cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
လူမျိုးရေးအဓိကရုဏ်းများ
ကမ္ဘာဦးဝါဒီ ရှင်းလင်းချက်
လူမျိုးရေးပဋိပက္ခတို့၏ သဘောတရားများအား ဒဏ္ဍာရီအဖြစ်ညွှန်းဆိုနေသော နိုင်ငံရေးသိပ္ပံသမား အတော်များများ ရှိပြီး သူတို့ကဆိုသည်မှာ လူမျိုးရေးပဋိပက္ခတို့၏ ရင်းမြစ်အကြောင်းရင်းတို့မှာ လူမျိုးဝိသေသ မပါဝင်သော်လည်း ဖွဲ့စည်းတည်ထောင်မှုဆိုင်ရာ၊ နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ နှင့် စီးပွားရေးဆိုင်ရာ အချက်များတော်တော်ပါဝင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည် ဟူ၏။ ထိုနိုင်ငံရေးသိပ္ပံသမားများမှ လူမျိုးရေးပဋိပက္ခ သဘောတရားတို့သည် အခြေခံပဓာနကျမှုဝါဒီ တစ်ခုဖြစ်သည့် အမှန်တကယ် ထိုအုပ်စုတို့ကြားရှိ စစ်ပွဲများမှာ နိုင်ငံရေးဆုံးဖြတ်ချက်များ၏ ရလဒ်ကြောင့်ဖြစ်သော်လည်း သူတို့သည် တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး သတ်ဖြတ်ရင်းပျက်စီးကိန်းဆိုက်သွားခြင်းသို့ ဦးတည်အဆုံးသတ်သွားသောကြောင့် ဦးတည်ချက် လွဲနေသည်ဟု ဆိုသည်။ အတိုက်အခံအုပ်စုများမှ မိတ်ဆွေနှင့် ရန်သူအား ရိုးရိုးရှင်းရှင်း သတ်မှတ်ခွဲခြားရန် အခြေခံ အကြောင်းချက်များအတွက် လူမျိုးရေးဝိသေသကို အစားထိုးသွားပေမည်။
ပြဋ္ဌာန်းမှုဝါဒီ ရှင်းလင်းချက်များ
ပြဋ္ဌာန်းမှုဝါဒီရှင်းလင်းချက်မှာ “၁၉၆၀ နှင့် ၁၉၇၀ နှစ်များတွင် လူမျိုးပေါင်းစုံ မှီတင်းနေထိုင်ရာဟု လက်ခံသတ်မှတ် ထားခဲ့ရန်ဖြစ်သော အမေရိက၌ (လူဖြူ) လူမျိုးဆက်လက်တည်ရှိနေခြင်းအကြောင်း အငြင်းပွားမှုတွင် ထင်ရှားလာ သည်”ဟု Anthony Smith (အန်သိုနီစမစ်) မှ ကောက်ချက်ချသည်။ ထိုသဘောတရားအသစ်မှ “ထိုသို့သော ဆက် လက်တည်ရှိနေမှုမှာ သူတို့၏ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာအုပ်စုများမှာ လူမှုဝန်းကျင်မှ အလွှာတို့ထက် ပိုမိုအကျိုးသက်ရောက် နိုင်ကြောင်းတွေ့ရသဖြင့် လူထုလှုပ်ရှားမှုဖြစ်ပွားရာများအဖြစ်နှင့် မိမိတို့အာဏာနှင့် အင်အားတို့အတွက် ယှဉ်ပြိုင်မှုတွင် ပါဝင်စေခြင်းတို့အဖြစ် အသုံးချခဲ့သော လူထုခေါင်းဆောင်တို့၏ လှုပ်ရှားမှုများမှ ရလဒ်ဖြစ်ကြောင်း ရှင်းပြရန် ကြိုးပမ်း ခဲ့သည်။”ထိုလူမျိုးသတ်မှတ်ဖွင့်ဆိုခြင်းအဖြစ်တွင် “လူမျိုးဝိသေသနှင့် လူမျိုးစုများအား ပြဋ္ဌာန်းမှုဆိုင်ရာ လက္ခဏာ များအဖြစ် ရှုမြင်၍ တစ်စုံတစ်ရာသော အဆုံးသတ်မှုများသို့ ရောက်ရန်အတွက် စုစည်းထားခြင်း ဖြစ်ပေသည်”။
ပြဋ္ဌာန်းမှုဝါဒီရှင်းလင်းချက်တွင် လူမျိုးဝိသေသမှာ ခိုင်မြဲသောရှုမြင်မှုဖြစ်ခြင်း၊ မဖြစ်ခြင်းသည် အရေးပါလှသည် မဟုတ် ပေ။ ထို့အပြင် ထိုအတွေးအခေါ်၏ ပညာရှင်များသည် လူမျိုးကွဲပြားမှုသည် ပဋိပက္ခများတွင် အစိတ်အပိုင်းတစ်ခု ဖြစ် သည်၊ ဟူသည် နှင့် စစ်မက်လိုလားသောလူအများအပြားမှ ထိုကွဲပြားမှုတို့အတွက် တိုက်နေကြခြင်းဖြစ်သည် ဟူသည် တို့ကိုလည်း မည်သည်ကိုမှ အများအားဖြင့် ဆန့်ကျင်ခြင်း မပြုပေ။ ပြဋ္ဌာန်းမှုဝါဒီမှ လူမျိုးကွဲပြားမှုသည် ပဋိပက္ခများကို ရှင်းလင်းပြရန် လုံလောက်မှုမရှိဟုသာ ရိုးရှင်းစွာ အဆိုပြုသည်။
ဖန်တီးတည်ဆောက်မှုဝါဒီ ရှင်းလင်းချက်
အသိပညာဟူသည် လေ့လာသင်ယူသူများ၏ ကိုယ်တွင်းတွင်ရှိသည်ဟု ရှင်းလင်းစွာပြဆို ဆောင်ရွက်မှုများ ပြုလုပ်ခဲ့ သော Jean Piaget (ဂျင်း ပီရာဂတ်) အား ယေဘုယျအားဖြင့် ဖန်တီးတည်ဆောက်မှုဝါဒီ၏ သဘောတရားကို တရားဝင်ဖြစ်အောင်ဖော်ထုတ်ခဲ့ခြင်းအဖြစ် မှတ်ယူရသည်။ ထည့်သွင်းစဉ်းစားခြင်း နှင့် စိတ်တွင်လက်ခံစွဲမှတ်ခြင်း တို့ ပြုလုပ်ခြင်းများမှ လူတို့သည် အတွေးအခေါ်အသစ်များကို သူတို့၏အတွေ့အကြုံများမှ တည်ဆောက်ဖန်တီးနိုင်မည် ဟု အကြံပြုခဲ့သည်။ လူတစ်ယောက်သည် စိတ်တွင်လက်ခံစွဲမှတ်သောအခါ ရှိနှင့်ပြီးသား ဘောင်ပုံသဏ္ဍန်အား ပြောင်း လဲခြင်း မပြုဘဲနှင့် အတွေ့အကြုံအသစ်ကို ဖြည့်သွင်းပေါင်းစပ်သည်။ ယင်းမှာ ထိုသူ၏အတွေ့အကြုံတို့သည် သူတို့ ကိုယ်တွင်းမှ ကမ္ဘာကြီးအားကိုယ်စားပြုမှုများနှင့် ယှဉ်ညှိနိုင်မှုရှိမှ ဖြစ်နိုင်သော်လည်း၊ မှားယွင်းနေသောနားလည်မှု တစ်ခုကို ပြောင်းလဲရန် မအောင်မြင်သောကြောင့်လည်း ဖြစ်နိုင်သည်။ ဥပမာ - သူတို့မှာ အဖြစ်အပျက်များကို သတိမ ထားမိခြင်း၊ အခြားသူများထံမှ စကားများကို နားလည်မှုလွဲခြင်း သို့မဟုတ် အဖြစ်အပျက်တစ်ခုသည် ကြက်ကန်း ဆန်အိုးတိုးခြင်းဖြစ်၍ ကမ္ဘာကြီးအကြောင်း သတင်းအချက်အလက်ကဲ့သို့ အရေးကြီးခြင်းမရှိဟု ဆုံးဖြတ်ခြင်း တို့ ကြောင့်ဖြစ်သည်။
ဆန့်ကျင်ဘက်အနေနှင့် တစ်စုံတစ်ဦး၏ အတွေ့အကြုံတို့သည် သူ၏ကိုယ်တွင်း ကိုယ်စားပြုမှု များနှင့် ဆန့်ကျင်သောအခါ သူ၏ ကိုယ်တွင်းကိုယ်စားပြုမှုများနှင့် အံဝင်ရန် အတွေ့အကြုံများအား သူ၏ ရှုမြင်ပုံတို့ကို ပြောင်းလဲပေလိမ့်မည်။ ထိုသဘောတရားအရ ထည့်သွင်းစဉ်းစားခြင်းဟူသည် တစ်စုံတစ်ဦး၏ ပြင်ပကမ္ဘာနှင့်ဆိုင်သော စိတ်တွင်း ကိုယ်စားပြုမှုများအား အတွေ့အကြုံအသစ်တို့နှင့် အံဝင်စေရန် ပုံစံပြန်ပြောင်းသည့် ဖြစ်စဉ်ပင် ဖြစ်သည်။ ထည့်သွင်းစဉ်းစားခြင်းဟူသည်အား မိမိတို့မှ ကမ္ဘာကြီးသည်ဤနည်းဤပုံနှင့် ဖြစ်ပျက်နေသည်ဟုတွက်ချက် လှုပ်ရှား ပြီး ထိုတွက်ချက်မှုများ မှားယွင်းသောအခါ မိမိတို့ကျရှုံးရသော်လည်း ထိုအတွေ့အကြုံသစ်အား ထည့်သွင်း စဉ်းစား ခြင်းပြု၍ မိမိတို့စံပြုထားသော ကမ္ဘာကြီးလည်ပတ် အလုပ်လုပ်ပုံနည်းလမ်းကို ပုံစံပြန်ပြောင်းခြင်းဖြင့် ကျရှုံးမှုများ၊ သို့မဟုတ် သူတစ်ပါးတို့၏ ကျရှုံးမှုများ အတွေ့အကြုံတို့မှ သင်ယူခြင်း ဖြစ်စဉ် အဖြစ်နားလည်နိုင်သည်။
ဖန်တီးတည်ဆောက်မှုဝါဒီ၏ တတိယမြောက်ရှင်းလင်းချက်အစုမှ လူမှုရေးအရ တည်ဆောက်ထားသော လူမျိုးအုပ်စု တို့ သဘာဝ၏ အရေးပါပုံကို Benedict Anderson (ဘန်းနီဒစ် အန်ဒါဆင်) ၏ စိတ်ကူးထားသော လူမှုဝန်းကျင် သဘောတရားအား ဆွဲထုတ်ခြင်းဖြင့် အလေးထားပြခဲ့သည်။ ယင်းရှင်းလင်းချက်အား ထောက်ခံသူတို့မှ Rwanda (ရဝမ်ဒါ) အား ၁၉၃၀ နှစ်များက ကျွဲနွားပိုင်ဆိုင်မှု၊ သွင်ပြင်တိုင်းတာမှုများ နှင့် ဘုရားကျောင်းမှတ်တမ်းများ ပေါ်တွင် အခြေခံသည့် ဘယ်လ်ဂျီယံကိုလိုနီအင်အား ကြောင့် Tutsi (တက်စီ) /Hutu (ဟူတူ) ကွဲပြားခြင်း အဖြစ်ကတည်းက ဥပမာတစ်ခုအဖြစ် ထောက်ပြခဲ့သည်။ ထိုအပေါ်တွင် အခြေခံ၍ မှတ်ပုံတင်ကတ်များ ထုတ်ပေးခဲ့ပြီး ယင်းမှတ်တမ်းများ သည် ၁၉၉၄ မျိုးဖြုတ်သတ်ဖြတ်ခြင်း တွင် အဓိက အခန်းကဏ္ဍတစ်ခု အဖြစ်ပါဝင်သည်။
လူမျိုးရေးပဋိပက္ခ နှင့် ပြည်တွင်းစစ်ပွဲများ ဆိုင်ရာ ပညာရှင်များမှ လတ်တလောတွင် ထိုရိုးရာအတွေးအခေါ် သုံးခု စလုံးမှ အတွင်းသဘောတို့ကို ထုတ်ယူထားသော သဘောတရားတို့ဖြင့် မိတ်ဆက်ပေးခဲ့သည်။ လူမျိုးစု အကြမ်းဖက်မှု တို့၏ပထဝီဝင်တွင် ဥပမာအားဖြင့် Monica Duffy Toft (မောနီကာ ဒတ်ဖီ တော့(ဖ်)) မှ လူမျိုးအုပ်စုများ မည်သို့ အခြေချ နေထိုင်မှုပုံစံများ၊ လူမှုရေးအရတည်ဆောက်ထားသော အမှတ်သညာပြုမှုများ၊ ဩဇာတိက္ကမနှင့် ပြည့်စုံသော ခေါင်းဆောင်များ၊ မခွဲခြားနိုင်ခြင်း ဆွေးနွေးချက်၊ နှင့်ထုံးတမ်းအစဉ်အလာတို့သည် အငြင်းပွားမှုတစ်ခုကို အကြမ်း ဖက်မှုဖြစ်အောင်တိုးမြှင့်စေပြီး၊ ထိုသို့ပြုလုပ်ခြင်းသည်ပင် ယှဉ်ပြိုင်သောအုပ်စုများအား နိမ့်ကျစွာထားခဲ့ရန်အတွက် ဖြစ်သည်ဟု စဉ်းစားချင့်ချိန်စွာဆောင်ရွက်သူတို့အား ဦးတည်စေနိုင်ကြောင်းနှင့် ပတ်သက်၍ ပြည်နယ်တို့၏ စိုးရိမ်မှု တို့ကို ဖော်ပြခဲ့သည်။ ထိုသုတေသနသည် ကမ္ဘာဦးဝါဒ၊ ပြဋ္ဌာန်းမှုဝါဒ သို့မဟုတ် တည်ဆောက်ဖန်တီးမှုဝါဒ တစ်ခု တည်းနှင့် ဖြေရှင်းရန်ခက်ခဲသည်များ၊ မည်သည့်အတွက်ကြောင့် အချို့လူမျိုးများသည် အငြင်းပွားမှုမှ အကြမ်းဖက်မှုသို့ တိုးမြှင့်သွားချိန်တွင် တူညီသောပထဝီအနေအထားဒေသတွင်းရှိ အခြားသူတို့မှာ ထိုသို့မပြုလုပ်ကြကြောင်း ကဲ့သို့သော လက်တွေ့အရှုပ်အထွေးများကို ညွှန်းဆိုပြထားသည်။
စစ်အေးတိုက်ပွဲ နောက်ပိုင်း ကမ္ဘာ့လူမျိုးရေး ပဋိပက္ခများ
