှေကူမြို့နယ်
ပန်ခွန်ယန်ရွာ(Panghkunyang)သည် ကချင်ပြည်နယ်၊ ဗန်းမော်ခရိုင်၊ ရွှေကူမြို့နယ်၊ ပန်ခွန်ယန်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၆၇၀၀၆ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ရွှေကူမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ဗွတ်ဖင်နီ
ဗွတ်ဖင်နီ (Pycnonotus cafer) သည် ဗွတ်ကလုံငှက်မျိုးနွယ်ဖြစ်ပြီး အိန္ဒိယတိုက်ငယ်နှင့် သီရိလင်္ကာနိုင်ငံ၊ မြန်မာနိုင်ငံ၊ တိဗက်နိုင်ငံများတွင် တွေ့ရှိရလေ့ရှိသည့်ငှက်ဖြစ်သည်။ ၂၀၂၀ ခုနှစ် မတ်လ ၄ ရက်နေ့တွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ သယံဇာတနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေး ဝန်ကြီးဌာန၊ သစ်တောဦးစီးဌာနမှ ယင်းငှက်ကို မျိုးဆက်ပျက်သုဉ်းမည့်အန္တရာယ်ရှိသဖြင့် ကာကွယ်ထားသည့် တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များအဖြစ် ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:အရှေ့တောင်အာရှတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ ကဏ္ဍ:တုံဂါနိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ ကဏ္ဍ:ဆမိုးအားနိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ
ကျွဲဘုန်း (ကုလားစု)
ကျွဲဘုန်း (ကုလားစု)
ကညင်ကိုင်းရွာ၊ တောချောင်း
ကညင်ကိုင်းရွာ၊ တောချောင်း
ဆပ်ကူးပြင်ရွာ
ဆပ်ကူးပြင်ရွာ
ကော့ကပ်ကြီးရွာ၊ ကော့ကပ်ကြီး
ကော့ကပ်ကြီးရွာ၊ ကော့ကပ်ကြီး
ရှန်ဟိုင်း ဟုန်ချောင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်
ရှန်ဟိုင်း ဟုန်ချောင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် (တရုတ် - 上海虹桥国际机场; 上海虹橋國際機場) (IATA: SHA, ICAO: ZSSS) သည် ရှန်ဟိုင်းမြို့ရှိ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် ၂ ခုအနက် တစ်ခုဖြစ်သည်။ ရှန်ဟိုင်း ဖူရှီးနှင့် ၁၃ ကီလိုမီတာ အကွာတွင် တည်ရှိပြီး လေဆိပ်အသစ် ရှန်ဟိုင်း ဖူတုန်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်ထက် မြို့ထဲနှင့် ပိုနီးသည်။ ဖူတုန်းလေဆိပ်မှာ မြို့လယ်ခေါင်နှင့် ၄၀ ကီလိုမီတာ ကွာဝေးသည်။
၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ဟုန်ချောင်လေဆိပ်တွင် ခရီးသည်ပေါင်း ၂၅,၀၇၈,၅၄၈ ဦး ဝင်ထွက်ခဲ့ပြီး တရုတ်နိုင်ငံတွင် စတုတ္ထမြောက် ခရီးသည် အများဆုံး လေဆိပ်ဖြစ်သည်။ ကုန်စည်တင်ချမှု ပမာဏအရ ပဉ္စမနှင့် လေယာဉ်အတက်အဆင်း အရေအတွက်အရ သတ္တမဖြစ်သည်။
