cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
အမေရိကန်ရေတပ်၏ တိုက်သင်္ဘောများ စာရင်း
(12) Wyoming-class battleships
In serviced : (1912-1947) Wyoming-class သည် အမေရိကန်ရေတပ် တိုက်သင်္ဘောကြီးများတွင် ၁၂ လက်မပင်မအမြောက်မြားနောက်ဆုံးအသုံးပြုခဲ့သည့် တိုက်သင်္ဘောအမျိုးအစားဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုအချိန်တွင် အမေရိကန်ရေတပ်မတော်အနေဖြင့် ၁၂ လက်မအမြောက်မြားထက် ပိုမိုကြီးမားသော ၁၄ လက်မအမြောက်မြားအား တီထွင်ထုတ်လုပ်တပ်ဆင်ရန် ဆုံးဖြတ်ထားပြီဖြစ်သည်။ USS Wyoming (BB-32) နှင့် USS Arkansas (BB-33) ဟူ၍ ၂ စီးတပ်တော်ဝင်ခဲ့ပြီး ယခင် သင်္ဘောများထက် ပိုမိုကြီးမားလာကာ တန်ချိန်မှာလည်း ၂၇၀၀၀ ကျော်ခန့်ရှိလာသည်။ ပထမကမ္ဘာစစ်အတွင်း ဗြိတိသျှ Grand Fleet တွင် စစ်ဆင်ရေးတာဝန်များ ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီး စစ်အပြီးတွင် Wyoming အား အမြောက်ပစ်လေ့ကျင့်ရေး သင်္ဘောအဖြစ် ပုံစံပြောင်းလဲခဲ့ကာ Arkansas မှာမူ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြီးပြီးဆုံးသည်အထိ အမေရိကန်ရေတပ်မတော်တွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။
(13) New York-class battleships
In serviced : (1914-1946) အမေရိကန်တိုက်သင်္ဘောများတွင် ပထမဆုံးပင်မ ၁၄ လက်မအမြောက်မြား တပ်ဆင်အသုံးပြုလာသော အတန်းအစားဖြစ်သည်။ ယခင် Wyoming-class များထက် သံချပ်ကာအထူအကာအကွယ် ပိုမိုတပ်ဆင်လာကြသော်လည်း လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေး လက်နက်စနစ်များတွင် အားနည်းမှုရှိခဲ့သဖြင့် နောက်ပိုင်းကာလများတွင် အဆင့်မြှင့်တင်ခြင်းများ ပြုလုပ်ခဲ့ရသည်။ ၂ စီးတည်ဆောက်ခဲ့ပြီး USS New York (BB-34) နှင့် USS Texas (BB-35) ဟုအမည်ပေးခဲ့သည်။ ၂ စီးစလုံး ကမ္ဘာစစ်ကြီး ၂ ခုတွင် ပါဝင်တိုက်ပွဲဝင်ခဲ့သည်။
(14) Nevada-class battleships
In serviced : (1916-1946) အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု နီဗားဒါးပြည်နယ်အမည်ကို မှည့်ခေါ်ထားခြင်းဖြစ်ပြီး USS Nevada (BB-36) နှင့် USS Oklahoma (BB-37) ဟုအမည်ပေး တပ်တော်ဝင်ခဲ့သည်။ အဆိုပါသင်္ဘောများသည် အမေရိကန်ရေတပ်မတော်၏ Standard-type Battleships များဟုခေါ်ဆိုသော Super-dreadnought အမျိုးအစား တိုက်သင်္ဘော ၁၂ စီးတွင် အပါအဝင်ဖြစ်သည်။
Standard-type battleships များတွင် Nevada-class များမှစကာ နောက်မျိုးဆက် Class ၅ ခုအထိပါဝင်ပေသည်။ ၎င်းတို့မှာ -
(1)USS Nevada (BB-36)
(2)USS Oklahoma (BB-37)
(3)USS Pennsylvania (BB-38)
(4)USS Arizona (BB-39)
(5)USS New Mexico (BB-40)
(6)USS Mississippi (BB-41)
(7)USS Idaho (BB-42)
(8)USS Tennessee (BB-43)
(9)USS California (BB-44)
(10)USS Colorado (BB-45)
(11)USS Maryland (BB-46)
(12)USS West Virginia (BB-48) တို့ဖြစ်ကြသည်။ ထိုသင်္ဘောကြီးများသည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်မစမီ စစ်ကြိုခေတ်၌ အမေရိကန်ရေတပ်မတော်နှင့် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အကောင်းဆုံးတန်းဝင် တိုက်သင်္ဘောကြီးများဖြစ်ကြသည်။ ဂျပန်တို့ ပုလဲဆိပ်ကမ်းအား အလစ်ဗုံးကြဲတိုက်ခိုက်သောအခါတွင် ထိုစစ်သင်္ဘောကြီးအနက် ၈ စီးမှာ ဆိပ်ကမ်းတွင် ရှိနေပြီး ၃ စီးမှာ အတ္တလန်တစ်ရေတပ်ဖွဲ့သို့ ရောက်ရှိနေခဲ့သည်၊ ကျန်တစ်စီးမှာ ဝါရှင်တန်တွင် ဒေါက်တင်ပြင်ဆင်နေချိန် ဖြစ်လေသည်။ USS Oklahoma (BB-37) နှင့် USS Arizona (BB-39) တို့နစ်မြုပ်ဆုံးရှုံးခဲ့ရပြီး ကျန်သင်္ဘောများမှာ ပြန်လည်ပြင်ဆင် အသုံးပြုနိုင်ခဲ့သည်။
(15) Pennsylvania-class Battleships
In serviced : (1916-1946)
(16) New Mexico-class Battleships
In serviced : (1917-1956)
ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီးပြီးဆုံးခါနီးတွင် တပ်တော်ဝင်လာခဲ့သော တန်ချိန် ၃ သောင်းကျော်သည့်တိုက်သင်္ဘောကြီးများဖြစ်ကာ ၃ စီးတည်ဆောက်အသုံးပြုခဲ့သည်။ နာမည်များမှာ USS New Mexico (BB-40)၊ USS Mississippi (BB-41) {အမည်တူ ၂ စီးအသုံးပြုခဲ့ဖူးသည်} နှင့် USS Idaho (BB-42) {အမည်တူ ၃ စီးအသုံးပြုခဲ့ဖူးသည်} တို့ဖြစ်ကြသည်။ ထိုသင်္ဘောကြီးများတွင် ယခင်သင်္ဘောများ၌ တပ်ဆင်ထားသော ၁၄ လက်မအမြောက်မြားထက် ပိုမိုကြီးမားသည့် ၁၆ လက်မအမြောက်မြား တပ်ဆင်ရန် ရည်ရွယ်ခဲ့သေးသော်လည်း ထိုအမြောက်ကြီးများအား အသုံးပြုရန် အဆင်သင့်မဖြစ်သေးသည့်အတွက် မတပ်ဆင်ခဲ့ရပေ။ USS New Mexico သည် ၁၉၂၂ နှင့် ၁၉၄၂ ကာလအတွင်း ဖွဲ့စည်းခဲ့သော အမေရိကန်ရေတပ်မတော်၏ (Battle Fleet/Battle Force)တွင် အလံဆောင်သင်္ဘောအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ထိုရေတပ်ဖွဲ့ကြီးတွင် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်မဖြစ်ခင် ၁၉၃၉ ခုနှစ်၌ လေယာဉ်တင်သင်္ဘောကြီး ၅ စင်း၊တိုက်သင်္ဘောကြီး ၁၂ စင်း၊အပေါ့စားခရူဇာ ၁၄ စင်း၊ ဖျက်သင်္ဘော ၆၈ စင်းနှင့် ရေငုပ်သင်္ဘောများပါဝင်လေသည်။ ၁၉၃၁ ခုနှစ်တွင် အဆင့်မြှင့်တင်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြီးဖြစ်ပွားလာသောအခါ အမေရိကန်သည် စစ်ထဲမဝင်သေးသော်လည်း အတ္တလန်တစ်တွင် ဂျာမန်ရေတပ်အင်အားကို တန်ပြန်နိုင်ရန်အတွက် အဆိုပါသင်္ဘောကြီးများအား ပစိဖိတ်မှနေ၍ အတ္တလန်တစ်သို့ ပြောင်းရွှေ့တာဝန်ထမ်းဆောင်စေခဲ့သည်။ ဂျပန်တို့ပုလဲဆိပ်ကမ်းအား တိုက်ခိုက်ခဲ့ပြီးချိန်မှသာ ပစိဖိတ်ရေတပ်သို့ပြန်လည်ပေးပို့ခဲ့ပေသည်။ စစ်ကြီးတစ်လျှောက်လုံး ပစိဖိတ်စစ်မျက်နှာ၌ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ပြီး ကမ်းတက်စစ်ဆင်ရေးပေါင်းများစွာတွင် အမြောက်ပစ်ကူပေးခဲ့သည်။
(17) Tennessee-class Battleships
In serviced : (1920-1947)
New Mexico-class များကိုအခြေခံ၍ ထပ်မံအဆင့်မြှင့်တင် တည်ဆောက်ထားသော အတန်းအစားများဖြစ်ကြကာ စုစုပေါင်း ၂ စီးတည်ဆောက်ခဲ့သည်။ USS Tennessee (BB-43) နှင့် USS California (BB-44) ဟုအမည်ပေးခဲ့ပြီး ဒုတိယကမ္ဘာစစ်တစ်လျှောက် ပစိဖိတ်ရေတပ်မတော်၏ကျောရိုးအမာခံ တိုက်သင်္ဘောကြီးများဖြစ်ကြသည်။ စစ်ပွဲအစ ပုလဲဆိပ်ကမ်းဗုံးကြဲခံရရာတွင် ထိခိုက်နစ်မြုပ်ခဲ့သော်လည်း ဆယ်တင် ပြုပြင်ခဲ့ကြပြီး ဂျပန်ရေတပ်အား ပြန်လည်ရင်ဆိုင်နိုင်ခဲ့ပေသည်။ ပြောင်းလဲလာသော ရေတပ်တိုက်ပွဲ နည်းဗျူဟာများတွင် လေကြာင်းအခန်းကဏ္ဍမှာလည်း အရေးပါသည့် အချက်ဖြစ်လာခြင်းကြောင့် လေကြောင်းရန်ကာကွယ်ရေးလက်နက်များ ထပ်မံတပ်ဆင် အဆင့်မြှင့်တင်ခဲ့သည်။ ဖိလစ်ပိုင်ကျွန်းတိုက်ပွဲစဉ်များတွင် ပါဝင်ခဲ့ပြီး အိုင်အိုဂျီးမားတိုက်ပွဲ၊ အိုကီနာဝါကျွန်းတိုက်ပွဲများ၌် ဂျပန်တို့၏ လေကြောင်းမှ အသေခံကာမီကာဇေ တိုက်ခံခြင်းကို ကြံ့ကြံ့ခံနိုင်ခဲ့သည့် အလွန်မာကြောသော တိုက်သင်္ဘောကြီးများဖြစ်ကြသည်။
(18) Colorado-class Battleships
In serviced : (1921-1947)
