cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ကိလေသ
ကိလေသာသရုပ်နှင့်သိဖွယ်
(၁၃) သာရမ္ဘ—စီးပွားရေး, ပညာရေး စသည်၌ သူ့ထက်သာအောင် ပြုလုပ်ပုံနှင့် ကုသိုလ်မှု၌ စေတနာကောင်းဖြင့် ပြိုင်ဆိုင်မှုသည် သာရမ္ဘမဟုတ်ပုံ— ။ တရားကိုယ် ဒေါသ— ။
(၁၄၊ ၅) မာန၊ အတိမာန—ရှိထိုက်သော (ယာထာဝမာန)မာန်၊ မာန် ၉-မျိုး— ။ မာနအပြစ်(ကာလိင်္ဂမင်း) — ။ ပဲဝက်သော အသပြာကြောင့် မာနတက်သော ပုတ်သင်- ။ ရှင်အနုရုဒ္ဓါ၏ စကား ၃-ခွန်းနှင့် မာန, ဥဒ္ဓစ္စ, ကုက္ကုစ္စ— ။
(၁၆) မဒ—တရားကိုယ် မာန— ။ ( -၌ တရားကိုယ်ကို လောဘ, မာန အထူး ဟု ၂-မျိုး ကောက်သည်။) မဒ ၂၇-မျိုး စသည်— ။
(၁၇) ပမာဒ—ပုတ်သင် ဥပမာ- ။ တရားကိုယ် လောဘ— ။
(၁၈) ဒိဋ္ဌိ—(အပဏ္ဏက, တိတ္ထိယ, ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာန, ဒိဋ္ဌိဝဂ္ဂ-စသည်တို့လည်း ကြည့်။) ဒိဋ္ဌိ ဖြစ်ကြောင်း ၆-မျိုး- ။ ယင်း၈-မျိုး- ။ ဒိဋ္ဌိဖြစ်ပုံ ၁၈-မျိုး- ။ ဒိဋ္ဌိ ၁၆-မျိုး— ။ ယင်း ၆၂-မျိုး— ။ သဿတ, ဥစ္ဆေဒ အပြစ်- ။ ဥစ္ဆေဒ အပြစ်- ။ နိယတ, အနိယတ ဖြစ်ပုံ (ဧကန် အကျိုးပေး မပေး- ။ နိယတ အပြစ်- ။ ဒိဋ္ဌိ စင်ကြယ်မှု (ဒိဋ္ဌိ-ဝိသုဒ္ဓိ) – ။
(၁၉) ဝိစိကိစ္ဆာ— (ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိလည်း ကြည့်။) ယုံမှားခြင်း ၈-မျိုး၊ ၁၆-မျိုး- ။ ယုံမှားတိုင်း ဝိစိကိစ္ဆာ မဟုတ်- ။ ဥဒ္ဓစ္စနှင့် ဝိစိကိစ္ဆာထူးပုံ – ။
(၂၀) ထိန = ။ ထိနမိဒ္ဓဖြစ်ချိန်၊ ၂-မျိုးအထူး၊ အိပ်ချင်ငိုက်မျဉ်းဖြစ်တိုင်း ထိန မိဒ္ဓမဟုတ်- ။ ထိနမိဒ္ဓ-အပြစ်— ။
(၂၁) ဥဒ္ဓစ္စ— တံခွန်စသည် ဥပမာ-
(၂၂) အဟိရိက— မကောင်းမှုပြုရာ၌ ဆင်ခြင်ထောက်ဆရန် ။ ဝက်နှင့်မစင် ဥပမာ- ။
၁၅၀၀-ကိလေသာ
ကိလေသာ–ကိလေသာသည် ၂-မျိုး ၃-မျိုး ၁၀-မျိုး ၁၇-မျိုးဟု အသုံး ရှိသကဲ့သို့ ၁၅၀၀-ဟုလည်း ကျမ်းဂန်တို့၌ သုံးစွဲသည်၊ ဒိယဍ္ဎကိလေသသဟဿ-ဟု ပါဠိ သီကုံးသည်၊
ကိလေသာသည် ၁၅၀၀-ကျော်ရှိပုံကို -၌ ဖွင့်ပြသည်။ -တို့၌ ကိလေသာသည် အသိန်းမက မရေမတွက်နိုင်အောင် များပြားကြောင်း ပြသည်။ (ဒိယဍ္ဎ-ကိလေသသဟဿ-လည်း ကြည့်။) အချုပ်အားဖြင့် စိတ်ကိုပူပန် ညစ်နွမ်းစေတတ်သော တရားသဘော အားလုံးကို ကိလေသာဟူ၍ပင် သုံးစွဲသည်။
ကိလေသာ၏ အမည်များ
ကိလေသာသည် စွမ်းအင်သတ္တိ အမျိုးမျိုးသို့ လိုက်၍ အခြားအမည်ထူးများပါ ရရှိသည်၊
အင်္ဂဏ = ယုတ်နိမ့်သောဘဝသို့ ရောက်စေတတ်သော တရား ။
ရဏ = သတ္တဝါတို့ကို ငိုကြွေးစေတတ်သော တရား ။
အည = အကျိုးမပြု တစိမ်းပြင်ပြင် ဖြစ်သော တရား (အနညပေါသီ-ကြည့်)။
အပါရ = နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော ဤမှာဖက်ကမ်း (ပါရ) နှင့် အလှမ်းဝေးကွာသော တဖက်ကမ်း တရား ။
ကိဉ္စန = ပူပန်ကြောင့်ကြခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သောတရား (ကိဉ္စန-ကြည့်) စသည်ဖြင့် အမည်အမျိုးမျိုး သုံးစွဲသည်။
စွမ်းရည်တူ ကိလေသာများ
တဖန်— ဖော်ပြပါ ကိလေသာ တရားတို့တွင် စွမ်းရည်သတ္တိတူရာ အလိုက် ၂-မျိုး ၃-မျိုး စသည်ကို တွဲစပ်၍
ယာပလိုဒိုးရွာ၊ ဖာပွန်မြို့နယ်
ယာပလိုဒိုးရွာ(Yarpalodoe)သည် ကရင်ပြည်နယ်၊ ဖာပွန်ခရိုင်၊ ဖာပွန်မြို့နယ်၊ ကော့လူဒိုးကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၆၉၈၁၇ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ကော့လူဒိုးကျေးရွာအုပ်စုတွင် အိမ်ခြေပေါင်း ၆၆ အိမ် ရှိကာ၊ လူဦးရေစုစုပေါင်း ၃၆၈ ဦး နေထိုင်သည်။
ကိလေသ
စွမ်းရည်တူ ကိလေသာများ
သံယောဇန = တုပ်နှောင် တတ်သောတရား၊
ဂန္ထ = နှောင်ဖွဲ့တတ်သော တရား၊
ဩဃ = ရေအယဉ်(သမုဒ္ဒရာ) ကဲ့သို့ နစ်မြုပ်စေတတ်သောတရား၊
ယောဂ = တွယ် စပ်ဖွဲ့ချည်သည့် ထမ်းပိုးနှင့် တူသောတရား၊
နီဝရဏ = ပိတ်ဆို့တတ်သောတရား၊
ကိလေသာ၏ ဥပမာများ
ကိလေသာသည် သတ္တဝါတို့အား မည်မျှ အကျိုးယုတ် ပျက်စီးစေတတ်ကြောင်း ပါဠိ, အဋ္ဌကထာ, ဋီကာတို့၌ အရာဌာနအလိုက် ဥပမာ အမျိုးမျိုးတို့ဖြင့် ဖွင့်ဆိုတင်စားကြသည်၊ ထိုဥပမာတို့ကို ထောက်ဆ၍ ကိလေသာ၏ အကျိုးမဲ့ စေနိုင်ပုံကို သိရမည်၊ ဥပမာတို့ကား —
ကိလေသာသည် မြား, ငြောင့်တံကျင်ကဲ့သို့ စူးဝင်တတ်၍ နှုတ်ပစ်ရန် ခဲယဉ်းသည် (ကိလေသကဏ္ဍ၊ ...ဝိသူကာယိက၊ ... သလ္လ-ပုဒ်တို့ကြည့်)။
ကိလေသာသည် မိကျောင်း, ပိုး, ယင်မဲရိုင်းကောင်, ဦးချိုရှိသောသတ္တဝါ, မြေဘုတ် ဘီလူး, ရက္ခိုသ်တို့ကဲ့သို့ နှောက်ရှက် ကိုက်ခဲ ဖမ်းစားတတ်သည် (ကိလေသဂါဟ...ပါဏက၊ ..... မက္ခိကာ၊ ..... သိင်္ဂါရ၊ ... ပိသာစ... ရက္ခသ)။
ကိလေသာသည် မီးကျီး မီးတောက် မီး လျှံကဲ့သို့ ပူကျက်လောင်မြိုက် အိုက်စပ်စေသည် (ကိလေသဂ္ဂိ၊ ..... ဒရထ... ဒါဟ၊ သန္တာပ)။ ကိလေသာသည် ဖျားနာခြင်း အနာ ပေါက်ခြင်းကဲ့သို့ နာကျင်နှိပ်စက်ခြင်း လွတ်
မြောက်နိုင်ခဲခြင်း သဘောရှိ၍ (ကိလေသ ဂေလည...ဗျာဓိ၊ ...ရောဂ၊ ကိလေသာတုရ)၊ ကြွေးမြီတင်သကဲ့သို့ ကြေလည်အောင် ပေးဆပ် လျှော်နိုင်ခဲသည် (ကိလေသဣဏ)။ လေးလံလှသော ဝန်ထုပ်ဝန်ပိုးကြီးကဲ့သို့ ပစ်ချနိုင်ခဲသည် (ကိလေသ ဘာရ)။
ကိလေသာသည် တော, တောင်, ချုံပုပ်, ခရီးဆိုးကဲ့သို့ ပိတ်ဆို့ တားဆီးခြင်း၊ လွဲမှား ရာသို့ ရောက်စေခြင်း သဘောရှိ၍ အသိဉာဏ်အမြင် အလင်းမရအောင် မှောင်ထုကြီး ဖုံးအုပ် ထားသကဲ့သို့သော သဘောရှိသည် (ကိလေသပဗ္ဗတ၊ ... ကန္တာရ၊ ...ဂဟန၊ ...ဝန၊ ...မဂ္ဂ၊ ...အန္ဓကာရ)။
ကိလေသာသည် ကျော့ကွင်း, လွန်ကြိုး, လှောင်ချိုင့်, ထောင်အိမ်, ပိုက်ကွန်ကဲ့သို့ တုပ်နှောင် လှောင်ပိတ်တတ်သည် (ကိလေသပါသ၊ ...ဝရတ္တ၊ .....ဗန္ဓန၊ ...ဇာလ)။
ကိလေသာသည်။ မြွေ အညစ်အကြေး, အစေးအညှော်ကဲ့သို့ ညစ်ပေ လိမ်းကျံ၍ ဖွပ် လျှော်ဆေးကြောရန် ခဲယဉ်းသည် (ကိလေသမလ၊ ...အသုစိ၊ ...သ္နေဟ၊ ...ရဇ၊ ...ဇလ္လ)။
ကိလေသာသည် အတွင်းလှိုက်ပုပ်သိုး၍ (ကိလေသပူတိ)၊ ဆိုးရွားသော အနံ့ရှိသည် (ကိလေသဒုဂ္ဂန္ဓ)။
ကိလေသာသည် အရက်စသည်ကဲ့သို့၎င်း၊ အဆိပ်အတောက်ကဲ့သို့၎င်း မူးယစ်တွေဝေ၍ သေစေတတ်သည် (ကိလေသာသဝ၊ ... မဒ၊ ...မူဠှ၊ ... မုစ္ဆာ၊ ...ဝိသ)။ ကိလေသာသည် ပြေပျောက် ခဲသော ဆာလောင်မွတ်သိပ်ခြင်း၊ ဖြောင့်နိုင်ခဲသော အကောက်အကွေးကဲ့သို့ ပြင်းစွာဆာလောင် မွတ်သိပ်ခြင်း ကွေးကောက်ခြင်း (ကောက်ကျစ်ခြင်း) သဘောရှိသည် (ကိလေသာဆာတဇ္ဈတ္တ၊ ...ဇိမှ၊ ...ဝင်္က)။
ကိလေသာသည် သတ္တဝါတို့အား တုန်လှုပ်ခြင်း (ကိလေသက္ခောဘ၊ ... ဝိပ္ဖန္ဒိတ)၊ ချောက်ချားခြင်း (ကိလေသကာလုဿိယ)၊ ကြောင့်ကြခြင်း (ကိလေသကိဉ္စိန)၊ ဖောက်ပြန်ခြင်း (ကိလေသဝိရူပ)၊ နယ်ချဲ့ခြင်း (ကိလေသပပဉ္စ)၊ ပင်ပန်းခြင်း (ကိလေသပရိဿမ) ကျွန်အဖြစ်စေခိုင်းခြင်း(ကိလေသ-ဒါသဗျ)၊ မဂ်ဖိုလ်နိဗ္ဗာန် မရအောင် တားဆီးခြင်း၊ အန္တရာယ် ပြုခြင်း (ကိလေသနီဝရဏ၊ ...အန္တရာယ) စသည်ကို ပြုတတ်သည်။
ကိလေသာပယ်သတ်နည်း
ကိလေသာ ပယ်သတ်နည်း ၆-မျိုးရှိသည်၊ (တနည်းအားဖြင့် ကိလေသာငြိမ်ဝပ်သော ပုဂ္ဂိုလ် ၇-ယောက်ရှိသည်။) ၆-မျိုးကား—(၁) ဝတ်အကျင့် ပြုလုပ်ခြင်း၊ (၂) ပရိယတ်သင်ကြား လေ့လာခြင်း၊ (၃) ဓုတင်ဆောက်တည်ခြင်း၊ (၄) သမာပတ် ဝင်စားခြင်း၊ (၅) ဝိပဿနာ ရှုပွားခြင်း၊ (၆) နဝကမ္မအမှု ပြုခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ယင်း ၆-မျိုးကို ပြုလုပ်ခြင်းသည် ကိလေသာတို့ကို တဒင်္ဂအားဖြင့် ပယ်သတ်နိုင်သည်၊ ထိုအမှု ၆-မျိုးကို ပြုလုပ်နေသူများ၌ ကိသေသာတို့ ငြိမ်ဝပ်သည်။
အိုင်ဒီယာ
အိုင်ဒီယာ(Ideas)ဆိုသည်မှာ−
ကိလေသ
ကိလေသာပယ်သတ်နည်း
(၁) ဝတ်အကျင့်ဟူသည် တံမြက်လှည်းခြင်းအစ ဆရာ့ဝတ် တပည့်ဝတ် စသော ၈၂-မျိုးသော ဝတ်အကျင့်ငယ် ၊ ၁၄-မျိုးသော ဝတ်အကျင့်ကြီး တို့ ဖြစ်သည်။ ထိုဝတ်အကျင့်မှ တဆင့် တက်၍ ဝိပဿနာရှုပွားသော် မိလက္ခတိဿမထေရ်ကဲ့သို့ ရဟန္တာ ဖြစ်နိုင်သည်။ ။
(၂) ပရိယတ်—စာပေကျမ်းဂန် သင်ကြား လေ့လာခြင်းမှ တဆင့်တက်၍ ဝိပဿနာရှုပွားသော် မလိယဒေဝမထေရ်, တိဿ-ဘူတိမထေရ်ကဲ့သို့ ရဟန္တာဖြစ်နိုင်သည်။
အိုင်ဒီယာ
အထက်ပါ အဆိုအရ အိုက်ဒီယာတစ်ရပ်ကို မည်သို့ ရရှိနိုင်ကြောင်း လက်တွေ့ကျကျ ဖော်ညွှန်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ စားသောက်ဖွယ် ဟင်းလျာအသစ် တစ်ခွက်အတွက် အစပ်အဟပ်တည့်အောင် စီစဉ်ဖန်တီးသည်နှင့် တူသည်။ မိမိသိထားပြီးဖြစ်သည့် ဟင်းချက်စရာ အချို့ကို ယူကာ နည်းလမ်းသစ် တစ်မျိုးဖြင့် ရောနှော ချက်လိုက်ခြင်း သဘောအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။
