cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ကင်ညာနိုင်ငံ
စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး လုပ်ငန်း
စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး လုပ်ငန်းသည် ကင်ညာနိုင်ငံ၏ စုစုပေါင်း ပြည်တွင်းထုတ်ကုန် (ဂျီဒီပီ) အား ဝန်ဆောင်မှု ကဏ္ဍ ပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက် အများဆုံး ပံ့ပိုးသည့် ကဏ္ဍ ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ်တွင် သစ်တော လုပ်ငန်းနှင့် ငါးဖမ်းလုပ်ငန်း အပါအဝင် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး လုပ်ငန်းသည် ဂျီဒီပီ၏ ၂၄ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ရှိပြီး လစာရရှိသော အလုပ်သမား၏ ၁၈ ရာခိုင်နှုန်း နှင့် ပြည်ပပို့ကုန် အမြတ်ငွေ၏ ၅၀ ရာခိုင်နှုန်း မျှ ရှိသည်။ အဓိက ဝင်ငွေရသော ကောက်ပဲသီးနှံများမှာ လက်ဖက်၊ ဟော်ရီကာချာ ကောက်ပဲသီးနှံများ နှင့် ကော်ဖီ တို့ ဖြစ်သည်။ ဟော်ရီကာချာ ကောက်ပဲသီးနှံများ နှင့် လက်ဖက်တို့သည် အဓိက ဖွံဖြိုးတိုးတက်လာသော ကဏ္ဍများ ဖြစ်ပြီး ကင်ညာနိုင်ငံ ပြည်ပပို့ကုန်၏ တန်ဖိုးအများဆုံး နှစ်ခု ဖြစ်သည်။ အစားအသောက်အတွက် အဓိက ဖြစ်သော ပြောင်းကဲ့သို့သော အသီးအနှံများမှာ ရာသီဥတု အပြောင်းအလဲပေါ် များစွာ မူတည်နေသည်။ စိုက်ပျိုးနိုင်စွမ်း လျော့ကျမှုကြောင့် အစားအသောက် အကူအညီများ အခါအားလျော်စွာ လိုအပ်လျက် ရှိသည်။ ဥပမာ အားဖြင့် ၂၀၀၄ ခုနှစ် ကင်ညာနိုင်ငံ၏ မိုးခေါင်မှုကြောင့် လူ ၁.၈ သန်း အတွက် အစားအသောက် အကူအညီ လိုအပ်ခဲ့သည်။
အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ခြောက်သွေ့ဆန်သော ဒေသများအတွက် ကောက်ပဲသီးနှံ သုတေသန အဖွဲ့ မှ ဦးဆောင်သော ယာယီပူးပေါင်းအဖွဲ့ တစ်ခုမှ လယ်သမားများအား ခြောက်သွေ့သော ဒေသများတွင် ပဲစင်းငုံ အမျိုးအစားအသစ်များကို ပြောင်းအစား စိုက်ပျိုးရန် အတွက် ကူညီရာတွင် အောင်မြင်မှု အချို့ ရခဲ့သည်။ ပဲစင်းငုံသည် မိုးခေါင်မှုကို ကြံ့ကြံ့ခံနိုင်ပြီး နှစ်စဉ်မိုးရေချိန် ၆၅၀ မီလီမီတာ အောက်နည်းသော ဒေသများတွင် စိုက်ပျိုးနိုင်သည်။ နောက်ဆက်တွဲ စီမံကိန်းများမှ ပဲတောင့်ရှည်ကို စီးပွားဖြစ်ထုတ်လုပ်ရန်အတွက် ဒေသအတွင်း မျိုးစေ့ ထုတ်လုပ်မှု နှင့် စိုက်ပျိုးရေး ဆိုင်ရာ ရောင်းဝယ်ဖောက်ကားသူများ၏ ကွန်ယက်ကို တိုးတက်စေခြင်းဖြင့် အားပေးအားမြှောက် ပြုခဲ့သည်။ ထိုသို့ ပြုလုပ်ရာတွင် နိုင်ရိုဘီနှင့် မွန်ဘာဆာတို့၌ ထုတ်လုပ်သူနှင့် လက်ကားရောင်းချသူများကို ချိတ်ဆက်ပေးခြင်း နှင့် ထုတ်လုပ်သူတို့၏ ရောင်ဈေးကို ၂၀ ရာခိုင်နှုန်းမှ ၂၅ ရာခိုင်နှုန်း အထိ တိုးမြှင့်စေခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။ ပဲစင်းငုံကို စီးပွားဖြစ် ထုတ်လုပ်ရောင်းချခြင်း ကြောင့် လယ်သမား အချို့တို့အား လက်ကိုင်ဖုန်း မှစ၍ စိုက်ပျိုးနိုင်သော မြေ နှင့် မွေးမြူနိုင်သော တိရစ္ဆာန်များ အထိ ပစ္စည်းဥစ္စာများကို ပိုင်ဆိုင်စေသဖြင့် ဆင်းရဲတွင်းမှ လွတ်မြောက်ရန် အတွက် လမ်းစကို ဖွင့်ပေးခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။
လက်ဖက်၊ ကော်ဖီ၊ နာနတ်လျှော်၊ ဆေးဂန္ဓမာ၊ ပြောင်းနှင့် ဂျုံတို့ကို အာဖရိကရှိ အအောင်မြင်ဆုံး စိုက်ပျိုးရေး ဒေသတစ်ခုဖြစ်သော မြေဩဇာကောင်းမွန်သည့် ကုန်းမြင့်ဒေသများတွင် စိုက်ပျိုးကြသည်။ မွေးမြူရေး လုပ်ငန်းများမှာ ခြောက်သွေ့ဆန်သော ကန္တာရဒေသများ မှ မြောက်ပိုင်းနှင့် အရှေ့ပိုင်း ဒေသများ အထိ လုပ်ကိုင်ကြသည်။ အုန်းသီး၊ နာနတ်သီး၊ သီဟိုဠ်စေ့၊ ချည်၊ ကြံ၊ နာနတ်လျှော် နှင့် ပြောင်း တို့ကို မြေနိမ့်ဒေသများတွင် စိုက်ပျိုးကြသည်။ သို့သော်လည်း ကင်ညာနိုင်ငံသည် စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ကဏ္ဍတွင် အစားအစာ ဖူလုံမှုနှင့် ၎င်းနှင့်ဆက်စပ်သော ဆင်းရဲမွဲတေမှုတိုကို ဖြေရှင်းရန် အတွက် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု နှင့် ထိရောက်မှု အဆင့်တစ်ခုသို့ မတက်လှမ်းနိုင်သေးပေ။ ၅၃ ရာခိုင်နှုန်းသော နိုင်ငံသားများမှာ ဆင်းရဲမွဲတေမှု စံသတ်မှတ်ချက်အောက် နိမ့်ကျနေကြပြီး နိုင်ငံသား အများအပြားမှာ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းနှင့် အမြဲတစေ ကြုံတွေ့နေရပြီး အစားအသောက် အကူအညီ ပေါ်တွင် မှီခိုနေရသည်။ ဆိုးရွားသောလမ်းများ၊ မလုံလောက်သော ရထားလမ်းများ၊ ထိထိရောက်ရောက် အသုံးမပြုနိုင်သော ရေကြောင်းပို့ဆောင်ရေး နှင့် ဈေးကြီးသော လေကြောင်းပို့ဆောင်ရေးတို့ကြောင့် ခြောက်သွေ့ ဒေသနှင့် ခြောက်သွေ့ဆန် ဒေသများကို ဝေးလံခေါင်းပါးသော ဒေသများ အဖြစ် တည်ရှိစေပြီး အချို့ဒေသများရှိ လယ်သမားများမှာ ဈေးကွက်သို့ မတင်ပို့နိုင်သဖြင့် အစားအသောက်များ လယ်ကွင်းအတွင်း၌ပင် ပုပ်သိုးပျက်စီးခြင်းနှင့် ကြုံတွေ့ရသည်။ ထို့ကြောင့်၂၀၁၁ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ နှင့် စက်တင်ဘာလ နောက်ပိုင်းတွင် ကြက်ခြေနီအဖွဲ့မှ ကင်ညာအတွက် ကင်ညာနိုင်ငံသားများ အမည်ရသော အစီအစဉ်ကို စတင်ခဲ့သည်။
စက်ရုံနှင့်ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း
ကင်ညာနိုင်ငံသည် အာဖရိက ဂရိတ်လိတ်ဒေသတွင် စက်မှုလုပ်ငန်း အဖွံ့ဖြိုးဆုံး နိုင်ငံဖြစ်သော်လည်း ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းသည် ဂျီဒီပီ၏ ၁၄ ရာခိုင်နှုန်းမျှကိုသာ ပံ့ပိုးပေးသည်။ ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းများမှာ မြို့ပြဒေသကြီးများ ဖြစ်သော နိုင်ရိုဘီ၊ မွမ်ဘာဆာ နှင့် ကီဆူမူး တို့တွင် စုပြုံတည်ရှိနေကြပြီး အစားအသောက် ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းများ ဖြစ်သည့် သီးနှံများ အချောသပ်ခြင်း၊ ဘီယာ ထုတ်လုပ်ခြင်း၊ ကြံကြိတ်ခြင်း နှင့် လူသုံးကုန် ပစ္စည်းထုတ်လုပ်ရေး လုပ်ငန်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ယခုအခါ အလျှင်အမြန် တိုးတက်လာနေသော ဘိလပ်မြေ ထုတ်လုပ်ရေး လုပ်ငန်း ရှိနေသည်။ ကင်ညာတွင် ပြည်ပမှ တင်ပို့လာသော လောင်စာဆီ အကြမ်းစားများကို လောင်စာဆီနှင့် သက်ဆိုင်သော ပစ္စည်းများ အဖြစ် ပြောင်းလဲပေးသည့် လောင်စာဆီ အချောထုတ် လုပ်ငန်းလည်း ရှိပြီး အဓိကအားဖြင့် ပြည်တွင်း ဈေးကွက် အတွက် ရည်ရွယ်သည်။ ထို့အပြင် ဒေသအတွင်း ဂျွာကာလီဟု ရည်ညွှန်းကြသော အိမ်သုံးပစ္စည်းများ၊ မော်တော်ယာဉ် အစိတ်အပိုင်းများ၊ လယ်ယာသုံး ပစ္စည်းများ ကို စနစ်တကျ မဟုတ်သော နည်းလမ်းဖြင့် ထုတ်လုပ်ကြသော လုပ်ငန်းများလည်း သိသာထင်ရှားစွာ ရှိပြီး ချဲ့ထွင်နေကြသည်။
ကင်ညာသည် အမေရိကန် အစိုးရ၏ အာဖရိက ဖွံ့ဖြိုးရေး နှင့် အခွင့်အလမ်းဖန်တီးရေး ဥပဒေတွင် အထောက်အပံ့ရသော နိုင်ငံများတွင် ပါဝင်သဖြင့် ယခုနှစ်ပိုင်းများတွင် ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်းများအား အထောက်အပံ့ ဖြ်စသည်။ ထိုဥပဒေ အသက်ဝင်သော ၂၀၀၀ ခုနှစ်မှစ၍ ကင်ညာမှ အမေရိကန်သို့ တင်ပို့ရောင်းချသော အဝတ်အထည်မှာ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၄၄ သန်းတန်ဖိုးမှ ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ သန်း ၂၇၀ အထိ တိုးတက်လာခဲ့သည်။ အခြား ကုန်ထုတ်လုပ်ငန်း ဖွံ့ဖြိုးရေးအတွက် အထောက်အကူပြုသော အရာများမှာ စက်ကိရိယာများနှင့် ကုန်ကြမ်း အတွက် အကောက်ခွန် ကင်းလွတ်ခွင့်ပေးခြင်း အစရှိသော အစိုးရမှ စီစဉ်ပေးသော အခွန်အကောက် သတ်မှတ်ချက်များပင် ဖြစ်သည်။
စွမ်းအင်
