cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ဘားရာ
ဝေါဟာရရင်းမြစ်
borough စကားလုံးသည် ရှေးဟောင်းအင်္ဂလိပ် burg, burh တို့မှ ဆင်းသက်လာ၍ ခံတပ်နယ်မြေဟု ကနက်ရသည်။ ခေတ်သစ်အင်္ဂလိပ်တွင်"bury" ၊ -brough ဖြစ်လာ၍ စကော့စကား၌ 'burgh ဖြစ်ကာ စကန်ဒီနေးဗီးယားစကားများ၌ borg ၊ ဂျာမန်တွင် Burg'' တို့ဖြစ်ကြသည်။
ငစင်စပ်ရွာ
ငစင်စပ်ရွာ
ဘားရာ
ဝေါဟာရရင်းမြစ်
အခြားဥရောပဘာသာစကားများစွာတွင် အလယ်ခေတ်ကာလများအတွင် ဂျာမန်နစ်စကားများမှ ချေးယူခဲ့ကြသော အနက်တူစကားလုံးများရှိကြရာ ၎င်းတို့မှာ အိုင်းရစ်စကားမှ brog၊ ဝေလစကားမှ bwr သို့ bwrc ၊ ပြင်သစ်စကားမှ "bourg" ၊ ကတ်တလန်စကားမှ "Burg" ၊ ပေါ်တူဂီစကားမှ "burgo" ၊ ပိုလန်စကားမှ "-bork" ၊ စလိုဗေးနီးယားစကားမှ ''-bor" တို့ဖြစ်ကြသည်။
"burg" ၏ အခြေခံအနက်သည် ရဲတိုက်၊ ခံတပ် ဖြစ်၍ ရံခါတွင် တောင်၊ တောင်ကုန်း အဓိပ္ပာယ်ရသည့် "berg" နှင့် ရောထွေးတတ်သည်။ (ဥပမာ - iceberg ၊ inselberg )
အသံထွက်
အင်္ဂလန်ရှိ များစွာသောနယ်မြေများတွင် "borough" ကို   အဖြစ် ထွက်ရှိကြ၍ နေရာအမည်တစ်ခု တွဲဆက်လာလျှင် အသံပျော့၍  ဟု ထွက်ကြသည်။ ရံခါ၌ နောက်ဆက်ပုဒ်အဖြစ် "-brough" ဟူ၍လည်း သုံးစွဲကြသည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:နိုင်ငံ နယ်မြေအပိုင်းအခြား အမျိုးအစားများ
ညောင်ကုန်းရွာ၊ ညောင်ပင်လှ
ညောင်ကုန်းရွာ (Nyaungkone)သည် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ မိတ္ထီလာခရိုင်၊ သာစည်မြို့နယ်၊ ညောင်ပင်လှကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၉၄၄၁၄ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ညောင်ပင်လှကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၁၉၀ ဦး၊ မ ၂၄၄ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၄၃၄ ဦးနေထိုင်သည်။
ကြက်ညှာရောဂါကာကွယ်ဆေး
ကြက်ညှာရောဂါကာကွယ်ဆေး (Pertussis vaccine)သည် ကြက်ညှာရောဂါဖြစ်ခြင်းမှ ကာကွယ်ပေးသည့် ကာကွယ်ဆေးတစ်မျိုးဖြစ်သည်။ ဆဲလ်အပြည့်ပါသော ကာကွယ်ဆေးနှင့် ဆဲလ်မပါသော ကာကွယ်ဆေးဟူ၍ အဓိကနှစ်မျိုးရှိသည်။ ဆဲလ်အပြည့်ပါသော ကာကွယ်ဆေးမှာ (၇၈)ရာခိုင်နှုန်းခန့် ကာကွယ်နိုင်ပြီး ဆဲလ်မပါသော ကာကွယ်ဆေးမှာ (၇၁-၈၅)ရာခိုင်နှုန်းခန့် ကာကွယ်မှုပေးသည်။ ဤကာကွယ်ဆေး၏ အစွမ်းမှာ တစ်နှစ်လျှင် (၂-၁၀)ရာခိုင်နှုန်းခန့် ကျဆင်းသွားပြီး ဆဲလ်မပါသော ကာကွယ်ဆေးသည် ကျဆင်းမှုပိုမြန်သည်။ ကိုယ်ဝန်ဆောင်နေချိန်အတွင်း ဤကာကွယ်ဆေးထိုးလျှင် ရင်သွေးငယ်ကိုပါ ကာကွယ်မှုပေးနိုင်သည်။ (၂၀ဝ၂)ခုနှစ်တွင် ဤကာကွယ်ဆေးထိုးခြင်းဖြင့် လူပေါင်းသန်းတစ်ဝက်ခန့်၏အသက်များကို ကယ်ဆယ်နိုင်ခဲ့သည်။
ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့နှင့် အမေရိကန်နိုင်ငံ ရောဂါကာကွယ်ရေးနှင့်တိုက်ဖျက်ရေး ဗဟိုဌာနတို့၏ အကြံပြုချက်အရ ကလေးများအားလုံးကို ကြက်ညှာရောဂါကာကွယ်ဆေးထိုးပေးသင့်ပြီး ပုံမှန်ထိုးသင့်သောကာကွယ်ဆေးများစာရင်းထဲတွင် ထည့်သွင်းထားသင့်သည်။ အိတ်ခ်ျအိုင်ဗွီ ရောဂါပိုး (HIV)/ ခုခံအားကျဆင်းမှု ကူးစက်ရောဂါ (AIDS) ကူးစက်ခံနေရသောသူများကိုပါ ထိုးပေးသင့်သည်။ ဤကာကွယ်ဆေးကို (၃)ကြိမ်ထိုးပေးရပြီး ကလေးအသက်(၆)ပတ်တွင် ပထမဆုံးအကြိမ် ထိုးပေးသင့်သည်။ အပိုဆောင်းအနေဖြင့် အသက်ပိုကြီးသော ကလေးများနှင့် လူကြီးများကိုပါ ထိုးပေးနိုင်သည်။ ဤကာကွယ်ဆေးကို အခြားကာကွယ်ဆေးများနှင့် ရောစပ်ထားသောဆေးအနေဖြင့်သာ ရရှိနိုင်သည်။
ဆဲလ်မပါသောကာကွယ်ဆေးသည် ဘေးထွက်ဆိုးကျိုးများ ပို၍နည်းပါးသောကြောင့် ဖွံ့ဖြိုးပြီးနိုင်ငံများတွင် အသုံးများသည်။ ဆဲလ်အပြည့်ပါသော ကာကွယ်ဆေးကို ထိုးပေးလိုက်သော ကလေးများ (၁၀-၅၀)ရာခိုင်နှုန်းတွင် ဆေးထိုးသည့်နေရာတွင် နီရဲခြင်းနှင့် ကိုယ်ပူခြင်းတို့ ဖြစ်တတ်သည်။ ကလေးပေါင်း တစ်ရာခိုင်နှုန်းခန့်တွင် ကိုယ်ပူ၍တက်ခြင်းနှင့် အချိန်ကြာရှည်စွာငိုခြင်းတို့ ဖြစ်တတ်သည်။ ဆဲလ်မပါသော ကာကွယ်ဆေးသည်လည်း လက်မောင်းတွင် မပြင်းထန်သောရောင်ရမ်းခြင်း ခဏတာဖြစ်တတ်သည်။ ကာကွယ်ဆေးနှစ်မျိုးစလုံး၏ ဘေးထွက်ဆိုးကျိုးများသည် ကလေးအသက်ပိုငယ်လျှင် ပို၍အဖြစ်များသည်။ သို့သော်လည်း ဆဲလ်အပြည့်ပါသော ကာကွယ်ဆေးတွင် အဖြစ်ပိုများသောကြောင့် ၎င်းဆေးကို ကလေးအသက်(၆)နှစ်နောက်ပိုင်းတွင် ပေးရန်မသင့်ပါ။ ကြာရှည်စွာဖြစ်သည့် ပြင်းထန်သော အာရုံကြောဆိုင်ရာဆိုးကျိုးများကိုတော့ ကာကွယ်ဆေးနှစ်မျိုးစလုံးကြောင့် မဖြစ်နိုင်ပါ။
ကြက်ညှာရောဂါကာကွယ်ဆေးကို (၁၉၂၆)ခုနှစ်တွင် စတင်ပြုလုပ်ခဲ့သည်။  ကမ္ဘာ့ကျန်းမာရေးအဖွဲ့မှ သတ်မှတ်ထားသည့် အခြေခံကျန်းမာရေးစနစ်အတွက် အဓိကလိုအပ်သောဆေးများထဲတွင် တစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။  မေးခိုင်၊ ဆုံဆို့၊ ပိုလီယိုနှင့် အဆုတ်ရောင် ဘီရောဂါကာကွယ်ဆေးများနှင့် ရောစပ်ထားသော ငါးမျိုးစပ်ကာကွယ်ဆေးတစ်လုံးကို (၂၀၁၄)ခုနှစ်တွင် (၁၅.၄၁)ဒေါ်လာခန့် ပေးရသည်။
ကျောက်တိုင်ရွာ၊ ပင်လည်ဘူးမြို့နယ်
ကျောက်တိုင်ရွာ (Kyauktaing)သည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ ကောလင်းခရိုင်၊ ပင်လည်ဘူးမြို့နယ်၊ တောင်တလုံးကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၅၄၄၉ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ပင်လည်ဘူးမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
တလုတ်ကုန်းရွာ၊ တံခွန်တိုင်
တလုတ်ကုန်းရွာ၊ တံခွန်တိုင်
တံတားဦးရွာ၊ ကွင်းယား (အရှေ့)
တံတားဦးရွာ၊ ကွင်းယား (အရှေ့)
ထုံးဘိုမိချောင်းအိုင်ရွာ၊ ထုံးဘိုမိချောင်းအိုင်
ထုံးဘိုမိချောင်းအိုင်ရွာ၊ ထုံးဘိုမိချောင်းအိုင်
လက်တင်ဘာသာနှင့်စာပေ
ရောမခေတ် မထွန်းကားမီကပင် မြောက်ဘက်ဒေသများရှိ လူရိုင်း မျိုးတို့ သုံးစွဲခဲ့ရာမှ ယင်းတို့ ရောမမြို့နေရာသို့ လာရောက်မြို့ပြတည် ဆောက်သည်တွင် ပိုမိုထင်ရှားပျံ့နှံ့ခဲ့သည်။ ရောမခေတ်ကုန်ဆုံးသည့်နောက် နှစ်ရာပေါင်းများစွာအထိ ထွန်းကားခဲ့၍ ဂန္ထဝင်ကျမ်းပေါင်းများစွာကို ယင်း ဘာသာဖြင့် ပြုစုခဲ့ကြသည်။
လက်တင်ဘာသာနှင့်စာပေ
