cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ဩစတြေးလျတိုက်
ပေါက်ရောက်သောအပင်နှင့် တွေ့ရှိရသော တိရစ္ဆာန်များ
မိုးကောင်းစွာရရုံမက ပင်လယ်နှင့်နီး၍ ပင်လယ်လေ အမြဲရရှိသော အရှေ့ဘက်ကမ်းရိုးတန်းဒေသသည် ရာသီဥတု ညီညွတ်မျှတသည်။ မြက်ခင်းများ အမြဲစိမ်းစိုနေသဖြင့် နွားမွေး ကြသည်။ ထို့ကြောင့် နို့ထွက်ပစ္စည်း အမြောက်အမြားထွက် သဖြင့် နိုင်ငံခြားသို့ပင် တင်ပို့ရောင်းချနိုင်သည်။ ပိုမိုပူနွေးသော မြောက်ဘက်ကျကျအပိုင်း၌ ကြံ၊ နာနတ်၊ ငှက်ပျောစသော သီးနှံပင်များကို စိုက်ပျိုးကြသည်။ တောင်ခါးပန်းများတွင် ယူကလစ်တပ် စသော အဖိုးတန်သစ်တောများရှိသည်။
အခြားဒေသ၌ မတွေ့ရှိရသော တိရစ္ဆာန်များ ငှက်များ ကိုလည်း ဩစတြေးလျတိုက်၌ တွေ့ရှိရသည်။ ပလက်တီပက်ခေါ် ဘဲတူဖျံတူကောင်၊ သားပိုက်ကောင်အမျိုးမျိုး၊ အီချစ် ဒနာပရွက်စားကောင်၊ အီးမျူးငှက်ကုလားအုပ်၊ ဒင်ဂိုခေါ် တော ခွေးတစ်မျိုး၊ ကွာလာဝက်ဝံစသည်တို့ကို ဩစတြေးလျတိုက်မှတစ်ပါး အခြားမည်သည့်ဒေသတွင်မျှ မတွေ့ရချေ။
တွင်းထွက်ဓာတ်သတ္တုများ
ဩစတြေးလျတိုက်သည် ဓာတ်သတ္တုပေါများသော တိုက်ကြီးဖြစ်သည်။ အနောက်ဘက် ကုန်းမြေမြင့်ဒေသတွင် ရွှေအမြောက်အမြားတွေ့ရသည်။ ကာလဂူလီရွှေတွင်းသည် အကြီး ကျယ်ဆုံးဖြစ်သည်။ ဩစတြေးလျတိုက် အရှေ့ပိုင်း ဝိတိုရိယ ပြည်နယ်၌လည်း ရွှေကိုတွေ့ရသည်။ ကွင်းစလန်နှင့် နယူး ဆောက်သဝေးပြည်နယ်တို့မှ ကျောက်မီးသွေးထွက်သည်။ ဩစတြေးလျတိုက် ထွက်ကုန်အားလုံး တန်ဖိုး၏ ထက်ဝက်သည် ကျောက်မီးသွေးထွက်ကုန်မှ ရရှိသည်။ ဩစတြေးလျတိုက် ထွက် အခြားအဖိုးတန် ဓာတ်သတ္တုများမှာ ကြေးနီ၊ ငွေ၊ ခဲ၊ သံ၊ သွပ်၊ ပလက်တီနမ်၊ သံဖြူ၊ မက်ဂနီဆိုက်နှင့် ရွဲများ ဖြစ် ကြသည်။ ဩစတြေးလျတစ်တိုက်လုံးမှ ထွက်သော တွင်းထွက်သတ္တုများ၏ ထက်ဝက်ကို နယူး ဆောက်သဝေး ပြည်နယ်မှ ရရှိသည်။
လူဦးရေနှင့် အလုပ်အကိုင်
၁၉၇၃ ခုနှစ် ခန့်မှန်းခြေအရ ဩစတြေးလျတိုက် ၏ လူဦးရေသည် ၁၃ဝ၂၆၃ဝဝ ယောက် ဖြစ်သည်။ ဩစတြေးလျတိုက်ကား လူဦးရေညီမျှစွာ ရှိသည်မဟုတ်ချေ။ များသောအားဖြင့် အရှေ့တောင်ပိုင်းနှင့်ကမ်းရိုးတမ်းတစ်လျှောက် မြို့ကြီးပြကြီးများတွင် လူနေအိမ်ခြေအများဆုံးဖြစ်သည်။ ကျေး ရွာလူထုမှာ လူဦးရေ၏ လေးပုံတစ်ပုံသာရှိသည်။ နယူးဆောက် သဝေးနှင့် ဝိတိုရိယပြည်နယ်တို့သည် လူဦးရေ အထူထပ်ဆုံး ဖြစ်သည်။ ဩစတြေးလီးယားတိုက်၌ နေထိုင်ကြသူများသည် များသောအားဖြင့် ဗြိတိသျှလူမျိုး အဆက်အနွယ်များ ဖြစ်ကြ သည်။ တိုင်းဦးသားလူမျိုးများသည် ယခုအခါ ၅ဝဝဝဝ ခန့် သာရှိတော့သည်။ ယင်းတို့သည် အတည်တကျ တစ်နေရာ တည်း၌ နေထိုင်လုပ်ကိုင်မစားဘဲ လှည့်လည်သွားလာနေတတ် သည်။
ဩစတြေးလျတိုက် အမျိုးသားဝင်ငွေ၏ ၅ဝ ရာ ခိုင်နှုန်းခန့်သည် လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးနှင့် မွေးမြူရေးမှ ရရှိသည်။ မွေးမြူရေးတွင် သိုးမွေးမြူရေးသည် အကြီးကျယ်ဆုံး လုပ်ငန်းဖြစ်သည်။ မာရီးနိုး သိုးမျိုးသည် ဩစတြေးလျတိုက်၌ မွေးမြူသော နာမည်ကျော် သိုးမျိုးကောင်းဖြစ်သည်။ ဩစတြေးလျတိုက် ထွက်ကုန်၏ ၅ဝ ရာခိုင်နှုန်းသည် သိုးမွေးဖြစ်သည်။ အခြားအကြီးအကျယ်မွေးမြူသော တိရစ္ဆာန် များမှာ နွား၊ ဆိတ်၊ ဝက်တို့ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဩစတြေးလျတိုက်မှ ထောပတ်၊ ဒိန်ခဲ၊ နို့ဆီစသော နို့ထွက် ပစ္စည်းများ၊ အမဲသား၊ ဆိတ်သား၊ သိုးသား၊ ဝက်သားစသည် တို့ကို ကြာရှည်ခံရန် ပြုပြင်ထားသော စည်သွတ်အသားဗူးများ ကို နိုင်ငံခြားသို့ တင်ပို့ရောင်းချနိုင်သည်။
သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး
ဩစတြေးလျတိုက်အတွင်း၌ မီးရထားလမ်း မိုင် နှစ်သောင်းရှစ်ထောင်ခန့်ရှိသည်။ မီးရထားလမ်းများကို မိမိ ပြည်နယ်နှင့် မိမိဖောက်လုပ်ကြခြင်းဖြစ်ရာ မီးရထားလမ်း အကျယ်သည် ပြည်နယ်တစ်ခုနှင့်တစ်ခု မတူသဖြင့် ပြည်နယ် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု မီးရထားလမ်းဖြင့် ဆက်စပ်ထားသော်လည်း ခရီးသည်များ တောက်လျှောက်မသွားလာနိုင်ချေ။ ရထားပြောင်း စီးရလေသည်။ မော်တော်ကားလမ်းမှာမူ မိုင်ပေါင်း ငါးသိန်းခန့် ရှိသည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ပြီးသည်မှစ၍ ဩစတြေးလျတိုက် တွင် လေကြောင်းသယ်ယူပို့ဆောင်ရေး ခရီးလမ်းများ တိုးတက် များပြားလာလေသည်။ စိတ်ဝင်စားဖွယ် လေကြောင်းသယ်ယူ ပို့ဆောင်ရေး တိုးချဲ့မှုတစ်ခုကား မိုးပျံဆရာဝန်ဟုခေါ်ကြသော လုပ်ငန်းတစ်ခုဖြစ်သည်။ အလုပ်သမားလူနာများရှိရာသတ္တုတွင်း၊ မွေးမြူရေးခြံစသော မြို့နှင့်ဝေးသည့် အလုပ်သမားများနေရာ ဒေသများသို့ ချက်ချင်း ဆရာဝန်များ လေကြောင်းခရီးဖြင့် သွားရောက်ကုသပေးခြင်းဖြစ်သည်။
အုပ်ချုပ်ရေး
ဩစတြေးလျတိုက်သည် ဗြိတိသျှဓနသဟာယအဖွဲ့ ဝင်ဖြစ်၍ ဩစတြေးလျဓနသဟာယ ပြည်ထောင်စုအဖြစ် ပါဝင်သည်။ ဩစတြေးလျတစ်တိုက်လုံး၏ မြို့တော်မှာ ကန်းဗရားမြို့ဖြစ်၍ လူဦးရေ ၁၄၁၇၉၅ ယောက်ရှိသည်။
ဩစတြေးလျတိုက်တွင် ပြည်နယ်ခြောက်နယ်နှင့် နယ်ကြီးနှစ်နယ်တို့ ပါဝင်သည်။ ပြည်နယ်များမှာ
ထိုမှတစ်ပါး ဩစတြေးလျ ဓနသဟာယ အစိုးရသည် ပါပူယာ နယူးဂင်းနီနယ်ကို၎င်း၊ နော်ဖို့ကျွန်း၊ အက်ရှမိုးနှင့် ကာတီယာကျွန်းများ၊ ဟာဒ်နှင့် မက္ကဒေါ်နယ်ကျွန်းများ၊ ကိုကိုးနှင့် ကီးလင်းကျွန်းများ၊ ခရစ္စမတ်ကျွန်းတို့ကို၎င်း၊ ဩစတြေးလီးယား အန္တာတိတ်နယ်ပယ်ကို၎င်း အုပ်ချုပ်ရသည်။ ၁၉ဝ၁ ခုနှစ်မှစ၍ နယ်များကိုခွဲလိုက်၍ မိမိနယ်နှင့်မိမိ စိတ်တိုင်းကျ အုပ်ချုပ်ကြရသည်။ ပြည်နယ်အသီးသီးတွင် သီးသန့်ပါလီမန်တစ်ခုစီ၊ တရားရုံးချုပ်တစ်ခု စီရှိကြသည်။ ဩစတြေးလီးယား ဓနသဟာယပြည်ထောင်စု အစိုးရတွင်လည်း ပါလီမန်လွှတ်တော်ရှိသည်။ ဓနသဟာယပါလီမန် အောက်လွှတ်တော်သို့ ပြည်နယ်များမှ ကိုယ်စားလှယ်များ လူဦးရေ အချိုးအစားအလိုက် ပါဝင်ရသည်။ အထက်လွှတ်တော်သို့မူ ပြည်နယ်တစ်ခုစီမှ ပြည်နယ်ပါလီမန်ကိုယ်စားလှယ် ၁ဝ ဦးကျစီ ပါဝင်ရသည်။ ဓနသဟာယ ပါလီမန်အောက်လွှတ်တော်၌ အမတ်နေရာအများဆုံးရသော နိုင်ငံရေးပါတီခေါင်းဆောင်ကို ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် တင်မြှောက်၍ စိုးရအဖွဲ့ကိုခေါင်းဆောင်စေ သည်။ ဗြိတိသျှဘုရင်မကိုယ်စား ဆောင်ရွက်ရန် ဗြိတိသျှအစိုးရ က ဩစတြေးလီးယား ဓနသဟာယပြည်ထောင်စု အစိုးရအကြံပေးသည့်ပုဂ္ဂိုလ်အား ဘုရင်ခံချုပ်အဖြစ် ခန့်ထားရသည်။
သမိုင်း
ဩစတြေးလျတိုက်သည် တိုက်ကြီးခြောက်တိုက်အနက် နောက်ဆုံးမှတွေ့ရှိ၍ မကြာမီကမှ ယဉ်ကျေးမှုတိုးတက် ပြန့်ပွားလာသော တိုက်ဖြစ်သော်လည်း တည်ရှိခဲ့သောအချိန် ကာလမှာ အလွန်ပင်ရှေးကျလျက် အာရှနှင့်ဥရောပတိုက်တို့ ပင်လယ်ရေအောက်တွင် နစ်မြုပ်နေစဉ်ကပင် ကျွန်းကြီးတစ်ကျွန်းအဖြစ် တည်ရှိနေခဲ့ဟန်ရှိကြောင်းဖြင့် ပထဝီသိပ္ပံ ပညာရှင်များကယူဆကြသည်။
ဩစတြေးလျတိုက်ကို မည်သည့်အချိန်က စတင်တွေ့ရှိခဲ့သည်ဟု အတိအကျမပြောနိုင်ချေ။ သို့သော် အရှေ့ အိန္ဒိယကျွန်းစုအလွန်ရှိ ကုန်းမြေတစ်ခုအကြောင်း ရေးသားထားသော စာတမ်းတစ်ခုကိုမူကား ၁၅၄၂ ခုနှစ်တွင် ပေါ်တူဂီနိုင်ငံ၌ ပုံနှိပ်ထုတ်ဝေခဲ့ဖူးသည်။ ဤသည်ကို ထောက်ချင့်ခြင်းအားဖြင့် ဩစတြေးလျတိုက်ကို ပေါ်တူဂီတို့ စတင်တွေ့ရှိသည်ဟု ယူဆရန်ရှိသည်။ ၁၆ဝ၆ ခုနှစ်တွင် ဒတ်ချလူမျိုး ရေကြောင်းခရီးသွားတစ်ဦးသည် ကာပင်တေးရီးယားပင်လယ်ကွေ့၏ အရှေ့ ဘက်ကမ်းကို တွေ့ရှိခဲ့ဖူးသည်ဟုဆိုသည်။ ၁၆၄၂ ခုနှစ်တွင် ဒတ်ချ သင်္ဘောသား အတ်ဗယ်ဂျေတက်စမင် ဆိုသူသည် ဩစတြေးလျတိုက်၏ တောင်ဘက်တွင် ကပ်လျက်ရှိသော တက်စမေနီးယား ကျွန်းကိုတွေ့ရှိလေသည်။ ဒတ်ချလူမျိုးတို့သည် ဩစတြေးလျတိုက်ကိုတွေ့ရှိကြသော်လည်း အတည်ကျ တက်ရောက် နေထိုင်ခြင်းကား မပြုကြချေ။ ၁၇၇ဝ ပြည့်နှစ်တွင် ကပ္ပတိန် ဂျိမ်းကွတ်ဆိုသူ အင်္ဂလိပ်လူမျိုး နယ်သစ်ရှာသူသည် ဩစတြေးလျတိုက် အရှေ့ဘက် ကမ်းရိုးတမ်း တစ်လျှောက် တောင်မှမြောက်သို့ လှည့်လည်ရောက်ရှိရင်း ယခု နယူးဆောက်သဝေးပြည်နယ်ဟုခေါ်သောဒေသကို အင်္ဂလိပ်ပိုင်ဒေသအဖြစ် သတ်မှတ်တည်ထောင်ခဲ့ သည်။ အင်္ဂလိပ်တို့သည်ယခင်က အကျဉ်းသားများကို အမေရိကတိုက်ရှိ ကိုလိုနီနယ်များသို့ပို့ခဲ့သော်လည်း အမေရိကန်ပြည်တွင်းစစ်ဖြစ်၍ ကိုလိုနီနယ် အမြောက်အမြား လက်လွှတ်လိုက်ရပြီးသည့်နောက် ၁၇၈၈ခုနှစ် မှစ၍ အကျဉ်းသားများကို ဩစတြေးလီးယားတိုက်ရှိ နယ်မြေသစ်များသို့ပို့လေသည်။ ၁၈၅၁ ခုနှစ်တွင် ဩစတြေးလျတိုက်၌ ရွှေကိုတွေ့ရသဖြင့် ရွှေတွင်းလုပ်ငန်းဖြင့် စီးပွားရှာရန် လာရောက်နေထိုင်သူများကြောင့် လူဦးရေတိုးလာလေသည်။ ထို သူများက အကျဉ်းသားများပို့သည်ကို ကန့်ကွက်သော်လည်း ၁၈၆၈ ခုနှစ်အထိမူ အကျဉ်းသားများ အပို့မရပ်ခဲ့ချေ။ တဖြည်းဖြည်းသာ အကျဉ်းသားဦးရေကို လျော့၍ပို့ခဲ့လေသည်။ ရှေးဦးလာရောက်နေထိုင်သူများသည် ရိက္ခာအခက်အခဲနှင့် အတော်ပင် ရင်ဆိုင်ခဲ့ကြရသည်။ တဖြည်းဖြည်းနယ်သစ်များကို ရှာဖွေ တည်ထောင် စိုက်ပျိုးလုပ်ကိုင်ကြမှ အနေကျသွားလေသည်။ ဤသို့ဖြင့် နယူးဆောက်သဝေးပြည်နယ်သည် ရှေးဦးဆုံး တည်ထောင်သောပြည်နယ်ဖြစ်၍ ၁၈ဝ၄ ခုနှစ်တွင် တက်စမေနီးယားကျွန်းကို၎င်း၊ ၁၈၅၁ ခုနှစ်တွင် ဝိတိုရိယပြည်နယ်ကို၎င်း၊ ၁၈၅၉ ခုနှစ်တွင် ကွင်းစလန်းပြည်နယ်ကို၎င်း တည်ထောင်ခဲ့ကြသည်။ ၁၉ဝ၁ ခုနှစ်တွင် ထို ပြည်နယ်များကိုစုပေါင်းကာ ဩစတြေးလျ ဓနသဟာယ ပြည်ထောင်စုဟူ၍ ဖွဲ့စည်းခဲ့လေသည်။
