cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ကျောက်ကြီးရောဂါ
ရောဂါလက္ခဏာများ
၃ ရက်ဆက် ဖျားပြီးသောအခါ ကျောက်ဖုကလေး များသည် လက်ဖျား၊ ခြေဖျား၊ မျက်နှာတို့တွင် ပထမ ပေါ်လာ ၏။ ထို့နောက် အခြားနေရာများ၌ ပေါ်လာ၏။ အဖုများမှာ ဝိုင်း၍ နီပြီး မာနေ၏။ ကျောက်ဖုများ သည် ၄ ရက်ခန့်ကြာ သောအခါ ရေကြည်တည်၍ ဖောင်းကြွလာ၏။ ထိုနောက် အဖုများမှာ ထိပ်ပြား၍ အလယ်၌ မဲနက်လာ၏။ ကျောက်လုံး အတွင်းရှိ ရေကြည်သည် နောက် ၇ ရက် ၈ ရက်ကြာသော အခါ ပြည် ဖြစ်လာ၏။ ထို့နောက် ၁ ရက် ၂ ရက်မျှ ကြာ သောအခါ ကျောက်လုံးများ ညှိုး၍ခြောက်လာ၏။ ထို့နောက် အဖေးဖြစ်ပြီးလျှင် ရက်ပေါင်း ၂ဝ ခန့်အကြာတွင် ကွာကျ၏။ ကျောက်ဖေးကွာကျသောနေရာများတွင် ကျောက်ပေါက်မာများ ကျန်ခဲ့သည်။ ကျောက်လုံးများ ထွက်ပေါ်သည်မှစ၍ ကျောက်ဖေးများ ကွာကျသည်အထိ အများအားဖြင့် တစ်လခန့် ကြာ၏။
ကျောက်ကြီးတစ်ခါပေါက်ပြီးလျှင် များသောအားဖြင့် တစ်သက်တာတွင် နောက်ထပ်ကျောက်ပေါက်ခဲ၏။ သို့သော် ကျောက်ပေါက်မာရှိသောလူ၌ နောက်ထပ်ကျောက်ပေါက်သည် လည်း ရှိတတ်သည်။ လူတစ်ဦး တည်း၌ ၃ ကြိမ် ကျောက် ပေါက်သည်ကို တွေ့ရှိဘူးကြောင်း စာဆိုလည်း ရှိပေသည်။ ကျောက်လုံးများ မထွက်မီ စဖျားသည့်အချိန်မှ အနာဖေး ကွာကျ၍ အသားချောမွတ်သွားသည့်အချိန်ထိ ကျောက်ရောဂါ သည် အခြားလူများသို့ ကူးစက်နိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ကျောက်ပေါက်သည့်လူနာကို သီးသန့်ခွဲခြား၍ ထားရန်မှာ အရေးကြီးပေသည်။ ဥပဒေကလည်း လူနာကို သီးသန့် ခွဲခြားထားရန် ပညတ်ထား၏။
ကျောက်ကြီးရောဂါအတွက် မုချပျောက်ကင်းစေသော ဆေးဟူ၍ မရှိသေးပေ။ လူနာကို ကြည့်ရှုပြုစုခြင်းသည် အရေး အကြီးဆုံး ဖြစ်ပေသည်။ လူနာကို ကျောက်ပေါက်ဘူးသူ သို့မဟုတ် မကြာသေးမီက ကျောက် ဆေးထိုးထားသူသာလျှင် ပြုစုသင့်သည်။ လူနာလုံးဝ ပျောက်ကင်းသောအခါ ဖြစ်စေ၊ သေဆုံးလျှင်ဖြစ်စေ၊ လူနာ၏ အဝတ်အစားများကို မီးရှို့ ပစ်သင့်၏။ အဖိုးတန်ပစ္စည်းများကိုမူ ရေနှင့်ပြုတ်ခြင်း၊ နေပူလှန်းခြင်း၊ ပိုးသေဆေးဖျန်းပက်ခြင်းများ ပြုလုပ်ရမည်။ ကျောက်ဆေးထိုးခြင်းသည် ကျောက်ကြီးရောဂါ မဖြစ် အောင် ကာကွယ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ရှေးအခါက မြန်မာနိုင်ငံတွင် မြန်မာနည်းဖြင့် ကျောက်ထိုးပေးခဲ့ကြသည်။ ထိုနည်းမှာ ကျောက်ပေါက်သူ၏အနာမှ ပြည်ကို ဖြစ်စေ၊ ကျောက်ဖေးများကို အမှုန့်ကြိတ်၍ဖြစ်စေ၊ ကျောက်မပေါက်သေးသော ကလေးများကို ထိုးပေးခြင်း ဖြစ်၏။ ကံကောင်းလျှင် ကျောက်လုံးအနည်းငယ်သာ ထွက်၍ ရောဂါပျောက်ကင်း သွား၏။ ထိုးသွင်းသော ကျောက်ရည်ကို ချင့်ချိန်တိုင်းတာခြင်း မပြုနိုင်သဖြင့် မကြာခဏ ကျောက်လုံးအထွက်များ၍ သေဆုံး ကြရသည်။ ယခုအခါ မြန်မာနည်းထက်ပို၍ စိတ်ချရသော နည်းဖြင့် ကျောက်ထိုးပေးနေပြီဖြစ်ရာ ဤနည်းကို ကုလား ကျောက် သို့မဟုတ် နွားကလေးတို့မှ ရရှိကြသည်။
ကျောက်ရောဂါနှင့် ကမ္ဘာ
ကမ္ဘာ့ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ကြီး၏ လက်အောက်ခံ ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့သည် ကျောက်ရောဂါ တိုက်ဖျက်ရေးလုပ်ငန်းကို၁၉၆၇- ခုနှစ်မှစ၍ ကမ္ဘာတစ်ဝန်းလုံးတွင် စတင်ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ယင်းအဖွဲ့ကြီးသည် ကျောက်ရောဂါ ကာကွယ်ဆေး ထုတ်လုပ်ရာ တိုးတက် ကောင်းမွန်သော နည်းစနစ်များကို တီထွင်ခြင်း၊ ကျောက်ဆေးထိုးရာတွင် နည်းသစ်များသုံးခြင်း၊ ရောဂါဖြစ်ပွားလျှင် ဆိုင်ရာသို့ လိုအပ်သလို သတင်းပို့နည်းများကို တီထွင်ခြင်း စသည်ဖြင့် အထူးအစီအစဉ်များ ချမှတ်ပြီး ကျောက်ရောဂါ တိုက်ဖျက်ရေး လုပ်ငန်းကို မနားမနေ ကြိုးပမ်း ပြုလုပ်ခဲ့သည်။
ယခင်ကအသုံးပြုခဲ့သော ကျောက်ဆေးရည်သည် စံချိန်မမှီသဖြင့် ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့သည် တီထွင်စမ်းသပ်၍ အအေး ဓာတ်ဖြင့် ပြုပြင်ထားသော စံချိန်မှီ ကျောက်ဆေးရည်ကို ထုတ်လုပ်ခဲ့သည်။ ယင်းစံချိန်မှီ ကျောက်ဆေးရည်သည် အပူပိုင်း နိုင်ငံများ၌ပင် အအေးခန်း၌ မထားဘဲ အာနိသင်မပျက် သုံးစွဲနိုင်ခဲ့လေသည်။
ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့၏ လုပ်ငန်းများ အရှိန်ရလာသောအခါ ဂင်းနီနှင့် ကင်ညာနိုင်ငံများ အပါအဝင် ကျောက်ရောဂါ အချိန်မှန် ဖြစ်ပွားတက်သော နိုင်ငံများသည် အဆင့်မြင့် ကျောက်ဆေးရည်များကို ပြည်တွင်းသုံးအတွက် လုံလောက် အောင် မိမိတို့ ဖာသာ မိမိတို့ ထုတ်လုပ်နိုင်သည့် အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ သို့သော် သန်းပေါင်းများစွာသော ကမ္ဘာ့ ပြည်သူ တစ်ရပ်လုံးအတွက် ကျောက်ဆေးရည် အများအပြား လိုအပ်သည်ဖြစ်ရာ ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေး အဖွဲ့သည် အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံများထံမှ ကျောက်ဆေးရည် အလှူခံခဲ့ရသည်။ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ၂ဝ ကျော်တို့က ကျောက်ဆေးရည် လှူဒါန်းခဲ့ကြသည်။ ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေး အဖွဲ့သည် ကျောက်ရောဂါ တိုက်ဖျက်ရေးစီမံကိန်း ရှေးဦးအဆင့်၏ ရောဂါဖြစ်ပွားလေ့ရှိသည့် နိုင်ငံများတွင် လူဦးရေ ၈ဝ% ကို ကာကွယ်ဆေး ထိုးပေးရန် ရည်မှန်းခဲ့၏။ ဤမျှ များပြားသော လူထုကို ဆေးထိုးပေးနိုင်ရန်မှာ ရှိရင်း ဆေးထိုးနည်း စနစ်များနှင့် မလုံလောက်သဖြင့် သာမန်ကျောက်ထိုးအပ်ထက် ခေတ်မီသော လေဖိအားဖြင့် ဆေးထိုးသည့် ဂျက်ကျောက်ထိုးကိရိယာများကို တီထွင်၍ အာဖရိကတိုက် ၂၁ နိုင်ငံတွင် စမ်းသပ် သုံးစွဲခဲ့၏။
သို့သော် ဤကိရိယာမှာ ဈေးကြီးသည့်ပြင် မကြာခဏ ပြင်ဆင်ရသဖြင့် နောက်ဆုံးတွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ဝိုင်းယက် ဆေးဝါးပစ္စည်း ကုမ္ပဏီက ထုတ်လုပ်ပေးသော ရိုးရိုးအသွား နှစ်ခုရှိ ကျောက်ထိုးအပ်ကို အသုံးပြုရသည်၊ ယင်းအပ်သည် တစ်ကြိမ်တို့လျှင် ဆေးရည် တစ်စက်မျှသာ ပါသဖြင့် ဆေးရည် အကုန်သက်သာသည့်ပြင် အပ်ဖြင့် တစ်ချက်နှစ်ချက် အသားပေါ် ခြစ်လိုက်ရုံဖြင့် ကျောက်ဆေးအောင်ကြောင်း တွေ့ရသည်။ ယင်းအပ်ဖြင့် တစ်နေ့လျှင် လူ ၁၀၀၀ အထိ ဆေးထိုးပေးနိုင်သည်။ ထို့ပြင် ကမ္ဘာ့ ကျန်းမာရေးအဖွဲ့သည် မည်သည့်ဒေသတွင် ကျောက်ရောဂါ ဖြစ်ပွားကြောင်း ချက်ချင်း သတင်းရနိုင်သည့် ထောက်လှမ်းရေး စနစ်ကို ပါတီထွင်အသုံးပြုခဲ့သည်။
ကမ္ဘာ့ ကျန်းမာရေး အဖွဲ့သည် ကျောက်ရောဂါ တိုက်ဖျက်ရေး လုပ်ငန်းကို အထက်ပါအတိုင်း ကြိုးပမ်း ဆောင်ရွက်ရာ အာဖရိကတိုက် အနောက်နှင့် အလယ်ပိုင်း ဒေသများ၏ ၁၉၇ဝ ပြည့်နှစ်တွင်၎င်း၊ ဘရာဇီးနိုင်ငံ၏ ၁၉၇၁ ခုနှစ်တွင်၎င်း၊ အင်ဒို နီးရှားနိုင်ငံ၏ ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင်၎င်း၊ အာရှတောင်ပိုင်း နိုင်ငံများ ၁၉၇၅-ခုနှစ်တွင်၎င်း ကျောက်ရောဂါ လုံးဝ ဆိတ်သုဉ်း ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင်လည်း ၁၉၇၅ ခုနှစ်မှစ၍ ကျောက်ရောဂါ လုံးဝ ဆိတ်သုဉ်းခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။
၁၉၇၆ ခုနှစ်သို့ ရောက်သောအခါ ကမ္ဘာပေါ်၏ အီသီအိုပီးယားနိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံတည်းသာလျှင် ကျောက်ရောဂါ ရှိသေးကြောင်း သတင်းပို့ခဲ့သည်။
ကမ္ဘာပေါ်တွင် ကျောက်ရောဂါ အမြစ်မပြတ်ဘဲ ကျန်ရှိနေသော နောက်ဆုံးနိုင်ငံမှာ အီသီအိုးပီးယားနိုင်ငံဖြစ်ရာ ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေး အဖွဲ့သည် အီသီအိုးပီးယား နိုင်ငံတွင် ၁၉၇၁−ခုနှစ်မှစ၍ ကျောက်ရောဂါ ပပျောက်ရေး လုပ်ငန်းကို အားသွန်ခွန်စိုက် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ အီသီအိုးပီးယားနိုင်ငံတွင် ကျောက်ရောဂါ တိုက်ဖျက်ရေး စီမံကိန်း ချမှတ်ပြီး ကျောက်ရောဂါဝေဒနာ ခံစားနေရသူ လူနာဦးရေကို စာရင်းကောက်ယူရာ လူနာပေါင်း ၂၅,ဝဝဝ ကျော်ရှိကြောင်း တွေ့ရသည်။ ကျောက်ရောဂါ တိုက်ဖျက်ရေး ဝန်ထမ်းများသည် လူနာရှိရာ ဒေသများသို့ ချက်ချင်း သွားရောက်ပြီးလျှင် အခြားလူနာများ ရှိမရှိ စစ်ဆေးခြင်း၊ အရပ်ထဲရှိ လူအများကို ကျောက်ရောဂါ ကာကွယ်ဆေး ထိုးပေးခြင်းများ ပြုလုပ်သည်။
ကာကွယ်ဆေး ထိုးရာ၌ တစ်နယ်လုံးအနှံ့ လိုက်ကာ လူပေါင်းမြောက်မြားစွာကို ထိုးပေးခြင်း မဟုတ်ချေ၊ ရောဂါ ပေါ်ပေါက် ရာအရပ် ပတ်ဝန်းကျင်ကို ဧရိယာကန့်သတ်၍ ဧရိယာအတွင်းရှိ လူများကိုသာ ဆေးထိုးပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ ကျောက်ရောဂါ၏ သဘာဝသည် ကူးစက်နှုန်း နှေးကွေးပြီး ဒေသတစ်ခုတွင်သာ ကွက်၍ ရောဂါကျရောက်ခြင်း ဖြစ်သဖြင့် ထိုသို့ ဧရိယာ ကန့်သတ်၍ ဆေးထိုးခြင်းဖြစ်သည်။
