cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
အီရန်နိုင်ငံ လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးနှင့်မွေးမြူရေး
စိုက်ပျိုးမြေအသုံးပြုပုံနှင့် ရေသွင်းစိုက်ပျိုးပုံ
အီရန်နိုင်ငံတွင် မိုးရေဖြင့်စိုက်ပျိုးခြင်းနှင့် ရေသွင်းစိုက်ပျိုးခြင်း ပုံစံနှစ်မျိုးလုံးဖြင့် စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်း ပြုလုပ်ကြသည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် အချို့သည် ဧကပေါင်း ၁၃.၀၅ သန်းအကျယ်အဝန်းရှိ စိုက်ခင်းများ၏ ၅၀.၄၅ ရာခိုင်နှုန်းကို ရေသွင်းစိုက်ပျိုးကြပြီး ကျန် ၄၉.၅၅ ရာခိုင်နှုန်းကို မိုးရေကိုအမှီသဟဲပြု၍ စိုက်ပျိုးမှုများ ပြုလုပ်ကြသည်။ ၂၀၁၃ခုနှစ်တွင် ရေသွင်းစိုက်ပျိုးမှုအရှိန်သည် ပိုမိုတိုးတက်လာပြီး ဧကပေါင်း ၈ သန်းထိ ရေသွင်းစိုက်ပျိုးမှုများ ဖြစ်ထွန်းလာခဲ့သည်။ ကျန် ဧက ၁၀ သန်းကျော်သည် မိုးရေကိုသာ အမှီသဟဲပြုလျက်ရှိနေသည်။
ကောက်ပဲသီးနှံနှင့် အပင်များ
အီရန်နိုင်ငံတွင် နိုင်ငံရပ်ဝန်းဒေသအသီသီး၏ အပူချိန်လိုက် စိုက်ပျိုးမှုအမျိုးမျိုး ပြုလုပ်နိုင်သည်။ ဥပမာ ဂျုံစိုက်ပျိုးခြင်း၊ ဆန်စိုက်ပျိုးခြင်း၊ ပြောင်းစိုက်ပျိုးခြင်း အပြင် အခြားသော သစ်သီး၀လံများဖြစ်သော စွံပလွံသီး၊ သဖန်းသီး သလဲသီး ၊ သခွားမှည့်သီး နှင့် စပျစ်သီး တို့ကို စိုက်ပျိုးသည်။ ထို့ပြင် ဟင်းသီးဟင်းရွက်များ၊ ဝါဂွမ်း၊ သကြားဥ၊ ကြံနှင့် ပစ်တာ (အစိမ်းဖျော့ရောင် အခွံမာစေ့တစ်မျိုး) တို့ကို အဓိက ထားစိုက်ပျိုးသည်။ ပစ်တာစေ့သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အီရန်မှ အထွက်ဆုံးဖြစ်သည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ပစ်တာအထွက်နှုန်း ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းဖြင့် စံချိန်တင်ခဲ့သည်။ ၎င်းအပြင် နေကြာကဲ့သို့သော အစေ့ အမျိုးမျိုး၊ သံလွင်ဆီ၊ ဟင်းမဆလာ အမှုန့်အမျိုးမျိုးတို့လည်း ထွက်ပြန်သေးသည်။ အီရန် ဇာဖရာန် သည် အကောင်းဆုံးနှင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ၈၁ ရာခိုင်နှုန်းသော ဇာဖရာန် သည် အီရန်မှထွက်သည်။ တဖန် စပျစ်ခြောက်ကိုလည်း အကြီးအကျယ် ဖြန့်ဖြူးပြန်သည်။ ကမ္ဘာတွင် စပျစ်ကုန်ထုတ်လုပ်မှု၌ အီရန်သည် တတိယအကြီးဆုံးဖြစ်ပေသည်။ ထို့ပြင်အီရန်တွင် လက်ဘက်ခြောက် ၊ ဆေးရွက်ကြီးနှင့် ဇေရီရှ် ဟုခေါ်သော (ပါးမွှားသည့်အပင်ငယ်မှထွက်သော ဟင်းသီးဟင်းရွက်အမျိုးအစား ) စသဖြင့်တို့သည်လည်း အလွန်အထွက်ကောင်းလေသည်။ ထိုကုန်ပစ္စည်းများနှင့်ပတ်သက်ပြီးလည်း အီရန်နိုင်ငံသည် အစွမ်းကုန် ထုတ်လုပ်မှုပြုပေးနိုင်သော နိုင်ငံဖြစ်သည်။ လက်ရှိအနေအထားတွင် ဘရဆေးပင်အမျိုးပေါင်း၂၀၀၀ ကျော် စိုက်ပျိုးထားသည်ကိုလည်း အီရန်နိုင်ငံတွင် တွေ့မြင်နိုင်သည်။ ထိုမှ အမျိုးပေါင်း ၁၀၀ သာလျှင် ဆေးဝါးများ ဖော်စပ်ရာတွင် အသုံးပြုလျက်ရှိသည်။ အီရန်၏ သဘာ၀ပေါက်ပင်များသည် ဥရောပနိုင်ငံ၏ထက် လေးဆ ပိုလာသည်ကို တွေ့ရှိရသည်။
၁၈၁၁
အောက်တိုဘာလ
(၁) ရက်။
အီရန်နိုင်ငံ လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးနှင့်မွေးမြူရေး
ကောက်ပဲသီးနှံနှင့် အပင်များ
ဂျုံ၊ ဆန်၊ မုယောစပါး များမှာ နိုင်ငံ၏ အဓိကကောက်ပဲသီးနှံ ဖြစ်သည်။ အမြဲတမ်းထွက်ရှိနိုင်ရန်လည်း အထူးစီမံထားလေသည်။ အဆိုပါကဏ္ဍ မြင့်မားရေးအတွက် စည်းမျဉ်းများ ချမှတ်ထားလေသည်။ ကုန်သည်များသည် မိမိတို့၏ အခြားကောက်ပဲသီးနှံတွင် ဆုံးရှုံးမှုများ အတွက် အထက်ပါ ကုန်ပစ္စည်းများမှ ရသောဝင်ငွေသည် ၎င်းတို့အတွက် အထောက်အပံ့ဖြစ်လေသည်။
၁၈၁၁
နိုဝင်ဘာလ
(၁) ရက်။
အီရန်နိုင်ငံ လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးနှင့်မွေးမြူရေး
ကောက်ပဲသီးနှံနှင့် အပင်များ
ဂျုံ-၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် အီရန်မှ ဂျုံတန်ချိန် ၆၀၀၀၀၀ ခန့် တင်ပို့ရောင်းချခဲ့သည်။ (မလီယန်အားဖြင့် ၁၅ မီလီယန် တန်ချိန်မျှ ဖြစ်သည်) ခန့်မှန်းခြေ ၆ သန်းတန်ချိန်ဂျုံကို အခြားသော ၁၅ နိုင်ငံမှ ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ဝယ်ယူခဲ့သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် မိုးခေါင်ရေရှားခဲ့သည့်အတွက် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အီရန်သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် ဂျုံတင်ပို့သည့်နိုင်ငံများတွင် အကြီးဆုံးနိုင်ငံဖြစ်သည်။ ၂၀၁၀ တွင် ဂျုံထုတ်လုပ်မှုနှုန်းသည် တန်ချိန် ၁၄ သန်းသို့ရောက်ရှိ မြင့်မားခဲ့သည်အတွက် ကုလသမဂ္ဂ စားနပ်ရိက္ခာနှင့် စိုက်ပျိုးရေးအဖွဲ့၏ အဆိုအရ၊ ကမ္ဘာ၏ ဦးဆောင်ဂျုံထုတ်လုပ်သူများတွင် အမှတ်စဉ် ၁၂ နေရာကို ပိုင်ဆိုင်ထားလေသည်။ ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ပျမ်းမျှထုတ်လုပ်မှုသည် တန်ချိန်၁၄ သန်း ဖြစ်သည်။
၁၈၁၁
ဒီဇင်ဘာလ
(၁) ရက်။
အီရန်နိုင်ငံ လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးနှင့်မွေးမြူရေး
ကောက်ပဲသီးနှံနှင့် အပင်များ
ဆန်- အီရန်၏ တစ်နှစ်လျှင် စုစုပေါင်းဆန်ထုတ်လုပ်မှုမှာ၂.၂ သန်း တန်ချိန် ဖြစ်ပြီး ထိုနေရာတွင် ရပ်တည်လျက်ရှိသည်။ သို့သော် နိုင်ငံတွင်း တစ်နှစ်စားသုံးမှုသည် ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် တန်ချိန် ၃ သန်းဖြစ်သည်။ အီရန်သည် ယူအေအီးနိုင်ငံ၊ ပါကစ္စတန်နိုင်ငံနှင့် ဥရုဂွေးနိုင်ငံတို့မှ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၂၇၁ သန်း တန်ဖိုးရှိ ဆန်တန်ချိန် ၆၃၀,၀၀၀ တင်သွင်းခဲ့သလို ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ဆန်တန်ချိန် ၁.၄ သန်း တန်ဖိုးငွေ အမေရိကန်ဒေါ်လာ သန်း ၈၀၀ တင်သွင်းခဲ့သည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် အီရန်၏ ဆန်တင်သွင်းမှု ၄၀% ထိကျဆင်းခဲ့လေသည်။  ထို့ပြင်အီရန်သည် ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ဆန်စပါးထုတ်လုပ်မှုနှုန်းသည် သန်း ၂.၄ တန်ချိန်ထိ မြင့်တက်လာခဲ့သော်လည်း ယခင်နှစ်တွင် ၂.၃ သာရှိခဲ့သည်။ ၂၀၀၉ တွင် အီရန်သည် ဆန်ထွက်မှု ၃၈၀၀ ယူနစ်ဖြစ်ခဲ့သည်။ အီရန်တွင် ပျမ်းမျှလူတစ်ဦးချင်း၏ ဆန်စားသုံးမှုမှာ ၄၅.၅ ကီလို ဖြစ်ပြီး အီရန်နိုင်ငံသားတို့သည် အကြီးမားဆုံး ဆန်စားသုံးသူများအနက် ၁၃ နေရာတွင် ရှိသည်။ အီရန်နိုင်ငံမြောက်ပိုင်းတွင် ဆန်အများဆုံး စိုက်ပျိုးထုတ်လုပ်ပြီး နှစ်ပေါင်းများစွာအတွက် မာဇင်ဒရာန်းနှင့် ဂီလားန်ပြည်နယ်တွင် အမြောက်အမြား စိုက်ပျိုးထားလေသည်။ အီရန်မြောက်ပိုင်းတွင် ဆန်အမျိုးအစားကောင်းများ ဖြစ်သော သွာရုမ် ၊ ဟာရှင်မီ၊ ဟစနီရှရီးဖ် ၊ ဂရီးဘ် အစရှိသော ဆန်အမျိုးအစားများကို ထွန်ယက်စိုက်ပျိုးလေသည်။
သကြား- အီရန်သကြားအခြေအနေသည် ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် တန်ချိန် ၄၀၀,၀၀၀မှ ၆၀၀,၀၀၀ ထိ ရှားပါးလာခဲ့သည်။ ပြည်ပမှ သကြားများ ဈေးပေါပေါဖြင့် ဝင်ရောက်လာသည့်အတွက် ပြည်တွင်းသကြားကုန်သည်များနှင့် ထုတ်လုပ်သူများသည် အခက်အခက်များနှင့် ရင်ဆိုင်ခဲ့ရသည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ပြည်တွင်း သကြားထုတ်လုပ်မှု ၅၀ ရာခိုင်နှုန်း ကျဆင်းခဲ့သည်။ ထိုသို့ဖြစ်လာမှု၏ အဓိက အကြောင်းအရင်းမှာ ပြည်ပမှ သကြားတင်သွင်းလာမှုကြောင့် ဖြစ်ပေသည်။
ပစ်တာစေ့: အီရန်သည် ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံး ပစ်တာ ထုတ်လုပ်တင်ပို့သည့် နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ အဓိကထား တင်ပို့ရောင်းချသောနိုင်ငံများမှာ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနှင့် တူရကီနိုင်ငံတို့ ဖြစ်သည်။ ရေနံနှင့် ကော်ဇောပြီးနောက် ပစ်တာစေ့ သည် အီရန်နိုင်ငံ၏ အဓိက တတိယအကြီးမားဆုံး စီးပွားရေး ဖြစ်သည်။၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၈၄၀ သန်း တန်ဖိုးရှိ ပစ်တာ တန်ချိန် ၂၀၀,၀၀၀ ကို တင်ပို့ရောင်းချခဲ့သည်။ လူဦးရေ ၃၅၀,၀၀၀ ကျော်တို့သည် ပစ်တာခြံများတွင် အလုပ်လုပ်ကိုင်ကာ ထိုမှ ရရှိသော ဝင်ငွေဖြင့် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း ကြလေသည်။ ထိုပစ်တာခြံများသည်  အီရန်၏ အရှေ့တောင်ဘက်ရှိ အလွန်ကျယ်ဝန်းသော လွင်ပြင်များတွင် ရှိ၏။ ၂၀၁၀ တွင် အီရန်၏ ပစ်တာဈေးကွက် ပိုင်ဆိုင်မှုသည် ကမ္ဘာ့ ပစ်တာ ဈေးကွက်တွင် ၅၀ ရာခိုင်နှုန်းရှိသည်။
