cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ပညာရေးဝန်ကြီးဌာန
မြန်မာ့ပညာရေးသမိုင်း
မြန်မာနိုင်ငံ၏ ပညာရေးသည် ရှေးမြန်မာမင်းများ လက်ထက်မှစ၍ ရပ်ရွာဒေသအလိုက် တည်ရှိသည့် ဘုန်းတော်ကြီးကျောင်းများတွင် တက်ရောက်သင်ယူခွင့် ရရှိခဲ့ကြသည်။ ဗြိတိသျှ အစိုးရက ၁၈၆၆ ခုနှစ် မှစ၍ မြန်မာနိုင်ငံ အောက်ပိုင်းတွင် ပညာရေးဌာနကို တည်ထောင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး ဘုန်းတော်ကြီးသင် ပညာရေးသင်ကြားမှုပုံစံမှ အတန်းသင် ပညာရေး သင်ကြားမှု ပုံစံသို့ စတင် ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ ၁၈၈၄ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်ကောလိပ်ကို ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး အိန္ဒိယနိုင်ငံ၊ ကာလကတ္တား တက္ကသိုလ်၏ ပေါင်းစည်းကောလိပ်အဖြစ် သတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။ ၁၉၂၀ ပြည့်နှစ်တွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်အဖြစ် အဆင့်တိုးမြှင့် ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့သည်။ ၁၉၂၅ ခုနှစ်တွင် မန္တလေး ဥပစာကောလိပ်ကို တိုးချဲ့ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့ပြီး ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ပေါင်းစည်းကောလိပ် အဖြစ် သတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။ ၁၈၇၆ခုနှစ်တွင် ဆရာအတတ်သင်ကျောင်း (နောမန်ကျောင်း)ကို ရန်ကုန်မြို့၌ စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ၁၉၂၂ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ပညာရေးဌာနမှ ဆရာအတတ်ပညာ ဒီပလိုမာသင်တန်း ဖွင့်လှစ် ပေးခဲ့သည်။ ၁၉၃၁ခုနှစ်တွင် ဆရာဖြစ်သင် ကောလိပ်ကို ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်၏ ပေါင်းစည်း ကောလိပ်အဖြစ် ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့သည်။ ၁၉၄၇ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံတော် ဆရာအတတ်သင် သိပ္ပံကို ရန်ကုန်မြို့၌ ဖွင့်လှစ်ပေးခဲ့သည်။
မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေး ရရှိပြီးနောက် ဘဝသစ်ဖန်တီးမှု ပညာရေး စီမံကိန်းကိုရေးဆွဲပြီး ၁၉၅၂ ခုနှစ် မှစ၍ ၄ နှစ်စီမံကိန်းများ ချမှတ် အကောင်အထည် ဖော်ခဲ့သည်။ လူထုပညာရေး စီမံကိန်းအရ အရေး၊ အဖတ်၊ အတွက် အခြေခံ တတ်မြောက်ရေးအတွက် "အ"သုံးလုံး သင်တန်းများကိုလည်း ဖွင့်လှစ်လေ့ကျင့် ပေးခဲ့သည်။ ၁၉၆၂ ခုနှစ် မတိုင်မီဆေးပညာ၊ အင်ဂျင်နီယာ၊ ပညာရေး၊ ဥပဒေ၊ ဝိဇ္ဇာ၊ သိပ္ပံ၊ စိုက်ပျိုးရေး၊ လူမှုရေးသိပ္ပံ၊ သစ်တော စသည့် မဟာဌာနများကို တက္ကသိုလ်များတွင် ဖွဲ့စည်းပြီး အထူးပြုဘာသာရပ် သင်တန်းများ ဖွင့်လှစ် သင်ကြားခဲ့သည်။ ၁၉၆၂ ခုနှစ်မှစ၍ အချို့သော မဟာဌာနများကို သီးခြားတက္ကသိုလ်များ အဖြစ် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။
၁၉၇၁ ခုနှစ်မှစ၍ ပညာရေး ၄ နှစ်စီမံကိန်းများ ချမှတ်ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ အခြေခံပညာ ကဏ္ဍတွင် ပညာရေး နှီးနှောဖလှယ်ပွဲများ ကျင်းပ၍ ဆက်လက် ဆောင်ရွက်နိုင်မည့် အစီအမံများကို ရေးဆွဲ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ပညာရေး သုတေသန လုပ်ငန်းများ၊ ပညာရေး စစ်တမ်း ကောက်ယူလေ့လာမှု လုပ်ငန်းများကိုလည်း ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၄-၁၉၆၅ ခုနှစ်မှစ၍ သက်ကြီး စာတတ်မြောက်ရေး "အ"သုံးလုံး လုပ်ငန်းများကို အရှိန်အဟုန်ဖြင့် လှုပ်ရှားဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။
၂၀ဝ၀-၂၀ဝ၁ ဘဏ္ဍာ‌ရေးနှစ်မှ ၂၀ဝ၃-၂၀ဝ၄ ဘဏ္ဍာရေးနှစ် အထိ အမျိုးသား ပညာရည် မြင့်မားရေး အထူးလေးနှစ် စီမံကိန်းကို ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ အမျိုးသား ပညာရည် မြင့်မားရေး အနှစ်(၃၀) နှစ်ရှည် စီမံကိန်းကို ၂၀ဝ၁-၂၀ဝ၂ ဘဏ္ဍာ‌ရေးနှစ်မှ ၂၀၃၀-၂၀၃၁ ဘဏ္ဍာရေးနှစ်အထိ သတ်မှတ်ခဲ့ကာ နှစ်တို(၅)နှစ် စီမံကိန်းကာလ(၆)ခု ပိုင်းခြား၍ အကောင်အထည်ဖော်လျက်ရှိသည်။ ယခုဆိုလျှင် ၂၀၁၆ခုနှစ်မှစတင်ကာ kg+12ဟူ​သော သင်ရိုးညွှန်းတမ်းသစ်ကိုပြင်ဆင်ရေးဆွဲလျက်ရှိသည်။ ၎င်းသည် က‌​​လေးဗဟိုပြု ccaအပေါ်တွင်အခြေခံထားသည်။ ယခုအချိန်တွင် kg g1 g2 g3 g6 အတန်းများအားသင်ကြားပို့ချနေပြီဖြစ်သည်။
ဖွဲ့စည်းပုံ
၂၀၁၆ခုနှစ်တွင် အစိုးရအသစ်တက်လာချိန်၌ သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ ဝန်ကြီးဌာနကို ဖျက်သိမ်းကာ ပညာရေးဝန်ကြီးဌာနလက်အောက်တွင် ပညာရေးဝန်ကြီးဌာန (သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ)အဖြစ် ထည့်သွင်းဖွဲ့စည်းခဲ့ကာ ယင်းဝန်ကြီးဌာနလက်အောက်ရှိ ဦးစီးဌာနများကို ပညာရေးဝန်ကြီးဌာနလက်အောက်သို့ ပြောင်းကာဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။၂၀၂၁ခုနှစ်တွင် ပညာ​ရေးဝန်ကြီးဌာနလက်​အောက်မှ ပြန်ခွဲထုတ်၍ သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ ဝန်ကြီးဌာနအဖြစ် သီးခြားပြန်လည် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။
ချောင်းကွဲကြီးရွာ၊ ကျူတော
ချောင်းကွဲကြီးရွာ၊ ကျူတော
နူမိုကောကယ်ကာကွယ်ဆေး
နူမိုကောကယ်ကာကွယ်ဆေးများ (Pneumococcal vaccine)သည် စထရပ်တိုကောကပ်စ် နူမိုနီရေး  Streptococcus pneumoniae (English)ဟုခေါ်သော ဘက်တီးရီးယားပိုးကို ကာကွယ်ပေးသော ကာကွယ်ဆေးတစ်မျိုးဖြစ်သည်။  ဤကာကွယ်ဆေးများသည် အဆုတ်ရောင်ခြင်း (pneumonia)၊ ဦးနှောက်အမြှေးရောင်ခြင်း (meningitis)နှင့် ပိုးမွှားများတကိုယ်လုံးတွင်ပျံ့နှံ့ကာ သွေးဆိပ်တက်ခြင်း(sepsis)တို့မဖြစ်အောင် ကာကွယ်ပေးနိုင်သည်။ ရောဂါပိုး၏ပဋိဇာတ်နှင့် သယ်ဆောင်ပေးသောပရိုတိန်းတို့ကို ပေါင်းစပ်ထားသော ကွန်ဂျုဂိတ်ကာကွယ်ဆေး(conjugate vaccine)နှင့် ပေါ်လီစက္ကရိုက်ပဋိပစ္စည်းဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ပေါ်လီစက္ကရိုက်ကာကွယ်ဆေး(polysaccharide vaccines)ဟူ၍ အမျိုးအစား (၂)မျိုးရှိသည်။ ဤကာကွယ်ဆေးများကို ကြွက်သား သို့မဟုတ် အရေပြားအောက်သို့ ထိုးနှံရသည်။
ကွန်ဂျုဂိတ်ကာကွယ်ဆေးကို ကလေးများအတွက် ပုံမှန်ထိုးသင့်သော ကာကွယ်ဆေးအဖြစ် သတ်မှတ်ရန် ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့မှ အကြံပြုထားသည်။ အိတ်ခ်ျအိုင်ဗွီ ရောဂါပိုး (HIV)/ ခုခံအားကျဆင်းမှု ကူးစက်ရောဂါ (AIDS) ကူးစက်ခံနေရသူများကိုပါ ပေးသင့်သည်။ အကြိမ်ပေါင်း(၃)ကြိမ် သို့မဟုတ် (၄)ကြိမ်ထိုးပြီးပါက ပြင်းထန်သောရောဂါမဖြစ်အောင် (၇၁)မှ(၉၃)ရာခိုင်နှုန်းအထိ ကာကွယ်နိုင်သည်။ ပေါ်လီစက္ကရိုက်ကာကွယ်ဆေးသည် ကျန်းမာနေသောလူကြီးများအတွက်သာ အကျိုးသက်ရောက်မှုရှိပြီး အသက်(၂)နှစ်အောက်ကလေးများနှင့် ကိုယ်ခံအားကျဆင်းနေသူများတွင် အကျိုးသက်ရောက်မှုမရှိပါ။
ဤကာကွယ်ဆေးများသည် ယေဘုယျအားဖြင့် စိတ်ချရသောဆေးဖြစ်သည်။ ကွန်ဂျုဂိတ်ကာကွယ်ဆေးထိုးသော ကလေးငယ်များ(၁၀)ရာခိုင်နှုန်းခန့်တွင် ဆေးထိုးသည့်နေရာ၌ နီရဲခြင်း၊ ကိုယ်ပူခြင်းနှင့် အိပ်ချိန်ပြောင်းလဲခြင်းတို့ ဖြစ်တတ်သည်။ ပြင်းထန်သည့် ဆေးမတည့်သည့်တုံ့ပြန်မှုများဖြစ်လေ့မရှိပါ။
ပထမဆုံး နူမိုကောကယ်ကာကွယ်ဆေးကို (၁၉၈၀)နှစ်ပိုင်းတွင် စတင်ရရှိခဲ့သည်။  ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့မှ သတ်မှတ်ထားသည့် အခြေခံကျန်းမာရေးစနစ်အတွက် အဓိကလိုအပ်သောဆေးများထဲတွင် တစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။ (၂၀၁၄)ခုနှစ် ဆေးတစ်လုံး၏ လက်ကားဈေးမှာ (၁၇)ဒေါ်လာခန့်ဖြစ်သည်။ အမေရိကန်နိုင်ငံတွင် (၂၅-၁၀ဝ)ဒေါ်လာခန့်ပေးရသည်။
ပေါက်တောင်ရွာ၊ လင်းမူးတောင်
ပေါက်တောင်ရွာ၊ လင်းမူးတောင်
လျှပ်တုံ့ဓာတ်အား