မဏ္ဍပ်တောင်ရွာ၊ သံတောင်ကြီးမြို့နယ်
မဏ္ဍပ်တောင်ရွာ(Mandattaung)သည် ကရင်ပြည်နယ်၊ ဘားအံခရိုင်၊ သံတောင်ကြီးမြို့နယ်၊ သာမိတိုက်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၀၁၈၁ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:သံတောင်ကြီးမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
တမလန်း
တမလန်း သည် ၁၅ မီတာမှ ၃၀ မီတာ (ပေ ၁၀၀ခန့်) အထိ မြင့်သည်။ အသီးမှာ အစိမ်းရောင် ဖြစ်ပြီး အစေ့ တစ်ခု သို့မဟုတ် နှစ်ခု ပါတတ်ကာ ရင့်မှည့်သော အခါတွင် အညိုရောင် သို့မဟုတ် အနက်ရောင်သို့ ပြောင်းသွားတတ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၊ ထိုင်းနိုင်ငံ၊ လောနိုင်ငံ၊ ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ နှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတို့တွင် တွေ့ရသည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:သစ်ပင်များ
ရေကန်ကြီးရွာ၊ မုံရွာမြို့နယ်
ရေကန်ကြီးရွာ (Yaekangyi)သည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ မုံရွာခရိုင်၊ မုံရွာမြို့နယ်၊ ဖန်းခါးကျင်းကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၃၀၇၉ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ဖန်းခါးကျင်းကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၂၃၁၅ ဦး၊ မ ၂၃၅၃ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၄၆၆၈ ဦးနေထိုင်သည်။ ၎င်းရွာသည် မုံရွာမြို့ပေါ်ရှိ ရပ်ကွက် ဖြစ်သွားသည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မုံရွာမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
အဝေးကြည့်မှန်ပြောင်း
တယ်လီစကုပ် (Telescope) ​ခေါ် အ​ဝေးကြည့်မှန်ပြောင်းသည် အလွန်ကွာလှမ်းနေသော နေရာရှိ အရာဝတ္ထုများကို ပုံကြီးချဲ့၍မြင်နိုင်သော ကိရိယာဖြစ်သည်။ နက္ခဗေဒပညာရှင်များသည် အ​ဝေးကြည့်မှန်​ပြောင်းများကို အသုံးပြု၍ စကြဝဠာအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများကို ကြည့်ရှုလေ့လာကြသည်။ ပထမဦးဆုံး အ​ဝေးကြည့်မှန်​ပြောင်းကို ဒတ်ခ်ျ လူမျိုး မျက်မှန်နှင့် မှန်ပြောင်းများ ပြုလုပ်သူ Hans Lippershey က ၁၆၀၈ ခုနှစ်တွင် စတင်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် အီတလီလူမျိုး ဂယ်လီလီယိုက အ​ဝေးကြည့်မှန်​ပြောင်းတစ်ခု