cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
သခင် တင်မြ
ကွယ်လွန်ခြင်း
သခင်တင်မြသည် ၂၀၁၅ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီ ၂၈ ရက် အသက် ၉ဝ အရွယ်တွင် ရန်ကုန်မြို့နေအိမ်၌ ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။
မြန်မာနိုင်ငံ ရဲတပ်ဖွဲ့
အကြီးအကဲများ
7) ရဲမှူးချုပ်   - ရဲရာထူးခန့်ချုပ်
သခင် တင်မြ
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မြန်မာ့နိုင်ငံရေးသမားများ ကဏ္ဍ:မြန်မာ အမျိုးသား စာရေးဆရာများ ကဏ္ဍ:တို့ဗမာ အစည်းအရုံးဝင်များ ကဏ္ဍ:မြန်မာ စာရေးဆရာများ
မြန်မာနိုင်ငံ ရဲတပ်ဖွဲ့
အကြီးအကဲများ
8)ရဲမှူးချုပ် ခင်မောင်အေး -ရဲလေ့ကျင့်ရေးအရာရှိချုပ်
9) ရဲမှူးချုပ် အောင်ဌေးမြင့် - နိုင်ငံဖြတ်ကျော်မှုခင်းဌာနကြီးမှူး
10)ရဲမှူးချုပ် စိုးနိုင်ဦး - မှုခင်းရဲတပ်ဖွဲ့မှူး
11) ရဲမှူးချုပ် မြဝင်း   - သတင်းရဲတပ်ဖွဲ့မှူး
12) ရဲမှူးချုပ် မြင့်ထူး - လူကုန်ကူးမှုတားဆီးနှိမ်နင်းရေးတပ်ဖွဲ့မှူး
13)ရဲမှူးချုပ် နေမိုးသက် - ရေကြောင်းရဲတပ်ဖွဲ့မှူး
15)) ရဲမှူးချုပ် လူလူသန်း- ရထားရဲတပ်ဖွဲ့မှူး
16) ရဲမှူးချုပ် ဝင်းနိုင် မှူးယစ်ဆေးဝါးတားဆီးနှိမ်နှင်းရေးရဲတပ်ဖွဲ့မှူး
တယ်ပင်ရွာ၊ တယ်ပင်
တယ်ပင်ရွာ၊ တယ်ပင်
မြန်မာနိုင်ငံ ရဲတပ်ဖွဲ့
အကြီးအကဲများ
17) ရဲမှူးချုပ် တင်အောင်ဝင်း -ငွေကြေးဆိုင်ရာမှုခင်းတားဆီးနှိမ်နင်းရေးရဲတပ်ဖွဲ့မှူး
18) ရဲမှူးချုပ် ကြည်လင်း - အမှတ်(၁) လုံခြုရေးရဲတပ်ဖွဲ့ရဲကွပ်ကဲမှုအဖွ့မှူး
19) ရဲမှူးချုပ် ဝင်းမင်းသိန်း - အမှတ်(၂)လုံခြုရေးရဲကွပ်ကဲမှုအဖွဲ့မှူး
20) ရဲမှူးချုပ်   ဝင်းဗိုလ်-     အမှတ်(၃) လုံခြုံရေးရဲကွပ်ကဲမှုအဖွဲ့မှူး
21)ရဲမှူးချုပ် မြဝင်း-   အမှတ်(၄)လုခြုံရေးရဲကွပ်ကဲမှုအဖွဲ့မှူး
22) ရဲမှူးချုပ် ထက်လွင် - အမှတ်(၁)နယ်ခြားစောင့်ရဲတပ်ဖွဲ့မှူး
23 ရဲမှူးချုပ် မျိုးမင်းအောင်     အမှတ်(၂) နယ်ခြားစောင့်ရဲတပ်ဖွဲ့မှူး
25) ရဲမှူးကြီး ရဲမြင့် - ရဲအရာရှိအတတ်သင်ကျောင်း(မန္တလေး)
26)ရဲမှူးချုပ် မျိုးမင်းထိုက်- ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီးရဲတပ်ဖွဲ့မှူး
27) ရဲမှူးချုပ် တင်ကိုကို - ရှမ်းပြည်နယ်ရဲတပ်ဖွဲ့မှူး
28) ရဲမှူးကြီး ကိုကိုလွင်- နေပြည်တော်ရဲတပ်ဖွဲ့မှူး
29) ရဲမှူးကြီး ဉာဏ်မြင့်ကျော်- ကချင်ပြည်နယ်ရဲတပ်ဖွဲ့မှူး
30) ရဲမှူးကြီး မျိုးဆွေ- ကယားပြည်နယ်ရဲတပ်ဖွဲ့မှူး
32) ရဲမှူးကြီး ကျော်ထွေး - ချင်းပြည်နယ်ရဲတပ်ဖွဲ့မှူး
33) ရဲမှူးကြီး ဝင်းကြည်  -စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီးရဲတပ်ဖွဲ့မှူး
34) ရဲမှူးကြီး ခင်ကျော်- တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီးရဲတပ်ဖွဲ့မှူး
- ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီးရဲတပ်ဖွဲ့မှူး
36) ရဲမှူးကြီး ကျော်ထွန်း- မကွေးတိုင်းဒေသကြီးရဲတပ်ဖွဲ့မှူး
37) ရဲမှူးချုပ် စိန်လွင် -မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီးရဲတပ်ဖွဲ့မှူး
38) ရဲမှူးကြီး သက်နိုင် - မွန်ပြည်နယ်ရဲတပ်ဖွဲ့မှူး
39) ရဲမှူးကြီး ခင်ဇော်  - ရခိုင်ပြည်နယ်ရဲတပ်ဖွဲ့မှူး
40) ရဲမှူးကြီး တင်ဇော်ထွန်း-ဧရာဝတီတိုင်းဒေသကြီးရဲတပ်ဖွဲ့မှူး
42) ရဲမှူးကြီး ဉာဏ်မြင့်ကျော် -အမြန်လမ်းမကြီးရဲတပ်ဖွဲ့မှူး
ဝကုန်းချောင်းဖျားရွာ၊ ထားဝယ်မြို့နယ်
ဝကုန်းချောင်းဖျားရွာ(Wakonechaunghpyar)သည် တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ ထားဝယ်ခရိုင်၊ ထားဝယ်မြို့နယ်၊ ဝကုန်းကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ 177,065 ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ထားဝယ်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
မြန်မာနိုင်ငံ ရဲတပ်ဖွဲ့
အကြီးအကဲများ
43)ရဲမှူးကြီး  စိုးလင်းအောင်  - အမှတ်(၁)သစ်တောလုံခြုရေးရဲတပ်ဖွဲ့မှူး
44)ရဲမှူးကြီး   မြင့်လွင်  -အမှတ်(၂)သစ်တောလုံခြုံရေးရဲတပ်ဖွဲ့မှူး
45) ရဲမှူးကြီး သူရ သွင်ကိုကို - ရေနံမြေလုံခြုံရေးရဲတပ်ဖွဲ့မှူး
46)ရဲမှူးကြီး နေထွန်း - ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားလုပ်ငန်းလုံခြုံရေးရဲတပ်ဖွဲ့မှူး
47) ရဲမှူးကြီး   သက်လွင် -စည်ပင်သာယာရဲတပ်ဖွဲ့မှူး(နေပြည်တော်)
48)ရဲမှူးကြီး  ဥက္ကာဗိုလ်- စည်ပင်သာယာရဲတပ်ဖွဲ့မှူး(ရန်ကုန်)
49)ရဲမှူးကြီး   - စည်ပင်သာယာရဲတပ်ဖွဲ့မှူး(မန္တလေး)
* 50) ရဲမှူးကြီး ဒေါ်အေးအေးကျော် - ဌာနမွူး/နိုင်ငံဖြတ်ကျော်မှုခင်းများတားဆီးနှိမ်နင်းရေးဌာန
နိုင်ငံဖြတ်ကျော်မှုခင်းဌာနကြီး
51)ဒေါက်တာ ကြည်မင်းဦး - ညွှန်ကြားရေးမှူး ,ဓာတုဗေဒစစ်ဆေးရေးဌာန,မြန်မာနိုင်ငံရဲတပ်ဖွဲ့
ပြည်နယ်နှင့်တိုင်းဒေသကြီးရဲတပ်ဖွဲ့များ
နယ်မြေဒေသလူဦးရေနှင့် ဖွံ့ဖြိုးမှုတို့အပေါ် မူတည်လျက် ခရိုင်ရဲတပ်ဖွဲ့ များကို နှစ်ပိုင်းခွဲခြား သတ်မှတ်ထားသည်။ ကအဆင့်နှင့် ခအဆင့် ခရိုင်ရဲတပ်ဖွဲ့များဟု သတ်မှတ်၍ ဒုတိယရဲမှူးကြီးအဆင့်ရှိ အရာရှိကြီးများမှ ကြီးကြပ်ကွပ်ကဲသည်။ မြို့နယ်ရဲတပ်ဖွဲ့မှူးများမှာ ရဲမှူးအဆင့်ဖြစ်ပြီး ရဲစခန်းမှူးများကိုမူ ဒုရဲမှူးအဆင့် သတ်မှတ်ထားရှိသည်။
လုံခြုံရေးရဲတပ်ဖွဲ့ခွဲများ
လုံခြုံရေးရဲတပ်ဖွဲ့ခွဲပေါင်း ၃၁ ခုရှိသည်။ ထို့အပြင်အခြားလက်အောက်ခံအဖွဲ့များမှာ-
လေ့ကျင့်ရေးကျောင်းများ
ရဲအရာရှိအတတ်သင်ကျောင်း(မန္တလေး)
ရဲအကြပ်အတတ်သင်ကျောင်း(လှော်ကား)
ခဂအွန်းဆင်းဘူတာ
ခဂအွန်းဆင်းဘူတာ  (加賀温泉駅 ခဂအွန်းဆင်း - အဲခိ ) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ အိရှိခဝခရိုင်၊ ခဂမြို့တွင် တည်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။
ငရုပ်တောင်ရွာ၊ လမူးမော်
ငရုပ်တောင်ရွာ၊ လမူးမော်
ခရမ်းရောင်ကုကူးငှက်
ပျံ့နှံ့ကျက်စားမှုနှင့် ကျက်စားရာသဘာဝပတ်ဝန်းကျင်
ခရမ်းရောင်ကုကူးငှက်ကို အိန္ဒိယအရှေ့မြောက်ပိုင်းမှ အရှေ့တောင်အာရှနှင့် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံအထိ တွေ့ရသည်။ ကျက်စားရာသဘာဝပတ်ဝန်းကျင်မှာ အပူပိုင်းနှင့် သမပိုင်း မြေနိမ့်ပိုင်းသစ်တောများနှင့် ဒီရေတောများ ဖြစ်သည်။ ပန်းဥယျာဉ်များ၊ သစ်သီးခြံများနှင့် ရာဘာစိုက်ခင်းများတွင်လည်း တွေ့ရတတ်သည်။
စကားဇာစ်မြစ်ပညာရပ်
စကားဇာစ်မြစ်ပညာရပ်
စကားတစ်လုံး၏ အရင်းအမြစ်ကို စစ်သော ပညာသည် အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် အက်တီမော်လိုဂျီဟု မည်၏။ ထိုပညာမှာ စကားတလုံး၏အဓိပ္ပာယ် အမျိုးမျိုးပြောင်းလဲပုံ၊ အခြားဘာသာ စကားများနှင့် အဆက်အသွယ်ရှိပုံ၊ စကားလုံးများ တိုးတက် ပေါက်ပွားလာပုံ စသော စကားလုံး၏ သမိုင်းကို အရင်း အမြစ်မှ စ၍ လေ့လာခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုပညာတွင် ဘာသာစကား ပညာရပ်လည်း အကျုံးဝင်၏။
စကားအရင်းအမြစ်ပညာမှာ ဆာဝီလျံဂျုန်းဆိုသူ (ခရစ် ၁၇၄၆-၁၇၉၄) ပညာရှိကြီးတစ်ဦးက ဥရောပတိုက်သို့ သက္ကဋဘာသာကို ယူဆောင်လာသောအခါ ကျမှ တိုးတက်လာသည်။ အက်တီမော်လိုဂျီပညာက စကား တစ်လုံး၏ ဆိုလိုရင်းကို ရှင်းရှင်းလင်းလင်းနှင့် ပြည့်ပြည့်စုံစုံ နားလည်နိုင်အောင် ကူညီ၏။ ထိုပြင် ခက်ခဲနက်နဲသော စကား လုံးနှင့် ရှည်လျားသောစကားလုံးတို့၏ အဓိပ္ပာယ်ကို ဖော်ရာ၌ လည်း ကူညီပေး၏။ ထိုကြောင့် ဘာသာစကား ကျွမ်းကျင်မှု တွင် အက်တီမော်လိုဂျီကို အထူးလေ့လာသင့်၏။
ခွေလှန်ရွာ၊ လေရှီးမြို့နယ်
ခွေလှန်ရွာ (Khwayhlan)သည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ နာဂကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ၊ လေရှီးမြို့နယ်၊ ဆရာဖော့ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၆၇၇၄ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:လေရှီးမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ငှက်မွေး