ယခုအခါ အင်္ဂလိပ်ဘာသာသည် ကမ္ဘာသုံး ဘာသာဖြစ်နေသကဲ့သို့ လက်တင်ဘာသာသည်လည်း ရှေးအခါက ကမ္ဘာသုံးဘာသာတစ်ရပ် ဖြစ်ခဲ့လေသည်။ အင်္ဂလိပ်ဘာသာနှင့် စာပေသည် အင်္ဂလိပ်တို့နှင့်အတူ သူတို့အာဏာဖြန့်ချိရာ ကမ္ဘာအရပ်ရပ်သို့ ပျံ့နှံ့သွား သကဲ့သို့ လက်တင်ဘာသာသည်လည်း ထိုအခါက အမြဲအောင်ပွဲ ဆင်နွှဲနေရ သော ရောမစစ်တပ်များနှင့်အတူ ဥရောပ၊ အာရှနှင့် အာဖရိက တိုက်များ သို့ ပျံ့နှံ့ခဲ့လေသည်။ ထိုကဲ့သို့ အရပ်ရပ်ပျံ့နှံ့ခဲ့၍ လူတန်းစားအမျိုးမျိုးတို့ ပြောဆို သုံး နှုန်းကြရာ လေယူလေသိမ်းကို တိကျမှန်ကန်စွာပြောလိုသော ပညာတတ် အထက်တန်းစားနှင့် ဖြစ်သလိုပြောဆိုကြသော အောက်တန်းစား သာမန်လူ များကြောင့် အခေါ်အဝေါ်များ တစ်စတစ်စ ကွဲပြားရာမှ နောင်တွင် တစ်ကျောင်းတစ်ဂါထာ တစ်ရွာတစ်ပုဒ်ဆန်းဆိုသကဲ့သို့ ဘာသာစကားများ ကွဲ ပြားလာလေသည်။ ပြင်သစ်၊ စပိန်၊ ပေါ်တူဂီ၊ ရူမေးနီးယားစသည့် ဘာ သာစကားများမှာ လက်တင်ဘာသာမှ ဆင်းသက်ကွဲပြားလာသော ဘာသာ စကားများဖြစ်ကြသည်။ ယင်းသို့ ဥရောပတိုက်နိုင်ငံတို့ရှိ ဘာသာစကားများ၏မိခင်ဖြစ် သော လက်တင်ဘာသာ၏ အရင်းအမြစ်မူလမှာ စတင်ထွန်းကားသည့် အီ တလီနိုင်ငံမဟုတ်ချေ။ မြောက်ဘက်ဒေသများမှ လူရိုင်းမျိုးတို့သည် ဘီစီ ၁ဝဝဝ ခန့်တွင် အီတလီနိုင်ငံတွင်းသို့ ဝင်ရောက်လာကြပြီးသော် တိုက်ဗား မြစ်၏မြစ်ဝအနီး လေရှိယမ်ဒေသတွင် အခြေစိုက်ခဲ့ကြ၏။ ထိုဒေသသည် နောင်အခါ၌ ရောမမြို့နိုင်ငံဖြစ်လာရာမှ ရောမလူမျိုးတို့ ကြီးပွားတိုးတက် သည်နှင့်အမျှ သူတို့၏ဘာသာစကားဖြစ်သော လက်တင်ဘာသာသည်လည်း ပျံ့နှံ့ထွန်းကားလာခဲ့၏။ ဘီစီသုံးရာစုနှစ်ခန့်တွင် အီတလီကျွန်း ဆွယ်တစ်ခု လုံး၌ ထိုဘာသာသည် အခြားတိုင်းရင်းဘာသာများကို လွှမ်းမိုးခဲ့၍ တဖြည်း ဖြည်းနှင့် ရောမ၏လက်အောက်ခံဒေသများသို့ ရောက်ရှိဩားရာမှ ဥရောပ တိုက်တစ်ခုလုံး ပျံ့နှံ့ခဲ့လေသည်။ လက်တင်ဘာသာ၏ထူးခြားချက်မှာ ပြတ်သားရှင်းလင်း၍ စကား လုံးနည်းနည်းနှင့် အဓိပ္ပာယ်ပြည့်စုံခြင်းဖြစ်လေသည်။ ဂရိဘာသာကဲ့သို့ပင် ထိုဘာသာ၌လည်း နာမ်၊ ကြိယာ၊ နာမဝိသေသန စသည့် ဝါစင်္ဂများကို လိုက်၍ အဓိပ္ပာယ်ပေါ်အောင် ဝါကျအဆုံးသတ်ပုံ အမျိုးမျိုးရှိလေသည်။ ထိုဘာသာကို အသေအချာ စိစစ်လေ့လာကြည့်သောအခါ လက်တင် သည် ဂရိနှင့် သက္ကတဘာသာစကားများနှင့် တစ်မိတည်းမှ ပေါက်ဖွားလာသော ဘာသာစကားမျိုးဖြစ်ကြောင်း တွေ့ရှိရလေသည်။ ထိုဘာသာစကားသည် ဤသို့ပျံ့နှံ့လာခဲ့သော်လည်း ဂရိစာပေ ထွန်းကားနေသည့်ခေတ်တွင် လက်တင်စာပေမပေါ်ပေါက်ခဲ့သေးချေ။ တစ်ရာ စုနှစ်လောက်မှ စတင်ကာခန့်ညား ကောင်းမွန်၍ သိပ်သည်းကျစ်လျစ်သော လက်တင်ဘာသာစာပေပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။ ထိုအခါမှစ၍ဥရောပအလယ်ခေတ် ကျော်လွန်သည့်တိုင်အောင် ဥရောပတိုက် စာပေပညာရပ်များ ထွန်းကားပြန့် ပွားရေးတွင် လက်တင်ဘာသာသည်အရေးပါအရာရောက်လှသော လက်နက် တစ်ရပ်ဖြစ်ခဲ့၏။ ယခုခေတ်တိုင်အောင်ပင် ဗရင်ဂျီဂိုဏ်း၏ ရုံးသုံးစာပေဖြစ် လေသည်။ လက်တင်ဘာသာဖြင့် စတင်ရေးသားသောစာပေများကို ဘီစီ သုံး ရာစုနှစ် မတိုင်မီခေတ်က အနည်းငယ်သာတွေ့ရှိရ၏။ ထိုအခါက စာပေများ မှာ ဂရိတို့၏ နမူနာကိုယူ၍ ရေးသားထားသောစာများဖြစ်လေသည်။ လစ်ဗီ ယပ်အန္ဒြိုနီယပ် (ဘီစီ ၂၈၄ - ၂ဝ၄ ခန့်)သည် အော့ဒီဆီနှင့် ဂရိပြဇာတ် အချို့ကို လက်တင်ဘာသာသို့ပြန်ဆိုခဲ့၏။ ထိုသူ၏ နောက်တွင် လက်တင် ဘာသာဖြင့် စာပေပြုစုကြသော်လည်း များသောအားဖြင့် ဂရိအလွမ်း၊ အသော ပြဇာတ်များကိုအမှီပြုကာ ရေးသားထားသောစာပေများသာဖြစ်လေ သည်။ အချို့ကလည်း ဂရိတို့၏ကဗျာဖွဲ့နည်းကို အတုယူကာ ပျူးနစ်စစ်ပွဲ များမှ သူရဲကောင်းများအကြောင်းကို မော်ကွန်းလင်္ကာများ စတင်စမ်းသပ်ဖွဲ့ ဆိုလာကြ၏။ ထိုနောက်မှ လူစီလီယပ် (ဘီစီ ၁၈ဝ - ၁ဝ၃) သည် လက်တင် ဘာသာဖြင့် ပထမဆုံးအဖြစ်ဖော်ထုတ်၍ ပြက်ရယ်ပြုသောကဗျာမျိုးကို စပ် ဆိုခဲ့လေသည်။ ကေးတိုး (ဘီစီ ၂၃၄ - ၁၄၉) အမည်ရှိ ပညာရှိကြီးတစ်ဦး ကလည်း နိုင်ငံသမိုင်းနှင့် စိုက်ပျိုးရေးအကြောင်း ကျမ်းများကိုပြုစုခဲ့ရာ စကားပြေနှင့်ရေးသားသော လက်တင်စာပေများထဲတွင် ပထမဆုံး အရာ ရောက်လှသော စာပေများဖြစ်သည်။
လူကရီးရှပ် (ဘီစီ ၉၆ - ၅၅) ။ ။ လူကရီးရှပ်သည် သဘာဝတ္ထ နှင့်ဆိုင်ရာ ခန့်ညားကြီးကျယ်သော ကဗျာများကိုစပ်ဆိုခဲ့၍ ကတ်ကျူလပ် (ဘီစီ ၈၄ - ၅၄)သည် စိတ်နှလုံးထိခိုက်ဖွယ်ရာ သီချင်းလင်္ကာများကို စပ် ဆိုခဲ့ရာ သူတို့၏ခေတ်တွင် လက်တင်ကဗျာများသည် ကောင်းမွန်လေးနက် သည့်အင်္ဂါရပ်နှင့် ပြည့်စုံလာလေသည်။ ဆစ်ဆရို (ဘီစီ ၁ဝ၆ - ၄၃)ကား သူ၏ထင်ရှားသော ဟောပြောချက်များ၊ သူ့ခေတ်ရောမအခြေအနေများကို ကွက်ကွက်ကွင်းကွင်း ထင်ရှားစေသော ဆောင်းပါးများ၊ မေတ္တာစာများနှင့် သဘာဝတ္ထစာတမ်းများဖြင့် လက်တင် စကားပြေလောကကို တစ်မျိုးတစ်ဖုံ ထူးခြားစေပြန်သည်။ ထိုခေတ်တွင် ဂျူးလယက်ဆီဇာ(ဘီစီ၁ဝ၂ - ၄၄)သည် လည်း လက်တင်စကားပြေနှင့် သူ၏ထင်ရှားလှသော စစ်မှတ်တမ်းများကို ရေးသားခဲ့လေသည်။
လက်တင်စာပေ အထွန်းကားဆုံးခေတ်ကား အော်ဂတ်စတပ်ခေတ် (ဘီစီ ၄၃ အေဒီ ၁၇)ဖြစ်ပေ၏။ အော်ဂတ်စတပ်ဘုရင်ကိုယ်တိုင် စာဆို ပညာရှိကြီးများအား ချီးမြှင့်အားပေးခြင်းပြုရာ ထင်ရှားသောစာဆိုများနှင့် သမိုင်းဆရာကြီးများ ပေါ်ထွက်ခဲ့လေသည်။ ထိုဘုရင်၏ လက်ထက်တွင် ဂန္ထဝင် အထင်ရှားဆုံးသော စာဆိုကြီးမှာ ဗာဂျီ(ဘီစီ ရဝ - ၁၉) ဖြစ်၏။ ထိုစာဆိုကြီးသည် မျိုးချစ်စိတ် တက်ကြွဖွယ်ကောင်းသော ထင်ရှားသည့်စစ်ပွဲကြီးများအကြောင်းကို ကဗျာစပ်ဆိုခဲ့လေသည်။ အထူး သဖြင့်အီးနီးယစ်ခေါ် ထရိုဂျန်စစ်ပွဲအကြောင်းကို စပ်ဆိုထားသည့် မော်ကွန်း တင်လင်္ကာကြီးမှာ အလွန်ပင်အဖွဲ့အနွဲ့ကောင်းလှသော လင်္ကာကြီးဖြစ်ပေ၏။ ဗာဂျီ၏နောက် ထင်ရှားသော စာဆိုကြီးတစ်ဦးမှာ ဟောရေ့ (ဘီစီ ၆၅ - ၈) ဖြစ်လေသည်။ ထိုစာဆိုကြီးကား အပြစ်ကိုဖော်ထုတ်၍ ပြက်ရယ်ပြုသော ကဗျာများကိုရေးစပ်ရာတွင် သူမတူအောင် ထူးခြားလှသူဖြစ်၍ သီချင်းလင်္ကာ များစပ်ဆိုရာ၌လည်း အပြစ်မရှိအောင် ကောင်းမွန်လှ၏။ စကားပြေဖက်တွင် နိုင်ငံသမိုင်းဆရာကြီး လီဗီ(ဘီစီ ၅၉ - ၁၅)၏ စာပေများမှာ ထင်ရှားလှ ပေသည်။ သို့သော် ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကြီး၏ ရေးသားပုံများမှာ စာပေအရေးအသား ကောင်းမွန်ရေးကို အဓိကထား၍ရေးသားသဖြင့် အဖြစ်အပျက် အချက် အလက် မှန်ကန်မှု၌ စိတ်မချရပေ။
ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကြီးများလောက် မကျော်ကြားလှသော်လည်း ထိုခေတ်က ထင်ရှားသော စာဆိုများတွင် အချစ်နှင့်ရောမဒဏ္ဍာရီတို့ကို လှပစွာသီကုံး၍ ကဗျာစပ်ဆိုသော အော့ဗစ် (ဘီစီ ၄၃ - အေဒီ - ၁၈) သည်လည်း တစ်ဦးအပါအဝင်ဖြစ်၏။ ထိုနောက် ပြေပြစ်လှသောကဗျာများကို စပ်ဆိုကြ သူတို့မှာ တိဗုလပ် (ဘီစီ ၅၄ - ၁၉ ခန့်) နှင့်ပိုးပါရှပ် ( ဘီစီ ၅ဝ - ၁၅ ခန့်)တို့ ဖြစ်ကြလေသည်။
ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကြီးများနောက်တွင် လက်တင်စာပေသည် မှေးမှိန်စပြု လာလေ၏။ သို့သော် ဖော်ပြခဲ့သော ပုဂ္ဂိုလ်ကြီးများ၏စာပေများလောက် ထိပ်တန်းစားမဟုတ်သော်လည်း အတော်ပင်ကောင်းမွန်သေးသည့် စာပေများ ပေါ်ထွက်ခဲ့ရာ ထိုခေတ်သည် နီးရိုးဧကရာဇ်လက်ထက်မှ စတင်ခဲ့ပြီးလျှင် ဒုတိယတန်းစာပေ ထွန်းကားသည့်ခေတ်ဟု ခေါ်ဆိုကြပေသည်။ နီးရိုး၏ ဆရာဖြစ်ခဲ့သော ပညာရှိကြီး ဆီနီကာ (ဘီစီ ၄ ခန့် - အေဒီ ၆၅) သည် စတိုးဝစ်ဝါဒအရ ရေးသားထားသော ဒဿနိကဗေဒပညာ ကျမ်းများကို ပြုစု ခဲ့၏။ ထိုပညာရှိကြီးအပြင် ဖာဆာလိယာမော်ကွန်းကို ရေးသားခဲ့သော လူ ကန် (အေဒီ ၃ဝ - ၆၅)နှင့် သဘာဝကျသော ပုံပြင်ဝတ္ထုများကို ရေးသား သည့် ပီတြိုနီယပ် (အေဒီ ၆၆ လွန်) တို့လည်းပေါ်ထွက်ခဲ့လေသည်။ အေဒီ တစ်ရာစုနှင့်နှစ်ရာစု နှစ်များတွင် ထင်ရှားသော စာပေ ပညာရှိကြီးနှစ်ဦးမှာ အပြစ်ဖော်ထုတ်၍ ပြက်ရယ်ပြုသောကဗျာများ ရေးသား သည့် ဂျူဗီနယ်(အေဒီ ၆ဝ ခန့် - ၁၄ဝ)နှင့် နိုင်ငံသမိုင်း မှတ်တမ်းတင်သူ တက်စီတပ် (အေဒီ ၅၅ ခန့် - ၁၂ဝ)တို့ဖြစ်ကြ၏။ တက်စီတပ်သည် နိုင်ငံ့သမိုင်းကျမ်း အတော်များများပြုစုခဲ့ရာ သူ၏အရေးအသားမှာ အင်္ဂလိပ် နိုင်ငံ့သမိုင်းဆရာကြီး ကာလိုင်ရေးသားပုံနှင့် ဆင်ဆင်တူလေသည်။ ဂျူဗီ နယ်၏ ရေးပုံရေးနည်းကို အင်္ဂလိပ်စာဆိုတို့ အတုယူ၍ရေးသားကြ၏။ အခြားစာပေပညာရှိများမှာ ကဗျာတိုများရေးသားသူ မာရှယ် (အေဒီ ၉ဝ ခန့် - ၁၄ဝ) နှင့် လောကဓာတ်ကျမ်းများ ပြုစုခဲ့သူ ပလင်နီအကြီး (အေဒီ ၂၃ - ၇ဝ) တို့ဖြစ်ကြ၏။ ထို့ပြင် ဆောင်းပါးနှင့် မေတ္တာစာ၊ တရားစာ ရေးသူ ပလင်နီ အငယ် (အေဒီ ၆၂ ခန့် - ၁၁၄)၊ ဝေဖန်ချက်များရေးသူကွင်တီလီယန် (အေဒီ ၁၅ ခန့် - ၁ဝဝ)နှင့် ဆူတိုနီယပ် (အေဒီ ရ၅ ခန့် - ၁၆ဝ)အပြင် မော်ကွန်းစာဆို စတေးရှပ် (အေဒီ ၆၁ ခန့် - ၉၆) ဗလာရီယပ် ဖလက်ကပ်နှင့် ဆီလီယပ် ဣတာလီကပ်တို့ဖြစ်ကြ၏။ နှစ်ရာစုနှစ်၊ သုံးရာစုနှစ်များအတွင်း၌ကား ခရစ်ယန် စာရေးဆရာ များ ပေါ်ထွက်ခဲ့လေသည်။ လေးရာစုနှစ်များအတွင်းတွင် ကဗျာများ ခေတ် စားလာပြန်၍ အော်ဆိုနီယပ် (အေဒီ - ၃၁ဝ ခန့် - ၃၄ဝ) နှင့် ကလောဒီ ယန် (အေဒီ ၃၆၅ ဖွား) တို့အပြင် ခရစ်ယန်စာဆိုများဖြစ်သော ပရူဒင်းရှပ် (အေဒီ ၃၄၈ - ၄၁ဝ) နှင့် စိန်အမ်ဗရို့ (အေဒီ ၃၄ဝ - ၃၉ရ) တို့ ထင်ရှားခဲ့လေသည်။ ဂန္ထဝင်စာပေခေတ် ကုန်ဆုံး၍ အလယ်ခေတ်သို့ ရောက်လာလေရာ သမ္မာကျမ်းစာကို ဘာသာပြန်ဆိုသူ စိန်ဂျရုမ်း (အေဒီ ၂၃၄ ခန့် - ၄၂ဝ)နှင့် ဘုရားမြို့တော်ကို ရေးသားသူ စိန်အော်ဂတ် စတင်း (အေဒီ ၃၄၅ - ၄၃ဝ) တို့ ထင်ရှားခဲ့လေသည်။ ထို့နောက် ရောမနိုင်ငံတော်ကြီး တဖြည်းဖြည်းပျက်စီး တိမ်းပါး သွားလေရာ လက်တင်စာပေမှာလည်း ပျောက်ကွယ်လုမတတ် ဆုတ်ယုတ်ခဲ့ လေသည်။ သို့သော် ဗရင်ဂျီဂိုဏ်းကြီးကမူ လက်တင်ဘာသာကို အလယ် ခေတ် တစ်ခေတ်လုံးနှင့် အလယ်ခေတ် ကျော်လွန်သည့်တိုင်အောင် ဆက် လက်သုံးစွဲခဲ့ကြ၏။ နိုင်ငံသမိုင်း၊ ဒဿနိကဗေဒနှင့် ဗြဟဒေဝဗေဒ ပညာ ရပ်များတွင် လက်တင်ဘာသာကိုပင် သုံးစွဲကြလေသည်။ ဉာဏ်သစ်အရေးပုံ တွင်ပင် လက်တင်ဘာသာကို စာပေပညာရှိကြီးများက ကမ္ဘာ့ဘာသာရပ်ကြီး တစ်ခုအနေဖြင့်အဆင့်အတန်း မြှင့်ထားလေသည်။ မိုး၊ ဗေကင်နှင့် မီလတန် တို့ကလည်း လက်တင်ဘာသာကိုအရေးတယူ အသုံးပြုခဲ့ကြလေသည်။ သို့ သော် လက်တင်စာပေမှာ ဥရောပတိုက်တွင် အော်ဂပ်စတပ်လက်ထက်က ကဲ့သို့ လျှမ်းလျှမ်းတောက် ထွန်းကားခြင်းကား မရှိတော့ချေ။
ပန်ဝိုးရွာ၊ ကျေးသီးမြို့နယ်
ပန်ဝိုးရွာ (Pangwoe)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (တောင်)၊ လွိုင်လင်ခရိုင်၊ ကျေးသီးမြို့နယ်၊ ခေါက်စန့်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၀၄၁၉၅ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ခေါက်စန့်ကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၁၃၉၄ ဦး၊ မ ၁၆၂၄ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၃၀၁၈ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ကျေးသီးမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
နောင်ခယ် (ထက်)ရွာ၊ ကျိုင်းတုံမြို့နယ်
နောင်ခယ် (ထက်)ရွာ (Nawnghkei (Upper))သည် ရှမ်းပြည်နယ် (အရှေ့)၊ ကျိုင်းတုံခရိုင်၊ ကျိုင်းတုံမြို့နယ်၊ လွိုင်မွေကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၁၂၄၁၁ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ လွိုင်မွေကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၃၄၄၅ ဦး၊ မ ၃၀၅၁ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၆၄၉၆ ဦးနေထိုင်သည်။ ဒေသအခေါ်မှာနောင်ခယ် ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ကျိုင်းတုံမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ပါဠိ
ပါဠိ (Pāli) ဟူသည် အိန္ဒိယတိုက်ငယ်အတွင်းရှိ တိုင်းရင်းလူမျိုးတို့၏ မိခင်ဘာသာစကားတစ်မျိုးဖြစ်၏။ ဤဘာသာစကားကို ကျယ်ကျယ်ပြန့်ပြန့်လေ့လာမှုပြုကြရာအကြောင်းအရင်းခံမှာ ဗုဒ္ဓဘာသာ၏ အဖိုးတန်စာပေများဖြစ်သော ပိဋကတ်သုံးပုံကို ပါဠိဘာသာဖြင့် စုဆောင်းသိမ်းဆည်းထားမှတ်တမ်းတင်ခဲ့ကြသောကြောင့်ဖြစ်သည်။
ဝေါဟာရရင်းမြစ်
ပါဠိဟူသော စကားလုံးကို ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာဝင်တို့အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ လေ့လာသူများအကြား ပါဠိဆိုသည့် စကားလုံး၏ အနက်ကိုဖွင့်ဆိုပုံခြင်းမတူသကဲ့သို့ ထိုစကားလုံးကို စာလုံးပေါင်းပုံခြင်းပင် မတူညီကြပါ။ R. C. Childers က ပါဠိဟူသည် "အစဉ်" ဟု အနက်ဖွင့်သည်။
ပါဠိဘာသာစကားနှင့် ပတ်သက်၍ အနီးစပ်ဆုံးတွေ့ရှိရသော သမိုင်းအထောက်အထားမှာ အိန္ဒိယနိုင်ငံအနောက်ပိုင်းရှိ ဂူဂျာရတ်ဒေသမှ အသောကမင်းကြီး၏ ကျောက်စာတိုင်များဖြစ်သည်။
မျိုးတူစုခွဲခြင်း
ယနေ့ခေတ် ဘီဟာပြည်နယ်နေရာဝန်းကျင်တွင်ရှိခဲ့သော ရှေးခေတ်မဂဓတိုင်းတွင် ဒေသခံတို့ပြောကြားသော အခြားဘာသာစကားများနှင့် နှိုင်းယှဉ်လေ့လာ၍ ပါဠိဘာသာစကား၏ တည်ရှိခဲ့မှုနှင့်ပတ်သက်ပြီး အငြင်းပွားမှုများရှိနေဆဲဖြစ်သည်။
ခေတ်လယ် အင်ဒို-အာရိယန် ဘာသာစကား တစ်ခုဖြစ်သော ပါဠိသည် သက္ကတဘာသာစကားနှင့် မတူကွဲပြားသည်။
မြန်မာနိင်ငံရှိ အယူအဆ