တန်ချိန် ၃ သောင်းကျော် အရှည်ပေ ၆၂၀ ကျော်သည့် Colorado-class တိုက်သင်္ဘောကြီးများအား ပထမကမ္ဘာစစ်အပြီးကာလများ ၁၉၁၇ တွင် စတင်တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး မူလက ၄ စီးတည်ဆောက်ခဲ့သော်လည်း ၃ စီးသာပြီးစီးခဲ့သည်။ USS Colorado (BB-45)၊ USS Maryland (BB-46)၊ USS Washington (BB-47) {Cancelled}နှင့် USS West Virginia (BB-48) တို့ဖြစ်ကြသည်။ USS Washington အားအပြီးမသတ်နိုင်ခဲ့ဘဲ ၁၉၂၂ ခုနှစ်တွင်ချုပ်ဆိုသည့် ဗြိတိန်၊ အမေရိကန်၊ ပြင်သစ်၊ အီတလီနှင့် ဂျပန်နိုင်ငံတို့ပါဝင်သော ရေတပ်အင်အား ကန့်သတ်ထိန်းချုပ်ခြင်းစာချုပ် (Washington Naval Treaty) ဝါရှင်တန်ရေကြောင်းစာချုပ်အရ အမေရိကန်အတွက် သတ်မှတ်ထားသည့် သင်္ဘောအားလုံးပေါင်းတန်ချိန် ပြည့်သွားသောကြောင့် ရပ်တန့်ခဲ့ရသည်။ ထိုသင်္ဘောကြီးများသည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်မတိုင်မီ တည်ဆောက်ခဲ့သော တိုက်သင်္ဘောကြီးများအနက် North Carolina-class များတပ်တော်မဝင်သေးခင်အထိ အကောင်းဆုံးနှင့် အကြီးမားဆုံး တိုက်သင်္ဘောကြီးများဖြစ်ကြကာ ၁၆ လက်မအမြောက်ကြီးများ ပထမဆုံးတပ်ဆင်လာခဲ့သည်။ Standard-type battleships အမျိုးအစားများအနက် နောက်ဆုံးအသုတ်ဖြစ်ကာ ၂ လက်တွဲအမြောက်ပစ်စင်ပုံစံကိုလည်း နောက်ဆုံးအသုံးပြုခဲ့သော တိုက်သင်္ဘောများဖြစ်သည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း ပစိဖိတ်စစ်မျက်နှာ၌ ဂျပန်တို့အား တိုက်ခိုက်သော ကမ်းတက်စစ်ဆင်ရေးပေါင်းများစွာတွင် ကမ်းခြေသို့ပစ်ကူပေးတာဝန်များ ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ဖိလစ်ပိုင်ကျွန်းသိမ်းတိုက်ပွဲစဉ်များ၌ ဂျပန်ရေတပ်နှင့်တိုက်ခိုက်ခဲ့ရသော လေတီပင်လယ်အော်တိုက်ပွဲတွင်လည်း ပါဝင်ဆင်နွှဲခဲ့ကာ ထိုတိုက်ပွဲအတွင်း ကမ္ဘာပေါ်တွင် တိုက်သင်္ဘောကြီးများ၏ နောက်ဆုံးစီးချင်းထိုးတိုက်ပွဲဖြစ်သည့် ဆူရီဂါအိုရေလက်ကြားတိုက်ပွဲတွင်လည်း ပါဝင်ခဲ့ကာ ဂျပန်ရေတပ်သင်္ဘောများအား အနိုင်ယူခဲ့ပေသည်။
(19) South Dakota-class Battleships (1920-Cancelled)
ထိုအတန်းအစား စစ်သင်္ဘောကြီးများသည် ၁၉၂၀ ကာလတွင် အင်အားကြီးမားလာသော ဂျပန်ရေတပ်မတော်၏ တိုက်သင်္ဘောကြီးများအား ယှဉ်နိုင်ရန်အတွက် ရည်ရွယ်ပြီး တည်ဆောက်ရန် စီစဉ်ခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ အမေရိကန်ရေတပ်မတော်၏ ပထမဆုံး အမြန်သွားတိုက်သင်္ဘော Fast Battleship အမျိုးအစားများဖြစ်ပြီး တန်ချိန် ၄ သောင်းကျော် ၅ သောင်းနီးနီးအထိရှိကာ ၃လက်တွဲ ၁၆ လက်မအမြောက်ပစ်စင် ၄ စင်ပါဝင်၍ ကမ္ဘာပေါ်တွင်အကြီးမားဆုံး တိုက်သင်္ဘောကြီးများဖြစ်လာမည်ဖြစ်သည်။ ၁၉၂၀ တွင် ဧရာခင်းတည်ဆောက်ခဲ့ပြီး တည်ဆောက်နေဆဲကာလ ၁၉၂၂ ခုနှစ်တွင် ချုပ်ဆိုခဲ့သော ဝါရှင်တန်ရေကြောင်းစာချုပ်အရ အမေရိကန်ရေတပ်မတော်တွင် တိုက်သင်္ဘောကြီးများအား တန်ချိန် ၃၅၀၀၀ အထိသာ ထားရှိရန် သတ်မှတ်လိုက်သဖြင့် သင်္ဘောတည်ဆောက်ရေးစီမံကိန်းများကို ဖျက်သိမ်းပစ်လိုက်ရပေသည်။ သင်္ဘောများတွင် တပ်ဆင်မည့် အမြောက်ကြီးများအား အမေရိကန်တပ်မတော်မှ လွှဲပြောင်းရယူသွားပြီး ကမ်းရိုးတန်းကာကွယ်ရေးအမြောက်မြားအဖြစ် အသုံးပြုခဲ့သည်။ တည်ဆောက်နေဆဲဖြစ်သည့် သင်္ဘောအမည်များမှာ South Dakota(BB-49)၊ Indiana (BB-50)၊ Montana (BB-51)၊ North Carolina(BB-52)၊ Iowa (BB-53) နှင့် Massachusetts(BB-54) တို့ဖြစ်ကြသည်။
(20) North Carolina-class Battleships
Cancel ဖြစ်သွားသည့် South Dakota-class များနောက်တွင် တည်ဆောက်ခဲ့သော Fast Battleship အမျိုးအစားဖြစ်ကာ USS North Carolina (BB-55)နှင့် USS Washington (BB-56) ဟုအမည်ပေး တပ်တော်ဝင်ခဲ့သည်။ ၁၉၃၇ ခုနှစ်ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြီးဖြစ်ခါနီး ကာလများတွင် စတင်တည်ဆောက်ခဲ့ပြီး မူလရည်ရွယ်ထားသည်မှာ ဝါရှင်တန်ရေကြောင်းစာချုပ်မှ သတ်မှတ်ထားသည့် တန်ချိန် ၃၅၀၀၀၊အမြောက်အရွယ်အစားများနှင့်အညီ ၁၄ လက်မအမြောက်မြား တပ်ဆင်ရန်လျာထားခဲ့သည်။ သို့သော် တည်ဆောက်နေဆဲကာလတွင် ဂျပန်သည် ဝါရှင်တန်သဘောတူညီမှုအချက်များကို ချိးဖောက်ပြီး စစ်သင်္ဘောကြီးများအား အင်အားတိုးချဲ့ တည်ဆောက်လာခဲ့လေသည်။ ထို့ကြောင့် အမေရိကန်တို့သည်လည်း သူတို့၏ ဆောက်လက်စ စစ်သင်္ဘောကြီးများ၏ ၁၄ လက်မအမြောက်မြားနေရာတွင် ပိုမိုပစ်အားပြင်းထန်သည့် ၃ လက်တွဲပစ်စင် ၃ စုံပါဝင်သော ၁၆ လက်မအမြောက်ကြီးများကို စတင်တပ်ဆင်လေတော့သည်။ စစ်သင်္ဘောကြီးများ၏ အမြန်နှုန်းသည်လည်း ယခင်မူလ သင်္ဘောများ၏ အမြန်နှုန်း ၂၁ kn နော့ ထက်ပိုမြန်လာကာ ၂၈ kn နော့ခန့်ရှိလာခဲ့ပြီး သင်္ဘောကြီး၏ အရှည်သည်လည်း ယခင်သင်္ဘောများထက် ပေ ၁၀၀ ကျော်ပိုရှည်လာပြီး ၇၂၈ ပေအထိရှိလာခဲ့သည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ဖြစ်လာသောအခါ ထိုသင်္ဘောကြီးများသည် အမေရိကန်ရေတပ်မတော်၏ လေယာဉ်တင်သင်္ဘောတပ်ဖွဲ့ (Task Forces) များအား အစောင့်လိုက်တာဝန်များကို ထမ်းဆောင်ရပြီး ဂျပန်တို့နှင့် ပစိဖိတ်စစ်မျက်နှာ၌ တိုက်ပွဲကြီးပေါင်းများစွာ တိုက်ခိုက်ခဲ့ကြသည်။ စစ်ပြီးသောအခါတွင်လည်း ကမ္ဘာ့စစ်မျက်နှာပေါင်းစုံတွင် တိုက်ပွဲဝင်ခဲ့ကြသော အမေရိကန်တပ်မတော်သားများအား ပြည်တော်ပြန်ပို့သည့် စစ်ဆင်ရေး Operation Magic Carpet တွင်ပါဝင်ခဲ့ပေသည်။ ထို့နောက် သင်္ဘောကြီးများအား အနားပေးခဲ့ပြီး အမေရိကန်ရေတပ်မတော်၏ အရံရေတပ်ဖွဲ့တွင် ၁၉၆၀ အထိရှိနေခဲ့သည်။ USS Washington အား ၁၉၆၁ ခုနှစ်တွင် Scrap ပြုလုပ်ခဲ့ပြီး USS North Carolina ကို ၁၉၆၂ တွင် သူမ၏မိခင်ပြည်နယ် မြောက်ကိုင်ရိုလိုင်နာမှ Museum Ship အဖြစ်ထားရှိရန် ဝယ်ယူသွားခဲ့သည်။
(21) South Dakota-class Battleships {1939}
In serviced : (1942-1947) ၁၉၂၀ ခုနှစ်တွင် ဆောက်လက်စ ဖျက်သိမ်းခဲ့သည့် South Dakota-class အတန်းအစား အမည်ကိုပင် ထပ်ပေးထားသော Fast Battleships အမျိုးအစားအုပ်စုဝင် တိုက်သင်္ဘောကြီးများဖြစ်ကာ ၁၉၃၉ ခုနှစ်တွင် စတင်တည်ဆောက်ပြီး စုစုပေါင်း ၄ စီး အသုံးပြုခဲ့သည်။ USS South Dakota (BB-57)၊ USS Indiana (BB--58)၊ USS Massachusetts (BB-59) နှင့် USS Alabama (BB-60) တို့ဖြစ်ကြသည်။ ထိုသင်္ဘောများသည် ဝါရှင်တန်ရေကြောင်းစာချုပ်၏အဆက် ဒုတိယမြောက်လန်ဒန်ရေကြောင်းစာချုပ်စည်းမျဉ်းအတိုင်း တည်ဆောက်ခဲ့သော စစ်သင်္ဘောများဖြစ်ကြကာ တည်ဆောက်ပြီးစီးခဲ့သမျှ ရေကြောင်းစာချုပ်တန်းဝင် တိုက်သင်္ဘောကြီးများထဲတွင် ဒီဇိုင်းပုံစံအကောင်းဆုံး တိုက်သင်္ဘောကြီးများဖြစ်ကြပေသည်။ တန်ချိန် ၃ သောင်းခွဲ အရှည်ပေ ၆၈၀ နှင့် အမြန်နှုန်း ၂၇ kn နော့ ရှိကာ၊ ၁၆ လက်မအမြောက်ကြီး ၃ လက်တွဲပစ်စင် ၃ ခုတပ်ဆင်ထားသည်။ ထိုတိုက်သင်္ဘောကြီးများအား အတ္တလန်တစ်နှင့် ပစိဖိတ်စစ်မျက်နှာ ၂ ခုစလုံးတွင် အသုံးပြုခဲ့ပြီး စစ်ကြီးအပြီးတွင် တပ်တော်ဝင်ဖျက်သိမ်းကာ အရံရေတပ်ဖွဲ့များတွင်ထားရှိခဲ့သည်။ South Dakota နှင့် Indiana တို့အား ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် Scrap လုပ်ဖျက်သိမ်းခဲ့ပြီး Massachusetts နှင့် Alabama တို့အား ၁၉၆၄-၆၅ တွင် Museum ပြတိုက်သင်္ဘောများအဖြစ် ပြောင်းလဲခဲ့သည်။
(22) Iowa-class Battleships
In serviced : 1943-1958
1968-1969
1982-1992 အမေရိကန်ရေတပ်မတော်သည် ထိုအတန်းအစား တိုက်သင်္ဘောကြီး ၆ စီးတည်ဆောက်ရန် လျာထားခဲ့သော်လည်း ၄ စီးသာတည်ဆောက်ပြီးစီးခဲ့ပြီး ကျန် ၂ စီးအား ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြီးပြီးဆုံးသွားသည့်အတွက် ဆက်မဆောက်တော့ဘဲ ဖျက်သိမ်းခဲ့သည်။ တည်ဆောက်ခဲ့သော သင်္ဘောများမှာ USS Iowa (BB-61) ၊USS New Jersey (BB-62)၊ USS Missouri (BB-63)၊ နှင့် USS Wisconsin (BB-64) တို့ဖြစ်ပြီး ဖျက်သိမ်းခဲ့သော သင်္ဘောများမှာ USS Illinois (BB-65) နှင့် USS Kentucky (BB-66) တို့ဖြစ်ကြသည်။
USS Iowa Class တိုက်သင်္ဘောကြီးများသည် အမေရိကန်ရေတပ်မတော်တွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သော တိုက်သင်္ဘောကြီးများအနက် အကြီးမားဆုံးနှင့် နောက်ဆုံးတာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သော တိုက်သင်္ဘောအမျိုးစားများဖြစ်ကြသည်။
