cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ရိဒ်ရေကန်
ပုံသဏ္ဌာန်နှင့် အနေအထား
ထိုမျှ ဒဏ္ဍာရီဆန်သော အတိတ်သမိုင်းများ ၊ ဆန်းပြားသော ယုံကြည်ချက်များနှင့် ထူးခြားချက်များနှင့် ပြည့်နှက်နေသော ရိဒ်ရေကန်ကြီးမှာ ပတ်လည် အကျယ် ၂.၅ မိုင်ရှိသော တောင်ပေါ် ရေကန်ကြီးတစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထိုပတ်လည် အနားတစ်လျှောက်တွင်လည်း ဒေသခံတို့ကဝိညာဉ်ခြံစည်းရိုးပင် ဟုခေါ်ဆိုကြသည့် မိုးမခပင်များက ခြံစည်းရိုး ရှည်ကြီးသဖွယ် သဘာဝ အလျောက် စီတန်းကာ ပေါက်ရောက် နေပြန်ရာ အဆိုပါ မိုးမခ ပင်တန်းကြီးကို ချင်းလူမျိုးတို့က (၎င်းတို့၏ ယုံကြည် ချက်အရ ဝိညာဉ် ခြံစည်း ရိုးဟု ကင်ပွန်း တတ်ထားကြ လေသည်။) အိုင်၏ဧရိယာအကျယ်အဝန်း ၈၃၂ ဧက ရှိသည်။ ကန်အတွင်း ရေပြင်၏ ပျှမ်းမျှ အနက်မှာပေ (၅၀) ရှိပြီးအနက်ဆုံး နေရာများ တွင်မူ ပေ (၆၀) အထိ ရှိသည်။ ရေအရောင်မှာ ပြာလဲ့လဲ့ရှိပြီး ကန်အတွင်းတွင် ကြာဖြူ ၊ ကြာနီ နှင့် ဗေဒါများ ဖူးပွင့်နေလေ့ရှိသည်။ အလားတူပင် ရေကန်ပတ်လည်ရှိ မိုးမခပင်များ ထက်တွင် လည်း သစ်ခွပင်များ ပေါက် ရောက်နေပြန်ရာ ရိဒ်ရေကန်ကြီးမှာ တောင်ပေါ်ဒေသမှ စာပန်းချီခြယ်သ မကုန်နိုင်သည့် ရှုခင်းကြီး တစ်ခုသဖွယ် ဖြစ်နေ ပါတော့သည်။
ဒဏ္ဍာရီဆန်သော ဖြစ်တည်မှုသမိုင်း
ရိဒ်ရေကန်ကြီး၏ ဖြစ်တည်မှု သမိုင်းကား အလွန်ပင် ဒဏ္ဍာရီဆန်လှသည်။ သို့ရာတွင် ထိုသို့ ဒဏ္ဍာရီ ဆန်လွန်းလှသည့်တိုင် အဆိုပါ ဖြစ်တည်မှု သမိုင်းကို တော့ ချင်းလူမျိုးတို့က ယနေ့တိုင် အခိုင်အမာ ယုံကြည်နေ ကြဆဲဖြစ်သည်။ အဆိုပါ ဖြစ်တည်မှု ဒဏ္ဍာရီကြီး၏ အစကား လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ငါးရာကျော် ၊ ခြောက်ရာ နီးပါး ကာလ၊ မီဇို ချင်းလူမျိုးတို့၏ အခြေချ နေထိုင် ခဲ့သည့် အချိန်မှ ပင်ဖြစ်ပေသည်။ ချင်းအနွယ်ဝင် မီဇိုလူမျိုးနှင့် ဟွာလ်ငိုး (Hualngo) နွယ်ဝင် တို့သည် ၁၄၅၀ ခုနှစ်ခန့် မှစတင်၍ ချင်းတောင်တန်း ပေါ်တွင် မြို့ပြ တည်ထောင်ကာ အခြေချ နေထိုင် ခဲ့ကြသည်။ ဤ သို့နေထိုင် လာခဲ့ရာမှ တစ်နေ့သော အခါတွင်မူ ဒုတိယမြောက် ဆွေးပွီးမြို့သူကြီး ဟွာထန် (Huathana) သည် အိပ်မက်တစ်ခုအား မြင်မက်လေတော့သည်။ ယင်း အိပ်မက်တွင် မုတ်ဆိတ်မွေး ဖားဖားနှင့် အလွန်တရာမှပင် ကျက် သရေ ရှိလှသော နတ်မင်းကြီး တစ်ပါးက ဟွာလ်ထန်အား ကိုယ်ရောင်ပြပြီး " ငါသည် ဝိညာဉ်စောင့်နတ်မင်းကြီး ပူးရိဒ် ဖြစ်ပေသည်။ သင်တို့၏ ဝိညာဉ်များ အားစောင့်ရှောက်ရန်အလို့ငှာ ငါသည် နွားနောက်ဖြူ အသွင်ဖန်ဆင်းကာ ကောင်းကင် ခရီး ဖြင့်လာခဲ့ရာ သင်တို့၏ သင်တို့အရပ်၏ အနောက် မြောက်ဘက်ခရီး အတန်ငယ်ဝေးသော နေရာတွင် နေရာတစ်ခုကို တွေ့ရှိခဲ့ပေသည်။ ငါသည် ထိုနေရာ၌ စံစားနေထိုင်ရန် အလို့ငှာ ထိုနေရာအား လူတို့၏ အသည်းနှလုံးပုံ တိတိကျကျ ရှိသော ရေအိုင်ကြီးတစ်ခု အဖြစ်ဖန်ဆင်းလိုက်ပေသည်။ ထိုရေအိုင်ကြီး တွင်ယနေ့မှ စ၍ ငါကိုယ်တော်စံစားမည် ဖြစ်သလို .. သေသောသူအားလုံးတို့၏ ဝိညာဉ်များသည်လည်း မဖြစ်မနေ ငါထံသို့ လာကြရပေမည် " ပြောဆိုမိန့်ကြားသွားခဲ့လေသည်။ ထိုအိပ်မက်အရ ဟွာလ်ထန်သည် သူ၏ မူးမတ်များအား လွှတ်၍ ရေအိုင်ကြီးကို ရှာဖွေစေခဲ့ရာ ခုနှစ်ရက်တိတိ ပြည့်မြောက်သော နေ့မှာပင် ထိုရေအိုင်ကြီးအား တွေ့ရှိခဲ့ပြီး ယင်းသို့တွေ့ရှိချိန်မှ အစပြု၍ ထိုရေကန်ကြီးအား ရိဒ်ရေကန် (RIH-DIL) ဟုခေါ်ဆို ကြလေသည်။ ရိဒ်ဆိုသည်မှာ ရိဒ်နတ်မင်းကြီးအား ကိုယ်စားပြုပြီး (DIL) မှာရေကန်ဟု အဓိပ္ပာယ် ရလေသည်။ ဆိုလိုရင်းမှာ ရိဒ်နတ်မင်းစံစားရာ ရေအိုင်ပင်ဖြစ်လေသည်။
ရိုးရာစစ်ချီတေးမှလာသော သမိုင်း
ရိဒ်ရေကန်နှင့်ပက်သက်သော အထက်ပါပုံပြင်သည် နောက်မှဖြစ်လာသည့် ဒဏ္ဍာရီပင်ဖြစ်သည်။ သို့သော် ယနေ့တိုင် သီဆိုလျက်ရှိနေသေးသော ရိုးရာစစ်ချီတေးအရ၊ "ရိဒ်" ဟူသော ဝေါဟာရသည် "သျှရိ" ဟူသော စကားမှရွှေ့လျော့လာခြင်းပင်။ ယနေ့တွင် ချင်း (ဇိုမီး) ဟုတွင်သောတိုင်းရင်းသားတို့၏ ရှေးဘိုးဘေးများ၊ ဤဒေသ၌စတင်အခြေချစကာလတွင် အဝေးမှကြည့်လျှင် နွားနောက်ဦးချိုပုံပေါက်နေသည်ကို အကြောင်းပြုလျက် "ရှာလ်ကီးဒူလ်" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သမိုင်းတင်ထင်ရှားသောပုရောဟိတ် ဂါလ်ငါမ်ကို အစွဲပြုလျက် "ဂါလ်ငါမ်သွီးလီ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မိုဃ်းကျရေပြင်ဟုဆိုလိုသည့် "ဗန်ကဲ့သွီးလီ" ဟူ၍လည်းကောင်း အသီးသီးခေါ်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ဂွီးသဲနယ် တောင်ပိုင်မင်းကြီးမာန်ဆူမ်း၏ ညီတော်ထွေး၏ အမွေပိုင်မြေအစိပ်အပိုင်းဖြစ်သည်။ ဤဒေသတွင် အခြေချကြပြီး မျိုးဆက်နှစ်ဆက်အလွန်တွင် မြစ်ညှာဖက်မှ မျက်နှာမည်း (ဘင်္ဂလီကုလားများဖြစ်တန်ရာ၏) များသည် တိုင်အိုချောင်းရိုးအတိုင်း စုန်ဆင်းလာပြီး၊ ဤရေကန်၏ ပတ်ပတ်လည်လည်တွင် တောင်ယာခုတ်လျက်၊ ကျောက်ထရံများကို (ရဲတိုက်ကဲ့သို့) တည်ဆောက်လျက် အခိုင်အမာ အခြေချနေထိုင်လာကြသည်။ ရေကန်ကိုလည်း "သျှရိ" ဟုသမုတ်လျက်၊ နတ်စင်တင်ပူဇော်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဂွီးသဲနယ်တောင်ပိုင်မင်းကြီး မာန်ဆူမ်းက အခွန်တော်ပေးပို့ရန် အကြိမ်ကြိမ်ရာဇသံပေးပို့ရာ၊ နာခံခြင်းမရှိရုံမျှမက ၎င်းကာလ ဂွီးသဲနယ်၏ အိမ်တော်နန်းစိုက်ရာ ကျိမ်နွဲမြို့၏ ခံတပ်မြို့တခုဖြစ်သော ဂဲလ်သွီးကို ထိပါးလာကြသည်။ ထို့ကြောင့်၊ "တောင်စဉ်သုံးခုပိုင် ဂွီးသဲမင်းညီနောင်သုံးဖော် (Mualthum Kampau Guite Unau Thum)" ဟုထင်ရှားသော နောင်တော် ကျိမ်နွဲစား မာန်ဆူမ်း၊ ညီတော် သွဲ့ယွဲ-ဗန်းတဲ့စား ကူလ်ဂင်း (သူ၏သားတော် ဂင်းဒုန့်) နှင့် ညီတော်ထွေး လဲင်းတောင်စား နာ့ဆားဝ် (ကူလ်လိုင်)တို့သည် တပ်ပေါင်းစုကို စီစဉ်၍၊ ၎င်းမျက်နှာမည်းတို့အား တိုင်အိုမြစ်၏အနောက်ဘက်သို့ တိုက်ထုတ်ချေမှူန်းခဲ့ကြသည်။ ၎င်းစစ်ဆင်ရေးတွင် သွဲ့ယွဲ-ဗန်းတဲ့စား ကူလ်ဂင်း၏ ဒုတိယသားတော် (အိမ်ရှေ့စံ ဂင်းဒုန်၏ညီတော်) ဇွန်ဟောက်၊ ရှေ့တန်းစစ်မျက်နှာပြင်တွင် တိုက်ပွဲကျအသက်စတေးခဲ့သည်။ ၎င်းကို အမှတ်ပြု ရေးစပ်သော စစ်ချီတေးကို ဗန်းတဲ့ရွာတွင် ရိုးရာပွဲများကျင်းပတိုင်း သီဆိုလေ့ရှိကြသည်မှာ ယနေ့တိုင်ဖြစ်လေသည်။
ထူးခြားချက်များ
ကမ္ဘာအဝှမ်းတွင် ရှိရှိသမျှသော ရေကန်များအနက် အသည်းပုံစစ်စစ် ရှိသည့် တစ်ခုတည်းသော ရေကန်ဖြစ်သည်။ အမြင့်ပေ (၁၉၀၀) ကျော်သော တောင်တန်းပေါ်တွင် တည်ရှိသည့် ရေကန်လည်းဖြစ်သည်။ ထိုအချက်များထက် ပို၍ထူးခြားသည်မှာ ချင်းပြည်နယ်၏ မြို့တော် ဖြစ်သော ဟားခါးတွင် အပူချိန် (ရေခဲမှတ်အောက်) အနှုတ် (၃) ဒီဂရီရောက်နေချိန်၌ ရိဒ်ရေကန်ကြီးအတွင်း ထူးခြားစွာ အနွေးဓာတ်ရရှိနေခြင်းပင် ဖြစ်ပေသည်။ ထိုမှ တဖြန် အထူးခြားဆုံးဟု ဆိုရမည့်အချက်ကား ရိဒ်ရေကန်ကြီးအတွင်းသို့ ချောင်းရေ ၊ မြောင်းရေ လည်း စီးမဝင် ၊ မိုးလည်းမရွာသည့် ဒီဇင်ဘာလကုန်ပိုင်း နှင့် ဇန်နဝါရီ လဆန်းကဲ့သို့ ဆောင်းနှင်းထန်သည့် ကာလများတွင် ကန်ရေ ပြင်မှာ အလိုအလျောက် နောက်ကျိနေတတ်ခြင်းပင်ဖြစ်သည်။
ဝဏ္ဏပထဇာတ်
'''ဧကကနိပါတ် - အပဏ္ဏကဝဂ် - ၂ - ဝဏ္ဏပထဇာတ်။ ။ ''' သဲကန္တာရခရီး၌ ရေမရ၍ပျက်စီးမည့် ဆဲဆဲတွင် လူငယ်တစ်ဦး၏ လုံ့လဖြင့် ရေရခြင်း အကြောင်း။
အားထုတ်ဆောင်လျက် ကျိုးမထွက်
လူနတ်တို့ ဆရာဖြစ်တော်မူသောမြတ်စွာဘုရားသည် သာဝတ္ထိပြည် ဇေတဝန်ကျောင်းတော်၌ သီတင်းသု့းနော်မူစဉ် သာဝတ္ထိပြည်သားအမျိုးသားတစ်ယောက်သည် မြတ်စွာဘုရားအထံတော်ဝယ် ရဟန်းပြုပြီးလျှင် ငါးနှစ်ပတ်လုံးကမ္မဋ္ဌာန်း တရားကို အားထုတ်သော်လည်း မဂ်၊ဖိုလ်ကို မရ၊ အယုတ်ဆုံး နိမိတ်မျှ မထင်လေ။
ထိုအခါ ထိုအမျိုးသား ရဟန်းသည် “ငါကားမြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးယောက်တွင် ဤဘဝ မဂ်၊ ဖိုလ် မရထိုက်သော‘ပဒပရမ’ ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်ရာသည်။ တော၌နေ၍ အကျိုးမရှိ၊ မြတ်စွာဘုရားထံတော်သို့ သွား၍အဆင်းတော်ကို ဖူးမြော်ကာ တရားနာ၍သာ နေတော့အံ့” ဟု ကြံစည်လျက် လုံ့လဝီရိယကိုလျှော့၍ ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို စွန့်လွှတ်ပြီးလျှင် ဘုရားထံသို့ လာလေ၏။
လုံ့လရှိအောင် အတိတ်ဆောင်