လူမျိုးရေးပဋိပက္ခများကို လေ့လာခြင်းမှာ ကာလရှည်ကြာခဲ့ပြီဖြစ်သော်လည်း လူမျိုးရေးပဋိပက္ခ အလွန်နှိုင်းယှဉ် လေ့လာသော လူမှုရေးသိပ္ပံနယ်ပယ်ခွဲတို့၏ စင်စစ်စိတ်ဝင်စားမှုသည် လူမျိုးရေးပဋိပက္ခများမှ အကြမ်းဖက်မှုနှင့် ပြည် တွင်းစစ်တို့အဖြစ်သို့ တိုးပွားပြီး နောက်ဆက်တွဲဖြစ်လာသည့် ဆိုဗီယက်ယူနီယံ ပြိုကွဲခြင်း နှင့် ယူဂိုဆလားဗီးယား ပြိုကွဲခြင်း တို့သို့ ရောက်ရှိသွားသည်။ စစ်အေးတိုက်ပွဲ၏ အဆုံးသတ်ကြောင့် လူမျိုးရေးပဋိပက္ခ တို့အကြောင်း အရေးပါ သော မေးခွန်းနှစ်ခုတွင် စိတ်ဝင်စားမှု တောက်ပလာခဲ့သည်။ ယင်းတို့မှာ လူမျိုးရေးပဋိပက္ခ မြင့်တက်နေပြီလား နှင့် အချို့သော လူမျိုးရေးပဋိပက္ခတို့မှ ဆိုးရွားပြင်းထန်သော အကြမ်းဖက်မှုများအဖြစ်သို့ တိုးပွားလာသည်ဟု ဖော်ပြ ထားသဖြင့် (လုံခြုံရေးဆိုင်ရာလေ့လာမှုများ၊ နည်းဗျူဟာဆိုင်ရာလေ့လာမှုများ၊ ပြည်နယ်တွင်းနိုင်ငံရေး) စသည့် မည်သူ၊ မည်သည့် အကြမ်းဖက်မှုအကြီးစားဆိုင်ရာ ပညာရှင်တို့မှ ရှင်းလင်းပြောဆိုနိုင်သည့်နည်းများ ပေးနိုင်မည်နည်း တို့ ဖြစ်သည်။
လူမျိုးရေးပဋိပက္ခနှင့် ဆက်နွယ်၍ အငြင်းပွားမှုအများဆုံးသော ကိစ္စများအနက်တစ်ခုမှာ ယင်းသည် စစ်အေးတိုက်ပွဲ ပြီးကာလတွင် ပို၍ သို့မဟုတ် လျော့၍ ပျံ့နှ့ံလာမှု ရှိ၊ မရှိ ဖြစ်သည်။ စစ်အေးတိုက်ပွဲ အဆုံးတွင် Samuel P. Huntington (ဆင်မူရယ် ပီ ဟွန်တင်းတွန်) နှင့် Robert D. Kaplan (ရောဘတ် ဒီ ကပ်လန်) တို့ ပါဝင်သော တက္ကသိုလ်ဆရာများမှ ပဋိပက္ခများ တိုးပွား၊ ပွားများခြင်းသည် လူမှုတိုးတက်မှုဆိုင်ရာ အငြင်းပွားတိုက်ခိုက်မှုများ၊ လူမျိုးစုနွယ်အလိုက် စရိုက်၊ အရင်းအမြစ် ရှားပါးခြင်း နှင့် လူဦးရေထူထပ်ခြင်း စသည့် လောင်စာမီးများကြောင့် ဖြစ်သည် ဟု မှန်းဆခဲ့ကြသည်။ စစ်အေးတိုက်ပွဲအပြီးကာလသည် မူလကွန်မြူနစ်နိုင်ငံများအတွင်းတွင် လူမျိုးရေးဆိုင်ရာအသိပေးသော ချစ်ကြည်မှု ရုပ်သိမ်းသည့် လှုပ်ရှားမှုများ အများအပြားလွှမ်းမိုးလျက်ရှိသည် ကိုတွေ့ရသည်။ former Yugoslavia (ယခင်ယူဂိုဆလားဗီးယား)၊ Moldova (မိုလ်ဒိုဗာ) တွင် Transnistria (ထရန်စနီးစတြီးယား)၊ Azerbaijan (အေဇာဘေဂျန်) တွင် Armenians (အာမန်းနီးရန်း(စ်))၊ Georgia (ဂျော်ဂျီယာ) တွင် Abkhaz (အတ်ဘ်ခါး(ဇ်)) နှင့် Ossetians (အိုစက်တီးရန်း(စ်)) နှင့် Russian Federation (ရုရှ) တွင် Chechens (ချီချန်းစ်) လူမျိုးများတွင် ချစ်ကြည်မှုရုပ်သိမ်းသည့်လှုပ်ရှားမှုများမှ ပဋိပက္ခများ ပါဝင်လာသည်။
သို့သော်လည်း အချို့သော သဘောတရားသမားများမှ စစ်အေးတိုက်ပွဲအတွင်းတွင် တိုက်ခဲ့သော ကိုယ်စားလှယ် ဆိုင်ရာတိုက်ပွဲ အများအပြားမှာ စင်စစ်အားဖြင့် စစ်အေးတိုက်ပွဲ၏စမှတ်များအဖြစ်အရေခြုံထားသည့် လူမျိုးရေးပဋိပက္ခ များ ဖြစ်နေသည့်အတွက် ယင်းမှာ လူမျိုးရေးပဋိပက္ခဖြစ်ပေါ်မှုများ တိုးပွားလာခြင်းကို ကိုယ်စားပြုခြင်းမဟုတ်ကြောင်း အခိုင်အမာဆိုကြသည်။ ကွန်မြူနစ်ဝါဒ ကျရှုံးခြင်း နှင့် အားလုံးသော စစ်မက်၊ ပြည်နယ်တွင်းစစ်ပွဲများ၊ လူမျိုးရေး စစ်ပွဲများ၊ တော်လှန်ရေး စစ်ပွဲများ နှင့် ဒုက္ခသည်များနှင့် ပြောင်းရွှေ့ခံနေရသူများ အရေအတွက်တို့ လျော့ကျ လာသည်နှင့်အတူ အရင်းရှင်ဝါဒ နိုင်ငံများ အများအပြား တိုးပွားလာမှုတို့ကို သုတေသနတို့မှ ဖော်ပြသည်။ စင်စစ်တွင် အချို့သောပညာရှင်တို့မှ လူမျိုးရေးပဋိပက္ခ၏ သဘောတရားများသည် အသုံးဝင်ပါ၏ လောဟု မေးခွန်းများ ထုတ်လာကြပြီဖြစ်သည်။ အချို့မှာ လူမှုဖွံ့ဖြိုးလာခြင်း ပဋိပက္ခတို့ကို စစ်ဆေးရန် စာတမ်း ပြုစုကြိုးစားမှုပြုလာကြပြီး စစ်အေးတိုက်ပွဲပြီးဆုံးကတည်းက အခြားသောလူမျိုးရေးပဋိပက္ခတို့နှင့် ယှဉ်ရာတွင် ပြင်းအားများလာခြင်း မရှိသည့် အတွက် ယင်းမှာ လက်တွေ့လုပ်ဆောင်ရန် ခက်ခဲကြောင်းတွေ့ရှိလာကြသည်။
လူမျိုးရေးပဋိပက္ခ စည်းမျဉ်းများ
John McGarry (ဂျွန် မက်ဂယ်ရီ) နှင့် Brendan O'Leary (ဘရန်ဒန် အိုလီရာရီ) တို့မှ နိုင်ငံရေးအရ အင်အားကြီး သော လူမျိုးရေးပဋိပက္ခ စည်းမျဉ်းနည်းလမ်းများ ရှစ်ခုပါသော အမျိုးအစားခွဲနည်းစနစ် ကို ဖော်ထုတ်ခဲ့သည်။ ၎င်းမှာ နိုင်ငံများတွင် တစ်ခုနှင့် တစ်ခုပေါင်းစပ်၍ သုံးစွဲနေလေ့ရှိကြောင်းကို သူတို့ သတိထားမိကြသည်။ ယင်းတို့တွင် လူ့ကျင့်ဝတ်အရ ထင်ထင်ရှားရှား လက်ခံမှုမပြုနိုင်သော နည်းလမ်းအတော်များများ ပါဝင်သည်။
ကလော်လားရွာ၊ ဖာပွန်မြို့နယ်
ကလော်လားရွာ(Kalawlar)သည် ကရင်ပြည်နယ်၊ ဖာပွန်ခရိုင်၊ ဖာပွန်မြို့နယ်၊ တေးမူဒိုးကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၆၉၈၁၀ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ တေးမူဒိုးကျေးရွာအုပ်စုတွင် အိမ်ခြေပေါင်း ၅၅၃ အိမ် ရှိကာ၊ လူဦးရေစုစုပေါင်း ၃၇၄၅ ဦး နေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဖာပွန်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ဆူဟာတို
ဆူဟာတို (Suharto) ကို ၁၉၂၁ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၂၇ ရက်နေ့တွင်မွေးဖွားသည်။ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ စစ်ရေးနှင့် နိုင်ငံရေးခေါင်းဆောင် တစ်ဦးအနေဖြင့်ထင်ရှားသည်။ သူသည် အင်ဒိုနီးရှားအမျိုးသားတော်လှန်ရေးတပ်မတော်တွင် စစ်ခေါင်းဆောင်တစ်ဦးအနေဖြင့် တာဝန် ထမ်းဆောင်ခဲ့သော်လည်း အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ ဒုတိယမြောက် သမ္မတတစ်ဦးအနေဖြင့်သာ လူသိများခဲ့သည်။ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံသမ္မတတစ်ဦး အနေဖြင့် ၁၉၆၇ ခုနှစ်မှ ၁၉၉၈ ခုနှစ်အထိ နှစ်ပေါင်း ၃၀ ကျော်ကြာအုပ်ချုပ်သွားသောကြောင့် သက်တမ်းရှည်သမ္မတတစ်ဦးအနေဖြင့်လည်း လူသိများသည်။
အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ပထမဦးဆုံးသမ္မတသည် ဆူကာနို (Sukarno) ဖြစ်သည်။ ဆူဟာတိုသည် ဆူကာနိုထံမှ အာဏာကို တပ်အင်အား၊ နိုင်ငံရေးလှည့်ကွက်များဖြင့် သိမ်းယူလိုက်ခြင်းဖြစ်သည်ဟုဆိုကြသည်။ ဆူဟာတိုသည် နိုင်ငံတော်ကို နှစ်ပေါင်း ၃၀ ကျော်ကြာ အုပ်ချုပ်သည့် ကာလအတွင်း အစိုးရစနစ်အသစ်တစ်ခုကို တီထွင်အုပ်ချုပ်သွားခဲ့သည်။ ထိုစနစ်ကို New Order (Orde Baru) ဟုခေါ်သည်။ New Order ဆိုသည်မှာ စစ်တပ်ဗဟိုပြုအစိုးရစနစ်မျိုးဖြစ်ပြီး စစ်အေးခေတ်ကာလအတွင်း နိုင်ငံတော်တည်ငြိမ်ရေးနှင့် ကွန်မြူနစ်ရန်ကာကွယ်ရေး၊ စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေးတို့အတွက် အမေရိကန်နိုင်ငံအပါအဝင် အနောက်နိုင်ငံများနှင့် သံတမန်ရေးအရ အဆင်ပြေစွာဆက်ဆံပြီး နိုင်ငံတော်ဖွံ့ဖြိုး တိုးတက်ရေးကိုဆောင်ရွက်သည့်စနစ်မျိုးဖြစ်သည်။ ဆူဟာတို အုပ်ချုပ်သည့် နှစ်ပေါင်း ၃၀ ကျော်ကာလအတွင်း အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ စီးပွားရေးနှင့် စက်မှုလက်မှုလုပ်ငန်းများ ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ခဲ့သည်။ သူအုပ်ချုပ်သည့်ကာလအတွင်း နိုင်ငံရေးအရ အင်ဒိုနီးရှားကွန်မြူနစ်များနှင့် တရုတ်-အင်ဒို အနွယ်ပေါင်းများစွာကို သုတ်သင်ဖယ်ရှားခဲ့ရသည်ဟုလည်းဆိုသည်။ ကွန်မြူနစ်ပါတီကို တရားမဝင်ပါတီအဖြစ်ကြေညာခဲ့ပြီး အမြစ်ဖြုတ် ခဲ့ရသည်။ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံကို သူအုပ်ချုပ်နေစဉ်ကာလအတွင်း ၁၉၇၅ ခုနှစ်တွင် အရှေ့တီမောနိုင်ငံအတွင်းဝင်ရောက်ကာ ဆူပူမှုများ ကိုနှိမ်နင်း ခဲ့သဖြင့် လူပေါင်း ၂ သိန်းကျော်သေဆုံးခဲ့ရသောကြောင့် နာမည်ပျက်ခဲ့ရသည်။
၁၉၉၀ ပြည့်နှစ်တွင် အုပ်ချုပ်ရေးအသစ် New Order ၏အုပ်ချုပ်ရေးအဖွဲ့ဝင်များ အကျင့်ပျက်ခြစားမှုများဖြစ်လာသဖြင့် ပြည်သူတို့ မကျေမနပ်ဖြစ်ခဲ့ကြရသည်။ ဆူဟာတိုနှင့်သူ့မိသားစုတို့သည် ဒေါ်လာ ၃၅ ဘီလီယံကို မိသားစုပိုင်အဖြစ် လွှဲပြောင်းချမ်းသာလာမှုနှင့်ပတ်သက်ပြီး အတော်လေးအငြင်းပွားစရာဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထိုငွေပမာဏသည် တိုင်းပြည် GDP ၏ ၄ ရာခိုင်နှုန်းဖြစ်သည်။ ထိုငွေအလွဲသုံးစားမှုနှင့်ပတ် သက်ပြီး အစစ်ဆေးခံရန် အမျိုးမျိုးငြင်းပယ်ခဲ့ပြီး တိုင်းပြည်၏ စီးပွားရေး၊ နိုင်ငံရေး၊ လူမှုရေးကျဆင်းနေမှုကိုမျက်ကွယ်ပြုကာ နိုင်ငံရေးမှ အနားယူသွားခဲ့သူလည်းဖြစ်သည်။
ပြည်တွင်းရေးမငြိမ်သက်မှုများဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည့် ၁၉၉၀ ပြည့်နှစ်နှောင်းပိုင်းနှင့် သမ္မတရာထူးမှဆင်းပေးလိုက်ရသည့် ၁၉၉၈ ခုနှစ် မေလအထိ နိုင်ငံအတွင်း ဆူပူအုံကြွမှုများ၊ ဆန္ဒပြမှုများ မရပ်မနားပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ သမ္မတရာထူးမှ ဆင်းပေးလိုက်ရပြီးနောက် ဆူဟာတိုသည် လူသူဝေးရာ အရပ်တွင် သွားရောက်နေထိုင်ခဲ့သည်။ လာဘ်စားမှု၊ လူမျိုးတုံးသတ်ဖြတ်မှုများဖြင့် တရားစွဲရန်ပြင်ဆင်တိုင်း ကျန်းမာရေးအကြောင်းပြကာ အမျိုးမျိုးရှောင်လွှဲခဲ့သည်။ Ammesty International အဖွဲ့ကြီး၏ထုတ်ပြန်ချက်အရ ကမ္ဘာ့အကျင့်ပျက်ခြစားသူများစာရင်း၌ ထိပ်ဆုံးတွင် ရှိနေသူ ဖြစ်သည်။