ငှက်မွေးသည် ပေါ့ပါးခြင်း၊ ကျုံ့နိုင်ကန်နိုင်ခြင်းနှင့် ပျော့ ပြောင်းခြင်းတို့ကြောင့် မွေ့ရာ၊ ကူရှင်၊ ဂွမ်းထိုးစောင်၊ ခြုံထည် စသည့် အသုံးအဆောင်များ ပြုလုပ်ရာ၌ အသုံးဝင်သည်။ ထိုသို့ အသုံးပြုရန်အတွက် အကောင်းဆုံး ငှက်မွေးများကို ငန်းနှင့်အလားတူ ရေနေငှက်တိရစ္ဆာန်များမှ ရရှိနိုင်သည်။ အထူးသဖြင့် နွေဦးပေါက်ရာသီတွင် ငန်းအရှင်မှ နုတ်ယူရရှိ သည့် အမွေးကို လူကြိုက်အများဆုံး ဖြစ်လေသည်။ ဝမ်းဘဲနှင့် သာမန်အိမ်ကြက်များမှ အမွေးများကိုလည်း မွေ့ရာတွင်သိပ်ရန် အများအစား အသုံးပြုကြသည်။ သို့ရာတွင် ယင်းတို့သည် ရေနေငှက်များမှ ရရှိသော အမွေးများလောက် နူးညံ့ခြင်း မရှိချေ။ ငှက်၏အတောင်မှ ရရှိသော ငှက်တောင် များကို စာရေးကလောင်တံအဖြစ်ဖြင့် ၆ ရာစုနှစ်မှစ၍ ၁၉ ရာစုနှစ် အရှေ့ပိုင်းခေတ် သံမဏိကလောင်များ ပေါ်ပေါက် လာသည့် အချိန်တိုင်အောင် လူတို့ အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ အဂ‡လန်နိုင်ငံနှင့် ဥရောပတိုက်တွင် အယ်လစ်ဇဗက် ဘုရင်မ လက်ထက်ကစ၍ ငှက်ကုလားအုပ် အမွေးများကို အမျိုးသမီး ဦးထုပ်၌ အလှတပ်ဆင်သည့် အလေ့အထ ခေတ်စားလာခဲ့ သည်။ ထိုသို့ အသုံးပြုသည့် ငှက်မွေးများကို အာဖရိကတိုက်၊ အာဂျင်တီးနားနိုင်ငံ၊ အယ်ရီဇိုးနားပြည်နယ်၊ ကာလီဖိုးနီးယား ပြည်နယ်ရှိ ငှက်ကုလားအုပ် မွေးမြူရာ အရပ်ဒေသများမှ တင် သွင်းခဲ့ကြရသည်။ ထိုမှတစ်ပါး ပန်းချီရေသည့်စုတ် တံရိုးများကို ငှက်တောင်များဖြင့် ပြုလုပ်လေ့ရှိ၍ ကြက်ငှက်တို့၏ အမွေးများ ဖြင့်လည်း ဖုံခါငှက်မွေးများ ပြုလုပ်အသုံးချလေ့ ရှိကြသည်။ သတ္တဝါအမျိုးမျိုးတွင် ငှက်တစ်မျိုးတည်းသာ အမွေး အတောင်များ ပေါက်ကြသည်။ ငှက်တွင်ပေါက်သော အမွေး အတောင်တို့သည် နို့တိုက်သတ္တဝါများတွင်ပေါက်သော အမွေး အမှင်များ၎င်း၊ ငါးများတွင်ရှိသော အကြေးများနှင့်၎င်း သဘော အားဖြင့် ဆင်တူသည်။ ငှက်မွေးသည် ငှက်တို့အား အပူအအေး ဒဏ်မှ ကာကွယ်ပေးသည်။ ပေါ့ပါးသည့်အတွက်ကြီမား ကျယ် ပြန့်သော တောင်ပံကိုဖြစ်စေသည်။ ငှက်မွေးတွင် အုန်းခက်၌ အုန်းလက်များ ထွက်နေသကဲ့သို့ ငှက်တောင်ရိုးမှ နံဘေးသို့ အစီအရီ ပြန့်ထွက်နေသော မွေးလက်များရှိသည်။ ငှက်မွေးအဖျားပိုင်းရှိ မွေးလက်များတွင် ချိတ်ကလေးများ ပါရှိ၍ ထိုချိန်ကလေးများဖြင့် မွေးလက်အချင်းချင်း ပူးယှက် နေအောင် ဆွဲချိတ်ထားသည်။ အရင်းပိုင်းရှိ မွေးလက်များမှာမူ တစ်ခုနှင့်တစ်ခု မပူးယှက်ဘဲ ဖွာနေလေ့ ရှိကြသည်။ ငှက် တောင်ရိုးသည် အရေးပြား၌ ပေါက်သည်။ ငှက်တောင်ရိုး၏ အောက်ခြေ၌ အပေါက်ရှိသည်။ ငှက်မွေးကြီးတွားနေဆဲအချိန် တွင် အမေါးဖြစ်ရန်အတွက် လိုအပ်သော ပစ္စည်းများသည် ထိုအပေါက်မှဝင်ရောက်လျက် ရှိ၏။ ငှက်မွေးကြီးထွားမှု ရပ်စဲ သွား သောအခါ ထိုအပေါက်သည် အလိုအလျောက် ပိတ်သွား သည်။ အမွေးလဲချိန်ရောက်သောအခါ ငှက်မွေးမြုပ်ဝင်သည့် နေရာ အောက်ဘက်မှ ငှက်တောင်ရိုးအငုတ်ပေါက်လာပြီး အမွေးကို တွန်း၍ ထုတ်လိုက်သဖြင့် အမွေးဟောင်းသည် ငှက်၏ ကိုယ်မှ ကျွတ်ထွက်သွားသည်။ ငှက်တို့သည် အနည်း ဆုံး တစ်နှစ်လျှင် တစ်ကြိမ်ကျ အမွေးလဲလေ့ရှိ၍ အမွေးလဲ သည့် အချိန်မှာ သားငယ်များ ပေါက်ဖွားပြီးချိန် ဖြစ်တတ် သည်။ ငှက်မွေးသည် အရေပြားတွင်ရှိသော အုပ်ဆောင်ပုံ အသီးငယ်ကလေးမှ စတင်ပေါက်လာသည်။ ပထမအုပ်ဆောင်း အောက်၌ ဒုတိယအုပ်ဆောင်းဖြစ်ပေါ်၍ လာသည်။ ထိုအောက် တစ်ဖန် တတိယ အုပ်ဆောင်း၊ စတုတ္ထအုပ်ဆောင်း စသည်ဖြင့် အဆင့်ဆင့် ဖြစ်ပေါ်လာပြန်သည်။ ဤနည်းဖြင့် အုပ်ဆောင်း တစ်ခုကို တစ်ခုက ထိုးထုတ်ယင်းနှင့် ငှက်မွေးသည် တဖြည်း ဖြည်း ပေါက်လာသည်။ ထိုကြောင့် ငှက်တောင်ရိုးကိုကြည့် လျှင် ခေါင်းပွပင် ဖြစ်နေသော်လည်း အတွင်းဘက်တစ်လျှောက် ၌ အခုံးပုံ အဆစ်ကလေးများဖြင့် ပိတ်ဆို့လျက်ရှိသည်ကို တွေ့ နိုင်လေသည်။
ငှက်တစ်ကောင်ရှိ အမွေးများကို အပေါ်ယံ အမွေးကြမ်း၊ အမွေးစုတ်ဖွားနှင့် အမွေးနုဟူ၍ အဓိကအားဖြင့် သုံးမျိုးခွဲခြား နိုင်သည်။ အပေါ်ယံအမွေးကြမ်းများမှာ ငှက်ကိုယ်ပေါ်၌ အပေါ် ယံမှ မြင်ရသောအမွေးများပင် ဖြစ်၏။ သို့သော် ယင်းတို့ အနက် အတောင်အမြီးရှိ ငှက်တောင်များမှာ အကြီးဆုံးနှင့် အသန်မာဆုံးဖြစ်၍ ကျန်ကိုယ်ပေါ်ရှိ အမွေးကြမ်းများနှင့် ခြားနားကြသည်။ အမွေးစုတ်ဖွားများမှာ အပေါ်ယံမွေးကြမ်း များတို့၏ အရင်းနားတွင် ပေါက်လေ့ရှိ၍ အမျှင်အမျှင် ဖြစ်နေပြီးလျှင် အဖျားပိုင်း၌ ဖွားနေတတ်သည်။ အမွေးနုများမျာ ကိုယ်ပေါ်၌ ကပ်လျက်ပေါက်ကြ၍ အမွေးစုတ် ဖွားတို့အောက် တွင် လုံးဝ ဖုံးကွယ်နေတတ်သည်။ ဤအမွှေးနုမျိုးကို ငှက် အချို့တွင် အနည်းငယ်သာတွေ့ရ၍ ဇင်ရော်နှင့် ဝမ်းဘဲကဲ့သို့ သော ငှက်များ၌ ထူထဲစွာ တွေ့ရသည်။ ထူးခြားပုံ ကား အမွေးနုများ၌ ငှက်တောင်ရိုး ကင်းမဲ့နေတတ်ခြင်းပင် ဖြစ်၏။ အမွေးနုတို့တွင် အမှုန်များချတတ်သော အမွေးနုတစ်မျိုး ရှိပြန်ပေသေးသည်။ ဗျိုင်းကဲ့သို့ ငှက်များတွင် ရင်ပတ်နှင့် ပေါင်တို့၌ ထိုမွေးနုမျိုးအများအပြား ပေါက်နေသည်ကို တွေ့ရ သည်။ ထိုမွေးနုထိပ်ကလေးများသည် ကွဲထွက်၍ ငှက်ကိုယ်ပေါ် သို့ အလွန်သေးငယ် မှုန်မွှားသော အမှုန့်ကလေးများ ကျရောက် သည်။ ထိုအခါ ငှက်မွေး၏ အရောင်အသွေးမှာ ထူးထူးကဲကဲ တောက်ပ စိုပြေလာသည်။
ငှက်မွေးတွင် ငှက်မျိုးကိုလိုက်၍ အရောင်အမျိုးမျိုး ရှိသည်။ အရောင်များမှာ အဓိကအားဖြင့် အနက်၊ အနီ၊ အဝါနှင့် အစိမ်း ရောင်များ ဖြစ်ကြသည်။ အထူးသဖြင့် ငှက်ဖိုများတွင် ငှက်မများမှာထက် ငှက်မွေးများ ပိုမိုတောက်ပ လေ့ရှိသည်ကို တွေ့ရ၏။ အဆိုပါအရောင်များကို ငှက်၏ သွေးထဲမှ စွန့်ထုတ်လိုက်သော အညစ်အကြေးများက ဖန်တီး ပေးဟန်တူသည်ဟု ယူဆရလေသည်။
ဥတိုရွာ၊ ပိုးလောင်း
ဥတိုရွာ၊ ပိုးလောင်း
လူရှေတောင်ရင်း (ရွာသစ်ကေ)ရွာ
လူရှေတောင်ရင်း (ရွာသစ်ကေ)ရွာ
တဏှုပ္ပါဒသုတ်
(၂)သုတ် ရှိပါသည်။
သင်္ကန်း ဆွမ်း ကျောင်း အိပ်ရာနေရာ ထိုထိုဤဤ အလီလီသော ဆေး ပစ္စည်းဟူသော တဏှာဖြစ်ခြင်းအကြောင်းလေးပါးတို့ကို ရဟန်းတို့အား ဘုရားရှင် ဟောတော်မူသည့်သုတ်။
ဋီကာ၌ ဘဝါဘဝအဖွင့် တဏှာဒုတိယအဖွင့်အစရှိသည်ဖြင့် ဖွင့်သင့်သောပုဒ်တို့ကို ဖွင့်ဆိုထားပါသည်။ - အထက် (အံ၊၁၊၃၁၆။) ပါဠိတော်အတိုင်း ခုဇ္ဇုတ္တရာက သာမာဝတီအမှူးရှိ သော မိဖုရားငါးရာတို့အား ဟောကြားသည့်သုတ်။
အဋ္ဌကထာအဖွင့်လည်း (အံ၊ဋ္ဌ၊၂၊၂၅၆။) နှင့်များစွာတူညီပါသည်။
သရက်ညိုကုန်း
သရက်ညိုကုန်း
သံပုရာချောင်းရွာ၊ စော်ကဲ
သံပရာချောင်းရွာ၊ စော်ကဲ
ဒွန်တဲကုန်း (မြောက်)ရွာ၊ ဝက်လက်မြို့နယ်
ဒွန်တဲကုန်း (မြောက်)ရွာ (Duntekone(North))သည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ ရွှေဘိုခရိုင်၊ ဝက်လက်မြို့နယ်၊ ရေထွက်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၁၇၆၅ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဝက်လက်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
အင်ဂျစ်ယန်ရွာ၊ မြစ်ကြီးနားမြို့နယ်
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မြစ်ကြီးနားမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ဟိုဟရွာ၊ မိုးနဲမြို့နယ်
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မိုးနဲမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
နမ့်ဥမ္မာရွာ၊ မိုးမိတ်မြို့နယ်
နမ့်ဥမ္မာရွာ (Namohnmar)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (မြောက်)၊ မိုးမိတ်ခရိုင်၊ မိုးမိတ်မြို့နယ်၊ နမ့်ဖွတ်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၁၀၆၉၆ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ နမ့်ဖွတ်ကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၉၆၁ ဦး၊ မ ၈၂၄ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၁၇၈၅ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မိုးမိတ်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