Reactive power အားမြန်မာဘာသာဖြင့် လျှပ်တုံ့ဓာတ်အား ဟုခေါ်သည်။ ယင်းသည် ဓာတ်အားပင်ရင်း(ဓာတ်အားပေးစက်)နှင့်ဝန်(ဓာတ်အားသုံးစွဲသည့်စက်ကိရိယာ)တို့အကြားအပြန်အလှန်သွားလာနေသော ဓာတ်အားပုံစံတစ်မျိုးဖြစ်သည်။ ဓာတ်အားပုံစံနှစ်မျိုးရှိရာ ဟုခေါ်သော ဓာတ်အားစစ်နှင့်လျှပ်တုံ့ဓာတ်အားတို့ဖြစ်ကြသည်။ ဝန်များသည် ဓာတ်အားစစ်ကိုစားသုံးပစ်ကြသော်လည်း လျှပ်တုံ့ဓာတ်အားဖြစ်ပေါ်လာရခြင်းမှာ လျှပ်ညှို့မှုနှင့်လျှပ်သိုမှုများကြောင့်ဖြစ်သည်။ ဝါယာကြိုးတစ်ချောင်းပေါ်တွင် လျှပ်စီးတစ်ကြောင်းစီးသွားပါက ယင်းဝါယာကြိုးပတ်လည်တွင် သံလိုက်စက်ကွင်းဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ပြန်လှန်လျှပ်စစ်စနစ်(အေစီဓာတ်အား)တွင် လျှပ်စီးနှင့်ဗို့အားတို့သည် အမြဲတစ်သတ်မတ်တည်းရှိမနေဘဲ တစ်စက္ကန့်လျှင်အကြိမ် ၅၀ တက်လိုက်ကျလိုက်ဖြစ်နေသည်။ သို့ရာတွင် လျှပ်စီးအတက်အကျနှင့်ဗို့အားအတက်အကျတို့သည် ပြိုင်တူဖြစ်ပေါ်ခြင်းမရှိပေ။ အကြောင်းမှာ လျှပ်စီးကြောင့်ဖြစ်ပေါ်လာသောသံလိုက်စက်ကွင်းသည် ယင်းလျှပ်စီး၏တက်မှုကျမှုကို နှောင့်ယှက်သည်။ လျှပ်စီးသည်တက်လိုက်ကျလိုက်ဖြစ်သကဲ့သို့ သံလိုက်စက်ကွင်းကလည်းဖြစ်လိုက်၊ ပျောက်ကွယ်သွားလိုက်ဖြင့်ရှိနေမည်။ သို့ဖြင့်လျှပ်စီးအတက်အကျသည် ဗို့အားအတက်အကျနှင့်ထပ်တူမဖြစ်တော့ဘဲ နောက်ကျကျန်ရစ်သည်။ ၎င်းကိုလျှပ်ညှို့သက်ရောက်မှုဟုခေါ်သည်။
လျှပ်စစ်မော်တာစသော လျှပ်စစ်သံလိုက်ဖြင့်အလုပ်လုပ်ရသောပစ္စည်းများသည် လည်ပတ်နိုင်ရန်သံလိုက်စက်ကွင်းကိုဖန်တီးရသည်။ သံလိုက်စက်ကွင်းအချင်းချင်းတွန်းမှုကြောင့် လျှပ်စစ်မော်တာလည်ပတ်နိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့သို့သံလိုက်စက်ကွင်းဖန်တီးရာတွင် မော်တာ၏လျှပ်စီးအတက်အကျသည်ဗို့အားထက်နောက်ကျနေတော့သည်။ ဓာတ်အားဟူသည် လျှပ်စီးနှင့်ဗို့အားတို့၏မြှောက်လဒ်ဖြစ်ရာ (တစ်နည်း - လျှပ်စီးနှင့်ဗို့အားလှိုင်းထပ်တူကျရာနေရာမှထွက်ပေါ်လာသည်။ လျှပ်စီးနှင့်ဗို့အားလှိုင်းထပ်တူမကျပဲအံချော်နေသောအပိုင်းကို လျှပ်တုံ့ဓာတ်အားဟုခေါ်သည်။ လျှပ်စီးလှိုင်းနှင့်ဗို့အားလှိုင်းထပ်တူကျနိုင်လျှင်အကောင်းဆုံးဖြစ်သည်။ ဓာတ်အားအပြည့်အဝရမည်ဖြစ်သည်။)မော်တာကသုံးစွဲနေသောဓာတ်အားသည် လျှပ်စီးနှင့်ဗို့အား၏မြှောက်လဒ်ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် လျှပ်စီးနှင့်ဗို့အားတစ်ထပ်တည်းမကျသဖြင့် ဓာတ်အားလိုသလောက်မရနိုင်ပေ။ (ပုံကိုကြည့်ပါ)သို့ဖြင့်အလုံအလောက်ဓာတ်အားရနိုင်ရန် လျှပ်စီးပိုဆွဲရသည်။ ယင်းကိုမော်တာကလျှပ်တုံ့ဓာတ်အားကိုစားသုံးနေသည်ဟုဆိုကြသည်။ သို့ဖြင့် ကြိုးကြီးကြီးလိုမည်။ အရွယ်ပိုကြီးသောထရန်စဖော်မာများလိုလာမည်။ ဓာတ်အားလေလွင့်မှုပိုများစေသည်။
လျှပ်စစ်ဓာတ်အားထုတ်လုပ်ရေးလုပ်ငန်းများတွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်နေသော အင်ဂျင်နီယာများအနေဖြင့် လိုင်းဗို့အားကျဆင်းခြင်း၊ လိုင်းဗို့အားမြင့်တက်ခြင်း၊ မဂ္ဂါဗားအနှုတ်ပြခြင်းတို့ကိုကြုံတွေ့ရမည်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဗို့အားအတက်အကျကိုဖြစ်စေတဲ့ Reactive Power အကြောင်းကို စဉ်းစားကြည့်ရအောင်။ Real Power နှင့် Reactive Power ဆိုပြီးဓာတ်အားနှစ်မျိုးရှိပါတယ်။ Reactive powerဆိုတာ ဝန်ရဲ့လျှပ်သိုမှု(Capacitance)နှင့် လျှပ်ညှို့မှု(Inductance)များကြောင့်ဖြစ်ပေါ်လာပါတယ်။ လျှပ်စစ်ဓာတ်အားဆိုတာ ဗို့အား(Voltage )နှင့်လျှပ်စီး(Current)တို့၏ မြှေက်လဒ်ဖြစ်ပါတယ်။ ပြန်လှန်လျှပ်စီးစနစ်တွင် ဗို့အားနှင့်လျှပ်စီး တို့ပါတယ်တစ်စက္ကန့်တွင် အကြိမ် (၅၀) အပြန်အလှန်ပြောင်းလဲနေပါတယ်။ သို့ရာတွင်ဗို့အားနှင့် လျှပ်စီးတို့ပါတယ် လျှပ်သွင်တစ်ခုတည်း၌ထပ်တူကျခြင်းမရှိပေ။ လျှပ်စီးအမြင့်ဆုံးရောက်ချိန်ပါတယ် ဗို့အားအမြင့်ဆုံးရောက်ချိန်ထက်စောမည် သို့မဟုတ်နောက်ကျမည်ဖြစ်ပါတယ်။ Real Power ဆိုတာဗို့အားနှင့်လျှပ်စီးတို့ ထပ်တူကျသောနေရာမှဖြစ်ပေါ်လာပါတယ်။ reactive powerဆိုတာ ဗို့အားနှင့်လျှပ်စီးတို့ လျှပ်သွင်တစ်ခုတည်း၌ ထပ်တူမကျရာမှဖြစ်ပေါ်လာပါတယ်။
လျှပ်စီးနှင့်ဗို့အားတို့ လျှပ်သွင်တစ်ခုတည်း၌ ထပ်တူ မကျခြင်းမှာ လျှပ်တုံ့မှုဖြစ်စဉ် ( reactance )ကြောင့်ဖြစ်ပါတယ်။ ဗို့အားနှင့်လျှပ်စီးတို့ပါတယ်တစ်စက္ကန့်တွင်အကြိမ် (၅၀) တက်လိုက်ကျလိုက်ဖြစ်နေပါတယ်။ ဝါယာကြိုးတစ်ခုအတွင်း လျှပ်စီး စီးဆင်းပါက ၎င်းဝါယာကြိုးပတ်လည်တွင် သံလိုက်စက်ကွင်းတစ်ခု ဖြစ်ပေါ်လာပါတယ်။ ယင်းသံလိုက်စက်ကွင်းက မိမိအားဖန်တီးတဲ့လျှပ်စီးရဲ့ပြောင်းလဲမှုကိုဆန့်ကျင်ပါတယ်၊ နှေးကွေး စေပါတယ်။ ဆိုလိုတာက ဗို့အားတက်တိုင်းလျှပ်စီးကအမီလိုက်မတက်နိုင်၊ နောက်ကျကျန်ရစ်ပါတယ်။ ထို့အတူဗို့အားပြန်ကျသွားသောအခါတွင်လည်း လျှပ်စီးကအမီလိုက်ပြီးပြန်မကျနိုင်။ နောက်ကျကျန်ရစ်ပါတယ်။ ၎င်းကို လျှပ်ညှို့တုံ့ကန်မှုသို့မဟုတ် လျှပ်ညှို့မှုဟုခေါ်ပါတယ်။ လျှပ်စီးကြောင်းကြီးလေလေ လျှပ်ညှို့သက်ရောက်မှုများလေလေ ဖြစ်ပါတယ်။
ထိုနည်းတူပဲ လျှပ်စီးပတ်လမ်းအတွင်းရှိ ပစ္စည်းများကြား(ဥပမာ-ဓာတ်အားလိုင်းရှိ ဓာတ် ကြိုးများအချင်းချင်းအကြား သို့မဟုတ် ဓာတ်ကြိုးနှင့် မြေကြီးကြား)မှာဗို့အားခြားနားမှုရှိပါတယ်။ အဲဒီဗို့အားက လျှပ်စစ်စက်ကွင်းကို ဖန်တီးပါတယ်။ အဲဒီလျှပ်စစ်စက်ကွင်းဖြစ်ပေါ်မှု နဲ့ပြိုပျက်မှုတို့က ဗို့အား ပြောင်းလဲမှုကို လျှပ်စီးပြောင်းလဲမှုထက်နောက်ကျစေပါတယ်။ လျှပ်စီးမြင့်တက်လာတိုင်းဗို့အားကအမီလိုက်မတက်နိုင်၊ လျှပ်စီးကျဆင်းသွားတဲ့အခါမှာလည်းဗို့အားကအမီလိုက်မကျနိုင်ဘဲနောက်ကျကျန်ရစ်ပါတယ်။ အဲဒါကိုလျှပ်သိုတုံ ့ကန်မှု(capacitive reactance) သို့မဟုတ် လျှပ်သိုမှု(capacitance )ကို ဖြစ်ပေါ်စေပါတယ်။ စောစောကဖြစ်စဉ်နဲ့ပြောင်းပြန်ဖြစ်ပါတယ်။ လိုင်းဗို့အားကြီးလေလျှပ်သိုသက် ရောက် မှုများလေလေဖြစ်ပါတယ်။ ထို့အတူလိုင်းရှည်ပါက ပို၍သက်ရောက်မည်ဖြစ်သည်။ ပုံထည့်ရန် ၊ ဒါဆိုရင်လျှပ်ညှို့သက်ရောက်မှု(လျှပ်စီးကဗို့အားထက်နောက်ကျကျန်နေမှု)ဟာ လျှပ်စီးနဲ့တိုက်ရိုက်ပတ်သက်နေပြီး လျှပ်သိုသက်ရောက်မှု(ဗို့အားကလျှပ်စီးထက်နောက်ကျကျန်နေမှု)ဟာ လိုင်းဗို့အား၊ လိုင်းအရှည်နဲ့တိုက်ရိုက်ပတ်သက်နေတယ်ဆိုတာသဘောပေါက်လောက်ပါပြီ။
လျှပ်သိုဆိုတာ လျှပ်ကူးပစ္စည်းနှစ်ခုကြားမှာ လျှပ်ကာပစ္စည်းကိုကြားညှပ်ထားတာဖြစ်ပါတယ်။ ဓာတ်အားလိုင်းမှာလည်းဓာတ်ကြိုးတွေဟာလျှပ်ကူးပစ္စည်းဖြစ်ပါတယ်။ ဓာတ်ကြိုးတွေကြားထဲမှာ လေကလျှပ်ခံပစ္စည်းအဖြစ်ရှိနေပါတယ်။ ဒါကြောင့်ဓာတ်အားလိုင်းကိုလည်း လျှပ်သိုအဖြစ်ရှုမြင်နိုင်ပါတယ်။ လိုင်းရှည်များကိုလည်း လျှပ်သိုတွေတန်းဆက်ထားတယ်လို့ရှုမြင်နိုင်ပါတယ်။ လျှပ်သိုတွေကိုတန်းဆက်ထားတော့ လျှပ်သိုသက်ရောက်မှုပိုများလာတာပေါ့။ ဓာတ်အားလိုင်းတစ်ခုတွင် လျှပ်သိုမှုနှင့်လျှပ်ညှို့မှုတို့ညီမျှနေပါက လျှပ်စီးနှင့်ဗို့အားတို့လျှပ်သွင်တစ်ခုတည်းမှာထပ်တူကျပြီး Reactive Power ထွက်ပေါ်လာခြင်းမရှိပေ။ လျှပ်ညှို့သက် ရောက်မှုက လျှပ်သိုသက်ရောက်မှုထက်ကြီးပါကလျှပ်စီးဟာ ဗို့အားထက် နောက်ကျမည် ဖြစ်ပြီးဓာတ်အားလိုင်းဟာ Reactive Power ကိုစားသုံးနေပါတယ်ဟုဆိုရမည်ဖြစ်ပါတယ်။ လျှပ်သို သက်ရောက်မှုပါတယ် လျှပ်ညှို့သက်ရောက်မှုထက်ကြီးပါကလျှပ်စီးဟာဗို့အားထက် စောမည် ဖြစ်ပြီးဓာတ်အားလိုင်းပါတယ် Reactive Power ကို ထုတ်ပေးနေပါတယ်ဟုဆိုရမည်ဖြစ်ပါတယ်။ ဘာလို့အဲဒီလိုပြောကြသလဲ။ လိုင်းမှာဝန်အားနည်းနေချိန်မှာ ဓာတ်အားပေးစက်ရုံတွေမှာ မဂ္ဂါဗားအနှုတ်ပြနေမယ်။ ဆိုလိုသည်မှာစက်က Reactive Power ထုတ်မပေးဘဲ လိုင်းဆီကနေပြန်စုပ်ယူနေတာ။ ဒါကိုလိုင်းဖက်ကနေကြည့်ရင် Reactive Power ထုတ်လုပ်ပေးနေတဲ့သဘောပဲပေါ့။ ထို့အတူပဲ ဝန်များချိန်မှာ ဓာတ်အားပေးစက်ကနေမဂ္ဂဗါးတွေကလိုင်းဖက်ကိုသွားနေတယ်။ ဒါကြောင့် မဂ္ဂဗါးတွေကို လိုင်းက စားပစ်နေတယ်လို့ပြောကြတယ်။