မိတ်ဆွေ ရဟန်းတို့လည်း ထိုရဟန်းအား“ငါ့ရှင် ... သင်သည် ဝီရိယ လုံ့လ ပြည့်စုံသော မြတ်စွာဘုရားထံတော်၌ ရဟန်းပြုပါလျက်အဘယ်ကြောင့် ဝီရိယ လုံ့လကို လျှော့ဘိသနည်း” ဟု အပြစ်တင်ကာ ဘုရားထံတော်သို့ဆောင်ပို့ကြလေလျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ဝီရိယလုံ့လ ယုတ်လျော့သော ရဟန်းအား “ချစ်သား ...အဘယ်ကြောင့် သင်သည် ဝီရိယ လုံ့လကို လျှော့ဘိသနည်း၊ ရှေးအခါက သံကန္တာရဝယ် ရေမရသဖြင့်လှည်းကုန်သည် ငါးရာတို့ ပျက်စီးကြတော့မည် ဖြစ်ရာ သင်၏ ဝီရိယ လုံ့လကို အမှီပြု၍ရေကိုရသည်အတွက် အသက်ျမ်းသာရကြဖူးသည် မဟုတ်လော” ဟု မိန့်တော်မူကာ အောက်ပါအတိတ်ဇာတ်ကို ဆောင်တော်မူသတည်း။
သဲသောင်ပြင် ခရီးနှင်
လွန်လေပြီးသောအခါ ဗာရာဏသီပြည်ဝယ် ဗြဟ္မဒတ်မင်းမင်းပြုစဉ်အခါ တစ်ယောက်သော လှည်းမှူးသည် လှည်းငါးရာတို့၌ ထင်း၊ ရေ၊ စားနပ်ရိက္ခာကုန်ပစ္စည်းတို့ကို အပြည့်အစုံ တင်စေလျက် ကုန်းလမ်းခရီး၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာသူကုန်းလမ်းပြတစ်ယောက်ကိုခေါ်၍ ရှေ့ဆုံးလှည်း၌ စီးကာ ခရီးလမ်းကို ညွှန်ပြစေလျက်ငါးဆယ့်ကိုးယူဇနာ ရှည်ဝေးသော သဲကန္တာရခရီးဖြင့် သွားလေ၏။
ညချမ်းသွားလတ် ကြယ်အမှတ်
ထိုသဲကန္တာရခရီးမှာ နေထွက်လာသောအခါမီးကျီးပုံအစုကဲ့သို့ ပူပြင်းလှသဖြင့် မသွားနိုင်ဘဲ တဲမဏ္ဍပ် ဆောက်လုပ်ကာလှည်းစခန်းချ၍ ညအခါရောက်မှသာ ကြယ်နက္ခတ်အမှတ်အသားဖြင့် သွားလာရ၏။ ထင်း၊ ရေ၊စားနပ်ရိက္ခာအပြည့်အစုံ အသင့်ဆောင်ယူ၍ သွားရ၏။
လှည်းမှူးလည်း ညစဉ်သွား၍ငါးဆယ့်ကိုးယူဇနာအရပ်သို့ ရောက်လေလျှင် “ယခုအခါ တစ်ညတည်းဖြင့် ဤသဲကန္တာရခရီးမှထွက်မြောက်တော့မည်” ဟု လှည်းစခန်းချကာ ညစာစား၍ ထင်း၊ ရေ တို့ကို အလုံးစုံစွန့်ပစ်စေပြီးလျှင် မောင်းနှင်စေ၏။ ကုန်းလမ်းပြလည်း လှည်းသမားတို့အား “ ဤအရပ်သို့ဖြောင့်ဖြောင့်သွားကြလော့” ဟု ညွှန်ပြကာ ညစဉ် အအိပ်ပျက်၍ ပင်ပန်းလှသဖြင့်အိပ်ပျော်သွားလေ၏။
လာရင်းနေရာ ပြန်ရောက်လာ
အလုံးစုံ အိပ်ပျော်နေစဉ်နွားတို့လည်း ရှေ့သို့မသွားဘဲ နောက်လာခဲ့သော လမ်းခရီးသို့ ပြန်ကာ တစ်ညလုံးသွားလေ၏။ ကုန်းလမ်းပြလည်း နံနက်အရုဏ်တက်၍ နိုးလတ်သော် ကြယ်နက္ခတ်ကိုကြည့်ရှုမှတ်သားကာ ယမန်နေ့က စခန်းချခဲ့သော နေရာဟောင်းသို့ ပြန်ရောက်နေမှန်းသိလေလျှင် “ အမောင်တို့. . . လှည်းတို့ကို ပြန်၍လှည့်ကြလော့” ဟု အမြန်စီစဉ်၍နေစဉ် နေလည်း ထွက်ခဲ့လေ၏။ လှည်းသမားတို့လည်း “ငါတို့မှာ ထင်းနှင့်ရေ မရှိပြီ၊ငတ်မွတ်ဆာလောင်၍ သေကျေပျက်စီးကြတော့မည်” ဟု စိုးရိမ်ပူဆွေးလျက် အိပ်စက်ကြကုန်၏။
မတူနိုင်ကြ လက်မှိုင်ချ
လှည်းမှူးလည်း “ငါ လုံ့လဝီရိယလျှော့လျှင် အလုံးစုံသေကျေ ပျက်စီးကြတော့မည်” ဟု ကြံစည်ကာလှည်းစခန်းအနီးတွင် ကြည့်ရှု စုံစမ်းလတ်သော် စိမ်းလန်းသော မြေစာမြက်တို့ကို မြင်၍“ဤနေရာ၌ မုချ ရေနီးမည်“ ဟု ဆုံးဖြတ်၍ လှည်းသမားတို့ကို တူးစေရာ အတောင်ခြောက်ဆယ်ရောက်သောအခါ ကျောက်ဖျာကြီးခံ၍ အောက်သို့မတူးနိုင်တော့ဘဲ လက်မှိုင်ချကာ နေကြ၏။
လူငယ်လုံ့လ ချမ်းသာကြ
ထိုအခါ လှည်းမှူးသည် တွင်းသို့ ဆင်းသက်ကာကျောက်ဖျာကိုကပ်၍ နားထောင်လေလျှင် ရေသံ ကြားသဖြင့် အားတက်ကာ အပေါ်သို့တက်လတ်၍အလုပ်အကျွေးငယ်တစ်ယောက်ကို ခေါ်ပြီးလျှင် “ အမောင် ... လုံ့လ ဝီရိယကို မလျှော့ပါနှင့်၊အသင် လုံ့လ ဝီရိယကို လျှော့လျှင် လှည်းသား ငါးရာတို့ သေကျေ ပျက်စီးကြရတော့မည်၊တွင်းထဲသို့ဆင်းကာ ကျောက်ဖျာကို သံတူနှင့်နှက်ပါ” ဟု စေခိုင်းလေ၏။
အလုပ်အကျွေးငယ်လည်း လှည်းမှူးခိုင်းသည့်အတိုင်း သံတူနှင့် နှက်လေလျှင် ကျောက်ဖျာကြီး အလယ်ကကျိုးပြီးအောက်သို့ကျကာ ရေမြောင်းကို ပိတ်မိသဖြင့် ထန်းလုံးခန့်ရှိ ရေလုံးကြီး အပေါ်သို့တက်၍လာလေ၏။
လှည်းကုန်သည်တို့လည်း ရေရသဖြင့်ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ သောက်၊ ချိုး၊ ချက်ပြုတ် စားသောက်ကြပြီးလျှင် နေဝင်လတ်သော်အမြတ်ငွေဖြင့် ရောင်းချကာ ချမ်းချမ်းသာသာ မိမိတို့နေရာသို့ ပြန်ကြလေ၏။
တရားပြသ ဆိုဆုံးမ
မြတ်စွာဘုရားလည်း အတိတ်ဇာတ်ကိုဟောတော်မူကာ လုံ့လဝီရိယ ယုတ်လျော့သော ရဟန်းအား -
“ချစ်သား ... သင်သည် ရှေးအခါကလုံ့လဝီရိယ ကို မလျှော့သည့်အတွက် သဲကန္တာရ၌ ရေကို ရဖူးပြီ၊ ယခုအခါ သာသနာတော်၌လည်းလုံ့လဝီရိယကို မလျှော့ဘဲ အားထုတ်လျှင် အဘယ်ကြောင့် မဂ်၊ ဖိုလ်ကို မရဘဲရှိနိုင်အံ့နည်း” –
ဇာတ်ပေါင်း
ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် အတိတ်၊ပစ္စုပ္ပန်နှစ်တန်သော ဝတ္ထုတို့ကို အနုသေန္ဓ ဆက်စပ်တော်မူလျက် -
ရဟန်းတို့ -
- ထိုအခါ လုံ့လဝီရိယ မလျှော့သော အလုပ်အကျွေးငယ်သည် -ယခုအခါ လုံ့လဝီရိယ လျှော့သော ရဟန်း။
- ကြွင်းသော လှည်းသားတို့သည် - ဘုရားပရိသတ်။
- လှည်းမှူးသည် - ငါဘုရား ဖြစ်လာပြီ -
ဟု ဇာတ်ကိုပေါင်းတော်မူသတည်း။
ဆောင်ပုဒ်
(၁) လုံ့လပြုရာ၊ သဲကန္တာ၊မှန်စွာရေရသည်။
(၂) သာသနာ၌၊ လုံ့လစိုက်၊နှစ်ခြိုက်မဂ်, ဖိုလ်တည်။
ဝဏ္ဏပထဇာတ်ပြီး၏။
Bakersfield sound
သမိုင်းကြောင်း
Bakersfield sound သည် honky tonk ဘားများမှ ဖွံဖြိုးလာခြင်းဖြစ်သည်။ Bakersfield နှင့် California တစ်လျှောက်တွင် ၁၉၅၀နှင့် ၁၉၆၀တွင် ဒေသခံရုပ်မြင်သံကြားဌာနများမှ ထုတ်လွင့်ခဲ့ကြသည်။ မြို့သည် စိုက်ပျိုးရေးနှင့် ဆီထုတ်လုပ်ရေးကြောင့် ထင်ရှားသည်။ အရပ်ဒေသမှ ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ကြသော Dust Bowl နှင့် Oklahoma, Texas, Arkansas နှင့် တောင်ပိုင်းမှ အခြားအပိုင်းများကို ရည်ရွယ်ခဲ့သည်။ သူတို့၏ဂီတကို အောင်မြင်စေရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သည်။ California မှ Central Valleyတွင် ပရိသတ်များရှာဖွေခဲ့ကြသည်။ အနောက်ကမ်းရိုးတန်းတွင်ကြီးထွာလာသော အုပ်စုတစ်စုမှာ Maddox Brothers and Rose ဖြစ်ပြီး ထူးဆန်းသော ရှေးခေတ်ဝတ်စုံများကို ဝတ်ဆင် ၍ ဖျော်ဖြေတင်ဆက်ခဲ့ကြသည်။ Wynn Steward electric တူရိယာများနှင့် backbeat နှင့် rock and rollမှ အစိတ်အပိုင်းများမှ ယူသုံးခဲ့ကြသည်။ country superstar Jimmie Rodgers နှင့် ၁၉၄၀မှ Westerns Swing ဂီတပညာရှင် Bob Wills တို့လွှမ်းမိုခဲ့သည်။ ၁၉၅၄တွင် MGM မှတ်တမ်း အနုပညာ ရှင် Bud Hobbs သည် Buck Owens, Louisiana Swing, Bill woods, Oscar Whittington နှင့် Jelly Sanders တို့နှင့်အတူ Louisian Swing သည် Bakersfield Sound ပုံစံဖြင့် ပထမဆုံးမှတ်တမ်းတင်ခဲ့သော သီချင်းဖြစ်သည်။ ၁၉၆၀အစောပိုင်းတွင် Merle Haggard, Buck Owen and Buckaroos တို့သည် Bakersfield sound ကို mainstream ပရိသတ်ဆီသို့ ယူဆောင်ခဲ့သည်။ country ဂီတ၏ ကျော်ကြားသော အမျိုးအစားများမှတစ်ခုဖြစ်လာခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းလွှမ်းမိုးခဲ့သော country star များမှာ Dwight Yoakam, Morty Stuart, The Maverick နှင့် The Derailers တို့ဖြစ်သည်။ Bakersfield country ထဲတွင် အမျိုးသမီးများလည်း အရေးပါခဲ့သည်။ Jean Shepard သည် ၁၉၅၀တွင် အနောက်ကမ်းရိုးတမ်းတွင် စတင်အသံသွင်းယူခဲ့သည်။ Capitol Record က Shepard ၏ A Dear John Letter ကိုမှတ်တမ်းတင်ခဲ့ပြီး Bakersfield ဂီတသမားများတွင် ပထမဆုံးရိုက်ခတ်ခဲ့သည်။ သူမ၏အစောပိုင်းမှတ်တမ်းများတွင် Bakersfield လှုပ်ရှားမှုမှ အဖွဲ့ဝင်များပါဝင်ခဲ့သည်။ Lewis Talley နှင့် Speedy West တို့ပါဝင်ခဲ့ပြီး Susan Raye သည်လည်း Bakersfield sound တွင် အဓိကပါဝင်ပတ်သက်ခဲ့သည်။ Buck Owen’s ၏ပွဲတွင် သူမလည်းပါဝင်ခဲ့ပြီး မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။ အနောက်ကမ်းရိုးတမ်းဒေသမှ ပေါ်ထွက်လာခဲ့သော အခြားအမျိုးသမီးများမှာ Kay Adams နှင့် Rosie Flores တို့ပါဝင်ခဲ့သည်။ British Invasion သည်လည်း Bakersfield လွှမ်းမိုးမှုတွင် ပါဝင်ခဲ့သော rock တီးဝိုင်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ The Beatles တီးဝိုင်းသည်လည်း Owens ၏ Naturally ကို မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။ The Rolling Stones သည် Bakersfield သီချင်း Far Away Eyes ၏စာသားထဲတွင် သူတို့၏ဆက်သွယ်မှုကို ဖော်ပြခဲ့သည်။ Bakersfield သီချင်းတွင် အနောက်ကမ်းရိုးတန်းဂီတဖြစ်ရပ်တွင် ကြီးမားစွာလွှမ်းမိုးခဲ့ပြီး ၁၉၆၀တွင် Bakersfield တွင် ဂီတာကုမ္ပဏီများ လာရောက်ဖွင့်လာကြသည်။ Morsrite ဂီတာကုမ္ပဏီသည် အရေးပါခဲ့ပြီး rock, country နှင့် Jazz ဂီတများ ယနေ့ခေတ်တိုင်လွှမ်းမိုးသည်။ ကုမ္ပဏီသည် ၁၉၉၂တွင် ကုမ္ပဏီတည်ထောင်သူ Oildale Semie Moseley သေဆုံးသည့်တိုင်အောင် ကျော်ကြားခဲ့သည်။
Buck Owen and the Buckaroos