၁၉၇၇- ခုနှစ်သို့ရောက်သော် အီသီအိုးပီးယား နိုင်ငံတွင်၎င်း၊ ကမ္ဘာပေါ်ရှိ အခြားနိုင်ငံများတွင်၎င်း၊ ကျောက်ရောဂါ လုံးဝ ဆိတ်သုဉ်း ပပျောက်သွားခဲ့ပြီး ဖြစ်ကြောင်း သိရသည်။ လူ့သမိုင်းတစ်လျှောက်၌ ကပ်ရောဂါသည် ပထမဆုံးအကြိမ် ဆိတ်သုဉ်းခြင်းဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့သည် နောက်ထပ် ခြောက်လခန့် ဆက်၍ ကမ္ဘာအရပ်ရပ်၏ ကျောက်ရောဂါ ကာကွယ်ရေး လုပ်ငန်းများကို ဆောင်ရွက်နေကြဦးမည် ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာ့ ကျန်းမာရေး အဖွဲ့သည် အထက်ပါအတိုင်း ကြိုးပမ်း ဆောင်ရွက်ခဲ့ သောကြောင့် ကျောက်ရောဂါ အမြစ်မပြတ်သည့် ကမ္ဘာ့ နောက်ဆုံးနိုင်ငံ ဖြစ်သော အီသီအိုးပီးယား နိုင်ငံတွင် ၁၉၇၇-ခုနှစ်မှစ၍ ကျောက်ရောဂါ ဆိတ်သုဉ်းခဲ့သည်။
ကျောက်ရောဂါနှင့် မြန်မာနိုင်ငံ
မြန်မာနိုင်ငံတွင်လည်း ဂျပန်ခေတ်အတွင်းက ကျောက်ရောဂါကပ်ဆိုးကြီးကို တနိုင်ငံလုံးအနှံ့ ခံခဲ့ရသည်။ ထိုအခါ အုပ်စိုးသူ ဂျပန်တို့သည် ကာကွယ်ဆေးများကို ထိုးနှံပေးခဲ့သော်လည်း ထိုရောဂါဆိုးကြီးကို ထိထိရောက်ရောက် နှိမ်နှင်းနိုင်ခြင်း မရှိခဲ့ပါ။ သို့အတွက် ယနေ့တိုင် ဂျပန်ခေတ်ကို မီလိုက်သော လူကြီးအချို့၏မျက်နှာပေါ်တွင် ကျောက်ပေါက်မာများကို တွေ့မြင်နိုင်ပါသေးသည်။
ယခုအခါတွင်မူ ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့ကြီး၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် ကမ္ဘာ့နိုင်ငံတိုင်းကို ကျောက်ရောဂါ ကာကွယ် ဆေးများ ထိုးနှံပေးသဖြင့် ကျောက်ရောဂါဆိုးကြီးသည် ဤကမ္ဘာမြေပေါ်တွင် အပြီးတိုင် ပျောက်ကွယ် သွားခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ၁၉၆၉-ခုနှစ်၌ နောက်ဆုံးလူနာကို တွေ့ရပြီး မြန်မာ့မြေပေါ်တွင် ကျောက်ရောဂါဆိုးကြီးကို ယခုတိုင် မတွေ့မမြင်ရတော့ပါ။ မြန်မာနိုင်ငံသည် ၁၉၆၉-ခုနှစ်ကတည်းက ကျောက်ရောဂါ ကင်းစင်သောနိုင်ငံအဖြစ် ကမ္ဘာကို ကြေညာနိုင်ခဲ့ပြီဖြစ်သည်။ ၁၉၆၉-ခု နောက်ပိုင်း မွေးဖွားလာသူများသည် ကျောက်ရောဂါကို ကြားသာကြားဖူးပြီး မမြင်ဖူးကြတော့ပါ။
ဤသို့ အောင်မြင်မှုများ ရရှိစေရန် ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့ကြီးသည် ၁၉၅၈-ခုနှစ်တွင် ကျင်းပသော ၁၁-ကြိမ်မြောက် ညီလာခံတွင် နိုင်ငံတွင်းရှိ နိုင်ငံသားတိုင်းအား အစုလိုက်အပြုံလိုက် ကျောက်ရောဂါ ကာကွယ်ဆေး ထိုးနှံပေးရန် ဆုံးဖြတ်ချက်ချမှတ်ခဲ့သည်။ ထိုညီလာခံ၏ အကျိုးဆက်အနေဖြင့် နိုင်ငံတိုင်းသည် ကျောက်ရောဂါကာကွယ်ဆေးထိုး လုပ်ငန်းကို ညီညီညွတ်ညွတ် ဆောင်ရွက်ခဲ့ရာ တနိုင်ငံပြီး တနိုင်ငံ ကျောက်ရောဂါဘေးမှ ကင်းဝေးခဲ့ကြသည်။
အာရှတိုက်တွင် ကျောက်ရောဂါနောက်ဆုံးဖြစ်ပွားသောနိုင်ငံမှာ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံဖြစ်သည်။ ၁၉၇၇- ဒီဇင်္ဘာ ၁၄-ရက်နေ့တွင် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ၌ နောက်ဆုံးကျောက်ပေါက်သူကို တွေ့ရှိခဲ့ပြီးနောက် ထပ်မံမတွေ့ရတော့ပါ။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် နောက်ဆုံးကျောက်ရောဂါဖြစ်ပွားသူမှာ ဆိုမာလီနိုင်ငံ မာကာမြို့မှ အလီမာလင် (Ali Maalin)ဆိုသူဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ၁၉၇၇-တွင် ကျောက်ရောဂါ နောက်ဆုံးဖြစ်ပွား ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၁၉၇၇-မှ ၁၉၈၀-ပြည့်နှစ်တွင်ကျင်းပသော ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့ကြီး၏ ၃၃-ကြိမ်မြောက် ညီလာခံကြီးက ကမ္ဘာပေါ်တွင် ကျောက်ရောဂါကင်းစင်ပြီဖြစ်ကြောင်း ကြေညာနိုင် ခဲ့သည်။
ကာကွယ်နိုင်ခဲ့ခြင်းမှာ ကျောက်ရောဂါကာကွယ်ဆေးကြောင့်ပင် ဖြစ်သည်။ ကျောက်ရောဂါကာကွယ် ဆေးကို ဦးစွာ အသုံးပြုသူတို့မှာ တရုတ်လူမျိုးများ ဖြစ်သည်။ တရုတ်တို့သည် ရောဂါရှိသူထံမှ ပြည်ကိုယူပြီး လူကောင်း၏လက်မောင်းကို အစင်းထင်အောင် တခုခုဖြင့် ခြစ်လိုက်သည်။ ထိုခြစ်ထားသော အနာထဲသို့ ပြည်ကိုသုတ်ပေးလျှင် ရောဂါကာကွယ်သည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။ တရုတ်တို့၏နည်းမှာ ရောဂါကာကွယ်သည်ထက် ကူးစက်ခံရကာ သေဆုံးဖို့ အခွင့်အရေးပိုများပါသည်။
သိပ္ပံနည်းကျ ကျောက်ရောဂါကာကွယ်ဆေးကို စတင်ဖော်ထုတ်ပေးခဲ့သူမှာ အင်္ဂလိပ်လူမျိုး ဆရာဝန်တဦး ဖြစ်သူ အက်ဒဝပ် ဂျင်းနာ (Edward Jenner) (၁၇၄၉-၁၈၂၃) ဖြစ်သည်။ ဂျင်းနားသည် ဇာတိမြို့ဖြစ်သော ဘာကလေမြို့တွင် ဆေးခန်းဖွင့်ကုသနေခဲ့သည်။ ထိုစဉ် သူဆေးခန်းသို့ နွားကျောက် (Cowpox) ပေါက်သူများ မကြာခဏ ရောက်လာတတ်သည်။ နွားကျောက်ဆိုသည်မှာ နွားမကို နို့ညှစ်စဉ် ညှစ်ပေးသူ၏လက်မှတဆင့် ကူးစက်ခံရသော အနာကလေးများ ဖြစ်သည်။ ထိုအနာကလေးများမှာ ကျောက်ရောဂါလောက် မပြင်းထန်ဘဲ မကြာမီ နဂိုအတိုင်း ပြန်ကောင်းသွားတတ်သည်။
ဂျင်းနားသည် နွားကျောက်ပေါက်ခံရသော နွားနို့သမများအား ဆေးကုရင်း နွားကျောက်ပေါက်ဖူးလျှင် ကျောက်ကြီးမပေါက်နိုင်ဟု ကြားသိရလေသည်။ အစပထမတွင် ဂျင်းနားသည် ထိုအဆိုကို လက်မခံချေ။ သို့သော် နောင်တွင် ရပ်ရွာ၌ ကျောက်ရောဂါကပ်ကြောင့် လူအများ အကြီးအကျယ်ကျောက်ရောဂါ ဖြစ်နေချိန်တွင် အဆိုပါနွားနို့သမလေးများမှာ ရောဂါအကူးမခံရကြောင်း တွေ့ရှိလာရလေသည်။
အချို့ နွားနို့သမလေးများမှာ အကူးခံရကြောင်း တွေ့ရှိရပြန်ပါသည်။ ထိုအခါ ဂျင်းနား၏စိတ်ထဲတွင် ဇဝေဇဝါ ဖြစ်သွားလေသည်။ ဂျင်းနားသည် သူ့သံယသကို သေချာအောင် ထပ်မံစစ်ဆေးသောအခါတွင် နွားကျောက်ရောဂါမှာ နှစ်မျိုးရှိကြောင်း၊ ၎င်းအနက် တမျိုးကသာ ကျောက်ကြီးရောဂါကို ကာကွယ်ကြောင်း သိရှိလာလေသည်။
၁၇၆၉-တွင် ဂျင်းနားသည် နွားကျောက်ပေါက်နေသော နွားနို့သမလေး၏အနာမှ ပြည်ကိုယူကာ အသက် ၈-နှစ်အရွယ် ကလေးငယ်တဦးကို ပထမဆုံးအကြိမ် ကျောက်ဆေးစမ်းထိုးလိုက်လေသည်။ ၂-လအကြာတွင် ၎င်းကလေးအား ကျောက်ကြီးပေါက်နေသောလူနာထံမှ ပြည်ကိုယူပြီး ထိုးပေးလိုက်ပြန် လေသည်။ ဂျင်းနားနှင့် ကလေးမိခင်တို့မှာ နှစ်ပတ်ခန့် တထိတ်ထိတ် စောင့်ကြည့်နေခဲ့ကြလေသည်။ သို့သော် ထိုကလေးမှာ နှစ်ပတ်ကျော်သည်အထိ ကျောက်ရောဂါ ဖြစ်မလာ တော့ပါ။ ဂျင်းနား အောင်မြင်ခဲ့လေပြီ။ ဂျင်းနားသည် ဤနည်းဖြင့် နောက်ထပ်လူပေါင်း ၂၃-ယောက်ကို စမ်းသပ်ရာ အောင်မြင်ခဲ့ပြန်လေသည်။
၁၇၉၈-တွင် ဂျင်းနားသည် ကျောက်ရောဂါ ကာကွယ်ဆေးနှင့် ပတ်သက်ပြီး သူတွေ့ထားသော အချက်များကို စာတမ်းတစောင် ရေးသားခဲ့လေသည်။ ထိုစာတမ်းသည် ဆေးပညာရှင်များကိုသာ မက သာမန် အရပ်သားများကြားတွင်ပင် တမုဟုတ်ချင်း ကျော်ကြားသွားလေသည်။ လူအများအပြားကပင် ဂျင်းနားကို ချီးကျူးခဲ့ကြလေသည်။ အချို့ကမူ လူအနည်းငယ် စမ်းကြည့်ရုံဖြင့် ကာကွယ်ဆေးဖြစ်ပြီဟု မဆိုနိုင်ဆိုပြီး ဂျင်းနားအားကန့်ကွက်ခဲ့ကြလေသည်။
သို့သော် ဂျင်းနားသည် စိတ်ရှည်လက်ရှည်ဖြင့် ကျေးရွာအနှံ့၊ မြို့အနှံ့၊ နိုင်ငံအနှံ့ လိုက်လံရှင်းလင်းသင်ပြပေးရာ နောက်ဆုံးတွင် သူ့ကို ဆန့်ကျင်သူတို့ပင် သူ့နည်းကို လက်ခံလာကြလေသည်။ ဂျင်းနား၏နည်းကို အခြား ဥရောပနိုင်ငံများသာမက တရုတ်၊ အိန္ဒိယ၊ တောင်အမေရိက စသည့်နိုင်ငံများကပါ အလျင်အမြန်ရယူခဲ့ကြသဖြင့် ကျောက်ရောဂါကပ်ကြီးများမှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် တဖြည်းဖြည်း ပျောက်ကွယ် လာခဲ့လေသည်။
၁၈၀၃-ခုနှစ်တွင် ဂျင်းနားသည် အင်္ဂလန်ပြည်၌ တော်ဝင်ဂျင်းနားအသင်းကို ထူထောင်၍ တကမ္ဘာလုံး ကျောက်ဆေးထိုးနှံရေးကို စည်းရုံးဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ဂျင်းနား၏ အားထုတ်ကြိုးပမ်းမှုကြောင့် ယခုအခါ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ကျောက်ရောဂါကပ်ဘေးကြီး ကင်းဝေးခဲ့ပြီဖြစ်ပေသည်။ ကျောက်ရောဂါကာကွယ်ဆေးကို တီထွင်ဖော်ထုတ်ခဲ့သူ ဂျင်းနားမှာ ၁၈၂၃-ဇန်နဝါရီလ ၂၆-ရက်နေ့တွင် သူ့ဇာတိ ဘာကလေးမြို့တွင်ပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ ယခုအခါ ကျောက်ရောဂါဖြစ်စေသော ဗိုင်းရပ်စ်ပိုးမှာ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနှင့် ရုရှားနိုင်ငံတို့ရှိ လုံခြုံသောဓာတ်ခွဲခန်းတွင် သိပ္ပံသုတေသနအလို့ငှါ သိမ်းဆည်းမွေးမြူထားပါကြောင်း ပြန်လည်ဖြေကြားအပ်သည်။
