cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
စန်းငွေ၊ ဦး (ဒဂုန်)
ကိုယ်ရေးဖြစ်စဉ်
ငယ်စဉ်က တည်ပင်ရွာ ဦးကေသရ (နောင်) တွင် လောကဓာတ်ကျောင်း၌ ပညာသင်သည်။ လေးတန်း အထိသာ သင်ရသည်။ လေးတန်း စာမေးပွဲ အောင်မြင်ခဲ့သည်။ ကျောင်းဆရာ ဖြစ်လို၍ ညောင်ဦးသို့ အထက်တန်းပညာ ဆက်သင်ရန် သွားရောက်ခဲ့သည်။ ၁၂ နှစ်သားတွင် ညောင်ဦး မဟာဝိသုတ ရာမတိုက်သစ်၌ လောကုတ္တရာ စာပေကို ဆက်လက် သင်ကြားသည်။ ကိုရင်ဝတ်ပြီး အသက် ၂ဝ တွင် ရဟန်း တက်ခဲ့သည်။ ဘွဲ့အမည်မှာ ဦးဇာနေယျ ဖြစ်ပြီး ရဟန်းဘဝတွင် စာချပုဂ္ဂိုလ် (ဂန္ဒဝါဓကု) ဖြစ်သည်။ ၂၃ နှစ်သားတွင် မန္တလေး လယ်တီ ဦးကောဝိဒ (ပုပ္ပါး ဦးကျော်ရင်) ထံ ရောက်သည်။ မန္တလေး၌ နှစ်နှစ် ပညာ ဆက်လက် ဆည်းပူး၏။ ၁၉၃၅-ခုနှစ် အသက် ၂၅ နှစ်တွင် လူဝတ်လဲသည်။
၁၉၃၃ ခုနှစ်မှ စ၍ ဒဂုန်မဂ္ဂဇင်းတွင် "ပေါက္ကံမောင်တင်" အမည်ဖြင့် ကဗျာများ စရေးသည်။ ထိုနှစ်မှာပင် ဒဂုန်မဂ္ဂဇင်း၊ ယုဝတီ စက္ခုအခန်း၌ သီရိပစ္စယာ စောဥမ္မာ ကလောင် အမည်ဖြင့် ရေးသားခဲ့သည်။ ဒဂုန်မောင်စံသူ ကလောင် အမည်ပွားကိုလည်း ယူခဲ့၏။ ဘားမားဂျာနယ်တွင် ဘားမားစန်းစန်း ကလောင် အမည်ဖြင့် ရေးခဲ့၏။ ဒဂုန်ဦးစန်းငွေ အမည်ဖြင့် ပျို့အဘိဓာန် (၁၉၃၇) စာအုပ်ကို ပထမဆုံး လုံးချင်းအဖြစ် ထုတ်ဝေခဲ့သည်။
၁၉၃၅-ခုနှစ်တွင် မန္တလေး ရွှေဗမာမဂ္ဂဇင်း အယ်ဒီတာ၊ ၁၉၃၆ ခုနှစ်မှ ဒုတိယကမ္ဘာစစ် ဖြစ်သည်အထိ ဒဂုန် မဂ္ဂဇင်း အယ်ဒီတာ အဖွဲ့တွင် အဖွဲ့ဝင်၊ ၁၉၄၇-ခုနှစ်၊ ဒဂုန်မဂ္ဂဇင်း အယ်ဒီတာချုပ်နှင့် အေဝမ်းရုံစုံ အယ်ဒီတာချုပ်၊ ၁၉၅၄-၅၅ ခုနှစ်တွင် ရုပ်ရှင်အောင်လံ အယ်ဒီတာ၊ ၁၉၆၄ ခုနှစ်မှ စ၍ ဂျာနယ်၊ မဂ္ဂဇင်းများတွင် စာပေ အတိုင်အပင်ခံအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၁၉၇ဝ ပြည့်နှစ်မှ စ၍ မြန်မာစာပေ ကော်မရှင် (မြန်မာစာအဖွဲ့) အဖွဲ့ဝင်နှင့် ကျောင်းသုံးစာအုပ် ကော်မတီအဖွဲ့ဝင်၊ စာပေလုပ်သား စည်းရုံးရေး ကော်မတီဝင် တာဝန်များကို ယူခဲ့သည်။ ၁၉၈၅-ခုနှစ်တွင် ဒဂုန်မဂ္ဂဇင်းတွင် အတိုင်ပင်ခံစာတည်း၊ ရတနာမွန်မဂ္ဂဇင်းတွင် စာတည်းချုပ်အဖြစ်လည်းကောင်း ထမ်းဆောင်သည်။
ဆရာကြီးသည် ပေါက္ကံမောင်တင်၊ သီရိပစ္စယာစောဥမ္မာ၊ မောင်စံတူ၊ ဘားမားစန်းစန်း၊ ဒဂုန်ဦးစန်းငွေ စသည့် ကလောင်အမည်များဖြင့် စာများ ရေးသားခဲ့သည်။ ယုဝတီမျက်မှန် (ခေါ်) ပျို့အဘိဓာန်၊ ကာမမှု၊ အေဝမ်းသီချင်းညွန့်ပေါင်းချုပ်၊ တောင်နန်းဘွား၊ မြန်မာမှုအထွေထွေ၊ သဒ္ဒါမျက်လုံး ရေးဖတ်ထုံး၊ ကဗျာက ပေးသော ဗဟုသုတများ၊ အထက်တန်း မြန်မာသဒ္ဒါ၊ အလယ်တန်း မြန်မာသဒ္ဒါ၊ တဆယ့်နှစ်လမိုး၊ ဒို့စကား ဒို့စာ ဒို့သဒ္ဒါ၊ အခြေခံ မြန်မာသဒ္ဒါ၊ သဒ္ဒါကို လေ့လာခြင်း၊ သဒ္ဒါအမြင် စာအမြင်၊ ဗုဒ္ဓကိုယ်တိုင် ဖြေကြားခဲ့သော မေးခွန်းနှင့် ပြဿနာများ ပေါင်းချုပ်(ပ-တွဲ)၊ (ဒု-တွဲ)၊ (တ-တွဲ)၊ (စ-တွဲ)၊ ဗုဒ္ဓကိုယ်တိုင်ဖြေကြားခဲ့သော မေးခွန်းနှင့် ပြဿနာများပေါင်းချုပ်၊ ပြည့်လက်ရုံး၊ ဗုဒ္ဓနိကယ်ငါးရပ်၊ ဗုဒ္ဓအမွေအနှစ်၏အရသာ၊ စာဗူးတောင်း၊ မြန်မာစာပေ ဝိသေသလက္ခဏာများ၊ ဗုဒ္ဓ၏ဝိနည်းဝတ္ထုတော်ကြီး၊ နိဗ္ဗာန်စခန်း လက်တကမ်း ဇာတ်နိပါတ်ဝတ္ထု(ပထမတွဲ)၊ နိဗ္ဗာန်စခန်းလက်တကမ်း ဇာတ်နိပါတ်ဝတ္ထု(ဒုတိယတွဲ)၊ ယထာဘူတ၊ အသုံးချမြန်မာသဒ္ဒါ၊ ဒေဝဒတ်၊ အဇာတသတ်၊ သောတာပန်၊ ပုဂံပြည်ရောက် အရှင်အရဟံ မဟာဗောဓိသမိုင်း၊ လက်ဝဲရံ လက်ယာရံ၊ ဘလာတိယပျို့အဖွင်၊ သောတာပန်နှင့် ယထာဘူတ၊ စာဏကျနီတိနှင့် သိင်္ဂါလော ဝါဒသုတ္တန်၊ ဝိဓူရဇာတ်တော်ကြီး ခက်ဆစ်နှင့်အဖြေစုံ စာအုပ်များ ရေးသားခဲ့သည်။
ဆရာကြီးသည် မြန်မာစာအဖွဲ့၏တာဝန်များကို ကွယ်လွန်ချိန် ၁၉၉၁-ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ ၂၀ ရက်နေ့အထိ ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။
ကိုးကား
<References />ပညာရေး ဝန်ကြီးဌာန မြန်မာစာနှင့် ဘာသာစကားပညာရေးဦးစီးဌာန
ကဏ္ဍ:မြန်မာ အမျိုးသား စာရေးဆရာများ ကဏ္ဍ:မြန်မာစာအဖွဲ့ဝင်များ ကဏ္ဍ:မြန်မာ စာရေးဆရာများ
အင်းတော်ကြီးသမိုင်း
အင်းတော်ကြီးသမိုင်းကားဤသို့တည်း။ ဘောဂဝတီနဂါးပြည်တွင် ကာလကြာမြင့်သောအခါနဂါးဦးရေထူထပ်လာသောကြောင့် နဂါးမင်းသားညီနောင်နှစ်ပါးသည် ခမည်းတော်နှင့်မယ်တော်တို့အား နဂါးပြည်၌နဂါးတို့ပြည့်ကြပ်နေသဖြင့် မိမိတို့သည်တိုင်းပြည်သစ်ထူထောင်လိုကြောင်းလျှောက်ထားကြ၏။ မိခင်၊ ဖခင်တို့ကလည်း သားများအရွယ်ရောက်ပြီဖြစ်၍ နောက်ဆံတင်းခြင်းမရှိဘဲ ရဲမက်ဗိုလ်ပါ နောက်လိုက်အခြွေအရံများထည့်ပေးလိုက်၏။ နဂါးမင်းသားညီနောင်တို့သည်လည်း ဘောဂဝတီနဂါးပြည်မှထွက်ခွာလာပြီးလျှင် ဧရာဝတီမြစ်ကိုဆန်၍တက်လာကြသည်။ မြစ်ညာဘက်အရောက်တွင် ညီညာပြန့်ပျူးသောမြေပြင်ကိုတွေ့ကြရာ နဂါးညီနောင်တို့သဘောကျသောကြောင့် နယ်ရှင်များထံခွင့်တောင်းပြီး နဂါးတို့တန်ခိုးဖြင့်အင်းဖွဲ့လိုက်သည်။ နဂါးညီနောင်တို့ အချွေအရံစုံလင်စွာဖြင့်ပျော်ပါးနေထိုင်ကြလေသည်။ ထိုအင်းသည် သေးငယ်သည်ဖြစ်၍ ကာလကြာသော် ညီဖြစ်သူသည် သဘောမကျဖြစ်လာသည်။ သို့ဖြင့်အစ်ကိုဖြစ်သူအား မိမိသည် လက်ရှိအင်းထက်ကြီးသောနေရာကိုရှာဖွေလိုကြောင်းပြောကြားသည်။ အစ်ကိုဖြစ်သူကလည်း ညီအစ်ကိုနှစ်ယောက်အတူနေကြရန်ဖျောင်းဖျသည်။ ညီဖြစ်သူကလည်းနယ်မြေသစ်ထူထောင်ရန်စိတ်အားသန်နေသည်။ ထို့ကြောင့် အစ်ကိုဖြစ်သူကခွင့်ပြုလိုက်ရပြီး ညီဖြစ်သူက မိမိထက်ကြီးသောနေရာကိုရှာတွေ့နိုင်ပါက မိမိသည်တစ်သက်လုံးခေါင်းမြီးခြုံထဲကထွက်မည်မဟုတ်ဟု ခနဲ့လိုက်သည်။ ညီဖြစ်သူလည်းအချွေအရံများဖြင့်ထွက်လာရာ မြစ်ညာဘက်သို့ရောက်လာပြီး တစ်နေရာတွင် ညီညာပြန့်ပြူးသာယာသည့် နေရာတစ်ခုတွင်စည်ခမ်းအမည်ရှိမြို့ကြီးတစ်ခုကိုတွေ့လေသည်။ နဂါးမင်းသားသည် ထိုနေရာကိုသဘောကျသဖြင့် နယ်ရှင်များထံခွင့်တောင်းရာ အင်းဖွဲ့ခွင့်ရခဲ့သည်။ အင်းဖွဲ့လိုက်ပါက မြို့နေလူများသေကြေကုန်မည်စိုးသဖြင့် နဂါးမင်းသားသည် နတ်မြင်းစီး၍ကောင်းကင်မှ "နောက် ၇ ရက်တွင်ဤမြို့ကြီးအားအင်းဖွဲ့မည်၊ ဝေးရာရှောင်ရှားကြလော့" ဟုခုနှစ်ရက်တိုင်တိုင်ကြွေးကြော်သည်။ ထိုအချိန်တွင် စည်ခမ်းပြည်ရှိလူများသည် မိမိကိုယ်ကိုကျားအဖြစ် ပြောင်းနိုင်သောအောက်လမ်းအတတ်နှင့် တကွ အခြားမကောင်းသည့်အတတ်များကို လိုက်စားကြပြီး ကုသိုလ်ကောင်းမှုပြုလုပ်ခြင်းမရှိကြသည်ဖြစ်ရာ အကုသိုလ်ဖုံးလွှမ်းနေသဖြင့် နဂါးမင်းသားကြွေးကြော်သံကို မကြားရချေ။ စိတ်ကောင်းရှိသောမုဆိုးမတစ်ယောက်သာကြားသဖြင့်ဆွေမျိုးများကို လိုက်လံပြောဆိုရာ ဆွေမျိုးများက ဤမုဆိုးမသည် လင်လိုချင်သဖြင့် လျှောက်ပြောသည်ဟု နှင်လွှတ်ကြသည်။ မုဆိုးမလည်းမိမိသားသမီးများကို ခေါ်၍ဘေးလွှတ်ရာထွက်သွားသည်။ ခုနှစ်ရက်ပြည့်သော် နဂါးမင်းသားသည် နဂါးတို့တန်ခိုးဖြင့်ကြီးစွာသော လေမိုးတို့ကိုရွာစေ၍ စည်ခမ်းမြို့ကြီးအားအင်းဖွဲ့လိုက်လေသည်။ မုဆိုးမသည် ဆွေမျိုးသားချင်းတို့ကို သတိရသောအားဖြင့် အင်းနံဘေးတောင်ပေါ်တွင် ဘုရားတစ်ဆူတည်ထားရာ မုဆိုးမဘုရားဟုအမည်တွင်သည်။ ယင်းမုဆိုးမသည် ဂေါတမမြတ်စွာဘုရားဘဝမတိုင်မီက အမျိုးသမီးဘဝတွင် နေထိုင်ခဲ့စဉ်က အဖြစ်အပျက်ဖြစ်ပါသည်။ ကဏ္ဍ:ကချင်ပြည်နယ် ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း
အဒေါ့ပင်ရွာ၊ ခုံကြီး
အဒေါ့ပင်ရွာ၊ ခုံကြီး
လှေပြိုင်ပွဲ
တော်သလင်းလ ကန်ရာသီတွင် မိုးလေကင်းရှင်း၍ လှိုင်းလေ ငြိမ်သက်သောကြောင့် ဧရာဝတီမြစ်အတွင်း၌ လှေပြိုင်ပွဲများကို ကျင်းပကြရိုးဖြစ်လေသည်။ သီပေါမင်းတရားလက်ထက် လှေပွဲသဘင်ကျင်းပပုံကို ထိုရာဇဝင်တော်ကြီးတွင် ဤသို့တွေ့ရလေသည်။