ဂျာဗားနွယ်များကဲ့သို့ ဆူဟာတိုသည် နာမည်တစ်မျိုးတည်းရှိသူဖြစ်သည်။ ဘာသာရေးအရ ဟာဂျီမိုဟာမက်ဆူဟာတို ဟူ၍ခေါ်ကြသည် မှလွဲပြီး အခြားအမည်မရှိပေ။ အင်္ဂလိပ်စာလုံးပေါင်း Suharto ဆိုပြီး ၁၉၄၇ ခုနှစ်လောက်ကတည်းက သုံးစွဲလာကြသည်။ သို့သော်ယခင်က စာလုံးပေါင်း Soeharto ကို နောက်ပိုင်းတွင်သုံးစွဲမှုနည်းသည်။
ဒုက္ခပင်လယ်ဝေခဲ့ရသည့်ကလေးဘဝ
ဆူဟာတိုကို အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံအား ဒတ်ချ်တို့ကိုလိုနီအဖြစ် အုပ်ချုပ်ချိန်တွင် မွေးဖွားခဲ့သည်။ Godean ဆိုသည့် ရွာကြီးတစ်ရွာ၏ အစိတ်အပိုင်းတစ်ခုဖြစ်သော Kemusuk ရွာငယ်လေးတစ်ခုတွင်မွေးဖွားခဲ့သည်။ ထိုရွာသည် ဂျာဗားကျွန်းစုအလယ်ပိုင်း Yogyakarta မှ အနောက်ဘက် ၁၅ ကီလိုမီတာခန့်ကွာဝေးသည်။ ကလေးဘဝကို လွန်စွာပင်ပန်းဆင်းရဲစွာဖြင့် ဖြတ်သန်းခဲ့ရပြီး ဒတ်ချ်စစ်ကျောင်းသို့ တက်ခွင့် ရခဲ့သည်။ ဆူဟာတိုသည် စစ်သားဘဝတွင် အစိုးရအမျိုးမျိုးကိုသစ္စာခံခဲ့သူဖြစ်သည်။ ဒတ်ချ်တို့စိုးမိုးချိန်၊ ဂျပန်တို့သိမ်းပိုက်ချိန်မှသည် အင်ဒိုနီးရှားအမျိုးသားတော်လှန်ရေးဝါဒီများအထိ အဆင့်ဆင့်တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့ရသည်။ ဘဝနှင့် ဇွဲတို့ကြောင့် နောက်ဆုံးတွင် အမျိုးသားရေး ဝါဒီများကိုအောင်နိုင်သူဖြစ်ခဲ့ရသည်။
ဆူဟာတိုအကြောင်း အနောက်တိုင်းသမိုင်းဆရာတို့မှတ် တမ်းတင်ခဲ့ကြသည်မှာ ထူးဆန်းအံ့ဩဖွယ်များဖြင့်ပြည့်နေတော့သည်။ နိုင်ငံရေး စိတ်ဝင်စားသည်၊ အဆင့်အတန်းမြင့်သည်ဆိုသော လုပ်ကြံဖန်တီးထားသည့် ဇာတ်လမ်းနှင့် မှတ်တမ်းများကိုလည်းတွေ့ရသည်။ ဆူဟာတို၏ ဘခင်မှာ ကာတိုဆူဒီရိုဖြစ်ပြီး၊ မိခင်မှာ ဆူခီရာဟုခေါ်သည် ဂျာဗားလူမျိုးနွယ်မှဆင်းသက်လာသူများဖြစ်ပြီး တောင်သူလယ်သမားများ ဖြစ်ကြသည်။ လျှပ်စစ်မီးမရှိ၊ ရေသွယ်စနစ်မရှိသည့် ကျေးလက်မှမွေးဖွားလာသူဖြစ်သည်။ သူ့မိခင် ဆူခီရာသည် ဘခင်၏ ဒုတိယအိမ်ထောင် ဖြစ်ပြီး ဆူဟာတိုသည် ပထမအိမ်ထောင်မှ ဖွားမြင်ခဲ့သူတစ်ဦးဖြစ်သည်။
ဆူဟာတို၏မိဘများသည် နှစ်ဦးသဘောတူလမ်းခွဲခဲ့ကြပြီး နောက်အိမ်ထောင်အသီးသီးပြုခဲ့ကြသည်။ အိမ်ထောင်ကွဲသွားကြသည့် မိဘနှစ်ပါးနှင့် ဆူဟာတိုသည် ခပ်တန်းတန်းသာနေထိုင်ခဲ့သည်။ ဟိုအိမ် သည်အိမ်နေပြီး ဘဝကိုကြီးပြင်းခဲ့ရသည်ဟုလည်းဆိုကြသည်။ သူ့အဒေါ်က သူ့ကိုမွေးစားခဲ့ ပြီး အဒေါ်၏ခင်ပွန်းဖြစ်သူက ဘခင်ရင်းသဖွယ်ပြုစုစောင့်ရှောက်ခဲ့သည်။ ဦးလေးနှင့် အဒေါ်တို့ကျောင်းထားပေးသဖြင့် Wuryantoro တွင် မူလတန်းစတင်နေခဲ့ရသည်။
အမျိုးသားဝါဒီချင်းယှဉ်ကြည့်လျှင် ဆူဟာတိုသည် ယခင်သမ္မတဟောင်း ဆူကာနိုထက် ကိုလိုနီဆန့်ကျင်ရေးစိတ်နှင့် နိုင်ငံရေးအမြင် နည်းလှသည်ဟုဆိုကြသည်။ ဆူကာနိုလောက်လည်း ပညာမတတ်၊ အသိုင်းအဝိုင်းလည်းကောင်းလှသည်မဟုတ်ပေ။ ထိုခေတ်က ဒတ်ချ်စာမတတ်လျှင် လူရာမသွင်းကြပေ။ ဆူဟာတိုသည် စစ်ကျောင်းရောက်သည့် ၁၉၄၀ ပြည့်နှစ်လောက်တွင်မှ ဒတ်ချ်စာကိုရင်းနှီးခဲ့ရခြင်းဖြစ်သည်။
လွတ်လပ်ရေးအကြို စစ်သားဘဝ
သူစစ်ကျောင်းမတတ်မီက ဘဏ်တွင်စာရေးလေးဘဝဖြင့် ဝင်လုပ်ခဲ့သေးသည်။ အလုပ်ဖြုတ်ခံရပြီး အလုပ်လက်မဲ့ ဘဝရောက်ခဲ့ရသည်။ သို့ဖြင့် ၁၉၄၀ ပြည့်နှစ်တွင် KNIL (Royal Netherlands East Indies Army) တပ်သို့ဝင်ပြီး Yogyakarta အနီးရှိ Bombong တွင်ဖွင့်လှစ်ထားသော ဒတ်ချ်စစ်ကျောင်းသို့တက်ခွင့်ရခဲ့သည်။ ဒတ်ချ်စစ်ကျောင်းသို့ ဝင်ခွင့်ရရေးမှာ ဒေသခံများအနေဖြင့် လွယ်ကူလှသည်မဟုတ်ပေ။ သို့သော် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်မီးအခြေအနေကြောင့် ဂျပန်တို့ရန်မှကာကွယ်ရန် စစ်တပ်ကိုတိုးချဲ့ဖွဲ့စည်းလိုသဖြင့် ဒေသခံများကို လက်ခံခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
စစ်ကျောင်းမှဆင်းပြီးနောက် ဆူဟာတိုသည် အမှတ် ၁၃ တပ်ရင်းတွင်ခန့်အပ်ခြင်းခံရသည်။ စစ်သားအဖြစ် တာဝန်ထမ်းဆောင်ချိန်တွင် ထူးထူးခြားခြားစွမ်းဆောင်မှုများလည်း မရှိခဲ့ပေ။ အစောင့်အဖြစ်တာဝန်ထမ်းဆောင်ရင်း ငှက်ဖျား မကြာကြာထကာ၊ ဆေးရုံမကြာမကြာတက်ရပြီး တပ်ကြပ်အဖြစ် ရာထူးတိုးပေးခြင်းခံလိုက်ရသည်။
ဂျပန်တို့ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံကို ကျူးကျော်ဝင်ရောက်ပြီး ဒတ်ချ်တို့လက်နက်ချရချိန်တွင် ဆူဟာတိုသည် ဒတ်ချ်စစ်တပ်မှထွက်ပြေးပြီး ဂျပန်တို့လက်အောက်တွင်ခိုလှုံခဲ့သည်။ ဂျပန်တို့ဖွဲ့စည်းပေးထားသည့် ပုလိပ်တပ်ဖွဲ့တွင် ဒုရဲအုပ်အဖြစ် စတင်အမှုထမ်းခဲ့သည်။ ရဲတပ်ဖွဲ့တွင် အမှုထမ်းစဉ် သမ္မတဘဝကို အထောက်အကူပြုမည့် စုံစမ်းထောက်လှမ်းရေး အတတ်များကို အတွေ့အကြုံရခဲ့သည်။ သူက "ရာဇဝတ်မှုကို နိုင်ငံရေးအမှုအဖြစ် အသွင်ပြောင်းလိုက်ရင် ပြဿနာအကြီးကြီးက သေးသေးလေးဖြစ်သွားတတ်တယ်" ဟုမကြာခဏပြောတတ်သည်။
ဆူဟာတိုသည် ပုလိပ်အဖွဲ့မှ ဂျပန်တို့ဖွဲ့စည်းထားသည့် စစ်တပ်သို့ပြောင်းရွှေ့အမှုထမ်းပြန်သည်။ အဖတိုင်းပြည်အတွက်ကာကွယ်သူများဟု အမည်ပေးထားသည့် အင်ဒိုနီးရှားအမျိုးသားတပ် (Peta) တွင် သူက အရာရှိအဖြစ် ဝင်ရောက်အမှုထမ်းသည်။ ဂျပန်တို့သင်တန်းခေါ်ပေးသည့် တပ်စုမှူးသင်တန်းတွင် သူသည်ဂျပန်တို့၏ ဘူရှီဒိုစိတ်ဓာတ်နှင့် နဖူးတွေ့ဒူးတွေ့ရင်ဆိုင်လိုက်ရသည်။ ဂျပန်တို့၏ စစ်သူရဲကောင်းဝါဒကို ရိုက်သွင်းခြင်းခံလိုက်ရသည်ဖြစ်သောကြောင့် ဆူဟာတိုသည် ဒတ်ချ်ဆန့်ကျင်ရေးနှင့် အမျိုးသားရေးအတွေးအမြင်များ ဝင်လာခဲ့သည်။ ဂျပန်စစ်ဝါဒီတို့ကို လွန်စွာအထင်ကြီးလေးစားစိတ်များလည်းဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဆူဟာတို၏ အတွေးအမြင်များကိုပြန်လည်သုံးသပ်ရလျှင် အမျိုးသားရေးဝါဒနှင့် စစ်ရေးအယူအဆများပေါင်းစပ်ကာ လွှမ်းမိုးခြင်းခံထားရသူဟူ၍ ရှုမြင်သုံးသပ်ရမည်ဖြစ်သည်။ ဂျပန်တို့သည် ဆူဟာတို အပါအဝင် အရာရှိများကို ဂျပန်စစ်ရေးအယူအဆနှင့် စစ်ပညာများသင်ပေးခဲ့သည်။ ထိုအထဲတွင် ဆာမူရိုင်းဓားသိုင်းလည်းတစ်ခုအပါအဝင် ဖြစ်သည်။ သို့ဖြစ်ရာ ဆူဟာတိုသည် ကြမ်းသော်လည်း ရက်စက်ယုတ်မာသည့်အလုပ်ကိုမလုပ်ဟူသည့် ဂျပန့်စိတ်ဓာတ်များ အပြည့်ဝင်နေသူ ဟူ၍လည်းဆိုကြသည်။
အင်ဒိုနီးရှားအမျိုးသားတော်လှန်ရေးတွင်ဝင်ရောက်ဆင်နွှဲခြင်း
ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အပြီး မဟာမိတ်တို့ထံ ဂျပန်တို့ လက်နက်ချချိန်တွင် အင်ဒိုနီးရှားအမျိုးသားရေးဝါဒီများဖြစ်ကြသည့် ဆူကာနိုနှင့် မိုဟာမက် ဟတ္တားတို့သည် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံလုံး၀လွတ်လပ်ရေးအတွက် အမျိုးသားတော်လှန်ရေး တစ်ရပ်အနေဖြင့် တိုက်ပွဲဝင်ကြသည်။ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံထူ ထောင်ခြင်းကို နိုင်ငံတကာကလည်း သဘောတူ အသိအမှတ်ပြုကြသည်။ လက်နက်ကိုင်တော်လှန်ရေးနှင့် လှုပ်ရှားမှုများ ပေါ်ပေါက်ခဲ့ပြီးနောက်မှ ဆူဟာတိုက တော်လှန်ရေးသမားများနှင့်ပူးပေါင်းခဲ့ပြီး သူ့အစွမ်းအစများကို ပြခွင့်ရသွားလေသည်။
ဂျပန်တို့ကိုတိုက်ထုတ်ခြင်း
ဂျပန်တို့လက်နက်ချချိန်တွင် ဆူဟာတိုသည် ဂျပန်ဖွဲ့စည်းပေးထားသည့်တပ်တွင် ရာထူးကြီးကြီးဖြင့်ကျန်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်တွင် အမျိုးသားရေးဝါဒီတို့သည် ဒတ်ချ်တို့နှင့်ပူးပေါင်းပြီး အင်ဒိုနီးရှားကျွန်းစုများ ပြန်လည်ရရှိရေးအတွက် တိုက်ပွဲဝင်နေချိန်လည်းဖြစ်သည်။ ဆူဟာတိုသည် တော်လှန်ရေးအစိုးရ၏ ပြည်သူ့လုံခြုံရေးအဖွဲ့ (BKR) တွင် ဒုတိယတာဝန်ခံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။
ဆူဟာတိုသည် Yogyakarta တစ်ဝိုက်တွင် ကြွင်းကျန်နေသည့် ဂျပန်တို့ကို ဦးဆောင်တိုက်ကာ အမြစ်ဖြုတ်ပေးမည်ဟု ကြွေးကြော်ခဲ့သည်။ သူသမ္မတဖြစ်ချိန်တွင် ထိုကာလများနှင့်ပတ်သက်ပြီး ချဲ့ကားပြောဆိုမှုများရှိခဲ့သည်ဆိုစေ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံလွတ်မြောက်ရေးအတွက် ပေါင်းစည်း ညီညွတ်စွာဖြင့် တိုက်ပွဲဝင်နိုင်ရန် ဦးဆောင်မှုပေးနိုင်ခဲ့သည်ကတော့ အမှန်ဖြစ်သည်။ လွတ်မြောက်ရေးစစ်ပွဲအစတွင် ဆူဟာတိုသည် ပြည်တွင်းရှိ လွတ်မြောက်ရေးတိုက်ပွဲဝင်နေသူများကို တပ်ရင်း ၁ လက်အောက်ခံ၊ အမှတ် ၁၀ တပ်ရင်းအဖြစ် စုစည်းလိုက်နိုင်သည်။ ဆူဟာတိုလည်း ချက်ချင်း အမှတ် ၁၀ တပ်ရင်း၏ ဗိုလ်မှူးရာထူးတိုးပေးခြင်းခံလိုက်ရသည်။
အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံလွတ်လပ်ရေးရခြင်း
ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ဖြစ်သည့်အခါတွင် ဒတ်ချ်တို့စိုးမိုးထားသည့် အရှေ့အိန္ဒိယကျွန်းစုကို ဂျပန်တို့ကသိမ်းပိုက်လိုက်သည်။ ၁၉၄၅ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၁၇ ရက်နေ့တွင် ဆူကာနိုနှင့် ဟတ္တားခေါင်းဆောင်သည့် တော်လှန်ရေးသမားများသည် အစိုးရဖွဲ့ကာ လွတ်လပ်သော အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ အဖြစ်ကြေညာလိုက်သည်။ သို့ဖြင့် ၁၉၄၅ ခုနှစ်မှ ၁၉၄၇ ခုနှစ်အတွင်း ဒတ်ချ်တို့နှင့် တော်လှန်ရေးသမားများ လွတ်လပ်ရေးအတွက် ယှဉ်ပြိုင်တိုက်ပွဲများ ဖြစ်ပွားခဲ့ရသည်။ နောက်ဆုံးကုလသမ္ဂ၏ ဝင်ရောက်ဖြန်ဖြေပေးမှုဖြင့် ၁၉၄၉ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၇ ရက်နေ့တွင် အင်ဒိုနီးရှားပြည်ထောင်စုအမည်ဖြင့် လုံး၀လွတ်လပ်ရေးရရှိခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစပြီး ဆူကာနိုသည်သမ္မတ၊ ဟတ္တားသည် ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် တာဝန်ယူခဲ့သည်။
၁၉၆၅ ခုနှစ်တွင် ကွန်မြူနစ်တိုက်ခိုက်ချေမှုန်းရေးတိုက်ပွဲများ အဆက်မပြတ်ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ လက်ရှိသမ္မတဆူကာနိုသည် အာဏာသိမ်းရန် ကြိုးပမ်းသည့် ကွန်မြူနစ်များကိုနှိမ်နင်းခဲ့သဖြင့် ထောင်ပေါင်းများစွာသော ကွန်မြူနစ်များ အသတ်ခံရသည်ဟု စွပ်စွဲခံရသည်။
၁၉၆၆ ခုနှစ် မတ်လ ၁၂ ရက်နေ့တွင် ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဆူဟာတိုကို တပ်မတော်အကြီးအကဲအဖြစ် တင်မြှောက်လိုက်ပြီး သမ္မတဆူကာနိုသည် အုပ်ချုပ်ရေးအာဏာများကို ဆူဟာတိုသို့ လွှဲပေးလိုက်သည်။ သို့သော်သမ္မတအဖြစ် ဆက်လက်ခံယူနေဆဲဖြစ်သည်။ ၁၉၆၈ ခုနှစ် မတ်လ ၂၇ ရက်နေ့တွင် အတိုင်ပင်ခံလွှတ်တော်က ဗိုလ်ချုပ်ကြီးဆူဟာတိုအား သမ္မတအဖြစ်တရားဝင် ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခဲ့သည်။ သမ္မတသက်တမ်း ၅ နှစ်အပြီး ၁၉၇၅ ခုနှစ် မတ်လတွင် ဆူဟာတိုသည် သမ္မတအဖြစ် ပြန်လည်ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခြင်းခံရသည်။
ဆူဟာတိုနှင့်ခေတ်သစ် New Order အစိုးရ (၁၉၆၇-၁၉၉၈)
ဆူဟာတိုသည် ၁၉၆၈ ခုနှစ် မတ်လတွင် သမ္မတရာထူးကိုလက်ခံသည်။ ဆူကာနိုက တိုင်းပြည်အတွင်းအရေးပေါ် အခြေအနေကြောင့် ဆူဟာတိုသို့ အာဏာကိုလွှဲပြောင်းပေးလိုက်ရသည်ဟုဆိုသည်။ ဆူဟာတိုကလည်း သူတီထွင်ထားသည့် New Order (Orde Baru) ဖြင့် တိုင်းပြည်ကိုအုပ်ချုပ်သွားသည်။ ဆူဟာတိုသည် ကွန်မြူနစ်ပါတီကိုဖျက်သိမ်းလိုက်ပြီး တရားမဝင်အသင်းအဖြစ်ကြေညာကာ ပါလီမန်မှ ထုတ်ပယ်လိုက်သည်။ အလုပ်သမားသမဂ္ဂကိုလည်း ဖျက်သိမ်းကာ စာနယ်ဇင်းဆင်ဆာအဖွဲ့ကို ပြဋ္ဌာန်းဖွဲ့စည်းလိုက်သည်။
ဆူဟာတိုသည်နိုင်ငံတကာနှင့် အထူးသဖြင့် အနောက်နိုင်ငံများနှင့် အဆင်ပြေစွာဆက်ဆံရန်ကြိုးပမ်းခဲ့သော်လည်း ကွန်မြူနစ်များကို နှိမ်နင်းရာတွင် တာဝန်ရှိသည်ဆိုပြီး တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံနှင့် အဆင်မပြေဖြစ်ခဲ့ရသည်။ ဆူဟာတိုသည် သူ့နိုင်ငံခြားရေးဝန်ကြီးဖြစ်သူ အဒမ်မာလစ်ကို အမေရိကန်နိုင်ငံ၊ ကုလသမဂ္ဂနှင့် မလေးရှားနိုင်ငံများသို့စေလွှတ်ပြီး တစ်ဘက်နှင့်တစ်ဘက် မပြေလည်မှုများကို ညှိနှိုင်း ဖြေရှင်းစေခဲ့သည်။ နောက်ပိုင်း အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံသည် အာဆီယံအဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံလည်းဖြစ်လာသည်။
New Order အုပ်ချုပ်ရေးစနစ်သစ်ပြဋ္ဌာန်းခြင်း
၁၉၆၇ ခုနှစ် မတ်လ ၁၂ ရက်နေ့တွင် ဆူကာနိုသည် လုံးဝအာဏာကိုစွန့်လွှတ်လိုက်သည်။ ဆူဟာတိုအာဏာရလာသည့်အချိန်မှစပြီး နိုင်ငံတော်၏အာဏာကို ချုပ်ကိုင်စီမံမှုများစတင်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ထောက်လှမ်းရေးဌာနနှစ်ခုကို ထူထောင်ခဲ့သည်။ အစိုးရကို အကျပ်ကိုင် ခြိမ်းခြောက်မှုရန်မှကာကွယ်ရန်ဖြစ်သည်ဟုဆိုသည်။ နိုင်ငံတော်တွင်အရေးပါသည့် ဆန်စပါးလုပ်ငန်းများကိုလည်း အဖွဲ့ဖြင့်ထိန်းချုပ်ကန့်သတ် လိုက်သည်။ အစိုးရသစ်ကိုဖွဲ့စည်းလိုက်ပြီး ထိုအစိုးရသစ်သည် တပ်မတော်၏စီမံအုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင်ရှိနေရမည်ဖြစ်သည်။ ဆူဟာတိုအနေဖြင့် စစ်တပ်နှင့် အရပ်ဘက် နှစ်မျိုးစလုံးအတွက် တာဝန်အရှိဆုံးပုဂ္ဂိုလ်တစ်ယောက်ဘဝကို ခံယူလိုက်လေသည်။
နိုင်ငံစီးပွားရေးတိုးတက်ရန် သမ္မတဆူဟာတိုသည် အမေရိကန်နိုင်ငံတွင် ပညာသင်ကြားခဲ့သည့် စီးပွားရေးသမားများနှင့် ပူးပေါင်းလိုက်သည်။ ထိုစီးပွားရေးသမားများကို အမည်ပြောင်အနေဖြင့် "ဘာကလေမာဖီးယား" ဟုခေါ်ကြသည်။ ထိုအဖွဲ့ဖြင့် စီးပွားရေးပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကို ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ဆူဟာတိုအာဏာရနေစဉ်ကာလတွင် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံကို နိုင်ငံခြားရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုဗဟိုနိုင်ငံဖြစ်လာစေရန် ကြံဆောင်ခဲ့သည်။ စီးပွားရေးပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုအနေဖြင့် လုပ်ငန်းများကို ပုဂ္ဂလိကပိုင်အဖြစ်လွှဲပြောင်းပေးခြင်း၊ စက်မှုလုပ်ငန်းများကို တိုးမြှင့် ဆောင်ရွက်ခြင်းများလုပ်ခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ကမ္ဘာ့ဘဏ်၊ အနောက်ဘဏ်များအပြင် မိတ်ဆွေနိုင်ငံများထံမှ အထောက်အကူယူပြီး နိုင်ငံငွေကြေးအင်အား တောင့်တင်းရန်ကြံဆောင်ခဲ့သည်။
အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံသည် New Order အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ပြန်လှန်ဝံ့သူမရှိသလောက်ဖြစ်နေသည်။ စစ်တပ်နှင့် ဂိုလ်ခါပါတီမှ စီးပွားရေး၊ နိုင်ငံရေးတို့တွင်ကြီးစိုးထားရုံမျှမက နိုင်ငံအစိုးရကိုပါ ချုပ်ကိုင်ထားနိုင်သည့်အနေအထားတွင်ဖြစ်နေသည်။ သို့ဖြင့် လာဘ်ပေးလာဘ်ယူမှုများ၊ တရားမဝင်လုပ်ငန်းများ၊ အာဏာအလွဲသုံးစားလုပ်မှုများထွန်းကားလာသည်။ နိုင်ငံခြားမှထောက်ပံ့ငွေများ၊ လုပ်ငန်းရှင်များထံမှငွေများသည် ဆူဟာတိုမိသားစုတည်ထောင်ထားသည့် ယာယာဆန်ဖောင်ဒေးရှင်းသို့ အလုံးအရင်းနှင့်လှိမ့်ဝင်သွားသည်။
နိုင်ငံရေးသန့်စင်ပွဲ
ဆူဟာတို၏ကက်ဘိနက်တွင် အင်ဒိုနီးရှားကွန်မြူနစ်ပါတီကို ၁၉၆၅ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလ ၆ ရက်နေ့၌ ဖယ်ရှားပြီးနောက် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံတွင် လူပေါင်း သုံးသိန်းမှ တစ်သန်းခန့်အထိ သတ်ဖြတ်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။ ထိုလူသတ်ပွဲတွင် စစ်ဘက်နှင့် အရပ်ဘက် အထက်တန်းလွှာများ၊ ဘာသာရေးခေါင်းဆောင်များ ပါဝင်ပတ်သက်မှုရှိနေသည်ဟုဆိုသည်။ ကွန်မြူနစ်သူပုန်အများစုမှာ အင်ဒိုနီးရှား နိုင်ငံသားများဖြစ်ကြသည်။ စီအိုင်အေက သံသယရှိဖွယ်ကွန်မြူနစ် တစ်သောင်းစာရင်းကို အင်ဒိုနီးရှားလက်ဝယ်သို့အပ်နှံခဲ့သည်။ သုတ်သင်ပွဲ ကြီးအပြီးတွင်မှ စီအိုင်အေက ၂၀ ရာစုတွင် ကွန်မြူနစ်များကို သုတ်သင်ခြေမှုန်းရာ၌ အရက်စက် အယုတ်မာဆုံးဟူ၍ ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။
နိုင်ငံရေးသဘောထားကွဲလွဲမှုများ
၁၉၇၀ ပြည့်နှစ်တွင် နိုင်ငံတော်အတွင်း အကျင့်ပျက်ခြစားမှုများ သောင်းကျန်းလွန်းသောကြောင့် ကျောင်းသားများက ရုတ်တရက်ထပြီး ဆန္ဒပြကြသည်။ ဆူဟာတိုသည် ဆန္ဒပြပွဲများကို တားမြစ်ရုံမျှမက လှုပ်ရှားသူများကို လိုက်လံနှိမ်နင်းခဲ့သည်။ စုံစမ်းရေးအဖွဲ့ တစ်ဖွဲ့ကို လည်းဖွဲ့ပေးပြီး စစ်ဆေးစေခဲ့သည်။ စုံစမ်းရေးကော်မရှင်ကလည်း သာမန်သာစစ်ဆေးပြီး ခေါင်းရှောင်နေခဲ့သည်။ ဆူဟာတို လက်ထက်တွင် အုပ်ချုပ်ရေးနှင့် တရားဥပဒေစိုးမိုးရေးကို အဆင့်မြှင့်လုပ်ဆောင်ပြီး ငြိမ်ဝပ်ပိပြားရေးကို ဆောင်ရွက်နိုင်ခဲ့သော်လည်း ဝန်ထမ်းများ၏ အကျင့်စာရိတ္တ ပျက်စီးမှုကို မထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲ့ပေ။