ကိလေသ
ကိလေသာပယ်သတ်နည်း
(၃) ဓုတင်— ၁၃-မျိုးသော ဓုတင် အကျင့်တို့တွင် တခုခုသော ဓုတင်ကို ကျင့်သုံးခြင်းဖြင့် မဟာသိဝ မထေရ်ကဲ့သို့ ရဟန္တာ ဖြစ်နိုင်သည်။
အိုင်ဒီယာ
ယင်းကိစ္စကို ဆောင်ရွက်ရန်အတွက် ဘုန်းကံပါရမီရှိသူ၊ သိပ္ပံပညာရှင်၊ နိုဘယ်ဆုရသူ၊ ကမ္ဘာကျော် အနုပညာရှင် သို့မဟုတ် တီထွင်ပါရဂူ တစ်ဦးတစ်ယောက်မျှ မလိုပါ။ သူလိုငါလို သာမန်လူတစ်ယောက်ကလည်း ဆောင်ရွက်နိုင်သည်။
ကိလေသ
ကိလေသာပယ်သတ်နည်း
(၄) သမာပတ်— သမာပတ် ၈-ပါးကို ဝသီဘော်နိုင်အောင် လေ့လာဝင်စားခြင်းဖြင့် မဟာတိဿမထေရ်ကဲ့သို့ ရဟန္တာဖြစ် နိုင်သည်။
ရေရှားရွာ၊ ရေစကြိုမြို့နယ်
ရေယှားရွာ (Yaeshar)သည် မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ ပခုက္ကူခရိုင်၊ ရေစကြိုမြို့နယ်၊ ရေယှားကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၈၈၄၁၁ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ရေယှားကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၄၁၄ ဦး၊ မ ၄၉၈ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၉၁၂ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိလေသ
ကိလေသာပယ်သတ်နည်း
(၅) ဝိပဿနာ— ဝိပဿနာ ရှုပွားနေခြင်းဖြင့် ၆-ကျိပ်သော ရဟန္တာတို့ကဲ့သို့ ရဟန္တာဖြစ်နိုင်သည်။
ရေရှားရွာ၊ ရေစကြိုမြို့နယ်
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ရေစကြိုမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
အိုင်ဒီယာ
အဓိကသော့ချက်
အိုက်ဒီယာ ထုတ်ယူရာတွင် အကြောင်းအရာတို့ကို ပေါင်းစပ်ပေးခြင်း(Combining)ပင် ဖြစ်သည်။ ပူးပေါင်းခြင်း၊ ဆက်စပ်ခြင်း၊ နီးကပ်စွာ နေရာချထားခြင်း၊ ခြုံငုံပေါင်းစပ်ခြင်း၊ ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။
ကိလေသ
ကိလေသာပယ်သတ်နည်း
(၆) နဝကမ္မ— ကျောင်းဆောက်ခြင်း စသော အမှုကိစ္စကို ဆောင်ရွက်ခြင်းဖြင့် ကိလေသာ ငြိမ်ဝပ်နိုင်သည်၊ တဆင့်တက်၍ ဝိပဿနာ ရှုပွားသော် တိဿမထေရ်ကဲ့သို့ ကိလေသာကုန်ခန်း၍ ရဟန္တာဖြစ်နိုင်သည်။
ပုရစ်ကုန်း (မြောက်)ရွာ၊ မုံရွာမြို့နယ်
ပုရစ်ကုန်း (မြောက်)ရွာ (Puyitkone(North))သည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ မုံရွာခရိုင်၊ မုံရွာမြို့နယ်၊ ပုရစ်ကုန်းကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၃၀၈၆ ဖြစ်သည်။
ကိလေသ
ကိလေသာပယ်သတ်နည်း
(၇) ရှင်မဟာကဿပကဲ့သို့ ဗြဟ္မာ့ပြည်မှ လာသော ပုဂ္ဂိုလ်များလည်း ကိလေသာများ ငြိမ်ဝပ်နေတတ်သည်၊ ထိုမှတဆင့်တက်၍ ဝိပဿနာရှုပွားသော် ရဟန္တာဖြစ်နိုင်သည်။ ဤကား တဒင်္ဂ, ဝိက္ခမ္ဘနအားဖြင့် ကိလေသာ ငြိမ်းအေး ငြိမ်ဝပ်ခြင်း ဖြစ်သည်၊
ပုရစ်ကုန်း (မြောက်)ရွာ၊ မုံရွာမြို့နယ်
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မုံရွာမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ကိလေသ
အမြစ်ပြတ် ပယ်သတ်ရန်
မဂ်ဉာဏ် ၄-ပါးဖြစ်ပေါ်အောင် ရှုပွားရသည်။ မဂ်ဉာဏ် ၄-ပါး သည်သာကိလေသာတို့ကို အဆင့်ဆင့် အမြစ်ပြတ် ပယ်သတ်နိုင်သည်၊ မဂ်ဉာဏ် ၄-ပါး အဆင့်ဆင့် ကိလေသာ ပယ်သတ်ပုံကား ကိလေသာ ၁၀-မျိုးတို့တွင် ဒိဋ္ဌိ ဝိစိကိစ္ဆာကို သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့်, ဒေါသကို အနာဂါမိမဂ်ဖြင့် လောဘ၊ မောဟ၊ မာန၊ ထိန၊ ဥဒ္ဓစ္စ၊ အဟိရိက၊ အနောတ္တပ္ပ၇-မျိုးကို အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် အကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်သည်။
ဒေါသကိုအနာဂါမိမဂ်၊ လောဘကို အရဟတ္တမဂ်က ပယ်သတ်သည် ဆိုသော်လည်း အကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်သည်ကိုသာ ဆိုလိုသည်၊ စင်စစ် အပါယ်သို့ ကျစေနိုင်လောက်သော လောဘ ဒေါသကို သောတာပတ္တိမဂ်က၎င်း၊ ကြမ်းတမ်းသော လောဘ ဒေါသကို သကဒါဂါမိမဂ်က၎င်း၊ သိမ်မွေ့သော လောဘ ဒေါသကို အနာဂါမိမဂ်က၎င်း ချိုးနှိမ်ပယ်သတ်ပြီး ဖြစ်သည်။
ကိလေသာ ၁၇-မျိုးတို့တွင် အတိမာန၊ မက္ခ၊ ပလာသ၊ ဣဿာ၊ မစ္ဆရိယ၊ မာယာ၊ သာဌေယျ ၇-မျိုးကို သောတာပတ္တိမဂ်က၎င်း။ ဒေါသ၊ ကောဓ၊ ဥပနာဟ၊ ပမာဒ ၄-မျိုးကို အနာဂါမိမဂ်က၎င်း။ ရာဂ၊ မောဟ၊ ထမ္ဘ၊ သာရမ္ဘ၊ မာန၊ မဒ ၆-မျိုးကို အရဟတ္တမဂ်က၎င်း အသီးအသီး ပယ်သတ်သည်။ ( -၌ အတိမာနကို အရဟတ္တမဂ်ပယ်ရာ၌ ထည့်သွင်း ထားသည်။ အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အောက်ပိုင်းသံယောဇဉ် ၅-မျိုးကို ပယ်ပြီးဖြစ်သော်လည်း ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ၅-မျိုးတို့၌သိမ်မွေ့သော အသ္မိမာနများ ဖွပ်လျှော်ပြီးသော အဝတ်၌ ဆပ်ပြာနဲ့ ကျန်သကဲ့သို့ ကျန်ရှိနေကြောင်း သံ၊၂၊၁၀၇(ခေမကသုတ်)၌ ဟောသည်။
ထိုမှတပါး သံယောဇဉ်၊ ကိလေသာ၊ မိစ္ဆတ္တ၊ လောကဓံ ၈-မျိုး၊ ဝိပလ္လာသ၊ ဂန္ထ၊ အာသဝ၊ နီဝရဏ၊ ဥပါဒါန်၊ အနုသယ၊ မလ၊ အကုသလကမ္မပထ၊ အကုသလ စိတ္တုပ္ပါဒ-စသော အကုသိုလ်အစုနှင့် မဂ်ပယ်စဉ် အသေး စိတ်ကို ၌ကြည့်။)
မည်သည့်မဂ်က မည်သည့်ကိလေသာကို ပယ်သည်ဟု ဆိုရာ၌ ပဟာနေကဋ္ဌ (ပယ်ရာပုဂ္ဂိုလ် တဦးတည်းဖြစ်ခြင်း) သဟဇေကဋ္ဌ (အတူတကွ တခုတည်းသော စိတ်၌ဖြစ်ခြင်း) ၂-မျိုးဖြင့်လည်း ဖြည့်စွက် မှတ်သားရသည်။ ဥပမာ—သောတာပတ္တိမဂ်သည် ဒိဋ္ဌိကိုသာ ပယ်သည်ဟု ဆိုသော်လည်း အပါယ်သို့ကျစေ နိုင်လောက်သော ကြွင်း ကိလေသာတို့ကိုလည်း ဒိဋ္ဌိနှင့် တပြိုင်နက်ပင် ပယ်သတ်ပြီး ဖြစ်သည် (အပါယ်သို့မချနိုင်အောင် ဟန့်တား ထားလိုက်သည်ဟု ဆိုလိုသည်)။ ယင်းသို့ ပယ်သည်မှာ ကြွင်းကိလေသာ ၉-မျိုးတို့သည် ဒိဋ္ဌိနှင့် တည်ရာ မှီရာ ဖြစ်ရာ ခန္ဓာချင်း တူသောကြောင့် (ဝါ) ပုဂ္ဂိုလ်တဦးတည်းခြင်းကြောင့် ပယ်သတ်ပြီး ဖြစ်ရသည်(ပဟာနေကဋ္ဌနည်း)
အတူတကွ တခုတည်းသောစိတ်၌ ပူးတွဲ ဖြစ်ပုံချင်းတူလျှင်လည်း ဖြစ်ဖော်ဖြစ်ဖက် ကိလေသာတို့ကိုပါ ပယ်သတ်သည်၊ ဥပမာ သောတာပတ္တိမဂ်သည် ဒိဋ္ဌိဂတသမ္ပယုတ် သင်္ခါရိက စိတ်၌ရှိသော ဒိဋ္ဌိကိုပယ်သောအခါ ထိုစိတ်၌ ဒိဋ္ဌိနှင့်ယှဉ်ဖော်ယှဉ်ဖက် ဖြစ်သော လောဘ, မောဟ, ဥဒ္ဓစ္စ အဟိရိက, အနောတ္တပ္ပကိလေသာတို့ကိုလည်း ပူးတွဲ၍ ဟန့်တား ပယ်သတ်ပြီးဖြစ်သည် (သဟဇေကဋ္ဌနည်း) ။ (သသင်္ခါရိက စိတ်လည်းနည်းတူ။) ယမိုက်အရကောက်၊ အနုသယ၊ ပဟာနေကဋ္ဌ ပဇဟနဝါရ-လည်းကြည့်။ သဟဇေကဋ္ဌ-တို့လည်း ကြည့်။
ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်
အရိယသာဝကတို့ မည်သည် ကိလေသာကို ပယ်သတ်ရာတွင် ကိလေသာသည် မိမိသန္တာန်၌ ဤယနေ့ မည်မျှကုန်ပြီ၊ နက်ဖြန် မည်မျှကုန်လတ္တံ့ဟုကား မသိချေ၊ ကိလေသာကုန်သောအခါ ကုန်ပြီ ဟူ၍သာ သိသည်၊ ဥပမာ--လက်သမား ဆရာသည် နေ့စဉ်ခုတ်ရွေရန် ကိုင်တွယ်သော ပဲက္ခပ်ရိုး၌ လက်ချောင်းရာများ ချိုင့်ခွက်၍ ထင်ကျန်နေရာ ပဲက္ခပ်ရိုး၌ ယနေ့မည်မျှ ကုန်သွားပြီ စသည်ဖြင့်မသိပဲ ကုန်ပြီဟူ၍သာ သိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ (ဝါသိဇဋသုတ်)။
ကိလေသာကို ပယ်သတ်ပြီးသော အရိယာတို့သည် မိမိသန္တာန်၌ ကိလေသာ မည်မျှ ကုန်ပြီဟု၎င်း၊ မည်မျှလောက်သော ကိလေသာများ ကျန်သေးသည်ဟု၎င်း ဆင်ခြင်စဉ်း စားသော ဉာဏ်ဖြစ်ပေါ်သည်။ ထိုဉာဏ်ကို ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်ဟု ခေါ်သည် (ဝိမုတ္တသ္မိံ ဝိမုတ္တမီတိ ဉာဏံ။ )။ ဥပမာ− ပစ္စန္တရစ်အရပ်၌ သူပုန်ရန်ကို နှိပ်နင်းပြီးသော ဘုရင်သည် မိမိ၏ အောင်မြင်မှုကို ပြန်လည် ဆင်ခြင်၍ ဝမ်းမြောက်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။
ယင်းသို့ကုန်ပြီး ကိလေသာ, ကျန်သော ကိလေသာတို့ကို ဆင်ခြင်သည်ဆိုရာ၌ အရိယာ ပုဂ္ဂိုလ်တိုင်း ဆင်ခြင်ကြသည် မဟုတ်၊ အချို့ကမူ ကုန်ပြီး ကိလေသာကိုသာ ဆင်ခြင်၏၊ အချို့ကမူ ကြွင်းကျန်သောကိလေသာကိုသာ ဆင်ခြင်၏၊ ဆင်ခြင်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သာ လျှင်သိနိုင်သည်၊ မဆင်ခြင်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ မသိနိုင်၊ ဘုရားရှင်နှင့် ညီအစ်ကိုတော်စပ်သော အရိယာဖြစ်သူ မဟာနာမ် သာကီဝင် မင်းသားသည် မိမိသန္တာန်၌ ကိလေသာကုန်ခန်းမှုနှင့်စပ်၍ မသိသဖြင့် ဘုရားရှင်အား လျှောက်ထားဘူးသည်။