Buck Owens and the Buckaroos သည် ဂီတ၏ထူးခြားသောပုံစံများကို ပေါင်းစပ်ထားပြီး ဖွံဖြိုးတိုးတက်ခဲ့သည်။ ဂီတပုံစံ၏ ထူးခြားချက်မှ picking style များကို big drum beat နှင့် တယောများပါဝင်သည်။ Fender Telecaster သည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ပွဲအပြီးတွင် Wester Swing ပုံစံနှင့်အတူ countryဂီတသမားများထဲတွင် ဖွံဖြိုးခဲ့ပြီး အမေရိကန်တွင် ကျော်ကြားလာခဲ့သည်။ Owen ဂီတပုံစံသည် အချိန်ကာလအရ တော်လှန်ခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ဂီတသမားများ၏ စွမ်းရည်အပေါ်မှုတည်သည်။ Nashvill ပုံစံ၏ ဖြစ်ထွန်းမှုကို ဆန့်ကျင်ရာလည်းသက်ရောက်သည်။ Bakersfield sound ဂီတသမားများသည် စတိတ်စင်တွင် ဆိုသကဲ့သို့ စတူဒီယိုတွင် ဖျော်ဖြေကြသည်။ ဂီတကို မှတ်တမ်း ယူနေစဉ် စတူဒီယိုထုတ်လုပ်မှုနည်းပညာကို အသုံးမပြုထားချေ။ Buck Owen သည် Bakersfield sound ကိုဖွံဖြိုးစေရန်ကူညီထောက်ပံသည်သာမက သမိုင်းကြောင်းကိုပါ ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၆တွင် Owens သည် Bakersfield ကို Bluck Owens Crystal Palace ပွဲကို ကျင်းပခဲ့ပြီး country ဂီတသမိုင်းကြောင်းအတွက်ပြတိုက်တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ သူသည် Crystal Palace ၌ ၂၀၀၆ခုနှစ် သူသေဆုံးသည့်တိုင်အောင် ဖျော်ဖြေခဲ့သည်။
အခြားအောင်မြင်သော အနုပညာရှင်များ
Buck Owens and The Buckaroos နှင့် Merle Haggard and the Strangers တို့သည် Bakersfield sound ခေတ်တွင် အအောင်မြင်ဆုံး အနုပညာရှင်များဖြစ်သည်။ ၁၉၆၀-၇၀ တွင် Grateful Dead, Creedence Clearwater Revival, Chris Hillmanနှင့် Gram Persons of the Byrds and the Flying Burrito Brothers နှင့် ၁၉၈၀နှင့် ၉၀တွင် Highway 101, Hillmanနှင့် The Desert Rose Band နှင့် Marty Stuart နှင့် Big House, Dwight Yoakam, Red Simpson, Ferlin Husky, Dave Alvin, The Derailers, The Mavericks, Dale Watson တို့သည် လက်ရှိဆယ်စုနှစ်များတိုင်အောင် Bakersfield sound ကို ယူဆောင်လာခဲ့ကြသည်။ ဒေသသစ်အနုပညာရှင်များသည် ပုံစံဟောင်းများဖြစ်သော်လည်း rock and roll နှင့် blues ဂီတများပေါင်းထည့်ခဲ့ကြသည်။ Monty Byrom နှင့် Chuck Seaton တို့လည်းပါဝင်ခဲ့သည်။ Slim the Drifter, Steve Davis and Stamprde Band, The Western Connection နှင့် The Fruit Tramps တို့သည် Bakersfield sound ဖြန့်ချိသူများထဲတွင် အပါအဝင်ဖြစ်သည်။Bakersfield သည် သီးသန့်ကန့်သတ်မထားသော်လည်း ၄၀၊၅၀၊၆၀နှင့် ရ၀ ခုနှစ်၏ Emmylou Harris, Gram Parsons, the Burrito Brothers နှင့် the Eagle တို့၏ ဂီတနှင့် အတူ ကယ်လီဖိုးနီးယား country sound များကို လွှမ်းခြုံထားသည်။ သူတို့သည် Bakersfield sound မှချဲ့ထွင်ထားခြင်းဖြစ်သည်။ Nashville West မှယနေ့ခေတ်၏အောင်မြင်သော country အနုပညာရှင်များသည် ဘွဲ့တစ်ခုသို့မဟုတ် တစ်ခုထက်ပိုကြသည်။ Bakersfield sound သည် သူတို့၏ အောင်မြင်မှုများမှ ပြန်လည်ရှင်သန်လာသည်။ No Depression နှင့် Blue Suede News မဂ္ဂဇင်းများသည် Bakerfield sound များကို ထူးခြားစေခဲ့သည်။ online ပေါ်တွင် Radio Free Bakersfield ကို ယူဆောင်လာခဲ့သည်။
ဆည်မြောင်း ဦးစီးဌာန
ဆည်မြောင်းဦးစီးဌာနသည် ယခင်က လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးနှင့် ဆည်မြောင်း ဝန်ကြီးဌာနလက်အောက်ရှိ ဦးစီးဌာနတစ်ခုဖြစ်သည်။ ယခုအခါတွင် စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာနလက်​အောက်တွင် ဆည်မြောင်းနှင့်ရေအသုံးချမှုစီမံခန့်ခွဲရေး ဦးစီးဌာနအဖြစ် ဖွဲ့စည်းထားသည်။
သမိုင်းကြောင်း
မြန်မာ့ဆည်မြောင်းစီမံကိန်းများသည် ပုဂံအင်ပါယာခေတ်(အေဒီ ၈၄၉-၁၂၉၇) ကာလမှ စတင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ၁၈၆၁ ခုနှစ်၊ ကိုလိုနီခေတ်တွင် ပြည်သူ့လုပ်ငန်းဌာနအဖြစ် အောက်မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၁၉၁၇ ခုနှစ်တွင် ‘အဆောက်အဦးလမ်းဌာနခွဲ’ နှင့် ‘ဆည်မြောင်းဌာနခွဲ’ အဖြစ် ပြည်သူ့လုပ်ငန်းဌာနအောက် တွင် ခွဲခြားဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၁၉၃၀ ခုနှစ်တွင် ဆည်မြောင်း (၉)ခရိုင်အတွင်း ဆည်မြောင်းလုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၂ ခုနှစ်တွင် ဆည်မြောင်းဦးစီးဌာနကို လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးနှင့် သစ်တောဝန်ကြီးဌာနအောက်တွင် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၁၉၆၆ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ(၇)ရက်နေ့တွင် ဆည်မြောင်းဦးစီးဌာနသည် လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးနှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာနအဖြစ် ပြောင်းလဲဖွဲ့စည်းခဲ့ရာတွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၆ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ( ၁၅ )ရက်တွင်   လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးနှင့်ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာန အုပ်ချုပ်မှုအောက်၌ ဆည်မြောင်းဦးစီးဌာနနှင့် ရေအရင်းအမြစ်အသုံးချရေးဦးစီးဌာန၊ ဌာန (၂) ခုတို့ကို ပူးပေါင်း၍ ဆည်မြောင်းနှင့်ရေအသုံးချမှုစီမံခန့်ခွဲရေး ဦးစီးဌာန အဖြစ်ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၂၀၁၆ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ( ၁ )ရက်နေ့ မှစတင်၍ ယခင် လယ်ယာ စိုက်ပျိုးရေး နှင့် ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာနအား သမဝါယမဝန်ကြီးဌာန၊ မွေးမြူရေး၊ရေလုပ်ငန်းနှင့် ကျေးလက်ဒေသဖွံ့ဖြိုးရေးဝန်ကြီးဌာနတို့ ပူးပေါင်းလျက် စိုက်ပျိုးရေး၊မွေးမြူရေးနှင့်ဆည်မြောင်းဝန်ကြီးဌာနအဖြစ် ဝန်ကြီးရုံး(၃)ရုံးအားဝန်ကြီးရုံး(၁)ရုံးအဖြစ် ပြင်ဆင် ဖွဲ့စည်းပြီး ဝန်ကြီးရုံးအောက်တွင် ဆည်မြောင်းနှင့်ရေအသုံးချမှုစီမံခန့်ခွဲရေးဦးစီးဌာန အပါအဝင်ဌာန(၁၂) ခု ဖြင့် ပြင်ဆင်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။
လုပ်ငန်းတာဝန်များ
ဆည်မြောင်းဦးစီးဌာန၏ လုပ်ငန်းတာဝန်များမှာ-
တိုင်းဒေသကြီးနှင့်ပြည်နယ်ရုံးခွဲများ
ဆည်မြောင်းဦးစီးဌာနလက်အောက်တွင် တိုင်းဒေသကြီး(၉) ခု၊ ပြည်နယ်(၇) ခုနှင့် နေပြည်တော်ကောင်စီ နယ်မြေတို့တွင် ညွှန်ကြားရေးမှူး(သို့မဟုတ်) ဒုတိယညွှန်ကြားရေးမှူးအဆင့်ရှိ အရာရှိများဦးဆောင်လျက် ရှိသည့် ထိန်းသိမ်းရေးရုံး(၁၇)ရုံးမှ တည်ဆောက်ပြီး ဆည်မြောင်းလုပ်ငန်းများ ပြုပြင်ထိန်းသိမ်း၍ ရေပေးဝေခြင်း၊ ရေဘေးကာကွယ်ခြင်းလုပ်ငန်းများကို ဆောင်ရွက်လျက် ရှိသည်။ တည်ဆောက်ရေးလုပ်ငန်းများနှင့် သွားလာရလွယ်ကူသည့် အချက်အချာကျသည့် မြို့ကြီး(၉)မြို့၌လည်း ညွှန်ကြားရေးမှူးအဆင့် အုပ်ချုပ်လျက် ရှိသည့် တည်ဆောက်ရေးရုံး (၉)ရုံးရှိပြီး ဆည်မြောင်းစီမံကိန်းအသစ် တည်ဆောက်ခြင်း၊ အကြီးစားပြုပြင်မွမ်းမံခြင်းစသည့် ဆည်မြောင်းလုပ်ငန်းများ ဆောင်ရွက်နေလျက် ရှိသည်။ တည်ဆောက်၊ ထိန်းသိမ်းရေးလုပ်ငန်းများတွင် တည်ဆောက်ရေးဆိုင်ရာ စက်ယန္တယားကြီးများကို အသုံးပြုရသဖြင့် ဆည်မြောင်းဦးစီးဌာနလက်အောက်တွင် စက်မှုဌာနခွဲတစ်ခု ထားရှိပြီး အင်ဂျင်နီယာချုပ်(စက်မှု) မှ ဦးဆောင်လျှက် စက်မှုတိုင်း(၄)ခုဖြင့် နိုင်ငံအနှံ့ ဖြန့်ခွဲဆောင်ရွက်လျက် ရှိသည်။
ကမ္မဋ္ဌာန်း
ကမ္မဋ္ဌာန်းဟူသည် ကမ္မဌာနဟူသော ပါဠိစကားကို မြန်မာလို ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ကမ္မဌာနဟူသော ပါဠိစကား သည် ကမ္မပုဒ်နှင့် ဌာနပုဒ်တွဲစပ်၍ ဖြစ်သော စကားတည်း။ ထိုနှစ်ပုဒ်တွင် ကမ္မပုဒ်မှာ အလုပ်ဟူသော အနက်ကိုဟော၏။ ဌာနပုဒ်မှာ တည်ရာဟူသော အနက်ကို ဟော၏။ ထို့ကြောင့် ဘာဝနာအလုပ်၏ တည်ရာဖြစ်သော အာရုံများကို ကမ္မဋ္ဌာန်း ဆိုသည်ဟု မှတ်ရမည်။
ဘာဝနာနှစ်မျိုး