လယ်လှ (ခေါ်) သူဌေးကုန်းရွာ၊ ပလက်ဝမြို့နယ်
လယ်လှ (ခေါ်) သူဌေးကုန်းရွာ(Lelhla(A)Thuhtaykone)သည် ချင်းပြည်နယ်၊ မတူပီခရိုင်၊ ပလက်ဝမြို့နယ်၊ လယ်လှကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၆၅၂၇၈ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ လယ်လှကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၉၀၂ ဦး၊ မ ၉၆၆ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၁၈၆၈ ဦး နေထိုင်သည်။
ငှက်သူခိုး
ငှက်သူခိုး (ဗိုလ်တဲငှက် ဟုလည်းခေါ်) သည် မြေလူးငှက်တစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ပါဏဗေဒအမည်မှာ မွန်တီကိုလာ ဆိုလီတာရီယပ် ဖြစ်သည်။ ဗိုလ်တဲ၊ မင်းတဲ အစရှိသော အဆောက်အအုံများ၏ ခေါင်မိုးပေါ်တွင် နားနေတတ်သဖြင့် ထိုငှက်ကို ဗိုလ်တဲငှက်ဟူ၍လည်း ခေါ်ကြသည်။
ငှက်သူခိုးသည် အလျား ၉ လက်မရှိသည်။ ငှက်မသည် ငှက်ဖိုထက်ပို၍ အရောင်အဆင်းညိုပြီးလျှင် မွဲခြောက်သည်။ ကိုယ်ကို တည့်မတ်စွာထား၍ အမြီးကို မှန်မှန်မြှောက်ချည်ချချည် လုပ်တတ်သည်။ ငှက်သူခိုး၏အသံသည် ဖားအော်သံနှင့် တူသော်လည်း အလွန်တိမ်၍ ညင်သာသည်။ သစ်သီး၊ သစ်ဖု၊ ပိုးကောင်၊ မွှားကောင်၊ ဖား၊ ခရုတို့မှာ ငှက်သူခိုး၏အစာ ဖြစ်သည်။
ငှက်သူခိုးသည် ကက်စပျန်ပင်လယ်မှ တိဗက်ပြည်နှင့် ဟိမဝန္တာတောင်တန်းများကို ဖြတ်၍ တရုတ်နိုင်ငံ၊ ဂျပန်နိုင်ငံတို့အထိ အနှံ့အပြားနေသည်။ ဆောင်းရာသီ၌သာ မြန်မာနိုင်ငံသို့ လာရောက်တတ်ရာ မြန်မာနိုင်ငံတွင် သားပေါက်ကြောင်း ခိုင်လုံစွာ မသိရချေ။ ၂၀၂၀ ခုနှစ် မတ်လ ၄ ရက်နေ့တွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ သယံဇာတနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေး ဝန်ကြီးဌာန၊ သစ်တောဦးစီးဌာနမှ ယင်းငှက်ကို မျိုးဆက်ပျက်သုဉ်းမည့်အန္တရာယ်ရှိသဖြင့် ကာကွယ်ထားသည့် တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များအဖြစ် ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ယူရေးရှားတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ
ဆရာဖော့ရွာ၊ လေရှီးမြို့နယ်
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:လေရှီးမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ရေတွင်းကုန်းလေး
ရေတွင်းကုန်းလေး
ထောက်ရှာကုန်းရွာ၊ စော်ကဲ
ထောက်ရှာကုန်းရွာ၊ စော်ကဲ
ကြိုးကြာ
ဥအုပုံ
မြန်မာနိုင်ငံတွင်လည်း ကချင်ပြည်နယ်နှင့် ရှမ်းပြည်မြောက်ပိုင်းတွင်တွေ့ရှိရတတ်သည်။ ကြိုးကြာခေါင်းနီငှက်များသည် အသိုက်ဆောက်လုပ်ခြင်းပြီးစီးပါက ကြိုးကြာခေါင်းနီအမသည် ဥ အုခြင်းကို စတင်ကြသည်။ ပထမတစ်လုံးအုပြီး ၂ / ၃ ရက်လောက်ကြာမှ နောက်တစ်လုံးထပ်ဥကြသည်။ လေ့လာတွေ့ရှိချက်များအရ ၂ လုံးအုပြီးမှ အကြောင်းတစ်စုံတစ်ရာကြောင့် ဥ ၂ လုံးပျောက်သွားခဲ့ပါက အချို့ကြိုးခေါင်းနီစုံတွဲများသည် ဥ ပြန်အုသည့် ဖြစ်စဉ်များလည်း ရှိသည်။ ဥ အရေအတွက် ၂ လုံးအုပြီးပါက ဥဝပ်ခြင်းကို ပြုလုပ်ကြသည်။ ဥဝပ်ခြင်းကို ကြိုးကြာ အထီးရော အမပါ နှစ်ကောင်စလုံးသည် အလှည့်ကျဝပ်ကြသည်ကို တွေ့ရှိရသည်။ ကြိုးကြာတစ်ကောင် ဝပ်နေသည့်အချိန်တွင် ကျန်တစ်ကောင်သည် အသိုက်အနီးအနားတွင် အစာရှာစားရင်း ကျက်စားနေထိုင်သည်။ တစ်ကောင်နှင့်တစ်‌ကောင် ချိတ်ဆက်နိုင်သည့် အကွာအ‌ဝေးအနေအထားလောက်တွင်သာ အစာရှာ၍ နေထိုင်ကြသည်ကို တွေ့ရှိရသည်။ ဥဝပ်ကြာချိန်သည် ၁ နာရီ နှင့်အထက်ရှိသည်။ အထူးသဖြင့် နေ့ဘက်အချိန်များတွင် အထီးကြိုးကြာက ဝပ်ချိန်များသည်ကို‌‌ လေ့လာမှုများအရ တွေ့ရှိရသည်။ ကြိုးကြာခေါင်းနီများ၏ ဥဝပ်ကာလမှာ ရက်ပေါင်း ၂၈ - ၃၁ ရက်အထိ ကြာသည်။ တစ်လနီးပါးကြာသော်အခါတွင် ပထမဆုံးအရင်အုသော ဥ ကစတင်၍ အကောင်ပေါက်လာသည်။ ၁ ရက်/ ၂ရက်ကြာ‌သော်အခါမှ နောက် ဥ သည် အကောင်ပေါက်သည်။ တစ်ခါတရံ ရက်အနည်းငယ်ပြောင်းလဲမူ ရှိသည်။ ကြိုးကြာအကောင်ပေါက်ကလေးများသည် ဥ မှထွက်ပြီး တပတ်လောက်တွင် စတင်ရေကူးနိုင်ပြီဖြစ်သည်။ ကြီးထွားနှုန်းမှာလည်း စားရသည့် အစာပေါ်မူတည်၍ ကြီးထွားမူအပြောင်းအလဲရှိသည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:အရှေ့တောင်အာရှတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ ကဏ္ဍ:တောင်အာရှတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ ကဏ္ဍ:ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ ကဏ္ဍ:ကြိုးကြာ၊ ရေကြက်ဒုံနှင့် အလားတူငှက်များ
စရသုတ်
(၂)သုတ် ရှိပါသည်။
ဤသုတ်၌ “သတတ, သမိတ, ကုသီတ, ဟီနဝီရိယ”ပုဂ္ဂိုလ်လေးမျိုးနှင့် သတတ, သမိတ, အာရဒ္ဓဝီရိယ, ပဟိတတ္တ”ပုဂ္ဂိုလ်လေးမျိုးတို့ကို ဟောတော်မူပါသည်။ ပဌမပုဂ္ဂိုလ်လေးမျိုးသည် “သမ္ဗောဓိပရာယဏပုဂ္ဂိုလ်” မဖြစ်ထိုက်ပုံနှင့် ဒုတိယပုဂ္ဂိုလ်လေးမျိုးသည် “သမ္ဗောဓိပရာယဏပုဂ္ဂိုလ်” ဖြစ်ထိုက်ပုံတို့ကို ဟောတော်မူပါသည်။
အထက်သုတ်တော်အတိုင်း ခုဇ္ဇုတ္တရာက သာမာဝတီအမှူးရှိသော မိဖုရားတို့အား ဟောပြသည့်သုတ်။
ခဂမိအိရှိဘူတာ
ခဂမိအိရှိဘူတာ  (鏡石駅 ခဂမိအိရှိ - အဲခိ ) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ဖုခုရှီးမားခရိုင်၊ ခဂမိအိရှိမြို့တွင် တည်ရှိသည့် ဘူတာတစ်ခု ဖြစ်သည်။
ဒွန်တဲကုန်း (တောင်)ရွာ၊ ဝက်လက်မြို့နယ်
ဒွန်တဲကုန်း (တောင်)ရွာ (Duntekone(South))သည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ ရွှေဘိုခရိုင်၊ ဝက်လက်မြို့နယ်၊ ရေထွက်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၁၇၆၄ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဝက်လက်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ဝဇွမ်းချောင်းရွာ၊ ထားဝယ်မြို့နယ်
ဝဇွမ်းချောင်းရွာ(Wazumchaung)သည် တနင်္သာရီတိုင်းဒေသကြီး၊ ထားဝယ်ခရိုင်၊ ထားဝယ်မြို့နယ်၊ ဟိန္ဒားကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ 177,111 ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ထားဝယ်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ပညတ္တိသုတ်
ဘုရားရှင် ကောသလနိုင်ငံ ... သီတင်းသုံးတော်မူစဉ်
ဆံတောက်ရွာ၊ ပင်လောင်းမြို့နယ်
ဆံတောက်ရွာ (Satauk)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (တောင်)၊ ပအိုဝ်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ၊ ပင်လောင်းမြို့နယ်၊ လိန့်ညားကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၀၂၄၂၅ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ လိန့်ညားကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၄၇၁၂ ဦး၊ မ ၄၉၃၇ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၉၆၄၉ ဦးနေထိုင်သည်။
ပညတ္တိသုတ်
= အတ္တဘောရှိသူတို့တွင် ရာဂအသူရိန်၊
= ကာမဘောဂီပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် မန္ဓာတု၊
ဆံတောက်ရွာ၊ ပင်လောင်းမြို့နယ်
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ပင်လောင်းမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ပညတ္တိသုတ်
= လောကသုံးပါးတို့ထက် သဗ္ဗညုဘုရားရှင်-ဟု လွန်ကဲမှု (အဂ္ဂ)ပညတ္တိလေးပါးကို ရဟန်းတို့အား ဘုရားရှင် ဟောကြားတော် မူသည့်သုတ်။
အဋ္ဌကထာ၌ အသူရိန်နတ်မင်း, ဋီကာ၌ မန္ဓာတုမင်းတို့ အကြောင်းနှင့်တကွ ဖွင့်ဆိုချက်များ များစွာရှိပါသည်။
အင်ဆွပ်ဇွပ်ရွာ၊ မြစ်ကြီးနားမြို့နယ်
အင်ဆွပ်ဇွပ်ရွာ(Insutzwat)သည် ကချင်ပြည်နယ်၊ မြစ်ကြီးနားခရိုင်၊ မြစ်ကြီးနားမြို့နယ်၊ အင်ဂျစ်ယန်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၆၅၇၀၆ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ အင်ဂျစ်ယန်ကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၁၉၇ ဦး၊ မ ၂၀၀ ဦး၊ လူဦးရေစုစုပေါင်း ၃၉၇ ဦး နေထိုင်သည်။