ဆူဟာတိုလက်ထက်တွင် ဒီမိုကရေစီအကြောင်းပြောသော်လည်း အပေါ်ယံရွှေမှုံကြဲ အတွင်းနောက်ချေးခံဆိုသည့် သဘောဖြစ်နေသည်။ သူ့လက်ထက်တွင် ရွေးချယ်တင်မြှောက်ပုံစနစ်များကို ပြုပြင်ပြောင်းလဲခဲ့သော်လည်း ရွေးချယ်တင်မြှောက်ပွဲသို့ ဝင်ခွင့်ရှိသည့်ပါတီမှာ သုံးပါတီ သာဖြစ်သည်။ ဆူဟာတို၏ပါတီဖြစ်သည့် ဂိုလ်ခါ (Golkar) ပါတီ၊ အစ္စလမ်မစ်ယူနိုက်တက်ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ (PPP) နှင့် အင်ဒိုနီးရှား ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ (PDI) တို့ဖြစ်သည်။ ထိုသုံးပါတီမှလွဲပြီး ယခင်ကပါတီများအားလုံးကို PPP နှင့် PDI ပါတီများနှင့် ပူးပေါင်းစေခဲ့သည်။ လွှတ်တော်တွင် အမတ်နေရာ ၁၀၀ ကိုချန်ထားစေခဲ့ကာ စစ်တပ်အတွက်စီစဉ်ပေးခဲ့သည်။ ဤသို့ဖြင့် သူ့ကို ကန့်ကွက်သူမရှိ ထောက်ခံမဲ အများဆုံးဖြင့် ၁၉၇၃၊ ၁၉၇၈၊ ၁၉၈၃၊ ၁၉၈၈၊ ၁၉၉၃၊ ၁၉၉၈ ခုနှစ်များတွင် သမ္မတအဖြစ် အကြိမ်ကြိမ်ပြန်လည်ရွေးကောက်တင်မြှောက် ခံခဲ့ရသည်။
၁၉၈၀ ပြည့်နှစ် မေလ ၅ ရက်နေ့တွင် Petisi 50 (Petition of Fifty) ဆိုသည့် အဖွဲ့တစ်ဖွဲ့သည် နိုင်ငံရေးအရ ပိုမိုလွတ်လပ်ခွင့်ပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့ကြသည်။ ထိုအဖွဲ့တွင် တပ်မတော်သားဟောင်းများ၊ နိုင်ငံရေးသမားများ၊ ပညာရှင်များနှင့် ကျောင်းသားများပါဝင်သည်။ အင်ဒိုနီးရှား မီဒီယာက ထိုသတင်းကိုမပေါက်ကြားရန် အမျိုးမျိုးထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။ ထိုအုပ်စုက ဆူဟာတိုသည် တစ်ပါတီစနစ်ဖြင့် နိုင်ငံတော်ကို အုပ်ချုပ်ရန် စီစဉ်နေခြင်းဖြစ်ကြောင်း၊ သူတို့ခေါင်းဆောင်များကို ချုပ်နှောင်ထားကြောင်း စွပ်စွဲခဲ့ကြသည်။
ဆူဟာတိုနှင့်အကျင့်ပျက်ပြဿနာ
ဆူဟာတိုကို International Transparency အဖွဲ့က လွန်ခဲ့သည့် နှစ်ပေါင်း ၂၀ အတွင်း ကမ္ဘာ့အကျင့်ပျက်ခြစားမှုကို အကျူးလွန်ဆုံးပုဂ္ဂိုလ်အဖြစ် စွပ်စွဲခဲ့သည်။ သူ့မိသားစုအနေဖြင့်လာဘ်စားသည့်ငွေပမာဏသည် ဒေါ်လာ ၁၅ ဘီလီယံမှ ၃၅ ဘီလီယံခန့်အထိရှိမည်ဟု ဆိုကြသည်။ အာရှတိုက်တွင် ဆူဟာတိုကဲ့သို့ လက်စောင်းထက်သည့်ပုဂ္ဂိုလ်မှာ ဖိလစ်ပိုင် သမ္မတဟောင်း ဖာဒီနန်မားကို့စ်ဖြစ်ပြီး ဒေါ်လာ ၅ ဘီလီယံမှ ၁၀ ဘီလီယံအတွင်းရှိသည်။
ဖောင်ဒေးရှင်းများသည် အလှူငွေအများအပြားရသော်လည်း အမည်သာခံပြီး ဆူဟာတိုအတွက် ငွေရှာပေးရသည့် ဌာနများသဖွယ် ဖြစ်လာသည်။ ကုမ္ပဏီအများစုသည် လုပ်ငန်းခွင်အတွက် ဆူဟာတိုနှင့်အပေါင်းအသင်းများကို ကပ်ထားကြရသည်။ ဆူဟာတို သို့မဟုတ် သူ့သားသမီးတစ်ဦးဦးနှင့်သိလျှင် ကြိုးနီစနစ်မရှိ၊ ဗြူရိုကရေစီမရှိပေ။ ဆူဟာတိုအပေါင်းအသင်းများကလည်း ကြားခံပွဲစားတွေဖြစ်လာပြီး ပွဲခပေးလျှင် ဆက်သွယ်ပေးသည့်စနစ်ကို ပြောင်ပြောင်တင်းတင်းကျင့်သုံးလာကြသည်။ ဂျာကာတာမြို့ရေပေးဝေရေးစနစ်အတွက် ၁၉၉၀ ပြည့်နှစ်တွင် ပုဂ္ဂလိကလက်သို့လွှဲပြောင်းပေးလိုက်သည်။ ထိုလုပ်ငန်းရရန် လေလံပွဲတွင် ဆူဟာတို၏သား ဆီဂစ်ကို ရှယ်ယာ ၂၀ ရာခိုင်နှုန်း ပေးသည့်ကုမ္ပဏီက လုပ်ငန်းရရှိသွားသည်။ ကန်ထရိုက်စာချုပ်အတွက် လက်မှတ်ရေးထိုးပွဲတွင် ဆီဂစ်ကိုယ်တိုင်ပါဝင်ပြီး လက်မှတ်ရေး ထိုးပေးခဲ့သည်။
ဆူဟာတိုနှင့်သူ့အပေါင်းအဖော်များသည် ကုမ္ပဏီကြီးများထံမှ လုပ်ငန်းအကြောင်းပြပြီး ယဉ်ယဉ်လေးငွေထုတ်စားနေကြသည်။ ဥပမာတစ်ခုမှာ နိုင်ငံတော်ပိုင်ရေနံကုမ္ပဏီတစ်ခုဖြစ်သည့် ပါတာမီနာ (Partamina) ကိစ္စကို ၁၉၉၉ ခုနှစ်တွင် TimeAsia သတင်းစာကြီးမှ ဖော်ထုတ်လိုက်သည့် အတွက် ပြဿနာအတော်လေးတက်ခဲ့ရသည်။ ပါတာမီနာသည် နိုင်ငံခြားသို့ရေနံများပို့သည့်လုပ်ငန်းကို ဆူဟာတိုမိသားစုပိုင်ကုမ္ပဏီနှစ်ခုမှတစ်ဆင့် လုပ်ကိုင်ဆောင်ရွက်ပေးရသည်။ ထို့ကြောင့် နိုင်ငံခြားသို့ရေနံတစ်စည်ရောင်းတိုင်း ၃၅ ဆင့်ကို ဆူဟာတိုမိသားစုပိုင် ကုမ္ပဏီများသို့ ပေးသွင်းရသည် ဆိုသောပြဿနာကို သတင်းစာများတွင်ဖော်ပြမှ ပြည်သူတို့သိခဲ့ကြရသည်။ ထို့ပြင် စားသောက်ဆိုင်လုပ်ငန်း၊ အာမခံလုပ်ငန်းများတွင်လည်း ဆူဟာတိုပိုင်ကုမ္ပဏီများက အမျိုးမျိုးလက်ဝါးကြီးအုပ်ကာ ထိန်းချုပ်ထားခဲ့ကြသည်။ ပါတာမီနာကို ၁၉၉၉ ခုနှစ်၊ ဇူလိုင်လတွင် စာရင်းစစ်ဝင် သည့်အခါ ၆.၁ ဘီလီယံမှာ ပျောက်ဆုံးနေကြောင်းတွေ့လိုက်ရသည်။ ဆူဟာတိုနှင့်ဆက်နွှယ်နေသည့်ကုမ္ပဏီများသည် လုပ်ငန်းအကြောင်းပြပြီး အင်ဒိုနီးရှားဘဏ်များမှ ငွေချေးထားကြသည်။ ထိုကုမ္ပဏီများသည် တစ်ပြားတစ်ချပ်မှ ကြွေးပြန်မဆပ်ခဲ့ကြပေ။ ဆူဟာတိုမပြုတ်မီကာလ ၁၉၉၈ ခုနှစ်အထိ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံတွင် နိုင်ငံတကာစာရင်းအင်း "စံ"၊ ဘဏ်လုပ်ငန်း "စံ" များသည်ကွယ်ပျောက်ကုန်သည်ဟုဆိုရမည်ဖြစ်သည်။
၁၉၇၇ ခုနှစ်တွင် အပေါင်းအသင်းရောင်းရင်းများ၏ လွန်ကျူးလာမှုကို ထိန်းသိမ်းသည့်အနေဖြင့် လာဘ်ပေးလာဘ်ယူစနစ်ပပျောက်ရေးကို စစ်ဆင်ရေးအသွင် ဆူဟာတိုကိုယ်တိုင် ဆောင်ရွက်ခဲ့သေးသည်။ သို့သော် ဖမ်းသည့်ငါးမမိဘဲ အစိုးရဝန်ထမ်း နှစ်ပဲခြောက်ပြား လာဘ်စားထားသူများ "ဆန်ခိုး မမိ၊ ဖွဲခိုးမိ" ဘဝသို့ရောက်ကုန်ကြရသည်။
ဆူဟာတိုသည် ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်တွင် ဒေါ်လာ ၅၇၁ သန်း အလွဲသုံးစားလုပ်မှုဖြင့် တရားအစွဲခံရသည်။ အမှုအားလုံးမှာ ယာယာဆန် ဖောင်ဒေးရှင်းကိုအကြောင်းပြပြီး လိမ်လည်အလွဲသုံးစားမှုများဖြစ်သည်။ သို့သော် ဆူဟာတို၏ဆရာဝန်က တရားရုံးတွင် လာရောက်အစစ်ခံရန် ကျန်းမာရေးမကောင်းဟု အကြောင်းပြပြီး ကန့်ကွက်ထားခဲ့သည်။ ၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် နောက်ထပ်တစ်ကြိမ် တရားရုံးကဆင့်ခေါ်သော်လည်း ဦးနှောက်ရောဂါဖြင့်အကြောင်းပြပြီး ငြင်းပယ်ခဲ့ပြန်သည်။
ထွက်တော်မူနန်းကခွာပြီ
၁၉၆၆ ခုနှစ်တွင် အင်ဒိုနီးရှားဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ (PDI) သည် နိုင်ငံခေါင်းဆောင်မှုမှခွဲထွက်ပြီး ဆူဟာတိုကိုစိန်ခေါ် တိုက်ခိုက်ခဲ့သည်။ PDI သည် အစိုးရတရားဝင်ပါတီတစ်ခုဖြစ်သည်။ ယခင်သမ္မတဟောင်း ဆူကာနို၏သမီးဖြစ်သူ မီဂါဝတီဆူကာနိုပူထရီသည် PDI ပါတီ၏ ဥက္ကဋ္ဌဖြစ်လာပြီး ဆူဟာတိုကို ပြစ်တင်ဝေဖန်မှု ပိုများလာခဲ့သည်။ ဆူဟာတိုသည် တုံ့ပြန်သည့်အနေဖြင့် လက်ထောက်ပါလီမန်ပြောရေးဆိုခွင့်ရှိသူ ဆူရာဒီနှင့်အုပ်စုဖွဲ့ကာ ပူးပေါင်းလိုက်သည်။ ဆူရာဒီကလည်း မီဂါဝတီကို ပါတီကွန်ဂရက်တွင် ထုတ်ဖယ်ပစ်မည်ဟုကြေညာလိုက်သည်။ မီဂါဝတီက သူမကိုထုတ်ဖယ်လျှင် ထောက်ခံသူများနှင့် ဆန္ဒပြမည်ဟုတုံ့ပြန်လိုက်သည်။ ဆူရာဒီက မီဂါဝတီကိုထုတ်ဖယ်လိုက်ရာ အင်ဒိုနီးရှား တစ်နိုင်ငံလုံး ဆူပုအုံကြွမှုများဖြစ်ပွားခဲ့ရသည်။ လမ်းမများပေါ်တွင် လုံခြုံရေးတပ်များနှင့် ဆန္ဒပြသူများ ထိပ်တိုက်ရင်ဆိုင်ရမှုများ အကြိမ်ကြိမ်ဖြစ်ခဲ့ သည်။ မီဂါဝတီအား PDI ဌာနချုပ်ကိုပြန်အပ်မည်၊ နောက်ထပ်ဆန္ဒပြမှုများမပြုရန် စစ်တပ်ကညှိနှိုင်းလာသည်။ မီဂါဝတီကိုထောက်ခံသူများ ကလည်း "ဒီမိုကရေစီဟစ်တိုင်" ဆိုပြီး ဆူဟာတိုကိုပုတ်ခတ်ဝေဖန် တိုက်ခိုက်မှုများ ကျယ်ပြန့်စွာပြုလုပ်လာကြသည်။
၁၉၉၇ ခုနှစ်တွင်ဖြစ်ပွားသည့် အာရှငွေကြေးဆိုင်ရာအကျပ်အတည်းသည် အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံ၏ စီးပွားရေး၊ လူမှုရေးတို့ကိုသာမက ဆူဟာတို၏ အစိုးရကိုပါ ရိုက်ခတ်စေခဲ့သည်။ အင်ဒိုနီးရှားငွေကြေး ရူပီရားတန်ဖိုးသည်လည်း ဇောက်ထိုးကျသွားခဲ့ရသည်။ ဆူဟာတိုကိုလည်း နိုင်ငံတကာ ငွေချေးထားသည့်အဖွဲ့အစည်းများဖြစ်သည့် ကမ္ဘာ့ဘဏ်၊ IMF နှင့် အမေရိကန်နိုင်ငံတို့သည် နှစ်ရှည်ချေးငွေများနှင့် ပြည်တွင်းစီးပွားရေး ခိုင်မာစေရန် ထောက်ပံ့ထားသည့်ငွေကြေးများကို စစ်ဆေးလာတော့သည်။ IMF မှချေးငွေများကို ဆူဟာတိုအစိုးရအနေဖြင့် ပြန်ပေးရန် တောင်းဆိုလာသောကြောင့် ပြည်တွင်းလူမှုဝန်ထမ်းထောက်ပံ့ငွေများ၊ အမတော်ကြေးထောက်ပံ့ငွေများကို ဖြတ်တောက်လျော့ချမှုများပြုလာခဲ့ရ သည်။
၁၉၉၈ ခုနှစ်အစပိုင်းတွင် ခြိုးခြံခြွေတာမှုများ မည်မျှလုပ်နေသည်ဆိုစေ အခြေအနေကိုမထိန်းနိုင်ပဲဖြစ်လာသည်။ လောင်စာဆီဈေး၊ ဆန်ဈေးတို့တစ်ရိတ်ရိတ်တက်လာသည်။ ပညာရေးအတွက်ထောက်ပံရန် ငွေကြေးများဖြတ်တောက်မှုကြောင့်လည်း အခြေအနေက ပိုပြီး တင်းမာလာသည်။ အစိုးရဌာနတိုင်းတွင် လာဘ်ပေးလာဘ်ယူမှုများကလည်း ကြောက်စရာကောင်းလောက်အောင် ဆိုးရွားလာသည်။