ပါဠိဘာသာ၏ မူလအခြေတည်ရှိရာဌာနလည်း သက္ကတဘာသာမှာကဲ့သို့ပင် အိန္ဒိယပြည် ဖြစ်သည်။ အိန္ဒိယပြည်တွင်လည်း မဂဓတိုင်း၌ ပြောဆိုသုံးစွဲသော ဘာသာဖြစ်၍ ယင်းကို မာဂဓဘာသာ ဟုခေါ်သည်။ ကမ္ဘာပေါ်တွင် ပထမပေါ်သောဘာသာဖြစ်၍ မူလဘာသာ ဟူ၍လည်း ခေါ်သည်။ ထိုမာဂဓ မူလဘာသာကို ကမ္ဘာဦးသူတို့သည် လည်းကောင်း၊ ဗြဟ္မာတို့သည်လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါး စကားကို မကြားရသော ကလေးသူငယ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရားတို့သည်လည်းကောင်း ပြောဆိုသုံးစွဲကြ သည်ဟု ကျမ်းဂန်များ၌ ပြဆို၏။ ယင်းသို့ ကမ္ဘာဦးအခါမှစ၍ အစဉ်အလာသုံးစွဲ၍ လာခဲ့သော ထိုပါဠိဘာသာသည် အပြစ်ဒေါသတို့မှ လွတ်ကင်း၍ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သောဘာသာစကားရင်းဖြစ်၏။ ဘာသာစကားတို့တွင် အချို့အချို့သော ဘာသာစကားတို့၌ အက္ခရာတွေသာ များပြီးအနက် အဓိပ္ပာယ်ကျဉ်းမြောင်းခြင်း၊ အသိခက်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ရှိခြင်း၊ ပြည့်စုံသောဝေါဟာရမရှိခြင်း၊ ဝိသဇ္ဇနီသံများခြင်း၊ နှာခေါင်းသံလွှမ်းမိုးခြင်း၊ မပီပြင်သော အက္ခရာသံရှိခြင်း၊ အသံထွက်ကြမ်း တမ်းခြင်း၊ အက္ခရာဗျည်းအလွန်များခြင်း၊ သို့မဟုတ် အလွန်နည်းပါးခြင်း စသောချွတ်ယွင်းချက်များ အသီးသီးရှိနေ ကြသည်။ ပါဠိဘာသာကား ဤချွတ်ယွင်းချက်မျိုးမှကင်းစင်၍ သဒ္ဒါအားဖြင့်လည်းကောင်း အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပြည့်ဝ၍ သာတ္ထ သဗျဉ္ဇနဂုဏ်နှင့်ပြည့်စုံသော ဘာသာကြီး တစ်ခုဖြစ်ပေသည်။
ယင်းသို့ သာတ္ထ သဗျဉ္ဇနဂုဏ်နှင့်ပြည့်စုံသောကြောင့် ဘုရားမုခပါဌ် ပရိယတ်ကိုစောင့်ရှောက်နိုင်သော ဘာသာဖြစ်၍ ပါတိ ရက္ခတိီတိ ပါဠိဟူသော ဝစနတ္ထနှင့်အညီပါဠိ ဟူ၍ခေါ်ဆိုရသည်။ ထိုပါဠိဘာသာ၏ အရေးကြီးပုံကို ဝိနည်းဘက် ဆိုင်ရာသို့ရောက်လျှင် အလွန်ထင်ရှား၏။ ထိုစကားမှန်၏။ ရှင်ပြုခြင်း၊ ဥပသမ္ပဒကံဆောင်ခြင်းစသည်တို့ကို အခြား ဘာသာမျိုးဖြင့်ဆောင်ရွက်၍ ထိုကံများအောင်မြင်ပြီးမြောက် နိုင်ကြမည်မဟုတ်ပဲ ပါဠိဘာသာဖြင့် စည်းကမ်းကျနစွာ ရွတ်ဖတ်ဆောင်ရွက်မှသာ ထိုကံများအောင်မြင်ပြီးမြောက် နိုင်ကြမည်ဖြစ်ပေသည်။ ထို့ပြင် ဤကမ္ဘာအတွင်း၌ ပွင့်တော်မူ ကြကုန်သော ကကုသန်အစရှိကုန်သော ဘုရားတို့သည် လည်းကောင်း၊ ရှေးရှေးသောကမ္ဘာတို့၌ ပွင့်တော်မူကြကုန် သောဘုရားတို့သည်လည်းကောင်း၊ ထိုပါဠိဘာသာဖြင့်သာလျှင် ကျွတ်ထိုက်သော ဝေနေယျသတ္တဝါတို့အားတရား ဓမ္မညွန်ပြ ဟောကြားတော်မူကုန်၏။ အကျွန်ုပ်တို့ ဂေါတမမြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ဝေနေယျသတ္တဝါတို့အား တရားရေအေး တိုက်ကျွေးဝေငှ ဆုံးမတော်မူသောအခါတို့၌ ထိုပါဠိဘာသာဖြင့်သာလျှင်ဟောကြား ညွှန်ပြဆုံးမတော်မူခဲ့ပေ၏။ နောက်နောင်ပွင့်တော်မူမည့်ဘုရားရှင်တို့သည်လည်း ထို ပါဠိဘာသာဖြင့်သာ တရားဓမ္မညွှန်ပြ ဟောကြားတော် မူမည်ဖြစ်ကုန်၏။ ပိဋကတ်သုံးပုံဖြင့်ရေတွက်အပ်သော ပရိယတ္တိဓမ္မကို သံဂါယနာ တင်တော်မူကြကုန်သော အရှင်မဟာကဿပ အစရှိကုန်သော အရှင်မြတ်တို့သည်လည်း ထိုပါဠိဘာသာဖြင့်သာ သံဂါယနာတင်တော်မူကြကုန်၏။ ပါဠိဘာသာဟူသည် ကျယ်ဝန်းခမ်းနား၍ အလွန်သိမ်မွေ့သောဘာသာရပ်ကြီးတစ်ရပ်ဖြစ်သည်နှင့်အညီ ပုဒ်နေပါဌ်ထား ကံကတ္တာားစသည် ပြောင်းလဲတည်ဆောက်ရပုံစသော နည်းနာနယတို့ကို ပြဆိုသော သဒ္ဒါကျမ်းစသောကျမ်းပေါင်း မြောက်မြားစွာကို ရှေးပညာရှိကြီးများရေးသားပြုစုထားတော်မူခဲ့ ကြပေသည်။
ဤပါဠိဘာသာသည် မြန်မာနိုင်ငံသို့ အနော်ရထာ မင်းစော လက်ထက်မတိုင်မီကပင် ရောက်နေသော်လည်း အရှင်အရဟံ၏ကျေးဇူးကြောင့် အနော်ရထာမင်းစော လက်ထက်ကျမှပင် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ခဲ့ပေသည်။ ထိုအခါမှစ၍ ဗုဒ္ဓဝါဒီမြန်မာဘုရင်များသည် ပါဠိဘာသာကိုလွန်စွာ အားပေးမြှောက်စား တော်မူခဲ့ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ပုဂံခေတ်ကမြန်မာနိုင်ငံတွင်ပါဠိ ဘာသာကို လူတိုင်းလေ့လာကြသည်။ မိန်းကလေးများပင် ထမင်းချက်ရင်း ရေခပ်ရင်း ပါဠိဘာသာကို လေ့လာလိုက်စား ကြကြောင်း အမှတ်အသားများရှိသည်။ ထိုစဉ်အခါက အချို့မိန်းမများသည်ပင် ပါဠိစာပေများကို သူတစ်ပါးအား ချပို့နိုင်ကြောင်း၊ ကျမ်းဂန် များရေးသားနိုင်ကြောင်းများလည်း မှတ်တမ်းရှိသည်။ ဝိဘတျတ္ထမည်သော သဒ္ဒါငယ်ကျမ်းကား ကျစွာ မင်းကြီး၏သမီးတော်တစ်ပါး ရေးသားသော သဒ္ဒါငယ်ကျမ်းတစ်စောင်ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင်ကျစွာမင်းကြီးသမီးတော် သံပျင်မင်းသမီး စာပေပို့ချသည်ကို ရဟန်းတော်များပင်လိုက် နာသင်ကြား ကြကြောင်း၊ တပည့်ရဟန်းတစ်ပါး သံပျင်မင်းသမီးကို စုံမက်သဖြင့် မင်းကြီးထံတောင်းဆိုးသည်တွင် ကျမ်းတစ်စောင် တစ်ဖွဲ့ရေးသားနိုင်မှ သမီးတော်နှင့်စုံဖက်နိုင်မည်ဟု ဘုရင်ကြီး အမိန့်ရှိချက်အရ နျာသကျမ်း၏ အဖွင့်ဖြစ်သော ဋီကာကျမ်းကို ပါဠိဘာသာဖြင့် ရေးသားဆက်သွင်းလေရာ ဘုရင်ကြီးကျေနပ်နှစ် သိမ့်တော်မူပြီးလျှင် သမီးတော်နှင့်ထိမ်းမြားတော်မူကြောင်း ရာဇဝင်တွင်အဆိုရှိသည်။ ယခုခေတ်တွင်ကား ပါဠိဘာသာကို ဘုန်းတော်ကြီး ကျောင်းများနှင့် တက္ကသိုလ်ကျောင်းများတွင် သာသင်ကြား လေ့လာလျက်ရှိတော့သည်။ ရှေးကလိုအားသွန်ကြိုးပမ်း လူတိုင်းမလေ့လာကြတော့ပေ။ အမှန်စင်စစ်မှာ ဗုဒ္ဓဝါဒီ ပုဂ္ဂိုလ်တိုင်းလေ့လာသင်ယူဖို့သင့်ပေသည်။ အကြောင်းမှာ မြတ်စွာဘုရားဆုံးမ ဟောပြတော်မူချက် မဂ်ဖိုလ်နိဗ္ဗာန်ရောက်ရန် လမ်းအသွယ်သွယ် ပိဋကတ်စာပေထဲမှာပင်ရှိပေသည်။ ပိဋကတ်စာပေဟူသည် ပါဠိဘာသာ၌တည်ဆောက်ထားပေသည်။ မြန်မာဘာသာပြန်ပြန်ပြီး ပိဋကတ် စာပေတွေရှိပါသော်လည်း ပါဠိဘာသာကိုကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ တတ်သိနားလည်ပြီးသူ တစ်ယောက်ကိုယ် တိုင်လေ့လာသလောက် သဘောမပေါက်နိုင်ပေ။ ထို့ပြင် မြန်မာဘာသာအတွင်းသို့လည်း သီလ သမာဓိ ပညာ စသောပါဠိဝေါဟာရများကိုတတ်နိုင် သရွေ့ထည့်သွင်း သုံးနှုန်းစေသဖြင့် ယခုအချိန်အထိပါဠိသည် မြန်မာဘာသာဟုပင် အထင်မှားလောက်အောင်တွင်ကျယ်လျက်ရှိနေပေသည်။ မြန်မာဘာသာဖြင့် ရေးသားပြုစုကြသည့် ကျမ်းစာများတွင် ထိုပါဠိဝေါဟာရတွေကိုပါ ထည့်သွင်း ရေးသားထားလေ့ရှိကြသဖြင့် ပါဠိကိုမကျွမ်းကျင်က မြန်မာဘာသာကို ထိရောက်စွာတတ်မြောက် သည်ဟု ဝန်ခံရန်ခဲယဉ်းပေသည်။
အက္ခရာများ
ပါဠိဘာသာ၌ အသုံးပြုသည့် အက္ခရာအရေအတွက်မှာ (၄၁) လုံး ရှိ၏။ ယင်း အက္ခရာ (၄၁) လုံးကို သရ (၈) လုံးနှင့် ဗျည်း (၃၃) လုံး ဟူ၍ နှစ်မျိုး ခွဲခြားထားသည်။
သရ (၈) လုံး
သရ (၈) လုံးတို့မှာ "အ၊ အာ၊ ဣ၊ ဤ၊ ဥ၊ ဦ၊ ဧ၊ ဩ" တို့ ဖြစ်ကြသည်။