ကင်ညာနိုင်ငံ၏ လျှပ်စစ်စွမ်းအင် အများစုမှာ တာနာမြစ် အထက်ပိုင်း ဆည်များနှင့် အနောက်ဘက် တာကွယ်ချောက်ဆည် ရှိ ရေအားလျှပ်စစ် စက်ရုံများမှ လာသည်။ ကျန်ရှိသော လျှပ်စစ်ဓာတ်အားများကို ကမ်းရိုးတန်းပေါ်ရှိ လောင်စာဆီသုံး လျှပ်စစ် စက်ရုံ၊ နိုင်ရိုဘီမြို့ အနီး အော်လ်ကယ်ရီးယားရှိ မြေကြီးအပူချိန်သုံး လျှပ်စစ် စက်ရုံ နှင့် ယူဂန်းဒါးနိုင်ငံမှ တင်သွင်းခြင်းတို့ ဖြင့် ရရှိသည်။ ၂၀၀၁ ခုနှစ်မှ ၂၀၀၃ ခုနှစ် အတွင်းတွင် ကင်ညာရှိ လျှပ်စစ်ဓာတ်အား အသုံးပြုမှုမှာ ၁,၁၄၂ မက်ဂါဝပ် ရှိသည်။ ၁၉၉၇ ခုနှစ်က ကင်ညာပါဝါ ကုမ္ပဏီ အမည်ဖြင့် ဖွဲ့စည်းခဲ့သော နိုင်ငံပိုင် ကင်ညာလျှပ်စစ်ဓာတ်အားထုတ်လုပ်ရေး ကုမ္ပဏီက လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ထုတ်လုပ်မှုကို လုပ်ဆောင်ပြီး ကင်ညာပါဝါ ကုမ္ပဏီက နိုင်ငံအတွင်း လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ထုတ်လွှတ်ဖြန့်ဖြူးခြင်းကို လုပ်ဆောင်သည်။ မိုးခေါင်မှုကြောင့် ရေစီးလျော့နည်းသည့် အခါတွင် လျှပ်စစ်ဓာတ်အား မလုံလောက်မှုနှင့် အမြဲတစေ ကြုံတွေ့ရလေ့ ရှိသည်။ လျှပ်စစ်ဓာတ်အား လုံလောက်စွာ ရရှိနိုင်ရန် အတွက် ကင်ညာနိုင်ငံမှ နျူးကလီးယား စွမ်းအင်သုံး လျှပ်စစ်ဓာတ်အား စက်ရုံကို ၂၀၁၇ တွင် တည်ဆောက်နိုင်ရန် ရည်မှန်းလျက် ရှိသည်။
ကင်ညာနိုင်ငံ တာကာနာ တွင် ရေနံများ ရှိကြောင့် သက်သေအခိုင်အမာ ရှိပြီး စီးပွားဖြစ် ထုတ်လုပ်နိုင်မည်ဟု လတ်တလော တွေ့ရှိထားသည်။ တူလ်လိုး ရေနံ ကုမ္ပဏီမှ ခန့်မှန်းချက်အရ ကင်ညာတွင် ရေနံ စုစုပေါင်း ၁၀ ဘီလီယံ စည်ခန့် ရှိမည်ဟု ဆိုသည်။ အခြား ရေနံထွက်ရှိသော ဒေသများ ရှိမရှိကို ဆက်လက် ရှာဖွေလျက် ရှိသည်။ ကင်ညာနိုင်ငံသည် လက်ရှိတွင် လိုအပ်သော လောင်စာဆီကြမ်းများကို တင်သွင်းလျက် ရှိသည်။ အရှေ့အာဖရိက၏ အကြီးဆုံး စီးပွားရေး ရှိသော ကင်ညာနိုင်ငံတွင် မဟာဗျူဟာမြောက် ရေနံ ထိန်းသိမ်းဖယ်ချန်မှု မရှိပဲ ချမှတ်ထားသော စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းအရ ၂၁ ရက်စာ ဆီ ထိန်းသိမ်းဖယ်ချန်ခြင်းသာ ရှိသည်။ လောင်စာဆီ တင်သွင်းမှုမှာ နိုင်ငံ သွင်းကုန်၏ ၂၀ ရာခိုင်နှုန်းမှ ၂၅ ရာခိုင်နှုန်း အထိ ရှိသည်။
ဗွီးရှင်း ၂၀၃၀
၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် ကင်ညာ အစိုးရသည် ဗွီးရှင်း ၂၀၃၀ ဟုအမည်ရသော စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု အစီအစဉ်ကို ဖော်ထုတ် ကြေညာခဲ့ပြီး ၂၀၃၀ ခုနှစ်တွင် အာရှကျားများ နှင့် တန်းတူ ဖြစ်ရန် ရည်ရွယ်ချက် ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ်တွင် အမျိုးသား ရာသီဥတု ပြောင်းလဲမှု လုပ်ဆောင်ချက် အစီအစဉ်ကို စတင်ခဲ့ပြီး ဗွီးရှင်း ၂၀၃၀တွင် ရာသီဥတု အပြောင်းလဲကို အဓိက ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု အချက်အဖြစ်မှ ဖယ်ချန် ထားခဲ့ခြင်းမှာ လစ်ဟာမှုသာ ဖြစ်ကြောင်း အသိအမှတ်ပြု ကြေညာခဲ့သည်။ စာမျက်နှာ ၂၀၀ မျှ ရှိသော အစီအစဉ်ကို ရာသီဥတုနှင့် ဖွံဖြိုးတိုးတက်ရေး ဆိုင်ရာ အသိပညာ ကွန်ယက်၏ ပံ့ပိုးမှုဖြင့် ရေးဆွဲခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး ကင်ညာ အစိုးရ၏ ဗွီးရှင်းအဖြစ် ကာဗွန်ပမာဏ အနည်းငယ်ဖြင့် ရာသီဥတုကို မထိခိုက်စေဘဲ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်စေမည့် လမ်းကြောင်းကို ချပြခဲ့သည်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ် အစီအစဉ် ကို ဖော်ထုတ်ပြသရာတွင် စီမံကိန်း၊ အမျိုးသား ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး နှင့် ဗွီးရှင်း ၂၀၃၀ ဝန်ကြီးဌာန၏ ဝန်ကြီးမှ အသစ်ပြောင်းလဲရေးဆွဲသော အစီအစဉ်တွင် ရာသီဥတုနှင့် ဆိုင်သော ကိစ္စသည် အဓိကကျသော အစိတ်အပိုင်း ဖြ်စမည်ဟု အလေးအနက် ပြောကြားခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် တိုက်ရိုက် ဖြစ်ပြီး ခိုင်မာသော အစီအစဉ် အကောင်အထည်ဖော်ရေးဆိုင်ရာ အခြေခံကို ဖန်တီးနိုင်မည် ဖြစ်ပြီး ရာသီဥတု ပြောင်းလဲမှုကို စီးပွားရေး တစ်ခုလုံးနှင့် ပတ်သက်ဆက်နွယ်နေသော ကိစ္စအဖြစ် သတ်မှတ်မည်ဟုလည်း အသေအချာ ပြောကြားခဲ့သည်။
ရေနံရှာဖွေခြင်း
၂၀၀၆ ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် တရုတ်သမ္မတ ဟူကျင်တောင်း က ရေနံရှာဖွေရေး စာချုပ်တစ်ခုကို ကင်ညာနိုင်ငံနှင့် ချုပ်ဆိုခဲ့ပြီး ထိုစာချုပ်မှာ တရုတ်၏အလျင်အမြန် ကျယ်ပြန့်လာသော စီးပွားရေးသို့ အာဖရိကမှ သဘာဝ အရင်းအမြစ်များ စီးဝင်လာစေရန် အတွက် ရည်ရွယ်သော သဘောတူညီချက်များထဲမှ တစ်ခုဖြစ်သည်။
ထိုသဘောတူညီချက်မှ တရုတ်နိုင်ငံပိုင် ကမ်းလွန် ရေနံနှင့် သဘာဝဓာတ်ငွေ့ ရှာဖွေရေး ကုမ္ပဏီ တစ်ခု ဖြစ်သည့် တရုတ်အမျိုးသားကမ်းလွန်ရေနံ ကော်ပိုရေးရှင်း (စီအန်အိုအိုစီ) အား ကင်ညာနိုင်ငံတွင် ရေနံရှာဖွေရန် ခွင့်ပြုခဲ့ပြီး ၎င်းတို့မှ ဆူဒန်နိုင်ငံနှင့် ကင်ညာနိုင်ငံ နယ်စပ်နှင့် ကမ်းရိုးတန်း ရေပြင်တွင် ပထမဆုံး အစမ်းတွင်းများ တူးဖော်ခဲ့သည်။ ရေနံများ ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့ကြောင်း တရားဝင် ခန့်မှန်းချက် ထုတ်ပြန်ခဲ့ခြင်း များလည်း ရှိခဲ့သည်။
ကလေးအလုပ်သမားနှင့် ပြည့်တန်ဆာ ပြဿနာ
ကလေးသူငယ်များအား အလုပ်ခိုင်းစေမှုမှာ ကင်ညာနိုင်ငံတွင် နေရာအနှံ့အပြားတွေ့ရသည်။ အလုပ်လုပ်ကိုင်နေသော ကလေးအများစုကို စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး လုပ်ငန်းတွင် တွေ့ရသည်။ ၂၀၀၆ခုနှစ် ယူနီဆက်ဖ်၏ ခန့်မှန်းချက်အရ မာလင်ဒီ၊ မွမ်ဘာဆာ၊ ကာလီဖီ နှင့် ဒီယာနီ ကမ်းရိုးတန်းဒေသများရှိ မိန်းကလေး ၃၀ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ပြည့်တန်ဆာ လုပ်ငန်း လုပ်ကိုင်နေကြသည်ဟု ဆိုသည်။ ကျားမ နှင့် ကလေးသူငယ်ဆိုင်ရာ ဝန်ကြီးဌာနက ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ကလေးသူငယ်ကာကွယ်ရေးဆိုင်ရာ အရာရှိ ၉၀၀ ကို ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ကလေး အလုပ်သမား ပြဿနာမှာ ဆင်းရဲမွဲတေမှု၊ ပညာသင်ရန် အခက်အခဲရှိမှု၊ အစိုးရ အဖွဲ့အစည်းများ အားနည်းမှုတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။ ကင်ညာသည် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သဘောတူညီချက် အမှတ် ၈၁ ဖြစ်သော စက်ရုံဆိုင်ရာ အလုပ်သမား စစ်ဆေးရေး နှင့် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ သဘောတူညီချက် အမှတ် ၁၂၉ ဖြစ်သော စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေး ဆိုင်ရာ အလုပ်သမား စစ်ဆေးရေး တို့ကို သဘောတူ လက်မှတ်ရေးထိုးထားသည်။
လူဦးရေ ပျံ့နှံ့တည်ရှိပုံ
ကင်ညာနိုင်ငံတွင် လူမျိုးပေါင်းစုံကို တွေ့ရပြီး အာဖရိကရှိ အဓိက လူမျိုးနွယ်စု နှင့် ဘာသာစကားကွဲ အများစု ကို တွေ့ရသည်။ ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် လူမျိုးစုပေါင်း ၄၂ ခုမျှ ရှိပြီး ဘန်တူလူမျိုး (၆၇%)၊ နိုင်လိုတစ် လူမျိုး (၃၀%) တို့မှာ ဒေသခံ နေထိုင်သူ အများစု ဖြစ်ကြသည်။ ကူရှစ်တစ် လူမျိုးများမှာ လူနည်းစု ဖြစ်ပြီး အာရပ်လူမျိုး၊အိန္ဒိယလူမျိုး နှင့် ဥရောပသားများမှာလည်း လူနည်းစု ဖြစ်ကြသည်။
စီအိုင်အေ ကမ္ဘာ့အချက်အလက်များ စာအုပ်အရ နိုင်ငံအတွင်းရှိ လူမျိုးစုများမှာ ကီကူရူး ၂၂%၊ လူယာ ၁၄%၊ လူယို ၁၃%၊ ကလန်ဂျင်း ၁၂ %၊ ကမ်ဘာ ၁၁%၊ ကီစီး ၆%၊ အခြား အာဖရိကသား ၁၅% နှင့် အာဖရိကသား မဟုတ်သော အာရှ၊ ဥရောပနှင့် အာရပ်လူမျိုးများမှာ ၁% တို့ ဖြစ်ကြသည်။
နိုင်ငံအတွင်းရှိ လူဦးရေ အများစုမှာ လူငယ်များဖြစ်ပြီး ၇၃% သော နေထိုင်သူများမှာ အသက်၃၀ အောက် ဖြစ်ကြကာ လူဦးရေတိုးနှုန်း လျင်မြန်လျက် ရှိသည်။ ယခင် ရာစုနှစ် အတွင်း ၂.၉ သန်းမှ သန်း ၄၀ သို့ တိုးပွားလာသည်။
ကင်ညာရှိ လူမျိုး အများစုများမှာ ၎င်းတို့နေထိုင်ရာ လူမျိုးစု အတွင်း သူတို့၏ မိခင်ဘာသာစကားကို ပြောဆိုကြသည်။ အခြား လူမျိုးစုများနှင့် ဆက်သွယ်ရာတွင်မူ ရုံးသုံးဘာသာစကား နှစ်ခု ဖြစ်သော အင်္ဂလိပ် ဘာသာစကား နှင့် ဆွာဟီလီ ဘာသာစကားတို့ကို သင့်လျော်သလို အသုံးပြုကြသည်။ အင်္ဂလိပ်ဘာသာစကားကို ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရေး၊ ကျောင်းများ နှင့် အစိုးရ ဌာနများတွင် ကျယ်ပြန့်စွာ ပြောဆိုကြသည်။ မြို့ပြများကြား နှင့် ကျေးလက်ဒေသတွင် နေထိုင်သူတို့မှာမူ ဘာသာစကား အများအပြား မပြောတတ်ကြဘဲ ၎င်းတို့၏ မိခင်ဘာသာစကားကိုသာ ပြောဆိုကြသည်။
