cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ကာတာနိုင်ငံ
မီဒီယာ
သတင်းသမားများသည် မိမိဘာသာ ဆင်ဆာ ပြုလုပ်ရသည်ဟု ဆိုကြပြီး အထူးသဖြင့် အစိုးရ နှင့် ကာတာ၏ အုပ်ချုပ်သူ မိသားစု နှင့် ပတ်သက်သော ကိစ္စရပ်များတွင် ဖြစ်သည်။ မီဒီယာများတွင် အစိုးရ၊ အီမာစော်ဘွား နှင့် အုပ်ချုပ်သူ မီဒီယာများအား ဝေဖန်ခြင်းမှာ ဥပဒေနှင့် မညီပေ။ သတင်းစာ ဥပဒေ အပိုဒ် ၄၆ တွင် "ကာတာနိုင်ငံ၏ အီမာစော်ဘွား အား ဝေဖန်ခြင်း မပြုရန်နှင့် ၎င်း၏ ရုံးမှ မန်နေဂျာ ခွင့်ပြုချက် မရဘဲ မည်သည့် ထုတ်ပြန်ချက်ကိုမှ မဖော်ပြရန်" ဟု ရေးသားထားသည်။ သတင်းစာသမားများသည် အစ္စလာမ်ဘာသာကို စော်ကားမှုကြောင့်လည်း တရားစွဲဆိုခြင်း ခံရတတ်သည်။
၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ဆိုင်ဘာရာဇဝတ်မှုများ တားမြစ်သည့် ဥပဒေကို ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ထိုဥပဒေသည် သတင်းစာ လွတ်လပ်ခွင့်ကို တားမြစ်သည်ဟု ပြောဆိုကြပြီး ဒေသတွင်း ငြိမ်းချမ်းရေးကို ပျက်ပြားစေမှု နှင့် သတင်းမှားများကို ထုတ်ဝေမှု အစရှိသော ကျယ်ပြန့်လှသော အကြောင်းအချက်များတွင် ထောင်ဒဏ် နှင့် ငွေဒဏ် သတ်မှတ်ထားသည်။ ပင်လယ်ကွေ့ လူ့အခွင့်အရေး အဖွဲ့မှ ထိုဥပဒေသည် လွတ်လပ်စွာ ပြောဆိုခွင့်ကို ခြိမ်းခြောက်သည်ဟု ထုတ်ဖော်ပြောကြားပြီး ဥပဒေ အတွင်းမှ အချို့သော အပိုဒ်များကို ပြန်လည် ရုပ်သိမ်းရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။
ပုံနှိပ် မီဒီယာ ကဏ္ဍသည် လတ်တလော နှစ်များ အတွင်း တိုးချဲ့လာခဲ့သည်။ ယခုလက်ရှိ ကာတာတွင် ထုတ်ဝေနေသော သတင်းစာ ၇ စောင် ရှိပြီး ၄ စောင်မှာ အာရပ်ဘာသာဖြင့် ထုတ်ဝေကာ ၃ စောင်မှာ အင်္ဂလိပ် ဘာသာဖြင့် ထုတ်ဝေလျက် ရှိသည်။ ထို့ပြင် အိန္ဒိယ၊ နီပေါ နှင့် သီရိလင်္ကာမှ သတင်းစာများကိုလည်း ကာတာအတွက် ပုံနှိပ်မှု အဖြစ် ထုတ်ဝေခြင်းများလည်း ရှိသည်။
ဂီတ
ကာတာနိုင်ငံ၏ ဂီတသည် ဘက်ဒိုယင်း ကဗျာ၊ သီချင်းနှင့် အကတို့ အပေါ်တွင် အခြေတည်သည်။ ရိုးရာ အကများကို ဒိုဟာတွင် သောကြာနေ့ နေ့လယ်၌ ကပြဖျော်ဖြေလေ့ ရှိသည်။ ထို အကများထဲမှ တစ်ခုမှာ အာဒါ ဟု ခေါ်ပြီး အတန်း နှစ်တန်း ရှိသော ကချေသည်များမှာ တိုက်ခိုက်မှု ပုံစံ ကကွက်ဖြင့် ဖျော်ဖြေကြပြီး ၎င်းတို့ ကခုန်ရာတွင် အယ်လ်ရက်စ် (မီးတောက်ဖြင့် သားရေပြားကို အပူပေးထားသော ဗုံကြီး တစ်မျိုး)၊ တမ်ဘိုရင်း နှင့် လင်ကွင်း နှင့် ဗုံအသေးလေးများ ဖြင့် ဝိုင်းဝန်း တီးခတ်ကြသည်။ ရိုးရာ ဂီတများတွင် အခြားအသုံးပြုသော ဗုံများမှာ ဂါလာဟု ခေါ်သော ရွှံ့ကရားရှည်၊ တပ်စ် သို့ တာဆပ် ဟုခေါ်သော ဒန် သောက်ရေခွက် နှင့် အတူ တုတ်ဖြင့် တီးခတ်ရသော တက်ဘ် ဟု ခေါ်သည့် ဗုံရှည်တို့ ဖြစ်သည်။ ကြိုးတပ် တူရိယာများ ဖြစ်ကြသော အုဒ် နှင့် ရီဘာဘာ တို့ကိုလည်း အသုံးများကြသည်။
အားကစား
ဘောလုံး ကစားခြင်းသည် ကာတာ၌ ကစားသမား နှင့် ပရိသတ် တို့အကြား ရေပန်းစားသော ကစားနည်း ဖြစ်သည်။ ၁၉၈၁ ခုနှစ် ဖီဖာ ကမ္ဘာ့ဖလား လူငယ် ဘောလုံး ပြိုင်ပွဲတွင် ကာတာ အသက် ၂၀ အောက် အမျိုးသား ဘောလုံး အသင်းသည် အနောက်ဂျာမနီကို ၄ ဂိုး - ၀ ဖြင့် ရှုံးနိမ့်၍ ဒုတိယ နေရာ ရခဲ့ဖူးသည်။ ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဇန်နဝါရီလတွင် ကာတာသည် အာရှ ဘောလုံး အဖွဲ့ချုပ်၏ ၁၅ ကြိမ်မြောက် အာရှဖလား ဘောလုံးပြိုင်ပွဲအား အိမ်ရှင် အဖြစ် လက်ခံ ကျင်းပခဲ့သည်။ ထို ပြိုင်ပွဲသည် ကာတာအနေနှင့် ဒုတိယ အကြိမ် အိမ်ရှင် အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပြီး ယခင်က ၁၉၈၈ တွင် ပထမ အကြိမ် အဖြစ် လက်ခံ ကျင်းပခဲ့ဖူးသည်။