ဆူဟာတိုသည် ၁၉၉၈ ခုနှစ်တွင် သတ္တမအကြိမ်မြောက် သမ္မတအဖြစ် ပြန်လည်အရွေးခံရန် ရှေ့တန်းပြန်ထွက်လာသည်။ နိုင်ငံအတွင်း ပြဿနာပေါင်းသောင်းခြောက်ထောင်ကြောင့် ခေါင်းဆောင်တစ်ယောက်ထွက်ပေါ်ရန် လိုအပ်နေချိန်ဖြစ်သည်။ ဆူဟာတိုကို ကုန်လွန်ခဲ့သည့်နှစ်များက ဆန့်ကျင်မှုမရှိ အကြိမ်ကြိမ်အဖန်ဖန်ပြန်ရွေးချယ်ခဲ့ကြသော်လည်း ယခုတစ်ကြိမ်တွင် သူ့ပါတီဖြစ်သည့် ဂိုခါလ်ပါတီနှင့်သာမက တပ်မတော်နှင့်ပါ သဘောထားကွဲလွဲမှုများဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၉၈ ခုနှစ် မေလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် အစိုးရအဖွဲ့မှနုတ်ထွက် ပေးလိုက်ရပြီး သူ့နေရာတွင် ယူဆွတ်ဟာဘီဘီကို အစားထိုးခဲ့သည်။
သမ္မတဘဝမှအကျကာလ
သမ္မတရာထူးမှကျပြီးသည့်နောက်တွင် ဆူဟာတိုအကြောင်းသည် မီဒီယာတွင် စိတ်ဝင်စားစရာဖြစ်လာသည်။ ရာထူးကျပြီး ဂျာကာတာမြို့ လယ်ရှိ မိသားစုပိုင်အိမ်ကြီးတွင် ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်ခဲ့သည်။ မိတ်ဆွေအပေါင်းအသင်း အချွေအရံတို့လည်း နည်းပါးသွားခဲ့သည်။ ငွေကြေး ဆိုင်ရာကိစ္စရပ်များနှင့်ပတ်သက်ပြီး ဘက်ပေါင်းစုံမှတရားစွဲမှုများနှင့် ရင်ဆိုင်လာခဲ့ရသည်။ သို့သော်ကျန်းမာရေးအကြောင်းပြပြီး ရှောင်လွှဲ နေခဲ့သည်ချည်းဖြစ်သည်။
၁၉၉၉ ခုနှစ် မေလတွင် TimeAsia မှခန့်မှန်းချက်အရ ဆူဟာတိုမိသားစုပိုင်ဆိုင်မှုသည် ရှယ်ယာများ၊ ဖက်စပ်လုပ်ငန်းများ၊ အိမ်ခြံမြေများ၊ လက်ဝတ်ရတနာများအပါအဝင် အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၁၅ ဘီလီယံခန့်ရှိမည်ဟုဆိုသည်။ ထိုငွေများအနက် ဩစတီးယန်းဘဏ်တွင် အတိုးရရန် အပ်ငွေသည် ဒေါ်လာ ၉ ဘီလီယံဖြစ်သည်။ အင်ဒိုနီးရှားနိုင်ငံတွင် မိသားစုပိုင်ခြံမြေသည် ၃၆၀၀၀ ကီလိုမီတာဖြစ်သည်။ အခြားပိုင်ဆိုင်မှုအနေဖြင့် မီတာတစ်သိန်းပတ်လည်ရုံးအဆောက်အအုံမှာ ဂျာကာတာတွင်ရှိပြီး၊ အရှေ့တီမော၏မြေ ၄၀ ရာခိုင်နှုန်းတို့ကိုပါ ပိုင်ဆိုင်ကြောင်းသိရသည်။ ဆူဟာတိုအုပ်စိုးသည့် ၃၂ နှစ်တာကာလတွင် မိသားစုလက်အတွင်းသို့ရောက်ရှိသွားသည့် ငွေကြေးပမာဏစုစုပေါင်းမှာ အမေရိကန်ဒေါ်လာ ၇၃ ဘီလီယံခန့်ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။
၂၀၀၀ ပြည့်နှစ် မေလ ၂၉ ရက်နေ့တွင် ဆူဟာတိုသည် နေအိမ်အကျယ်ချုပ်ဖြင့်ထိန်းသိမ်းခံလိုက်ရပြီး သူအာဏာရစဉ်က လာဘ်စားမှု များနှင့်ပတ်သက်ပြီး စစ်ဆေးခြင်းခံခဲ့ရသည်။ ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ် ဇူလိုင်လတွင် အစိုးရသို့ လှူဒါန်းသော ဒေါ်လာ ၅၇၁ သန်းကို၊ သူတည်ထောင်သည့် ဖောင်ဒေးရှင်းများကိုအကြောင်းပြပြီး မိသားစုကိုယ်ကျိုးအတွက် ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှုလုပ်ငန်းများလုပ်ကာ ကိုယ်ကျိုးရှာခဲ့သည်ဟု စွပ်စွဲခဲ့သည်။ စက်တင်ဘာလတွင် ရုံးတင်စစ်ဆေးရန်ဖြစ်သော်လည်း တရားရုံးကခန့်အပ်သည့်ဆရာဝန်များက တရားရုံးတွင် လာရောက်အစစ်ခံရန် ကျန်းမာရေး မကောင်းဟု အကြောင်းပြကြသည်။ ၂၀၀၂ ခုနှစ်တွင် နောက်တစ်ကြိမ် တရားရုံးတွင်စစ်ဆေးရန်ဆင့်ခေါ်သော်လည်း အမျိုးအမည်မသိ ဦးနှောက်ရောဂါတစ်ခုကိုအကြောင်းပြပြီး ငြင်းဆန်ခဲ့ပြန်သည်။
ဘဝနေဝင်ချိန်
သမ္မတဘဝမှ အနားယူပြီးနောက်ပိုင်းတွင် ဆူဟာတိုသည် လေဖြတ်ခြင်း၊ နှလုံးရောဂါ၊ အူရောဂါများဖြင့် ဆေးရုံအကြိမ်ကြိမ်တက်ခဲ့ရသည်။ ထိုရောဂါများကြောင့်ပင် အစိုးရမှ တရားရုံးတွင် အကြိမ်ကြိမ်အစစ်ခံရန် ဆင့်ခေါ်သော်လည်း သူ့ရှေ့နေများက ငြင်းဆန်ခွင့်ရရှိခဲ့ကြခြင်းဖြစ်သည်။
၂၀၀၈ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၄ ရက်နေ့တွင် အသက် ၈၆ နှစ်ရှိပြီဖြစ်သော ဆူဟာတိုကို ဂျာကာတာရှိ ပါတာမီနာဆေးရုံသို့ အရေးပေါ် တင်လိုက်ရသည်။ နှလုံးအားနည်းပြီး ခြေလက်နှင့်ဝမ်းဗိုက်များဖောယောင်လာသည်။ ကျောက်ကပ်ကလည်း ကောင်းကောင်းအလုပ် မလုပ် တော့ပေ။ ၂၀၀၈ ဇန်နဝါရီလ ၁၁ ရက်နေ့တွင် ရောဂါအခြေအနေပိုဆိုးလာခဲ့သည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလ ၂၇ ရက်နေ့ နေ့လယ် ၁ နာရီ ၁၀ မိနစ် တွင် ကွယ်လွန်သွားခဲ့သည်။
သူ့အလောင်းကို လေယာဉ်ဖြင့် ၂၈ ရက်နေ့တွင်သယ်ဆောင်သွားပြီး ဂီရီဘန်ဂန်သင်္ချိုင်းရှိ အသက် ၄၉ နှစ် အရွယ်တွင် ကွယ်လွန်သွားသော ဇနီးဖြစ်သူ၏ဂူဘေးတွင် ပြင်ဆင်ထားခဲ့သည်။ သူ့ဈာပနကို နိုင်ငံတော်ဈာပနအဖြစ် သတ်မှတ်ပေးပြီး စစ်ဘက်၊ အရပ်ဘက်မှပုဂ္ဂိုလ်များ လာရောက်ဂါရဝပြုကြသည်။ လက်ရှိသမ္မတ ယူဒိုယိုနိုကိုယ်တိုင် ကြီးမှူးကျင်းပပေးသည့် ဈာပနပွဲလည်းဖြစ်သည်။
ထော်လာရွာ၊ ထိန်တောကြီး
ထော်လာရွာ၊ ထိန်တောကြီး
ရေလဲကြီးရွာ၊ တော်တလုပ်
ရေလဲကြီးရွာ၊ တော်တလုပ်
ဇာတ်
ဇာတ်ဟူသောစကားမှာ ဇာတက-ဟူသောပါဠိမှ ဆင်းသက်လာခြင်းဖြစ်ပြီး အဖြစ်တော်ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရှိသည်။ ပါဠိလို ဇာတက ဖြစ်၍ မြန်မာလိုအားဖြင့် ဗုဒ္ဓ၏ ဘုရားလောင်းဘဝ အဖြစ်တော်စဉ်များကို ဖော်ပြဟောကြားထားရာ ကျမ်းပင် ဖြစ်သည်။
နုမှာငါးရာ ရင့်မှာတစ်ကျိပ်
ဗုဒ္ဓဘာသာတို့တွင် နုမှာငါးရာ ရင့်မာတကျိပ်-ဟု ဆိုရိုးစကားတခုရှိသည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ ဘုရားအလောင်းတော်၏ ပါရမီတော်များ၊ ဖြည့်ကျင့်တော်မူနေစဉ် ပါရမီတော်နုစဉ်ဘဝ အဖြစ်တော်စဉ်များနှင့် ဘုရားဖြစ်ခါနီး ပါရမီတော်များ ရင့်ကျက်ချိန် အဖြစ်တော်စဉ်ဘဝများကို မှတ်သားသိရှိကြစေရန် ဆိုရိုးစကားပြုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ဘုရားရှင်သည် ပါရမီတော်များ ပြည့်ကာ သဗ္ဗညုတရွှေဉာဏ်တော်ရပြီး ဗုဒ္ဓအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူသောအခါ ဘုရားအလောင်းတော် ဘဝတုန်းက အဖြစ်တော်စဉ်များကို အကြောင်းအားလျော်စွာ တပည့်သာဝက စသည်တို့အား ပြန်လည်၍ ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ဘုရားရှင် ပြန်လည်ဟောဖော်ခဲ့သော အတိတ်အလောင်းလျာ ဘဝအဖြစ်တော်စဉ်များကို ဇာတက အမည်ဖြင့် ပိဋကတော်တွင် ကျမ်းတစောင်ရှိသည်။
ဇာတ်တော်အရေအတွက်
ဇာတကကျမ်း၌ ဝတ္ထုပေါင်း ၅၄၇-ပုဒ၊ ကဏ္ဍပေါင်း ၁၁-ခုရှိသည်။ ပထမကဏ္ဍကို ဧကနိပါတ (ဧကနိပါတ်) ဟုခေါ်သည်။ ဂါထာတပုဒ်သာ ပါရှိသေောာကာင့် ဧကနိပတါဟုခေါ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဂါထာနှစ်ပုဒါပါသည်ကို ဒုကနိပါတ်၊ သုံးပုဒ်ပါသည်ကို တိကနိပါတ်၊ လေးပုဒ်ပါသည်ကို စတုက္ကနိပါတ်၊ ငါးပုဒ်ပါသည်ကို ပဉ္စကနိပါတ်၊ ခြောက်ပုဒ်ပါသည်ကို ဆက္ကနိပါတ်၊ စသည်ဖြင့် ဂါထာအရေအတွက်အလိုက် အမည်ပေးထားသည်။
ထို ၅၄၇-ဘဝတွင် နုစဉ်ဘဝပေါင်း ၅၃၇-ဘဝနှင့် အရင့်အမာဘဝ ၁၀-ဘဝ ပါဝင်သည်။ ဤသည်တို့ကိုပင် စုပေါင်းကာ မှတ်သားရ လွယ်ကူစေခြင်းငှာ နုမာငါးရာ ရင့်မှာတကျိပ်-ဟု ပြောစမှတ်ပြုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ အမှန်အားဖြင့် ဇာတ်တော်ငါးရာ့ငါးဆယ် မပြည့်ဘဲ ၅၄၇-သာရှိသည်။ ထိုဇာတ်တော်များသည် မြန်မာမှုနယ်ပယ်၌ ဇာတ်တော် ၅၅၀-နှင့် ဇာတ်တော်ကြီး ၁၀-ဘွဲ့ဟု ထင်ရှားသည်။
တေ၊ ဇ၊ သု၊ နေ၊ မ၊ ဘူ၊ စန်၊ နာ၊ ဝိ၊ ဝေ ဟု အစီအစဉ်အလိုက်ဖြစ်အောင် အတိုကောက်မှတ်သားကြလေ့ရှိသည်။
ဇာတ်တော်အစဉ်
၁။ (တေ) တေမိယဇာတ် (မင်းဘူးဆရာတော် ဦးဩဘာသ) ကောဇာ-၁၁၄၈-ခုနှစ်၊ တပို့တွဲလ၊
၂။ (ဇ) မဟာဇနကဇာတ် (မင်းဘူးဆရာတော် ဦးဩဘာသ)ကောဇာ-၁၁၄၇-ခုနှစ်၊ နယုန်လ၊
၃။ (သု) သုဝဏ္ဏသာမဇာတ် (ဦးပညာတိက္ခ) ကောဇာ-၁၁၈၈-ခုနှစ်၊ နယုန်လ၊ ၄။ (နေ) နေမိဇာတ် (မင်းဘူးဆရာတော် ဦးဩဘာသ)ကောဇာ-၁၁၄၈-ခုနှစ်၊ ဝါဆိုလ၊
၅။ (မ) မဟောသဓာဇာတ်(ပ၊ဒု) (မင်းဘူးဆရာတော် ဦးဩဘာသ)ကောဇာ-၁၁၄၆-ခုနှစ်၊ တန်ဆောင်မုန်းလ၊
၆။ (ဘူ) ဘူရိဒတ္တဇာတ် (ရှင်နန္ဒမေဓာ)ကောဇာ-၁၁၄၈-ခုနှစ်၊ နတ်တော်လ၊
၈။ (နာ) နာရဒဇာတ် (မင်းဘူးဆရာတော် ဦးဩဘာသ)ကောဇာ-၁၁၄၄-ခုနှစ်၊ တပေါင်းလ၊
၉။ (ဝိ) ဝိဓူရဇာတ် (မင်းဘူးဆရာတော် ဦးဩဘာသ)ကောဇာ-၁၁၄၅-ခုနှစ်၊ ဝါခေါင်လ၊
၁၀။ (ဝေ) ဝေဿန္တရာဇာတ် (မင်းဘူးဆရာတော် ဦးဩဘာသ)ကောဇာ-၁၁၄၅-ခုနှစ်၊ တပေါင်းလ၊
လက်ကြပ်ကြီး
လက်ကြပ်ကြီး
မန်တပ်ရွာ၊ မိုင်းမောမြို့နယ်