အက်သနိုလော့ဂျ် ၏ အဆိုအရ ကင်ညာနိုင်ငံတွင် ပြောဆိုသော ဘာသာစကား ၆၉ မျိုး ရှိသည်။ ဘာသာစကား အများစုမှာ နိုင်ဂါ-ကွန်ဂို ဘန်တူ ဘာသာစကားခွဲနှင့် နိုင်လို-ဆာဟာရ နိုင်လိုတစ် ဘာသာစကားခွဲတို့တွင် ပါဝင်ကြပြီး နိုင်ငံအတွင်းရှိ ဘန်တူလူမျိုးများ နှင့် နိုင်လိုတစ်လူမျိုးများ အသီးသီး ပြောဆိုကြသည်။ ကူရှစ်တစ်နှင့် အာရပ်လူမျိုးစုတို့ အသုံးပြုသောဘာသာစကားများမှာ အာဖရို-အာရှ မိသားစုတွင် ပါဝင်ကြပြီး အိန္ဒိယနှင့် ဥရောပ နေထိုင်သူတို့ အသုံးပြုသော ဘာသာစကားများမှာ အင်ဒို-ဥရောပ မိသားစုတွင် ပါဝင်ကြသည်။
ထို့ပြင် ကင်ညာ၏ မြို့တော်ဖြစ်သော နို်ငရိုဘီမြို့တွင် ကီဘဲယာဟု ခေါ်သော ကမ္ဘာ့ အကြီးဆုံး ကျူးကျော်ရပ်ကွက် ရှိသည်။ ထိုကျူးကျော် ရပ်ကွက်တွင် ဒေသခံ ၁၇၀,၀၀၀ မှ ၁ သန်း အထိ နေထိုင်ကြသည်ဟု ယုံကြည်ရသည်။ မြောက်ဘက် ဒါဘတ်ရှိ ယူအင်န်ဟိတ်ချ်စီအာရ်တွင်လည်း လူဦးရေ ၅၀၀,၀၀၀ ခန့်ကို နေရာချထားပေးသည်။
ဘာသာရေး
ကင်ညာရှိ လူဦးရေ အများစုမှာ ခရစ်ယာန်ဘာသာဝင် (၈၃%) များ ဖြစ်ကြပြီး ၄၇.၇ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ပရိုတက်စတင့်များ ဖြစ်ကာ ၂၃.၅ ရာခိုင်နှုန်းမှာ လက်တင်ဘုရားကျောင်းမှ အခွဲ ရိုမန်ကက်သလစ်များ ဖြစ်ကြသည်။ အရှေ့အာဖရိက ပရက်ဘီစတီးယန်း ဘုရားကျောင်းမှ ကင်ညာနှင့် အနီးဝန်းကျင် နိုင်ငံတို့တွင် ကိုးကွယ်သူ ၃ သန်းမျှ ရှိသည်။ ထို့အပြင် ကွန်ဆာဗေးတစ် ပြုပြင်ရေး ဘုရားကျောင်းများ ဖြစ်သော အာဖရိက ဧဝံဂေလိ ပရက်စ်ဘီတီးရီးယန်း ဘုရားကျောင်း၊ လွတ်လပ်သော ကင်ညာ ပရက်စ်ဘီတီးရီးယန်း ဘုရားကျောင်း နှင့် အရှေ့အာဖရိက ပြုပြင်ရေး ဘုရားကျောင်း များလည်း ရှိကြသည်။ ကင်ညာနိုင်ငံသား ၆၁၂,၂၀၀ ဦးမှာ ရှေးရိုးစွဲ ခရစ်ယာန် ဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ မှတ်သားဖွယ်ရာ တစ်ခုမှာ ကင်ညာတွင် အကြမ်းဖက်မှုနှင့် စစ်ကို ပြင်းပြင်းထန်ထန် ဆန့်ကျင်သော ကွေကာ ခရစ်ယာန် ဂိုဏ်းဝင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အများဆုံ ဖြစ်ပြီး ၁၃၃,၀၀၀ ဦး ရှိသည်။
အခြားသော ဘာသာ ယုံကြည်သက်ဝင်သူများမှာလည်း အတော်အသင့် ရှိပြီး မွတ်စလင် ၁၁.၂%၊ ဘာသာမဲ့ ၂.၄% နှင့် အာဖရိက ရိုးရာ ကိုးကွယ်ယုံကြည်သူ ၁.၇% ရှိသည်။ ကင်ညာ၏ မွတ်စလင် ၆၀ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ကမ်းရိုးတန်း ဒေသများတွင် နေထိုင်ကြပြီး ထိုဒေသရှိ လူဦးရေ၏ ၅၀% ဖြစ်သည်။ မွတ်စလင် ၄ ရာခိုင်နှုန်းမှာ အာ့မဒီယာ ဖြစ်ပြီး၊ ၈ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ရှီယာ့ ဖြစ်ကာ အခြားသော ၈ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ဂိုဏ်းမရှိသော မွတ်စလင်များ ဖြစ်၍ ၇၃ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ဆွန်နီ မူစလင်များ ဖြစ်သည်။ ကမ်းရိုးတန်း ဒေသ၏ အနောက်ပိုင်း ဒေသများမှာ ခရစ်ယာန် အများစု ဖြစ်သည်။ ကင်ညာနိုင်ငံ အရှေ့ပိုင်းဒေသ၏ အပေါ်ပိုင်းမှာ နိုင်ငံအတွင်း မူစလင် ၁၀ ရာခိုင်နှုန်း နေထိုင်ရာ ဒေသဖြစ်ပြီး ထိုဒေသတွ်င လူများစု ကိုးကွယ်ရာ ဘာသာ အဖြစ် တည်ရှိသည်။ ထို့အပြင် ကင်ညာတွင် ဟိန္ဒူ လူဦးရေ အများအပြား ရှိပြီး ၃ သိန်းခန့် ဖြစ်ကာ နိုင်ငံ အတွင်း စီးပွားရေးတွင် အချက်အချာ ကျသော နေရာမှ ပါဝင်ပတ်သက်နေသူများ ဖြစ်ကာ အိန္ဒိယမှ လာကြသူများ ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ဗဟိုင်း ဘာသာဝင် အနည်းငယ်မျှ ရှိသည်။
ကျန်းမာရေး
ကျေးလက် နှင့် ဝန်ထမ်းမလုံလောက်သော မြို့ပြရှိ ဆေးပေးခန်း၊ ကျန်းမာရေး ဌာန နှင့် ပုဂ္ဂလိက ဆေးခန်းများသို့ လာရောက် ကုသကြသော လူနာ ၈၀ ရာခိုင်နှုန်းကို သူနာပြုများက ကုသကြသည်။ ပိုမိုရှုပ်ထွေးသော ရောဂါများအတွက် ဆေးခန်း အရာရှိများ၊ ဆရာဝန်များ နှင့် အထူးကုများ ထံသို့ လွှဲပြောင်းပေးကြသည်။ ကင်ညာနိုင်ငံ အမျိုးသား စာရင်းအင်း ဗျူရို၏ မှတ်တမ်းအရ ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ကင်ညာနိုင်ငံ၌ လူဦးရေ ၄၃ သန်းအတွက် အသိအမှတ်ပြု သူနာပြု ၆၅,၀၀၀၊ ဆေးခန်း အရာရှိ ၈,၆၀၀ နှင့် ဆရာဝန် ၇,၀၀၀ ရှိသည်။ (ထိုစာရင်းတွင် သေဆုံးသွားသူများနှင့် ကျန်းမာရေး နယ်ပယ်တွင် ဆက်လက် မလုပ်ကိုင်တော့သူများ ပါဝင်သဖြင့် စာရင်းဇယား အမှန်မှာ ထိုထက် နည်းနိုင်သည်။
ကျန်းမာရေး ကဏ္ဍတွင် ကြီးမားသော အောင်မြင်မှုများ ရရှိ သော်လည်း ကင်ညာသည် စိန်ခေါ်မှုများစွာနှင့် ရင်ဆိုင်နေရဆဲ ဖြစ်သည်။ လူ့သက်တမ်း ခန့်မှန်းခြေမှာ ၂၀၀၉ ခုနှစ်တွင် ၅၅ နှစ်သို့ လျော့ကျသွားပြီး ၁၉၉၀ ခုနှစ် နှင့် ယှဉ်လျှင် ၅ နှစ်မျှ လျော့ကျသွားခြင်း ဖြစ်သည်။ မွေးကင်းစ ကလေးသေဆုံးမှုမှာ ၂၀၁၂ ခုနှစ်တွင် ၁၀၀၀ လျှင် ၄၄ ဦးမျှ ရှိသဖြင့် မြင့်မားဆဲဟု ဆိုနိုင်သည်။ ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေး အဖွဲ့၏ အဆိုအရ ကလေးမွေးဖွားရာတွင် ၄၂ ရာခိုင်နှုန်းမျှသာ ကျွမ်းကျင်သော ပညာရှင်များက စောင့်ကြပ်မွေးဖွားပေးနိုင်သည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။
ဆင်းရဲမွဲတေမှုနှင့် ဆိုင်သော ရောဂါများမှာ နိုင်ငံ၏ စီးပွားရေး စွမ်းဆောင်နိုင်မှုနှင့် ကြွယ်ဝမှု ဖြန့်ဝေခြင်း စသည်တို့နှင့် တိုက်ရိုက်ပတ်သက်နေသည်။ ကင်ညာနိုင်ငံသား တစ်ဝက်ခန့်မှာ ဆင်းရဲမွဲတေမှု သတ်မှတ်ချက်၏ အောက်တွင် နေထိုင်လျက် ရှိကြသည်။ ကြိုတင်ကာကွယ်နိုင်သော ရောဂါများ ဖြစ်သည့် ငှက်ဖျား၊ ဟိတ်ချ်အိုင်ဗွီ/အေအိုင်ဒီအက်စ်၊ နျူမိုးနီးယား၊ ဝမ်းရောဂါနှင့် အာဟာရ ချို့တဲ့ခြင်းမှာ ကြီးစွာသော ဝန်ထုတ်ဝန်ပိုး ဖြစ်ပြီး ကလေးသူငယ်များကို အဓိက သေဆုံးစေသည့် အကြောင်းအရာ ဖြစ်ကာ သေဆုံးမှုများစွာ အတွက် တရားခံဖြစ်သည်။ အများနှင့် ဆိုင်ရော ကျန်းမာရေး ကဏ္ဍတွင် ပေါ်လစီ မခိုင်မာခြင်း၊ အကျင့်ပျက်ခြစားခြင်း၊ ကျန်းမာရေး ဝန်ထမ်း မလုံလောက်ခြင်း၊ စီမံခန့်ခွဲမှု အားနည်းခြင်း နှင့် ခေါင်းဆောင်မှု ညံ့ဖျင်းခြင်းတို့သည် အဓိက အပြစ်တင်ရန် အချက်များ ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ် ခန့်မှန်းချက်အရ အိတ်ချ်အိုင်ဗွီတွေ့ရှိမှုမှာ အရွယ်ရောက်ပြီးသူများ၏ ၆.၃% အထိ ရှိသည်။ သို့သော်လည်း ၂၀၁၁ ခုနှစ် UNAIDS ၏ အစီရင်ခံစာ အရ အိတ်ချ်အိုင်ဗွီ ပြန့်ပွားမှု နှင့် ဆက်စပ်၍ ကင်ညာတွင် တိုးတက်မှုများ ရှိလာပြီး အိတ်ချ်အိုင်ဗွီတွေ့ရှိမှုမှာ အသက် ၁၅ နှစ်မှ ၂၄ နှစ်အတွင်း လူငယ်များ နှင့် ကိုယ်ဝန်ဆောင် အမျိုးသမီးများတွင် လျော့နည်းလာသည်ဟု ဆိုသည်။
ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ကလေးမွေးဖွားနှုန်းမှာ အမျိုးသမီး တစ်ဦးလျှင် ကလေး ၄.၄၉ ဦးမျှ ဖြစ်သည်ဟု ၂၀၁၂ တွင် ခန့်မှန်းရသည်။ ကင်ညာအစိုးရ၏ ၂၀၀၈-၀၉ စစ်တမ်း အရ စုစုပေါင်း ကလေးမွေးဖွားနှုန်းမှာ ၄.၆ % ဖြစ်ပြီး လက်ထပ်ပြီး အမျိုးသမီးများတွင် ပဋိသန္ဓေ တားဆီးခြင်းမှာ ၄၆ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်သည်ဟု သိရသည်။ မိခင် သေဆုံးမှုနှုန်းမှာ မြင့်မားပြီး အမျိုးသမီး မအင်္ဂါစေ့ ဖြတ်တောက်ခြင်း နှင့် တစိတ်တပိုင်း သက်ဆိုင်နေသည်။ ထို လုပ်ဆောင်မှုမှာ ယခုအခါ လျော့နည်းလာပြီး နိုင်ငံ ခေတ်မီတိုးတက်လာမှု အပြင် ၂၀၁၁ ခုနှစ် ထိုအပြုအမူကို တားမြစ် ပိတ်ပင်လိုက်ခြင်း ကြောင့်လည်း ဖြစ်သည်။
ပညာရေး
လွတ်လပ်သော ကင်ညာနိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး ပညာရေး စနစ်ကို ဗြိတိသျှ ကိုလိုနီတို့က စတင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၁၉၆၃ ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာ ၁၂ ရက် ကင်ညာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေး ရပြီးနောက်တွင် အိုမင်ဒဲ ကော်မရှင်ဟု အမည်ရသော အာဏာပိုင် အဖွဲ့အစည်းတစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး နိုင်ငံ၏ အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင်ဆိုင်မှုနှင့် စပ်လျဉ်းသော အပြောင်းအလဲများကို စတင်ပြုလုပ်ရန် ရည်ရွယ်သည်။ ထိုကော်မရှင်မှ ထိုအချိန်တွင် အရေးပါသော ကိစ္စရပ်များ ဖြစ်သည့် ယဉ်ကျေးမှု ဆိုင်ရာ အမှတ်လက္ခဏာနှင့် စည်းလုံးညီညွတ်မှုတို့ကို အာရုံစိုက် လုပ်ဆောင်သည်။ သမိုင်းနှင့် ပထဝီတို့တွင် ပါဝင်သော သင်ရိုးများကို ပြောင်းလဲခြင်းအားဖြင့် နိုင်ငံ၏ စုစည်းမှုကို ညွှန်းဆိုနိုင်ရန် ရည်ရွယ်သည်။ ၁၉၆၄ မှ ၁၉၈၅ အတွင်း ၇-၄-၂-၃ စနစ်ကို စတင်ကျင့်သုံးခဲ့သည်။ မူလတန်းတွင် ၇ နှစ်၊ အထက်တန်း အငယ်ပိုင်းတွင် ၄ နှစ်၊ အထက်တန်း အကြီးပိုင်းတွင် ၂ နှစ် နှင့် တက္ကသိုလ်တွင် ၃ နှစ် တို့ဖြစ်သည်။ ကျောင်းအားလုံးတွင် တူညီသော သင်ရိုးညွှန်းတမ်း ရှိသည်။
၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင် သမ္မတမှ လမ်းညွှန်သော ဒုတိယ တက္ကသိုလ် ဖွင့်လှစ်နိုင်ရန် လုပ်ဆောင်မည့် အဖွဲ့ ကို ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး ဒုတိယတက္ကသိုလ် တစ်ခု ဖွင့်လှစ်နိုင်ရန် နှင့် ပညာရေး စနစ်တစ်ခုလုံးကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲရန် အတွက် နည်းလမ်းရှာဖွေနိုင်ရန် ရည်ရွယ်သည်။ ကော်မတီမှ ၇-၄-၂-၃ စနစ် အစား ၈-၄-၄ စနစ် (မူလတန်းတွင် ၈နှစ်၊ အထက်တန်းတွင် ၄ နှစ် နှင့် တက္ကသိုလ်တွ ၄ နှစ်) ကို ပြောင်းလဲ ကျင့်သုံးရန် အဆိုပြုခဲ့သည်။ ၁၉၈၅ တွင် ၈-၄-၄ စနစ်ကို အစပြုခဲ့ပြီးနောက် ၇-၄-၂-၃ စနစ်ကို မူအားဖြင့် အဆုံးသတ်ခဲ့သော်လည်း စနစ်ဟောင်းမှ နောက်ဆုံးအသုတ် ကျောင်းသား များမှ ကင်ညာ တက္ကသိုလ်များမှ ၁၉၉၂ ခုနှစ်မှသာ ဘွဲ့ရရှိခဲ့သည်။
လက်ရှိ ၈-၄-၄ စနစ်ကို ၁၉၈၅ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် စတင်ခဲ့သည်။ ထိုစနစ်မှ အသက်မွေးဝမ်းကြောင်း ဘာသာရပ်များကို အလေးအနက် ထားခဲ့ပြီး စနစ်သည် အနေဖြင့် ကျောင်းမှ ထွက်သွားသူများ အနေဖြင့် ကိုယ်ပိုင်အလုပ်လုပ်နိုင်ရန် သို့မဟုတ် အရပ်ဘက် ကဏ္ဍများတွင် အလုပ်ရရှိနိုင်ရန် အတွက် ယူဆ အကောင်အထည် ဖော်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၃ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ကင်ညာ အစိုးရမှ မူလတန်း အခမဲ့ ပညာရေးကို ကြေညာခဲ့သည်။ ရလဒ်အနေဖြင့် မူလတန်းတွင် ကျောင်းအပ်သူ ၇၀ ရာခိုင်နှုန်းခန့် တိုးတက်လာခဲ့သည်။ အထက်တန်းနှင့် အဆင့်မြင့်တန်း ပညာရေး အတွက်မူ ကျောင်းလခ ပေးရန် လိုအပ်နေသေးသဖြင့် ကျောင်းအပ်မှု သိသာစွာ များပြားမလာပေ။ ၂၀၀၇ ခုနှစ်တွင် အစိုးရမှ ကျောင်းလခ အားလုံးကို အကုန်ခံပြီး အထက်တန်းပညာရေးကို အထောက်အပံ့များစွာ ပေးမည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။
ကလေးများသည် အသက် ၅ နှစ်အရွယ်အထိ မူကြိုကျောင်းများကို ပုဂ္ဂလိကကျောင်းများတွင် တက်ရောက်ကြသည်။ မူကြိုမှာ ၁ နှစ်မှ ၃ နှစ် (ကေဂျီ၁၊ ကေဂျီ၂၊ ကေဂျီ၃)အထိ ကြာတတ်ပြီး ယခုလတ်တလောတိုင်အောင် အစိုးရက အထောက်အပံ့ပေးမည့် ပေါ်လစီ မရှိသဖြင့် မိဘများက အခကြေးငွေ အကုန်ခံရသည်။ ကေဂျီ၃ ပြီး၍ ကလေးငယ်များ ပထမတန်းသို့ တက်ရောက်နိုင်ရန် အဆင်သင့် ဖြစ်သည့်အခါ မူကြိုကျောင်းဆင်းပွဲကို အကြီးအကျယ် ကျင်းပလေ့ ရှိကြသည်။
အခြေခံပညာ အတန်းမှာ ၆ နှစ်မှစ၍ ၁၂ နှစ်မျှ ကြာမြင့်ကာ မူလတန်းတွင် ၈ နှစ်နှင့် အထက်တန်းတွင် ၄ နှစ် ဖြစ်သည်။ အစိုးရကျောင်းများတွင် မူလတန်း ပညာရေးမှာ အခမဲ့ ဖြစ်၍ မူလတန်း ပြီးဆုံးသည့် အခါတွင် လူငယ်အတတ်သင်ကျောင်းများ သို့မဟုတ် ကျေးရွာ ပေါ်လီတက်ခနစ်များကို တက်ရောက်နိုင်သည်။ သို့မဟုတ်ပါက မိမိတို့ အစီအစဉ်ဖြင့် စက်ချုပ်၊ လက်သမား၊ ကားပြင်၊ အုတ်စီ၊ ပန်းရန် စသည့် အလုပ်များတွင် အလုပ်သင် အဖြစ် လေ့လာကြသည်။ အထက်တန်းအောင်မြင်ပါက ပေါ်လီတက်ခနစ်များ သို့မဟုတ် နည်းပညာ ကောလိပ်များတွင် ၃နှစ်မျှ ဆက်လက် တက်ရောက်နိုင်ပြီး သို့မဟုတ်ပါက တက္ကသိုလ်သို့ တိုက်ရိုက်တက်ရောက်၍ ၄ နှစ်မျှ ဆက်လက် သင်ကြားနိုင်သည်။ ပေါ်လီတက်ခနစ် သို့မဟုတ် ကောလိပ်များမှ အောင်မြင်သူများမှာ လုပ်ငန်းခွင်သို့ ဝင်ရောက်နိုင်ပြီး တစ်နှစ် သို့မဟုတ် နှစ်နှစ် အတွေ့အကြုံရှိပါက အထူးပြု အဆင့်မြင့် ဒီပလိုမာများကို ရယူနိုင်သည်။ သို့မဟုတ်ပါက တက္ကသိုလ်သို့လည်း ဆက်လက် တက်ရောက်နိုင်ပြီး သက်ဆိုင်ရာ ဘာသာရပ်များတွင် ဒုတိယနှစ် သို့မဟုတ် တတိယနှစ်မှ စ၍ တက်ရောက်နိုင်သည်။ အလုပ်ရှင် အများအပြားမှာ အဆင့်မြင့် ဒီပလိုမာ လက်မှတ်ကို ဘွဲ့လက်မှတ် အနေဖြင့် လက်ခံကြပြီး အချို့ တက္ကသိုလ်များတွင် ဘွဲ့လွန်သင်တန်းသို့ တိုက်ရိုက် သို့မဟုတ် အမြန် ဝင်ရောက်ခွင့် ရရှိကြသည်။
ကင်ညာရှိ အများနှင့်ဆိုင်သော တက္ကသိုလ်များမှာ အလွန်စီးပွားဖြစ် လုပ်ဆောင်သော အဖွဲ့အစည်းများ ဖြစ်ပြီး အထက်တန်းအောင်မြင်သူထဲမှ အနည်းငယ်မျှကိုသာ အစိုးရမှ ထောက်ပံ့သော ပညာသင်ဆုဖြင့် မိမိတို့ နှစ်သက်ရာ ဘာသာရပ်ကို ဆက်လက်သင်ကြားနိုင်သည်။ အများစုမှာ ဝိဇ္ဇာဘာသာရပ်များသို့ ဝင်ရောက်ကြပြီး ထိုဘာသာရပ်များမှာ သင်ကြားပို့ချရန် အတွက် ငွေကုန်ကြေးကျ နည်း၍ ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ်ပါက မိမိဘာသာ အကုန်အကျ ခံပြီး ကျောင်းလခကို အပြည့်ပေး၍ တက်ရောက်နိုင်သည်။ အရည်အချင်းမှီသော်လည်း အရွေးမခံရသော ကျောင်းသားများမှာ အလယ်အလတ်တန်း ဖြစ်သော ဒီပလိုမာ ပရိုဂရမ်များကို အစိုးရ သို့မဟုတ် ပုဂ္ဂလိက တက္ကသိုလ်၊ ကောလိပ်နှင့် ပေါ်လီတက်ခနစ်များတွင် တက်ရောက်ရန် ရွေးချယ်ကြသည်။
နိုင်ငံ၏ စာတတ်မြောက်မှုနှုန်းမှာ လူဦးရေ၏ ၈၅ ရာခိုင်နှုန်း ရှိသည်။ အသက် ၃ နှစ်မှ ၅ နှစ် အထိ ကလေးငယ်များအတွက် ရည်ရွယ်ဖွင့်လှစ်သော မူကြိုကျောင်းများမှာ ပညာရေး စနစ် ၏ အဓိကကျသော အစိတ်အပိုင်း တစ်ခု ဖြစ်ပြီး ပထမတန်းသို့ တက်ရောက်ရန် အဓိကကျသော လိုအပ်ချက်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ မူလတန်း ပြီးမြောက်သည့် အခါတွင် ကျောင်းသားများမှာ ကင်ညာမူလတန်းပညာရေး အောင်လက်မှတ် (ကေစီပီအီး) အတွက် စာမေးပွဲ ဖြေဆိုကြရပြီး ထိုစာမေးပွဲမှ အထက်တန်းသို့ ဆက်လက်တက်ရောက်နိုင်မည် သို့မဟုတ် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း ပညာသင်ကျောင်းများသို့ ဆက်လက်တက်ရောက်နိုင်မည် စသည်တို့ကို အဆုံးအဖြတ်ပေးသည်။ မူလတန်း နေသည့် အသက်အရွယ်မှာ ၆နှစ် ၇နှစ် မှ ၁၃နှစ် ၁၄နှစ် အထိ ဖြစ်သည်။ အထက်တန်းသို့ ဆက်လက်တက်ရောက်သူများမှာ လေးနှစ်ပြီးသည့် အခါတွင် ကင်ညာအထက်တန်းပညာရေး အောင်လက်မှတ် (ကေစီအက်စ်အီး) ကို ဖြေဆိုကြရပြီး ထိုစာမေးပွဲမှ တက္ကသိုလ်သို့ ဆက်လက်တက်ရောက်နိုင်မည်၊ အသက်မွေးဝမ်းကြောင်း ပညာ သင်ကြားနိုင်မည် သို့မဟုတ် အလုပ်လုပ်နိုင်မည် စသည်တို့ကို အဆုံးအဖြတ်ပေးသည်။ ကျောင်းသားများမှာ မိမိတို့ ကြိုက်နှစ်သက်ရာ ၈ ဘာသာကို ရွေးချယ် ဖြေဆိုနိုင်သော်လည်း အင်္ဂလိပ်၊ ဆွာဟီလီ နှင့် သင်္ချာတို့မှ မယူမနေရ ဘာသာရပ်များ ဖြစ်သည်။
ယဉ်ကျေးမှု
ကင်ညာနိုင်ငံသည် အမျိုးမျိုး ကွဲပြားခြားနားသော ယဉ်ကျေးမှုများ ရှိသော နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ လူမျိုးစုစွဲဝါဒသည် ကင်ညာနိုင်ငံ၏ အဓိက ပြဿနာ တစ်ခု ဖြစ်သော်လည်း လူမျိုးစုများ၏ ပုံသေကားကျပုံစံနှင့် ဒေသအလိုက် စကားပြော အသံထွက် ကွဲပြားခြားနားမှုများမှာ တစ်နိုင်ငံလုံးတွင် ရယ်ရွှင်ကြည်နူးဖွယ်ရာ ကိစ္စရပ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ လူမျိုးကို စွဲ၍ ခေါ်ဝေါ်ခြင်းကို ကင်ညာတွင် ရိုင်းစိုင်းသည်ဟု မခေါ်နိုင်ပေ။
ကင်ညာရှိ ထင်ရှားသော လူမျိုးများမှာ ကမ်းရိုးတန်းဒေသမှ ဆွာဟီလီ လူမျိုးများ၊ မြောက်ဘက်မှ တိရစ္ဆာန်မွေးသော လူမျိုးစုများ နှင့် အလယ်ပိုင်းနှင့် အနောက်ပိုင်းမှ အမျိုးမျိုးသော လူမျိုးများ ဖြစ်ကြသည်။ မာဆိုင်းလူမျိုးများမှာ ကင်ညာတွင် လူနည်းစု ဖြစ်သော်လည်း ကမ္ဘာလှည့် ခရီးသွားလုပ်ငန်းကြောင့် လူသိများကြသည်။ မာဆိုင်းလူမျိုးများသည် သူတို့၏ ခန္ဓာကိုယ်အထက်ပိုင်းကို ကြီးကျယ်စွာ ဆင်ယင်ခြင်းနှင့် ကျောက်မျက်ရတနာ အများအပြား ဝတ်ဆင်ခြင်းတို့ကြောင့် ထင်ရှားသည်။
ကင်ညာတွင် များပြားလှသော ဂီတ၊ ရုပ်မြင်သံကြားနှင့် ပြဇာတ် များ ရှိသည်။
မီဒီယာ
ကင်ညာ၏ မီဒီယာမှာ ပုံမှန်အားဖြင့် ခိုင်မာမှု ရှိပြီး ကင်ညာနှင့် ကမ္ဘာတဝှမ်းမှ နောက်ဆုံးရ သတင်းများကို အချိန်နှင့် တပြေးညီ တင်ဆက်နိုင်စွမ်း ရှိရုံသာမက နောက်ဆုံးရ အထူးသတင်းများ၊ စီးပွားရေး သတင်းများ၊ အားကစား သတင်းများ နှင့် ဖျော်ဖြေရေး သတင်းများကိုလည်း တင်ဆက်နိုင်စွမ်း ရှိသည်။ ထင်ရှားသော သတင်းစာများတွင်