ထိုသရ (၈) လုံးတွင် "အ,အာ။ ဣ, ဤ။ ဥ, ဦ" တို့သည် အခြေခံသရများဖြစ်၍ "မူလသရ" ဟု ခေါ်သည်။ "ဧ, ဩ" သရတို့ကား ထိုမူလသရများမှ တိုးတက်ဖြစ်ပေါ်လာသော သရများဖြစ်၍ "ဂုဏသရ" ဟု ခေါ်သည်။ ဆိုလိုသည်မှာ "ဧ"သရသည် "အ/အာ+ဣ/ဤ"တို့ကို ပေါင်းစပ်၍ တိုးတက်ဖြစ်ပေါ်လာရသော သရဖြစ်သည်။ "ဩ"သရသည် "အ/အာ+ဥ/ဦ"တို့ကို ပေါင်းစပ်၍ တိုးတက်ဖြစ်ပေါ်လာသော သရဖြစ်သည်။
မူလသရ (၆) လုံးတွင် "အ၊ ဣ၊ ဥ" တို့သည် အသံတိုသောကြောင့် ရဿသရ (သရတို) မည်၏။ "အာ၊ ဤ၊ ဦ" တို့သည် အသံရှည်သောကြောင့် ဒီဃသရ (သရရှည်) မည်၏။ "အ၊ အာ"သည် အသံတို-ရှည် တစုံ။ "ဣ၊ ဤ"သည် အသံတို-ရှည် တစုံ။ "ဥ၊ ဦ"သည် အသံတို-ရှည် တစုံ။ ဤသို့အားဖြင့် မူလသရ (၆)လုံးမှာ အသံတို-ရှည် ၃-စုံဖြစ်သည်။
မူလသရ - အ,အာ။ ဣ, ဤ။ ဥ, ဦ။
ဂုဏသရ - (အာ)။ ဧ။ ဩ။
ဗျည်း ၃၃-လုံး
ဗျည်းများကို ဝဂ်ဗျည်းနှင့် အ-ဝဂ်ဗျည်းဟူ၍ နှစ်မျိုးခွဲထား၏။  'ဝဂ်ဗျည်း'  ဟူသည် အုပ်စုအားဖြင့် စုစည်းထားသော ဗျည်းများသာ ဖြစ်၏။  'အ-ဝဂ်ဗျည်း' ဟူသည် အုပ်စုမှလွတ်သော ဗျည်းများကို ဆိုလိုသည်။ 'ဝဂ်ဗျည်း'မှာ ၂၅-လုံးရှိ၍ 'အ-ဝဂ်ဗျည်း'မှာ ၈-လုံးရှိသည်။
ယင်းဗျည်းများမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်၏။
အနောက်တောင်ရိုးကွင်းရွာ၊ ကြို့ပင်ကောက်မြို့နယ်
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ကြို့ပင်ကောက်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ယင်းမတောရွာ၊ မကွေးမြို့နယ်
ယင်းမတောရွာ (Yinmataw)သည် မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ မကွေးခရိုင်၊ မကွေးမြို့နယ်၊ အိုင်ကြီးကုန်းကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၈၄၇၁၂ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ အိုင်ကြီးကုန်းကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၁၅၅၃ ဦး၊ မ ၁၇၈၉ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၃၃၄၂ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မကွေးမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ရှဲ့ခွိန်းဆန်း
ရှဲ့ခွိန်းဆန်း သည် ထိုင်ဝမ်၊ ထိုင်တုံးသား ဖြစ်ပြီး၊ အားပြင်းလျှပ်စစ်ဓာတ် အလိုက်ခံရသောကြောင့် လက်အစုံနှင့် ညာခြေကို ဆုံးရှုံးကာ၊ ထို့နောက်တွင်လည်း မမျှော်လင့်ဘဲ ညာမျက်စိ အမြင်အာရုံကို ထပ်မံ ဆုံးရှုံးရသည်။ နောက်ပိုင်းတွင် နှုတ်ခြေပန်းချီဆရာ တစ်ဦး ဖြစ်လာသည်။ မိမိအတ္ထုပ္ပတ္တိ ဖြစ်သော ကျွန်တော်က ရှဲ့ခွိန်းဆန်း (我是謝坤山) ကို ထုတ်ဝေပြီး၊ ချီကျီတာ့အိုက် ရုပ်သံလိုင်းက ရှင်းလင်ဟောင်ဆို ဟူသော ရှဲ့အကြောင်းမှတ်တမ်းတင်သည့် ဖြစ်ရပ်မှန် ရုပ်သံဇာတ်လမ်းတွဲ ရိုက်ကူးရာ ပါဝင်ခဲ့သည်။
ဘဝအတွေ့အကြုံ
ရှဲ့ခွိန်းဆန်းကို ထိုင်တုံး၌ မွေးဖွားသည်။ ဖခင် ရှဲ့ဆူ၊ မိခင် ကျန်းကွေ့ဟွား ဖြစ်သည်။ မူလတန်းဆင့် အောင်မြင်ပြီးနောက် တိစာစက်ရုံ၌ အလုပ်လုပ်ရာ၊ ကိုယ်ကာယ သန်စွမ်းကြံ့ခိုင်သည်။
မိသားစုမှာ ဆင်းရဲနွမ်းပါးလှသဖြင့်၊ မူလတန်းမှ ဆက်မတက်။ ကျောင်းနားပြီး၊ ဆောက်လုပ်ရေးလုပ်သား ဝင်လုပ်သည်။ ၁၉၇၄ ဝယ်၊ ရှဲ့သည် စက်ရုံပြင်ဘက်တွင် မတော်တဆ ဖြစ်ပွားလေသည်။ ရှဲ့ကို အပေါ်ဆင့်မှ လုပ်သားတစ်ယောက်က သံချောင်း လှမ်းပေးသည်။ မမျှော်လင့်ဘဲ သံချောင်းတွင် ရုတ်တရက် အားပြင်းလှသော ဗို့အား ၃၃၀၀ ရှိ လျှပ်စစ် စီးဝင်သွားကာ၊ ဓာတ်လိုက်လေတော့သည်။ သို့နှင့် ခြေလက်အင်္ဂါများ ဖြတ်တောက်လိုက်ရသည်။
နို့၊ ရှဲ့ခွိန်းဆန်း လောကဓံကို အဆုံးတိုင် လက်လျှော့ အရှုံးမပေး၊ စုတ်တံကို ပါးစပ်ဖြင့် ကိုက်ကာ ပန်းချီဆွဲ လေ့ကျင့်သည်။ မိခင်ကလည်း မပြတ်တမ်း အားပေး၊ ဓာတ်လိုက်ပြီးနောက် လက်ခြေမရှိသူများအတွက် နေ့စဉ်ဘဝ လိုအပ်မည့် အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းကိရိယာများကို မိမိဘာသာ တီထွင်ရာ၊ နုရင်ဘတ် တီထွင်ပြပွဲဝယ် ငွေတံဆိပ်ဆု ရရှိလေသည်။
၁၉၈၀ တွင်၊ ရှဲ့ခွိန်းဆန်း ကျောင်းပြန်တက်ပြီး၊ အလယ်တန်းနှင့် အထက်တန်းပညာရေးကို အောင်မြင်သည်။ ထိုအတောအတွင်း လင်ယယ်ကျိန်းကို တွေ့၍ အိမ်ထောင်ပြုလိုက်သည်။ သမီးနှစ်ဦး မွေးသည်။ ထိုင်ဝမ်တွင် နာမည်ရ နှုတ်ခြေပန်းချီဆရာဟူ၍လည်းကောင်း၊ စာဟောဆရာဟူ၍လည်းကောင်း လူသိများ ထင်ရှားလာသည်။
ရှဲ့သည် ကိုယ်ရေးအတ္ထုပ္ပတ္တိ ခြေတဖက်ရဲ့ တန်ဖိုး ကို ထုတ်ဝေသည်။ ရှဲ့ခွိန်းဆန်း ပြခန်းကိုလည်း အများပြည်သူရှေ့ ပြသသည်။ ချီကျိတာ့အိုက် ရုပ်သံလိုင်းက ပြသော အပိုင်း ၃၀ ပါ မှတ်တမ်းရုပ်သံမှာလည်း ပါဝင်သည်။ ကျောင်းများ၊ ကုမ္ပဏီများ၊ လုပ်ငန်းများ၊ ယုတ်စွအဆုံး ထောင်များကပါ သူ့ကို ဖိတ်ကြား၍ ဟောပြောပွဲ လုပ်ကြသည်။
ဖက်ဆစ်ဆန့်ကျင်ရေး ပြည်သူ့လွတ်လပ်ရေး အဖွဲ့ချုပ်
စစ်ပြီးခေတ် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အမျိုးသား နိုင်ငံရေးတပ်ဦးကြီးသဖွယ် နိုင်ငံတွင်းသာမဟုတ် ကမ္ဘာတလွှား၌ပင် ထင်ရှားခဲ့သော အဖွဲ့ချုပ်ကြီးမှာ ဖက်ဆစ်ဆန့်ကျင်ရေး ပြည်သူ့လွတ်လပ်ရေး အဖွဲ့ချုပ်ခေါ် ဖဆပလ ဖြစ်သည်။
ဒုတိယ ကမ္ဘာစစ်အတွင်း မြန်မာနိုင်ငံကို သိမ်းပိုက်ထားသော ဖက်ဆစ်ဂျပန်တို့၏ ဖိနှိပ်ရက်စက်မှုမှ တွန်းလှန်လိုသူတစ်စုသည် ဖဆပလအဖွဲ့ချုပ်ကြီးကို ၁၉၄၄ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းအား ဥက္ကဋ္ဌ၊ သခင်သန်းထွန်းအား အတွင်းရေးမှူး တင်မြှောက်၍ လျှို့ဝှက်စွာ ဖွဲ့စည်းခဲ့ကြသည်။
အဖွဲ့ကြီး၏ အဓိက ရည်ရွယ်ချက်မှာ ဖက်ဆစ်ဝါဒကို မြန်မာနိုင်ငံ၌သာမက ဖက်ဆစ်၏ မူရင်းဒေသများ၌ပါ အမြစ်ပြုတ်အောင် တိုက်ဖျက်ရန်နှင့် ပြည်သူလူထုက မျှော်မှန်းတမ်းတခဲ့ကြသည့် လွတ်လပ်ရေးကို ရရှိအောင် မနားမနေကြိုးပမ်းရန် တို့ဖြစ်သည်။ ယင်းကို အကြောင်းပြု၍ ထိုအဖွဲ့ကို ပထမတွင် ဖက်ဆစ်တိုက်ဖျက်ရေး ပြည်သူ့လွတ်လပ်ရေး အဖွဲ့ချုပ်ဟု ခေါ်တွင်သည်။ အတိုကောက်အားဖြင့် ဖတပလဟု ဖြစ်သည်။ စစ်ပြီးနောက်တွင်မှ တိုက်ဖျက်ရေးလုပ်ငန်း ကုန်ဆုံး၍ ဆန့်ကျင်ရေး လုပ်ငန်းကိုသာ ရှေးရှုလုပ်ကိုင်ရန် ဆုံးဖြတ်ကာ ဖက်ဆစ်ဆန့်ကျင်ရေး ပြည်သူ့လွတ်လပ်ရေး အဖွဲ့ချုပ် (ဝါ) ဖဆပလ အဖွဲ့ချုပ်ဟု ပြောင်းလဲ မှည့်ခေါ်ခဲ့သည်။
ဖက်ဆစ်တိုက်ဖျက်ရေး