အတုအစစ်
ကိလေသာ မကုန်ခန်းပဲ ရဟန္တာဖြစ်ပြီဟု အထင်ရောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို—မဟာနာဂတ္ထေရ၊ မဟာဒတ္တတ္ထေရ၊ စူဠသုမတ္ထေရ၊ ဓမ္မဒိန္နတ္ထေရ နှင့် (စတုတ္ထပါရာဇိက ဝိနီတဝတ္ထု)တို့ကိုကြည့်။
ကိလေသာကုန်ခန်း၍ ဘုရားရဟန္တာဖြစ်ရာ၌ ဟုတ်မဟုတ် စူးစမ်းရှာဖွေနည်းများကို အဘယူပရတ သမနွေသန-နှင့် ဆဗ္ဗိသောဓန-တို့ကြည့်။
ကိလေသာကုန်ခန်းသူအဖြစ် (ဝါ) အရဟန္တအဖြစ် ဟန်ဆောင်တတ်ပုံကို စာဋိအရ ဟန္တ, ပါရောဟ အရဟန္တ( နှင့် ဗာဟိယဒါရုစီရိယတ္ထေရ တို့ကြည့်။
စင်စစ်—ကိလေသာ ကုန်ခန်း၍ ရဟန္တာ ဟုတ်မဟုတ် သိရှိရန်မှာ လူသာမန်တို့ သိရန် မလွယ်ကူပေ၊ ကြာရှည်စွာ အတူတကွ နေထိုင်ခြင်း၊ သတိထား စူးစမ်းခြင်း၊ ပညာရှိခြင်း၊ ဝေါဟာရ နားလည်ခြင်း၊ ဆွေးနွေးခြင်း ပြုလုပ်မှသာလျှင် အတု အစစ်ကို ခွဲခြား သိမြင်နိုင်သည်။ (သတ္တဇဋိလသုတ်)။
မရွမ်းရွာ၊ ဆွမ်ပရာဘွမ်မြို့နယ်
မရွမ်းရွာ(Mayum)သည် ကချင်ပြည်နယ်၊ ပူတာအိုခရိုင်၊ ဆွမ်ပရာဘွမ်မြို့နယ်၊ ဖုန်ဝဲယန်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၆၇၅၉၉ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဆွမ်ပရာဘွမ်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
နန်းပဲပေါ်ရွာ၊ ဖယ်ခုံမြို့နယ်
နန်းပဲပေါ်ရွာ (Nangpeipaw)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (တောင်)၊ တောင်ကြီးခရိုင်၊ ဖယ်ခုံမြို့နယ်၊ မိုးဗြဲကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၀၂၇၅၈ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ မိုးဗြဲကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၁၃၅၈၇ ဦး၊ မ ၁၃၆၇၅ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၂၇၂၆၂ ဦးနေထိုင်သည်။
သံတော်ဆင့်
ရှင်ဘုရင်တို့ကထုတ်သော အမိန့်တော်များ၊ လွှတ်တော်မှ ဘုရင့်ထံတင်သွင်းသောစာများကို တစ်ဆင့်ဖတ်ကြားခြင်း၊တင်လျောက်ခြင်း၊ ဆင့်ဆိုခြင်းပြုရသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို သံတော်ဆင့်ဟု မြန်မာမင်းများလက်ထက်က ခေါ်တွင်သည်။ လွှတ်တော်မှသွင်းသောစာ၊ လွှတ်တော်သို့ထုတ်ရန်စာများကို သံတော်ဆင့်များ၊ ဗြဲတိုက်သံဆင့်များက အတွင်းဝန်များထံလျှောက်ထားရသည်။
အရေးကြီးသောစာဖြစ်လျှင် ရှင်ဘုရင်ရှေ့တော်သို့အမြန်ပို့ရန်နှင့် လွှတ်တော်သို့အမြန်ထုတ်ရန်စီမံဆင့်ဆိုရသည်။ ရှင်ဘုရင်က ထုတ်သော အမိန့်တော်များကို အမိန့်တော်မှာတမ်း ထုတ်သင့်သည်၊ အမိန့်တော်မှတ်သားချက်ထားသင့်သည်။ လွှတ်တော်သို့ထုတ်၍ အမိန့်တော်ပြန်သင့်သည်များကို ခွဲခြားဝေဖန်ရသည်။ အမိန့်တော်ထပ်မံ၍ ခံယူသင့်သောရှုပ်ထွေးသောအရာပါလျှင်၊ သို့မဟုတ် အလိုအပိုရှိလျှင်သံတော်ဆင့်များသို့အတွင်းဝန်များက ဆင့်ဆိုရသည်။
ညီလာခံတွင်ဖြစ်စေ၊ အရာရှိများရှေ့တွင်ဖြစ်စေ ရှင်ဘုရင်ကအမိန့်တော်ရှိသည်ကိုသံတော်ဆင့်များ ကရေးသား၍ အမိန့်တော်ထုတ်ပြန်လေ့ရှိသည်။ တစ်ခါတစ်ရံရှင်ဘုရင်ကစံတော်မူရာဌာနမှနေ၍သင့်လျော်ရာ လူကိုစေလွှတ်၍ အတွင်းဝန်မင်းများထံ အမိန့်တော်ပြန်လာသောအမိန့်တော်များကိုမည်သည့်နေ့က မည်သူလာ၍မည်ကဲ့သို့ ဗြဲတိုက်တော်တွင် အမိန့်တော်ပြန်လာသည်ဆိုသောအကြောင်းကို မှူးမတ်များရှေ့တွင် ရှင်ဘုရင်ထံအလှည့်ကျ သံတော်ဆင့်များကထပ်မံ၍ အမိန့်တော်ခံရသည်။
သံတော်ဆင့်များသည်အလှည့်ကျဆောင်ရွက်ရသော ကြောင့်သံတော်ဆင့်တိုင်းလိုလို၌ ကိုယ်စီကိုယ်စီ မူလ မှတ်သားရင်း အမိန့်တော်ဖြစ်သောပြန်ရင်းအမိန့်တော်များထား ကြရ၏။ ထိုကဲ့သို့ပြန်ရင်းအမိန့်တော်များ ရေးသားထားပြီး နောက် လွှတ်တော်သို့ထုတ်ပြန်ရန်ပုံပြန်လက်ကိုင်ခေါ်သော သံတော်ဆင့်နှင့် ဗြဲတိုက်သံဆင့်ထံသို့ပေးအပ်ရသည်။ ပုံဟူသောစကားမှာလူပုံ၊ ဗိုလ်ပုံ၊ လူစု၊ ဗိုလ်စုစသောစကား များကဲ့သို့အများနှင့်စပ်ဆိုင်သောဝေါဟာရဖြစ်သည်။ ပုံပြန်လက်ကိုင်သံတော်ဆင့်တွင် လက်ထောက်ဗြဲတိုက် သံဆင့်တစ်ယောက်၊ စာရေးတော်နှစ်ယောက်လည်း ရမြဲဖြစ်သည်။ မည်သည့်အမိန့်တော်မျိုးမဆို အတွင်းဝန်မင်းများကြားသိပြီးမှ လွှတ်တော်သို့ထုတ်ပြန်ရစမြဲဖြစ်သည်အလျောက် ပုံပြန်ဌာနမှဗြဲတိုက် သံဆင့်ကအတွင်းဝန်မင်းများထံ တစ်ပါးစီတစ်ပါးစီလှည့်လည်ဖတ်လျှောက်ရသည်။
ရှင်ဘုရင်ရှေ့တော်သို့ သွင်းရန်လွှတ်တော်ကသွင်းသောသွင်းစာ များ၊ မှာတမ်းများကိုလည်းဆိုခဲ့သည့်နည်းပင် ပုံပြန်ဌာနမှဗြဲတိုက် သံဆင့်ကအတွင်းဝန်များစေ့အောင် တိုင်တန်းပြီးမှ အလှည့်ကျသံတော်ဆင့်သို့အပ်၍ ရှေ့တော်သို့သွင်းရ သည်။ ပုံပြန်သံတော်ဆင့်ထံရောက်ပြီးမှ ဆိုင်းထားရသော အမိန့်တော်များလည်း ရံဖန်ရံခါပေါ်ပေါက် လာတတ်သည်။
မင်းခမ်းမင်းနားနှင့်စပ်၍နေ့စဉ်မှတ်၊လစဉ်မှတ်၊ နှစ်စဉ်မှတ်၊အကြောင်းထူးမှတ်စသောအရပ်ရပ်မှတ်သားဖွယ်များ ကိုလည်းနေ့စဉ်မပြတ်မှတ်သားစေရန် သံတော်ဆင့်တယောက်ယောက်ကို တာဝန်ပေးလေ့ရှိ သည်။ သိက္ခာသမာဓိနှင့်ဝါရင့်သူကိုသာလျှင်ထားလေ့ရှိသည်။ အတွင်းဝန်မင်းလေးယောက်နှင့်သံတော် ဆင့်လေးယောက်သာကွမ်းထွေးပေါက်ရသည်။
သံတော်ဆင့်တို့တွင် လွတ်လွတ်ထွက်သောအသံရှိခြင်း၊ နာချင်ဖွယ်သာယာသောအသံရှိခြင်း၊ စကားအရာလိမ်မာခြင်း၊ ရှုချင်ဖွယ်တင့်တယ်လျောက်ပတ်သောအဆင်းရှိခြင်း၊ လျင်မြန်သောဉာဏ်ရှိခြင်းတည်းဟူသော အင်္ဂါ လက္ခဏာငါးပါးရှိရကြောင်းဖြင့် ရာဇသေဝကဒီပဏီကျမ်း၌ဆိုသည်။
လွယ်ဆန်းရွာ၊ ဝမ်လုံ
လွယ်ဆန်းရွာ (Loisang)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (တောင်)၊ လွိုင်လင်ခရိုင်၊ မိုင်းကိုင်မြို့နယ်၊ ဝမ်လုံကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၀၄၄၂၆ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ဝမ်လုံကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၈၆၅ ဦး၊ မ ၉၉၈ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၁၈၆၃ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မိုင်းကိုင်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ငှက်အောင်မနှုတ်သီးနီ
ငှက်အောင်မနှုတ်သီးနီ (Urocissa erythroryncha) သည် ငှက်ကျားအရွယ်ခန့်ရှိပြီး အမြီးမှာ အနည်းငယ်ရှည်သည်။ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်၊ ဟိမဝန္တာတောင်တန်း၊ မြန်မာနိုင်ငံ၊ ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၊ လာအိုနိုင်ငံ၊ ဗီယက်နမ်နိုင်ငံနှင့် တရုတ်နိုင်ငံတို့တွင် ယင်းငှက်ကို တွေ့ရှိရသည်။ ၂၀၂၀ ခုနှစ် မတ်လ ၄ ရက်နေ့တွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ သယံဇာတနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေး ဝန်ကြီးဌာန၊ သစ်တောဦးစီးဌာနမှ ယင်းငှက်ကို မျိုးဆက်ပျက်သုဉ်းမည့်အန္တရာယ်ရှိသဖြင့် ကာကွယ်ထားသည့် တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များအဖြစ် ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:အရှေ့တောင်အာရှတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ ကဏ္ဍ:နီပေါနိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ ကဏ္ဍ:အိန္ဒိယနိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ ကဏ္ဍ:တရုတ်နိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ
မဒေါနား
အေဒီ ၄ ရာစုနှစ် နောက်ပိုင်းတွင် ခရစ်ယာန် အယူဝါဒီများအဖို့ခရစ်တော်၏ မယ်တော်မှာ မိမိတို့ခိုလှုံ အားထားရာဟု သဘောပိုက်လျက် မယ်တော်မာရီအား အထူးပင် ကြည်ညို ကြ၏။ မယ်တော် မာရီသည် လူခပ်သိမ်းအတွက် ကြားဝင်၍ သားတော်ကို ပြော ကြားတောင်းပန်ပေးနိုင်စွမ်း ရှိသည်ဟု ယုံကြည် သောအားဖြင့် ဤသို ကြည်ညိုခြင်းဖြစ်၏။ အထူးသဖြင့် ရောမကက်သလစ်ခေါ် ဗရင်ဂျီဂိုဏ်းဝင်များက ပို၍ သက်ဝင် ယုံကြည်ကြလေသည်။ သို့အားဖြင့် မယ်တော်မာရီအား ရည်စူး ၍ ပန်းချီကားများ ရေးခြယ်၊ ရုပ်တုများ ထုလုပ်လျက် ခရစ်ယာန်တို့သည် နေ့စဉ် ဝတ်ပြုကြလေသည်။
