မြန်မာနိုင်ငံ_သတင်းစာများ
ရတနာပုံခေတ်
ရခိုင်ပြည်၌လည်း ၁၈၅၃ ခုနှစ်တွင် စစ်တွေ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး သတင်းစာ ဟူ၍ သတင်းစာ တစ်စောင် ထွက်ခဲ့သေး၏။ နောင်အခါ ဟေးဆိုသူက ထိုသတင်းစာကို ဝယ်ယူကာ ရခိုင်သတင်း ဟူ၍ ထုတ်ဝေ သည်။ ထိုသတင်းစာကို ရခိုင်လူမျိုး လှဖော်သဲနှင့် သူ့သားမောင် ကြင်ခိုင်တို့က ၁၈၆၈ ခုနှစ်တွင် ဝယ်ယူလိုက်လေသည်။ ရတနာပုံ နေပြည်တော် သတင်းစာကို မန္တလေးမြို့၌ ၁၈၇၄ ခုနှစ်မှ ၁၈၈၅ ခုနှစ်အထိ ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ရာဇဝင် ဆရာအချို့၏ ရေးသားချက်အရ ထိုသတင်းစာကို မန္တလေး ရွှေမြို့တော်ရှိ ဗရင်ဂျီဂိုဏ်းအုပ် ဘီဂန်းဒက်က အကြံပေး တိုက်တွန်းချက်အရ မင်းတုန်းမင်း ကြီးက ထုတ်ဝေခဲ့သည်ဟု ဆိုလေသည်။ သို့ရာတွင် ထိုအချိန်က ကင်းဝန်မင်းကြီး ခေါင်းဆောင်သော မြန်မာသံတော်အဖွဲ့သည် အင်္ဂလန်၊ ပြင်သစ်၊ အီတလီ စသော ဥရောပတိုင်းကြီး ပြည်ကြီးများမှ ပြန်လည် ရောက်ခါစဖြစ်၍ သတင်းစာလုပ်ငန်း အစီအစဉ်တစ်ရပ်ကို ကင်းဝန်မင်းကြီးနှင့်အတူ ပါလာသည်ဟုဆိုသော် ဆိုနိုင် ရာပေသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်လည်း ဗြိတိသျှပိုင် အောက်မြန်မာပြည်၌ သတင်းစာများ တွင်ကျယ်ခေတ်စားနေခြင်းကြောင့် မန္တလေးကလည်း နောက်ကျ၍ မဖြစ်တော့သည့်အတိုင်း အစိုးရ ဂေဇက်သဖွယ်ဖြစ်သော ရတနာပုံ နေပြည်တော် သတင်းစာကို မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၂၃၆ ခုနှစ် တပေါင်းလ၊ ခရစ် ၁၈၇၄ ခုနှစ် မတ်လတွင် စတင်ထုတ်ဝေခဲ့လေသည်။ ရတနာပုံနေပြည်တော် သတင်းစာကို တရုတ် မြန်မာ ကပြားဖြစ်သော ဦးအဟီးဆိုသူအား ဘုရင်မင်းမြတ်က နေမျိုး သီဝသိဒ္ဓိ ဘွဲ့နှင့် သံတော်ဆင့်ရာထူး ပေးအပ်လျက် စီမံအုပ်ချုပ်စေခဲ့သည်။ ယင်း၏ လက်အောက်မှ သတင်းစာဆရာ မောင်ထင်(ဘိုးဝဇီရ)နှင့် သတင်းထောက်နှစ်ဦးတို့က သတင်းစာနှင့် စပ်လျဉ်းမျှသော ကိစ္စအဝဝတို့ကို တာဝန်ယူ၍ ဆောင်ရွက်ကြရလေသည်။(ဝဇီရ၊ ဘိုး။) သတင်းစာအရေးအသားမှာ ထိုခေတ်မြန်မာတို့အကြိုက် ဖြစ်သော ကဗျာလင်္ကာသွားဖြင့် ရှေးဆန်ဆန် ရေးသားထားသော်လည်း၊ နိုင်ငံခြားသတင်၊ ကြေးနန်းသတင်းတို့ဖြင့် သတင်းစာ တစ်စောင်၏ လက္ခဏာရပ်နှင့် ပြည့်စုံစွာရိုက်နှိပ်ထားလေသည်။ လောကီသုတပညာ သတင်းစာတွင် ရေးသား ပုံမှာလည်း