စီရန်ရိ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်
စီရန်ရိ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ် ( IATA : REP, ICAO : VDSR ) (Khmer: អាកាសយានដ្ឋានអន្តរជាតិសៀមរាប Aéroport International de Siem Reap) သည် ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၏ အလုပ်အများဆုံး လေဆိပ်ဖြစ်သည်။ ကမ္ဘာလှည့်ခရီးသွားများ လာရောက်ရာ အန်ကာဝတ် ဘုရားကျောင်းနှင့် အနီးဆုံး လေဆိပ်ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ လေဆိပ်အဆောက်အဦး အသစ်ကို ၂၀၀၆ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂၈ ရက်နေ့တွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ အစိုးရက လေဆိပ်အသစ်တစ်ခုကို စီရန်ရိ မြို့မှ ကီလိုမီတာ ၆၀ ခန့်အကွာတွင် တည်ဆောက်ရန် စီစဉ်လျက်ရှိသည်။
အခြေခံအဆောက်အဦး
လေဆိပ်သည် ပင်လယ်ပြင်မျက်နှာပြင်အထက် ပေ၆၀ (၁၈ မီတာ) တွင် တည်ရှိသည်။ မီတာ ၂၅၅၀ x ၄၅ ရှိသော လေယာဉ်ပြေးလမ်း တစ်ခု ပါရှိသည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် လေယာဉ်ရပ်နားရန် နေရာများကို တိုးချဲ့ခဲ့သည်။
ကိန်းဂဏန်းဆိုင်ရာ အချက်အလက်များ
၂၀၁၅ ခုနှစ်အထိ လေယာဉ်ဆိုက်ကပ်မှုနှင့် ခရီးသည်အရေအတွက်
ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးစာအုပ်
ဒီစာအုပ်ကြီး ရှိတဲ့နေရာကတော့ လူဦးရေအများဆုံး လူ့ယဉ်ကျေးမှု အရှည်ကြာဆုံးဆိုတဲ့ တရုတ်ပြည်ကြီးမှာလည်း မဟုတ်ပါဘူး။ ဧရာမကျောက်ရုပ်ကြီးတွေ ပိရမစ်ခေါ်တဲ့ကျောက်သင်္ချိုင်းဂူကြီးတွေရှိတဲ့ အီဂျစ်ပြည်မှာလည်း မဟုတ်ပါဘူး။ ကျောက်မဏ္ဍပ် ကျောက်အားကစားဗိမာန်ကြီးတွေရှိတဲ့ ရောမတိုင်းမှာလည်း မဟုတ်ပါဘူး။ ဒီကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးစာအုပ်ကြီးဟာ အာရှနိုင်ငံထဲက မြန်မာပြည်မှာပဲ တည်ရှိနေခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်..…" စာအုပ်တစ်အုပ် ကြီးလိုက်တာဆိုရင် ဘယ်လောက်အထိ ကြီးတာကို မြင်ဖူးပါသလဲလို့မေးရင် ဒီက ကျွန်မတို့ မိတ်ဆွေတွေဖြင့် ဘယ်လိုဖြေကြမယ် မသိဘူး။ ကျွန်မတွေ့ဖူးတဲ့ စာအုပ်ကြီးကဖြင့် ကြီးလိုက်သမှ သူ့စာတစ်ရွက်တစ်ရွက်ဟာ အနံ ၃ ပေခွဲ အလျှား ၅ ပေရှိပြီး စာတစ်ရွက်ရဲ့ထုက ၅ လက်မ၊ ၆ လက်မ ရှိတာမို့ စာမျက်နှာ ၁၄၆၀ ရှိတဲ့ ဒီစာအုပ်ကြီးရဲ့ စာရွက် ၇၃၀ ကို  ထပ်မထားနိုင်ဘူး။ ထပ်ထားလိုက်ရင် အထပ် ၂၀ ရှိတဲ့ မိုးထိတိုက်တစ်လုံးလောက် မြင့်နေမှာမို့ မြေဧက ၁၃ ဧက ကျယ်ဝန်း တဲ့ လေးထောင့်စပ်စပ် မြေကွက်ကြီးထဲမှာ တစ်ရွက်စီ စိုက်ထူထားရပါတယ်..။ စာရွက်ကြီး ကြီးတာကတော့ ဟုတ်ပါပြီ။ ဒီလောက်ကြီးတဲ့ စာရွက်ပေါ်မှာ ဧရာမစာလုံးကြီးတွေနဲ့ စာတွေကျဲကျဲ ရေးထားတာမျိုးလားမေးရင် မဟုတ်ပါဘူး။ ဒီစာရွက် ၇၃၀၊ စာမျက်နှာ ၁၄၆၀ ပေါ်မှာ ရှိတဲ့စာတွေကို စာအုပ်ရိုက်လိုက်တော့ ဂရိတ်ပရိုင်မာစာလုံးနဲ့ ရွိုင်ရယ်ရှစ်ချိုးဆိုဒ် စက္ကူပေါ်မှာ စာမျက်နှာ ၄၀၀ တစ်ဝိုက်ရှိတဲ့ စာအုပ်ကြီးပေါင်း ၃၈ အုပ် ထွက်ရှိပြီး ဒီစာတွေကို တစ်ချိန်က သံဃာတော်အပါး ၂၄၀၀ နေ့မနား၊ ညမနား၊ အသံမစဲ အလဲနဲ့ ရွတ်ဖတ်တဲ့အခါ ၅ လနဲ့ ၃ ရက်ကြာမှ ပြီးဆုံးသွားခဲ့ဖူးပါတယ်..။ ဒါကြောင့် လူတစ်ယောက် တစ်နေ့ ၈ နာရီ မနားတမ်း နေ့တိုင်းမှန်မှန် ဖတ်သွားနိုင်တယ်ဆိုရင်ဖြင့် ၁ နှစ်နဲ့ ၃ လလောက် ဖတ်ရမယ့် စာအုပ်ကြီးဖြစ်ပါတယ်။ ဒေါ်အမာ ပြောတာ ဟုတ်ပါ့မလား၊ ဘယ်မလဲ ဒီစာအုပ်ကြီးဆိုတာက၊ တကယ်ပဲဆိုရင်ဖြင့် ဒီစာအုပ်ကြီးဟာ ကမ္ဘာပေါ်မှာ အကြီးဆုံးစာအုပ်ကြီး ဖြစ်နေမှာပေါ့လို့ မေးချင်ကောင်း မေးချင်ကြပါလိမ့်မယ်။ ဒီလိုမေးလာရင် ဟုတ်ပါတယ်၊ ဒီစာအုပ်ကြီးဟာ ကမ္ဘာမှာ အကြီးဆုံး စာအုပ်ကြီးပါ။ ဒီစာအုပ်ကြီး ရှိတဲ့နေရာကတော့ လူဦးရေအများဆုံး၊ လူ့ယဉ်ကျေးမှု သမိုင်းအရှည်ဆုံးဆိုတဲ့ တရုတ်ပြည်ကြီးမှာလည်း မဟုတ်ပါဘူး။ ဧရာမကျောက်ရုပ်ကြီးတွေ ပိရမစ်ခေါ်တဲ့ကျောက်သင်္ချိုင်းဂူကြီးတွေရှိတဲ့ အီဂျစ်ပြည်မှာလည်း မဟုတ်ပါဘူး။ ကျောက်မဏ္ဍပ်ကျောက်အားကစားဗိမာန်ကြီးတွေရှိတဲ့ ရောမတိုင်းမှာလည်း မဟုတ်ပါဘူး။ ဒီကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးစာအုပ်ကြီးဟာ ကျွန်မတို့ မြန်မာပြည်မှာပဲ ရှိတယ်။ ကျွန်မတို့ မြန်မာပြည်က ဒီမန္တလေးမြို့မှာပဲ ရှိပါတယ်လို့ ဖြေပါရစေ။
အသက်အရွယ်ကြီးလာတော့ ဓမ္မရတနာ ဘုရားနှုတ်ကပါဌ်တော်တွေကို ပူဇော်တဲ့အနေနဲ့ စာရွက်ကြီးတွေရဲ့ထိပ်မှာ ဖယောင်းတိုင်တစ်တိုင်စီထွန်းပြီးတော့လည်း မီးပူဇော်ခဲ့ဖူးတယ်။ ဒီထက်ကြီးပြန်တော့ ဒီ ဒီစာအုပ်ကြီးတည်တံ့ခိုင်မြဲသထက် ခိုင်မြဲပါစေတော့ဆိုတဲ့ စေတနာနဲ့ စာရွက်ကျောက်ဖျာတွေ စိုက်ထူထားတဲ့ ဂူရဲ့ အခြေပတ်လည်ကို ကျောက်သေးရိုက်အင်္ဂတေကိုင်တဲ့ အလှူကိုလည်း တတ်အားသမျှ လှူခဲ့ဖူးပါတယ်။
မြန်မာနိုင်ငံကို ဒုတိယကမ္ဘာစစ်မီးကြီးလောင်မြိုက်တော့ မန္တလေးမြို့က တချို့ စစ်ပြေးဒုက္ခသည်တွေဟာ အဝေးကျေးရွာတွေထိအောင် မပြေးနိုင်ရှာကြဘဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကျောင်းကန် ဘုရားတွေကိုတော့ဖြင့် စစ်ရူးတွေက သက်သက်မဲ့ ဗုန်းကြဲတိုက်ခိုက်ခြင်းမပြုတန်ရာဘူးဆိုပြီး ကုသိုလ်တော်ဘုရားထဲက ဒီကျောက်စာဂူကြီးတွေထဲလာပြီး စစ်ဘေး စစ်ရန်က ခိုကိုးနေလိုက်ကြတာ စစ်တစ်ခေတ်လုံး သုံးနှစ်ကျော်ကျော်ကြီး ကြာတယ်။ စစ်ကြီးပြီးတောင်မှ နေစရာ အိုးအိမ်မထူထောင်နိုင်သေးသူတွေက ဆက်လက်ခိုကိုးနေလို့ ဘုရားလူကြီးတွေက ဘုရားအတွင်း သန့်ရှင်းရေးအတွက် မနည်းကြီးမေတ္တာရပ်ခံပြီး ဖယ်ရှားခိုင်းခဲ့ရတယ်။ ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးနဲ့ ကမ္ဘာ့အလေးဆုံးဖြစ်တဲ့ ဒီစာအုပ်ကြီးဟာ အခုအနှစ် ၁၀၀ ကျော်ပြီ ဖြစ်ပေမယ့် အဆွေးအမြည့် အပျက်အစီး မရှိသေးဘူး။ အကောင်းပကတိအတိုင်း ရှိပါတယ်။ ဒီကမ္ဘာ ဘယ်အရပ် ဘယ်ဒေသ ဘယ်သူ့ကမဆို ဗုဒ္ဓရဲ့ ပိဋကတ်သုံးပုံနဲ့ ပတ်သက်လို့ တိုက်ဆိုင်ကြည့်ချင်တယ်၊ နှိုင်းယှဉ်ကြည့်ချင်တယ်ဆိုရင်ဖြင့် လာခဲ့ပါ၊ ဘယ်သူ့ကိုမဆို အချိန်မရွေး တိုက်ခွင့်၊ ဖတ်ခွင့်၊ ကြည့်ခွင့်၊ ကူးခွင့်ပေးထားပါတယ်။ သူ့အလိုဆိုရင်ဖြင့် ပိဋကတ်တိုက်ရဲ့ တံခါးတောက် ပတ်ထားဖို့မလိုတဲ့ ဒီစာအုပ်ကြီးပါ။ သူက စာအုပ်သာဆိုရတယ် သူများငှားသွားပြီး ပြန်မပေးမှာလည်း မစိုးရဘူး။ ဆွဲဆုတ်ယူထားလိုက်မလားလို့လည်း မပူရဘူး။ ဘယ်သူယူသွားမှန်းမသိလို့ စာအုပ်ပျောက်သွားတာမျိုးလည်း မဖြစ်နိုင်ဘူး။ အထားမှားလို့ ရှာမတွေ့မယ့် စာအုပ်မျိုးလည်း မဟုတ်ဘဲဟာကိုး။
ပြီးတော့ ခိုင်လိုက်မယ့် အမျိုးကလည်း ဆိုးရွားယုတ်မာတဲ့ နယ်ချဲ့စစ်မျိုးရဲ့ ဘေးဒဏ်သာ မခံရဘူးဆိုရင် နောင်ကို နှစ်တွေ ထောင်နဲ့ချီပြီး အကောင်းပကတိအတိုင်း တည်တံ့ခိုင်မြဲနေဦးမှာပါ။ ဒီစာအုပ်ကြီးကို လှူခဲ့တဲ့ ကုသိုလ်ရှင်ကြီးက သူ့စာအုပ်ဟာ ကမ္ဘာတည်သရွေ့ တည်တံ့လိမ့်မယ်လို့တောင် မျှော်မှန်းခဲ့ပါတယ်။ ဒီမျှော်မှန်းချက်က များလွန်းတယ်လို့လည်း မပြောသာပေဘူး။ ဘာလို့လည်းဆိုတော့ စာတွေ ရေးသားခဲ့တာက စက္ကူပေါ်မှာလည်း မဟုတ်ဘူး။ ပေရွက်ပေါ်မှာလည်း မဟုတ်ဘူး။ သားရေတို့ ဝါးတို့ အရိုးတို့ စတဲ့ပစ္စည်း တွေပေါ်မှာလည်း မဟုတ်ဘူး။ အလွန်မာကျောတဲ့ ကျောက်ဖျာကျောက်ပြားကြီးတွေပေါ်မှာ ရေးထွင်းခဲ့တာ ဖြစ်ပေသကိုး..။ လွန်ခဲ့တဲ့ အနှစ် (၁၀၀၀) ကျော်က ကျောက်စာတွေ ကနေ့ထက်ထိ ဖတ်လို့ရနေသေးတာတွေ အများကြီး ရှိပါတယ်။ ဒါတောင် အဲဒီကျောက်စာတွေဟာ နေထဲလေထဲ မြေထဲရေထဲမှာ အဖုံးအကာမရှိ ထားပစ်ခဲ့တဲ့ ကျောက်စာတွေပါ။ ကျောက်စာရဲ့သဘောက ထိမိခိုက်မိရင် ကွာမယ်ကွဲမယ် ပဲ့မယ်။ ဒီလိုမဟုတ်လို့တော့ ဆွေးတတ်တာမှ မဟုတ်ဘဲ။ အဲဒီတော့ ကျောက်ပြားတစ်ချပ်ကို အုတ်ဂူတစ်ခုနဲ့ မိုးလုံလေလုံထားတဲ့ ကျောက်ဖျာကြီး အလျှားအနံ ၅ ပေ ၄ ပေခွဲကို မြေဝင်တစ်ပေကျော်နဲ့ စိုက်ထားပြီး အထူ ၆ လက်မရှိတဲ့ဟာကြီးတွေ ဘယ်မှာ တော်တော်နဲ့ ပျက်စီးလိမ့်မတုံး။ ဒီစာအုပ်ကြီးမှာ ဘာတွေရေးထားသလဲဆိုတော့ ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတဲ့ ပိဋကတ်သုံးပုံစလုံးအပြင် နေတ္တိကျမ်း၊ မိလိန္ဒပဉှာနဲ့ ပေဋကောပဒေသကို ပါဠိဘာသာ မြန်မာအက္ခရာ စာလုံးဝိုင်းနဲ့ ရေးထွင်းထားတာ ဖြစ်ပါတယ်။