မဒေါနားပုံတော်ကို ပထမဆုံး ရေးဆွဲသူမှာ စိန်လုက ဖြစ်သည်ဟု ဆိုရိုးရှိသည်။ သို့ရာတွင် အပျိုစင်နှင့် သားတော် ငယ်တို့၏ ပုံတော်ကို ခရစ် ၄၃၁ နှစ်နောက်ပိုင်းတွင်မှ လက်ခံကိုးကွယ်ကြပေသည်။ သို့ဖြင့် မဒေါနား ရုပ်ပုံတော် များကို အများအပြား ရေးဆွဲခဲ့ကြပေသည်။ အဟောင်းဆုံး ပုံတော်များကို ရှေးဦးခရစ်ယာန် အယူဝါဒီတို့ခိုအောင်းရာ လိုဏ်ဂူများတွင် တွေ့ရှိရ၏။ လက်ဦးကာလက ရေးခြယ်သော ပန်းချီပုံများတွင် များသောအားဖြင့် မယ်တော် မာရီသည် လက်အုပ်ချီကာ ဘုရားဝတ်ပြုနေသည့် အသွင်ဖြစ်၍ ရွှေနှင့် တန်ဆာဆင်ထားသော ဝတ်ရုံပြာကို ခေါင်းမှလွှမ်း၍ ရုံထားလေ့ရှိ၏။ ခရစ် ၁၂ဝဝ ပြည့်အထိ ယင်းသည် ဗိုင်ဇင်းတိုင် နမူနာဟူ၍ တွင်၏။ သို့သော် ဉာဏ်သစ်အရေးပုံ ခေတ်ဦးကာလက ပန်းချီဆရာများသည် ဟန်သစ်ထွင်လျက် နောက်ခံရှုခင်းများကို ပါဝင်စေ၏။ ဉာဏ်သစ်အရေးပုံခေတ် သည် တိုးတက်၍ အထွတ်အထိပ်သို့ရောက်ရှိသည်နှင့်အမျှ မဒေါနား ပုံတော်များလည်း ထူးခြားခမ်းနားလာ၏။
တစ်ကျောင်းတစ်ဂါထာ တစ်ရွာတစ်ပုဒ်ဆန်း ဆိုဘိသကဲ့သို့ပင် ပန်းချီ ပန်းပုဆရာတို့လည်း အမျိုးမျိုး ဉာဏ်ကွန့်၍ မွမ်းမံ သဖြင့် တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး တစ်မူခြားနားသော လက်ရာများဖြင့် မဒေါနားပုံတော် ပန်းချီရေးဆွဲ ထုလုပ်ခြင်းသည် ခေတ်စားလာ လေ၏။ မယ်တော်နှင့် သားတော်ပုံတို့သည် များစွာသဘာဝ ကျလာသည်။ သားတော်ကို ပိုက်ချီထားသည့် မယ်တော်မာရီ၏ ပုံတော်သည် မိခင်၏ မေတ္တာနှင့် ပြည့်လျှမ်းသည့် အသွင်ကို ဆောင်နေပေ၏။ သို့အားဖြင့် ၁၄ ရာစုနှစ်နှင့် ၁၆ ရာစုနှစ် အတွင်းက ပန်းချီပန်းပု ဆရာမှန်သမျှ မဒေါနားရုပ်ပုံတော်ကို အနည်နှင့်အများ ရေးဆွဲထုလုပ်ဘူသူချည်းပင် ဖြစ်ခဲ့၏။
မဒေါနားနှင့် သားတော်တို့၏ ပန်းချီကား ပန်းပုရုပ် အမြောက်အမြားပင် ပေါ်ထွန်းလာသည်။ ဤသို့ရေးခြယ် ထုလုပ်ရာ၌ ပန်းချီ ပန်းပုဆရာတို့သည် ကာလ၊ ဒေသကို အတိအကျ မသတ်မှတ်ဘဲ မိမိရေးဆွဲနေစဉ် ခေတ်က ခေတ်စားသော အဝတ်အစားများအလိုက် မဒေါနားကို ဝတ်ဆင်ပေးသည့်အတွက် မဒေါနားပုံတော်မှ အဝတ် အစာများမှာ တစ်ခုနှင့် တစ်ခု ကွဲပြားခြားနားလျက် ရှိ၏။
မဒေါနားပုံတော်ကို ရေးခြယ်ထုလုပ်ခဲ့သည့် များလှစွာသောပန်းချီ ပန်းပု ဆရာများအနက် အထင်ရှားဆုံး မှာ အီတာလျံ ပန်းချီကျော် ရက်ဖီအယ်ဖြစ်၏။ ရက်ဖီအယ်၏ လက်ရာများသည် အနုပညာမြောက်၍ စံတင် လောက်သော လက်ရာများဖြစ်လေသည်။ သူ၏ ပြောင်မြောက်လှသော မဒေါနားပုံတော် ပန်းချီကားများကား ကုလားထိုင်ပေါ်မှ မဒေါနား ပုံတော်နှင့် မဒေါနားသည် သားတော်ကို ပိုက်ချီလျက် ကောင်းကင်ဘုံမှ သက်ဆင်းလာခိုက် စိန်စစ်ကစတပ်နှင့် စိန်ဗာဗရာ သူတော်စင်နှစ်ပါးက အောက်ဘက်တွင် ဝတ်တွား ကြည်ညိုနေ ပုံ ကားချပ် တို့ဖြစ်၏။ မဒေါနားပုံတော် ရေးဆွဲရာတွင် ထင်ရှားသော အခြားပန်းချီ ဆရာတို့မှာ ဖရား ဖီလစ်ပိုလစ်ပီ၊ လီယိုနာဒိုဒါဗင်းချိ၊ ဗဲလီနီနှင် တစ်ရှန်တို့ဖြစ်၏။
မဒေါနားပုံတော်များကို အီတာလျံ ပန်းချီဆရာ များက အထူးသဖြင့် ရေးဆွဲကြလေသည်။ သို့ရာတွင် ဂျာမန်ပန်းချီ ဆရာ ဟောလဗိုင်း၊ ဖလင်းမစ်လူမျိုး ဗန်ဒိုက်နှင့် စပိန် ပန်းချီဆရာ မူရီလျိုတို့၏ ပြောင်မြောက်သော မဒေါနားပုံတော် ပန်းချီလက်ရာများကိုလည်း တွေ့ရလေသည်။
ဂျိမ်းစ်ဘွန်း (ဇာတ်ကောင်)
ဂျိမ်းစ်ဘွန်းသည် သတင်းထောက်လည်းဖြစ် ဝတ္ထုစာရေးဆရာလည်းဖြစ်သည့် ဗြိတိသျှလူမျိုး အီယန် ဖလဲမင်း (Ian Fleming) က ၁၉၅၃ ခုနှစ်တွင် ဖန်တီးခဲ့သည့် ဇာတ်ကောင်ဖြစ်သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘွန်းသည် လန်ဒန်မြို့တွင် အခြေချနေထိုင်သည် ဆိုသော်လည်း ကမ္ဘာတလွှားတွင် ကျင်လည်ကျက်စားသော ကိုယ်ပိုင်အမှတ် ၀၀၇ ရှိ လျှို့ဝှက် ထောက်လှမ်းရေးသမား တစ်ဦးဖြစ်သည်။ ယူကေလျှို့ဝှက် ထောက်လှမ်းရေးဌာန စစ်ထောက်လှမ်းရေး ဌာနခွဲ ၆ တွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်သည်။
ဖလဲမင်းသည် ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်အတွင်း ဗြိတိသျှ တော်ဝင်ရေတပ် ထောက်လှမ်းရေးဌာန၌ တာဝန်ထမ်းရွက်စဉ်အတွင်း သိကျွမ်းခဲ့သော ကွန်မန်ဒို အထူးတပ်သားများကို အခြေခံကာ ဂျိမ်းစ်ဘွန်းကို ဖန်တီးခဲ့သည်။ ဂျိမ်းစ်ဘွန်း အမည်မှာမူ အမေရိကန် ငှက်လေ့လာရေး သုတေသီ ဂျိမ်းစ်ဘွန်းထံမှ မောင်ပိုင်စီးထားသည်ဟု သိရသည်။
ဂျိမ်းစ်ဘွန်း ဝတ္ထုများကို လူကြိုက်များသောကြောင့် ရုပ်ပြကာတွန်းများ ထုတ်ဝေခဲ့သည့်အပြင် ရုပ်ရှင်များလည်း ရိုက်ကူးခဲ့သည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ်အထိ ဂျိမ်းစ်ဘွန်းရုပ်ရှင်ပေါင်း ၂၃ ကားရှိခဲ့ပြီး ရော်ဂျာမိုး၊ ရှောင်ကွန်နရီ အပါအဝင် ကမ္ဘာကျော် ရုပ်ရှင်မင်းသား ၆ ဦးက ဂျိမ်းစ်ဘွန်းအဖြစ် သရုပ်ဆောင်ခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။
သိမ်းတောင်ရွာ၊ ဒိုးတန်း
သိမ်းတောင်ရွာ၊ ဒိုးတန်း
ခင်ပြည့်ရွာ၊ ကတော့ကရက်
ခင်ပြည့်ရွာ၊ ကတော့ကရက်
အိက်ဇ်-လက်စ်-ဘိန်းစ်
အိက်ဇ်-လက်စ်-ဘိန်းစ် (, ; Aquae Gratianae)၊ ဒေသအတွင်း အိက်စ် (Aix) ဟုလူသိများသော နယ်မြေသည် ပြင်သစ်နိုင်ငံအရှေ့တောင်ပိုင်းရှိ ဆာဗိုအီဒေသရှိ ပြင်သစ် မြူနီစပါယ် ဒေသခွဲတစ်ခုဖြစ်သည်။
ဇီးကုန်းရွာ၊ မလက်တို
ဇီးကုန်းရွာ၊ မလက်တို
ချော့အယ်ဟော့နာ
ချော့အယ်ဟော့နာ (شط الحضنة) သည် အယ်လ်ဂျီရီးယားနိုင်ငံတွင် တည်ရှိသည့် အလွန်တိမ်သည့် ဆားကန်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤနေရာဒေသတစ်ဝိုက်တွင် အပင်စိုက်ပျိုးမှု လုံးဝမရှိပေ။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:အယ်လ်ဂျီးရီးယားနိုင်ငံရှိ ရေကန်များ
ပုရစ်ကုန်း (တောင်)ရွာ၊ မုံရွာမြို့နယ်
ပုရစ်ကုန်း (တောင်)ရွာ (Puyitkone(South))သည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ မုံရွာခရိုင်၊ မုံရွာမြို့နယ်၊ ပုရစ်ကုန်းကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၃၀၈၅ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မုံရွာမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ချောင်းဆုံရွာ၊ ယင်းမာပင်မြို့နယ်
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ယင်းမာပင်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
စီကုန်းရွာ၊ ကညင်ဆိုင်
စီကုန်းရွာ၊ ကညင်ဆိုင်
လျှော်တောရွာ၊ ကျောက်ပန်းတောင်းမြို့နယ်
လျှော်တောရွာ (Hlyawtaw)သည် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ ညောင်ဦးခရိုင်၊ ကျောက်ပန်းတောင်းမြို့နယ်၊ လျှော်တောကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၉၁၉၀၃ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ လျှော်တောကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၄၃၈ ဦး၊ မ ၅၀၂ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၉၄၀ ဦးနေထိုင်သည်။
သံတောင်မြို့
သံတောင်မြို့ သည် မြန်မာနိုင်ငံ၊ ကရင်ပြည်နယ်၊ သံတောင်ကြီးခရိုင်၊ သံတောင်ကြီးမြို့နယ်တွင် ပါဝင်သည့် တောင်ပေါ်အပန်းဖြေ မြို့ငယ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ယခင်က ကယားပြည်နယ်တွင်ပါဝင်သော သံတောင်မြို့သည် ရှေးယခင်က တောင်ငူခရိုင်တွင်တစ်ခုတည်းသော တောင်စခန်းမြို့ဖြစ်၍ တောင်ငူမြို့မှအရှေ့မြောက်ဘက် ၂၂ မိုင်ခန့်ဝေး သည့် နေရာတွင်တည်ရှိ၏။
စခန်းတည်ရာမှာ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်ထက်ပေ ၄၂ဝဝမြင့်၍ တောင်စွယ်တခု၏ အစွန်းတွင်ရှိ၏။ ပတ်ဝန်းကျင်တွင် တောတောင်ဥယျာဉ်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော သဘာဝအလှကိုတွေ့ရ၏။ ရာသီဥတုမှာ အလွန်ပူသောအချိန်များ၌ပင် အပူချိန်ဖာရင်ဟိုက် ရဝဒီဂရီထက်မပိုချေ။ မိုးအခါများ၌ မိုးသည်းထန်စွာရွာသွန်း၏။ ကော်ဖီမှုန့်၊ လက်ဖက်ခြောက်၊ပန်းနှင့် သစ်သီးများ ထွက်၏။
တောင်ငူမှ သံတောင်သို့ ၂၈ မိုင်ရှည်လျားသော မော်တော်ကားလမ်းရှိသည်။ ပသီချောင်းအထိ ပထမ ၁၃မိုင်သည် မော်ချီးမြို့သို့သွားသော မော်တော်ကားလမ်းအတိုင်း ဖြစ်၍ ကတ္တရာလမ်းဖြစ်၏။ ပသီချောင်းမှလမ်းသည် တစ်ဖန် ဝဲဘက်သို့ သံတောင်အထိရောက်လေသည်။ ယာဘက်လမ်းသည် မော်ချီးသို့သွားသောလမ်းဖြစ်သည်။
တွီရှစ်ရွာ၊ မတူပီမြို့နယ်
