မြန်မာအသံဖြစ်ပေါ်ပုံ
အပိုင်းရှိ သရ သုံးခုသည် နှာသံ (အရှည်၊ အောက်မြစ်၊ ဝစ္စပေါက်)များ ဖြစ်ကြ၏။ အတန်း ၆ ၌ နှာသံ မရှိချေ။ အတန်း ၇၊ ၈ ၌ အသတ်နှင့် နှာသံ မရှိချေ။ အတန်း ၉ ၌ အသတ်နှင့် နှာသံ မရှိချေ။ ပုံ (၁၂) ၌ ဖော်ပြထားသော သရ ခုနစ်ခုတို့ကို အစွဲပြု၍ ကျန်သရတို့ ဖြစ်ရာနေရာများကို အကြမ်း အားဖြင့် အောက်ပါ အတိုင်း ပြနိုင်သည်။ အာ အီ အူ ကို တြိဂံကဲ့သို့ ပြထား သည်။ ပုံ(၁၃)၌ အောက်မြစ်သံနှင့်ဝစ္စပေါက်သံတို့ကို ဖော်ပြရန် မလိုတော့ချေ။ အောက်မြစ်သံနှင့် ဝစ္စပေါက်သံ အဖို့ လျှာ၏ အနိမ့်အမြင့်သည် ဆိုင်ရာ အသံရှည်အဖို့ လျှာ၏အနိမ့် အမြင့်ပင် ဖြစ်၏။ အာအေ အီ အစ ရှိသော နှစ်မတြာကြာ သည့် အသံရှည်သည် ခံတွင်း၌ အဆီးအတား မတွေ့ဘဲ အသံ အိုးတွင် မြည်သော အသံ ဖြစ်သည်။ ပိတ်နေသော အသံကြိုး နှစ်ခုကို အောက်က လေတိုးရာ ဖျက်ကနဲ ကြိုးနှစ်ခု ပွင့်ခြင်း ကြောင့် မြည်သော အသံသည် အ အေ့ အိ အစရှိသော တစ် မတြာကြာသည့် အောက်မြစ်အသံတို ဖြစ်သည်။ ဝစ္စပေါက်သံ သည် အသံရှည်ကို လေးလေးနက်နက် မြည်သော ဂရုသံ ဖြစ်သည်။ အသတ်သံသည် အောက်မြစ်သံကို အနည်းငယ် မြင့်အောင် ဆတ်ဆတ်မြည်သော အသံ ဖြစ်သည်။ နှာသံ သည်လည်း အသံရှည်၊ အောက်မြစ်သံ၊ ဝစ္စပေါက်သံ ဟူ၍ သုံးမျိုးပြား၏။ မတြာဝက် အသံသည် အာ အယ် အော် သုံးနေရာ၏ ဗဟိုလောက်တွင် ကျသည်။ အသံဖြစ်ပုံကို ထောက်၍ အသံ ပြောင်းလွှဲခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကို သိနိုင်၏။ (၁) ရ-အသံမှ ယ- အသံသို့ပြောင်းလဲခြင်း။ ကြောင်း၊ ကြား အစရှိသည်တို့၌ ရ-သည် ယ-အသံသို့ ပြောင်းလဲ၏။ လျှာလိပ်သံခေါ်သော ရ-သံကို မြည်ရသည်ထက် သရ တစ်ပိုင်း ဗျည်းတစ်ပိုင်းဖြစ်သော ယ-သံကို မြည်ရသည်က သာ၍လွယ်၏။ ဘာသာစကား အသံပြောင်းလဲခြင်း သည်လည်း ခက်ခဲသော အသံမှ လွယ်ကူသော အသံသို့ ပြောင်းလဲခြင်း ဖြစ်ရကား၊ ခက်ခဲသော ရ-သံသည် လွယ်ကူသော ယ-သံသို့ ပြောင်းလဲ၏။ (၂) လ-အသံ ပြောင်းလဲခြင်း။ ပုဂံကျောက်စာများ၌ ယ၊ ရ အစား လ-ဆွဲသည်ကို တွေ့ရ၏။ ထားဝယ် ဒေသန္တရ၌လည်း ယခုတိုင် လ-ဆွဲသံကို ကြားရ၏။ လ-သံမြည်အောင် လျှာဘေး တစ်ဘက် နှစ်ဘက် လျှောက်၍ လေမထွက်လျှင် ယ-သံထွက်၏။ ခက်သော လ-သံကို ဂရုမစိုက်ခြင်းကြောင့် လွယ်သော ယ-သံသို့ ပြောင်းလဲခြင်းဖြစ်၏။ ယခုခေတ် မြန်မာ လျှာ၊ လျှပ်၊ လျား၊ လျှောက်၊ လျှို၊ လျှိုး အစရှိသည်တို့၌ကား လ-သံကို လုံးလုံး မကြားရတော့ချေ။ (၃) ယ-အသံ ထည့်သွင်းခြင်း။ ကျိပ်၊ ကျိန်း၊ ကျီ၊ ချီပင့်၊ ပန်းချီ၊ ချိန်၊ ချေး၊ ချီးမွမ်း၊ စာချီ အစရှိသည်တို့ကို ပုဂံကျောက်စာများ၌ ရေးသားရာတွင် ယပင့်-မပါချေ။ ယ-ပင့်ကို ယခုမှ ထည့်သွင်းကြ၏။ ထိုနည်းအတူ ကြည့်၊ခြေ၊ ချေ(သားကောင်)၊ချိန်၊ လူကြီးမင်း အစရှိသည်တို့တွင် ထားဝယ်ဒေသန္တရ၌ ယ-ပင့်သံ ကို မကြားရချေ။ ထို့ပြင် ပစ်၊ ပစ္စည်း၊ တပည့်၊ ကမ္ပည်း၊ မည်၊ မေတ္တာ အစရှိသည်တို့ကို ရေးရာ၌ ယ-ပင့် မပါသော်လည်း ဖတ်ရာ၌ ယ-ပင့်အသံ ထည့်၍ ယခု ဖတ်ကြသည်။ ယ-ပင့်သံ ထည့်သွင်းရခြင်း၏ အကြောင်းကား ဤသို့ ဖြစ်သည်။ အဆိုပါ စကားလုံးများ၌ သရသံများသည် လျှာကို မြှင့်၍ မြည်ရသော ရှေ့သရသံများ ဖြစ်ကြသည်။ သရသံကို မြည်ရာ၌ သတိမမူဘဲ လျှာဖျားဖြင့် အာခေါင်မာကို ထိရုံမှ ထိမိလျှင် ယ-သံထွက်၏။ ပုံစံ.ကီ ဟုမြည်ရာ၌ လျှာသည် အီ-သရ ဖြစ်သောနေရာ၌ရှိ၏။ အာခေါင်မာကို လျှာဖြင့် မထိရ၊ အကယ်၍ သတိ ကောင်းစွာ မထားဘဲ လျှာကို အာခေါင် မာနှင့်ထိမိလျှင် ယ-ပင့်သံ ဝင်လာ၍၊ ကျီ-ဟု အသံမြည်၏။ (၄) နောက်အသံသည် နီးစပ်ရာ ရှေ့အသံကို ပြောင်းခြင်း။ က-ကို ယ-ပင့်၍ ဖတ်သော် ခံတွင်း၌ နောက်သံဖြစ်သော က-နှင့် ခံတွင်း၌ ရှေ့သံဖြစ်သော ယ- တွေ့ကြရာ၊ နောက် သံဖြစ်သော က-သည် ရှေ့သံဖြစ်သော ယ-မှ ဝေးရကား၊ အသံပြေပြစ်စိမ့်သောငှာ နီးစပ်သော ရှေ့သံဖြစ်သည့် တ-သံသို့ ပြောင်းလိုက်၏။ သို့ဖြစ်၍ က ယ-ပင့် ကျသည် တျ ဟု အသံထွက်၏။ (၅) အဃောတမှ ဃောသသို့ ပြောင်းလဲခြင်း။ လာစမ်း-လာဇမ်း၊။ ဝန်ကြီး-ဝန်ဂြီး။ မီးပုံး-မီးဗုံး။ အုန်းပင် -အုန်းဗင်။ တောကြောင်-တောဂြောင် အစရှိသည်တို့၌ ဒုတိယ ဗျည်းသည် အဃောတမှ ဃောတအသံသို့ ပြောင်းလဲ၏။ ဤသို့ ပြောင်းလဲခြင်း တို့တွင် လာစမ်းဟူသော စကား၌ လာသည် အာ-သရနှင့် ဆုံး၍၊ စမ်းသည် စ-ဗျည်းနှင့်စ၏။ ဤသို့ အာ-သရနှင့် စ-ဗျည်းတို့ တွေ့ဆုံကြရာ ဃောသအသံ ဖြစ်သော အာ-သရနှင့် အဃောသအသံ ဖြစ်သော စ- ဗျည်း တို့ တွေ့ဆုံကြခြင်း ဖြစ်၏။ ဃောသနှင့် ဃောသ တွေ့ဆုံ ခြင်းသည် သာ၍ ပြေပြစ်ရကား၊ အဃောသ ဖြစ်သော စ-ကို ဃောသဖြစ်သော ဇ-သို့ ပြောင်းလိုက်လျှင် လာစမ်းသည် လာဇမ်း ဟူ၍ ပြေပြစ်သောအသံ ဖြစ်လာ၏။ ဝန်ကြီး ဟူသော စကား၌လည်း ဝန်-သည် ဃေသနှင့် ဆုံးသဖြင့် အဃောသနှင့်စသော ကြီး-ကို ဃောသနှင့်စသော ဂြီး-သို့ ပြောင်းလိုက်၏။ အခြားပုံစံတို့၌လည်း ထိုနည်း အတိုင်း။ သို့သော် အကြောင်း တစ်စုံ တစ်ခုကြောင့် အသံ ကွဲပြားစေလိုလျှင် ဒုတိယ အဃောတ ဗျည်းကို ဃောတသို့ မပြောင်းဘဲ ထား၏။ ပြယုဂ်-စော်ကဲ၊ ဦးကောင်း(လူအမည်)။ ရှေ့က သရ မရှိသော်လည်း အောက်ပါ အဃောသ ဗျည်း တို့ကို ဖတ်သောအခါ ဃောသအသံ ထွက်တတ်၏။ ကွင်း (ကျယ်သည်)၊ ကျွမ်း(ထိုးသည်)၊ ကြား (လမ်း)၊ ကြို့ (ထိုး သည်)၊ (ဦး)ခေါင်း၊ ချိုး (ငှက်)၊ ချောင်(တောင်ကြား)၊ ချောက် (တောင်ကြား)၊ ချိုင့် (ဝှမ်း)၊ ချိတ်(နှင့်ချိတ်သည်)၊ ခွေ (စက် ဝိုင်းပုံ)၊ ခွ(ကျ သည်)၊ ခုံ(ပေါင်းကူး)၊ ချိုင်း(လက်ကတီးကြား) ၊ ဆီး (သီး) တုတ်(နှင့် ရိုက်သည်)၊ တန်း (စီးသည်)၊ ထား (နှင့်ခုတ်သည်)၊ ထောင့် (အကွေး)၊ (ဝမ်း)ပိုက်၊ သင်း (နာမ်စား)၊ သို့ (မဟုတ်)၊ (၆) မတြာဝက်အသံသို့ ပြောင်းလဲခြင်း။ အောက်ပါ ပုံစံများ၌ ပထမ သရသံတို့သည် မတြာဝက် အသံသို့ ပြောင်းကြ၏။ စာရေး၊ ငါးစိမ်း၊ သိကြား၊ ဘီလူး၊ လည်းကောင်း၊ ဖယ်လှယ်၊ ပုတီး၊ သူကြီး၊ ကူးတို့၊ တံခါး၊ နံ့သာ၊ သန်ကောင်၊ သေနတ်၊ အစ်ကို၊ လင်းကွင်း၊ ခက်ရင်း၊ နှုတ်ခမ်း၊ ပုန်းတောင်း၊ ကျွန်မ၊ ခေါင်းတုံး၊ တိန်ညင်း၊ လျှာ ထားပုံအားဖြင့် အာ အယ် အော် သုံးနေရာ၏ ဗဟိုလောက်ကျသော မတြာဝက် အသံသည် လျင်မြန်စွာ မြည်သောအသံ ဖြစ်၏။ ထိုကြောင့် အထက်တွင် ဖော်ပြသည့် အတိုင်း များသောသရတို့သည် ယင်း အသံသို့ လွယ်ကူစွာ ပြောင်းလဲကြ၏။ ဤအချက် တစ်ခုတည်းဖြင့် မြန်မာတို့သည် လျင်မြန်သော စကားသံကို နှစ်သက်ကြောင်း ထင်ရှား၏။