ကုံကုမံ-  (Saffron) ဟု ခေါ်သော ကုံကုမံကို နိုင်ငံ၏ ဒေသအသီးသီးတွင် စိုက်ပျိုးသော်လည်း အများဆုံး စိုက်ပျိုးသော ဒေသများမှာ ခိုရာစန်ပြည်နယ်၏ မြောက်ဘက် နှင့်တောင်ဘက် အပြင် အရှေ့မြောက်ဘက်ပိုင်းတို့ ဖြစ်သည်။ အီရန်၏ ကုံကုမံကို အာရပ်စော်ဘွားနိုင်ငံများ၊ စပိန်နိုင်ငံ၊ ဂျပန်၊ တာ့ခ်မင်နစ္စတန်၊ ပြင်သစ်၊ အီတလီနိုင်ငံနှင့် အမေရိကန် အထိ ပို့ဆောင်ရောင်းချသည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ခိုရာစန် ပြည်နယ်အရှေ့မြောက်ပိုင်းမှ ထွက်သော ဒေါ်လာ ၁၅၆.၅ သန်းတန်ဖိုးရှိ ကုံကုမံတန်ချိန် ၅၇ ကို နိုင်ငံပေါင်း၄၁ နိုင်ငံသို့ ပို့ဆောင်ရောင်းချခဲ့သည်။ ကုံကုမံ ထုတ်လုပ်စရိတ်များ မြင့်တက်ကြီးမားလာမှုကြောင့် ပန်း၏ပွင့်ဖက်နှင့် အခြားအရာများကို အစားအသောက်တွင် ထည့်သော အမွှေးနံ့သာများ ပြန်လည် ထုတ်လုပ်လေသည်။ အီရန်သည် ကုံကုမံ ထုပ်လုပ်သော အကြီးမားဆုံးနိုင်ငံဖြစ်သလို ၎င်း၏ထုတ်လုပ်မှုအား ၉၃.၇ ရာခိုင်နှုန်းရှိသည်။
လက်ဖက်ခြောက်- လက်ဖက်ထုတ်လုပ်မှု သည်၂၀၀၇  ခုနှစ်တွင် ၁၉၀,၀၀၀ တန်ချိန်၊ ၂၀၀၄ တွင် ၁၃၀,၀၀၀ တန်ချိန် ထုတ်လုပ်ခဲ့သည်။ နှစ်စဉ် လက်ဖက်ခြောက်တန်ချိန် ၇၅,၀၀၀ ပြည်ပမှ ခိုးယူတင်သွင်းခဲ့ကြသည်။
ဥယျာဉ်ခြံထွက်: စတုတ္ထမြောက်အစီအစဉ် ပြီးဆုံးချိန်ထိ  ဥယျာဉ်ခြံထွက် တန်ချိန် ၁၉ သန်းထုတ်လုပ်သွားမည် ဖြစ်သည်။(၂၀၀၅-၁၀)
မွေးမြူရေး
အီရန်နိုင်ငံသည် မွေးမြူရေးတွင်လည်း ကျော်ကြားလေသည်။ ဆိတ်၊ နွား၊ မြင်း၊ ကျွဲ၊ လား၊ မြည်း စသဖြင့်တို့ကို မွေးမြူသည်။ ၎င်းအပြင် ကြက်နှင့်ကြက်ဥ မွေးမြူထုတ်လုပ်ရေးတွင်လည်း ကျော်ကြားသည်။ နိုင်ငံ၏ဒေသတစ်ခုတွင် မြေအောက်ကြက်မွေးမြူရေးသည် ယခုချိန်ထိ တိုးတက်အောင်မြင်နေဆဲဖြစ်သည်။
အီရန်သည် နို့နှင့်နို့ထွက်ပစ္စည်း ထုတ်လုပ်ရာတွင်လည်း အကြီးမားဆုံးဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် အသီးနှံစေ့ တန်ချိန် သန်း၂၀ တင်သွင်းခဲ့သည်။ အစ္စလာမ်ဥပဒေအရ အီရန်နိုင်ငံတွင် ဝက်မွေးမြူရောင်းဝယ်ရေးကို တားမြစ်ထားလေသည်။
လွန်ခဲ့သော သုံးနှစ်အတွင်း မွေးမြူရေး လုပ်ငန်းသည် ပိုမိုတိုးတက်လာခဲ့သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ်မှစ၍ ၂၀၀၈ ခုနှစ်အတွင်း အလွန်မှပင် ပြောင်းလဲတိုးတက်မှုများ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် သားကောင် တန်ချိန် ၉.၉ သန်း ကိုလည်းကောင်း၊ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် သားကောင်တန်ချိန် ၁၀.၆ သန်းကိုလည်းကောင်း၊ ၂၀၀၈ တွင် သားကောင်တန်ချိန် ၁၁.၃ သန်းကိုလည်းကောင်း ထုတ်လုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ အသားထုတ် စက်ရုံများမှ အသားထုတ်လုပ်နိုင်စွမ်းသည် တန်ချိန် ၄၀၀၀၀၀ ဖြစ်ပြီး ယူနစ်အားဖြင့် ၁၄၀ ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် လူတစ်ဦးနှုန်း အသားစားသုံးမှုမှာ ၂၆ ကီလို ဖြစ်သည်။ အီရန်သည် အမဲအသားတန်ချိန် ၉၅၀၀၀၀ တန် နှင့်ကြက်သား ၁၆၀၀၀၀၀ တန်ချိန်  ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ထုတ်လုပ်နိုင်ခဲ့သည်။
ငါးဖမ်းလုပ်ငန်း
ကက်စပီယံပင်လယ်၊ ပါရှန်ပင်လယ်ကွေ့၊ အိုမန်ပင်လယ်ကွေ့နှင့် မြစ်ချောင်းများစွာတို့သည် ငါးဖမ်းသူများအဖို့ အလွန် အကျိုးအမြတ်ရရှိသည့်အတွက် အစိုးရက ၁၉၅၂ ခုနှစ်တွင် ငါးဖမ်းလုပ်ငန်းကို ထိန်းချုပ်မှုပြုခဲ့သည်။ ထို ၁၉၅၂ ခုနှစ်ပိုင်းတွင် တစ်ဦးတည်း အစိုးရပိုင်လုပ်ငန်း၊ အနောက်ပိုင်း Sheelat ကုမ္ပဏီကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ တဖန်ဒုတိယအနေဖြင့် ၁၉၆၁ တွင် တောင်ပိုင်း Sheelat ကုမ္ပဏီကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ လွန်ခဲ့သောနှစ်များက တရားမဝင်ငါးဖမ်းခြင်း၊ ငါးဖမ်းကာလမဟုတ်ဘဲ ငါးဖမ်းခြင်း၊ စက်မှုလယ်ယာမှ အမှိုက်များ ပင်လယ်တွင်းစွန့်ပစ်ခြင်း၊ ကက်စပီယံပင်လယ် ကမ်းမြောင်ဒေသရှိ အခြားသော နိုင်ငံငယ်များမှ ကျူးကျော်ငါးဖမ်းခြင်းနှင့် အခြားအကြောင်းအရာများကို ကက်စပီယံပင်လယ်၊ ငါးများနှင့် သဘာ၀သယံဇာတများအတွက် အန္တရာယ် ဖြစ်စေခဲ့သည်။ ၁၉၉၀ နှင့် ၂၀၀၄ ခုနှစ်အကြား အီရန်နိုင်ငံတွင် စုစုပေါင်းနှစ်စဉ်ငါးဖမ်းမှု ကျဆင်းလာခဲ့သည်။ ၉၈၀၀၀ တန်ချိန်မှ ၃၂၅၃၃ တန်ချိန်ထိ ကျဆင်းခဲ့သည်။ ထိုသို့ကျဆင်းမှုတွင် ငါးကန် မှထွက်သော အရည်အသွေးမြင့်ငါး ၄၆၃ တန်ချိန် လည်း အပါအဝင် ဖြစ်သည်။
အီရန်နိုင်ငံ၏ ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့နှင့် အိုမန်ပင်လယ်ကွေ့ ကမ်းရိုးတန်းဒေသသည် ၁၇၈၆ ကီလိုမီတာ ရှည်လျားသည်။ ထိုတောင်ပိုင်းကမ်းရိုးတန်းဒေသရှိ ပင်လယ်နှင့်ငါးများအပါအဝင် အခြားပင်လယ်နှင့်ဆိုင်သောအရာများသည် သဘာ၀သယံဇာတများ ဖြစ်လေသည်။၂၀၀၄ နှစ်တွင် တောင်ပိုင်းကမ်းရိုးတန်းဒေသမှ ငါးတန်ချိန် ၂၉၉၀၀၀ တန် ငါးများ ဖမ်းနိုင်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၆ ခုနှစ်မှစ၍ နှစ်စဉ် ၁၂.၆ ရာခိုင်နှုန်း တိုးခဲ့သည်။ ထိုမှ ဖမ်းမိသောငါးများကို မိသားစုများ စားသုံးကုန်အဖြစ်လည်းကောင်း၊ စားသောက်ဆိုင်များတွင် လည်းကောင်း တိုက်ရိုက်အသုံးပြုသည်။ ထိုသို့ စားသောက်အသုံးပြုရာတွင် ငါးမျိုးမတုံးစေရန်လည်း ထိန်းသိမ်းကြရသည်။ ပင်လယ်ကမ်းရိုးဒေသတွင် ပင်လယ်နှင့် ဆက်စပ်ထားသော ရေအောက်ငါးကန်များမှ တစ်နှစ်လျှင် ငါးတန်ချိန် ၇၀၀၀၀၀ ထွက်သည်။ ကမ်းရိုးတန်းဒေသ ညစ်ညမ်းမှုသည်  ရေနံစက်ရုံများနှင့် အခြားသော စက်ရုံများကြောင့် ဖြစ်ပြီး ၎င်းအကြောင်းအရင်းများကြောင့် ငါးဖမ်းဒေသ ညစ်ညမ်းမှုများကို ဖြစ်စေသည်။
အီရန်နိုင်ငံ တော်လှန်ရေးပြီးနောက်ပိုင်း ၁၉၇၆ ခုနှစ်နှင့် ၂၀၀၄ ခုနှစ်အကြားတွင် အစိုးရနှင့်ပုဂ္ဂလိကတို့မှ  ငါးလုပ်ငန်းကို အထူးအာရုံစိုက်လာခဲ့ပြီးနောက် ၁၁၀၀ တန်ချိန် မှ ၁၁၀၁၇၅ တန်ချိန်ထိ တိုးမြှင့် ထုတ်လုပ်နိုင်ခဲ့သည်။
အဓိကကျသော ငါးအမျိုးအစားများမှာ ငါးကြင်းမျက်ဆံနီ ၊ ငါးကြင်းဖြူ၊ ဆောလမွန်ငါး၊ ပင်လယ်ငါးများ၊ ငါးသိုင်း၊ ငါးခူ၊ ကကတစ်၊ ရေချိုငါးများ ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ပါရှန်းပင်လယ်ကွေ့တွင် ငါးအမျိုးအစားပေါင်း ၂၀၀ ကျော်ကို တွေ့မြင်နိုင်သလို ပုဇွန်ထုပ်နှင့် ပုဇွန်ဆိတ်တို့အပါအဝင် အမျိုးအစားပေါင်း ၁၅၀ တို့သည် စားသုံးသင့်သော ငါးအမျိုးအစားများ ဖြစ်ကြသည်။
ရေနေသတ္တဝါ တန်ချိန်ပေါင်း ၆၉၂.၀၀၀ ကို ၂၀၀၈ နောက်ပိုင်းတွင် ထုတ်လုပ်နိုင်မည်ဖြစ်ပြီး တန်ချိန်ပေါင်း ၂၃၆၀၀၀ တို့သည် စနစ်တကျ မွေးမြူမည်ဖြစ်သလို ကျန်တန်ချိန်ကို ပင်လယ်မှ ဖမ်းမည်ဖြစ်သည်။ အီရန်နိုင်ငံ၏ ပင်လယ်စာတစ်ဦးချင်းစားသုံးမှုသည် မတ်လ ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ၈.၅ ကီလိုဂရမ်သို့ ရောက်ရှိမည် ဖြစ်ပြီး တစ်နှစ်အကြာတွင် ၁၀ ကီလိုဂရမ်ထိ ရောက်ရှိမည်ဖြစ်ပေသည်။
သမိုင်း
အီရန်၌ စိုက်ပျိုးရေးနှင့် မွေးမြူရေးသည် ရှည်လျားသော သမိုင်းကြောင်းနှင့် အစဉ်အလာ ရှိခဲ့သည်။ အေဒီမတိုင်မီ ဘီစီ ၁၀၀၀၀ ဆိတ်မွေးမြူခြင်းကို အီရန်(ဖလာသ်)ကုန်းမြင့်တွင် အစောဆုံး စတင်ခဲ့သည်။ ဘီစီ၅၀၀၀ ခုနှစ်တွင် ပထမဦးဆုံး စပျစ်ဝိုင်ကို ထွင်ခဲ့ပြီး အေဒီရာစုနှစ် အစောပိုင်း ၇ ရာစု တွင် စပျစ်ရည် အီရန်တွင် ဇိမ်ခံအသုံးပြုလာခဲ့ကြသည်။
မက်မွန်သီးကဲ့သို့သော သစ်သီးကို အီရန်မှ ဥရောပသို့ စတင် တင်သွင်းရောင်းချခဲ့သည်။ ၎င်းအသီးကို အင်္ဂလိပ်(လာတင်းန်)ဘာသာစကားဖြင့်  ပါစီကာ ဟုခေါ်သည်။ ရှေးခေတ်အီရန်နိုင်ငံတွင် ဟင်းနုနွယ်ရွက်အမျိုးအစားထဲမှဖြစ်သော အိစ်ပနားက် အရွက် စတင်စိုက်ပျိုးချိန်တွင် စပိန်နိုင်ငံသားတို့က ထိုအရွက်ကို အစ်ဖနားဂျ် ဟုခေါ်ခဲ့ကြသလို တရုတ်လူမျိုးတို့သည်လည်း အေဒီ ၆၄၇ ခုနှစ်များတွင် ထိုအရွက်ကို ပရ်ရှီယား ဟုခေါ်ခဲ့ကြသည့် အတိုင်းပင် ပြင်သစ် စကားတွင် မက်မွန်သီးကို ဟိုလူး ဟုခေါ်သည်။ ဘီစီ ၄၀၀ ခန့်တွင် ရေခဲမုန့်တစ်မျိုးကို အီရန်နိုင်ငံသားတို့ စတင်အသုံးပြုခဲ့ကြပြီး  ၇ ရာစုအတွင်း ကွက်ကီးမုန့် သည်လည်း အီရန်မှ ရောက်ရှိလာသည်ဟု ကွက်ကီး ၏အဘိုးများထံမှ သိရသည်ကို ကျမ်းအတော်များများတွင် ဖော်ပြထားသည်။