တွီရှစ်ရွာ(Tuisip)သည် ချင်းပြည်နယ်၊ မတူပီခရိုင်၊ မတူပီမြို့နယ်၊ ပန်တွီကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၆၅၀၈၅ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ပန်တွီကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၃၀၈ ဦး၊ မ ၃၂၇ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၆၃၅ ဦး နေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မတူပီမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
မြိုလူမျိုး
(စစ်တကောင်းတောင်တန်းဒေသနေ မရူစား ( မြို ) များနှင့် မရောထွေးပါနှင့်)
တိဗက် - မြန်မာ အစု လူမျိုးများအနက် မြိုလူမျိုး တို့သည် ချင်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း နှင့် ရခိုင်ပြည်နယ် တွင် ပြန့်ကြဲ့ နေထိုင်သည်။ ရခိုင်ရာဇဝင်များ၏ ဖော်ပြချက်များတွင် မြိုလူမျိုးတို့သည် ရခိုင်ပြည်နယ် သို့ ရှေးဦးစွာ ဝင်ရောက်လာသော လူမျိုးများ ဖြစ် သည်ဟုဆိုသည်။ မိမိ ကိုယ်ကို မြို စကားအားဖြင့် ခမိ ဟုခေါ်ဝေါ်ကြသည်၊ ‘လူ’ ဟု အနက် ရ သည်။   မြိုလူမျိုးများသည် ကိုယ်ပိုင် ဘာသာ စကား၊ ယဉ်ကျေးမူ ရှိသည်။ မြို လူမျိုးသည် မျိုးနွယ်ကွဲ များပြားသော လူမျိုးဖြစ်သည်။ မြို အမျိုးကွဲပေါင်း (၁၀၀) ကျော်ရှိသည် ။
မြိုလူမျိုးတို့သည် တချိန်က ရခိုင်ပြည်တွင် မင်းဧကရာဇ်များအဖြစ် နန်းတက်၍ "မြို" မင်းဆက် နှစ်ဆက်ကိုပင် တည်ထောင်ခဲ့ဘူးလေသည်။ ထိုသို့ မြိုမင်းဆက် နန်းတက်ခဲ့သည်မှာ သက္ကရာဇ် ၁၃၁ ခုနှစ်မှ ၁၅၆ ခုနှစ်အထိ ၂၅ နှစ်ခန့် ကြာခဲ့လေသည်။
ဤသို့ မြို့မင်းဆက် နှစ်ဆက် ထူထောင်ခဲ့ဘူးသော မြိုလူမျိုးတို့မှာ ယခုအခါ မထင်မရှားသော လူမျိုးအနေဖြင့် တည်ရှိကာ၊ အခြား မြန်မာနိုင်ငံ တိုင်းရင်းဘွားတို့ကပင် မြိုလူမျိုးတို့အကြောင်းကို မသိရှိကြပေ။ မြိုလူမျိုးတို့သည် မြို တို့အခေါ် တွီပင် (တိဗက်) ဒေသမှ ဆင်းသက်လာကြသော မျိုးနွယ်စုဖြစ်သည် ဟု မြို လူမျိုးတို့၏ ရိုးရာသီချင်း၊ ဝတ္ထု၊ ပုံပြင်များအရ သိရပေသည်။ ထိုနေရာမှ တောင်ဘက်သို့တရွေ့ရွေ့ ရွှေ့ပြောင်းလာကြကြောင်း ဆိုသည်။ ထို့နောက် ရုန်ခိုတွင်နှစ် သုံးဆယ်ခန့်နေထိုင်ကြကြောင်း၊ ထိုမှတဆင့် မတူပီနယ် စဖွယ် (Cha Phawi) တောင် သို့ရောက်ရှိလာကာ ထိုနေရာတွင် နှစ်ပေါင်း ( ၃၀၀ ) ခန့်နေထိုင်ကြကြောင်း ထို့နောက် ပလက်ဝနယ် ခန်လုံးမွယ် ( Khang Lyhn Mawi) သို့ ပြောင်းရွှေ့ကြ ကြောင်း ခန်လုံးမွယ်မှ ရခိုင်ပြည်နယ်သို့ စုန်ဆင်း သွားကြကြောင်း ခူမီး (ခမီး) သမိုင်းက အခိုင်မာ ဆိုထားသည် ။ မြိုလူမျိုးတို့၏ ပါးစပ်ရာဇဝင်တွင် ရှေးက ဝါရဓမ္မတူ၏သား ခေါစာပတိသည် နောက် လိုက်ဗိုလ်ပါတစ်သောင်းနှင့် အားသံပြည်မှ တဆင့် ကစ္ဆပနဒီမြစ်ညှာတစ်ခုသော နေရာတွင် ခြံစည်းရိုး ( ၇ ) ထပ်ကာရံကာ နေထိုင်ခဲ့ကြောင်း၊ တိဗက်ဒေသမှ အာသံ မဏိပူရ၊ ယနေ့ချင်းပြည်နယ်၊ မာတူပီ၊ ပလက်ဝ ဒေသမှ ရှေးခေတ် ရက္ခပူရတိုင်း ဓညဝတီ သို့  ဘီစီ ၃၃၂၅  မတိုင်မှီ ရောက်ရှိခဲ့ကြောင်း၊ ဆင်းသက်လာကြစဉ် တွင်  "ရွီစာ" ဦးဆောင်သော ရှေ့သွား အုပ်စုနှင့်  "မရူစား" ဦးဆောင်သော နောက်လိုက် အုပ်စု တို့ ကွဲ လွဲ ကြရသည်ဟု ဆိုသည်။ ကစ္ဆပနဒီမြစ်ဝှမ်းဒေသသို့ ရခိုင်လူမျိုးများ မြောက်ဘက်မှဝင်ရောက်လာရာ မြိုတို့သည် အဆိုပါဒေသတွင်ရှိနှင့်နေပြီးဖြစ်ကြောင်း ပထမဓညဝတီကိုတည်ထောင်ကာ ရခိုင်မင်းဆက်ကို တည် ထောင်ခဲ့သော သူရဲကောင်း မင်းမာရယုသည် "မြို"အကြီးအကဲတစ်ဦး၏သမီး မပိန်နှင့် လက်ထပ်ထိမ်းမြားခဲ့ကြောင်း၊ ထို့နောက် "မြို"လူမျိုးတို့နှင့် ပူးပေါင်းကာ ထိုစဉ်က ကစ္ဆပနဒီ မြစ်ဝှမ်းတစ်ဝိုက် မင်းမှုဆိုးသွမ်းနေကြသော ဘီလူးများကို တိုက်ခိုက်အောင်မြင်ခဲ့ကြောင်း ရခိုင် သမိုင်းများက ဆိုသည်။
ထိုအကြောင်းကို အဒူမင်းညို၏ ရခိုင်မင်းသမီးဧချင်းအပိုဒ် ( ၆ ) တွင် 'မာရယုလျှင်၊ ဘဖြူမြိုထီး၊ သင်းကြီးအောင်လာ၊ သည်းချာဒေဝီ၊ သမီးဘီနှင့် ယှဉ်မှီတကွ' ဟူ၍ စပ်ဆိုထားသည်။ ရခိုင်မဟာမုနိ ဘုရားသမိုင်းစာအုပ်တွင် 'မာရယုသည် စွမ်းရည်သတ္တိနှင့် ပြည့်စုံသည် ဖြစ်၍ မြိုလူမျိုး ခေါင်းဆောင်ရအောင်လာ၏ သမီးနှင့်လက်ထပ်သည်' ဟုဖော်ပြထားသည်။ ဒေါက်တာ ပင်မလာဂါတ်မင် ၏ Burma’s Lost Kingdoms စာအုပ်တွင် ဤသို့ဖော်ပြထားသည် “ရခိုင်ပြည်တွင် မည်သူတို့ အစောဆုံးအခြေချနေထိုင်ခဲ့ကြလဲ့ ဆိုသည် ကို တပ်အပ်မပြောနိုင်ပါ။ ဖြစ်နိုင်ခြေ အများဆုံးမှာ ဝေးလံခေါင်ဖျား ဒေသများတွင် ယခုအထိရှိနေဆဲဖြစ်သည့် ချင်း၊ မြို နှင့် သက်စသည့် မျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်ပါလိမ့်မည် ဟုဖော်ပြထားသည်။” ( We cannot be sure who the earliest inhabitants of Arakan were. Most probably they included some minorities group still surviving in the remoter arears: the Chin, the Mro and the Sak )
တိုင်းရင်းသားရိုးရာယဉ်ကျေးမှုချင်းလူမျိုးများစာအုပ်တွင် မြို (အဝ) တို့မှာ ခူမီး (ခမီး) တို့နှင့်အတူဆင်း သက်လာပြီး ခန်းလုံတောင်တွင် ခူမီး(ခမီး) အုပ်စုများနှင့် ခွဲကာ မီးချောင်း၊ ရန်ချောင်း၊ သရီချောင်းအတိုင်းစုန်ဆင်းလေသည်။ မီးချောင်း၊ သမိန်ချောင်းများတဝိုက်နှင့် တောင်ပေါ်တွင်နေထိုင်သူများကို တောင်မြို များဟုခေါ်ကာ မီးချောင်းနှင့် သမိန်ချောင်းဝ တွင်နေထိုင်သူများကို အဝမြိုဟုလည်းကောင်းခေါ်သည်။ မြို မျိုးနွယ်များသည် မီးချောင်းကို အခြေခံကာ ခူမီးတို့၏ ဖိအားကြောင့် တောင်ဘက်သို့ ရွှေ့ပြောင်း ရခြင်းဖြစ်ဟန်တူပေသည်။ ထိုရွှေ့ပြောင်းခြင်းသည် ရှစ်ရာစုခန့်ဖြစ်နိုင်ကြောင်းယူဆရသည်။ မျိုးနွယ်စုများ၏ နှုတ်ရာဇဝင်များအရ တောင်ဘက်သို့ ရောက်ရှိလာပြီးမှ မြောက်ဘက်သို့ပြန်ဆန်တက်ရကြောင်း တွေ့ရသည်။ ထို့ကြောင့် တောင်ဘက်ဖျားဆုံး မင်းပြားနယ်သို့တိုင်ရောက်ရှိပြီး ထိုအရပ်တွင် မြိုတောင်အမည်ရှိ တောင်တွင် အရိုးအိုး များထားရှိကြောင်းတွေ့ရသည်။
မြိုလူမျိုးတို့သည် ချင်းပြည်နယ်တောင်ပိုင်း နှင့် ရခိုင်ပြည်နယ် တောတောင်ထူထပ်သော အရပ်ဒေသ၊ မြစ်ချောင်းအင်းအိုင် အနီးရာသီဥတု အေးမြသောဒေသများတွင် ပြန့်ကြဲ့ နေထိုင်သည်။ မြိုလူမျိုးများ ကို ချင်းပြည်နယ် မီးချောင်း နှင့် သမိန်ချောင်းတွင်လည်းကောင်း၊ ရခိုင်ပြည်နယ် မြို့ဟောင်း (မြောက်ဦး) မြို့နယ် အကြီးတော်မတိုက်နယ် နှင့် ရမ်းချောင်း တိုက်နယ်၊ ကျောက်တော်မြို့နယ်ရှိ သရီချောင်း၊ ပီချောင်း၊ ယိုးချောင်း နှင့် တောမိရွာတွင်လည်းကောင်း၊ ပုဏ္ဏားကျွန်း မြို့နယ်ရှိ၊ စမ်းမတီးချောင်း၊ တောဖျားချောင်း၊ ကြိမ်ချောင်းနှင့် မောင်မချောင်း တွင်လည်းကောင်း၊ ဘူးသီးတောင်မြို့နယ် စိုင်းဒင်းဒေသ နှင့် ပေါက်တောမြို့နယ်တို့တွင် ပြန့်ကြဲ့ နေထိုင်သည်။
ဘာသာစကား နှင့် စာပေ
မြိုလူမျိုးတို့တွင် နေရာ ဒေသ နှင့် လိုက်၍ ဒေသိယ ဘာသာစကား အနည်းငယ် ကွဲပြားမှုရှိသည်။ ကိုယ်ခန္ဓာ အစိပ်အပိုင်’ကိုခေါ်ဆိုသောအခါ “အ” သို့မဟုတ် “လ”နှင့်စ၍ ခေါ်ဝေါ်လေ့ရှိသည် ။ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ဆက်သွယ်ပြောဆိုသောစကား များအား ခြုံငုံကြည်သော် အောက်ပါ ဒေသိယ အုပ်စုများကိုတွေ့ရသည်။
တို့ ဖြစ်သည် ။
အထက်ပါ အကြောင်းအရာသည် ချင်းပြည်နယ်မှသည် ရခိုင်ပြည်နယ် ကုလားတန် မြစ်ဝှမ်းတလျှောက် ပြောဆို ဆက်ဆံကြသော မြိုလူမျိုးတို့၏ ဒေသိယ စကားပြော ဆိုသော အစုပင် ဖြစ်သည်။ မျိုးနွယ်စု ကြားတွင် ဝါကုန်းစကား အပြော များဆုံး ဖြစ်သည်။ ၁၉၁၁ ခုနှစ် ဗမာ့ သန်းခေါင်စာရင်း အစီရင်ခံစာ အပိုင်း ( ၁ ) နောက်ဆက်တွဲ့ စာမျက်နာ ၄၃၇ တွင် မြိုလူမျိုးတို့၏ ဘာသာစကားကို ဤသို့ဖော်ပြထားသည် ။
မြို လူမျိုးတို့၏ ဘာသာစကားနှင့် ရိုးရာဓလေ့တို့သည် တောင်ပိုင်း ချင်း များနှင့် ပိုမို တူညီမှုများသည်။ မြိုလူမျိုးတို့သည် ဘာသာစကားတွင် ခူမီး( ခမီး ) များနှင့် ၇၈% ရာခိုင်နှုန်းတူပြီး မရူစား ( မြို) နှင့် ၃၉% ရာခိုင်နှုန်း တူသည် ။ ထို့ကြောင်း Captain G.C. Rigby ၏ History Of Operation in Northern Arakan and the Yawdwin Chin Hills (1896-97) စာအုပ်တွင် ဤသိုဖော်ပြထားသည်။ 	Mro much resemble the Kwaymis. The dialect spoken by them is different, but allied to that of the kwaymis.