၂၀၁၀ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာ ၂ ရက်တွင် ကာတာ အနေနှင့် ကမ္ဘာ့ဖလား ဗိုလ်လုပွဲသို့ တစ်ကြိမ်မျှ တက်ရောက်ခဲ့ဖူးခြင်း မရှိသော်လည်း ၂၀၂၂ ခုနှစ် ကမ္ဘာ့ဖလားအား အိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပရန် အတွက် ၎င်းတို့၏ အဆိုပြုချက် အောင်မြင်ခဲ့သည်။ ကာတာရှိ ပွဲစီစဉ်သူများသည် ထိုပြိုင်ပွဲအတွက် အားကစားရုံ အသစ် ၉ ခု တည်ဆောက်ရန် နှင့် လက်ရှိ အားကစားရုံ ၃ ခုအား ချဲ့ထွင်ရန် စီစဉ်လျက် ရှိသည်။ ၂၀၂၂ ခုနှစ် ကမ္ဘာ့ဖလားအား အိမ်ရှင် အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခွင့် ရရှိခြင်း အတွက် ပါရှား ပင်လယ်ကွေ့ ဒေသမှ စိတ်အား တက်ကြွစွာ ကြိုဆိုကြပြီး အရှေ့အလယ်ပိုင်း နိုင်ငံများထဲတွင် ထိုသို့ အိမ်ရှင် အဖြစ် ကျင်းပခွင့်ရခြင်းသည် ပထမဦးဆုံး အကြိမ် ဖြစ်သောကြောင့်ပင် ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း ထိုသို့ ကျင်းပခွင့် ရခြင်း အတွက် အငြင်းပွားမှုများစွာ ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး လာဘ်ပေးသည်ဟု စွပ်စွဲခံရပြီး လာဘ်ပေးလာဘ်ယူမှုကို စုံစမ်းရာတွင်လည်း ဝင်ရောက်စွက်ဖက်သည်ဟု စွပ်စွဲခံရသည်။ ဥရောပ ဘောလုံး အဖွဲ့ချုပ်များမှလည်း ၂၀၂၂ ခုနှစ် ကမ္ဘာ့ဖလားကို ကာတာတွင်ကျင်းပရခြင်း အတွက် အကြောင်းအမျိုးမျိုးတို့ကြောင့် ကန့်ကွက်ခဲ့ပြီး ထိုအကြောင်းများထဲတွင် ပူနွေးသော အပူချိန်ကြောင့် ကစားသမားများ၏ ကြံ့ခိုင်မှုကို ထိခိုက်နိုင်သည် ဆိုသော အချက်နှင့် အကယ်၍ ဆောင်းရာသီတွင် ကျင်းပမည် ဆိုပါက ဥရောပ ဘောလုံးကလပ်ပြိုင်ပွဲများတွင် အနှောင့်အယှက် ဖြစ်နိုင်သည် ဆိုသော အချက်တို့ ပါဝင်သည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ် မေလတွင် ကာတာ ဘောလုံးအဖွဲ့မှ တာဝန်ရှိသူ မိုဟာမက် ဘင် ဟန်မန်အား ဘောလုံးအဖွဲ့ချုပ်မှ တာဝန်ရှိသူများကို ပေါင် ၃သန်း လာဘ်ပေးခြင်းဖြင့် ၎င်းတို့၏ အဆိုပြုချက်ကို ထောက်ခံစေသည်ဟု စွပ်စွဲခံရသည်။ သို့သော်လည်း ၂၀၁၄ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာတွင် ဖီဖာမှ အိမ်ရှင်အဖြစ် လက်ခံကျင်းပရန် လုပ်ငန်းစဉ်ကို စစ်ဆေးရာတွင် ကာတာသည် မှားယွင်းမှု တစ်စုံတစ်ရာ မလုပ်ခဲ့ကြောင်း တွေ့ရှိရသည်။
ဗြိတိသျှ နေ့စဉ်ထုတ် သတင်းစာ တစ်စောင်ဖြစ်သော ဂါးဒီးယန်း သတင်းစာမှာ "၂၀၂၂ ခုနှစ် အဲမရိတ်အတွင် ပြင်ဆင်ရာတွင် ရွှေ့ပြောင်းအလုပ်သမားများအား ခေါင်းပုံဖြတ်ခြင်း နှင့် ဖိနှိပ်ခြင်း" အမည်ရသည့် သတင်းဇာတ်လမ်းတို တစ်စောင်ကို ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ဂါးဒီးယန်း၏ ၂၀၁၄ ခုနှစ် စုံစမ်းထောက်လှမ်းမှု အရ ၂၀၂၂ ခုနှစ် ကမ္ဘာ့ဖလား ဘောလုံးပွဲ စီစဉ်သူများ အတွက် ခမ်းနားကြီးကျယ်သော ရုံးခန်းများကို တည်ဆောက်ပေးနေရသည့် ရွှေ့ပြောင်း အလုပ်သမားများသည် တစ်နှစ်ကျော်မျှ လစာ မရရှိဘဲ ယခု အခါတွင် ပိုးဟပ်များ ပြည့်နှက်နေသည့် အဆောင်များတွင် နေထိုင်၍ တရားမဝင် အလုပ်လုပ်နေရသည်ကို အစီရင်ခံ ဖော်ပြထားသည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ်တွင် ၂၀၂၂ ခုနှစ် ကမ္ဘာ့ဖလား အတွက် အခြေခံ အဆောက်အအုံများ ဆောက်လုပ်ရာတွင်ပါဝင်နေသည့် နီပေါ ရွှေ့ပြောင်း အလုပ်သမားများမှာ ၂ ရက်လျှင် တစ်ယောက်နှုန်း သေဆုံးခဲ့သည်။ ကာတာ ၂၀၂၂ ခုနှစ် လုပ်ငန်းဖော်ဆောင်ရေး ကော်မတီမှ အမျိုးမျိုးသော စွပ်စွဲမှုများ အတွက် တုံ့ပြန်သည်မှာ ကာတာတွင် ကမ္ဘာ့ဖလားကို ကျင်းပ ခြင်းသည် ဒေသအတွင်း အပြောင်းအလဲများကို လျင်မြန်စွာ ဖော်ဆောင်နိုင်ရန် အထောက်အပံ့ တစ်ခုဖြစ်သည် ဟူ၍ပင် ဖြစ်သည်။
ဘောလုံးသည် ရေပန်း အစားဆုံး ကစားနည်း ဖြစ်သော်လည်း အခြားသော အဖွဲ့လိုက် ကစားနည်းများမှာလည်း အတော်အတန် အောင်မြင်မှုများ ရှိသည်။ ၂၀၁၅ တွင် အိမ်ရှင် အဖြစ်လက်ခံ ကျင်းပသော ကမ္ဘာ့ ဟန်းဘော ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲတွင် ကာတာ ဟန်းဘော အသင်းသည် ပြင်သစ်နိုင်ငံ၏ နောက် ဒုတိယ နေရာမှ လိုက်ခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ပြိုင်ပွဲမှာ အိမ်ရှင်နိုင်ငံနှင့် အိမ်ရှင်အသင်းနှင့် ပတ်သက်၍ အငြင်းပွားစရာ အများအပြား ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ၂၀၁၄တွင်ပင် ကာတာသည် ၃x၃ ဘတ်စကက်ဘော ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲတွင် အမျိုးသား အသင်းမှ ချန်ပီယံဆု ဆွတ်ခူး နိုင်ခဲ့သည်။