မြန်မာနိုင်ငံတော်အစိုးရသည် ကျန်းမာရေးစီမံကိန်းများ ပြုလုပ်ကာ ကျောက်ကြီးရောဂါ ကာကွယ်ရန်အတွက် ကျောက်ထိုးဆရာသင်တန်းများ ဖွင့်လှစ်၍၎င်း၊ ကျောက်ထိုးဌာနများ အပျံ့အနှံ့ထားရှိ၍၎င်း၊ ရောဂါ ကာကွယ်ရန် အသိဉာဏ်ပေးသည့် စာတမ်းများ ရုပ်ရှင်များ ဝေငှ ပြသ၍၎င်း ဆောင်ရွက်လျက်ရှိပေသည်။
စဉ့်ကူ (တောင်)ရွာ၊ ညောင်ဦးမြို့နယ်
စဉ့်ကူ (တောင်)ရွာ (Sintku(South))သည် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ ညောင်ဦးခရိုင်၊ ညောင်ဦးမြို့နယ်၊ စဉ့်ကူကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၉၂၃၃၉ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ စဉ့်ကူကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၃၃၃၉ ဦး၊ မ ၃၉၀၁ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၇၂၄၀ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ညောင်ဦးမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ရွှေကုန်းရွာ၊ မြစ်သားမြို့နယ်
ရွှေကုန်းရွာ (Shwekone)သည် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ ကျောက်ဆည်ခရိုင်၊ မြစ်သားမြို့နယ်၊ ကျွဲတပ်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၉၀၈၈၇ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ကျွဲတပ်ကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၂၇၇ ဦး၊ မ ၃၀၁ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၅၇၈ ဦးနေထိုင်သည်။ ဤရွာကို ပေကုန်းဟူသော အမည်မှ ပြောင်းလဲလိုက်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မြစ်သားမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
အညာစုရွာ၊ ဆပ်သေ
အညာစုရွာ၊ ဆပ်သေ
ဆေးပုလဲရွာ၊ ကျောက်ကြီးမြို့နယ်
ဆေးပုလဲရွာ (Saypale)သည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး (အရှေ့)၊ တောင်ငူခရိုင်၊ ကျောက်ကြီးမြို့နယ်၊ င / ထွေစုတ်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၈၀၂၉၃ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ င / ထွေစုတ်ကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၁၇၄၄ ဦး၊ မ ၁၈၁၈ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၃၅၆၂ ဦးနေထိုင်သည်။
မေယုနယ်ခြားခရိုင်
တည်နေရာ
မေယု နယ်ခြားခရိုင်သည် အရှေ့ပါကစ္စတန်နှင့် မြန်မာနိုင်ငံ စပ်ကြားတွင် တည်ရှိသည်။ နတ်မြစ်အားဖြင့် နယ်နိမိတ်သတ်မှတ်ထားလျက်ရှိသည်။ မေယုနယ်ခြားခရိုင်သည် အနောက်ဘက် လားသော် အရှေ့ပါကစ္စတန်၊ အရှေ့ဖက်လားသော် မယူမြစ်စိုင်တင်ချောင်းအားဖြင့် လည်းကောင်း၊ တောင်ဘက်လားသော် ရခိုင်ကမ်းရိုးတန်း၊ ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်တို့ဖြင့် လည်းကောင်း ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ထား၏။ ယခင်ရခိုင်တိုင်း စစ်တွေခရိုင်အတွင်းရှိ ဘူးသီးတောင်မြို့နယ်၊ မောင်တောမြို့နယ်နှင့် ရသေ့တောင်အနောက်မြောက်မြို့နယ်များပါဝင်သော ဒေသဖြစ်သည်။ မယူတောင်တန်းကို ဗဟိုပြု၍ မယူမြစ်နှင့် နတ်မြစ်ကြားရှိ နေရာများသည် မေယုနယ်ခြားခရိုင်အတွင်းပါဝင်လေသည်။ မေယုနယ်ခြား ခရိုင်သည် တောအထပ်ထပ်၊ တောင်အလျှိုလျှို၊ မြစ်ချောင်းအင်းအိုင်များဖြင့် ရောယှက်ဝန်းရံလျက်ရှိသော ဒေသတစ်ခုဖြစ်၏။ မြောက်ဘက်တွင် မြင့်၍၊ တောင်ဘက်သို့ ဆင်ခြေလျှော တဖြည်းဖြည်း နိမ့်ဆင်းသွားသည်။ စိုင်တင်တောင်နှင့် မယူတောင်တန်းဟူ၍ တောင်တန်းနှစ်ခုရှိပြီးလျှင်၊ မယူမြစ်နှင့် နတ်မြစ်တည်းဟူသော ထင်ရှားသည့်မြစ်နှစ်သွယ်ကလည်း မြောက်ဘက်မှ တောင်ဘက်သို့ စီးဆင်းလေသည်။
လူမှုပထဝီဝင်
မေယုနယ်ခြား ခရိုင်တွင် လူဦးရေ ၄ သိန်းကျော် ၅ သိန်းနီးပါးရှိ၏။ များသောအားဖြင့် လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေး လုပ်ငန်းနှင့် တံငါလုပ်ငန်းများဖြင့်သာ အသက်မွေးကြသည်။ လူများစု (၇၅ ရာခိုင်နှုန်းခန့်) မှာ ဘင်္ဂါလီလူမျိုးဖြစ်၍၊ ရခိုင်၊ ဒိုင်းနက်မြို၊ ခမွီး စသောတိုင်းရင်းသား လူမျိုးစုများလည်း နေထိုင်လျက်ရှိသည်။ ဘင်္ဂလီ တို့သည် အစ္စလာမ်အယူဝါဒီများဖြစ်၏။ ရခိုင်လူမျိုးများကား ဗုဒ္ဓအယူ ဝါဒီများဖြစ်၍၊ ကျန်လူမျိုးစုများသည် နတ်များကို ကိုးကွယ် ဆည်းကပ်ကြလေသည်။ လောလောဆယ်အားဖြင့် မေယုနယ်ခြားခရိုင်ဌာနချုပ်ကို မောင်တောမြို့တွင် ဖွင့်လှစ်ထားသည်။ ရခိုင်တပ်ပေါင်းစုမှူးသည် မေယုနယ်ခြားခရိုင်၏လုံခြုံရေး၊ ကာကွယ်ရေး၊ ငြိမ်းချမ်းရေး၊ တရားဥပဒေ စိုးမိုးရေးနှင့် လူမှုဖွံ့ဖြိုးရေးတို့ကို ဆောင်ရွက်ရန်အတွက် မေယုနယ်ခြား ခရိုင်အထူးအုပ်ချုပ်ရေး အရာရှိအဖြစ် အာဏာကုန် လွှဲအပ်ထားခြင်း ခံရသည်။ မေယုနယ်ခြားခရိုင်တွင် အထူးသဖြင့် မောင်းတောမြို့၊ဘူးသီးတောင်မြို့များတွင် အုပ်ချုပ်မှုဆိုင်ရာ အစိုးရရုံးများ အများအပြားရှိသည်။ ထိုအပြင် အစိုးရစာသင်ကျောင်းများ လည်းရှိသည်။
ရည်ရွယ်ချက်
မေယုနယ်ခြားခရိုင် ဖွဲ့စည်းရခြင်း၏ အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာ တရားဥပဒေ စိုးမိုးရေးနှင့် ရပ်ရွာအေးချမ်းရေးတို့ ဖြစ်၏။ လောလောဆယ်အားဖြင့် မေယုနယ်ခြားခရိုင် အုပ်ချုပ်ရေး အာဏာပိုင်တို့သည် အောက်ပါအချက်များကို အဓိကထား၍ ဆောင်ရွက်လျက်ရှိကြသည်။ ယင်းတို့မှာ ဆူပူသောင်းကျန်းနေသော မူဂျာဟစ် သူပုန်များအား ထိရောက်စွာ နှိမ်နင်းရန်၊ တရားဥပဒေ အပြင်ဖက်မှ နည်းအမျိုးမျိုးဖြင့် ဆိုးသွမ်းလျက်ရှိသော စီးပွားရေး သောင်းကျန်းသူများနှင့် လာဘ်ပေး လာဘ်ယူ ကိစ္စများကို ထိရောက်စွာအရေးယူရန်၊ နယ်ခြားဒေသများတွင် တွေ့ကြုံရမြဲဖြစ်သည့် တရားဥပဒေမဲ့ ဝင်ရောက်လာသူများအား နိုင်နင်းစွာ တားဆီးပိတ်ပင်ရန်၊မေယုနယ်ခြား ခရိုင်တွင် လူမျိုးရေးအားဖြင့် ဖြစ်စေ၊ အယူဝါဒရေးအားဖြင့် ဖြစ်စေ ခွဲခြားမှုမရှိဘဲ ပြည်ထောင်စုစိတ်ဓာတ်မွေးမြူရေးကို အဓိကထား၍ တရားမျှတစွာအုပ်ချုပ်သွားရန်၊ နိုင်ငံအစိုးရ၏ ချမှတ်ထားသောဝါဒ၏အရ အိမ်နီးချင်းနိုင်ငံဖြစ်သည့် ပါကစ္စတန်အစိုးရနှင့် ချစ်ကြည်ရင်းနှီးမှုတိုးတက်ရန် အစွမ်းကုန် ဆောင်ရွက်ရန်၊ မေယုနယ်ခြားခရိုင်တွင် တရားဥပဒေစိုးမိုးရေးနှင့် လုံခြုံရေးတိုးတက်ကောင်းမွန် လာသည်နှင့်အမျှ အထူးလိုအပ်လျက် ရှိသော တိုးတက်ဖွံ့ဖြိုးရေး လုပ်ငန်းများကို ဆက်လက် လုပ်ကိုင်သွားရန်၊ နယ်ခြားဒေသို့ သွားရောက် အမှုထမ်းကြသည့် အမှုထမ်းများသည် လေးလေးနက်နက် ပြုပြင်၍ အတတ်နိုင်ဆုံး သံတမန်စိတ်ဓာတ်ဖြင့် ဆောင်ရွက် သွားရန်၊ ပြည်ထောင်စု အစိုးရ ပို့ထားသော အမှုထမ်းအရာထမ်းများ အားလုံးသည် နယ်ခြားဒေသအုပ်ချုပ်ရေး၏ဦးဆောင်မှု အောက်တွင် တစ်စည်း တစ်လုံးတည်း စုပေါင်းကြ၍ ပြဿနာ အရပ်ရပ်ကို ညီညာစွာ ရင်ဆိုင်ဖြေရှင်းသွား စသည်တို့ဖြစ်လေသည်။
ဖျက်သိမ်းခြင်း
မေယုနယ်ခြားခရိုင်ကို ဤသို့ နယ်ခြားဒေသ အုပ်ချုပ်ရေးဌာနမှ တိုက်ရိုက်အုပ်ချုပ်လာခဲ့ရာ၊ ယခုအခါတွင် အခြေအနေများ တိုးတက် ကောင်းမွန်လာသည်။ ထို့ကြောင့် မေယု နယ်ခြားခရိုင်ကို စစ်တွေခရိုင် အတွင်းသို ပြန်လည် သွတ်သွင်းပြီးလျှင် ပြည်ထဲရေးဌာန၏ အုပ်ချုပ်မှုလက်အောက်သို့ ပြန်လည်ထားရှိရန် ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံ တော်လှန်ရေးအစိုးရ အဖွဲ့က ဆုံးဖြတ်ခဲ့၏။ မေယုနယ်ခြား ခရိုင်ကို နယ်ခြားဒေသ အုပ်ချုပ်ရေး လက်အောက်မှ ပြည်ထဲရေးဌာန လက်အောက်သို့ ၁၉၆၄ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁ ရက်နေ့တွင် လွှဲပြောင်းပေးခဲ့လေသည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ရခိုင်ပြည်နယ် ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပထဝီဝင် ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ သမိုင်း
ကာလွန်းရွာ၊ နန်းယွန်းမြို့နယ်
ကာလွန်းရွာ (Karlun)သည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ နာဂကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ၊ နန်းယွန်းမြို့နယ်၊ ကာလွန်းကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၆၉၃၆ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ကာလွန်းကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၁၁၈ ဦး၊ မ ၁၂၂ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၂၄၀ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:နန်းယွန်းမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ဖရူဆိုမြို့နယ်