ကြံတောကုန်းရွာ၊ ရေနောက်
ကြံတောကုန်းရွာ၊ ရေနောက်
အင်ဝမ်းအင်ထွမ်းရွာ၊ ဆွမ်ပရာဘွမ်မြို့နယ်
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဆွမ်ပရာဘွမ်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
စခိုင်းရွာ၊ မတူပီမြို့နယ်
စခိုင်းရွာ(Sakhai)သည် ချင်းပြည်နယ်၊ မတူပီခရိုင်၊ မတူပီမြို့နယ်၊ စခိုင်းကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၆၅၁၀၇ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ စခိုင်းကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၄၄၂ ဦး၊ မ ၅၀၁ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၉၄၃ ဦး နေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မတူပီမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
အေးကုန်းရွာ၊ ယင်းမာပင်မြို့နယ်
အေးကုန်းရွာ (Ayekone)သည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ ယင်းမာပင်ခရိုင်၊ ယင်းမာပင်မြို့နယ်၊ ရင်ပေါင်တိုင်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၃၆၅၉ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ယင်းမာပင်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ကာဟန့်ရွာ၊ ဖယ်ခုံမြို့နယ်
ကာဟန့်ရွာ (Karhant)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (တောင်)၊ တောင်ကြီးခရိုင်၊ ဖယ်ခုံမြို့နယ်၊ ရီနွဲကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၀၂၈၇၇ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ရီနွဲကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၉၀၃၄ ဦး၊ မ ၈၆၀၆ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၁၇၆၄၀ ဦးနေထိုင်သည်။ ဒေသအခေါ်မှာ တာဟန့် ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဖယ်ခုံမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
သစ်နက်
သစ်နက်ခေါ် ကျားသစ်နက်ကို အာရှတိုက်တောင်ပိုင်းနှင့် အာဖရိကတိုက်တို့တွင် တွေ့ရ၏။ မြန်မာနိုင်ငံ ထားဝယ်ခရိုင်တွင် တွေ့ရလေသည်။ သစ်နက်သည် တစ်ကိုယ်လုံး အနက်ရောင်ဖြစ်ပြီး ကျားသစ်ကွက်များအတိုင်း အနက်ရောင်ရင့်ရင့် အကွက်များပါရှိ လေသည်။ သစ်နက်သည် ကာမဂုဏ်ခံစားမှု နည်းပါးလှသည်ဟု ဆိုပေသည်။ ဟိန္ဒူယောဂီတို့သည် ကာမဂုဏ်ခံစားမှု နည်းပါးသည်ကို ထင်ရှားစေရန် သစ်နက်အရေကို ဝတ်ဆင်ကြလေသည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ကြောင်မျိုးရင်းဝင် တိရစ္ဆာန်များ
စိန့်လူစီယာနိုင်ငံ
စိန့်လူစီယာနိုင်ငံသည် အရှေ့ဘက် ကာရစ်ဘီယံပင်လယ် အတွင်းတွင် တည်ရှိသော ကျွန်းနိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး အတ္တလန္တိတ် သမုဒ္ဒရာ နှင့် နယ်နိမိတ် နေရာတွင် ရှိသည်။ အန်တေးကျွန်း အငယ်စားများ၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်ပြီး စိန့်ဗင်းဆင့်ကျွန်း၏ မြောက်ဘက်နှင့် အရှေ့မြောက်ဘက်၊ ဘာဘေးဒိုးစ်နိုင်ငံ၏ အနောက်မြောက်ဘက်၊ မာတင်းနစ်နိုင်ငံ၏ တောင်ဘက်တို့တွင် တည်ရှိသည်။ ကုန်းမြေဧရိယာ ၆၂၀ စတုရန်းကီလိုမီတာ (၂၃၈ စတုရန်းမိုင်) ရှိပြီး ၂၀၀၉ ခုနှစ် ခန့်မှန်းချက် အရ ခန့်မှန်းခြေ လူဦးရေ အားဖြင့် ၁၇၃, ၇၆၅ ခန့် မျှ ရှိသည်။ မြို့တော်မှာ ကက်စထရီမြို့ ဖြစ်သည်။ စိန့်လူစီယာနိုင်ငံသည် အာသာလူးဝစ်နှင့် ဒဲရက်ဝေါလ်ကော့ ဆိုသော နိုဘယ်လ်ဆုရှင် နှစ်ဦး၏ နေထိုင်ရာ နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ လူဦးရေ အချိုးအစား နှင့် ကြည့်ပါက ဖာရိုးကျွန်းပြီးလျှင် နိုဗယ်ဆုရသူ အများဆုံး နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။
လေညာကျွန်းများထဲမှ တစ်ကျွန်းဖြစ်သော စိန့်လူစီယာ နိုင်ငံသည် ပထမဆုံး ဥရောပသား ကိုလိုနီနယ် ရှာဖွေသူ ပြင်သစ်နိုင်ငံမှ စိန့်လူစီကို အစွဲပြု၍ နာမည် မှည့်ခေါ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ သူတို့သည် ဒေသခံ ကာရစ် လူမျိုးများနှင့် ၁၆၆၀ တွင် သဘောတူ စာချုပ် လက်မှတ် ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။ အင်္ဂလန်မှ ထိုကျွန်းကို ၁၆၆၃ မှ ၁၆၆၇ ခုနှစ် အထိ သိမ်းယူ ထိန်းချုပ်ထားခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်းနှစ်များတွင် အင်္ဂလန်နှင့် ပြင်သစ်တို့ စစ်ပွဲ ၁၄ ကြိမ်မျှ ဖြစ်ပွားပြီး ပြင်သစ်နှင့် အင်္ဂလိပ်တို့ ကျွန်းကို ၇ ကြိမ်စီ အုပ်ချုပ်ခဲ့ကြသည်။ ၁၈၁၄ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်တို့က ကျွန်းကို အပြီးအပိုင် ထိန်းချုပ် နိုင်ခဲ့ကြသည်။ အင်္ဂလိပ်နှင့် ပြင်သစ်တို့ အုပ်ချုပ်မှု မကြာခဏ ပြောင်းလဲခဲ့သဖြင့် စိန့်လူစီယာကို "အနောက်အင်ဒီ၏ ဟယ်လင် " ဟုလည်း ခေါ်ဝေါ်လေ့ ရှိကြသည်။
အနောက်အဖွင့်အပြန့်သရ
အနောက်အဖွင့်အပြန့်သရ (open back unrounded vowel) သည် အပြောဘာသာစကားတချို့တွင်အသုံးပြုသော သရသံအမျိုးအစားတစ်ခုဖြစ်၍ နိုင်ငံတကာသဒ္ဒဗေဒအက္ခရာတွင် ဟူ၍လည်းကောင်း စကားသံအကဲဖြတ်နည်းလမ်းများဆိုင်ရာ ထပ်တိုးအက္ခရာ (X-SAMPA) တွင်   အဖြစ်လည်းကောင်း တင်ဆက်ရေးသားသည်။  သည် a ၏ လက်ရေးမူဖြစ်၍ a သည် ပုံနှိပ်မူဖြစ်ကာ အခြားသရတစ်ခုကို ကိုယ်စားပြုဖော်ပြပေးသည်။ နောက်ထပ်ရောထွေးနိုင်သော သရတစ်ခုမှာ လက်ရေးမူ ɑ ကို ပြောင်းပြန်ရေးသားထားသော  ဖြစ်ပြီး ၎င်းသည် ယခုဖော်ပြပါသရ၏ အဝိုင်းသရဖြစ်၍ အနောက်အဖွင့်အဝိုင်းသရ ဟုခေါ်သည်။
အချို့သောဘာသာစကားများ (အဇာဘိုင်ဂျန်၊ အက်စတိုးနီးယား၊ လူဇင်ဘာ့၊ တော်ဒို) တို့တွင် အနောက်အဖွင့်နီးပါးအပြန့်သရရှိ၍ ( နှင့် ကြားရှိ သရသံ) သဒ္ဒဗေဒအရ  သို့  အဖြစ် ဖလှယ်ရေးသားနိုင်သည်။
လင်ဘားဂစ်ရှ် (Limburgish) ဘာသာစကား၏ ဒေသယိစကားဖြစ်သော ဟားမော့န်-အေချယ်စကား (Hamont-Achel dialect) တွင် အရှေ့၊ အလယ်၊ အနောက် အဖွင့်အပြန့်သရများကို ခွဲခြားထွက်ရှိကြသည်ဟု သိရသည်။ ဤသည်မှာ ပုံမှန်မဟုတ်ဘဲ အလွန်ထူးခြားလှသည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:အဖွင့်သရများ ကဏ္ဍ:အနောက်သရများ ကဏ္ဍ:အပြန့်သရများ
ချောင်းခြားစု (မြောက်)ရွာ၊ ကျောက်ပန်းတောင်းမြို့နယ်
ချောင်းခြားစု (မြောက်)ရွာ (Chaungcharsu(North))သည် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ ညောင်ဦးခရိုင်၊ ကျောက်ပန်းတောင်းမြို့နယ်၊ ဟင်းခွက်အိုင်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၉၁၉၈၉ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ဟင်းခွက်အိုင်ကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၁၄၉၉ ဦး၊ မ ၁၈၄၁ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၃၃၄၀ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ကျောက်ပန်းတောင်းမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
သုခဒီပရွာ၊ မြောင်မြို့နယ်
သုခဒီပရွာ (Thukhadipa)သည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ စစ်ကိုင်းခရိုင်၊ မြောင်မြို့နယ်၊ မြစ်သာကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၁၂၈၆ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မြောင်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ချမ်းသာကုန်းရွာ၊ တံတားဦးမြို့နယ်