မြိုလူမျိုးတို့သည် ခူမီး များနှင့်များစွာ တူညီမှုရှိ၏။ ဘာသာစကားတွင်ကွဲသည်။ သို့သော်လည်း အပြန်အလှန် ဆက်စပ်မှု ရှိသည်၊ ( မြို တို့သည် များနွယ်ကွဲများစွာ ရှိနေသေးသည်ကိုနားလည်စေရန်သာ ဖြစ်သည်။ ) စာပေတွင်ဝါကုန်းစကားကို အဓိက ထားသုံးသည်။ မြို တို့တွင် ကိုယ်ပိုင်စာပေ ရှိသည်။ ၎င်းစာပေကို ၁၉၉၇ - ခုနှစ် တွင် ဆရာ ဦးကျော်သာအောင် (ကေဖ) က ဂျာမန် စာပေပညာရှင် Dr. Kenneth Greggerson ၏အကူညီရယူကာ ရောမအက္ခရာဖြင့် တီထွင်သည်။ ၎င်းတို့ ဂျာမန် ဆရာ မ ဟေလဂါ ၏ မြို လူမျိုးတို့ အပေါ် ထား ရှိသည် မေတ္တာသည်သည် အဓိက အချက်ပင် ဖြစ်သည်။ သူမသည် မြို စာ ဖြစ်မြောက်ရေးအား အဓိက ကူညီပေးသူ ဖြစ်သည်။ ။ thumb| မြိုလူမျိုးတို့အသုံးပြုသည် မြိုစာပေ အက္ခရာ
ယုံကြည်ကိုးကွယ်မှု
ရှေးကမြိုလူမျိုးတို့သည် မိရိုးဖလာ နတ်ကိုးကွယ်ကြသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် အများစုမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာကို ကိုးကွယ်ကြသည်။ ခရစ်ယာန် ဘာသာ ကိုးကွယ်သူများလည်း ရှိသည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာကိုးကွယ်သူများသည်လည်း မိမိတို့ ရိုးရာနတ်ကိုလည်း ပူဇော်ကြသည်။ ရိုးရာ နတ်များ မှာ အိမ်စောင့်နတ်၊ ယာစောင့်နတ် များ ဖြစ်သည် ။ နတ်ကိုးကွယ်မှု ဆိုရာ ၌ ထူးခြားချက်တစ်ခုတွင် မြို လူမျိုးတို့သည် “KNIQKHOEQMAQ” ကနိခွတ်မာ  ဟူသော ရိုးရာနတ် ဘုရားအဖြစ် အထူးယုံကြည်ဟန်ရှိသည်။ “ကနိခွတ်မာ” ဟူသော ဝေါဟာရသည် မြိုတို့ ရိုးရာယဉ်ကျေးမှုအားဖြင့် စကားလုံး နှစ်လုံး အား ပေါင်းစပ်ထားသော အရာ ဖြစ်သည်။ မြို ဘာသာစကားဖြင့် “နေ” အား “ကနိ” ဟု ခေါ်သည် “ခွတ်မာ “သည် စကြဝဠာ ဟု အနက် ရသည်။ “ကနိခွတ်မာ” သည် နေနှင့် စကြဝဠာကို ပိုင်သော ဖန်ဆင်းရှင်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။
မြိုလူမျိုးများသည် အထူးအဆန်း အံ့ဖွယ်သရဲများကို တွေ့ကြရာ၌ "ကနိယို´ခှါယို" (Kniq Jy, Xajy) (နေနဲ့လ)ဆိုပြီး၊ အာမေဍိတ်သံကို ပြုနေကြသောကြောင့် ဖြစ်ပေသည်။ သို့သော် မြို လူမျိုးတို့တွင် အခက်ခဲ ပြဿနာများ၊ဖျားနာမှုများရှိလျှင်သာ “ကနိခွတ်မာ” အား တောင်းတကြသည် ။ ဖန်ဆင်းခြင်း ပုံပြင်များတွင် KOEQMRIKOEQMRAN “ခွတ်မရိခွတ်မရင်” ဟူသော အသက်ကြီး အဖွားအိုသည် လူ့မိန်းမနှင့် ယောက်ျားအား ‌မြေမှုန့်မှ ဖန်ဆင်းသည်ဟု ဆိုသည်။
ယခုအခါ မြိုလူမျိုးကိုးကွယ်ကြသော အဓိကဘာသာများမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ခရစ်ယာန်ဘာသာများ ဖြစ်ကြပေသည်။ ရိုးရာနတ်ကို ပူဇော်ပသသော အချို့သော မြိုလူမျိုးများလည်း ရှိကြပေသေးသည်။
ဝတ်စားဆက်ယင်မှု
မြိုလူမျိုးတို့သည် ယဉ်ကျေးမှု တိုးတက်ဖွံ့ဖြိုး လာသည်နှင့်အညီ ဝတ်စား ဆင်ယင်မှုများသည်လည်း ခေတ်ပေါ် ဝတ်စားဆင်ယင်မှုများကို အလေးထား ဝတ်စား ဆင်ယင်လာကြသည်။ တိုင်းရင်းသားဆိုင် ရိုးရာယဉ်ကျေးမှု ပွဲလန်းသဘင်များတွင်သာ မိမိရိုးရာ ဝတ်စုံများကိုသာ ဝတ်ဆင်လာကြသည်။ သို့သော် ခေတ်အလိုက် ပုံစံအနည်းငယ် ပြောင်းလဲမှုများလည်း ရှိသည်။ thumb| ၂၀၁၉-ခုနှစ် ချင်းပြည်နယ် တွင်တွေ့ရသော မြိုအမျိုးသား၊ အမျိုးသမီး ဝတ်စားဆင်ယင်မှု
ရှေးအမျိုးသားတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု
ရှေး မြို လူကြီးတို့သည် အလျှား (၁၂)တောင်၊ အရှည်ရှိသော တောင်ရှည်ပုဆိုးကို ရှေ့တစ်စ၊ နောက်တစ်စထား၍ ခါးတောင်း ကျိုက် ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ရှေ့အစ နောက်အစသည် တွဲလွဲကျသည်။ ပွဲလမ်းသဘင်များ၌ ပိုးလုံချည်၊ ခေါင်းပေါင်း ကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ထိုသို့ဝတ်လျှင် ဂုဏ်သရေ ရှိသည်ဟု ယူဆကြသည် ။ မင်္ဂလာပွဲနှင့် မင်းခန်း မင်းနားတို့တွင် ပေ (၂၀) ထက်ကျော်သော ဂျက်ခုတ်ရက်ထည်ကို ခါးတွင် သုံးပတ် ပတ်ပြီး နောက်မြီး စွမ်း ရှည် ကို ပေါင် နှစ်ဘက်လုံး သုံးပတ် ကျော့ဝတ်ကာ ရှေး မြီး နောက် မြီးကို လက်ဝဲဘက် ခါးဆီတွင် အစချင်းပူး ချည်နှောင်လျှက် အစွန်းတူ ချထားရသည်။ ကိုယ်ဝတ် အင်္ကျီကို ကား ကောင်းမွန်စွာ ရက်လုပ်ထားသော အဖြူ ရက်ထည်ပေါ်တွင် အနီစင်းကြောင်း လက်ဝဲ၊ လက်ယာ နှစ်ကြောင်းစီ ရှေ့နောက် လေးကြောင်းပါသော ဂျက်ခုတ်ရက်ထည် အင်္ကျီလက်တို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ သို့မဟုပ် အလျှား (၆) ပေ၊ အနံ (၄) ပေ ရှိ ပန်းအလှများ ဖော်ဆောင် ရက်လုပ်ထားသော “နီလိုင်”(Ielien)ခေါ် ကိုယ်လွှမ်းစောင်ကို လည်း ဘယ်ဖက် ပခုံးပေါ်တင်ပြီး လွှမ်းခြုံလေ့ရှိသည် ။  သို့သော် မြိုလူမျိုးများသည် ရှေးရှေးကခန္မာကိုယ် အထက်ပိုင်းတွင် အဝတ်မဲ့ နေလေ့ရှိကြသည်။
ရှေးမြိုလူကြီးများသည် ယောင်ထုံးကို ဘယ်စောင်းထုံးလျှက် “လူ့ပေါင့်”(Luponq) ဟုခေါ်သော ခေါင်းပေါင်း ဖြူ ပိတ်စ (သိုမဟုပ်) ပန်းရောင် ကို ပေါင်းကြသည်။ ပွဲလမ်းသဘင်များတွင် ပိုးခေါင်း ပေါင်းကို ပေါင်းကြသည်။ ခေါင်းပေါင်ထည်ကို “လူ့ပေါင့်”(Luponq)ဟုခေါ်သည်။ ဆံထိုးကို “ဆင်ဘိန်းဟုခေါ်ကာ ပန်းဖွာကို “အဆွီ”ဟုခေါ်သည်။ နား နှစ်ဖက်တွင်အချင်း နှစ်လက္မရှိ အဝိုင်းကွင်း နားကွင်းကြီး နှစ်ကွင်းကိုဝတ်ဆင်ထားသည်။ ထိုနားကွင်းသည် ဆင်းရဲ ချမ်းသာလိုက်၍ ဆင်းခဲ့သူတို့က ငွေသားနှင့်လုပ်ထားသော နားကွင်းကိုဝတ်ဆင်ကာ ချမ်းသာသူတို့ကား ရွှေဖြင့်လုပ်ထားသော သူနားကွင်းများကို ဝတ်ဆက်၍ မင်းမျိုးမင်းနွယ်ကား “တံကွစီ” “ရှည်စလ”ခေါ်သော ရတနာကိုးပါးဖြင့် စီခြယ်ထားသော နားကွင်းကြီးကို ဝတ်ဆင်၍ အန်ဘောင်ခေါ် နားကွင်းဝိုင်းတွင် ပန်းစွယ် ကဲ့သို့ ရှေ့သို့ကွေးချထားသော နား ဋောင်းမျိုးကိုလည်းကောင်း စဉ်စဉ် ဓာတ်ရောင် (Deronq) ခေါ် ရတနာ စုံပါသော ပန်းဖူးနားဋောင်းမျိုးကို လည်းကောင်း ဝတ်ဆင်ကြသည်။  သို့ဖြစ်ရာ မန်နရစ်၏ မှတ်တမ်းတွင် ဒုတိယမြောက်ဦးခေတ် နောက်ဆုံး မြို မင်း ဖြစ်သော သီရိသုဓမ္မရာဇာမင်း၏ နားဋောင်းအကြောင်းကို ထွန်းရွှေခိုင် (စစ်တွေကောလိပ်) တွင် ဤသိုဖော်ပြသည် ။
ဤကျောက်မျက် ရတနာတို့သည် သီရိသုဓမ္မဘုရင်၏ ကြီးမားသော တွင်းနှစ်ဖက်မှ တွဲကျနေပြီး ယင်းတို့ တောက်ပမှုကြောင့် ရာဇပလ္လင်အား စီခြယ်ထားသည့် အခြားကျောက်မျက်ရတနာများနှင့် ပုလဲတို့သည်ပင် အရောင် မှေးမိန်ကုန်ကြလေသည် ဟု ဖော်ပြထားလေသည်။
အမျိုးသမီးတို့၏ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု
မြိုအမျိုးသမီး များသည် ဒူးအောက်နားထိရှည်သော စကပ်ပုံ စံအိန ( ခေါ် ) ထဘီကို ရစ်ပစ်၍ ဝတ်ဆင်ကြသည်။ အနံတစ်ပေခွဲ၊ အလျှား ၂ ပေခွဲခန့်ရှိသော လေးတောင့်စွန့်ရှိ ရင်ကပ် (Ielienq) ကို  ဘယ်ဘက်ချိုင့်ကြားမှ ညာဘက်ပခုံးပေါ် သို့ သိုင်းတင် ချည်နှောင်ရသည့် ရင်ဖုံး အဝတ်ကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ခါးတွင် သန္တာစေ့များကို သီထားသည့် ခါးပတ်များ၊ ငွေဒင်္ဂါးတန်ဆာများကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ သန္တာစေ့ပုတီးလည်ဆွဲများ၊ ငွေဒင်္ဂါးတန်ဆာ လည်ဆွဲများကိုလည်း ဆင်မြန်းကြသည်။ thumb| ၁၉၆၀- ခုနှစ်၊ ချင်းပြည်နယ် ဆမီးဒေသတွင် တွေ့ရသော မြိုအမျိုးသမီးပုံ ငွေလက်ကောက်၊ ငွေခြေကျင်း၊ ငွေနားဒေါင်းများကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ နားဒေါင်းမှာ ကန်စွန်းပွင့် သဏ္ဌာန်၊ ခါးတွင် အနည်းငယ် ကျဉ်း၍ ၂ -လက်မခန့် ရှည်သည်။ ပွဲလန်းသဘင်များတွင် ငွေထည် လက်ဝတ် လက်စား များကို ဆင်မြန်း၍ ထောက်ပင် (ခေါ်) တံဘက် သင်တိုင်းကို ဝတ်ဆင်ကြသည်။ ဦးခေါင်းပေါ်တွင် သန္တာစေ့ ပုတီးကုံး များကို တင်ထား ဆင်မြန်း ကြသည် ။ တိုးတက်မှုမြန်နေသော ယနေ့လူ့အဖွဲ့စည်းတွင် ခေတ်ပေါ်ဝတ်စားဆင်ယင်မှုများ ဝတ်ဆင်လာမှုများ ရှိလာပြီ ဖြစ်သည်။ တချို့ ရိုးရာ ဓလေ့ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု မှုလများ အား မီးချောင်း၊ ပီချောင်း ဘက်တွင်သာ တွေ့ရှိနိုင်တောမည် ဖြစ်သည်။ thumb|၁၉၆၀- ခုနှစ်၊ ရခိုင်ဒေသရှိ တွေ့ရသော မြို အမျိုးသမီးနှင့် အမျိုးသား
အိမ်ထောင် မင်္ဂလာပြုခြင်း