ဖရူဆိုမြို့နယ် (Hpruso Township) သည် မြန်မာနိုင်ငံ၊ ကယားပြည်နယ်၊ ဒီးမော့ဆိုခရိုင်တွင် ပါဝင်သည့် မြို့နယ် တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မြို့နယ်ရုံးစိုက်ရာမြို့မှာ ဖရူဆိုမြို့ ဖြစ်သည်။
အမည်ရင်းမြစ်
မြို့၏ အနောက်တောင်ဘက်တွင် ဂူပေါက်ရှိသော တောင်နှင့် တောင်ကမ်းပါးကို အမှီပြု၍ ကယားဘာသာစကားဖြင့် ဖရူဆိုဟု ခေါ်ဆိုခဲ့သည်။ ပရို - တန်ခိုးအာနုဘော် ဖော်ပြနိုင်သူ၊ ဆို - တောင် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။
သမိုင်းကြောင်း
ဖရူဆိုမြို့နယ် အမည်မတွင်မီက ကြယ်ဖိုးကြီးနယ်အဖြစ် နှစ်ပေါင်းများစွာ တည်ရှိခဲ့သည်။ ကယားဘာသာစကားဖြင့် "ကေးလျား"၊ မြန်မာဘာသာစကားအရ "ကျယ်ဝန်းသော နယ်မြေ" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။
ကေးလျားကြယ်ဖိုးကြီးနယ်သည် ရှားရယ် (ခ) ကေးဖိုးဒူမင်း (ကေးဖိုးဒူစော်ဘွား) လက်ထက်မှစ၍ စော်ဘွားများ အာဏာစွန့်လွှတ်သည့် ၁၉၅၆-၆၀ ခုနှစ်အထိ ထင်ရှားသော နယ်တစ်နယ် ဖြစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၂ ခုနှစ် တော်လှန်ရေးကောင်စီလက်ထက်တွင် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး အခက်အခဲကြောင့် အုပ်ချုပ်ရေးရုံးစိုက်ရာဒေသကို ကြယ်ဖိုးကြီးရွာမှ ဖရူဆိုရွာ (ညောင်ဇင်ရွာ) သို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။
ပထဝီဝင်အ​နေအထား
မြောက်လတ္တီတွဒ် ၁၉ ဒီဂရီ ၁၇ မိနစ်နှင့် ၁၉ ဒီဂရီ ၅၈ မိနစ်ကြား၊ အရှေ့လောင်ဂျီတွဒ် ၉၆ ဒီဂရီ ၁၀ မိနစ်နှင့် ၉၇ ဒီဂရီ ၇၃ မိနစ် အကြားတွင် တည်ရှိပြီး ၆၄၂.၉၁ sqmi ကျယ်ဝန်းသည်။ အရှေ့မှ အနောက်သို့ ၆၄ မိုင်နှင့် တောင်မှ မြောက်သို့ ၇၈ မိုင် ရှည်လျားသည်။
နယ်နိမိတ်
ဖရူဆိုမြို့နယ်၏ အရှေ့ဘက်တွင် ဒီးမော့ဆိုမြို့နယ်နှင့် ဘောလခဲမြို့နယ်၊ တောင်ဘက်တွင် ဖားဆောင်းမြို့နယ်၊ အနောက်ဘက်တွင် ကရင်ပြည်နယ်ရှိ သံတောင်ကြီးမြို့နယ်၊ ရှမ်းပြည်နယ်ရှိ ဖယ်ခုံမြို့နယ်၊ မြောက်ဘက်တွင် ဒီးမော့ဆိုမြို့နယ်တို့နှင့် နယ်နိမိတ် ထိစပ်လျက်ရှိသည်။
ရာသီဥတု
ဖရူဆိုမြို့နယ်သည် အပူအအေး မျှတသော ရာသီဥတုရှိပြီး အမြင့်ဆုံးအပူချိန် ၃၆ ဒီဂရီ စင်တီဂရိတ်နှင့် အနိမ့်ဆုံးအပူချိန် ၆ ဒီဂရီစင်တီဂရိတ် ဖြစ်သည်။ ပုံမှန်မိုးရေချိန်မှာ ၃၅ လက်မ ဖြစ်သည်။
ရေဆင်း
ဖရူဆိုမြို့နယ်တွင် သောက်သုံးရေအဖြစ်အသုံးပြုသော ခီးပရာလိုချောင်းနှင့် နန်းဖဲချောင်းတို့သည် ဟိုယာကျေးရွာ၊ သိုသီးဖိုရွာနှင့် တော်ခူရွာများကို ဖြတ်သန်း စီးဆင်းသည်။ ထင်ရှားသောချောင်းမှာ ထူးချောင်းဖြစ်ပြီး ဟိုယာကျေးရွာအုပ်စုနှင့် သိုသီးဖိုကျေးရွာအုပ်စုအနီးမှ ဖြတ်၍ ဘောလခဲမြို့နယ်ရှိ ပွန်ချောင်းသို့ စီးဝင်သည်။
လူဦး​ရေ
ဖရူဆိုမြို့နယ်တွင်နေထိုင်ကြသော တိုင်းရင်းသားလူမျိုးစုများတွင် ကယားလူမျိုးများ အများဆုံးနေထိုင်ကြသည်။ ထို့နောက် ဗမာ၊ကရင်နှင့် ရှမ်းလူမျိုးများ အစဉ်လိုက်များပြားစွာနေကြသည်။ ကိုးကွယ်မှုအနေဖြင့် ခရစ်ယာန်ဘာသာကို အများဆုံး ကိုးကွယ်ကာ ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် အစ္စလာမ် ကိုးကွယ်သူဦးရေမှာ အစဉ်လိုက်များပြားသည်။ မြို့နယ်လူဦးရေ၏ ၀.၀၁%မှာ အခြားသော နိုင်ငံခြားလူမျိုးနွယ်ဝင်များဖြစ်သည့် အိန္ဒိယလူမျိုးများဖြစ်သည်။ ဖရူဆိုမြို့နယ်၏ ၂၀၁၈ ခုနှစ် မတ်လကုန်အထိ လူဦးရေမှာ ၂၉,၇၈၉ ဦး ဖြစ်သည်။
စီးပွားရေး
ဖရူဆိုမြို့နယ်သည် ကယားပြည်နယ်အတွင်းရှိ စီးပွာရေးအရ တိုးတက်မှုနှေးကွေးသော မြို့နယ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မြို့နယ်​နေလူထုသည် စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းကို အဓိက လုပ်ကိုင်ကြသည်။ မြို့နယ်၏ အဓိကထွက်ကုန်မှာ မြေပဲ၊ အစေ့ထုတ်ပြောင်းတို့ဖြစ်ပြီး လွိုင်​ကော်မြို့သို့ အဓိကတင်ပို့​ရောင်းချသည်။
ပို့​ဆောင်ဆက်သွယ်​ရေး
ဖရူဆိုမြို့နယ်သည် ကုန်းလမ်း​ဆုံရာ လမ်းမ​ပေါ်တွင် တည်ရှိ၍ လမ်းပန်းဆက်သွယ်​ရေး​ကောင်းမွန်သည်။
အထက
အထက်တန်းကျောင်း ၁ကျောင်းရှိသည်။
အမက
မူလတန်း၊မူလွန်၊အလယ်တန်း(ခွဲ) ၈၉ကျောင်းရှိသည်။
ကျန်းမာရေး
ဖရူဆိုမြို့နယ်တွင် မြို့နယ်ဆေးရုံ ၁ ခု၊ တိုက်နယ်ဆေးရုံ ၁ ခု၊ ကျေးလက်ကျန်းမာရေးဌာန ၅ ခု၊ ကျေးလက်ကျန်းမာရေးဌာနခွဲ ၂၀ ခု တည်ရှိသည်။
လဂျားဘွမ်ရွာ၊ တနိုင်းမြို့နယ်
လဂျားဘွမ်ရွာ(Lajarbum)သည် ကချင်ပြည်နယ်၊ မြစ်ကြီးနားခရိုင်၊ တနိုင်းမြို့နယ်၊ တရုံကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၆၆၂၇၁ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ တရုံကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၂၁၅၉ ဦး၊ မ ၂၀၀၂ ဦး၊ လူဦးရေစုစုပေါင်း ၄၁၆၁ ဦး နေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:တနိုင်းမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
လူဝီ ဟောင်းဝပ် လက်တီမာ
လူဝီ ဟောင်းဝပ် လက်တီမာ (Lewis Howard Latimer) သည် အာဖရိက နွယ်ဖွား တီထွင်သူ တစ်ဦးဖြစ်သည်။ သူ့ကို အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု မက်ဆာ ချူးဆက်ပြည်နယ် ချယ်လ်ဆီးတွင် ၁၈၄၈ ခုနှစ်က မွေးဖွားပြီး မွေးချင်းလေးဦးအနက် အငယ်ဆုံးဖြစ်သည်။ သူသည် လူငယ်တဦးအနေဖြင့် ဘော့စတွန်မြို့ မူပိုင်ခွင့်ရုံးတွင် အလုပ်လုပ်ကိုင်ရင်း စက်မှုပုံဆွဲပညာကို သင်ယူခဲ့သည်။
၁၈၈၀ ပြည့်နှစ်တွင် အမေရိကန် လျှပ်စစ်မီးကုမ္ပဏီမှ ဟီရမ် မက်ဇင်က စီးပွားဖြစ် လျှပ်စစ်မီးအိမ်များ တီထွင်ထုတ်လုပ်ရေး လုပ်ငန်းအတွက် ၎င်းအား ခေါ်ယူခဲ့သည်။ ၁၈၈၂ ခုနှစ်တွင် လျှပ်စစ်မီးအိမ်အတွင်း၌ အသုံးပြုသည့် ကာဗွန်နန်းကြိုးမျှင် အများအပြား ထုတ်လုပ်နိုင်သည့် ကိရိယာကို သူတီထွင်သည်။
ယင်းနောက် မက်ဇင်လျှပ်စစ်မီးအိမ်အတွက် ပူးတွဲမူပိုင်ခွင့် ရရှိသည်။ ထို့အပြင် လျှပ်စစ်မီးလုံးများအတွက် ဝက်အူရစ်ပါသော သစ်သား ပလပ်ပေါက်ကို တီထွင်ပြီး မူပိုင်ခွင့် မှတ်ပုံတင်သည်။ နယူးယောက်မြို့၊ ဖီလာဒဲလ်ဖီးယား၊ မွန်ထရီယယ်နှင့် လန်ဒန်မြို့တို့၌ လျှပ်စစ်လမ်းမီးများ တပ်ဆင်ရေးကို လူဝီ ဟောင်းဝပ် လက်တီမာ ကြီးကြပ်ဆောင်ရွက်ပေးသည်။
၁၈၈၄ ခုနှစ်တွင် သူသည် အက်ဒီဆင် လျှပ်စစ်မီးကုမ္ပဏီတွင် အင်ဂျင်နီယာဖြစ်လာသည်။ သောမတ် အက်ဒီဆင်၏ တီထွင်သူများအဖွဲ့တွင် တစ်ဦးတည်းသော အာဖရိက နွယ်ဖွား အမေရိကန် နိုင်ငံသားအဖြစ် ထင်ရှားသည်။ ထိုအချိန်တွင် အလင်းရောင်ထွက်သော လျှပ်စစ်မီးဟူသော စာတမ်းကို သူရေးသားလိုက်သောအခါ လျှပ်စစ်မီးနှင့် ပတ်သက်၍ ပထမဆုံး အင်ဂျင်နီယာ လက်စွဲစာအုပ်အဖြစ် ထင်ရှားသည်။
မျက်မှောက်ကာလတွင် မီးသီးအတွင်း ကာဗွန်ထက် အဖြိုက်နက် နန်းကြိုးမျှင်ကို သုံးစွဲနေသော်လည်း လျှပ်စစ်မီး ထိန်ထိန်ညီးအောင် အလင်းဆောင် ပေးနိုင်ခြင်းမှာ လူဝီ ဟောင်းဝပ် လက်တီမာ၏ ကျေးဇူးမကင်းဟု ဆိုရမည်ဖြစ်သည်။
အောင်ကိုး၊ ကို (ချိုတေးဆက်)
ချိုတေးဆက် ကိုအောင်ကိုး
ချိုတေးဆက် ကိုအောင်ကိုးသည် အဘ ဦးဘိုကြီး(ပွဲစားကြီး)၊ အမိဒေါ်ရှင်တို့မှ မွေးဖွားသောမွေးချင်းငါးဦးအနက် ၁၂၈၈ခုနှစ်၊ တပို့တွဲလဆန်း ၅ရက်နေ့တွင် မွေးဖွားသည့် တတိယမြောက်သားဖြစ်သည်။ ညောင်တုန်းမြို့၊ ၁၂လမ်းတွင် မွေးဖွားပြီး ၁၉၄၅-၄၆ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်သို့ရောက်ရှိပြီး တပ်မတော်မှတ်တမ်းရုံးတွင် အမှုထမ်းစဉ် ဆာဂျင်မင်းဇော် အမည်ခံပြီး မှတ်တမ်းရုံးတီးဝိုင်းအတွက် အသံလွှင့်ရန် တေးသီချင်းများ ရေးပေးခဲ့သည်။ သူကိုယ်တိုင် ဆာဂျင်မင်းဇော် အမည်ဖြင့် သီချင်းဆိုသည်။ ထိုဝိုင်းတွင် ဆာဂျင်ကိုသောင်း၊ ဆာဂျင်ကိုလှကြူ၊ ရဲဘော်ထွန်းသောင်တို့နှင့် အသံလွှင့်ခဲ့သည်။ “တိုင်းပြည်အတွက် သင့်ကိုအလိုရှိသည်”သီချင်းကို ရဲဘော်ထွန်းသောင်အတွက် ရေးပေးရာ ဓာတ်ပြားရရှိခဲ့သည်။
တပ်မတော် မှတ်တမ်းရုံးတွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေချိန်အတွင်း ချိုတေးဆက်ဝိုင်းကို တည်ထောင်ပြီး နှစ်ဆယ့်ငါးနှစ်တိုင်တိုင် (ငွေရတု) အထူးအစီအစဉ်ဖြင့် မြန်မာ့အသံတွင် အသံလွှင့်ခဲ့သည်။ ချိုတေးဆက်တူရိယာဝိုင်းသည် အပျော်တမ်းဝိုင်းဖြစ်ပြီး ကိုအောင်ကိုး၏ သီချင်းစာသားရေးမှု၊ သုံးစွဲသည့်သံစဉ် လှပသာယာမှု၊ အသံ (Key) ချိန်းမှုများသည် လူတကာနားဝင်ချိုပြီး ပရိသတ်စွဲလန်းနှစ်သက်ကြသည်။