ကုသိုလ်ရှင်
ဒီစာအုပ်ကြီးဖြစ်မြောက်အောင် ဦးစီးလှူဒါန်းတဲ့ ကုသိုလ်ရှင်ကတော့ မန္တလေးမြို့တည်နန်းတည် ပဉ္စမသင်္ဂါယနာတင် မင်းတရားကြီးဖြစ်တဲ့ မင်းတုန်းမင်းတရားကြီးပါ။ မင်းတုန်းမင်းဟာ (၁၂၁၄) ခု (၁၈၅၂ခု) မှာ နန်းတက်တယ်။ ဘုရင်ဖြစ်လို့ ၈ နှစ်အကြာမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာ အကြာကြီး တည်တံ့ထွန်းလင်းစေချင်တဲ့အတွက် "ရှေးက ဘယ်မင်းမှ မလှူဖူးတဲ့ အလှူမျိုး" ကို လှူမယ်ဆိုပြီး ဒီအလှူကို ဦးစီးလှူခဲ့တာ ဖြစ်ပါတယ်။
မန္တလေးမြို့ကို တည်တော့မယ်ဆိုတော့ မြို့သစ်မှာ တစ်ပြိုင်နက် ပန္နက်ချပြီး တည်ဆောက်ရမယ့် အဆောက်အအုံ ၇ ခု သတ်မှတ်ပါတယ်။ "မြို့၊ ကျုံး၊ စေတီ၊ သိင်္ဂိလျှံမောင်း၊ သိမ်ကျောင်းသုဓမ္မာ၊ ရွှေစာအမြတ်၊ ပိဋကတ်တိုက်၊ သမိုက်မြဲမြံ၊ ခုနစ်တန်ကို၊ ဆော်ဖန်အောင်မြည် တပြိုင်တည်က" ဆိုတဲ့ အမှတ်အသားအတိုင်း ၁။ နန်းမြို့ကြီး.. ၂။ ကျုံး၊ ၃။ မဟာလောက မာရဇိန်စေတီတော်၊ ၄။ ပဌာန်းဟော ရွှေသိမ်၊ ၅။ အတုမရှိကျောင်း၊ ၆။ သုဓမ္မာဇရပ်၊ ၇။ ပိဋကတ်တိုက်တော်တို့ကို ၁၂၂၁ ကဆုန်လပြည့်ကျော် ၆ ရက်နေ့မှာ ပထမဆုံး တစ်ပြိုင်နက် ပန္နက်ရိုက်ပြီး တည်ဆောက်ခဲ့ပါတယ်။ အဲဒီအထဲက မဟာလောကမာရဇိန်ဘွဲ့ချီတဲ့ ကုသိုလ်တော် စေတီကြီးရဲ့ မဟာရံတံတိုင်း သုံးထပ် အတွင်းမှာ ဒီပိဋကတ်တော် ကျောက်စာတွေကို စိုက်ထူထားခဲ့ပါတယ်။
ကုန်းဘောင်ခေတ် မြန်မာရှင်ဘုရင်တွေ တည်ထားလှူဒါန်းခဲ့တဲ့ ဘာသာရေး အဆောက်အအုံကြီးတွေ အများအပြား ရှိခဲ့တဲ့ အထဲမှာ မင်းကွန်းဘက်က မြသိန်းတန်စေတီတော်ဟာ ရှုမငြီးအောင် အခင်းအကျင်းနဲ့တကွ အတည် အလုပ်မှာ လှပကောင်းမွန်သလို မန္တလေး ကုသိုလ်တော်ဘုရားနဲ့ ပိဋကတ်တော်ကျောက်စာဂူတွေရဲ့ အနေအထား အခင်းအကျင်းကလည်း မြင်ရသူတိုင်း ကြည်နူးချမ်းမြေ့မှုနဲ့ ကြည်ကြည်ညိုညို သဒ္ဓါစိတ်ပေါက်ရတဲ့ ပုံစံမျိုး ဖြစ်ပါတယ်။ မင်းတုန်းမင်းကြီးဟာ မြန်မာနိုင်ငံတစ်ပိုင်းတည်းကိုသာ အုပ်ချုပ်မင်းလုပ်ရတော့တဲ့ ဘုရင်တစ်ပါး ဖြစ်ပေမယ့် တိုင်းတစ်ပါးမင်း အင်္ဂလိပ် ပြင်သစ်စတဲ့ အစိုးရတွေ ခန့်ညားလေးစားရတဲ့ မင်းလည်းဖြစ်တယ်။ တိုင်းသူပြည်သား လူအများက ချစ်ခင်ကြည်ညိုခြင်းကို အများဆုံး ခံရတဲ့ မင်းတစ်ပါးလည်း ဖြစ်ပါတယ်။
ဒီဘုရင်ကြီးဟာ ဒီအလှူကို ဘာသာရေး ယုံကြည်ချက်အပြင် နိုင်ငံရေး အမြော်အမြင်လည်းပါရှိလို့လှူတာလည်း ယုံကြည်မိပါတယ်။ ဘာဖြစ်လို့လဲဆိုတော့ မင်းတုန်းမင်းကြီး အုပ်စိုးနေချိန်က အောက်မြန်မာနိုင်ငံကို သိမ်းထားပြီးဖြစ်တဲ့ နယ်ချဲ့သမား ဗြိတိသျှက "မြန်မာရှင်ဘုရင်ဆိုတာ အလွန်ရက်စက် ကြမ်းကြုတ်တယ်၊ မြန်မာမင်း အုပ်ချုပ်ပုံဟာ ညံ့ဖျင်းလွန်းတယ်" စတဲ့ ဝါဒမှိုင်းတွေ မြန်မာပြည်သူတွေအပေါ် လှိုင်လှိုင်ကြီး တိုက်နေတဲ့ အချိန်ပါ။ အဲဒီလို အချိန်အခါမှာ မင်းတုန်းမင်းတရားကြီးက အမျိုးဘာသာ သာသနာကို ပြန့်ပွားစည်ပင်အောင် တို့ အချင်းချင်းကသာ လုပ်တော့မပေါ့။ မိစ္ဆာအယူရှိတဲ့ နိုင်ငံခြားသားတွေ လက်အောက်မှာ ဘာကို မျှော်လင့်နိုင်မှာတုံး ဆိုတာကို မြန်မာတိုင်းသူပြည်သားတွေ သိစေချင်မှာ အမှန်ပါ။ နယ်ချဲ့ဆန့်ကျင်ရေး အမျိုးသားလွတ်လပ်ရေးစိတ်ဓာတ် မြန်မာတွေရဲ့ စိတ်ထဲမှာ ခိုင်ခိုင်မြဲမြဲ ရှိနေအောင်သာသနာပြုမင်းတစ်ပါးအနေနဲ့ ပိဋကတ်တွေကို ကျောက်ထက်အက္ခရာတင်တာ၊ အဲဒါပြီးတော့ ပဉ္စမသင်္ဂါယနာ တင်တာ၊ တခြားရေတွက် ကုန်နိုင်ခမန်းမရှိတဲ့အလှူအမျိုးမျိုးတွေ ပေးလှူတာနဲ့ ထိန်းသိမ်းထားတဲ့ လက္ခဏာ ရှိပါတယ်။
မင်းတုန်းမင်းကြီးဟာ ပဒေသရာဇ်ရှင်ဘုရင်ဆိုပေမယ့် တိုင်းသူပြည်သားအားကို ယုံကြည်ချစ်ခင်တဲ့ ဘုရင်၊ တနည်းပြောရရင် ပြည်သူ့အားကိုယုံတဲ့ဘုရင်၊ သူ့ကို ပြည်သူက ကောင်းကောင်းထောက်ခံတယ်လို့သိတဲ့ ဘုရင်ကြီးဖြစ်ပါတယ်။
ဒီအမှုကြီးအပြီးမှာ မင်းတုန်းမင်းကြီးရဲ့ ကြေညာချက်က…."၁၂၂၈ ခုနှစ် သားတော် မြင်းကွန်းသား၊ တူတော် ပတိမ်းသားတို့ ခြားနားရိုင်းပြစဉ်အခါ နှစ်ကြောင်းနှစ်ပ ပုန်ကန်ခြားနားရာ ပါဝင်သူအပေါင်းတို့ကို အရေးတော် ပြီးပြေကာလ ကျွန်တော်မျိုး ပြည်သူပြည်သားအပေါင်းတို့သည် ငါ၏ ကျေးဇူးတော်ကို ချေပလိုခြင်းအားဖြင့် ပါဝင်ကြသည်မဟုတ်၊ ရုတ်ခြည်း ရှောင်တခင် အထင်မှားယွင်းသဖြင့် ပါမိပါရာ ပါဝင်ကြခြင်းမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် သူပုန်ဘက်ပါသူ ကြံစည်ပေါင်းသင်း ခြားနားခုခံရာပါသူဟူ၍ စွဲမှတ်ခေါ်ဝေါ်ခြင်း မရှိစေရ။ ကျွန်တော်မျိုးချည်း ဖြစ်ကြသည့်အတိုင်း ပါဝင်မိသူတို့၏ စိတ်နှလုံး၌ နှောင့်နှေးကြောင့်ကြမဲ့ ဧမြချမ်းသာစွာ နေထိုင်ကြစေ…." လို့ လွတ်ငြိမ်းချမ်းသာခွင့်ပေးလိုက်ပါတယ်။ သူ့အုပ်ချုပ်ရေးအပေါ် သူယုံကြည်မှု၊ တိုင်းသူပြည်သားအပေါ် သူယုံကြည်သက်ညှာမှု သိပ်ကြီးမားတယ်ဆိုတာ ထင်ရှားစေတဲ့ အမိန့်ပါ။ နယ်ချဲ့သမား တအားတက်စေမယ့် အပြုအမူမျိုးကို သတိကြီးကြီးနဲ့ ရှောင်ရှားနိုင်တယ်လို့လည်း ဆိုရမှာပေါ့။
အဲဒီ မင်းတုန်းမင်းကြီးက သူ့နန်းသက် ၈ နှစ်အရမှာ အထက်ထက်ကမင်းတွေ ဘယ်မင်းမှ မလှူခဲ့ဖူးတဲ့ ကုသိုလ် တစ်ခုကို ပြုမယ်ဆိုပြီး ပိဋကတ်တော် သုံးပုံစလုံးကို ကျောက်ပေါ်မှာ ရေးထွင်းပြီး ကျောက်ပြားပေါ်ကစာအဖြစ်နဲ့ ကျောက်ထက်အက္ခရာတင်ထားခဲ့လို့ ကမ္ဘာ့အကြီးဆုံးနဲ့ အခိုင်ဆုံးစာအုပ်ကြီး ကျွန်မတို့ မြန်မာပြည်မှာ ရှိနေတာ ဖြစ်ပါတယ်။
ကျောက်ထက်အက္ခရာတင်ပုံ
မင်းတုန်းမင်းကြီးက ဘုရားနှုတ်ကပါဌ်တော်တွေကို ကမ္ဘာတည်တာနဲ့အမျှ မပျောက်မပျက် တည်ရှိနေအောင်၊ သာသနာ ပတဲ့အချိန်ထိ တည်စေဖို့ ကျောက်ပေါ်မှာရေးထိုးထားခဲ့ချင်တာဆိုတော့ ပိဋကတ်တော် ကျောက်စာဟာ အမှား အယွင်းကင်းတဲ့မူ ဖြစ်ရမယ်။ ကင်းအောင်လည်း လူ့လုံ့လ လူ့အစွမ်းနဲ့ ဖြစ်နိုင်တာကို အားလုံး လုပ်ဆောင်မယ်ဆိုပြီး ဆရာတော် သံဃာတော်တွေနဲ့ စည်းဝေးတိုင်ပင်ပြီး သူ့ခေတ်သူ့အခါက ဖြစ်နိုင်တဲ့ အကောင်းဆုံးတွေကို ကြီးမားလှတဲ့စေတနာ ပြည့်ဝတဲ့ ယုံကြည်ချက်နဲ့ လုပ်ဆောင်သွားခဲ့ပါတယ်။
ဗုဒ္ဓသာသနာတော် စင်စင်ကြယ်ကြယ် သန့်သန့်ရှင်းရှင်းနဲ့ ကာလများစွာ တည်ထွန်းရစ်စေချင်တယ်ဆိုတာ မင်းတုန်းမင်းကြီးရဲ့ ပကတူးကဆန္ဒပဲ။ ဒါကြောင့် သူမင်းအဖြစ်ကိုရောက်လို့ ၄ နှစ်ပဲ ရှိသေးတယ်၊ မန္တလေးမြို့ကို မတည်ရသေးဘူး၊ ဘုရားဟောကြားတော်မူတဲ့ သုတ်၊ ဝိနည်း၊ အဘိဓမ္မာဆိုတဲ့ ပိဋကတ်သုံးပုံဟာ မြန်မာမင်းအဆက်ဆက် ထပ်ကာထပ်ကာ လက်နဲ့ရေးကူးလာခဲ့ကြတာမို့ ကူးပါများတော့ မှားတာတွေ ပါရှိနေလိမ့်မယ်၊ သူတတ်နိုင်သလောက် မတိမ်းမယိမ်း မှန်ကန်သေချာအောင် လုပ်ဆောင်လိုတယ်ဆိုပြီး ပိဋကတ်သုံးပုံကို ၁၂၁၈ ခုနှစ်မှာ အသစ်တဖန် ရွှေရေး၊မင်ရေး၊ကညစ်ရေး သုံးမျိုးသုံးစားနဲ့ 'ပေထက်အက္ခရာတင်တယ်' လို့ခေါ်တဲ့ ပေပေါ်မှာ ရေးကူးတာတွေ လုပ်စေပါတယ်။
ဒီလိုမတင်ခင် အမှန်ကန်ဆုံးဖြစ်အောင် 'သာသနာပြု ဆရာတော်ကြီး' လို့ခေါ်တဲ့ သာသနာပိုင် အမှူးပြုတဲ့ တံဆိပ်ရ ပိဋကတ်မ ဆရာတော် (၄) ပါး၊ စာကြည့်ဆရာတော် (၃၀)၊ စာတည်းဆရာတော် (၅၀)၊ ပရိယတ်တတ်တဲ့ သံဃာ (၅၀) တို့က ရေးကူးမယ့်စာတွေ မှန်မမှန် စေ့စပ်သေချာစွာစစ်ဆေးကြည့်ကြတယ်။ မှန်ကန်ပြီဆိုမှ ပိဋကတ်တိုက်စိုး၊ သွေးသောက်ကြီး၊ တိုက်စောင့်၊ အကြပ်၊ အစုရေး၊ ပိဋကတ်ရေး စတဲ့ အမှုထမ်း (၁၀၀) ကျော်က ကညစ်နဲ့ စုတ်နဲ့ ရေးကြတယ်။ ဒီလိုရေးနေခိုက်မှာ အမြဲမပြတ် ကြပ်မတ်ပြင်ဆင်ကြည့်ရှု့ဖို့ ၁။ ဒက္ခိဏာရာမဆရာတော်.. ၂၊ စီးတော်မြင်းဝန်တိုက် ဆရာတော်..၃။ ဆီးဘန်းနီ ဆရာတော်တို့က တာဝန်ယူကြပြန်တယ်။