ထပ်မံပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ဂယ်လီလီယို ၏ မှန်ပြောင်းသည် အလွန် ဝေးကွာသောအရပ်ရှိ အရာဝတ္ထုများကို ပုံကြီးချဲ့ပေးနိုင်သည့်အတွက် ၎င်းကို အသုံးပြု၍ ဂယ်လီလီယိုသည် စကြဝဠာအတွင်းရှိ အရာဝတ္ထုများကို ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် သူသည် လပေါ်ရှိ တောင်များနှင့် မီးတောင်တွင်းဝများကိုလည်း ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။
ထို့နောက်တွင် အရာဝတ္ထုများမှ အလင်းပြန်သော အလင်းတန်းများကို ဖမ်းယူ၍ ပုံနှိပ်ဖော်ပေးသည့် အလင်းပြန် အ​ဝေးကြည့်မှန်​ပြောင်းများ ပေါ်ထွက်လာသည်။ ဤအ​ဝေးကြည့်မှန်​ပြောင်း အမျိုးအစားကို ပထမဦးဆုံး တီထွင်ပြုလုပ်ခဲ့သူမှာ ဆာအိုင်ဇက် နယူတန် ဖြစ်သည်။ ဤမှန်ပြောင်းအမျိုးအစားတွင် လေးလံသော ပြောင်းရှုသံတစ်ခုပါရှိပြီး ကြည့်သည့်အရာဝတ္ထနှင့် နီးသည့်ဘက်တွင် မှန်ဘီလူးတစ်ခု တပ်ဆင်ထားကာ ကျန်တစ်ဘက်တွင် အခြားမှန်ဘီလူးတစ်ခုကို တပ်ဆင်ထားသည်။ မှန်ဘီလူးအသေးကို မှန်ဘီလူးအကြီးနှင့် ၄၅ ဒီဂရီ စောင်း၍တပ်ဆင်ထားသည်။ ဝေးကွာသောအရပ်ရှိ အရာဝတ္ထုမှာလာသော အလင်းတန်းသည် ပထမ မှန်ဘီလူးအကြီးကို ကျော်ဖြတ်၍ မှန်ဘီလူးအသေးပေါသို့ အလင်းပြန်စေသည်။ ထိုအလင်းတန်းများကို မှန်ဘီလူးအသေးက ကြည့်ရှုသူ၏ မျက်စိသို့ ထပ်ဆင့်အလင်းပြန်စေခြင်းဖြင့် အရာဝတ္ထုကို ပုံကြီးချဲ့၍ မြင်ရခြင်းဖြစ်သည်။
ယခုခေတ်ကာလတွင် နောက်ဆုံးတီထွင်ထားသော အ​ဝေးကြည့်မှန်​ပြောင်းမှာ ဟပ်ဘယ်လ် အာကာသ အ​ဝေးကြည့်မှန်​ပြောင်း ဖြစ်ပြီး ၎င်းသည် အလွန်မှုံဝါးသော အလင်းတန်းများကိုပင် ဖမ်းယူနိုင်ကာ အဆပေါင်းများစွာ ပိုမိုအားကောင်းသည်။
သမိုင်းကြောင်း
အဝေးကြည့်မှန်ပြောင်းကို တီထွင်နိုင်ရန်အတွက် ရှေးဦးစွာ အကြံရခဲ့သူမှာ အင်္ဂလိပ်လူမျိုး တွေးခေါ်ပညာရှင်နှင့် သိပ္ပံပညာရှင် ရော်ဂျာဘေကွန် (Roger Bacon) (၁၂၁၄-၁၂၉၄) ဖြစ်သည်။ ရော်ဂျာဘေကွန်သည် ၁၂၆၀-ခန့်တွင် Opus Majus အမည်ရှိ ကျမ်းတစောင်ကို ပြုစုခဲ့သည်။ ထိုကျမ်းတွင် ဘေကွန်က မှန်ဘီလူးများကို အဆင့်ဆင့် အသုံးပြုခြင်းဖြင့် အဝေးတွင်ရှိနေသော ပစ္စည်းများကို ပြတ်သားစွာ မြင်တွေ့အောင် ပြုလုပ်နိုင်ကြောင်း ရေးသားခဲ့သည်။ ထို့အပြင် မျက်မှန်အတွက် အခြေခံဖြစ်သော အချက်အလက်များကိုလည်း တင်ပြခဲ့သည်။ သို့သော် ရော်ဂျာဘေကွန်သည် အဝေးကြည့်မှန်ပြောင်းကို လက်တွေ့ပြုလုပ်ခဲ့ခြင်း မရှိပါ။