ဒိုဟာတွင် ရှိသော ခါလီဖာ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ တင်းနစ် နှင့် စကွက်ရှ် အားကစားရုံတွင် ၂၀၀၈ မှ ၂၀၁၀ အထိ အမျိုးသမီး တင်းနစ် အသင်း (ဒဗလျူတီအေ) ၏ လှည့်လည် ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲကို လက်ခံကျင်းပခဲ့သည်။ ကာတာသည် အမျိုးသမီး တင်းနစ် အသင်း၏ အထူးတန်းပြိုင်ပွဲဖြစ်သော ကာတာ လေဒီ အိုးပင်း ပြိုင်ပွဲကို နှစ်စဉ် ကျင်းပသည်။ ၂၀၀၂ ခုနှစ်မှစ၍ ကာတာသည် နှစ်စဉ် တိုးရ်အော့ဖ်ကာတာ အမည်ရသော အဆင့်ခြောက်ဆင့် စက်ဘီးစီး ပြိုင်ပွဲကို ကျင်းပလေ့ ရှိသည်။ ဖေဖော်ဝါရီလတိုင်းတွင် စက်ဘီးနင်းသူများသည် ကာတာ၏ မြေပြန့်ပေါ်တွင် ၆ ရက်ကြာမျှ စီးနင်း ရသည်။ ပုံမှန်အားဖြင့် အချိန်နှင့် ပြိုင်ရသော ပြိုင်ပွဲများတွင် ခရီးစဉ် တိုတောင်းသော်လည်း ထိုပြိုင်ပွဲ၏ အဆင့်တိုင်းသည် ကီလိုမီတာ ၁၀၀ ကျော် ရှိသည်။ တိုးရ်အော့ဖ်ကာတာကို ကာတာ စက်ဘီးစီး အသင်းမှ ကြီးမှူးကျင်းပပြီး ကြေးစား စက်ဘီးစီး သမားများ၏ အီလစ်မန်း အဆင့်အတွက် ကျင်းပခြင်း ဖြစ်သည်။
ကာတာစစ်တပ်၏ လေထီးခုန် အသင်းသည် လေထီးခုန်နည်း အချို့၌ ကမ္ဘာ့နိုင်ငံများ၏ ထိပ်တန်း အဆင့်တွင် ပါဝင်သည်။ ကာတာ အမျိုးသား လေထီး အသင်းသည် နှစ်စဉ် ကာတာ အမျိုးသားနေ့ နှင့် ၂၀၁၅ ဟန်းဘော ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲကဲ့သို့သော အခြားကြီးမားသော ပွဲများ ၌ သရုပ်ပြလေ့ရှိသည်။ ဒိုဟာသည် အက်ဖ်အိုင်ဗွီဘီ ဘောလီဘော အမျိုးသား ကမ္ဘာ့ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲကို လေးကြိမ်တိုင် အိမ်ရှင် အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခဲ့ပြီး အက်ဖ်အိုင်ဗွီဘီ ဘောလီဘော အမျိုးသမီး ကမ္ဘာ့ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲကို ၃ ကြိမ်တိုင် အိမ်ရှင် အဖြစ် လက်ခံကျင်းပခဲ့သည်။ ဒိုဟာသည် အာရှ ဘော်လီဘော ချန်ပီယံ ပြိုင်ပွဲကို အိမ်ရှင် အဖြစ် တစ်ကြိမ် လက်ခံကျင်းပခဲ့ဖူးသည်။
ပညာရေး
ကာတာသည် ရန်း(RAND) ကော်ပိုရေးရှင်းကို ငှားရမ်း၍ ၎င်း၏ ၁၂ တန်း ပညာရေး စနစ်ကို ပြုပြင်စေခဲ့သည်။ ကာတာဖောင်ဒေးရှင်းမှ တဆင့် ပညာရေးမြို့တော် ကိုတည်ဆောက်ခဲ့ပြီး ထိုတက္ကသိုလ်ဝန်း အတွင်းတွင် ဝေးလ်ကော်နဲလ် ဆေးတက္ကသိုလ်၊ ကာနဲဂျီမီလွန် ကွန်ပျူတာ သိပ္ပံကျောင်း၊ ဂျော့ရှ်တောင်း တက္ကသိုလ် ဖောရိန်းဆားဗစ်ကျောင်း၊ နော့သ်ဝက်စတန် မီဒေးလ် သတင်းစာပညာကျောင်း၊ တက္ကဆပ် အေအင်န်အမ် အင်ဂျင်နီယာကျောင်း နှင့် အခြား အနောက်တိုင်း တက္ကသိုလ်များ၏ ကျောင်းခွဲများကို လက်ခံနေရာချထားပေးခဲ့သည်။
ကာတာ၏ စာမတတ်မြောက်မှုနှုန်းမှာ ၂၀၁၂တွင် အမျိုးသား ၃.၁% နှင့် အမျိုးသမီး ၄.၂% တို့ ဖြစ်ကြပြီး အာရပ်စကားပြော နိုင်ငံများတွင် အနိမ့်ဆုံး ဖြစ်သော်လည်း တကမ္ဘာလုံးတွင် အဆင့် ၈၆ မျှသာ ရှိသည်။ နိုင်ငံသားများသည် အစိုးရမှ ထောက်ပံ့ပေးသော ပညာရေးစနစ်ဖြင့် မူကြိုမှ အထက်တန်း အထိ တက်ရောက်ရန် လိုအပ်သည်။ ၁၉၇၃ ခုနှစ်တွင် တည်ထောင်ခဲ့သော ကာတာ တက္ကသိုလ်သည် နိုင်ငံ အတွင်း အဆင့်မြင့် ပညာရေး အတွက် ရှေးအကျဆုံး နှင့် အကြီးဆုံး တက္ကသိုလ် တစ်ခု ဖြစ်သည်။
၂၀၀၂ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလတွင် အီမာစော်ဘွား ဟာမက် ဘင် ခါလီဖာ ဘင် ခါလီဖာ အယ်လ်သာနီမှာ အဆင့်မြင့်ပညာရေးကောင်စီကို ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ထိုကောင်စီမှ မူကြို အဆင့်မှ တက္ကသိုလအထိ ပညာရေး အားလုံးကို လမ်းညွှန် ထိန်းချုပ်ပြီး ထိုအထဲတွင် "ခေတ်သစ် အတွက် ပညာရေး" ဟု အမည်ရသော ကာတာအား ပညာရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုတွင် ဦးဆောင်ဦးရွက်ဖြစ်ရန် အစပျိုး တီထွင် ဆောင်ရွက်မှုလည်း ပါဝင်သည်။. ဝီဘိုမက်ထရစ်၏ ကမ္ဘာ့တက္ကသိုလ် အဆင့်သတ်မှတ်ချက်အရ ကာတာရှိ တက္ကသိုလ်များ၏ အဆင့်မှာ ကာတာ တက္ကသိုလ် (အဆင့် ၁,၈၈၁)၊ ကာတာ တက္ကဆပ် အေအင်န်အမ် တက္ကသိုလ် (အဆင့် ၃,၉၀၅) နှင့် ကာတာ ဝေးလ်ကော်နဲလ် ဆေးတက္ကသိုလ် (အဆင့် ၆,၈၅၅) တို့ ဖြစ်ကြသည်။