အီရန်သည် ဘီစီပဉ္စမရာစုတွင် ဥရောပထဲသို့ မွေးမြူကြက်သား တင်ပို့ရာတွင် အရင်းအမြစ်ဖြစ်ခဲ့သည်။ ဥပမာ အနောက်ပိုင်းဂရိစာရေးသူ "Athenaeus"ပဉ္စမရာစုဘီစီကဗျာဆရာ က မိမိ၏ကဗျာတွင် ကြက်သား တောင်းဆိုထားသည်။ Aristophanes က အဆိုပါ (၄၁၄ ဘီစီ) နှစ်တွင် ကြက်ကို Medain bird "အလယ်ပိုင်းငှက်" ထိုငှက်သည် Persie  မှ ကြက်သား ဟုသူ၏ မိတ်ဆက်စကားတွင် ထောက်ပြထားလေသည်။
စိုက်ပျိုးရေးအတွက် Qanat, မြေအောက်ရေသွင်းမြောင်း ဖောက်လုပ်ပြီး စိုက်ပျိုးခြင်းသည် ပါရှန်းအစဉ် အလာဖြစ်ပြီး အထင်ရှားဆုံးနှင့် အောင်မြင်ဆုံးသော စိုက်ပျိုးနည်းပညာဖြစ်ခဲ့ပြီး နှစ်ပေါင်းထောင်ကျော်အရင်ထဲမှ စ၍ ယနေ့ချိန်ထိ ထိုနည်းကို အသုံးပြုနေဆဲဖြစ်သည်။
နဝမနှင့် ဒသမရာစုနှစ်များတွင် အီရန်၌ ဝါဂွမ်းထုတ်လုပ်မှုနှင့် တင်ပို့မှုကို အစ္စလာမ့်ဘာသာရေးခေါင်းဆောင်များက လုပ်ခဲ့ကြပြီး အီရန်ကို အချမ်းသာဆုံးဒေသအဖြစ် ပြုလုပ်ပေးခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း ရာစု ၁၁ တွင် ရာသီဥတုအလွန် အေးမှုကြောင့် အလွန်ထွန်းကားသော အီရန်ရဲ့၏စိုက်ပျိုးရေးစီးပွားရေးတို့သည် ကျဆင်းခဲ့ပြီး တိုင်းပြည်၏ အဓိကအားထားရာသည် အဆုံးသတ်ခြင်းခံခဲ့ရလေသည်။
ခေတ်သစ်ခေတ်
အီရန်နိုင်ငံတွင် ခေတ်မီစိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းသည် ၁၈၂၀ တွင် စတင်ခဲ့ပြီး ဘုရင်နာစေရွတ်ဒီးန်း၏ ဝန်ကြီးချုပ်က အီရန်တွင် ခေတ်ဟောင်းနည်းများကို အသုံးပြုခြင်းမှ ဖယ်ရှားပြီး ခေတ်သစ်နည်းများဖြင့် စိုက်ပျိုးရေး ပြုလုပ်စေခဲ့သည်။ ထိုသို့သော အပြောင်းအလဲများ ပြုလုပ်ရာတွင် သန့်စင်ထားသော မျိုးစေ့များ တင်သွင်းခြင်းနှင့် အခြားနိုင်ငံများနှင့် ပူးပေါင်းလုပ်ကိုင်ရန် လက်မှတ်ထိုးခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။ စိုက်ပျိုးရေးသင်တန်းကျောင်းကို လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၀၀ ကျော်က တည်ထောင်ခဲ့ပြီး စိုက်ပျိုးရေးဘဏ်ကို ၁၉၃၃ တွင် တည်ထောင်ခဲ့လေသည်။ လက်ရှိတွင် လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးဝန်ကြီးဌာနသည် စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်း မူဝါဒများကို ချမှတ်ရေးဆွဲပြီး ကိုယ်တိုင်ကြီးကြပ် အကောင်အထည်ဖော်လျက်ရှိသည်။
အီရန်နိုင်ငံတွင် ဟက်တာပေါင်း ၁၆၂.၂ သန်း မြေနေရာလွတ်များတွင်းမှ ခန့်မှန်းချေ မြေဟက်တာ ၁၉ သန်းသည် စိုက်ပျိုးမြေဖြစ်သည်။ ထိုအရာသည် တိုင်းပြည်မြေဧရိယာ၏ ၁၂% သာ ရှိသည်။ အီရန်တွင် စိုက်ပျိုးရေးကဏ္ဍသည် လက်ရှိတွင် ၁၃.၉% ဂျီဒီပီရှိပြီး အီရန်နိုင်ငံ၏ စိုက်ပျိုးရေးထုတ်ကုန်များ၏  ရေနံမပါဝင်ဘဲ တင်ပို့မှု၏ ၃၀% ရှိသည်။ အစားအစာနှင့်စိုက်ပျိုးရေးအဖွဲ့ (FAO) ၏အဆိုအရ၊ အီရန် သည် ကမ္ဘာ့ထိပ်သီးနိုင်ငံကြီး ခုနှစ်နိုင်ငံတွင်း ပါဝင်လျက်ရှိပြီး အရေးပါသော စိုက်ပျိုးရေးထုတ်ကုန်များ ၂၂ မျိုးကို ထုတ်လုပ်လျက်ရှိသည်။ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းတွင် ပထမအကြီးမားဆုံး ထုတ်လုပ်ကုန်သည် ပစ်တာစေ့၊ ဒုတိယ စွန်ပလွံထုတ်လုပ်မှုနှင့် စတုတ္ထပန်းသီးထုတ်လုပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအတိုင်းပင် အီရန်သည် ဂျုံထုတ်လုပ်ရာတွင် ကမ္ဘာ့ထိပ်သီးနိုင်ငံများအကြား ၁၂ နေရာတွင်ရှိပြီး ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် အာဂျင်တီးနားသည် ဂျုံထွက်နှုန်းအီရန်ထက် ၂ ဆများခဲ့သည်။ စိုက်ပျိုးရေးထုတ်ကုန်များ၏ တန်ဖိုးသည် (၂၀၁၁ခုနှစ်မတ်လ အဆုံးသတ်ရေး) အီရန်ပြက္ခဒိန်နှစ် ၁၃၈၉ ခုနှစ်တွင် ၂၀% တိုးမြင့်လာပြီး ယခင်နှစ်နှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် ၃၀% မြင့်တက်လာသည်။
အီရန်နိုင်ငံ စိုက်ပျိုးရေးကဏ္ဍသည် လက်ရှိအနေအထားတွင် အခက်များနှင့် ကြုံတွေ့နေရသည်။ ၎င်းတို့အတွင်းမှ အဓိကနှစ်ခုသည် မိုးရေချိန်နည်းပါးမှုနှင့် ရေနံထုတ်လုပ်ရာမှ ရရှိသောဘဏ္ဍာငွေကြောင့် ဖြစ်သည်။ စိုက်ပျိုးရေးထုတ်လုပ်မှုသည် မိုးရေချိန်ပမာဏနှင့် တိုက်ရိုက်ဆက်နွယ်မှုရှိနေပြီး အတော်များများနေရာတို့သည် ခြောက်သွေ့သည့်အတွက်ကြောင့် ရေမရရှိပါ။ ထို့ကြောင့် ရေသည် စိုက်ပျိုးကုန်ထုတ်လုပ်ရာတွင် အဓိက အရေးပါဆုံးဖြစ်ပေသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် အီရန်နိုင်ငံတွင် မိုးခေါင်ခဲ့သည့်အတွက်ကြောင့် စိုက်ခင်းအတော်များများ ပျက်စီးခဲ့ပြီး နိုင်ငံအကျိုးစီးပွား၏ ၉.၃ ရာခိုင်နှုန်းလျှော့ဆင်းစေခဲ့သည်။
အီရန်စိုက်ပျိုးရေးကျဆင်းမှု အခြားအချက်တစ်ချက်သည် ရေနံရောင်းရငွေမှ ဘဏ္ဍာငွေဖြစ်သည်။ သမိုင်းကြောင်းအရ ရေနံဈေးနှုန်းများ မြင့်မားသောလာခဲ့ပြီးနောက်ပိုင်း ကုန်ပစ္စည်းများ တင်သွင်းမှုသည် တဖြေးတဖြေး အရှိန်အဟုန် မြင့်တက်လာသည်။ ထိုအထဲတွင် စိုက်ပျိုးရေးကုန်များလည်း ပါဝင်သည်။ ထိုအကြောင်းအရာသည် နိုင်ငံတွင်းထုတ်လုပ်ကုန်နှင့် စိုက်ပျိုးရေးကို ထိပါးလာစေခဲ့သည်။ ၁၉၇၃ ခုနှစ်နောက်ပိုင်း ရေနံဈေးမြှင့်တက်လာပြီး စိုက်ပျိုးများ နိုင်ငံတွင်း တင်သွင်းမှုသည်လည်း မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ ထိုအကြောင်းအရာသည် နိုင်ငံတွင်းစိုက်ပျိုးကုန်ထုတ်လုပ်မှုကို နစ်နာစေခဲ့သည်။ ထိုအတိုင်းပင် ၁၉၇၀ ခုနှစ်မှ ၁၉၇၆ ခုနှစ်အတွင်း စိုက်ပျိုးကုန်တင်သွင်းမှုသည် နှစ်စဉ် ၃၅ ရာခိုင်နှုန်း မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ ထိုအချိန်ကာလ ရေနံဈေးသည် တစ်ပေပါလျှင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၀၀ ရှိခဲ့သည်။ ထိုအချင်းအရာသည် လွန်ခဲ့သောနှစ်အချို့များတွင်လည်း ဖြစ်ခဲ့သည်။ ထိုအကြာင်းအရာတို့သည် စိုက်ပျိုးကုန်တင်သွင်းမှုကို အရှိန်မြင့်တက်လာစေပြီး အိမ်တိုင်းထိုတင်သွင်းကုန်များကို အသုံးပြုလာခဲ့ကြလေသည်။ သို့သော် လွန်ခဲ့သောနှစ်များအတွင်း အီရန်နိုင်ငံတွင် စိုက်ပျိုးကုန်စားသုံးသူများလာမှုနှင့် ကမ္ဘာ့ကုန်ဈေးနှုန်းမြင့်တက်လာမှုကြောင့် စိုက်ပျိုးကုန်အထွက်တိုးလာခဲ့သည်။
အီရန်အစိုးရသည် စိုက်ပျိုးရေးကဏ္ဍအမျိုးမျိုးအတွက် အထောက်အပံ့များပေးလျက်ရှိနေပြီး အီရန်စိုက်ပျိုးရေးသည်လည်း အခြားနိုင်ငံများကဲ့သို့ အစိုးရအကူအညီများဖြင့် ရပ်တည်လျက်ရှိနေသည်။ အစိုးရသည် လယ်သမားတို့အတွက် ရာသီအလိုက်ဈေးကွက်ကို ကာကွယ်ပေးသောအားဖြင့် ၎င်းတို့ထံမှ ဂျုံကိုနှစ်စဉ် ဈေးအမြင့်ပေးပြီး ဝယ်လေ့ရှိသည်။ အစိုးရသည် ကုန်ထုတ်လုပ်မှု နည်းလမ်းများအတွက်လည်းကောင်း ဓာတ်မြေဩဇာအပြင် ပိုးသတ်ဆေးတို့အတွက်လည်းကောင်း စိုက်ပျိုးရေးနည်းစနစ်များကို တို့းချဲ့လေ့လာနိုင်ရန်လည်းကောင်း များစွာ အထောက်အပံ့များ ပေးလျက်ရှိနေသည်။ ထို့ကြောင့်လည်း စိုက်ပျိုးရေးကဏ္ဍတွင် စွမ်းဆောင်ရည်တိုးတက်လာဖို့ စဉ်းစားဆင်ခြင်စရာအခွင့်အလမ်းများ ပိုမိုရရှိစေခဲ့သည်။ ဥပမာအနေဖြင့် တင်ပြရမည်ဆိုပါက စိုက်ပျိုးရေးကဏ္ဍတွင် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်းမျှ မြေအောက်ဆည်မြောင်းများတူ၍ ရေးပေးစိုက်ပျိုးရေးစနစ်ကို စတင်အကောင်အထည်ဖော်ခဲ့ပြီး ကျန်စိုက်ပျိုးမြေများတွင်မူ ယခုချိန်ထိ နဂိုမူလစိုက်ပျိုးသည့်ပုံစံအတိုင်း စိုက်ပျိုးလျက်ရှိပေသည်။
စိုက်ပျိုးရေးထုတ်ကုန် ဈေးကွက်ယန္တရားသည် အထူးသဖြင့် စနစ်ဟောင်းဖြင့် စိုက်ပျိုးရေးခြင်းနှင့် အစိုးရ၏ ကြားဝင်စွက်ဖက်မှုအမျိုးမျိုးတို့သည် ဈေးကွက်တွင်းဈေးနှုန်း မြင့်မားလာခြင်းမရှိပါ။ ဈေးကွက်တွင်း ချုံကြည့်မည်ဆိုပါက မြောက်မြားစွာသော ရောင်းဝယ်သူတို့သည် လက်လီ ဖြန့်သူများဖြစ်ကြသည့်အတွက် ၎င်းသူတို့သည် လယ်သမားများထံမှ အဝယ်နည်းကြသည်။ လယ်သမားများကို ခေတ်သစ်ဈေးကွက် ကုန်သည်များထံ လမ်းညွှန်ကြသည်။ အီရန်အစိုးရသည် လွန်ခဲ့သော ခုနစ်နှစ်ကာလတွင် ဈေးကွက်ထိရောက်မှုနှင့် လင်းမြင်သာမှု တိုးတက်စေရန်အတွက် စိုက်ပျိုးထုတ်လုပ်ကုန်များကို ကုန်သွယ်နိုင်ရန်  Iran Mercantile Exchange (IME) တွင် ကုန်သယ်ခွင့်ပြုလိုက်သည်။ (IME) တွင် စိုက်ပျိုးရေးထုတ်ကုန် ၂၂ မျိုးကျော်သည် ကုန်သွယ်ရောင်းဝယ်လျက်ရှိသည်။ ထုတ်ကုန်ရောင်းဝယ်မှုသည် ထုထည်အားဖြင့်နှစ်စဉ် တန်ချိန် ၂၀၀၀၀၀ ဖြစ်သည်။ လူများ၏ နေ့စဉ်ဘဝ သက်သာချောင်ချိရေးသည် စိုက်ပျိုးရေးထုတ်ကုန်များ၏ ဈေးနှုန်းနှင့် တိုက်ရိုက် ဆက်နွယ် ပတ်သက်မှုရှိနေသည့်အတွက် အစိုးရသည် ကုန်ဈေးနှုန်းများနှင့် ကုန်ပစ္စည်းအမြောက်အမြား ပြည်ပမှတင်သွင်းခြင်းကို ထိန်းချုပ်ခြင်း၊ ပြည်သူတို့အား အစိုးရဘက်မှ ထောက်ပံ့ကြေးပေးခြင်းများနှင့် ပြည်ပသို့ နိုင်ငံတွင်းထွက် ကုန်ပစ္စည်းများ တင်ပို့ရောင်းချခြင်းများကို ဝင်ရောက်စွက်ဖက်မှုများ ပြုလုပ်လျက်ရှိသည်။