ဓာတ်အားလိုင်းတစ်ခု၏ ဗို့အားသတ်မှတ်ချက်ကပုံသေဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့်လျှပ်သိုသက်ရောက်မှုကလည်း ပုံသေဖြစ်ပါတယ်။ ဒါပေမယ့်လျှပ်စီးကတော့ပုံသေမဟုတ်ပါဘူး။ ဝန်များရင်လျှပ်စီးများပြီးဝန်နည်းရင်လျှပ်စီးနည်းမယ်ဖြစ်ပါတယ်။ ဓာတ်အားလိုင်းတွင်ဓာတ်အားစီးဆင်းမှုများလေလေ၊ လျှပ်စီးကြောင်းကြီးလေလေဖြစ်ပြီး သံလိုက်စက်ကွင်းလည်းကြီးလေလေဖြစ်ပြီး လျှပ်ညှို့သက်ရောက်မှု များလေလေဖြစ်ပါတယ်။ ဒါကြောင့်လိုင်းပေါ်မှာဝန်များနေရင် လိုင်းရဲ့လျှပ်ညှို့မှုက လိုင်းရဲ့လျှပ်သိုမှုထက်ကျော်သွားတယ်။ ဝန်နည်းလာရင်တော့ လျှပ်ညှို့မှုက လိုင်းရဲ့လျှပ်သိုမှုတန်ဖိုးထက်နည်းသွားမယ်။ လျှပ်သိုမှုတန်ဖိုးကတော့အမြဲတမ်းပုံသေပဲရှိနေမယ်။ လိုင်းဗို့အားသတ်မှတ်ချက်ကအမြဲပုံသေပဲလေ။ ၂၂၀ ကီလိုဗို့လိုင်းဗို့အားက ၂၂၀ကီလိုဗို့ပဲ၊ ၁၃၂ ကီလိုဗို့ကိုပြောင်းမသွားဘူး။ ၅၀၀ ကီလိုဗို့ကိုလည်းပြောင်းမသွားဘူး။ လျှပ်ညှို့မှုတန်ဖိုးကသာ ဝန်ပေါ်မူတည်ပြီးပြောင်းနေတာ။ ဒါ့ကြောင့် ဓာတ်အားလိုင်းမှာ ဓာတ်အားစီးဆင်းမှုများရင် Reactive Power စားသုံးမှု များမယ် ဖြစ်ပါတယ်။ ဓာတ်အားလိုင်းတွင်ဓာတ်အားစီးဆင်းမှုနည်းပါက Reactive Power ထုတ်လုပ်မှု များမည်ဖြစ်ပါတယ်။ ထို့အတူလိုင်းရှည်ပါက ပို၍သက်ရောက်မည်ဖြစ်သည်။ ဒါကြောင့်ဓာတ်အားပေးစက်ရုံများသည် ဝန်နှင့်ဝေးပါက Reactive Power ထုတ်လုပ်မှု များမည်၊ အကျိုးဆက်အားဖြင့် လိုင်းဗို့အားမြင့်နေပြီး ဝန်နှင့်နီးသောဓာတ်အားပေးစက်ရုံများသည်လိုင်းဗို့အားကျနေခြင်းတို့ဖြစ်တတ်ပါတယ်။ Reactive Power ဟာလျှှပ်စီးနှင့်ဗို့အားတို့၏စောခြင်း၊ နောက်ကျခြင်း ပေါ်မူတည်၍အပေါင်းကိန်း သို့မဟုတ် အနုတ်ကိန်းဖြစ်နိုင်ပါတယ်။ ၎င်းအားထုတ်လုပ်ပေးသောအခါ အပေါင်းကိန်းဖြစ်ပြီး စားသုံးခံရသောအခါ အနုတ်ကိန်းဖြစ်ပါတယ်။
Reactive Power ကို စားသုံးလိုက်လျှင်၊ ဒါမှမဟုတ်ထုတ်လုပ်တာမလုံလောက်ရင် ဗို့အားနိမ့်ကျသွားမည်ဖြစ်ပြီး ထုတ်လုပ်ပေးလျှင် ဗို့အားမြင့်တက်လာမည်ဖြစ်ပါတယ်။ နောက်ပြီး လျှပ်ညှို့မှုသတ္တိရှိတဲ့ပစ္စည်းတွေ(ဥပမာ - Reactor စသည်)က Reactive Power ကိုစားပစ်တယ်။ ဒါကြောင့်လိုင်းဗို့အားကိုကျဆင်းစေတယ်။ လျှပ်သိုမှုသတ္တိရှိတဲ့ပစ္စည်းတွေ(ဥပမာ - လျှပ်သို)က Reactive Power ကိုထုတ်လုပ်ပေးတယ်။ ဒါကြောင့်လိုင်းဗို့အားကိုမြင့်တက်စေတယ်။ ဒါကြောင့် ရန်ကုန်မှာ လိုင်းဗို့အားတွေကျနေလို့ တနည်းအားဖြင့် Reactive Power မလုံလောက်လို့လိုင်းဗို့အားကျဆင်းနေတာကို လျှပ်သိုတပ်ဆင်ပြီး Reactive Powerထုတ်လုပ်ပေးတယ်၊ ဒီလိုနည်းနဲ့လိုင်းဗို့အားတက်လာအောင်လုပ်တာဖြစ်တယ်။ ကျိုင်းတောင်း-နမ့်စန် လိုင်းမှာကျတော့ လိုင်းဗို့အားတွေတအားမြင့်တက်နေလို့ တနည်းအားဖြင့် လိုင်းက Reactive Power တွေထုတ်ပေးနေလို့ အဲဒီ Reactive Power တွေကိုစားပစ်ဖို့ shunt reactor တပ်ပေးရတယ်။ ပိုနေတဲ့ Reactive Power ကို စားပစ်တော့ လိုင်းဗို့အားကျလာတယ်။
ဓာတ်အားပေးစက်ဖက်ကကြည့်ရင် ဝန်နည်းချိန်မှာ လိုင်းကနေ Reactive Powerတွေကိုပြန်စုပ်ယူနေရလို့ မဂ္ဂါဗားအနှုတ်ပြနေမယ်။ ပြီးတော့စက်တစ်လုံးဆိုတာ ဓာတ်အားစနစ်နဲ့ချိတ်ပြီးရင် Active load ရော Reactive load ရောကို အခြားစက်ရုံတွေဆီကခွဲဝေမျှပြီး ဝင်ထမ်းရတယ်။ Active load ထမ်းဖို့ ရေအားစက်ရုံဆိုရင် Guide Vane ကိုပိုဖွင့်ပေးရတယ်။ Reactive load ကိုထမ်းဖို့ဆိုရင် Excitation ကိုမြှင့်ပေးရတယ်။(ညွှန်း - ဦးဖေသိန်းလျှပ်စစ်ပညာစာအုပ်)ဘီလူးချောင်းအမှတ်(၂)လိုစက်ရုံမျိုးဆိုရင် စက်ရဲ့ဝန်အားတိုးလိုက်တာနဲ့ Excitation ကိုပါတပြိုင်တည်း manual မြှင့်ပေးရတယ်။ ဝန်နဲချိန်မှာ ဓာတ်အားပေးစက်က Reactive load ကိုထမ်းစရာမလိုပဲ ပြန်စုပ်ယူနေရတယ်ဆိုတော့ Excitationနည်းသွားမယ်။ နောက်ပြီး ဓာတ်အားပေးစက်ရဲ့သွင်ပြင်လက္ခဏာအရ Capacitive load ကိုထမ်းနေရတော့(မဂ္ဂါဗားကိုစားနေရတော့) ဓာတ်အားပေးစက်ရဲ့အစွန်းဗို့အား(Terminal voltage) တက်လာမယ်။ ယင်းနဲ့ဆက်စပ်နေတဲ့လိုင်းဗို့အားလည်းတက်လာမယ်ဖြစ်ပါတယ်။ ဤသို့ဖြင့်လိုင်းတွင်ဝန်အားနည်းခြင်း၊ ဓာတ်အားပေးစက်တွင် မဂ္ဂါဗားအနှုတ်ပြခြင်း၊ လိုင်းဗို့အားမြင့်တက်ခြင်း၊ ဓာတ်အားပေးစက်တွင် Excitation ကျခြင်းတို့တပြိုင်နက်တည်းဖြစ်ပေါ်နေမည်ဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့်လိုင်းရှည်ပြီး ဗို့အားဖြင့်သောလိုင်းများတွင်ပိုဖြစ်မည်။ လိုင်းရှည်သည်နှင့်အမျှ လျှပ်သိုသတ္တိများမည်။ လိုင်းဗို့အားမြင့်သည်နှင့်အမျှ လျှပ်သိုသတ္တိများမည်ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့အတူလိုင်းတွင်ဝန်အားများပါက Reactive Power မလုံလောက်သဖြင့် ဗို့အားကျမည်။ ထို့ကြောင့် စက်က Reactive Powerပိုထုတ်ပေးရသည်။ ဒီတော့ Reactive Power ထုတ်ပေးရတဲ့ Excitation လည်းတက်လာရရော။ လိုင်းမှာဝန်များရင် ဓာတ်အားပေးစက်မှာ မဂ္ဂါဗားအပေါင်းပြမယ်။ လိုင်းဗို့အားကျမယ်။ Excitation များနေမယ်ဖြစ်တယ်။ Excitation အများကြီးတက်တာလည်းမကောင်းဘူး။ ဓာတ်အားပေးစက်မှာ Excitation Upper နဲ့ Limit Lower Limit တွေရှိကြတယ်။
၅ ။ reactive power နှင့် လျှပ်ဖိအားကိုထိန်းချုပ်ခြင်း
ယေဘုယျအားဖြင့် reactive power ကိုလျှော့ချလျှင် ဗို့အားကိုကျဆင်းစေပါတယ်။ reactive power ကို မြှင့်တင်ပေးလျှင် ဗို့အားကိုမြင့်တက်စေပါတယ်။ ဓာတ်အားစနစ်တွင် ဝန်အားများလာသောအခါ သို ့မဟုတ် ဓာတ်အား ထုတ်လုပ်မှုနည်းလာသောအခါ သို့မဟုတ် ဓာတ်အားစနစ်တွင်းရိှပစ္စည်းများက ဗို့အားကို ကျဆင်းစေသောအခါမှာ ဗို့အားကျဆင်းမှုဖြစ်ပွားပါတယ်။ reactive power မလုံလောက်ခြင်းက ဗို့အားကို ကျဆင်းစေပါတယ်။ ဗို့အားကျဆင်းလာသောအခါ ဓာတ်အားထောက်ပံ့မှု တည် ငြိမ်စေရန် လျှပ်စီးများလာကာ ဓာတ်အားလိုင်းအား reactive power ပိုမိုစားသုံးစေပြီး ဗို့အား ကို ပိုမိုကျဆင်းစေပါတယ်။ လျှပ်စီးအလွန်များလာလျှင် ဓာတ်အားလိုင်းဓာတ်အား ပြတ်တောက် မည်ဖြစ်ပြီး အခြားဓာတ်အားလိုင်းများကို ဝန်ပိစေပြီး ဆင့်ကဲဓာတ်အားပြတ်တောက်မှု ဖြစ်ပေါ်စေ မည်ဖြစ်ပါတယ်။
၆ ။reactive power ကို ထိန်းချုပ်သောပစ္စည်းများ
လျှပ်စစ်ပစ္စည်း အများစုဟာလျှပ်ညှို ့သောသဘာဝရှိကြပါတယ်။ ဒါကြောင့် ၎င်းတို့ဟာreactive power ကို စားသုံးပါတယ်။ ပစ္စည်းအများအပြားဟာ ဓာတ်အားစနစ်ရဲ့ reactive power နှင့်ဗို့အားအနေအထားကို ကူညီပေးနိုင်စွမ်းရှိပါတယ်။ ၎င်းတို့အနက်အချို့မှာအောက်ပါ အတိုင်းဖြစ်ပါတယ်။
(က) ပြိုင်ကျဓာတ်အားပေးစက်များ(Synchronous Generators)
ဓာတ်အားပေးစက်၏ ထားရှိအညွှန်း(setting )ဖြင့် ဓာတ်အားစစ်နှင် reactive power တို့၏ စုစု ပေါင်းထုတ်လုပ်မှုကို ချိန်ညှိနိုင်ပါတယ်။ စက်ကွင်းဝါယာခွေ (field winding )အတွင်းသို့ သံလိုက်ဓာတ်ပိုသွင်းပေးခြင်း (over Excitation )ဖြင့် စတေတာ(stator )မှ reactive power ကိုထုတ်ပေးပါတယ်။ ထိုနည်းတူ သံလိုက်လျှော့သွင်းပေးခြင်း(Under Excitation ) ဖြင့် ဓာတ်အားစနစ်တွင်ပိုနေသော Reacitive power များကို စားပစ်နိုင်သည်။ ဓာတ်အားပေးစက်တစ်ခုသည် ၎င်း၏ပုံစံထုတ်ထားသော စွမ်းဆောင်မှုဘောင်အတွင်းတွင် reactive power ကိုချောမွေ့စွာဖြင့် ရုတ်ခြည်းတိုးမြှင့်/ လျှော့ ချနိုင်ပါတယ်။
(ခ) ပြိုင်ကျကွန်ဒင်ဆာများ(Synchronous condensers )
ပြိုင်ကျကွန်ဒင်ဆာများပါတယ် reactive power သက်သက်ကိုသာ ထုတ်လုပ်ပေးပါတယ်။ ပြိုင်ကျကွန်ဒင်ဆာများပါတယ် အဓိကအားဖြင့် တာဘိုင်မပါသောဓာတ်အားပေးစက်သာ ဖြစ်ပါတယ်။ ဓာတ်အားပေးစက်နည်းတူ သံလိုက်ပိုသွင်းခြင်း၊ လျှော့သွင်းပေးခြင်းဖြင့် reactive power ကို ထုတ်လုပ်/စားသုံးပေးနိုင်ပါတယ်။ ပြိုင်ကျကွန်ဒင်ဆာများသည် ထုတ်ပေး နေကျထက်များသော reactive power ကိုခဏတာမျှ ထုတ်လုပ်ပေးနိုင်ပါတယ်။ ဗို့အား ပြဿနာ ရှိနေသော ဓာတ်အားစနစ်များတွင် ဤသို့သော ဝန်ပိုထုတ်ပေးနိုင်စွမ်းပါတယ် များစွာတန်ဖိုးရှိပါတယ်။ ဥပမာ-ဓာတ်အားစနစ်ဟာ ဓာတ်အားပြတ်တောက်ဖို့ ဦးတည်နေရင် အခြားဓာတ်အားပေးစက်ရုံများ ဓာတ်အားစနစ်အတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာချိန်အထိ reactive power ကို တိုးမြှင့်ထုတ်လုပ်ပြီး တောင့်ခံထားနိုင်ပါက ဓာတ်အားပြတ်တောက်မှုကို ရေှာင်လွှဲနိုင်ပါတယ်။ ရိုးရိုးဓာတ်အားပေးစက်အချို့ကိုလည်းပြိုင်ကျကွန်ဒင်ဆာအဖြစ်မောင်းနှင်နိုင်ရန်ပြုလုပ်ထားသည်။ ဥပမာ - ရဲရွာစက်ရုံဓာတ်အားပေးစက်များ