ထိုသင်္ဘောကြီးများအား ဒုတိယကမ္ဘာစစ်စတင်ဖြစ်ပွားသည့် ၁၉၃၉ ခုနှစ်တွင် တည်ဆောက်ရန်အမိန့်ပေးခဲ့ပြီး ၁၉၄၃ ခုနှစ်တွင် စတင်တာဝန်ထမ်းဆောင်နိုင်ခဲ့သည်။ သင်္ဘောကြီးများတွင် အဓိကလက်နက်အဖြစ် ၁၆ လက်မအမြောက်ကြီး ၃ စုံတွဲပစ်စင် ၃ စင်၊၅ လက်မအမြောက်ပစ်စင် ၁၂ စင်၊လေကြောင်ရန်ကာအဖြစ် အော်လီကွန်နှင့် ဗော်ဖာ စက်အမြောက် အရေအတွက်များစွာတပ်ဆင်ထားသဖြင့် သင်္ဘောကြီးများ၏ ပစ်အားမှာ ရေပေါ်ကျွန်းခံတပ်ကြီးတစ်ခုအလား သတ်မှတ်နိုင်ပေသည်။ သင်္ဘောကြီးများ၏ ပထမဆုံးတာဝန်အနေဖြင့် USS Iowa အား အမေရိကန်သမ္မတရုစဗဲ့၏ မဟာမိတ်ခေါင်းဆောင်ကြီးများတွေ့ဆုံဆွေးနွေးပွဲသို့ သယ်ယူပို့ဆောင်ရေး တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ၎င်းတို့အား ပစိဖိတ်စစ်နယ်ဝန်းသို့ စေလွှတ်တာဝန်ထမ်းဆောင်စေခဲ့ကာ ကာဝါဂျီလန်း၊ ဆိုင်ပမ်း၊ မာရှယ်ကျွန်းကမ်းတိုက်ပွဲ စသည်တို့၌ ကမ်းခြေသို့ ၁၆ လက်မအမြောက်ကြီးများဖြင့် ပစ်ကူပေးခဲ့သည်။ စစ်ကြီးပြီးဆုံးပြီး ၁၉၄၉ ခုနှစ်တွင် ၎င်းတို့အားအနားပေးရန်ဆုံးဖြတ်ပြီး တပ်တော်ဝင်ဖျက်သိမ်းကာ အမေရိကန်ရေတပ်မတော်၏ အရံရေတပ်ဖွဲ့အဖြစ်ထားရှိခဲ့သည်။ သို့ရာတွင် ၁၉၅၁ ခုနှစ် ကိုရီးယားစစ်ပွဲဖြစ်ပွားလာသောအခါ အနားယူနေသော သင်္ဘောကြီးများအား မိခင်ရေတပ်မတော်မှ ပြန်လည်ခေါ်ယူခဲ့ပြီး မြောက်ကိုရီးယားကမ်းခြေတလျှောက် အမြောက်ကြီးများဖြင့် ပစ်ကူပေးခြေမှုန်းခြင်းများပြုလုပ်ပေးခဲ့လေသည်။ ကိုရီးယားစစ်ပြီးသွားသောအခါ ၎င်းတို့အား အရံရေတပ်ဖွဲ့တွင် ထားရှိခဲ့သည်။
ဤသို့ဖြင့် စစ်သင်္ဘောကြီးများသည် Reserve Fleet တွင် နှစ်ပေါင်းများစွာ အနားယူနေခဲ့ပြီး ၁၉၈၃ ခုနှစ် သမ္မ္မတရေဂင်လက်ထက်တွင် နောက်တစ်ကြိမ် ကြိမ်စြင်္ကာတို့ပြီး တာဝန်ထမ်းဆောင်ရန် အကြောင်းဖန်လာပြန်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုတော့ သမ္မ္မတရေဂင်လက်ထက်တွင် ဆိုဗီယက်တို့၏ အရေအတွက် အင်အားကြီးမားလာသော Red Army ရေတပ်မတော်၏ အင်အားကို တန်ပြန်နိုင်ရန်အတွင် အမေရိကန်ရေတပ်မတော်အား စစ်သင်္ဘောအစီးရေ ၆၀၀ ပါဝင်သောရေတပ်ကြီးအဖြစ် တည်ဆောက်ရန် 600-ship Navy plan ဖြင့် စတင်တည်ဆောက်လေသည်။ ထိုအခါ ဆိုဗီယက်တို့၏ နောက်ဆုံးပေါ်ဒုံးပျံတင်တိုက်သင်္ဘောကြီးများဖြစ်သည့် Kirov-class battlecruiser ကီရောဗ်ခရူဇာတိုက်သင်္ဘောကြီးများကို တန်ပြန်နိုင်ရန်အတွက် အနားယူနေသည့် အမေရိကန်တိုက်သင်္ဘောကြီးများဖြစ်သော Iowa Class တိုက်သင်္ဘောကြီးများကို ပြန်လည်အဆင့်မြှင့်တင်ပြီး တာဝန်ထမ်းဆောင်စေရန်ဆုံးဖြတ်ခဲ့လေသည်။
သင်္ဘောကြီးများအား ခေတ်မှီစစ်လက်နက်များဖြစ်သည့် ဟာပွန်းသင်္ဘောဖျက်ဒုံးကျည်များတပ်ဆင်ခြင်း၊ တိုမာဟောခ့် ဒုံးကျည်များတပ်ဆင်ခြင်းနှင့် Phalanx Close-in Weapon system Gatling Guns များတပ်ဆင်ပေးခဲ့ပြီး ၊ပထမဆုံး မာင်းသူမဲ့ RQ-2 Pioneer ဒရုန်းကင်းထောက်လေယာဉ် ၂ စီးကိုလည်း သင်္ဘောကြီးများပေါ်တွင် စတင်တာဝန်ထမ်းဆောင်စေခဲ့သည်။ ရေဒါများနှင့် Fire Control စနစ်များကိုလည်း ခေတ်မှီနည်းစနစ်များဖြင့်အစားထိုးလဲလှယ် တပ်ဆင်ပေးခဲ့လေသည်။ အီရန် အီရတ်စစ်ဖြစ်ပွားလာသောအခါ ပါရှန်းကွေ့အတွင်းသွားလာနေသော ရေနံတင်သင်္ဘောများအား ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ပေးခြင်းတာဝန်များထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့၏ကြီးမားလှသော ၁၆ လက်မအမြောက်ကြီးများအား စမ်းသတ်ပစ်ခတ်လေ့ကျင့် အင်အားပြခြင်းကိုလည်း မကြာခဏပြုလုပ်ခဲ့လေသည်။ နောက်ဆုံးအနေဖြင့် ပထမပင်လယ်ကွေ့စစ်ပွဲတွင် ပါဝင်ခဲ့ပြီး ဆိုဗီယက်ယူနီယံပြိုကွဲသွားသောအခါ အမေရိကန်သည် ကမ္ဘာ့ထိပ်သီး ဆူပါပါဝါအဖြစ် ကျန်ရှိခဲ့ပြီး ၎င်းနှင့် ထိပ်တိုက်ယှဉ်ပြိုင်ရန် ပါဝါအင်အားကြီးနိုင်ငံမရှိတော့သည့်အတွက် စစ်လက်နက်အင်အားများကို တဖြည်းဖြည်း လျှော့ချရန်ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ ထိုအခါ အနားယူနေရာမှ မကြာခဏပြန်လည်တာဝန်ထမ်းဆောင်စေခဲသော Iowa-class စစ်သင်္ဘောကြီးများအား အပြီးတိုင်အနားပေးရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့တော့သည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်မှစ၍ နှောင်းခေတ်အထိ အမေရိကန်ရေတပ်မတော်တွင် အကြိမ်ကြိမ်တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သော သင်္ဘောကြီးများအား (Scrap)မလုပ်ဘဲ နောင်လာနောင်သားများ လေ့လာနိုင်ရန် ပြတိုက်သင်္ဘောများအဖြစ် ယနေ့တိုင်ပြသထားသည်။
ကိုကိုးကျွန်း
ကိုကိုးကျွန်းသည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ တောင်ဘက် ဘင်္ဂလားပင်လယ်အော်နှင့် ကပ္ပလီပင်လယ် အကြားတွင် တည်ရှိသည့် မြန်မာပိုင်ကျွန်းတစ်ကျွန်း ဖြစ်သည်။ ကိုကိုးကျွန်းသည် ရန်ကုန်တောင်ပိုင်းခရိုင် အတွင်းရှိ မြို့နယ်တစ်ခုဖြစ်ပြီး အတိအကျပြောရလျင် ရန်ကုန်မြို့၏ အစိတ်အပိုင်း တစ်ခုဖြစ်သည်။ ကိုကိုးကျွန်းကို ၁၉၇၄-ခုနှစ်ကတည်းက မြို့နယ်အဆင့် သတ်မှတ်ထားသည်။ ရန်ကုန်မြို့မှ အနောက်တောင်ဘက် မိုင်(၂၆၀)အကွာတွင် ရှိသည်။ ရန်ကုန်မှ မြန်မာ့ကြယ်ငါးပွင့် သင်္ဘောလုပ်ငန်းသင်္ဘောနှင့် သွားလျှင် ခုတ်မောင်းချိန် (၁၉)နာရီ ဝန်းကျင်ကြာသည်။
နိုင်ငံတကာရေပိုင်နက် စည်းမျဉ်းဥပဒေများအရ ကမ်းခြေမှ ၁၂-မိုင်အကွာအဝေးကို နိုင်ငံပိုင် နယ်နိမိတ်၊ နိုင်ငံပိုင်ကမ်းခြေမှ မိုင် ၂၀ဝ အထိကို အထူးစီးပွားရေးဇုံအဖြစ် သတ်မှတ်ဆောင်ရွက်နိုင်သည့် နယ်နိမိတ် စသည်တို့ဖြင့် ခွဲခြားသတ်မှတ်ထားသည်။ ထို့ကြောင့် ပင်လယ်နှစ်ခုကြားက မြန်မာပိုင်ကျွန်းမြေ၊ မြန်မာပိုင်ကမ်းခြေ ဖြစ်သော ကိုကိုးကျွန်းမှာ ပထဝီနယ်နိမိတ်နှင့် စီးပွားရေးအချက်အချာကျသည့် ကျွန်းစု ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ကိုကိုးကျွန်းသည် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ယိုယွင်းပျက်စီးမှု ကင်းစင်သည့်နေရာ ဖြစ်သကဲ့သို့ ရာသီဥတုနှင့် ဘေးအန္တရာယ် အထိုက်အလျောက်သာ ရှိသည့် ကျွန်းတစ်ကျွန်း ဖြစ်သည်။
သမိုင်းကြောင်း
ကိုကိုးကျွန်းကို ၁၈-ရာစုတွင် အရှေ့အိန္ဒိယကုမ္ပဏီက အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၈၅၇-ခုနှစ်တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံအတွင်း တော်လှန်မှုများ ဖြစ်ပွားခဲ့ကာ ဗြိတိသျှတို့က အက်ဒမင်ကျွန်း(ကပ္ပလီကျွန်း)တောင်ပိုင်းရှိ ပို့ဘလဲရားတွင် ၁၈၅၈-ခုနှစ်တွင် အကျဉ်းထောင်ဆောက်လုပ်၍ အိန္ဒိယနှင့် မြန်မာနိုင်ငံအနောက်ပိုင်းမှ တော်လှန်သူများကို ထိန်းသိမ်းခဲ့သည်။
ကိုကိုးကျွန်းစုနှင့် အကျယ်အဝန်း
ကိုကိုးကျွန်းစုတွင် ကျွန်းပေါင်း (၁၂)ခုပါသည်။ ၎င်းတို့မှာ-
ယနေ့ အခြေအနေ
၁၉၆၀-ခုနှစ် ဝန်းကျင်က ကိုကိုးကျွန်းတွင် နိုင်ငံရေးအကျဉ်းသားများကိုသာ တွေ့ရမည် ဖြစ်သည်။ ယခုအခါ နိုင်ငံပိုင် အစိုးရမှ ကိုကိုးကျွန်းကို အပန်းဖြေကျွန်း ဖြစ်လာစေရန် ကျွန်းပေါ်တွင် ခရီးသည် ၁၀ ဦး တည်းခိုနိုင်သော အိမ် ၁၄ လုံး၊ ကုတင်၂၅ လုံးဆံ့ ဆေးရုံ၊ ဧည့်လမ်းညွှန် ၃၀ ခန့် ရှိရန် စီစဉ် ပေးထားသည်။
ဘုန်းကြီးကျောင်း၊ စာသင်ကျောင်းများတွင်လည်း တည်းခိုနိုင်ရန် စီစဉ်ထားကြောင်း၊ ကျွန်းပေါ်တွင် အိမ်တစ်လုံးကို တစ်နေ့လျှင် ကျပ်တစ်သောင်းနှုန်းဖြင့် ငှားရမ်း နေထိုင်နိုင်သည်။
ပထမအကြိမ် ခရီးစဉ်ကို နိုဝင်ဘာလမှ စတင်ပြုလုပ်ခဲ့၍ သာမန်ခရီးသည် အနည်းငယ်ကိုသာ လက်မှတ် ရောင်းပေးခဲ့ပြီး ခရီးသည် ၄၀၀ ကျော်အနက် အများစုမှာ ဌာနဆိုင်ရာ ဝန်ထမ်း၊ အနုပညာရှင်၊ လုပ်ငန်းရှင်၊ စာနယ်ဇင်းသမားတို့ ဖြစ်သည်။ လက်မှတ်ဝယ်ယူမှုကို ကန့်သတ်ထားခြင်း မရှိပေ။ နိုင်ငံသား စိစစ်ရေးကတ် ပြသနိုင်သူကို ရန်ကုန်မြို့လယ်ရှိ ရန်ကုန်တိုင်း အေးချမ်းသာယာရေး နှင့် ဖွံ့ဖြိုးရေး ကောင်စီရုံးတွင် လက်မှတ်များ ရောင်းချပေးသည်။
ရန်ကုန်မြို့ သာကေတဆိပ်ကမ်းမှ စတင် ထွက်ခွာ၍ ခရီးစဉ်အတွက် တစ်ဦးလျှင် သင်္ဘောလက်မှတ်ခ ကျပ် သုံးသောင်းခွဲ ကျသည်။ ထိုလက်မှတ်မှာ ရိုးရိုးတန်း လက်မှတ်ဖြစ်ပြီး သီးသန့်အခန်း ယူလိုသူများ အတွက်လည်း စီစဉ်ပေးထားသည်။ ၄ ယောက်ခန်းအတွက် တစ်ဦးလျှင် ကျပ် လေးသောင်း၊ ၂ ယောက်ခန်းအတွက် တစ်ဦးလျှင် ကျပ် ငါးသောင်း ကုန်ကျသည်။