ချမ်းသာကုန်းရွာ (Chantharkone)သည် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ ကျောက်ဆည်ခရိုင်၊ တံတားဦးမြို့နယ်၊ ဝမ်းသာကုန်းကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၉၁၁၈၄ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ဝမ်းသာကုန်းကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၇၅၈ ဦး၊ မ ၇၄၃ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၁၅၀၁ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:တံတားဦးမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
အိုင်
အိုင် ဆိုသည်မှာ ကုန်းပတ်လည်ဝိုင်းနေသော နေရာတွင် ရေများစုသော ဧရိယာတခုဖြစ်၏။ မြစ် သို့မဟုတ် အခြား ရေထွက်တခုခုမှ ရေတို့ဝင်ကာ စုနေသောနေရာကို အိုင်ဟု မခေါ်။ အိုင်တို့သည် ကုန်းမြေကိုသာ အမှီသဟဲပြုပြီး ပင်လယ်၏ တစိတ်တဒေသလည်း မဖြစ်ရပေ။ သို့သော် အိုင်သည် ပင်လယ်သို့ပင် ကမ္ဘာကြီး၏ ရေသံသရာကို ကောင်းစွာလည်ပတ်စေသော ခွေးသွားစိတ်တခုဖြစ်သည်။ ပင်လယ်များ၏ ကမ်းစပ်တို့၌ရှိသော ရေတိမ်အိုင်များနှင့် အတော်ပင် ကွဲပြားသည်။ ပိုကြီး၍ ပိုနက်သော ရေဝပ်ကန်ဟု ဆိုပါက နီးစပ်၏။ သို့သော် ရေဝပ်ကန် နှင့် အိုင်ကို သိပ္ပံနည်းကျ ခွဲခြားထားခြင်း မရှိသေး။ မြောင်းအတိုင်းစီးသော ချောင်း၊ မြစ် တို့နှင့်မူ လွဲစရာမရှိလှ။
အိုင်တို့ကို တောင်တန်းဒေသ၊ ချိုင့်ဝှမ်းဒေသ၊ အမြဲရေခဲနေသောဒေသတို့၌ တွေ့ရသည်။ မြေနိမ့်ရေစုရပ်(မြစ်ဝကျွန်းပေါ်)တို့တွင်၎င်း၊ မြစ်ကြောင်းမှသည် ကျယ်ပြန့်ကာ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဖြစ်သွားချိန်၌၎င်း အချို့ကန်တို့ ဖြစ်လာသည်ကို မြင်နိုင်သေး၏။ နောက်ဆုံး ရေခဲခေတ်မှ ကသောင်းကပြောင်း အရည်ပျော်မှုတို့ကြောင့် ကမ္ဘာ့အချို့နေရာများတွင် အထက်ပါသဘောတရားတို့နှင့် မညီဘဲ အိုင်ဖြစ်နေသည်ကိုလည်း တွေ့ရသေးသည်။ ၎င်းတို့သို့ ရေစုရပ်မှ ရေများ တစိမ့်စိမ့်ဝင်၍သာ သက်တမ်းရှည်ရသဖြင့် ဘူမိဗေဒ အချိန်အပိုင်းအခြားအရမူ အိုင်ဟူသမျှမှာ ယာယီသာတည်း။
ကဏ္ဍ:ရေထု
ကျွဲကူး
ကျွဲကူး
တမံဦးရွာ၊ ကွင်းခြောက်
တမံဦးရွာ၊ ကွင်းခြောက်
ဖေါင်ရိုးစုရွာ၊ သိုက်ကုန်း
ဖေါင်ရိုးစုရွာ၊ သိုက်ကုန်း
အင်ဒရိုမီဒါ ၈
အင်ဒရိုမီဒါ ၈ သည် ဂလက်ဆီတစ်ခုဖြစ်ပြီး ၂၀၀၃ ခုနှစ်တွင် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ယင်းသည် အင်ဒရိုမီဒါ ဂလက်ဆီ၏ အဖော်ဖြစ်ပြီး ခြေရာခံမိရန် အချိန်အတော်ကြာခဲ့သည်။ အင်ဒရိုမီဒါ ဂလက်ဆီရှေ့မှ ကြယ်များ၏ အနီရောင်အရွေ့ကို တိုင်းတာရင်း နောက်ဆုံးတွင် ယင်းဂလက်ဆီအား ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ်အထိ အင်ဒရိုမီဒါ ၈ အား ဂလက်ဆီဟု ခိုင်မာစွာ အတည်မပြုခဲ့သေးပေ။
မန်တောင်ရွာ၊ မိုင်းမောမြို့နယ်
မန်တောင်ရွာ (Mantawng)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (မြောက်)၊ ဝ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း၊ ဟိုပန်ခရိုင်၊ မိုင်းမောမြို့နယ်၊ မွတ်လေ့လိုင်ကွာကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၀၇၉၂၇ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မိုင်းမောမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
တီးကူးရွာ၊ ဖာပွန်မြို့နယ်
တီးကူးရွာ(Tiku)သည် ကရင်ပြည်နယ်၊ ဖာပွန်ခရိုင်၊ ဖာပွန်မြို့နယ်၊ တေးမူဒိုးကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၆၉၈၁၂ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ တေးမူဒိုးကျေးရွာအုပ်စုတွင် အိမ်ခြေပေါင်း ၅၅၃ အိမ် ရှိကာ၊ လူဦးရေစုစုပေါင်း ၃၇၄၅ ဦး နေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဖာပွန်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
လမိုင်ဖန်ရွာ၊ ဆွမ်ပရာဘွမ်မြို့နယ်
လမိုင်ဖန်ရွာ(Lamaihpan)သည် ကချင်ပြည်နယ်၊ ပူတာအိုခရိုင်၊ ဆွမ်ပရာဘွမ်မြို့နယ်၊ ခင်ဒူယန်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၆၇၇၀၅ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ခင်ဒူယန်ကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၇၈ ဦး၊ မ ၈၅ ဦး၊ လူဦးရေစုစုပေါင်း ၁၆၃ ဦး နေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဆွမ်ပရာဘွမ်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
မျက်လုံးနက် ဂယ်လက်ဆီ
မျက်လုံးနက် ဂယ်လက်ဆီ (Messier 64၊ NGC 4826 ဟုလည်းသိထား) သည် အတ်ဝတ် ပင်ဂေါ့ဆိုသူမှ ၁၇၉၉ ခုနှစ် မတ်လတွင် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။ ယင်းနှစ်တွင်ပင် မမျော်လင့်ဘဲ ဂျိုနန် အီလက်ဘိုးဆိုသူမှ ဧပြီလတွင်လည်းကောင်း ချားလ် မာဆီးယားမှ ၁၇၈ဝ ခုနှစ်တွင်လည်းကောင်း တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ယင်းဂယ်လက်ဆီသည် အလယ်ဗဟိုတွင် စုပ်ယူလျက်ရှိသော တောက်ပသည့် အလင်းဖုန်မှုန်များ တည်ရှိသောကြောင့် နာမည်ပြောင် မျက်လုံးနက်ဟု မှည့်ခေါ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ယင်းသည် သေးငယ်သော တယ်လီစကုပ်များဖြင့် မြင်နိုင်သောကြောင့် ဝါရင့်နက္ခတ္တပညာရှင်များထဲတွင် လူသိများသည်။ မျက်လုံးနက် ဂယ်လက်ဆီသည် ခရုပတ်ပုံစံ ဂယ်လက်ဆီဖြစ်ပြီး ကိုမာ ဘီရင်နီဆပ်စ် ကြယ်စုတန်းထဲတွင် တည်ရှိသည်။
ဂုဏ်သတ္တိ
Messier 64 ၏ ကြယ်တာရာကြားခံနယ်သည် လည်ပတ်နေသော အချပ်ပြားနှစ်ခုဖြင့် တည်ရှိသည်။ အတွင်းဘက်အချပ်ပြားတွင် ဂယ်လက်ဆီ ဖုန်မှုန်လမ်းကြားပါဝင်သည်။
ပြင်ပလင့်
ကဏ္ဍ:ကိုမာ ဘီရင်နီဆပ်စ် (ကြယ်စုတန်း)
ခေါင်းနီကွင်းရွာ၊ ရေနောက်
ခေါင်းနီကွင်းရွာ၊ ရေနောက်
သောင်တော
သောင်တော
ကာမိုက်ရွာ၊ ဖယ်ခုံမြို့နယ်
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဖယ်ခုံမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ဇင်ပိုင်ညာရွာ၊ ဇင်ပိုင်ညာ
ဇင်ပိုင်ညာရွာ၊ ဇင်ပိုင်ညာ
တလုပ်လပ် ( မြောက်ပိုင်း)ရွာ၊ တလုပ်လပ် (အရှေ့)
တလုပ်လပ် ( မြောက်ပိုင်း)ရွာ၊ တလုပ်လပ် (အရှေ့)
ဗရင်ဂျ်ရွာ၊ မြောင်မြို့နယ်
ဗရင်ဂျ်ရွာ (Bayingyi)သည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ စစ်ကိုင်းခရိုင်၊ မြောင်မြို့နယ်၊ နဘက်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၁၂၅၃ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မြောင်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
တောင်ဘူရွာ၊ မတူပီမြို့နယ်
တောင်ဘူရွာ(Taungbu)သည် ချင်းပြည်နယ်၊ မတူပီခရိုင်၊ မတူပီမြို့နယ်၊ စခိုင်းကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၆၅၁၀၈ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ စခိုင်းကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၄၄၂ ဦး၊ မ ၅၀၁ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၉၄၃ ဦး နေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မတူပီမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ဆဘောင်းထယ်ရွာ၊ မတူပီမြို့နယ်
လက်ရှိ အချိန်တွင် ဆဘောင်းတယ်ရွာ၌ အခြေခံပညာ အထက်တန်းကျောင်းနှင့် အခြေခံပညာ မူလတန်းကျောင်း၊ တက္ကသိုလ်ဝင်ခွင့် စာမေးပွဲ စာစစ်ဌာန၊ မြန်မာ့ဆက်သွယ်ရေးစခန်းနှင့် တက္ကသိုလ်ဝင်ခွင့် စာမေးပွဲ စာစစ်ဌာန လုံခြုံရေးရဲကင်း၊ ကျေးလက် ကျန်မာရေးဌာနခွဲ၊ မရာဧဝံဂေလိအသင်းတော် ဘုရားကျောင်း(၂)ကျောင်းနှင့် ဘုန်းကြီးကျောင်းတို့ တည်ရှိသည်။ သမိုင်းကြောင်းအရ ဖော်ပြရပါလျှင် နယ်ချဲ့ အင်္ဂလိပ်တို့နှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးရယူခဲ့သည့် ရွာလည်းဖြစ်သည်။ မရာလူငယ်အသင်း (MTP)၏ဌာနချုပ်တည်ရှိရာရွာလည်းဖြစ်သည်။
ဆဘောင်(ဖဘောင်)ရွာမှတဆင့် ထပ်မံခွဲထွက်သောရွာများမှာ-
အမည်ရင်းမြစ်