ဖဆပလ အဖွဲ့ချုပ်ကို စတင်ဖွဲ့စည်းရာ၌ ဗမာ့တပ်မတော်၊ ပြည်သူ့အရေးတော်ပုံပါတီ၊ ကွန်မြူနစ်ပါတီတို့ကို ဦးစီးခဲ့၍ မကြာမီ ရခိုင်အမျိုးသား အစည်းအရုံး၊ ကရင်ဗဟိုအဖွဲ့ချုပ်၊ အရှေ့အာရှ လူငယ်များ အစည်းအရုံး၊ မျိုးချစ်အဖွဲ့နှင့် မဟာဗမာအဖွဲ့တို့မှ ခေါင်းဆောင်အချို့ ပါဝင်လာကြသည်။ ဖဆပလ အဖွဲ့ချုပ်ကြီးကို ယင်းသို့ဖွဲ့စည်းပြီးသည်နှင့် ဂျပန်တို့၏ ရေလမ်း၊ ကြည်းလမ်း အဆက်အသွယ်များကို ဖြတ်တောက်ဖျက်ဆီး၍ မီးရှို့ပစ်ခြင်း၊ ဂျပန်တို့ချွေးတပ်ဆွဲသည်ကို လူထုက ရှောင်ရှားနေကာ လူစု၍ အကူအညီမပေးပဲနေခြင်း၊ လှေလှည်းနွား စသည်တို့ကို သိုဝှက်၍ အကူအညီ မပေးပဲနေခြင်း၊ ဂျပန်ကိုယ်စားလှယ်များနှင့် နိုင်ငံသစ္စာဖောက်များအား သုတ်သင်ပစ်ခြင်း၊ ဗမာ့တပ်မတော်က ပြောက်ကျားစနစ်သုံးကာ ဂျပန်တို့အား တော်လှန်တိုက်ခိုက်ခြင်း၊ တော်လှန်ရာ၌ အခြေအနေအရ သတင်းမှန်တို့ကို ဖဆပလအဖွဲ့သို့ လာရောက်ပေးပို့ပြီးလျှင် သတင်းမှားများကို ရန်သူ့နားသို့ရောက်အောင် ပေးခြင်း၊ မြို့နယ်ရွာများတွင် ဖဆပလအဖွဲ့ခွဲများ၊ ပြောက်ကျားတပ်များနှင့် အလုပ်သမား သမဂ္ဂများကို ဖွဲ့စည်းခြင်း စသည်တို့ကို ဖဆပလအဖွဲ့ချုပ်က ညွှန်ကြားသည့်အတိုင်း တော်လှန်ရေး လမ်းစဉ်အဖြစ် ဆောင်ရွက်ကြသည်။
မှော်ဘီမြို့နယ်
မှော်ဘီမြို့နယ် (Hmawbi Township ;IPA:/mˈɔːbiː tˈa͡ʊnʃɪp/ ) သည် မြန်မာနိုင်ငံ၊ ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး၊ မှော်ဘီခရိုင်တွင် ပါဝင်သည့် မြို့နယ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ အဓိကမြို့နှင့် အုပ်ချုပ်ရေးရုံးသည် မှော်ဘီဖြစ်သည်။ နည်းပညာတက္ကသိုလ် သည် မှော်ဘီမြို့နယ်အနီးတွင် တည်ရှိသည်။ အောင်ဇမ္ဗူကျောင်းတိုက် မှော်ဘီမြို့မှ ၈.၃ ကီလိုမီတာ ကွာဝေးသည်။
မှော်ဘီမြို့နယ်သည် ၂၀၀၆-၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် တည်ဆောက်ခဲ့သော 1016 acre အကျယ်အဝန်းရှိ မြောင်းတကာစက်မှုဇုံတည်ရှိရာ မြို့နယ်ဖြစ်ပြီး ရန်ကုန်မြို့ရှိ သံမဏိစက်ရုံများအားလုံးကို နေရာချရန် ရည်ရွယ်ထားသည်။
နယ်နမိတ်များ
လှိုင်မြစ်သည် မှော်ဘီမြို့နယ်၏ အနောက်ဘက် နယ်နမိတ်ဖြစ်ပြီး မြောက်ဘက်တွင် တိုက်ကြီးမြို့နယ်၊ အရှေ့ဘက်တွင် လှည်းကူးမြို့နယ်၊ အရှေ့တောင်ဘက်တွင် မင်္ဂလာဒုံမြို့နယ်၊ တောင်ဘက်တွင် ရွှေပြည်သာမြို့နယ်နှင့်၊ အနောက်တောင်၊ အနောက်နှင့် အနောက်မြောက်ဘက်တွင် ထန်းတပင်မြို့နယ်တို့ တည်ရှိသည်။
တရုတ်ဟင်းလျာသမိုင်း
တရုတ်ဟင်းလျာ၏ သမိုင်းကြောင်းကို ပြန်ပြောင်းကောက်ရမည်ဆိုလျှင် လွန်ခဲ့သည့် နှစ်ပေါင်း ၄၀၀၀၀၀ ခန့်က ပီကင်းလူသား မီးကို စတင်အသုံးပြုချိန်နှင့် "ဟင်းလျာ"အား စတင် တီထွင်ခဲ့ချိန်ဖြစ်သည်။ ပညာရှင်တချို့ကမူ တွေ့ရှိရသည့် သမိုင်း အထောက်အထားများအရ တရုတ်ဟင်းလျာ၏ သမိုင်းမှာ ဆန်စပါးစိုက်ပျိုးခြင်းနှင့် ခေါက်ဆွဲထုတ်လုပ်မှု စတင်ခဲ့သည့် ကျောက်ခေတ်မှ စတင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထမင်းနှင့် ခေါက်ဆွဲတို့မှာ ယနေ့ခေတ် တရုတ်လူမျိုးများ အဓိက စားသောက်ကြသည့် အစားအစာများ ဖြစ်သည်။
ချက်နည်းပြုတ်နည်း
ရာစုနှစ်ပေါင်း များစွာအတွင်း အစားအသောက်အသစ်များကို တွေ့ရှိလာသည့်အလျောက်၊ ချက်ပြုတ်နည်းအသစ်များကို တီထွင်လာသည့်အလျောက် တရုတ်ဟင်းလျာများလည်း ဆင့်ကဲပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ တရုတ်တို့ စားသောက်ပုံ ဓလေ့များအနက် ထူးခြားတစ်ရပ်မှာ တူဖြင့် စားသောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ တရုတ်တို့သည် တူကို ကျိုးမင်းဆက် (ဘီစီ ၁၀၄၅ - ဘီစီ ၂၅၆) မှ စတင် အသုံးပြုလာသည်မှာ နှစ်ပေါင်း ၃၀၀၀ နီပါးရှိနေပြီဖြစ်သည်။ မီးပြင်းပြင်းဖြင့် မွေကျော်သည့် ဟင်းလျာများမှာလည်း ထန်မင်းဆက် (အေဒီ ၆၁၈ - ၉၀၇) မှစကာ လူကြိုက်များလာခဲ့သည်။ မီးမီးပြင်းပြင်းဖြင့် မွေကျော်ခြင်းမှာ ရှားပါးသည့် လောင်စာ သက်သာစေရန် တီထွင်ထားသည့် ချက်ပြုတ်နည်း တစ်မျိုးဖြစ်သည်။
တရုတ်ဟင်းလျာ အမျိုးအစား
ချင်မင်းဆက်နှင့် ဟန်မင်းဆက် ခေတ်ကာလများအတွင်း တရုတ်အင်ပါယာကြီး တိုးချဲ့ပြီး များမကြာမီတွင် တရုတ်ပြည်တလွှား ဒေသအသီးသီးမှ ချက်နည်းပြုတ်နည်းများ ကွဲပြားသည်ကို တရုတ် စာရေးဆရာများ သတိပြုမိလာကြသည်။ ဤသို့ကွဲပြားရခြင်းမှာ အဓိကအားဖြင့် နေရာအလိုက် ရာသီဥတု ကွဲပြားခြင်း၊ ဖြစ်ထွန်းသည့် ဟင်းသီးဟင်းရွက်များ ကွဲပြားခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်သည်။
တောင်နှင့် မြောက်
တောင်နှင့်မြောက် ဒေသနှစ်ခုအကြား ချက်ပြုတ်နည်း ကွာဟချက်သည် အများက အစောဆုံး သတိပြုမိသည့် ကွာဟချက် ဖြစ်သည်။ အသိသာ အထင်ရှားဆုံးအချက်မှာ မြောက်ပိုင်းဒေသတွင် ဂျုံကို အဓိက စားသုံးကြပြီး တောင်းပိုင်းဒေသတွင် နေထိုင်သူများက ဆန်ကို အဓိကထား စားသုံးကြခြင်း ဖြစ်သည်။ အများသိကြသည့် ခေါက်ဆွဲ၊ ပေါက်စီ၊ ဖက်ထုပ် စသည်တို့မှာ မြောက်ပိုင်းသားများထံမှ ဆင်းသက်လာသည့် တရုတ်ရိုးရာ အစားအစာများ ဖြစ်သည်။
ဟင်းလျာကြီး ၄ မျိုး
တရုတ်ဟင်းလျာ အများစုကို လူ၊ ယန်၊ ချွမ်း နှင့် ယွဲ့ ဆိုသည့် ဟင်းလျာကြီး ၄ မျိုးအဖြစ် ခွဲခြားနိုင်သည်။ ဤဟင်းလျာ အမျိုးအစား အမည်များမှာ နေရာဒေသ၏ တရုတ်အမည် အတိုကောက်များ ဖြစ်ကြသည်။ လူ မှာ ဆန်းတုန်းပြည်နယ်၊ ယန်မှာ ကျန်းစူးပြည်နယ် ယန်ကျိုးဒေသ၊ ချွမ်းမှာ စိချွမ်းပြည်နယ်နှင့် ယွဲ့မှာ ကွမ်တုန်းပြည်နယ်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဆန်းတုန်းဟင်းလျာ၊ ဟွိုင်ယန်ဟင်းလျာ၊ စိချွန်းဟင်းလျာ၊ ကွမ်တုန်းဟင်းလျာဟုခေါ်ကြသည်။ ဤဟင်းလျာကြီး ၄ မျိုးအနက် လူဟင်းလျာသည် ရှေးအကျဆုံးဖြစ်သည့်အတွက် အမျိုးအမယ်လည်း အများဆုံးဖြစ်သည်။
ဟင်းလျာကြီး ၈ မျိုး
ဟင်းလျာကြီး ၈ မျိုးတွင် အထက်ဖော်ပြပါ သမားရိုးကျ ၄ မျိုးအပြင် ဟူနန်ဟင်းလျာ၊ ဖူကျန့်ဟင်းလျာ၊ အန်းဟွေးဟင်းလျာ နှင့် ဂျဲ့ကျန်းဟင်းလျာတို့ ပါဝင်သည်။
ဟင်းလျာကြီး ၁၀ မျိုး
နောက်ပိုင်းတွင် ပေကျင်းဟင်းလျာနှင့် ရှန်ဟိုင်းဟင်းလျာတို့ကိုပါ အလေးထားလာပြီး အထက်မှ ဟင်းကြီး ၈ မျိုးတွင် ပေါင်းထည့်ကာ ဟင်းလျာကြီး ၁၀ မျိုးဟု ပြောစမှတ်ပြုလာကြသည်။ <!--
Paleolithic
The Peking man was the first hominid and of the homo genus to discover fire at Zhoukoudian. He used it to cook animals he captured in traps near the cave. These are a list of sites where charred animals bones and tools have been found at Zhoukoudian
East Slope
Part of Peking Man Site this slope was excavated 1930-58 and again in 1978-79 by a multi-disciplinary research mission. Excavation have dug to a depth of 7m through Layers 3-6 and have unearthed stone tools, burned bones and ashes, and fossils of bird, reptile and mammal species.