ယင်းအချိန်သည် RECORDER CASSETTE များ မပေါ်သေးဘဲ ရေဒီယိုပင် အိမ်တိုင်းမရှိသေးသည့် အချိန်ဖြစ်ပြီး လက်ဖက်ရည်ဆိုင်များတွင် တိုးဝှေ့နားထောင်ကြရသည့်အချိန်ဖြစ်သည်။
စန္ဒရားလှထွတ် မကွယ်လွန်မီ ပြောသွားသော စကားတစ်ခွန်း မှတ်မိသေးသည်။ သီချင်းများကို Key ချိန်းတဲ့နေရာမှာ အဆင်ပြေဆုံးနဲ့ ချောမွေ့လှပခြင်းတွင် စန္ဒရားဆရာထဲမှာ အလွန်ရှားသည်။ သူကိုယ်တိုင်လည်း ကိုအောင်ကိုး၏ ပညာကို တလေးတစား အတုယူကြောင်းပြောဖူးသည်။
ချိုတေးဆက်ဝိုင်းတွင် အဆိုတော် များပြားမှုကြောင့် သီချင်းကောင်းများ အများအပြား ရေးသားနိုင်သည်။ ချိုတေးဆက်တွင် သီဆိုကြသော အဆိုတော်များမှာ ကိုကြည်ထွေး၊ တက္ကသိုလ်သိန်းလွင်၊ တက္ကသိုလ်ဘုန်းနွယ်၊ ကိုမင်းနောင်၊ ကိုသစ်လွင်၊ ကိုလွမ်းဝေ၊ မောင်မောင်ကြီး၊ ခင်မောင်လွင်၊ မောင်သိန်းဝင်း၊ စန္ဒရားချစ်ဆွေ၊ မေကြာညွန့်၊ လီလီကြာညွန့်၊ ဂရေ့စ်ကြာညွန့်၊ မဉ္ဇူမြင့်၊ ရီလေး၊ နွဲ့လေး၊ သိင်္ဂီအေး၊ သဇင်ကြူ၊ အေဝမ်းတင်တင်လှ၊ နွယ်နီကျင်၊ နွယ်နီမြင့်၊ ခင်မျိုးတင့်တို့ ဖြစ်ကြသည်။
ကိုအောင်ကိုးသည် ရန်ကုန်သို့ ပြောင်းလာချိန်တွင် အခန်းအမှတ်(၃)၊ တိုက်အမှတ်(၇)၊ ရန်ကင်းမြို့နယ်တွင် နေထိုင်သော ပြည့်သူ့လွှတ်တော်ရုံးတွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်သော ညောင်တုန်းသူ ဒေါ်ခင်ဖြူနှင့် အိမ်ထောင်ကျပြီး သမီး၆ဦး မွေးဖွားခဲ့သည်။ ခင်မမ (မမ)၊ အေးအေးအောင် (တူးတူး)၊ နွယ်နီအောင် (ဂျူးဂျူး)၊ နှင်းနှင်းအောင် (ထူးထူး)၊ သင်းသင်းအောင် (ဇူးဇူး)၊ နွယ်မျိုးအောင် (ကုကျူး) တို့ ဖြစ်သည်။
ကိုအောင်ကိုးသည် ရေဒီယိုသီချင်းများသာမက လွတ်လပ်ရေး‌၊ ပြည်ထောင်စု၊ တောင်သူလယ်သမား၊ အလုပ်သမား၊ တပ်မတော်နေ့ စစ်ရေးစစ်ချီသီချင်းများ၊ မြေပဒေသာ (သစ်သီးဝလံ ပန်းမာလ်ပြပွဲ) အစရှိသောသီချင်းများကို ရေးစပ်ခဲ့သည်။ ရုပ်ရှင်တေးသီချင်း အများဆုံး ရေးသားခဲ့သူလည်းဖြစ်သည်။ ရှုမဝရုပ်ရှင်၊ တော်ဝင်ထွန်းရုပ်ရှင်၊ မော်လမြိုင်ရုပ်ရှင်၊ သာဓုရုပ်ရှင်၊ပုသိမ်ရုပ်ရှင်၊ မဟာဗောဓိရုပ်ရှင်၊ ပန်းသာဖလင် ရွှေဟင်္သာရုပ်ရှင်ကုမ္ပဏီမှ အများဆုံးသုံးသော ဂီတစာဆိုဖြစ်သည်။
သူရေးသားခဲ့သော သီချင်းများအနက် အဆိုတော် ကိုကြည်ထွေးအတွက် “ပြုံးမျက်ရည်”၊ တက္ကသိုလ် ဘုန်းနွယ်အတွက် “စိမ်းလဲ့ညို”၊ တက္ကသိုလ် သိန်းလွင်အတွက် “ဘယ်မှာလဲ အချစ်ရယ်”၊ “မေပုလဲ”၊ ကိုမင်းနောင်အတွက် “ဖော်မဲ့တေးသံ”၊ “ဘဝဟူသည်”၊ ကိုသန်းလှိုင်အတွက် “မမေ့တဲ့နိုင်”၊ စန္ဒရားချစ်ဆွေအတွက် “ချစ်သူ့ဝိညာဉ်”၊ အေဝမ်းတင်တင်လှအတွက် “ခင်တို့အရွယ်”၊ တင်မိုးခိုင်အတွက် “ရွှေရင်တံခါး”၊ မောင်မောင်ကြီးအတွက် “တန်ပါ့မဖုရား”၊ ခင်မောင်လွင်အတွက် “နှောင်းဝသန်၏ ဇာတ်သိမ်းခန်း”၊ လွမ်းဝေအတွက် “မူပိုင်မေတ္တာ”၊ မဉ္ဇူမြင့်အတွက် “စေချင်ရဲ့မယ့်စာခွေ”၊ ရီလေးအတွက် “ဘာရမလဲ သာဝရာ”၊ “သိပ်ချစ်”၊ ဂရေ့စ်ကြာညွန့်အတွက် “သီတာကြောမှာ”၊ ခင်သန်းနုအတွက် “နှောင်”၊ လီလီကြာညွန့်အတွက် “တရူမော”၊ နွဲ့လေးအတွက် “မောင်ကြီးသစ္စာ”၊ သဇင်ကြူအတွက် “မောင်ဟာမေ့အတွက်ပါကွယ်”၊ သိင်္ဂီအေးအတွက် “ဆောင်းရက်နွေဝင်”၊ မာမာအေးအတွက် “တင့်တင့်တို့အရွယ်” စသည့် သီချင်းများကို ရေးပေးခဲ့သည်။
ကိုအောင်ကိုးသည် လွတ်လပ်ရေး မော်ကွန်းဝင် ဒုတိယအဆင့်ဖြစ်ပြီး ရန်ကင်းမြို့နယ် တရားသူကြီးအဖွဲ့ဝင်၊ မြန်မာ့အသံ ခေတ်ပေါ်တေးဂီတစိစစ်ရေးအဖွဲ့ဝင် ဖြစ်သည်။
၁၂ရက်၊ ၁လ၊ ၁၉၉၇ခုနှစ်တွင် အထက်ပါ နေအိမ်၌ပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ ရေးသမျှသီချင်းများထဲတွင် “မမေ့တဲ့နိုင်” သီချင်းကို အကြိုက်ဆုံးဖြစ်ပြီး သူသေဆုံး၍ ဂူသွင်းသည့်အခါ “မမေ့တဲ့နိုင်”စာတမ်းထိုးပေးရန် မှာထားခဲ့သည့်အတွက် ရေဝေးသုဿာန်တွင် ဂူသွင်းကမ္ဗည်းထိုးထားကြောင်း သိရသည်။
မင်းရဲဒိဗ္ဗ
တဖြိုးဖြိုးလျှင်၊ တန်ခိုးရောင်ခြည် .. အစချီသည့် ရှင်သံခို မှ ဧချင်းအဖွဲ့ခံရသူ မင်းရဲဒိဗ္ဗသည် ဖခင်ဖြစ်သူ အနောက်ဘက်လွန်မင်းကို လုပ်ကြံကာ ဟံသာဝတီတွင် နန်းတက်သည်။ မင်းရဲဒိဗ္ဗ (၁၆၂၈)၏ နန်းသက်မှာ တစ်နှစ်ပင်မရှိချေ။ နန်းတက်လျှင် အင်းဝနှင့် စစ်ကိုင်းရှိ သစ္စာခံများကို အကြောင်းကြားကာ သစ္စာပေးသည်။ ထိုနောက် အဝေး(ဇင်းမယ်)ရောက်နေသည့် ဘထွေးတော်များဖြစ်သည့် သတိုးဓမ္မရာဇာ(သာလွန်မင်း) နှင့် မင်းရဲကျော်စွာတို့ကို သံသယများဖြစ်စေရန် သွေးခွဲသည့်အနေဖြင့် စာများစေသည်။ သတိုးဓမ္မရာဇာ၏ ကျွန်ယုံများက အလျင်ရောက်ကာ သတင်းပေးသဖြင့် သတိုးဓမ္မရာဇာ အကြောင်းစုံသိနှင့် သော်လည်း ညီတော် မင်းရဲကျော်စွာကမူ ယုံမှားသံသယရှိသဖြင့် နောင်တော်တပ်ကို ညအချိန်တွင် ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်သည်။ သတိုးဓမ္မရာဇာတပ်များက နှိမ်နှင်းနိုင်သဖြင့် ရှုံးနိမ့်သွားပြီး မင်းရဲကျော်စွာကို အပြစ်မှလွှတ်သော်လည်း ကျွန်များကိုသတ်စေသည်။
ဇင်းမယ်မှ အင်းဝသို့ပြန်ရန် စီစဉ်သော်လည်း မိုးကာလဖြစ်သဖြင့် ဖြည်းဖြည်းသာချီခဲ့ရသည်။ ကျန်ရှိနေသော ဇင်းမယ်မှ ပုန်ကန်သော်လည်း မည်သို့မှ မလုပ်သာခဲ့ပေ။ ထိုအချိန်၌ပင် ဟံသာဝတီမှ မင်းလှနော်ရထာကဦးဆောင်သည့် မှူးမတ်များက မင်းရဲဒိဗ္ဗကို ဖမ်းဆီးနန်းချကာ လုံခြုံအောင်ထား၍ သတိုးဓမ္မရာဇာကို ပင့်ဖိတ်သည်။ သို့ဖြင့် မင်းရဲဒိဗ္ဗ နန်းကျကာ သတိုးဓမ္မရာဇာ ဘွဲ့ခံ သာလွန်မင်း ဟံသာ၀တီနန်းတွင် အုပ်ချုပ်သည်။ အုပ်ချုပ်သည်ဟု ဆိုရသည်မှာ နန်းတက်ဘိသိက်မခံပဲ ၄ နှစ်တိုင်တိုင် တိုင်းပြည်အရေးများကို ဆောင်ရွက်နေသောကြောင့်ဖြစ်သည်။
ရေမဲဆုံရွာ၊ ရပ်စောက်မြို့နယ်
ရေမဲဆုံရွာ (Yaemeson)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (တောင်)၊ တောင်ကြီးခရိုင်၊ ရပ်စောက်မြို့နယ်၊ ကျောက်တောကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၀၂၀၉၇ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ကျောက်တောကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၃၂၈၆ ဦး၊ မ ၃၂၁၂ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၆၄၉၈ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ရပ်စောက်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
အောင်ကြည်ရွာ၊ ကျောက်ကြီးမြို့နယ်
အောင်ကြည်ရွာ (Aungkyi)သည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး (အရှေ့)၊ တောင်ငူခရိုင်၊ ကျောက်ကြီးမြို့နယ်၊ ညောင်ပင်သာကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၂၀၉၈၂ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ညောင်ပင်သာကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၂၆၀၃ ဦး၊ မ ၂၉၇၇ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၅၅၈၀ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ကျောက်ကြီးမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
လေးတူးလေးရွာ၊ လေးတူးကြီး
လေးတူးလေးရွာ၊ လေးတူးကြီး
ကြာလေလှိုင်းရွာ၊ မင်းတပ်မြို့နယ်
ကြာလေလှိုင်းရွာ(Kyangleihlen)သည် ချင်းပြည်နယ်၊ မင်းတပ်ခရိုင်၊ မင်းတပ်မြို့နယ်၊ ကြာလေလှိုင်းကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၆၄၉၄၁ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ကြာလေလှိုင်းကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၅၄၉ ဦး၊ မ ၆၅၂ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၁၂၀၁ ဦး နေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မင်းတပ်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ထျဲန်းဟော် ၁
ထျဲန်းဟော် အမှတ် ၁ (TH-1) (တရုတ် - 天河一號) (နဂါးငွေ့တန်း အမှတ် ၁) တရုတ်နိုင်ငံ ထျဲန်းကျင်းမြို့၊ အမျိုးသား စူပါ ကွန်ပျူတာ စင်တာတွင် တည်ရှိသည့် စူပါ ကွန်ပျူတာ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် ထျဲန်းဟော် အမှတ် ၁ အေ (TH-1A)အဖြစ် အဆင့်မြှင့်တင်ခဲ့ပြီးနောက် တွက်ချက်နှုန်း တစ်စက္ကန့်လျှင် 2.507 petaflops (ပီတာမှာ ၁၀ ၏ ၁၅ ထပ်ကိန်း ဖြစ်သည်) ရှိပြီး အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု တင်နက်စီပြည်နယ် အုတ်ခ်ရစ်ဂျ်ရှိ ဂျက်ဂွါ (Jaguar) စူပါကွန်ပျူတာကို ကျော်လွှားကာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် တွက်ချက်နှုန်း အမြန်ဆုံး စူပါကွန်ပျူတာ တစ်ခုဖြစ်သည်။ မူလ TH-1 ရော TH-1A ပါ လင်းနစ်စနစ်ကို အသုံးပြုသည်။ TH-1 ကို ရေနံရှာဖွေရေးနှင့် လေယာဉ်အမောင်းသင်စက်များတွင် အသုံးပြုသည်။