အဝေးကြည့် မှန်ပြောင်းကို အမှန်တကယ် စတင်အသုံးပြုခဲ့သူမှာ ဟော်လန်နိုင်ငံသား ဟန်းစ်လစ်ပါရှေး (Hans Lippershey) ဖြစ်သည်။ ၁၆၀၈-ခုနှစ်တွင် လစ်ပါရှေးသည် မှန်ဘီလူးခုံးတခုနှင့် မှန်ဘီလူးခွက် တခုကို အသုံးပြုပြီး အဝေးကြည့်မှန်ဘီလူးတခုကို စတင်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ သူ၏တီထွင်မှုမှာ အာကာသ သုတေသနလုပ်ငန်းအတွက်မဟုတ်ဘဲ စစ်တိုက်ရာတွင် အသုံးပြုရန်အတွက်သာ ဖြစ်သည်။ ထိုအချိန်တွင် ဥရောပတိုက်၌ မှန်သွေးခြင်းပညာ ကောင်းစွာပျံ့နှံ့နေပြီ ဖြစ်ရကား လစ်ပါရှေး၏ အဝေးကြည့်မှန်ပြောင်းမှာ ခဏတာအတွင်း ဥရောပတိုက်အတွင်း ပျံ့နှံ့သွွှားခဲ့သည်။
အဝေးကြည့်မှန်ပြောင်းကို အာကာသသုတေသန လုပ်ငန်းအတွက် စတင်အသုံးပြုခဲ့သူမှာ ကမ္ဘာကျော် သိပ္ပံပညာရှင်ကြီး ဂယ်လီလီယို (Galileo Galilei) (၁၅၆၄-၁၆၄၂) ဖြစ်သည်။ ဂယ်လီလီယိုသည် ၁၆၀၉-ခုနှစ်တွင် ဟော်လန်နိုင်ငံ၌ တယ်လီစကုပ်ခေါ် အဝေးကြည့်မှန်ပြောင်း ပေါ်နေပြီဖြစ်ကြောင်း သတင်းစကားကြားသိပါသည်။ ပါရမီရှင် ဂယ်လီလီယိုသည် ထိုအဝေးကြည့်မှန်ပြောင်းကို မတွေ့မြင်ဘူးဘဲ သူကိုယ်တိုင် အဝေးကြည့်မှန်ပြောင်းတစ်လက်ကို တီထွင်လိုက်ပါသည်။ သူတီထွင်သော အဝေးကြည့် မှန်ပြောင်းမှာ လစ်ပါရှေး၏မှန်ပြောင်းထက် ပိုမိုကောင်းမွန်နေပါသည်။
ဂယ်လီလီယိုသည် သူတီထွင်သော အ​ဝေးကြည့်မှန်​ပြောင်းဖြင့် ညအခါများတွင် ကောင်းကင်ကိုကြည့်ရှုလေ့လာ နေခဲ့သည်။ ထိုသို့လေ့လာရင်း ဂယ်လီလီယိုသည် နက္ခတ္တဗေဒအတွက် အရေးပါသော တွေ့ရှိချက် များစွာကို ဖော်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။ ဂယ်လီလီယိုသည် သူ၏မှန်ပြောင်းကို အသုံးပြုပြီး လ၏မျက်နှာပြင်သည် ညီညာပျံ့ပျူးမှုမရှိဘဲ ချိုင့်ခွက်များဖြင့် ပြည့်နှက်နေကြောင်း၊ နဂါးငွေ့တန်းဂလက်ဆီဆိုသည်မှာ ကြယ်ပေါင်းများစွာ စုဖွဲ့ထားခြင်းဖြစ်ကြောင်း၊ နေတွင်အကွက်များရှိနေကြောင်း၊ ဂျူပီတာခေါ် ကြာသပတေးဂြိုဟ်တွင် ဂြိုဟ်ရံ လ ၄-စင်းရှိကြောင်း (အမှန်မှာ ကြာသပတေးဂြိုဟ်တွင် ဂြိုဟ်ရံ လ ၆၃-စင်း ရှိသည်။ ဂယ်လီလီယို မြင်တွေ့ခဲ့ သည်မှာ အကြီးဆုံးဂြိုဟ်ရံ လ လေးစင်းဖြစ်ပြီး ၎င်းတို့ကို ဂယ်လီလီယိုအား ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် ဂယ်လီလီယို လများ Galilean moons ဟု တင်စားခေါ်ဝေါ်နေကြသည်။) ဂြိုဟ်များတွင် ကိုယ်ပိုင် အလင်းရောင်မရှိဘဲ နေ၏အလင်းကို ရောင်ပြန်ဟပ်သဖြင့် လင်းနေခြင်းဖြစ်ကြောင်း စသည့်အချက်များကို ဖော်ထုတ်ပေးနိုင်ခဲ့သည်။