ဘာဝနာဟူသော ပုဒ်သည် မြန်မာလို တိုးပွားစေခြင်းဟု အဓိပ္ပါယ်ရ၏။ ဘာဝနာအလုပ်သည် စိတ်နှင့် ဆိုင်သဖြင့် မိမိစိတ်ဓာတ်၏ ဖြူစင်မှု တိုးပွားလာအောင် အားထုတ်ရသော အလုပ်မျိုးဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုဘာဝနာသည် သမထဘာဝနာ၊ ဝိပဿနာဘာဝနာဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် သမထ ဘာဝနာ၏ အာရုံဖြစ်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းသည် ကသိုဏ်းဆယ်ပါး၊ အသုဘဆယ်ပါး၊ အနုဿတိဆယ်ပါး၊ အပ္ပပညာလေးပါး၊ အာဟာရေပဋိကုလသညာတစ်ပါး၊ စတုဓာတုဝဝတ္ထာန်တစ်ပါး၊ အာရုပ္ပလေးပါးအားဖြင့် လေးဆယ်ရှိ၏။ ဤလေးဆယ်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့တွင် တစ်ပါးပါးကို အာရုံပြု၍ ရှေးဦးစွာ ပွားများမှုကို ပရိကမ္မဘာဝနာဟု ခေါ်၏။ အထက်အထက် ဘာဝနာကို ပြုပြင်၍ ပေးတတ်သော အစစွာ သော ဘာဝနာဟု ဆိုလိုသည်။ ဤလေးဆယ်သော ကမ္မဋ္ဌာန်း တို့တွင် ဗုဒ္ဓါနုဿတိစသော အနုဿတိရှစ်ပါး၊ အာဟာရေ ပဋိကုလသညာ တစ်ပါး၊ စတုဓာတုဝဝတ္ထာန်တစ်ပါးဟူသော ဤဆယ်ပါးသော ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့ကို ပွားများရာ၌ ဥပစာရ ဘာဝနာ တိုင်အောင်သာ ရောက်နိုင်၏။ အပ္ပနာဘာဝနာသို့ မရောက်နိုင်။ အပ္ပနာဘာဝနာဆိုသည်မှာ ဆိုင်ရာကမ္မဋ္ဌာန်း အာရုံ၌ စွဲမြဲစွာ သက်ဝင်တည်နေသော ဈာန်မဂ်ဖိုလ်တရား များကို ခေါ်သည်။ အိမ်အနီးအပါးကို အိမ်ဥပစာ ခေါ်သကဲ့သို့ ထို့အတူ အပ္ပနာဘာဝနာဖြစ်သော ဈာန်မဂ်ဖိုလ်တရား၏ အနီးအပါးဖြစ်သော ဘာဝနာအစဉ်ကို ဥပစာရဘာဝနာဟု ခေါ်သည်။ ဤဥပစာရဘာဝနာသည် ဈာန်မဂ်ဖိုလ်ရအောင် အားထုတ် သော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်တို့အား စိတ်တည်ကြည်ခြင်း ဥပစာရသမာဓိမျှ အကျိုးရှိ၏။ ကြွင်းသော သုံးဆယ်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့၌ကား ပရိကမ္မဘာဝနာ၊ ဥပစာရဘာဝနာ၊ အပ္ပနာဘာဝနာဟု ဆိုအပ်သော ဘာဝနာသုံးပါးစလုံး ရအပ်သောကြောင့် စိတ်တည်ကြည်ခြင်း သမာဓိမျှသာမဟုတ်၊ ဆိုင်ရာ ကမ္မဋ္ဌာန်းအာရုံ၌ သက်ဝင်တည်နေသော ဈာန်တရားကိုလည်း ရနိုင်၏။
ဈာန်ဟူသည် အာရုံခြောက်ပါး၌ လွင့်ပါးချောက်ချား၍ နေသောစိတ်ကို တစ်ခုတည်းသော အာရုံ၌ စွဲမြဲစွာ သက်ဝင် စေ၍ စူးစူးစိုက်စိုက် တည်တည်တံ့တံ့ ရှုခြင်းသဘောရှိသော ဝိတက်ဝိစာရ ပီတိသုခ ဧကဂ္ဂတာ ဟူသော တရားငါးပါးတို့၏ အပေါင်းကို ဆိုသည်။
ဈာန်အင်္ဂါငါးပါး
ဝိတက်စသော တရားတစ်ခုတစ်ခုစီကိုကား ဈာန်ဟုမဆိုရ။ ဈာန်၏ အစိတ်အစိတ်ဖြစ်၍ ဈာန်နင်-ဝါ-ဈာန် အင်္ဂါဟူ၍သာ ဆိုရသည်။ ထိုဈာန်အင်္ဂါငါးပါးတို့တွင်-
ဤသို့လျှင် ဤငါးပါးသောတရားတို့ကို ဘာဝနာအာရုံ၌ စိတ်ကို နှစ်နှစ်ခြိုက်ခြိုက် အမြစ်စိုက်၍ နေအောင် ဆောင်ရွက် စီမံကြသော တရားစုဖြစ်၍ ဈာန်ဟု ခေါ်ရသည်။ ဤ၌ဈာန သဒ္ဒါသည် တစ်ခုခုသော အာရုံ၌ မတုန်မလှုပ် မငဲ့မတိမ်း စိမ်းစိမ်းရှုခြင်းအနက်ကို ဟော၏။ တစ်နည်း၊ စိတ်ကို ဆာပူပင်ပန်းညစ်နွမ်း နောက်ကျူ စေတတ်သော နီဝရဏတရားတို့ကို အမြစ်မပါဘဲ လောင်မြှိုက်ကင်းရှင်းစေတတ်သော သဘောကို ဈာန်ဟု ဆိုသည်။ ဤ၌နီဝရဏတရားတို့ဟူသည် ဈာန်၏ အထူး ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ကာမစ္ဆာန္ဒ၊ ဗျာပါဒ၊ ထိနမိဒ္ဓ၊ ဥဒ္ဓစ္စ ကုက္ကုစ္စ၊ ဝိစိကိစ္ဆာဟူသော ဤငါးပါးကို ဆိုသည်။ ထိုငါးပါးတို့တွင်- ကာမစ္ဆာန္ဒ ဟူသည် အဆင်း အသံ အနံ့အရသာ အတွေ့ ဟူသော ကာမဂုဏ်အာရုံတို့၌ စွဲစွဲလမ်းလမ်း တပ်စွန်းပြင်းစွာ သာယာလိုချင်ခြင်း သဘောတည်း။ ဗျာပါဒဟူသည် သူတပါးကို ပျက်ပြားစေအောင် ကြံဆောင်ငြူစူသော အမျက်ဒေါသ သဘောတည်း။ ထိနမိဒ္ဓ ဟူသည် ကိုယ်စိတ်၏ လေးလံ ထိုင်းမှိုင်းခြင်း၊ တွန့်တို ပျင်းရိခြင်းသဘောတည်း။ ဥဒ္ဓစ္စ ကုက္ကုစ္စဟူသည် စိတ်၏မငြိမ်ခြင်း၊ ပြုမိလေခြင်း၊ မပြုမိလေခြင်းဟု စိတ်ပူခြင်းသဘောတည်း။ ဝိစိကိစ္ဆာဟူသည် သို့လောသို့လော တွေးတောရမ်းဆ သဘာဝကို မဆုံးဖြတ်နိုင်ခြင်း သဘောတည်း။ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော ဈာနင်ငါးပါးတို့တွင် ဝိတက်သည် ထိနမိဒ္ဓ ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်၏။ စိတ်ကို ဘာဝနာ၏ အာရုံသို့ ပို့ဆောင်တတ်သော ဝိတက်သည် ပျင်းရိထိုင်းမှိုင်းစေ တတ်သော ထိနမိဒ္ဓကို လောင်မြှိုက်တတ်၏။ ဝိစာရသည် ဝိစိကိစ္ဆာ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်၏။ အာရုံ၌ စိတ်ကို ဖွဲ့ချည်တတ်သော ဝိစာရသည် စိတ်ကို နှစ်ခွပြု၍ နောက်ကျူမှိန်မှေးစေတတ်သော ဝိစိကိစ္ဆာကို လောင်မြှိုက် တတ်၏။
ပီတိသည် ဗျာပါဒ၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်၏။ အာရုံ၌ စိတ်ကို နှစ်သက်စေတတ်သော ပီတိသည် စိတ်ကို ငြီးငွေ့ ခြောက်သွေ့အောင် ပြုတတ်သော ဗျာပါဒကို လောင်မြှိုက် တတ်၏။ သုခသည် ဥဒ္ဓစ္စ ကုက္ကုစ္စ၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်၏။ အာရုံ၌ စိတ်ကို ချမ်းမြေ့စေတတ်သော သုခသည် မငြိမ်မသက် မအေး မချမ်းခြင်းကို ပြုတတ်သောဥဒ္ဓစ္စ ကုက္ကုစ္စကို လောင်မြှိုက် တတ်၏။ ဧကဂ္ဂတာသည် ကာမစ္ဆန္ဒ ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်၏။ အာရုံ၌ စိတ်ကို ခိုင်မြဲစွာ တည်ငြိမ်စေတတ်သော ဧကဂ္ဂတာသည် ထကြွလှုပ်ရှားတတ်သော ကာမစ္ဆာန္ဒ ကို လောင်မြှိုက်တတ်၏။ ယင်းသို့ ဈာန်အင်္ဂါငါးပါးတို့ ညီညွတ်ကြသဖြင့် စိတ်ကို ပိတ်ပင်ထားတတ်သော နီဝရဏတရားတို့ ကင်းစင်၍ စိတ်၏ ကမ္မဋ္ဌာန်းအာရုံ၌ တည်နေခြင်းသည် သမာဓိစခန်းသို့ ဆိုက်ရောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသမာဓိကိုပင် နီဝရဏ တရားတို့ကို ချုပ်ငြိမ်းစေတတ်သောကြောင့် တစ်ကြောင်းကျန် သမာဓိနှင့် ငြိမ်းချမ်းခြင်း သမထ ဟူသော စကားသည် ဝေါဟာရမျှသာ ခြားနား၏။ တရားကိုယ်အားဖြင့်ကား ဧကဂ္ဂတာ စေတသိက်ပင် ဖြစ်၏။ တည်ကြည်ခြင်း သမာဓိ ဖြစ်မှသာ ငြိမ်းချမ်းခြင်း သမထဖြစ်နိုင်၏။ ထိုကြောင့် ဤသမထဘာဝနာ ကမ္မဋ္ဌာန်းနည်း၌ သမာဓိ ဖြစ်လျှင် လုပ်ငန်းကိစ္စပြီးဆုံးလေတော့သတည်း။ ဝိပဿနာဘာဝနာ၌ ဝိပဿနာဟူသည် အထူးမြင်တတ် သော ဉာဏ်ပညာတည်း။ ထိုဉာဏ်ပညာဖြင့် ပညတ်အမြှေးကို ခွာလှန်၍ ရုပ်နာမ်ကိုမြင်၊ ရုပ်နာမ်တို့၏ အနိစ္စလက္ခဏာ၊ ဒုက္ခလက္ခဏာ၊ အနတ္တလက္ခဏာ မြင်သည်ကို အထူး မြင်သည်ဟု ဆိုသည်။ ယင်းဝိပဿနာကို အဖန်ဖန် ဖြစ်ပွားစေသည်ကို ဝိပဿနာဘာဝနာ ပွားများသည်ဟု ဆိုသည်။
ဝိပဿနာဘာဝနာ၏ အာရုံကမ္မဋ္ဌာန်းကား နာမ်ရုပ်တည်း။ ထို့ကြောင့် ဝိပဿနာဘာဝနာပွားများလိုသော သူသည် ရှေးဦးစွာ နာမ်ရုပ်နှစ်ပါးကို ပိုင်းခြား၍ သိသော နာမရူပ ပရိစ္ဆောဒ ဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံအောင် လုပ်ရမည်။ နာမရူပပရိစ္ဆောဒ ဉာဏ်ဟူသည် နာမ်တွေ ရုပ်တွေ အသွယ်အသွယ် အမျှင်အမျှင် အသီးအသီး တခြားစီနေအောင် ထင်နိုင်မြင်နိုင် ပိုင်းခြား နိုင်သောဉာဏ်ကို ဆိုသည်။
ကျုံတနီးရွာ၊ ကျုံတနီး
ကျုံတနီးရွာ၊ ကျုံတနီး
ကမ္မဋ္ဌာန်း
ဝိပဿနာဉာဏ် အကျယ် ဆယ်ပါး
ထို့နောက် ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဉာဏ်ဖြင့် နာမ်ရုပ်၏ အကြောင်း ကို သိမ်းဆည်းရမည်။ ပစ္စယပရိဂ္ဂဟဉာဏ် ဟူသည် ဘယ်ဟာ ကြောင့် နာမ်ရုပ်ဖြစ်သည်ဟု နာမ်ရုပ်၏ အကြောင်းကို မှန်မှန် ကျကျသိနိုင်မြင်နိုင် သိမ်းဆည်းနိုင်သော ဉာဏ်ကို ဆိုသည်။ ဤသို့ အကြောင်းနှင့်တကွ နာမ်ရုပ်ကို ပိုင်းဖြတ် ဆင်ခြင်ပြီးနောက် နာမ်ရုပ်တို့၏ သဘောသက်သက် အပျက် အပျောက် ဘေးရောက်မခိုင် အလိုအတိုင်း မပြုနိုင်သော အနိစ္စ လက္ခဏာ၊ ဒုက္ခလက္ခဏာ၊ အနတ္တ လက္ခဏာတို့ကို ကောင်းစွာ မှတ်သား၍ ပိုင်းခြားရှုမြင် ဆင်ခြင်ရမည်။ တစ်နည်းလည်း ဝိပဿနာဉာဏ် အကျယ် ဆယ်ပါးလာ၏။ ဆယ်ပါးကား-
ဤဝိပဿနာဉာဏ်ဆယ်ပါး ဖြစ်ပြီးနောက် နိဗ္ဗာန်ကို ရှေးဦးစွာ အာရုံပြု၍ ပုထုဇ္ဇန်အနွယ်ကို ဖျက်လျက် အရိယာ အနွယ်ကို ဖြစ်စေလျက် ဂေါတြဘူဉာဏ်ဖြစ်၏။ ထို့နောက် လောကီကိုထွင်းဖောက်လျက် မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ် ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏ်တို့ဖြင့် လောကတ္တရာဘက်သို့ ရောက် လေတော့သတည်း။ ဤဝိပဿနာဉာဏ် ဆယ်ပါးလာသောနည်းကာ ဉာဏ် အမြင် မထက်သန်သောကြောင့် နှစ်ရှည်လများ အားထုတ်နိုင်မှ မဂ်ဖိုလ်ရလတ္တံ့ ပုဂ္ဂိုလ်တို့အတွက် ဖြစ်လေသည်။
ကမ္မဋ္ဌာန်းဟူသည်
ကမ္မဋ္ဌာန
(၁) (စီးဖြန်းပွားများခြင်း) အမှု၏ – တည်ရာ – ဖြစ်ရာ – အာရုံ၊ စီးဖြန်းပွားများမှု၏ နီးစွာသော အကြောင်း ဖြစ်သော — စီးဖြန်း ပွားများမှုကို ပြီးစေတတ်သော အကြောင်း ဖြစ်သော – အာရုံ၊ သမထ, ဝိပဿနာ အလုပ်၏ အာရုံနိမိတ်။ (ထိုကမ္မဋ္ဌာန်းသည်-ဗုဒ္ဓဘာသာဝင် ရှင် လူရဟန်းတို့အဖို့ အရေးအကြီးဆုံး အချက် ဖြစ်၏။
တရားစကားမှန်သမျှ ကမ္မဋ္ဌာန်းမှ လွတ်သည်မရှိ
ဓမ္မကထိကဟူသည်