ကျွန်းပေါ်တွင် ကန့်သတ်နယ်မြေများ ရှိသည်ဟု သိရသည်။ ဓာတ်ပုံမရိုက်ရသည့် ကန့်သတ်နယ်မြေများ ရှိသော်လည်း ဓာတ်ပုံပြိုင်ပွဲတခု စီစဉ်ထားသည်။ ၇ မိုင် ရဲစခန်း(ဂျယ်ရီကျွန်း)၊ ရွှေရင်စို့တောင်၊ အရှေ့ဘက် လိပ်သောင်၊ အနောက်ဘက် လိပ်သောင်၊ ကြွက်ကျွန်း စသော နေရာများသို့သာ သွားရောက် လေ့လာ နိုင်ပေသည်။
ကိုကိုးကျွန်းတွင် အမှတ် ၂၈ ရေတပ် အခြေစိုက်စခန်း ရှိသည်။ စခန်းတွင် တပ်မတော်သားများနှင့် ၎င်းတို့၏ မိသားစုဝင် စုစုပေါင်း ၂၀၀ ခန့် နေထိုင်ကြသည်။ ကျွန်းပေါ်တွင် လူနေအိမ်ခြေ ၂၀၀ ကျော် ရှိပြီး စုစုပေါင်း လူဦးရေ တစ်ထောင်ဝန်းကျင်သာ ရှိပေသည်။
မောက်တင်ရေဝမ်းဘဲကြီး
မောက်တင် ရေဝမ်းဘဲ (Podiceps cristatus) သည် ရေနေငှက် သတ္တဝါ တစ်မျိုးဖြစ်ြပီး Grebe ခေါ် အရွယ်လတ် ငှက်မျိုးဖြစ်သည်။ ၎င်းငှက်၏ သိပ္ပံအမည်မှာ Podiceps cristatus ဖြစ်သည်။ ယင်းငှက်များသည် ယေဘူယျအားဖြင့် ၄၆ စင်တီမီတာမှ ၅၁ စင်တီမီတာခန့် ရှည်လျားကြသည်။ တောင်ပံနှစ်ခုပေါင်း မှာ ၅၉ စင်တီမီတာမှ ၇၃ စင်တီမီတာခန့်ထိ ရှည်လျားကြသည်။ အဖြူရောင်နှင့် အညိုရောင် ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိပြီး လိမ္မော်ရောင် အမောက်ကလေးများကို ဦးခေါင်ထိပ်တွင် တွေ့ရသည်။ ရှည်လျားပြီး ချွန်ထက်သည့် နှုတ်သီးကလေးများရှိသည်။ မောက်တင် ရေဝမ်းဘဲ သားပေါက်ဘဝတွင် အဖြူရောင်နှင် အမည်းရောင် အစင်းကြောင်းကလေးများဖြင့် တန်ဆာဆင်ထားပြီး မြင်းကျား၏အစင်းကြား သဏ္ဌာန်နှင့် ဆင်တူလေသည်။
အမူအကျင့်
မောက်တင်ရေဝမ်းဘဲကြီးများကို ဥရောပတိုက်၊ အာရှတိုက်၊ အာဖရိကနှင့် ဩစတျေးလျ တိုက်များတွက် တွေ့ရတတ်သည်။ ဥရောပတိုက်တွင် ရှိသော မောက်တင် ရေဝမ်းဘဲသည် အကြီးဆုံးမျိုးဖြစ်သည်။ ၎င်းရေဝမ်းဘဲများသည် သန့်ရှင်းသော ရေကန်များတွင်သာ နေထိုင်ကြပြီး ကဏန်း၊ ရေနေ သတ္တဝါငယ်ကလေးများ၊ အင်းဆက်ပိုးကောင်များနှင့် ဖားငယ်ကလေးများကို စားသောက်တတ်သည်။ အစာရှာဖွေရာတွင် ရေငုပ်၍ ရှာဖွေတတ်သည်။
ယင်းတို့သည် အသိုက်အမြုံကို အပင်များဖြင့် ပြုလုပ်လေ့ရှိပြီး ၎င်းအသိုက်များသည် ရေပေါ်တွင် ပေါလောပေါ်နေတတ်သည်။ မောက်တင်ဝမ်းဘဲ အဖိုအမ တစ်စုံတွင် ဥနှစ်လုံးခန့် ဥလေ့ရှိသည်။ ယင်းဥကလေးများမှ သားပေါက်လာသော် ထို ငှက်ငယ်ကလေးများသည် ရေမကူးတတ်ချေ။ ၎င်း၏ မိဖတို့ သင်ပေးမှသာ ရေကူးတတ်၊ ရေငုပ်တတ်လေသည်။ တခါတရံ မိဖများရေကူးသည့်အခါ ငှက်ငယ်ကလေးများသည် ၎င်းတို့၏ မိဖများ ကျောပေါ်တွင် နေလေ့ရှိသည်။
အခြားအကြောင်းအရာ
၁၉ ရာစုနှစ်တွင် ယင်းငှက်များ၏ လိမ္မော်ရောင်အမွေးများအား ဦးထုတ်၊ အင်္ကျီ စသည့် လူအသုံးအဆောင်ပစ္စည်းများတွင် အသုံးချရန်အတွက် ဖမ်းဆီးပစ်ခတ်မှူများကြောင့် ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်းရှိ မောင်တင် ရေဝမ်းဘဲ ငှက်မျိုးတို့ မျိုးတုံးလုနီးပါး ဖြစ်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဗြိတိသျှ တော်ဝင်အဖွဲ့အစည်းတို့မှ တားမြစ်မှူများ ပြုလုပ်ခဲ့ရသည်အထိ ဖြစ်ခဲ့ရသည်။ ယနေ့တွင် ဗြိတိန်နိုင်ငံတစ်ဝန်းတွင် မောက်တင်ရေဝမ်းဘဲများစွာကို တွေ့ရလေသည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:အိုရှန်းနီးယားတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ ကဏ္ဍ:အာဖရိကတိုက်တွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ ကဏ္ဍ:ယူရေးရှားတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ ကဏ္ဍ:နီပေါနိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ
မြစိန်
ဒေါ်မြစိန် (၁၉ဝ၄-၁၉၈၈) သည် နှစ်ဆယ်ရာစုအတွင်း မြန်မာအမျိုးသမီးများ၏ ထူးချွန်ထက်မြက်မှုကို ကမ္ဘာ့အလယ်တွင် ပညာရည်ဖြင့်ထင်ရှားစေခဲ့သူတဦးမှာ သမိုင်းပညာရှင် တစ်ဦးဖြစ်လေသည်။ ကိုလိုနီခေတ် မြန်မာအမျိုးသမီးလောကတွင် ပညာရည်အားဖြင့် လည်းကောင်း၊ မျိုးရိုးဂုဏ်ရည်အားဖြင့် လည်းကောင်း၊ ပင်ကိုထူးချွန် ထက်မြက်မှုအရည်အသွေးအားဖြင့် လည်းကောင်း  “ ဒေါ်မြစိန် (M.A., B.Litt. Oxford) ”  ကို ယှဉ်နိုင်သူမရှိဟုပင် ဆိုရပါမည်။  မမြစိန်မှာ မြန်မာနိုင်ငံသား အမျိုးသမီးများထဲမှ ပထမဦးဆုံး အမ်အေ (သုတေသန အထူးပြု) ဘွဲ့၊ အောက်စဖို့ဒ် တက္ကသိုလ်မှ ဘီလစ်ဘွဲ့များ ရခဲ့သော သမိုင်းပညာရှင် တဦး ဖြစ်သည်။
ဒေါ်မြစိန် (၁၉ဝ၄-၁၉၈၈)
ဒေါ်မြစိန် သည် မော်လမြိုင်မြို့၌ ၁၉ဝ၄တွင်ဖွားမြင်ခဲ့သည်။ မိခင်ဒေါ်သိန်းမြမှာ ကုန်းဘောင်ခေတ် မြန်မာဘုရင်  ဗဒုံမင်း(ခေါ်) ဘိုးတော်ဘုရား နှင့် ဘကြီးတော်(စစ်ကိုင်းမင်း) လက်ထက်တွင် "မင်းကျော်သီဟသူ" "ကျော်ထင် သီဟသူ" ဟူသော ရွှေဘွဲ့တော်များ ချီးမြှင့်ခြင်းခံရသော ဒလမြို့စား မွန်လူမျိုးစစ်ကဲကြီး မောင်ထော်လေး (နောင်အခါ မော်လမြိုင်မြို့ စစ်ကဲ တရားသူကြီး) ၏ မြစ်ဖြစ်သည်။ ဖခင် ဦးမေအောင်(M.A., L.L. M. Cambridge, Barrister at Law) မှာ ကိုလိုနီခေတ် အုပ်ချုပ်ရေး၊ တရားရေး၊ ပညာရေး၊ နိုင်ငံရေး လောကတို့တွင် ဘက်စုံ ထူးချွန် ထက်မြက်ခဲ့သူတဦး ဖြစ်သည်။ ဘိလပ်ပြန် ဝတ်လုံတော်ရ၊ တရားသူကြီး၊ ဥပဒေ ပါမောက္ခ၊ မြန်မာ့ ဓလေ့ထုံးတမ်း ဥပဒေပညာရှင်၊ မြန်မာနိုင်ငံ သုတေသန အသင်း တည်ထောင်သူ၊ သုတေသန အသင်း ဂျာနယ်အယ်ဒီတာ၊ ဝိုင်အမ်ဘီအေ အသင်း ဥက္ကဋ္ဌ၊ ဒိုင်အာခီခေတ် ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးချုပ် စသည်ဖြင့် စွယ်စုံထင်ရှားသည်။ ထိုခေတ် အုပ်ချုပ်သူ ဗြိတိသျှတို့ကပင် သူ၏ ထူးချွန်ထက်မြက်မှုကို အသိအမှတ်ပြု၍ လေးလေးစားစား ဆက်ဆံခဲ့ရသော ပုဂ္ဂိုလ်တဦး ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ ဒေါ်မြစိန်သည် ကိုလိုနီခေတ် အတွင်း မြန်မာ အမျိုးသမီးများထဲမှ မဟာဝိဇ္ဇာဘွဲ့နှင့် ဘီလစ်ဘွဲ့ကို ပထမဦးဆုံး ရခဲ့သူ၊ မြန်မာ့အုပ်ချုပ်ရေးသမိုင်းကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် အစောဆုံး ရေးသားခဲ့သူ၊ ၁၉၃၁ ခုနှစ်၊ ဂျီနီဗာတွင် နိုင်ငံပေါင်းချုပ်အသင်းကြီးက ကြီးမှူးကျင်းပသည့် အမျိုးသမီးများ အခွင့်အရေး စိစစ်မှု ကော်မတီသို့ တက်ရောက်ခဲ့သူ၊ ၁၉၃၁-၃၂ တွင် လန်ဒန်မြို့၌ ကျင်းပသည့် မြန်မာ့နိုင်ငံရေးနှင့် ပတ်သက်သော မျက်နှာစုံညီ အစည်းအဝေးသို့ တက်ရောက်ရသူ စသည်ဖြင့် ထင်ရှားသည်။
ဒေါ်မြစိန်၏ လူသိနည်းသော စွမ်းဆောင်ချက်တရပ်မှာ ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်ပြီးချိန် ဖဆပလ အဖွဲ့ချုပ်သည် မြန်မာ့ လွတ်လပ်ရေး အတွက် ဗြိတိသျှ အစိုးရနှင့် စေ့စပ် အရေးဆိုရသော အခါ မြန်မာ့ သဘောထား အမှန်ကို ဗြိတိသျှတို့ သဘောပေါက် နားဝင်စေရန် ဟောပြော ဆောင်ရွက်ခဲ့ရခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ၁၉၄၆ ခုနှစ်၊ ပါရီ ယူနက်စကို ကွန်ဖရင့် တက်ရောက်ခဲ့စဉ် ဗြိတိသျှ လေဘာပါတီ၏ အမတ်အချို့နှင့် တွေ့ဆုံ၍ မြန်မာတို့၏ လွပ်လပ်ရေးနှင့် ပတ်သက်သော သဘောထားကို ရှင်းလင်း တင်ပြခဲ့သည်။ ဒေါ်မြစိန်သည် ၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ လွတ်လပ်ရေး ရပြီးနောက် ကုလသမဂ္ဂ ညီလာခံ အစည်းအဝေးများတွင် နိုင်ငံ ကိုယ်စားပြု၍ တက်ရောက်ခဲ့ရရာ သူ၏ ထူးချွန် ထက်မြက်မှု၊ အင်္ဂလိပ်ဘာသာ အဟောအပြော ကျွမ်းကျင်မှုတို့ကြောင့် အလွန်ထင်ရှားခဲ့သည်။ ကုလသမဂ္ဂ စင်မြင့်တွင် ဒေါ်မြစိန် တွင်ကျယ်ခဲ့ပုံကို အငြိမ်းစား သံအမတ်ကြီး ဦးအောင်သန့်က အောက်ပါအတိုင်းပြန်လည်ပြောပြခဲ့သည်။
ကုလသမဂ္ဂ ဇာတ်စင်ပေါ်က မြန်မာ့ စိန်ဗေဒါကြီးများ