(ဂ) လျှပ်တာပြောင်းများ (Transformers )
လျှပ်တာပြောင်း(ထရန်စဖော်မာ)များသည် လျှှပ်ဖိအားအဆင့်တစ်ခုမှ အခြားအဆင့်တစ်ခုသို့ ပြောင်းလဲ ပေးသည်။ ၎င်းသည်လျှပ်ညှို့ပစ္စည်းဖြစ်သဖြင့် ဝန်များချိန်တွင် သံလိုက်စက်ကွင်းကြီးမားစွာဖန်တီးရသည်ဖြစ်ရာ reactive power ကို များစွာစားသုံးပါတယ်။ ဝန်နည်းချိန်တွင်အနည်းငယ်သာစားသုံးသည်။ ကြီးမားသော လျှပ်တာပြောင်းများတွင် ယင်းတစ်လျှေက်စီးနေတယ့် reactive power ၏ ပမာဏနှင့် ဦးတည် ချက်ကိုပြောင်ပေးခြင်းဖြင့် ဗို့အားကိုထိန်းချုပ်နိုင်ပါတယ့်ငုတ်များပါရှိပါတယ်။ ငုတ်များပါတယ် ဗို့အားတည်ငြိမ်စေရန်အတွက် reactive power ကို လျှပ်တာပြောင်း၏တစ်ဖက်မှ အခြား တစ်ဖက်သို့ပို့ဆောင်ပေးပါတယ်ဟုမှတ်ယူနိုင်ပါတယ်။
(ဃ) လျှပ်သွင်ရွှေ့လျှပ်တာပြောင်းများ(Phase shifting transformers )
လျှပ်သွင်ရွှေ ့လျှပ်တာပြောင်း သို့မဟုတ်လျှပ်သွင်ထောင့်ပုံမှန်ထိန်းကိရိယာ(phase angle regulator )တွင် ယင်းတစ်လျှောက် သွင်ထောင့်ကွာခြားမှု(phase angle difference )ကို ထိန်းချုပ်ရန် ငုတ်များပါဝင်ပါတယ်။ လျှပ်တာပြောင်းတစ်လျှောက် သွင်ထောင့်ကွာခြားမှုမြင့်တက်စေလျှင် ဓာတ်အားလိုင်း၏ခုခံမှုများလာပြီး ယင်းပေါ်ရှိ ဓာတ်အားပမာဏကိုလျော့ကျစေပါတယ်။ ဓာတ်အား လိုင်းတွင်စီးနေသော ဓာတ်အားစစ်ကိုထိန်းချုပ်ခြင်းဖြင့် ဓာတ်အားလိုင်း၏ reactive power ကို ထိန်းချုပ်ပြီးဖြစ်ပါတယ်။
(င) ဓာတ်အားလိုင်းများ
ဓာတ်အားလိုင်းများတွင် လျှပ်သိုမှုသတ္တိရောလျှပ်ညှို ့မှုသတ္တိပါရှိကြပါတယ်။ ဓာတ်အားလိုင်း ၏လျှပ်သိုမှုက reactive power ကိုထုတ်လုပ်ပေးပြီး ဓာတ်အားလိုင်း၏လျှပ်ညှို ့မှုက reactive power ကိုစားသုံးပါတယ်။ ဓာတ်အားလိုင်း၏သွင်ပြင်လက္ခဏာအရ ဝန်နည်းချိန်တွင် reactive power ကိုထုတ်လုပ်ပေးပြီး ဝန်များချိန်တွင် reactive power ကို စားသုံးပါတယ်။ ဓာတ်အားလိုင်း ၏ reactive power စားသုံးမှုပါတယ် ဓာတ်အားလိုင်း၏လျှပ်စီးပမာဏ သို့မဟုတ် ဓာတ်အားလိုင်း တစ်လျှောက် ဗို့အားကျဆင်းမှုနှင့်ဆက်နွယ်နေပါတယ်။ ဓာတ်အားလိုင်း၏ reactive power ထုတ်လုပ်မှုပသည် ဓာတ်အားလိုင်း၏ဗို့အား၊ လိုင်းအရှည်တို့နှင့်ဆက်နွယ်နေပါတယ်။
(စ) ကေဘယ်များ
ကေဘယ်များ(Cables )ပါတယ် ယင်းတို့ပေါ်တွင်နေရာများစွာယူသော လျှပ်သိုမှုလျှပ်စီးကို ထုတ်လုပ်ပေးပါတယ်။ ထိုပြဿနာပါတယ် ရှည်လျားသောဓာတ်အားလိုင်းများတွင် ပို၍ဖြစ်ပွား ပါတယ်။ အဆိုပါဓာတ်အားလိုင်းများ၏ ပိုလျှံနေသော reactive power ကိုစုပ်ယူရန် ၎င်းတို့၏ အစွန်းနှစ်ဖက်တွင် လမ်းခွဲလျှပ်တုံ ့( Shunt reactors )များတပ်ဆင်ပေးရပါတယ်။ သို့ရာတွင် အနီးအနားရှိ လျှပ်စစ်ပတ်လမ်းများတွင်စီးဆင်းနေသော reactive power များက ကေဘယ်တွင် reactive power စီးဆင်းမှုကိုသက်ရောက်စေပါတယ်ဖြစ်ရာ လမ်းခွဲလျှပ်တုံ ့အားနေရာချထားမှု အဆင်အပြေဆုံးဖြစ်စေရန် ဓာတ်အားစီးဆင်းမှုပုံသဏ္ဌာန်များကိုလည်းထည့်သွင်းစဉ်းစားရပါတယ်။ အချို ့သောအခြေအနေများတွင် ကေဘယ်၏အစွန်းတစ်ဖက်တွင်သာ လမ်းခွဲလျှပ်တုံ ့ တပ်ဆင်ထားခြင်းဖြင့် ကေဘယ်တွင် reactive power စီးဆင်းမှုကို ညီမျှစေပါတယ်။ ရှည်လျားသော ကေဘယ်များပါတယ် ၎င်းတို့၏အလယ်တွင် လမ်းခွဲလျှပ်တုံ ့တစ်ခုတပ်ဆင်ရန်လိုအပ်ပါတယ်။
(ဆ) ဝန်များ
လျှပ်ညှို့ဝန်များသည် reactive power ကိုစားသုံးပြီး လျှပ်သိုဝန်များသည် reactive power ကိုထုတ်ပေးသည်။ ဝန်အများစုသည် လျှပ်ညှို့ဝန်များဖြစ်ကြသည်။ လျှပ်စစ်မီးသီး၊ လျှပ်စစ်မီးဖိုစသော ပါဝါဖက်တာ ၁ ရှိသောပစ္စည်းများမှာ reactive power ကိုစားသုံးခြင်း၊ ထုတ်လုပ်ခြင်းမရှိပေ။
(ဇ)လမ်းခွဲလျှပ်တုံ့များ( Shunt reactors )
လမ်းခွဲလျှပ်တုံ ့များကို ဓာတ်အားလိုင်းတွင်လျှပ်စီးပတ်လမ်းပွင့်( open circuit) ဖြစ်သော အခါ နှင့်ဝန်အားနည်းသောအခါများတွင် ဓာတ်အားလိုင်း၏ လျှပ်သိုမှုကိုလျှော့ချရန်အတွက် အသုံး ပြုပါတယ်။ ဓာတ်အားလိုင်း၏ဝေးကွာသောအစွန်းတစ်ဖက်တွင် ပတ်လမ်းပွင့်ဖြစ်သောအခါတွင် ဓာတ်အားလိုင်းအား ဓာတ်အားသွင်းပေးပါတယ့် လျှပ်သိုမှုလျှပ်စီး( capacitive line-charging ) ပါတယ် ဓာတ်အားသွင်းပါတယ့်ဖက်တွင် ဗို့အားကိုမြင့်တက်စေပါတယ်။ “ဖာရင်တီ” သက်ရောက်မှု (“Ferranti” effect )က ဓာတ်အားလက်ခံပါတယ့်ဖက်တွင် ဗို့အားကိုမြင့်တက်စေပါတယ်။ လမ်းခွဲလျှပ်တုံ့တစ်ခုအား ဓာတ်အားလိုင်းတွင် တပ်ဆင်ထားခြင်းဖြင့် အခြေခံကြိမ်နှုန်းကြောင့် ဗို့အား ခေတ္တမျှမြင့်တက်ခြင်းနှှင့် ဓာတ်အားလိုင်းဖွင့်/ပိတ်ချိန်များတွင် ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သော ဗို့အား မြင့်တက်ခြင်းတို ့ကို ကန် ့သတ်ပေးပါတယ်။ ဝန်အားများလာချိန်တွင် လမ်းခွဲလျှပ်တုံ ့များအား ဖြတ်တောက် ထားနိုင်ပါတယ်။
(ဈ)ဖွင့်ပိတ်နိုင်သောလမ်းခွဲလျှပ်သိုများ(Shunt capacitors)
လမ်းခွဲလျှပ်သိုများပါတယ် reactive power ကိုထုတ်လုပ်ပေးပြီး အနီး တဝိုက်ရှိ ဗို့အား ကိုမြင့်တက်စေပါတယ်။ ဓာတ်အားစနစ်အတွင်း ဝန်အားများပြားနေချိန်တွင် reactive power ကို လိုအပ်သောနေရာအနီးအနားတွင်ပင် ထုတ်ပေးနိုင်ရန် လမ်းခွဲလျှပ်သိုများကို အသုံးပြုပါတယ်။ လျှပ်သိုမှ reactive power အထွက်ပါတယ် လျှပ်ဖိအား၏နှစ်ထပ်ကိန်းနှင့်အချိုးကျပါတယ်။ ယင်းပါတယ် ဗို့အားကိုနှိမ့်ချထားသောအခြေအနေတွင် ပြဿနာဖြစ်စေနိုင်ပါတယ်။ ဗို့အား၏ နှစ်ထပ်ကိန်းအတိုင်းလိုက်၍ကျဆင်းသွားသောကြောင့် ဗို့အားကိုပိုမိုကျဆင်းစေပါပါတယ်။ လျှပ်သိုများကို ယန္တရားခလုတ်များ(mechanical switches )သုံးပြီး ဖွင်ပိတ်သဖြင့် ဖွင့်ပိတ် ချိန်ပါတယ် ဆိုင်ကယ်(cycles )အနည်းငယ်ကြာသဖြင့် ၎င်းတို့မှထွက်သော reactive power ချောမွေ့ခြင်းမရှိပေ။ လျှပ်သိုများကိုခလုတ်ဖြုတ်လိုက်ပြီးလျှင် နောက်တစ်ကြိမ်ပြန်မတင်မီ ၎င်းတို့အတွင်းရှိ ဓာတ်အားကိုထုတ်ပစ်ရပါတယ်။ အချို့နေရာများတွင် လျှပ်သိုများအားလျင်မြန်စွာ ဓာတ်အားထုတ်ပစ်နိုင်သော လျှပ်တုံ့များတပ်ဆင်ထားပါတယ်။
(ဋ)Static Var compensators
Static Var compensators များပါတယ် အခြေခံအားဖြင့် အီလက်ထရွန်းနစ်ခလုတ်များဖြင့် ဓာတ်အားစနစ်သို့ဆက်သွယ်ထားသော လမ်းခွဲလျှပ်သို သို့မဟုတ် လမ်းခွဲလျှပ်တုံ့များဖြစ်ကြပါတယ်။ ၎င်းတို့ပါတယ် ဓာတ်အားစနစ်အား reactive power ထောက်ပံ့ပေးခြင်း၊ စပေးခြင်းဖြင့် ဗို့အားကိုထိန်းချုပ်ပါတယ်။
(ဎ)static compensator
static compensator ပါတယ် ဗို့အားကိုထုတ်ပေးပြီး ပြိုင်ကျကွန်ဒင်ဆာနည်းတူ ဓာတ်အားစနစ်ကို ထိန်းချုပ်ပေးပါတယ်။ ၎င်းပါတယ် အခြေခံအားဖြင့် အီလက်ထရွန်းနစ်ခလုတ် များ သုံးပြီး ဒီစီလျှပ်ဖိအားကို တြိသွင်ဗို့အား(3-phase voltage)အဖြစ်ပြောင်းပေးသော ကိရိယာ ဖြစ်ပါတယ်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းမှအထွက် reactive power ပါတယ် ဓာတ်အားစနစ်ဗို့အား၏ လွှမ်းမိုး ခံရခြင်းမရိှပေ။
မိုင်းပွန် (၄)ရွာ၊ လွိုင်လင်မြို့နယ်
မိုင်းပွန် (၄)ရွာ (Mongpun (4))သည် ရှမ်းပြည်နယ် (တောင်)၊ လွိုင်လင်ခရိုင်၊ လွိုင်လင်မြို့နယ်၊ မိုင်းပွန်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၀၂၉၉၂ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ မိုင်းပွန်ကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၃၉၇၄ ဦး၊ မ ၄၁၅၀ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၈၁၂၄ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:လွိုင်လင်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ပရေရီမြက်ခင်းပြင်
ပရေရီမြက်ခင်းပြင်ဆိုသည်မှာ သမမျှတသော မြက်ခင်းပြင်များ၊ ဆာဗားနားမြက်ခင်းပြင်များ နှင့် ဆူးခြုံတော ဘိုင်အုမ်း၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းဟု ယူဆကြသည်။ သင့်တော်သော ရာသီဥတု၊ မျှတသော မိုးရေချိန်ရှိသော ဒေသတွင် ရှိပြီး အဓိက ပေါက်ရောက်သော အပင်များမှာ သစ်ပင်များထက် မြက်ခင်းများ၊ နွယ်ပင်များ၊ ဆူးခြုံများက ပို၍များလေ့ ရှိသည်။ သမမျှတသော မြက်ခင်းပြင်ဒေသများတွင် အာဂျင်တီးနားနိုင်ငံ၊ ဘရာဇီးနိုင်ငံနှင့် ဥရုဂွေးနိုင်ငံ တို့ရှိ ပမ်ပါ မြေနိမ့်ပိုင်းဒေသများနှင့် ယူရေးရှားရှိ စတက်ပီ ဒေသများတို့ ပါဝင်သည်။