၂၀၀၈ ခုနှစ်တွင် ကာတာသည် ကာတာ သိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ ရပ်ဝန်း ကို ပညာရေး မြို့တော် အတွင်း တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ထိုတက္ကသိုလ်များနှင့် လုပ်ငန်းများ ချိတ်ဆက်ဆောင်ရွက် နိုင်စေရန် ဖြစ်သည်။ ပညာရေး မြို့တော်သည် အပြည့်အဝ အသိအမှတ် ပြုခံရသော နိုင်ငံတကာ ဘာကာလောရီရိတ် အထက်တန်းကျောင်း ကာတာ အကယ်ဒမီ တည်ရှိရာ နေရာလည်း ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ကနေဒါ တက္ကသိုလ် နှစ်ခု ဖြစ်သော မြောက်အတ္တလန္တိတ် ကောလိပ် (နယူးဖောင်လန် နှင့် လာဘရာဒေါတွင် ဌာနချုပ် ရှိသည်။) နှင့် ကဲလ်ဂရီ တက္ကသိုလ် တို့လည်း ဒိုဟာတွင် တက္ကသိုလ် နယ်မြေ စတင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ အခြားသော အကျိုးစီးပွားအတွက် ဦးတည်သည့် တက္ကသိုလ်များလည်း ကာတာတွင် လာရောက် ဖွင့်လှစ်ကြသည်။ ၂၀၀၉တွင် ရှိတ်အမျိုးသမီးစော်ဘွား မိုဇာ အယ်လ် မစ်စ်နက်၏ လမ်းညွှန်မှုအောက်၌ ကမ္ဘာ့ ပညာရေး တီထွင်ဆန်းသစ်မှု ထိပ်သီးဌာန (World Innovation Summit for Education သို့ WISE) ကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ပညာရေးကို တီထွင် ဆန်းသစ်မှုဖြင့် ပြောင်းလဲပစ်ရန် ရည်ရွယ်သည်။
ကာတာသည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် လူတစ်ဦးချင်း ဝင်ငွေ အမြင့်ဆုံး ရှိသော်လည်း ၂၀၁၂ ပီအိုင်အက်စ်အေ စာမေးပွဲ ၁၅ နှစ် နှင့် ၁၆ နှစ်သားတို့အတွက် အဖတ်စွမ်းရည် ပြိုင်ပွဲတွင် အိုအီးစီဒီ နိုင်ငံ ၆၅ နိုင်ငံ၌ အောက်ဆုံးမှစ၍ ရေတွက်လျှင် တတိယ နေရာသို့ ရောက်ခဲ့သဖြင့် ကိုလံဘီယာ နိုင်ငံ သို့ အယ်လ်ဘေးနီးယား နိုင်ငံ နှင့် အဆင့်တူပင် ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံတော် ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်ရေး မဟာဗျူဟာ အရ ကာတာသည် ၁၀ နှစ် မဟာဗျူဟာ စီမံကိန်းကို ရေးဆွဲပြီး ပညာရေး အဆင့်ကို မြှင့်တင်ရန် ကြိုးပမ်းလျက် ရှိသည်။ ထို့ပြင် အစိုးရမှ အယ်လ် ဘိုင်ရပ် ကဲ့သို့သော ပညာရေး ဖြန့်ကျက်မှု အစီအစဉ်များကို စတင်ခဲ့သည်။ အယ်လ်ဘိုင်ရပ်အား ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် စတင်ခဲ့ပြီး အထက်တန်းကျောင်းသားများအား ကာတာ တက္ကသိုလ်၏ အဆင့်မြင့်ကုန်ကြမ်းဌာနတွင် သုတေသန ပတ်ဝန်းကျင် အတွေ့အကြုံ ရရှိစေရန် အတွက် ရည်ရွယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအစီအစဉ်တွင် STEM နယ်ပယ် (သိပ္ပံ၊ နည်းပညာ၊ အင်ဂျင်နီယာ နှင့် သင်္ချာ) နှင့် ဘာသာစကား နယ်ပယ်များ ပါဝင်သည်။
ငှက်မင်းသားနှုတ်သီးတို
ငှက်မင်းသားနှုတ်သီးတို (Pericrocotus brevirostris) ကို ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ၊ ဘူတန်နိုင်ငံ၊ ကမ္ဘောဒီးယားနိုင်ငံ၊ တရုတ်နိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံ၊ လာအိုနိုင်ငံ၊ မြန်မာနိုင်ငံ၊ နီပေါနိုင်ငံ၊ ထိုင်းနိုင်ငံနှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတို့တွင် တွေ့ရှိရလေ့ရှိသည်။ ၂၀၂၀ ခုနှစ် မတ်လ ၄ ရက်နေ့တွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ သယံဇာတနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေး ဝန်ကြီးဌာန၊ သစ်တောဦးစီးဌာနမှ ယင်းငှက်ကို မျိုးဆက်ပျက်သုဉ်းမည့်အန္တရာယ်ရှိသဖြင့် ကာကွယ်ထားသည့် တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များအဖြစ် ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:အရှေ့တောင်အာရှတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ ကဏ္ဍ:ဟိမဝန္တာတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ ကဏ္ဍ:နီပေါနိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ ကဏ္ဍ:တိဗက်တွင် တွေ့ရှိရသော ငှက်များ
အာခီးယာ