ရုပ်မြင်သံကြား ကွန်ယက်များတွင်
အဆိုပါ မြေပြင် ရုပ်သံလွှင် ဌာနများ အားလုံးမှာ ဒစ်ဂျစ်တယ် စနစ်ဖြင့် ထုတ်လွှင့်ကြသည်။
စာပေ
ဂူဂီးဝ တီအောင်ဂို (Ngũgĩ wa Thiong'o)သည် ကင်ညာနိုင်ငံ ရှိ စာရေးဆရာများတွင် လူသိအများဆုံး ဖြစ်သည်။ သူ၏ စာအုပ်ဖြစ်သော မငိုနဲ့ ကလေး (Weep Not, Child) စာအုပ်မှာ ဗြိတိသျှ လက်အောက်တွင် ရှိသော ကင်ညာနိုင်ငံမှ ဘဝကို ခြယ်မှုန်း ရေးသားထားသည်။ ထိုဇာတ်လမ်းမှာ မောမောတို့ကြောင့် ကင်ညာနိုင်ငံသားတို့ အပေါ် သက်ရောက်မှုများ အကြောင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထိုစာအုပ်တွင် ကိုလိုနီစနစ်၊ ပညာရေး နှင့် အချစ်တို့ကို ရောနှော ဇာတ်လမ်း ဆင်ထားသဖြင့် အာဖရိကရှိ လူသိအများဆုံး စာအုပ်များတွင် တစ်အုပ် အပါအဝင် ဖြစ်သည်။
အမ်.ဂျီ.ဗာဆန်ဂျီ (M.G. Vassanji) ၏ ၂၀၀၃ ခုနှစ် ဝတ္ထု ဖြစ်သော ဗီကရမ်လော ကြားမှ ကမ္ဘာ (The In-Between World of Vikram Lall) စာအုပ်မှာ ၂၀၀၃ ခုနှစ် ဂေလာဆုကို ရရှိခဲ့သည်။ ထိုဇာတ်လမ်းမှာ ကင်ညာနိုင်ငံရှိ အိန္ဒိယမျိုးနွယ်မှ ဆင်းသက်လာသူ တစ်ယောက်နှင့် သူ၏ မိသားစုတို့၏ကင်ညာနိုင်ငံ ကိုလိုနီ စနစ်မှ ကိုလိုနီ ခေတ်လွန်စနစ်သို့ နိုင်ငံရေး အခင်းအကျင်း ကူးပြောင်းလာသော အခါတွင် လိုက်လျောညီထွေ ဖြစ်အောင် နေထိုင်ရမှုတို့ကို ဝတ္ထုဆန်ဆန် ရေးသားထားသော မှတ်တမ်း တစ်ခု ဖြစ်သည်။
ထို့ပြင် ၂၀၀၃ ခုနှစ်မှစ၍ စာပေဂျာနယ် တစ်ခု ဖြစ်သော ကွာနီ သည် ခေတ်ပြိုင် စာပေများကို ထုတ်ဝေလျက် ရှိသည်။
ဂီတ
ကင်ညာတွင် ဒေသတွင်း ဘာသာစကား ၄၀ကျော်ကို အခြေခံသော ရိုးရာဂီတ အမျိုးမျိုး တို့အပြင် အမျိုးမျိုး ကွဲပြားသော ဂီတပုံသဏ္ဌန်များ ရှိသည်။
ကင်ညာ၏ ထင်ရှားသောသော ဂီတတွင် ဂစ်တာသည် အဓိကကျသော တူရိယာ တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဂစ်တာ ရစ်သမ် မှာ အလွန်ရှုပ်ထွေးပြီး ဒေသခံ စည်းချက်များနှင့် နိုင်ငံခြား စည်းချက်များ ရောနှောနေသည်။ အထူးသဖြင့် ကွန်ဂိုသားတို့၏ ကာဗာချာ ရစ်သမ်တွင် တွေ့နိုင်သည်။ ကင်ညာ၏ ထင်ရှားသော ဂီတတွင် အစိတ်အပိုင်း တစ်ခုနှင့် တစ်ခုအကြား အပြန်အလှန် သက်ရောက်မှု နှင့် လတ်တလောတွင် ပညာပြထားသော ဂစ်တာ ဆိုလိုများလည်း ပါဝင်သည်ကို တွေ့ရသည်။ ဂျွာကာလီ အပါဝင် ဟစ်ပ်ဟော့ပ် အဆိုတော် အများအပြားလည်း ရှိသည်။
သီချင်းစာသာများမှာ အများအားဖြင့် ဆွာဟီလီ သို့မဟုတ် အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ဖြစ်သည်။ ကွန်ဂိုသား ဂီတသမားတို့ထံမှ ရယူထားသော လင်ဂါလာ ဘာသာစကားဖြင့် စာသားများလည်း လတ်တလော ပေါ်ထွက်လာသည်ကို တွေ့ရသည်။ သီချင်းစာသားများကို ဒေသသုံး ဘာသာစကားများဖြင့်လည်း ရေးဖွဲ့ကြသည်။ မြို့ပြ ရေဒီယိုများမှာ ပုံမှန်အားဖြင့် အင်္ဂလိပ်သီချင်းများကိုသာ ထုတ်လွှင့်လေ့ ရှိပြီး ဒေသသုံး ဘာသာစကားများဖြင့် ထုတ်လွှင့်သော ရေဒီယို အသံလွှင့်ဌာနများလည်း ရှိသည်။
ထိုမျှသာမက ကင်ညာတွင် ခရစ်ယာန် ဂေါ်စပယ် ဂီတများလည်း ပျံ့နှံ့လာသည်ကို တွေ့နိုင်သည်။ ဒေသခံ ဂေါ်စပယ် ဂီတသမားများတွင် ကင်ညာဘွိုင်းကာရယ် မှာ ထင်ရှားသည်။
၁၉၆၀ ခုနှစ် နှောင်းပိုင်းများမှ စ၍ ဘင်ဂါ ဂီတသည် ထင်ရှားလာပြီး အထူးသဖြင့် ဝိတိရိယရေကန် တဝိုက်ဒေသများတွင် ဖြစ်သည်။ ဘင်ဂါဆိုသော စကားလုံးကို ပေါ့ပ် ဂီတ မည်သည့်အမျိုးအစားကို မဆို ရည်ညွှန်းရာတွင်လည်း အသုံးပြုကြသည်။ ဘေ့စ်ဂီတာ၊ ဂစ်တာ နှင့် ပါကပ်ရှင်းတို့မှာ အသုံးများသော တူရိယာများ ဖြစ်သည်။
အားကစား
ကင်ညာနိုင်ငံသည် အာကစား အများအပြားကို လုပ်ဆောင်ကြပြီး ၎င်းတို့ထဲတွင် ခရစ်ကက်၊ ကားပြိုင်ခြင်း၊ ဘောလုံး၊ ရပ်ဂ်ဘီ နှင့် လက်ဝှေ့တို့ ပါဝင်သည်။ သို့သော်လည်း ကင်ညာသည် တာလတ်နှင့် တာဝေးပြေး အားကစားသမားများအတွက် ထင်ရှားသည်။ ကင်ညာသည် အိုလံပစ် ကစားပွဲနှင့် ဓနသဟာယနိုင်ငံများ ကစားပွဲတို့ အတွက် အမျိုးမျိုးသော အကွာအဝေးတို့အတွက် ချန်ပီယံများကို အမြဲတစေ မွေးထုတ်ပေးလျက် ရှိပြီး အထူးသဖြင့် မီတာ ၈၀၀၊ မီတာ ၁၅၀၀၊ မီတာ ၃၀၀၀၊ မီတာ ၅၀၀၀၊ မီတာ ၁၀၀၀၀ နှင့် မာရသွန် တို့ ဖြစ်သည်။ ကင်ညာ အာကစားသမားများ အထူးသဖြင့် ကာလန်ဂျင်း လူမျိုးတို့မှာ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အပြေးပြိုင်ပွဲများအတွက် မော်ရိုကိုနှင့် အီသီယိုးပီးယားတို့၏ ယှဉ်ပြိုင်မှုကြောင့် နေရာ အရ လျော့နည်းသွားသော်လည်း နေရာ အများအပြားကို ရယူထားဆဲ ဖြစ်သည်။ ကင်ညာ၏ ထင်ရှားသော အားကစားသမားများထဲတွင် ဘော့စတွန် မာရသွန် ချန်ပီယံဆု နှစ်ကြိမ်နှင့် ကမ္ဘာ့ချန်ပီယံ နှစ်ကြိမ် ရရှိထားသော ကက်သရင်း ဒရဲဘာ၊ ယခင် မာရသွန် ကမ္ဘာ့စံချိန် တင်ခဲ့သူ ပေါလ် တာဂတ် နှင့် ဂျွန်ဂူဂီတို့ ပါဝင်သည်။
ကင်ညာနိုင်ငံသည် ဘေဂျင်း အိုလံပစ်တွင် ဆုတံဆိပ် အချို့ ရရှိခဲ့ပြီး ရွှေ ၆ခု၊ ငွေ ၄ ခု နှင့် ကြေး ၄ ခု ဖြစ်ကာ ၂၀၀၈ အိုလံပစ်အတွင်း အာဖရိက၏ အအောင်မြင်ဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်ခဲ့သည်။ အာကစား သမား အသစ်များတွင် အာရုံစိုက်မှု ခံရသူများမှာ အမျိုးသမီး မီတာ ၈၀၀ ရွှေတံဆိပ် ဆုရှင် ပန်မလာ ဂျယ်လီမို နှင့် အမျိုးသား မာရသွန်ပွဲတွင် အနို်ငရခဲ့သော ဆင်မြူရယ် ဝန်ဂျူရူ တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ကင်ညာနိုင်ငံ၏ လက်ရှိအောင်မြင်နေသော အပြေး အားကစားကို ဦးဆောင်လမ်းပြခဲ့သူမှာ အနားယူသွားပြီဖြစ်သော ၁၉၇၀ ပြည့်နှစ်များမှ အိုလံပစ် နှင့် ဓနသဟာယ အားကစားပွဲ ချန်ပီယံဟောင်းကစ်ပ်ချိုဂ ကေနို ဖြစ်ပြီး ၎င်း၏ နောက်တွင် ဓနသဟာယ ကစားပွဲချန်ပီယံ ဟင်နရီ ရိုနို က ကမ္ဘာ့စံချိန် ပေါင်းမြောက်မြားစွာကို ဆက်တိုက်ရယူနိုင်ခဲ့သည်။
နောက်ပိုင်းတွင် ကင်ညာ အာကစားသမား အသိုင်းအဝိုင်းတွင် ကင်ညာကစားသမား အမြောက်အမြား ဘက်ပြောင်းခြင်းဖြင့် ကြုံတွေ့နေရပြီး အထူးသဖြင့် ဘာရိန်းနိုင်ငံ နှင့် ကာတာနိုင်ငံများသို့ ဖြစ်သည်။ ကင်ညာ အားကစား ဝန်ကြီးဌာနက ဘက်ပြောင်းခြင်းကို တားဆီးရန် ကြိုးစားသော်လည်း ဆက်လက် ဖြစ်ပွားနေဆဲ ဖြစ်ပြီး နောက်ဆုံး အနေဖြင့် ဘားနတ် လာဂတ်က အမေရိကန် ပြည်ထောင်စုကို ကိုယ်စားပြု ယှဉ်ပြိုင်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထို့သို့ ဘက်ပြောင်းချင်း အများစုမှာ စီးပွားရေး သို့မဟုတ် ငွေကြေးဆိုင်ရာ ကိစ္စရပ်များ ဖြင့် သက်ဆိုင်နေသည်။ အချို့သော ကင်ညာ အပြေးသမားများမှာ နိုင်ငံ၏ အလွန်အားကောင်းသော ကိုယ်စားပြု အသင်းသို့ ဝင်ရောက်ရန် အရည်အချင်း မမှီနိုင်သော်လည်း အခြားနိုင်ငံများကို ကိုယ်စားပြုရန်မူ လွယ်ကူနေခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။
ကင်ညာ၏ အမျိုးသမီး ဘော်လီဘော အသင်းမှာ အာဖရိက တွင် ထင်ရှားပြီး ကလပ်အသင်းများ နှင့် နိုင်ငံ ကိုယ်စားပြု အသင်း နှစ်ခုစလုံး ယခင် ဆယ်စုနှစ် အတွင်း အာဖရိကတိုက်၏ ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲများတွင် အနိုင်ရရှိခဲ့သည်။ အမျိုးသမီး ဘော်လီဘော အသင်းမှာ အိုလံပစ် နှင့် ကမ္ဘာ့ ဖလားတို့တွင် ဝင်ရောက် ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သော်လည်း သိသာထင်ရှားသည့် အောင်မြင်မှု မရရှိခဲ့ပေ။
ခရစ်ကက်မှာ အခြားထင်ရှားပြီး အောင်မြင်သော အားကစား တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ကင်ညာ ခရစ်ကက် အသင်းသည် ခရစ်ကက် ကမ္ဘာ့ဖလားတွင် ၁၉၉၆ ခုနှစ် ကတည်းက ပါဝင်ယှဉ်ပြိုင်ခဲ့သည်။ သူတို့သည် ကမ္ဘာ့ အကောင်းဆုံး ခရစ်ကက် အသင်း အချို့ကို အနိုင်ရခဲ့ပြီး ၂၀၁၃ ခရစ်ကက် ကမ္ဘာ့ဖလားတွင် ဆီမီးဖိုင်နယ် အဆင့်အထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။
ကင်ညာ၏ ရပ်ဂ်ဘီ အသင်းမှာလည်း လူကြိုက်များပြီး နှစ်စဉ်ကျင်းပသော ဆာဖာရီ ဆဲဗင်း ပြိုင်ပွဲမှာ အထူးထင်ရှားသည်။ ကင်ညာ၏ အမျိုးသား အသင်းမှာ ၂၀၀၆ ခုနှစ်တွင် ကမ္ဘာ့ အဆင့် ၇ သတ်မှတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။