အစိုးရအနေဖြင့် တိုင်းသူပြည်သားများအပေါ် အထောက်အပံ့ပေးမှုနှင့် အစိုးရမှ ဈေးကွက်စီးပွားရေးစနစ်ကို ထိန်းချုပ်ထားမှုကြောင့် စိုက်ပျိုးကုန်ဈေးနှုန်း ကျဆင်းလာမှုများ နည်းပါးသွားမည်ဖြစ်သလို မကြာမီ စိုက်ပျိုးရေးနှင့်ပတ်သက်ပြီး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများရှိလာနိုင်သည်ဟု မြောက်မြားစွာသော စီးပွားရေးပညာရှင်များက မျှော်လင့်ထားကြလေသည်။ အစိုးရသည် များမကြာမီကာလတွင် နံပြားဈေးနှုန်းကို နိုင်ငံ၏ လုပ်ဆောင်မှုပိုင်းဆိုင်ရာ အစီအစဉ်များတွင်းမှ အစီအစဉ်တစ်ရပ်အနေဖြင့် လေးဆတိုးမြှင့်ခဲ့ခြင်းမှာ ဂျုံဈေးကွက်ကို လွပ်လပ်မှု ပေးလိုသည့်အတွက် ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် ယခင်က အခြားထွက်ကုန်များ၏ ဈေးကွက်သည် အစိုးရလက်ဝယ်တွင်ရှိခဲ့ပြီး သို့သော်ယခုအခါ ပုဂ္ဂလိက ဈေးကွက်ယန္တရားထံသို့ ရောက်ရှိလာခဲ့လေသည်။ အထူးသဖြင့် လောင်စာဆီဈေးနှုန်း၊ လျှပ်စစ်မီးနှင့် ရေခွန်တို့သည် အလွန်ဈေးတက်ခဲ့သည်။ အစိုးရမှ စားသုံးသူမိသားစုဝင်များအရေအတွက်ကို အခြေခံ၍ စိုက်ပျိုးကုန်များကို အနိမ့်ဆုံးဈေးသတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ထိုသို့အနေအထားတွင် စိုက်ပျိုးရေးနှင့်ပတ်သက်ပြီး စိုက်ပျိုးချိန်မှ ရိတ်သိမ်းချိန်ထိ အဆင့်မြင့်မားရေးအတွက် နည်းစနစ်အသစ်များကို အသုံးပြုပြီး အဆင့်မြှင့်မှုကို လိုလားလျက်ရှိနေကြ၏။
အံအားသင့်ဖွယ်ရာ ရာသီဥတုအမျိုးမျိုးရှိ ဒေသတွင်းဝယ်ယူစားသောက်သူများကလည်း များပြားသလို စိုက်ပျိုးရေးကျောင်းဆင်းများသည်လည်း သိန်းကျော်ရှိနေသော်လည်း အီရန်နိုင်ငံ၏ စိုက်ပျိုးရေးသည် ထင်ထားသလောက် တိုးတက်မလာချေ။ သို့သော် ရှေ့လျှောက်တွင် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုနှင့် စိုက်ပျိုးရေးတွင် တိုးတက်လာနိုင်ရန် အလားအလာရှိနေသည်။ ဝန်ကြီးဟောင်းတစ်ဦးမှ ဤသို့ပြေကြားခဲ့သည်မှာ "အီရန်နိုင်ငံမှာ လွင်ပြင်တွေ ပိုမိုကျယ်ပြန့်လာတယ်။ အလ်ဘိုရ်ဇ်တောင် တောင်ပိုင်းနဲ့ ဇာဂရဇ် အရှေ့ပိုင်းကလူတွေဟာ ပြောင်းရွှေ့ကုန်ကြလိမ့်မယ်။ လူဦးရေ ၇၅ သန်းအနက် ၄၅ သန်းဟာ ၎င်းတို့၏ဘဝ လုံချုံမှုမရှိသောအနေအထားမျိုးနှင့်ရင်ဆိုင်ကြရမယ်။"
ခရီးသွား
အီရန်သည် ၁၉၆၀ခုနှစ် ကိုယ်ပိုင်စိုက်ပျိုးနည်းစနစ်များ ထုတ်လုပ်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက်ပိုင်း ၁၉၇၉ ခုနှစ်တွင် ၆၅ ရာခိုင်းနှုန်းသော စားသောက်ကုန်များကို ပြည်ပမှ တင်သွင်းရန်ဆုံးဖြတ်ခဲ့လေသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဓာတ်မြေဩဇာများသုံး၍ ခေတ်သစ်နည်းများဖြင့် စိုက်ပျိုးမှုသည် အီရန်မြေဆီလွှာကို ပျက်စီးစေခဲ့တယ်လို့ ဆိုခဲ့ကြသည်။ မြေယာပြုပြင်ပြောင်းလဲရေးဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များ မဖြေရှင်းမီ စိုက်ပျိုးရေးဖြင့် နိုင်ငံအကျိုးစီးပွား တိုးမြှင့်ရန် ရည်ရွယ်ချက်မရှိခြင်းနှင့် စိုက်ပျိုးကုန်များမှ အကျိုးအမြတ်နည်းပါးမှုတို့သည် လယ်သမားများကို မြို့နေလူတန်းစားများဖြစ်လာအောင် ဖန်တီးပေးခဲ့ကြသည်။
၁၉၇၉ ခုနှစ်ကတည်းက စီးပွားဖြစ် လယ်ယာစိုက်ပျိုးစိုက်ပျိုးရေးထုတ်လုပ်မှုကို ဝမ်းစာစိုက်ပျိုးရေးအဖြစ်နဲ့ အစားထိုးခဲ့သည်။ အခြားမြောက်ပိုင်းနှင့် အနောက်ပိုင်းဒေသများတွင် အောင်မြင်သော သီးနှံထုတ်လုပ်မှုများအတွက် မိုးရေကို အားထားခဲ့ကြသည်။ သို့သော် အချို့သော ရေရှားပါးဒေသများတွင် ရေသွင်း၍ အောင်မြင်စွာ စိုက်ပျိုးမှုများ ပြလုပ်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၇၉ ခုနှစ် တော်လှန်ရေးပြီးဆုံးသွားချိန်တွင် အနောက်တိုင်းတို့နှင့် စီးပွားရေးလုပ်ဆောင်မှုများကို လျှော့ချရန် ရည်ရွယ်၍ နိုင်ငံတွင်း စားသောက်ကုန်ဖူလုံရေး လုပ်ငန်းစဉ်များကို စတင်လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ဆန်စပါးနှင့် အခြားအဓိကလိုအပ်သော ကုန်ပစ္စည်များ ထုတ်လုပ်နိုင်ရန်အတွက် အစိုးရဘက်မှ ကူညီဆောင်မမှုများပြုလုပ်ခဲ့ပြီး ဥပဒေဘောင်တွင်းမှ လယ်သမားများကို ချေးငွေထုတ်ချေးခြင်းနှင့် အခွန်အခများ ကင်းလွတ်ခွင့်များ ပေးခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် အီရန်အစိုးရအသစ်သည် နိုင်ငံတွင်း ကိုယ်ထူကိုယ်ထလုပ်ငန်းစဉ်များ ဆောင်ရွက်ရေးအတွက် အထူးစီမံခဲ့လေသည်။ သို့သော်လည်း အီရန်နိုင်ငံတွင် ၁၉၈၇ အစပိုင်းကို ၁၉၇၀ ခုနှစ်များနှင့်ယှဉ်ကြည့်ပါက စိုက်ပျိုးကုန်တင်သွင်းမှုသည် ပိုမိုများပြားမှုရှိခဲ့ကြောင်း တွေ့ရပေသည်။
၁၉၉၇ ခုနှစ်တွင် အီရန်နိုင်ငံ၏စိုက်ပျိုးရေးကဏ္ဍထုတ်ကုန်များ၏စုစုပေါင်းတန်ဖိုးက $ ၂၅ ဘီလီယံဖိုးအထိရောက်ရှိခဲ့သည်။ ၂၀၀၀ ခုနှစ် ဆောက်လုပ်ရေးဂျီဟတ်အဖွဲ့နှင့် စိုက်ပျိုးရေးဝန်ကြီးဌာန တို့သည် စိုက်ပျိုးရေး ကဏ္ဍတိုးချဲ့မှုဝန်ကြီးဌာနအဖြစ် အမျိုးသားရေးဥပဒေပြုခြင်းဖြင့် ပေါင်းစည်းဖွဲ့ခဲ့သည်။
၁၉၉၉-၂၀၀၀ ခုနှစ် မိုးခေါင်မှုများကြောင့် ၄.၄% စိုက်ပျိုးကုန်ထုတ်လုပ်မှုအား ကျဆင်းခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ရေနံအပြင် အခြားကုန်တင်ပို့ရောင်းချမှု နည်းပါးခဲ့သလို စားကုန်တင်သွင်းအသုံးပြုများ မြှင့်တက်လာသလို ငွေကြေးဖေါင်းပွမှုများ အရှိန်မြင့်တက်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် ရေနံအပြင်အခြားကုန် တင်ပို့ရောင်းချမှုသည် အီရန်နိုင်ငံတွင် စိုက်ပျိုးကုန်များဖြစ်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၄ခုနှစ်တွင် တိုင်းပြည်အတွင်း စိုက်ပျိုးရေးနှင့် ဆက်စပ်ထုတ်ကုန်များ အရောင်းအဝယ်ဖြစ်စတင်ခဲ့သည်။ အီရန်နိုင်ငံ၏လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးကဏ္ဍသည် ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ဂျီဒီပီ၏ ၁၁ရာခိုင်နှုန်းကို လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးဝန်ကြီးဌာနက မိမိနှင့်သက်ဆိုင်ကြောင်းအပြင် လုပ်သားအင်အားသုံးပုံတစ်ပုံသည်လည်း မိမိတို့ဘက်မှဖြစ်ခဲ့သည်။
မြေပြင်၏ ၁၂၃.၅၈၀ စတုရန်းကီလိုမီတာကို စိုက်ပျိုးရေးကဏ္ဍများတွင် အသုံးပြုပြီး စိုက်ပျိုးမှုပြုလုပ်နေခြင်းသည် အီရန်နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးနှင့် အဓိကသက်ဆိုင်နေကြောင်း သိပါသည်။ ၎င်းတွင်းမှ ၁၃ ရာခိုင်နှုန်းသည် အီရန်နိုင်ငံ၏ ဂျီဒီပီကုန်ထုတ်လုပ်မှု၊ ၂၀ရာခိုင်နှုန်းသည် အလုပ်သမားများ၏ စွမ်းဆောင်မှု၊ ၂၃ ရာခိုင်နှုန်းသည် ရေနံမှလွဲ၍ အခြားမှရရှိသော အကျိုးအမြတ်၊ ၈၂ ရာခိုင်နှုန်းသည် နိုင်ငံတွင်းစားသောက်ကုန်ပစ္စည်းတွင် အသုံးပြုခြင်းနှင့် ၉၀ရာခိုင်နှုန်းသည် စက်မှုလုပ်ငန်းကုန်ကြမ်းအတွက် (၂၀၀၈)တွင် အသုံးပြုခဲ့သည်။
စိုက်ပျိုးရေး မွေးမြူရေး အဆောက်အဦးများ
၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် အီရန်နိုင်ငံတစ်ဝန်းရှိ စိုက်ပျိုးမြေနေရာလွတ်များ၌ စိုက်ပျိုးရေးနှင့် မွေးမြူရေး အဆောက်အဦး ပေါင်း ၇၀၀ ကို ဆောက်လုပ်ခဲ့သည်။ ထိုအဆောက်အဦးများသည် ကြက်မွေးမြူရေးလုပ်ငန်းများ၊ တိရစ္ဆာန်ဥယျာဉ်၊ ငါးမွေးရန်ကန်များနှင့် ပန်းစိုက်ပျိုးခြင်းလုပ်ငန်းများအတွက် ဆောက်လုပ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။။
စက်မှုလယ်ယာစိုက်ပျိုးရေး
အီရန်အတွက် စက်မှုလယ်ယာလုပ်ငန်း နှေးကွေးခဲ့သော်လည်း မှန်မှန်ဖွံ့ဖြိုးကြီးထွားခဲ့သည်။ သဘ်ရေးဇ် နှင့် အရားက် စက်မှုအဆောက်အဦးသည် အီရန်စက်မှုလယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းအတွက် လိုအပ်သော စက်ယန္တရားနှင့် ကိရိယာများကိုထုတ်လုပ်သည့် အကြီးဆုံးထုတ်လုပ်သောမြို့များ ဖြစ်ကြသည်။ စပါးရိတ်သိမ်းစက် ၁၂၀၀၀ နှင့် လယ်ထွန်စက် ၃၀၀၀၀၀ ကို လက်ရှိကာလတွင် ထုတ်လုပ်ကာ (၂၀၀၇) တွင် အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ သဘ်ရေးဇ်မြို့ရှိ ထွန်စက်ထုတ်လုပ်မှုလုပ်ငန်းကုမ္ပဏီ သည် နှစ်၄၀ အကြာက စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ လူဦးရေ ၁၀၀၀၀ ခန့် အလုပ်သမားရှိ၍ နှစ်စဉ်လယ်ထွန်စက် ၃၀၀၀၀ ထုတ်လုပ်ရောင်းချမှုသည် ကြီးမားသော တင်ပို့မှုတစ်မျိုး ဖြစ်ပေသည်။ အီရန်သည် ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ရေသွင်းစိုက်ပျိုးရန်အတွက် ဆည်မြောင်းများ နှင့် စိုက်ပျိုးရေးစက်ပစ္စည်းကရိယာ အလုံအလောက်ရှိကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။