Pigeon Hall
Pigeon Hall was named in honour of its frequent visitors and was connected with Peking Man Site by workmen in 1928. Excavations from 1930-31 unearthed numerous Peking Man bones (including mandible, clavicle and parietal bone), signs of fire use (including a scorched redbud stick), and stone tools of quartz and green sandstone.
Locality 4
Discovered in 1927 this north-south running fissure is filled with yellow sandy clay and dates to the late Middle Pleistocene era. Excavations from 1937-38 unearthed stoneware, burned bones and seeds (indicating fire use in early man) and fossils of jackal and deer. A second excavation in 1973 unearthed a human premolar and the fossilised remains of 40 mammalian species including macaque, pig, bear and horse.
Locality 13
This fissure in a limestone mound 1 km south of Peking Man Site dates to the early Middle Pleistocene era and is the earliest site of cultural remains excavated so far at Zhoukoudian. Excavations of the thin-bedded sandy clay about 50m above the river bed have unearthed stone artefacts, ash and charred bones and 36 species of deeply fossilised mammalian fossils including thick-jawed giant deer and sabre-toothed tiger.
Locality 15
Discovered in 1932 this relatively young site dates to around 100,000 to 200,000 years ago. Excavations from 1934-35 revealed three layers; an upper layer of loess and limestone debris; a middle layer containing ash, stoneware, burned bones and hackberry seeds; and a lower layer of red clay containing stoneware and bird and mammalian fossils including woolly rhino, giant deer and gazelle. The site has yet to be fully excavated.
Upper Cave
Situated on the upper part of Dragon Bone Hill this cave was discovered in 1930 and excavated from 1933-34 during which time the roof and north facing opening were removed. Excavations found evidence of human habitation in the cave dating back to 10,000 to 20,000 years ago. The cave was divided into an upper level living quarters and a lower level burial ground, while a small recess on the lower level acted as a natural animal trap. Finds unearthed included three human skulls and other remains from at least eight individuals identified as Archaic Homo sapiens, tools and ornaments made from stone and bone, and numerous animal bones including complete skeletons of large mammals caught in the lower level trap.
Lajia (Chinese: 喇家; Pinyin: Lǎjiā) is an archaeological site located in Minhe County, Haidong Prefecture in Northwest China's Qinghai province. Lajia is associated with the Qijia culture and was discovered by archaeologists in 2000. The site covers an area of around 200,000 square meters. Archaeologists believe the site was abandoned after being devastated by an earthquake and subsequent flood. In 2005, the oldest intact noodles yet discovered were located at Lajia, estimated at over 4,000 years old. The noodles were made from millet. In October 2005, the oldest noodles yet discovered were found at the Lajia site (Qijia culture) along the Yellow River in Qinghai, China. The 4,000-year-old noodles appear to have been made from foxtail millet and broomcorn millet.
Early dynastic times
There has always been a major class difference between the royalties and the regular citizens living outside the imperial quarters. Beijing was not always the capital of China. In fact the geography of the far northeastern corner of China with its long, harsh winters with limited agricultural possibilities, has always posed serious water and food supply problems.
The most common staple crops consumed during the Han Dynasty (202 BC–220 AD) were wheat, barley, rice, foxtail millet, proso millet and beans. Commonly-eaten fruits and vegetables included chestnuts, pears, plums, peaches, melons, apricots, strawberries, red bayberries, jujubes, calabash, bamboo shoots, mustard plant and taro. Domesticated animals that were also eaten included chickens, Mandarin ducks, geese, cows, sheep, pigs, camels and dogs. Turtles and fish were taken from streams and lakes. Commonly-hunted game, such as owl, pheasant, magpie, sika deer, and Chinese Bamboo Partridge were consumed. Seasonings included sugar, honey, salt and soy sauce. Beer and wine were regularly consumed.
Tang Dynasty
During the earlier Southern and Northern Dynasties (420–589), and perhaps even earlier, the drinking of tea became popular in southern China. (Tea comes from the leaf buds of Camelia sinensis, native to southwestern China.) Tea was viewed then as a beverage of tasteful pleasure and with pharmacological purpose as well. During the Tang Dynasty, tea became synonymous with everything sophisticated in society. The Tang poet Lu Tong (790–835) devoted most of his poetry to his love of tea. The 8th century author Lu Yu (known as the Sage of Tea) even wrote a treatise on the art of drinking tea, called the Classic of Tea (Chájīng). Tea was also enjoyed by Uyghur Turks; when riding into town, the first places they visited were the tea shops. Although wrapping paper had been used in China since the 2nd century BC, during the Tang Dynasty the Chinese were using wrapping paper as folded and sewn square bags to hold and preserve the flavor of tea leaves.
In ancient times, the Chinese had outlined the five most basic foodstuffs known as the five grains: sesamum, legumes, wheat, panicled millet, and glutinous millet. The Ming Dynasty encyclopedist Song Yingxing (1587–1666) noted that rice was not counted amongst the five grains from the time of the legendary and deified Chinese sage Shennong (the existence of whom Yingxing wrote was "an uncertain matter") into the 2nd millenniums BC, because the properly wet and humid climate in southern China for growing rice was not yet fully settled or cultivated by the Chinese.
During the Tang, the many common foodstuffs and cooking ingredients in addition to those already listed were barley, garlic, salt, turnips, soybeans, pears, apricots, peaches, apples, pomegranates, jujubes, rhubarb, hazelnuts, pine nuts, chestnuts, walnuts, yams, taro, etc. The various meats that were consumed included pork, chicken, lamb (especially preferred in the north), sea otter, bear (which was hard to catch, but there were recipes for steamed, boiled, and marinated bear), and even Bactrian camels. In the south along the coast meat from seafood was by default the most common, as the Chinese enjoyed eating cooked jellyfish with cinnamon, Sichuan pepper, cardamom, and ginger, as well as oysters with wine, fried squid with ginger and vinegar, horseshoe crabs and red crabs, shrimp, and pufferfish, which the Chinese called 'river piglet'. Some foods were also off-limits, as the Tang court encouraged people not to eat beef (since the bull was a valuable draft animal), and from 831 to 833 Emperor Wenzong of Tang even banned the slaughter of cattle on the grounds of his religious convictions to Buddhism. From the trade overseas and over land, the Chinese acquired golden peaches from Samarkand, date palms, pistachios, and figs from Persia, pine seeds and ginseng roots from Korea, and mangoes from Southeast Asia. In China, there was a great demand for sugar; during the reign of Harsha (r. 606–647) over North India, Indian envoys to Tang China brought two makers of sugar who successfully taught the Chinese how to cultivate sugarcane. Cotton also came from India as a finished product from Bengal, although it was during the Tang that the Chinese began to grow and process cotton, and by the Yuan Dynasty it became the prime textile fabric in China.
Methods of food preservation were important and practiced throughout China. The common people used simple methods of preservation, such as digging deep ditches and trenches, brining, and salting their foods. The emperor had large ice pits located in the parks in and around Chang'an for preserving food, while the wealthy and elite had their own smaller ice pits. Each year the emperor had laborers carve 1000 blocks of ice from frozen creeks in mountain valleys, each block with the dimension of 0.91 m (3 ft) by 0.91 m by 1.06 m (3½ ft). There were many frozen delicacies enjoyed during the summer, especially chilled melon.
Song dynasty
From the Song period, there are many surviving lists of names for entrées and food dishes in customer menus for restaurants and taverns, as well as for feasts at banquets, festivals and carnivals, and modest dining. Many of the peculiar names for these dishes do not provide clues as to what types of food ingredients were used. However, judging from the listed seasonings they used for these dishes, such as pepper, ginger, pimento, soya sauce, oil, salt, and vinegar, Song era cuisine is perhaps not too different from the Chinese cuisine of today. Other additional seasonings and ingredients included walnuts, turnips, crushed Chinese cardamon kernels, fagara, olives, ginkgo nuts, citrus zest, and sesame oil.
Regional differences in culture brought about different types of foods, while in certain areas the cooking traditions of regional cultures blended together; such was the case of the Southern Song capital at Hangzhou. After the mass exodus from the north, people brought Henan-style cooking and foods (popular in the previous Northern Song capital at Kaifeng) to Hangzhou, which was blended with the cooking traditions of Zhejiang. However, records indicate that already in the Northern Song period, the first capital at Kaifeng sported restaurants that served southern Chinese cuisine. This catered to capital officials whose native provinces were in the southeast, and would have found northern cuisine lacking in sufficient seasoning for their tastes. In fact, texts from the Song era provide the first use of the phrases nanshi, beishi, and chuanfan to refer specifically to northern, southern, and Sichuan cooking, respectively. Many restaurants were known for their specialties; for example, there was one restaurant in Hangzhou that served only iced foods, while some restaurants catered to those who wanted either hot, warm, room temperature, or cold foods. Descendants of those from Kaifeng owned most of the restaurants found in Hangzhou, but many other regional varieties in foodstuffs and cooking were sponsored by restaurants. This included restaurants catering Sichuan cuisine that emphasized use of pimento pepper, dishes and beverages from Hebei and Shandong, and coastal foods of shrimp and saltwater fish. The memory and patience of waiters had to be keen; in the larger restaurants, serving dinner parties that required twenty or so dishes became a hassle if even a slight error occurred. If a guest reported the mistake of a waiter to the head of the restaurant, the waiter could be verbally reprimanded, have his salary docked, or in extreme cases, kicked out of the establishment for good.
There were also some exotic foreign foods imported to China from abroad, including raisins, dates, Persian jujubes, and grape wine; rice wine was more common in China, a fact noted even by the 13th century Venetian traveler Marco Polo. Although grape-based wine had been known in China since the ancient Han Dynasty Chinese ventured into Hellenstic Central Asia, grape-wine was often reserved for the elite. Besides wine, other beverages included pear juice, lychee fruit juice, honey and ginger drinks, tea, and pawpaw juice. Dairy products and farming were foreign concepts to the Chinese, which explains the absence of cheese and milk in their diet. Beef was also rarely eaten, since the bull was an important draft animal. The main consumptionary diet of the lower classes remained rice, pork, and salted fish, while it is known from restaurant dinner menus that the upper classes did not eat dog meat. The rich are known to have consumed an array of different meats, such as chicken, shellfish, fallow deer, hares, partridge, pheasant, francolin, quail, fox, badger, clam, crab, and many others. Local freshwater fish from the nearby lake and river were also caught and brought to market, while the West Lake provided geese and duck as well. Common fruits that were consumed included melons, pomegranates, lychees, longans, golden oranges, jujubes, quinces, apricots and pears; in the region around Hangzhou alone, there were eleven kinds of apricots and eight different kinds of pears that were produced. Specialties and combination dishes in the Song period included scented shellfish cooked in rice-wine, geese with apricots, lotus-seed soup, pimento soup with mussels and fish cooked with plums, sweet soya soup, baked sesame buns stuffed with either sour bean filling or pork tenderloin, mixed vegetable buns, fragrant candied fruit, strips of ginger and fermented beanpaste, jujube-stuffed steamed dumplings, fried chestnuts, salted fermented bean soup, fruit cooked in scented honey, and 'honey crisps' of kneaded and baked honey, flour, mutton fat and pork lard. Dessert molds of oiled flour and sugared honey were shaped into girls' faces or statuettes of soldiers with full armor like door guards, and were called "likeness foods" (guoshi).