ငှက်ကျား
ငှက်ကျား (Stork) ကို မြင်ရုံနှင့် ငှက်ကျားမှန်း သိသာနိုင်သည်။ ရှည်လျားသော ခြေထောက်၊ လည်တံ၊ နှုတ်သီးတို့သည် အခြားငှက် များမှာထက် ထူးကဲစွာ ပေါ်လွင်လျက်ရှိသည်။ ငှက်ကျားသည် ရေစပ်တွင် ကျက်စားလေ့ရှိသော ငှက်မျိုး ဖြစ်သည်။ အလျား ၅ ပေခန့်ရှိသည်။
သာမန်ငှက်ကျားဖြူ၏ သတ္တဗေဒ(ပါဏဗေဒ‎) အမည်မှာ 'စီကိုနီးယား အဲလဗာ' ဖြစ်သည်။ ထိုငှက်ကျားမျိုးကို ဥရောပတိုက်တွင် ဆွီဒင်၊ စပိန်၊ ဂရိ၊ ဒိန်းမတ်၊ ဟောလန်နိုင်ငံများ၌ တွေ့ရ သည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင်ကား မရှိ။ ဆောင်းရာသီ၌ ငှက်ကျားများကို အာဖရိကတိုက်နှင့် အိန္ဒိယနိုင်ငံများတွင်လည်း တွေ့ရသည်။ ဩစတြေးလျနှင့် တောင်အမေရိကတိုက်တို့တွင်လည်း ငှက်ကျားများ အသင့်အတင့်ရှိသည်။
မြန်မာနိုင်ငံ၌ တွေ့ရသော ငှက်ကျားမျိုးမှာ 'အိုင်ဗစ်လျူကို စက်ဖာလပ်' ဖြစ်သည်။ အလျား လက်မ ၄ဝ ရှိ၏။ နှုတ်သီး နှင့် မျက်နှာ၌ လိမ်မော်ရောင်ရှိ၏။ အမြီးအရောင်သည် ပန်းရောင်ဟူ၍ ထင်ရသော်လည်း အမှန်မှာ အမွှေးအတောင်တို့၏ အတွင်းဖက်ပိုင်း၌သာ ပန်းရောင်ရှိသည်။ ပျံသန်းသော အခါ ကိုယ်ထည်ဖြူ၍ အတောင်နှင့်အမြီး မည်းနေသည်ကို တွေ့ရသည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ရေလျှံသော လယ်ကွင်း၊ ရေအိုင်ဘေးနှင့် ရွှံ့တော ဗွက်တောဒေသများတွင် ကျက်စားလေ့ရှိ၏။ ကမ်းခြေရှိ လတာပြင်များတွင် အအုပ်အသင်းနှင့် နေသည်ကို တွေ့ရ၏။
ငှက်ကျားသည် အသိုက်ကိုအဆောက်အအုံများပေါ်တွင်လည်းကောင်း၊ သစ်ပင်များပေါ်တွင်လည်းကောင်း ပြုလုပ်တတ်သည်။ အနောက်နိုင်ငံများတွင် ငှက်ကျားများအတွက် အသိုက်ဆောက်လုပ်ရန် နေရာ များကိုပင် ပြုလုပ်ပေးကြသည်။ ငှက်ကျားများသည် နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း အသိုက်ဟောင်းနေရာသို့ ပြန်လာလေ့ရှိကြသည်။ ငှက်ကျားများ စားသောအစာမှာ ဖားနှင့် ပိုးမွှားများဖြစ်သည်။ ငှက်ကျားသည် အသံမပြုတတ်ဟု ဆိုသည်။
ဤငှက်ကျားကို လတာပြင်ဒေသများနှင့် ချုံပုတ်တောများတွင် အတွေ့ရများသည်။ အသံမှာ ကျောက်ခတ်သံမျိုးကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ သာယာသောအသံဖြင့်လည်း မြည်ကြွေးတတ်သည်။ ပိုးတုံးလုံး၊ ပေါက်ဖတ်နှင့် တီကောင်များကို စားလေ့ရှိသည်။ ဧပြီလမှ ဇွန်လအတွင်း ငှက်ကျားငယ်များ ပေါက်သည်။ အသိုက်ကို ပင်မြင့်ပေါ်တွင် မလုပ်ဘဲ မြေပြင်ပေါ်တွင်လည်းကောင်း၊ မြက်ခင်းအောက်တွင်လည်းကောင်း၊ ကျင်းများတွင်လည်းကောင်း ပြုလုပ်သည်။ ခွက်ငယ်နှင့်တူသောအသိုက်ကို မြက်ပင်၊ သစ်မြစ်များဖြင့် ပြုလုပ်၍ ဘေးပတ်လည်တွင် အမွှေးအမှင်များဖြင့် သပ်ရပ်စွာ ကာရံထားတတ်သည်။ တစ်မြုံလျှင် ၃ ဥမှ ၅ ဥအထိ ရှိသည်။ ဥ အရောင်မှာ ပြာလဲ့လဲ့ သို့မဟုတ် အဖြူတွင် ပန်းနုရောင်ဖြစ် သည်။ အညိုပြောက်ကလေးများကိုလည်း တွေ့ရ၏။ ဤငှက်ကျားမျိုးကို အရှေ့တိုင်းနိုင်ငံများတွင် အနှံ့အပြား တွေ့နိုင်သည်။
ဂူပြောက်ကြီး (မြင်းကပါ)
မြန်မာနိုင်ငံ၊ မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ ပုဂံတွင် ဂူပြောက်ကြီး နှစ်ဆူရှိသည်။ ဝက်ကြီးအင်းအရပ်ရှိ ဂူဘုရားကို ဝက်ကြီးအင်းဂူပြောက်ကြီး ဟုခေါ်ကြပြီး မြင်းကပါအရပ်ရှိ ဂူဘုရားကို မြင်းကပါဂူပြောက်ကြီး ဟု ခွဲခြားခေါ်ကြသည်။
သမိုင်း
ဂူပြောက်ကြီး (မြင်းကပါ)သည် ကွမ်းတောင်ပေါက် လိုဏ်နှစ်ဆင့်ဂူ ဘုရားဖြစ်ပြီး အေဒီ(၁၁၁၃) တွင် အမတ်ကြီး ရာဇကုမာရ်၊ ကျန်စစ်သားမင်းနှင့် သမ္ဘူလမိဖုရားတို့၏သားက တည်ခဲ့သည်။ ကျန်စစ်သားမင်းသည် အေဒီ (၁၀၈၄) တွင် ပုဂံထီးနန်းကို ရရှိခဲ့ပြီး နန်းစံနှစ် (၂၈) နှစ် အေဒီ (၁၁၁၃) အရောက်တွင် မကျန်းမမာ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် ကျန်စစ်သားနှင့် သမ္ဘူလမိဖုရားတို့မှ မွေးဖွားသည့် ရာဇကုမာရ်သည် ဖခင်၏ ကျေးဇူးကို အောင့်မေ့သတိရကာ ရွှေဆင်းတု တစ်ဆူ ပြုလုပ်၍ ဖခင် ကျန်စစ်သားမင်းထံ သွားရောက်ပြီး ဤဘုရားကို ဖခင်အတွက် ပြုလုပ်ခြင်း ဖြစ်ကြောင်း ဖခင်ပေးထားသော ကျွန်သုံးရွာကိုလည်း ဤဘုရားအား လှူကြောင်း လျှောက်ထားခဲ့သည်။ ကျန်စစ်သားမင်းက ရာဇကုမာရ်၏ မိဘကျေးဇူး သိတတ်မှုအတွက် နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်စွာနှင့် သာဓုခေါ်ကာ ရေစက်သွန်းခဲ့သည်။ ရာဇကုမာရ်သည် ထိုဘုရားကို ဌာပနာ၍ ဂူပြောက်ကြီး (မြင်းကပါ) ဘုရားကို တည်ခဲ့သည်။
မြစေတီကျောက်စာ (ယခု ရာဇကုမာရ် ကျောက်စာ)တွင် ဘုရား၏ မူလဘွဲ့တော် မပါရှိသော်လည်း ဂူဘုရားသည် မြင်းကပါရွာတွင် တည်ရှိပြီး ဂူဘုရား အတွင်း အပြင် အပြောက်အပြိန်းတို့ဖြင့် မွမ်းမံ တန်ဆာဆင်ထား၍ ဂူပြောက်ကြီးဘုရားဟု ခေါ်တွင်ခဲ့သည်။
ဗိသုကာ လက်ရာများ
ဂူပြောက်ကြီး (မြင်းကပါ) တိုက်မအထက်တွင် ဆင်ခြေလျော အမိုး၊ ပစ္စယာများဖြင့် တည်ဆောက်ထားပြီး ကွမ်းတောင်ပေါက် ထားသည်။ ကွမ်းတောင် ပတ်လည် လေးမျက်နှာတွင် လေးထောင့် ဖောင်းပြားများ ဖော်၍ ကြက်လျာတွင် မုခ်ကပ်သုံးခု ပါရှိသည်။ နံရံဆေးရေး ပန်းချီကားများ၊ အင်္ဂတေ ပန်းတော့ လက်ရာများ၊ ကျောက်ဆစ် ပန်းတမော့ လက်ရာများ ရှိသည်။
အာရုံခံအမိုးတွင် ခြေတော်ရာပုံများကို ပန်းခက် ပန်းနွယ်များဖြင့် တန်ဆာဆင်ထားသည်။ ဂန္ဓကုဋိဘုရားဆောင်အတွင်း ဆင်းတုပလ္လင် တစ်ဝိုက်တွင် မာရ်နတ်စစ်သည်ပုံများကို အဆန်းတကျယ် ရေးခြယ် ထားလေသည်။
ဂူပြောက်ကြီး (မြင်းကပါ) ဘုရားအတွင်း နံရံဆေးရေးပန်းချီများမှာ ဗုဒ္ဓဝင် ပန်းချီများဖြစ်သည့် မြတ်စွာဘုရား တာဝတိံသာမှ ဆင်းလာခန်း၊ မြတ်စွာဘုရား တရားဟောခန်းနှင့် ဘုရား ဝေသာလီပြည်သို့ လှေဖြင့် သွားပုံ၊ ငါးရာ့ငါးဆယ်ဇာတ်ကွက်များ၊ ကောသလမင်း အိပ်မက် (၁၆)ချက်၊ (၅၄၄)ဘီစီတွင် ရာဇဂြိုဟ်ပြည် အဇာတသတ်မင်း လက်ထက် ပထမသင်္ဂါယနာ တင်ပွဲ၊ (၄၄၄)ဘီစီတွင် ဝေသာလီပြည် ကာဠာ သောကမင်းလက်ထက် ဒုတိယသင်္ဂါယနာ တင်ပွဲ၊ (၃၀၉) ဘီစီတွင် ပါဋလပုတ်ပြည် သီရိဓမ္မာသောက မင်းကြီး (အသောက) မင်းလက်ထက် တတိယသင်္ဂါယနာ တင်ပွဲ အပါအဝင် အခြား ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် သက်ဆိုင်သည့် အကြောင်းအရာ များဖြစ်သည့် သီဟိုဠ်နိုင်ငံ ဧဠာရမင်းသည် နန်းတော်ရှေ့တွင် တရားခေါင်းလောင်း ချိတ်ဆွဲကာ တရားသဖြင့် အုပ်ချုပ်ပုံ၊ သီဟိုဠ်နိုင်ငံ ဒေဝါနံပီယမင်း နှင့် ရှင်မဟိန္ဒတို့ အမေးအဖြေခန်း ပန်းချီများ ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် နတ်သား နတ်သမီးများ ကနေပုံ၊ နန်းတွင်းသူ နန်းတွင်းသားများပုံ၊ ပုဂံခေတ် အမျိုးသား အမျိုးသမီးပုံ များလည်း ရှိသည်။ (၁၉၈၄) မှစ၍ ရှေးဟောင်း သုတေသနဦးစီးဌာန သည် ကုလသမဂ္ဂ အကူအညီဖြင့် ဂူပြောက်ကြီး (မြင်းကပါ) ဘုရား အတွင်းရှိ နံရံဆေးရေး ပန်းချီများနှင့် မင်စာများကို ဓာတုဗေဒနည်းဖြင့် ပြန်လည် ထင်ရှား ပေါ်လွင်လာအောင် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည့် အတွက် ဘုရားရှိ နံရံဆေးရေး ပန်းချီများ နှင့် ရှေးဟောင်း မွန်ဘာသာ ကမ္ပည်းစာများကို ဖတ်ရှု လေ့လာနိုင်ပြီ ဖြစ်သည်။
ဂူပြောက်ကြီး (မြင်းကပါ) ဘုရား၏ အပြင်မျက်နှာစာ များရှိ ဘီလူးပန်းဆွဲ၊ ထောင့်ဘောင်ပန်း အင်္ဂတေပန်း စသည့် အင်္ဂတေ၊ ပန်းတော့ လက်ရာများနှင့် ဘုရားရှိ ကျောက်လေသာ ပြတင်းပေါက်များ ဖောက်ထားပုံကို လေ့လာနိုင်သည်။ ဂူဘုရားရှိ အလယ်ဗဟို ဂန္ဓကုဋီတိုက် ပတ်လည်တွင် စင်္ကြပတ်လမ်းရှိပြီး စင်္ကြအတွင်း နံရံ မုခ်ကပ်များရှိ ဗုဒ္ဓရုပ်ပွား ကျောက်ဆစ် ပန်းတမော့ လက်ရာများကို လေ့လာနိုင်သည်။
ဂူပြောက်ကြီး ကျောက်စာ
လှူဒါန်းခဲ့သော ကောင်းမှု အစုစုကို ပျူ၊မွန်၊ ပါဠိ၊ မြန်မာဘာသာဖြင့် လေးမျက်နှာပါ ကျောက်စာနှစ်တိုင်ကို ရေးထိုးခဲ့သည်။ ထို ကျောက်စာတိုင်များကို မြစေတီဘုရားအနီးမှာ တွေ့သဖြင့် ရှေးက မြစေတီကျောက်စာဟူ၍ တွင်ခဲ့သည်။ ယခုအခါ အချို့က ရာဇကုမာရ် ကျောက်စာဟု လည်းကောင်း၊ ဂူပြောက်ကြီး ကျောက်စာ ဟု လည်းကောင်း ခေါ်ကြသည်။ ကျောက်စာအငယ်တစ်တိုင်မှာ ပုဂံပြတိုက်တွင် ထားရှိ၍ အကြီးတစ်တိုင်မှာ ကျိုးပဲ့လျက်ရှိပြီး ဆက်စပ်ကာ မြစေတီဘုရားအနီး၌ စောင့်ရှောက်ထားလေသည်။ ဘာသာလေးမျိုးဖြင့် ရေးထိုးထားသဖြင့် စာပေနှင့် သမိုင်းအတွက် အထူးအရေးပါသည်။ ဤကျောက်စာပါ ပျုစာများသည် အရှည်ဆုံးဟု ဆိုရပေမည်။ ပျူစာကို အဓိပ္ပာယ်ဖော်နိုင်ရန် ကြိုးစားခဲ့သော ဒေါက်တာ စီ၊ အို၊ ဗလက်ဒင်သည် ဤကျောက်စာ၏ အကူအညီဖြင့် ၁၉၁၁ ခုနှစ်တွင် အောင်မြင်စွာ အဓိပ္ပာယ်ဖော်နိုင်ခဲ့လေသည်။