အာခီးယာ သည်  ဇီဝဗေဒ နယ်ပယ်တွင် ကလပ်စည်းဝတ်ဆံ (cell nuclei) ကင်းမဲ့ကြသော ဆဲလ်တခုတည်းရှိ သက်ရှိများဖြစ်ကြသည်။  အာခီးယာများကို မူလက ဘက်တီးရီးယားဟု အမျိုးအစား ခွဲခြားခဲ့ကြသော်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် ဘက်တီးရီးယားအုပ်စုမှ ဖယ်ထုတ်ခဲ့သည်။ အာခီးယာသည် သုံးနယ်ပယ်ခွဲ မျိုးရိုးခွဲခြင်းစနစ် ဖြစ်သော ဘက်တီးရီးယား၊ ယူကာယုတ်တို့မှ ကွဲပြားခြားနားသည်။ အာခီးယာများကို ထပ်မံ၍ များစွာသော မျိုးပေါင်းစုများအဖြစ် ပိုင်းခြားသေးသည်။ ယင်းတို့အား အမျိုးအစားခွဲခြားရန် အလွန်ခက်ခဲပြီး အများစုကို ဓာတ်ခွဲခန်းတွင် ခွဲခြမ်းစိပ်ဖြာခြင်း မရှိကြသေးပေ။ အာခီးယာနှင့် ဘက်တီးရီးယားတို့သည် ပုံစံ၊ အရွယ်အစား ဆင်တူကြသည်။
ဒေါင်းလန်း
ဒေါင်းလန်းဆိုသည်မှာ အခြေတပ်ထားသောလင်ဗန်းသို့မဟုတ်ဗျပ်ကြီးဖြစ်သည်။ ရှေးခေတ်က ကျေးလက်တောရွာများတွင် ပန်းကန်ခွက်ယောက်များမတတ်နိုင်ကြသဖြင့် ဒေါင်းလန်းတွင် ထမင်းဟင်းများပုံပြီးဝိုင်းဖွဲ့စားသောက်ခဲ့ကြသည်။ တစ်ဦးတစ်ယောက်က ဟင်းရည်ဆမ်းလိုက်ပါက အခြားသူများ၏ထမင်းပုံများဆီသို့စီးဆင်းသွားပြီး တစ်ပြင်တည်းဖြစ်သွားသဖြင့် 'လက်ရည်တစ်ပြင်တည်း' ဟုဆိုခဲ့ကြသည်။
ဒေါင်းလန်းသည် မွန်ဝေါဟာရ ဒုလေင် မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်သည်၊၊
အင်ဒိန်ကော့နန်ရွာ၊ ဆွမ်ပရာဘွမ်မြို့နယ်
အင်ဒိန်ကော့နန်ရွာ(Indingkawtnang)သည် ကချင်ပြည်နယ်၊ ပူတာအိုခရိုင်၊ ဆွမ်ပရာဘွမ်မြို့နယ်၊ အင်ဒိန်ကော့နန်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၆၇၇၄၃ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဆွမ်ပရာဘွမ်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ကုန်းဘောင်ကြီးကြော်
ကုန်းဘောင်ကြီးကြော် (Kung Pao chicken, ) သည် ကြက်သားတုံးသေး၊ ပဲစေ့၊ အမြိတ်အဆာနှင့် ငရုတ်သီးစိမ်းတောင့်များ အစပ် ရောကြော်ထားေသာ တရုတ်ဟင်းလျာ ဖြစ်သည်။ Gong Bao သို့ Kung Po ဟုလည်း ပေါင်းတတ်သည်။ စိချွမ်းဟင်းပွဲများတွင် ပါဝင်သော စံပြဟင်းမှာ တရုတ် အနောက်တောင်ပိုင်း စိချွမ်းစီရင်စုမှ ဆင်းသက်လာပြီး စိချွမ်း ငရုတ်သီးတောင့် ပါရသည်။ တရုတ်ပြည် တနှံ့တလျား တွေ့နိုင်သော်ငြား၊ ဟင်းလျာ ပြင်ဆင်ရာတွင် ဒေသအလိုက် အစပ် အပြင်းအပျော့ ရှိသည်။ ကုန်းဘောင်ကြီးကြော်သည် အနောက်တိုင်းရောက် တရုတ်များ၏ အမြဲစားသုံးသော အစားအစာ ဖြစ်သည်။ မြန်မာတွင် ထိုဟင်းလျာ စပေါ်စဉ်ကတည်းက ကုန်းဘောင်ကြီးကြော်ဟု ခေါ်သော်လည်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ကြက်နှင့် ကြော်သော ဟင်းကို ကြက်ကုန်းဘောင်၊ ဝက်နှင့် ဤပုံစံအတိုင်း ပြောင်းကြော်ထားသော ဟင်းကို ဝက်ကုန်းဘောင်ဟု တီထွင်လေသည်။
သမိုင်း
ကုန်းပေါင်ကျီးမှာ သူ့ ဘွဲ့အမည်မှ ဆင်းသက်လာပြီး၊ တင်းဟူသော အသံထွက်မှာ မျိုးရိုးအမည် တင်းကို ဖလှယ်ယူထားခြင်းဟု ဆိုနိုင်သလို၊ အဆိုပါ တင်း စာလုံးမှာ လေးထောင့် အတုံးလေးများကိုလည်း ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် တရုတ်လို ကုန်းပေါင်ကျီးတင်းဟု ခေါ်သည်။
နန်းစောင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ထွက် ကုန်းပေါင် ပါေနသော ဤဟင်းလျာသည် ယဉ်ကျေးမှုတော်လှန်ရေးကာလအတွင်း၊ နန်းဆက်နွယ်သည်ဟု သမုတ်ခံရကာ၊ အမည် ပြောင်းပြင်ခေါ်ခံရသည်။ ဟင်းလျာကို မော်စီတုံးဝါဒီများက ဟူလာ့ကျီးတင်း ဟု ပြင်ခေါ်ကြရာ၊ တိန့်ရှောင်ဖင် လက်ထက် နိုင်ငံရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု လုပ်သည့် ၁၉၈၀ ထိ ဖြစ်လေသည်။
စိချွမ်းမူကွဲ
မူလ စိချွမ်းမူကွဲတွင် ကြက်သားကို အဓိက ချက်သုံး သုံးသည်။ ဤ မူလပုံစံတွင် နုတ်နုတ်စင်း ကြက်သားကို အသင့်ပြင်ထားသော အမွှေးအကြိုင်၌ အလျင် နှပ်သည်။ ဆန်အရက် ဖြစ်သည့် စောက်ရှင်းဝိုင် (Shaoxing wine) ကို အမွှေးအကြိုင်တွင် အရသာကဲအောင် ခတ်သည်။ ဒယ်ကို ဆီအလျင်သတ်၊ ပြီးလျှင် ပိုမွှေးအောင် ငရုတ်သီးစိမ်းနှင့် စိချွမ်း ငရုတ်တောင့် (Sichuan pepper) များ ဖြန်းကနဲ ထည့်လှော်သည်။ စိချွမ်းတွင် သို့မဟုတ် စိချွမ်းမူ ကုန်းဘောင်ကြီးကြော် ပြင်ဆင်သည့်အခါ၊ မိုးမျှော်ရုတ်သီး သို့ ခုနစ်ကြယ်ရုတ်သီးကဲ့သို့သော စိချွမ်းစတိုင် ငရုတ်သီးများသာ သုံးသည်။ ငရုတ်သီးစိမ်း၏ အပူအစပ်ကို ထိန်းရန် စိချွမ်းငရုတ်သီး မီးကင်ပြီးသားကို အနည်းငယ် ထပ်ထည့်သည်။ ယင်းနောက် ကြက်သားကို ထည့်၊ မနားတမ်း မွှေကြော်၊ လှီးပြီးကြက်သွန်မြိတ် ထည့်၊ ပဲစေ့ပါ ပေါင်းထည့်သည်။ ကုန်းဘောင်ကြီးကြော်သည် ပဲစေ့ မနွမ်းခင် စိုပြောင်လက်နေတုန်း ဖိုချသည်။ နောက်ကြော်နည်း တနည်းမှာ၊ ပဲစေ့ကို ကြိုကြော်သည်။ ပဲစေ့ကို ဒယ်အိုးပြင်တွင် ဆီပူထဲ ထည့်ကာ၊ ရွှေညိုရောင်သန်းလာသည်ထိ မီးပြင်း ကြော်ပြီးမှ အခြား အမယ်များ ထည့်သည်။ ထိုနည်းလည်း အချက်များသည်။