ယင်းသည့် လဆန်းတစ်ဆယ့်တစ်ရက်နေ့ နှစ်စဉ်ကျင်းပမြဲ ရေသဘင်ပွဲတော်ပြုလုပ်ရန် မှူးတော်မတ်တော် အရာရှိတို့ ရွှေမြို့တော်အနောက်မျက်နှာ ဧရာဝတီမြစ်ဆိပ်သို့ထွက်လာကြပြီးလျှင် လှေချလွှတ်ရန် သမ္ဗန်ကိုဝန်ထောက်ဝက်မစွတ်မြို့စား မင်းကြီးမင်းထင်မဟာစည်သူ သွားရောက်ဘက်စပ်ချထားရသည်။ ပထမလှေ ရှေ့ဖျားတွဲဘက်မရှိ၍ စုန်သွားစေရသည်။ ပြီးလျှင် လက်ရွှေးကြီး၊ လက်သစ်၊ လှော်ကားတော်ကြီးနှစ်စင်း၊ ၎င်းနောက် ပြည်လုံးအံ့နှင့်ရွေးကြီး တွဲဘက်ပြိုင်ဆိုင်စေရသည်။ ပြီးလျှင် လှော်ကားတော်စင်း ရေတစ်ဆယ့်နှစ်၊ ပြီးလျှင် ပုလိပ်ရွှေခဲ၊ အစေခံတောင်လုံး၊ ပွဲတိုင်းကျော်၊ ထွက်တိုင်းရစေသော လှော်လှေတော်စင်းရေ နှစ်ဆဲ့နှစ်၊ ပြီးလျှင် ရွှေတုံး၊ မင်းစံ၊ တောင်လုံးမှိုင်း၊ ရွှေလောင်းကြီး၊ ယင်ပုံ၊ မင်္ဂလာရန်နင်း၊ ခိုတောင်ရွှေခဲစသော ခတ်လှေတော်နှစ်ဆဲ့ ရှစ်စင်း၊ ပြီးလျှင် သုံးလူ့တောက်ပ၊ သုံးလူ့ပူဇော်စသော လောင်းတော်စင်းရေနှစ်ဆဲ့ကိုး၊ ပြီးလျှင် သေနတ်အစုအမှုထမ်းတို့ရဲလှေ စင်းရေလေးဆဲ့ငါး၊ ပြီးလျှင် မှူးတော်မတ်တော်တို့ လှော်ကားချင်း ပြိုင်ဆိုင်ရသည်။ ၎င်းလဆန်း တစ်ဆယ့်သုံးရက်နေ့ ပင်လယ်သွား စကြာယာဉ်ပျံသင်္ဘောတော်၊ ဧရာဝတီမြစ်သွားရတနာယာဉ်သာ၊ ရတနာယာဉ်ပျံ၊ စကြာရန်လွှင့်စသော သင်္ဘောတော်စင်းရေ နှစ်ဆဲ့နှစ်ကို တွဲဘက်ပြိုင်ဆိုင်ရသည်။ ပြီးလျှင် အထက်နေ့က ခိုတောင်ရွှေခဲ ခတ်လှေတော်နှင့် မင်္ဂလာရန်နင်း ခတ်လှေတော် ပြိုင်ဆိုင်ရာ၊ မင်္ဂလာရန်နင်း ရှုံးနိမ့်သည်ကို စိတ်မကြေ ထပ်မံပြိုင်ဆိုင်ရန် အမိန့်တော်မြတ်ခံပြီးဖြစ်သည့်အတိုင်း၊ ၎င်းလှေတော်နှစ်စင်း ပြိုင်ဆိုင်ကြရာ၊ မင်္ဂလာရန်နင်းနိုင်၍၊ ပန်းရ သည်။ ပြီးလျှင် ရေသဘင်ပွဲတော်သိမ်းသည်။
မိုးခရိုင်
မိုးခရိုင် သည်လာအိုနိုင်ငံအနောက်မြောက်ပိုင်း Bokeo ပြည်နယ် ၏ ခရိုင် ( muang ) ဖြစ်သည်။
ကိုးကားချက်များ
ကဏ္ဍ:ပြန်လည်မဆန်းစစ်ရသေးသော ဘာသာပြန်များပါဝင်သည့် စာမျက်နှာများ
ဖိုးထူးတောင်ယာရွာ၊ ဘိုးဘကုန်
ဖိုးထူးတောင်ယာရွာ၊ ဘိုးဘကုန်
ကျွဲစာ၊ နွားစာ
မြန်မာနိုင်ငံတွင် ကျေးလက်တောရွာအနီးအပါးများ၌ ကျွဲ စားကျက်၊ နွားစားကျက်ဟူ၍ သတ်မှတ်ထားသော မြက်ခင်း များကို တွေ့နိုင်ပေသည်။ ကျွဲစားကျက်များ ထားရှိသည့်အပြင် ကောက်ရိုး၊ ပြောင်းရိုး စသည်တို့ကိုလည်း သိုလှောင်ထားတတ် ကြသေးသည်။ ဧက ၂ဝ ခန့်ရှိသော တောင်သူတစ်ယောက် သည် မြေ ၈ ဧကခန့်ကို ဝါစိုက်၍ ၈ ဧကခန့်ကို နှမ်းစိုက်ပြီး လျှင် ကျန် ၄ ဧကကို နွားစားပြောင်း စိုက်လေ့ရှိ၏။
အချို့မြေပဲစိုက်သောသူတို့သည် မြေပဲကို မတူးဖော်မီ ပဲရိုးများ ကို ဖြတ်၍ ထိုရိုးဖြတ်များ ကို ကျွဲစာ၊ နွားစာအဖြစ် သိုလှောင် ထားတတ်ကြသည်။ ဤနည်းဖြင့် သန့်ရှင်း၍ ကောင်းသော နွားစာမြေပဲရိုးရ၏။ သို့ရာတွင် စရိတ်ကြီးသဖြင့် ယခုအခါ ဤနည်းကို အသုံးပြုသူ နည်းလေပြီ။ အများအားဖြင့်၊ ပဲရိုးကို ထွန်နှင့်တိုက်၍ ဖြတ်ကြသည်က များ၏။ ထွန်နှင့်တိုက်သော အခါ ပဲရိုးများသည် မြေကြီးနှင့် ရောထွေးနေသဖြင့် နွားစာ အတွက် ဖြတ်သောအရိုးလောက် မကောင်းလှချေ။ ဤသို့ ကျွဲစာ၊ နွားစာများကို သိုလှောင်ထားခြင်းအားဖြင့် ကျွဲနွားများ ကျွေးမွေးရန် အစာကို တစ်ရာသီနှင့် တစ်ရာသီ အဆက်မပြတ် ရရှိနိုင်ကြပေသည်။
မြန်မာနိုင်ငံအောက်ပိုင်း၌ မိုးဦးကျအချိန်မှစ၍ ကောက်စိုက် သည့် အချိန်အထိ ကျွဲနွားများ ကျွေးမွေးရန်အတွက် နွေရာသီ ကပင် ကောက်ရိုးများကို ကုန်းကျ၍ ရေမဝပ်နိုင်သောနေရာ များတွင် စုပုံထားတတ်ကြသည်။ မိုးတွင်းအခါ ရေလှမ်းသော ဒေသများတွင်မူ၊ စင်များ ဆောက်လုပ်၍၊ သိုလှောင်ထားတတ် ကြ၏။ ထို့ပြင် မိုးရေကြောင့် ကောက်ရိုးများ မပျက်စီးစေရန် အတွက်လည်း ကောက်ရိုးပုံများကို အမိုးမိုးပေးထားတတ်ကြ၏။ မိုးတွင်းအခါ ကန်သင်းရိုးနှင့် လယ်ကြိုလယ်ကြားတွင် ပေါက် သောမြက်များကို ရိတ်၍ ကျွဲနွားများကို ကျွေးမွေးနိုင်ကြသော် လည်း များသောအားဖြင့် လောက်လောက်ငင မကျွေးနိုင်ကြပေ။ မြေပဲဖတ်၊ နှမ်းဖတ်၊ ဝါစေ့ဖတ်၊ ဖွဲနု၊ ဆန်ကွဲ၊ ပဲမှော်တို့ ကိုလည်း၊ ကျွဲစာ၊ နွားစာအဖြစ် အသုံးပြုတတ်ကြရာ ယင်းတို့ကို လည်း သိုလှောင်ထားတတ်ကြပေသည်။ စဉ်းပြီးသားကောက်ရိုး ပြောင်းရိုးတို့နှင့်အတူ မြေပဲဖတ်၊ နှမ်းဖတ်၊ ပဲမှော် စသည် တို့ကို ရောနယ်၍ ကျွေးမွေးလျှင် ကျွဲနွားများအဖို့ အာဟာရ ဓာတ် ပို၍ဖြစ်၏။ ရှားပါးသော အချို့အရပ်များတွင် ပေအူ၊ ထန်းအူများကိုပင် ကျွဲစာ၊ နွားစာအဖြစ် ကျွေးမွေးကြရသည်။ ကျွဲစာ၊ နွားစာဖြစ်သော မြက်များကို မြက်ဝိုင်း၊ မြက်ကြား၊ ဘဲစာမြက်၊ မြက်ချို၊ ဝါးရုံမြက်၊ မြက်မှား၊ မြက်ခါး၊ မြက်လူး စသည်တို့ ဖြစ်ကြသည်။
ကျွဲနွားတိရစ္ဆာန်များကို သီးသန့်မွေးမြူသည့် အနောက်နိုင်ငံ များတွင်မူ ထိုတိရစ္ဆာန်တို့အတွက် အစာဖူလုံရအောင် မြက် အပြင် ပဲပင်အမျိုးမျိုးလည်း အထူးစိုက်ပျိုးထားကြသည်။ ပဲပင်များကို စိုက်ပျိုးရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းတစ်ရပ်မှာ ထို တိုင်းပြည်များတွင် ဆောင်းဥတု၏အအေးဒဏ်ကို မြက်က ခံနိုင် ရည် မရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။
ကျောက်ခမောက်ရွာ၊ ဂြင်ကြီး
ကျောက်ခမောက်ရွာ၊ ဂြင်ကြီး
ကျွဲစာ၊ နွားစာ
ကျွဲစာ နွားစာအတွက် မြက်၊ ပဲပင်တို့ကို စိုက်ပျိုးကြရာ၌ တိရစ္ဆာန်များအတွက် လိုအပ်သည့် ပရိုတင်း အချိုဓာတ် အစ ရှိသော အာဟာရဓာတ်များ မပျက်ပြားသွားစေရန် မြက်ကို ပွင့်ချိန်တွင် ရိတ်သိမ်းကြသည်။ တစ်ခါတစ်ရံ လယ်တစ်ကွင်း ထဲမှ တစ်နှစ်လျှင် ၂ ကြိမ် ၃ ကြိမ်မျှ ရိတ်သိမ်းရသည်၊ ရိတ်ပြီးသည့်မြက်ကို လယ်ကွင်းထဲတွင် ၃ ရက်ခန့် အခြောက် လှန်းထားလေ့ရှိသည်။ ထို့နောက် မြက်အခြောက် မမြန်လွန်း ရအောင် ထွန်ခြစ်များဖြင့် အစုလိုက်၊ အပုံလိုက်ပြုလုပ်၍ ရက်သတ္တတစ်ပတ်မျှ လယ်ကွင်းထဲ၌ ထားရပြန်သည်။ ပြီးမှ ကျီများသို့ မြက်ခြောက်ကို သယ်ယူသိုလှောင်ထားကြသည်။ ယခုအခါ မြက်ကို ရိတ်သိမ်း သိုလှောင်ခြင်း၊ အသယ်ရအသိုရ လွယ်ကူအောင် သိပ်သည်းစွာစည်းနှောင်ခြင်း အစရှိသော လုပ်ငန်းကိစ္စအဝဝတို့ကို စက်ဖြင့် ဆောင်ရွက်လျက်ရှိကြရာ၊ လုပ်ငန်းမှာ ပိုမိုလွယ်ကူလာသည်။ ထို့ပြင် မြက်စိုကို မူလ အာဟာရဓာတ်များ မပျက်ပြားစေဘဲ၊ ခြောက်သွေ့လာစေနိုင် သည့် စက်ကို အသုံးပြုနိုင်ပြီ ဖြစ်၍ တိရစ္ဆာန်မွေးမြူရေး လုပ်ငန်းသည် တိုးတက်လာလေသည်။
နဖားကြီးငှက်
နဖားကြီးငှက် (Dendrocitta vagabunda) ကို အိန္ဒိယတိုက်ငယ်၊ အရှေ့တောင်အာရှတွင် တွေ့ရလေ့ရှိသည်။ ၂၀၂၀ ခုနှစ် မတ်လ ၄ ရက်နေ့တွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ သယံဇာတနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေး ဝန်ကြီးဌာန၊ သစ်တောဦးစီးဌာနမှ ယင်းငှက်ကို မျိုးဆက်ပျက်သုဉ်းမည့်အန္တရာယ်ရှိသဖြင့် ကာကွယ်ထားသည့် တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များအဖြစ် ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:အရှေ့တောင်အာရှတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ ကဏ္ဍ:ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ
ထိုက်ထိုက်အောင် (ဘောလုံးသမား)
ထိုက်ထိုက်အောင်(၁ ဖေဖော်ဝါရီ ၁၉၉၅ ခုနှစ်)သည် ရှမ်းယူနိုက်တက်အသင်းနှင့် မြန်မာ ယူ-၂၀ အသင်းတို့တွင် နောက်တန်းနေရာတွင် ကစားနေသော ဘောလုံးသမားတစ်ဦးဖြစ်သည်။ သူသည် နောက်တန်း(အလယ်)နှင့် နောက်တန်း ညာဝန်းတို့တွင်လည်း ကောင်းစွာ ဆော့ကစားနိုင်သည်။ ဧရာဝတီယူနိုက်တက်အသင်းနှင့် ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် စာချုပ်ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ နယူးဇီလန်နိုင်ငံတွင် ကျင်းပသော ၂၀၁၅ ယူ-၂၀ ကမ္ဘာဖလားတွင် မြန်မာ ယူ-၂၀ အသင်းတွင် ဝင်ရောက်ကစားခဲ့သည်။ ၂၀၁၅ ခုနှစ်တွင် ဧရာဝတီယူနိုက်တက်အသင်းမှ ရှမ်းယူနိုက်တက်အသင်းသို့ ပြောင်းရွေ့သွားခဲ့သည်။
မရာထို၊ မြို့သာ၊ စာရေးဆရာမ
မြို့သာမရာထို (၁၉၄၉)
၂။ မိဘအမည် - ဦးတင်ဦး + ဒေါ်ခင်မြ
၃။ မွေးသက္ကရာဇ် - ၂၄၊ ၁၂၊ ၁၉၄၉
၄။ မွေးဖွားရာဒေသ - ငါန်းဇွန်မြို့နယ်၊ မြို့သာအရှေ့ရွာ
ကိုယ်ရေးဖြစ်စဉ်
အမည်ရင်းမှာ ဒေါ်နုနုရီ ဖြစ်သည်။ ၁၉၄၉ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ ၂၄ ရက်နေ့တွင် မန္တလေးတိုင်း၊ မြင်းခြံခရိုင်၊ ငါန်းဇွန်မြို့နယ် မြို့သာအရှေ့ရွာတွင် ဖွားမြင်သည်။
အဖ ဦးတင်ဦး၊ အမိ ဒေါ်ခင်မြတို့၏ သားသမီး လေးဦးအနက် ဆရာမ မြို့သာမရာထိုသည် အကြီးဆုံးသမီး ဖြစ်သည်။ အိမ်ထောင်သည် ဘဝကို ၁၉၆၇ ခုနှစ်တွင် ရောက်ရှိခဲ့သည်။ မိသားစု စားဝတ်နေရေး အတွက် တဖက်တလမ်းမှ ဈေးရောင်းရင်း ဈေးသည်ဘဝဖြင့် ရပ်တည်ခဲ့သည်။
စာဖတ်ခြင်းကို အထူးမြတ်နိုးသည်။ မိမိ ဇာတိချက်ကြွေ 'မြို့သာ' ကို အစွဲပြုလျက် 'မြို့သာမရာထို' ဟူသော ကလောင်အမည်ကို ခံယူခဲ့သည်။ ၁၉၈၇ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာလထုတ် 'စံပယ်ဖြူ' မဂ္ဂဇင်းတွင် 'ဟုတ်တယ်နော်ကိုကို' ဝတ္ထုတိုဖြင့် စာပေနယ်သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။