ရဲ့ နှစ်ပတ်လည် အထွေထွေ ညီလာခံ အချိန်ဟာ ကုလသမဂ္ဂ ဌာနချုပ်မှာ ပျားပန်းခတ်မျှ အလုပ်များတဲ့ အချိန်ပဲ။ တရားဝင် ပုံမှန် အစည်းအဝေးကြီးတွေ ၆ ခု၊ ၇ ခု တပြိုက်နက် နေ့စဉ် ရှိသလို၊ အလွတ်သဘော ဆွေးနွေးတဲ့ ကျိတ်ဝိုင်းကလေးတွေကလည်း အများကြီး ရှိတယ်။ ပုံမှန် အစည်းအဝေးကြီးတွေ အရေးကြီးသလို၊ အလွတ်သဘော ကျိတ်ဝိုင်း အစည်းဝေးတွေမှာ စေ့စပ် ညှိနှိုင်းကြတာကလည်း တော်တော်အရေးကြီးတယ်။ ပိုလို့တောင် အရေးကြီး တတ်သေးတယ်။ ပုံမှန် အစည်းအဝေးတွေမှာတော့ ကိုယ်စားလှယ်တိုင်း ပါနိုင်တာပဲ။ ကန့်လန့်ကာ နောက်ကွယ်က ကျိတ်ဝိုင်း ညှိနှိုင်းစေ့ စပ်ပွဲတွေမှာတော့ လူတိုင်း မပါနိုင်ဘူး။ ကိုယ်စားလှယ် အဖွဲ့တွေရဲ့ (၁၅/ ၂ဝ) ရာနှုန်းလောက် ပါရင် များလှပြီ။ အသေးစိတ် ဆွေးနွေးပြီး ညှိကြရတဲ့ အတွက် သာမန် ကျွမ်းကျင်ရုံနှင့် ကျိတ်ဝိုင်း ညှိနှိုင်းပွဲတွေမှာ မပါဝင်နိုင်ဘူး။ အဲဒီလို မပါနိုင်တဲ့ ကိုယ်စားလှယ်ကတော့ တခြားလူတွေ ပျားကောင်တွေလို လှုပ်ရှား နေကြတဲ့ အချိန်မှာ သူတို့ အဖို့တော့ နတ်ကရာ ကျီးမောပါပဲ။
ကျွန်တော့် အတွေ့အကြုံအရ တချို့ မြန်မာ ကိုယ်စားလှယ်တော်တွေဟာ ပုံမှန် အစည်းအဝေးမှာလည်း တွင်ကျယ်တယ်။ ကျိတ်ဝိုင်းနဲ့ အသေးစိတ် ညှိနှိုင်းရာမှာလည်း သူတို့ပါတယ်။ တခါတရံမှာ သူတို့ပဲ ဦးဆောင်တယ်။ အဲဒီ ကျိတ်ဝိုင်း ညှိနှိုင်းပွဲတွေက ပုံမှန် အစည်းအဝေးကြီးတွေ မရှိတဲ့ အချိန်မှာ လုပ်ရတယ်။ ဒီတော့ သူတို့ အဖို့ အားရတယ်လို့ မရှိဘူး။ အချို့ မြန်မာ ကိုယ်စားလှယ်များဟာ (ရှားတော့ ရှားပါတယ်) တော်တော် အခရာကျတဲ့ နေရာက ပါကြတယ်။ သူတို့ ခေါင်းဆောင်မှု ပေးတယ်။ ဒီတော့ သူတို့ မပါရင် အစည်းအဝေး စလို့ မရဘူး။ ဆရာ မပါရင် ပွဲမဖြစ်နိုင်တဲ့ စိန်ဗေဒါကြီးတွေလို ဖြစ်ခဲ့တယ်။ အဲဒီလို မြန်မာကိုယ်စားလှယ် စိန်ဗေဒါကြီးတွေထဲက ကျွန်တော် မှတ်မှတ်ရရ ရှိတာ တယောက်ကတော့ ၁၉၆ဝ လောက်က လူမှုရေး ကော်မတီ တက်ခဲ့တဲ့ မြန်မာ ကိုယ်စားလှယ်မကြီး ဒေါ်မြစိန်ပဲ။
တတိယ ကော်မတီလို့ ခေါ်တဲ့ လူမှုရေး ကော်မတီ ပုံမှန် အစည်းအဝေးတွေမှာ သူပါသလို၊ စောစောက ပြောခဲ့တဲ့ ကန့်လန့်ကာ နောက်ကွယ်က ကျိတ်ဝိုင်း အသေးစိတ် ညှိနှိုင်းပွဲတွေ မှာလည်း ပါနိုင်တယ်။ သူ မပါရင် အစည်းအဝေး လုပ်လို့ မရဘူး။ သူ မရောက်မချင်း အားလုံး ထိုင်စောင့်ရတယ်။ အဲဒါ ကိုယ်တွေ့ပဲ။ တခြား တနေရာမှာ သူ အလုပ်များနေရင် သူလာမှ အစည်းအဝေး စနိုင်မှာမို့ သူ့ကို စောင့်ရတယ်။ လှမ်းခေါ်ရတယ်။ မကြာခဏ အသံချဲ့စက်က ကြေညာသံ ကြားရတယ်။ ရယ်စရာလည်း ကောင်းတယ်။ ‘မြန်မာ ကိုယ်စားလှယ် မစ္စတာ ဒေါ်မြစိန် (Mr. Daw Mya Sein) အစည်းအဝေးခန်း အမှတ် … ဒီလောက် ဒီလောက်ကို အမြန်လာပါ။ အစည်းအဝေး စပါတော့မယ်’ အဲဒီလို ကြေညာသံ မကြာခဏ ကြားရတဲ့ မြန်မာ ကိုယ်စားလှယ်တွေနဲ့ မြန်မာတို့ရဲ့ ထူးခြားတဲ့ ဦး … ဒေါ် စတဲ့ နာမည်ခေါ်ပုံကို နားလည်တဲ့ နိုင်ငံခြားသား ကိုယ်စားလှယ်တွေ ပြုံးကြ ရယ်ကြတယ်။ ဘယ်နေရာမှ သူ မပါရင် မပြီးတဲ့ ပုဂ္ဂိုလ်မျိုးပဲ။ အဲဒီလို အစည်းအဝေးတွေ ကြားထဲက အချိန် မရရအောင် ယူပြီး ကိုလံဘီယာ တက္ကသိုလ် လို အမေရိကန် တက္ကသိုလ်တွေ သွားပြီး ဟောပြော ပို့ချလိုက်သေးတယ်” ဟု မှတ်တမ်း တင်ခဲ့သည်။
ထူးချွန် ထက်မြက်သော ဖခင်၏ ပြုစု ပျိုးထောင်မှု အောက်တွင် ဒေါ်မြစိန်သည် ငယ်စဉ်ကပင် ပညာချွန်ခဲ့သည်။ အသက် ၁၅ နှစ် အရွယ်တွင် ဟိုက်စကူး ဖိုင်နယ်ကို ဘာသာရပ် အားလုံး ဂုဏ်ထူးဖြင့် အောင်၍ တနိုင်ငံလုံး တတိယ ရခဲ့သည်။ ရန်ကုန်ကောလိပ် အိုင်အေ အထက်တန်းကို လေးဘာသာ ဂုဏ်ထူးဖြင့် ပထမ ရသည်။ ဂျားဒင်းဆု ချီးမြှင့်ခံရသည်။ ဝိဇ္ဇာဘွဲ့ကို ရာဇဝင် ဂုဏ်ထူးဖြင့် အောင်မြင်ပြီးနောက် မဟာဝိဇ္ဇာဘွဲ့ အတွက် ဖခင် ဦးမေအောင်နှင့် သမိုင်း ပါမောက္ခ ဒီ၊ ဂျီ၊ အီး၊ ဟော (D. G. E. Hall) တို့၏ အကြံပေးချက်အရ မြန်မာ အုပ်ချုပ်ရေး သမိုင်းကို သုတေသနပြု စာတမ်း တင်သွင်းခဲ့သည်။ စာတမ်းအမည်မှာ Myothugyiship in Upper Burma “အထက်မြန်မာပြည် မြို့သူကြီးတို့၏ တာဝန် ဝတ္တရားများ” ဖြစ်သည်။ စာတမ်း အမည်ကို ကြေးတိုင်မင်းကြီးဟောင်း ဂျေ၊ အက်စ်၊ ဖာနီဗယ် (J. S. Furnival) က ရွေးချယ်ပေးခဲ့သည်။ စာတမ်းအတွက် မြန်မာပညာရှိ ပုံဂံဝန်ထောက် ဦးတင်၏ မှတ်စုများနှင့် ဘားနာ့ဒ် ပိဋကတ်တိုက်မှ စစ်တမ်း၊ ပေ၊ ပုရပိုက် ၃ဝဝ ကျော်ကို ကိုးကား အသုံးပြုခဲ့သည်။
မဟာဝိဇ္ဇာဘွဲ့အတွက် ကျမ်းပြုနေစဉ် ၁၉၂၆ ခုနှစ်၊ ဇွန်လ ၅ ရက်နေ့တွင် ပြင်ဦးလွင်မြို့၌ ဖခင် ဦးမေအောင် ရုတ်တရက် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ ၁၉၂၇ ခုနှစ်တွင် ဒေါ်မြစိန်သည် မဟာဝိဇ္ဇာဘွဲ့ကို ဂုဏ်ထူးတန်း ပထမ အဆင့်မှ ပထမ စွဲ၍ အောင်မြင်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် အစိုးရပညာတော်သင် အဖြစ် အင်္ဂလန်နိုင်ငံ အောက်စဖို့ဒ် တက္ကသိုလ်မှ ဆရာဖြစ်သင် ဒီပလိုမာနှင့် ဘီလစ်ဘွဲ့ ရရှိခဲ့သည်။ ဘီလစ်ဘွဲ့ အတွက် တင်သွင်းသည့် စာတမ်းမှာ ကိုလိုနီခေတ်ဦး ဗြိတိသျှ အုပ်ချုပ်ရေးကို လေ့လာသော Sir Charles Crosthwaite and the Consolidation of Burma “ဆာ ချားလ် ခရော့စ်ဝိတ်နှင့် မြန်မာပြည် အုပ်ချုပ်ရေး အုတ်မြတ်ချခြင်း” ဖြစ်သည်။ ထိုစာတမ်း အတွက် ဒေါ်မြစိန်သည် လန်ဒန်ရှိ အိန္ဒိယ အော့ဖစ် (India Office) ရုံးနှင့် ရန်ကုန်ရှိ အတွင်းဝန်ရုံး အစိုးရ မှတ်တမ်းများကို အသုံးပြုခွင့် ရခဲ့သည်။
ဒေါ်မြစိန်သည် အင်္ဂလန်မှ ပြန်လာပြီးနောက် ကိုလိုနီခေတ် မြန်မာ့ကျေးရွာ အုပ်ချုပ်ရေးကို လက်တွေ့ လေ့လာသည်။ ထို့နောက် စာတွေ့ နှီးနှော၍ အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် Administration of Burma “မြန်မာပြည် အုပ်ချုပ်ရေး” စာအုပ် ရေးသား ပြုစုသည်။ ယင်းစာအုပ်ကို ၁၉၃၈ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်မြို့ ဇဗ္ဗူ့မိတ်ဆွေ ပိဋကတ်တိုက်မှ ပုံနှိပ် ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ အမှန်စင်စစ် ဤစာအုပ်သည် ဒေါ်မြစိန်၏ ရန်ကုန် တက္ကသိုလ် မဟာဝိဇ္ဇာဘွဲ့ စာတမ်းနှင့် အောက်စဖို့ဒ် တက္ကသိုလ် ဘီလစ်ဘွဲ့ စာတမ်း နှစ်စောင်ကို အခြေခံ၍ စာတွေ့ လက်တွေ့ ညှိနှိုင်း တင်ပြထားသော မြန်မာ့ အုပ်ချုပ်ရေးသမိုင်း သုတေသနကျမ်းတစောင် ဖြစ်သည်။ ထိုစဉ်က မြန်မာပြည်ဘုရင်ခံ ဆာ အာချီဘော ဒေါက်ဂလပ်စ် (Sir Archibald Douglas Cochrane) က စာအုပ်ကို အမှာ ရေးထားသည်။ စာအုပ်တွင် အခန်း ၉ ခန်း ပါဝင်၍ အခန်း (၁) တွင် မြန်မာနိုင်ငံ နောက်ခံ သမိုင်းကြောင်း၊ အခန်း (၂) တွင် ဗြိတိသျှ မသိမ်းပိုက်မီ မြန်မာဘုရင်များ၏ နေပြည်တော် အုပ်ချုပ်ရေး၊ အခန်း (၃) တွင် ဗြိတိသျှ မသိမ်းပိုက်မီ မြန်မာဘုရင်များ၏ အဝေးမြို့ အုပ်ချုပ်ရေး၊ အခန်း (၄) တွင် မြို့သူကြီး ရာထူး ခန့်အပ်ခြင်းနှင့် ရိုးရာ ဆက်ခံနိုင်ခွင့်၊ အခန်း (၅) တွင် မြို့သူကြီး တာဝန် ဝတ္တရားနှင့် အခွန်တော် ကောက်ခံခြင်း၊ အခန်း (၆) တွင် ၁၈၈၅ မတိုင်မီ အောက်မြန်မာနိုင်ငံ အုပ်ချုပ်ရေး၊ အခန်း (၇) တွင် ၁၈၈၅ မတိုင်မီ အောက်မြန်မာနိုင်ငံ ကျေးရွာ အုပ်ချုပ်ရေး၊ အခန်း (၈) တွင် ၁၈၈၅-၉ဝ မြန်မာပြည် အုပ်ချုပ်ရေး၊ အခန်း (၉) တွင် ၁၈၈၅ နောက်ပိုင်း ကျေးရွာ အုပ်ချုပ်ရေး ဟူ၍ ခွဲခြား တင်ပြထားသည်။ ဤစာအုပ်ကို ၁၉၇၃ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလန်နိုင်ငံ အောက်စဖို့ဒ် တက္ကသိုလ် ပုံနှိပ်တိုက်မှ ထပ်မံ ပုံနှိပ် ထုတ်ဝေခဲ့သည်။
ဒေါ်မြစိန်သည် ၁၉၂၇ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန် တက္ကသိုလ်မှ မဟာဝိဇ္ဇာဘွဲ့၊ ၁၉၃ဝ ခုနှစ်တွင် အောက်စဖို့ဒ်တက္ကသိုလ်မှ ဆရာဖြစ်သင် ဒီပလိုမာနှင့် ဘီလစ်ဘွဲ့များ ရခဲ့သော်လည်း ကိုလိုနီခေတ် ပညာရေးဌာန၌ အလုပ် လျှောက်သောအခါ အခက်အခဲများနှင့် ကြုံတွေ့ ခဲ့ရသည်။ ဒေါ်မြစိန်၏ အလုပ်လျှောက်လွှာကို ရန်ကုန် တက္ကသိုလ်မှ ပညာရေး ဌာနသို့ လွှဲအပ်လိုက်သည်။ ပညာရေး ဌာနလည်း ဒေါ်မြစိန်၏ ဘီလစ်ဘွဲ့မှာ ပညာရေးဌာန အတွက် အဆင့်မြင့်နေ၍ ရန်ကုန် တက္ကသိုလ်သို့ ပြန်လည် လွှဲအပ်ပြန်သည်။ ဤသို့ မတင်မကျ ဖြစ်နေရာ နောက်ဆုံးတွင် အမ်အေ ဦးမောင်ကြီး၏ ယောက္ခမ ဒေါ်ကြီးကြီး တည်ထောင်သော နေရှယ်နယ် အမျိုးသမီး အထက်တန်းကျောင်း၌ ကျောင်းအုပ် အဖြစ် ဝင်ရောက် လုပ်ဆောင်သည်။ ထိုသို့ ဆောင်ရွက်နေစဉ် အမျိုးသား ပညာရေး ကောင်စီ (Council of National Education)၊ မြန်မာ အမျိုးသမီး နေရှင်နယ် ကောင်စီ (National Council of Burmese Women) တို့တွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။