မူလနာမည်မှာ ဖဘောင်ဖြစ်သည်။ ဖဘောင်မှ ဆဘောင်းဖြစ်လာခြင်းမှာ ၁၈၂၆ခုနှစ်တွင် ရန္တပိုစာချုပ်အရ ရခိုင်ကို သိမ်းပိုင်းခဲ့သော အင်္ဂလိပ်တို့သည် စစ်တွေ(Akayb)ခရိုင်မှ ကုလာတန်းမြစ်ကြောင်းတလျှောက်တက်လာခဲ့ပြီး ဟီမာနှင့် ဖဘောင်တို့ကို ၁၈၄၀ ဝန်းကျင်မှစပြီး ရှမ်းဒူးဟုစတင်သိရှိခဲ့သည်။ ၁၈၅၂ ခုနှစ်တွင် ဟေမာကို "Heuma" ဟုလည်းကောင်း၊ ၁၈၈၁ခုနှစ်တွင် ဖဘောင်ကို "Sayboung" ဟုလည်းကောင်းအသီးသီး စတင်ဖော်ပြရေးသားကြသည်။ မရာဘုံစာပေဖြင့် အသုံးပြုသော (Tlosai) စကားမှာ ဖ(f) အသံမရှိခြင်းကြောင်း ဖဘောင်ကို ဆဘောင်ဟုလည်း အသံထွက်သည်။ ဖဘောင်(ဆဘောင်)ကို Sabeu ဟု ဒလဲန်ခက်(စ်)စာအုပ် (The Lakhers) တွင် အင်(န်)အီးပဲရီး (NE Parry) က ဖော်ပြရေးသားပါသည်။ အင်္ဂလိပ်ကိုလိုနီခေတ်တွင် ဖဘောင်ကို အောက်ပါအတိုင်းသိရှိရေးသားကြသည်။
တည်နေရာ
မြောက်လတ္တီကျူး 22° 8'17.76"N, အရှေ့လောင်ဂျီကျူး  93° 6'53.50"E နှင့် မြောက်လတ္တီကျူး  22° 9'4.24"N,  93° 6'11.79"E အရှေ့လောင်ဂျီကျူး ကြားတွင်တည်ရှိသည်။ အနောက်ဘက်နှင့် မြောက်ဘက်တွင် အိန္နိယနိုင်ငံနှင့် နယ်နိမိတ်ခြင်းထိစပ်နေသည်။ အနောက်ဘက် တီးဆီးချောင်းနှင့် ပါရာချေင်းဆုံတွင် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ နယ်နိမိတ်အမှတ် (၁၉) နှင့် မြောင်ဘက်ကရိန်တောင်တန်းပေါ်တွင် နယ်နိမိတ်ကျောက်တိုင် အမှတ်(၂၀၊ ၂၁၊ ၂၂)တို့တည်ရှိသည်။ အိန္ဒိယ-မြန်မာနယ်နိမိတ်ကျောက်တိုင်ကို ၁၉၆၇-၆၈ ခုနှစ်၊ ဦကျာချိုး U Chachho, Tothapaw (တုံထန်အဖေ)၊ ဖဘောင်(ဆဘောင်းတဲယ်) ကျေးရွာ ဥက္ကဋ္ဌ တာဝန်ထမ်းဆောင်စဉ်ကာလ (၁၉၅၉-၁၉၆၉)တွင် နှစ်နိုင်ငံ စိုက်ထူခဲ့ကြသည်။
သမိုင်းကြောင်း။
အေဒီ ၁၆ရာအလယ်လောင်းတွင် ဟားခါးအနီး ချုံကျိုးရွာမှ ညီအစ်ကိုနေရာ၊ လိုင်ချေနှင့် မိတ်ဆွေများ ၁၀-ဦး သည်
လှမ်ဖေဒေသ(Hraphe)။
ဘိုတွန်ရွာမှ ရေကြည်ရာ မြက်နူးရာကို ဆက်လက်ရှာဖွေ ကူးပြောင်းလာကြပြီး လှမ်ဖေဒေသ(Hraphe)တွင် ရွာတည်နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ဘိုတွန်တောင်ဖက်ကို ဆက်သွားရင် ဗမာပြည်လွယ်ပြင်ကြီးရှိနေသည်။ မရာလူမျိုးများသည် ဗမာဘုရင် အုပ်ချုပ်မှုကို မလိုလားသဖြင့် ကလေးချိုင့်ဝှမ်းမှ ချင်းတောင်တန်းကို အေဒီ ၁၁၀၀ - ၁၂၀၀ ဝန်ကျင်တွင် တက်လာခဲ့သူများဖြစ်ကြသည်။ ထိုကြောင့် ဘိုတွန်ရွာတောင်ဖက်ကို ဆက်လက်မသွားတော့ဘဲ အနောက်ဖက် လှမ်ဖေဒေသတွင် ၁၅၆၅ ခုနှစ် ဝန်ကျင်၌ အခြေချပြောင်းရွေးလာခဲ့ကြသည်။
ရိုင်ခွန်ရွာ။
လှမ်ဖေတွင် နေထိုင်နေစဉ် လိုင်ချေသား ဖွန်ဖာသည်မြှားပစ် ကျွမ်းကျင်သူဖြစ်၍မြှားဖြင့် ပစ်သတ်သော သားကောင်ဦးခေါင်း ခွံအမြှောက်အများကို အိမ်ဦးကော်ရယ်ဒါထိတ်၌ ချိတ်ထားသည်။ ခရီးထွက်လာသော တလာရွန်ရွာသားသည် လှမ်ဖေရွာရောက်လာပြီး လိုင်ချေသားအိမ်၌တည်းခိုစဉ် ဖွန်ဖာနှင့် ခင်မင်ရင်းနှီးပြီး ဖွန်ဖာလေးမြှားပစ် ကျွမ်းကျင်မှုကို စိန်ခေါ်ခဲ့သည်။ သူတို့ စိန်ခေါ်ပွဲ့သည် လောင်းကြေးအဖြစ် ကတိသစ္စာဆိုကြသည်။ တလန်ရွန်ရွာသားက တောင်ထိတ်ပေါ်မှာ သွားနေပြီး ဖွန်ဖာက သူ၏ဖင်ကို သွေးမထွက်စေဘဲပစ်ရမည်ဖြစ်သည်။ တကယ်များလို့ ဖင်ထဲမြှားဝင်သွားပြီး သေခဲ့လျှင် အပြစ်ယူမည်မဟုတ်ကြောင့် မထိမှန်ခဲ့လျှင် လျှော်ရမည်ဟု ကတိပြုကြလေသည်။ ကတိအတိုင်း ဖွန်ဖာက ပစ်လေရာတွင် တလန်ရွန်သား၏ ဖင်ပေါက်ကို သွေးထွက်ခြင်းလုံးဝမရှိဘဲ မြှားဝင်အောင်ပစ်သဖြင့် သေသွားသည်။ တလန်ရွန်သားသေသွားသောကြောင့် သူ၏ရွာသားများ ကလဲစားချေလာမှာကို ကြောက်ရွံ့သော လှမ်ဖေရွာသားများသည် ထွက်ပြေးလာတော့သည်။ လှမ်ဖေရွာမှ ရိုင်ခွန်ရွာ(ယခု ဆီးဇိုး/ ငဖိုင်သဲအနီး)တွင် ရွာတည်နေလာခဲ့သည်။ ရိုင်ခွန်ရွာသားများသည် ဖန်တလိုင်း ခိုင်မီချိုနှင့် ခိုင်တေ ခူးလယ်တို့နှင့် ပေါင်းမိကြသည်။ ။ ရိုင်ခွန်ရွာကို လွတ်ခဲသော မျိုး ၁၅ မျိုးဆက်က လိုင်ချေခီထီ ဦးဆောင်မှုဖြင့် တည်ထောင်ခဲ့ကြသဖြင့် အေဒီ ၁၅၈၅ ဝန်းကျင်ဖြစ်နိုင်သည်။
ငယ်ဖယ်ဆီးဇိုးတည်ထောင်ခြင်း။
ဖွန်ဖာဖခင် လိုင်ချေ ခီထီ၊ ဖန်တလိုင်ခိုင်မီချိုနှင့် ခိုင်တေခူလယ်နှင့် ရွာသားများသည် ၁၆ရာစုကုန် ဝန်းကျင်တွင် ငယ်ဖယ်ဆီးဇိုးရွာကို ဆက်လက်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၁၇ရာစုအစောပိုင်းတွင် မန်လှီကျေဇာကို ရွာသူကြီးအကြီးအကဲအဖြစ် ပင့်ခေါ်ခဲ့ကြသည်။ ‌ငယ်ဖယ်ဆီးဇိုးသည် လက်ရှိငဖိုင်သဲရွာဖြစ်သည်။ လိုင်ချေသား ဖွန်ဖာ၏ ဇနီးသည် ဖန်တလိုင်းသမီး ဇော်လှောင် ခိုင်မီချိုဖြစ်သည်။ ဖွန်ဖာဇနီးမောင်နှံတို့၏ သားသမီး၊ မြေးများသည် ကာယဗလကောင်းမွန်ကြပြီး လေးမြှားပစ်ကောင်းစွာ ကျွမ်းကျင်သူများဖြစ်ကြသည်။ တောထဲဝင်ပြီး လေးဖြင့်မြှားကိုပစ်ကာ မြှားရောက်ခဲ့သမျှနေရာများကို ငါနယ်မြေဟု ပိုင်နက်ကိုချဲ့ခဲ့ကြသည်။ သူတို့ ဦးလေး ဖန်တလိုင်းက သူ့တူလေးတွေ၏ အပြုအမှုကို စိတ်နာကြင်သွားပြီး အောက်ပါအတိုင်း သီချင်းဖွင့်ဆိုလေတော့သည်။ “Zawhlau Khithie, zao raela la, Laora bake bahra haw ta” အဓိပွယ်မှာ “ဇော်လှောင်မျိုးဆက် ခီထီမျိုးရိုးများ၊ တောရှိပိန်ဥကဲသို့ ပိန်ခြောက်ကပ်ပါစေ” ဟုဖြစ်သည်။ အဲ့ဒီအချိန်မှစ၍ ဖွန်ဖာနှင့် ဇော်လှောင်မျိုးဆက်များသည် ကျန်းမာရေးမကောင်းဘဲ နာတာရှည်ခံစားကြသည်။ ထိုကြောင့် သူတို့ ဦးလေးဖန်တလိုင်အား ဦးလေးရယ် သီချင်းကောင်းပြန်ဆိုပေးပါ ငါတို့မျိုးသုတ်သွားမည်ဟု တောင်းပန်ကြသည်။ ထိုကြောင့် ဖန်တလိုင်းက “Zawhlau Khithie, thaw raela, chotlothlo vao tae hawta” အဓိပ္ပယ်က “ဇော်လှောင် ခီထီမျိုးဆက်၊ အိမ်မွေးဝက်ကဲ့သို့ ဝကြပါစေ” ဟုဖြစ်သည်။ ထိုချိန်မှာစ၍ ဖွန်ဖာဇနီးမောင်နှံ သားသမီးမြေးများသည် ပြန်လည်ကျန်းမာလာသည်ဟုဆိုသည်။ မရာဆိုရိုးတွင် အမေဖက်ဦးလေး စကားကို တန်ပြန်နိုင်ခြင်းမရှိခြင်းကို တောင်ခြေမှတောင်ထိတ်ဖက် ကျောက်ခဲလုံးပစ်လွဲခြင်းခက်ခဲပုံနှင့် ခိုင်းနှိုင်းခြင်း (Mara mo Pupa bie ie thei y vei, chakhala alo pazaw thei y vei, na puhpa pahniesao kha na chhao a zao aw” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “Napupa pahniesao kha na chao a zao aw” "ဦး‌လေးများကို ကဲ့ရဲလှောင်ပြောင်ပြောဆိုခြင်းမပြုကြရန် တားမြစ်ထားသည်။ ထိုကဲ့သို့ ပြုမိလျှင် သုခိသဘဝသို့ ရောက်နိုင်သွားမည် ဟူသောဆိုရိုးစကား"သည် ဒီအဖြစ်အပျက်မှ ပြောဆိုလာခြင်းဖြစ်မည်ဟု ယူဆမိသည်။
မန်လှီ(၁)ကို ရွာသူကြီးအကြီးအကဲအဖြစ် ပင့်ခေါ်ခြင်း။
လိုင်ချေသား ဖွန်ဖာ ခီထီ (Fawfa)သည် တလာရွန်းရွာသားများနှင့် ရန်သူဖြစ်နေသည်။ ဖန်တလိုင်းခိုင်မီချိုလည်း ပထမနေလာခဲ့သော လုံကျွေးရွာသား ထန်ဘီး(Thabie)နှင့် ဟော်ထိုင်းသူကြီးနဲ့ အဆင်မပြေသူဖြစ်သည်။ ခိုင်းတေ ခူးလယ်လည်း နှာရိမ်ရွာသူကြီးအကြီးအကဲနှင့် အဆင်မပြေသူဖြစ်သည်။ ထိုကြောင့် သူတို့ရွာ ငယ်ဖယ်ဆီးဇိုးရွာသည် သူတို့၏ ရန်သူများက ဝန်းရံနေသည်။ သူတို့တစ်ဦးကိုတစ်ဦး ဩဇာလွမ်းမိုးနိုင်းခြင်းမရှိကြတော့။ ထိုကြောင့် လှိုင်ဖွန်သူရွာကြီးအကြီးအကဲ မျိုးဆက်ကို သူတို့ရွာသူကြီးအကြီးအကဲ့အဖြစ် ပင့်ခေါ်ခဲ့သော်လည်း အဆင်မပြေသဖြင့် လှိုင်ဖွန်သူရွာကြီးအကြီးအကဲ၏ သားသမက် မန်လှီ(၁)ကျေဇာကို ပင့်ခေါ်လာခဲ့ကြပြီး ရွာသူကြီးအကြီးအကဲအဖြစ် တင်မြောက်ခဲ့ကြသည်။
ပထမ ဖဘောင်(ဆဘောင်)ရွာ။
ခီထီမျိုးရိုးများသည် ငယ်ဖယ်ဆီးဇိုးမှာနေထိုင်လာရာတွင် မျိုးဆက် ၄ ဆက်ရှိလာပြီဖြစ်သည်။ တစ်နေ့တွင် ခီထီမျိုးရိုး ရွာသားတစ်ဦး ဖမ်းဆီးရမိသော ဝက်ဝံကို ပူဇော်ဆက်သပ်ခြင်း "E-na" ပွဲသဘင်ကို တပတ်ကျင်းပနေချိန် ရွာပြင်ပ မထွက်ဘဲ ရွာတခါးပိတ်ချိန်တွင် ခီထီမျိုးရိုးမှ အဖွားအိုတစ်ဦးသည် ရွာသားများမသိဘဲ ထင်းရှာထွက်လေသည် တောထဲတဦးတည်းရောက်နေစဉ် တလန်ရွန်းရွာသားများသည် ဖွန်ဖာက မြှားဖြင့်ပစ်ခြင်းကြောင်း သေသွားသော သူတို့ရွာသားကို ကလဲစားချေသည့်အနေဖြင့် သတ်ဖြတ်ခဲ့ကြသည်။ မရာလူမျိုးများသည် အသားစား တောကောင်များဖြစ်သော ကျား၊ ဝက်ဝံ၊မြေခွေး တောကြောင်များကိုလည်းကောင်း၊ ငှက်မျိုးအုပ်စုများဖြစ်သော သိန်းငှက်မျိုးစုများ စသည်တို့ကို ဖမ်းဆီးရမိလျှင် ဟော်ခင်(hawkhie)ခြင်းကိုပြုလုပ်ပြီး ပူဇော်ဆက်သပ်ခြင်းပွဲကို ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ထိုကြောင့် ငယ်ဖယ်ဆီးဇိုးတွင် ကျေးရွာ ကာကွယ်ရေး တာဝန်ကို ဦးဆောင်ပြီး အခွန်တော်များကို ခံစားခွင့်ရှိသော ခီထီမျိုးရိုးများကို ရာထူးမှဖြုတ်ချကြသဖြင့် ငယ်ဖယ်ဆီးဇိုးမှာ (၁၂၀)နှစ် ဝန်းကျင်နေလာခဲ့ပြီးနောက် ဆက်လက်မနေချင်တော့ဘဲ မန်လှီ(၂)သားကြီး ဆယ်ရို(၁)ကို