'တောရတားနှင့် အခြားဝတ္ထုတိုများ' စာအုပ်သည် 'မြို့သာမရာထို' ၏ ပထမဦးဆုံး ထုတ်ဝေသည့် ဝတ္ထုတိုပေါင်းချုပ် စာအုပ် ဖြစ်ပြီး၊ ၂၀၀၁ ခုနှစ်အတွက် နိုင်ငံတော်မှ ချီးမြှင့်သည့် 'အမျိုးသားစာပေဆု' ဝတ္ထုတိုပေါင်းချုပ်ဆုရ စာအုပ်လည်း ဖြစ်သည်။
ခင်ပွန်းဖြစ်သူ ဦးအောင်ထွန်း (ဒေါ်လာရေချမ်း)၊ သားသမီး လေးဦးတို့နှင့် အတူ နေထိုင်လျက် ရှိပြီး ဈေးသည်ဘဝဖြင့် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း ပြုကာ ဝတ္ထုတိုများနှင့် ဓနမဂ္ဂဇင်းတွင် စီးပွားရေး ဆောင်းပါးများ ရေးသားလျက် ရှိသည်။ ယခုအခါ ကျန်းမာရေးအရ 'ပြင်ဦးလွင်မြို့' တွင် နေထိုင်လျက် ရှိသည်။
ဆက်သွယ်ရန် လိပ်စာမှာ ဒေါ်နုနုရီ (ဆရာမမြို့သာမရာထို)၊ မြို့သာ-ထန်းလျက်နှင့် ကုန်မျိုးစုံရောင်းဝယ်ရေး၊ ဈေးကြီးမြောက်ဘက်၊ ပြင်ဦးလွင်မြို့ ဖြစ်သည်။
ရေးသား ထုတ်ဝေခဲ့ပြီးသော စာအုပ်
၁။ တောရထားနှင့် အခြားဝတ္ထုတိုများ ၂၀၀၁
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မြန်မာ အမျိုးသမီး စာရေးဆရာများ ကဏ္ဍ:မြန်မာ စာရေးဆရာများ
မအူတန်းရွာ၊ ကြို့ပင်ကောက်မြို့နယ်
မအူတန်းရွာ (Maautan)သည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး (အနောက်)၊ သာယာဝတီခရိုင်၊ ကြို့ပင်ကောက်မြို့နယ်၊ ကျခတ္တန်းကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၈၄၅၉၈ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ကျခတ္တန်းကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၁၂၆၆ ဦး၊ မ ၁၃၃၈ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၂၆၀၄ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ကြို့ပင်ကောက်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ညောင်ပင်သာရွာ၊ ခုံကြီး
ညောင်ပင်သာရွာ၊ ခုံကြီး
မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ်
မက်ဆာချူးဆက် ဓနသဟာယ ပြည်နယ်သည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု အရှေ့မြောက်ပိုင်း နယူးအင်္ဂလန် ဒေသတွင် ရှိသော ပြည်နယ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ရုဒ်အိုင်းလန်း နှင့် ကွန်နက်တစ်ကပ်ပြည်နယ် တို့က တောင်ဘက်၊ နယူးယောက်ပြည်နယ် က အနောက်ဘက်၊ ဗားမောင့်ပြည်နယ် နှင့် နယူးဟမ်ရှိုင်းယားပြည်နယ်တို့က မြောက်ဘက်တွင် တည်ရှိကြပြီး အရှေ့ဘက်တွင် အတ္တလန္တိတ် သမုဒ္ဒရာ ရှိသည်။ ပြည်နယ်အတွင်းရှိ လူဦးရေ ၆.၆ သန်း၏ အများစုမှာ ဘော့စတွန် မက်ထရိုပိုလစ်တန် နယ်မြေတွင် နေထိုင်ကြသည်။ ပြည်နယ်၏ အရှေ့ဘက်ခြမ်းတွင် မြို့ပြများ၊ မြို့ပြဆင်ခြေဖုံး အရပ်များနှင့် ကျေးလက်ဒေသများ ရှိပြီး အနောက်ဘက်ခြမ်း၏ အများစုမှာမူ ကျေးလက်ဒေသဖြစ်သည်။ မက်ဆာချူးဆက်သည် နယူးအင်္ဂလန် ပြည်နယ် ၆ ခုတွင် လူဦးရေ အများဆုံး ဖြစ်ပြီး လူတစ်ဦးချင်း စုစုပေါင်း ဝင်ငွေ အနေနှင့် အမေရိကန် ပြည်နယ်များတွင် တတိယ အဆင့် ရှိသည်။
မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ်သည် အမေရိကန်ပြည်ထောင် စုနိုင်ငံ၏ အရှေ့မြောက်ပိုင်းတွင် တည်ရှိသည်။ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု၏ မူရင်းပြည်နယ် ၁၃ နယ်တွင် အပါအဝင်ဖြစ် ကာ နယူးအင်္ဂလန်ပြည်နယ်စုတွင် ပါဝင်သောကြောင့် အမေရိ ကန် ပြည်ထောင်စုသမိုင်းတွင် အရေးပါ အရာရောက်သည်။ ကိုးကွယ်မှု၌ လွတ်လပ်ရေးရရန်အတွက် လည်းကောင်း၊ အုပ် ချုပ်မှု၌ လွတ်လပ်ရေးရရန်အတွက် လည်းကောင်း ရှေးဦး ကိုလိုနီနယ်သားများ စတင်ကြိုးပမ်းရာဒေသလည်း ဖြစ်သည်။ ယခုအခါ အဘက်ဘက်တွင် တိုးတက်လျက်ရှိပေသည်။
မက်ဆာချူးဆက် ပြည်နယ်သည် နယ်နိမိတ်အားဖြင့် မြောက်ဘက်တွင် ဗားမောင့်ပြည်နယ်နှင့် နယူးဟမ္ပရှိုင်းယား ပြည်နယ်၊ အရှေ့ဘက်တွင် အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာ၊ တောင်ဘက် တွင် အတ္တလန္တိတ်သမုဒ္ဒရာ၊ ရုတ်ကျွန်း၊ ကွန်နက်တီကတ် ပြည် နယ်၊ အနောက်ဘက်တွင် နယူးယော့ပြည်နယ်တို့ဖြင့် ပတ်ရံ လျက်ရှိသည်။ ပြည်နယ်၏ ပုံသဏ္ဌာန်မှာ တရိဂံပုံဖြစ်၏။ သို့သော် အရှေ့ဘက်ကမ်းရိုးတန်းသည် အကွေ့အကောက်အစွန်း များ ရှိသောကြောင့် မဖြောင့်မတန်းဘဲရှိ၏။ အကျယ်အဝန်း အားဖြင့် ၈,၂၅၇ စတုရန်းမိုင် ဖြစ်၏။ မက်ဆာချူးဆက်ပြည် နယ်၏ မြို့တော်မှာ ဗော့စန်မြို့ဖြစ်၍ အခြားမြို့ကြီးများမှာ ဝုစတာ၊ စပရင်းဖီး၊ ဖောရီးဗား၊ ကိမ်းဗရစ်၊ နယူးဗက်ဒဖို့၊ ဆောမာဗီးမြို့များ ဖြစ်သည်။
မြေမျက်နှာပြင်အားဖြင့် အရှေ့ဘက်တွင် သဲထူသော မြေနိမ့်ပိုင်းရှိ၍ အနောက်ဘက်သို့ ရောက်လေလျှင် လှပသော တောင်တန်းများရှိသည်။ မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ်ကို ကမ်းရိုး တန်း မြေနိမ့်ပိုင်း၊ ကုန်းပြင်မြင့်ဒေသ၊ ကွန်နက်တီကတ်ချိုင့် ဝှမ်းနှင့် ဗတ်ရှိုင်ယာဒေသဟူ၍ သဘာဝအပိုင်းကြီး ၄ ပိုင်း ပိုင်းခြားနိုင်၏။
ကမ်းရိုးတန်းမြေနိမ့်ပိုင်းသည် အကွေ့အကောက် အဝင် အထွက်များသော အရှေ့ဘက်ကမ်းရိုးတန်း တစ်လျှောက်တွင်ရှိ ၍ ယင်းဒေသတွင် အန်အငူ၊ ကော့ဒအငူ တို့နှင့် ဗော့စတန်၊ ပလင်းမတ်၊ ကော့ဒအငူနှင့် ဗတ်ဇတ်ပင်လယ်အော် ၄ ခုရှိ သည်။ ထို့ပြင် ဗော့စတန်၊ ဂလောက်စတာ၊ နယူးဗက်ဒဖို့မည် သော ဆိပ်ကမ်းကောင်းကြီးများလည်း ရှိသည်။ ဗော့စတန်မှ နယူးဟမ္ပရှိုင်းယားတစ်လျှောက်ရှိ မြောက်ဘက်ကမ်းရိုးတန်း သည် ကျောက်ဆောင်ထူထပ်၍ ကြမ်းတမ်းသည်။ ကမ်းရိုး တန်းအလွန်တွင် ကျွန်းငယ်များစွာရှိသည်။ ကုန်းပြင်မြင့်ဒေသ သည်ကား ရေမျက်နှာပြင်ထက် ပေ ၁,ဝဝဝ ကျော် မြင့်သော ကုန်းပြင်မြင့်ဖြစ်၏။ တောင်နိမ့်ချိုင့်ဝှမ်းများတွင် ချောင်းမြောင်း များ ဖြတ်သန်းစီးဆင်းသည်။ ဤဒေသတွင် ရေအိုင်များနှင့် ရေစီးသန်သော ချောင်းမြောင်းများ ရှိသောကြောင့် ရေအားဖြင့် လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ထုတ်ယူနိုင်သဖြင့် စက်မှုလုပ်ငန်းများကို တိုးတက်ဖွံ့ဖြိုးစေသည်။ ကွန်နက်တီကတ်ချိုင့်ဝှမ်းသည် ပြည် နယ်တွင် မြေဩဇာအကောင်းဆုံး ဒေသရှိရာ အပိုင်းဖြစ်၏။ ကွန်နက်တီကတ်မြစ်မှ ရေကိုရရှိသည်။ ထိုဒေသတွင် တောင် များသည် ခပ်ကျဲကျဲတည်ရှိသည်။ မက်ဆာချူးဆက် အနောက် ပိုင်းတွင်ရှိသော ဗတ်ရှိုင်ယာဒေသသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင် စု၏ အလှပဆုံးသောဒေသများတွင် အပါအဝင်ဖြစ်သည်။ ရှည် လျားသော တောင်တန်းများသည် တောင်ထိပ်အထိ သစ်ပင်များ ဖြင့် ဖုံးအုပ်လျက်ရှိသည်။ နက်ရှိုင်းသော ချိုင့်ဝှမ်းများလည်း ရှိ၍ အချို့အချို့သော ချိုင့်ဝှမ်းများတွင် ကြည်လင်ပြာလဲ့သော အိုင်များရှိသည်။ ယင်းဒေသတွင် ဗတ်ရှိုင်ယာတောင်များသည် မြောက်မှတောင်သို့ သွယ်တန်းလျက်ရှိသည်။ ဗတ်ရှိုင်ယာ တောင်များကို 'အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုမှ ဆွစ်ဇာလန်' ဟူ၍ လည်း ခေါ်ဝေါ်သမုတ်၏။ အပန်းဖြေစခန်းအဖြစ်ထင်ရှားသည်။ မက်ဆာချူးဆက် ပြည်နယ်တွင်းရှိ မြစ်ချောင်း အများ အပြားမှာ ရေစီးသန်သောကြောင့် ရေအားဖြင့်လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ထုတ်ယူရာ၌ အသုံးဝင် အဖိုးတန်ပေသည်။ အရေးပါအရာ ရောက်ဆုံးနှင့် အကြီးဆုံးမြစ်မှာ ကွန်နက်တီကတ်မြစ် ဖြစ်၍ မြောက်မှသည်တောင်သို့ ပြည်နယ်ကို ဖြတ်သန်းစီးဆင်း၏။ အခြားမြစ်များမှာ မယ်ရီမက်၊ တွန်တန်၊ ဟောက်စတိုးနစ်၊ ချား အစရှိသည်တို့ဖြစ်၏။ ကော့ဒအငူ ပင်လယ်အော်နှင့် ဗတ်ဇတ် ပင်လယ်အော်တို့ကို ဆက်ထားသော ကော့ဒအငူတူးမြောင်းသည် အရေးပါသော ရေလမ်းဖြစ်၏။ ပြည်နယ် တစ်ဝှန်းလုံးတွင် အင်း၊ အိုင်ကလေးများ အနှံ့အပြားရှိ၏။
မက်ဆာချူးဆက် ပြည်နယ်၏ ရာသီဥတုမှာ ဆောင်း အခါ၌ အလွန်ချမ်းအေး၍ နွေအခါ၌ ပူသည့်အခါ အလွန်ပူ သည်။ ရာသီဥတု ရုတ်ခြည်းပြောင်းလဲတတ်၏။ ကမ်းရိုးတန်း ဒေသတွင် ပင်လယ်ကြောင့် အတွင်းပိုင်းထက် ဆောင်းအခါ တွင် အအေးပေါ့၍ နွေအခါတွင် အေးမြသည်။ နှစ်စဉ်မိုးရေချိန် မှာ ပျမ်းမျှလက်မ ၄ဝ ဖြစ်၏။
မက်ဆာချူးဆက် ပြည်နယ်၏ သယံဇာတပစ္စည်းတို့တွင် အထင်ရှားဆုံးမှာ နှမ်းဖတ်ကျောက် ဖြစ်သည်။ ကမ်းရိုးတန်း တစ်လျှောက်တွင် ငါးဖမ်းခြင်းသည် အရေးပါသောလုပ်ငန်းကြီး တစ်ရပ်ဖြစ်၍ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် မက်ဆာချူးဆက် သည် ငါးနှင့် ငါးထွက်ပစ္စည်းများ ထုတ်လုပ်ရာ၌ ရှေ့တန်းမှ ပါဝင်သည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၌ ဗော့စတန်မြို့သည် ငါးစိမ်း၊ ငါးစိုရောင်းချရာ ဌာနကြီးဖြစ်၍ ဂလောက်စတာမြို့ သည် ကော့ဒငါးလုပ်ငန်း၏ အချက်အချာဌာနဖြစ်သည်။ မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ်တွင် လယ်ယာခြံလုပ်ငန်းများ ကိုလည်း ရှေးကထက် တိုးတက်အောင် လုပ်ကိုင်လျက်ရှိ၏။ လယ်ယာလုပ်ငန်းထွက် ပစ္စည်းများမှာ ပြောင်း၊ မြင်းစားဂျုံ၊ မေပယ်သကာရည်၊ ဆေးရွက်၊ ဟင်းသီးဟင်းရွက်၊ ကြက် ငှက်နှင့် ကြက်ဥများ၊ နို့ထွက်ပစ္စည်းများနှင့် ပန်းသီး၊ ကရန် ဗယ်ရီ၊ စထရော်ဗယ်ရီ၊ စပျစ်စသည့် သစ်သီးများ စသည်တို့ ဖြစ်လေသည်။
အောင်ဘာလေ
အောင်ဘာလေ ဟူသည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် လစဉ် ရောင်းချဖွင့်လှစ်ပေးနေသော တရားဝင်ထီအစီအစဉ် ဖြစ်သည်။ စီမံကိန်းနှင့် ဘဏ္ဍာရေး ဝန်ကြီးဌာန လက်အောက်ရှိ ပြည်တွင်းအခွန်များဦးစီးဌာနမှ လစဉ်ဖွင့်လှစ်ပေးနေခြင်း ဖြစ်သည်။
မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ်
မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ်တွင်ဆိပ်ကမ်းကောင်းများရှိ၍ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး လွယ်ကူမှုကြောင့်လည်းကောင်း၊ လျှပ်စစ် ဓာတ်အား အလုံအလောက် ရရှိနိုင်သောကြောင့် လည်းကောင်း စက်မှုလုပ်ငန်းအထူးထွန်းကား၏။ စက်မှုလုပ်ငန်း အချက်အချာ ဒေသများသည် ရေအားရရှိစေနိုင်သော မြစ်ကမ်းများပေါ်၌ တည်ရှိ၏။ စက်မှုလုပ်ငန်း ဒေသကြီးများမှာ ဗော့စတန်လော ရင့်၊ ဗရော့တန်၊ ဟေဗာဟီး၊ လင်း၊ ဖောရီဗား၊ လိုဝဲ၊ နယူး ဗက်ဒဖို့၊ ဝုစတာ၊ စပရင်းဖီးမြို့များဖြစ်၏။ လုပ်ငန်းကြီးများမှာ ဖိနပ်လုပ်ငန်း၊ သိုးမွေးနှင့် ချည်ထည်လုပ်ငန်းများဖြစ်၍ အခြား အရေးပါသော လုပ်ငန်းများကား ပုံနှိပ်လုပ်ငန်း၊ ဆေးဆိုးလုပ် ငန်း၊ စက်ကိရိယာလုပ်ငန်း၊ လျှပ်စစ်ပစ္စည်းလုပ်ငန်း၊ နာရီလုပ် ငန်း၊ သားရေလုပ်ငန်း၊ စက္ကူနှင့် သစ်ပျော့ဖတ်လုပ်ငန်း၊ ပိုး ထည်နှင့် အိမ်ထောင်ပရိဘောဂလုပ်ငန်း စသည်တို့ ဖြစ်၏။
ထိုင်းလူမျိုး
thumb|ဘုရင် ပရာဇာဓိပကနှင့် ထိုင်းလူမျိုး ပြည်သူများ ထိုင်းလူမျိုး (ထိုင်း: ไทยสยาม၊ အင်္ဂလိပ်: Thai people, Siamese)သည် ထိုင်းဘာသာစကားအား ပြောဆိုအသုံးပြုသူများဖြစ်၍ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ အဓိက လူမျိုးစုဖြစ်ကာ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ပြည်သူကို ရည်ညွှန်းသည်။ ထိုင်းလူမျိုးများသည် တိုင်မျိုးနွယ်စုတွင် ပါဝင်သည်။ ၎င်းတို့သည် များသောအားဖြင့် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာအား ကိုးကွယ်ကြသည်။
အောင်ဘာလေ
ကုန်းဘောင်ခေတ် ထီ
မြန်မာနိုင်ငံတွင် သီပေါမင်းလက်ထက်တော် မတိုင်မီက ထီ ဟူသောအမည်ဖြင့် ဖွင့်ခြင်းအလေ့အထရှိခဲ့သော်လည်း ထီနှင့်အလားတူ မဲချသောစံနစ်မျိုးဖြစ်သည့် စာရေးတံမဲပွဲမှာ ရှေးနှစ်ပေါင်းများစွာက ပေါ်ထွန်းခဲ့သဖြင့် ဝါခေါင်လ၏ ရာသီပွဲအဖြစ်ပင် ထင်ရှားခဲ့လေသည်။ ပင်လယ်ခရီး မြစ်ကြောင်းခရီးများ၌ လှေသင်္ဘောတို့ဖြင့် သွားလာရာဝယ် လှေသင်္ဘောတို့ မရွေ့မလျား တန့်နေပါက၊ စာရေးတံမဲချ၍ မဲကျသူအား ရေသို့ ချရသောအလေ့ရှိကြောင်းကို ဦးရှင်ကြီးသမိုင်း၊ ပေါင်းလောင်းရှင် မဟာကဿပ၏သမိုင်း စသည်တို့အရ သိကြရသည်။
ထိုင်းလူမျိုး
ကဏ္ဍ:ထိုင်းနိုင်ငံ လူမျိုးများ
မြန်မာဂီတ
မြန်မာ့ ယဉ်ကျေးမှု သမိုင်းကို လေ့လာကြည့်လျှင် မြန်မာဂီတသည် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၅ဝဝ လောက်မှစ၍ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည်ဟု ယူဆနိုင်လေသည်။ ခရစ်နှစ် ၈ဝ၂-ခု လောက်က ရေးခဲ့သော တရုတ်လူမျိုးတို့၏ မှတ်တမ်းတစ်စောင်အရ မြန်မာတူရိယာနှင့် သီချင်းတို့သည် ထိုခေတ်တွင် ပြေပြစ်ကောင်းမွန် နေကြပြီဟု သိရလေသည်။ အနောက်တိုင်းသားတို့၏ နားတွင် မြန်မာဂီတသည် တစ်မျိုးတစ်မည် ဖြစ်နေ၍ ရုတ်တရက် နားမလည်နိုင်ပေ။ မြန်မာဂီတသည် အနောက်တိုင်း ဂီတကဲ့သို့ အသံတို့ကို စနစ်တကျ ပေါင်းစပ်ထားသည်ထက် အလိုအလျောက်ဖြစ်သော အသံတို့ကို အဆက်အစပ်မဲ့စွာ ဘက်စပ်ထားသကဲ့သို့လည်း ထင်မှတ်ဖွယ်ရာ ရှိသည်။ သို့သော် သေချာစွာဂရုပြု၍ နားထောင်လျှင်မူကား မြန်မာဂီတသည် အဆင့်အတန်းမြင့်သော ဂီတဖြစ်ကြောင်း ရိပ်စားနိုင်ပေသည်။
မြန်မာဂီတတွင် သံစဉ် ခုနစ်မျိုးရှိသည်။ ယင်းတို့သည် တသံနှင့် တသံ မတူကြဘဲ အနိမ့်အမြင့် ရှိကြရာ ထိုသို့ခြားနားခြင်းကို အကြီးအသေး၊ အကျအတက်၊ အောက်၊ အထက်ဟု အမျိုးမျိုးခေါ်ဝေါ်သည်။ သံစဉ်များကို အတီးအမှုတ် တူရိယာသံတို့၏ သံစဉ်အတိုင်း ရေတွက်ခေါ်ဝေါ်ကြရာ တစ်ခုသော အသံကို '၁' ဟု သမုတ်လိုက်လျှင် ထို '၁' သံမှ လက်ဝဲအောက်ဘက်သို့ ပြန်လိုက်လျှင် ၁-၂-၃-၄-၅-၆-ရ-၁ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထို '၁' သံမှ လက်ယာအထက်သို့ ဆန်လိုက်လျှင် ၁-ရ-၆-၅-၄-၃-၂-၁ ဟူ၍လည်းကောင်း အစီအစဉ်ရှိသည်။ စောင်းကို အခြေပြု၍ ထိုအသံ ခုနစ်မျိုးတို့ကို ခေါ်ဝေါ်သော ဝေါဟာရတို့မှာ ညှင်းလုံး၊ ခြောက်သွယ်ညွန့်၊ မြင်စိုင်း၊ အောက်ပြန်၊ ပြည်တော်ပြန်၊ ဒူရကဒွေး၊ ပုလဲဟူ၍ ဖြစ်ကြသည်။
ဆိုခဲ့သည့်အတိုင်း အထက်သံအောက်သံ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဘယ်သံ(ဝဲသံ)၊ ညာသံ (ယာသံ)ဟူ၍ လည်းကောင်း ရှိကြရာ၊ အထက်နှစ်ပေါက်မှ အောက်နှစ်ပေါက်သံအထိ ရှစ်လုံးတွဲဖြစ်လေသည်။ ဘယ်သံ၊ ညာသံ ဟူသည်မှာ ပတ္တလား၊ စန္ဒရားစသော တူရိယာများကို ကြည့်လျှင် ဘယ်ဘက်သို့တိုး၍ တီးသွားပါက အသံသည် နိမ့်၍ ပျော့သွားသည်။ ညာဘက်သို့ တိုးသွားလျှင် အသံသည် မြင့်၍စူးသွားသည်။ တေးဂီတကို တီးမှုတ်ရာ၌ နိမ့်သော အသံချည်းဆိုက ပျော့လွန်းသည်။ မြင့်သော အသံချည်းဆိုက မာလွန်းသည်။ ထိုကြောင့် မပျော့မမာ အသံသာသာ ရစေရန် ညာဘက်က တီးတိုင်း ဘယ်ဘက်ကပါ လိုက်၍ တီးပေးရသည်။ ယင်းသို့ ဘယ်သံနှင့် ညာသံကို တပြိုင်တည်း တီးပေးခြင်းဖြင့် သာယာနာပျော်ဖွယ်ကောင်းသော ဂီတသံဖြစ်အောင် သံစုံညှိခြင်းဟူ၍ ပေါ်ပေါက်ခဲ့ရလေသည်။
သံစဉ်များကို တစ်ပေါက်သံ၊ နှစ်ပေါက်သံ စသည်ဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ကြခြင်းမှာ အမှုတ်သံစုံ တူရိယာများ ဖြစ်ကြသောနှဲနှင့် ပြွေတို့၌ ပါသည့် အပေါက်များကို အစွဲပြု၍ ခေါ်ကြခြင်းဖြစ်သည်။ ပတ်သံ၊ ကြေးသံ၊ မောင်းသံတို့ကို နှဲကြီး၏ အသံများဖြင့် ညှိထားသည်၊ ထိုကြောင့် ယင်းတို့ကို တီးခတ်ရာ၌လည်း နှဲ၏ သံစဉ်များကို ခေါ်ဝေါ်သုံးနှုန်း ထားသည့်အတိုင်း လေးပေါက်သံ၊ ငါးပေါက်သံ စသည့်ဖြင့် ခေါ်ဝေါ် သုံးနှုန်းကြလေသည်။
ဂီတသံစဉ်တို့၏ ပရိယာယ်အားဖြင့် အသံတစ်မျိုးလျှင် ခုနစ်မျိုးပြောင်နိုင်းသည်။ ပုံစံအားဖြင့် မူတည်သံကို တပေါက်ထားလျှင် ကျန်အသံများသည် ၂-၃-၄-၅-၆-၇ ဟုအစဉ်တိုင်းရှိကြသည်။ သို့သော် နှစ်ပေါက်သံကို မူတည်သံထားလျှင် သုံးပေါက်သံသည် လေးပေါက်၊ လေးပေါက်သံသည် ငါးပေါက်၊ ငါးပေါက်သံသည် ခြောက်ပေါက်၊ ခြောက်ပေါက်သံသည် ခုနစ်ပေါက်၊ ခုနစ်ပေါက်သံသည် တစ်ပေါက်သံဟူ၍ အစဉ်အတိုင်းပြောင်းသွားသည်။ အသံခုနစ်မျိုးအနက် မည်သည့်အသံကို မဆို မူတည်သံ ထားနိုင်ရာ ကျန်အသံခြောက်သံ တို့သည် ဆိုခဲ့သည့်နည်းအတိုင်း အသံပြောင်းသွားကြသည်။ တနည်းအားဖြင့် ဆိုရလျှင် မူတည်သံကိုလိုက်၍ တစ်ပေါက်သံသည် 'နှစ်'လည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ 'သုံး' လည်းဖြစ်နိုင်သည်။ 'လေး' လည်းဖြစ်နိုင်သည်။ 'ငါး'လည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် အသံတစ်သံလျှင် ခုနစ်မျိုးပြောင်း သွားနိုင်၍ သံစဉ်ခုနှစ်ပါးသည် အသံ ၄၉ မျိုး ပြောင်းနိုင်သည်ကို အစွဲပြုကာ၊ မဃဒေဝလင်္ကာသစ်၌ 'ပေါင်းရုံး ညိုးညံ၊ ခုနစ်သံတွင်၊ အသံ ခုနစ်မျိုး လေးဆဲ့ကိုးတည့်' ဟု ဖော်ပြထားသည်။
ရှေးဂီတပညာရှင်တို့သည် သံစဉ်တို့၏ ပရိယာယ်ကို နောင်လာ နောက်သားများ နားလည် သဘောပေါက်စေရန် သံစဉ် ခုနစ်မျိုးကို စုံအောင် လည်သော ဘုန်းတော်တေဇာ ဝေဖြာမိုးလို့ ထွဋ်ရာဇိန် အစချီသည့် ခုနစ်သံလည်းကြိုးဟု တီထွင်စပ်ဆိုခဲ့ကြလေသည်။ မြန်မာဂီတကို သီဆိုတီးမှုတ်ကြသူများသည် 'တျာ၊ တေ၊ တျော' ဟူသော မိတ်ဘက်သံများကို သိနားလည်ထား ကြရပေသည်။ သံစဉ်ခုနစ်မျိုးအနက် အဆင်ပြေရာ နှစ်သက်ရာ အသံတစ်ခုကို မူတည်သံ ပြုနိုင်ရာ ထိုမူတည်သံကို တျာသံဟု ခေါ်သည်။