ဒေါ်မြစိန်သည် အင်္ဂလိပ်လို အဟောအပြော အရေးအသား ထင်ရှားရာ ထိုခေတ် အင်္ဂလိပ် ဘာသာဖြင့် ထုတ်ဝေသော စာနယ်ဇင်းများတွင် ဒေါ်မြစိန်၏ လက်ရာများကို တွေ့နိုင်သည်။ သာဓက ပြရသော် ‘အမျိုးသား ပညာရေး’ မဂ္ဂဇင်း၊ အတွဲ(၁)၊ အမှတ် (၅) National Educationist, Vol. 1, No. 5 တွင် အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ရေးသားခဲ့သော The School as a Nation Maker (နိုင်ငံပြု စာသင်ကျောင်း) နှင့် အတွဲ (၂)၊ အမှတ် (၈) တွင် King Mindon’s Reign (မင်းတုန်းမင်းခေတ်) ဆောင်းပါးများ ဖြစ်သည်။ အထူးသဖြင့် အင်္ဂလိပ်စကားပြောကောင်းသူ တဦးအဖြစ် ထင်ရှားရာ ရန်ကုန် တက္ကသိုလ်မှ ကျင်းပသော ဟောပြောပွဲများတွင် ဒေါ်မြစိန်ကို တွေ့ရလေ့ရှိသည်။ ၁၉၃၉ ခုနှစ်တွင် ဂျဒ်ဆင်ကောလိပ် သမိုင်းအသင်းမှ ကြီးမှူး၍ ခေတ်သစ် အရှေ့ဖျားသမိုင်း (The Far East in modern Times) ခေါင်းစီးဖြင့် ဟောပြောပွဲ ကျင်းပရာ ဒေါ်မြစိန်သည် အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် Thailand and French Indo-China (ထိုင်းနှင့် ပြင်သစ် အင်ဒိုချိုင်းနား) အကြောင်း ဟောပြောခဲ့သည်။ ယင်းဟောပြောချက်ကို ဂျဒ်ဆင် ကောလိပ် သမိုင်း အသင်းမှ ၁၉၄၁ ခုနှစ်တွင် The Far East in Modern Times အမည်ဖြင့် စာအုပ်ဖြင့် စာအုပ် ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ထိုစာအုပ်တွင် မြန်မာ အမျိုးသားများထဲမှ ဒေါ်မြစိန်အပြင် ဆရာ အတတ်သင် ကျောင်းအုပ်ကြီး ဦးဘ၏ မြန်မာပြည်အကြောင်း ဟောပြောချက်လည်း ပါဝင်သည်။
ဒေါ်မြစိန်သည် ကိုလိုနီခေတ် အမျိုးသမီးများ၏ လူမှုရေး၊ နိုင်ငံရေး လှုပ်ရှားမှုတွင် ပါဝင် ဆောင်ရွက်ခဲ့ရာ ၁၉၃၁ ခုနှစ်တွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ လာဟိုမြို့၌ ကျင်းပသော အာရှ အမျိုးသမီး ကွန်ဖရင့်သို့ လည်းကောင်း၊ နိုင်ငံပေါင်းချုပ် အသင်းမှ ကြီးမှူး ကျင်းပသော ဂျီနီဗာ အမျိုးသမီး ကွန်ဖရင့်သို့ လည်းကောင်း၊ လန်ဒန်မြို့ မြန်မာနိုင်ငံ အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် ပတ်သက်သော မျက်နှာစုံညီ အစည်းအဝေးသို့ လည်းကောင်း တက်ရောက် ဆွေးနွေးခဲ့သည်။ ပထမအကြိမ် မြန်မာနိုင်ငံလုံး ဆိုင်ရာ လန်ဒန် မျက်နှာစုံညီ အစည်းအဝေး (The Round Table Conference) သို့ မြန်မာနိုင်ငံမှ ကိုယ်စားလှယ် ၂၄ ဦး တက်ရောက်ခဲ့ရာ ဒေါ်မြစိန်သည် တဦးတည်းသော အမျိုးသမီး ကိုယ်စားလှယ် ဖြစ်သည်။ ထိုကွန်ဖရင့်သို့ မြန်မာ့နိုင်ငံရေး ခေါင်းဆောင် ဦးဘဘေ၊ ဦးချစ်လှိုင်၊ အမ်အေ ဦးမောင်ကြီး၊ သာယာဝတီ ဦးပု တို့လည်း တက်ရောက်သည်။ ကွန်ဖရင့်တွင် ဒေါ်မြစိန်သည် တွဲရေး ခွဲရေးနှင့် ပတ်သက်၍ ဗြိတိသျှ အုပ်ချုပ်ရေး အပေါ် မြန်မာတို့၏ သဘောထားကို ပွင့်ပွင့်လင်းလင်း ရဲဝံ့ဝံ့ တင်ပြခဲ့သည်။ ထိုဖြစ်ရပ်များကို နှစ်ပေါင်း ၄ဝ အကြာ ရန်ကုန် ပညာရေး တက္ကသိုလ် သမိုင်း ဟောပြောပွဲ၌ ပြန်လည် ဟောပြောခဲ့သည်။ ၁၉၆၇ ခုနှစ်၊ ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၁ ရက်နေ့တွင် “မျက်နှာစုံညီ အစည်းအဝေး” The Round Table Conference အမည်ဖြင့် လည်းကောင်း၊ ၁၉၆၉ ခုနှစ်၊ ဩဂုတ်လ ၁၁ ရက်နေ့တွင် “တွဲရေး ခွဲရေး ပြဿနာ” အမည်ဖြင့် လည်းကောင်း ဟောပြောခဲ့သည်။
၁၉၄ဝ ပြည့်နှစ်တွင် ဒေါ်မြစိန်သည် အင်္ဂလိပ်-မြန်မာ နှစ်ဘာသာဖြင့် ထုတ်ဝေသော “ကမ္ဘာ့ ရုပ်စုံဂျာနယ်” (World Pictorial) ၌ အယ်ဒီတာ အဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။ ရုပ်စုံဂျာနယ်မှာ ထိုခေတ်က အလွန် ခေတ်ရှေ့ပြေးနေသော စွမ်းဆောင်ချက်ဟု ဆိုရပါ မည်။ ဒေါ်မြစိန်သည် အမျိုးသမီးများ၏ အခွင့်အရေးကို စိတ်အားထက်သန်သူ၊ ဦးဆောင်သူဖြစ်ရာ “မိန်းမ” အမည်ဖြင့် ဝတ္ထုဟန် အမျိုးသမီး အခွင့်အရေး ဆိုင်ရာ ပညာပေး စာအုပ် တအုပ် ရေးသားခဲ့သည်။ ၁၉၄၁ ခုနှစ်တွင် ထွန်းအေး စာပေမှ ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ယင်းစာအုပ်တွင် ဒီးဒုတ် ဦးဘချိုက နိဒါန်း ရေးသည်။ ထိုနှစ်မှာပင် ရန်ကုန်မြို့တော် မြူနီစီပယ် ရွေးကောက်ပွဲ၌ လွယ်အိပ်ကြီး ဦးဘလှိုင်နှင့် ယှဉ်ပြိုင် အရွေးခံခဲ့ရသည်။ သတင်းစာများတွင် “ကြက်မ တွန်၍ မိုးမလင်း၊ ကြက်ဖ တွန်မှ မိုးလင်းသည်” ဟူသော ဆိုရိုးကို ဒေါ်မြစိန်က လက်တွေ့ ချေဖျက် လိုက်သည်ဟု ရေးသားခဲ့ကြသည်။
ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်မီး မြန်မာပြည် ကူးလာချိန်တွင် အင်္ဂလိပ်တပ်များ အိန္ဒိယသို့ ဆုတ်ခွာခဲ့ရာ ဒေါ်မြစိန်သည်လည်း တရုပ်ပြည်နယ်စပ် ချုံကင်းမှ အိန္ဒိယသို့ ကူးခဲ့သည်။ ထိုကိုယ်တွေ့ စစ်ပြေး အတွေ့ကြုံများကို စစ်ပြီးစ ၁၉၄၆ ခုနှစ်တွင် ဦးတင်ထွတ် ဦးဆောင် ထုတ်ဝေသော Burmese Review (ဘားမီးရီဗြူး) အင်္ဂလိပ်စာစောင်တွင် “Retreat to China, the war adventure of a Burmese lady” မြန်မာ အမျိုးသမီးများ၏ စစ်အတွင်း အတွေ့အကြုံ အမည်ဖြင့် အခန်းဆက် မှတ်တမ်းတင်ခဲ့သည်။ စစ်အတွင်း အိန္ဒိယ၌ နေထိုင်စဉ် ဆင်းမလား စစ်ပြေး အစိုးရ ထုတ်ဝေသော Burma To-Day Vol. 1, No. 8 (June 1944) တွင် မြန်မာ အမျိုးသမီး ဘဝကို ဖော်ကျူးသော Little Lovely Diamond: the story of Kin Sein Hla ဝတ္ထုတို့ကို ရေးဖွဲ့သည်။ ဒေါ်မန်စမစ် ဦးဆောင်သော မြန်မာပြည် စစ်ပြေး အစိုးရ၏ မြန်မာပြည် ဆိုင်ရာ အကြံပေး အဖြစ် ဆောင်ရွက်၍ Burma၊ ပြည်မြန်မာနှင့် The Future of Burma မြန်မာပြည်၏ အနာဂတ် စာအုပ်ငယ် နှစ်အုပ်ကို အင်္ဂလိပ် ဘာသာဖြင့် ရေးသားခဲ့သည်။
ပြည်မြန်မာကို Oxford Pamphlets on Indian Affairs စာစဉ်အမှတ် (၁၇) အဖြစ် အိန္ဒိယနိုင်ငံ ဘုံဘေမြို့မှ ၁၉၄၃ ခုနှစ်တွင် ဒုတိယအကြိမ် ထပ်မံ ထုတ်ဝေရသည်။ “မြန်မာပြည်၏ အနာဂတ်” စာအုပ်ကို အိန္ဒိယနိုင်ငံ ဘုံဘေမြို့ အောက်စဖို့ဒ် ယူနီဗာစီတီ ပုံနှိပ်တိုက်မှ ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် ပုံနှိပ် ထုတ်ဝေသည်။ ယင်းစာအုပ်ငယ်တွင် မြန်မာ့ လွတ်လပ်ရေးနှင့် ပတ်သက်၍ မြန်မာတို့၏ ဆန္ဒသဘောထားကို ဖော်ထုတ် ဆွေးနွေး တင်ပြထားသည်။ စစ်ပြီးပါက ခေတ်သစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံသည် လွတ်လပ်သော နိုင်ငံငယ် တနိုင်ငံ အနေဖြင့် ကြုံတွေ့ရမည့် ပြဿနာများ၊ မြန်မာနိုင်ငံ အနေဖြင့် ဗြိတိသျှ ဓနသဟာယ အတွင်း နေထိုင်ရေးနှင့် သီးခြား လွတ်လွတ်ကင်းကင်း ရပ်တည်ရေးတို့တွင် ကြုံတွေ့လာရမည့် အခက်အခဲ ပြဿနာများကို ကမ္ဘာ့နိုင်ငံရေး အခြေအနေများနှင့် နှိုင်းယှဉ် တင်ပြထားသည်။ ထို့ကြောင့် ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်ပြီးနောက် ဖဆပလ အဖွဲ့ချုပ် အနေဖြင့် မြန်မာ့ လွတ်လပ်ရေး အတွက် မြန်မာ့ သဘောထား အမှန်ကို ဗြိတိသျှ အစိုးရနှင့် စေ့စပ် အရေးဆိုသော နှလုံးရည် အရေးတော်ပုံတွင် မြန်မာ့ သဘောထား အမှန်ကို ဗြိတိသျှတို့ နားဝင် သဘောပေါက်လာစေရန် အင်္ဂလိပ်ဘာသာ စကားဖြင့် ဟောရေးပြောရေးတွင် ဖဆပလဥက္ကဋ္ဌကိုယ်တိုင် ဒေါ်မြစိန်အား အကူအညီ တောင်းခံခဲ့ရသည်။
၁၉၄၈ ခုနှစ်၊ လွတ်လပ်ရေးရပြီး နောက်ပိုင်းတွင်မူ ဒေါ်မြစိန်သည် ရန်ကုန် တက္ကသိုလ် သမိုင်းဌာန ကထိက အဖြစ် ဆောင်ရွက်သည်။ ၁၉၆ဝ ပြည့်နှစ်တွင် ဝန်ထမ်းဘဝမှ အငြိမ်းစား ယူခဲ့သည်။ ထို့နောက် သက်ကြီး တက္ကသိုလ်တွင် သမိုင်း ကထိက အဖြစ် ခေတ္တ ဆောင်ရွက်၍ ဥရောပနှင့် အမေရိက တက္ကသိုလ်များတွင် အရှေ့အာရှ သမိုင်းနှင့် မြန်မာ့ ယဉ်ကျေးမှု ဆိုင်ရာ ဧည့်ပါမောက္ခ အဖြစ် ဟောပြော ပို့ချသည်။ ထိုသို့ ဆောင်ရွက်နေစဉ် လန်ဒန်မှ ထုတ်ဝေသော Asian Affairs (London) အာရှရေးရာ စာစောင်တွင် Towards Independence in Burma; The role of women (မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေး ကြိုးပမ်းမှုတွင် အမျိုးသမီးများ၏ အခန်းကဏ္ဍ)၊ Hemisphere စာစောင်တွင် Pagodas of Pagan (Bagan) (ပုဂံဘုရားများ စာတမ်း) များ ရေးသားခဲ့သည်။