ပုံမှန်အားဖြင့် ပရေရီဟု ညွှန်းဆိုခေါ်ဝေါ်သော မြေနေရာများသည် မြောက်အမေရိကတွင် ရှိတတ်သည်။ ထိုအသုံးအနှုန်းကို အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု၊ ကနေဒါနိုင်ငံ နှင့် မက္ကဆီကို နိုင်ငံ တို့တွင် ရှိသော အတွင်းပိုင်းဒေသများကို ခေါ်ဆိုလေ့ရှိပြီး ထိုဒေသများတွင် လွင်ပြင်ကြီးများနှင့် အရှေ့ဘက်ရှိ ပို၍စိုစွတ်ပြီး တောင်ကုန်းထူထပ်သော ဒေသများလည်း ပါဝင်သည်။ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင် မြောက်ဒါကိုတာပြည်နယ်၊ တောင်ဒါကိုတာပြည်နယ်၊ နီဘရားစကားပြည်နယ်၊ ကင်းန်ဆပ်ပြည်နယ်၊ ဥက္ကလာဟိုးမားပြည်နယ် ရှိ အစိတ်အပိုင်း အားလုံးလိုလို ပါဝင်ပြီး မွန်တာနာပြည်နယ်၊ ဝိုင်အိုမင်းပြည်နယ်၊ ကော်လိုရာဒိုပြည်နယ်၊ နယူးမက္ကဆီကိုပြည်နယ်၊ တက္ကဆပ်ပြည်နယ်၊ မစ်ဆူရီပြည်နယ်၊ အိုင်အိုဝါပြည်နယ်၊ အီလီနွိုင်းပြည်နယ်၊ အင်ဒီယားနားပြည်နယ်၊ ဝစ္စကွန်စင်ပြည် နှင့် မင်နီဆိုးတားပြည်နယ်၏ အနောက်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းဒေသတို့ တစိတ်တပိုင်း ပါဝင်ကြသည်။ ကယ်လီဖိုးနီးယားပြည်နယ်၏ အလယ်ပိုင်း တောင်ကြားဒေသသည်လည်း ပရေရီမြက်ခင်းပြင် ဒေသပင် ဖြစ်သည်။ ကနေဒါနိုင်ငံရှိ ပရေရီမြက်ခင်းပြင်ဒေသတွင် မာနီတိုဘာ၊ဆက်ကက်ရှဝမ် နှင့် အယ်လ်ဘာတာတို့ ပါဝင်သည်။
ကဏ္ဍ:မြောက်အမေရိကတိုက်၏ မြက်ခင်းပြင်များ
ဦးခန္တီ
ရသေ့ကြီးဦးခန္တီ
အသက်ရှည်စေလို၊ မန်းတောင်ရိပ်ခို ဟူသော စကားနှင့်အတူ မန်းတောင်၏မြင်ကွင်း ရသေ့ကြီးဦးခန္တီ၏ ပုံရိပ်မှန်ကို ပြေးမြင်မိသည်မှာ မလွဲပေ။ ရသေ့ကြီးဦးခန္တီသည် အကျင့်၊ သီလ၊ စရဏနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်ထူး ပုဂ္ဂိုလ်မြတ်ဖြစ်သကဲ့သို့ ရွှေမန်းတောင်တော်၏ ခုနစ်ဦးမြောက် ဘုရားဒါယကာအဖြစ် ထင်ရှားသူ ပုဂ္ဂိုလ်ထူး ဖြစ်၏။
ဤကဲ့သို့ပင် ရသေ့ကြီးဦးခန္တီ၏ ဘဝပုံရိပ်များကလည်း အံ့ဩခမန်း ဆန်းကြယ်လှသည်ဟု ဆိုလျှင်လည်း မမှားပေ။
ရသေ့ကြီးဦးခန္တီနှင့် ပတ်သက်သည့် မယ်တော် ဒေါ်ခိုဥ-၏ အိပ်မက်နိမိတ်
ဟူသော ရာသီဘွဲ့နှင့် ညီမျှသော ၁၂၂၈-ခုနှစ် တန်ဆောင်မုန်းလ၏ ညတညတွင် ရသေ့ဦးခန္တီ၏ မယ်တော် ဒေါ်ခိုဥ ထူးဆန်းသော အိပ်မက်တခု မြင်မက်၏။
ထူးဆန်းသော အိပ်မက်မှာ ပင်လယ်သမုဒ္ဒရာကြီးအတွင်း လှေသမ္ဗန်ဖြင့် ခရီးထွက်ခဲ့ရာ သမုဒ္ဒရာရေကို လက်ခုပ်ဖြင့် ခပ်သောက်ရပြီး နေမင်း လမင်းသည် မိမိရင်ခွင်သို့ အလိုလိုရောက်ရှိလာခဲ့လေသည်။( ရွာသာယာ ကျောက်စာ) ဟု မြင်မက်ကြောင်း ရေးသားဖော်ပြထားသလို မန္တလေး ရွှေမြို့တော်ရှိ တန်ခိုးကြီးဘုရားများ သမိုင်း-စာမျက်နှာ ၇၇-တွင်မူ-
ရဟန်းတော် ဦးခန္တီ-မှ ရသေ့ကျော် ဦးခန္တီ-သို့
ရွာသာယာကျောက်စာ၌-
ဦးခန္တီ အရှင်သူမြတ်သည် ရဟန်းသိက္ခာ ၃-ဝါရသောအခါ အကိုဝမ်းကွဲတော်စပ်သူ ဆရာတော် ဦးကေသရ-၏ စီစဉ် ညွှန်ကြားပေးချက်အရ ပညာတက္ကသိုလ် ခေါ်ဆိုထိုက်သော မန္တလေး ရတနာပုံ နေပြည်တော်သို့ တက်ရောက်ကာ လောကုတ္တရာစာပေများကို သင်ကြားတော်မူသည်။
မန္တလေး ရွှေမြို့တော်တခွင် စာသင်ရာတွင် ရသေ့လောင်းလျာ ဦးခန္တီနှင့် ညောင်လွန့်တောရ ဆရာတော် လောင်းလျာ ဦးမေဓာဝီ-တို့သည် ပညာသင်ဘက်၊ စာလိုက်ဘက်၊ ငယ်ပေါင်းကြီးဖော် (ဝါ)ဆရာတူ တပည့်များ ဖြစ်ကြ၏။ ဦးခန္တီက ဦးမေဓာဝီထက် ၁-ဝါကြီးကြောင်း အမှတ်အသားရှိ၏။ (ရွာသာယာကျောက်စာ)
ထို့အတူ ရမည်းသင်းမြို့ ဆင်ကျုံးတောရ၊ ဆရာတော်ဘုရားကြီး ပြုစုသည့် ရမည်းသင်း သာသနာဝင်ကျမ်း- တွင်လည်း ဦးခန္တီနှင့် ဦးမေဓာဝီတို့ အကြောင်းကို အခိုင်အမာ ဖော်ပြခဲ့၏။ ရဟန်းတော် ဦးခန္တီသည် အရညဝါသီ တောရပ်မှီ၍ ဧကစာရီအကျင့်ကို ခဲယဉ်းပင်ပန်းကြီးစွာ ကျင့်ကြံကြိုးကုတ် အားထုတ်တော်မူလာရာ သမထနှင့် ဝိပဿနာ ကမ္မဋ္ဌာန်းအဖြာဖြာတို့မှာ ခရီးရောက် သင့်သလောက် ရောက်ခဲ့ပြီး သက်တော် ၃၂-နှစ် သိက္ခာတော် ၁၂-ဝါအရောက်တွင် နှလုံးသွင်း ဆင်ခြင်တော်မူသည်မှာ-
ငါသည်မူလည်း ဘုရားလောင်းလျာ ဈာန်မှာပျော်မွေ့ ရသေ့အမော် သုမေဓာကျော်တို့၏ ထုံးကို နှလုံးသွင်း ဆင်ခြင်တော်မူကာ များစွာသော ဒါယကာ၊ ဒါယိကာမအပေါင်းတို့အား အပါယ်တံခါး ပိတ်စေလျက် လူ့ပြေ(ပြည်) နတ်ရွာသွား တံခါးတို့ကို ဖွင့်စေလျက် နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော ဘောင်အထက်သို့ ပို့ဆောင်ရလျှင် အမှန်ပင် အကျိုးများမည်-ဟု နှလုံးတော်ရည်လျက်---
၁၂၆၁-ခုမှာပင် ရဟန်းတော်အသွင်မှ ဈာနလာဘီ ရသေ့အသွင်သို့ ကူးပြောင်းဝင်တော်မူသည်။ ရွှေငွေကိုင်ရအောင် ရသေ့အသွင်သို့ ကူးဝင်သည်-ဟုဆိုသော အယူအဆမှာ မမှန်ကန်ပါ။ ရမ်း၍ မှန်း၍ ပြောခြင်းသာ ဖြစ်၏။
သီပေါဘုရင် နှင့် ဦးခန္တီ သတင်း
သီပေါဘုရင်နှင့် ရသေ့ဦးခန္တီတို့နှင့် ပတ်သက်သည့် သတင်းတခု ရှိခဲ့သည်။ ထိုသတင်းသည် သီပေါဘုရင် ပါတော်မူပြီးနောက်ပိုင်း ပေါ်ထွက်ခဲ့သည်။ ထိုသတင်းက အခြားမဟုတ်- ရတနာဂီရိတွင် ရှိနေသော သီပေါမင်းသည် အစစ်မဟုတ်၊ ရသေ့အသွင် ကူးပြောင်းပြီး သာသနာပြုနေသော ရသေ့ကြီး ဦးခန္တီသည် သီပေါမင်းဖြစ်သည်။
တာဇောရွာ
တာဇောရွာ
ဦးခန္တီ
သီပေါဘုရင် နှင့် ဦးခန္တီ သတင်း
ထို့အတူ ယခုတိုင် လူအများသည် ရသေ့ကြီးဦးခန္တီအား အသေထွက်-ဖြစ်သည်၊ အရှင်ထွက်-ဖြစ်သည်ဟု အငြင်းပွားနေကြဆဲဖြစ်၏။
ဘေးဘောက်ရွာ၊ ကျူတော
ဘေးဘောက်ရွာ၊ ကျူတော
ဦးခန္တီ
ရသေ့ဦးခန္တီ နှင့် ရွှေဖြစ်ငွေဖြစ် သတင်း
ရသေ့ဦးခန္တီသည် မန္တလေးတောင်ကို ပြုပြင်ရာ၌ ၄၂၅-နှစ်အတွင်းတွင် ယခုလို အောင်မြင်ပြီးစီးခဲ့သည်မှာ ရွှေဖြစ် ငွေဖြစ်၍သာ ယခုလို ပြီးစီးနိုင်ခြင်းဖြစ်သည်။ အချို့ကလည်း ကိုယ်ထက်သာ မနာလိုသည့် စိတ်ထားဖြင့် ရသေ့ကြီးအား အရိုအသေမဲ့ အပြစ်ဒဏ်ခံရအောင် လုပ်ကြံသတင်းလွှင့်ကြောင်း ရွာသာယာကျောက်စာ-တွင် ဖော်ပြပါရှိ၏။
ရသေ့ကြီး ဦးခန္တီ၏ ရွှေဖြစ်ငွေဖြစ် သတင်းသည် မြန်မာပြည်သာမက အင်္ဂလန်သို့ပင် ရောက်သွားသဖြင့် အင်္ဂလန်ဘုရင်ခံချုပ် လမင်တို-မှ သတင်း မှန်-မမှန် စုံစမ်းပေးရန် မြန်မာနိုင်ငံ ဘုရင်ခံ ဆာသာကေဝှိုက်-အား ထပ်ဆင့်ညွှန်ကြားခဲ့သည်။
ထို့ကြောင့် ဘုရင်ခံက ထိုစဉ်က ရန်ကုန်ရဲမင်းကြီးဖြစ်သူ မစ္စတာစကော့-(နောင်အခါ ဗမာစာအုပ် ရေးသားသူ ဆာဂျိမ်းဂျော့စကော့) အား ဤသတင်း မှန်-မမှန် အမြန်စုံစမ်း အစီရင်ခံရန် ညွှန်ကြားခဲ့၏။ ထိုသတင်းသည် အရေးကြီးသည့် သတင်းဖြစ်သဖြင့် ရန်ကုန်ရဲမင်းကြီး မစ္စတာစကော့ကိုယ်တိုင် ရသေ့ကြီး ဦးခန္တီရှိရာ မန္တလေးတောင်ပေါ်သို့ သွားရောက်၍ စကားပြန် ဦးလှအောင်နှင့် စုံစမ်းမေးရ၏။
ရသေ့ကြီး ရွှေ-ငွေ ဖြစ်နေကြောင်း သတင်းရသည်၊ ဟုတ်-မဟုတ် ကျွန်ုပ်ကို လုပ်ပြပါ။ ဟု စကားပြန် ဦးလှအောင်မှ တဆင့် ရသေ့ကြီးမှ-
ကျွန်ုပ် ရွှေ-ငွေ လုပ်ပြပါမယ်။ ဒါပေမဲ့ ဒီအနားမှာ ခင်ဗျား မနေရဘူး။ ရွှေငွေလုပ်ပြီး၍ ကျွန်ုပ်ခေါ်မှသာ လာကြည့်ပါ။ ဟု မိန့်ရာ မစ္စတာစကော့ ကလည်း သဘောတူ၍ တနေရာသို့ သွားနေ၏။
ရသေ့ကြီး ဦးခန္တီ၏ ရွှေငွေလုပ်နည်း
ရသေ့ကြီး ဦးခန္တီသည် တပည့်ကျောင်းသား တဦးကို ခေါ်၍ လင်ဗန်းတချပ် သူ့ရှေ့တွင် ချခိုင်းသည်။ ထိုနောက် တရားနှလုံးသွင်း၍ ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်မှုတွေ ပြုလုပ်တော်မူသည်။ ဘာတွေနှလုံးသွင်းသည်၊ ဘာတွေ ရွတ်ဆိုသည်ကို နတ်သိကြားတို့သာ သိပေမည်။
သို့သော် ဆရာစန္ဒြေ၏ ဘဝခရီးနှင့် အတွေ့အကြုံများ စာအုပ် စာမျက်နှာ-၃၈၆-၌ ရသေ့ကြီး ဦးခန္တီသည် ရွှေငွေဖြစ်ရေးအတွက် ဒိဝါ တပတိ ဂါထာကို လိုတရ ဂါထာအဖြစ် သုံးသွားကြောင်း ဆိုထားသည်ကို တွေ့ရ၏။
သို့နှင့်ပင် ပြတိုက်တွင်းရှိ သံဒေါက်ချာ-၌ ပုံသွင်းထားသည့် ရတနာရွှေချိုင့်မှ တဏှာကရဒဟောဗုဒ္ဓါ-ဂါထာအပြင် အခြားနှလုံးသွင်းမှုများလည်း ပါနိုင်သည်ဟု ဦးအေးမောင်(အငြိမ်းစား ရဲတပ်ကြပ်ကြီး) ရေးသားပူဇော်သည့် သာသနာဟိတဓဇ နာယက ရသေ့ကြီး ဦးခန္တီ-၏ ထေရုပ္ပတ္တိနှင့် ရွှေမန်းတောင်သမိုင်း အကျဉ်း စာမျက်နှာ ၂၁-တွင် ခန့်မှန်းထားသည်ကို မှတ်သားရ၏။