ထုတ်လုပ်မှုနှင့်စားသုံးမှု
(၂၀၀၉) ခုနှစ်တွင် အီရန်နိုင်ငံတွင်း၌ စားသောက်ကုန်ထုတ်လုပ်သည့် စက်ရုံပေါင်း ၂၂၀၀၀ ရှိသည်။ ထိုစက်ရုံများမှ ကုန်ထုတ်လုပ်နိုင်စွမ်းသည် အီရန်တော်လှန်ရေးဖြစ်နေချိန်နှင့် တော်လှန်ရေးမတိုင်မီကာလများတွင် တန်ချိန်ပေါင်း ၈ သန်းမှ တန်ချိန် ၆၀ သန်းထိ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် စိုက်ပျိုးထွက်ကုန်ပစ္စည်းသည် တန်ချိန်ပေါင်း ၁၀၈ သန်းထိ ရောက်ခဲ့မှုသည် ၂၀၀၇ ခုနှစ်ထက် တန်ချိန် ၂၀ သန်း ပိုမိုထွက်ခဲ့သည်ကို သက်သေထူနေပေသည်။။ အီရန်အစိုးရ၏မူဝါဒတစ်ခုသည်စားနပ်ရိက္ခာထုတ်လုပ်မှုနှင့် ဖူလုံရေးအတွက်ဖြစ်ပြီး ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင်၉၆ ရာခိုင်နှုန်းစိုက်ပျိုးရေး၏အရေးကြီးထွက်ကုန်များဖြင့် ဖူလုံစေခဲ့သည်။ သို့သော် ခြွေတာရန်၊ စုဆောင်းရန်၊ ဈေးကွက်ဝင်ဆန့်မှု စားကုန်နည်းပါးသွားမည်ကို စိုးရိမ်မှုတို့သည် ထွက်ကုန်၏ ၃၀ ရာခိုင်နှုန်းသာရှိခဲ့သည်ကို (အချို့သတင်းရပ်ကွက်များအရသိရသည်)
၂၀၀၇ခုနှစ် ကမ္ဘာ့အဆင့်အီရန်နိုင်ငံ၏အကြီးများဆုံးသော ထုတ်ကုန်များသည်အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။
ပို့ကုန်
စိုက်ပျိုးရေးပို့ကုန် ၂၀၀၄ နှင့်၂၀၀၅ ခုနှစ်များတွင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁.၂ ဘီလီယံနှင့် ၂၀၀၇ ခုနှစ်နှင့် ၂၀၀၈ ခုနှစ်များတွင် ၂.၆ဘီလီယံ ဒေါ်လာတွင် ရှိနေခဲ့၏။ စိုက်ပျိုးရေးပို့ကုန်အများစုမှာ လတ်ဆတ်သော အသီးအနှံ၊ အသီးခြောက် အခွံမာစေ့အမျိုးမျိုး၊ တိရစ္ဆာန်သားရေ၊ ထုတ်ပိုးထားသောအစား အစာ၊ ငါးဥ နှင့်ဟင်းချက်နံ့သာ အမျိုးမျိုးနှင့် အချဉ်စိမ်အစားအစားများပါဝင်သည်။ ပစ်တာစေ့၊ စပျစ်သီးခြောက်၊ စွန်ပလွံများနှင့် ရွှေဝါရောင်(ဇာဖရာန်)တို့သည် တန်ဖိုးကြီးပို့ကုန်ထုတ်ကုန်များ ဖြစ်ကြသည်။ စိုက်ပျိုးရေးထုတ်ကုန်များသည် နှစ်စဉ် တန်ချိန် ၈ သန်း (၂၀၀၈ခုနှစ်) တင်ပို့လျက်ရှိသည်။ သို့သော် အီရန်ဗဟိုဘဏ်၏ထုတ်ပြန်ချက်အရ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် စိုက်ပျိုးရေးထုတ်ကုန် ၃.၂ သန်း တန်ချိန်စုစုပေါင်းတန်ဖိုး $ ၃.၂ဘီလီယံ သာ တင်ပို့မှုရှိခဲ့သည်။ ထိုအချင်းအရာသည် ၆.၁ ရာခိုင်နှုန်း ယခင်တစ်နှစ်ကျော် ထက် တိုးတက်လာကြောင်း ဖော်ပြပေးနေသည်။ စိုက်ပျိုးရေးထုတ်ကုန်နှင့် အစားအသောက်များ ထုတ်လုပ်တင်ပို့ရောင်းချမှုမှ ဝင်ငွေသည် ၂၀၁၂ ခုနှစ် မှ ၂၀၁၃ ခုနှစ် ၂၁ ဖေဖော်ဝါရီမှ မတ်လအဆုံးထိ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၅.၂ ဘီလီယံခန့်ရှိခဲ့၏။ ၂၀၁၃ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၄ မတ်လကုန်အတွင်း စိုက်ပျိုးရေးထုတ်ကုန်နှင့် အစားအသောက်များ ထုတ်လုပ်တင်ပို့ရောင်းချမှုမှ ဝင်ငွေသည် ၂၇ ရာခိုင်နှုန်းတိုးလာပြီး အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၆.၆ ဘီလီယံအထိ ရောက်ခဲ့သည်။
စားသောက်ကုန်
အီရန်နိုင်ငံတွင် အစားအစာစက်မှုလုပ်ငန်းပေါင်း ၁၂,၁၉၈ ဖွဲ့ ရှိနေသည်။ သို့မဟုတ် ၁၂ရာခိုင်နှုန်းသော သူတို့သည် စက်မှုလုပ်ငန်းများ လုပ်ဆောင်လျက် ရှိနေကြသည်။ အီရန်နိုင်ငံသား ၃၂၈၀၀၀ သို့မဟုတ် ၁၆.၁ ရာခိုင်နှုန်းသည် အလုပ်သမားတို့သည် စက်မှုလုပ်ငန်းများတွင် လုပ်ကိုင်သူများဖြစ်ကြသည်။ အီရန်သည် ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ဒေါ်လာ ၇၃၆ သန်း ဖိုး စားသောက်ကုန် ထုတ်လုပ်နိုင်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ၁ ဘီလီယံဒေါ်လာ တန်ဖိုးရှိသော စားသောက်ကုန်တန်ချိန်(၆၀၀၀၀၀)ကို တင်ပို့ရောင်းချနိုင်ခဲ့သည်။ အီရန်သည် အလ်ကိုဟော မပါဝင်သော အအေးဗူးများ၊ ရေသန့်များ၊ ဘီစကွတ်မုန့်များ၊ ချောကလက်များ၊ အချိုမုန့်များ၊ စားသုံးဆီများ၊ နို့ထွက်ပစ္စည်းများ၊ စားသောက်ကုန်အမျိုးမျိုး၊ သစ်သီးဝလံများ၊ ယိုအမျိုးမျိုး၊ ဂျယ်လီများ၊ ခေါက်ဆွဲအမျိုးမျိုး နှင့် သစ်သီးဖျော်ရည် အမျိုးမျိုးကို အီရတ်၊ အာဖဂန်နစ္စတန်၊ တာ့ခ်မင်နစ္စတန်၊ တာဂျစ္စတန်၊ အာရှနိုင်ငံများနှင့် ရုရှားနိုင်ငံ အပြင် ယူကရိန်းနိုင်ငံ၊ ဘီလာရုဇ်နိုင်ငံ၊ ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ၊ ဆော်ဒီနိုင်ငံ၊ ကူဝိတ်နိုင်ငံ၊ အာရပ်စော်ဘွားနိုင်ငံများဖြစ်ကြသော ကာတာနိုင်ငံ၊ ဒူဘိုင်း၊ အိုမန်၊ ဆီးရီးယားနှင့် အခြားဥရောပနိုင်ငံများဖြစ်ကြသော ဂျာမနီ၊ စပိန်၊ ဟော်လန်၊ ပြင်သစ်၊ သို့လည်းကောင်း ကနေဒါ၊ ဗင်နီဇွဲလား၊ ဂျပန်၊ တောင်ကိုရီးယားနှင့်တူရကီ နိုင်ငံများသို့လည်းကောင်း မိမိ၏စားသောက်ကုန်ပစ္စည်းများကို တင်ပို့လျက်ရှိသည်။
အစိုးရမူဝါဒ
အီရန်နိုင်ငံစိုက်ပျိုးရေး၏ အစိုးရမူဝါဒ သီအိုရီများတွင် လယ်သမားကို ထောက်ပံ့ရန်အတွက်နှင့် အရေးကြီးသော သီးနှံများ စိုက်ပျိုးထုတ်လုပ်နိုင်ရန် အားပေးခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုမူဝါဒတွင် ရည်ရွယ်ချက်နှစ်ခုရှိသည် ။ ပထမရည်ရွယ်ချက်မှာ အာမခံဈေးနှုန်းဖြင့် အထူးကုန်များကို ဝယ်ယူရန်နှင့် ဒုတိယရည်ရွယ်ချက်မှာ လယ်ယာစိုက်ရေးတွင် ထောက်ပံ့မှုများပေးပြီး အထူးစိုက်ပျိုးကုန်များ ထုတ်လုပ်နိုင်ရန် အားပေးခြင်းတို့ဖြစ်၏။ ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် အစိုးရသည် လယ်သမားများထံ အာမခံဈေးနှုန်းဖြင့် ကောက်ပဲသီးနှံများ ဝယ်ယူရန် မူတစ်ခုချမှတ်ခဲ့ပြီး လုပ်ဆောင်ခဲ့လေသည်။ ပျမ်းမျှအားဖြင့် လွန်ခဲ့သော ၁၅ နှစ်ကာလတွင် ငွေကြေးဖောင်းပွမှုများ ရှိခဲ့မှုကြောင့် အာမခံဈေးနှုန်းသည်လည်း မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ ထိုသို့မြင့်တက်လာသည်နှင့်အမျှ အစိုးရဘက်မှ ပြည်သူလူထုကို ထောက်ပံ့ကြေးပေးမှုသည်လည်း စားသောက်ကုန်များ ဝယ်ယူစားသုံးရန်အတွက် နှစ်စဉ်ခြားနားမှုများရှိသည်။
၁၉၉၀ ခုနှစ် နှစ်ကုန်ပိုင်းနှင့်၂၀၀၀ ခုနှစ်အစောပိုင်းတွင် အီရန်အစိုးရမှ စိုက်ပျိုးရေးစီမံကိန်းရေးဆွဲ ပြဋ္ဌာန်းချက်သည် အောင်မြင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုနိုင်သည်။ အစိုးရ၏ ကောက်နုတ်ချက်အရ ၁၉၉၀ ခုနှစ် နှစ်ကုန်ပိုင်းတွင် အီရန်နိုင်ငံတွင် စီးပွားရေးကဏ္ဍ စီမံကိန်းနှစ်ခု တပြိုင်နက် ဖြစ်ခဲ့သည်။ ထိုစီမံကိန်းတွင် ၄၀.၅ ရာခိုင်နှုန်းသာ (မော်ဒန်လိုင်ဇေးရှင်း) ခေတ်သစ်စိုက်ပျိုးရေးစနစ် ထည့်သွင်းဖော်ပြခဲ့ပြီး ထိုသို့ပြဋ္ဌာန်းထားသော စီမံကိန်းအတိုင်း လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ၄၀.၂ ရာခိုင်နှုန်းကို အစိုးရနှင့် ပုဂ္ဂလိကကဏ္ဍ ဘဏ္ဍာရေး ကတိကဝတ်ပြုခဲ့သည်။။
ဂျုံသည် အီရန်၏ အဓိက စိုက်ပျိုးထုတ်လုပ်ကုန်ဖြစ်သည့်အတွက် (ဂျုံစိုက်သူတို့သည်) အစိုးရဘက်မှ အကြီးမားဆုံးသော ထောက်ပံ့မှုများ ရရှိလျက်ရှိနေသည်။ ဂျုံထွက်နှုန်းသည် ၁၉၉၀ မှ ၂၀၀၅ အတွင်း အလျင်အမြန် အရှိန်မြင့်တက်ခဲ့သည်။ ၂၀၀၃ မှ ၂၀၀၄ ထိ ဘတ်ဂျက်ကာလတွင် ဂျုံစိုက်သူတို့အတွက် ထောက်ပံ့မှုသည် ၁၇.၂ ရာခိုင်နှုန်း မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ ထိုသို့မြင့်တက်မှုသည် တန်ဖိုးအားဖြင့် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁.၅ ဘီလီယံ ရှိသည်။ ၁၉၈၁ ခုနှစ်နှင့် ၂၀၀၄ ခုနှစ်အတွင်း ဂျုံစိုက်မြေဧရိယာသည် ဟက်တာပေါင်း ၅ သန်းရှိနေခဲ့သည်။ ထိုမှထွက်ကုန်သည် တန်ချိန် ၅.၇ သန်းရှိပြီး တန်ချိန် ၁၁ သန်း အထွက်နှုန်း ပိုလာခဲ့သည်။
အစိုးရသည် ၁၉၉၀ ခုနှစ်မှစ၍ လယ်သမားများကို ကူညီထောက်ပံ့ရေးစီမံကိန်း စတင်ခဲ့ပြီး ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ထိုသို့လုပ်ဆောင်မှုသည် စိုက်ပျိုးရေးထုတ်ကုန်များ အာမခံဈေးနှုန်း ရရှိစေရန်အတွက်လည်းကောင်း မျှော်မှန်းထားသော အကျိုးအမြတ်ရရှိရန်အတွက်လည်းကောင်း အစိုးရမှ ကိုယ်တိုင်ရင်းနှီးမြုပ်နှံမှု ပြုနိုင်ရန်အတွက်လည်းကောင်း ပြည်ပနှင့် စီးပွားရေးပြေပြစ်စွာ ပြုလုပ်နိုင်ရန်အတွက်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးတွင် အစိုးရဘက်မှ ထောက်ပံမှုများ ပေးခဲ့သည့်အတွက်ကြောင့် ၁၉၈၉ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၃ ခုနှစ်အတွင်း ဂျုံ၊ သကြားနှင့် အမဲသားတင်သွင်းနှုန်းများသည် ၇၇.၇ ရာခိုင်နှုန်း၊ ၃၉.၆ ရာခိုင်နှုန်း၊ ၈၈.၂ ရာခိုင်နှုန်း စသဖြင့်လျှော့ကျသွားခဲ့သည်။ တပြိုင်နက်မှာပင် ၁၉၈၉ခုနှစ်တွင် စိုက်ပျိုးရေးထုတ်လုပ်ကုန် တန်ဖိုး ဒေါ်လာ၄၆၁.၅ သန်းဖိုးဖြစ်ခဲ့ပြီး ၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် ဒေါ်လာ ၁.၇ ဘီလီယံထိ တိုးခဲ့သည်။ ထိုအချိန်ကာလတလျှောက်လုံး စားသောက်ကုန်များနှင့် အသားထွက်နှုန်းတန်ဖိုးသည် ဒေါ်လာ၁.၃၇ ဘီလီယံမှ ၂.၆၅ ဘီလီယံဒေါ်လာထိ တိုးခဲ့သည်။