ရေးပြီးတဲ့အခါ သူတို့ခေတ်က စာအရေးကောင်းတဲ့ လူတွေဖြစ်တဲ့ လွတ်စာရေး ရုံးစာရေးတို့က ဒီဃ၊ ရဿ၊ ဣဝဏ်၊ နိဂ္ဂဟိတ်၊ အကျအန၊ မူပျက်မူပို၊ အကျအပေါက် အမှားအယွင်း မရှိစေရအောင် တည်းဖြတ်စေပါသတဲ့.။
ကညစ်တို့ စုတ်တို့ကိုကိုင်ပြီး စာကို လက်နဲ့ကူရေးတဲ့အခါ ရေးချထည့်ရမှာ မထည့်မိ၊ မထည့်ရမှာ ထည့်မိတတ်တယ်။ လုံးကြီးတင်နဲ့ လုံးကြီးတင်ဆန်ခတ်လည်းမှားရေးတတ်တယ်။ သိရီလို့ရေးရမှာကို သီရိလို့ ရေးတာမျိုးပေါ့။ တစ်ချောင်းငင်နဲ့ နှစ်ချောင်းငင် မှားရေးတတ်တယ်။ ပုရိသ ရေးရမှာကို ပူရိသလို့ ရေးတာမျိုးပေါ့။ သေးသေးတင်ထည့်ဖို့ မေ့တတ်တာမျိုးလည်း ရှိတတ်တာကိုး။
ဒါကြောင့် လွှတ်စာရေးတွေကိုထပ်ပြီး အစစ်ခိုင်းရတာဖြစ်တယ်။ အဲဒါပြီးမှ တံဆိပ်တော်ရ စာတည်းဆရာတော်၊ စာကြည့်ဆရာတော်တွေက တည်းကြ ကြည့်ကြပြန်တယ်။ ပေစာရေးတယ်ဆိုတာ အဲဒီခေတ်က ရေးခ ပေ ၁ အင်္ဂါကို ကျပ်သုံးဒင်္ဂါး ၁ ပြားရသတဲ့။ ၁ အင်္ဂါဆိုတာ ၁၂ ချပ်၊ က ကာ ကိ ကီ ကံ ကား အထိပေါ့။ စာမျက်နှာ ၂၄ မျက်နှာ၊ တစ်မျက်နှာမှာ ပျမ်းမျှ စာ ၈ ကြောင်း၊ ဒါကြောင့် ၁ အင်္ဂါမှာ စာ ၁၉၂ ကြောင်းလောက် ရှိပါတယ်။ စာရေးကောင်းသူတိုင်း တစ်နေ့ကို ၁ အင်္ဂါ မပြီးဘူး။ စာကို ငုံမိတဲ့သူမှ ပြီးတယ်။ ဥပမာ ရှေးသရောအခါ ဗာရာဏသီပြည်၌ ဆိုတာကို ရှေးသရောအခါမှာ တစ်ခါလှမ်းကြည့်.. ဗာရာဏသီ တစ်ခါကြည့် ပြည်၌ တစ်ခါကြည့်နေရင် အရေးနှေးတာပဲ။ ပြီးတော့ ပေရေးမှာ စာမှားရေးမိရင် ရေးမိတဲ့ အမှားစာလုံးရဲ့ အလယ်မှာ ဗိန္ဒုဆိုတဲ့ အပြောက်ကလေး ကညစ်နဲ့ ထိုးဖောက်ပစ်ထားခဲ့ရတယ်။ အပြောက်ပါတဲ့စာလုံးကို ဖတ်တဲ့သူက စာမှားမို့ ထည့်မဖတ်တော့ဘူး။ စာတစ်မျက်နှာမှာ ၃ ကြိမ်တော့ အမှားခံတယ်။ ၄ ကြိမ်အထိ မှားနေရင် ရေးလက်စကိုရပ်၊ ပေသစ်ယူပြီး အစကနေ အသစ်ပြန်ရေးပေးရတယ်။ ရှေးက ဓမ္မဒါနပြုချင်ရင် ဘုန်းကြီးကို ဒကာက ဝတ္ထုလှူတယ်၊ ဘုန်းကြီးက "စာရေးဟတ္ထကံ" ခေါ်တဲ့ ပေစာရေးသမားကို ကျောင်းခေါ်ပြီး ၁ အင်္ဂါ တစ်ကျပ်နှုန်းနဲ့ အရေးငှားပေးပြီး ပူဇော်စေပါတယ်။
လွှတ်စာရေးတွေ စစ်ပြီးတဲ့စာကို တံဆိပ်တော်ရ ဆရာတော်တွေက တစ်ကြိမ်ထပ်ပြီးတည်းသေးတယ်၊ ကြည့်သေးတယ်၊ ပြီးမှ အဆုံးသတ်လက်ခံတယ်။ အဲဒီ ရွှေရေး၊ မင်ရေး၊ ကညစ်ရေး ပိဋကတ်သုံးပုံ စာထုပ်ပေါင်း ၂၀၀ ကျော်၊ စာအင်္ဂါ နှစ်သောင်းကျော်ကို ရေးထိုးပြီး ၆ နှစ်ကြာတဲ့အခါ အမရပူရ ပိဋကတ်တိုက်တော်ကနေပြီး မန္တလေးတောင်ခြေက ပိဋကတ်တိုက်တော်မှာ ဒီစာထုပ်တွေကို ပြောင်းရွှေ့ထားရှိပါတယ်။ (ပိဋကတ်တိုက်တော်ဟာ ကျောက်တော်ကြီးဘုရားမြောက်ဘက် မန္တလေးတောင်ခြေမှာ ရှိခဲ့တယ်။ အခုနေရာသာ ကျန်တော့တယ်။)
ပိဋကတ်သုံးပုံကို ရွှေရေး၊ မင်ရေး၊ ကညစ်ရေးသုံးမျိုးနဲ့ သန့်သန့်ရှင်းရှင်းရေးတင်ပြီးတဲ့နောက် ၄ နှစ်အကြာမှာ ကျောက်ထက် အက္ခရာတင်ဖို့၊ ကျောက်ဖျာကြီးတွေပေါ်မှာ ရေးထွင်းဖို့ ဆန္ဒဖြစ်ပြန်တယ်။ ဒါကြောင့် စကျင်တောင်က ကျောက်ပြားတွေကို နန်းတော်ထဲ သယ်ခဲ့ပြီး အရင်က သန့်စင်ထားတဲ့ ပိဋကတ်တော်တွေကို ကျောက်ဖျာထက်မှာ ရေးထိုးစေပါတယ်။ အဲဒီအခါ ဆရာတော် သံဃာတော်တွေဘက်က ကြပ်မတ်ရတာက- ၁။ တောင်ဆောင်တော်မိဘုရားဆရာ ၂။ မြတောင်မြို့စား သေနတ်ဝန်ကြီးဆရာ ၃။ စီးတော် မြင်းဝန်တိုက် ဆရာတော်တို့ ဖြစ်ကြတယ်။ လူပုဂ္ဂိုလ်ဘက်ကတော့- ၁။ အတွင်းဝန် ခန်းပတ်မြို့စားကြီး မဟာသီရိဥဇနာ ၂။ အတွင်းဝန် ယောမြို့စားမင်းကြီး မဟာမင်းလှစည်သူ ၃။ သံတော်ဆင့် ခင်မမင်းဝန် မိုင်းခိုင်းမြို့စား မဟာသီရိဇေယျသူခေါ် ပိဋကတ်တော်အုပ်ဦးယံ ၄။ သံတော်ဆင့် နေမျိုးရာဇစည်သူ ၅။ အမိန့်တော်ရေး မင်းထင်ဇေယျသူ ၆။ အသုံးစာရေး နေမျိုးသိရိကျော်သူတို့ ဖြစ်ကြပါတယ်။
ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်နေကြပုံများ
မင်းတုန်းမင်းကြီး လှူဒါန်းထားခဲ့တဲ့ ပိဋကတ်ကျောက်စာတွေဟာ အခုဆိုရင် နှစ်ပေါင်း (၁၀၄) နှစ်.. (စာတမ်းဖတ်ချိန် ၁၉၇၂) ကြာမြင့်ခဲ့ပါပြီ။ ဒီလိုကြာမြင့်တဲ့ အချိန်မျိုးမှာ နောက်သားနောက်လူတွေက မင်းတုန်းမင်းကြီး လှူထားခဲ့တဲ့ ပိဋကတ်တော်တွေက အင်မတန် အခိုင်အမာ ပုံစံမျိုးပဲ၊ ပျက်စီးယိုယွင်းမှာ စိုးရိမ်စရာ မရှိဘူးလို့ အောက်မေ့ပြီး အမှုမဲ့ အမှတ်မဲ့ မထားကြပါဘူး။ မိမိတို့ တတ်အားသမျှ ဂေါပကအဖွဲ့များဖွဲ့ပြီး ဖြစ်နိုင်တဲ့ နည်းလမ်းနဲ့ မပြတ်တမ်း ဆက်ပြီး စောင့်ရှောက်ထိန်းသိမ်းထားကြပါတယ်။
မင်းတရားကြီး ကျောက်ထက်အက္ခရာတင်စဉ်က ထွင်းပြီးသား စာလုံးအချိုင့်ထဲမှာ ရွှေမင်များထပ်ပြီး ရေးစေတာမို့ သလင်းကျောက်ဖြူပြားတွေပေါ်က ရွှေစာလုံးတွေအဖြစ်နဲ့ ဖတ်ကြရပါတယ်။ ဒီရွှေစာလုံးများဟာ နှစ်အတန်ကြာတော့ ပွန်းတယ်၊ ပါးတယ်ဆိုတာမျိုး ဖြစ်လာပါတယ်။ ဒါကြောင့် မင်းတုန်းမင်းကြီး နတ်ရွာစံလို့ သားတော်သီပေါမင်း ထီးနန်းဆက်ခံတဲ့အခါ သီပေါမင်းက ပထမဆုံးအကြိမ် ရွှေမင်ထပ်စေပါတယ်လို့ သိရပါတယ်။ ဒါဟာ ပထမဆုံးအကြိမ်နဲ့ နောက်ဆုံးအကြိမ် ရွှေမင်ရေးထပ်ခြင်းပါပဲ။
ဖခင်ဘုရင်ကြီး လှူခဲ့တဲ့ ကုသိုလ်တစ်ရပ်ကို သားရှင်ဘုရင်က ဆက်လက်လှူဒါန်းတာမျိုးမို့ မထူးဆန်းလှဘူးလို့ ပြောချင်လည်းပြောပါ။ နို့ပေမယ့် သီပေါဘုရင်လက်ထက်မှာ မြန်မာတွေ သူ့ကျွန်ဖြစ်ရလို့ မြန်မာမင်းဆက် လုံးဝကုန်ဆုံးသွားတဲ့အခါ တိုင်းသူပြည်သားတွေကလည်း ဖြစ်တဲ့နည်းနဲ့ ကျောက်စာတော်တွေကို ဆက်လက်ထိန်းသိမ်းကြ ပုံကတော့ အလွန်စိတ်ဝင်စားစရာ ကောင်းပါတယ်။ တခြားနိုင်ငံတွေမှာ ဒီအဖြစ်မျိုး ရှိမယ် မထင်ဘူး။ ဗုဒ္ဓဘာသာ မြန်မာနိုင်ငံမို့ ဒီလို လုပ်ကြတယ် ထင်ပါတယ်။
သက္ကရာဇ် ၁၈၈၅ ခု (၁၂၄၇)ခုနှစ်မှာ မြန်မာဘုရင်ကို ဗြိတိသျှ နယ်ချဲ့သမားက "ကြက်ကလေး ငှက်ကလေးကို ဖမ်းသလို" ဖမ်းဆီးခေါ်ဆောင်သွားပြီး မြန်မာပြည်ကို သိမ်းပိုက်ကျွန်လုပ် အုပ်ချုပ်လိုက်တယ်။ အဲဒီအချိန်မှာ မန္တလေးနန်းမြို့ရိုးထဲမှာ နေထိုင်ကြတဲ့ မြန်မာမင်းမှုထမ်းတွေ အားလုံးကို မြို့ပြင်အထွက်ခိုင်းပါတယ်။ တစ်အိမ်ထောင်ကို ငွေ ၁၅ိ ပြောင်းရွှေ့စရိတ် ပေးသတဲ့လေ..။ ဒီအထဲ ဘယ်သူမှ မနေရအောင် နှင်ပြီးတဲ့နောက် သူတို့တပ်တွေ တစ်ခါတည်း တပ်စွဲချရပ် နေကြတယ်။ ပြီးတော့ မန္တလေးမြို့အတွက် အချက်အချာကျတဲ့ မန္တလေးတောင်ခြေတစ်ဝိုက်မှာလည်း နယ်ချဲ့ စစ်တပ်တွေ အလုံးအရင်းနဲ့ ချထားလိုက်တယ်။ ဒါကြောင့် မင်းတုန်းမင်းကြီးရဲ့ ကုသိုလ်တော်တွေဖြစ်တဲ့ မဟာသကျမာရဇိန် ကျောက်တော်ကြီးဘုရား၊ မဟာလောကမာရဇိန် ကုသိုလ်တော်ဘုရား၊ အတုမရှိကျောင်းတော်ကြီး၊ သုဓမ္မာဇရပ်တန်း စတဲ့နေရာတွေမှာစစ်တပ်တွေနဲ့ တင်းကျမ်း ဖြစ်သွားပါတော့တယ်။
ပြည်သိမ်းတပ်တွေ နေရာယူတပ်စွဲ ချရပ်ထားတဲ့ ကျောင်းကန်ဘုရားတွေအတွင်း ဗူဒ္ဓဘာသာဝင်တွေကို လုံးဝ ဝင်ခွင့်ထွက်ခွင့်မပြုဘူး။ တပ်တွေစွဲထားတာက တစ်နှစ်လည်းမဟုတ် နှစ်နှစ်လည်း မဟုတ်တဲ့အပြင် နယ်ချဲ့စစ်တပ်များကြောင့် ဗုဒ္ဓဘာသာ အဆောက်အအုံများ ပျက်စီးကြရတာတွေ ရှိပါတယ်။ ဒါကို ပြည်သူတွေက သိကြတဲ့ အခါ စိတ်လက်မချမ်းမသာ ဖြစ်ကြရပါတယ်။ ဒါကြောင့် ၅ နှစ်အကြာ ရန်ကုန်မြို့က ပါလာတဲ့ မြေတိုင်းစာရေးကြီး ဦးအောင်ပန်းက ဦးဆောင်ပြီး ဝိတိုရိယ ဘုရင်မရဲ့ အုပ်ချုပ်ပုံ ဥပဒေမှာ တိုင်းသူပြည်သားများ ဘယ်သူမဆို လွတ်လပ်စွာ ယုံကြည်ကိုးကွယ်ခွင့် ရှိတယ်လို့ ဆိုထားတယ်။ ဗုဒ္ဓဘာသာ ကျောင်းကန်ဘုရားတွေရဲ့အတွင်းမှာ တပ်စွဲထားတဲ့ စစ်တပ်တွေကို ဖယ်ရှားပေးပြီး ပျက်စီးကုန်တာတွေကို ပြုပြင်ခွင့်ရဖို့ တောင်းဆိုကြစို့.. လို့ နန်းမြို့တွင်းက ထွက်ခွာလာကြရတဲ့ မင်းမှုထမ်းဟောင်းတွေနဲ့ တိုင်ပင်စည်းရုံးပါတယ်။ နယ်ချဲ့အစိုးရဆီက အခွင့်အမိန့်ရတာနဲ့ တစ်ပြိုင်နက် ကုသိုလ်တော်ဘုရား ဆွမ်းတော်ကြီးကပ်လှူတဲ့ပွဲ ကိုယ့်ဘုရင် ပါတော်မူပြီး ပထမဆုံးအကြိမ်ကို ၁၂၅၂ ခုနှစ် (၁၈၉၀) ခုမှာ ကျင်းပရတယ်။ ဒီပွဲကို ဘုရား ပရဝဏ်ပတ်လည်မှာ မကျင်းပနိုင်ခဲ့ဘူး။ အတုမရှိကျောင်းတော်ကြီးနဲ့ မှန်ကျောင်းရဲ့ ကြားက ကွက်လပ်ကြီးမှာ ကျင်းပရတယ်။ စစ်တပ်တွေက ရှိနေသေးတော့ လူတွေက ကြောက်နေသေးလို့ ထင်ပါတယ်။ အဲဒီပွဲပြီးတဲ့အခါ ဘုရားထဲကို ဝင်ခွင့်ထွက်ခွင့်ရကြလို့ ဘုရားကို သေသေချာချာ စစ်ဆေးကြည့်ရှု့တော့ မြင်မကောင်းအောင် ပျက်စီးယိုယွင်းပြီး အဖိုးတန် ပစ္စည်းမှန်သမျှ စစ်တွေက ခိုးဝှက်ယူငင်သွားတာကို ကြေကွဲဖွယ် တွေ့ကြရတယ်။