ကြက်သားမသုံးဘဲ ကုန်းဘောင်ပုစွန်ကြော် "Kung Pao shrimp" ၊ ကုန်းဘောင်ဖားကြော် "Kung Pao frog legs" ကဲ့သို့သော မူကွဲများလည်း ရှိသည်။
ကွေ့ကျိုးမူကွဲ
စိချွမ်း အရှေ့ေတာင်ဘက် အနီးပြည်နယ် ဖြစ်သည့် ကွေ့ကျိုးတွင်မူ ကွေ့ကျိုးဒေသဟင်းလျာများ၌ မပါမဖြစ်သော ချီပါးငရုတ်ထောင်း( cíbā làjiāo)ကို ထည့်ချက်သော မူ ရှိသည်။ စိချွမ်းမူမှာကဲ့သို့ပင် ကြက်သားကို အမွှေးအကြိုင်နှပ်သည်။ ကွေ့ကျိုးနှပ်နည်းသည် စိချွမ်းနှင့် နှပ်ပုံ တူသည်။ ကြက်သားတုံး ပိုကြီကာ၊ အရေပြားပါ ထည့်ချက်သည်။ စိချွမ်းက အကုန် ရောမွှေမကြော်ခင် ငရုတ်သီးတောင့်ကို ဒယ်ထဲ အလျင် ထည့်၊ လျှပ်တပြက် ကြော်သည်ဆိုလျှင်၊ ကွေ့ကျိုးက ချီပါးငရုတ်ထောင်းအများကြီးကို ဒယ်ထဲ အလျင်ထည့် နီမြန်း ဆီပြန်အောင် ကြော်သည်ဟု ဟင်းကို ဝိသေသပြုသည်။ ပြီးမှ ကြက်သွန်ဖြူ၊ ဂျင်း၊ ကြက်သွန်ဖြူနီ မြိတ်များနှင့်အတူ နွမ်းဖတ်နေသော ဆီထဲ ကြက်သားကို ထည့်မွှေသည်။
ရွှေဇံအောင်
ဦးရွှေဇံအောင် (၁၂၃၂ - ၁၂၉၄)
ဦးရွှေဇံအောင်ကို ၁၂၃၂ ခုနှစ်၊ ပြာသိုလကွယ်နေ့ (၁၈၇၁ ခုနှစ်၊ ဇန်နဝါရီလ ၂ဝ ရက်နေ့) တွင် ရခိုင်ပြည်၊ စစ်တွေမြို့၌ ဖွားမြင်သည်။ ခရိုင် ရာဇဝတ် ဦးရွှေသားနှင့် ဒေါ်အဖြူဇံတို့၏ သားသမီး ၄ ယောက်တွင် သားအကြီးဆုံး ဖြစ်သည်။
ဦးရွှေဇံအောင်သည် ၁၈၈၁ ခုနှစ်မှ စ၍ စစ်တွေမြို့ရှိ အစိုးရ အလယ်တန်းကျောင်းတွင် ပညာသင်ရာ ၁၈၈၅ ခုတွင် အလယ်တန်း စကော်လားရှစ်ဆု ရသည်။ ထို့နောက် ရန်ကုန်မြို့သို့ ပြောင်းရွှေ့ပညာသင်ရာ ၁၈၈၇ ခုတွင် တက္ကသိုလ်ဝင် စာမေးပွဲကို အောင်မြင်သည်။ ၁၈၉၁ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်ကောလိပ်မှ ဝိဇ္ဇာ (ဘီအေ) ဘွဲ့ ရသည်။
ဆရာကြီးသည် ၁၈၉၂ ခုနှစ်တွင် ပညာရေး ဌာန၌ ပညာအုပ် အဖြစ် စတင် အမှုထမ်းသည်။ ထို့နောက် မြေစာရင်း ဌာနတွင် ဆက်လက် အမှုထမ်းရာ ၁၉ဝ၂ ခုတွင် မြို့အုပ်တန်း၊ ၁၉ဝရ ခုတွင် ဝန်ထောက်တန်း အဆင့်သို့ ရောက်သည်။ ၁၉ဝ၉ ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန် ကောလိပ်တော်ရုံး၌ အခွန်ဝန် အဖြစ် ထမ်းရွက်စဉ် ကျူးကျော် နေထိုင်သူများကို မြေခွန်တော် စည်းကြပ်ရေး အတွက် အထူး တာဝန် ယူရသည်။ ၁၉၁၂ ခုနှစ်တွင် တွံတေး တူးမြောင်း ဖောက်လုပ်ရန် အတွက် မြေသိမ်း အရာရှိ အဖြစ် ပြောင်းရွှေ့ တာဝန် ထမ်းဆောင်ရသည်။ ၁၉၁၃ ခုနှစ်တွင် သံလျင်မြို့၌ မြေပိုင်ဆိုင်ခွင့် ဆိုင်ရာ အထူးစုံစမ်းရေး အဖွဲ့ဝင် အဖြစ် ခန့်ထားခြင်း ခံရသည်။ ၁၉၁၄ ခုတွင် မြေဘက်ဌာန၌ ထူးချွန်စွာ ဆောင်ရွက်မှု အတွက် ဗြိတိသျှအစိုးရက ဦးရွှေဇံအောင်ကို အေ-တီ-အမ် (အမှုထမ်းကောင်း တံဆိပ်ရမင်း) ဘွဲ့တံဆိပ် ချီးမြှင့်သည်။ ၁၉၁၈ ခုနှစ်တွင် ကျောက်တန်းမြို့၌ နယ်ပိုင် ဝန်ထောက် အဖြစ် တာဝန် ထမ်းဆောင်ရသည်။
ဟံသာဝတီ ခရိုင်ဝန် အဖြစ် နှစ်ကြိမ် ထမ်းရွက်ပြီးနောက် ၁၉၂ဝ ပြည့်နှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ ဘဏ္ဍာတော် မင်းကြီး၏ အတွင်းဝန် အဖြစ် ယာယီ ထမ်းရွက်ရသည်။ ထို့နောက် သထုံ ခရိုင်ဝန် အဖြစ် ပြောင်းရွှေ့ ထမ်းဆောင်သည်။ ၁၉၂၃ ခုနှစ်တွင် ကေ-အက်စ်-အမ် (ကျက်သရေဆောင် ရွှေစလွယ်ရမင်း) ဘွဲ့တံဆိပ် ချီးမြှင့် ခံရသည်။ အိန္ဒိယနိုင်ငံ မြူနီစီပယ် အခွန်တော်များ ကောက်ခံရေး ဆိုင်ရာ စုံစမ်းမှု ကော်မတီဝင် အဖြစ်လည်း ဆောင်ရွက်ရသည်။ ထို့နောက် မြန်မာ အမျိုးသားထဲမှ ပထမဆုံး ယစ်မျိုး မင်းကြီး အဖြစ် ခန့်ထားခြင်း ခံရသည်။ ဤသို့ တာဝန် အမျိုးမျိုးကို ထမ်းဆောင်ပြီးနောက် ၁၉၂၆ ခုနှစ်တွင် ကျန်းမာရေး အရ အငြိမ်းစားယူသည်။
ဦးရွှေဇံအောင်သည် အလုပ်တာဝန် ထမ်းဆောင်ရင်း စာပေ ကျမ်းဂန်များကို လေ့လာ ဆည်းပူးသည်။ ၁၈၉၅ ခုနှစ်မှ စ၍ ဆရာတော် ဦးဂန္ဓမာ ထံ၌ အဘိဓမ္မာ တရားတော်ကို လေ့လာ သင်ယူသည်။ လယ်တီ ဆရာတော် ထံတွင်လည်း မပြတ် ဆည်းကပ်ကာ ဆည်းပူးသည်။ မြန်မာ၊ ပါဠိ၊ အင်္ဂလိပ်၊ လက်တင်၊ စာပေ ကျမ်းဂန်များကို လေ့လာ တတ်ကျွမ်းသည်။