ကင်ညာနိုင်ငံ၏ အမျိုးသား ဘောလုံးအသင်းမှာလည်း ဒေသအတွင်း အားကောင်းသော အသင်းတစ်သင်း ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း ကင်ညာ ဘောလုံး အဖွဲ့ချုပ်အတွင်း အငြင်းပွားမှုများကြောင့် အောင်မြင်မှုကျဆင်းခဲ့ရသည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် ကမ္ဘာ့ ဘောလုံး အဖွဲ့ချုပ်၏ ပိတ်ပင်ခြင်းကို ခံခဲ့ရပြီး ၂၀၀၇ခုနှစ် မတ်လတွင်မှ ပြန်လည် ကစားခွင့် ရရှိခဲ့သည်။
ကားပြိုင်ပွဲများတွင်မူ ကင်ညာသည် ကမ္ဘာပေါ်တွ်င အခက်ခဲ အကြမ်းတမ်းဆုံးဟု ဆိုစမှတ်ပြုကြသော ကမ္ဘာကျော် ဆာဖာရီ ရယ်လီ ကျင်းပရာ နေရာဖြစ်သည်။ ထိုပြိုင်ပွဲမှာ ကမ္ဘာ့ ရယ်လီ ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲ၏ တစိတ်တဒေသအဖြစ် နှစ်ပေါင်းများစွာ ရှိခဲ့ပြီး ၂၀၀၂ ခုနှစ် နောက်ပိုင်းတွင် ငွေကြေး အခက်အခဲကြောင့် ဖယ်ချန်ထားခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ကင်ညာမှ ကမ္ဘာ့ အကောင်းဆုံး ရယ်လီ ကစားသမားများမှာ ထိုပြိုင်ပွဲတွင် ဝင်ရောက်ယှဉ်ပြိုင် အနိုင်ရခဲ့ဖူးသည်။ ထိုရယ်လီ ပြိုင်ပွဲမှာ အာဖရိက ရယ်လီ ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲ၏ တစိတ်တဒေသ အဖြစ် နှစ်စဉ် ကျင်းပမြဲ ဖြစ်သော်လည်း လာမည့် နှစ်အနည်းငယ်အတွင်း ကမ္ဘာ့ ရယ်လီ ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲသို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်ခွင့် ရရှိရန် မျှော်လင့်လျက် ရှိကြသည်။
ဟင်းလျာများ
ကင်ညာအနောက်ပိုင်းရှိ လူယာ၊ လူအို နှင့် ကလန်ဂျင်းလူမျိုး များမှာ ရိုးရာ အစားအစာများ အတွက် လိုင်းဟု ခေါ်သော ပြာမှ ရသော ဟင်းခတ်တစ်မျိုးကို အသုံးပြုကြပြီး မာဆစ်ဟု ခေါ်သော ရိုးရာ နို့ သောက်စရာ တစ်မျိုးကို သောက်သုံးကြသည်။ ထိုဒေသအတွင်း လည်ချောင်း ကင်ဆာ အဖြစ်များမှု အတွက် လိုင်းမှာ တရားခံ ဖြစ်သည် ဆိုသည့် အချက်ကိုမူ တိတိကျကျ မပြောနိုင်သေးပေ။
နိုင်ရိုဘီ အစရှိသော မြို့ကြီးများတွင်မူ စတီးယား၊ ကေအက်ဖ်စီ၊ ဆပ်ဝေး အစရှိသော အမြန်ပြင်ဆင် ချက်ပြုတ်ပေးသည့် စားသောက်ဆိုင်များ ရှိသည်။ နေ့လယ်စာအတွင်း ထုတ်ပိုးယူသွားနိုင်သည့် ထင်ရှားသော ဖစ်ရှ်အင်န်ချစ်ပ် ( ငါးနှင့်အာလူးကြော်) စားသောက်ဆိုင်များလည်း ရှိသည်။
ဝမ်မော့ရွာ၊ လွိုင်လင်မြို့နယ်
ဝမ်မော့ရွာ (Wanmawt)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (တောင်)၊ လွိုင်လင်ခရိုင်၊ လွိုင်လင်မြို့နယ်၊ ပန်မုန့်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၀၃၀၈၅ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ပန်မုန့်ကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၂၀၈၈ ဦး၊ မ ၂၁၉၁ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၄၂၇၉ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:လွိုင်လင်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
အကီရာ ကူရိုဆာဝါ
အကီရာ ကူရိုဆာဝါ (黒澤 明) သည် ဂျပန်လူမျိုး ရုပ်ရှင် ဒါရိုက်တာတစ်ဦးဖြစ်သည်။ ရုပ်ရှင်သမိုင်းတွင် အရေးပါ၍ လွှမ်းမိုးနိုင်သော ရုပ်ရှင်ဖန်တီးသူများအနက်မှ တစ်ဦးအဖြစ် သတ်မှတ်ကြသည်။ လုပ်သက် ၅၇နှစ်အတွင်း ရုပ်ရှင်ပေါင်း ၃၀ ဖန်တီးခဲ့သည်။
ကူရိုဆာဝါသည် ဂျပန်ရုပ်ရှင်လောကကို ၁၉၃၆ ခုနှစ်တွင် ပန်းချီဆရာအဖြစ်ဖြင့် စတင်ဝင်ရောက်သည်။ ရုပ်ရှင်အတော်များများတွင် ဇာတ်ညွှန်းဆရာ၊ လက်ထောက် ဒါရိုက်တာအဖြစ်ပါဝင်ပြီးနောက် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း ၁၉၄၃ ခုနှစ်တွင်မှ ပထမဆုံး ဒါရိုက်တာအဖြစ်ဖြင့် နာမည်ကျော် အက်ရှင်ကား "ဆန်ရှီရို ဆူဂါတာ" (ဝါ) ဂျူဒိုဆာဂါကို ရိုက်ကူးခွင့်ရခဲ့သည်။ စစ်အပြီးတွင် ဝေဖန်ရေးအရ အောင်မြင်သော "ငမူးတမန်တော်" (၁၉၄၈)ကိုရိုက်ကူးခဲ့သည်။ ထိုဇာတ်ကားတွင် နာမည်မကြီးသေးသော သရုပ်ဆောင် "တိုရှီရို မီဖူနီ"နှင့် စတင်လက်တွဲခဲ့ပြီး ၎င်းနှင့်အတူ ရုပ်ရှင် ၁၅ကားခန့် လက်တွဲခဲ့လေသည်။ သူ့ဇနီး ယိုကို ယာဂူချီ သည်လည်း သူ့ရုပ်ရှင်များမှ တစ်ကားတွင် သရုပ်ဆောင်မင်းသမီးဖြစ်သည်။
၁၉၉၀ တွင် သူသည် တစ်သက်တာအနုပညာရှင်ဆုအဖြစ် အကယ်ဒမီဆုကို လက်ခံရယူခဲ့သည်။ ကွယ်လွန်ပြီးနောက် သူ့အား "စီအမ်အမ်"နှင့် "အေးရှန်းဝိခ်"မဂ္ဂဇင်းမှ "အနုပညာ၊ စာပေနှင့် ယဉ်ကျေးမှု" အမျိုးအစားတွင် "ရာစုနှစ်၏ အာရှသား"အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့ပြီး လွန်လေသောနှစ်တစ်ရာအတွင်းတွင် အာရှ၏ကောင်းခြင်းကို ဖြန့်ဖြူးခဲ့သော ပုဂ္ဂိုလ်ငါးဦးအနက်မှ တစ်ဦးအဖြစ် ထည့်သွင်းခဲ့ကြသည်။
ငယ်ဘဝ (၁၉၁၀–၃၅)
ကူရိုဆာဝါကို ၁၉၁၀ခုနှစ်၊ မတ်လ ၂၃ ရက်တွင် တိုကျို၊ အိုမိုရီခရိုင် အိုအိမာချီတွင် မွေးဖွားသည်။ သူ၏အဖေ အီဆာမူသည် အကီတာစီရင်စုရှိ ဆာမူရိုင်းမျိုးရိုးမိသားစုမှ ဆင်းသက်လာသူဖြစ်ပြီး တပ်မတော် ကာယပညာကောလိပ်၏ အလယ်တန်းပညာရေးကျောင်း ဒါရိုက်တာတစ်ဦးဖြစ်သည်။ သူ၏အမေရှီမာမှာ အိုဆာကာမှ ကုန်သည်မိသားစုမှဖြစ်သည်။ အတန်အသင့်ချမ်းသာသော ထိုမိသားစုတွင် အကီရာသည် အဌမမြောက်နှင့် အငယ်ဆုံးရင်သွေးဖြစ်သည်။ သူမွေးချိန်တွင် အရွယ်ရောက်ပြီး သားချင်းနှစ်ယောက်ရှိ၍ တစ်ယောက်မှာ ကွယ်လွန်ပြီးဖြစ်သည်။ ကူရိုဆာဝါမှာ အစ်မသုံးယောက်၊ အစ်ကိုတစ်ယောက်နှင့်အတူသာ ကလေးဘဝကို ဖြတ်သန်းရသည်။
ကာယပညာကို မြင့်တင်သောအားဖြင့် အီဆာမူသည် အနောက်တိုင်း ထုံးစံများကို လက်သင့်ခံတတ်ပြီး ပြဇာတ်ရုပ်ရှင်တို့သည် ပညာရေးကိုတဖက်တလမ်းက အထောက်အကူပြုသည်ဟု အမြင်ရှိသူဖြစ်သည်။ သူ့ကလေးများကို ရုပ်ရှင်ကြည့်ရန် တိုက်တွန်းလေ့ရှိသည်။ အကီရာလေးသည် သူ့ဘဝ၏ ပထမဆုံးရုပ်ရှင်ကို အသက်ခြောက်နှစ်အရွယ်တွင် စကြည့်ဖူးသည်။ အထူးအရေးပါသော မှတ်သားဖွယ်ရာ လွှမ်းမိုးမှုတစ်ခုမှာ သူ၏မူလတန်းဆရာ မစ္စတာ တာချီကာဝါဖြစ်သည်။ ထိုဆရာ၏ လမ်းဟောင်းမလိုက်၊ တိုးတက်တီထွင်သော သင်ကြားမှုများသည် သူ၏တပည့်များအား ပထမတွင် ပုံဆွဲခြင်းကို မြတ်နိုးစေ၍ နောင်တွင် ပညာရေးကို စိတ်ပါဝင်စားမှုရှိစေသည်။ ထိုဆရာထံတွင် ကျောင်းသားများသည် လက်ရေးလှနှင့် ကန်ဒိုဓားပညာကိုပါ သင်ယူကြရသည်။
အခြားကလေးဘဝ လွှမ်းမိုးမှုတစ်ခုမှာ အကီရာထက် လေးနှစ်ကြီးသော အစ်ကိုဖြစ်သူ ဟေဂို ကူရိုဆာဝါဖြစ်သည်။ ၁၉၂၃ ကန်တိုငလျင်ကြီးအပြီးတွင် တိုကျိုသည် အကြီးအကျယ်ပျက်စီးသွားရာ ထိုအပျက်အစီးပုံများကို ၁၃နှစ်အရွယ်ညီဖြစ်သူ အကီရာအားပြသရန် သူက တိုကျိုသို့ခေါ်သွားသည်။ ညီဖြစ်သူက လူသေကောင်အလောင်းများ၊ တိရစ္ဆာန် အသေကောင်များကို ကြည့်ရမှာကြောက်၍ ငြင်းဆန်သော် သူကတားမြစ်၍ အကြောက်တရားကိုရင်ဆိုင်ကာ ကြည့်ရှုရန် တိုက်တွန်းသည်။ ထိုဖြစ်ရပ်သည် နှောင်းပိုင်းကူရိုဆာဝါ၏ အနုပညာသည်ဘဝတွင် သက်ရောက်ခဲ့ပြီး ဒါရိုက်တာအနေဖြင့် အနိဌာရုံကိစ္စများကို ဖော်ပြတင်ဆက်ရန် အမြဲချီတုံချတုံ တုံဆိုင်းလေ့မရှိခြင်းဖြစ်စေသည်ဟု အချို့ကဆိုသည်။
ဟေဂိုသည် ပညာရေးတွင် ထူးချွန်သော်လည်း တိုကျိုအထက်တန်းကျောင်းဝင်ခွင့် မရခဲ့ပေ။ ထို့နောက်တွင် သူသည် မိသားစုနှင့်ဖယ်ကျဉ်ကာ သူစိတ်ဝင်စားရာ နိုင်ငံရပ်ခြားစာပေများတွင်သာ စိတ်နှစ်ထားတော့သည်။ ၁၉၂၀နှောင်းပိုင်းတွင် ဟေဂိုသည် တိုကျိုရှိ နိုင်ငံခြားကားပြသော ရုပ်ရှင်ရုံများ၌ အသံတိတ်ရုပ်ရှင်များတွင် နောက်ခံစကားပြောရသူ ဘန်ရှီတစ်ယောက်ဖြစ်လာပြီး အလျင်အမြန်နာမည်ရလာသည်။ ထိုအချိန်တွင် အကီရာမှာ ပန်းချီဆရာတစ်ယောက် ဖြစ်လာရန် အားထုတ်နေပြီး သူ့အစ်ကိုနှင့်အတူ နေထိုင်လျက်ရှိသည်။ ညီအစ်ကိုနှစ်ယောက် ခွဲမရတတွဲတွဲဖြစ်နေသည်။ ဟေဂိုကြောင့် အကီရာသည် ရုပ်ရှင်များကိုသာမက၊ ပြဇာတ်များ၊ ဆပ်ကပ်များကိုပါ နှစ်ချိုက်လာသည်။ ထိုကာလတွင် သူ့ပန်းချီကားများကို လက်ဝဲပစ္စည်းမဲ့အနုပညာရှင်များ အဖွဲ့ချုပ်တွင် ပြသနေပြီဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ပန်းချီဖြင့် သက်မွေးရပ်တည်ရသည်မှာ ခက်ခဲလာပြီး ပစ္စည်းမဲ့လှုပ်ရှားမှုများကို "မပြည့်ဝနိုင်သော နိုင်ငံရေးစံများကို ကင်းဗတ်စပေါ်တိုက်ရိုက်တင်နေခြင်း" သာဖြစ်ကြောင်း သူလေ့လာမိခဲ့ရာမှ ပန်းချီဆွဲရန် စိတ်ထက်သန်မှု ပျောက်ဆုံးခဲ့သည်။