ရွာသူကြီး အကြီးအကဲအဖြစ် ခေါ်လာပြီး တူ/တူမ(Tusawzy)များ၊ ယောက်ကထီး၊ ယောက်ခမများ(Nazua pato) များကို ခေါ်လာကာ ဆဘောင်ဘောင်း(Fabauh bau) (ယခု ငယ်ဖယ်(ခ)မျက်နှာချင်းဆိုင် ဖဘောင်းချောင်းဖျားတွင် ရွာတည်လာခြင်းကို အစွဲပြုပြီး ဖ(ဆ)ဘောင်မေး(Fabau mei)ဟူသောအမည်ဖြင့် နေထိုင်လာခြင်းဖြစ်သည်။ မေး(Mei)၏ အဓိပ္ပယ်မှာ ရွာသားများဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဖဘောင်ရွာကို တည်ထောင်သူများတွင် အဓိက ခီထီမျိုးရိုး(Khithie Pho)များဖြစ်ကြသော်လည်း ယောက်ခမ၊ ယောက်ကထီးတော်စပ်သူများ၊ သားသမက်တော်စပ်သူများနှင့် အခြားမိတ်ဆွေများဖြစ်ကြားသော လာဝေါ်(Lavau), ခူလယ်(Khule), ဘီးဟိန်း(Bieho), မှုန်းချီ(Hmochhi), ဖော်တလှောင်း (Fathlau), စိုးလိုး(Solo)၊ ကနိုး(Kahno)၊ ခူးချိန်(Khuchei)၊ နချိုး(Nachho)နှင့် ကျေဇာ(Cheizae) စသောမျိုးရိုးများလည်းပါဝင်သည်။   ပထမဖဘောင်းကို တည်ထောင်ခြင်းသည် မျိုးဆက် ကိုးဆက်ကျော်လာပြီဖြစ်သဖြင့် မျိုးဆက်တဆက်ကို နှစ်-၃၀ဖြင့်တွက်ကြည့်လျှင် နှစ်ပေါင်း ၂၈၀ ကျော်လာပြီဖြစ်သဖြင့် ၁၇၃၀ ဝန်းကျင်တွင် ပထမဖဘောင်ကို တည်ထောင်ခြင်းဖြစ်မည့်ဟု ခန့်မှန်းနိုင်သည်။ ပထမ ဖဘောင်သည် တည်ထောင်ခဲ့ကြသူများသည် အဓိက ခီထီမျိုးရိုးများအိမ်ချေ ၂၅ ဝန်းကျင်နှင့် အခြားမျိုးရိုးများမှ မျိုးဆက်တော်စပ်သူများ အိမ်ချေ ၁၅ ဝန်းကျင် စုစုပေါင်းအနီးဆုံးအိမ်ခြေ ၄၀ ရှိနေပြီဟု ခန့်မှန်းနိုင်သည်။
တလန်ရွန်ရွာသားများနှင့် ငြိမ်းချမ်းရေးယူခြင်း။
လက်ရှိ ငယ်ဖယ်ပီအနီးရှိ အွန်ကျင်ချောင်းတွင် ငါရှာနေစဉ် ဦးဘောင်းခေလာဝေါ်က အလွန်လှပသောဆင်စွယ်တွေ့ရှိသဖြင့် ၎င်းဆင်စွယ်ဖြင့် တလန်ရွန်းရွာသားများကို သွားရောက် ဆက်သပ်တောင်းပန်ပြီး ငြိမ်းချမ်းရေးသဘောတူညီမှု လုပ်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ ထိုချိန်မှစ၍ ဖဘောင်(ဆဘောင်း)ရွာသားများသည် ရန်သူမရှိဘဲ ငြိမ်းချမ်းစွာနေထိုင်လာခဲ့ကြသည်။
အာတူရွာတည်ထောင်ခြင်း။
၁၈၆၈ခုနှစ် ဝန်းကျင်တွင် အတူရွာကို ပြောင်းရွေးတည်ထောင်ခဲ့ ကြသည်။ ၁၈၇၅-၈၀ ဝန်းကျင်တွင် အာတူရွာမှာ ခိလှုံရွာသားနှင့် တိန်ကွန်းရွာသားများက ဆဘောင်းရွာမှာ ဝင်ရောက်ပေါင်းစည်းခဲ့သည်။ တိန်ကွန်းရွာသားများနှင့် ခိလှုံရွာသားများသည် အာတူရွာမှာ နေထိုင်ဆက်ဖြစ်သည်။ အတူရွာ(ဖဘောင်)ရွာတွင် ဖဘောရွာသားများသည် ၁၈၉၈ခုနှစ်အတိ နှစ် ၃၀ ခန့်နေထိုင်ခဲ့သည်။
လုံဖင်ရွာတည်ထောင်ခြင်း။
၁၈၉၈ခုနှစ် ဝန်းကျင်တွင် ဆဘောင်ရွာသားများသည် အာတူရွာမှ ဗန်ကွားငန်ရွာ၊ လုံဖင်ရွာကို ပြောင်းရွေး နေထိုင်ခဲ့လေသည်။ လုံဖင်ရွာတွင် ဘီဟရီး ကွယ်လွန်သွားပြီး မျိုးဆက်မရှိဘဲဖြစ်သွားသဖြင့် ခိလှိုရွာသူကြီး ဘီဟရန်(၃)သား ဝါဆိုင်(၃)ကို ပင့်ခေါ်ခဲ့ကြသော်လည်း ဝါဆိုင်(၃)အဖေ ဘီဟရန်(၃)သည် ၁၉၀၆ခုနှစ်၊ ဒီဇင်ဘာလ(၉)ရက်နေ့တွင် ကွယ်လွန်သွားသဖြင့် သားကြီး ဝါဆိုင်(၃)သည် ဖဘောင်ရွာသို့ မသွားနိုင်တော့သဖြင့် ညီလေးဖြစ်သူ တိန်ရောင်(၂)ကို စေလွတ်ခဲ့သည်။ တိန်ရောင်(၂)လည်း ၁၉၀၉ခုနှစ်တွင် ကွယ်လွန်သွားပြန်သည်။ ၁၉၁၀ ခုနှစ်တွင် ဖဘောင်လုံဖင်ရွာသားများသည် ရွာသူကြီးအကြီးအကဲအဖြစ် ဝါဆိုင်(၃) ညီလေးအငယ်ဆုံး မန်းထန်ကို ပင့်ခေါ်ခဲ့ကြပြန်သော်လည်း အရွယ်မရောက်သေးသော မန်းထန်သည် ဖဘောင်ရွာသူကြီးအကြီးကဲအဖြစ်ဖြင့် သူ့အစ်ကို ဝါဆိုင်နှင့်အတူ ခိလှုံရွာတွင် ၁၉၁၀ - ၁၉၂၄ ခုနှစ်အထိ ၁၄-နှစ်ကြာ ဆက်လက်နေထိုင်ခဲ့ပြီး ဖဘောင်ရွာသားများ အခွန်တော်များကိုလည်း ခံစားခွင့်ရခဲ့သည်။ ၁၉၁၂ခုနှစ်တွင် စီးမှုန်ဦးဆောင်သော ဆဘောင်ရွာသားများသည် လှုံမန်းရွာကိုတည်ထောင်သည်။ ၁၉၁၈ခုနှစ်တွင့် လိုင်ဒေး(၂)ဦးဆောင်သော ဆဘောင်ရွာသားများသည် ပါရာကျေးရွာကို တည်ထောင်သည်။ ၁၉၂၄ခုနှစ်တွင် ဝါဆိုင်ညီ မန်းထန်ကို ဆဘောင်းရွာသူကြီးဖြင့် ပင့်ခေါ်ရောက်ရှိလာသည်။ လွတ်လပ်ပြီးခေတ်တွင် လိုင်ခေါခီထီဦးဆောင်သော ဆဘောင်ရွာသားများသည် ရှာအို (တလိုပီး)ရွာကိုတည်ထောင်ခဲ့သည်။ ရွာအိုရွာတွင် ရိုင်ပီးရွာမှပြောင်းရွေးလာသော လောင်တူမရာများလည်းရှိသည်။ သူတို့သည် ချာချိင်မျိုးရိုး။ ဇော်ထန်မျိုးရိုးနှင့် ဖူတိုမျိုးရိုးများဖြစ်ကြသည်။  လိုင်ဒေး(၂)သည် ပါရာရွာကို စတင်တည်ထောင်ချိန်တွင် သူကိုယ်တိုင် သွားရောက်ပါဝင်ခြင်းမရှိဘဲ အစ်ကို ဝမ်းကွဲဖြစ်သူ ဒင်ကိုကျေဇာကို ဦးဆောင်စေခဲ့ပြီး သူသည် ဖဘောင်ရွာကို ၁၉၂၄ခုနှစ်အထိ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၉၂၇ ခုနှစ်တွင် ဖဘောင်လုံဖင်ရွာမှ ပါရာရွာသို့ အပြီးအပိုင် ပြောင်းရွေးခဲ့ပြီး ပါရာရွာ သူကြီးအကြီးအကဲဖြစ်လာသည်။
ခိလှုံရွာမှ ဆဘောင်းပီဖြစ်လာခြင်း။
ခိလှုံရွာသားများသည် ဆီးဇိုးပင်မရွာမှ သီးသန့်ခွဲထွက်လာသူများဖြစ်ကြသော်လည်း ၁၉၁၀ခုနှစ် နောက်ပိုင်းတွင် ဆဘောင်းတယ်၊ ဆဘောင်းပီဟူ၍ အငြင်းပွားစရာဖြစ်လာသောကြောင့် စာဖတ်သူများခွဲခြား သိမြင်နိုင်စေရန် ရည်ရွယ်ပြီး ခိလှုံရွာဖြစ်လာခြင်း အကျည်းချုပ်ကိုလည်း ဖော်ပြရေးသားရပါသည်။ ခိလှုံရွာ ဆဘောင်းပီဖြစ်လာခြင်းအကြောင်းကို ဖဘောင်ရွာမှ ဆဘောင်းတယ်ဖြစ်လာခြင်းအကြောင်းတွင် ပါဝင်လာခဲ့ပြီးဖြစ်သော်လည်း ခိလှုံရွာအကြာင်းအကျည်းချုပ်နှင့် ဆက်လက်ဖော်ပြပါသည်။ ငယ်ဖယ်ဆီးဇိုးရွာ ပထမ ရွာသူကြီးအကြီးအကဲ မန်လှီ(၁)၏သား ထန်းကီ(၁)သည် ပထမအမျိုးသမီး မန်ငိုင်၌ သားကြီးလိုင်းထန်ကိုလည်းကောင်း၊ ဒုတိယအမျိုးသမီး ဒင်ဗာ၌ သားလတ် မန်လှီ(၂)နှင့် သားထွေး ဧခိုင်ခိုင်တို့ကိုလည်းကောင်း သားသုံးဦးထွန်းကားခဲ့သည်။ လိုင်းထန်(၁) မျိုးဆက်ကို နိုရိန်(ဗမာလိုနားလည်းအောင်ပြောရင် မိဘုရားကြီးမျိုးဆက်) ဟုခေါ်သည်။ မန်လှီ(၂)နှင့် ဧခိုင်မျိုးကို နိုတလဲ(ဗမာလိုနားလည်အောင်ပြောရင် မိဘုရားငယ် မျိုးဆက်)ဟု ခေါ်သည်။ လိုင်းထန်မျိုးဆက်သည် ငယ်ဖယ်ဆီးဇိုး ရွာမအကြီးအကဲများဖြစ်ကြပြီး၊ မန်လှီ(၂) မျိုးဆက်များသည် ဖဘောင်၊ ခိလှုံ၊ တီးဆီးရတူနှင်ဟီမာ အကြီးအကဲမျိုးဆက်များဖြစ်လာကာ၊ ဧခိုင်မျိုးဆက်များသည် ငယ်ဖယ်(ငဖိုင်ပီ)၊ ကျပီ(အိန္ဒိယရွာ)၊ မော်ရိန်(အိန္ဒိယရွာ) အကြီးအကဲမျိုးဆက်များဖြစ်လာကြသည်။
မန်လှီ(၂)သည် သားကြီး ဆယ်ရို(Sero)၊ သားလတ် ဘီးဟရန်(၁)(Biehra I)၊ သားထွေး လှောင်ခွန်း(၁)(Hlaukhao I) သုံးဦး ထွန်းကားခဲ့သည်။ ဆီဇိုးရွာမမှာ ခီထီမျိုးရိုးအားလုံးနီးပါးနှင့် အပေါင်းအပါများသည် မန်လှီ(၂) သားကြီး ဆယ်ရိုကို ရွာသူကြီးအကြီးအကဲအဖြစ်ခေါ်လာပြီး ဆီးဇိုး ပင်မရွာမှ ၁၇၃၀ ဝန်ကျင်းတွင် ပထမဆုံးခွဲထွက်လာက ဖဘောင်အရပ်ဒေသတွင် ဖဘောင်ရွာကို စတင်တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ဖဘောင်အရပ်သည် လက်ရှိငယ်ဖယ်(ငဖိုင်ပီး-ခ) ရွာနှင့် မျက်နှာချင်းဆိုင် ဖဘောင်ချောင်းဖျားဒေသ တောတောင်နာမည်ဖြစ်သည်။ ဖဘောင်ရွာသားများသည် ပထမ ဖဘောင်ရွာမှ ၁၇၄၀ ဝန်ကျင်တွင် ဝေါင်ဘောင်း လက်ရှိငဖိုင်ပီ-ခ ရွာ အထက်အရပ်ဒေသတွင် ပြောင်းရွေးနေထိုင်ခဲ့ပြီး ၎င်းရွာတွင် ဆယ်ရိုကွယ်လွန်ခဲ့ပြီးနောက် ဆယ်ရိုသား ဇော်ရို(၁)၊ ဇော်ရိုရွာဟုလည်း နာမည်တွန်ခဲ့သည်။
မန်လှီ(၂)သားလတ် ဘီဟရန်(၁)လည်း ဒေါ်လုတ်ခူးချူံနှင့် ဒေါ်ထန်ခူးချူံတို့နှင့် အတူ ၁၇၅၀ ခုနှစ် ဝန်းကျင်တွင် တေလောင်အရပ်ဒေသတွင် တောင်ယာလုပ်ကိုင်ခဲ့ပြီး ဆီးဇိုးပင်မရွာမှခွဲထွက်လာခဲ့သည်။ သုံးသော် ဘီဟရန်(၁)နှင့် အဖွဲ့သည် ရွာနာမည်ဟူ၍ အတည်တကျမရှိသေးဘဲ သူတို့တောင်ယာလုပ်ကိုခဲ့သော အရပ်ဒေသနာမည်ဖြစ်သာနေထိုင်လာခဲ့သည်။ ဖဘောင်ချောင်းနှင့် အလှမ်းမဝေးသော ဒေသတွင် တေလောင်ချောင်းလည်းရှိသည်။ တေလောင်းချောင်းဖျားတွင် ဘီဟရန်(၁)နှင့်အဖွဲ့များသည် အိမ်ခြေ(၃)အိမ်ဖြင့် စတင်အခြေချလာခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