မန်တပ်ရွာ (Mantat)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (မြောက်)၊ ဝ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း၊ ဟိုပန်ခရိုင်၊ မိုင်းမောမြို့နယ်၊ မန်တပ်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၀၇၇၄၅ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မိုင်းမောမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ဒီကိုလွန်ဂိုကန်
ဒီကိုလွန်ဂိုကန် သည် ကွန်ဂိုနိုင်ငံတွင်တည်ရှိသည့် ကန်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းကန်သည် ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်အထက် ခန့်မှန်းခြေ ၁၂၉၈ မီတာ (၄၂၅၉ ပေ) တွင် တည်ရှိသည်။ ကန်အတွင်းသို့ လုဗုဒီမြစ်မှ ရေသည် စီးဝင်သည်။ ကန်၏ အနီးတွင် Mulumbu, Mukwemba, နှင့် Samuzala မြို့များ တည်ရှိသည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ကွန်ဂိုဒီမိုကရက်တစ်သမ္မတနိုင်ငံရှိ ရေကန်များ
အင်ကျင်းပင်ရွာ၊ ယင်းမာပင်မြို့နယ်
အင်ကျင်းပင်ရွာ (Inkyinpin)သည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ ယင်းမာပင်ခရိုင်၊ ယင်းမာပင်မြို့နယ်၊ ဝါးရုံကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၃၅၉၈ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ယင်းမာပင်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ငါတွတ်တူဂါးရွာ၊ ဆွမ်ပရာဘွမ်မြို့နယ်
ငါတွတ်တူဂါးရွာ(Ngartuttuga)သည် ကချင်ပြည်နယ်၊ ပူတာအိုခရိုင်၊ ဆွမ်ပရာဘွမ်မြို့နယ်၊ ကဝါးပန်းကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၆၇၈၂၈ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ကဝါးပန်းကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၆၁ ဦး၊ မ ၆၆ ဦး၊ လူဦးရေစုစုပေါင်း ၁၂၇ ဦး နေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဆွမ်ပရာဘွမ်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
အန္တေဝါသိကဝတ်
ဆရာတို့၏ အနီးနေ တပည့်များကို အန္တေဝါသိကဟု ခေါ်သည်။ (အန္တေ=အနီး၌+ဝါသိက =နေသူ) ဆရာ၌သာ တပည့်တို့က ပြုစုရသော ဝတ်ရှိသည် မဟုတ်သေး၊ တပည့်တို့၌လည်း ဆရာတို့က ပြုစုရသောဝတ် ရှိသည်သာ၊ ထိုသို့အန္တေဝါသိက တပည့်လေးပါးတို့၌ ဆရာလေးပါးတို့က ပြုရသော ဝတ်ဖြစ်သောကြောင့် အန္တေဝါသိကဝတ်ဟု ဆိုသည်။ ထို အန္တေဝါသိက ဝတ်ပြုပုံတို့မှာ သဒ္ဓိဝိဟာရိက တပည့်၌ ဥပဇ္ဈာယ်က ပြုရသော သဒ္ဓိဝိဟာရိကဝတ်ပြုပုံအတိုင်း ဘုရားရှင် ဟောထားလေသည်။
ဆရာလေးပါးအစဉ်
၁။ နိဿယာစရိယ=နိဿယည်းပေးဆရာ။
၂။ ပဗ္ဗဇ္ဇာစရိယ=သရဏဂုံပေး၍ ရှင်ပြုပေးဆရာ။
၃။ ဥပသမ္ပဒါစရိယ=ကမ္မဝါစာဖတ်၍ ပဉ္စင်းပြုပေးတဲ့ဆရာ။
၄။ ဓမ္မာစရိယ=စာချပေးဆရာ။
တပည့်လေးပါးအစဉ်
၁။ နိဿယန္တေဝါသိက=နိဿယည်းယူတပည့်။
၃။ ဥပသမ္ပဒန္တေဝါသိက=ပဉ္စင်းပြုပေးအပ်တဲ့တပည့်။
ဆရာတပည့်အစဉ်ဟပ်ယူ
၁။ နိဿယာစရိယ-နိဿယည်းဆရာနှင့် နိဿယန္တေဝါသိကတပည့်တို့သည်လည်းကောင်း။
၂။ ဓမ္မာစရိယ=စာချဆရာနှင့် ဓမ္မန္တေဝါသိက စာသင် တပည့်တို့သည်လည်းကောင်း၊ (အနီးနေသောအခါ၌သာလျှင် အချင်းချင်း ဝတ်ပြုကြရမည်၊ မနေလျှင် မပြု၍ အပြစ်မရှိ။)
၃။ ပဗ္ဗဇ္ဇာစရိယ= ရှင်ပြုဆရာနှင့် ပဗ္ဗဇ္ဇန္တေဝါသိက တပည့်တို့သည်လည်းကောင်း။
၄။ ဥပသမ္ပဒါစရိယ=ပဉ္စင်းပြုပေးဆရာနှင့် ဥပသမ္ပဒန္တေဝါသိကတပည့်တို့သည်လည်းကောင်း တသက်ပတ်လုံး ဝတ်ပြုတာဝန် ရှိကြသည်ဟု မှတ်။
ဆရာလေးပါးနှင့် တပည့်လေးပါးတို့၌ တဦးနှင့်တဦး ဝတ်မပြုပဲနေမိက အပြစ်လွတ်အောင် ဘယ်သို့ပြုသင့်သလဲ?
ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာနှင့် သဒ္ဓိဝိဟာရိက တပည့်တို့နည်းတူ အချင်းချင်း ခွင့်လွှတ်ထားပါက ဝတ်မပြုမိ၍ အပြစ်မရောက်နိုင်ပါ၊ (ဥပဇ္ဈာယ်ယူခန်းကို ပြန်ရှု။)
ဧတာနိ စ သဗ္ဗေသံ သဗ္ဗဒါ စ ယထာရဟံ စရိတဗ္ဗာနိ-ဟူသော ဝတ်ပိုင်းစကား၏ အဓိပ္ပာယ် ဘယ်လိုလဲ?
ဆိုခဲ့သော ဝတ်တဆယ့်လေးပါးတို့ကို ရဟန်း, သာမဏေ အားလုံးတို့သည် အခါခပ်သိမ်း အချိန်မရွေး ထိုက်သင့်လျော်သလို ကျင့်ထိုက်သည်။ ကျင့်ရမည်၊ ကျင့်ပါလေဟု ဆိုလိုသည်၊ ဤ၌ သဗ္ဗဒါ ပုဒ်ဖြင့် ထိုဝတ်တို့ကို အချိန်ကာလရွေးမနေရဟု ပြသည်။ ၈၂-ပါးသော မဟာဝတ်တို့ကား တဇ္ဇနီယကံပြုသောအခါ စသည်မျိုး၌သာ ပြုရသည်၊ အခါရွေးရ သေးသည်။
ဒွေ အသီတိ မဟာဝတ္တာနိ ပန တဇ္ဇနီယကမ္မကတာဒိကာလေယေဝ စရိတဗ္ဗာနိ၊ န သဗ္ဗဒါ။ (ဝိ-ဋီ)
ဝမ်ပိုက်ရွာ၊ မိုင်းကိုင်မြို့နယ်
ဝမ်ပိုက်ရွာ (Wanpaik)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (တောင်)၊ လွိုင်လင်ခရိုင်၊ မိုင်းကိုင်မြို့နယ်၊ ဟမ်းငိုင်းကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၀၄၇၀၁ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ဟမ်းငိုင်းကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၂၆၂၂ ဦး၊ မ ၃၀၁၀ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၅၆၃၂ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မိုင်းကိုင်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
မြန်မာ–ရုရှား ဆက်ဆံရေး
မြန်မာ - ရုရှား ဆက်ဆံရေးသည် ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံနှင့် ရုရှားဖက်ဒရေးရှင်းနိုင်ငံတို့အကြား သံတမန်ဆက်ဆံရေး ဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံသည် မော်စကိုမြို့တွင် သံရုံးဖွင့်လှစ်ထားကာ ရုရှားနိုင်ငံသည် ရန်ကုန်မြို့တွင် သံရုံး ဖွင့်လှစ်ထားသည်။ ရုရှားနှင့် မြန်မာတို့သည် ၁၉၄၈ခုနှစ် ​ဖေ​ဖော်ဝါရီလ (၁၈)ရက်​နေ့ကပင် သံတမန်ဆက်သွယ်ခဲ့ပြီး ၂၀၂၃ခုနှစ်တွင် (၇၅)နှစ် ပြည့်မြောက်မည်ဖြစ်သည်။
ဘုရင်များလက်ထက်
မင်းတုန်းမင်းလက်ထက် ၁၈၇၃ခုနှစ်တွင် ရုရှားခရီးသွားတစ်ယောက်မှတဆင့် ဇာဘုရင်ထံ သံတမန်ဆက်ဖို့ စာချွန်လာ ပေးပို့ခဲ့သည်။ ၁၈၇၄ခုနှစ်တွင် ပါရှားသို့ မြန်မာသံအဖွဲ့ရောက်လာပြီး ရုရှားနှင့်ဆက်သွယ်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ ၁၈၇၅ခုနှစ်တွင် ကင်းဝန်မင်းကြီးက စာချွန်ထပ်ပို့ခဲ့ပြန်သည်။ ၁၈၇၆ခုနှစ်တွင် အရှေ့တိုင်းပညာရှင် ပီတာပါရှီနို မြန်မာပြည်သို့ လာရောက်ခဲ့သည်။
လွတ်လပ်ပြီး​ခေတ်
ရုရှားနိုင်ငံသည် မြန်မာနိုင်ငံလွတ်လပ်ရေးရသည့် ၁၉၄၈ခုနှစ်ကပင်စ၍ သံတမန်ဆက်သွယ်ရေး ထူထောင်ခဲ့ပြီး ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စုကြီး ပြိုကွဲသွားသည့်တိုင် သံတမန်ဆက်သွယ်ရေး ဆက်လက်၍ တည်ရှိနေသည်။ ၁၉၄၈ခုနှစ်တွင် သံတမန်စတင်သည်ဟုဆို​သော်လည်း ၁၉၅၀ပြည့်နီစ်တွင်မှ သံရုံးဖွင့်ခဲ့ပြီး ပထမဆုံးမြန်မာသံအမတ်မှာ ဦးအုန်းဖြစ်သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ၏ လွတ်လပ်ရေးကို အသိအမှတ်ပြုခဲ့သော အစောပိုင်းနိုင်ငံများတွင် ဆိုဗီယက်တို့လည်း ပါဝင်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၅ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် မြန်မာအစိုးရအဖွဲ့အကြီးအကဲ ဝန်ကြီးချုပ် ဦးနုသည် ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စုသို့ ပထမဆုံးသွားရောက်ခဲ့သည်။ ဆိုဗီယက်ပြည်ထောင်စုမှ ခေါင်းဆောင်ကြီးများဖြစ်ကြသည့် နီကီတာ ခရုရှော့ နှင့် နီကိုလိုင်း ဘူဂါနင်တို့သည် ၁၉၅၅ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် မြန်မာပြည်သို့ လာခဲ့ကြသည်။ နီကီတာ ခရုရှော့သည် ၁၉၆၀ပြည့်နှစ်တွင် နောက်တစ်ကြိမ် လာရောက်ခဲ့ပြန်သည်။ ၁၉၅၅ခုနှစ်မှ ၁၉၆၀ပြည့်နှစ်အတွင်း နှစ်နိုင်ငံကုန်သွယ်ရေးသဘောတူညီမှု ရရှိစေခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က မြန်မာပြည်သည် ပြည်တွင်းစစ်မီးတောက်လောင်နေချိန်ဖြစ်ကာ ဘဏ္ဍာရေးနည်းပါးနေပြီး အခြေခံအဆောက်အဦးများတည်ဆောက်ရန် ခက်ခဲနေခဲ့သည်။။ မြန်မာနိုင်ငံမှ ဆိုဗီယက်သို့ ဆန်များတင်ပို့ခဲ့ပြီး ဆိုဗီယက်တို့မှ ရန်ကုန်စက်မှုတက္ကသိုလ်၊ ရန်ကုန်အင်းယားလိတ်ဟိုတယ်၊ တောင်ကြီးစဝ်စံထွန်းဆေးရုံ၊ ​ကျောက်ပန်း​တောင်းအနီး ကြက်​မောက်​တောင်ဆည်ကဲ့သို့သော အခြေခံအဆောက်အဦးများ တည်ဆောက်ပေးခဲ့သည်။  ထို့အပြင် ဆိုဗီယက်တို့က ရန်ကုန်မြို့တွင် ပရိသတ် (၈၀,၀၀၀)ဆံ့ အားကစားကွင်းကြီးနှင့် အားကစားရုံများပါဝင်သည့် အားကစားပြိုင်ဝင်းကြီးတစ်ခုကို တည်ဆောက်ပေးရန် ကမ်းလှမ်းခဲ့သည်။ သို့သော် ကွန်မြူနစ်ဝါဒကို ဆန့်ကျင်သည့် တိုက်နယ်ဖဆပလအမတ်များက  ကွန်မြူနစ်တို့၏လက်ဆောင်ကို မယူလိုဟုဆိုကာ ကန့်ကွက်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် မတည်ဆောက်ဖြစ်ခဲ့ပေ။