ဒေါ်မြစိန်ကို ၁၉ဝ၄ ခုနှစ်၊ အောက်တိုဘာလ ၁၃ ရက်နေ့တွင် မော်လမြိုင်မြို့၌ ဖွားသည်။ အဖ ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးချုပ် ဦးမေအောင်၊ အမိ ဒေါ်သိန်းမြ ဖြစ်သည်။ ဖခင် ဦးမေအောင်မှာ ရခိုင် အမျိုးသား ငွေစာရင်းမင်းကြီး (အိန္ဒိယ ငွေတိုက်ဝန်) ဦးလှအောင်၏ တူဖြစ်သည်။ မိခင် ဒေါ်သိန်းမြမှာ မွန်လူမျိုး စစ်ကဲကြီး ဦးထော်လေး၏ မြစ် ဖြစ်သည်။ ဒေါ်မြစိန်မှာ မွေးချင်း သုံးယောက်တွင် အထွေးဆုံး ဖြစ်၍ ငယ်မည်မှာ မေ ဖြစ်သည်။ အစ်ကို သာဒိုးအောင်နှင့် ထွန်းလှအောင်တို့မှာ ထိုခေတ်က ထင်ရှားလှသော ရနောင်း ပညာထူးချွန်ဆု (Renoun Prize) ရသည်။ ဖခင် ဦးမေအောင်လည်း ဤဆုကို ရခဲ့သည်။ အစ်ကိုကြီး သာဒိုးအောင်မှာ ပညာ ထူးချွန်သော်လည်း ငယ်စဉ်ကပင် ကျန်းမာရေး ချို့တဲ့၍ ဘီအေ နောက်ဆုံးနှစ် ပညာ သင်ကြားနေစဉ် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ သာဒိုးအောင်ကို အကြောင်းပြု၍ ရန်ကုန် တက္ကသိုလ် သိပ္ပံ ဥပစာတန်း ပထမဆု ရသူများကို “သာဒိုးအောင်ဆု” ဖခင် ဖြစ်သူက တီထွင်ပေးခဲ့သည်။ အစ်ကို ထွန်းလှအောင်မှာ လွတ်လပ်ရေးခေတ်ဦး ရဲမင်းကြီး ဦးထွန်းလှအောင် အဖြစ် ထင်ရှားသည်။
ငယ်ရွယ်စဉ်ကပင် အိမ်တွင် အင်္ဂလိပ်စာနှင့် ပြင်သစ်စာကို သီးသန့် သင်ခဲ့ရသည်။ ခရစ်ယာန် ဘာသနာပြု ဒိုင်အိုဆီဇင် မိန်းကလေးကျောင်း (Diocesan Girl’s High School)တွင် ၇ တန်း ပထမ ရသည်။ သို့သော် ခရစ်ယာန် ဘာသာဝင် မဟုတ်၍ ပညာသင်ဆု (Scholarship) မရခဲ့ချေ။ ထို့ကြောင့် ဖခင်က ရှင်မာရီကျောင်း (St. Mary’s SPG High School) သို့ ပြောင်းရွှေ့ ပညာ သင်စေသည်။ အသက် ၁၅ နှစ် အရွယ် ၁၉၁၉ ခုနှစ်တွင် ဟိုက်စကူးဖိုင်နယ် စာမေးပွဲကို မြန်မာစာ၊ အင်္ဂလိပ်စာ၊ ရာဇဝင်၊ အပိုသင်္ချာ၊ အိမ်တွင်းမှု သိပ္ပံ ဘာသာရပ် အားလုံးတွင် ဂုဏ်ထူးဖြင့် အောင်မြင်သည်။ တနိုင်ငံလုံးတွင် တတိယ ရခဲ့သည်။ ရန်ကုန် ကောလိပ်တွင် ပညာ ဆက်လက် သင်ကြားရာ အိုင်အေ အထက်တန်းကို အင်္ဂလိပ်၊ သင်္ချာ၊ ရာဇဝင်၊ ရူပဗေဒ ၄ ဘာသာ ဂုဏ်ထူးဖြင့် ပထမ ရသည်။ ဂျားဒင်းဆု (Jardin Prize) ချီးမြှင့် ခံရသည်။ ဤဆုကို ဖခင် ဦးမေအောင်လည်း ရရှိခဲ့သည်။ ၁၉၂၇ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန် တက္ကသိုလ်မှ မဟာဝိဇ္ဇာဘွဲ့ကို ပထမဆင့်မှ ပထမ ရခဲ့သည်။ ၁၉၂၈-၃ဝ တွင် အစိုးရပညာတော်သင် အဖြစ် အင်္ဂလန်နိုင်ငံ အောက်စဖို့ဒ် တက္ကသိုလ်၌ ပညာ ဆက်လက် ဆည်းပူးရာ ဆရာဖြစ်သင် ဒီပလိုမာနှင့် ဘီလစ်ဘွဲ့ (B. Litt.) ရခဲ့သည်။
၁၉၃ဝ-၃၁ တွင် ဒေါ်ကြီးကြီး နေရှယ်နယ် အမျိုးသမီး အထက်တန်း ကျောင်းအုပ်၊ ၁၉၃၁-၃၂ တွင် ဂျီနီဗာ အမျိုးသမီး ကွန်ဖရင့် ကိုယ်စားလှယ်၊ လန်ဒန် ပထမအကြိမ် မျက်နှာစုံညီ အစည်းအဝေး ကိုယ်စားလှယ်၊ ၁၉၃၈-၄၂ တွင် ဝိတိုရိယ ဘုရင်မ အထိမ်းအမှတ် အစိုးရ အထက်တန်းကျောင်းအုပ်၊ ရန်ကုန်မြို့တော် မြူနီစပယ် အဖွဲ့ဝင်၊ ရန်ကုန် ပညာရေး ဘုတ်အဖွဲ့ ဥက္ကဋ္ဌ၊ အမျိုးသမီး ကာကွယ် စောင့်ရှောက်ရေး အသင်း ဒါရိုက်တာ၊ ၁၉၃၉ ခုနှစ်တွင် တရုတ်ပြည် ချစ်ကြည်ရေး ကိုယ်စားလှယ် အဖွဲ့ဝင်၊ ၁၉၄၁-၄၂ ပြည်သူ့ ကာကွယ်ရေး တပ်ဖွဲ့ အမျိုးသမီး ဌာနခွဲ အုပ်ချုပ်သူ၊ စစ်ပြေး ဒုက္ခသည်များ ကယ်ဆယ်ရေး အဖွဲ့ လူကြီး၊ ၁၉၄၂-၄၅ အိန္ဒိယနိုင်ငံ ဆင်းမလာမြို့ မြန်မာ စစ်ပြေးအစိုးရ အဖွဲ့ အကြံပေး၊ ၁၉၄၆ ခုနှစ်၊ ပါရီ ယူနက်စကို ကွန်ဖရင့် ကိုယ်စားလှယ်၊ ၁၉၅၁-၆ဝ ရန်ကုန် တက္ကသိုလ် သမိုင်း ကထိက၊ ၁၉၅၄ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု လေ့လာရေး အဖွဲ့ဝင်၊ ၁၉၅၆ ခုနှစ်တွင် အာရှဖောင်ဒေးရှင်း အစီအစဉ်ဖြင့် အမေရိကန် တက္ကသိုလ် ကောလိပ် ၁၄ ခုတွင် မြန်မာ့ရေးရာ ဟောပြော ပို့ချရေး ပညာရှင်၊ ၁၉၆ဝ ခုနှစ်တွင် ဝါရှင်တန် အပြည်ပြည် ဆိုင်ရာ အမျိုးသမီး ကွန်ဖရင့် သဘာပတိ မိန့်ခွန်း ပြောကြားသူ၊ အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု ဆွစ်တာရီ ကောလိပ် အရှေ့တောင်အာရှ ဆိုင်ရာ ဧည့်ပါမောက္ခ၊ ကိုလံဘီယာ တက္ကသိုလ်တွင် မြန်မာ့ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် သမိုင်း ဧည့်ပါမောက္ခ၊ ၁၉၇ဝ ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလန်နိုင်ငံ အောက်စဖို့ဒ် တက္ကသိုလ် စိန့်ဟောက် ကောလိပ်၌ သုတေသန ပညာရှင် စသည်ဖြင့် ဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။
လယ်ထွန်မင်္ဂလာ
အာဒိစ္စနွယ်ဝင် ရှေးမင်းကောင်းမင်းမြတ်တို့၏ အစဉ်အလာအရ တိုင်းသူပြည်သားတို့၏ စီးပွားချမ်းသာ ဖြစ်ထွန်းစေခြင်းအကျိုးငှာ ဘုရင်မင်းမြတ်တို့ ကိုယ်တော်တိုင် မင်းပရိသတ်ခြံရံကာ သတ်မှတ်ထားသော လယ်တော်သို့ အခမ်းအနားနှင့် ထွက်တော်မူ၍ လယ်ထွန်မင်္ဂလာကို ဆင်ယင်ကျင်းပလေ့ရှိသည်။ ဤသို့ ဘုရင်မင်းမြတ်တို့ ကိုယ်တော်တိုင် လယ်ထွန်မင်္ဂလာကို စတင်ကျင်းပလိုက်ခြင်းအားဖြင့် နိုင်ငံတော်တွင် မိုးလေဝသမှန်ကာ ဆန်ရေစပါး ပေါကြွယ်ဝ၍ လူအများ ကိုယ်စိတ်နှစ်ဖြာချမ်းသာသည်ဟု ယုံကြည်ကြလေသည်။
မြစိန်
ကုလသမဂ္ဂ ဇာတ်စင်ပေါ်က မြန်မာ့ စိန်ဗေဒါကြီးများ
၁၉၃၃ ခုနှစ်တွင် အိုင်စီအက် ဦးရွှေဘော် (Ph.D., M.A.B.L.) နှင့် လက်ထပ်၍ သားတဦး (ဦးမြဘော်)၊ သမီးတဦး (ဒေါ်မြသန္တာ) ထွန်းကားခဲ့သည်။ ၁၉၃၇ ခုနှစ်တွင် ခင်ပွန်းသည်နှင့် ပြတ်စဲ၍ ပညာရေး၊ လူမှုရေး၊ စာပေရေးရာ လုပ်ငန်းများတွင် တက်တက်ကြွကြွ ဦးဆောင် ပါဝင်ခဲ့သည်။
၁၉၈၈ ခုနှစ်၊ နိုဝင်ဘာ ၁ဝ ရက်နေ့တွင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။ မောင်ဇေယျာ [မိုးဂျာနယ်၊ အမှတ် ၇၊ ဇူလိုင် ၂ဝဝ၅။]
လယ်ထွန်မင်္ဂလာ
သမိုင်း
လယ်ထွန်မင်္ဂလာကျင်းပကြသော ဘုရင်အဆက်ဆက်တို့သည် နယုန်လပြည့်နေ့ လပြည့်ကျော် တစ်ရက်နေ့များတွင် ဤသို့သော အခမ်းအနားများကို ကျင်းပမြဲဖြစ်သည်။ သို့သော် ဘုရင်တိုင်းလည်း လယ်ထွန်မင်္ဂလာကို မကျင်းပခဲ့ပေ။ လယ်ထွန်မင်္ဂလာကျင်းပသည့် ဘုရင်တိုင်းလည်း နှစ်စဉ်နှစ်တိုင်း ကျင်းပလေ့မရှိပေ။ အချို့ပညာရှိများက ဘုရင်မင်းမြတ်တို့ လယ်ထွန်မင်္ဂလာကျင်းပခြင်းသည် တိုင်းပြည်အတွင်း မိုးလေဝသမှန်ကန်၍ ကျီပြည့်စပါး ထွန်းကားပေါများ မင်္ဂလာနိမိတ်ယူခြင်းဖြစ်သည်ဟုဆိုသည်။ အချို့သောပညာရှိများကမူ လယ်ထွန်မင်္ဂလာကို ဗေဒင်ကိန်းခန်းအရကျင်းပသည်။ ဗေဒင်ကိန်းခန်းအရ ဤသည့်နှစ်တွင် ကမ္ဘာလောကကြီးကို တောင်သူကြီး မင်းမူလိမ့်မည်ဟု ဟောကိန်းရှိအံ့၊ ထိုဟောကိန်းကို ကျိန်းချေသော သဘောဖြင့် ဘုရင်မင်းမြတ်တို့က လယ်ထွန်မင်္ဂလာကျင်းပခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုလေသည်။ စင်စစ်အားဖြင့် တိုင်းသူပြည်သား လူအများတို့၏ လယ်ယာကိုင်းကျွန်းလုပ်မှုသည် တိုင်းခြေပြည်မြစ်ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် တိုင်းပြည်အုပ်ချုပ်သော ဘုရင်မင်းတို့က လယ်သမားတို့အား လယ်လုပ်ချင်စိတ်ပေါ်လာအောင် (ဝါ) ဇွဲလုံ့လဖြင့် ထွန်ယက် လုပ်ကိုင်ချင်လာအောင် စံပြနမူနာ အဖြစ် လယ်ထွန်မင်္ဂလာ ပြု၍ပေးခြင်းဖြစ်သည်ဟုလည်း ဆိုနိုင်ပေသည်။ လယ်ထွန်မင်္ဂလာကျင်းပရန် ဘုရင်မင်းမြတ်တို့ထွက်တော်မူလျှင် ထွက်တော်မူကြီး ထွက်တော်မူလေ့ရှိသည်။ ထွက်တော်မူကြီး ထွက်တော်မူ သည်ဆိုသည်မှာ ရှေ့ဆုံးမှ စမြောင်၊ ထိုနောက် ရှေ့ခြောက်တပ်၊ အလယ်မှ ဘုရင့်တပ်မတော်ကြီး၊ ထို့နောက်မှ နောက်ခြောက်တပ်၊ ဝင်းတော်မှူး အစုံအလင်နှင့် ထွက်မြဲဖြစ်သည်။
အသုံးအနှုန်း
လယ်ထွန်ပွဲကို ပိဋကတ်ကျမ်းများတွင် ဝပ္ပမင်္ဂလာ ဟူ၍ လာရှိသည်။ မြန်မာတို့က လယ်ထွန်မင်္ဂလာ ဟူသော စကားလုံး သုံးနှုန်းခဲ့ကြသည်။ လယ်ထွန်မင်္ဂလာကို မဇ္ဈိမဒေသတွင် သာကီဝင်မင်းမျိုးတို့ မပျက်မကွက် လုပ်လေ့ ရှိသည်။ မြန်မာမင်းတို့သည် သာကီဝင်မင်းမျိုးမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု ခံယူကြသဖြင့် အဆင်အလာမပျက် မင်းအဆက်ဆက် ကျင်းပခဲ့သည်မှာ သီပေါမင်း နန်းကျသည်အထိ ပွဲမပျက်ခဲ့ဟု သိရှိရသည်။