ဖဘောင်ရွာသားများ လုံဖင်ရွာတွင် နေထိုင်စဉ် ၁၉၁၀ခုနှစ်အထိ ခိလှုံနှင့် တိုင်ကွန်းရွာသားများသည် အာတူရွာတွင် ဆက်လက်နေထိုင်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် ဖဘောင်ရွာသူကြီးအကြီးအကဲက ဘီးဟရီးလည်း လူကြီးရောဂါဖြင့် ကွယ်လွန်ခဲ့သဖြင့် ဘီးဟရီးအရိုင်းအရာ ဆက်ခံမည့်သူ မရှိတော့သဖြင့် ဝါဆိုင်(၃)ကို ပင့်ခေါ်သော်လည်း ဝါဆိုင်း(၃) ဖဘောင်ရွာသို့ ပြောင်းမသွားခင် ၁၉၀၆ခုနှစ် ဖခင် ဘီရန်ကွယ်လွန်ပြီးနောက် ဝါဆိုင်(၃)က ခိလှုံသူကြီးဆက်ခံခဲ့သည်။  ထိုကြောင့် ညီလေး တေရောင်ကို စေလွတ်ခဲ့သည်။  ဘီဟရန်ကွယ်လွန်ပြီးနောက် ခိလှုံရွာသားများသည် ၁၉၁၀ခုနှစ်တွင် ယခုလက်ရှိနေထိုင်သော လုန်ပုရွာသုံးပြောင်းရွေးနေထိုင်ခဲ့ပြီး တိန်ကွန်းရွာသားများလည်း မူလနေရာ ယခု ဒါရ်လင်း(တေကွန်း)ရွာအဖြစ် ၁၉၂၈ခုနှစ်တွင် ခိလှုံလုတ်ပုရွာမှ ပြန်လည်ခွဲထွက်သွားသည်။ တေရောင်လည်း နှစ်နှစ်ခန့် ဖဘောင်ရွာ သူကြီးအကြီးအကဲအဖြစ်နေပြီးနောက် ၁၉၀၉ ခုနှစ်တွင် ကွယ်လွန်သွားပြန်သည်။ ထိုကြောင့် ဝါဆိုင်ညီးအထွေးဆုံး မန်းထန်ကို ပင့်ခေါ်ခဲ့ပြီး မန်းထန်သည် ငယ်ရွယ်သေးသဖြင့် ၁၉၁၀ခုနှစ်မှ ၁၉၂၄ ခုနှစ်အရွယ်ရောက်သည့်အထိ အစ်ကိုဖြစ်သူ ဝါဆိုင်နှင့် ခိလှုံရွာတွင် နေထိုင်ပြီး ဖဘောင်ရွာသားများ အခွန်တော်ကို ခံစားခွင့်ရခဲ့ချိန်တွင် အင်္ဂလိပ်နယ်ချဲ့များ မရာနယ်ကို စတင်ရောက်ရှိလာချိန်၊ မရာသမိုင်းကို စတင်မှတ်တမ်းတင်ချိန်တွင် ဝါးဆိုင်(၃)အတွက် အခွင့်ကောင်းသဖွယ်ဖြစ်လာပြီး သူ့နဲ့အတူနေထိုင်နေသော ညီထွေးမန်းထန်ကို ရွာသားအခွန်တော်များ ခံစားသော ဖဘောင်ရွာကို ဆဘောင်းတဲယ်ဟုလည်းကောင်း၊ သူ့အခွန်တော်များခံစားခဲ့သော ခိလှုံကို ဆဘောင်းပီးဟုလည်းကောင်း နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ်အစိုးရ အာဏာပိုင်များအား မှတ်တမ်းတင်စေခဲ့သည်။ မန်းထန် ဖဘောင်ရွာကို မသွားနိုင်သေးသည့် ကာလ ၁၉၁၀ခုနှစ်မှ ၁၉၂၄ခုနှစ်အထိ ဖဘောင်ရွာသူကြီးအကြီးအကဲအဖြစ် လိုင်းဒေး(၂)က အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။
၁၉၂၅ ဖေဖော်ဝါရီလတွင် ဖဘောင်ရွာ လိုင်ဒေး(၂) အိမ်တွင်၊ နယ်ပိုင် ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး ဘန်း၊ ဒလခဲရ်စာအုပ်ရေးသူ အင်အီးပဲရီ၊ လုတ်လိန်နှင့် လခဲရ်ပိုင်နီယာ သာသနာပြုဆရာ အာရ်အေလော့ရိန်းတို့ အစည်းအဝေးကျင့်ပပြီး ဆဘောင်သူကြီးအကြီးအကဲဖြစ်သော မန်းထန်နှင့် ခိလှုံသူကြီးအကြီးအကဲဖြစ်သော ဝါဆိုင်(၃)တို့ကိုလည်း ဖိတ်ကြားပြီး တောင်ပိုင်အုပ်အဖြင့် မန်းထန်ကို ခန့်အပ်ခဲ့ကြသော်လည်း ဖဘောင်ရွာသူကြီးအဖြစ် အစ်ကို ဝါဆိုင်အိမ်မှာ ၁၄နှစ် ကာလ ခိုလှုံခဲ့သော မန်းထန်သည် သူ့အစ်ကို လိုအင်ဆန္ဒကို အလိုင်းသိစွာ လိုက်လျှော့ပေးသောကြောင့် တောင်အုပ်ရာထူးကို သူ့အစ်ကိုအား ပေးအပ်ရန် တောင်းဆိုခဲ့သဖြင့် အာဏာပိုင်များက လိုက်လျှော့ပြီး ဝါဆိုင်(၃)ကို တောင်အုပ်အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သည်။ ထိုကဲ့သို့သော ဩဇာကို ဝါဆိုင်(၃) ကောင်းကောင်းအသုံးချပြီး သူ့တို့ ခိလှုံရွာသားများနှင့် စကားလေဝင် လေထွက် လုံးဝမတူတော ဖဘောင်ရွာကို ဖဘောင်တဲယ်(ဖဘောင်ရွာသေး)ဟူလည်းကောင်း၊ သူမူလရွာဖြစ်သော ခိလှုံကို ဖဘောင်ပီး (ဖဘောင်ရွာမ)ဟုလည်းကောင်း ခေါ်တွန်စေခဲ့သည်။ အုပ်ချုပ်ရေးအလှည်းအပြောင်းကို အခွင့်ကောင်းယူပြီး အသုံးချကာ မမှန်ကန်သော သမိုင်းကို မရာသမိုင်းစတင် မှတ်တမ်းတင်သော အချိန်ကာလတွင် စတင်မှတ်တမ်းစေခဲ့သူသည် ဝါဆိုင်(၃)ဖြစ်သည်။
ခိလှုံရွာသူကြီးမျိုးဆက်များမှာ : - မန်လှီ(၂) သားလတ် ဘီဟရန်(၁) => ဘီဟရန်(၁)သားနှစ်ဦး (က) မန်တလိန်း(၁)နှင့် (ခ) ဝါဆိုင်(၁) => ဝါဆိုင်(၁)သားများ (က)ဇော်ရို(၂)နှင့် (ခ) ဝါးတလိန်း(၁) => ဝါတလိန်း(၁)သားများ => (က)ဘီးဟရီး(၁)၊ (ခ) ဝါဆိုင်(၂)နှင့် (ဂ) တေရောင်(၁) => ဝါဆိုင်(၂) သား ဘီးဟရန်(၃) => ဘီဟရန်(၃) သားများ၊ (က) ဝါဆိုင်(၃)၊ (ခ) တေရောင်(၂)၊နှင့် (ဂ) မန်းထန်(၁) => ဝါဆိုင်(၃)သား ဝါတလိန်း(၂) တို့ဖြစ်သည်။ တေရောင်သည် ဖဘောင်ရွာသူကြီးဖြစ်နေစဉ် သားသမီးမထွန်းကားဘဲ ၁၉၀၉ခုနှစ်တွင် ကွယ်လွတ်ခဲ့သည်။ မန်းထန်သည် ၁၉၁၀ခုနှစ်မှ ၁၉၅၄ ခုနှစ်အထိ ဖဘောင်နောက်ဆုံးရွာသူကြီးအဖြစ်နေခဲ့သည်။ ၁၉၅၄တွင် ၁၉၄၈ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ(၂၀)ရက်နေ့ ချင်းအမျိုးသား သဘောတူညီချက်အရ အခွန်စားရွာသူကြီး ပဒေသရာယ်စနစ်ကို ဖျက်သိမ်းပြီး ရွာသူကြီးများကို အငြိမ်းစားပေးခဲ့ကြသည်။ ရွာသူကြီးများကို ပြည်သူလူထုကဘဲ ရွေးကောက်တည်မြောက်ခဲ့ကြတော့သည်။
နယ်ချဲ့ အင်္ဂလိပ်ခေတ်မတိုင်ခင်အုပ်ချုပ်းရေး။
မရာလူမျိုးများ၏ အုပ်ချုပ်ရေသည် နယ်ချဲ့အင်္ဂလိပ်တို့မရာနယ် တခုလုံးကို သိမ်းပိုင်းခဲ့သော ၁၉၁၈ခုနှစ် အထိ မိုနာခီ ပဒေသရာဇ်အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်ကိုဖြင့် အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ တရားစီရင်ရေးမှာ ရိုရာတရားသူကြီးများရှိသော်လည်း အကြီးအကဲများမှာ ရွာသူကြီးအကြီးအကဲသာဖြစ်သည်။ တရားစီရင်ကို ရိုးရာတရား စီရင်ရေးစနစ်ကို ကျင့်သုံးသည်။
ကိုလိုနီအစိုးရခေတ်အုပ်ချုပ်ရေး၊
အင်္ဂလိပ်တို့သည် ရခိုင်တောင်တန်းမှလည်းကောင်း၊ ချင်းတောင်တန်းမှလည်းကောင်း၊ လူရှိုင်းတောင်တန်းမှလည်းကောင်း မရာနယ်မြေကို ဝင်ရောက်သိမ်းပိုင်းပြီး ၁၈၉၆ချင်းအက်ဖြင့် အုပ်ချုင်းကာ တရားဥပဒေစိုးမိုးရေးကို တည်ဆောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၁၈ခုနှစ်မှစ၍ မရာနယ်တခုလုံးကို လုံးဝအုပ်ချုပ်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ ရွာသူကြီးများကို ဦီးဆောင်မည့် တောင်အုပ်များကိုလည်း ခန့်ထားခဲ့ကြသည်။ ရွာသူကြီးများ၏ အခွန်တော်ခံစားခွင့်ကို မဖြတ်သိမ်းသော်လည်း တောင်အုပ်များကို ခန့်ထားပြီး ရွာသူကြီးအကြီးအကဲများ၏ ဩာဇာအာဏာကို လျှော့ချလိုက်သည်။ တရားစီရင်ကိုလည်း ဥပဒေပြဌာန်းပြီး ရိုးရာတရားစီရင်ရေးနှင့် ယှည်တွဲပြီး ကျင့်သုံးသည်။
လွတ်လပ်ပြီးခေတ်အုပ်ချုပ်ရေ၊
လွတ်လပ်ပြီးခေတ် ၁၉၄၈ခုနှစ်၊ ဖလမ်းလူထုစည်းဝေးပွဲ့ ဖေဖော်ဝါရီလ(၂၀)ရက်နေ့ဆုံးဖြတ်အရ ရွာသူကြီးအကြီးအကဲ အုပ်ချုပ်သော ပဂေသရာဇ် စနစ်ကို လုံးဝဖျက်သိမ်းပြီး သူကြီးအကြီးကဲများအခွန်ပေးဆောင်ခြင်းကိုလည်း ရပ်ဆဲလိုင်ကျသည်။ ၁၉၅၄ ခုနှစ်ထိ၊ ဆီးဇိုး ငယ်ဖိုင် ရွာသူကြီးအကြီးအကဲ မန်လှီ(၁)ကျေဇာ  မျိုးဆက်များမှ ဆင်းသက်လာသော မန်လှေး(၂)ကျေဇာမျိုးသား ဆယ်ရိုမျိုးဆက်မရှိတော့သည့်နောက်ပိုင်းတွင် ဖဘောင်ရွာသူကြီးအဖြစ် နောက်ဆုံး ဖဘောင်(ဆဘောင်း)ပင့်ခေါ်အုပ်ချုပ်ခဲ့သူမှာ မန်လှီ(၂)သားလတ် ခိလှုံမျိုးနွယ်  သူကြီးအကြီးအကဲ ဦးဘီဟရန်(၁)မျိုးဆက်မှ ဘီဟရန်(၃)၏ သားထွေး ဦးမန်းထန်ဖြစ်သည်။ ဦးမန်းထန်သည် ၁၉၁၀ခုနှစ်မှ ၁၉၅၄ခုနှစ်အထိ ဖဘောင်ရွာကို ပဒေသရာဇ်စနစ်ဖြင့်နောက်ဆုံးအုပ်ချုပ်ခဲ့သော ရွာသူကြီးအကြီးအကဲဖြစ်သည်။ ၁၉၅၄ နောက်ပိုင်း ရွာသူကြီးများသည် အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။
ဆဘောင်းတယ်(ဖဘောင်) ကျေးရွာအုပ်စု။
၁၉၄၇ အခြေခံဖွဲ့စည်းပုံဥပဒေအရ ဆဘောင်းတယ်(ဖဘောင်) အုပ်စုတွင်
၁၉၇၄ခု အခြေခံဖွဲ့စည်းပုံအရ
ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် ဂေဟစနစ်။
သမာပိုင်း ရာသီဥတုဖြစ်၍ ရွက်ပြတ်တော့နှင့် အမြဲစိမ်းသစ်တောပေါက်ရောက်သော ဒေသဖြစ်သည်။ ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အမြင့်ပေ ၆၀၀ ကျော်မှ ၈၄၀၀ ကျော်မြင့်သည် ဒေသဖြစ်သည်။ ဘင်္ဂလာ ပင်လယ်အော်နှင့် မိုင်ပေါင်း ၈၀ ကျော်သာကွာဝေးသဖြင့် အနောက်တောင် မိုးသုံလေဖြတ်သန့်လေ့ရှိသောဒေသဖြစ်သည်။ ရာသီဥတုလေးမျိုးရှိသည်။ ၎င်းတို့မှာ ဖေဖော်ဝါရီလမှမေလထိ နွေရာသီ၊ ဇွန်လမှာြသဂုတ်လအထိ မိုးရာသီ၊ စက်တင်လမှ အောက်တိုလအထိ ပွင့်လင်းရာသီနှင့် နိုင်ဝင်ဘာလမှ ဇန္နဝါရီလအထိ ဆောင်းရာသီတို့ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
[1] Puhpa Chachho (Tothapaw), Village Tract, President chha 1959 – 1969!
[2] Puhpa Dohmo (Bievachhopaw), Village Tract President chha 1990 liata, Basic State Middle School ama hmô.
[3] Puhpa Tekô (Salipaw) President chha 1994 tah Pheisaih Camp a vaw y,
[4] Puhpa Kheimau (Vabiekhaipaw) President chha 2000, liata, Basic State High School ama hmo.
'''[5] Puhpa Bievai (Vangothliepaw) President chha liata, Basic State Primary School No (2), nata Matriculation Examination Centre ama hmo! Tahma 2020 Kô chhoh liata, Khih rah hmasiena sakha chha byhna eima to via awpa eima ngiapâ.!'''