၁၉၃၀တွင် အသံထွက်ဆေးရောင်စုံရုပ်ရှင်များ ထုတ်လုပ်မှုတိုးတက်လာခြင်းနှင့်အတူ ဟေဂိုကဲ့သို့ အသံတိတ်ရုပ်ရှင်နောက်က စကားပြောသူများ အလုပ်ပြုတ်လာကြသည်။ အကီရာလည်း သူ့မိဘများနှင့်အတူ ပြန်နေရသည်။ ၁၉၃၃ ဂျူလိုင်တွင် ဟေဂိုသည် မိမိကိုယ်ကို အဆုံးစီရင်သွားသည်။ လေးလသာခြားပြီး အကီရာ၏ အစ်ကိုအကြီးဆုံးသည်လည်း ဆုံးပါးပြန်ရာ အသက် ၂၃နှစ်အရွယ် အကီရာသည် တစ်ဦးတည်းအသက်ရှင်ကျန်သေးသော သားအဖြစ် အစ်မသုံးယောက်နှင့်အတူ ကျန်ရစ်သည်။
အလုပ်သင် ဒါရိုက်တာဘဝ (၁၉၃၅–၄၁)
လက်ထောက်ဒါရိုက်တာအဖြစ် လုပ်သက်ငါးနှစ်အတွင်းတွင် ကူရိုဆာဝါသည် ဒါရိုက်တာအများအပြားနှင့်အတူ လက်တွဲလုပ်ကိုင်ခဲ့ရသော်လည်း သူ၏တိုးတက်မှုအတွက် အဓိကအရေးပါသူမှာ ကာဂျီရို ယာမာမိုတိုဖြစ်သည်။ လက်ထောက်ဘဝရိုက်သမျှ ၂၄ကားတွင် ၁၇ကားမှာ ယာမာမိုတိုနှင့်ဖြစ်သည်။ အများစုမှာ ဟာသကားများဖြစ်ပြီး နာမည်ကျော်သရုပ်ဆောင် ကီနီချီ အီနိုမိုတိုနှင့်ဖြစ်သည်။ ယာမာမိုတိုသည် ကူရိုဆာဝါ၏ ပါရမီကို ပြုစုပျိုးထောင်၍ တစ်နှစ်အကြာတွင် တတိယလက်ထောက်ဘဝမှ အကြီးဆုံး လက်ထောက်အဖြစ်ရာထူးတိုးပေးခဲ့သည်။ ကူရိုဆာဝါ၏ တာဝန်များမှာ စတိတ်စင်ဆောက်သည်မှ ရုပ်ရှင်ရိုက်ကွင်းရှာဖွေခြင်း၊ ဇာတ်ညွှန်းအချောပြန်ရေးခြင်း၊ ဇာတ်တိုက်လေ့ကျင့်ခြင်း၊ အလင်းအမှောင်၊ အသံဖမ်း၊ တည်းဖြတ်အထိအပြင် ဒုတိယဒါရိုက်တာအနေဖြင့်ရိုက်ကူးရသည်ထိပါ များပြားလှသည်။
ကူရိုဆာဝါအား ယာမာမိုတိုမှ ပေးသော အကြံကောင်းတစ်ခုမှာ ဒါရိုက်တာကောင်းတစ်ယောက်ဟူသည် ဇာတ်ညွှန်းရေးကောင်းရမည်ဟူ၍ဖြစ်သည်။ နောက်ပိုင်းတွင် ကူရိုဆာဝါသည် လက်ထောက်ဒါရိုက်တာလုပ်ခြင်းထက် ဇာတ်ညွှန်းရေးခြင်းမှရသည့် ဝင်ငွေကပိုများနေသည်ကို သိလာသည်။ သူ၏ကိုယ်ပိုင် ရုပ်ရှင်များအားလုံးတွင် ကူရိုဆာဝါသည် ဇာတ်ညွှန်းတွဲဖက်ရေးသားခဲ့သည်။ ဆက်ဆူအို ယာမာမိုတိုကဲ့သို့ အခြား ဒါရိုက်တာများရိုက်ရန်အတွက်လည်း ဇာတ်ညွှန်းများရေးပေးလေ့ရှိသည်။
စစ်အတွင်းရုပ်ရှင်များနှင့် အိမ်ထောင်သည်ဘဝ(၁၉၄၂–၄၄)
"မြင်း"ရုပ်ရှင်ကို ၁၉၄၁တွင် ထုတ်လုပ်ပြီး နှစ်နှစ်အတွင်းတွင် ကူရိုဆာဝါသည် သူကိုယ်တိုင် ဒါရိုက်တာအဖြစ်ရိုက်ကူးရန် ဇာတ်တစ်ပုဒ်ကိုရှာဖွေတော့သည်။ ဂျပန်တို့ ပုလဲဆိပ်ကမ်းကို ဝင်ရောက်တိုက်ခိုက်ပြီး တစ်နှစ်အကြာ ၁၉၄၂ခုနှစ်တွင် ဝတ္ထုရေးဆရာ ဆူနီယို တိုမိတာသည် သူ၏ ဂျူဒိုဝတ္ထု "ဆန်ရှီရို ဆူဂါတာ"ကို ထုတ်ဝေသည်။ ကူရိုဆာဝါသည် စာအုပ်ထုတ်ဝေသည့်နေ့မှာပင် တစ်အုပ်ဝယ်လာ၍ တစ်ထိုင်တည်းဖတ်ကာ ချက်ချင်းပင် တိုဟိုအားရုပ်ရှင်ရိုက်ရန် မူပိုင်ဝယ်ခိုင်းတော့သည်။ ကူရိုဆာဝါ၏ ချက်ချင်းလုပ်ဆောင်မှုသည် မှန်သွားသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် နောက်သုံးရက်ခန့်အကြာတွင် အခြားဂျပန်ကုမ္ပဏီသုံးခုကလည်း လာရောက်ကမ်းလှန်းကြသောကြောင့်ဖြစ်သည်။ ကူရိုဆာဝါသည် ပထမဆုံးဒါရိုက်တာအဖြစ်ရိုက်ကူးမည့် သူ၏ရုပ်ရှင်အတွက် ပြင်ဆင်ရတော့သည်။
"ဆန်ရှီရို ဆူဂါတာ"ရိုက်ကူးခြင်းကို ၁၉၄၂ခု ဒီဇင်ဘာလတွင် ယိုကိုဟားမား၌ စတင်သည်။ ရိုက်ကူးစဉ် ချောမွေ့အစဉ်ပြေခဲ့သော်လည်း ရိုက်ကူးမှုအပြီး ရုပ်ရှင်တစ်ခုလုံးကို ဆင်ဆာတင်သောအခါ အခက်ကြုံရလေသည်။ ဆင်ဆာဌာနက ဤလက်ရာသည် အလွန် "ဗြိတိသျှ-အမေရိကန်" ဆန်လွန်းသည်ဟုဆိုရာ ဒါရိုက်တာ ယာဆူဂျီရို အိုဇုက ကြားဝင်ခဲ့ရပြီး လုံးဝရပ်တည်ကာကွယ်ပေးခဲ့သဖြင့် ၁၉၄၃ခုနှစ် မတ်လ ၂၅ ရက်နေ့တွင် ရုပ်ရှင်ကို ဖြန့်ချိခွင့်ပြုသည်။ (ကူရိုဆာဝါ အသက် သုံးဆယ့်သုံးဝန်းကျင်တွင်ဖြစ်သည်။) ထိုရုပ်ရှင်သည် ဝေဖန်ရေးအရရော ဝင်ငွေအရပါ အောင်မြင်မှုရရှိခဲ့လေသည်။ သို့သော်လည်း ဆင်ဆာဌာနသည် နောက်ပိုင်းတွင် အချို့အခန်းများကို ပြန်လည် တည်းဖြတ်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့ပြီး ၁၈မိနစ်စာအခန်းတချို့ကို ဖြတ်တောက်ခဲ့သည်။ ထိုဖြတ်ခဲ့သောအခန်းများမှာ ယခုအခါ ပျောက်ဆုံးသွားပြီဟု ယူဆကြသည်။
၁၉၄၄တွင် မှတ်တမ်းရုပ်ရှင်အပိုင်းပုံစံဖြင့် စစ်အတွင်း အမျိုးသမီး စက်ရုံလုပ်သားများအကြောင်း ဝါဒဖြန့်ရုပ်ရှင် "အလှဆုံး"ကို ရိုက်ကူးသည်။ သရုပ်ဆောင်မင်းသမီးများထံမှ သဘာဝကျသော သရုပ်ဆောင်မှုများရစေရန် ဒါရိုက်တာသည် ၎င်းတို့အား ရိုက်ကူးစဉ်အတွင်း စက်ရုံမှာပင်နေကာ၊ စက်ရုံကအစာကိုသာ စားစေသည်။ အချင်းချင်း ဇာတ်ကောင်အမည်များဖြင့်သာ ခေါ်ဝေါ်စေသည်။ နောက်ပိုင်းတွင်လည်း ထိုသို့မကြာခဏပြုလေ့ရှိသည်။
လက်ထက်ပြီးများမကြာမှီ ကူရိုဆာဝါအား စတူဒီယိုမှ သူ၏ဆန္ဒနှင့် ဆန့်ကျင့်၍ အောင်မြင်ခဲ့သောရုပ်ရှင်၏ အဆက်ကို အတင်းအကျပ်ရိုက်ကူးရန် ဖိအားပေးခဲ့ရာ ၁၉၄၅ ခုတွင် "ဆန်ရှီရို ဆူဂါတာ အပိုင်းသုံး" ထွက်လာသည်။ ဤရုပ်ရှင်ကို သူ၏အညံ့ဆုံးလက်ရာ အဖြစ်မှတ်ယူကြသည်။
ကူရိုဆာဝါသည် ဆင်ဆာ အလွယ်တကူ ကင်းလွတ်နိုင်သည့်အပြင် ရိုက်ကူးထုတ်လုပ်ရာတွင် ကုန်ကျစရိတ်နည်းစေမည့် ဇာတ်ညွှန်းမျိုးရေးရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ လက်ထောက်ဘဝကပင် လက်တွဲဖူးသော ဟာသသရုပ်ဆောင် အီနိုကင်နှင့် ကာဘူကီပြဇာတ် "ကန်ဂျင်ချို"ကို အခြေခံ၍ "ကျားမြီးဆွဲကိုကိုများ"ကို ရိုက်ကူးရာ ၁၉၄၅ခု စက်တင်ဘာတွင် ပြီးသည်။ ထိုအချိန်တွင် ဂျပန်လက်နက်ချလိုက်ရ၍ စစ်ကြီးပြီးပြီဖြစ်သည်။ အမေရိကန်ဆင်ဆာအဖွဲ့သစ်သည် ထိုရုပ်ရှင်အား လွန်လေပြီးသော ကံကြွေးချစံနစ်အား ဖော်ပြသည်ဟုဆိုကာ ပြသခွင့်ပိတ်လိုက်သည်။ (၁၉၅၂ မတိုင်ခင်ထိပင်)
ပထမပိုင်း စစ်ပြီးလက်ရာများ (၁၉၄၆–၅၀)
၁၉၃၃ခု တာကီဂါဝါဖြစ်ရပ်နှင့် ဟော့ဆူမီ အိုဇာကီစစ်အတွင်း သူလျှိုမှုတို့ကို အခြေခံ၍ ၁၉၄၆ တွင် "တို့လူငယ်တွက် နောင်တမဲ့"ရုပ်ရှင်ကို ရိုက်ကူးသည်။
စစ်အပြီး ပျက်ဆီးနေသောတိုကျိုမြို့ကြီးတွင် အားလပ်ရက်တစ်ရက်၌ မိမိတို့ကိုယ်ကို ပျော်ရွှင်အောင်ကြိုးစားရရှာသော စုံတွဲတစ်တွဲ၏ အချစ်ဇာတ်လမ်းဖြစ်သည့် "တစ်ခုသော သာယာဖွယ် တနင်္ဂနွေနေ့"ရုပ်ရှင်ကို ၁၉၄၇ ဂျူလိုင်တွင်ပြသသည်။ ထိုနှစ်မှာပင် ကူရိုဆာဝါ၏ ဇာတ်ညွှန်းကို ဒါရိုက်တာ ဆန်ကီချီ တာနိဂူချီရိုက်ကူးသော "နှင်းငွေ့တန်း"ရုပ်ရှင်လည်း ထွက်ရှိသည်။
"ငမူး တမန်တော်" ကို ဒါရိုက်တာကြီး၏ ပထမဆုံး အဓိကလက်ရာအဖြစ် မှတ်ယူကြသည်။ အမေရိကန်ဆင်ဆာအဖွဲ့၏ အကြိမ်ကြိမ် ပြန်ရေးရန် ဖိအားပေးခြင်းခံရသော အခြားဇာတ်ညွှန်းများကဲ့သို့ပင် ဤဇာတ်ညွှန်းသည်လည်း အကြိမ်ကြိမ်ပြန်ရေးရသော်လည်း ကူရိုဆာဝါက ဤရုပ်ရှင်သည် သူ့အနေနှင့် ပထမဆုံး သူ့ကိုယ်သူ လွတ်လွတ်လပ်လပ် ဖော်ပြနိုင်ခဲ့သည်ဟု ခံစားရခဲ့သည်။ ထိုရုပ်ရှင်ကို တိုကျိုတွင် ၁၉၄၈ခု ဧပြီလတွင် ပြသခဲ့ပြီး ကီနီမာ ဂျွန်ပို ဝေဖန်ရေးစာရင်းတွင် ထိုနှစ်အတွက် အကောင်းဆုံးရုပ်ရှင်အဖြစ် ရွေးချယ်ခံရသည်။
ကူရိုဆာဝါ၊ ထုတ်လုပ်သူ ဆော်ဂျီရို မိုတိုကီနှင့် နောက်ပါ ဒါရိုက်တာများ၊ သူငယ်ချင်းများဖြစ်သော ကာဂျီရို ယာမာမိုတို၊ မီကီအို နာရူဆီနှင့် ဆန်ကီချီ တာနိဂူချီတို့သည် လွပ်လပ်သော သီးခြားထုတ်လုပ်ရေးတစ်ခုအဖြစ် ရုပ်ရှင်အနုပညာအဖွဲ့ချုပ် (အီဂါ ဂေဂျတ်ဆု ကျိုကိုင်)ကို တည်ထောင်ကြသည်။ ထိုအဖွဲ့ချုပ်အတွက် ပထမဆုံးလက်ရာအဖြစ် ဒေအီစတူဒီယိုအတွက် ရုပ်ရှင်ကို ကာဇူအို ကီကူတာ၏ ခေတ်ပြိုင် ပြဇာတ်ကို ကူရိုဆာဝါက ပြောင်းလည်းကာ တာနိဂူချီနှင့်အတူ ရုပ်ရှင်အဖြစ်မှီငြမ်း၍ မီဖူနီသရုပ်ဆောင်သော "ငြိမ်သက်စီးချင်း"ကို ရိုက်ကူးခဲ့သည်။ ၁၉၄၉ခုနှစ်တွင် ဖြန့်ချိသည်။
၁၉၄၉အတွက် သူ၏ ဒုတိယမြောက်ရုပ်ရှင်အဖြစ် ရုပ်ရှင်အနုပညာအဖွဲချုပ်မှပင် စုံထောက်ကားတစ်ကားဖြစ်သော "လေလွင့်ခွေး"ရုပ်ရှင်ကို ဖြန့်ချိခဲ့သည်။ (ဂျပန်၌ ထိုအမျိုးအစားတွင် ပထမဆုံးရုပ်ရှင်ဖြစ်သည်။)
နိုင်ငံတကာကအသိအမှတ်ပြုခြင်း (၁၉၅၀–၅၈)
ကူရိုဆာဝါ၏ ရှိုချိကူအတွက် နောက်ထပ်ရုပ်ရှင်မှာ သူအသည်းစွဲ စာရေးဆရာ ဖျိုဒေါ် ဒေါ်တိုယက်(ဗ)စကီး၏ ဝတ္ထုကို မှီး၍ ရိုက်သော "သောက်ရူး" (၁၉၅၁)ဖြစ်သည်။ ထိုရုပ်ရှင်သည် ငွေကြေးအရ အတန်အသင့်အောင်မြင်သည်ဟု ဆိုနိုင်သော်လည်း ဝေဖန်ရေးဘက်မှ အဆိုးမြင်ဝေဖန်ခံရသည်။ ယနေ့ထိ သူ၏လက်ရာများအနက် အညံ့ဆုံးအဖြစ် သတ်မှတ်ထားကြသည်။
ထိုစဉ်မှာပင် ဂျပန်အခြေစိုက် အီတလီရုပ်ရှင်ကုမ္ပဏီတစ်ခု၏ ကိုယ်စားလှယ်ဖြစ်သူ ဂူလီယာနာ စတျာမီဂီယိုလီ၏ တိုက်တွန်းမှုကြောင့် ဒေအီသည် ကူရိုတာဝါပင် မသိလိုက်ရဘဲ "ရာရှိုမွန်"ကို ဗင်းနစ် ရုပ်ရှင်ပွဲတော်သို့ တင်လိုက်သည်။ ဂျပန်၏ ဆယ်စုနှစ်တစ်ခုစာ နောက်ကျနေသော ရိုးရာရုပ်ရှင်များကို သတိမပြုမိကြရာက "ရာရှိုမွန်"သည် နိုင်ငံတကာရုပ်ရှင်အသိုင်းအဝိုင်းတစ်ခုလုံးကို အံအားသင့်စေခဲ့ပြီး ၁၉၅၁ စက်တင်ဘာ ၁၀ တွင် ပွဲတော်၏ အမြင့်ဆုံးဆုဖြစ်သည့် ရွှေခြင်္သေ့ဆုကို ရရှိခဲ့သည်။