ကမ္မဋ္ဌာန်းမပါ သော စကားကို မဟောမိစေရန် တရားဟော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ သတိမူဘို့ ဖြစ်၏။ တရားဟော ပုဂ္ဂိုလ်ဆိုရာ၌ ခန္ဓာ ၅-ပါးကို ငြီးငွေ့စက်ဆုပ် ချုပ်ငြိမ်းရန် ဟောကြားသူကိုသာ ဓမ္မကထိက ဆိုသင့်ကြောင်းကို ခန္ဓသံယုတ် ဓမ္မကထိကသုတ်၌ ဘုရားရှင် ဟောတော်မူ၏
သဠာယတနသံယုတ် ဓမ္မကထိကပုစ္ဆာသုတ်၌မူ မျက်စိ, နား, နှာ, လျှာ ကိုယ် စိတ်တို့ကို ငြီးငွေ့စက်ဆုပ်ရန်, ချုပ်ငြိမ်းရန် ဟောကြားသူကို ဓမ္မကထိက ဆိုသင့်ကြောင်း ဟောတော်မူ၏။
ဘုရားရှင် ဟောတော်မူသော နိဒါနသံယုတ် ဓမ္မကထိကသုတ် ၌၎င်း,
အရှင်သာရိပုတ္တရာ, အရှင်မဟာကောဋ္ဌိကတို့၏ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ အမေးအဖြေ ဖြစ်သော နဠကလာပီသုတ် ၌၎င်း ဇရာမရဏ, ဇာတိ စသော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်အင်္ဂါတို့ကို ငြီးငွေ့စက်ဆုပ်ရန် ချုပ်ငြိမ်းရန် ဟောကြားသူကို ဓမ္မကထိက ဆိုသင့်ကြောင်းလာ၏။)
ကျုံတာရွာ၊ ထနီး
ကျုံတာရွာ၊ ထနီး
ကမ္မဋ္ဌာန်း
ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပန္နပုဂ္ဂိုလ်
ပထဝီစသော ဓာတ်ကြီး ၄-ပါးကို အထက်ပါ နည်းအတိုင်း သစ္စာ ၄-ပါးဖြင့် မသိသူသည် သမဏမဟုတ်, ဗြာဟ္မဏမဟုတ်၊ သိသူသာ သမဏ ဗြာဟ္မဏမည်၏
အနိစ္စလက္ခဏာစသည်
သတိပဋ္ဌာန်သုတ် ကို ကြည့်ရှု ဆင်ခြင်သုံးသပ်က ကမ္မဋ္ဌာန်းအလုပ်ပေးသုတ်, ကမ္မဋ္ဌာန်းနည်းပြသုတ်, ကမ္မဋ္ဌာန်း အကျိုးပြသုတ် ဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားစွာ သိမြင်နိုင်၏။ ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာန်း အရာ၌ အနိစ္စတလုံးကို ပိုင်ပိုင်နိုင်နိုင် သိမြင်က ကိစ္စ ပြီး၏၊ အနိစ္စကို ပိုင်နိုင်က ဒုက္ခ, အနတ္တ လက္ခဏာတို့ကိုလည်း သိမြင်ပြီးဖြစ်တော့၏။ အနိစ္စအချက်, ဒုက္ခအချက်, အနတ္တအချက်တို့ကို သိမြင်နိုင်ရန် သုတ်ပေါင်းများစွာတို့ကို ဟောတော်မူခဲ့သည်၊
ရုပ်နာမ်တို့ကို အနိစ္စ, ဒုက္ခ, အနတ္တ လက္ခဏာ ၃-ပါးသိမြင်ရန် ဟောတော်မူသောသုတ်အချို့ကို ပြဆိုပါဦးအံ့— သဠာယတနသံသုတ်၊ နန္ဒိက္ခယဝဂ်၊ အဇ္ဈတ္တနန္ဒိက္ခယသုတ်၌ ရဟန်းတို့, ရဟန်းသည် မမြဲ သော မျက်စိအကြည်ရုပ် (စက္ခုပသာဒ)ကို မမြဲဟု ရှု၏၊ ထိုသို့ ရှုခြင်းသည် အမှန်အတိုင်း မြင်ခြင်း(သမ္မာဒိဋ္ဌိ)ဖြစ်၏၊ မှန်ကန်စွာမြင်သူသည် ငြီးငွေ့၏၊ နှစ်သက်မှု ကုန်ခန်းခြင်းကြောင့် စွဲမက်မှု ကုန်ခန်း၏၊ စွဲမက်မှုကုန်ခန်းခြင်းကြောင့် နှစ်သက်မှု ကုန်ခန်း၏၊ နှစ်သက် စွဲမက်မှုတို့ ကုန်ခန်းခြင်းကြောင့် (ထိုရဟန်း၏)စိတ်သည် ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်ပြီဟု ဆိုအပ်ဆိုပိုင်၏၊ ကျန် နား, နှာ, လျှာ, ကိုယ်, စိတ်တို့၌လည်း နည်းတူမှတ်လေ။ (ပါဠိတော်၌ ကာယမပါ၊ သို့သော် တတိယ အဇ္ဈတ္တ အနိစ္စနန္ဒိက္ခယသုတ်၌ ပါဝင်သည်ကို ထောက်က ပါသင့်သည်ပင်။)
ဒုတိယဖြစ်သော ဗာဟိရနန္ဒိက္ခယသုတ်၌ အဆင်း, အသံ, အနံ့, အရသာ, အတွေ့ သဘောတရားဟူသော အပြင်အာယတန ၆-ပါး၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ တတိယသုတ်၌ ရဟန်းတို့ မျက်စိအကြည်ရုပ်ကို အသင့်အားဖြင့် နှလုံးသွင်းကြကုန်၊ မျက်စိအကြည်ရုပ်၏ မမြဲခြင်းကိုလည်း ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ အဖန်ဖန်ရှုကြကုန်၊ ထိုသို့ နှလုံးသွင်း ရှုဆင်ခြင်လတ်သော် မျက်စိအကြည် ရုပ်၌ ငြီးငွေ့၏၊ နှစ်သက်မှု ကုန်ခန်းသောကြောင့် စွဲမက်မှုကုန်ခန်း၏၊ စွဲမက်မှု ကုန်ခန်း ခြင်းကြောင့် နှစ်သက်မှု ကုန်ခန်း၏၊ နှစ်သက် စွဲမက်မှုတို့ ကုန်ခန်းခြင်းကြောင့် (ရှုဆင်ခြင်သော ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်၏) စိတ်သည် ကိလေသာမှ လွှတ်ပြီဟု ဆိုအပ်, ဆိုပိုင်၏။ ကျန် နား, နှာ စသည်တို့၌လည်း နည်းတူ။ စတုတ္ထသုတ်၌ အဆင်း, အသံ စသော အပြင် အာယတန ၆-ပါးတို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဟောတော်မူ၏။
ပဉ္စမသုတ်, ဆဋ္ဌသုတ်, သတ္တမသုတ်တို့၌လည်း အနိစ္စ လက္ခဏာ ၁-ပါးအားဖြင့်သာ မျက်စိအကြည်, ၎င်း၌ဖြစ်သော အသိစိတ် (စက္ခုဝိညာဏ်)၎င်း၌ဖြစ်သော တွေ့ထိမှု (စက္ခုသမ္ဖဿ တွေ့ထိမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ခံစားမှု (ဝေဒနာ) စသည်တို့ကို ဟောတော်မူ၏။ သံ၊၂၊၃၅၆-၇။ မျက်စိအကြည်ရုပ် မမြဲသောအားဖြင့် (အနိစ္စလက္ခဏာ) သိမြင် သူအား မှားသောအယူ ကင်းပျောက်၏ စသည်ဖြင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိပဟာန (အနိစ္စမြင်က မိစ္ဆာစင်)သုတ်ကိုဟောတော်မူ၏။
ထိုမျှမကသေး သဠာယတနသံယုတ် သဋ္ဌိပေယျာလဝဂ် ၌ အတွင်း အပသန္တာန်, အတိတ်, အနာဂတ်, ပစ္စုပ္ပန် ကာလ ၃-ပါးတို့ဖြင့် ပွားများ ရောယှက်၍ အနိစ္စလက္ခဏာသက်သက်ကို ဖော်ပြသော သုတ်များစွာကို၎င်း, ဒုက္ခ အနတ္တတို့နှင့်တွဲဖက်၍သုတ်များစွာကို၎င်း ဟောတော်မူ၏။ ဒုက္ခ, အနတ္တတို့ကိုလည်း အနိစ္စနည်းတူ ဟောတော်မူရာသုတ်ပေါင်း ၆၀-ရှိ၍ သဋ္ဌိပေယျာလဝဂ် မည်၏။ ခန္ဓသံယုတ် အနိစ္စဝဂ်လာသုတ်တို့ကိုလည်း ရှု။
၎င်းပြင် ရုပ်သည် မြဲသလော မမြဲသလော? မမြဲပါဘုရား။ မမြဲသောရုပ်သည် ဆင်းရဲလော ချမ်းသာ လော? ဆင်းရဲပါဘုရား။ မမြဲဆင်းရဲ၍ ဖောက်ပြန်သော သဘောရှိသောရုပ်ကို ဤရုပ်သည် ငါ့ဥစ္စာဖြစ်၏, ငါဖြစ်၏, ငါ၏အတ္တဖြစ်၏ဟု ရှူခြင်းငှါ သင့်ပါမည်လော? မသင့်ပါဘုရား စသည်ဖြင့် အမေးအဖြေ ပြုလုပ်ကာ ဟောကြားတော်မူသော အနတ္တလက္ခဏသုတ် ကဲ့သို့သုတ်တို့ကိုလည်း ပိဋက၌ မြောက်မြားစွာ တွေ့ရှိနိုင်၏၊
အမြွက်မျှ ဖော်ပြရလျှင် အလဂဒ္ဒူပမသုတ် စူဠသစ္စကသုတ် သုသိမသုတ် သောဏသုတ် အာနန္ဒသုတ် ခဇ္ဇနီယသုတ် ဂိလာနသုတ် စသည်တို့ဖြစ်၏။
အမေးအဖြေမပါပဲ ရုပ်သည် မမြဲ၊ မမြဲသော ရုပ်သည် ဆင်းရဲ၏၊ ဆင်းရဲသော ရုပ်သည် အတ္တမဟုတ် အနတ္တသာ၊ အနတ္တ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ထိုရုပ်သည် ငါ့ဥစ္စာမဟုတ်, ငါမဟုတ်, ငါ၏အတ္တမဟုတ်ဟု ဟုတ်တိုင်း မှန်စွာ ဝိပဿနာပညာဖြင့် သိမှတ်အပ်၏၊ ထိုသို့ သိမြင်က တပ်ခြင်းကင်း၍ အာသဝ တရားကင်းစင်၏ စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူသော အနိစ္စသုတ် အရဟန္တသုတ် အဇ္ဈတ္တာတီတယဒနိစ္စသုတ် စသည်တို့ကိုလည်း ဟောကြားတော်မူ၏။
လွန်ပြီးသောရုပ် စသည်ကိုငဲ့ကွက် တ, သ မနေစေရန် လာလတ္တံ့ ရုပ်စသည်ကိုသာယာ နှစ်သက်စိတ်ကူးယဉ်မနေစေရန် ဖြစ်ဆဲရုပ် စသည်ကို ငြီးငွေ့စက်ဆုပ်စေရန် အနိစ္စ, ဒုက္ခ, အနတ္တသဘောတို့ကိုဖော်ပြ၍ “ရူပံ ဘိက္ခဝေ အနိစ္စံ အတီတာနာဂတံ၊ ကော ပန ဝါဒေါ ပစ္စုပ္ပန္နဿ” စသည်ဖြင့် ကာလတ္တယအနိစ္စသုတ်, ကာလတ္တယဒုက္ခသုတ်, ကာလတ္တယအနတ္တသုတ်တို့ကိုလည်းဟောတော်မူ၏။
အနိစ္စ, ဒုက္ခ, အနတ္တ သိမြင်က အယူမှား (မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ) ကင်းစင်ကြောင်းကိုလည်း ဒိဋ္ဌိသံယုတ် လာသုတ်တို့၌ ဟောတော်မူ၏။ အထက်ပါသုတ်တို့ကဲ့သို့ စုဏ္ဏိယအားဖြင့်သာ ဟောတော်မူသည် မဟုတ်၊ ဂါထာဗန္ဓအားဖြင့်လည်းသုတ်များစွာတို့၌ ဟောတော်မူ၏။
ပြဆိုခဲ့သော စုဏ္ဏိယဒေသနာ ဂါထာဒေသနာသုတ်များစွာတို့ကို ထောက်ရှူက အနိစ္စလက္ခဏာစသည်ကို ဝိပဿနာပညာဖြင့် ထိုးထွင်းသိနိုင်ရန် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တိုင်း ဝိပဿနာ ကမ္မဋ္ဌာန်းအလုပ် အားထုတ်ရမည်ကို ထင်ရှားသိနိုင်၏။
စတုက္ကနိပါတ်၊ ပဌမ ပဏ္ဏာသက၊ ဥရုဝေလဝဂ်၊ အရိယဝံသသုတ် လာ အရိယဝံသတရား ၄-ပါးတို့တွင် ဘာဝနာမှု (ကမ္မဋ္ဌာန်းအလုပ်)၌ မွေ့လျော်ရမည်ဟူသော စတုတ္ထအရိယဝံသ တရားကို သတိပြုရာ၏။
သင်္ကန်း၌ ရောင့်ရဲခြင်း, ဆွမ်း၌ ရောင့်ရဲခြင်း, (ဆွမ်းဆိုရာ၌ ဆေးပစ္စည်းလည်း အပါအဝင်ဖြစ်၏။) ကျောင်း၌ ရောင့်ရဲခြင်းဟူသော အရိယဝံသတရား၃-ပါးတို့မှာ စတုတ္ထအရိယဝံသတရား၏ အကူအညီအကြောင်းအင်္ဂါများ ဖြစ်၍ ဘာဝနာ၌ မွေ့လျော်ခြင်း, ကမ္မဋ္ဌာန်း အားထုတ်ခြင်းသည်သာ လိုရင်းပဓာနဖြစ်သည်။ (ဘာဝနာမှုကို ဖိဖိစီးစီးအားထုတ်နိုင်စေရန် ဆွမ်း, သင်္ကန်း, ကျောင်း, ဆေး ပစ္စည်း ၄-ပါး၌ ရောင့်ရဲခြင်းဟူသော အရိယဝံသတရား ၃-ပါးကို ဟောတော်မူသည်ဟု ဆိုလို၏။)
ပစ္စည်း ၄-ပါး၌ရောင့်ရဲခြင်း အရိယဝံသတရား၃-ပါးဖြင့် ဝိနည်းပိဋကကို ဟောအပ်၏၊ ဟောရာရောက်၏။ ဘာဝနာ၌ မွေ့လျော်ခြင်း ဟူသော အရိယဝံသတရားဖြင့် သုတ္တန် အဘိ ဓမ္မာ ပိဋက၂-ပါးကို ဟောအပ်၏၊ ဟောရာ ရောက်၏။ အရိယနွယ်ဝင် ဖြစ်စေရန် အရိယဝံသတရားကို ကျင့်ကြံခြင်းနှင့် အထက်၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော တရားအားလျော်စွာ ကျင့်သော ဓမ္မာနုဓမ္မပဋိပန္နပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်စေရန် ခန္ဓာ၅-ပါး စသည်ကို ငြီးငွေ့ စက်ဆုပ်အောင် တပ်ခြင်းကင်းအောင် ကျင့် ကြံအားထုတ်ခြင်းသည် အတူတူပင်ဖြစ်သည်။ (အနုဓမ္မသုတ် ၄-သုတ်လည်း ကြည့်။