ကဏ္ဍ:မတူပီမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ကောင်းဆွန်ရွာ၊ မိုင်းကိုင်မြို့နယ်
ကောင်းဆွန်ရွာ (Kawnghsun)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (တောင်)၊ လွိုင်လင်ခရိုင်၊ မိုင်းကိုင်မြို့နယ်၊ ခေးအုံအွေ့ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၀၄၄၆၁ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ခေးအုံအွေ့ကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၆၁၈ ဦး၊ မ ၆၉၃ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၁၃၁၁ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မိုင်းကိုင်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ဂျွန်ဖု
ဗိုလ်ချုပ် ဂျွန်လျူဖု ( စက်တင်ဘာ ၁၂ ရက်၊ ၁၉၃၄ ခုနှစ်မေလ ၁၁ ရက် ၂၀၁၀) သည် အမေရိကန်စစ်တပ်တွင် ဗိုလ်ချုပ်အဆင့်အတန်းကိုပထမဆုံးရရှိသော တရုတ်အမေရိကန်ဖြစ်သည်။ သူက မန်ချူး နွယ်ဖွားဖြစ်သည်။ သူသည် အမေရိကန်ကြည်းတပ်၏ ၃၃ဦးမြောက် တရားသူကြီးရှေ့နေချုပ် ဖြစ်သည်။
ငယ်ဘဝ
ဖုကို ပေကျင်းတွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။ သူ့ဖခင်မှာ ဖိလစ်ဖု ( Chinese တစ် ဦး  မနျခြူး မြင့်မြတ်သောမှ Fuca အဆွေအမျိုး, ရန်အချိန်ကြာမြင့်စွာအကြီးတန်းဝန်ထမ်း ယောဟန်သည်လေတန်စတူးဝပ် ၏နိုင်ငံတော်သမ္မတ Yenching တက္ကသိုလ် နှင့်တရုတ်အမေရိကန်သံအမတ်ကြီး။ ဂျွန်ဖုသည် ၁၅ နှစ်အရွယ် ၁၉၅၀ တွင်သူ့မိသားစုနှင့်အတူအမေရိကန်သို့ပြောင်းရွှေ့ခဲ့သည်။
အငြိမ်းစားယူခြင်းနှင့် ကွယ်လွန်ခြင်း
Fugh သည် ၂၀၀၁ ခုနှစ်တွင် Enron မှအငြိမ်းစားယူခဲ့ပြီးနောက် တရုတ် - အမေရိကန်ဆက်ဆံရေး တွင်တက်ကြွစွာပါဝင်ခဲ့ပြီး၊ IM Pei နှင့် Yo Yo Ma အပါအဝင်ထင်ရှားသောတရုတ်အမေရိကန် ၁၅၀ ကျော်၏အဖွဲ့ ၀ င်မဟုတ်သောအဖွဲ့ ၀ င် ၁၀၀ ၏ ကော်မတီကို ပူးတွဲဥက္ကchair္ဌအဖြစ်ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။ ၎င်း၏အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာအမေရိကန်နှင့်တရုတ်နိုင်ငံတို့အကြားအပြုသဘောဆောင်သောဆက်ဆံရေးကိုအားပေးရန်နှင့်အမေရိကန်ဘဝတွင်တရုတ်အမေရိကန်၏ပါ ၀ င်မှုအားကောင်းစေရန်ဖြစ်သည်။ ဖူသည် အမေရိကန်အတ္တလန္တိတ်ကောင်စီ၏ အလုပ်အမှုဆောင်ကော်မတီဝင်၊  နှင့် National Chinese American Memorial ဖောင်ဒေးရှင်း၏ ဘုတ်အဖွဲ့ဝင်နှင့် Asia Society ၏ Washington စင်တာတွင်ပါ ၀ င်သည်။ နှလုံးရောဂါကြောင့်အသက် ၇၅ နှစ်အရွယ်တွင် ၂၀၁၀ မေလ ၁၁ ရက်ကွယ်လွန်သည့်တိုင်အောင်အကြံပေးကော်မတီ။
ဖုသည် သူ့ဇနီးသည် ဂျွန်ချုံ(ညီမ)၊ ခယ်မဖြစ်သူ (ကော်နီချုံ(အစ်မ))၊ သမီးဖြစ်သူ ဂျက်စတီနာဖုနှင့် သားမက်ဖြစ်သူ ဂျိုနသန်ဖရန်ဇယ်၊ သားဖြစ်သူ ဂျာရက်ဖုနှင့် ချွေးမဖြစ်သူ ထရေစီ၊ ဖု၏မြေး၄ဦးဖြစ်သည့် ဂျ​ရေ​မီနှင့် ဂျိုရွှာဖရန်ဇယ်၊ အစ္စဘယ်လာနှင့်ဆိုဖီယာဖုတို့နှင့်အတူ ဗာဂျီးနီးယားတွင် ကွယ်လွန်ချိန်အထိ အတူတကွနေထိုင်ခဲ့သည်။
ပြင်ပလင့်များ
ကဏ္ဍ:၂၀၁၀ ကွယ်လွန်သူများ ကဏ္ဍ:၁၉၃၄ မွေးဖွားသူများ
နီရိုး
အေဒီ ၃၄ - ရောမမြို့အနီးတွင် မွေးဖွားသည်။ အေဒီ ၅၄ - ဖခင် ကလောဒီးယပ်စ်၏ အရိုက်အရာကို ဆက်ခံပြီး ရောမဧကရာဇ် ဖြစ်လာသည်။ အေဒီ ၆၄ - ရောမမြို့ကြီး မီးကြောင့် ဆိုးဝါးစွာ ပျက်စီးဆုံးရှုံးသည်။ ထိုမီးလောင်မှုကြောင့် ခရစ်ယန်များအပေါ် နီရိုး၏ နှိပ်ကွပ်မှုကို တိုက်တွန်း လှုံ့ဆော်သည့် သဘော သက်ရောက်၊ အေဒီ ၆၈ - ဆီးနိတ်၏ ထောက်ခံအားပေးမှုဖြင့် စစ်ဗိုလ်ချုပ်ကြီးများ၏ နန်းချခြင်းကိုခံရသည်။ မိမိကိုယ်မိမိသတ်သေသွားသည်။
ရောမအင်ပါယာကြီးဟာ နှစ်ပေါင်းငါးရာကျော်ကြာအောင် တည်တံ့ခဲ့ပါတယ်။ ရောမအင်ပါယာရဲ့ တန်ခိုးအဏာစက် အထက်မြက်ဆုံး.. အကြီးကျယ်ဆုံးအချိန်မှာ အဘက်ဘက်သို့ အာဏာစက် ဖြန့်ကျက် ပျံ့နှံ့ခဲ့ပါတယ်။ တောင်ဘက်မှာဆိုရင် အီဂျစ်ပြည်ထိ၊ မြောက်ဘက်မှာဆိုရင်ဗြိတိသျှကျွန်းစုထိ အနောက်ဘက်မှာဆို စပိန်နိုင်ငံ၊ အရှေ့ဘက်မှာဆိုရင် ကက်စပီယံပင်လယ်ထိ ဩဇာအာဏာဖြန့်ကျက် သက်ရောက်ခဲ့ပါတယ်။ တစ်ခါတစ်ရံ အဲဒီအင်ပါယာကြီးကို ဆီးနိတ် လွှတ်တော်က အုပ်ချုပ်တယ်။ တစ်ခါတစ်ရံမှာတော့ စစ်ဗိုလ်ချုပ်ကြီးတွေက အုပ်ချုပ်တယ်။ ပထမဦးဆုံး ဧကရာဇ် ဘုရင် အဖြစ် အမည်ခံပြီး အုပ်ချုပ်ခဲ့သူကတော့ ဩဂတ်စတပ်ဆီဇာ ဖြစ်ပါတယ်။ သူက ရောမမြို့တော်ကို ကမ္ဘာပေါ်မှာ အကြီးကျယ်ဆုံး မြို့တော်ကြီး ဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့တယ်။ အနယ်နယ် အရပ်ရပ်မှာရှိတဲ့ လက်အောက်ခံ နိုင်ငံတွေကနေ ရောမမြို့တော်သို့ လမ်းမကြီးတွေ ဖောက်လုပ်ဆက်သွယ်စေတဲ့ စနစ်တစ်ခုကိုချမှတ်ခဲ့တယ်။ သူ(သေသွားပြီး)နောက်ပိုင်းသူ့အရိုက်အရာကိုဆက်ခံတဲ့ ဧကရာဇ်တိုင်းကတော့
သူ့လောက် ကြီးကျယ်မြင့်မြတ်မှု ကောင်းမြတ်မှုမရှိကြဘူး။ အဲဒီအထဲမှာ အလွန်ဆိုးတဲ့ တစ်ယောက်ကတော့ နီးရိုး ဘုရင် ပါပဲ။ နီးရိုးဟာ သူ့ပထွေးတော် ကလောဒီးယပ်စ်ရဲ့ အရိုက်အရာကို ဆက်ခံရင်း ဧကရာဇ် ဘုရင် ဖြစ်ခဲ့တယ်.။ သူ့ရဲ့ ဧကရာဇ်ရာထူး အာဏာ သေချာတည်မြဲဖို့ အတွက် သူ့မိခင်ရော သူ့ဇနီးကိုပါ သူက သုတ်သင် သတ်ဖြတ်ခဲ့တယ်။ သူတို့ကို သူက သံသယဝင်တယ်လေ။ သူ့ကိုဆန့်ကျင်ပြီး သူ့အရိုက်အရာ ကျအောင် သူတို့က လျှို့ဝှက် ပူးပေါင်းကြံစည်တယ်လို့ သံသယဝင်တာ။ အဲဒီနောက်ပိုင်းမှာတော့ သူဟာ မကြောင့်မကြဘဝနဲ့ သက်တောင့်သက်သာ စံပယ်တယ်။ အင်ပါယာနိုင်ငံကို အာရုံစိုက် စိုးမိုးအုပ်ချုပ်ရမယ့်အစား အလဟဿ အချိန်ဖြုန်းအပျော်အပါး လိုက်စားပြီး သူ့ရဲ့ အချိန်ကာလတွေကို ကုန်လွန်စေခဲ့တယ်။ သူက သူ့ကိုယ်သူ အလွန်တော်တဲ့ ထိပ်တန်းမင်းသားတစ်ယောက် ဂီတပညာရှင်တစ်ယောက်လို့ ထင်မြင်ယူဆတယ်။ ဒါကြောင့် သူ့ရဲ့ အနုပညာတင်ဆက်မှု သရုပ်ဆောင်မှုတွေကို လာရောက်ကြည့်ရှုဖို့ လူတွေကို အမိန့်ထုတ်ဆင့်တယ်။ (မှတ်တမ်းများအရ) ကြားသိရသလောက်တော့ သူဟာ အနုပညာပါရမီ မရှိလှပါဘူး။ ပင်ကိုစွမ်းရည် မရှိဘူးပေါ့။ သို့သော်လည်း သူ့ကို ဘယ်သူကမှ အဲဒီလို မပြောဝံ့ပါဘူး။ သူ့လက်ထက် အဆိုးဆုံးကာလကတော့ ရောမအင်ပါယာရဲ့ သမိုင်းဝင် အဆောက်အအုံတွေ မော်ကွန်းတိုင်တွေ အမြောက်အမြားကို ဖျက်ဆီးဝါးမျိုခဲ့တဲ့ အလွန်ပြင်းထန်တဲ့ မီးကြီးလောင်ကျွမ်းတဲ့ အချိန်ကာလပါပဲ။ ကျွန်တော်တို့ သိရသလောက် နီရိုးက ခရစ်ယန်တွေကို အပြစ်ဖို့တယ်။ သူတို့ဟာ အင်ပါယာ နိုင်ငံတော်ရဲ့ ဒေသတွေမှာ ဒုက္ခတွေ ဖန်တီးနေကြတယ်ပေါ့။ ဒီတော့ သူတို့ အပေါ် ဒေါသတွေ မကျေချမ်းမှုတွေ ဖြစ်လာအောင် လှုံ့ဆော်ဖို့ လွယ်တာပေါ့။ သူက သူတို့အထဲက အမြောက်အမြားကို ဖမ်းဆီးစေတယ်။ သူတို့ကို ဆိုးဝါးကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းတဲ့ ရောမပြိုင်ကွင်းကြီးထဲ (တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်တွေ ကြားမှာ) လွှတ်ပေးလိုက်တယ်။ ထွက်မပြေးနိုင်အောင် ကာရံထားတဲ့ ပြိုင်ကွင်းအတွင်း (ကျား၊ ခြင်္သေ့) စတဲ့ တောရိုင်းတိရစ္တာန်တွေ သတ်ဖြတ်စားသောက်တာခံဖို့ လွှတ်ပေးတာ။ နီးရိုးဟာ သူ့ရဲ့ပိုင်နက်နယ်ပယ် တစ်ခွင်မှာ ကြီးလေးတဲ့ အခွန်အတုတ်တွေကို တိုးမြင့်ကောက်ခံတယ်။ ရောမမြို့ကြီးကို ပြန်လည်တည်ဆောက်တဲ့ နေရာမှာ သုံးဖို့ဆိုပြီး ကောက်တာ။ အဲဒီကြီးလေးတဲ့ အခွန်ကောက်ခံမှုက တိုင်းပြည်တစ်ခွင်တစ်ပြင်လုံး အကြီးအကျယ် မကျေနပ်မှုကို ဖြစ်စေတယ်။ အချို့သမိုင်းပညာရှင်တွေကတော့ နီးရိုးဘုရင်ဟာ သူ့ကို လူတွေက ပြောဆိုစွပ်စွဲသလောက်ကြီး ဆိုးတာ မဟုတ်ပါဘူးလို့ လျှောက်လဲ ပြောကြားရေးသားကြတယ်။ ဒါပေမယ့် စစ်ဗိုလ်ချုပ်တစ်စုက စုပေါင်းပြီး သူ့ကို တော်လှန်ပုန်ကန်ကြတယ်။ ဒီတော့ သူလည်း သူ့ကိုယ်သူ အဆုံးစီရင်ပြီး သတ်သေခဲ့ပါတယ်။
ကိုးကား
ဦးသိန်းလွင်ရေး ထူးခြားထင်ရှားပုဂ္ဂိုလ်များမှ
ကိုးတဲကွင်းရွာ၊ ရေနောက်
ကိုးတဲကွင်းရွာ၊ ရေနောက်
ကတက်ငူရွာ၊ ကွင်းခြောက်
ကတက်ငူရွာ၊ ကွင်းခြောက်
တလုပ်လပ် (အလယ်ပိုင်း)ရွာ၊ တလုပ်လပ် (အရှေ့)
တလုပ်လပ် (အလယ်ပိုင်း)ရွာ၊ တလုပ်လပ် (အရှေ့)
ညောင်ပင်အင်း
ညောင်ပင်အင်း
ကြက်ဆင်
ကြီးမားသော ကြက်ရိုင်းကြီး တစ်မျိုးဖြစ်၍ အမောက်တွဲကြီးမှာ နှာမောင်းပုံသဏ္ဌာန် ရှိ၍ ကြက်ဆင်ဟု ခေါ်သမုတ်သည်။ ကြက်ဆင်၏ဇာတိမှာ မြောက်အမေရိကတိုက် ဖြစ်သည်။ ၁၆-ရာစု အစပိုင်းလောက်က စပိန်လူမျိုးတို့သည် ကြက်ဆင်ကို စပိန်နိုင်ငံသို့ စတင်ယူဆောင်လာခဲ့ကြရာမှ ဥရောပတိုက်တွင် ပျံ့နှံ့လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ယခုအခါ ကြက်ဆင်ကို နိုင်ငံအသီးသီးတို့တွင် ဟင်းလျာအဖြစ် မွေးမြူနေကြပြီ ဖြစ်သည်။ ကြက်ဆင်၏အရောင်အသွေးတို့မှာ ရောင်စုံတို့ဖြင့် တောက်ပြောင်နေပြီး အမွှေးအတောင်တို့မှာ အကျား အကျား၊ အထပ်ထပ်ဖြင့် လှပပေသည်။ အမြီးမှာ အမြီးမွှေး ၁၄-ချောင်းမှ ၁၈-ချောင်းအထိ ရှိတတ်ပြီး ဂျပန်ယပ်တောင် ဖြန့်ထားသကဲ့သို့ လှပနေသည်။