သွင်းကုန်
အတိတ်ကာလ၌ အီရန်ပုဂ္ဂလိကကဏ္ဍ စပါးတင်သွင်းမှုနှင့် ဆီထွက်သီးနှံများတင်သွင်းမှုကို ကုန်များ၏ အဓိကကိုင်တွယ်ခဲ့သော်လည်း ၂၀၁၂ ခုနှစ်မှစ၍ အစိုးရသည် မိမိ၏ကုန်သွယ်ရေးကော်ပိုရေးရှင်း (GTC) မှတဆင့် အရှိန်မြှင့်ခဲ့သည်။ Logistic Co., (SLAL) သည် မွေးမြူရေး ရေးရာအေဂျင်စီနှင့် စိုက်ပျိုးကုန်ထုတ် အေဂျင်စီ သည် အလွန်ကြီးမားသော ကုမ္ပဏီဖြစ်သည်။
၂၀၀၄ ခုနှစ်တွင် စိုက်ပျိုးရေးသွင်းကုန် ဒေါ်လာ၃.၅ ဘီလီယံမှာ ရပ်တန့်နေသော်လည်း ၂၀၀၅ခုနှစ်နှင့် ၂၀၁၃ ခုနှစ်အကြား မာမွတ်မက်ဒီနီဂျက်၏ သမ္မတသက်တမ်းကာလအတွင်း သွင်းကုန်သည် အလျင်အမြန် အရှိန်မြင့်တက်လာခဲ့သည်။ ဝယ်ယူတင်သွင်းမှုတန်ဖိုးသည် ၂၀၁၂-၂၀၁၃ မတ်လ၂၁ အဆုံးထိ ဒေါ်လာ ၁၃.၂၁၄ ဘီလီယံထိ မြင့်တက်လာခဲ့သည်။
အီရန်သည် ၂၀၁၅ တွင် ကမ္ဘာ့ထိပ်ဆုံးဂျုံ၊ မုယောစပါးနှင့် ဆန်ဝယ်လက် လေးဦးအနက် တစ်ဦးဖြစ်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် အကြီးဆုံးကုန်ကြမ်းသကြားတင်သွင်းသူ ၁၀ ဦးအနက် တစ်ဦး ဖြစ်ခဲ့ပြန်သည်။ အချို့သောဂျုံများ တင်သွင်းမှုအရှိန်အဟုန် မြင့်မားလာရသည့်အကြောင်းအရင်းမှာ ဂျုံနှင့်မုယောစပါးအပေါ် အခွန်အခ မရှိသည့်အတွက်ကြောင့်လည်းကောင်း အီရန်လယ်သမားများသည် တင်သွင်းကုန်များကို ဝယ်ယူပြီးပြန်လည်ရောင်းချမှုများ ရှိနေသည့်အတွက်ကြောင့်လည်းကောင်း တင်သွင်းရာတွင် ကုန်ကျစရိတ် နည်းပါးသည့်အတွက်ကြောင့်လည်းကောင်း စက်မှုလက်ငန်းများ တိုးတက်လာသည့် အတွက်ကြောင့်လည်းကောင်းဖြစ်ပေသည် ဟု အစီရင်ခံစာ တစ်ရပ်တွင် တွေ့မြင်ရသည်။ ၂၀၁၄-၂၀၁၅ ခုနှစ် မတ်လအကုန်ထိ စိုက်ပျိုးကုန်ထွက်ရှိမှုတန်ဖိုးသည် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၂ ဘီလီယံ နှင့် ၂၀၁၆ ခုနှစ် မတ်၂၁ နေ့ထိ စိုက်ပျိုးထွက်ကုန် တန်ဖိုးမှာ ၉ ဘီလီယံဒေါ်လာဖြစ်ခဲ့သည်။
စက်မှုလုပ်ငန်းစံချိန်စံညွှန်း
အီရန်သည် အသားနှင့် ဂျုံအပါအဝင် စိုက်ပျိုးရေးကုန်တင်သွင်းမှု အတော်များများများအတွက် စံချိန်စံညွှန်းများ သတ်မှတ်ထားပြီး သံသမန်များအကြား လက်မှတ်ရေးထိုးကြသည်။ အဆိုပါ လက်မှတ်ရေးထိုးမှုသည် များသောအားဖြင့် တိုင်းပြည်တစ်ခုကို အခြေခံ၍ အခြားတိုင်းပြည်တစ်ခုနှင့် ညှိနှိုင်းခြင်းဖြစ်ပြီး အီရန်နိုင်ငံသည် ကုန်ပစ္စည်းမသယ်ယူမီ ကြိုတင်စိစစ်ပြီးမှ သယ်ယူရန် တင်ပြလာခဲ့သည်။
အီရန်အကောက်အခွန်နှင့် အီရန်မွေးတိရစ္ဆာန်မွေးမြူရေးအသင်းတို့သည် တင်သွင်းလာသော စားသောက်ကုန် အထူးသဖြင့် နို့ထွက်ပစ္စည်းများကို အထူးစိစစ်လျက်ရှိနေသည်။
အသားတင်သွင်းမှုတွင် လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးဝန်ကြီးဌာန၏ ထောက်ခံစာလိုအပ်ပြီး အီရန်အစိုးရသည် အသားသတ်ရာတွင် တိရစ္ဆာန်ဆရာဝန်များနှင့် ရှီအာဓမ္မပညာရှင်များရှိနေစေရန် အနေဖြင့် အထူးစိစစ်ရန် အတွက် တိုက်တွန်းထားလေသည်။
၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် Codex စားနပ်ရိက္ခာ ကော်မရှင်ကို စတင်ထူထောင်ခဲ့ပြီး ထိုအဖွဲ့အစည်း၏တာဝန်များမှာ ထုတ်ကုန်များ မတူညီသော ကမ္ဘာလုံးဆိုင်ရာစံချိန်စံညွှန်း များ နှင့် ကိုက်ညီရန် ထိန်းသိမ်းခြင်း စိုက်ပျိုးရေးထုတ်ကုန်ကြမ်းများနှင့် စားသောက်ကုန်ထုတ်လုပ်မှုနှင့် ကုန်သွယ်မှုသည်စံချိန်စံညွှန်းများ၊ အရည်အသွေးနှင့် ကျန်းမာရေးစည်းမျဉ်းများနှင့်အညီ ဖြစ်စေရန် စောင့်ကြပ်ရေးတာဝန်ခံများ ဖြစ်သည်။
သစ်ပင်များကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရေးအသင်း
သစ်ပင်နှင့်ဥယျာဉ် ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရေးအဖွဲ့သည် သစ်ပင်ပန်းမံ တင်သွင်းခြင်းနှင့် တင်ပို့ခြင်း လိုင်စင်ထုတ်ပေးရေးအဖွဲ့ ဖြစ်သည်။ ထိုလိုင်စင်တွင် ပါဝင်သောအရာများမှာ - အခိုင်ရှိသော ပန်း၊ ဆူး၊ အမြစ်၊ အသီး၊ အပွင့်၊ အရွက်တို့အားလုံး ပါဝင်သည်။ တင်သွင်းမှု၊ ထုတ်ပိုးတင်ပို့မှု ခွင့်ပြုသောအခြားအရာများမှာ ပိုးသတ်ဆေး၊ ပေါင်းသတ်ဆေးနှင့် သစ်ပင်အားဆေးတို့ ဖြစ်သည်။
သုတေသနနှင့်ဖွံဖြိုးရေး
အီရန်နိုင်ငံ ပြည်သူများသည် စားသောက်ကုန်များအပေါ် အာရုံစူးစိုက်မှုသည် ၁၉၆၁ ခုနှစ်တွင် ဒေါက်တာ ဟဘီဘွလ္လာဟ် ဟေဒါယသ် တည်ထောင်ခဲ့သော အဟာရ နှင့်စားနပ်ရိက္ခာသိပ္ပံ (INFSI) ပေါ်ပေါက်လာပြီးနောက်ပိုင်း ဖြစ်သည်။
အီရန်နိုင်ငံတွင် ဇီဝနည်းပညာဖြင့် မျိုးရိုးဗီဇကို ပြုပြင်ထားသောဆန်ကို ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ပထမဦးဆုံးအကြိမ် အီရန်အမျိုးသားရေးအကြီးအကဲများမှ ထောက်ခံခဲ့ပြီး လူအများစားသုံးရန်နှင့် စီးပွားဖြစ် စိုက်ပျိုးရန်အတွက်လည်း တိုက်တွန်းခဲ့ကြသည်။ ထိုသို့ ဗီဇပြုပြင်မှုပြုလုပ်ခြင်းသည် သီးသန့်ဆန်စပါးနှင့် ဂျုံကိုသာမဟုတ်ဘဲ အခြားအရာများဖြစ်သာ ပြောင်းများကို ပိုးမထိုးနိုင်စေရန် ဗီဇပြောင်းခြင်း၊ ဝါဂွမ်း၊ အာလူး ၊ သကြားမုံလာ စသည်တို့ကိုပါ ဓာတ်ခွဲခန်းတွင် ဇီဝနည်းပညာများဖြင့် စမ်းသပ်မှုများ ပြုလုပ်လေသည်။ ၎င်းအပြင် ပေါင်းသတ်ဆေးကို ခံနိုင်စွမ်းရှိသော အားဆေး၊ ခြောက်သွေ့သည့်ဒဏ်ကို ခံနိုင်သော ဂျုံမျိုးနှင့် ဂျုံနှင့် ပြောင်းပိုးမကျစေရန် အားဆေးများကိုပါ စမ်းသပ်ထုတ်လုပ်သည်။ ဇီဝနည်းပညာဖြင့် စမ်းသပ်ထုတ်လုပ်သော စားသောက်ကုန်များနှင့် ပတ်သက်ပြီး အမြင်ကွဲလွဲမှုများရှိနေမှုနှင့် စားသောက်ကုန်များအပေါ် အစိုးရမှစိစစ်နေသည့်ကြားမှ အီရန်သို့နှစ်စဉ် ဒေါ်လာ ၅ ဘီလီယံဖိုး မျိုးရိုးဗီဇ ပြောင်းထားသောထုတ်ကုန်များ တင်သွင်းလျက်ရှိသည်။ ထိုသို့တင်သွင်းနိုင်မှုမှာ ဥပဒေများ ရုပ်သိမ်းခဲ့သည့်အတွက် ဖြစ်သည်။
အင်းပေါက်ရွာ၊ ဗန်းမောက်မြို့နယ်
အင်းပေါက်ရွာ (Innpauk)သည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ ကသာခရိုင်၊ ဗန်းမောက်မြို့နယ်၊ အင်းပေါက်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၄၆၈၉ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဗန်းမောက်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
မန်ကောင်းရွာ၊ နမ်ခမ်းဝူးမြို့နယ်
မန်ကောင်းရွာ (Mankawng)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (မြောက်)၊ ဝိန်းကောင်-ဝအထူးဒေသ (၂)၊ နမ်ခမ်းဝူးမြို့နယ်၊ ညက် တဲ့ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၁၆၆၂၈ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:နမ်ခမ်းဝူးမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ပါမန်းရွာ၊ မိုင်းလားမြို့နယ်
ပါမန်းရွာ (Parman)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (အရှေ့)၊ ကျိုင်းတုံခရိုင်၊ မိုင်းလားမြို့နယ်၊ ဝမ်ဖာခါးကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၁၃၄၇၀ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မိုင်းလားမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ပရိမိတ္တဇာလသုတ်
ပရိမိတ္တဇာလသုတ် သည် ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် သက်ဆိုင်သော သုတ္တံတစ်ခုဖြစ်သည်။ သို့သော် ထေရဝါဒပိဋကတ်စာပေများတွင် မတွေ့ရှိရဘဲ မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာဖြစ်သော ကျမ်းစာများက ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဤသို့သော ကျမ်းစာများသည် အလွန်သတိထားစရာကောင်းသည်ဟု အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓသာသနာပြုတက္ကသိုလ်၏ ပါမောက္ခချုပ်(ငြိမ်း)ဆရာတော် ဒေါက်တာနန္ဒမာလာဘိဝံသဆရာတော်က မိန့်ကြားသည်။
ပရိမိတ္တဇာလသုတ် ပါဠိ
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ။