တျာ၊ တေ၊ တျောသံစဉ်တို့ တွဲဘက်ပုံမှာ တစ်ခုသော မူတည်သံကို တျာ ဟုခေါ်လိုက်လျှင် ထိုတျာသံ၏ လက်ဝဲအောက်ဘက် တစ်ပေါက်ကြီးသံသည် တေဖြစ်သည်။ တျာသံမှ အောက်ဘက်လေးလုံးတွဲ (နှစ်လုံးခြား) စတုတ္ထအသံသည် တျော ဖြစ်လေသည်။ ပုံစံအားဖြင့် တစ်ပေါက်သံသည် တျာ ဖြစ်လျှင် ထိုအသံမှ အောက်သို့ပြန်သော် နှစ်ပေါက်သံသည် တေဖြစ်၍ ထိုအသံမှ ခြောက်ပေါက်သံသည် တေဖြစ်၍၊ ငါးပေါက်သံသည် တျာဖြစ်လေသည်။ ယင်းစနစ်အတိုင်း အသံတစ်ခုကို သိလျှင် ထိုအသံ၏ အထက်အောက်ရှိ နိမ့်သံ၊ မြင့်သံတို့ကို တွက်စစ်သိရှိနိုင်ပေသည်။
ပုံစံအားဖြင့် တစ်ပေါက်သံ တျာ ဖြစ်လျှင် နှစ်ပေါက်သံ တေ ဖြစ်၍ လေးပေါက်သံ တျော ဖြစ်သည်။ တစ်ပေါက်သံ တေ ဖြစ်မူ ခုနစ်ပေါက်သံ တျာ ဖြစ်၍ သုံးပေါက်သံ တျော ဖြစ်လေသည်။ သံစဉ်များအနက် နှစ်သက်ရာကို တျာသံပြုနိုင်သဖြင့် သံစဉ်ခုနစ်မျိုးလုံးတို့သည် တျာသံများ ဖြစ်နိုင်ကြသည်။ အကြောင်းအားလျော်စွာ တေ၊တျော တို့လည်း ခုနစ်သံစလုံး ဖြစ်နိုင်သည်။ ထိုသို့ အသံတစ်မျိုးကို တျာ၊ တေ၊ တျော သုံးမျိုးပြား၍ ကျန်သော အသံခြောက် မျိုးနှင့် မိတ်ဘက်သံများ ဖြစ်ကာ ဆက်စပ်လေသည်။
သံစဉ်တို့တွင်၊ အနိမ့်၊ အမြင့်၊ အထက်သံ၊ အောက်သံ၊ ဘယ်သံ၊ ညာသံ ဟူ၍ ရှိကြောင်း ဖော်ပြခဲ့ပြီး။ အနိမ့်အမြင့် သံတို့သည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ရှစ်လုံးတွဲများ ဖြစ်ကြသည်။ တေသံသည် တျာ၏ အောက် တစ်ပေါက်နိမ့်သံဖြစ်သည်။ တျာသည် တစ်ပေါက်သံဖြစ်လျှင် ယင်း၏ အောက်တစ်ပေါက်ဖြစ်သော နှစ်ပေါက်သံသည် တေဖြစ်သည်။ အထက် တေ နှစ်ပေါက်သံသည် အောက်တေ နှစ်ပေါက်သံမှ ရှစ်လုံးတွဲဖြစ်ရာ တျာ တစ်ပေါက်သံမှ အထက် တေနှစ်ပေါက်သံအထိ (၁-၇-၆-၅-၄-၃-၂) ခုနစ်သံ၏ရှိသည်။ မူတည်သော တျာသံမှ အထက်တေးသံသို့ ရောက်အောင် သီဆိုတီးမှုတ်ခြင်းကို အထက်သို့ နှစ်သံတက်သည်ဟု ခေါ်ဆိုလေသည်။
တျောနှင့် တျာမှာ လေးလုံးတွဲ ဖြစ်သည်။ တျောသည် တစ်ပေါက်သံဖြစ်လျှင် ယင်းမှာ အထက်သို့ လေးခုမြောက် (၁-၇-၆-၅) ငါးပေါက်သံသည် တစ်ပေါက် တျော၏ အထက် တျာသံ ဖြစ်သည်။ အောက်တျာသံမှာ တစ်ပေါက် တျော၏ အောက်ဘက်သို့ ပြန်လိုက်လျှင် (၁-၂-၃-၄-၅) ငါးခုမြောက်ဖြစ်သော ငါးပေါက်သံသည် တစ်ပေါက် တျော၏ အောက်တျာသံ ဖြစ်လေသည်။
သံစဉ်တို့ကို လေ့လာကြည့်လျှင် ပထမသော် မြန်မာဂီတသံစဉ်တွင် လေးစိတ်တစ်စိတ်သံ (ဝါ) တမတ်သံ၊ ထိုနောက် ထိုထက်အလှမ်းပိုနီးသော အသံတို့ ရှိနေသည်ဟု ထင်ရလေသည်။ အမှန်မှာ မြန်မာဂီတသံစဉ်သည် အနောက်တိုင်း ဂီတသံစဉ်မျိုးပင် ဖြစ်လေသည်။ ကွဲလွဲချက်ကား စတုတ္ထအလှမ်း ဖြစ်သော ငါးပေါက်သံနှင့် သတ္တမအလှမ်း ဖြစ်သော တေသံတို့သည် 'ကြားနေသံ' များဖြစ်၍ အသံဆင်းပုံ တက်ပုံ မတူခြင်း ဖြစ်လေသည်။
ရှေးဟောင်း မြန်မာတူရိယာများကို တီထွင်စဉ် အခါက မပြုခဲ့သော အချက်တစ်ခုမှာ ရှစ်လုံးသံစဉ်၌ ကြားသံပါနိုင်အောင် မပြုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် မြန်မာဂီတသည် တျာမှ တျောသို့ ကူးနိုင်သော စွမ်းရည်းကားရှိသည်။ ပမာအားဖြင့် အနောက်တိုင်း အခေါ် ဖြစ်သော စီ မေဂျာမှ ဂျီ မေဂျာသို့ ကူးနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် တျာမှ ငါးပေါက်သို့လည်း အခါမရွေး ကူးနိုင်လေသည်။ ဥပမာအားဖြင့် စီ မေဂျာမှ အက်ဖ မေဂျာသို့ ကူးနိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။
သို့ရာတွင် မြန်မာတို့၏ ဂီတ၌ (အက်ဖ ရှပ်) ငါးပေါက်ခွဲသံ၊ သို့မဟုတ် (ဘီဖလက်) သုံးပေါက်ခွဲသံ ဟူ၍ မရှိချေ။ ထိုကြောင့် မြန်မာတို့သည် (အက်ဖ) ငါးပေါက်ကို ငါးပေါက်နှင့် ငါးပေါက်ခွဲတို့၏ အလယ်ဗဟို၌၎င်း၊ (ဘိ) နှစ်ပေါက်ကို သုံးပေါက်ခွဲနှင့် နှစ်ပေါက်တို့၏ အလယ်ဗဟို၌၎င်း ဖြတ်၍ ထားကြလေသည်။ မြန်မာဂီတတွင် ဆဲ့နှစ်သံစဉ်ဟူ၍ မရှိချေ။ ထိုနောက်အခြေခံအားဖြင့် အနောက်တိုင်း ဂီတနှင့် မတူသော အချက်တစ်ခု ရှိသေးသည်။ ထိုအချက်သည် ယခုအခါ၌ မြန်မာဂီတွင် ပမာဏအားဖြင့် တပြေးတည်း တည်နေသော အနံနှင့် အလျားတို့သာ ရှိ၍ အထု မရှိခြင်းဖြစ်သည်။
အနောက်တိုင်း ဂီတ၌ကား ဟာမိုနီ ခေါ် သံစုံညီညွတ်မှု အင်္ဂါရပ် တိုးတက်ခဲ့ပြီ ဖြစ်သဖြင့် အထု ရှိနေပြီ ဖြစ်လေသည်။ တစ်ဖန် မြန်မာတူရိယာများသည် ဟာမိုနီ အကျိုးသက်ရောက်မှုကို ချိန်၍ ပြုလုပ်သော တူရိယာမျိုး မဟုတ်ချေ။ ထိုကြောင့် မြန်မာဂီတသည် အထုနယ်ဘက်သို့ တက်လှမ်းခြင်း မပြုနိုင်ဘဲ၊ တီးကွက်သက်သက် ဖြစ်သော အနံအလျားနယ်အတွင်း၌သာ တိုးတက်ခြင်း ရှိခဲ့လေသည်။ အနောက်တိုင်းသားတို့သည် ဂီတကို နားထောင်သော အခါ သံစုံအထု၏ အရသာကို ခံစား ကြလေသည်။ မြန်မာတို့သည် ဂီတကို နားထောင်သော အခါ တီးကွက် အနံ အလျား၏ အရသာကို ခံစားကြလေသည်။ မြန်မာတို့သည် မယ်လိုဒီ ခေါ် တေးသွားကို အရေးပေးလေ့ ရှိသည်။ မြန်မာတို့ တီးသော ပုံသည်ပင်လျှင် တေးသွားကို လိုက်၍ တီးတက်သည်။ မြန်မာဆိုင်းဝိုင်းကို တီးမှုတ်ရာတွင် မြန်မာပတ်ဝိုင်းသည် အဖေးအမ အခြွေအရံ အဖြစ်ဖြင့်သာမက တေးသွားကို လိုက်၍လည်း တီးကွက် ဆင်လေသည်။
မြန်မာဘာသာ စကားသည် စကားတစ်လုံး၌ ဂရုသံ၊ လဟုသံ ထား၍ ပြောသော စကားမျိုး မဟုတ်ချေ။ဝိသဇ္ဇနီသံ၊အောက်မြစ်သံ ထည့်၍၎င်း၊ မထည့်ဘဲ၎င်း ပြောသောစကားမျိုးဖြစ်သည်။ အင်္ဂလိပ် စကားသည် စကားတစ်လုံး၌ ဂရုလဟုကို အလေးပြု၍၎င်း၊ ဝါကျပါ စကားလုံးတို့ကို အလေးပြု၍၎င်း ပြောသော စကားမျိုးဖြစ်သည်။ မြန်မာကဗျာအစပ်သည်လည်း ဂရုလဟုထက် ကာရန်ကိုသုံး၍ ရေးရသော အစပ်မျိုးဖြစ်လေသည်။ ထိုကြောင့် မြန်မာ ကဗျာကို ရွတ်ဆိုသောအခါ အရပ်အဆိုင်း မှန်မှန်ထား၍ ရွတ်ဆိုနိုင်မှုသည် အလွန်အရေးကြီးလေသည်။ ထိုနည်းတူစွာ မြန်မာသီချင်းကို သီဆိုရာ၌လည်း အရပ်အဆိုင်း မှန်မှန်ဖြင့် သီဆိုနိုင်မှုသည် အလွန်အရေးကြီးလေသည်။ တနည်းဆိုသော် သီဆိုသူသည် စည်းဝါးကိုက်အောင် သီဆိုတတ်ရလေသည်။ ထိုအချက်ကို ထောက်၍ မြန်မာတို့၏ နာရီ စည်းဝါး စနစ်သည်လည်း မြန်မာဘာသာ စကား၏ သဘောကို လိုက်၍ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ဆိုနိုင်လေသည်။
မြန်မာနာရီတွင် စည်းနှစ်မျိုးရှိသည်။ တစ်ချက်စည်း၊ နှစ်ချက်စည်း ဟုခေါ်သည်။ သီချင်းတစ်ပုဒ်တွင် နာရီစည်းသည် တစ်မျိုးတည်း ဖြစ်ဖို့မလိုချေ။ တစ်ချက်စည်းမှ နှစ်ချက်စည်းသို့သော်လည်းကောင်း။ နှစ်ချက်စည်းမှ တစ်ချက်စည်းသို့သော်လည်းကောင်း သီချင်းသွားကို လိုက်၍ ပြောင်းစရာရှိလျှင် ပြောင်းနိုင်သည်။ တစ်နည်းဆိုသော် မြန်စရာရှိလျှင် မြန်နိုင်၍ နှေးစရာရှိလျှင် နှေးနိုင်သည်။ သို့ရာတွင် နာရီစည်းလွတ်၍ကား သီဆိုတီးမှုတ်ခြင်း မပြုရချေ။ မြန်မာဂီတတွင် တစ်ချက်စည်း၊ နှစ်ချက်စည်း ဖြစ်သော ဒုန်းကိုက် စတုရန်း နာရီကိုသာသုံးသည်။ အနောက်တိုင်း ဂီတ၌ သုံးသော သုံးချိုး၊လေးချိုး၊ ခြောက်ချိုး ဖြစ်သည့် တြိဂံနာရီကို မသုံးချေ။
မြန်မာ တူရိယာ အမျိုးမျိုးရှိသည့်အနက် စောင်းကောက်သည် မြန်မာတို့ အမြတ်တနိုး သုံးသော တူရိယာဖြစ်သည်။ မြန်မာဆိုင်းဟူ၍လည်းရှိသည် ဆိုင်းတွင် ပတ်ဝိုင်းပါသည်။ ကြေးဝိုင်းပါသည်။ ပတ်မကြီးသည်။ နှဲ၊ ပြွေ၊ လင်းကွင်း၊ ဝါးလက်ခုတို့ပါသည်။ ဆိုင်းကို ဇာတ်ပွဲကရာ၌၎င်း၊ နတ်ပွဲ ကရာ၌၎င်း၊ ပျော်မှုရွှင်မှုဆိုင်ရာ အခြားပွဲများ၌၎င်း အသုံးပြုသည်။ မြန်မာတို့၏ ဓလေ့ ဘာသာ ဂီတမျိုးလည်း ရှိသည်။ ထိုဂီတမျိုးတွင် ပုံအမျိုးမျိုးကို သုံးသည်။ ဒိုးပတ်၊ အိုးစည်၊ ပုံကြီး၊ ဗြော စသည်တို့ဖြစ်သည်။ ဒိုးပတ်၊ အိုးစည်တို့ကို အလှူခံ ထွက်သည့်အခါ၌၎င်း၊ ရှင်လောင်းလှည့်သည့် အခါ၌၎င်း ပျော်ပျော်ပါးပါး တီးမှုတ်တတ်ကြသည်။ ခပ်သွက်သွက် တီးသည့်အခါ ဘေးလူများ၌ပင် ကချင်ခုန် ချင်စိတ် ပေါက်စေနိုင်သည်။ ပုံကြီးကို လယ်တော၌ သုံးသည်။ ကောက်စိုက်သမများ ကောက်စိုက်ကြစဉ် ဗုံကြီးသံဖြင့် ဖျော်ဖြေတတ်သည်။ ပုံကြီးသံသည် မိုးဟိန်းသံနှင့် တူ၍ လယ်တော၌ မင်းမူသော ဂီတသံဖြစ်သည်။ ဗြောကို ရှင်ပြုပွဲ အလှူပွဲတို့၌ တီးသည်။
မဟာဂီတ ဟုခေါ်သော ရှေးသီချင်းကြီးများလည်း ရှိသေးသည်။ ရှေးသီချင်းကြီများသည် ဒိုးပတ်၊ အိုးစည်၊ ပုံကြီး၊ ဗြော စသော ဓလေ့ဘာသာ ဂီတထက် ပို၍ဆန်းကြယ်သည်။ မဟာဂီတတွင် ယေဘူယျအားဖြင့် ကြိုး၊ဘွဲ့၊ မောင်ဘွဲ့၊ အလွမ်းဘွဲ့များ ဖြစ်သည်။ အချို့သည် ဘုန်းတော်ဘွဲ့၊ မင်းခမ်းမင်းနားဘွဲ့၊ မြို့ဘွဲ့၊ ကန်ဘွဲ့များ ဖြစ်သည်။ မြန်မာတို့၏ ဂီတသမိုင်းတွင် ထင်ရှားသော မှတ်တိုင်တစ်ခု ရှိခဲ့လေသည်။ ထိုမှတ်တိုင်သည် ကမ္ဘာသုံးနှစ် (ခရစ်) ၁၇၆၇ ခုနှစ်တွင် ယိုးဒယားကို အင်းဝ ဆင်ဖြူရှင်မင်း အောင်မြင်ခြင်း ဖြစ်လေသည်။ ယိုးဒယားကို အောင်မြင်၍ နေပြည်တော်သို့ ပြန်လာသောအခါ သုံ့ပန်းများတွင် ယိုးဒယား အတွင်းတော် သဘင်သည်တို့လည်း ပါလာကြသည်။