ဥမှပေါက်ခါစတွင် အလွန်ဂရုစိုက်ရ၍ ကြီးပြင်းလာလျှင် တာဝန်မကြီးလှပေ။ ၁၆-ရာစုမှ စတင်မွေးမြူကြသည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ကြက်ဆင်များ
နုန်းတန်းရွာ၊ ယင်းမာပင်မြို့နယ်
နုန်းတန်းရွာ(NoneTan; နုံးတန်း ဟုလည်း စာလုံးပေါင်း)သည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ ယင်းမာပင်ခရိုင်၊ ယင်းမာပင်မြို့နယ်၊ ရင်ပေါင်တိုင်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၃၆၅၇ ဖြစ်သည်။ နုံးတန်းရွာသည်အိမ်ခြေ တစ်ရာကျော်ရှိသော ရွာငယ်တစ်ရွာဖြစ်ပြီး အရှေ့ဘက်တွင်ရင်ပေါင်တိုင်ရွာ အနောက်ဘက်တွင်ပျားအိုရွာနှင့် ကပ်လျက်ရှိသည်။ တောင်ဘက်တွင် မြောက်ယမားချောင်းတည်ရှိပြီး မြောက်ဘက်တွင် ထန်းတောတိုက်ရှိသည်။ နုံးတန်းရွာသည် နှစ်တစ်ရာကျော်ခဲ့ပြီး ရှေးယခင်က ကန်အေးရွာဟုအမည်တွင်ခဲ့သည်။ နုံးတန်းရွာတွင် ဘ/က ဘုန်းတော်ကြီးသင်အခြေခံပညာ မူလတန်းကျောင်းလဲရှိပြီး အထက်တန်းကျောင်းကိုတော့ရင်ပေါင်တိုင်ရွာတွင်တက်ရောက်ကြရသည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ယင်းမာပင်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
လုံဂျာဖန်ရွာ၊ ဆွမ်ပရာဘွမ်မြို့နယ်
လုံဂျာဖန်ရွာ(Longjahpan)သည် ကချင်ပြည်နယ်၊ ပူတာအိုခရိုင်၊ ဆွမ်ပရာဘွမ်မြို့နယ်၊ ခင်ဒူယန်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၆၇၇၀၄ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ခင်ဒူယန်ကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၇၈ ဦး၊ မ ၈၅ ဦး၊ လူဦးရေစုစုပေါင်း ၁၆၃ ဦး နေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဆွမ်ပရာဘွမ်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ကဘိုင်ပင်
ကဘိုင်ပင် (Ceriops tagal) သည် အပင်ငယ်မျိုး ဖြစ်၍ ရေငံတက်သော ပင်လယ်ကမ်းခြေတလျှောက် ပေါက်တတ်သည်။ အရွက်ရှည်၍ လုံး၏။ အနားကွဲ၏။ အခေါက်နီ၏။ ဆိုးဆေး အဖြစ်ဖြင့် အသုံးဝင်၏။ အသားမှာ လိမ္မော်ရောင်ရှိ၍ ခိုင်မာသဖြင့် အိမ်တိုင်၊ ယက်မ၊ ထုပ်၊ လျှောက်၊ ဒိုင်း၊ မြား စသည်တို့ အပြင် ထင်းနှင့် မီးသွေး အဖြစ်လည်း အသုံးပြုကြသည်။ အပွင့်ဖြူပြီး အသီးမှာ ဗာဒံရောင် ရှိသည်။ ကြပိုင်၊ ကပြိုင်၊ ကမြိုင်၊ ဘိုင်ဒေါင်း၊ဗြူးပင်၊ ကပိုင်၊ ရေမဒမပင် ဟုလည်း ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဩစတြေးလျနိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော သစ်ပင်များ ကဏ္ဍ:အာဖရိကတိုက်၏ သစ်ပင်များ ကဏ္ဍ:တရုတ်နိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော သစ်ပင်များ
ဇီးချောင်းရွာ၊ ဘုတ်ချောင်း
ဇီးချောင်းရွာ၊ ဘုတ်ချောင်း
နဘက်ရွာ၊ မြောင်မြို့နယ်
နဘက်ရွာ (Nabet)သည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ စစ်ကိုင်းခရိုင်၊ မြောင်မြို့နယ်၊ နဘက်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၁၂၅၁ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မြောင်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
၂၀၁၃ အသက် ၂၂ နှစ်အောက် အာရှဖလား
၂၀၁၃ အသက် ၂၂ နှစ်အောက် အာရှဖလား ပြိုင်ပွဲသည် အသက် ၂၂ နှစ်အောက် အာရှဖလား ပြိုင်ပွဲများ၏ ပထမဆုံး ပွဲဦးထွက် ဖြစ်သည်။ အိမ်ရှင်နိုင်ငံကို အိုမန်နိုင်ငံ အဖြစ် ရွေးချယ်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၃ အသက် ၂၂ နှစ်အောက် အာရှဖလား အရည်ချင်းပြည့်မီချက် ခြေစစ်ပွဲများကို ၂၀၁၂ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၂၃ ရက် မှ ဇူလိုင်လ ၃ ရက်နေ့ အထိ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ နောက်ဆုံးပွဲများကို ၂၀၁၄ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၁၁ ရက် မှ ၂၆ ရက်နေ့ အထိ ကျင်းပခဲ့သည်။
ပြိုင်ပွဲပုံစံ
၂၀၁၃ အသက် ၂၂ နှစ်အောက် အာရှဖလား ပြိုင်ပွဲပုံစံ မှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။
မဲခွဲမှုနှင့်အဆင့်သတ်မှတ်ချက်
မဲခွဲပွဲကို အိမ်ရှင်အိုမန်နိုင်ငံ၏မြို့​တော်မတ်စကတ်တွင် ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၄ ရက်က မဲခွဲခဲ့သည်။
အုပ်စုရလဒ်များ
အကယ်၍အုပ်စုပွဲစဉ်များပြီးဆုံးချိန်တွင် အုပ်စုတွင်း ၂ သင်းသို့မဟုတ် ၂ သင်းနှင့်အထက် ရမှတ်များတူညီ​နေပါက ​အောက်ပါစည်းမျဉ်းများဖြင့်ဆုံးဖြတ်သည်။
၂။ ထိုထိပ်တိုက်ကစားခဲ့​သောပွဲစဉ်များမှ ဂိုးကွာခြားချက်(+)ပိုရ​သောအသင်းသည် အသာရမည်။
၃။ ထိုထိပ်တိုက်ကစားခဲ့​သောပွဲစဉ်များမှ သွင်းဂိုးအများဆုံးရအသင်းသည် အသာရမည်။
၄။ အုပ်စုတွင်းပွဲစဉ်အားလုံးတွင် ဂိုးကွာခြားချက်(+)ပိုရ​သောအသင်းသည်​ အသာရမည်။
၅။ အုပ်စုတွင်းပွဲစဉ်အားလုံးတွင် သွင်းဂိုးအများဆုံးရအသင်းသည် အသာရမည်။
၆။ အကယ်၍အမှတ်တူ ၂ သင်းသာရှိပြီး ထို ၂ သင်းစလုံးသည် အုပ်စု​နောက်ဆုံးပွဲတွင် ထိပ်တိုက်ကစားရကာ ပွဲပြီးဆုံးချိန်အထိ အ​ပေါ်အချက်များအားလုံးတူညီ​​နေပါက ပင်နယ်တီ အဆုံးအဖြတ်ခံယူကာ အနိုင်ရ​သောအသင်းသည် အသာရမည်။
၇။ အုပ်စုတွင်းပွဲစဉ်များတွင် အဝါကတ် အနီကတ် ပြသခံရမှု အနည်းဆုံးအသင်းသည် အသာရမည်။
ရှုံးထွက်အဆင့်ရလဒ်များ
ရှုံးထွက်အဆင့်ပွဲစဉ်များတွင် သာမန်ပွဲကစားချိန်အတွင်းသ​ရေကျ​နေပါက အချိန်ပို၊ပင်နယ်တီများဖြင့် အနိုင်၊အရှုံးဆုံးဖြတ်သည်။
သစ်ဆပ်ပင်ရွာ၊ ကျောက်ပန်းတောင်းမြို့နယ်
သစ်ဆပ်ပင်ရွာ (Thitsatpin)သည် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ ညောင်ဦးခရိုင်၊ ကျောက်ပန်းတောင်းမြို့နယ်၊ ဟင်းခွက်အိုင်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၉၁၉၉၀ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ဟင်းခွက်အိုင်ကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၁၄၉၉ ဦး၊ မ ၁၈၄၁ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၃၃၄၀ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ကျောက်ပန်းတောင်းမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
သောင်း၊ ဦး (ကြေးမုံ)
၁၉၂၆ ခု အောက်တိုဘာ ၄ တွင် မြန်မာပြည် ညောင်ဦးမြို့၌ ကုန်သည် မျိုးရိုး အဖ ဦးသာဖန်နှင့် အမိ ဒေါ်အုပ် တို့က ဖွားမြင်သည်။ ငယ်စဉ်က မန္တလေးမြို့၊ စိန့်ပီတာကျောင်း၊ ညောင်ဦးမြို့ အထက်တန်း ကျောင်းတွင် ပညာသင်ကြားခဲ့သည်။
စာပေလောကသို့ ဝင်ရောက်ခြင်း
၁၉၃၇ ခုနှစ် ကျောင်းလက်ရေးစာစောင်များမှ စတင်၍ စာရေးသားခဲ့ပြီးနောက် ဆရာကြီးသည် ဇဝနဂျာနယ်၊ ဒဂုန်မဂ္ဂဇင်းတို့တွင် ကဗျာ၊ ဟာသ၊ သရော်စာ၊ ပြဇာတ် စသည့် ရသစာပေများရေးသားကာ စာပေလောကသို့ ဝင်ရောက်လာခဲ့သည်။ ၁၉၄၇ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလဆန်း ဂျာနယ်ကျော်တွင် ရေးသားပါရှိခဲ့သော “ဆီးသီးကြွေချိန်” ဝတ္ထုသည် ဆရာကြေးမုံဦးသောင်း၏ ပထမဆုံး ပုံနှိပ်ဖော်ပြခံရသည့် ဝတ္ထုဖြစ်သည်။ (အောင်ဗလ ကလောင်အမည်ဖြင့်လည်း ဟာသစာပေ များလည်းရေးသားခဲ့သည်။) ဆရာဦးသောင်းသည် သတင်းနှင့်ပတ်သက်သော အကြောင်းအရာများကို ရေးသားသောအခါ ‘ကြေးမုံ ဦးသောင်း’ အမည်ကို သုံးလေ့ရှိပြီး ရသစာပေ၊ သရော်စာများ ရေးသားသောအခါ ‘အောင်ဗလ’ အမည်ကို အသုံးပြုသည်။ ထိုကလောင် ၂ ခုစလုံးလည်း ထင်ရှားသည်။
ဆရာ့စာပေများထဲက အများအတွက် အထင်ကရ ဖြစ်သည့် စာမူမှာ ပုဂံမြို့က တဝဂူဇာတ်လမ်း ဖြစ်သည်။ အချစ်အတွက် တဝဂူထဲတွင် ပိတ်ဆို့သတ်ပစ်တာကို ခံခဲ့ရသည့် စောင်းဆရာလေးနှင့် ချစ်သူမိန်းကလေးတို့အကြောင်းကို ရေးသားခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး ‘တဝဂူမှ ဂီတ’ဆိုတဲ့ အမည်နှင့် ရေးသားပုံနှိပ်ခဲ့သည်။ ထိုဝတ္ထုကို ၁၉၄၅ ခုနှစ်အတွင်း ဂျပန်အထွက် အင်္ဂလိပ်စစ်တပ်က ညောင်ဦးမြို့ကို ပြန်သိမ်းသောအချိန် မြို့သူမြို့သားများက ဘုရား၊ကျောင်းကန်သို့ ပြေးလွှားပုန်းခိုရသည့်အချိန်တွင် စိတ်ကူးရ ရေးဖွဲ့ခဲ့သည်ဟု ဆိုသည်။ ထိုဝတ္ထုကို ဘိုကလေးတင့်အောင်က ပြဇာတ်အဖြစ် တင်ဆက်ခဲ့သလို တေးသံရှင် တင်တင်မြ ကလည်း ‘ပုဂံမြို့ဟောင်း တနေရာ’ အမည်နှင့် သီချင်းအဖြစ် သီဆိုခဲ့သည်။