ဖက်လိပ်ပြင်ရွာ၊ ကျွန်းပေါက်ပြုစု
ဖက်လိပ်ပြင်ရွာ၊ ကျွန်းပေါက်ပြုစု
နထားရွာ၊ အောင်လံမြို့နယ်
နထားရွာ (Nahtar)သည် မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ သရက်ခရိုင်၊ အောင်လံမြို့နယ်၊ မြို့မိကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၈၇၇၇၆ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ မြို့မိကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၄၄၂ ဦး၊ မ ၄၉၄ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၉၃၆ ဦးနေထိုင်သည်။
ကျားဘို
ကျားဘို
ကိုးကား
ကျားဘို
နားမွန်းရွာ၊ မိုင်းရယ်မြို့နယ်
နားမွန်းရွာ (Narmun)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (မြောက်)၊ လားရှိုးခရိုင်၊ မိုင်းရယ်မြို့နယ်၊ နောင်မိုကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၀၆၄၈၁ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရနောင်မိုကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၁၀၂၈ ဦး၊ မ ၁၀၆၆ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၂၀၉၄ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မိုင်းရယ်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ဘုရားကြီးဒေါင့်ရွာ၊ ဆပ်သေ
ဘုရားကြီးဒေါင့်ရွာ၊ ဆပ်သေ
မယ်ဇလီပင်
မယ်ဇလီပင် (မဲဇလီ) (Senna siamea) သည် လီဂူမီနိုးစီအီးမျိုးရင်းတွင် ပါဝင်၍ ယင်းကို ရုက္ခဗေဒ အလိုအားဖြင့် ကက်စီယာ ဆိုင်းရမ်းမီးဟု ခေါ်ဝေါ်သည်။ မယ်ဇလီပင်သည် ဆယ့်နှစ်ရာသီစိမ်းလန်းသော သစ်ပင်ဖြစ်၍ အထက်အောက်မြန်မာနိုင်ငံရှိ သစ်တောများ၌ ပေါက်သည်။ အစေ့ကို စိုက်ခြင်းဖြင့် အလွယ်တကူ အပင်ပေါက်နိုင်သည့်ပြင် ကြီးလွယ်၍ ခိုင်ခံ့သော သစ်ပင် ဖြစ်ခြင်းကြောင့် တောလက်ကျေးရွာများနှင့် ဘုန်းကြီးကျောင်းဝင်းတွင်း၌ မယ်ဇလီပင်များကို စိုက်ပျိုးထားတတ်ကြသည်။ မယ်ဇလီပင်သည် အမြင့် ပေ ၅ဝ အထိရှိ၍ ထိပ်ဝိုင်းနေသော အစိမ်းရင့်ရောင် အရွက်များဖြင့် ထူထပ်စွာ ဖုံးအုပ်လျက် ရှိသည်။ ယင်းအပင်ကို အရိပ်အာဝါသအတွက် စိုက်ပျိုးကြသည်။
အရွက်သည် ငှက်မွေးပုံကဲ့သို့ ရိုးတံ တစ်ဖက်တစ်ချက်တွင် ရွက်မြွာများစီ၍ ထွက်နေသည်။ ရွက်ရိုးတံသည် ၆ လက်မမှ ၁၂ လက်မထိရှည်၍ ရိုးတံတစ်ခုတစ်ခုတွင် ရွက်မြွာများ ၆ စုံမှ ၁ဝ စုံအထိရှိသည်။ ရွက်မြွာတစ်ခုသည် ၁ လက်မမှ ၂ လက်မအထိရှိသည်။ ထိပ်ဝိုင်းသည်။ အဝါရောင်အပွင့် သေး ကလေး များသည် အကိုင်းရင်း၌ အခိုင်လိုက် ပွင့်ကြသည်။ သီးတောင့်များသည် ပြား၍ ၆ လက်မခန့် ရှည်သည်။ သေးသွယ်သည်။ မှည့်လာသောအခါ ညိုလာ၏။ သီးတောင့်ထဲတွင် အစေ့များရှိသည်။ မယ်ဇလီပင်ကို စိုထိုင်းသောမြေမျိုး၌ စိုက်လျှင် ကောင်းစွာဖြစ်ထွန်း၍၊ မြေစေးမြေ၌ စိုက်လျှင် အပင်ကြီးသင့်သလောက်မကြီးဘဲ၊ လှီ၍ နေတတ်သည်။
မယ်ဇလီသားသည် ညိုမည်းမည်း အရောင်ရှိ၍ မာသည်။ ပြောင်လက်လာအောင် အရောင်တင်နိုင်သော သစ်သားလည်း ဖြစ်သဖြင့် ဘီရိုကဲ့သို့ အိမ်အသုံးအဆောင်များ လုပ်ရန် အသုံးကျသည်။ ထို့ပြင် ပုဆိန်ရိုး၊ သစ်သား ဆောက်ပုတ်ရိုး မှစ၍ အခြားတန်ဆာပလာအရိုးများနှင့် လက်ကိုင်တုတ်များ လုပ်ရန် အသုံးပြုကြသည်။
မယ်ဇလီကြီးပင်ဟူ၍ အပင်တစ်မျိုး ရှိသေး၏။ ယင်းကို သင်္ဘောမယ်ဇလီပင်ဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ မယ်ဇလီကြီးပင်များသည် ချုံယောင်ပင်ငယ်များ ဖြစ်၍ မြန်မာနိုင်ငံတွင် အနှံ့အပြား တွေ့ရသည်။ ဆေးဖက်ဝင်သော အပင်များ ဖြစ်သဖြင့် ခြံဝင်းတွင်း၌ စိုက်ပျိုးထားတတ်ကြသည်။ ပွေး ကဲ့သို့ ယားယံသည့် အကွက်အနာများကို ထိုအပင်၏ အရွက်တို့ဖြင့် ပွတ်တိုက်ပေးလျှင် အနာပျောက်ကင်းနိုင်သည်။ အပွင့်များကို ဝမ်းနုတ်ဆေးအဖြစ်လည်း အသုံးပြုနိုင်သည်။ တောင်မယ်ဇလီပင် သို့မဟုတ် တောမယ်ဇလီပင် ခေါ် အပင်တစ်မျိုးလည်း ရှိသေးသည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော သစ်ပင်များ ကဏ္ဍ:ထိုင်းနိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော သစ်ပင်များ ကဏ္ဍ:ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော သစ်ပင်များ
ရှေ့တော်သွင်း စာချွန်တော်
ကမ္ဘာပေါ်ရှိ အချို့သောနိုင်ငံများတွင် တစ်သီးပုဂ္ဂလ လွတ်လပ်မှု အခွင့်အရေး အပါအဝင် အချို့သောအခွင့်အရေး များကို နိုင်ငံသူနိုင်ငံသားတိုင်း ရယူခံစားနိုင်သော မူလအခွင့် အရေးများဟူ၍ သတ်မှတ်ထားတတ်လေသည်။ ယင်းမူလအခွင့် အရေးများကို အချို့သောနိုင်ငံများ၌ ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံ အခြေခံ ဥပဒေတွင် ထည့်သွင်းဖော်ပြထားသည်။ စင်စစ်ဆိုလျှင် မူလ အခွင့်အရေးများကို မည်သို့ပင် အခြေခံဥပဒေတွင် ထည့်သွင်းဖော်ပြထားစေကာမူ ထိုအခွင့်အရေးများကို ရယူခံစားနိုင်စေရန် အတွက် အာမခံမည့် အစီအမံများ ရှိရပေဦးမည် ဖြစ်ပေသည်။ မူလအခွင့်အရေးများတွင် အပါအဝင် တစ်သီးပုဂ္ဂလ လွတ်လပ်မှုအခွင့်အရေး ဆိုသည်မှာ လူတစ်ဦး တစ်ယောက် အား တရားဥပဒေအရ မဟုတ်ဘဲ ဖမ်းဆီးခြင်း၊ ချုပ်နှောင်ခြင်း၊ အနိုင့်အထက်ပြုခြင်းတို့မှ လွတ်လပ်ခွင့်ကို ဆိုလိုပေသည်။ အင်္ဂလန်နိုင်ငံတွင် တစ်သီးပုဂ္ဂလ လွတ်လပ်မှုအခွင့်အရေးကို တရားရုံးများက ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ပေးသည်။ ထိုနိုင်ငံတွင် တစ်ဦးတစ်ယောက်သောသူကို ပြစ်မှုတစ်စုံတစ်ခုဖြင့် စွပ်စွဲခြင်း မရှိဘဲနှင့်သော်လည်းကောင်း၊ ထိုပြစ်မှုဖြင့် ရုံးတင်စစ်ဆေး အပြစ်ပေးခြင်း မခံရဘဲနှင့်သော်လည်းကောင်း မည်သို့မျှ ဖမ်းဆီးထားခြင်း မပြုနိုင်ချေ။ ပြစ်မှုဖြင့် စွပ်စွဲဖမ်းဆီးထားလျှင်လည်း မကြာမတင် တရားရုံး တွင် စစ်ဆေးရမည်။ ထိုသို့မဟုတ်ဘဲ ဖမ်းဆီးထားလျှင် မတရားချုပ်နှောင်ထားခြင်း မည်ပေသည်။
ချောင်းရိုးကုန်းရွာ၊ လေးတူးကြီး
ချောင်းရိုးကုန်းရွာ၊ လေးတူးကြီး
ရှေ့တော်သွင်း စာချွန်တော်
မတရား ဖမ်းဆီးချုပ်နှောင်ခြင်း ခံရသူသည် မိမိအား ဖမ်းဆီးချုပ်နှောင်သူအား အပြစ်ရစေရန် တရားစွဲ ဆိုနိုင်သည်။ လျော်ကြေးလည်း တရားစွဲ တောင်းဆိုနိုင်သည်၊ ထိုမှတစ်ပါး ရှေ့တော်သွင်း စာချွန်တော်အမိန့် ထုတ်ဆင့်ပေးပါရန် ရုံးတော် တစ်ရပ်ရပ်သို့ ဖမ်းဆီးချုပ်နှောင်ထားခြင်း ခံနေရသူကိုယ်တိုင် ဖြစ်စေ၊သူ၏ ကိုယ်စား တစ်ဦးတစ်ယောက်က ဖြစ်စေ လျှောက်ထားနိုင်သည်။
ရှေ့တော်သွင်း စာချွန်တော်အမိန့်ဟူသည်မှာ ''သူ၏ကိုယ် ကို ဆောင်ကြဉ်းခဲ့''ဟူ၍ အနက်ပေါ်လွင်သည့် လက်တင် ဘာ သာစကား ဟေးဗီယပ်ကော်ပတ်ကို ဆီလျော်အောင် ပြန်ဆို ထားခြင်း ဖြစ်လေသည်။ ရှေ့တော်သွင်း စာချွန်တော်အမိန့် ထုတ်ဆင့်ပေးပါရန် ရုံးတော်သို့ လျှောက်ထားသောအခါ ရုံး တော်က ချုပ်ထားသူ ရဲအရာရှိ၊ သို့မဟုတ် ထောင်မှူးအား အချုပ်ခံနေရသူကို ရုံးတော်သို့ ခေါ်ဆောင်လာရန် အမိန့်ထုတ် ပေးပြီးလျှင် အဘယ်ကြောင့် ထိုသို့ဖမ်းဆီးချုပ်နှောင်ထားရ ကြောင်းကို ထုချေလွှာတောင်းဆိုလေသည်။
အကယ်၍ တရားဝင်သော အကြောင်းတစ်စုံတစ်ရာ မရှိဘဲ လျက် ဖမ်းဆီးချုပ်နှောင်ထားခဲ့လျှင် အချုပ်ခံနေရသူအား လွှတ် လိုက်ရသည်။ ထိုသို့မဟုတ်လျှင်လည်း နည်းလမ်းတကျ စစ် ဆေးခြင်းပြုရသည်။ ရှေ့တော်သွင်း စာချွန်တော်အမိန့်၏အဓိက ရည်ရွယ်ချက်သည် လူများအား တရားသဖြင့် ရုံးတင်စစ်ဆေး ခြင်း မပြုဘဲ ကြာမြင့်စွာ ဖမ်းဆီးချုပ်နှောင်ထားခြင်းကို ကာ ကွယ်ရန်ပင် ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် အုပ်ချုပ်ရေးဌာနက တရားဥပဒေ အတိုင်း တစ်သဝေမတိမ်း လိုက်နာဆောင်ရွက်ရန်အတွက်လည်း ဖြစ်၏၊ တရားရုံးတော်များ၏ အကူအညီဖြင့် အုပ်ချုပ်ရေးဌာန ၏ တရားလက်လွတ် အပြုအမူများကို တားဆီးနိုင်အောင် စီမံ ထားခြင်းပင်တည်း။ ထိုသို့ လူများ၏လွတ်လပ်ရေးကို စောင့် ထိန်းပေးသဖြင့် ရှေ့တော်သွင်းစာချွန်တော်အမိန့်ကို တစ်သီး ပုဂ္ဂလလွတ်လပ်ရေး စာချွန်တော်အမိန့်ဟူ၍လည်း တစ်နည်း အားဖြင့် ခေါ်စမှတ်ပြုကြလေသည်။
ရှေ့တော်သွင်း စာချွန်တော်၏ မူလအစသည် အင်္ဂလန် နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ အင်္ဂလန်နိုင်ငံအရှင် ဂျွန်ဘုရင်သည် လူ့သမိုင်း တွင် ပြည်သူ့အခွင့်အရေးကို ပထမဆုံး သတ်မှတ်ပေးသော မဂ္ဂနာကာတာစာချုပ်ကြီးကို လက်မှတ်ရေးထိုးရသောအခါ လူတစ်ဦးတစ်ယောက်အား နိုင်ငံ၏ တရားဥပဒေအရ မဟုတ် ဘဲ မတရားသဖြင့် ဖမ်းဆီးခြင်း၊ ချုပ်နှောင်ထားခြင်းမပြုပါဟု ကတိပေးရသည်။