ထိုသဘင်ပညာသည်တို့ကြောင့် မြန်မာ သဘင်ပညာသည် ရှေးကထက် ပို၍ ကြွယ်ဝလာရလေသည်။ ရှေးဟောင်း မြန်မာသဘင်ပညာတွင် အကသစ်၊ အဆိုသစ်၊ အတီးသစ်တို့ တိုးလာကြသည်။ ရာမ၊ အီနောင်၊ သခသ္မပတ္တ စသော ဇာတ်သစ်များ တိုးလာကြသည်၊ မြန်မာတို့သည် ယိုးဒယားတို့ကို လက်နက် လက်ရုံးဖြင့် အောင်မြင်သည် မှန်သော်လည်း ယိုးဒယားတို့သည် မြန်မာတို့ကို သဘင်ပညာဖြင့် အောင်မြင်လေသည်ဟု ဆိုနိုင်ပေသည်။ မျက်မှောက်ခေတ်တွင် အနောက်တိုင်း ဂီတသည် ရေဒီယိုမှ၎င်း၊ ရုပ်ရှင်မှ၎င်း အပျံ့အနှံ့ ရောင်လာသည်မှာ အထင်အရှား ဖြစ်လေသည်။ ယခုအခါ၌ အနောက်တိုင်းဂီတ အရောဝင် များနေပြီဟု ဆိုရချေမည်။ သို့ရာတွင် အနောက်တိုင်း ဂီတကို သဘောကျသူတို့လည်း အမြောက်အမြားပင် ရှိလေသည်။
မြန်မာတူရိယာ၌ တိကျမှု မရှိသောကြောင့် သဘောမကျ အားမရဟု ဆိုသူလည်း ရှိကောင်းရှိမည်။ သို့ရာတွင် အနောက်တိုင်း တူရိယာ၌ တိကျမှု ရှိသောကြောင့် အနောက်တိုင်းအတီးသမားသည် တိကျမှု၏ ဩဇာကိုနာခံသူ(ဝါ) တိကျမှု လက်ပါးစေ ဖြစ်နေပြီဟု ဆိုရပေမည်။ မြန်မာတူရိယာ၌ တိကျမှုမရှိ။ မရှိသောကြောင့် မြန်မာအတီးသမားသည် တူရိယာကို ခိုင်းချင်တိုင်း ခိုင်းနိုင်လေသည်။ ခိုင်းချင်တိုင်း ခိုင်းနိုင်လျှင် မိမိ၏ ကိုယ်ပိုင်ကျွမ်းကျင်မှုကို လွတ်လွတ်လပ်လပ် ဖော်ပြ ရသကဲ့သို့ ဖြစ်၍ ကျွမ်းကျင်လျှင် ကျွမ်းကျင်သလောက် ယဉ်နိုင်၊ နုနိုင်၊ နွဲ့နိုင်၊ ခန့်နိုင်လျင်၊ သန့်နိုင်လေသည်။ ထို့အပြင် မြန်မာအတီးသမားသည် ဂီတသင်္ကေတများကို မကြည့်ဘဲ အလွတ် တီးတတ်လေသည်။ အလွတ်တီးတတ်သော မြန်မာအတီးသမားသည် တစ်ခါတီးလျင် တစ်မျိုးတီးမည်ဖြစ်ရာ၊ တီးသည့်အခါတိုင်း ကိုယ်ပိုင် ဂီတသတ္တိကို တင်းပြည့်ကျပ်ပြည့် ဖော်ပြနိုင်မည်သာ ဖြစ်လေသည်။
အချို့က အနောက်တိုင်း ဆိုင်းဝိုင်း (အော်ခက် စတြာတီးဝိုင်း) ကို ချီးမွမ်း၍ မြန်မာဆိုင်းဝိုင်းကို အပြစ်တင်တက်ကြလေသည်။ အနောက်တိုင်းဆိုင်းဝိုင်းတွင် အတီးသမားများသည် သူ့နေရာနှင့်သူ တီးမှုတ်ကြရသည်။ ဤအချက်ကို ချီးမွမ်းကြလေသည်။ မြန်မာ ဆိုင်းဝိုင်းတွင် အတီးသမားတစ်ဦးသည် တီးမှုတ်နေယင်း မိမိ၏ တူရိယာကို ခေတ္တရပ်ထား၍ ရသည်။ ဤအချက်ကိုမကြိုက်၊ စည်းကမ်းမရှိဟု အပြစ်တင်ချင်ကြသည်။ ဥပမာအားဖြင့် စိန်ဗေဒါသည် ဝိုင်းနှင့်တီးမှုတ်နေယင်း ရုတ်တရက် ပတ်လုံးတစ်လုံး အသံတိမ်သွားသဖြင့် ပတ်တီးရပ်၍ ပတ်စာပြင် အသံညှိနေသောအခါ သည်းမခံနိုင် ဖြစ်ကြလေသည်။
စင်စစ်မှာ မြန်မာဆိုင်းဝိုင်းတွင် တူရိယာတစ်ခုခုသည် ခေတ္တအတီးရပ်နေသဖြင့် ဝိုင်းလည်းမပျက်၊ အရသာလည်း မပျက်၊ အရေးလည်းမကြီးချေ။ ထို့ပြင် အနောက်တိုင်း ဂီတတွင် ဟာမိုနီသည် အဓိက ဖြစ်သဖြင့် တီးသံမှုတ်သံတို့သည် ညီညီညာညာ ချီတက်သွားဘိသကဲ့သို့ သံစုံညီမှ ဖြစ်သည်ဟုလည်းကောင်း၊ မြန်မာဂီတတွင် တီးသံ မှုတ်သံတို့ကို ရောနှော၍ အရသာဖော်ထားသော သဘောရှိသည်ဟုလည်းကောင်း သတိပြုမိဖို့လိုသည်။
အနောက်တိုင်းသားတို့သည် သံစုံဟာမိုနီ အရသာကို ကြိုက်ကြသည်။ ဤအချက်ကိုလည်း ထည့်၍စဉ်းစားသင့်သည်။ အနောက်တိုင်းဂီတတွင် ဟာမိုနီသည် အရေးကြီးသည်။ ထိုကြောင့် တီးသံမှုတ်သံတို့သည် လုံးပေါင်းထားသော သမာသ သဘောဖြစ်သည်။ မြန်မာ ဂီတတွင် ဟာမိုနီသည် အရေးမကြီး၊ ထိုကြောင့် တီးသံ မှုတ်သံတို့သည် ရောထားသော မိဿက သဘောဖြစ်သည်။ ဤအချက်ကိုလည်း ထည့်၍ စဉ်းစားရမည်သာ ဖြစ်လေသည်။
မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ်
မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ်သည် သေးငယ်ကျဉ်းမြောင်း သော်လည်း အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၌ ပညာရေး၊ ဥပဒေရေး၊ နိုင်ငံရေး၊ စာပေ အနုပညာရပ်များတွင် ထူးကဲကျွမ်းကျင်သော လူရည်ချွန်များ ပေါ်ထွက်သည့် ပြည်နယ်ဖြစ်၏။ ဂျွန်အက်ဒမ် နှင့် ဂျွန်ကွင်စီအက်ဒမ် မည်သော အမေရိကန်သမ္မတ နှစ်ဦး တို့သည် မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ်သားများ ဖြစ်ကြ၏။
ရင်းချောင်းရွာ
ရင်းချောင်းရွာ
ကိုးကား
ရင်းချောင်းရွာ
မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ်
မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ်သည် ပညာရေးတွင်ထိပ်တန်း ကျသော ပြည်နယ်ဖြစ်၏။ ပထမဆုံးကျောင်းကို ၁၆၃၅ ခုနှစ် တွင် တည်ထောင်လျက် နောက်တစ်နှစ်တွင် ယခုအခါထင်ရှား သော ဟားဗတ် တက္ကသိုလ်ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ အစိုးရက ထောက်ပံ့သော အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းရှိ ပညာသင်ကျောင်း များ၊ ဆရာဖြစ်သင်ကျောင်းများ၊ တက္ကသိုလ်များအပြင် ပုဂ္ဂလိကအားဖြင့် ထောက်ပံ့ဖွင့်လှစ်ထားသော ကျောင်းများ၊ တက္ကသိုလ်များလည်းရှိသည်။ ယင်းတို့မှာ ဟားဗဒ်တက္ကသိုလ်၊ အမ္မဟတ် ကောလိပ်ကျောင်း၊ ဝီလျံကောလိပ်ကျောင်း၊ ကလတ် တက္ကသိုလ်၊ မက်ဆာချူးဆက် စက်မှုပညာသင်သိပ္ပံ၊ ဟိုးလီး ခရော့ကောလိပ်ကျောင်းနှင့် တပ်ဖကောလိပ်ကျောင်း အစရှိသည် တို့ဖြစ်၏။ ဗော့စတန်မြို့ရှိ ပါကင်မျက်မမြင်ကျောင်းသည် ကမ္ဘာတွင် ထင်ရှားလှပေသည်။ မောင့်ဟောလယုတ်၊ ရက်ဒ ကလစ်၊ စမစ်၊ ဝက်စလီ၊ ဟွီတန်၊ ဆင်မန် ကောလိပ်တို့သည် ထင်ရှားသော အမျိုးသမီးကောလိပ်ကျောင်းများ ဖြစ်၏။ မက်ဆချူးဆက်ပြည်နယ် ကမ်းခြေသို့ ခရစ်နှစ် ၁ဝဝဝ ခန့်က နော့သမန်လူမျိုးတို့ ရောက်လာကြသည်ဟုဆိုသည်။
၁၆ဝ၂ ခုနှစ်တွင် ဂေါစနော့သည်လည်းကောင်း၊ ၁၆၁၄ ခုနှစ် တွင် ဂျွန်စမစ်သည်လည်းကောင်း လာရောက်၍ နယ်သစ်ရှာဖွေ ကြသည်။ သို့သော် ပထမဦးစွာ အိုးအိမ်တည်ထောင်အခြေစိုက် နေထိုင်သူတို့မှာ ခရစ် ၁၆ဝ၂ ခုနှစ်တွင် ပလင်းမတ်၌ ကိုလိုနီ တည်ထောင်ကြသော ပီးလဂကင်း ဖားသားတို့ ဖြစ်၏။ (ပီးလဂရင်း ဖားသား-ရှု။) နောင်နှစ်များ မကြာမီ ဆလမ်တွင် ပျူရီတန်တစ်ခုတို့သည် ကိုလိုနီထူထောင်ကြ၏။ အခြားကိုလိုနီ များလည်း တည်ထောင်ကြ၏။ နောင်သော် ယင်းတို့အားလုံးကို စုပေါင်းပြီးသကာလ မက်ဆာချူးဆက်ဗေးကိုလိုနီဟု ခေါ်ခဲ့၏။ မက်ဆာချူးဆက်ဟူသော အမည်မှာ ပီးလဂရင်းဖားသားတို့ မရောက်မီ ယင်းဒေသ၌နေသော အင်ဒီးယန်းလူမျိုးစုကိုအစွဲပြု၍ ခေါ်သော အမည်ဖြစ်၏။
မက်ဆာချူးဆက်နယ်သည် တည်ထောင်စကတည်းက ပင် တောင့်တင်းသော အစိုးရအဖွဲ့ရှိ၍ သာသနာရေးဘက်က ဩဇာလွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ အစိုးရနှင့် သာသနာရေးတို့သည် တစ်စု တည်း ကဲ့သို့ပင် ဖြစ်၏။ သာသနာရေးတွင် လွတ်လပ်မှု မရှိခဲ့ပေ။ ကိုလိုနီနယ်ခေါင်းဆောင်များနှင့်အတူ ဝါဒချင်းမတူသူ တို့သည် နယ်နှင်ခံကြရ၏။ ထို့ပြင် နယ်တွင်းရှိ စခန်းများကို အင်ဒီးယန်းတို့က မကြာခဏတိုက်ခိုက်ကြသည်။ ၁၆၉၂ ခုနှစ် တွင် ပလင်းမတ်ကိုလိုနီနှင့် မိန်းနယ်တို့ကို မက်ဆာချူးဆက် ဗေးကိုလိုနီနှင့် ပူးပေါင်းလိုက်သည်။
မက်ဆာချူးဆက်နယ်သည် လျင်မြန်စွာကြီးပွားတိုးတက် လာသည်။ သို့သော် အင်ဒီးယန်းနှင့် ပြင်သစ်လူမျိုးများနှင့်မူ မကြာခဏ တိုက်ခိုက်ရပေသည်။ အင်္ဂလန်ပြည်တွင် ဖြစ်ပွားခဲ့ သော စက်မှုလက်မှုအရေးပုံ၏ အရှိန်သည် မက်ဆာချူးဆက် ကိုပင် ရိုက်ခတ်လာသဖြင့် ဖိနပ်၊ သံထည်၊ ဦးထုပ်၊ အထည် အလိပ်စသည်တို့ကို ထုတ်လုပ်ရေးအတွက် စက်ရုံများပေါ်ထွန်း လာသည်။ သို့သော် ၁၇၆၃ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းတွင် အင်္ဂလန် ပြည်၏ ကိုလိုနီအုပ်ချုပ်ရေးဝါဒသည် မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ် ၏ စက်မှုလုပ်ငန်းနှင့် ကုန်သွယ်မှုဆိုင်ရာ တိုးတက်ရေးကို ဟန့်တားသောကြောင့် အမိနိုင်ငံမှ ခွဲထွက်ရန် အရေးကို ဤပြည်နယ်မှ စတင်ကြံစည်ခဲ့ကြသည်။ မက်ဆာချူးဆက် ပြည် နယ်သည် အမေရိကန်တော်လှန်ရေးကြီး၏ ခေါင်းဆောင်ကြီး များကိုလည်း မွေးထုတ်ပေးခဲ့သည်။ တော်လှန်ရေးစစ်ပွဲကြီး၏ ထင်ရှားသော အဖြစ်အပျက်များဖြစ်သည့် ဗော့စတန်တီးပါတီ၊ ဗော့စတန်လူသတ်ပွဲ၊ လက်ဆင်တန်တိုက်ပွဲ၊ ကွန်ကော့တိုက်ပွဲ နှင့် ဗန်ကာဟီးတိုက်ပွဲတို့သည် မက်ဆာချူးဆက်နယ်တွင် ဖြစ် ပွားခဲ့သည်။