ထိုနည်းနှင်နှင်ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ရတနာပုံ နေပြည်တော် သတင်းစာ၏ အခွင်းလမ်းနှင့် စပ်လျဉ်း၍ မင်းတုန်းမင်းတရားကြီး ပေးထားသော အမိန့်တော်မှာ စိတ်ဝင်စားဖွယ် မှတ်သားဖွယ်ကောင်း၏။ ယင်းအမိန့်တော်မှာ ငါ မကောင်းလျှင် ငါ့ကိုရေး၊ ငါ့မိဖုရား မကောင်းလျှင် မိဖုရားတွေကိုရေး၊ ငါ့သားသမီးမကောင်းလျှင် သားသမီးတွေကိုရေး၊ လွှတ်တရားသူကြီး မကောင်းလျှင် တရားသူကြီးကိုရေး၊ မြို့ဝန်မကောင်းလျှင် မြို့ဝန်ကိုရေး၊ မင်းတို့ သတင်းစာ၌ အပြစ်မရှိစေရ၊ နန်းတော် တွင်းသို့ သတင်းစာတိုက်က မည်သူမဆို အဆီးအတားမရှိ ဝင်ထွက်စေ ဟူသော အမိန့်တော်ဖြစ်လေသည်။ ရတနာပုံ နေပြည်တော် သတင်းစာတွင် မင်းတုန်းမင်းတရားကြီး ကုသိုလ်တော်ဘုရားကြီးသို့ ကြွရောက် ရွှေထီး တင်လှူရန် ထွက်တော်မူသည့် သတင်းကို ဖော်ပြရာ၌ ၁၂၃၉ ခု ရတုပြိ ကဆုန်လဆန်း မည်မှန်းတွက်ချက် ၁၄ ရက် မင်္ဂလာအခါတော် ကြိုက်ဆဲတွင် ကျော်သဲဘွဲ့သာ မဟာလောကမာရဇိန် ကုသိုလ်တော်ဘုရားသို့ ရွှေသားထီး တင်လှူ တော်မူရန် အမှန်ထွက်တော်မူသည့် အခမ်းအနားမှာ စသည်ဖြင့်ပါရှိသည်။ ၁၈၇၇ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၁၃ ရက်နေ့ထုတ် လောကီသုတပညာ သတင်းစာတွင် ဒေလီမြို့ ဒါဗာပွဲတော်ကြီး ကျင်းပစဉ်အခါ ရန်ကုန်မြို့မှ သွားရောက်ကြသော မြန်မာဂုဏ်သရေရှိ လူကြီးနှစ်ဦး ဆုတံဆိပ်များရသည့် သတင်းကို ဖော်ပြရာ၌ ဇမ္ဘူနယ်တွင်မှီရာယှဉ်မရသော သခင်ဘုရင်မ ဒယ်လီမြို့တော်သို့ နယ်ပေါ်တွင်သမုတ်အသိမ်ခံထုတ်ပေသော ကျွန်ုပ်တို့ ရန်ကုန်မြို့က မချို့ကျက်သရေ တက်ဝေလျှံကျော် ရှိန်တေဇော်နှင့် စမော်ကော် ဝန်ထောက်မင်း ဦးအုန်း၊ ၎င်းပြင် ရန်ကုန်မြို့ပေါ်တွင် ပေါ်ထင်ဂုဏ်သရေ ရှိလှသော မြန်မာလူကြီးထဲက ဦးဘော့ကြီးပါ ဒယ်လီမြို့ အောင်ချာ၌ သိုက်မြိုက်ယဉ်ကျေးစွာ အစိုးရမင်းတို့က ဘွဲ့သစ်ချီတော်မူ ကြောင်းကို ရည်သန်တော်မူ၍ တံဆိပ်ဒင်္ဂါး တစ်ပြားစီ ဆုပေးသနားတော်မူကြောင်း ကြားသိရလေသည်ဟု ပါရှိလေသည်။ ၁၈၇၈ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်မြို့ ကျုံးကြီးလမ်း၌ မြန်မာသံတော်ဆင့် သတင်းစာကို မန္တလေးမှ သံတော်ဆင့်ကြီး ကိုင်တိုင်ဖွင့်လှစ်၍ ထုတ်ဝေခဲ့၏။ နောင်အခါ ထိုသတင်းစာတိုက်ကို မော်လမြိုင် ကတိုးကော့နှပ်ရွာသား ဦးဘိုးအိုဆိုသူက ဝယ်ယူ၍ ဆက်လက်ထုတ်ဝေသည်။ နှစ်ပေါင်း ၅ဝ ကျော်မျှကြာအောင် ထုတ်ဝေခဲ့ပြီးနောက် မြန်မာပြည်နိုင်ငံရေးခေတ် ထခါစလောက်တွင် ရပ်စဲသွားလေသည်။ အထက် မြန်မာနိုင်ငံကို အင်္ဂလိပ်တို့ သိမ်းပိုက်ပြီးနောက် ၁၈၉၇ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်မြို့၌ မစ္စတာ ရစ်ပလီက ဟံသာဝတီ သတင်းစာကို ထုတ်ဝေခဲ့၏။ ထိုသတင်းစာသည်လည်း နှစ်ပေါင်းအတော်ကြာ ထုတ်ဝေခဲ့ပြီးနောက် မြန်မာပြည် ဒိုင်အာခီ နိုင်ငံရေးခေတ်တွင် ရပ်စဲသွားလေသည်။ မစ္စတာ ရစ်ပလီ မကွယ်လွန်မီ ဗြိတိသျှဘာမား ဦးညွန့်က ဟံသာဝတီ ပိဋကတ်ပုံနှိပ်တိုက် အားလုံးကို သိမ်းကျုံး ဝယ်ယူလိုက်ပြီးနောက် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အပြီး ၁၉၄၅ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၂၉ ရက် အမျိုးသားနေ့မှစ၍ ဟံသာဝတီ သတင်းစာကို ဆက်လက်ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ မြန်မာပြည် နိုင်ငံရေးခေတ် မထမီက ထုတ်ဝေသော သတင်းစာတို့မှာလည်း မန္တလေးတွင် မြန်မာ့တာရာ သတင်းစာ (ထိုသတင်းစာသည် မြန်မာသံတော်ဆင့် သတင်းစာကဲ့သို့ အသက်ရှည်ခဲ့သော သတင်းစာ ဖြစ်သည်။ မြန်မာ နိုင်ငံရေးခေတ် ထလာသော အချိန်တွင် ရပ်စဲသွားသည်။) ရန်ကုန် ဂေဇက်တိုက်မှ မြန်မာအဆွေ သတင်းစာ၊ မြန်မာ့ဝတီ သတင်းစာ၊ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး သတင်းစာ၊ မန္တလေးတိုင်း သတင်းစာ၊ မော်လမြိုင်တိုင်း သတင်းစာ၊ ပုသိမ် ဇမ္ဘူမင်္ဂလာ သတင်းစာ၊ မဟာဗောဓိ သတင်းစာ စသည်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုခေတ် ထိုအခါက သတင်းစာများတွင် ပါရှိသော စိတ်ဝင်စားဖွယ် ဖတ်စရာတို့မှာ ဥရောပတိုက် ဗော်လကန် စစ်ပွဲ ကြေးနန်းသတင်းများနှင့် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒဆိုင်ရာ စာပေကျမ်းဂန် အယူအဆများနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အချေအတင် ရေးသားမှုများ ဖြစ်လေသည်။ ၁၉၁၁ ခုနှစ်တွင် ဦးဘအေးနှင့် ဦးလှဖေတို့က သူရိယ သတင်းစာကို စတင်ထုတ်ဝေကြသည်။ ထိုနှစ်ကား သတင်းစာအားဖြင့် နိုင်ငံရေး မျိုးစေ့ချသော နှစ်ပင်ဖြစ်၏။ ထိုနှစ်မတိုင်မီကလည်း ကွယ်လွန်သူ ဦးမေအောင်က ဗားမင်း  အမည်နှင့် သတင်းစာ တစ်စောင် အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ထုတ်ဝေသေးသည်။ ဦးစွာ၌ အင်္ဂလိပ်ဘာသာ သန့်သန့်ဖြင့် ထုတ်ဝေပြီးနောက် အင်္ဂလိပ်တဝက် မြန်မာတဝက်ရော၍ထုတ်ရန် ကြံစည်ခဲ့ရာ အထမမြောက်ချေ။ နောက်ဆုံးတွင် ထိုသတင်းစာကို တောင်ငူ ဦးဘချို ဝယ်ယူသွားပြီးနောက် ကာလအနည်းငယ် ထုတ်ဝေ၍ ရပ်စဲသွားလေသည်။ ၁၉၁၄ ခုနှစ် ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီး ဖြစ်လာသောအခါ သူရိယ သတင်းစာကို နံနက်ပိုင်းသာ မဟုတ်ဘဲ ညနေပိုင်း အထူးကြေးနန်း သတင်းများကို ထုတ်ဝေခြင်း၊ အထူး စိတ်ဝင်စားဖွယ် ကောင်းသော ဥရောပတိုက် စစ်မြေပုံများနှင့် ရုပ်ပုံများ ဖော်ပြခြင်း စသည်တို့ကြောင့် လည်းကောင်း၊ ဝိုင်၊ အမ်၊ ဘီ၊ အေနှင့်အလားတူ အသင်းသားတို့က ဝိုင်းဝန်း အားပေးကြခြင်း၊ ဆရာတော် ဦးဥတ္တမ၊ ဦးဘစောနှင့် ဦးစိန်ဘ စသော ဝိုင်၊ အမ်၊ ဘီ၊ အေ တရားဟော ဆရာတို့၏ ဟောပြောချက် ဆောင်ရွက်ချက်တို့ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဦးဘဘေနှင့် ဦးလှဖေတို့၏ကြိုးပမ်းမှု ခေတ်စားလျက်ရှိသောကြောင့် လည်းကောင်း သူရိယသတင်းစာမှာ အထူး တိုးတက်ကျော်ကြားလာသည်။ နိုင်ငံရေး လှုပ်ရှားမှုများသည်လည်း သိသိ သာသာကြီး တိုးတက်လာသည်။ ၁၉၁၈ ခုနှစ်တွင် လယ်တီပဏ္ဍိတ ဦးမောင်ကြီးနှင့် ဦးတင်တို့က ပညာ့အလင်း သတင်းစာကို ထုတ်ဝေကြသည်။ ၁၉၂၂ ခုနှစ်တွင် လှိုင်၊ ပု၊ ကျော်နှင့် ၂၁ ဦးတို့ကွဲရာ လှိုင်၊ ပု၊ ကျော် သပိတ်မှောက်ဂိုဏ်းဘက်မှ ခေါင်းဆောင်၍ အပြင်းအထန် အတိုက်အခံ ရေးခဲ့၏။ ၁၉၁၉ ခုနှစ်တွင် မြန်မာ့အလင်း သတင်းစာထုတ်ဝေ၏။ ထိုသတင်းစာ အယ်ဒီတာ ဆရာသင်သည် လူဆိုးကြီး ငမိုးလက်ချက်ဖြင့် အသက်ဆုံးရရှာသည်။ ဆရာသင် လူသတ်မှုကြောင့် ၁၉၄၂ ခုနှစ်တွင် ပညာ့အလင်း သတင်းစာတိုက်ရှင် ဦးတင် အဖမ်းခံရပြီးသည့်နောက် မကြာမီပင် သတင်းစာတိုက် အခြေပျက်၍ ရစ်စဲသွားရသည်။ ထိုတခေတ်တွင် နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှုကို အကြောင်းပြု လျက် ထွက်ပေါ်လာကြသော သတင်းစာတို့မှာ မန္တလေးတွင် ထိုခေတ်က အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ထုတ်ဝေလျက်ရှိသော ရန်ကုန်ဂေဇက်နှင့် ရန်ကုန်တိုင်း သတင်းစာတို့ အပြင် အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ရက်ခြားထုတ်ဝေသော မြန်မာပိုင်နယူးဘားမား သတင်းစာ တစ်စောင်ရှိလေသေးသည်။ အစိုးရကလည်း ဦးစွာ၌ တိုင်းကျိုးသတင်းစာ ထုတ်သည်။ ထိုနောက် သူကြီးဂေဇက်၊ ထိုနောက် ရွှေပြည်တော် သတင်းစာ ထုတ်သည်။