ရည်ရွယ်ချက်
မြန်မာမင်းတို့သည် စားသောက်မှု အဟာရ ရှာဖွေခြင်းသည် အရေးအကြီးဆုံး အခြေခံလည်း ဖြစ်သည်ကို သဘောပေါက်နားလည်သဖြင့် အဟာရဖြစ်အောင် လုပ်ဆောင်ရာတွင် ဆင်းရဲသားတို့နှင့် အတူတကွ မိမိလည်း လယ်သို့ဆင်း၍ ထွန်မည်ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့်၎င်း၊ အားပေးထိုက်သော ကိစ္စကို ဂုဏ်ရှိအောင် အားပေးခြင်း အားဖြင့်၎င်း၊ မိမိကိုယ်တိုင်က ကြီးမှူးဆောင်ရွက်၍ ညီညီဖြဖြ လေးစားလိုက်နာကြမည်ကို ရည်မျှော်၍၎င်း ကိုယ်တိုင် လယ်ထွန်ခြင်း၊ နန်းတွင်းသူများကို ရွှံ့ညွန်သို့ဆင်း၍ ကောက်စိုက်စေလိုသော ရည်ရွယ်ချက်များဖြင့် လယ်ထွန်မင်္ဂလာသဘင်ကို ဆင်ယင်ကျင်းပခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။
လယ်ထွန်မင်္ဂလာကို မင်္ဂလာသဘင်တစ်ခု ပြုလုပ်၍ တိုင်းသူပြည်သားတို့အား စိတ်ပါဝင်စားစေလျက် ကောင်းသောကုန်သွယ်ခြင်း၊ လယ်လုပ်ခြင်း ဟူသော သမ္မာအာဇီဝမှုကို ပြီးမြောက်စေသည်။ မြန်မာမင်းတို့သည် မိမိလယ်ထွန်သကဲ့သို့ တိုင်းသူပြည်သားတို့အားလည်း လယ်ထွန်ကြရမည် ဟူ၍ အမိန့်တော် ထုတ်ပြန်တော်မူသည်။
လယ်ယာလုပ်ငန်းခွင်အတွက် ပြင်ဆင်ပုံ
လယ်ထွန်မင်္ဂလာပွဲကို ဇေဋ္ဌနက္ခတ်နှင့် စန်းယှဉ်သော နယုန်လပြည့်နေ့ကို သတ်မှတ်၍ ကျင်းပရသည်။ သို့ဖြစ်၍ လယ်ထွန်သီချင်းကို - မိုးယံမှာလေ ကြယ်ဇေဋ္ဌ၊ သီတာကူ ဘာရိန်၊ နှစ်နန်း ငယ်ချိန်၊ ထိန်ထိန်ရံဝန်းခသည်နှင့် လေး။ ဟူ၍ စပ်ဆိုထားပါသည်။ မိုးဦးကျစ လယ်များလုပ်ချိန်နှင့် ကိုက်ညီသော နက္ခတ်များကို ရွေးချယ်သတ်မှတ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ကောက်ပဲသီးနှံ စိုက်ပျိုးခြင်းနှင့် ပတ်သက်၍ ကြမ္မာဖတ် ဟူရားဖြူ၊ ဟူးရားညို၊ သမားဖြူ၊ သမားညိုတို့က လာမည့်နှစ် တစ်နှစ်လုံးအား လပေါင်းများစွာကပင် တင်ကြို တွက်ချက်ထားရသည်။ ယင်းသို့ တွက်ချက်ရာတွင် ဥတုရာသီ မည်သို့ဖြစ်မည်၊ ကောက်ပဲသီးနှံ မည်သို့ဖြစ်မည်၊ ကိန်းခန်းအလျောက် မြေဩဇာများ မည်သို့ဖြစ်မည်၊ ပျိုးကြဲရန် ချိန်ခါ၊ ကောက်ပဲစိုက် ချိန်ခါ ရက်ငင်သင့် မသင့်၊ လထပ်သင့် မသင့် စသော အကြောင်းအရာများကို ပညာရှိတို့ အစုံအညီ ညှိနှိုင်းတွက်ချက် သဘောတူ အတည်ဖြစ်စေသည်။ ထို့နောက် သာသနာပိုင် ကြီးမှူးသော သာသနာပြု အဖွဲ့သို့ တင်ပြပြီးလျှင် သာသနာပိုင်အဖွဲ့က ထပ်မံအတည်ပြု သဘောတူညီမှု ယူရသည်။ ပြီးလျှင် မင်းဧကရာဇ်ထံ တင်သွင်းရသည်။
အကယ်၍ ပညာရှိများ ဝိဝါဒကွဲပြားမှု ရှိခဲ့လျှင် သာသနာပိုင်က ဆုံးဖြတ်ရသည်။ မင်းဧကရာဇ်ထံ ရောက်ရှိပြီးနောက် လွှတ်တော်က ရွက်ဆောင်ရန် ရှိသည်များကို ဆက်လက်ဆောင်ရွက်ရသည်။ ရဟန်းသံဃာတို့နှင့် တကွ တနိုင်ငံလုံးရှိ ပြည်သူပြည်သား လယ်သမားတို့ကလည်း အသေအချာ စောင့်မျှော် နားထောင်ကြပြီးနောက် ပညာရှိတို့ တွက်ချက်ထုတ်ပြန်လိုက်သည့်အတိုင်း ယုံယုံ ကြည်ကြည် လိုက်နာကြရသည်။ ယင်းစာတမ်းကို နောင်အခါ သင်္ကြန်စာ ဟူ၍ ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။
ညောင်ရမ်းမင်းတရားလက်ထက်
သေနာပတိ နေမျိုးမဟာဓမ္မ၏ တင်လွှာတွင် ကောက်စပါးအမျိုးမျိုးတို့ အကြောင်းလည်း ဖော်ပြပါရှိသည်။
ဗဒုံမင်းလက်ထက်
ဘိုးတော်မင်းတရားကြီးသည် ၁၁၅၂ ခုနှစ် နယုန်လပြည့်ကျော် (၁)ရက် သောကြာနေ့ ကန်တိလိ (ခေါ်) အောင်ပင်လယ်ကန်တော်အနီး သဘင်နန်း ကြီးစွာဆောက်တော်မူ၍ ရွှေထွန်၊ ငွေထွန်၊ ရွှေထမ်းပိုး၊ ငွေထမ်းပိုး၊ ရွှေကြိုး၊ ငွေကြိုး၊ ရွှေနှင်တံ၊ ငွေနှင်တံတို့နှင့် သားတော်အိမ်ရှေ့မင်း၊ မင်းညီမင်းသား၊ မှူးတော်မတ်တော်၊ သူဌေးသူကြွယ်အပေါင်းခြံရံလျက် လယ်ထွန်မင်္ဂလာသဘင်ပြုတော်မူသည်။ ထိုအခါ အိမ်ရှေ့အိမ်တော် ရွှေတိုက်စာရေး မောင်မင်းအောင်ကို အိမ်ရှေ့မိဖုရား အမိန့်တော်နှင့်ဆင့်၍ မောင်မင်းအောင် ရေးရသည့် လယ်ထွန်မင်္ဂလာ တျာသံသီချင်းမှာ ဤသို့ဖြစ်သည်။
လယ်တော်ထွန်စ နေ့ကျော်မှာ၊ လမိုင်းတံခွန် တွင်းဝန်တည့် မတ်လိမ်မာ။ သည့်ပြင်မှာငယ်လေ ပြည်ဦးကင်း။ မြောက်ဘက်ကယ် တိုက်ဝန်၊ ရွှေနန်းစဉ်ကျွန်။ ရွှေထွန်ကြီး တစ်စင်းငယ်နှင့်လေး။     ။
ဇမ္ဗူပိုင်ထိပ်နင်း ရှေ့တော်မှာ၊ အစဉ်မကွဲ လက်ဝဲနှင့် လက်ယာ၊ ဘုန်းဧရာငယ်လေ ကိုယ်လုံးဝင်း၊ ရွှေသားငယ် မျဉ်းတိုတွင်၊ ချပ်မိန်ညိုဆင်၊ နေလုလင်ပြိုင်နှုန်း ကင်းရလေး။       ။
မဟာ သမ္မတ ဆက်စဉ်လာ၊ လယ်ထွန်အောင်ခန်း၊ ရွှေနန်းမင်္ဂလာ၊ ထွန်တော်သိင်္ဂါမှာ ရန်မျိုးပ၊ နန်းလုံးငယ် မျက်ရှင်၊ ရွှေးစက်တော်တင်၊ စမ္ပယ်ရှင် ရှဉ်းစုံကသည်နှင့်လေး။      ။
လယ်တော် ကြီးငယ်မှာ၊ ရွှေထယ်နှင့်သာ၊ စံကာ မြန်းတော့သည်၊ မျဉ်းရှည်တော်ရွှေသားနှင့် တိမ်ကြားက နတ်နှယ်၊ သွယ်သွယ်ဆန်းလှသည်။       ။
ရွှေဘိုမင်း(သာယာဝတီမင်း)လက်ထက်
ထို့နောက် ဘိုးတော်နှင့် နောင်တော်တို့၏ အရိုက်အရာကို ဆက်ဆံစိုးစံတော်မူသော ရွှေဘိုမင်း(သာယာဝတီမင်း)သည် ၁၂ဝ၂ ခုနှစ်တွင် အောင်ပင်လယ်ကန်၏အနီး၌ မင်းတဲကြီးစွာ ဆောက်လုပ်တော်မူကာ စစ်အင်္ဂါလေးပါး ခြံရံလျက် အရှင်မိဖုရားခေါင်ကြီးနှင့်တကွ ထွက်တော်မူ၍ ရွှေထွန်၊ ငွေထွန်၊ ရွှေထမ်းပိုး၊ ငွေထမ်းပိုး၊ ရွှေကြိုး၊ ငွေကြိုး၊ ရွှေနှင်တံ၊ ငွေနှင်တံတို့ဖြင့်သားတော် ညီတော်၊ ဆွေတော်မျိုးတော်၊ မှူးတော်မတ်တော်၊ ဗိုလ်မှူးတပ်မှူး၊ သူဌေးသူကြွယ်အပေါင်း ခြံရံလျက် ကြီးကျယ်ခမ်းနားစွာဖြင့် လယ်ထွန်မင်္ဂလာကို ဆင်ယင်ကျင်းပတော်မူသည်။ ထိုသို့ လယ်ထွန်မင်္ဂလာပြုသည့်အခါ အထက်လယ်ထွန်မင်္ဂလာသီချင်းကို နှစ်သက်တော်မမူသဖြင့် မောင်စ အသစ်လုပ်၍ ဆက်ရမည်ဟု တောင်ဥယျာဉ် စံနန်းတော်တွင် အမိန့်တော်ရှိ၍ ဝန်ကြီးမြဝတီမြို့စားဟောင်း ဦးစ ဆက်သွင်းရသည့် ရွှေဘိုမင်းတရား၏ လယ်ထွန်မင်္ဂလာပွဲ ဘွဲ့မှာ-
ဆဒ္ဒန်ပိုင် ဘုန်းမြင့် နရိန္ဒာ။ လယ်ထွန်အောင်ခန်း၊ ရွှေနန်းစဉ် မင်္ဂလာ။ မိုးယံမှာလေ၊ ကြယ်ဇေဋ္ဌ။ သီတဂူ တာရိန်။ နှစ်နန်း ငယ်ချိန်၊ ထိန်ထိန်ရံဝန်းခသည်နှင့်လေး။ ။
စပါယ်ဖြူ ဥဿဘ၊ ဟန်လှငယ်ရှဉ်းစုံ။ ရွှေထွန်တော်ကြီး၊ ညီးညီးအံ့ရာပုံ။ ဇေယျခုံငယ်လေ - သာသန့်ရှင်း။ အမရဝေယန်၊ ရွှေဗိမာန်၊ ဧသန် မြေဦးကင်းဝယ်ပလေး။ ။
ပြည် ပြည်ထောင်သနင်း၊ မင်းမင်းများ သခင်။ စက်စုံတော်တင်မြန်း၊ ရစ်သန်းလှည့်ကာနှင်။ ရှေ့တော်တွင်မှာလေ၊ မှူးမတ်ကြီး။ လက်ဝဲငယ် လက်ယာ၊ တင့်မောစွာ၊ ဆက်ကာ ဝေးမနီးငယ်ကလေး။ ။
နတ်ဌာန်ငယ် ကျော်သောင်း၊ ထက်စည်ငယ် ညံညောင်းဆော်တယ်ကို။ ရာဝင်တော်စုံ ဖွေဖော်ထူးသည်နှင့်၊ ချီးကျူးခွင့်မကုန်ပါလို။ ရစ်သန်းငယ်ရောင်စိုလေ၊ ထိန်ဝင်းလို့ညီး။ ထွန်ရေးငယ်ဖြန့်ရာ၊ နောက်တော်ကမှာ၊ စီစဉ်ကာ မင်းသားကြီးငယ်နှင့်လေး။ ။
မိုးယံငယ် တစ်လွှား၊ မိုးသားငယ် လှိုက်ဝှန်၊ ကြယ်သွန်နှိုးတော့သည်။ ကောက်နှံငယ် ဆင့်ပွား၊ ကောက်သားငယ် ကြွယ်ကုံ၊ တောင်ပုံဖြိုးတော့သည်။ ။ ဟူ၍ ဖြစ်လေသည်။
မန္တလေး ရတနာပုံမြို့တည်နန်းတည် ပဉ္စမသင်္ဂါယနာတင် အရှင်မင်းတုန်းမင်းတရားကြီး လက်ထက်တော်တွင်လည်း အောင်ပင်လယ်ကန်တော် သရက်ကုန်းရွာ၏ မြောက်ဘက်နှစ်ဧကခန့်ရှိသော လယ်တော်၌ မင်းခမ်းမင်းနားဖြင့် ထွက်တော်မူ၍ မိမိကား ရတနာမကိုဋ် ဒုရင်တော်သုံးဆင့်တပ်ကို ဆင်မြန်းလျက် ထီးဖြူတော်နှစ်လက်ဖြန့်မိုးကာ မင်းညီးမင်းသား မှူးမတ်တို့မှာမူကား မိမိတို့ဆိုင်ရာ အဆင်တန်ဆာများဖြင့် ဆင်ယင်ဝန်းရံလျက် လယ်ထွန်မင်္ဂလာသဘင်ကို ဆင်ယင်ကျင်းပလေသည်။ လယ်ထွန်မင်္ဂလာသဘင်ကို ထိုင်းနိုင်ငံ၊ ကမ္ဗောဇနိုင်ငံ၊ လောနိုင်ငံတို့တွင် ရှေးအစဉ်အလာမပျက် ယခုတိုင် ဆက်လက်ကျင်းပလျက်ရှိလေသည်။
ရှမ်းတောင်ရွာ၊ ကုန်ဘောင်
ရှမ်းတောင်ရွာ၊ ကုန်ဘောင်
ကြက်တောင်ရိုက်ခြင်း
ယခုအခါ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ဗက်မင်တန်ခေါ် ကြက်တောင်ရိုက် ကစားခြင်း အလေ့သည် မြို့နယ်အနှံ့ပင် ခေတ်စားနေလေသည်။