မြိုတိုင်းရင်းသားများတွင် တရားဝင် လက်ထပ်ထိမ်းမြားခြင်းမပြုဘဲ အိမ်ထောင်ပြုခြင်း ထုံးစံမရှိချေ။ အချင်းချင်း မေတ္တာမျှ၍ဖြစ်စေ၊ လူကြီး မိဘချင်း သဘောတူ စေ့စပ်၍ ဖြစ်စေ တရားဝင် လက်ထပ်ထိမ်းမြားပေးလေ့ရှိ၏။ မိခင်၏ မောင်ဘွားသမီးတော်စပ်သူ သားအတွက်စေ့စပ်တောင်းဆိုလေ့ ရှိသည်။ ( မြိုတိုင်းရင်းသားတို့တွင် မောင်ဘွားတို့၏ သားက ညီမ၊ အစ်မတော်စပ်သူတို့၏ သမီးပျိုများကို ထိမ်းမြားခြင်း မပြုရချေ။ ) မည်သို့ဆိုစေ မြိုအပျိုလူပျိုများသည် လွတ်လပ်စွာရွေးချယ်ပိုင်ခွင့်ရှိသည်။ မြိုလူမျိုးတို့၏ မင်္ဂလာဆောင်ပုံမှာ သတို့သား၏ မိဘတို့သည် ယူသည့်မျိုးနွယ် (M’joe Kshanq) နှင့်မယူသင့်၊ ပေးသင့်သော အမျိုး (M’joe Kaumien) ဟူ၍ ရှိသည့်အနက် မိမိတို့ ယူသင့်သောမျိုးနွယ်ဖက်က သတို့သမီး တစ်ယောက်ကို သားအတွတ် စေ့စပ်တောင်းလိုသော် ကြက်ဖတစ်ကောင်ဖြင့် ကြက်မြုတွင်ထည့်ပြီး ဓားတစ်ချောင်းဖြစ်စေ၊ လှံတစ်ချောင်းဖြစ်စေ ကြက်မြူးတွင်ထည့်ထိုး ၍ သတို့သမီးမိဘ အိမ်သို့သွား၍ စေ့စပ်ကြောင်း မေးမြန်းရသည်။ မိဘတို့က သဘောမတူလျှင်မရချေ။ အချို့ မိဘတို့သည် မိဘက သဘောမတူသော်လည်း - သမီး၏ဆန္ဒကိုသိလို၍ သမီးနှင့်တိုင်ပင်ပါအုံးဟုပြောတတ်ကြသည်။ ထိုအခါ “လော်ကီ” ခေါ် အောင်သွယ်ကသတို့သမီး၏အိပ်ရာသို့ ညနေ အချိန်သွားရောက်၍ ကြားနေပြောဆိုပေးရသည်။ မိမိတို့ အချင်းချင်း မေတ္တာရှိက ယောက်ျားလေးသည် မိဘဆွေမျိုးကို အသိပေး၍ တောင်းဆိုခိုင်းရသည်။ မိဘတို့ကလည်း လူငယ်တို့သဘောကို မေးမြန်းနားချပြီးမှ ဆောင်ရွက်လေ့ရှိကြသည်။ သို့သော် ညီအစ်ကိုဆွေမျိုးအုပ်စု အချင်းချင်းဖြစ်စေ၊ တူမတော်အုပ်စု ဖြစ်စေ ထုံးစံအရ သဘောမတူနိုင်ကြချေ။ အကယ်၍ လွန်ကျူးမိပါက မိန်းကလေးဘက်က မရမကဖျက်ယူကြသည်။ ဖျက်မရက ဆွေပြတ် မျိုးပြတ် ပြုကြသည်များ ရှိကြသည်။ သို့သော် ယခုခေတ်တွင်ကား မရှိကြတော့ချေ။ thumb| ၂၀၁၈-ခုနှစ် မြို ခေတ်ပေါ်ဝတ်စားဆင်ယင်မှုပုံ
(က) ချွေးမရှာသွားခြင်း
ချွေးမရှာသွားရာ၌ သူငယ်ချင်းများနှင့် လူလတ်ပိုင်း အိမ်ထောင်ရှိသူ တစ်ဦး, ဦးကိုခေါ်ဆောင်သွားရသည်။ ဤသို့သွားရာ၌ ‘စုံ’ မသွားရပေ။ ‘စုံ’ သွားလျှင် ‘မ’ မရနိုင်ဘဲ ‘မ’ သွားလျှင် ‘စုံ’ ရနိုင်သည်ဟု အယူရှိကြသည်။ ကျေးရွာသို့ရောက်လျှင် မိမိတို့ဆွေမျိုး သို့မဟုတ် အသိမိတ်ဆွေအိမ်၌ တည်းခိုပြီး ရွာလူပျိုခေါင်းကို အကူအညီတောင်းရသည်။ ရွာလူပျိုခေါင်းကလည်း တော်စပ်သည့်အမျိုးအနွယ်မှ သမီးပျိုများကို ပြပေးသည်။ ရွာလူပျိုခေါင်းက လမျိုးဓလေ့၊ ရွာဓလေ့ထုံစံအရ တာဝန်ကျေအောင်ဆောင်ရွက်ပေးသည်။ မိမိတို့စိတ်ကြိုက်မိန်းကလေးကိုတွေ့လျှင် အမူအကျင့်တို့ကို လေ့လာပြီး သက်ဆိုင်ရာမိဘများသို့ အသိပေးတောင်းဆိုရသည်။ မိန်းကလေး၏ဆန္ဒကိုလည်း အောင်သွယ်၍ မေးမြန်းရလေသည်။ မိန်းကလေးကို ယောက်ျားကလေးအိမ်သို့ ခေါ်ယူရာ၌ မိန်းကလေးသည် အော်ဟစ်ငိုကြွေးလေ့ရှိသည်။ ဤသည်မှာ သဘောမတူ၍ မဟုတ်ဘဲ မိဘအိမ်မှထွက်ခါနီး မျက်ရည်ကျမှ လင်သားအိမ်ရောက်သောအခါ ဆန်ရေစပါး ဥစ္စာရွှေငွေ ပေါများကြလိမ့်မည်ဟု အယူအဆရှိကြသည်။ အမှန်တွင် မိဘမောင်ဘွားများနှင့် မခွဲစဖူးခွဲရတော့မည်အသိဝင်၍ ဝမ်းနည်းရခြင်းဖြစ်ပေလိမ့်မည်။
(ခ) အဘုံရွှီ (Abun Xui)
မိန်းကလေးကို ယောက်ျားအိမ်သို့ ခေါ်ဆောင်လာပြီး သုံးလေးရက်အကြာတွင် မိန်းကလေး၏ မိဘဆွေမျိုးများက သမီးကိုယူရန်သွားရသည်။ ၎င်းကို ‘အဘုံရွှီ’ ဟုခေါ်သည်။ အဘုံရွှီရန်အတွက် မိဘက အရင်းနှီးဆုံးဆွေမျိုး တစ်ဦး,ဦးကို အဆုံးအဖြတ်ပေး၍ အခြားနီးစပ်ရာတို့နှင့်သွားစေသည်။ သမက်ရှင်ဘက်မှ သမီးရှင်ကို အဘုံရွှီရန်လာသည့်အခါ ကျွေးမွေးဧည့်ခံရန် ကြက်ငှက်နှင့် ခေါင်ရည်အရက်တို့ကို အဆင်သင့်ထားရသည်။ ချွေးမအသွင်းအတွက် ငွေဒင်္ဂါး၊ ကြေးမောင်း၊ ဟင်းရံ (တူရိယာတစ်မျိုး)၊ ဓား၊ လှံ၊ တောင်နွား စသည်တို့ကို စုဆောင်းထားရသည်။ ယခုခေတ်တွင်ကား ပစ္စည်းများရှားပါးပြီဖြစ်၍ ငွေဒင်္ဂါးအစား ငွေစက္ကူများကို တန်ဖိုးကိုက်၍ ပေးကြရသည်။ အသွင်းငွေများ အားလုံးကို စုံစုံလင်လင် မပေးနိုင်သော်လည်း နှစ်ချို့တချို့ကို မင်္ဂလာနေ့တွင် ပေးရသည်။ ကျန်သောအသွင်းငွေများကို ကာယကံရှင် ဇနီးမောင်နှံက တဖြည်းဖြည်းပေးဆောင်ကလည်း ရသည်။ အကယ်၍ ဇနီးမောင်နှံသည် အသွင်းငွေကို စုံစုံလင်လင် မပေးနိုင်သည့်အကြားက သေဆုံးခဲ့လျှင် ကျန်ရစ်သူ သားစဉ်မြေးဆက် ပေးကြရသည်။ သားသမီးများမကျန်ခဲ့လျှင် အမွေဆက်ခံသူက ပေးရသည်။ ထိုအသွင်းငွေအပြင် ချွေးမ၏ ဦးရီးတော်သူကို ‘Abiedkan’ ခေါ် အသွင်းငွေအဖြစ် နွားတစ်ကောင် သို့မဟုတ် ငွေဒင်္ဂါး ၃၀ ကို ပေးရသည်။ အကယ်၍ မိဘများသေဆုံးသည့် နောက်ပိုင်းတွင် မိဘများကိုယ်စား အရေးတယူ ကြည့်ရှုစောင်မရန် ဖြစ်သည်။ အသွင်းငွေကိစ္စကို အဘုံရွှီမင်္ဂလာတွင် မစားမသောက်မီ ဆွေးနွေးကြရလေသည်။ နှစ်ဦးနှစ်ဖက် ပြေလည်ပြီးမှသာလျှင် ပွဲတော်ကိုကျင်းပကာ စားသောက်ကြသည်။ အကယ်၍ မပြေလည်က သမီးကိုခေါ်ယူပြီး ပြန်သွားကြသည်။ မင်္ဂလာပွဲလည်း မကျင်းပတော့ချေ။
(ဂ) မင်္ဂလာပွဲစာခြင်း
သမီးရှင်နှင့် သမက်ရှင်တို့ ပြေလည်ကြသည်နှင့် ချက်ချင်းခေါင်ရည်ဖွင့်ကာ သောက်စားကြသည်။ ထမင်းဝိုင်းပြင်သည့် အခါ ဧည့်သည်များကို ဦးစွာကျွေးမွေးရသည်။ သားရှင်တို့က ဝက်သားစားရပြီး သမီးရှင်တို့က ကြက်သားစားကြရသည်။ ရောနှောစားမိက အမှားခံပြီး လျော်ကြေးပေးရသည်။ မင်္ဂလာဆောင်ပွဲတွင် ရွာသားများက ‘XuKau’ ခေါ် သစ်သားဗန်းကြီးများဖြင့် ထမင်းလာပို့ကြသည်။ အိမ်တစ်အိမ်မှ ကြက်တစ်ကောင် အရက်တစ်ပုလင်းစီ လာရောက်ကုူညီကြသည်။ ဤသည်မှာ မြိုတိုင်းရင်းသားတို့၏ တစ်ဦးကိုတစ်ဦး ရိုင်းပင်းကူညီတတ်သော ဓလေ့ဖြစ်သည်။ ထမင်းကို နံနက်တစ်ကြိမ်၊ နေ့လယ်တစ်ကြိမ်နှင့် ညနေစာတစ်ကြိမ် စသည်ဖြင့် တစ်နေ့ သုံးကြိမ် ကျွေးမွေးကြသည်။
(ဃ) အဘုံလာ (Abun La)
မိန်းကလေးမိဘများမှ ‘အဘုံရွှီ’ မင်္ဂလာပွဲပြုလုပ်ပြီး ချွေးမဖြစ်သူကိုအိမ်သို့ ပြန်ခေါ်သွားသည်။ ဤသို့ ပြန်ခေါ်သွားရခြင်းမှာ သမီးကို ပေးသင့်ပေးထိုက်သော ပစ္စည်းများကို အမွေပေးရန်နှင့် သမက်ရှင်ဆွေမျိုးတို့အား မိမိတို့က တဖန်ပြန်လည်ဧည့်ခံကျွေးမွေးရန် ဖြစ်လေသည်။ ထိုသို့ ချွေးမဖြစ်သူအား မိဘတို့ခေါ်သွားပြီး လေးငါးရက်အကြာတွင် ယောက်ျား ဖြစ်သူက ဇနီးဖြစ်သူအား ခေါ်ယူရန် ဆွေမျိုးအပေါင်းအသင်းတို့အား ဖိတ်ခေါ်၍ လာကြသည်။ ၎င်းကို ‘အဘုံလာ’ ဟုခေါ်သည်။
အဘုံလာ သွားရာ၌ သမက်ဖြစ်သူက ယောက္ခမအတွက် ခေါင်ရည်ငင်ပြီး ယူသွားရသည်။ ယခုခေတ်တွင် အချို့က နို့ဆီများ ယူဆောင်သွားကြသည်။ ငယ်စဉ်တောင်ကျေးက တိုက်ကျွေးသော မိခင်နို့ရည်ကို ပေးဆပ်ခြင်းအဓိပ္ပာယ်ဟု ဆိုကြသည်။ ပေးရန်ကျန်သော အသွင်းငွေနှင့် ကြက်များကိုလည်း ယူသွားရသည်။ တချို့မျိုးနွယ်စုများတွင် ကြက်များကို ယောက္ခမဆွေမျိုး ညီအစ်ကိုများကို တစ်ကောင်စီ အသေသတ်၍ ပို့ကြရသည်။ ယောက္ခမအိမ်သို့ ရောက်သောအခါ ယောက္ခမက သမက်ဆွေမျိုးများနှင့် မိမိတို့ဆွေမျိုးသားသမီးများကို မိတ်ဆက်ပေးသည်။ သမီးနှင့် သမက်အတွက် မိမိတို့ကိုယ်တိုင်ရက်သော ‘ပဂျင်း’ ခေါ် မြို စောင်ထူကြီးကို ငါးထည်မှ ခုနှစ်ထည်ကိုလည်းကောင်း၊ ‘IeLienq’ ခေါ် “ရင်ကပ်”များကိုလည်းကောင်း၊ ‘Ienau’ ခေါ်ထဘီများကိုလည်းကောင်း လက်ဖွဲ့ပေးကြသည်။ တချို့တတ်နိုင်သောသူတို့က သမီးနှင့် သမက်တို့အတွက် ကျွဲ၊ နွားများကို အမွေပေးကြသည်။ ‘အဘုံလာ’ မင်္ဂလာပွဲအပြီး ပြန်ကြမည့် နံနက်တွင် သမီးသမက်တို့အတွက် ‘Awla’ ခေါ် စွယ်စုံဝက်ကောင်ကြီးကြီးကို သတ်၍ ထက်ဝက်ကိုချက်ပြုတ်ကျွေးမွေးပြီး ထက်ဝက်ကိုအိမ်ပြန်လက်ဆောင် ထည့်ပေးလေသည်။
မှတ်ချက်။	 ယနေ့ ခေတ်တွင် ကိုးကွယ်မှု ဘာသာအရ ခေတ်သစ် မင်္ဂလာဆောင်ခြင်း များကို ကျင်းသုံး လာကြသည်။
ကလေးမွေးဖွားခြင်း
မြိုလူမျိုးတို့၏ ရိုးရာဓလေ့တွင် ကလေးမွေးဖွားသန့်စင်ပြီးနောက် ရက်ပေါင်း ၃၀ မှ ၆၀ ကြား မိသားစု နှင့် ထိတွေ့ ဆက်ဆံမှု မပြု လုပ်ရ‌ပေ။ မွေးဖွားမိခင်သည်အတွက် နေအိမ်၏နောက်ဖေးခန်းတွင် သီးသန့်မွေးဖွားခန်း ကိုဆောက်လုပ်ပေးရသည်။