၁။ ဧဝံ မေ သုတံ၊ ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ ရာဇဂဟေ ဝိဟရတိ ဂိဇ္ဈကူဋေ ပဗ္ဗတေ။ တေန ခေါ ပန သမယေန ကုမ္ဘဏ္ဍေန ယက္ခေန၊ ဒေဝေန ယက္ခေန၊ ဣန္ဒေန ယက္ခေန၊ ဗြဟ္မေန ယက္ခေန၊ သုပဏ္ဏေန ယက္ခေန၊ နာဂေန ယက္ခေန၊ ဂန္ဓဗ္ဗေန ယက္ခေန၊ ပုဗ္ဗဒိသေန ယက္ခေန၊ အဂ္ဂိဒိသေန ယက္ခေန၊ ဒက္ခိဏဒိသေန ယက္ခေန၊ နရတိမဒိသေန ယက္ခေန၊ ပစ္ဆိမဒိသေန ယက္ခေန၊ ပါရပ္ပဒိသေန ယက္ခေန၊ ဥတ္တရဒိသေန ယက္ခေန၊ ဧသန္နဒိသေန ယက္ခေန၊ သမုဒ္ဒဒိသေန ယက္ခေန၊ အာကာသ ဒိသေန ယက္ခေန၊ ဘူမဒိသေန ယက္ခေန။
၂။ အပ္ပမေယျော ဗုဒ္ဓေါ၊ အပ္ပမေယျော ဓမ္မော၊ အပ္ပမေယျော သံဃော၊ ဘယဿန္တံ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနံ။
၄။ နမော ဗုဒ္ဓဿ၊ နမော ဓမ္မဿ၊ နမော သံဃဿ၊ သကလ လောက ဓာတု မာတာ ပိတု ဗုဒ္ဓ ရက္ခနံ ကတံ။ သကလ လေကဓာတု မာတာ ပိတု ဓမ္မ ရက္ခနံ ကတံ။ သကလ လောကဓာတု မာတာ ပိတု သံဃ ရက္ခနံ ကတံ။ ရတ္တိံ ဝါ ဒိဝံ ဝါ သဒါ မံ ရက္ခန္တု။
၅။ သဗ္ဗဒေဝတာယ ဣမဿ ပရိမိတ္တဇာလဿ တေဇေန ဣမသ္မိံ အပ္ပါကဋံ သရီရေ ယေ ကေစိ ဥပဒ္ဒဝါ၊ အာနုဘာဝေန တေဇေန ဣမသ္မိံ လောကေ ဣမသ္မိံ ဇမ္ဗုဒီပေ ဣမသ္မိံ ပဗ္ဗတေ ဣမသ္မိံ နဂရေ ဣမသ္မိံ ဂေဟေ သဗ္ဗသတြူ ဝိနဿန္တု၊ သဗ္ဗေ ဥပဒ္ဒဝါ ဝိနဿန္တူတိ။
ပရိမိတ္တဇာလသုတ် မြန်မာပြန်
၁။ ဘန္တေ − အရှင်မဟာကဿပ။ မေ − တပည့်တော် အာနန္ဒာသည်။ ဧဝံ − ဤသို့။ သုတံ − ကြားလိုက်ရ၏။ ဧကံ − တစ်ပါးသော။ သမယံ − အခါ၌။ဘဂဝါ − မြတ်စွာဘုရားသည်။ ရာဇဂဟေ − ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌။ ဂိဇ္ဈကူဋေ ပဗ္ဗတေ − ဂိဇ္ဈကုဋ်တောင်၌။ ဝိဟရတိ − နေတော်မူ၏။
၂။ ဗုဒ္ဓေါ − မြတ်စွာဘုရားသည်။ အပ္ပမေယျော − မရေမတွက်နိုင်သော ဂုဏ်ကျေးဇူးရှိတော်မူ၏။ ဓမ္မော − တရားတော်သည်။ အပ္ပမေယျော − မရေမတွက်နိုင်သော ဂုဏ်ကျေးဇူး ရှိတော်မူ၏။ သံဃော − သံဃာတော်သည်။ အပ္ပမေယျော − မရေမတွက်နိုင်သော ဂုဏ်ကျေးဇူးရှိတော်မူ၏။ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနံ − အရှင်မဟာမောဂ္ဂလ္လာန်သည်။ ဘယဿန္တံ − ဘေးအန္တရာယ်အပေါင်း ငြိမ်းအေးခြင်းကို ပြုတော်မူတတ်၏။
၃။ ယတ္ထ ယတ္ထ − အကြင် အကြင် အရပ်၌။ အပါဒကာ − အန္တရာယ်ကို ပြုတတ်သော ခြေမရှိသော သတ္တဝါတို့သည် လည်းကောင်း။ ယတ္ထ ယတ္ထ − အကြင် အကြင် အရပ်၌။ ဒွေပါဒါ − အန္တရာယ်ကို ပြုတတ်သော ခြေနှစ်‌ချောင်းရှိသော သတ္တဝါတို့သည်လည်းကောင်း။ ယတ္ထ ယတ္ထ − အကြင် အကြင် အရပ်၌။ စတုပ္ပါဒါ − အန္တရာယ်ကို ပြုတတ်သော ခြေလေးချောင်းရှိသော သတ္တဝါတို့သည် လည်းကောင်း။ ယတ္ထ ယတ္ထ − အကြင် အကြင် အရပ်၌။ ဗဟုပ္ပါဒါ − အန္တရာယ်ကို ပြုတတ်သော ခြေများစွာရှိသော သတ္တဝါတို့သည် လည်းကောင်း။ (သန္တိ − ရှိကုန်၏။ တေ − အန္တရာယ်ပြုတတ်သော သတ္တဝါတို့ကို။) ပါဒအန္ဓံ − အန္တရာယ်ပြုရန် ခြေမကြွနိုင်အောင်။ ဦရုအန္ဓံ − အန္တရာယ်ပြုရန် ပေါင်မလှုပ်နိုင်အောင်။ စက္ခုအန္ဓံ − အန္တရာယ်ပြုရန် မျက်စိမမြင်နိုင်အောင်။ မုခအန္ဓံ − အန္တရာယ်ပြုရန် ခံတွင်းမဟနိုင်အောင်။ ဇိဝှါအန္ဓံ − အန္တရာယ်ပြုရန် လျှာ မလှုပ်နိုင်အောင်။ (ဧတေဟိ − ဤ နဂါး၊ ဂဠုန်၊ ကုမ္ဘဏ်၊ ယက္ခ၊ ဂန္ဓဗ္ဗ နှင့် သိကြား၊ ဗြဟ္မာ၊ နတ်ဒေဝါ တို့သည်။ ရက္ခနံ − အစောင့်အရှောက်ကို။ ကတံ − ပြုအပ်ပါပေ၏။ )
၄။ ဗုဒ္ဓဿ − မြတ်စွာဘုရားအား။ နမော − ရှိခိုးပါ၏။ ဓမ္မဿ − တရားတော်အား။ နမော − ရှိခိုးပါ၏။ သံဃဿ − သံဃာတော်အား။ နမော − ရှိခိုးပါ၏။ (မယာ − တပည့်တော်သည်။) သကလလောကဓာတု မာတာပိတ ဗုဒ္ဓရက္ခနံ − တလောကလုံး၏ အမိအဘသဖွယ်ဖြစ်သော ဘုရားတည်းဟူသော အစောင့်အရှောက်ကို။ ကတံ − ပြုအပ်ပါ၏။ သကလောကဓာတု မာတာပိတု ဓမ္မရက္ခနံ − တလောကလုံး၏ အမိအဘသဖွယ်ဖြစ်သော တရားတည်းဟူသော အစောင့်အရှောက်ကို။ ကတံ − ပြုအပ်ပါ၏။ သကလောကဓာတု မာတာပိတု သံဃရက္ခနံ − တလောကလုံး၏ အမိအဘသဖွယ်ဖြစ်သော သံဃာတော်တည်းဟူသော အစောင့်အရှောက်ကို။ ကတံ − ပြုအပ်ပါ၏။ ရက္ခနံ ကတံ − အစောင့်အရှောက်ကို ပြုအပ်သော။ မံ − အကျွန်ပ်ကို။ ရတ္တိံ ဝါ − ညဉ့်အခါ၌ လည်းကောင်း။ ဒိဝံ ဝါ − နေ့အခါ၌ လည်းကောင်း။ သဒါ − အခါခပ်သိမ်း။ (ဧတေ − ဤ နဂါး၊ ဂဠုန်၊ ကုမ္ဘဏ်၊ ယက္ခ၊ ဂန္ဓဗ္ဗ နှင့် သိကြား၊ ဗြဟ္မာ၊ နတ်ဒေဝါအပေါင်းတို့သည်။) ရက္ခန္တု − စောင့်ရှောက်တော်မူကြပါစေကုန်သတည်း။
၅။ သဗ္ဗဒေဝတာယ − နတ်ဗြဟ္မာအပေါင်း၏ လည်းကောင်း။ ဣမဿပရိမိတ္တဇာလဿ − ဤပရိမိတ္တဇာလသုတ်၏ လည်းကောင်း။ တေဇေန − တန်ခိုးရှိန်စော်အာနုဘော်ကြောင့်။ ဣမသ္မိံ သရီရေ − ဤငါ၏ကိုယ်၌။ အပ္ပါကဋံ − မထင်ရှားများပြားသော ဘေးရန်တို့သည် လည်းကောင်း။ ဝိနဿန္တု − ပျောက်ပျက်ကြပါစေကုန်သတည်း။ သဗ္ဗဒေဝတာယ − နတ်ဗြဟ္မာအပေါင်း၏ လည်းကောင်း။ ဣမဿ ပရိမိတ္တဇာလဿ − ဤပရိမိတ္တဇာလသုတ်၏ လည်းကောင်း။  အာနုဘာဝေန တေဇေန − တန်ခိုးရှိန်စော် အာနုဘော်တော်ကြာင့်။ ဣမသ္မိံ လောကေ − ဤလောက၌။ ဤမသ္မိံ ပဗ္ဗတေ − ဤတောင်၌။ ဣမသ္မိံ နဂရေ − ဤမြို့၌။ ဣမသ္မိံ ဂေဟေ − ဤအိမ်၌။ သဗ္ဗသတြူ − ရန်အားလုံးတို့သည်။ ဝနဿန္တု − ပျောက်ပျက်ကြပါစေကုန်သတည်း။ သဗ္ဗေ ဥပဒ္ဒဝါ − ဘေးဥပဒ်အန္တရာယ် အားလုံးတို့သည်။ ဝိနဿန္တု - ပျောက်ပျက်ကြပါစေကုန်သတည်း။ ပရိမိတ္တဇာလသုတ် နိဿယ ပြီး၏။
ကော်ပန်ခွန်ရွာ၊ မိုင်းယောင်းမြို့နယ်
ကော်ပန်ခွန်ရွာ (Kawpanghkun)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (အရှေ့)၊ တာချီလိတ်ခရိုင်၊ မိုင်းယောင်းမြို့နယ်၊ ဝမ်ပါဟုတ်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၁၅၁၅၅ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ဝမ်ပါဟုတ်ကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၃၅၄ ဦး၊ မ ၂၉၇ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၆၅၁ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မိုင်းယောင်းမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
Asia/Kamchatka
Asia/Kamchatka သည် IANA အချိန်ဇုန် ဒေတာရင်းမြစ်၏ zone.tab ဖိုင်မှ အချိန်ဇုန်၏ အမှတ်လက္ခဏာဖြစ်သည်။ ပါဝင်သော ဒေတာများမှ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်-
ရွှေပန်းပင်ရွာ၊ မြို့သစ်မြို့နယ်
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မြို့သစ်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ဘုရားကြီးရွာ၊ ရွှေကျင်မြို့နယ်
ဘုရားကြီးရွာ (Hpayargyi)သည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး (အရှေ့)၊ ပဲခူးခရိုင်၊ ရွှေကျင်မြို့နယ်၊ ပဒဲကောကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၉၅၁၀ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ပဒဲကောကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၂၇၂၄ ဦး၊ မ ၂၆၇၉ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၅၄၀၃ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ရွှေကျင်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ဂုံညင်းတန်းရွာ၊ နတ်တလင်းမြို့နယ်
ဂုံညင်းတန်းရွာ (Gonhnyintan)သည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး (အနောက်)၊ သာယာဝတီခရိုင်၊ နတ်တလင်းမြို့နယ်၊ လက်ခုပ်ပင်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၈၄၁၂၃ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ လက်ခုပ်ပင်ကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၅၆၀ ဦး၊ မ ၅၉၄ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၁၁၅၄ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:နတ်တလင်းမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ကျောက်မိချောင်း (မြောက်)ရွာ၊ ရေးမြို့နယ်
ကျောက်မိချောင်းမြောက်ရွာ'(Kyaukmichaung(North))သည် မွန်ပြည်နယ်၊ မော်လမြိုင်ခရိုင်၊ ရေးမြို့နယ်၊ ကျောက်မိကျောင်းကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၂၀၂၁၃ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ကျောက်မိကျောင်းကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၂၆၇၈ ဦး၊ မ ၂၄၉၂ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၅၁၇၀ ဦး နေထိုင်သည်။
Asia/Karachi
Asia/Karachi သည် IANA အချိန်ဇုန် ဒေတာရင်းမြစ်၏ zone.tab ဖိုင်မှ အချိန်ဇုန်၏ အမှတ်လက္ခဏာဖြစ်သည်။ ပါဝင်သော ဒေတာများမှ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်-
ရည်ညွှန်းအမှတ်မှာ ကရာချိမြို့ဖြစ်သည်။
လွှမ်းခြုံဧရိယာ
ထိုအချိန်ဇုန်၏ လွှမ်းခြုံဧရိယာမှာ ပါကစ္စတန်နိုင်ငံဖြစ်သည်။