အထင်ရှားဆုံးမှာ သူ့ရှေ့က ကော်ပါးနီးကပ်စ် အဆိုပြုခဲ့သော နေကို ဗဟိုပြုပြီး အခြားဂြိုဟ်များက လှည့်ပတ် နေကြသည်ဆိုသော နေဗဟိုပြုအယူအဆကို သက်သေပြနိုင်ခဲ့ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ သို့သော် ခရစ်ယာန် အယူသည်းများ လွှမ်းမိုးသော တရားရုံးက ဂယ်လီလီယိုအား သမ္မာကျမ်းစာပါ အချက်များကို ဆန့်ကျင်သည်ဟူသော အကြောင်းပြချက်ဖြင့် ခုံရုံးတင်တရားစွဲဆို ခံခဲ့ရသည်။
၁၆၆၃-ခုနှစ်တွင် စကော့တလန်လူမျိုး နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင် ဂျိမ်းစ်ဂယ်ရီဂိုရီက မှန်ဘီလူးပုံစံ အသစ်တမျိုးကို တီထွင်ခဲ့သည်။ သူ၏မှန်ဘီလူးမှာ ဂယ်လီလီယိုကဲ့သို့ အလင်းယိုင်ခြင်းကို အခြေခံထားခြင်း မဟုတ်ဘဲ အလင်းပြန်ခြင်းသဘောကို အခြေခံထားသည်။ ဂယ်လီလီယို၏ မှန်ပြောင်းကို အလင်းယိုင်မှန်ပြောင်းအမျိုးအစား (refractor) ဟုခေါ်ဆိုပြီး ဂယ်ရီဂိုရီမှန်ပြောင်းကို အလင်းပြန်မှန်ပြောင်း အမျိုးအစား (reflector) ဟုခေါ်ဆိုကြသည်။
၁၆၈၈-ခုနှစ်တွင် သိပ္ပံပညာရှင်ကြီး နယူတန်က ဂယ်ရီဂိုရီ၏ အလင်းပြန်အ​ဝေးကြည့်မှန်​ပြောင်းကို အခြေခံ၍ ပိုမိုကောင်းမွန်သော အလင်းပြန်မှန်ဘီလူးများကို တီထွင်လိုက်ပါသည်။ ဂယ်လီလီယို၏ အ​ဝေးကြည့်မှန်​ပြောင်းမှာ အဆ ၂၀-ခန့်သာ ချဲ့နိုင်သော်လည်း နယူတန်၏ အ​ဝေးကြည့်မှန်​ပြောင်းမှာ အဆ ၁၀၀-နီးပါး ချဲ့ထွင်ကြည့်ရှု နိုင်သည်။
၁၈၀၀-ပြည့်နှစ်ခန့်တွင် အိုင်းရင်းလူမျိုး နက္ခတ္တဗေဒပညာရှင် ဝီလျံပါဆင်က အပေါက်၀အချင်း ၇၂-လက်မ ရှိသော အ​ဝေးကြည့်မှန်​ပြောင်းကို စတင်တီထွင်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ အ​ဝေးကြည့်မှန်​ပြောင်းသည် နောက်ပိုင်းတွင် ပေါ်ပေါက်လာမည့် စူပါအ​ဝေးကြည့်မှန်​ပြောင်းများ၏ အစပင် ဖြစ်သည်။ ပါဆင်၏ အ​ဝေးကြည့်မှန်​ပြောင်းမှာ ၁၉၁၇-အထိ ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး အ​ဝေးကြည့်မှန်​ပြောင်းအဖြစ် တည်ရှိခဲ့သည်။
၁၉၁၇-ခုနှစ်တွင် ဝီလဆင်တောင်ကုန်းပေါ်၌ အပေါက်၀ အချင်းလက်မ ၁၁-ရှိသော ဟွတ်ကာအ​ဝေးကြည့်မှန်​ပြောင်းကို တည်ဆောက်နိုင်ခဲ့သည်။ ၎င်းသည် အလွန် ကွာဝေးသော နဂါးငွေ့တန်း ဂလက်ဆီများအတွင်းရှိ လှည့်လည်နေသောကြယ်များကို လှမ်းကြည့်နိုင်လောက်အောင် အင်အား ကောင်းမွန်ခဲ့သည်။ ဤအ​ဝေးကြည့်မှန်​ပြောင်းကြောင့် စကြ၀ဠာကြီးတွင် နဂါးငွေတန်းဂလက်ဆီများ မရေမတွက်နိုင်အောင် ရှိနေကြောင်း သိရှိလာရသည်။