မြို တို့တွင် ကလေး မွေးဖွား သန့်စင်သော မိခင်သည် ယောက်ျားလေး မွေးသည် ဖြစ်စေ၊ မိန်ကလေး မွေးသည် ဖြစ်စေ ရက်ပေါင်း ( ၃၀ ) ခန့် ထ္မင်း ဆားအနည်းငယ် နှင့် ရေ ကိုသာ သုံးဆောင်ရသည်။ ၎င်းသည် သန့်စေခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။
ရက်ပေါင်း ( ၃၀ )ခန့် ထ္မင်းဖြူ နှင့် ရေ တစ်ခုသာ သုံးဆောင်ပြီးသည် နောက်တွင်၊ နောက် ထက် ( ၁၀ ) ရက်ထက်မံပြီးဟင်းသီးဟင်းရွက် ဖြင့် ရေလုံ ပြု တ် ဆားအနည်းငယ် ထည့် စားရပြန်သည်။ ထို့နောက်မှ ပုံ မှန် သုံးဆောင် နိုင်သည် ဟု ဆိုသည်။ ၎င်းသည် သန့်စင်ခြင်းဟု ယူဆကြသည်။ နောက် ရက်ပေါင်း ၆၀ လွန်မှသာ မွေးဖွားခန်း ရှိ အသုံးဆောင် ပစ္စည်း များအား ဝေးရာသို့ လွှင့်ပစ်ပြီးမှ မိသားစုနှင့် အတူတကွ နေထိုင်ရသည်။ မွေးဖွားပြီ ကလေးသည် ရက်တစ်ပတ် ပြည့်ပြီး ချက် ကြွေပြီ ဆိုပါက လူကြီးများကို ခေါ်ပြီး ကင်ပွန်းတပ် ခေါင်းကြီး တောင်းခံရသည်။ ယနေ့ခေတ်တွင် တချို့သာ ကျင့်သုံးကြသည် ။
ရှေးရိုးရာအသုဘ အခမ်းအနားစီရင်ပုံ
မြိုလူမျိုးတို့၏ အသုဘ စီရင်ရေးတွင် ရှေးဦးစွာ ဗုဒွတ် (Budoe) တစ်ယောက်နှင့် ခွတ်ယာ (Khoejaq) တစ်ယောက်စီ ထားရသည်။ ဗုဒွတ်အမည် ခံသူသည် သေသောသူ အလောင်း၏ ခြေ၊ လက်, မျက်နာတို့ကို ရေနွေး ဖြင့် ဆေးကြောသုတ်သင်၍ အဝတ်တန်ဆာ သစ်တို့ကို ဝတ်ဆင်ပေးရသည်။ ထိုအချိန်မှ စ၍ ဗုဒွတ် နှင့် ခွတ်ယာ တို့ သည် သာမှန်သူတို့အနှင့် အတူတကွ စားသောက်နေထိုင် ခြင်း မပြု ရချေ။ သေသူ၏နားနှစ်ဘက်တွင် ထစ်ထွာခန်းရှိ သံစူးနှစ်ချောင်း ကိုဖြစ်စေ၊ ဝါးစိပ်ခြမ်းကို စူးလုပ်၍ ဖြစ်စေ၊ တစ်ဘက် တစ်ခုစီ နှစ်ချောင်း ထောင်ထားရလေသည်။ ချည်ဖြူ တစ်လိပ်ကိုလည်း တလားချည် အဖြစ် ခြေရင်းဘက်တွင် ထားပေးရသည်။ တစ်ဘဝ မှ တစ်ဘဝသို့ ကူတိုးကူရန် အတွက် ကူတိုးခအလို့ငှါ ငွေများကို မိဘဆွေမျိုး မိသင်္ဂတို့ကသေသူ၏ရင်ဘက်ပေါ်တွင် တင်ထားပေးထားကြသည်။ အလောင်းထားရန်ခေါင်းကို ဗုဒွတ်လုပ်သူက သေသူ၏ အရပ် အမောင်းအတိုင်း၊ နှီးဝါးဖြင့် ဖြစ်စေ၊ သစ်သားတို့ဖြင့်ဖြစ်စေ ဆွေမျိုးတို့နှင့် ပြုလုပ်ကြရသည်။ ပြုလုပ်ပြီးသောအခါ အလောင်းကို ခေါင်းသွင်းရန်အတွက် ဗုဒွတ်ဆိုသူက  ဝါးဆစ်နှစ်ဆစ်ရှိသော ဝါးပိုင်းနှစ်ပိုင်းကို ယူ၍ အလယ် ဆစ်ဖောက် ပြီး  ဝါး နှစ်လုံး ပူချည်၍ ရေဖြည့်အလောင်း ရေချိုးရန် ရေနွေးထမင်းချက်ရသည်။
ထိုအခါမှ ခွတ်ယာ ဆိုသူက ထမင်းဟင်းတို့ကိုချက်ပြုတ်ပေးရသည်။ ချက်ပြုတ်ပြီး သောအခါ ဗုဒွတ် ဆိုသူကဦးဆောင်၍ ဆွေမျိုးတို့ကအလောင်းကိုခေါင်းထဲတွင် သွတ်သွင်း ကြရလေသည်။ အလောင်းအထက်တည့်တည့်တွင်လည်း အမိုးမျက်နှာကျက်ကို ပြုလုပ် ပေးထားရသည်။ ခေါင်းသွင်းပြီးနောက် ဗုဒွတ်လုပ်သူက ခွက်ငယ်တစ်ခုတွင် ချက်ပြုတ် ထားသော ထမင်းနှင့်ကြက်သား၊ ဝက်သားစသော ဟင်းလျာများကို ထည့်၍ သောက်ရေတစ်ခွက်နှင့်အတူ သေသူ၏ခေါင်းဖက်တွင် ဘုရားကိုရည်စူး၍ အမြတ်တနိုး တင်ထားပေးရသည်။ သို့ဖြစ်၍ ထိုသူကိုပင် ဘုရားဆွမ်းတင်သူဖြစ်၍ ဗုဒွတ်ဟူသော အမည်ကို အလုပ်သဘောအရ ခဏယာယီခေါ်ဆိုထားခြင်းဖြစ်သည်။ ခွတ်ယာဆိုသည်ကား ဗုဒွတ်ဆိုသူ စားသောက်ရန် သီးသန့်ခွဲဝေပေးရေးနှင့် အသုဘရှုသူများစားသောက်ရန် ထမင်းဟင်းလျာ များကို ဦးဆောင်ချက်ပြုပေးတာဝန်ယူရသည်။ ခွတ်ယာ ဆို သူ ထမင်းချက် ပြုတ်၍မလောက် မှသော်လည်း အခြားအိမ်မှ ထမင်းဟင်းများကို တောင်းပိုင်ခွင့် ပို့ပိုင်ခွင့်မရှိချေ။ မချက်ရသေးသောဆန်၊ ဟင်း၊ ထင်းများသာကူညီပိုင်ခွင့်ရှိသည်။ ထမင်းဟင်းများကို ခွတ်ယာဆိုသူကသာလျှင် လောက်အောင်ချက်ပြုတ်ပေးရသည်။ ပထမနေ့ကသတ် ဝက်သားကိုလည်း နှစ်ရက်၊ သုံးရက်စာအခြောက်ခံထားရသည်။
ဤသို့ဖြင့် အသုဘကိုနှစ်ရက်၊ သုံးရက်ထားပြီးညအချိန်တွင် အပျိုလူပျို တို့သည် ရိုးရာဝတ်စုံများဝတ်ဆင်ပြီး ရိုးရာတူရိယာများဖြစ်သော (Riesa, Xieqxan, Phoeli, Tietiwn) စတူရိယာများကို ကိုင်ဆောင်ပြီးလျှင် အိပ်ခန်း၏ အလယ်တွင် အခု တခေါင်းကို ပတ်လည်ဝိုင်းတိုင်ကဆီ မီးခွက်များတပြောင်ပြောင် ထွန်းညှီးစေလျှက် ဂီတတူရိယာများတီးမှုတ်၍ ပျော်ရွှင်စွာမိုးတလင်း အသုဘစောင့်ကြရသည်။
အသုဘချမည်နေ့ကို ရောက်သောအခါ နံနက်စာထမင်းဟင်း များကို ဗုဒွတ်ဆိုသူက လုပ်ထုံးလုပ်နည်းအတိုင်းပြင်ဆင်ရသည်။ ထို့ပြင် အိမ်၏တံခါးဝမှ ထရီ အနည်းငယ်ကိုလည်း ကင်ပွန်းသဘောယူကာ၊ မီးသင်္ဂြိုဟ်ရာတွင် မီးရှို့မည့် ဝါးစည်းများထဲတွင် ထည့်၍ သချိုင်းသို့ယူဆောင်သွားရသည်။ အသုဘအလောင်းခေါင်းကို ဆွေမျိုးများက ဝိုင်းဝန်းပိုး၍ လူသေ၏ခြေထောက်ဖက်ကို အလျင်သွားစေပြီး ဦးခေါင်းဖက်ကို နှောက် ချရသည်။ အိမ်အောက်ချသောအခါ ခြေရင်းဖက်မှထမ်း သူက လှေကားရင်းကို ( ၃ )ခါ ဖနောင့်ဖြင့် စတိတိုက်ကာ အိမ်ပေါ် ကျန်ရှိသူတို့ ကစပါးအနည်းငယ်ကို လှေကားရင်းနားတွင် အပေါ်မှနေ၍ အနည်းငယ်သွန်ချပေးရသည်။ ထို့နောက်မှသာ သင်္ချိုင်းသို့ အသုဘပို့ရန် ဆွေမျိုးများနှင့်အတူ လိုက်ပါပို့ဆောင်ရလေသည်။
သင်္ချိုင်းသို့မရောက်မီရွာအပြင်လမ်းခုလပ် (အမြဲသတ်မှတ်ထားသောနေရာ) တွင် စကောတစ်ချပ်ကို ပူးချည်ထားသော ဝါးကျည်တောက်နှစ်လုံးနှင့် အလယ်တွင် ငုတ်ရိုက်စိုက်ကာ ဗုဒွတ်လုပ်သူက ကြက်သားတစ်ဖုံနှင့် စပါးစေ့အနည်းငယ်ကို စုထားရသည်။ မိန်းမဖြစ်လျှင် မုန့် ( ၆ )ချပ်၊ ယောက်ျားဖြစ်လျှင်မုန့် ( ၇ ) ချပ် တို့ကို အိမ်၌ တစ်ချပ်(အသုဘထားရာနေရာ) လမ်းခုလပ်စကာရိုက်ရာတွင် တစ်ချပ်ထားရသည်။ ကျန်မုန့်များကိုသချိုင်းသို့ ယူသွား၍ ဝိညာဉ်တဲအိမ်ကလေးဆောက်ပြီး ပန်းကန်၊ ခွက်တို့နှင့်တင်ထားရသည်။
မီးသင်္ဂြိုဟ်ရန်ထင်းပုံစီနည်းမှာ အရှေ့နှင့်အနောက်ကိုအလျားပြုပြီး မိန်းမ ဖြစ်လျှင်ထင်းစီးခြောက်ထပ်၊ ယောက်ျားဖြစ်လျှင်ယင်းစီးခုနှစ်ထပ်စီ၍ ပုံရသည်။ ထင်းပုံထက်သို့ အလောင်းကို တင်သောအခါတွင်လည်း ယောက်ျားဖြစ်လျှင်နေထွက် ကြည့်ဟန်ဦးခေါင်းကို အနောက်ဘက်တွင်ထားသည်၊ မိန်းမဖြစ်လျှင် နေဝင်ကြည့်ဟန် ဦးခေါင်းကိုအရှေ့ဘက်သို့ ထားရသည်။ နန်းတော် ဦးတိုက်၊ နန်းတော်ကြည့်ဟူ၍လည်းခေါ်သည်။
ထို့နောက်ဗုဒွတ်ဆိုသူ သည် အလောင်းကို မီးရှို့ သဂြိုဟ်မှုပြုရသည်။ လူကြီး၊ ဘိုးဘွားစသော ဂုဏ်သရေရှိသူတို့ဖြစ်မူအရိုးမကျွမ်းမီ ဗုဒွတ်ဆိုသူက ရေလုံအိုးဖြင့်မီးငြိမ်းရသည်။ အရိုး ကိုကိုးဖြင့်ကောက်ယူထားကြသည်။ သို့မဟုတ် အရိုးဂူ တည်ထားကြသည်။ စဉ့်အိုးတစ်လုံးတည်းတွင် လူသေအရိုး ဟူသမျှကို စုပေါင်းထည့်ထားကြရ သည်ဟူ၏။ ယခုခေတ်၌လူငယ်များသေ၍ မီးသင်္ဂြိုဟ်လျှင် ပြာဖြစ်သည်အထိ မီးကျွမ်း သဂြိုဟ်ပြီးမှ မီးသတ်ကြသည်။ ထိုသို့အသုဘအလောင်းကိုမီးငြိမ်းသတ်ပြီးသောအခါ ထိုသင်္ချိုင်းတွင် (တပေါင်) ခေါ် ဝိညာဉ်တဲအိမ်ကလေးကို အလျား၊ အနံ ( ၂ )တောင်ပတ်လည် ဆောက်လုပ်ထားရသည်။ ဝိညာဉ် တဲအိမ်ပေါ်တွင် သေသွားသူ အသက်ရှင်စဉ်က အသုံးအဆောင်ပစ္စည်း တို့ကိုထားသကဲ့သို့ နေရာတကျထားပေးရသည်။
လူအို ဖြစ်လျှင် လူအိုတို့၏အသုံးအဆောင်၊ လူပျို၊ အပျိုဖြစ်လျှင် လူပျိုအပျိုတို့၏အသုံး အဆောင်နှင့်ကလေးဖြစ်လျှင် ကလေးအသုံးအဆောင်တို့ကို ထားပေးရသည်။ ဤသို့ဝိညာဉ်တဲအိမ်ကလေးများ ရှေးရိုးရာဆောက်လုပ်ထားရသော ဓလေ့တို့သည် လည်း သစ်၊ ဝါးပေါများသော တောတောင်ဒေသတို့တွင်နေထိုင်ကြသော လူမျိုး တို့သာ ပြုလုပ်မြဲရှိကြသေး၏။ သစ်ဝါးရှားပါးသောဒေသတွင် နေထိုင်သူတို့မှာ မီးသင်္ဂြိုဟ်ရာ မီးသွေးပုံတွင် သစ်ရွက်၊ သစ်ခက်စိုက်၊ မိုးထားခြင်းတို့သာပြုနိုင်ကြသည်။ ဤသို့ မြိုလူမျိုးတို့၏ ရှေးရိုးရာထုံးတမ်းစဉ်လာနှင့် အလောင်းကို မီးသင်္ဂြိုဟ်မှု ပြုကြပြီးလျှင် ရေချိုးခြင်း၊ ကင်းပွန်းရည်တိုက်၊ အိမ်ပြန်ကြခြင်း တို့သည်ကား ရှေးအိန္ဒိယ ထုံးစံနှင့် တူညီဟန်ရှိလေသည်။ အသုဘသဖြိုလ်ပြီးလျှင် အသုဘနှင့်ပတ်သက်သော အညစ်အကြေးများ ကင်းစင်သွားစေခြင်း၊ ကင်းဝေးသွားစေခြင်းအကျိုးငှာရေလောင်း၊ ရေချိုးပြန်ကြခြင်းဖြစ်သည်။ ရခိုင်ဒေသသို့ ကိုလိုနီခေတ်တွင် အစောဆုံး ရောက်ရှိခဲ့သည့် Forchhammer ၏ စာအုပ်တွင် မြို လူမျိုးတို့၏ ရှေးဟောင်းသင်္ချိုင်းမြေရှိ ကြောင်း၊ အရိုးအိုများဖြင့် မြှုပ်နှံထားသည်ကိုတွေ့ရကြောင်း၊ ဖော်ပြပါသည်။ ထိုသင်္ချိုင်းမြေသည် မင်းပြားကျိန်းတောင်၊ တောင်တန်း၏မြောက်ဘက်ကျသော တောင်ထိပ်တွင်ဟု ဆိုသည်။