ကုသိုလ်တော်ဘုရားဟာ မင်းတုန်းမင်းကြီးလှူတဲ့ ကုသိုလ်ထဲမှာ အမွန်မြတ်ဆုံးတစ်ခုလို့ ယူဆပုံရတာကြောင့် တန်ဖိုးကြီးတဲ့ ရွှေငွေကျောက်သံပတ္တမြားတွေလည်း အများကြီး တပ်ဆင်လှူဒါန်းထားတဲ့ ဘုရားပါ။ ဒါပေမယ့် ရွှေငွေကျောက်သံပတ္တမြား မဆိုထားနဲ့ ကျောက်စာဂူတွေပေါ်က ထီးအထွဋ်မှာ တပ်ဆင်တဲ့ ကြေးဆည်းလည်းတောင် ချမ်းသာမပေးဘူး။ စစ်တွေက ယူတယ်။ ဖျက်ဆီးလိုက်ပုံကလည်း နတ်စောင်းတန်းစောင့်တဲ့ ကျောက်ဘီလူးတောင် ခေါင်း ဖြုတ်ပစ်ခဲ့ကြသတဲ့။ ခြင်္သေ့ရုပ်က ကျောက်လက်သည်းမကျန် ခွာယူသတဲ့။ ဒါကြောင့် ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တွေက မင်းတရားကြီးရဲ့ ကုသိုလ်တော်ကို တို့ တတ်အားသလောက် ပြန်လည်မွမ်းမံ ပြင်ဆင်မယ်ဆိုပြီး လူတွေ စုဝေးကြ စိုင်းပြင်းကြတယ်။ ဒီလို စိုင်းပြင်းတဲ့အခါ ကုသိုလ်ရှင်ရဲ့ ဆွေမျိုးအဆက်အနွယ် တစ်စုံတစ်ယောက် ကျန်ရှိရစ်ခဲ့ရင် ဒီဆွေမျိုး များက ပြုပြင်မယ်ဆိုရင် သူတို့မှာ အခွင့်အရေး အပြည့်အဝ ရှိပေတယ်။ သူတို့ မပြုပြင်နိုင်ဘူး သူတစ်ထူးကို ခွင့်ပြုတယ်ဆိုမှ တစ်ခြားလူတွေက ကုသိုလ်ဟောင်းကို ပြင်ဆင်ခွင့်ရှိတယ်ဆိုပြီး ဆရာတော် သံဃာတော်များအပါအဝင် မင်းတရားကြီးရဲ့ အနွယ်တော်များနဲ့ မူးကြီးမတ်ရာများကိုပါ ဖိတ်ကြားတိုင်ပင်ကြပါတယ်။
ဒီအခါမှာ အတုမရှိ ဆရာတော်ကြီးနဲ့ မင်းတရားကြီးရဲ့ မင်္ဂလာအိမ်တော်ပါများဖြစ်ကြတဲ့ ကင်းဝန်မင်းကြီး၊ လှေသင်းအတွင်းဝန်မင်း၊ ညောင်ရွှေစော်ဘွား (ဆာစောမောင်)၊ မြေလတ်ဝန်၊ တောင် ၁၅၀ ဗိုလ်၊ မိုးဗြဲစစ်ကဲတော်ကြီး စတဲ့ ရဟန်းရှင်လူ ပုဂ္ဂိုလ်တွေကပါ သဘောကြိုက်ညီပြီး ကုသိုလ်တော်က အပျက်အစီးတွေကို ပြည်သူ့အားနဲ့ ပြင်ဆင်ကြ ဖို့ ဆုံးဖြတ်ပါတယ်။ စင်စစ်တော့ တစ်ဦးတစ်ယောက်တည်းအနေနဲ့ မတတ်နိုင်တာမို့ အားလုံး ဝိုင်းဝန်းစုပေါင်းပြီး ကိုယ်နိုင်သလောက် တာဝန်ယူကြတဲ့နည်းနဲ့ လုပ်ဆောင်ကြတာ ဖြစ်ပါတယ်။
သီပေါမင်း ပါတော်မူပြီး ၆ နှစ်အကြာမှာ ပထမဆုံး ဖွဲ့စည်းတဲ့ ကုသိုလ်တော် ဂေါပကအဖွဲ့ကတော့- မြေတိုင်းစာရေးကြီး ဦးအောင်ပန်း၊ အရပ်လူကြီး ဦးဘ၊ ဦးချမ်းငြိမ်း၊ ဦးအိုင်၊ ဦးမောင်ကြီး၊ ဦးဝ၊ အကွက်လူကြီး ဦးခက်၊ ဦးနု၊ ဦးထွန်းပေါ်၊ ဦးမွှန်း၊ ဦးပို၊ ဘုရားဒကာ ဦးဆိုင်း၊ ဘုရားဒကာ ဦးရာကျော်၊ ဘုရားဒကာ၊ ဘုရားဒကာ ဦးပြောင်း၊ ဘုရားဒကာဦးထုံး တို့ ဖြစ်ကြပါတယ်။
အပျက်အစီး စာရင်းကောက်တဲ့အခါ ကုသိုလ်တော်စေတီမှာ တင်လှူထားတဲ့ ထီးတော်ကချည်း ထီးတော်မှာ တပ်ဆင်တဲ့ပတ္တမြားကျောက်နီကြီး အဖိုးမဖြတ်နိုင်တာတစ်လုံး၊ ရွှေ ၁ဝိ သားနဲ့ စိန် အလုံး (၅၀) စီထားတဲ့ ငှက်မြတ်နား တစ်ခု၊ ချရားသီးတစ်လုံးမှာ ရွှေ ၁၀ ကျပ် သား၊ ပတ္တမြားကျောက်နီတစ်လုံး၊ နဝရတ် (၄၅) လုံးစီ စီထားတဲ့ ချရားသီး (၂၇) လုံး၊ ငွေတပိဿာနဲ့လုပ်တဲ့ ဆည်းလည်း (၁၅) လုံး၊ သံထီးပေါ်မှာ ကွပ်တဲ့ ဘော်က ပိဿာ ၂၅၀၊ ချတဲ့ ရွှေအချိန်က ၂၅ ပိဿာ၊ ဘုရားလုံးပတ်မှာ ချထားတဲ့ ရွှေ ၃၅ ပိဿာ၊ အီတာလျှံမှန်အုတ် (၁၅၀၀၀)၊ အဖိုး ၂ သိန်းကျော်တန် စိန်ထီးဖြူ၊ အဖိုး တစ်သိန်းကျော်တန် ဗြဟ္မာဥက္ကဋ္ဌ်၊ အဖိုး ၃ သိန်းကျော်တန် ဗြဟ္မာ့တန်ဆာနဲ့ မင်းမြောက်တန်ဆာ ၅ ပါး၊ ဖန်မီးပဒေသာကြီးတွေ၊ စေတီရံသံထီး၊ ကြာသွတ်ပန်းအိုးက သံပန်းခိုင်တွေ၊ မုခ်တံခါးကြီး ၁၂ ခုက နတ်ရုပ် ပန်းဖူးပန်းနွယ် ပန်းပုထည်တွေ ပျောက်ပျက်နေတာ တွေ့ကြရပါတယ်။
ကုသိုလ်တော်ရဲ့ မဟာတံတိုင်းအပြင်ဘက်မှာ အနောက်ဘက်က အုတ်ဇရပ်ကြီး ၁၁ ခု၊ တောင်ဘက်က ၁၁ ခု၊ မြောက်ဘက်က ၁၂ ခု၊ စုစုပေါင်း ၃၄ ခု ဆောက်လုပ်ထားကြရမှာလည်း အုတ်ဇရပ်ကြီး ၁၃ ဆောင်က လုံးလုံး ပျက်စီးနေပြီး ၁၉ ဆောင်က တစ်ဝက်တစ်ပျက် ပျက်စီးနေပါတယ်။ ဒီဇရပ်တွေကို ဖြို၊ အုတ်တွေကိုယူပြီး လမ်းခင်းထားတာ။ စန္ဒာမုနိဘုရား တောင်ဘက်က လားတပ်ထဲမှာ အခုထက်ထိ တွေ့မြင်နိုင်ပါသေးတယ်။ ကုသိုလ်တော်ထဲက ကျောက်စာဂူတွေမှာလည်း ကျောက်ဖျာကြီးတွေရဲ့ ထိပ်နဲ့ဘေးမှာချထားတဲ့ရွှေနဲ့ စာလုံးတွေမှာ ရေးထားတဲ့ ရွှေတွေအားလုံး ပွန်းကုန် ပျောက်ကုန်တဲ့အပြင် ဂူရဲ့ အထွဋ်မှာထားတဲ့ သံထီးတွေမှာ ဆွဲထားတဲ့ ကြေးဆည်းလည်းတွေလည်း တစ်လုံးမှ မရှိတော့ဘူး။ ထီးတစ်ခုမှာ ဆည်းလည်း ၉ လုံးစီမို့ ဆည်းလည်းပေါင်း (၆၅၇၀) ပျောက်ပါတယ်။ ဒါကြောင့် ပထမဆုံး မြင်မကောင်းဖြစ်နေတဲ့ စေတီတော်ရဲ့ ချရားသီးကအစ မြေအထိလုံးပတ်ကို အင်္ဂတေ များ စကိုင်ကြရတယ်။
ဒီအလှူဟာ ဘုရင်က မဟုတ်ဘဲ တိုင်းသူပြည်သားအနေနဲ့ စလှူတဲ့ အလှူလို့ ခေါ်ရမှာပေါ့။ ဘုရား လုံးပတ်တော် အင်္ဂတေထပ်ကိုင်ဖို့အတွက် ညောင်ရွှေစော်ဘွားနဲ့ တောင် (၁၅၀) ဗိုလ်၊ မိုးဗြဲစစ်ကဲတော်ကြီးတို့က ငွေ ၃၀၀ ကျပ် လှူပါတယ်။
အဲဒါပြီးတော့ ကျောက်စာဂူတွေမှာ အထွဋ်ပြန်တင်ဖို့ စဉ်းစားတယ်။ ဒီတစ်ခါ အိန္ဒိယနိုင်ငံ ဆင်းမလားကို ဗမာဘုရင်စေလွတ်လို့ ၁၈၈၁ ခုနှစ်က ရောက်သွားခဲ့ဖူးတဲ့ မိုးဗြဲစစ်ကဲတော်ကြီးက မဇ္ဈိမဒေသက ဗုဒ္ဓဘာသာ စေတီပုထိုးတွေမှာ သံထီးမတင်ဘဲ အဓွန့်ရှည်တဲ့ ကျောက်ထီးကို အထွဋ်တင်ကြတာများ တွေ့ဖူးခဲ့တယ်။ ဒါကြောင့်မင်းတရားကြီးရဲ့ ကုသိုလ်တော် ကျောက်စာဂူတွေမှာလည်း ပျက်လွယ်တဲ့ သံထီးမတင်ဘဲ ကျောက်ထီးတင်ဖို့ ကောင်းတယ်လို့ အကြံပေးသတဲ့။
အများက နှစ်ခြိုက် ကြိုက်ညီကြလို့ ၁၂၅၄ ခုနှစ် (၁၈၉၂) ခုမှာ- စုစုပေါင်း ၇၂၉ခု တင်လှူကြပါတယ်။ အဲဒီတုန်းက ကျောက်ထီးတစ်ခုကို ငွေ ၁၀ ကျပ် လှူရတယ်။ ကုသိုလ်ရှင်ရဲ့ ကမ္ဗည်းရေးခက ၂ ပဲ ကျသင့်ပါသတဲ့။
ကျောက်ထီး အထွဋ်တင်ရင်းနဲ့ မှေးမှိန်ပျက်ပြားနေတဲ့ ရွှေမင်များနေရာမှာ မင်နက်နဲ့ စာတွေကိုလိုက်ထပ်တဲ့ ကုသိုလ်များလည်း ပြုကြပါတယ်။ မင်နက်ထပ်လိုက်တော့ သလင်း ကျောက်ဖြူပေါ်မှာ ရွှေတဝင်းဝင်းနဲ့ တင့်တယ်တာမျိုး မတင့်တယ်တော့ပေမယ့် ဖတ်တဲ့သူအဖို့ အလွန်ကောင်းလာပါတယ်။ အဲဒီ ၁၂၅၄ ခုတုန်းက ကျောက်ထီးအထွဋ်တင်တယ်၊ မင်ထပ်တယ်ဆိုတဲ့ ကုသိုလ်ရှင်တွေရဲ့ ကမ္ဗည်းတွေ အခုထက်ထိ ကျောက်စာဂူတချို့ထဲမှာ တွေ့နေရပါတယ်။ ဒီကမ္ဗည်း တွေကို ထုံးသုတ်ပြီး ဖုံးမပစ်လိုက်ဖို့ လိုပါမယ်။ ဆင်ဖြူမရှင် အရှင်မိဘုရားခေါင်ကြီး သမီးတော် ထိပ်စုကြီးဘုရားက ကျောက်ထီးအထွဋ်တင် မင်ထပ်တယ်။ တောင်ခွင်မြို့စား မင်းကြီးက၊ သိန္ဒီမြို့စားက စတဲ့ ကမ္ဗည်းတွေရှိပါတယ်။ မင်ထပ်ခကကျောက်စာကြီးတစ်ချပ် ကျောရော ဝမ်းပါ ၅ိ ပါတဲ့။ ကျောက်ထီးတင်သလိုပဲ သဘောကျစရာ ကုသိုလ်တစ်ခုကိုလည်း တောင် (၁၅၀) ဗိုလ်၊ မိုးဗြဲစစ်ကဲတော်ကြီးက ၁၂၅၄ ခုနှစ်မှာ ပြုလုပ်ပါသေးတယ်။ အဲဒါက ဘာလဲဆိုတော့ ကျောက်စာဂူတန်းတွေရဲ့ကြားမှာ အေးမြတဲ့အရိပ်အာဝါသများ ရှိစေဖို့အတွက် သစ်ပင်များ စိုက်ပျိုးလှူဒါန်းတဲ့ ကုသိုလ်ပါ။ မင်းတရားကြီးရဲ့ ကျောက်စာဂူတွေကြားမှာ အရိပ်အာဝါသရမယ့် သစ်ပင်များ စိုက်ပါရစေလို့ တောင်တော်ဆရာတော် ဦးမာလာရဲ့ ဝန်ဆောင် ပုခန်းသမုတိဆရာတော် ဦးနန္ဒကို လျှောက်တော့ ဆရာတော်က ဘာပင်များ စိုက်မလဲလို့ မေးပါသတဲ့.။ ခရေပင်ပါဘုရားလို့ လျှောက်တော့ "အရိပ်လည်းရ ဘုရားကိုလည်း ပန်းလှူပြီး ဖြစ်တယ်" လို့ အမိန့်ရှိတာနဲ့ မင်းတရားကြီးရဲ့ ကျောက်စာဂူတွေကြားမှာ သစ်ပင် များ စိုက်ပါတယ်။ ဂူတွေက အလွန်လှလှပပ စံနစ်ကောင်းကောင်း အထားအသိုကောင်းကောင်းနဲ့ တည်ဆောက်ထားတာ ဖြစ်လေတော့ သစ်ပင်များကိုလည်း စံနစ်နဲ့ စိုက်မယ်ဆိုပြီး မယ်ဇယ်ပင်နဲ့ ခရေပင်ချည်း အုတ်ဂူကြားက ကွက်လပ်မှာ အကွာအဝေးညီညီ တန်းစီပြီး စိုက်ပျိုးပါတယ်။ သစ်ပင်တစ်ပင်ကို ပိုက်ဆံ ၅ မူးပေးပြီး စိုက်ခိုင်းတယ်။ ဒီအပင်တွေ ရှင်သန်အောင် ဦးပေါ်ဆိုတဲ့ လူတစ်ယောက်ကို တစ်လ လခငွေ ၁ဝိ နဲ့ စပါး ၁၀ တင်းပေးပြီး ၄-၅ နှစ်ရေများထမ်းပြီး အလောင်းခိုင်းခဲ့တယ်။ ကနေ့ အနှစ် ၈၀ ကြာမြင့်တဲ့အချိန်မှာ ဒီခရေပင်တွေက အလွန်အေးမြတဲ့ အရိပ်အာဝါသကိုလည်း ပေးတယ်။ ဘုရားဖူးတွေ ပျော်ပျော်ပါးပါး ခရေပန်း ကောက်စရာလည်း ဖြစ်ပါတယ်။ ကျောက်ထီးအထွဋ်ဟာ မူလ သံထီးအထွဋ်လို ကုက္ကားလေးတွေနဲ့ ရွှေရောင်တဝင်းဝင်းနဲ့ ဖွယ်ဖွယ်ရာရာ မရှိပေမယ့် ကနေ့ထက်ထိ ခန့်ခန့်ထယ်ထယ် ဖြူဖြူစင်စင်နဲ့ ခိုင်ခိုင်မာမာကြီး မြင်တွေ့ရပါတယ်။