ဟေလီမှန်ပြောင်းသည် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးအဝေးကြည့်မှန်ပြောင်းအဖြစ် နှစ်ပေါင်း ၅၀-ခန့် တည်ရှိခဲ့သည်။ မှန်ပြောင်းကြီးတခုလုံး၏ အလေးချိန်မှာ မက်ထရစ်တန် ၄၈၀-ဖြစ်ပြီး မှန်ဘီလူးအပေါက်၀ အကျယ်မှာ လက်မ ၂၀၀-ဖြစ်သည်။ မှန်ဘီလူးမှန်တခုတည်း၏ အလေးချိန်မှာ ၁၃-တန် လေးပါသည်။ အဆိုပါ မှန်ဘီလူးကြီးကို အဝေးကြည့်မှန်ပြောင်းအဖြစ်သာမက ဓာတ်ပုံရိုက်ယူရန်အတွက်၎င်း၊ အလွန်ဝေးကွာသော ကြယ်တာရာများက ထုတ်လွှတ်နေသည့် လျှပ်စစ်သံလိုက်လှိုင်းများကို ဖမ်းယူရန်အတွက်၎င်း၊ အသုံးပြုခဲ့ကြခြင်းဖြစ်သည်။ ဤမှန်ပြောင်းကြီးကို အသုံးပြု၍ ကျွန်ုပ်တို့နေထိုင်ရာ စကြ၀ဠာကြီးသည် ဘေးသို့ တဖြည်းဖြည်း ပျံ့ကားနေကြောင်း သက်သေပြနိုင်ခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ကွာဆာခေါ် အလင်းလွှတ် ပစ္စည်းများကိုလည်း ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။
ယခုအချိန်အထိ အကြီးဆုံးအဝေးကြည့်မှန်ပြောင်းမှာ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု အရီးဇိုနားပြည်နယ် ဂရေဟမ်တောင်ကုန်းပေါ်တွင် တည်ဆောက်ထားသော အ​ဝေးကြည့်မှန်​ပြောင်းပင် ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ဘိုင်နိုကူလာခေါ် နှစ်လုံးပြူအ​ဝေးကြည့်မှန်​ပြောင်းကြီး ဖြစ်ပြီး မှန်ဘီလူးအပေါက်၀အချင်းမှာ ၁၁.၈ -မီတာရှိသည်။ ၎င်းကို ၂၀၀၇-ခုနှစ်က စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပါကြောင်း ပြန်လည်ဖြေကြားအပ်သည်။
နက္ခတ်တာရာကြည့်မှန်​ပြောင်း
ရှေးအခါက လူတို့သည် နက္ခတ်တာရာများကို သာမန် မျက်စိများဖြင့်သာလျှင် ကြည့်ကြရသဖြင့် မြင်ရသော နက္ခတ်တာရာ အရေအတွက်မှာ အလွန်ပင် နည်းလေသည်။ ထိုမြင်ရသမျှ နက္ခတ်တာရာတို့၏ သဘာဝကိုလည်း ကွဲကွဲပြားပြား မသိရပေ။ အဝေးကြည့်မှန်ပြောင်း (တယ်လီစကုပ်)များ ပေါ်လာသောအခါမှ နက္ခတ်တာရာအမြောက်အမြားကို တိုး၍မြင်လာကြပြီးလျှင် ထိုနက္ခတ်တာရာများ၏ အကြောင်းကို နှိုက်နှိုက်ချွတ်ချွတ် လေ့လာနိုင်လာကြသည်။ အဝေးကြည်မှန်ပြောင်းများသာ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းမရှိက ကောင်းကင်လောကအကြောင်းကို လွန်ခဲ့သောအနှစ် ၃ဝဝ လောက်က လူများ သိရှိသမျှထက်ပို၍ ကျွန်ုပ်တို့လည်းယခုအခါ သိရှိကြဦးမည် မဟုတ်ချေ။
အလင်းနှင့်ဆိုင်​သော အ​ဝေးကြည့်မှန်​ပြောင်း