ဘာဝနာ၌ မွေ့လျော်ခြင်း၏ အကျယ်ကို အနိစ္စ, ဒုက္ခ, အနတ္တ လက္ခဏာ ၃-ပါးကို သုတ်များစွာတို့၌ အထပ်ထပ် အခါခါ ကြိမ်ဖန်များစွာ ဟောတော်မူခြင်းကို သတိမူရန် ဓမ္မပဒ-လာ ပေါဋ္ဌိလမထေရ်၏ ဝတ္ထု၊ အကျဉ်းချုပ်ကို ဖော်ပြလို၏။ ထိုမထေရ်သည် ဝိပဿီ ဘုရားလက်ထက်တော်မှစ၍ ကျွန်ုပ်တို့ ဘုရားရှင် လက်ထက်တော်တိုင်အောင် ဘုရား ၇-ဆူတို့၏ သာသနာ၌ ရဟန်းငါးရာတို့အား စာချနေသူဖြစ်၏ (ရှေးရှေး ဘဝကလည်း စာချဘူး၊ ယခုဘဝလည်း စာချသည်ကို ရည်ရွယ်ဆိုခြင်း ဖြစ်၏)။ အနိစ္စ, ဒုက္ခ မိုးမွှန်အောင် ကြားဘူး, ရွတ်ဘူး, ပို့ချဘူးမည်ကား မြေကြီးလက်ခတ်မလွဲပေ။ “ဤရဟန်းသည် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်အောင် ပြုအံ့ ဟူသော စိတ်ထားမျှသော်လည်း မရှိ (ကျင့်ဆောင်မှုကား ပြောစရာမရှိတော့ပေ)။ ထိုရဟန်းကို ထိတ်လန့်စေအံ့”ဟူသော ရည်ရွယ် ချက်ဖြင့် ဘုရားရှင်က ထိုမထေရ်ကို အချည်းနှီးပေါဋ္ဌိလ (တုစ္ဆပေါဋ္ဌိလ) လာလော့, သွားလော့, ထိုင်လော့ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူလေ့ ရှိ၏။ ထိုအခါ ပေါဋ္ဌိလ မထေရ်က “ငါသည် အဋ္ဌကထာနှင့်တကွ ပိဋကသုံးပုံဆောင်ဖြစ်၏၊ ဂိုဏ်းကြီး ၁၈-ရပ်၌ရဟန်းငါးရာတို့အား တရား စာပေပို့ချသူဖြစ်၏၊ သို့ပါလျက် ဘုရားရှင်က အချည်းနှီး ပေါဋ္ဌိလဟု မပြတ်မိန့်တော်မူ၏၊ ဧကန္တ ငါ့မှာ ဈာန်မဂ်ဖိုလ်မရရှိ၍ ဤသို့ ခေါ်ဝေါ် မိန့်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်”ဟု ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ တွေးမိသည့်အလျောက် ခီဏာသဝ ရဟန်းတော်များထံ ကမ္မဋ္ဌာန်း တောင်းပန် ရာ (မာန်စွယ်ကျိုးစေလိုသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့်) မည်သည့် ရဟန်းကမျှ လက်မခံပဲ မည်သူထံသွားပါ မည်ဝါထံသွားပါစသည်ဖြင့် အဆင့်ဆင့် ညွှန်ကြားလိုက်ရာ နောက်ဆုံး ခုနှစ်နှစ်အရွယ် သာမဏေငယ်အထံရောက်မှ ကမ္မ-ဋ္ဌာန်းနည်းရ၍ ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်နေစဉ် ဘုရားရှင်က (၁၂၀-ယူဇနာအဝေးမှ အရောင်တော်ပြန့်စေ၍) ယောဂါ ဝေ ဇာယတီ ဘူရိ-စသော ဂါထာကို ဟောတော်မူရာ ဒေသနာတော်အဆုံး၌ အရဟတ္တဖိုလ်၌ တည်လေ၏။
နာမ် ရုပ်တရားတို့ကို ဝိပဿနာပညာဖြင့် ထိုးထွင်းသိမြင်နိုင်ရန် တိုက်တွန်း နှိုးဆော်ချက်ဖြစ်သောသုတ်အများကိုလည်း ဥပမာန ဥပမေယျတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်၍၎င်း, ဥပမာန မပါမူ၍၎င်း ဟောတော်မူခဲ့ရာ အချို့ကိုဖော်ပြပါအံ့’— “ရဟန်းတို့ ဇရာမရဏကို ဇရာမရဏ၏ ဖြစ်ကြောင်းကို ဇရာမရဏ၏ ချုပ်ရာကို ဇရာမရဏချုပ်ရာ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းအကျင့်ကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ဝိပဿနာပညာဖြင့် မသိ မမြင်သေးသော သူသည် သိမြင်နိုင်ရန် ဆရာရှာရမည်၊ ကျင့်ကြံ ပြုလုပ်ရမည်၊ အားထုတ်ရမည်၊ အလို ဆန္ဒပြုရမည်၊ လွန်လွန်ကဲကဲ အားထုတ်ရမည်၊ မမေ့မလျော့ မပေါ့မဆ သတိသမ္ပဇဉ် ရှိရ မည်” စသည်ဖြင့် ဇရာမရဏဇာတိ, ဘဝ စသော သိအောင်ပြုရမည့် တရား ၁၁-ပါးတို့ကို တိုက်တွန်းချက် ၁၂-ပါးဖြင့် မြှောက် ပွား၍ သုတ်ပေါင်း ၁၃၂-သုတ်ဖြင့် နိဒါနသံယုတ် အဆုံးဖြစ်သော အန္တရပေယျာလ-ဝဂ်၌ တိုက်တွန်း နှိုးဆော်တော်မူ၏။
ကမ္မဋ္ဌာန်းသည် — သမထကမ္မဋ္ဌာန်း ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာန်းအားဖြင့် ၂-ပါး။ သမထကမ္မဋ္ဌာန်းသည် သဗ္ဗတ္ထက-ကမ္မဋ္ဌာန်း, ပါရိဟာရိယကမ္မဋ္ဌာန်းအားဖြင့် ၂-ပါး။ မေတ္တာ, မရဏဿတိကမ္မဋ္ဌာန်းကို (အချို့ဆရာတို့အလို) အသုဘကမ္မဋ္ဌာန်းကို သဗ္ဗတ္ထက-ကမ္မဋ္ဌာန်း ဆိုသည်။ စရိုက်အားလျော်စွာ အမြဲဆောင်အပ်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပါရိဟာရိယ-ကမ္မဋ္ဌာန်း ဆိုသည်။ အာရုံကမ္မဋ္ဌာန်း ဈာန်ကမ္မဋ္ဌာန်းအားဖြင့် ၂-ပါး။ အာကာသာနဉ္စာယတန, အာကိဉ္စညာယတနတို့သည် အာရုံကမ္မဋ္ဌာန်း ဈာန်ကမ္မဋ္ဌာန်း ၂-မျိုးစုံမည်၏။ ဝိညာနဉ္စာယတန, နေဝသညာနာသညာယတနတို့သည် ဈာန်ကမ္မဋ္ဌာန်းသာ မည်၏။ အာကာသ, နတ္ထိဘောပညတ်တို့သည် အာရုံကမ္မဋ္ဌာန်းသာ မည်၏။ ကမ္မဋ္ဌာန်း၄၀-ပါဠိတော်၌ လာသော ကသိုဏ်း ၈-ပါး၊ အသုဘ ၁၀-ပါး၊ အနုဿတိ ၁၀-ပါး၊ ဗြဟ္မဝိဟာရ ၄-ပါး၊ အရူပ ၄-ပါး၊ ဧကာသညာ၊ ဧကာဝဝတ္ထာန ဤ ၃၈-ပါးတို့၌ အဋ္ဌကထာ၌လာသော အာလောကနှင့်အာကာသကိုသွင်း၍ ၄၀-ဖြစ်သည်။ (ကသိုဏ်း၁၀-ပါး ရှိရာ အာလောကကသိုဏ်းကို ဩဒါတ၌ အာကာသကသိုဏ်းကို အနန္တာကာသကသိုဏ်း၌ သွင်း၍ ပါဠိတော်၌ ကသိုဏ်း ၈-ပါး ဟောတော်မူသည်။ မ၊၂၊၂၀၇-၌ ကသိုဏ်း ၁၀-ပါး၊ တနည်း ဟောတော်မူသည်။) ပုဂ္ဂိုလ်စရိုတ်အား လျော်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းရှစ်သောင်းလေးထောင် ဖြစ်သည်။ ပင် ကိုယ်သဘောအားဖြင့် ကိုယ်တိုင် အခါခပ်သိမ်း ဆောင်ယူအပ်သော ဗုဒ္ဓါနုဿတိစသော ကမ္မဋ္ဌာန်းကို မူလကမ္မဋ္ဌာန်းဟု ဆို၏။ ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာန်းသည် ရုပ်ကမ္မဋ္ဌာန်း နာမ်ကမ္မဋ္ဌာန်းအားဖြင့်၂-ပါး ဓာတုကမ္မဋ္ဌာန်းသည် ပ-အာ-ဝါ-တေ ဟူသော စတုဓာတုကမ္မဋ္ဌာန်း။ ပ-အာ ဝါ-တေ အာကာသ, ဝိညာဏ ဟူသော ဆဓာတုကမ္မဋ္ဌာန်း။ ဃရာဝါသကမ္မဋ္ဌာန်း ပဗ္ဗဇ္ဇာကမ္မဋ္ဌာန်း ဟူ၍လည်း ရှိသေး၏။ အိမ်ထောင်ပြုလုပ်မှုသည် ဃရာဝါသကမ္မဋ္ဌာန်း မည်၏၊ ရဟန်း ပြုလုပ်မှုသည် ပဗ္ဗဇ္ဇာကမ္မဋ္ဌာန်း မည်၏။ ကသိကမ္မဋ္ဌာန်း, ဝဏိဇ္ဇာကမ္မဋ္ဌာန်း ဟူ၍လည်း ရှိသေး၏။ လယ်ထွန်မှုသည် ကသိကမ္မဋ္ဌာန်း မည်၏။ ကုန်သွယ်မှုသည် ဝဏိဇ္ဇာကမ္မဋ္ဌာန်း မည်၏။
ကြာအင်း
ကြာအင်း
လက်သမား (ကရင်)ရွာ၊ လက်သမား (ကရင်)
လက်သမား (ကရင်)ရွာ၊ လက်သမား (ကရင်)
ဘာသာမဲ့ အယူဝါဒ
ဘာသာမဲ့ဆိုသည်မှာ ကိုးကွယ်သည့် ဘာသာ မရှိသူများကိုဆိုလိုသည်။ ၎င်းတို့သည် မည်သည့်ဘာသာကိုမျှ ယုံကြည်ခြင်းမရှိဘဲ၊ ကမ္ဘာတွင် ရှိသည့် ဘာသာများသည် လူများမှ ဖန်တီးတီထွင်ထားခြင်းဖြစ်သည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။
ကုလားပိတောက်
ကုလားပိတောက် ပင်မှာ ပေ ၆၀ ခန့်မြင့်ပြီး လုံးပတ်မှာ ၆ ပေမှ ၁၂ ပေခန့် ရှိသည်။ အကိုင်းများသည် အောက်သို့ ကိုင်းညွှတ်၍ တွဲလွဲ ကျဆင်းနေတတ်သည်။ အမွှေးနုကလေးများ ရှိသည်။ အခေါက်မှာ ၁ လက်မခန့် ထူ၍ အနည်းငယ် အဝါရောင်သန်းပြီး ပြာနှမ်းနှမ်း ရှိသည်။ အရွက်မှာ ဝိုင်းပြီး ချွန်ကာ ဇီးရွက်ခန့်မျှ ရှိသည်။ အရွက်နုသည် အလွန်စိမ်းပြီး အရွက်ရင့်မှာ အနည်းငယ် နီရောင်သမ်း၍ ပြာနှမ်းနှမ်း ရှိသည်။ အပွင့်များမှာ သေး၍ ဖြူနုရောင် ရှိသည်။ အဆုပ်လိုက် ပွင့်သည်။ အသီးမှာ အလွန်ပြား၍ မာသည်။ လက်လေးလက်ဆ ရှိ၍ ခိုင်မာသည်။ ကုလားပိတောက် ၃ မျိုးရှိပြီး အနက်မျိုး၊ အဝါမျိုး နှင့် အဖြူမျိုးတို့ ဖြစ်သည်။ အသားနှင့် အစေ့မှ အဆီကို ထုတ်ယူရသည်။
ကရင်ဗဟိုအဖွဲ့
ကရင်ဆိုရှယ်ဆားဗစ်ကလပ် (Karen Social Service Club) က ကမကထပြုပြီး ရန်ကုန်မြို့ မှာ ခေါ်ယူ ကျင်းပတဲ့ ကရင်လူထု အစည်းအဝေးကြီး ကနေ ဖွဲ့စည်းခဲ့တာဖြစ်ပါတယ်။ ၁၉၄၅၊ ဇွန်-၃၀ ရက်မှ ဇူလိုင်-၅ ရက်နေ့ အထိကျင်းပခဲ့တဲ့ ကရင် လူထုအစည်းအဝေး ပွဲကြီးကနေ ဖွဲ့စည်းပေါ်ပေါက်လာခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။ ရည်ရွယ်ချက် ကတော့ ကရင်လူမျိုးများ နိုင်ငံရေး အားဖြင့် တစည်းတရုံးတည်း ဖြစ်စေရန် နဲ့ သီးခြားကရင်ပြည်နယ် ရရှိစေရေးဖြစ်ပါတယ်။ မစ္စတာ ဆစ်ဒနီလူနီ၊ စောဘိုးချစ်၊ စောသာဒင်၊စောဘဦးကြီး၊ စောဘမောင်၊ မန်းဘခင်၊ ဆရာသာထို စတဲ့ ကရင် အမျိုးသား ခေါင်းဆောင်တွေ နဲ့ ဖွဲ့စည်းပေါ် ပေါက်လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပါတယ်။
၁၉၄၆၊ ဖေဖော်ဝါရီ-၄ ရက်မှ ၆-ရက်နေ့အထိ ရန်ကုန်မြို့ မှာ မြန်မာနိုင်ငံလုံးဆိုင်ရာ ကရင်ညီလာခံကြီး ကျင်းပနိုင်ခဲ့ပြီး၊ ကရင် ဗဟိုအဖွဲ့ က သီးခြား ကရင်ပြည်နယ် တည်ထောင်ရေး အဆို တင်သွင်းခဲ့သည်။ ကရင်ဗဟိုအဖွဲ့ ကနေ မစ္စတာ ဆစ်ဒနီ လူနီ ၊ စောသာဒင်၊ စောဘိုးချစ်၊ စောဘဦးကြီး တို့ပါဝင်တဲ့ ကရင် ကိုယ်စားလှယ် အဖွဲ့တဖွဲ့ကို ဖွဲ့စည်းပြီး ဗြိတိသျှ အစိုးရရဲ့ သဘောထား ကို စုံစမ်းစေဖို့ အင်္ဂလန်ကို စေလွှတ်ခဲ့သည်။ ကရင်ဗဟိုအဖွဲ့ ဟာ ကရင်ပြည်နယ် ဖွဲ့စည်းနိုင်ရေး၊ သီးခြား ကရင်ပြည်နယ် တည်ထောင်နိုင်ရေး အတွက် စတင်ကြိုးပမ်းလှုပ်ရှားခဲ့တဲ့ ကရင်အမျိုးသား နိုင်ငံရေး အဖွဲ့အစည်းကြီးတခု ဖြစ်သည်။
မန်နောင်ရွာ၊ အုံပုံ