ထိုသို့ ရသေ့ကြီး ပြုလုပ်နေစဉ် ဘုရားဖူးများ ရောက်ရှိလာကြပြီး ရွှေငွေများ လှူဒါန်းကြရာ လင်ဗန်းတချပ် အပြည့်အမောက် ဖြစ်လာ၏။ လက်စွပ်၊ လက်ကောက်၊ နားကပ်၊ ကြယ်သီး၊ ဆွဲကြိုး စသော ရွှေထည်ပစ္စည်းများနှင့် ငွေများ စေတီပုံကို ပြည့်မောက်လာသောအခါ ရန်ကုန်ရဲမင်းကြီးအားခေါ်၍ ပြ၏။
ရဲမင်းကြီး မစ္စတာစကော့သည် သဲပုံစေတီသို့ ကြည့်လိုက် မောက်နေသော ရွှေ-ငွေများကို ကြည့်လိုက် ရသေ့ကြီး၏ တည်ငြိမ်တော်မူလှသော မျက်နှာတော်ကို ကြည့်လိုက်နှင့် အချိန်အတန်ကြာ ရင်သပ်ရှုမောဖြစ်ပြီးနောက် လူမျိုး၊ ဘာသာ၊ သာသနာချင်း မတူညီသော်လည်း ရသေ့ကြီး၏ အောင်မြင်မှုကို ချီးကျူးဩဘာ ဂုဏ်ပြုသောအားဖြင့် ရသေ့ကြီးနှင့် အမှတ်တရ ဓာတ်ပုံရိုက်ကူးရန် အခွင့်တောင်းခံရာ ရသေ့ကြီးဦးခန္တီက အောက်ခြေ မိုးထိကျောင်းတိုက် မုခ်ဦး စောင်းတန်းအနီးတွင် ဓာတ်ပုံ ရိုက်ခဲ့၏။
ရွာသာယာကျောက်စာ-တွင်လည်း စုံစမ်းရန်သာ သူ့မည်မပါ၊ နေရာမပါ၊ မြသပိတ်ပိုက်၍ လမ်းဘေးအလှူခံကြရာ ရွှေ-ငွေများရကြောင်း ရေးထိုးမှတ်တမ်းပြထြားသည်ကို တွေ့ရ၏။
ထို့နောက် ရန်ကုန်ရဲမင်းကြီး ရန်ကုန်ပြန်ရောက်ပြီး မကြာခင် ရသေ့ကြီး ဦးခန္တီ ကိုယ်တော်ကြီးကို နှောင့်ယှက်ခြင်း၊ စုံစမ်းမေးမြန်းခြင်း၊ စစ်ဆေးခြင်း၊ မည်သူမျှ မပြုရ-ဟု သဘောဆောင်သည့်အနေနဲ့ သာသနာ့ဟိတဓဇ နာယက ရသေ့ကြီးဦးခန္တီ (သာသနာ့အကျိုးတော်ဆောင်၊ အောင်လံတော် ပုဂ္ဂိုလ်ကြီး ဦးခန္တီ) ဟူသည့် ဘွဲ့တံဆိပ်တော်အား အင်္ဂလိပ်အစိုးရက တောင်ခွင် သာသနာပိုင်မှ တဆင့် ချီးမြှင့်လှူဒါန်းခဲ့၏။
အင်္ဂလိပ် ဝိတိုရိယ ဘုရင်မကြီးနှင့် ဘုရင်အဆက်ဆက်က ရသေ့ကြီးအား အာဇာနီ အရှင်သူမြတ် (REVERENCE)ဘွဲ့ကို ပေးပြီး မီးရထား၊ သင်္ဘောများကို အထူးတန်း အခမဲ့လက်မှတ် ဆက်ကပ်ထားကြောင်း ညောင်လွန့်ဆရာတော် ဦးနာယကမှ မိန့်ဆိုကြောင်း ဖော်ပြထား၏။
ရသေ့ကြီး ဦးခန္တီ၏ ဘဝနိဂုံး
ရသေ့ကြီး ဦးခန္တီသည် မြို့ပေါင်း ၂၂-မြို့၊ ဌာနပေါင်း ၅၁-ဌာနတို့တွင် သာသနိက အဆောက်အအုံများကို ပြုလုပ်ပြီး ပြုလုပ်ဆဲ ပြုလတံ့အတွင်း ၁၃၀၇-ခုနှစ်တွင် ကိုယ်တခြမ်းလေဖြတ်ခံရသဖြင့် ဝေါကုလားထိုင်ဖြင့် တောင်ပေါ်တက်၍ အလှူခံပြီး စစ်ဘေးစစ်ဒဏ် ခံထားရသည့် အဆောက်အဦတို့ကို ပြုပြင်နေစဉ် ၁၃၁၀-ခုနှစ် ပြာသိုလ်လပြည့်ကျော် ၁၄-ရက် (၂၈-၁-၄၉) သောကြာနေ့ နံနက် ၃-နာရီအချိန် သက်တော် ၈၂-နှစ်အရွယ်တော်၌ ဘဝနတ်ထံ ပျံလွန်တော်မူလေသည်။
ဗုဒ္ဓမြတ်စွာ သာသနာ ရောင်ဝါနေသို့ ထွန်းလင်းစေသောဝ်။
ရသေ့ကြီး ဦးခန္တီ (မြန်မာ ၁၂၂၉-၁၃၁၂)
ဗုဒ္ဓဘာသာ သာသနာရေးနှင့် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံများကို မြန်မာပြည်အနှံ့ အများအပြား ပြုပြင်မွမ်းမံ တည်ဆောက်ခဲ့သော ရသေ့ကြီး ဦးခန္တီကား မြန်မာ သက္ကရာဇ် ၁၂၂၉ ခု၊ ဝါခေါင် လပြည့်ကျော် ၅ ရက်၊ တနင်္လာနေ့တွင် ရမည်းသင်းခရိုင်၊ တပ်ကုန်းမြို့နယ် အနောက်တောင်၊ ညောင်လွန့်ဘူတာ အနောက်ဘက် သုံးမိုင်ခန့်အကွာ ကြိုးကြာအင်းအုပ်စု၊ ရွာသာရွာဂုံး(ရွာသာရွာ)၌ ဖွားမြင်၏။ ရှေးက အုန်း၊ ငှက်ပျော၊ မာလကာ၊ သရက်၊ ပိန္နဲစသော သဘာဝဥယျာဉ်များနှင့် စိမ်းလန်းစိုပြေလျက် နေထိုင်စရာ ကောင်းသောကြောင့် ရွာသာယာဟု ခေါ်ဆိုကြောင်း သိရသည်။
အဘကား ဦးရွှေလှ၊ အမိကား ဒေါ်ကံ(ခ) ဒေါ်ခိုဥတို့ ဖြစ်၏။ (အချို့ကား အမိ၏ အမည်ကို ဒေါ်ကန်ဟု အမှတ်အသား ပြု၏။) ဦးခန္တီ၏ ငယ်နာမည်မှာ မောင်ဖိုးမောင် ဖြစ်သည်။ မောင်ဖိုးမောင်ကို ပဋိသန္ဓေစွဲကပ်စဉ်ကာလမှာပင် မယ်တော်ကြီး ဒေါ်ခိုဥတွင် ထူးခြားသော နိမိတ်အိပ်မက်ထူးများ၊ မကြာခဏ မက်ခဲ့သည်ဆို၏။ မွေးဖွားစဉ်ကာလမှာလည်း ဆရာများမှ ဇာတာကိုတွက်စစ်ကာ 'ဘုန်းတော်ကြီးသော်လည်းကောင်း၊ မင်းသော်လည်းကောင်း'ဖြစ်မည်ဟု အတပ်ဟောခဲ့ကြသည်ဆို၏။
ငယ်ဘဝ
မောင်ဖိုးမောင် ၉ နှစ်သားအရွယ်သို့ရောက်ရှိခဲ့ချိန်တွင် လောကီလောကုတ္တရာဘက်၌ ပညာရည်ကြွယ်ဝသောသိမ်ကုန်းကျောင်းတိုက် ဆရာတော်ဘုရားကြီးထံ အပ်နှံခဲ့၍ ပညာသင် ကြားစေခဲ့လေ၏။ ထိုအခါ မောင်ဖိုးမောင်၏ ဉာဏ်ရည်မှာအတူ နေကျောင်းသားများထက် ပိုတတ်ခဲ့သည်ဆို၏။ မောင်ဖိုးမောင် ၁၃ နှစ်သားအရွယ် ရောက်ချိန်တွင် သိမ်ကုန်းဆရာတော်ဘုရားကြီးကိုပင်ဥပဇ္ဈာယ်ပြုလျက်သာမဏေ ဘဝသို့ရောက်ရှိခဲ့လေ၏။ ဆရာတော်ကြီးမှ သာမဏေဘွဲ့ကို 'ခန္တီ'ဟု မှည့်ခေါ်ခဲ့လေ၏။ ရှင်ခန္တီ။ ရှင်ခန္တီသည် သာသနာ့ဘောင်တွင် ပျော်မွေ့စွာဖြင့် ပရိယတ်ကို ဆက်လက်သင်ကြားခဲ့ရာ စာပေကျမ်းဂန်အတော် ပင်တတ်မြောက်ခဲ့ပြီး ရဟန်းခံနိုင်ချိန် ၁၂၄၉ခုနှစ်တွင်သိမ်ကုန်း ဆရာတော်ကြီးကိုပင် ဥပဇ္ဈာယ်ပြု၍ ရဟန်းဘဝသို့ရောက်ရှိခဲ့ လေသည်။ ရဟန်း ဘွဲ့တော်မှာ ဦးခန္တီဖြစ်၏။ ရဟန်းဝါ ၁၂ ဝါတိုင်တိုင် စာပေ ကျမ်းဂန် များကို သင်ကြား တတ်မြောက် ခဲ့ပြီးနောက်၊ ၁၂၆၁ ခုနှစ်တွင် ရသေ့ အသွင်သို့ ကူးပြောင်း သွားသည်။ ရသေ့ အသွင်ဖြင့် ငါးပါး၊ ရှစ်ပါး၊ ကိုးပါး၊ ဆယ်ပါး၊ စသော ဥပုသ် သီလများကို စောင့်ထိန်းရင်း မန္တလေးမြို့ သာခိုတောင်၊ ရွှေမြင်တင် တောင်များ၌ ကမ္မဋ္ဌာန်း အားထုတ် နေသည်။
ထိုသို့ ရဟန်းဘဝရောက်ရှိခဲ့ချိန်မှစ၍ပရိယတ်စာပေ၌ တွင်မက သမထ၊ ဝိပဿနာတို့ကိုလည်း လေ့လာသင်ယူခဲ့ရာ တွင် သစ်ဆိမ့်ဆရာတော်၊ ဘုရားကြီးဆရာတော်၊ စစ်ကိုင်းထွဋ် ခေါင်ဆရာတော်တို့ထံ နည်းနာခံသင်ကြားခဲ့သည်ဆို၏။ ဆရာ တော်ကြီး ဦးသီလထံ၌လည်း နည်းနာယ ခံယူခဲ့သည်ဟုဆိုကြ ၏။ ထိုမှ ရမည်းသင်း ကံမြင့်ဆရာတော်ထံမှ ဘာဝနာနှင့် ဝိပဿနာ ကမဋ္ဌာန်းနည်းအဖြာဖြာကို သင်ယူခဲ့၍ပါရမီအခံဖြင့် ဦးခန္တီသည် ရွှေဂူ ကန်ပေါက်တောရ၊ နဝင်းတောရ၊ ပင်စုရွှေဆံ တော်တောရများ၌ တစ်ပါးတည်း တရားအားထုတ်တော်မူခဲ့ သည်ဆို၏။ ထိုကဲ့သို့ လှည့်လည်ကျင့်ကြံအားထုတ်နေရင်းမှ ၁၂ ဝါအရတွင် ဦးခန္တီသည် တရားဒေသနာနှင့် အများဝေနေယျာ ကယ်ယူချီးမြှောက်နိုင်မည့် အခွင့်အလမ်းသစ်များကိုတွေးတော ကြံဆမိသဖြင့် ရသေ့အသွင် ပြောင်းလဲခဲ့သည်ဆို၏။ ထူးခြား သော၊ ဆုံးဖြတ်ရဲသော၊ စွန့်လွှတ်ရဲသော အသိအမြင်ထူးဟု မှတ်တမ်းတင်ကြရလေ၏။ ထိုသို့ဖြင့် ရသေ့ဘဝရောက်ကာ သားခိုတောင်တွင်နေ ထိုင်ပြီးနောက် ၁၂၆၁ ခုနှစ်တွင် ရွှေမြင်တင်တောင်သို့ထွက်ခွာ ခဲ့သည်ဆို၏။ ရွှေမြင်တင်တောင်တွင်နေစဉ် ဦးခန္တီ၏အကျင့် သီလပြည့်စုံမှုကြောင့် ဒကာ၊ ဒကာမများ ပို၍ပို၍ များလာခဲ့ သည်ဆို၏။
သာသနာပြု လုပ်ငန်းများ
ရသေ့ ဦးခန္တီအား တောင်ခွင် သာသနာပိုင် ဆရာတော်ကြီးက 'သာသနာ့ ဟိတ ဓဇ နာယက' ဟူသော ဘွဲ့တံဆိပ်ဖြင့် ချီးမြှင့်ခဲ့သည်။ ယင်းသို့ ချီးမြှင့်သည်နှင့် လျော်စွာ ဦးခန္တီသည် ရွှေမြင်တင်တောင် အဝန်း၌ စေတီ ၄၉ ဆူ၊ ကျောင်းပေါင်း ၃၄ ကျောင်း၊ တန်ဆောင်ပေါင်း ၁၆၊ ရုပ်ပွားတော်ကြီး ၁၅ ဆူ တို့နှင့် အခြား အဆောက်အအုံ များကို ၈ နှစ် ကာလ အတွင်း တည်ဆောက် ခဲ့သည်။ တောင်ပခြုပ် ၌လည်း ချမ်းသာရ စေတီ၊ ဆုတောင်းပြည့် စေတီ၊ ကျိုက်ထီးရိုး စေတီ၊ ကျောက်ဆင် စေတီ တို့ကို တည်ထား ပြုစုခဲ့သည်။ ၁၂၆၂ ခုနှစ်၌ ပျဉ်းမနား ဆင်ဖြူတောင်သို့ ကြွရောက်၍ လည်းကောင်း၊ ထိုမှ လယ်ဝေးသို့ ကြွရောက်၍ လည်းကောင်း၊ ဘုရား ပုထိုး အဆောက်အအုံ စသည် များစွာ တို့ကို တည်ဆောက် ခဲ့သည်။
ယင်းအပြင် မင်းဘူးနယ် ရွှေစက်တော် ဘုရား၌ စေတီ၊ ရုပ်ပွားတော် တန်ဆောင်းများ တည်ခြင်း၊ ရှမ်းပြည်နယ် ရွှေဥမင်တောင်၊ သိန္နီမြို့နယ် ရွှေမြင်တင် တောင်များ၌ တန်ဆောင်း၊ ရုပ်ပွားတော်နှင့် စောင်းတန်းများ တည်ဆောက်ခြင်း၊ မော်လမြိုင်မြို့ သံလွင် တောင်ရိုးပေါ်၌ ရုပ်ပွားတော်နှင့် တန်ဆောင်း တည်ဆောက်ခြင်း စသည်များ ပြုလုပ် ခဲ့သည်။ ဤကဲ့သို့ သာမန် လူတို့ စိတ်ကူးရန် မဝံ့သည့် အဆောက်အအုံကြီး များကို တောင်ထိပ်များပေါ်၌ တည်ဆောက် ရသည့် တာဝန်မှာ ကြီးလေး လှသော်လည်း ဦးခန္တီ၏ စေတနာ အစွမ်းသတ္တိကြောင့် လွယ်ကူစွာ ပြီးစီးခဲ့သည်သာ ဖြစ်သည်။
ဦးခန္တီ ကြီးမှူး နှိုးဆော်၍ ပြုလုပ်သည့် ကောင်းမှုများမှာ အလွန်ပင် များပြား လှ၍ တန်ဖိုး ဖြတ်ရန်ပင် မလွယ်ကူ လှချေ။ အချို့က သန်း ၂ဝ ကျော်ဖိုး ရှိသည်ဟု ခန့်မှန်း ကြသည်။ အနှစ် ၄ဝ ကျော် အတွင်း မြို့ပေါင်း၂၀၊ ဌာနပေါင်း ၄၇ ဌာန တို့တွင် အမျိုးမျိုးသော အဆောက်အအုံ တို့ကို တည်စိုက်ခဲ့ရာ ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ် အတွင်းက ပျက်စီး သွားသော အဆောက်အအုံ အချို့ပင် သိန်း ၂ဝ ကျော် တန်ဖိုးမျှ ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်း ကြသည်။