၁၉ဝဝ ပြည့်နှစ်ခန့်က ဗုဒ္ဓသာသနာတော် ထွန်းကားရေး အတွက် အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ထုတ်ဝေသော "ဗုဒ္ဓဝါဒ" မဂ္ဂဇင်းတွင် အဘိဓမ္မာ တရားတော် အကြောင်း ပါဝင် ရေးသားခဲ့သည်။ ထိုမဂ္ဂဇင်းကို ကြီးမှူး ထုတ်ဝေသော ရှင်အာနန္ဒာ မေတ္တေယျကို အကြောင်းပြု၍ လန်ဒန် ပါဠိ အသင်းကြီး ဥက္ကဋ္ဌ မစ္စစ်ရစ်ဒေးဗစ်နှင့် ရင်းနှီးသွားပြီး ညှိနှိုင်း တိုင်ပင်ကာ 'အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟ (သဂြိုဟ်ကျမ်း)' ကို ဦးရွှေဇံအောင်က အင်္ဂလိပ်ဘာသာ ပြန်ဆိုသည်။ မစ္စစ် ရစ်ဒေးဗစ်နှင့် လယ်တီ ဆရာတော်တို့၏ ဗုဒ္ဓ အဘိဓမ္မာနှင့် စပ်လျဉ်းသော အမေး၊ အဖြေများကို ဦးရွှေဇံအောင်က အင်္ဂလိပ်ဘာသာ ပြန်ဆိုပေးသည်။
ဦးရွှေဇံအောင်သည် ပါမောက္ခ ဂျီဗန်း၏ လောဂျစ်ကျမ်းကို မှီငြမ်းပြု၍ 'တက္ကိယ နယဒီပနီ' အမည်ရှိ ယုတ္တိဗေဒ ကျမ်းကို ရေးသား ပြုစုသည်။ ဂျီဗန်း၏ ကျမ်းကို သဘောနှင့် အစီအစဉ် လောက်သာ မှီး၍ ဝေါဟာရ သုံးနှုန်းပုံ၊ ဥဒါဟရုဏ် ဆောင်ပုံတို့မှာမူ မြန်မာဆန်သည်။ ထို့ပြင် အထက်တန်းကျသော ဆေးပညာ အတွေးအခေါ်များ ပါဝင်သော ဇရာလက္ခဏာဒိ ဒီပနီကျမ်း၊ 'ဂန်းနော့' ၏ ရူပဗေဒကျမ်းကို မြန်မာပြန်သော ရူပဒီပနီကျမ်း၊ သိုးဆောင်း ဘာသာ 'အနတ္တမီ' ကျမ်း၊ 'ဖီဇီ အော်လိုဂျီ’' ကျမ်းများကို မဟာ သတိပဋ္ဌာနသုတ် ပါဠိတော် အဋ္ဌကထာတို့မှ ဒွတ္တိ သကာယ အကြောင်းများနှင့် ညှိနှိုင်း ရေးသားသော 'ကာယင်္ဂကိစ္စ သင်္ဂဟဒီပနီကျမ်း'၊ အနောက်တိုင်း မှော်ပညာ ကျမ်းတကျမ်းကို မြန်မာပြန်သော 'ဝိဇ္ဇာမယိဒ္ဓိ ဒီပနီကျမ်း' တို့ကို ပြုစုခဲ့သည်။ အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့်လည်း 'ယမက ခေါ် ယမိုက်ကျမ်း'၊ 'ကထာဝတ္ထု ကျမ်း'၊ 'အဘိဓမ္မတ္ထ သင်္ဂဟကျမ်း (သဂြိုဟ်)' တို့ကို ရေးသားခဲ့သည်။ 'လက်ဝဲသုန္ဒရ၏ မဲဇာတောင်ခြေ ရတု' ကိုလည်း အင်္ဂလိပ်ဘာသာ ပြန်ဆိုခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ သုတေသန အသင်း ဂျာနယ်တွင်လည်း ဆောင်းပါးများစွာ ရေးသားခဲ့သည်။ နောက်ဆုံး ပြုစုသော 'လူမျိုး တစ်ရာ့တစ်ပါး' ကျမ်းမှာ ပြီးမြောက်သော်လည်း ပုံနှိပ် ထုတ်ဝေခြင်း မပြုဖြစ်ကြောင်း သိရသည်။
၁၈၈၁-ခုနှစ်မှစ၍၊ စစ်တွေမြို. အစိုးရ အလယ်တန်းကျောင်းတွင် ပညာသင်ကြားရာ ၁၈၈၅-ခုနှစ်၌ အလယ်တန်းစကောလာချိ ဆုကိုရဟိသည်။ ထိုမှတစ်ဖန် ရန်ကုန်မြို့သို့ ပြောင်းရွှေ. ပညာသင်ကြားပြန်ရာ ၁၈၈၇-ခုနှစ်တွင် တက္ကသိုလ်ဝင် စာမိန်းပွဲကို အောင်မြင်သည်။ ထိုနောက် ရန်ကုန်ကောလိပ်ကျောင်းတွင် ဆက်လက် ပညာသင်ယူပြန်ရာ ၁၈၉၁-ခုနှစ်တွင် ထိုခေတ်က မြန်မာနိုင်ငံ၏ အမြင့်ဆုံးဘွဲ့ဖြစ်သော ဝိဇ္ဇာဘွဲ့ထူးကို ဆွတ်ခူးရဟိသည်။ လိုအပ်သောပညာ ရဟိပြီးနောက် ပညာရေးဌာန၌ ပညာအုပ်အဖြစ် စတင်ဝင်ရောက် ထမ်းဆောင်သည်။ ထိုနောက် မြီစာရင်းဌာနသို့ ပြောင်းရွှေ့ကာ အတန်ကြာ အမှုထမ်းခရာ ၁၉၀၂-ခုနှစ်တွင် မြို့အုပ်တန်းခေါ် မြန်မာနိုင်ငံ လက်အောက်ဝန်ထမ်း အဖွဲ့ဝင်အဖြစ် ပြောင်းရွှေ့ခန့်ထားခြင်း ခံရပြန်သည်။ ၁၉၀၇-ခုနှစ်တွင် ဝန်ထောက်တန်းခေါ် မြန်မာနိုင်ငံ ဝန်ထမ်းအဖွဲ့သို့ တိုးမြှင့်ခန့်ထားခြင်း ခံရပြန်သည်။
ဦးရွှေဇံအောင်သည် အခွန်ဝန်ထောက်အဖြစ် ထမ်းရွက်နီစဉ် ထိုစဉ်က ဖြေယှင်းရန် အလွန်ခက်ခဲသော ပြဿနာတစ်ရပ်ဖြစ်သည့် ကျူးကျော်နီထိုင်သူများကို နီရာချထား၍ မြီခွန်တော် စည်းကြပ်ရေးအတွက် အထူးတာဝန်ကျရောက်၍ ထမ်းဆောင်ရသည်။ ဤပြဿနာကြီးနှင့် စပ်လျဉ်း၍ အကြံပေီးချက်များကို အစိုးရက အထူးနှစ်သက် လက်ခံခသည်။ သူ၏ စာအုပ်ပြာခေါ် အစီရင်ခံစာကို သက်ဆိုင်ရာ အစိုးရအရာဟိများ အထူးအမှီသဟဲပြု၍ ဖတ်ရှုခကြရသည် ဟုဆိုသည်။ ၁၉၁၂-ခုနှစ်တွင် တွံတေးတူးမြောင်း ဖောက်လုပ်ရန်အတွက် မြီသိမ်းအရာဟိအဖြစ် ရွီးချယ်ခန့်အပ်ခြင်း ခံရ၏။ စတင်စည်ကားစ ပြုလာပြီဖြစ်သော သန်လျင်မြို့တွင် မြီပိုင်ဆိုင်ခွင့်ဆိုင်ရာ အထူးစုံစမ်းရေးအဖွဲ့ဝင် လူကြီးအဖြစ် ၁၉၁၃-ခုနှစ်တွင် ခန့်ထားခြင်း ခံရသည်။ ၁၉၁၄-ခုနှစ်တွင် မြီဖက်ဌာန၌ သူ၏ ထူးချွန်စွာ ဆောင်ရွက်မှုအတွက် ဗြိတိသျှအစိုးရက ထိုခေတ်အနီဖြင့် အရပ်ဘက် ထူးချွန်တံဆိပ် A.T.M အမှုထမ်းကောင်း မင်းဘွဲ့တံဆိပ်ကို သူအား ချီးမြှင့်ခ၏။ ၁၉၁၈-ခုနှစ်တွင် ကျောက်တန်း နယ်ပိုင်ဝန်ထောက်အဖြစ် ထမ်းရွက်နီယင်း ဦးရွှေဇံအောင်သည် ဒုတိယအကြိမ်မြောက် စစ်ချီးငွေ အမြောက်အမြား ရှာဖွီ စုဆောင်းပီးနိုင်ခသည်။