မန်နောင်ရွာ (Mannawng)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (မြောက်)၊ ဝ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း၊ ဟိုပန်ခရိုင်၊ မိုင်းမောမြို့နယ်၊ အုံပုံကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၀၇၉၃၈ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မိုင်းမောမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ရွှေတချောင်းရွာ၊ ထနီး
ရွှေတချောင်းရွာ၊ ထနီး
ရွှေတချောင်းရွာ၊ မြောင်မြို့နယ်
ရွှေတချောင်းရွာ (Shwetachaung)သည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ စစ်ကိုင်းခရိုင်၊ မြောင်မြို့နယ်၊ ရွှေတချောင်းကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၁၂၄၀ ဖြစ်သည်။
မြို့ဦးရွာ၊ မြို့ဦး
မြို့ဦးရွာ၊ မြို့ဦး
ဝါးပတောစု
ဝါးပတောစု
ခွေးသေရွာ၊ လက်သမား (မြန်မာ)
ခွေးသေရွာ၊ လက်သမား (မြန်မာ)
မိုးကုတ်စက်ဝိုင်း
မိုးကုတ်စက်ဝိုင်း (Horizon) သည် ကမ္ဘာနှင့်ကောင်းကင်အား ပိုင်းခြားထားသည့် မျဉ်းဖြစ်ပြီး အပိုင်းနှစ်ခုဖြင့် ခွဲခြားထားသည်။ ယင်းတို့မှာ ကမ္ဘာ့မျက်နှာပြင်နှင့် အတွင်းဆက်ထားသည့်အရာ၊ သို့မဟုတ် အတွင်းမဆက်ထားသောအရာတို့ဖြစ်သည်။ နေရာအများစုမှာ သစ်ပင်၊ အဆောက်အအုံ၊ တောင်ကုန်းတောင်တန်းများဖြင့် ကာဆီးထားသောကြောင့် စစ်မှန်သည့် မိုးကုတ်စက်ဝိုင်းအား မမြင်ရပေ။ ယင်းအချက်များကြောင့် ဖြစ်လာသည့်မြင်ကွင်းကို မြင်နိုင်သည့် မိုးကုတ်စက်ဝိုင်းဟု ခေါ်ဆိုသည်။ မိုးကုတ်စက်ဝိုင်းအား ဂရိဘာသာစကား "ὁρίζων κύκλος" (horizōn kyklos) မှ ဆင်းသက်လာပြီး ပိုင်းခြားထားသော စက်ဝိုင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ရေဒီယို၊ တယ်လီဂရပ်နည်းပညာများ မပေါ်ထွန်သေးခင်က သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် ပင်လယ်ပြင်၌ မြင်နိုင်သော မိုးကုတ်စက်ဝိုင်း၏ အကွာအဝေးသည် အင်မတန် အရေးပါလှသည်။ ယနေ့ခေတ်အခါ၌ပင်လျင် လေယာဉ်ပျံများ ပျံသန်းရာတွင် မိုးကုတ်စက်ဝိုင်းအား အသုံးပြုနေရဆဲဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:နက္ခတ္တဗေဒဆိုင်ရာ ကိုဩဒိနိတ်စနစ်
ဖားဂေါ်ပူရွာ၊ ဖာပွန်မြို့နယ်
ဖားဂေါ်ပူရွာ(Hpargawpu)သည် ကရင်ပြည်နယ်၊ ဖာပွန်ခရိုင်၊ ဖာပွန်မြို့နယ်၊ ထီးဘောခီးကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၆၉၈၃၉ ဖြစ်သည်။
ဒေလီယာ
ဒေလီယာ (Dahlia) ( (သို့)) သည် မက္ကဆီကို နှင့် အမေရိကတိုက် အလယ်ပိုင်းဒေသများ၌ ပေါက်ရောက်သည့် နှစ်ရှည်ပင်များဖြစ်သော Asteraceae ဟုခေါ်သည့် ချုံနွယ်ပိတ်ပေါင်းအပင် မျိုးနွယ်ဝင်ဖြစ်ပြီး ၎င်း၏အခြားမျိုးနွယ်ဝင်များမှာ နေကြာ၊ ဒေစီ၊ ဂန္ဓာမာနှင့် ဇင်းနီးယား တို့ပါဝင်သည်။ ဒေလီယာ မျိုးစိတ်ပေါင်း (၄၂)မျိုးရှိပြီး ဥယျာဉ်အပင်များအဖြစ် စိုက်ပျိုးလေ့ရှိသည်။ ပန်းပွင့်ပုံစံများသည် ကွဲပြားပြီး ပင်စည်တစ်ခုလျှင် ဦးခေါင်းတစ်ခုပါဝင်ပြီး အရွယ်အစားမှာ 2 inလောက်အထိ သေးငယ်နိုင်သည်။ ၎င်းတို့တွင် homologous ခရိုမိုဆုမ်း ရှစ်စုံရှိသော်လည်း အပင်အများစုတွင် နှစ်ခုသာရှိသည်။
ဂလုံးရွာ၊ ထနီး
ဂလုံးရွာ၊ ထနီး
ဖားဂေါ်ပူရွာ၊ ဖာပွန်မြို့နယ်
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဖာပွန်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ဒေလီယာ
ပင်စည်များတွင် အမြင့် 12 inမှ 6 - 8 ftထိ အရွက်များရှိလေ့ရှိသည်။ မျိုးစိတ်အများစုမှာ ရနံ့ရှိသော ပန်းပွင့်များကို ထုတ်လုပ်နိုင်စွမ်းမရှိကြပေ။ ဝတ်မှုန်ကူးသော အင်းဆက်ပိုးမွှားများကို ရနံ့မှတဆင့် မဆွဲဆောင်နိုင်သော အပင်အများစုကဲ့သို့ပင် ပန်းပွင့်များတွင် အပြာရောင်မှလွဲ၍ အရောင်အများစုကို တောက်ပသောအရောင်ဖြင့် ဖွဲ့စည်းခြယ်သထားသည်။
၁၉၆၃ ခုနှစ်တွင် ဒေလီယာကို မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ၏ အမျိုးသားအထိမ်းအမှတ် သင်္ကေတပန်း အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သည်။
Databases
ကဏ္ဍ:မက္ကဆီကိုနိုင်ငံ၏ အမျိုးသားသင်္ကေတများ ကဏ္ဍ:ပန်းပွင့်သော အပင်များ ကဏ္ဍ:အပင် မျိုးစုများ
တန်ကူရွာ၊ မတူပီမြို့နယ်
တန်ကူရွာ(Tangku)သည် ချင်းပြည်နယ်၊ မတူပီခရိုင်၊ မတူပီမြို့နယ်၊ တန်ကူကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၆၅၀၃၀ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ တန်ကူကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၄၀၃ ဦး၊ မ ၄၃၀ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၈၃၃ ဦး နေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မတူပီမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
အင်လက်ကထောင်ရွာ၊ ဆွမ်ပရာဘွမ်မြို့နယ်
အင်လက်ကထောင်ရွာ(Inletkahtaung)သည် ကချင်ပြည်နယ်၊ ပူတာအိုခရိုင်၊ ဆွမ်ပရာဘွမ်မြို့နယ်၊ လုံဝမ်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၆၇၇၆၈ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဆွမ်ပရာဘွမ်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ကုလားမျက်စိပင်စောက်ကြီး
ပင်ငယ်မျိုး ဖြစ်ပြီး အမြင့် ၃ ပေခန့် ရှိသည်။ ပင်စည်းရိုးများသည် နူးညံ့သည်။ အရွက်မှာ ရှည်၍ ဝိုင်းသည်။ အပွင့်မှာ အနီရောင် နှင်းဆီရောင် ရှိသည်။ ထို့ပြင် အရောင်မျိုးစုံဖြင့်လည်း ပွင့်သည်။ အသီးသီးသော အခါ အဆုပ်လိုက် အပြွတ်လိုက် သီးလေ့ ရှိသည်။ အသီး၏ အရောင်မှ နုစဉ်တွင် စိမ်းနုရောင် မှည့်လျှင် အဝါရောင် ရှိသည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:အသီး ဟင်းသီးဟင်းရွက်ပင်များ
ဇီဝဆိုင်ရာ အမျိုးအစား ခွဲခြားခြင်း
ခေတ်သစ် ဇီဝဗေဒပညာရပ်ဆိုင်ရာ အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်းသည် မျိုးစိတ်များကို ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ သွင်ပြင်လက္ခဏာပေါ်တွင် မူတည်၍ အုပ်စုဖွဲ့ လေ့လာခဲ့သော ကာရိုးလပ်စ် လင်းနေးယပ်စ် ၏ လုပ်ဆောင်ချက်များမှ အစပြုခဲ့သည်။ ထိုသို့သော အုပ်စုများကို ဒါဝင်၏ အမျိုးတူ ဆင်းသက်မှု နိယာမ အပေါ်တွင် မူတည်၍ ပြန်လည်သုံးသပ် ညှိနှိုင်းခွဲခြားခြင်းများကို ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ဒီအန်အေ ကို အချက်အလက်အဖြစ် အသုံးပြုသော မော်လီကျူလာ ဖိုင်လိုဂျင်နက်တစ် ပညာကြောင့် လတ်တလော ပြန်လည်သုံးသပ်ခြင်း အများအပြားကို ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး ဆက်လက်၍လည်း လုပ်ဆောင်သွားမည့် အခြေအနေရှိသည်။ ဇီဝဆိုင်ရာ အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်းသည် ဇီဝဆိုင်ရာ စစ်စတမ်မက်တစ် (biological systematics) သိပ္ပံပညာရပ်တွင် ပါဝင်သည်။
ကဏ္ဍ:ဇီဝဗေဒဆိုင်ရာ အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း
Taxonomie Taxonomie
​တောင်သလဲကုန်းရွာ၊ အိက္ကဒွတ်
တောင်သလဲကုန်းရွာ၊ အိက္ကဒွတ်
မြန်မာ့လယ်ယာဖွံ့ဖြိုးရေးဘဏ်
မြန်မာ့လယ်ယာဖွံ့ဖြိုးရေးဘဏ်သည် စီမံကိန်းနှင့် ဘဏ္ဍာရေး ဝန်ကြီးဌာန လက်အောက်ရှိ နိုင်ငံပိုင်ဘဏ်တစ်ခုဖြစ်သည်။
သမိုင်းကြောင်း
၁၉၅၃ခုနှစ်၊ ဇွန်လ(၁) ရက်နေ့တွင် “နိုင်ငံတော်စိုက်ပျိုးရေးဘဏ်” အဖြစ် စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၁၉၆၇ ခုနှစ်တွင် ပြည်ထောင်စုမြန်မာနိုင်ငံ၊ ပြည်သူ့ဘဏ်၏ စိုက်ပျိုးရေးချေးငွေဌာန အဖြစ် လည်းကောင်း၊ ၁၉၇၅ ခုနှစ်၊ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံတော် ဘဏ်ဥပဒေအရ ၁-၄-၁၉၇၆ မှ စတင်၍ “မြန်မာ့စိုက်ပျိုးရေးဘဏ်” အဖြစ်လည်းကောင်း၊ ၁၉၉၀ ပြည့်နှစ်တွင် “မြန်မာ့စိုက်ပျိုးရေးနှင့် ကျေးလက်ဖွံ့ဖြိုးရေးဘဏ်” ဟုလည်းကောင်း၊ အဆင့်ဆင့် ပြောင်းလဲဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး ၁၉၉၆ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ(၁၄) ရက်နေ့တွင် ဘဏ္ဍာရေးနှင့် အခွန် ဝန်ကြီးဌာနမှ လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးနှင့် ဆည်မြောင်း ဝန်ကြီးဌာနအောက်သို့ လွှဲပြောင်းရောက်ရှိခဲ့သည်။ ၁၉၉၇ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ (၃၀)ရက် နေ့စွဲပါ မြန်မာ့စိုက်ပျိုးရေးနှင့် ကျေးလက်ဖွံ့ဖြိုးရေးဘဏ် ကို ပြင်ဆင်သည့် ဥပဒေအရ မြန်မာ့လယ်ယာဖွံ့ဖြိုးရေးဘဏ်ဟု အမည်ပြောင်းလဲ ခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည်။
လုပ်ငန်းတာဝန်များ
မြန်မာ့လယ်ယာဖွံ့ဖြိုးရေးဘဏ်၏ လုပ်ငန်းတာဝန်များမှာ-