မင်းတရားကြီးရဲ့ ကျောက်စာတွေဟာ စာအုပ်နဲ့ စက္ကူနဲ့ ပိဋကတ်သုံးပုံတွေ မပေါ်မချင်း ဒီကိုပဲ အခိုင်မာဆုံး စာမူအဖြစ်နဲ့ လာရောက်ကူးယူတိုက်ဆိုင် နေကြရတာဖြစ်လေတော့ အလွယ်တကူ ဖတ်လို့ရဖို့က သိပ်အရေးကြီးတယ်လို့ ဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တွေက အောက်မေ့ကြတယ်။ ဒါကြောင့်-
စာလုံးပေါ်ရေးထပ်တဲ့မင်က ဘာမင်တဲ့တုံး။
တရုပ်မင်တောင့် ရေဖျော်သလားလို့ စုံစမ်းတဲ့အခါ မြန်မာ့နည်းနဲ့ ဖျော်စပ်တဲ့ မြန်မာ့မင်လို့ပဲ သိရပါတယ်။ ဖျော်နည်းက မန္တလေး ကွမ်းခြံရပ်က ကျောက်စလင်းမျက်မှန်တိုက် ဆရာထီဆီက ချိပ်ကို တစ်ပိဿာ ၁ဝိ ဈေးနဲ့ ဝယ်ပါသတဲ့၊ ချိပ်အစိတ်သားကို ရေသုံးပိဿာနဲ့ သုံးခွက်တစ်ခွက်တင်ကျို၊ ရေနံမှိုင်းခံ၊ ကောက်ရိုးပြာရည်နဲ့ရော၊ ပြီးရင် ချိပ်ရည်နဲ့ မေပြီးသုံးတဲ့ မင်နက်ပါတဲ့။ ဒါဟာ စိန်တုံးဆရာတော်ရဲ့ မင်စပ်နည်းပဲလို့ ပြောပါတယ်။
၁၂၅၄ ခုနှစ်က ကျောက်စာတစ်ချပ်ကို မင်ထပ်ခ ၅ ကျပ်၊ ၁၃၅၁ ခုနှစ်က ကျောက်စာတစ်ချပ်ကို မင်ထပ်ခ ၁၂ ကျပ်၊ အခု ကျောက်စာတစ်ချပ်ကို မင်ထပ်ခ ၂၅ ကျပ် ပေးရပါတယ်။ မင်ထပ်သမားဟာ မတ်တပ်လည်း လုပ်ရတယ်။ ဒူးထောက်လည်း ရေးရတယ်။ ထိုင်လို့လည်း ရေးရတယ်။ အောက်ဆုံးစာကြောင်းတွေကျတော့ ဂူထဲဝမ်းလျားမှောက်ပြီး ရေးထပ်ပေးရတာပါ။
သက္ကရာဇ် ၁၂၇၄ ခုနှစ် (၁၉၁၂-၁၃) ခုမှာ အုတ်အင်္ဂတေ စေတီတော်တွေကို ရန်ကုန်မြို့က စပါးပွဲစား သူဌေး ဆာဘိုးသာက လုံးတော်ပြည့် ရွှေသင်္ကန်းဒါယကာခံပြီး ငွေ (၄၀၀၀၀ ကျပ်) ကုန် ရွှေသင်္ကန်း ကပ်လှူပါတယ်။ ၁၂၈၀ ပြည့်နှစ်မှာ တောင်ဘက်မုခ်က ၂၂ ခန်းရှိတဲ့ သံစောင်းတန်းကို ဦးခန္တီက ကြီးမှူးဆောက်လုပ်တယ်။ ကုန်ငွေ (၂၀၀၀၀)။ တစ်နှစ်တည်းမှာပဲ အနောက်ဘက်စောင်းတန်း ၁၁ ခန်းကို ငွေ (၈၈၀၀ ကျပ်) အကုန်ခံပြီး ဦးခန္တီက ဆောက်ပြန်တယ်။ ၁၂၈၆ ခုနှစ်မှာ ဆာဦးသာက သွပ်မိုး ကျွန်းစောင်းတန်း ငွေ (၂၀၀၀ ကျပ်) ကုန် လှူပြန်တယ်။ ၁၂၈၉ ခုနှစ်မှာဆာဘိုးသာက စေတီ ကြီး အရှေ့ဘက်မှာ ကျွန်းတန်ဆောင်းကြီး ပျက်စီးလို့ အုတ်အာရုံခံကြီး ငွေ (၈၅၀၀ ကျပ်) အကုန်ခံပြီး ဆောက်တယ်။ ဒိနောက် နယ်ချဲ့တပ်တွေ ဖျက်ဆီးသွားလို့ ဟောင်းလောင်းဖြစ်နေရစ်တဲ့ မဟာရံတံတိုင်းက သစ်သားပန်းပု တံခါး တွေ မရှိတော့လို့ အပြင်ဘက်ဆုံး တံတိုင်းမှာ မန္တလေး ပိဋကတ်တော်ကျောက်စာအသင်းက ၁၂၇၅ ခုနှစ်မှာ တောင်မုခ် သံတံခါး၊ မင်းသားကြီး ဖိုးစိန်က ပွဲကရင်း ထည့်တဲ့ငွေ ၁၀၀၀ ကျပ်၊ ပိဋကတ် ကျောက်စာအသင်းက ငွေ ၃၀၀ ကျပ်နဲ့ ၁၂၇၆ ခုနှစ်မှာ အနောက်မုခ်က သံတံခါးကို လှူဒါန်းကြတယ်။ မြောက်မုခ်နဲ့ အရှေ့မုခ်က သံတံခါးကိုတော့ ၁၂၉၄ ခုနှစ်ကျမှ မင်းတုန်းမင်း ကြီးရဲ့ သားတော်၊ သမီးတော်၊ မြေးတော်တွေက လှူဒါန်းကြတယ်။
၁၂၇၆ ခုနှစ်မှာ စေတီတော်ကြီး ဝန်းကျင်ကို သံဝရံတာ (၁၀၈) ခန်းတိတိ ဦးခန္တီက ကြီးမှူး ကာရံတယ်။ ဟိုတုန်းက ကုန်ငွေ (၁၀၈၀၀ ကျပ်) ဖြစ်သတဲ့။
၁၉၆၄ ခုနှစ်မှာတော့ ကုသိုလ်တော် ဂေါပကအဖွဲ့က ကျောက်စာဂူတွေရဲ့ အောက်ခြေပတ်လည်မှာ ခြုံနွယ်ပိတ်ပေါင်းတွေ ပေါက်နေတာကို ရှင်းပေးမှ ဖြစ်မယ်။ ဒါတွေက တစ်နေ့ကျရင် ဂူတွေကို ဖျက်ဆီးလာလိမ့်မယ်။ ဂူခြေရင်းကို ကျောက်သေးရိုက်ပြီး အင်္ဂတေ ကိုင်ပေးမှ ဖြစ်မယ်ဆိုပြီး ပြည်သူတွေက တတ်အားသမျှ လှူဒါန်းပေးဖို့ လူထု သတင်းစာကနေ နှိုးဆော်ခိုင်းတာနဲ့ နှိုးဆော်ပေးခဲ့ရဖူးတယ်။ ကျောက်သေးရိုက် အင်္ဂတေ ခင်းကြတဲ့ ပြည်သူ့အလှူဟာ ၁၉၆၈ ခုနှစ်အတွင်းမှာ ဂူအားလုံးအတွက် ပြည့်စုံသွားခဲ့တယ်။
သမိုင်းကြောင်း
ဗုဒ္ဓဟောကြားတဲ့ တရားတော်တွေကို ရွှေပြား၊ ငွေပြား၊ ကျောက်ပြားနဲ့ ပေရွက်တွေပေါ်မှာ ရေးထိုးတဲ့ ဓလေ့ဟာ မြန်မာနိုင်ငံမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာ စရောက်ကတည်းက ရှိခဲ့တဲ့ ဓလေ့တစ်ခုပါပဲ။ ဒါပေမယ့် ပိဋကတ်သုံးပုံစလုံးကို အပြည့်အစုံ ကျောက်ပြားပေါ်မှာ ရေးတင်တာကတော့ မင်းတုန်းမင်းကြီး ပထမဆုံးပါပဲ။ တစ်ပိုင်းတစ်စ တစ်စိတ်တစ်ဒေသကို ရေးတင်တဲ့ ဒီဓလေ့ ဘယ်လောက်အထိစောစောတွေ့ရဖူးသလဲဆိုရင် "အေဒီ ၆ရာစု မြန်မာနိုင်ငံကို ဗုဒ္ဓဘာသာ စရောက်ကတည်းကပဲ ဖြစ်ရမယ်" လို့ ရေးထားတဲ့ အက္ခရာကို ကြည့်ပြီး ခန့်မှန်းနိုင်တဲ့ ရွှေရေး ပိဋကတ်တွေ သရေခေတ္တရာပြည်မြို့နားမှာ ၁၈၉၇ ခုနှစ်က ပထမဆုံး တွေ့ရဖူးတယ်။ မြန်မာနိုင်ငံရဲ့ ပထမဆုံး ကျောက်စာဝန် (Emil Forchammer) တွေ့တာဖြစ်တယ်။ တွေ့တဲ့နေရာက သရေခေတ္တရာမြို့ဟောင်းနားက လယ်ပေါ်ရွာ မောင်ကန်ကုန်းမှာပါ။ ရေးထားတဲ့ စာက ဗြဟ္မီအက္ခရာပွားဖြစ်တဲ့ အိန္ဒိယတောင်ပိုင်းသုံး တေလဂူကနေရီ ကဒမ္မ အက္ခရာနဲ့ပါ။ ၃ ကြောင်းရေး ရွှေပေ ၂ ချပ်မှာ ရေးတဲ့စာက ရှင်သာရိပုတ္တရာဖြစ်မယ့် ဥပတိဿပရိဗိုဇ်ကို အရှင် အဿဇိမထေရ်က ဟောတော်မူတဲ့ ဝိနည်းမဟာဝါပါဠိတော်လာ- "ယေ ဓမ္မာ ဟေတုပ္ပဘဝါ" အစချီတဲ့ ဂါထာနဲ့ ဒိဃနိကာယ် ပါဠိတော်၊ မဇ္ဈိမနိကာယ် ပါဠိတော်၊ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် ပါဠိတော်၊ ခုဒ္ဒကနိကာယ်ပါဠိတော်၊ အဘိဓမ္မာ ပိဋကတ်၊ ဝိဘင်းပါဠိတော်တွေထဲက ဗုဒ္ဓစကားတွေ ဖြစ်ပါတယ်။ ဒါဟာ ပထမဆုံးနဲ့ အစောဆုံးတွေ့ရတဲ့ ရှေးအထောက်အထားပါ။ လွန်ခဲ့တဲ့ အနှစ် (၁၃၀၀-၁၄၀၀) ကပေါ့။ ပိဋကတ်တော်တွေကို ကျောက်ပြားထက်မှာ ရေးထိုးသေးတယ်ဆိုတဲ့ အထောက်အထားတစ်ခုကိုလည်း ၁၉၁၀-၁၁ ခုနှစ်ကျတော့ ပြည်က ဘောဘောကြီးဘုရားခြေရင်းမှာ သုံးပိုင်းကျိုးနေတဲ့ ကျောက်ပြားတစ်ချပ်အဖြစ်နဲ့ တွေ့ရပြန်တယ်။ ဒီကျောက်ပြားပေါ်မှာ အဘိဓမ္မာ ပိဋကတ် ဝိဘင်းပါဠိတော်ထဲက ကောက်နှုတ်ချက်တွေ ရေးထားတယ်။ နောက် ၁၉၂၆ ခုနှစ်ကျတော့ ပြည်မြို့ဟောင်းက ကုလားကန်ကုန်းရွာနားက တောင်သူ ဦးခင်ဘရဲ့ ကုန်းကမူကလေး တစ်ခုကိုတူးလိုက်တော့ ရွှေပေလွှာ အချပ် ၂၀ တောင် တွေ့ရပြန်တယ်။ ၁၈ ချပ်က သုံးကြောင်းရေး. တစ်ချပ်က ၄ ကြောင်း၊ တစ်ချပ်က ၂ ကြောင်းရေးထားတယ်။ ရေးတဲ့စာက ပထမ ရွှေပေမှာ "သိဒ္ဓမ်၊ အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ" အစချီတဲ့ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ဒေသနာကို ကဒမ္ဗအက္ခရာနဲ့ ရေးထားပါတယ်။ ကျန်ရွှေပေချပ်တွေပေါ်မှာတော့ မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ ခုဒ္ဒကနိကာယ်၊ ဒိဃနိကာယ်၊ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ သံယုတ္တနိကာယ်ဆိုတဲ့ နိကာယ်၅ရပ်က ဗုဒ္ဓဝစနတွေ ဖြစ်ပါတယ်။ ၁၉၂၈ ခုနှစ်မှာတော့ ကျွန်းတောကျေးရွာစုက ရွှေပေတစ်ချပ် တွေ့သေးတယ်။ ပိဋကတ်တော် ကောက်နှုတ်ချက်တွေပဲ ရေးထားတယ်။
ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ပြီးတော့ သရေခေတ္တရာ မြို့ရိုးတံခါးပေါက်နားက ကျောက်စာတိုင် ၂ တိုင် တွေ့လာတယ်။ ရွှေတံခါးမြို့ပေါက်နားကတွေ့တဲ့တိုင်မှာ မင်္ဂလသုတ်ဂါထာတွေ ထိုးထားတယ်။ ကုန်းရိုးရွာနားက မြို့ပေါက်မှာ တွေ့တဲ့တိုင်မှာ တော့ ရတနသုတ် ပါဠိတော်တွေ ရေးထားတယ်။ သရေခေတ္တရာမြို့တစ်ဝိုက်ကတွေ့တဲ့ ဒီရွှေပေ ကျောက်ပြားတွေပေါ်မှာ သက္ကရာဇ်တောင် တစ်ခုမှ မပါဘူး။ ရေးထားတဲ့ အက္ခရာကို ကြည့်ပြီးတော့ပဲ ၅ ရာစု၊ ၆ ရာစု၊ ၇ ရာစု က ဖြစ်မယ်လို့ ခန့်မှန်းရတာဖြစ်တယ်။ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ မြန်မာနိုင်ငံကို ရောက်တယ်။ ရောက်ကတည်းက ပိဋကတ်တော်တွေကို ပေထက်၊ ကျောက်ထက် အက္ခရာတင်တဲ့အလေ့ရှိတယ်ဆိုတာကို ဒီတွေ့ရှိချက်နဲ့ ကောက်ချက်ချရပါတယ်။