၁၇၈ဝ ပြည့်နှစ်တွင် ပြည်နယ် ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံ အခြေခံဥပဒေကို ရေးဆွဲအတည်ပြုခဲ့သည်။ ၁၇၈၆ ခုနှစ်တွင် တော်လှန်ရေးကြီး၏ နောက်ဆွယ်မှ လိုက်ပါလာသည့် စီးပွား ရေး ကျပ်တည်းမှုကြောင့် သူပုန်အရေးအခင်းတစ်ရပ် ဖြစ်ပွားခဲ့ သည်။ သို့ရာတွင် စက်မှုလုပ်ငန်းများသည် ပြန်လည်၍ နာလန် ထူကာ ကြီးပွားလာပြီးလျှင် ပြည်နယ်သည် တိုးတက်လာခဲ့ သည်။ မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ်သည် ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံအခြေခံ ဥပဒေရေးဆွဲအတည်ပြုခဲ့စဉ်ကပင် ငွေဝယ်ကျွန်စနစ်ကိုလက်မခံ ခဲ့ချေ။ သို့ဖြင့် ပြည်တွင်းစစ်ဖြစ်ပွားစေသည့် အကြောင်းရင်း တစ်ခုဖြစ်သော ငွေဝယ်ကျွန်စနစ် ဆန့်ကျင်ရေးလှုပ်ရှားမှု၏ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်ခဲ့လေသည်။ ပြည်တွင်စစ်ပြီးသည့် အချိန်မှစ၍ မက်ဆချူးဆက်သည် ပညာရေး၌ လည်းကောင်း၊ စက်မှုလက်မှု လုပ်ငန်း၌လည်းကောင်း၊ ကုန်သွယ်ရေး၌လည်းကောင်း ဦး ဆောင်သော ပြည်နယ်တစ်ခု ဖြစ်ခဲ့လေသည်။
အောင်ဘာလေ
ကုန်းဘောင်ခေတ် ထီ
မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၁၄၄ ခုနှစ်၌ နန်းတက်သော အမရပူရ ရွှေနန်းသခင် ဘိုးတော်မင်းတရားကြီး လက်ထက်တော်တွင် နိုင်ငံခြားသား ကုလားလူမျိုးတို့နှင့် ကုန်ကူးသန်းဆက်သွယ်ခဲ့ရာမှ အင်္ဂလိပ်လူမျိုးတို့၏ ထီစံနစ်ကို မြန်မာတို့ သိရှိခဲ့ကြသည်။ ကုန်ရောင်းကုန်ဝယ်ကိစ္စများ၌ အငြင်းပွားသည့်အခါ မြန်မာခုံတော်များက ကုလားလူမျိုးတို့၏ အရောင်းအဝယ်ဆိုင်ရာထုံးစံဖြစ်သော ပြင်ကူ၊ ဇိတံဝတံ၊ ဖီမာ၊ လေလံ စသည့် ထုံးနှုန်းတို့ကိုဆင်ခြင်၍ အဆုံးအဖြတ်ပေးကြရကုန်ရာ ပြင်ကူ ဟူသော သဘောသည် ထီ၏သဘောနှင့် ဆင်တူသည်။ ကံစမ်းစက္ကူလိပ်များကို မဲနှိုက်စေ၍ အငြင်းပွားနေသော ကုန်၏တန်ဘိုးကို ဖြတ်ကာ ခွဲဝေပေးသောစံနစ်ကို ပြင်ကူဟု ခေါ်သည်။
သီပေါမင်းလက်ထက်တွင် အင်္ဂလိပ်အစိုးရပိုင်နက်ဖြစ်သော အောက်မြန်မာနိုင်ငံတွင် ထီဖွင့်မှုခေတ်စားနေလေသည်။ မန္တလေးနေပြည်တော်၌လည်း တရုတ်အမျိုးသားများ၏ ၃၆ ကောင်ထီ များ ပေါ်ပေါက်နေပြီးဖြစ်သည်။ အခွန်တော်တိုးစေရန် သဿမေဓအခွန်တော်ကို အတင်းအကြပ် ကောက်ခံခြင်းထက် အင်္ဂလိပ်အစိုးရကဲ့သို့ ထီဖွင့်၍ ခိုင်နှုန်းကောက်ခံခြင်းက ပို၍ အကျိုးများမည်ဟု ယူဆကာ သီပေါမင်းတရားသည် ထီရုံများ ဖွင့်လှစ်စေသည်။ နောက်ဆုံးတွင် အကျိုးမရှိဘဲ ဆင်းရဲသား ကျွန်တော်မျိုးတို့ မွဲတေခြင်း၊ ခိုးသားထားပြ အလွန်ဆူပူသောင်းခြင်းတို့ ဖြစ်လာသဖြင့် ၁၂၄၃ ခု ပြာသိုလတွင် ထီရုံများပိတ်စေရသည်။
ထီ အစီအစဉ်
သီပေါမင်းလက်ထက် ထီဖွင့်ပုံဖွင့်နည်းမှာ အင်္ဂလိပ်တို့၏ ထီစံနစ်နှင့် အနည်းငယ်ကွာခြားသည်။ ထိုစဉ်က ထီကို နှစ်မျိုးခွဲ၍ ဖွင့်လှစ်သည်။ နေ့စဉ်ဖွင့်သောထီနှင့် လစဉ်ဖွင့်သောထီဟူ၍ ဖြစ်သည်။ နေ့စဉ်ဖွင့်သောထီမှာ ထီလက်မှတ်တစ်စောင်ကို တစ်ပဲဖြစ်သည်။ ထီလက်မှတ်များကို ထီကိုယ်စားလှယ်များ ထံတွင် ဝယ်ယူကံစမ်းနိုင်သည်။ မြို့တော်အတွင်း၌ ထီရုံးအများအပြား ထားရှိဖွင့်လှစ်ပြီး ထီလက်မှတ်များကို ရောင်းသည်။ နေ့စဉ်ဖွင့်သောထီအတွက် အောင်ဘာလေမဲကို မွန်းတည့်ချိန်တွင် ဖွင့်သည်။ ထီပေါက်သူအား တစ်ဆကို လေးဆယ့်ရှစ်ဆ လျော်သည်။ တစ်ပဲထိုးလျှင် သုံးကျပ်၊ တစ်ကျပ်ထိုးလျှင် လေးဆယ့်ရှစ်ကျပ်၊ တစ်ရာဖိုးထိုးလျှင် လေးရာ့ရှစ်ဆယ် ရ၏။ ထီရုံးဖွင့်ထားသူတို့သည် ထီပေါက်သူအား မလျော်နိုင်လျှင် အဖမ်းခံရသည်။ အများအားဖြင့် လျော်ငွေရကြသည်။
ယင်းအကွက် ၆၀ ထီမျိုးကို လူကြိုက်နည်းလာသဖြင့် ၁၂၄၁ ခု သီတင်းကျွတ်လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့တွင် အောင်ဘာလေပေါက်ဂဏန်းကို တစ်ခုတည်းထား၍ လက်မှတ်ပေါင်း ၁၂၀၀၀ ရိုက်သည်။ တစ်လက်မှတ်လျှင် ငါးကျပ်ကျနှင့် ရောင်းချရာ၊ ငွေပေါင်း ၆၀၀၀၀ ရရှိလေသည်။ ယင်းခြောက်သောင်းမှ အခွန်တော်အတွက် ငွေတစ်သောင်း နုတ်ယူပြီးနောက် ကျန်ငွေ ငါးသောင်းကို အောင်ဘာလေမဲ ဖွင့်သည်။ အောင်ဘာလေ ရွှေပေသီးနှင့် တိုက်ဆိုင်သူ လက်မှတ်ရှင်အား ငွေငါးသောင်း အပ်နှင်းပြီးလျှင် သူဌေးအရာခန့်ထား သူကောင်းပြုမည်ဟုပင် စည်လည်ထားသည်။ ထီပေါက်သူထံသို့ ငွေအိတ်ကို ဆင်ပေါ်တွင်တင်၍ အိမ်တိုင်ယာရောက် ပို့လေသည်။ ထိုနောက် ထိုထီစံနစ်ကို ဘုရင်ကိုယ်တိုင် နှစ်သက်တော်မူသဖြင့် ထီရုံပေါင်း ၁၀ ရုံဖွင့်စေတော်မူလျက် ထီရုံတရုံတွင် လက်မှတ်ပေါင်း ၆၀၀၀ ထား၍ တစ်လက်မှတ်လျှင် နှစ်ကျပ်ကျနှင့် ရောင်းချရာ ထီတစ်ရုံလျှင် ငွေပေါင်း ၁၂၀၀၀ ရရှိသည်။ ယင်းငွေမှ ငွေ ၂၀၀၀ ကိုနုတ်၍ ကျန်ငွေ ၁၀၀၀၀ ကို အောင်ဘာလေဖွင့်စေ သည်။ ဤနည်းအတိုင်း ထီရုံ ၁၀ ရုံထား၍ တစ်လလျှင် ၁၀ ကြိမ်ထီဖွင့်စေရာ ထီတော်မှ အခွန်တော်ငွေပေါင်း တစ်လလျှင် ၂ သိန်းကျစီ ရလေသည်။
ရှိသမျှလူတို့သည် ထီနောက် ကောက်ကောက်ပါအောင် လိုက်နေကြရင်း မွဲသူမွဲ၊ မူးသူမူး၊ ရူးသူရူး၊ သေသူသေ၊ ခိုးဆိုးလုယက်သူများ လာသည်။ ထီကြောင့် နေပြည်တော်တွင် ဒုစရိုက်မှုများ ထူပြောလာပြီး စီးပွားပျက်ကာ ချွတ်ခြုံကျလာသည်။ ထီဖွင့်ပွဲ ကျင်းပနေသည့် သုံးနှစ်အတွင်း နေပြည်တော်ရှိ သူတို့၏ အခြေအနေမှာ ဆယ်မရလောက်အောင် ပျက်စီးကုန်၏။ ထီသည် ဘုရင့်ဘဏ္ဍာတိုက်အတွက် ဘဏ္ဍာငွေများ ပြည့်လျှံလာသော်လည်း ပြည်သူအများစု၏ ဘဝပျက်စေသည့် သတင်းက သီပေါမင်းနားသို့ ပေါက်ကြားလာသည်။ ထိုအခါ ဘုရင်အဖို့ စိတ်မရွှင်လန်းနိုင်ဖြစ်ကာ သုံးနှစ်သုံးမိုးအကြာတွင် သီပေါဘုရင်က ထီကို ပိတ်ပစ်လိုက်တော့သည်။ ရက်အတော်ကြာကြာတွင် အခြေအနေများ ပြန်လည်တည်ငြိမ်လာသည်။ ထီပိတ်လိုက်ခြင်းကြောင့် တိုင်းပြည်တစ်ပြည်လုံး ပျက်စီးတော့မည့်ဘေးမှ ဝေးသွားခဲ့ရသည်။
ယနေ့ခေတ် ထီ၏ သမိုင်း
၁၉၃၈ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ (၁) ရက်နေ့တွင် မြန်မာပြည်အစိုးရ ထီအုပ်ချုပ်ရေး အရာရှိရုံးကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ဂျပန်ခေတ်တွင် ဗမာနိုင်ငံတော်အစိုးရ၊ အောင်မင်္ဂလာသိန်းဆုတော်ရုံဟု ခေါ်တွင်သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး ၁၉၄၅ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လတွင် အစိုးရသိန်းထီဌာန အဖြစ် ပြန်လည်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ လွတ်လပ်ရေးရပြီးချိန်တွင် အစိုးရသိန်းထီဌာန ကို အောင်ဘာလေသိန်းဆုဌာနခွဲ ဟု ပြောင်းလဲခေါ်တွင်ခဲ့သည်။ ၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင် ၂ ကျပ်တန်ထီစနစ် စတင်ပေါ်ပေါက်စဉ်က အမြင့်ဆုံးချီးမြှင့်သောဆုမှာ ကျပ်တစ်သိန်းဆုဖြစ်သောကြောင့် ထီနှင့်ပတ်သက်ပြီး သိန်းထီဆုကြီး၊ သိန်းထီဖွင့်ပွဲ စသည်ဖြင့် ခေါ်ဝေါ်သုံးနှုန်းခဲ့ကြသည်။ ၂ ကျပ်တန်ထီစနစ်မှစ၍ ထီစနစ်များ တစ်ခုပြီးတစ်ခု ခေတ်အဆက်ဆက် တိုးတက် ပြောင်းလဲလာခဲ့ရာ ၅ ကျပ်တန်၊ ၁၀ ကျပ်တန်၊ ၅၀ ကျပ်တန်၊ ၁၀၀ ကျပ်တန် ထီစနစ်မှ ယခုအခါ ၂၀၀ ကျပ်တန် ထီစနစ်အထိ အဆင့်ဆင့်ပြောင်းလဲဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။
၁၉၈၉ ခုနှစ်အထိ နှစ်လလျှင် တစ်ကြိမ် ထီဖွင့်ပွဲကျင်းပခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင် တစ်လ လျှင်တစ်ကြိမ် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ၂၀၀ကျပ်တန်ထီစနစ်တွင် အမြင့်ဆုံးအထူးဆုကြီးသိန်း ၁၅၀၀ ၊ ဆုကြီးတစ်ဆုကြီးချင်း သိန်း ၁၀၀၀၊ ဆုကြီးတစ်ဆုကြီးချင်း သိန်း ၅၀၀ နှင့် သိန်း ၃၀၀ ဆုများ၊ သိန်း ၂၀၀ ဆုများအပါအဝင် သိန်း ၁၀၀ မင်္ဂလာစုံတွဲစနစ်၊ ဖြည့်စွက် ယူနစ်စနစ်နှင့် အပိုဆုဆုမဲများကို ထည့်သွင်းဖွင့်လှစ် ထားသည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ် စက်တင်ဘာ ၁ ရက်နေ့တွင် ဖွင့်လှစ်သော ၂၈၆ ကြိမ်မြောက် ထီဖွင့်ပွဲမှစတင်၍ ကျပ်သိန်း ၁၅၀၀ အထူးဆုကြီးနှင့် အက္ခရာတူရှေ့ဂဏန်း ၂ လုံးအစဉ်လိုက်တူ ဆုမဲ ၉၉၉၉ အား မိတ်သဟာပူးတွဲဆုအဖြစ် ကျပ် ၅၀၀၀၀ ချီးမြှင့်ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့သည်။ ထီလက်မှတ် တစ်စောင်၏ ရောင်းဈေးမှာ ကျပ် ၂၀၀ ဖြစ်ပြီး ထီစာအုပ်တစ်အုပ်တွင် ထီလက်မှတ် ၁၁ စောင်ပါရှိ၍ ထီစာအုပ်တစ်အုပ်လျှင် ကျပ် ၂၀၀၀ နှုန်းဖြင့် ထီရောင်းချသူများကို ရောင်းချပေးသည်။ ဤနည်းအား ဖြင့် ထီရောင်းချသူများအား ထီစာအုပ် တစ်အုပ်လျှင် အမြတ်ငွေ ၂၀၀ ကျပ် ခံစားခွင့်ပေးထားသည်။ ထီအုပ်များကို အောင်ဘာလေသိန်းဆုဌာနခွဲ ရန်ကုန်(ရုံးချုပ်) အရောင်းကောင်တာ၊ မန္တလေး(ရုံးခွဲ) အရောင်းကောင်တာနှင့် ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးရှိ မြို့နယ်အခွန်ဦးစီးဌာနမှူးရုံးများမှအပ ကျန်ပြည်နယ်/တိုင်းဒေသကြီးများရှိ မြို့နယ်  ပြည်တွင်းအခွန်များဦးစီးဌာန ရုံးများတွင် ရောင်းချပေးသည်။   အောင်ဘာလေသိန်းဆုခွန်သည် ထီစာအုပ်များကိုရောင်းချခြင်းမှ အခွန်ကောက်ခံရရှိသည့် အခွန်ဖြစ်သည်။ ရောင်းရ ငွေများ၏ ၄၀% ကို အခွန် အဖြစ်ကောက်ခံပြီး ကျန် ၆၀% ကို ထီဆုငွေများအဖြစ် ခွဲဝေပေးသည်။ ၂၀၁၉ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလမှစတင်၍ လက်ရှိအချိန်အထိ ထီလက်မှတ်တစ်စောင်‌‌စျေးနှုန်းမှာ ၁၀၀၀ ကျပ် အထိ တိုးမြင့်သွားပြီဖြစ်ပြီး အမြင့်ဆုံး ဆုငွေမှာလည်း သိန်း တစ်သောင်းခွဲသို့ ‌ပြောင်းလဲ ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။