ဦးခန္တီသည် မြန်မာနိုင်ငံတွင် သာသနာရေး ဆိုင်ရာနှင့် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ အဆောက်အအုံ များစွာကို ဒေသအနှံ့အပြား၌ ဦးစီးဆောင်ရွက် တည်ထားပေးခြင်းကြာင့် နိုင်ငံနှင့်အဝန်း ထင်ရှားခဲ့သော ရသေ့ကြီးဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် မန္တလေးတောင်ကို မွမ်းမံသူ ဖြစ်သောကြောင့် မန္တလေးတောင် ရသေ့ကြီးဟု ပို၍ လူသိများလာသည်။
ဦးခန္တီသည် အရပ်အမောင်း ၆ ပေကျော် ရှိသည်။ သေးသွယ်သော မျက်နှာ၊ ဖြောင့်စင်းသော နှာတံ၊ ကျယ်ပြန့်သော နဖူး၊ ရှည်၍ ကားသော နားရွက်၊ ချွန်သော ဦးခေါင်းနှင့် သွယ်ပျောင်းသော လက်တံခြေတံများ ရှိသည်။ တည်ငြိမ်သော အသွင်၊ အေးမြသော အမှုအရာများ ရှိသည်။ စကား ပြောရာတွင် ဖြည်းဖြည်းနှင့် အေးဆေးစွာ တလုံးချင်း ပြောလေ့ရှိသည်။
သရက်တောရွာ၊ ကျောင်းစု
သရက်တောရွာ၊ ကျောင်းစု
ကျောက်ရန်ရွာ
ကျောက်ရန်ရွာ
သီရိခေတ်
သီရိခေတ် (Sirikit; สิริกิติ์; ; ) သည် ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ဘုရင့်မယ်တော် ဖြစ်သည်။ နတ်ရွာစံဘုရင်ကြီး ဘူမိဗလ်အဒုလျဒေက်ျ ၏ မိဖုရားဖြစ်ပြီး ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ဘုရင် ဝချိလာလောင်ကွန်း၏ မယ်တော် ဖြစ်သည်။ ဘုရင်ဘူမိ​ဗလ် နှင့် ပဲရစ်မြို့တွင် ​တွေ့ခဲ့သည်။ ဘုရင်ဘူမိဗလ်  ဘိသိက်မသွန်းမီ ၁၉၅၀ခုနှစ်တွင် ထိမ်းမြားခဲ့သည်။ သူသည် ဘူမိ​ဘောဘုရင် သာသနာ့​ဘောင်အတွင်း ​ခေတ္တဝင်​ရောက်​နေစဉ် ၁၉၅၆ခုနှစ်က ဘုရင်ခံအဖြစ် ​ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ဘုရင်ဘူမိဗလ် နှင့် မိဖုရားသီရိ​ခေတ်တို့တွင် သားတစ်​ယောက်နှင့် သမီးသုံး​ယောက်ရှိကြသည်။ ဘုရင်ဘူမိ​ဗလ်မှာ ကမ္ဘာ့နန်းသက်အရှည်ဆုံးဘုရင်ဖြစ်သည့်အ​လျောက် မိဖုရားသီရိ​ခေတ်မှာလည်း ကမ္ဘာ့နန်းသက်အရှည်ဆုံး မိဖုရား​ခေါင်ကြီးဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၂၀၁၂ခုနှစ် ဇူလိုင်လ၂၁ရက်​နေ့တွင် ​လေဖြတ်​ရောဂါခံစားရပြီး လူထုမြင်ကွင်းမှ ​ပျောက်ကွယ်ခဲ့သည်။
အ​စောပိုင်းဘဝနှင့် မိသားစု
သူ့ကို ၁၉၃၂ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁၂ရက်​နေ့တွင် ဖွားမြင်ခဲ့သည်။ မိခင်ဖက်မှ အဘိုးဖြစ်သူ၏အိမ်တွင် ​မွေးဖွားခဲ့သည်။ သူသည် နက္ခတြ မင်္ဂလ၏ တတိယ​မြောက်က​လေးဖြစ်ကာ သမီးအကြီးဖြစ်သည်။ ပြဇာဓိပကဘုရင်၏ မိဖုရားဖြစ်သူ ရမ်ဘိုင်ဘာနီမှ "သီရိ​ခေတ်"ဟုအမည်​ပေးခဲ့ပြီး အဓိပ္ပာယ်မှာ ကီတိယကရ၏ ကြီးမြတ်ခြင်းဟုရသည်။
ပညာ​ရေး
အသက်​လေးနှစ်အရွယ်တွင် ရာဂျီနီ​ကျောင်းတွင် မူကြိုစတက်ခဲ့ပြီး မူလတန်းအထိသင်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က ပစိဖိတ်စစ်ပွဲဖြစ်ပွား​နေသည်။ ဘန်​ကောက်တွင် ကြိမ်ဖန်များစွာ ဗုံးထိခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် ရထားလမ်းများဖြစ်ရာ သွား​ရေးလာ​ရေး မလုံခြုံ​တော့​ပေ။ ထို့​ကြောင့် ​နေထိုင်ရာနန်း​တော်အနီးရှိ ​ကျောင်းသို့​ပြောင်းခဲ့သည်။
၁၉၄၆ခုနှစ်၊ စစ်ပြီးခါနီးတွင် ဖခင်ဖြစ်သူ ဗြိတိန်သို့​ပြောင်းရာ မိသားစုကိုပါ​ခေါ်သွားခဲ့သည်။ ထိုစဉ်က သီရိ​ခေတ်မှာ အသက်၁၃နှစ်သာရှိ​သေးသည်။ အင်္ဂလန်တွင် စန္ဒယားတီးစသင်ခဲ့သည်။ ဖခင်မှာ သံတမန်ဖြစ်၍ ပြင်သစ်နှင့် ဒိန်းမတ်ကိုပါ ​ပြောင်းရရာ အင်္ဂလိပ်နှင့် ပြင်သစ်စကားကိုလည်း ကျွမ်းကျင်လာသည်။ ပြင်သစ်တွင်​နေထိုင်စဉ်က ဂီတအကယ်ဒမီတစ်ခုကိုလည်း တက်ခဲ့သည်။
ပြင်သစ်တွင်ပင် ဘုရင်ဘူမိ​ဘောနှင့်​တွေ့ဆုံခဲ့သည်။ နှစ်ဦးလုံးမှာ ချူလာ​လောင်ကွန်းဘုရင်၏ အနွယ်​တော်များပင်ဖြစ်သည်။
ထိမ်းမြားခြင်း
၁၉၄၈ခုနှစ် ​အောက်တိုဘာ၄ရက်​နေ့တွင် ဘုရင်ဘူမိ​ဘောမှာ ဖီယယတ်တိုပိုလီနိုကားဖြင့် လူဆန်မြို့အပြင်ဘက် ၁၀ကီလိုမီတာအကွာ ဂျီနီဗာ-လူဆန်လမ်း​ပေါ်တွင် ဘရိတ်အုပ်လိုက်​သော ထရပ်ကား၏ ​နောက်ပိုင်းကို တိုက်မိ​လေသည်။​နောက်​ကျောပိုင်း၊ မျက်နာနှင့် မျက်လုံးတွင် အပြင်းအထန်ဒဏ်ရာ ရသွားခဲ့သည်။ လူဆန်မြို့တွင် ​ဆေးရုံတက်​နေစဉ် သီရိ​ခေတ်မှာ မကြာခဏ လာ​လေ့ရှိသည်။ မယ်​တော်ဆန်ဝမ် တလပတ်နှင့်​တွေ့ကာ မယ်​တော်က သား​တော်ဘူမိ​​ဘောနှင့် ပို၍ရင်းနီးရန် အနီးအနားတွင် ​ကျောင်း​ပြောင်းတက်ရန် ​မေးခဲ့သည်။ ၁၉၄၉ခုနှစ် ဇူလိုင်၁၉ရက်​နေ့တွင် တိတ်ဆိတ်စွာ ​စေ့စပ်ခဲ့ကြပြီး  ဘိသိက်မခံမီ တစ်ပတ်အလို ၁၉၅၀ခုနှစ် ဧပြီ (၂၈) ရက်​နေ့တွင် ထိမ်းမြားခဲ့ကြသည်။ သူတို့၏ လက်ထပ်ပွဲကို နယူး​ယောခ့်တိုင်းမ်သတင်းစာက ဆင်နှင့် ထီးဖြူ​မြေမှ အရိုးရှင်းဆုံး လက်ထပ်ပွဲဟု ​ဖော်ပြခဲ့သည်။
ဘူမိ​ဘောဘုရင်နှင့် မိဖုရားသီရိ​ခေတ်တို့တွင် သားသမီး ​လေးပါးရှိသည်။
မိဖုရားဖြစ်လာခြင်း
လက်ထပ်စဉ်အခါက သီရိ​ခေတ်မှာ ၁၈နှစ်မပြည့်​သေး​​ပေ။ ချက္ကရီနန်းဆက်မှ အမိန့်ခံယူပြီး​နောက် မိဖုရားဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၅၀ခုနှစ် ​မေလ၅ရက်​နေ့တွင် ဘိသိတ်ပွဲအပြီး ပညာဆက်လက်သင်ရန် ဆွစ်ဇာလန်သို့ ပြန်လာခဲ့ကြပြီး ၁၉၅၂တွင် ထိုင်းနိုင်ငံသို့ ပြန်​ရောက်ကြသည်။
ဘုရင်ခံ
ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့၏ ဓ​လေ့အတိုင်း ဘုရင်ဘူမိ​ဘောမှာ ၁၉၅၆ခုနှစ်တွင် သာသနာ့​ဘောင်အတွင်း ​ခေတ္တဝင်​ရောက်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်အတွင်း မိဖုရားမှာ ဘုရင်ခံအဖြစ်​ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ သူ၏ တာဝန်ဝတ္တရားများကို ​ကောင်းမွန်စွာ​ဆောင်ရွက်ခဲ့၍ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ ဘုရင်ခံအဖြစ် တရားဝင်သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ ထိုင်းနိုင်ငံ၏ သမိုင်းတွင် ဒုတိယ​မြောက် ဘုရင်ခံမိဖုရားဖြစ်သည်။
ကျန်းမာ​ရေး
၂၀၁၂ခုနှစ် ဇူလိုင်၂၁ရက်​နေ့တွင် မူမမှန်ခြင်းခံစားရ၍စစ်​ဆေးကြည့်ရာ ​လေဖြတ်​ဝေဒနာခံစား​နေရသည်။ ထိုစဉ်မှပင် လူထုမြင်ကွင်းမှ ​ပျောက်ကွယ်​နေရာ ၂၀၁၂ခုနစ် ဒီဇင်ဘာလ၅ရက်​နေ့က ​တော်ဝင်နန်း​တော်တွင် ကျင်းပ​သော ဘုရင်ကြီး၏ ၈၅နှစ်ပြည့်​မွေး​နေ့ပွဲတွင်ပင် လူထုမြင်ကွင်း၌ ထွက်​ပေါ်မလာခဲ့​ပေ။
၂၀၁၆ခုနှစ် နိုဝင်ဘာ၂၆ရက်​နေ့တွင် မိဖုရားမှာ နာလန်ထူပြီဖြစ်၍ ​ဆေးရုံမှ နန်း​တော်သို့ ​​ပြောင်း၍ စံမြန်း​နေ​ကြောင်း နန်း​တော်မှထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။
တဆေငူရွာ၊ ကျူတော
တဆေငူရွာ၊ ကျူတော
ဇေယျာသီရိ အားကစားကွင်း
ဇေယျာသီရိ အားကစားကွင်းသည် ဇေယျာသီရိမြို့နယ်၊နေပြည်တော်၊နေပြည်တော် ပြည်ထောင်စုနယ်မြေတွင် တည်ရှိသည်။ ဘက်စုံသုံး အားကစားကွင်းတစ်ခုဖြစ်ပြီး ကြည့်ရှုသူ လူဦးရေ ၃၀,၀၀၀ ဝင်ဆန့်သော အားကစားကွင်းဖြစ်သည်။ ၂၀၁၂ ခုနှစ် တွင် တည်ဆောက်ပြီးစီးခဲ့ပြီး ဘောလုံးနှင့် အခြား အားကစားပြိုင်ပွဲများ ကျင်းပရန် ရည်ရွယ်သည်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ် အရှေ့တောင်အာရှ အားကစားပြိုင်ပွဲတွင် အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်း ပြိုင်ပွဲများကို လက်ခံကျင်းပခဲ့သည်။ ဇေယျာသီရိ အားကစားကွင်းကို ဇဗ္ဗူသီရိ အားကစားကွင်းနှင့်အတူ တည်ဆောက်ခဲခြင်းဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံရှိ ဘောလုံးအားကစားကွင်းများ
ကြက်တူရွေး (အရှေ့)ရွာ၊ သင်္ကန်းတော (လိပ်ချောင်း)
ကြက်တူရွေး (အရှေ့)ရွာ၊ သင်္ကန်းတော (လိပ်ချောင်း)
လက်ခုတ်ရွာ၊ အောင်တပ်
လက်ခုတ်ရွာ၊ အောင်တပ်
မော်ထက်ရွာ
မော်ထက်ရွာ
ငှက်သိုက်
ငှက်သိုက်သည် ပျံလွှားငှက် တစ်မျိုးတွင် ပါဝင်သည့် ငှက်များက အံဖတ်ဖြင့်ပြုလုပ်သော အသိုက် ဖြစ်ပြီး အဖိုးကြီးမားသော ဓာတ်စာ ဖြစ်သည်။ မိုးစာငှက်၊ ပြီးလဲငှက်၊ ဇီဝဇိုးငှက်များမှ ငှက်သိုက်ကို ထုတ်ယူရရှိနိုင်၏။ မြန်မာ နိုင်ငံတွင် ငှက်သိုက်ကိုဇီဝဇိုးငှက်မှသာ ရရှိသည်။ ဇီဝဇိုးငှက်သည် လေထဲတွင် ပျံသန်းရင်း ပိုးမွှားကောင်များကို ဖမ်းစားတတ်သောကြောင့် ``လေစားငှက်´´ ဟုလည်းခေါ်သည်။ ဇီဝဇိုးငှက်မှ အမည်းရောင်ငှက်သိုက်နှင့် အဖြူရောင် ငှက်သိုက် (၂)မျိုးရရှိသည်။ အမည်းရောင်ငှက်သိုက် ကို Collocalia innominata ဆိုသည့် ဇီဝဇိုးငှက်မှ ရရှိပြီး အဖြူရောင်ငှက်သိုက်ကို Collocalia fuciphaga ဆိုသည့် ငှက်သိုက်မှ ရရှိသည်။