နဘဲကန်ရွာ၊ ဝမ်းတွင်းမြို့နယ်
နဘဲကန်ရွာ (Nabekan)သည် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ မိတ္ထီလာခရိုင်၊ ဝမ်းတွင်းမြို့နယ်၊ သင်္ဃန်းဆွဲကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၉၄၅၈၄ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ သင်္ဃန်းဆွဲကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၂၁၀၂ ဦး၊ မ ၂၃၄၄ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၄၄၄၆ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဝမ်းတွင်းမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
၁၈၁၂
၁၈၁၂
ဇန်နဝါရီလ
(၁) ရက်။
ဖေဖော်ဝါရီလ
(၁) ရက်။
မတ်လ
(၁) ရက်။
ဧပြီလ
(၁) ရက်။
မေလ
(၁) ရက်။
ဇွန်လ
(၁) ရက်။
ဇူလိုင်လ
(၁) ရက်။
ဩဂုတ်လ
(၁) ရက်။
စက်တင်ဘာလ
(၁) ရက်။
အောက်တိုဘာလ
(၁) ရက်။
နိုဝင်ဘာလ
(၁) ရက်။
ဒီဇင်ဘာလ
(၁) ရက်။
ကလပ်ရွာ၊ ဗန်းမောက်မြို့နယ်
ကလပ်ရွာ (Kalat)သည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ ကသာခရိုင်၊ ဗန်းမောက်မြို့နယ်၊ အင်းပေါက်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၄၆၉၁ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဗန်းမောက်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ဥဒယဌာနီခရိုင်
ဥဒယဌာနီ သို့ ဥထိုင်းဌာနီပြည်နယ် ( อุทัยธานี   ) သည် ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ပြည်နယ် ၇၇ခုအနက်မှ ပြည်နယ်တစ်ခု​ဖြစ်ပြီး ထိုင်းနိုင်ငံမြောက်ပိုင်း တွင်တည်ရှိသည်။ အိမ်နီးချင်းပြည်နယ်များမှာ (မြောက်ဘက်မှနာရီလက်တံအတိုင်း​ရေ တွက်​ြကည့်ပါ) နခွန်စဝမ်၊ ချိုင်နတ်၊ ဆူဖန်ဘူရီ၊ ကန်ချနဘူရီနှင့် တခ်တို့ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ဘန်ကောက်နှင့် ချင်းမိုင် ကြားရှိ ကီလိုမီတာ၂၀၀အကွာအဝေးလမ်းကြောင်းတွင်တည်ရှိသည်။။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ပြင်ပလင့် သေနေသော ဆောင်းပါးများအားလုံး
တွင်းလည်ရွာ၊ မြို့သစ်မြို့နယ်
တွင်းလည်ရွာ (Twinlel)သည် မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ မကွေးခရိုင်၊ မြို့သစ်မြို့နယ်၊ မကြီးကုန်းကြီးကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၈၅၆၀၇ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ မကြီးကုန်းကြီးကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၂၂၄၈ ဦး၊ မ ၂၇၆၁ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၅၀၀၉ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မြို့သစ်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
Asia/Kashgar
Asia/Kashgar သည် IANA အချိန်ဇုန် ဒေတာရင်းမြစ်၏ zone.tab ဖိုင်မှ အချိန်ဇုန်၏ အမှတ်လက္ခဏာဖြစ်သည်။ ပါဝင်သော ဒေတာများမှ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်-
ရည်ညွှန်းအမှတ်မှာ ကာရှ်ဂါမြို့ဖြစ်သည်။
လွှမ်းခြုံဧရိယာ
ထိုအချိန်ဇုန်၏ လွှမ်းခြုံဧရိယာမှာ တရုတ်နိုင်ငံ၏ ယခင်အသုံးပြုခဲ့သော ခွန်းလွန်အချိန်ဇုန်ဖြစ်ပြီး UTC offset မှာ UTC+05:30 ဖြစ်သည်။
ကိုဒေါင်း (ဝတ္ထု)
ကိုဒေါင်း ကို မြန်မာစာရေးဆရာ မောင်ထင် ရေးသည်။ စတုတ္ထအကြိမ် ပုံနှိပ်ရာ၌ အမှာစာတွင် "စာရေးသူက ကိုဒေါင်းကို ဖန်တီးသည်ဟု ဆိုကြ၏။ သို့သော် ကိုဒေါင်းက စာရေးသူအား စာရေးဆရာဖြစ်အောင် ဖန်တီးပေးသည်ကိုလည်း စာရေးသူက မမေ့နိုင်" ဟု စာရေးသူက ဆိုသည်။
ထုတ်ဝေခြင်း
ဂျပန်ခေတ်အတွင်း၌ စစ်ဘေးကြောင့် စာမူများပျောက်ပျက်သွားရာ ၁၉၄၇ ခုနှစ်၊ ဇွန်လထုတ် ရှုမဝမဂ္ဂဇင်းတွင် ကိုဒေါင်း၏ စစ်ပွဲ ဖြင့် ကိုဒေါင်းဇာတ်လမ်းကို အဆုံးသတ်လိုက်သည်။
၁၉၅၁ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လတွင် ထင်ကြီးဆိုသူမှ ဝယ်ထားဖူးသည့်ဝတ္ထုတစ်အုပ်ကို ပေးပို့၍ ၁၉၆၀ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလတွင် ငွေတာရီစာစဉ်မှ ဒုတိယအကြိမ် ပြန်ထုတ်နိုင်ခဲ့သည်။ ဒုတိယအကြိမ် ထုတ်ဝေရာတွင် ကိုဒေါင်း ဟူသောအမည်ကိုသာ ယူတော့သည်။
ဇာတ်လမ်းအကျဉ်း
ကိုဒေါင်းအမည်ရှိ ညောင်လိမ်ရွာသားတစ်ဦ:အကြောင်းကို ၎င်းကိုယ်တိုင် စာရေးသူအား ပြောပြလေဟန် ရေးဖွဲ့ထားသည်။
အဓိကဇာတ်ဆောင်များ
ကိုဒေါင်း
ကိုဖိုးဝ
မချော
မရွှေနက်
ခင်စိန်
မင်္ဂလာသီရိရွာ၊ မတ္တရာမြို့နယ်
မင်္ဂလာသီရိရွာ (Mingalarthiri)သည် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ ပြင်ဦးလွင်ခရိုင်၊ မတ္တရာမြို့နယ်၊ လွန်တောင်းကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၉၀၁၄၅ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ လွန်တောင်းကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၂၁၀၀ ဦး၊ မ ၂၃၈၁ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၄၄၈၁ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မတ္တရာမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ဝမ်ဖာခါးရွာ၊ မိုင်းလားမြို့နယ်
ဝမ်ဖာခါးရွာ (Wanhparhkar)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (အရှေ့)၊ ကျိုင်းတုံခရိုင်၊ မိုင်းလားမြို့နယ်၊ ဝမ်ဖာခါးကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၁၃၄၆၅ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မိုင်းလားမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
အထက်အိုမြာရွာ၊ ကွတ်ခိုင်မြို့နယ်
အထက်အိုမြာရွာ (Ahhtetohmyar)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (မြောက်)၊ မူဆယ်ခရိုင်၊ ကွတ်ခိုင်မြို့နယ်၊ နိမ်လွမ်ဝလိုင်းကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၀၈၇၉၉ ဖြစ်သည်။  ဤရွာသည် တိမ်ကောသွားပြီ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ကွတ်ခိုင်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ယောင်ခွရွာ၊ ပန်ဆန်း (ပန်ခမ်း)မြို့နယ်
ယောင်ခွရွာ (Yawnghkwa)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (မြောက်)၊ ဝ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း၊ မက်မန်းခရိုင်၊ ပန်ဆန်း (ပန်ခမ်း)မြို့နယ်၊ နောင်ချိတ်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၀၇၀၁၆ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ပန်ဆန်း (ပန်ခမ်း)မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
အစ္စလာမ် ယဉ်ကျေးမှု
အစ္စလာမ့် ယဉ်ကျေးမှုသည် အစ္စလာမ့် သမိုင်းတစ်လျှောက်တူညီမှုရှိခဲ့သည့် ယဉ်ကျေးမှုများကို သုံးနှုန်းခေါ်ဆိုလိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အစ္စလာမ် ၏ပထမပိုင်း ယဉ်ကျေးမှုပုံစံများမှာ အာရပ်ယဉ်ကျေးမှုဆန်ခဲ့သည်။ အစ္စလာမ်သည် အင်ပါယာ အသီးသီးသို့ လျင်မြန်စွာ ပြန့်နှံ့သွားပြီးနောက် ထိုယဉ်ကျေးမှုသည် ဖာရစီ၊ ကော့ကေးဆပ်၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်၊  တူရကီ၊ မွန်ဂို၊ အိန္ဒိယ၊ မလေး၊ ဆိုဘာလီ၊ ဘာဘာ၊ အီဂျစ်၊ အင်ဒိုနီးရှားနှင့် မရ်ဝ် တို့၏ယဉ်ကျေးမှုများအပေါ် လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။
အစ္စလာမ့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုသည်မှာ (အမှန်တကယ်တော့) အစ္စလာမ်တွင် ရှိနေသည့် အမလ် - လုပ်ဆောင်မှုကျင့်ကြံမှုအားလုံး အကျုံးဝင်သည်။ တစ်နည်းဆိုရသော် တမန်တော်မြတ် (ဆွ) ၏ စွန်နသ် တော်များသာ အစ္စလာမ့် ယဉ်ကျေးမှုဖြစ်သည်။ ကုရ်အာန် ၏ မိန့်ရပ်များအားလုံး အကျုံးဝင်သည် ၊ ဥပမာ - နမါးဇ် ၊ ရိုဇာ တို့ ဖြစ်သည်။
သပြေသာ (အနောက်)ရွာ၊ နွားထိုးကြီးမြို့နယ်
သပြေသာ (အနောက်)ရွာ (Thapyaythar(West))သည် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ မြင်းခြံခရိုင်၊ နွားထိုးကြီးမြို့နယ်၊ သပြေသာကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၉၁၇၄၁ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ သပြေသာကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၆၈၁ ဦး၊ မ ၇၂၄ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၁၄၀၅ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:နွားထိုးကြီးမြို့နယ်ရှိ ရွာများ