ဒေအီသည် ထိုရုပ်ရှင်ကို စာတန်းထိုး၍ လော့(စ)န်းဂျလိ(စ)တွင်ပြသခဲ့ရာ RKO Pictures မှ "ရာရှိုမွန်"ရုပ်ရှင်ကို အမေရိကန်တွင် ဖြန့်ချိခွင့်မူပိုင်ကို ဝယ်ယူခဲ့သည်။ ဤရုပ်ရှင်သည် အမေရိကန်ဈေးကွက်သို့တင်ပို့သော ပထမဆုံးစာတန်းထိုး ဂျပန်ရုပ်ရှင်ဖြစ်သည်။ "ရာရှိုမွန်"သည် ကော်လံစား အက်(ဒ)ဝက်(ဒ) ဆူလီဗန်ကဲ့သို့ ဝေဖန်ရေးဆရာဆီမှပင် အကောင်းမြင်သုံးသပ်ချက်များကိုရရှိပြီး ဝေဖန်ရေးအရအောင်မြင်ခဲ့သည့်အပြင် ဝင်ငွေအများအပြားလည်း ရရှိခဲ့သည်။ (နယူးယောက်ရုံတစ်ခုတည်းမှပင် ထိုစဉ်ကမကြားစဖူး စံချိန်တင်ဖြစ်သည့် ပထမသုံးပတ်အတွင်း ဒေါ်လာ ၃၅,၀၀၀ ရရှိခဲ့သည်။) ဤရုပ်ရှင်ကို အခြားဖြန့်ချိသူများမှ ပြင်သစ်၊ အနောက်ဂျာမဏီ၊ ဒိန်းမတ်၊ ဆွီဒင်နှင့် ဖင်လန်တို့တွင် ဖြန့်ချိခဲ့သည်။
သူ၏ ရုတ်တရက် နိုင်ငံတကာအောင်မြင်မှုများက သူ့အလုပ်အားမြင့်တင်ပေးသကဲ့သို့ဖြစ်ပြီး မူလမိခင်စတူဒီယို တိုဟိုနှင့် ပြန်လည်လက်တွဲကာ (တိုဟိုသည် သူ၏ရုပ်ရှင် ၁၁ ကားကို ဆက်လက်ထုတ်လုပ်ခဲ့သည်။) နောက်ထပ်ရုပ်ရှင်အသစ် "အီကီရူ"ကို ရိုက်ကူးရန်ပြင်တော့သည်။ ဇာတ်ညွှန်းအတွက် ကူရိုဆာဝါသည် ဟာရှီမိုတိုနှင့် စာရေးဆရာ ဟေဒီအို အိုဂူနီ (ရှေ့ဆက်၍ ကူရိုဆာဝါနှင့် ရုပ်ရှင် ၁၂ ကားတွင် လက်တွဲခဲ့)တို့ကို ခေါ်ယူခဲ့သည်။''အီကီရူ"ကို ၁၉၅၂ခု အောက်တိုဘာလတွင် ပြသခဲ့ပြီး ကူရိုဆာဝါအတွက် ဒုတိယမြောက် ကီနီမာ ဂျွန်ပို အကောင်းဆုံးရုပ်ရှင်ဆုကို ဆွှတ်ခူးခဲ့သည်။ ဝင်ငွေအရလည်း အောင်မြင်ခဲ့သည်။
၁၉၅၂ ဒီဇင်ဘာတွင် ကူရိုဆာဝါသည် "အီကီရူ"တွင် သူနှင့်လက်တွဲခဲ့သော ဇာတ်ညွှန်းရေးဆရာနှစ်ယောက်ကိုခေါ်၍ အင်းတစ်ခုတွင် လေးဆယ့်ငါးရက်နေထိုင်ကာ သူ၏ နောက်ရုပ်ရှင် "ဆာမူရိုင်း ခုနှစ်ယောက်"အတွက် ဇာတ်ညွှန်းကို ရေးသားခဲ့သည်။
"ဆာမူရိုင်း ခုနှစ်ယောက်"နောက်ပိုင်းထွက်ရှိသည့် ကူရိုဆာဝါ၏ ရုပ်ရှင်သုံးကားလုံးသည် ဆာမူရိုင်းကားကဲ့သို့ ပရိသတ်ကို မဆွဲဆောင်နိုင်ခဲ့ပေ။ ထို့အတွက် နောက်ထုတ်လုပ်မှုတွင် ပို၍ပေါ့ပါးပြီး ဖျော်ဖြေမှုအသားပေးဇာတ်မျိုးရွေးရန် သူသတိပြုခဲ့သည်။ ရလဒ်အဖြစ် အက်ရှင်-ဒရာမာ-စွန့်စားခန်း-ဟာသ ရသပေါင်းစုံသည့် ရုပ်ရှင်အဖြစ် အလယ်ခေတ် မင်းသမီးတစ်ပါးအကြောင်း "လျှို့ဝှက်ခံတပ်"ရုပ်ရှင် ကိုရိုက်ကူးသည်။ ၁၉၅၈ ဒီဇင်ဘာလ တွင် ရုံတင်သည်။ "လျှို့ဝှက်ခံတပ်"သည် ဝင်ငွေအမြောက်အမြားရခဲ့ပြီး ဝေဖန်ရေးဆရာများ၏ နွေးထွေးစွာကြိုဆိုခြင်းကို ခံရသည်။ ယခုအခါ ဤရုပ်ရှင်ကို လူကြိုက်များသည်မှန်သော်လည်း ကူရိုဆာဝါ၏ အားကုန်မထုတ်ဘဲရိုက်သော ရုပ်ရှင်အဖြစ် မှတ်ယူကြသည်။ သို့သော်လည်း ဤရုပ်ရှင်သည် အဓိကကျ ဩဇာရှိသော လွှမ်းမိုးမှုများမှတစ်ခုဖြစ်ဆဲပင်။
ကုမ္ပဏီတစ်ခု မွေးဖွားခြင်းနှင့် ခေတ်တစ်ခုကုန်ဆုံးခြင်း (၁၉၅၉–၆၅)
"ရာရှိုမွန်"မှ အစပြု၍ ကူရိုဆာဝါသည် ဝင်ငွေအတော်ကောင်းလာသည်။ တိုဟိုသည် ဤသည်ကို သတိထားမိ၍ ကူရိုဆာဝါအား သူ့ရုပ်ရှင်များတွင် ငွေကြေးအကူအညီထည့်ဝင်ရန် အကြံပေးသည်။ ဤနည်းအားဖြင့် စတူဒီယိုအနေနှင့်လည်း ဆုံးရှူံးနိုင်စွမ်းနည်းပါးပြီး သူ့အနေနှင့်လည်း ပူးတွဲထုတ်လုပ်သူအနေဖြင့် ပို၍အနုပညာအရ လွပ်လပ်စွာ ဖန်တီးနိုင်မည်ဖြစ်သည်။ ကူရိုဆာဝါကလည်း စတူဒီယို၏ အကြံပေးချက်ကို သဘောတူ၍ ၁၉၅၉ ဧပြီတွင် တိုဟိုက ရှယ်ယာအများစုပါဝင်သော ကူရိုဆာဝါ ထုတ်လုပ်ရေး ကုမ္ပဏီကို တည်ထောင်လိုက်သည်။
ပထမဆုံးအဖြစ် ကူရိုဆာဝါ၏ တူတော်စပ်သူ မိုက် အီနိုအူ ရေးသော ဇာတ်ညွှန်းဖြင့် "လူဆိုးဆိုတာ အေးဆေးအိပ်ရတယ်"ကို ရိုက်ကူးသည်။၁၉၆၀ စက်တင်ဘာလ တွင် ရုံတင်သည်။
"ယိုဂျင်ဘို"(သက်တော်စောင့်)ရုပ်ရှင်သည် ကူရိုဆာဝါ ထုတ်လုပ်ရေး၏ ဒုတိယရုပ်ရှင်ဖြစ်ပြီး သခင်မရှိသော ဆာမူရိုင်း ဆန်ဂျူရိုအကြောင်းဖြစ်သည်။ ၁၉၆၁ ဧပြီ တွင် ရုံတင်၍ ဝေဖန်ရေးအရရော ငွေကြေးအရပါ သောက်သောက်လဲ အောင်မြင်မှုရသည်။ ဆာဂျီယို လီယွန်နီရိုက်ကူးသည့် A Fistful of Dollars ကောင်းဘွိုင်ကားသည် "ယိုဂျင်ဘို"ကို အခန်းတစ်ခုချင်းစီ အသေးစိတ် ခွင့်မတောင်းဘဲ ခိုးချထားခြင်းဖြစ်သည်။
"ယိုဂျင်ဘို"အောင်မြင်မှုကြောင့် တိုဟိုက ကူရိုဆာဝါအား ဇာတ်အဆက်များဆက်ရိုက်ရန် ဖိအားပေးသည်။ ကူရိုဆာဝါသည် "ယိုဂျင်ဘို"မတိုင်မှီက ရေးခဲ့သော ဇာတ်ညွှန်းတစ်ခုကိုပြင်၍ "ဆန်ဂျူရို"ကို ထည့်သွင်းရေးသားရသည်။ ၁၉၆၂ ဇန်နဝါရီတွင် ရုံတင်ရာ "ယိုဂျင်ဘို"ထက် ဝင်ငွေ ပိုမိုရရှိခဲ့သည်။
ကူရိုဆာဝါသည် အမေရိကန် စာရေးဆရာနှင့် ဇာတ်လမ်းရေးသူ အီဗန်ဟန်တာက အဒ် မက်ဘိန်းကလောင်ဖြင့်ရေးသားသော ၈၇ နယ်မြေအမည်ရှိ မှုခင်းဝတ္ထုစီးရီးထဲမှ "ဘုရင်မင်းမြတ်အတွက် ပြန်ပေးငွေ"ကို ရုပ်ရှင်ရိုက်ကူးခွင့် ဝယ်ယူရန် တိုဟိုကို တိုက်တွန်းခဲ့သည်။ ၁၉၆၂ နှစ်ဝက်တွင် စတင်ရိုက်ကူး၍ ၁၉၆၃ မတ်လတွင် "အနိမ့်အမြင့်"ဟူသော အမည်ဖြင့် ရုံတင်ရာ ဝေဖန်ရေးအရအောင်မြင်သည့်အပြင် ကူရိုဆာဝါ၏အရင် ရုပ်ရှင်များထက် ဝင်ငွေစံချိန်တင် ပိုမိုရရှိကာ ထိုနှစ်အတွက် ဝင်ငွေအကောင်းဆုံးရုပ်ရှင်ဖြစ်ခဲ့သည်။ သို့ရာတွင် ဂျပန်၌ ထိုနှစ်အတွင်း မြင့်တက်လာသည့် ပြန်ပေးမှုများကြောင့် အပြစ်မကင်းစကားဆိုခံရသည်။ (သူကိုယ်တိုင်၏ သမီးဖြစ်သူ ကာဇူကိုလည်း ပြန်ပေးဆွဲခံရ၏။)
ကူရိုဆာဝါသည် ရှူဂိုရို ယာမာမိုတို၏ ဝတ္ထုတိုစုစည်းမှုနှင့် ဒေါ်တိုယတ်(ဗ)စကီး၏ "အစော်ကားခံရသူနှင့် နာကျင်ရသူ"ဝတ္ထုတိုတို့ကို ပေါင်းစုဖွဲ့စည်းပြီး "မှုတ်ဆိတ်နီ"ရုပ်ရှင်ကို ရိုက်ကူးခဲ့သည်။ ၁၉၆၅ ဧပြီ တွင်ရုံတင်သည်။ ဝင်ငွေစံချိန်တင်ပြန်သည်။ ကူရိုဆာဝါ့လက်ရာများတွင် ယနေ့အထိ ဂျပန်လူထုအသည်းစွဲအဖြစ်ဆုံး ရုပ်ရှင်ဖြစ်သည်။
ဤရုပ်ရှင်သည် ဖန်တီးသူအား ခေတ်တစ်ခုပြီးဆုံးပြီဟု အသိပေးလိုက်သည်။ ဒါရိုက်တာကြီးသည် ရုပ်ရှင်ဖြန့်ချိသည်ကာလမှာပင် ဝေဖန်ရေးဆရာ ဒေါ်နယ် ရစ်ချီအား တစ်ခုသော စက်ဝိုင်းသည် လည်ပတ်ခြင်းအဆုံးသတ်ပြီဖြစ်ကြောင်းနှင့် သူ၏အနာဂတ်ရုပ်ရှင်များနှင့် ဖန်တီးမှုနည်းနာများမှာ မတူကွဲပြားခြားနားလာတော့မည်ဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ သူ့ခန့်မှန်းမှုမှာ တိကျမှန်ကန်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၀ပြည့်နှစ်များတွင် အလျင်အမြန်တိုးတက်လာသော ရုပ်မြင်သံကြားသည် များပြားလှသော ဂျပန်ရုပ်ရှင်အမာခံများ၏ အပန်းဖြေချိန်ကို သိမ်းပိုက်လိုက်လေသည်။ ထိုအတူ ကုမ္ပဏီ၏ ဝင်ငွေမှာလည်း ကျဆင်းလာပြီး ကူရိုဆာဝါမှာလည်း ကုန်ကျစရိတ်များပြားမည်မျိုးကို စွန့်စားလိုစိတ်ကျဆင်းလာသည်။
ဟောလိဝုဒ် လမ်းလွဲ (၁၉၆၆–၆၈)
၁၉၆၆ တွင် တိုဟိုနှင့် စာချုပ်သက်တမ်းကုန်သော် ၅၆နှစ်ရှိပြီဖြစ်သည့် ဒါရိုက်တာကြီးသည် အပြောင်းအလဲတစ်ခုဖြစ်ရန် အပြင်းအထန် စဉ်းစားတော့သည်။ ပြည်တွင်းရုပ်ရှင်လောက၏ အခက်ကြုံနေသော အခြေအနေကို လေ့လာတွေ့ရှိရသည့်အပြင် ပြည်ပမှများစွာသော ကမ်းလှမ်းမှုများကို ရရှိလာသည့်အတွက် ယခင်ကမဖြစ်ပေါ်ဖူးသည့် ဂျပန်ပြည်ပြင်ပတွင် အလုပ်လုပ်ရန်စိတ်ကူးတို့ ဖြစ်ပေါ်လာတော့သည်။
သူ၏ ပထမဆုံးနိုင်ငံခြားအလုပ်အဖြစ် ကူရိုဆာဝါသည် လိုက်(ဖ)မဂ္ဂဇင်းမှ ဇာတ်လမ်းတစ်ပုဒ်ကို ရွေးချယ်ခဲ့သည်။ အမ်ဘက်ဆီရုပ်ရှင်အတွက် အဂ်လိပ်ဘာသာဖြင့်ရိုက်ကူးသည့် "ထွက်ပြေး ရထား"သည် သူ၏ပထမဆုံး ဆေးရောင်စုံရုပ်ရှင်ဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ဘာသာစကားကွဲပြားမှုက အဓိကအဟန့်အတားဖြစ်လာပြီး ၁၉၆၆ ဆောင်းဦးတွင် စတင်ရိုက်ကူးရန်သတ်မှတ်ထားသည့် ရုပ်ရှင်အတွက် အဂ်လိပ်မူဇာတ်ညွှန်းသည် အချိန်မီ မပြီးခဲ့ပေ။ ဆီးနှင်းများလိုအပ်သည့် ရိုက်ကွင်းအတွက် ၁၉၆၇ ဆောင်းဦးကို ရွေ့ရသည်။ ၁၉၆၈တွင် ဆက်မရိုက်ဖြစ်တော့ပေ။ နှစ်နှစ်ဆယ်နီးပါးကြာပြီးနောက်တွင်မှ ဟောလိဝုဒ်အတွက် အခြားနိုင်ငံခြားဒါရိုက်တာတစ်ဦးဖြစ်သူ အန်ဒရေ ကွန်ချယ်လော့စကီးက ကူရိုဆာဝါ၏ဇာတ်ညွှန်းမှ များစွာခြားနားသော ဇာတ်ညွှန်းအသစ်ဖြင့် ဤရုပ်ရှင်ကို ပြီးဆုံးအောင် ရိုက်ကူးခဲ့သည်။