ငှက်သိုက်ထွက်ရှိရာဒေသ
မြန်မာနိုင်ငံတွင် ငှက်သိုက်များကို ထားဝယ်ကမ်းခြေအနီးရှိ ကျွန်းများ၊ မြိတ်ကျွန်းစု၊ ပုသိမ်မြို့ အနောက်တောင်ဘက်ရှိ ကျွန်းများတွင် တွေ့ရ၏။ တနင်္သာရီတိုင်းအတွင်းရှိ ငှက်သိုက် ကျွန်းပေါင်း (၃၂)ကျွန်းမှ အဖိုးတန်းငှက်သိုက်များ ထွက်ရှိသည်။ မြိတ်ကျွန်းစုရှိ ငှက်သိုက်များကို ပုလောမြို့နယ်ရှိ မလိကျွန်း၊ ကျွန်းစုမြို့နယ်ရှိ ရေအေးကျွန်းစု၊ ဘုတ်ပြင်းမြို့နယ်ရှိ ပုလုတိကျွန်းစု၊ ကော့သောင်းမြို့နယ်ရှိ ကဆိုင်းလှနှင့် ကော့ငန်းကျွန်းစု များမှ ရရှိ၏။ ယင်းကျွန်းစုများ အနက် မလိကျွန်းမှ ငှက်သိုက်အများဆုံး ရရှိသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၌ ရရှိသော ငှက်သိုက်မှာ ဇီဝဇိုးငှက်မျိုးက လုပ်သော ငှက်သိုက်ဖြစ်သည်။ ငှက်သိုက်ကို ထားဝယ်ကမ်းခြေအနီးရှိ ကျွန်းများ၊ မြိတ်ကျွန်းစု၊ ပုသိမ်မြို့အနောက် တောင်ဘက်ရှိ ကျွန်းများတွင် တွေ့ရသည်။ ထို့ပြင် မလ္လာယုကျွန်းဆွယ်၊ ထိုင်းနိုင်ငံ၊ ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံ အနီးရှိ ကျွန်းများတွင်လည်း တွေ့ရသည်။
ငှက်သိုက်များ ပြုလုပ်ပုံ
ငှက်သိုက်သည် ပျံလွှားငှက်မျိုးတွင် ပါဝင်သည့် ငှက်ကဖွဲ့ထားသည့် အသိုက်ဖြစ်သည်။ တပေါင်းလ၊ တန်ခူးလမှ စ၍ ငှက်သိုက်ပြုလုပ်တတ်သည်။ ၎င်းတို့၏ ငှက်သိုက်များသည် အခြား ငှက်များကဲ့သို့ သစ်ရွက်၊ သစ်ကိုင်းများဖြင့် မပြုလုပ်ပဲ ထူးဆန်းစွာ အာခေါင်မှာ အာစေးတစ်မျိုးကို အန်ထုတ်၍ အသိုက်ပြုလုပ်ကြသည်။ ယင်းအသိုက်များတွင် ငှက်မများ ဝင်ဥကြသည်။ တစ်နှစ်လျင် နှစ်ကြိမ်ဥပြီး တစ်မြုံလျှင် ဥ နှစ်လုံးရှိသည်။ အများအားဖြင့် အထီး တစ်ကောင်၊ အမ တစ်ကောင် ပေါက်သည်။ ငှက်မသည် ငှက်ကလေးများကို နှစ်လကြာမျှ ကျွေးမွေးပြုစုပြီးနောက် အသိုက်မှ ဆင်းသွားကြသည်။ ဇီ၀စိုးငှက်များသည် မျိုးပွားရာသီဖြစ်သော ဇန်နဝါရီလ ၊ ဧပြီလနှင့် ဩဂုတ်လများတွင် ဥများဥရန် အသိုက်ဆောက်လေ့ရှိသည်။ အသိုက်ဆောက်မည့် ကျောက်လှိုဏ်ဂူအမိုးမှာ ပေ ၄၅၀ ကျော်ခန့်အထိ မြင့်မားလှ၏။ ဇီ၀စိုးငှက်အထီးကသာ အိမ်ဖွဲ့ပေးလေ့ရှိသည်။ အသိုက်ဆောက်လုပ်ရာတွင် ငှက်၏ တံတွေးဂလင်းမှ စစ်ထုတ်လိုက်သော တံတွေးရည်များနှင့် ချေဖျက်ပြီး အစာရည်အချို့ပါဝင်၏။ အသိုက်ပြုလုပ်မည့် နေရာကို စိတ်ကြိုက်ရွေးချယ်ပြီး တံတွေးများကို အံထုတ်လိုက်သည်။ အစဦးဆုံးထွက်သော အာစေးမှာ ဖြူစင်သည်။ ယင်းတံတွေးများသည် လေနှင့် ထိတွေ့သည့်အခါ မာကြောသွား၏။ ယင်းအံဖတ်များကို ထပ်ခါထပ်ခါ အံပြီး နှုတ်သီးဖြင့် ခွက်ပုံသဏ္ဌာန်ဖော်ပေးသည်။ တစ်ခါတစ်ရံတွင် ငှက်သိုက်၏ သွေးစများ ပါလာတတ်သည်ကို တွေ့ရ၏။ ငှက်သိုက်မှာ အရွယ်ရောက် ငှက်တစ်ကောင်နှင့် ငှက်ပေါက်စ နှစ်ကောင်နေရန် လုံလောက်သည်။ အဖြူရောင် ငှက်သိုက်တွင် အဖြူရောင် ငှက်မွေးနုများ ပါဝင်သည်။ အမည်းရောင်ငှက်သိုက်တွင် အမည်းရောင် ငှက်မွေးနုများ ပါဝင်သည်။ အရွယ်အစားအားဖြင့် အမည်းရောင် ငှက်သိုက်သည် အဖြူရောင် ငှက်သိုက်ထက် (၂)ဆကြီး၏။ စီးပွားရေး ဈေးကွက်တွင် အဖြူရောင် ငှက်သိုက်ကို လူကြိုက်များသောကြောင့် (၁၀)ဆမျှ ဈေးပိုကြီးသည်။
ထိုငှက်မျိုးသည် စာကလေးအရွယ် လောက်သာရှိသည်။ ပျံသန်းရာ၌ အလွန်လျင်မြန်သည်။ ညအိပ်သည့် အချိန်မှလွဲ၍ တစ်နေ့လုံး ပျံသန်း၍ နေနိုင်စွမ်းရှိသည်။ ထိုငှက်မျိုး၏ ခြေချောင်းလေးများသည် ကား၍ ရှေ့သို့ရှည်ထွက်လျက် ရှိသည်။ ထိုခြေတံမျိုး ရှိသဖြင့် ကျောက်ဆောင်၏ အစွန်အဖျားများပေါ်၌ နားနေနိုင်ကြသည်။ ထိုငှက်ကလေးများသည် လူသူဝေးသော ကျွန်းများပေါ်ရှိ ကျောက်လိုဏ်ဂူနံရံများတွင် အသိုက်ပြုလုပ်၍နေကြသည်။
ငှက်သိုက် အသုံးဝင်ပုံ
မြန်မာနိုင်ငံတွင် ငှက်သိုက်ကို နာတာရှည် ရောဂါရှိသူများ၊ သက်ကြီးရွယ်အိုများ၊ အင်အားကုန်ခမ်းနေသူများကို ငှက်သိုက်ပေါင်း ကျွေးလေ့ရှိသည်။ ငှက်သိုက်သည် ပရိုတင်း ဓာတ်ကြွယ်ဝပြီး အာဟာရဓာတ် များစွာပါဝင်သည်။ သဘာဝ ငှက်သိုက်ကို ခေတ်မီနည်းဖြင့် သန့်စင်ထားသော ငှက်သိုက်ရည်ကို ဆေးဖက်ဝင် အခြားပစ္စည်းများနှင့် ပေါင်းစပ်ဖော်ထားသဖြင့် အဆုတ်ကို အားကောင်းစေပြီး ချောင်းဆိုး၊ အအေးမိနှင့် တုပ်ကွေးရောဂါများကို သက်သာ ပျောက်ကင်းစေနိုင်ကြောင်း သိရသည်။ ဆေးဖက်ဝင် ပစ္စည်းတစ်မျိုး ဖြစ်သောကြောင့် အလွန်အဖိုးအနဂ္ဃ ထိုက်သဖြင့် ရွှေနှင့် စက်၍ပင် ဝယ်ယူကြသည်။ ငှက်သိုက်များကို ပြည်တွင်းတွင် အသုံးပြုရုံသာမက ပြည်ပသို့ပါ တင်ပို့ရောင်းချသည်။ နိုင်ငံခြားဝင်ငွေရရှိသော ငှက်သိုက်သည် တနင်္သာရီတိုင်းမှ ရရှိသောကြောင့် တနင်္သာရီတိုင်းသည် ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံတော်ကြီး၏ စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှုတွင် တစ်ဖက်တစ်လမ်းမှ ပါဝင်နေသည်။
ငှက်သိုက်များ ထုတ်လုပ်ပုံ
ငှက်သိုက်များကို ပင်လယ် သမုဒ္ဒရာတို့အလယ်မှ လူသူမနီးသော ကျွန်းများပေါ်တွင် အလွန်မြင့်မားသော ကျောက်ဆောင် လှိုဏ်ဂူစောင်းများ၏ အထက်မျက်နှာကျက်တွင် အသိုက် ဖွဲ့လေ့ရှိကြသည်။ ထို့ကြောင့် ငှက်သိုက် စုဆောင်းချိန်တွင် ငှက်သိုက်များ ရရှိနိုင်သည့် ကျောက်ဆောင် လှိုဏ်ခေါင်းအတွင်း ဝင်ရောက်၍ အတွင်းနံရံကို ခဲယဉ်းစွာ တက်ရောက် ဆွတ်ယူကြရ၏။ ထိုကဲ့သို့ ဆွတ်ယူနိုင်ရန် ကျောက်ဆောင်များကို ငြမ်းဆင်၍ သက်စွန့်ဆံဖျား တက်ရောက်ကာ ခဲယဉ်းစွာ လိုက်လံ စုဆောင်း ကြရသည်။
ငှက်သိုက်များ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ခြင်း
ငှက်သိုက်သည် အချင်း ၂ လက်မ ၃ လက်မခန့်ရှိ၍ စောက် ၁ လက်မခန့်ရှိသည်။ ငှက်တို့သည် တပေါင်းလ၊ တန်ခူးလများတွင် အသိုက်လုပ်တတ်ကြသည်။ တစ်မြုံလျှင် ဥ ၂ လုံးရှိသည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ငှက်သိုက်ရသော ကျွန်းများကို သစ်တောဌာနက အုပ်ချုပ်၍ နှစ်စဉ် ငှက်သိုက်သိမ်းယူခွင့် လိုင်စင်ကို ထုတ်ပေးပြီး ဥပဒေများကို လိုအပ်သလို ထုတ်ပြန်၍ ငှက်မျိုးစိတ်မပြုန်းစေရန် စောင့်ရှောက်ပေးထား၏။ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် ငှက်သိုက် စုဆောင်းချိန် ကို မတ်လ ပထမပတ်မှ ဒုတိယပတ်၊ ဧပြီလ ပထမပတ်မှ ဒုတိယပတ်၊ ဇူလိုင်လ ပထမပတ်မှ ဒုတိယပတ်၊ နိုဝင်ဘာ (၂၁)မှ လကုန်အထိ (၄)ကြိမ် ခွဲ၍ စုဆောင်းရန် သတ်မှတ်ပေးထား သည်။ စုဆောင်းခွင့်ရရှိသော ငှက်သိုက်များကို သစ်တောဦးစီးဌာနမှ စစ်ဆေး၏။ သစ်တောဌာနက ထိုငှက်များ မျိုးမပြုတ်သွားရေလေအောင် စောင့်ရှောက်ပေးသည်။ ဥပမာအားဖြင့် လိုင်စင်ရောင်းချရာ၌ အချို့ကျွန်းများကို နှစ်စဉ် တလှည့်စီ ပိတ်ပေးသည်။ ပိတ်ထားသော ကျွန်းများပေါ်၌ ငှက်ကလေးတို့သည် အနှောင့်အယှက်မရှိပဲ အသိုက်ပြုလုပ်၍ ပေါက်ပွားနိုင်ကြသည်။ ထိုကျွန်းများပေါ်သို့ တက်ရောက်၍ ငှက်သိုက်များကို ခိုးယူတတ်ကြသော လူဆိုးတို့၏ ရန်ကိုလည်းကောင်း၊ ငှက်ကလေးများကို ဖမ်းယူတတ်သော သိမ်း၊ စွန်၊ ငှက်ရဲတို့၏ ရန်ကိုလည်းကောင်း သစ်တောဝန်ထမ်းများက ကာကွယ်ပေးကြရသည်။ စုဆောင်းရရှိသော ငှက်သိုက်များကို သစ်တောဌာနက စစ်ဆေးသည်။ အကယ်၍ သွေးပါသော ငှက်သိုက်များကို တွေ့ရှိပါက လိုင်စင်ရသူကို ဒဏ်ရိုက်လေသည်။ ငှက်ကလေးများ သွေးပါသည်အထိ အန်ထုတ်၍ ပြုလုပ်သော အသိုက်များကို မယူကြရန် လိုင်စင်တွင် စည်းကမ်းချက်များ ပါရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။
တာပြတ်ရွာ၊ ကျောင်းစု
တာပြတ်ရွာ၊ ကျောင်းစု
အုန်းပင်စုရွာ၊ ကျူတော
အုန်းပင်စုရွာ၊ ကျူတော
ဖက်လိပ်ရွာ
ဖက်လိပ်ရွာ
ဝါးလရပ်ဖျံ
မြောက်ဘက် ပင်လယ်ဒေသများတွင်နေထိုင်သော ဝါးလရပ်ဖျံကြီးမျိုး (Walruses) သည် နို့တိုက်သတ္တဝါအမျိုးအစားတွင် ပါဝင်သည်။ သူတို့အရေပြားအောက်တွင် ထူထဲသော အဆီပြင်က သူတို့ကို အေးခဲမှုဒဏ်မှ ကာကွယ်ပေးထားသည်။ ဝါးလရပ်ဖျံများတွင် ရှည်လျားသောသွားများကို ပိုင်ဆိုင်ထားကြသည်။ ဝါးလရပ်ဖျံများသည် ရေထဲတွင် အစာရှာစားကြသည်။ ပင်လယ်အောက်ကြမ်းပြင်တွေမှာ တွေ့ရှိရသော ယောက်သွားကောင်တွေကို စားသောက်လေ့ရှိသည်။