၁၉၆၅ခုနှစ်တွင် ​တော်လှန်​ရေး​ကောင်စီဥက္ကဋ္ဌ ဗိုလ်ချုပ်ကြီး​နေဝင်းသည် ဆိုဗီယက်သို့ သွား​ရောက်လည်ပတ်ခဲ့သည်။ ​၁၉၈၈နောက်ပိုင်းစစ်အစိုးရများလက်ထက်၌ ကုလသမဂ္ဂလုံခြုံရေးကောင်စီတွင် မြန်မာနိုင်ငံကို ပြစ်ဒဏ်ချမှတ်ရန် မဲခွဲသည့်အခါတိုင်းလိုလိုတွင် ရုရှားနှင့် တရုတ်နိုင်ငံတို့က ဗီတိုအာဏာဖြင့် ပယ်ချလေ့ရှိသည်။ ၂၀၁၈ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံမှ ရုရှားနိုင်ငံသို့ ပညာ​တော်သင်​စေလွှတ်ပြီး မဟာဘွဲ့နှင့် ပါရဂူဘွဲ့ရသူ (၆,၀၀၀)​ကျော်ရှိသည်။ မြန်မာနိုင်ငံမှ စစ်ဖက်၊ အရပ်ဖက် ပုဂ္ဂိုလ်များကိုလည်း ရုရှားနိုင်ငံသို့ ပညာတော်သင် စေလွှတ်လေ့ရှိသည်။ ၂၀၁၁ခုနှစ်နောက်ပိုင်းတွင် မြန်မာသမ္မတများသည် ရုရှားနိုင်ငံသို့ အလုပ်ခရီးစဉ်များ သွားရောက်ခဲ့ကြသည်။
၂၀၂၁ခုနှစ်နောက်ပိုင်းဆက်ဆံရေး
၂၀၂၁ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ၌ စစ်အာဏာသိမ်းမှုဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး အာဏာသိမ်းစစ်ခေါင်းဆောင် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်းအောင်လှိုင်သည် ၎င်း၏ဒုတိယမြောက်နိုင်ငံခြားခရီးစဉ်အဖြစ် ရုရှားနိုင်ငံသို့ သွားရောက်ခဲ့သည်။ စစ်အာဏာသိမ်းမှုကြောင့် မြန်မာအစိုးရအကြီးအကဲကို ဒေသတွင်းအဆင့်မြင့်ဆုံးဖြစ်သည့် အာဆီယံထိပ်သီးအစည်းအဝေးသို့ ၂၀၂၁ခုနှစ်မှစ၍ ဖိတ်ကြားခဲ့ခြင်းမရှိပေ။ ဤကာလများအတွင်းတွင် မြန်မာနိုင်ငံအနေဖြင့် ရုရှားနှင့်ဆက်ဆံရေး သိသာစွာမြှင့်တင်လာပြီး မြန်မာနိုင်ငံ၏ အစိုးရအဖွဲ့နှင့်တပ်မတော်အကြီးအကဲများဖြစ်ကြသည့် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီး မင်းအောင်လှိုင်၊ ဒုတိယဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးစိုးဝင်းတို့သည် ရုရှားနိုင်ငံသို့ မကြာခဏသွားရောက်ခဲ့ကြသည်။ ထို့အပြင် အစိုးရအဖွဲ့ဝင်ဝန်ကြီးများ၊ တပ်မတော်မှ အဆင့်မြင့်အရာရှိများသည်လည်း ရုရှားသို့သွားရောက်ခဲ့ကြသည်။ ၂၀၂၂ခုနှစ်တွင် ရုရှားနိုင်ငံသည် ယူကရိန်းသို့ကျူးကျော်မှုကြောင့် အနောက်နိုင်ငံများ၏ ပြစ်တင်မှုခံနေရပြီး မြန်မာနိုင်ငံသည်လည်း စစ်အာဏာသိမ်းမှုကြောင့် အလားတူပင်ဖြစ်သည်။ ထိုကာလတွင် နှစ်နိုင်ငံဆက်ဆံရေး မြင့်တက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ ရုရှား၏ ယူကရိန်းနိုင်ငံအ​ပေါ်လုပ်ရပ်များကို မြန်မာအစိုးရဘက်မှ ​ထောက်ခံ​ကြောင်း ​ပြောကြားခဲ့သည်။
၂၀၂၂ခုနှစ်အတွင်း မြန်မာနိုင်ငံတွင် စက်သုံးဆီအကြပ်အတည်းများ ဖြစ်​ပေါ်ခဲ့ပြီး ရုရှားနိုင်ငံမှ တင်သွင်းရန် ကြိုးပမ်းခဲ့သည်။ ထို့အပြင် ရုရှားနိုင်ငံ၏အကူအညီဖြင့် အ​သေးစားနယူးကလီးယားဓာတ်အားပေးစက်ရုံ တည်​ဆောက်နိုင်ရန် စီစဉ်​နေသည်။ ၂၀၂၂ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် ဗိုလ်ချုပ်မှူးကြီးမင်း​အောင်လှိုင်သည် ရုရှားသမ္မတ ပူတင်နှင့် ​တွေ့ဆုံခဲ့သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မြန်မာနိုင်ငံ၏ နှစ်နိုင်ငံဆက်ဆံရေး
မဟာအရိယဝံသ၊ ရှင်
ရှင်မဟာ အရိယဝံသသည် အင်းဝခေတ် သက္ကရာဇ် ၈ဝ၄ ခုနှစ်တွင် နန်းတက်သော ထူပါရုံဒါယကာ နရပတိမင်းလက်ထက်တွင် ကျမ်းဂန် တတ်မြောက်လှသဖြင့် ကျော်စောထင်ရှားသော ဆရာတော် ဖြစ်သည်။ ပင်းယမြို့တောင်စကားအင်းရွာသား ဇာတိဖြစ် လေသည်။
ပင်းယမြို့၊ အင်းဝမြို့များ၌၊ အဋ္ဌကထာ၊ ဋီကာ ကျမ်းဂန်များကို သင်ကြား၍ ကိုယ်ဝန်ဆောင် မိန်းမရွက် နိုင်လောက်သည့် တစ်ရွက်စာခန့်သော ပေပုရပိုက်များကို နှုတ်တက်အာဂုံ ရွတ်ဆိုနိုင်သော်လည်း၊ ကျမ်းဂန်တတ်သည်၊ စာပေတတ်သည်ဆိုသော သဘောကို မသိချေ။ ထို့ကြောင့် ရှင်မဟာအရိယဝံသသည် စစ်ကိုင်းအရပ်သို့ကူး၍ ကျမ်းဂန် တတ်သည့် ရေငုံဆရာတော်ထံ စာဝါတောင်းရန် ဆည်းကပ် လေသည်။ ၂ ရက်တိုင်အောင် စကားပြောခွင့် မရသဖြင့် ဝတ်ဖြည့်၍သာ ပြန်ခဲ့ရသည်။ ၃ ရက်မြောက်သော နေ့၌ကား သားရေနယ် ခေါက်သံကို ကြားရသောအခါမှ ရေငုံဆရာတော် သည် ရေကိုထွေးပြီးလျှင် မေးမြန်း၏။ ရှင်မဟာအရိယဝံသက စာဝါတောင်းရန် ရောက်ကြောင်း လျှောက်သောအခါ သင်ကြား လေ့ကျက်ခဲ့ဖူးသော ကျမ်းဂန် များကို မေး၏။ သင်ကြားခဲ့ဖူး သော ကျမ်းဂမ်းများကို လျှောက်သည်တွင် ရေငုံဆရာတော်က မသင်ကြားခဲ့ဖူးသော သင်ရိုးကျမ်းဂန်များပင် မရှိပြီဟု မိန့်တော်မူသည်။ သို့သော် ရှင်မဟာ အရိယဝံသက ကျမ်းဂန်တတ်သည်၊ စာပေတတ်သည် ဆိုသော သဘောကို မသိပါသေးသောကြောင့် ဆည်းကပ်ပါ သည်ဟု လျှောက်ပြန်လေသည်။ ထိုအခါမှ ရေငုံရာတော်ကာ ဋီကာ လက်သန်းကို သင်တော့ဟု စာဝါပေး၍ အမျိုးမျိုးသော နည်းတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်၍ သင်ကြားပြတော်မူလေသည်။
ရှင်မဟာအရိယဝံသသည် ၃ ရက်မျှ သင်ကြားပြီးလျှင် ပြသအပ်သော နည်းကိုမီ၍ နည်းအမျိုးမျိုးဖြင့် ဆင်ခြင်သုံးသပ် ရာတွင် ကျမ်းဂန်တတ်သည်၊ စာပေတတ်သည်ဆိုသောသဘော ကို ထိုအခါမှ သိတော့သဖြင့် ၂ ရက် ၃ ရက် မလာဘဲ နေလေသည်။ ထို့နောက် ရေငုံဆရာတော်ထံလာ၍ အကျိုး အကြောင်းကို လျှောက်ထားလေသည်။
ထိုသို့မှားယွင်းသော အချက်နှစ်ချက်ကို ထောက်ပြသတိပေး သဖြင့် ကျေးဇူးကြီးမားလှသောကြောင့် ထိုရဟန်းအား နှစ်ထပ် သင်္ကန်းဖြင့် ဉာဏ်ပူဇော်တော်မူသည်။ ရှင်မဟာရိယဝံသသည် (၁) မဏိသာရမဉ္ဇူသာဋီကာ၊ (၂) မဏိဒီပဋီကာ၊ (၃) ဂန္ထာဘရဏပါဌ်၊ (၄) မဟာနိဿယ၊ (၅) ဇာတကဝိသောဓနဟူသော ကျမ်းများကို ပြုစုတော်မူခဲ့ သည်။ မဏိသာရမဉ္ဇူ သာသည် ဋီကာကျော်၏ အဖွင့်ကျမ်း ဖြစ်သည်။ မဏိဒီပကျမ်းသည် ဒွါရကထာ မူလဋီကာ၏ အဖွင့်ကျမ်းဖြစ်သည်။ ဂန္ထာဘရဏကျမ်းသည် ဥပသာရနိပါတ် တို့၏ အနက်အနေအထားကိုဆိုသော သဒ္ဒါကျမ်းဖြစ်သည်။
မဟာနိဿယ ကျမ်းသည် မူလဋီကာနှင့် အနုဋီကာကို စပ်ယှဉ် ၍ ဖွင့်သော နိဿယကျမ်းဖြစ်သည်။ ဇာတကဝိသောဓန ကျမ်းကား ဇာတ်တော်ဆယ်စောင်ကို ပုဒ်ပါဌ် အဆစ်အဖု သုတ်သင်သော ဂဏ္ဌိကျမ်းတည်း။
မဟာသီဟသူရ
ဗိုလ်ချုပ် မဟာသီဟသူရ (၁၇၂ဝ–၁၇၈၂) သည် ကုန်းဘောင်ခေတ် အလောင်းမင်းတရားကြီး ဦးအောင်ဇေယျ နှင့် ဆင်ဖြူရှင်မင်းလက်ထက်တို့တွင် ဝန်ကြီးတစ်ပါးဖြစ်၍ ယိုးဒယား စစ်ပွဲများ အပြင် ဆင်ဖြူရှင်မင်း လက်ထက်တော်တွင်  မြန်မာသက္ကရာဇ် ၁၁၂၇ ခုနှစ်မှ ၁၁၃ဝ ပြည့်နှစ် (ခရစ်နှစ် ၁၇၆၅ ဒီဇင်ဘာ မှ ခရစ်နှစ် ၁၇၆၉ ဒီဇင်ဘာ၂၂) အထိဖြစ်ပွားသော တရုတ် - မြန်မာ စစ်ပွဲများ  တွင် လုံးဝအောင်မြင်အောင် ရွပ်ရွပ်ချွံချွံ သက်စွန့်ကြိုးပမ်း အမှုတော်ထမ်းခဲ့သော သူရဲကောင်း  ဗိုလ်ချုပ်ကြီး ဖြစ်လေသည်။ ဆင်ဖြူရှင်မင်းလက်ထက်တွင် မဲဇာသို့အပို့ခံရသော လက်ဝဲသုန္ဒရအမတ်ကြီး၊ အမတ်ကြီးလက်ဝဲနော်ရထာ တို့နှင့် ခေတ်ပြိုင်ဖြစ်သည်။ စစ်သူကြီးမဟာသီဟသူရသည် အလောင်းမင်းတရားကြီးဦးအောင်ဇေယျ ၏ မြင်းရည်တက်ဘွဲ့ရ လက်ရုံးရည်၊ နှလုံးရည်နှင့် ပြည့်စုံသော သူရဲကောင်းခြောက်ကျိပ် ရှစ်ယောက်တွင် ပါဝင်သည်။ ရွှေဘိုမြို့ ဇာတိဖြစ်သည်။ မဟာသီဟသူရအား ထိုင်းလူမျိုးများက มหาสีหสุระ (อะแซหวุ่นกี้) ဟူ၍ ခေါ်ဆိုကြသည်။ တရုတ်လူမျိုးများက  瑪哈·希哈修亞 ဟူ၍ ခေါ်ဆိုကြသည်။
ဝန်ကြီး မဟာသီဟသူရကို ရွှေဘိုမြို့ တွင်မွေးဖွား၍ ရွှေဘိုမြို့ နှင့် အင်းဝမြို့ တွင် ကြီးပြင်းခဲ့သည်။ ငယ်အမည်မှာ မောင်သာ ဖြစ်သည်။
အလောင်းမင်းတရား နှင့် ဆင်ဖြူရှင်မင်းလက်ထက်တို့တွင် ရွပ်ရွပ်ချွံချွံ သက်စွန့်ကြိုးပမ်း အမှုတော်ထမ်းခဲ့သော မြင်းရည်တက်ဘွဲ့ရှင် သူရဲကောင်းစစ်သူကြီးတစ်ယောက် ဖြစ်သည်။ အလောင်းမင်းတရားကြီး နန်းတက်စတွင် ဝန်ကြီးနှင့် စစ်သူကြီးရာထူး ခန့်အပ်ခံခဲ့ရသည်။ အလောင်းမင်းတရားကြီး ဦးအောင်ဇေယျ၏ ဒုတိယသားတော် ဆင်ဖြူရှင်မင်း (မြေဒူးမင်း) လက်ထက်တွင်လည်း ဝန်ကြီး နှင့် မြန်မာဘုရင့်တပ်မတော် ကာကွယ်ရေးဦးစီးချုပ်ရာထူးကိုပါ ချီးမြှင့်ခံရသူဖြစ်သည်။ ထင်ရှားသော ကုန်းဘောင်ခေတ် မြန်မာဘုရင်များဖြစ်ကြသော အလောင်းမင်းတရားကြီးဦးအောင်ဇေယျ၊ နောင်တော်ကြီးမင်း၊ မြေဒူးမင်း(ဆင်ဖြူရှင်မင်း)၊ စဉ့်ကူးမင်း၊ ဖောင်းကားစား မောင်မောင်၊ ဘိုးတော်ဘုရား၊ ( ကုန်းဘောင်မင်းဆက်(၆)ဆက်) တို့နှင့် ၁၇၅၂–၁၇၈၂ နှစ်ပေါင်း(၃ဝ) ယှဉ်တွဲနေရာယူအမှုတော်ထမ်းခဲ့သောတစ်ဦးတည်းသော ဗိုလ်ချုပ်ကြီး လည်းဖြစ်သည်။