ယင်းသို့ဖြင့် ရှေ့တော် သွင်း စာချွန်တော်ဟု ပေါ်ပေါက်လာသည်။ သို့သော် စတူးဝပ် မင်းများ လက်ထက်ကျမှသာလျှင် ထိုစာချွန်တော်ကို စတင် အသုံးပြုနိုင်ခဲ့ကြသည်။ ထိုအခါမှစ၍ ရှေ့တော်သွင်းစာချွန်တော် သည် အင်္ဂလိပ်မူလ ဥပဒေများ၏ တစိတ်တစ်ဒေသဖြစ်လာ၍ နောင်အခါတွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနှင့် ကနေဒါနိုင်ငံတို့ တွင်လည်း ထိုနိုင်ငံများ၏ တရားဥပဒေအစိတ်အပိုင်းတစ်ရပ် ဖြစ်လာသည်။
ဝင်းထိန်
ဦးဝင်းထိန်သည် မိတ္ထီလာမြို့နယ် ပြည်သူ့လွှတ်တော် အမတ်အဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ဖူးသော မြန်မာ့နိုင်ငံရေးသမားတစ်ဦးဖြစ်သည်။ အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ် (NLD) ၏ နာယက နှင့် အဖွဲ့ဝင် တစ်ဦး ဖြစ်ကာ ပါတီ၏တရားဝင် ပြောရေးဆိုခွင့် ရှိသူ ဖြစ်သည်။ ဦးဝင်းထိန်သည် NLD ဥက္ကဋ္ဌ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ အရင်းနှီးဆုံး လူယုံများထဲမှ တစ်ဦးဖြစ်သည်ဟု ယူဆကြသည်။ ၂၀၂၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ ၅ ရက်နေ့ နံနက်တွင် နိုင်ငံတော်အကြည်ညိုပျက်စေမှုဆိုင်ရာ ပုဒ်မ ၁၂၄ - ကဖြင့် ဖမ်းဆီးတရားစွဲခံရပြီး နေပြည်ထောင်အကျဉ်းထောင်တွင် ထိန်းသိမ်းခံခဲ့ရသည်။ ၂၀၂၁ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၂၉ ရက်နေ့တွင်တရားစွဲခံထားရသည့် ယင်းပုဒ်မနှင့်ပင် ထောင် အနှစ် ၂၀ချမှတ်ခံရပြီး ၂၀၂၁ နိုဝင်ဘာ ၉ရက် တွင် နေပြည်တော်အချုပ်ထောင်မှ မန္တလေးအိုးဘိုအကျဉ်းထောင်ထဲသို့ ပြောင်းရွှေ့ကျခံနေရသည်။
ငယ်စဉ်ဘဝနှင့် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း
ဦးဝင်းထိန်ကို မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး မိတ္ထီလာမြို့ ၊ ဆည်ကုန်းကျေးရွာတွင် ဦးလှထွန်းနှင့် ဒေါ်ခင်စုတို့မှ မွေးဖွားခဲ့သည်။ ၁၉၅၉ ခုနှစ်တွင် တပ်မတော်သို့ ဝင်ရောက်ခဲ့ပြီး ၁၉၆၃ ခုနှစ်တွင် စစ်တက္ကသိုလ် ပဉ္စမအသုတ်မှ ဘွဲ့ရရှိခဲ့သည်။ ဦးဝင်းထိန်သည် စစ်တက္ကသိုလ်သမိုင်းတွင် ပထမဆုံး ထူးချွန်ဆု နှစ်ဆုရဖြစ်သည်။ ဗိုလ်ကြီးရာထူးကို ရရှိပြီး ကာကွယ်ရေးဝန်ကြီးဌာန တွင် ဝန်ထမ်းရာထူး မထမ်းဆောင်မီ သောင်းကျန်းသူ နှိမ်နင်းရေး စစ်ဆင်ရေး အများအပြားတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။
ဗိုလ်ချုပ်ကြီးနေဝင်းကို လုပ်ကြံရန်ကြံစည်မှုဖြင့် ၁၉၇၆ ခုနှစ်တွင် ရေကြည်အိုင်စစ်ကြောရေးစခန်းတွင် ခြောက်လကြာ ထိန်းသိမ်းခံခဲ့ရသည်။ ၁၉၇၇ ခုနှစ်တွင် တပ်မတော်မှ ထုတ်ပယ်ခံခဲ့ရကာ နောက်ပိုင်းတွင် အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်ကို ပူးတွဲတည်ထောင်သူ ဗိုလ်ချုပ်ကြီးဟောင်း ဦးတင်ဦး နှင့် တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ ယင်းနောက် ရန်ကုန်ဝိဇ္ဇာနှင့်သိပ္ပံတက္ကသိုလ် မှ သိပ္ပံဘွဲ့ ရရှိပြီးနောက် စီးပွားရေးသမားအဖြစ် အသက်မွေးဝမ်းကြောင်းအသစ် စတင်ခဲ့သည်။
အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်နှင့် အကျဉ်းကျခံရခြင်း
၁၉၈၈ ခုနှစ် ၈၈၈၈ အရေးတော်ပုံ အပြီးတွင် ဦးတင်ဦးသည် ဦးဝင်းထိန်ကို လိုက်ရှာပြီး အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ် သို့ ဝင်ရောက်ရန် တောင်းဆိုခဲ့ကာဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ NLD ပါတီစည်းရုံးရေးခရီးများတွင် လုံခြုံရေးကိစ္စများအား ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ အခြား NLD ပါတီဝင် ဒါဇင်ပေါင်းများစွာနှင့်အတူ ၁၉၈၉ ခုနှစ် ဇူလိုင်လတွင် ဖမ်းဆီးခံခဲ့ရပြီး ရန်ကုန် အင်းစိန်ထောင်တွင် ညှဉ်းပန်းနှိပ်စက်မှုများဖြင့် စစ်ဆေးမေးမြန်းခံခဲ့ရသည်။
အကျဉ်းထောင်ထဲ ၆နှစ် နေထိုင်ခဲ့ရပြီး ၁၉၉၅ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံရေး အကျဉ်းသားများ လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့်ဖြင့် လွတ်မြောက်လာခဲ့ပြီး နောက်နှစ် ၁၉၉၆ တွင်ထပ်မံဖမ်းဆီးခံရကာ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်၏ သက်တော်စောင့် မောင်တင်လှိုင်အား Australian Broadcasting Corporationနှင့် တွေ့ဆုံမေးမြန်းမှုတွင် နိုင်ငံရေး အကျဉ်းသားများ၏ ညှဉ်းပန်းနှိပ်စက်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ ပြောကြားရန် ညွှန်ကြားမှုဖြင့် တရားစွဲဆိုခံခဲ့ရသည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ကသာအကျဉ်းထောင်မှ ပြန်လည်လွတ်မြောက်လာခဲ့ပြီး ၂၄ နာရီအကြာတွင် ထပ်မံဖမ်းဆီးခံခဲ့ရသည်။ ၁၉၉၆ နောက်ပိုင်း အကျဉ်းထောင်ထဲ ထောင်ဒဏ်၁၄နှစ် ကျခံခဲ့ရပြီးနောက် ကသာအကျဉ်းထောင်မှနေ၍ ၂၀၁၀ ဇူလိုင် ၁၆ရက်တွင် ပြန်လွတ်လာသည်။  ယခု နောက်ဆုံးတစ်ကြိမ်တွင်  ထောင်ဒဏ် နှစ် ၂၀ ချမှတ်ခံခဲ့ရကာ မန္တလေးအိုးဘိုထောင်တွင် အကျဉ်းကျခံလျက်ရှိသည်။
လွှတ်တော်ကိုယ်စားလှယ်ဘဝ
၂၀၁၂ ခုနှစ် ဧပြီလတွင်ပြုလုပ်သော ကြားဖြတ်ရွေးကောက်ပွဲတွင် ဦးဝင်းထိန်သည် ၎င်း၏မွေးရပ်ဇာတိ မိတ္ထီလာမြို့နယ် ပြည်သူ့လွှတ်တော် မဲဆန္ဒနယ်မှ NLD ကိုယ်စားပြုအဖြစ် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခံခဲ့ရသည်။ သမ္မတ ဦးသိန်းစိန် အစိုးရလက်ထက်တွင် စက်မှုဝန်ကြီးဌာန ဒုဝန်ကြီးအဖြစ် ရာထူးမှ နုတ်ထွက်ခဲ့သည့် ဦးသိန်းအောင်နေရာတွင် အစားထိုးခန့်အပ်ခံခဲ့ရသည်။
၂၀၁၃ ခုနှစ် မတ်လတွင် မိတ္ထီလာမြို့သည် မင်္ဂလာဇေယျာကုန်း အစ္စလမ်ဘော်ဒါဆောင်ကျောင်းမှ ဆယ်ကျော်သက် ကျောင်းသား ၃၂ ဦး အပါအဝင် လူ ၄၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့သည့် မွတ်စလင်ဆန့်ကျင်ရေး အဓိကရုဏ်းများ ဖြစ်ပွားရာ နေရာဖြစ်ခဲ့သည်။ အဓိကရုဏ်းများရပ်တန့်ရန် ကြားဝင် ကြိုးပမ်းသူ ဦးဝင်းထိန်က နောက်ပိုင်းတွင် အဆိုပါအကြမ်းဖက်မှုသည် မိတ္ထီလာနယ်သား ဖြစ်ရခြင်းကို ရှက်ရွံ့စေရသည်ဟု ပြောဆိုခဲ့သည်။
၂၀၁၅ ရွေးကောက်ပွဲတွင် ဦးဝင်းထိန်က ဝင်ရောက်မယှဉ်ပြိုင်ခဲ့ပေ။ ရွေးကောက်ပွဲတွင် ပါတီက အပြတ်အသတ်အနိုင်ရပြီးနောက် NLD ပါတီ၏ အနာဂတ်အရေးများကို အာရုံစိုက်သွားမည်ဟု Financial Times သို့ ပြောကြားခဲ့သည်။
ဦးဝင်းထိန်သည် ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနှင့်ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီထံမှ အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ပါတီ အာဏာလွှဲပြောင်းရယူရေးတွင် ကြီးမားသည့်အခန်းကဏ္ဍမှ ပါဝင်ခဲ့သည့်အပြင်   ၂၀၁၅ ရွေးကောက်ပွဲအပြီးနောက်ပိုင်း အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်ပါတီ အတွင်း ကြီးမားသည့်ဩဇာလည်း ရှိလာခဲ့သည်။ ပါတီဗဟို အတွင်းရေးမှူးအဖြစ် ခန့်အပ်ခံရပြီးနောက် ပါတီကိုထိန်းကျောင်းခြင်းအပါအဝင်  ပြည်ထောင်စုနှင့် တိုင်း၊ ပြည်နယ် အစိုးရအဖွဲ့ ရွေးချယ်ခန့်အပ်မှုများ၊ လွှတ်တော်အမတ်တို့၏ မေးခွန်း၊ အဆို စိစစ်မှုများအပေါ် လွှမ်းမိုးခဲ့သည်။ ၂၀၁၆ ဧပြီ ၅ရက် တွင် ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော် ဥပဒေရေးရာနှင့် အထူးကိစ္စရပ်များ လေ့လာဆန်းစစ် သုံးသပ်ရေး ကော်မရှင်တွင် အဖွဲ့ဝင်အဖြစ်  ၂၀၁၉ ဖေဖော်ဝါရီ ၂၈ရက်အထိ တာဝန်ထမ်းဆောင်သည်။ ၂၀၁၈ မတ်လ ၂၆ရက်တွင် ပါတီဗဟိုအတွင်းရေးမှူးအဖြစ်မှ ပါတီနာယကအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိသွားပြီးနောက် ပါတီတွင်း ဩဇာကျဆင်းသွားရသည်။ ဦးဝင်းထိန်သည် ထိုကာလနောက်ပိုင်း သမီးဖြစ်သူနေထိုင်ရာ ဩစတြေးလျသို့ သွားရောက်နေထိုင်သည်။အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ်မှ နှုတ်ထွက်ရန်လည်း စာတင်ခဲ့ဖူးသည်။ ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်က လက်မခံသည့်အတွက် မြန်မာနိုင်ငံသို့ ပြန်လာပြီး ပါတီတာဝန်များအား ဆက်လက်ထမ်းဆောင်သည်။
၂၀၂၁ ခုနှစ် မြန်မာနိုင်ငံ အာဏာသိမ်းခံရပြီးနောက် မှတ်ချက်စကားပြောကြားမှုကြောင့်၂၀၂၁ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၂၉ ရက်နေ့တွင် ဦးဝင်းထိန်အား စစ်အစိုးရက ထောင်ဒဏ် အနှစ် ၂၀ ချမှတ်ဖြင့် မန္တလေး အိုးဘိုအကျဉ်းထောင်တွင် အကျဉ်းချထားခဲ့သည်။ ဖမ်းဆီးခံရပြီး များမကြာမီတွင် စစ်အာဏာရှင်များက ပြင်ဆင် ပြဋ္ဌာန်းခဲ့သည့် ရာဇသတ်ကြီး ပုဒ်မ ၁၂၄ (က) ရှိ အများဆုံး သက်တမ်း ၃ နှစ်မှ အနှစ် ၂၀ အထိ ပြင်ဆင်ခဲ့သည်။
ပုဂ္ဂိုလ်ရေးဘဝ
ဒေါ်သိန်းမြင့်ကြည်နှင့် အိမ်ထောင်ကျပြီး သားနှစ်ယောက်နှင့် သမီးနှစ်ယောက်ရှိသည်။