အလင်းကို အသုံးပြုထားသော အဝေးကြည့်မှန်ပြောင်းများကို ပြုလုပ်ထားပုံမှာ အရင်းခံအားဖြင့် အကြောင်းနှစ်ရပ်ရှိသည်။ ထိုအကြောင်းနှစ်ရပ်မှာ ကြည့်လိုသော အရာဝတ္ထုမှ အလင်းတို့ကို ဆုံချက်တွင် ကျရောက်စေ၍ ပုံရိပ် ထင်စေရန်နှင့် ထိုပုံရိပ်ကို အကြီးချဲ့၍ မျက်စိဖြင့်မြင်နိုင်စေရန် တို့ ဖြစ်သည်။ ထိုအတွက် အလင်းလုံသောပြောင်းရှည်၏ ထိပ် တစ်ဖက်တွင် ပုံဖမ်းမှန်ဘီလူးခေါ် မှန်ဘီလူးခုံး၊ သို့မဟုတ် အလင်းပြန်မှန်ဘီလူးခေါ် မှန်ဘီလူးခွက်တစ်ခုခုကို တပ်ထား၍ ကြည့်လိုသော အရာဝတ္ထုမှ အလင်းတန်းတို့ကို ဆုံချက်၌ ကျရောက်စေကာ ထင်ရှားသောပုံရိပ်ကို ထင်စေသည်။ မှန်ဘီလူးခုံးကို အသုံးပြုသော အဝေးကြည့်မှန်ပြောင်းဖြစ်လျှင် အလင်းယိုင် (အဝေးကြည့်) မှန်ပြောင်းဟုခေါ်၍ အလင်းပြန်မှန်ခွက်ကို အသုံးပြုသော အဝေးကြည့်မှန်ပြောင်းကိုမူ အလင်းပြန် (အဝေးကြည့်) မှန်ပြောင်းဟု ခေါ်သည်။ ထိုနောက် ထင်လာသော ပုံရိပ်ကို အကြီးချဲ့၍ မျက်စိဖြင့် မြင်နိုင်စေရန်အတွက် မှန်ပြောင်း၏ ကျန်ထိပ်တစ်ဖက်တွင် မှန်ဘီလူးတစ်ခု တပ်ထားပြန်သည်။ ထိုမှန်ဘီဘူးကို ကြည့်မှန်ဘီလူးဟု ခေါ်၏။ အဝေးကြည့်မှန်ပြောင်း နှစ်မျိုးအနက် အလင်းယိုင်မှန်ပြောင်းက အလျင် ပေါ်ခဲ့ လေသည်။
ဂယ်လီလီယန် တယ်လီစကုပ်ဟု ခေါ်စမှတ်ပြုသော အလင်းယိုင် မှန်ပြောင်းတွင် ကြည့်ရန်ချိန်၍ထားသော အရာဝတ္ထုမှ အလင်းတန်းတို့သည် မှန်ပြောင်းအတွင်းသို့ ပုံဖမ်းမှန်ဘီလူးကို ဖြတ်၍ ဝင်ကြသည်။ မှန်ဘီလူးခုံး၏ အလင်းတန်း ဆုံချက် နေရာတွင် ထိုအရာဝတ္ထု၏ ပုံရိပ်သည် ထင်လာ၏။ ထိုမှတစ်ဖန် ပုံရိပ်ကို ကြည့်မှန်ဘီလူးဖြင့် အကြီးချဲ့၍ ကြည့်ရသည်။ မှတ်သားထားရန် အချက်မှာ ခုံးမှ ဖြတ်ဝင်သော အလင်းတန်းများသည် ကြည့်မှန်ဘီလူးမှ ပုံဖမ်းမှန်ဘီလူးမှ ထွက်သွားသော ပြက်အားဖြင့် ကျုံ့သွားသည်။ ထိုကြောင့် မျက်စိထဲသို့ ဝင်ရောက်သော အလင်းတန်းများသည် သာမန်မျက်စိဖြင့် ကြည့်စဉ်ကထက် အဝေးကြည့် မှန်ဘီလူးမှ ထွက်သွားသောအခါ ပြက်အားဖြင့် ကျုံ့သွားသည်။ ထိုကြောင့် မျက်စိထဲသို့ ဝင်ရောက်သော အလင်းတန်းများသည် သာမန်မျက်စိဖြင့် ကြည့်စဉ်ကထက် အဝေးကြည့်မှန်ပြောင်းဖြင့် ကြည့်ချိန်တွင် ပိုမိုများပြားစွာ ဝင်ရောက်သဖြင့် အရာဝတ္ထု၏ တောက်ပခြင်းကို ပို၍ ထင်းလင်းစွာ မြင်ရ၏။ ဤအကြောင်းကြောင့်ပင်လျှင် ကျွန်ုပ်တို့သည် ကောင်းကင်မှကြယ်ကို အဝေး ကြည့်မှန်ပြောင်းဖြင့် ကြည့်သောအခါ ကြယ်ရောင်ပို၍ တောက်ပကြည်လင်သည်ကို တွေ့ရခြင်း ဖြစ်သည်။