Yuan Dynasty
During the Yuan Dynasty (1271–1368), contacts with the West also brought the introduction to China of a major food crop, sorghum, along with other foreign food products and methods of preparation.
Ming dynasty
China during the Ming Dynasty (1368–1644) became involved in a new global trade of goods, plants, animals, and food crops known as the Columbian Exchange. Although the bulk of imports to China were silver, the Chinese also purchased New World crops from the Spanish Empire. This included sweet potatoes, maize, and peanuts, foods that could be cultivated in lands where traditional Chinese staple crops—wheat, millet, and rice—couldn't grow, hence facilitating a rise in the population of China. In the Song Dynasty (960–1279), rice had become the major staple crop of the poor; after sweet potatoes were introduced to China around 1560, it gradually became the traditional food of the lower classes.
1950s - 1980s
Since the founding of the People's Republic of China, the nation have suffered from a series of major food supply problems under the Communist Party of China. Countryside poor provinces like Henan and Gansu experienced the worst. By January 1959 the food supply for residents in Beijing was reduced to 1 cabbage per household per day. Many peasants suffered from malnutrition, and at the same time increasing the amount they handed over to the state. Beginning in 1960, the Great Chinese Famine contributed to more problems due to bad government policies. During this time there was little to no advancement in the culinary tradition. Many fled to neighbouring Hong Kong and Taiwan to avoid starvation.
1990s
One of the cuisines to benefit during the 1990s was the Chinese Islamic cuisine. The cuisines of other cultures in China have benefited from recent changes in government policy. During the Great Leap Forward and Cultural revolution of the 1970s, the government pressured the Hui people, to adopt Han Chinese culture. The national government has since abandoned efforts to impose a homogeneous Chinese culture. In order to revive their rare cuisine, the Huis began labeling their food as "traditional Hui cuisine". The revival effort has met with some success; for example, in 1994 the "Yan's family eatery" earned 15,000 yuan net income per month. This was well above the national salary average at that time. -->
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:တရုတ် အစားအစာ
ရေဝင်ဥတို/ရေဝင်ရွာ၊ မဂူ
ရေဝင်ဥတို/ရေဝင်ရွာ၊ မဂူ
လက်ပလန်နယ်
အမှန်စင်စစ်ဆိုလျှင် လက်ပလန်နယ်သည် တစ်သီး တခြား သတ်မှတ်ထားသည့် တိုင်းပြည်တစ်ခုမဟုတ်ပေ။ လက်ပလူမျိုးတို့ နေထိုင်ရာအရပ်ဖြစ်၍ လက်ပတို့၏ နယ်မြေဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ယင်း ဒေသကား ဥရောပတိုက် မြောက်ပိုင်း ဒေသများဖြစ်သော နော်ဝေး၊ ဆွီဒင်၊ ဖင်းလန်နှင့် ရုရှနိုင်ငံအနောက် ဘက်တို့၏ မြောက်ပိုင်းတစ်လျှောက်ဖြစ် သည်။ ထိုဒေသများ အနက် တစ်ဝက်ကျော်ကျော်မှာ အာတိတ်စက်ဝိုင်း အတွင်း၌ ကျရောက်နေသဖြင့် အလွန်အေးသော အာတိတ်ရာသီဥတုမျိုးရှိ သည်။ တစ်နှစ်တွင် ကိုးလခန့်မှာ ဆောင်းရာသီဖြစ်၏။ နွေရာသ ီမှာလည်း သမပိုင်းဇုန်ရှိ အရပ်များမှ နွေဦးပေါက် ရာသီအစနှင့် တူပေသည်။ အပူဆုံးလဟုဆိုရသည့် ဩဂုတ်လ၌ပင် အပူချိန် ဖာရင်ဟိုက် ၅၆.၂ မျှသာရှိသည်ကို ထောက်ခြင့်ခြင်းအားဖြင့် လက်ပလန်နယ်၏ ရာသီဥတုအခြေအနေကို ခန့်မှန်းနိုင်ပေမည်။
စက်တင်ဘာလ သို့မဟုတ် အောက်တိုဘာလမှစ၍ ရှည်လျားသော ဆောင်းတွင်းအတွက် ပြင်ဆင်မှုများကြိုတင်ပြုလုပ်ထားရလေသည်။ ထို့ပြင် လက်ပလန်နယ်သည် မြောက်ဘက် အစွန်အဖျားတွင် တည်ရှိသဖြင့် တိုတောင်းလှသော နွေရာသီ၌ နှစ်လခန့်မျှ ညဉ့်အခါများတွင် နေ့အခါများကဲ့သို့ ထိန်လင်းလျက်ရှိနေ လေသည်။ လက်ပလူမျိုးတို့သည် ရိန်းဒီးယားခေါ် တန်းဒြသမင် များကို အမှီတံကဲပြုကာ အသက်ရှင်နေကြရသည်ဟု ဆိုရပေမည်။ ထိုဒေသပ တန်းဒြသမင်ပေါင်း ငါးသိန်းခန့်ရှိ၍ လက်ပလူမျိုး လူချမ်းသာတစ်ဦးဆို လျှင် သမင်ပေါင်း ၂ဝဝဝ ခန့် ပိုင်ဆိုင်လေ သည်။ လက်ပလူမျိုးတို့အဖို့ ထိုသမင်များသည် ကျေးဇူးရှင်များပင် ဖြစ်ချေသည်။ တစ်နေရာမှ တစ်နေ ရာသို့ ရွှေ့ပြောင်းသွားလာရာ၌ ထိုသမင်များကို အသုံးပြုကြရသည်။ သမင် နို့ကိုသောက်၍ အသားကို စားကြရသည်။ အဝတ်အစားအတွက် သမင်ရေ ကို ဝတ်ဆင်ကြရသည်။ သမင်ဆွဲ စွပ်ဖားများနှင့်သာ တစ်နေရာမှ တစ်နေ ရာသို့ သွားလာနိုင်ကြသည်။
လက်ပလူမျိုးတို့တွင် တောင်ပေါ်နေ လက်ပလူမျိုး၊ ပင်လယ်တစ် လျှောက်၌နေသော လက်ပံလူမျိုး၊ မြစ်ရိုးတစ်လျှောက်နေလက်ပလ ူမျိုးဟူ၍ သုံးမျိုးရှိသည်။ တောင်ပေါ်နေ လက်ပလူမျိုးတို့သည် သူတို့၏ ရိန်းဒီးယား သမင်အုပ်များနှင့် တစ်နေရာမှတစ်နေရာသို့ ပြောင်းရွှေ့ နေထိုင်တတ်ကြ သည်။ သမင်းများအတွက် စားကျက်ရှိရာနေရာတွင် ကနား ဖျင်းတဲများထိုး ကာ နေထိုင်တတ ်ကြသည်။ မိသားတစ်စုလုံးသည် မွေးမြူထားသော ခွေး များနှင့် အတူ ကတော့ပုံတဲများတွင် နေလေ့ရှိကာ ရိန်းဒီးယားသမင်မှရ သော နို့၊ ဒိန်ခဲနှင့် အသားတို့ကို မှီဝဲစားသုံးလေ့ရှိသည်။
ပင်လယ်တစ်လျှောက် တွင်နေထိုင်သော လက်ပလူမျိုးတို့သည် လက်ပလန်နယ် ကမ်းရိုးတစ် လျှောက်တွင် အပေါ်မြေလွှာတို့ဖြင့် မံထားသောသစ်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသည့် တဲကြမ်းများတွင် နေထိုင်ကြသည်။ သူတို့သည် တောင်ပေါ်နေ လက်ပလူ မျိုးတို့ထက် ယဉ်ကျေးသည်။ စုစုဝေးဝေး တဲဆောက်၍ နေထိုင်ကြသည်။ မြစ်ရိုးတစ်လျှောက်နေ လက်ပလူမျိုးတို့မှာ လက်ပလူမျိုး သုံးမျိုးအနက် အတိုးတက်ဆုံးဖြစ်သည်။ အသင်းအပင်းနှင့် နေထိုင်တတ်ကြ၍ စိုက်ပျိုးခြင်း လည်း အနည်း ငယ်ပြုသည်။ ငါးဖမ်းခြင်း၊ သားကောင်ဖမ်း ခြင်းများကိုပြု၍ ရိန်းဒီးယား၊ နွားနှင့် သိုးများကိုလည်း မွေးမြူကြသည်။
လက်ပလူမျိုးတို့သည် အာရှတိုက်သားအနွယ်ဝင်များဖြစ်၍ ဘာ သာစကားမှာ ဖင်းလူမျိုးများပြောသော ဘာသာစကားနှင့်ဆင ်တူသည်။ လက်ပလန်နယ်တွင် လက်ပလူမျိုးပေါင်း ၂၅ဝဝဝ ခန့်နေထိုင်ကြ ၏။ ထိုလူမျိုးသည် ဥရောပတိုက်တွင် အသေးကွေး ဆုံးလူမျိုးဖြစ်သည်။ ပျမ်းမျှအရပ်အမောင်းမှာငါးပေသာသာရှိသည်။ သူတို့၏ဆံပင်မှာ ဖြောင့်၍ မည်းနက်ပြီးလျှင် အသားအတန ်ဝါသည်။ နဖူးနိမ့်၍ ပါးရိုးပေါ်လွင်သည်။ နှာခေါင်း ကား၍ပြား၏။ နှုတ်ခမ်းပါးသည်။ ကိုယ်လုံးကိုယ်ထည် သေး ငယ်လှသော်လည်း သန်စွမ်းတောင့်တင်းသူများဖြစ်၏။ လက်ပ လူမျိုးအချို့ သည် လက်ပနယ်မဟုတ်သော အခြားအရပ်များတွင ်လည်း နေထိုင်လျက်ရှိ ကြသည်။
သူတို့သည် သိုးမွေးကိုရက်လုပ်ထားသော အထည်များနှင့် ရိန်းဒီး ယားသားရေများကို ဝတ်ဆင်ကြ၏။ အဝတ်အစားများကို နေ့ရောညဉ့်ပါ မချွတ်မလဲဘဲ ဝတ်တတ်သည်။ ကိုယ်တွင် ဝတ်ထားသော အဝတ်အစားကို အသစ်နှင့်လဲသောအခါမှသာ ချွတ်လေတော့၏။ သူတို့သည် ရေလည်းချိုးခဲ သည်။ တစ်ခါတစ်ရံ မျက်နှာပင်မသစ်ဘဲ နေတတ်သည်။ သို့သော် သူတို့ သည် ကျန်းမာပျော်ရွှင်လျက်ရှိပြီးလျှင် သူတို့ဘဝကို ကျေနပ်နှစ်သက ်ဟန်ရှိ သည်။
လက်ပလူမျိုးတို့သည် ဆင်းရဲပင်ပန်းကြီးစွာ အသက်မွေးနေထိုင်ရ ၍ ရတတ်သမျှနှင့် ရောင့်ရဲတင်းတိမ်နိုင်ကြသည့် လူရိုးလူဖြောင့် များဖြစ် သည်။ များသောအားဖြင့် သနားကြင်နာတတ်၍ အေးချမ်းစွာသာ နေလိုကြ ၏။ လက်ပလူမျိုးအများစုမှာ စာသင် ကျောင်းများနှင့် ဆရာများ အနည်းငယ်မျှသာရှိသောကြောင့် စာမတတ်ကြချေ။ သူတို့သည် များသော အဖြင့် ပရိုတက်စတင့် ဂိုဏ်းဝင် ခရစ်ယာန်ဝါဒီများဖြစ်ကြသည်။ ဘုရားရှိခိုးကျောင်းတက ရန်အတွက် အလွန်ဝေးလံသော အရပ်များမှပင် လာရောက်ကြ ရလေသည်။