အနောက်ပွဲတက်ဆောင်
အနောက်ပွဲတက်ဆောင်ဆိုသည် မြန်မာမင်းတို့၏ နန်းတော်တိုင်းတွင် အနောက်စမုတ်နှင့် တစ်ဆက်တည်း ရှိသော အရှေ့ဘက်တွင် သုံးထပ်ဇေတဝန်ဆောင်ကို ခေါ်သည်။ အနောက်ပွဲတက်ဇေတဝန်ဆောင်တော် ဟုလည်း ခေါ်သည်။ ထိုအဆောင်တွင် သီတင်းကျွတ်သောအခါ မိဖုရား၊ မင်းသမီး၊ ကတော်၊ မယားစသော မင်းမိန်းမတို့က ကန်တော့ပွဲတက်ရသဖြင့် ပွဲတက်ဆောင်ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ လူအမြဲနေသော အဆောင်မဟုတ်ပေ။ ထိုအဆောင်တွင် အလယ်က မာရဘင်ကန့်၍ သရက်သားဖြင့်ပြုသော ပဒုမ္မာကြာပွင့်ခံ ပဒုမာသနရာဇပလ္လင်တော် ရှိသည်။ ယင်းပလ္လင်တော်တွင် မင်းဧကရာဇ်နှင့် မိဖုရားခေါင်ကြီး နှစ်ပါးအတူ စံတော်မူ ကန်တော့ခံမြဲ ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် မြင်းမိုရ်ပွဲ၊ တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်၊ အဖိတ်နေ့ည၊ ကထိန်လျာမသိုးသင်္ကန်း ရက်သောအခါ၊မဟာပိန္နဲပွဲအခါများတွင် ဤအဆောင်တွင် ထွက်တော်မူ၍ရှုစားသည်။
ပွဲတက် အခမ်းအနား
အနောက်ပွဲတက် အခမ်းအနားသို့ အရာရှိ မှူးတော်မတ်တော်များ၏ ကတော်နှင့် မယားများ၊ အခမ်းအနား ပါဝင်သူတို့သာ တက်ရောက်ပူဇော် ကန်တော့ရမြဲ ဖြစ်သည်။ ကန်တော့ပွဲ တက်သောအခါ ရာထူးအဆင့်အတန်းအလိုက် နေရာများကို ကြိုတင်ပြင်ဆင် သတ်မှတ်ပိုင်းခြား၍ အတိအကျပြုလုပ် နေရာချထားရသည်။ ပွဲတက်အခမ်းအနား အထုံးအမြိတ် အဆင်တန်ဆာကိုသာ ဝတ်ဆင်၍ ဝတ်ရရိုး ထုံးစံအတိုင်း လိုက်နာရသည်။ အပိုအလိုမရှိ အတိအကျ လိုက်နာရသည်။ ကန်တော့လက်ဆောင်များနှင့် တက်ရောက်ရသည်။ ယင်းအခမ်းအနားသည် အမျိုးသမီးလောကတွင် အလွန်ဂုဏ်ယူရသော အခမ်းအနားဖြစ်ကြောင်း သိရှိရသည်။
ဘကြီးတော်ဘုရားလက်ထက် ပွဲတက်အခမ်းအနား
ဘကြီးတော် (စစ်ကိုင်းမင်း)သည် သက္ကရာဇ် ၁၁၈၁-ခု၊ နယုန်လဆန်း ၁၅-ရက်၊ တနင်္လာနေ့တွင် ရွှေထီးရွှေနန်းကို သိမ်းမြန်းစိုးစံတော်မူသည်။ ထိုနှစ် တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်ကျော် (၂)ရက်၊ ဗုဒ္ဓဟူးနေ့ ကောင်းမြတ်သော မင်္ဂလာအခါတော်တွင် ပြာသာဒ်တော်ကြီးအတွင်း သီဟာသန ရာဇပလ္လင်တော်ထက် အရှင်မိဖုရားခေါင်ကြီးဘုရားနှင့် တကွ စံပယ်တော်မူသည်။ ထို့နောက် မင်္ဂလာဥကင်သ ဖွင့်တော်မူ၍ သီရိပဝရသုဓမ္မမဟာရာဇဓိရာဇာ ဟူသော တံဆိပ်နာမံတော်ကို ခံတော်မူသည်။
အရှင်မိဖုရားခေါင်ကြီးဘုရားလည်း သီရိပဝရသုဓမ္မမဟာရာဇဓိရာဇာ ဟူသော တံဆိပ်နာမံတော်ကို ခံတော်မူသည်။ မင်းမိဖုရား၊ မင်းညီမင်းသား၊ မှူးတော်မတ်တော်တို့ကိုလည်း ဘွဲ့အမည်အရည် အဆောင်အရွက် ချီးမြှင့်တော်မူသည်။ ယင်း လပြည့်ကျော် (၉)ရက် ဗုဒ္ဓဟူးနေ့တွင် ရွှေလွှတ်တော် ဇေတဝန်ဆောင် သီဟာသန ရာဇပလ္လင်တော်ကို သိမ်းတော်မူသည်။
နတ်တော်လဆန်း (၂)ရက်၊ ကြာသပတေးနေ့တွင် မိဖုရား၊ သားတော်၊ ညီတော်၊ ဆွေတော်မျိုးတော်၊ မှူးတော်မတ်တော်၊ ဗိုလ်မှူး တပ်မှူး၊ စစ်အင်္ဂါ လေးပါး ခြံရံလျက် အရှင်နှစ်ပါး ရတနာရွှေဝေါတော် စီးတော်မူ၍ အရှေ့မျက်နှာ ဦးနှိမ်တံခါးတော်က ထွက်တော်မူပြီးလျှင် ရွှေမြို့တော်ကို လက်ယာရစ် လှည့်လည် သိမ်းတော်မူသည်။
အခမ်းအနား အစီအစဉ်
အခမ်းအနားတွင် ဘုရင်မင်းမြတ်မှ စိန္ဒာမုနိ မကိုဋ်တော်၊ မဟာမဏိဒုရင်တော်တို့ကို ဆင်ယင်တော်မူသည်။ လယ်ယာတော်က သန်လျက်၊ လက်ဝဲတော်က သားမြီးယပ်ကို စွဲကိုင်တော်မူသည်။ မိဖုရားခေါင်ကြီးမှာ ရတနာဥဂ္ဂတ်တော်၊ မဟာလတ္တာ အဆင်တန်ဆာတော်များကို ဆင်တော်မူသည်။ နောက်တော်က အဆောင်ရ မိဖုရားကြီး၊ မိဖုရားလတ်၊ မိဖုရားငယ်၊ ကိုယ်လုပ်တော်၊ မြို့စားရွာစားတို့မှာ အထိုက်အလျောက် သူကောင်းပြုခံရသည့် ဥဂ္ဂတ်တံဆိပ်တော်များကို ဆင်၍ နောက်က လိုက်ရသည်။
ယခုအခါတွင် သာသနာရေးနှင့်ယဉ်ကျေးမှုဝန်ကြီးဌာန၏ ပြတိုက်အဖြစ်ဖွင့်လှစ်ထားသည်။
နှမ်းကုန်းရွာ၊ လက်သမား (မြန်မာ)
နှမ်းကုန်းရွာ၊ လက်သမား (မြန်မာ)
ငါးထပ်ကြီးရွာ၊ ကျောက်ကြီးမြို့နယ်
ငါးထပ်ကြီးရွာ (Ngarhtatkyi)သည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး (အရှေ့)၊ တောင်ငူခရိုင်၊ ကျောက်ကြီးမြို့နယ်၊ ထီးရိုးဘောတထာကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၈၀၄၀၇ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ကျောက်ကြီးမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
မြန်မာဘာသာစကား
မြန်မာဘာသာစကား (Myanmar Language)သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ ရုံးသုံး ဘာသာစကားဖြစ်သည်။ ဗမာလူမျိုးနှင့် ဗမာနွယ်ဝင်(ဓနု၊ အင်းသား၊ တောင်ရိုးနှင့် ယော)တို့၏ ဇာတိစကားဖြစ်သည်။ ဗမာလူမျိုးတို့သည် တိဘက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ (Tibeto-Burman Languages) ပြောဆိုသည့် လူမျိုးနွယ်စုကြီးမှ အကြီးဆုံးသော လူမျိုးဖြစ်သည်။ လူဦးရေ ၃၈သန်းကျော်ခန့်သည် မြန်မာဘာသာစကားကို မိခင်ဘာသာစကား အနေဖြင့် သုံး၍ မြန်မာတိုင်းရင်သားများသည် ဒုတိယဘာသာစကား အနေဖြင့် သုံးသည်။
မြန်မာဘာသာစကားသည် တိဘက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ အုပ်စုတွင် ပါဝင်သည်။ တိဘက်-ဗမာနွယ် ဘာသာစကားများ အုပ်စုသည် တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများ မိသားစု (Sino-Tibetan Languages Family) ထဲတွင် ပါသည်။ မြန်မာဘာသာသည် တက်ကျသံရှိသော (tonal) ၊ နိမ့်မြင့်အမှတ်အသားရှိ (pitch-register) ဖြစ်သော၊ ဧကဝဏ္ဏစကားလုံး (monosyllabic) အလွန်များသော ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ ကတ္တား-ကံ-တြိယာ စကားလုံးအစီအစဉ်ဖြင့် ရေးသော သရုပ်ခွဲဘာသာစကား (analytic language) လည်းဖြစ်သည်။ မြန်မာအက္ခရာများသည် ဗြာဟ္မီအက္ခရာ မှ ဆင်းသက်လာသည်။
အတန်းအစားခွဲခြင်း
မြန်မာဘာသာစကားသည် တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကား မိသားစု ၏ ဗမာနွယ်ဘာသာစကားများ (Burmish languages) မှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများထဲတွင် တရုတ်နွယ် ဘာသာစကား (Sinitic) မဟုတ်သည့် ဘာသာစကားများတွင် သုံးစွဲသူ အများဆုံး ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ တရုတ်-တိဗက်နွယ် ဘာသာစကားများထဲ၌ မြန်မာဘာသာစကားသည် စာပေအရေးအသားစနစ် ပေါ်ထွန်းခဲ့ရာတွင် တရုတ်စာ၊ ပျူစာ၊ တိဗက်စာနှင့် တောင်ဂွတ်စာ တို့နောက် ပဉ္စမမြောက် ဖြစ်သည်။
ဆင်သေရွာ၊ ရပ်စောက်မြို့နယ်
ဆင်သေရွာ (Sinthay)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (တောင်)၊ တောင်ကြီးခရိုင်၊ ရပ်စောက်မြို့နယ်၊ အလယ်ချောင်းကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၀၂၀၇၃ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ အလယ်ချောင်းကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၂၈၃၂ ဦး၊ မ ၂၇၇၀ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၅၆၀၂ ဦးနေထိုင်သည်။
မြန်မာဘာသာစကား
ဒေသိယစကားများ
ဧရာဝတီမြစ်ဝှမ်း တစ်လျောက်တွင် နေထိုင်ကြသော မြန်မာစကား ပြောဆိုသူများသည် ကွဲပြားခြားနားမှု မပြောပလောက်သော စကားလုံးအသုံးအနှုန်း ကွာခြားမှုသာ ရှိသည်။ သို့သော် စံပြုမြန်မာစကားဖြင့် ကွာခြားသည့် ဒေသိယစကား ပြောဆိုသည့် လူနည်းစုများကို မြန်မာနိုင်ငံ၏ ဘေးအစွန် ဒေသများတွင် တွေ့ရသည်။ အဆိုပါ ဒေသိယစကားများမှာ
ဆင်သေရွာ၊ ရပ်စောက်မြို့နယ်
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ရပ်စောက်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
မြန်မာဘာသာစကား
ဒေသိယစကားများ
ရခိုင်ပြည်နယ်တွင် ပြောဆိုကြသော ရခိုင်စကားနှင့် ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံတွင် ပြောဆိုကြသည့် မရမာစကား များအား မြန်မာ ဒေသိယစကားများအဖြစ် ယူဆကြသလို တခါတရံ သီးခြားဘာသာစကား များအဖြစ်လည်း ယူဆကြသည်။  ရခိုင်စကားသည် ရှေးဟောင်း မြန်မာစကားနှင့် အတူဆုံးဖြစ်သည် ( အသံသုံးသေးသည်)။ တနင်္သာရီတိုင်း၏သီးခြားစကားများမှာ သံရပ်ကိုတိုးသည်။ ထားဝယ်ဘာသာသည်  (ရှေးဟောင်းမြန်မာစာမှ အသုံးပြုသည်) အလယ်သုံးသေးသည်။  စကားအသုံးအနှုန်းနှင့် အသံထွက်များတွင် ကွာခြားမှု ရှိကြသော်လည်း ဗမာဘာသာစကား၏ ဒေသိယစကားများတွင် အပြန်အလှန် နားလည်နိုင်စွမ်း ရှိကြသည်။ အများအားဖြင့် နိမ့်မြင့်သံ လေးမျိုးရှိခြင်းနှင့် ဗျည်းသံများတူခြင်းနှင့် စာရေးသားရန် မြန်မာအက္ခရာများကိုသာ သုံးကြခြင်း စသည်တို့တွင် တူညီကြသည်။