၂၀၂၁ နောက် ပိုင်းတွင် ထီလက်မှတ် တစောင် ၁၀၀၀ကျပ်နှုန်းဖြင့် ရောင်းချပြီး အမြင့်ဆုံးဆု‌ကြေးငွေ မှာ သိန်း၅၀၀၀ကျပ်ဖြစ်သည်။
အောင်ဘာလေ အွန်လိုင်းထီ
အောင်ဘာလေအွန်လိုင်းထီစနစ်ကို ၂၀၂၃ ခုနှစ် ဇွန်လ ၈ ရက်နေ့တွင် ထီတစ်စောင် ၁၀၀၀ ကျပ်ဖြင့် စတင်ရောင်းချခဲ့သည်။ အွန်လိုင်းထီစနစ်ကို စီမံကိန်းနှင့်ဘဏ္ဍာရေးဝန်ကြီးဌာန၊ ပြည်တွင်းအခွန်များဦးစီးဌာနနှင့် Telecom International Myanmar Co.,Ltd (Mytel) တို့က ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။
စူဠသစ္စကသုတ်
အဋ္ဌကထာ၌ (၁) ကပိလဝတ္ထုမြို့တော်အနီးရှိ မဟာဝုန်တော၊ (၂) ဝေသာလီမြို့တော်အနီးရှိ မဟာဝုန်တောတို့၏ ခြားနားချက်၊ ကူဋာဂါရသာလာ ကျောင်းတော်ကြီး တည်ဆောက်ထားသည့် အခြေအနေ။ သစ္စကပရိဗိုဇ်၏ အတ္ထုပ္ပတ္တိ၊ သစ္စက၏ မွေးချင်းအစ်မ လေးယောက်ရှိပုံ၊ အရှင်သာရိပုတ္တရာက ချွေချွတ်ပုံ ရဟန္တာထေရီများဖြစ်သွားကြပုံ၊ သစ္စကပရိဗိုဇ် ဝေသာလီမြို့တော်၌နေ၍ မင်းသားငယ်တို့အား ပညာသင်ကြားပေးနေပုံ၊ ဝမ်းဗိုက်၌ သံပြားဖြင့်ပတ်ထားပုံ၊ အရှင်အဿဇိမထေရ်က သစ္စကအား အနိစ္စ၊ အနတ္တတို့ဖြင့် ပြဿနာကို ဖြေဆိုပုံ၊ သစ္စက၏ဂုဏ်ပုဒ်များ၊ ကြုံးဝါးချက် ပုဒ်ဖွင့်ဆိုချက်များ၊ သာဏဓေါဝိကမည်သော ကစားပျော်မြူးနည်း။ နေ့ဆွမ်းဘုဉ်းပေးပြီး ရဟန်းတော်များ၏ အခြေအနေများ၊ သစ္စကအကြောင်းကို ကြိုတင် သိမြင်တော်မူပုံ၊ လိစ္ဆဝီမင်းသားငါးရာအပြင် အခြားလူများလည်း မရေမတွက်နိုင်အောင် များစွာလိုက်လာကြပုံ၊ ဘုရားရှင်ထံ ချဉ်းကပ်သော ပရိတ်သတ်အမျိုးမျိုး၏ အနေအထားများ၊ သဗ္ဗညုတပဝါရဏာအကြောင်း၊ သစ္စက၏ ဝါဒတင်ရန်မေးလျှောက်ချက်ကို ဘုရားရှင်က အရှင်အဿဇိ ဖြေဆိုချက်အတိုင်း ဖြေဆိုပုံ၊ ဝေနေယျပုဂ္ဂိုလ်(၂)မျိုးရှိပုံ၊ မင်းတို့၏ မိမိနိုင်ငံအတွင်း အာဏာပျံ့နှံ့ပုံကို ပြဆိုသောပုဒ်များအဖွင့်၊ နိဂဏ္ဌ၏ဖြေဆိုချက်ကို ဖွင့်ပြချက်၊ သစ္စကပရိဗိုဇ် စကားမပြောတော့ပဲ ငြိမ်ကြသွားပုံ၊ ဘီလူးယောင်ဆောင်သော သိကြားမင်းအကြောင်း၊ မြွေကိုက်သောသူကို ထိုမြွေကို ပြန်ကိုက်စေပြီး အဆိပ်ထုတ်ပုံဥပမာ၊ ဒုက္ခအရ ပဉ္စက္ခန္ဓဒုက္ခကိုယူပုံ၊ တိတ္ထိဆရာကြီးများနှင့် သစ္စက တို့တွေ့ကြပုံ၊ ဤအခါ၌ သစ္စကပရိဗိုဇ်တစ်ကိုယ်လုံး ချွေးရွှဲစိုအောင် ထွက်နေသော်လည်း ဘုရားရှင်၌ ချွေးမထွက်ပုံ၊ ဒုမ္မုခဆိုသော်လည်း အဘိရူပ၊ ပါသာဒိက ဖြစ်ပုံ၊ ဒုမ္မုခလိစ္ဆဝီ၏လျှောက်ထားချက်ကို သစ္စကက တားမြစ်ခြင်းအကြောင်း၊ ဝိလာပ, ဝိလပိတ, အနုတ္တရိယသုံးပုဒ်အဖွင့်များ၊ ဗုဒ္ဓဝန္ဒနာ ပါဠိအဖွင့်များ၊ သစ္စက၏ ဥပမာ(၃)မျိုးသည် မိမိကိုယ်ကို ချီးမြှောက်၍ လျှောက်ထားပုံ၊ ဆွမ်းပင့်လျှောက်သည်ကို ဘုရားရှင် လက်ခံတော်မူပုံ၊ လိစ္ဆဝီမင်းတို့၏ ဆွမ်းအုပ်ငါးရာအကြောင်း သစ္စက၏ လျှောက်ထားချက်နှင့် ဘုရားရှင်၏ အမိန့်ရှိတော်မူပုံ အချက်များကို ဖွင့်ပြထားပါသည်။
ဘုရားရှင်၏ တရားတော်သည် သစ္စကအား အနာဂတ်ဘဝ၌ အထုံဝါသနာ ဖြစ်ခြင်းအကျိုးရှိပါသည်။
ဋီကာ၌ အရှင်အဿဇိထေရ်၏ သစ္စကမေးခွန်းကို ဖြေဆိုချက်၊ သန္ထာဂါရ၊ အရှင်အဿဇိထေရ်၏အဖြေ၌ ဒုက္ခမပါပဲ အနိစ္စနှင့် အနတ္တကိုဖြေဆိုပုံ၊ ဃာတိသဒ္ဒါအကြောင်း၊ ဦးခေါင်း(၅)စိတ်ကွဲပုံ၊ သိကြားမင်း ဘီလူးဟန် ဖန်ဆင်း လာပုံ၊ အနုတ္တရိယ(၃)ပါးအဖွင့် အစရှိသောပုဒ်များကို ဖွင့်ဆိုထားပါသည်။
နောင်ဟေးရွာ၊ မိုင်းရှူးမြို့နယ်
နောင်ဟေးရွာ (Nawnghay)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (တောင်)၊ လွိုင်လင်ခရိုင်၊ မိုင်းရှူးမြို့နယ်၊ နောင်အက်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၀၄၉၇၅ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရနောင်အက်ကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၁၁၉၀ ဦး၊ မ ၁၃၀၉ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၂၄၉၉ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မိုင်းရှူးမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
NGC 149
thumb|NGC 149 NGC 149 သည် အင်ဒရိုမီဒါ ကြယ်စုတန်းမှ နှစ်ဖက်ခုံး ဂယ်လက်ဆီဖြစ်ပြီး ၁၈၈၃ အောက်တိုဘာ ၄ တွင် Édouard Stephan ဆိုသူမှ ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။
ရေလယ်ကျွန်း (တောင်)ရွာ၊ ကံမမြို့နယ်
ရေလယ်ကျွန်း (တောင်)ရွာ (Yaelelkyun(South))သည် မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ သရက်ခရိုင်၊ ကံမမြို့နယ်၊ ဂုန်းသောင်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၈၇၅၆၅ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ဂုန်းသောင်ကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၉၈၇ ဦး၊ မ ၁၁၁၈ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၂၁၀၅ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ကံမမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ထိန်ကုန်းရွာ၊ ဘိုးဘကုန်
ထိန်ကုန်းရွာ၊ ဘိုးဘကုန်
လှည်းလမ်းကူးရွာ၊ ရွာသစ်ကြီး
လှည်းလမ်းကူးရွာ၊ ရွာသစ်ကြီး
မော်ဟိုင်းရွာ၊ ပင်လည်ဘူးမြို့နယ်
မော်ဟိုင်းရွာ (Mawhaing)သည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ ကောလင်းခရိုင်၊ ပင်လည်ဘူးမြို့နယ်၊ မော်ခွင်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၅၄၈၆ ဖြစ်သည်။
လီရှောရွာ၊ ဟိုပုံးမြို့နယ်
လီရှောရွာ (Lishaw)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (တောင်)၊ ပအိုဝ်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ၊ ဟိုပုံးမြို့နယ်၊ စံဖူး (မဲနယ်တောင်)ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၀၀၈၃၃ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ စံဖူး (မဲနယ်တောင်)ကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၃၅၂၉ ဦး၊ မ ၃၉၁၄ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၇၄၄၃ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဟိုပုံးမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
မြစ်နားပြင်ရွာ၊ အလယ်ချောင်း
မြစ်နားပြင်ရွာ၊ အလယ်ချောင်း
ဂရက်ရွာ၊ ခုံကြီး
ဂရက်ရွာ၊ ခုံကြီး
ကျောင်းကုန်းရွာ၊ ကျောင်းကုန်း (ဖျာပုံမြို့နယ်)
ကျောင်းကုန်းရွာ၊ ကျောင်းကုန်း
ကုန်းမ (၁)ရွာ၊ ကျိုင်းတုံမြို့နယ်
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ကျိုင်းတုံမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
မင်းဂံရွာ၊ မင်းဂံ
မင်းဂံရွာ၊ မင်းဂံ
ဂွေးချိုရွာ၊ မရမ်းချောင်း
ဂွေးချိုရွာ၊ မရမ်းချောင်း
NGC 5866
NGC 5866 (Spindle Galaxy သို့မဟုတ် Messier 102 ဟုလည်းသိထား) သည် တောက်ပသည့် lenticular galaxy သို့မဟုတ် ခရုပတပုံစံ ဂလက်ဆီဖြစ်သည်။ ယင်းသည် ဒရကို ကြယ်စုတန်းတွင် တည်ရှိကာ ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သူမှာ Pierre Méchain သို့မဟုတ် ချားလ် မက်ဆီယာ ဖြစ်နိုင်သည်။ ယင်းအား မမျော်လင့်ဘဲ ဝီလီယံ ဟာရှယ်မှ ၁၇၈၈ ခုနှစ်တွင် ထပ်မံ တွေ့ရှိခဲ့သည်။
ကျောက်ကပ်
ကျောက်ကပ်သည် ကျောရိုးရှိ သတ္တဝါတို့၏ ကိုယ်တွင်းအင်္ဂါ တစ်ခုဖြစ်၍ ကျောရိုး သို့မဟုတ် ကျောက်ကုန်းရိုး၏ ခါးပိုင်း တစ်ဖက်တစ်ချက်တွင် တည်ရှိသည်။ ကျောက်ကပ်၏ အဓိက စွမ်းဆောင်ရည်မှာ သွေးကြောမှ စွန့်ပစ်ပစ္စည်းများအား ဆီးအဖြစ် စစ်ထုတ်ပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ လူတို့တွင် ကျောက်ကပ်တို့သည် မဲနောက်စေ့သဏ္ဌာန်ရှိသည်။ ပမာဏအားဖြင့် အလျား ၄ ၁/၂ လက်မ၊ အကျယ် ၂ ၁/၂ လက်မရှိပြီး ၁ ၁/၂ လက်မခန့်ထူသည်။ အလေးချိန်အားဖြင့် ၉ ကျပ်သားခန့် ရှိသည်။