ရှေးခေတ် အလင်းယိုင်မှန်ပြောင်းများတွင် ပုံရိပ်သည် ပြတ်သားစွာ မထင်ပဲ ဝိုးတိုးဝါးတားဖစ်နေခဲ့သည်။ ယင်းသို့ဖြစ် ရသည်မှာ ချို့ယွင်းချက် နှစ်ရပ်ကြောင့် ဖြစ်၏။ ချို့ယွင်းချက်တစ်ရပ်မှာ မှန်ဘီလူး၏ အနားစွန်းနှင့် အလယ်ပိုင်းမှ ဖြတ်ဝင်သော အလင်းတန်းများသည် ဆုံချက်တစ်နေရာတည်းတွင် မကျရောက်ခြင်းဖြစ်၍ ဒုတိယချို့ယွင်းချက်မှာ အလင်းရောင်တွင် ပါဝင်သော ရောင်ခြည်အပြာနှင့် ရောင်ခြည်အနီတို့ ဆုံချက် ကွဲလွဲခြင်းပင် ဖြစ်လေသည်။
ထိုချို့ယွင်းချက်များရှိခြင်းကြောင့် အလင်းယိုင် တယ်လီစကုပ်ကို လက်ဦးတွင် အသုံးနည်းခဲ့ပေသည်။ သို့သော်နောင် နှစ်ပေါင်း ၁၅ဝ ခန့်ကြာသောအခါ ပုံဖမ်းမှန်ဘီလူးနေရာတွင် မှန်ဘီလူးတစ်ခုတည်းကို မသုံးဘဲ ကရောင်းဖန်နှင့် ပြုလုပ်ထားသော မှန်ဘီလူးခွက်ကို အတွင်းဘက်ကထားကာ မှန်ဘီလူးနှစ်ခုပူးကို အသုံးပြု ခြင်းဖြင့် အထက်ပါ ချို့ယွင်းချက်များ ပပျောက်နိုင်ကြောင်းကို အင်္ဂလိပ်လူမျိုး မျက်မှန်ဆရာတစ်ဦးက တွေ့ရှိလာလေသည်။ အလင်းယိုင်မှန်ပြောင်းတွင် အလင်းပြန် မှန်ပြောင်းထက်သာသော အချက်တစ်ရပ်ရှိရာ ထိုအချက်မှာ အနေအထားကျအောင် တစ်ကြိမ်တစ်ခါ ပြင်ဆင်ထားလျှင် နောက်ထပ်ပြုပြင်ပေးရန် မလိုတော့ဘဲ စိတ်ချစွာ သုံးစွဲနေနိုင်သောအချက် ဖြစ်လေသည်။
နယူတန်သည် အလင်းပြန်မှန်ပြောင်းကို ခရစ်နှစ် ၁၆၆၆ မှ ၁၆၆၉ ခုနှစ်အတွင်းက တီထွင်ခဲ့သည်။ နျူတန် စတင်တီထွင် သဖြင့် တစ်ခါတစ်ရံ အလင်းပြန်မှန်ပြောင်းကိုလည်း နျူတိုနီယန် တယ်လီစကုပ်ဟု ခေါ်စမှတ်ပြုကြသည်။ ထိုအဝေးကြည့် မှန်ပြောင်းတွင် အလင်းတန်းများသည် ပြောင်းထဲသို့ အလျား လိုက် ဝင်ပြီးနောက် အလင်းပြန်မှန်ခွက်ပေါ်သို့ ကျရောက်သည်။ ထိုမှန်ခွက်မှတစ်ဖန် အလင်းတန်းတို့ကို ကတော့ ပုံသဏ္ဌာန်ဖြစ်စေ၍ သုံးမြှောင်ဖန်တုံးက တစ်ဖန်လာဟပ်သော အလင်းတန်းတို့ကို ပြောင်းဘေး၌ တပ်ဆင်ထားသော ကြည့်မှန်ဘီလူးသို့ ထောင့်မှန်ကျအတိုင်း လမ်းပြောင်းပေးလိုက်ပြန်သည်။ အလင်းပြန် မှန်ပြောင်းတွင် ပထမပေါ်ခါစ အလင်းယိုင်မှန်ပြောင်း၌ တွေ့ကြုံခဲ့ရသော အလင်းတန်းတို့ ဆုံချက်ကွဲလွဲသည့် ချို့ယွင်းချက်မှ ကင်းလွတ်၏။ သို့ရာတွင် ကြည့်မှန်ဘီလူးကို ပြောင်းဘေး၌ တပ်ဆင်ထားခြင်းကြောင့် ကြည့်ရှုသူအား အနေရခက်စေလေသည်။ နျူတိုနီယန် အလင်းပြန် မှန်ပြောင်းအပြင် ကက်ဆီဂရေးယန်း တယ်လီစကုပ်ဟု ခေါ်သော အလင်းပြန် မှန်ပြောင်းတစ်မျိုး ရှိသေး၏။ ထိုအဝေးကြည့်မှန်ပြောင်းတွင် အလင်းပြန်မှန်ခွက်မှ ကတော့ပုံသဏ္ဌာန်အရောင်ဟပ်လိုက်သော အလင်းတို့ကို အခြားအစွန်းအနီး၌ တပ်ဆင်ထားသော အခြားကြည့်မှန်ခွက်က ခံယူပြီးနောက် ပထမ အလင်းပြန်မှန်ခွက် ဗဟိုချက်ရှိ အပေါက်မှနေ၍ ကြည့်မှန် မှန်ဘီလူးသို့ ပြန်ဟပ်သွားစေလေသည်။