ဦးရွှေဇံအောင်သည် ဟံသာ၀တီခရိုင်တွင် နှစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် ခရိုင်ဝန်အဖြစ် ထမ်းရွက်ရပြီးနောက် ၁၉၂၀-ပြည့်နှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ ဘဏ္ဍာတော်မင်းကြီး၏ အတွင်းဝန်အဖြစ် ယာယီခန့်အပ်ခြင်း ခံရသည်။ ထိုနောက် သထုံခရိုင်ဝန်အဖြစ် ပြောင်းရွှေ့ထမ်းရွက်ရာ အထူးပင် လူချစ်လူခင်ပေါများသော အစိုးရအရာဟိ ဖြစ်ခသည်။ ၁၉၂၃-ခုနှစ်တွင် K.S.M ခေါ် ရွှီစလွယ်ရမင်း ဘွဲ့တံဆိပ်ကို ဗြိတိသျှအစိုးရက အပ်နှင်းချီးမြှင့်သည်။ ထိုနောက် မြူနီစပယ် အခွန်တော်များ ကောက်ခံရေးဆိုင်ရာ စုံစမ်းမှု ကော်မတီဝင်အဖြစ် ခန့်အပ်ခြင်း ခံရပြန်ရာ ယင်းကော်မတီ ဥက္ကဋ္ဌကိုယ်တိုင်က ဦးရွှေဇံအောင်၏ ထူးချွန်ပေါက်မြောက်စွာ ဆောင်ရွက်နိုင်သော အရည်အချင်းကို ချီးကျူးခရသည်။ မကြာမီ မြန်မာအမျိုးသားများအား မည်သည့်အခါကမှ ခန့်အပ်ခြင်းမပြုခရေ ရာထူးဖြစ်သော ယစ်မျိုးမင်းကြီးအဖြစ် ဦးရွှေဇံအောင်သည် ပထမဆုံး ခန့်အပ်ခြင်း ခံရပြန်သည်။
ဦးရွှေဇံအောင်သည် သာသနာတော်ကို အထူးကြည်ညို လေးစားစိတ်နှင့် ကြိုးစားလိုစိတ်ရို့ကြောင့် နိုင်ငံဝန်ထမ်းအဖြစ် တာဝန်အမျိုးမျိုး ထမ်းဆောင်စဉ် အဘိဓမ္မာကို ဆရာတော် ဦးဂန္ဓမာ၏ ခြီတော်ရင်းတွင် လေ့လာခ၏။ The Buddhism Magazine ကို ကြီးကြပ်ထုတ်ဝီရေ အာနန္ဒာမေတ္တယျဆရာတော်ကို အကြောင်းပြု၍ လန်ဒန်ပါဠိအသင်းကြီးကို စတင်တည်ထောင်သူ မစ္စတာ ရစ်ဒေးဗစ်စ်၏ ဇနီးဖြစ်သူ မစ္စစ် ရစ်ဒေးဗစ်နှင့် စတင်အဆက်အသွယ် ရခ၏။ ဆရာကြီးသည် အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟသဂြိုဟ်ကျမ်းကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာသို့ ပြန်ဆိုပြီး မစ္စစ်ရစ်ဒေးဗစ်ထံ ပို့လိုက်၏။ ယင်းစာမူကို မစ္စစ်ရစ်ဒေးဗစ်နှင့် ဦးရွှေဇံအောင်ရို့ အပြန်ပြန်အလှန်လှန် စစ်ဆေးပျင်ဆင်ပြီးမှ ဗုဒ္ဓဝါဒမဂ္ဂဇင်း The Buddhism Magazine တွင် ဦးရွှေဇံအောင် ရွီးသားသော ဆောင်းပါးကို နိဒါန်းအဖြစ်ထည့်ကာ ၁၉၁၀-ပြည့်နှစ်တွင် ပုံနှိပ်ထုတ်ဝီသည်။ စာအုပ်ထွက်လာသည်နှင့် တပြိုင်နက် တစ်ကမ္ဘာလုံးမှ ပညာဟိများ၏ ချီးကျူးလက်ခံခြင်း ခံရသည်။ လယ်တီဆရာတော် ဘုရားကြီးနှင့် မစ္စစ်ရစ်ဒေးဗစ်ရို့၏ ဗုဒ္ဓအဘိဓမ္မာနှင့် စပ်လျဉ်းသော အမိန်း အဖြေများကိုလည်း ဦးရွှေဇံအောင်ပင် အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ပြန်ဆိုကာ အပြန်အလှန် ဆက်သွယ်၍ အကျိုးဆောင်ပီးခရသည်။
ဦးရွှေဇံအောင်သည် မြန်မာနိုင်ငံမှ ဗုဒ္ဓကျမ်းစာများကို နိုင်ငံခြားသားများ ဖတ်ရှုလေ့လာနိုင်ရန် ရွီးသားရုံမက အနောက်နိုင်ငံ ကျမ်းတစ်ဆောင်ဖြစ်သော လောဂျစ်ကျမ်းကို တက္ကိယနယဒီပနီ အမည်ဟိ ကျမ်းကို ပြုစုရွီသားသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ သုတေသန အသင်းဂျာနယ်တွင် ၁၉၁၁-ခုနှစ်မှ ၁၉၂၀-ခုနှစ်အတွင်း ဆောင်းပါးပေါင်း ၃၅-ခုကို ပါဝင်ရွီးသား နိုင်ခသည်။ ဆောင်းပါးအများစုသည် ဗုဒ္ဓအဘိဓမ္မာများသာ ဖြစ်ကြ၏။ ဆရာကြီးသည် ကျမ်းကြီးကျမ်းခိုင် ရို့ကိုသာမက လက်ဝဲသုန္ဒရ၏ မဲဇာတောင်ခြီရတုကိုပင် အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ပြန်ဆိုရွီးသားခသိမ့်သည်။ ဗုဒ္ဓဘာသာနှင့် ပတ်သက်၍လည်း စာအုပ် ၇-အုပ်ကို ပြုစုနိုင်ခ၏။ ယင်းရို့တိမှာ မြန်မာဘာသာဖြင့် ရွီးသားသော- ၁။ ဇရာလက္ခဏာဒိ ဒီပနီကျမ်း ၂။ တက္ကိယနယ ဒီပနီကျမ်း ၃။ ကာယင်္ဂသမ္ဘာရ ဒီပနီကျမ်း ၄။ ရူပ ဒီပနီကျမ်း
အင်္ဂလိပ်ဘာသာဖြင့် ရေးသားသော- ၅။ ယမကခေါ် ယမိုက်ကျမ်း ၆။ ကထာဝတ္ထု ၇။ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟကျမ်း ရို့ဖြစ်သည်။ ဆရာကြီးသည် မြန်မာမှုကို လေးစားသူလည်းဖြစ်၏။
မြန်မာဘာသာကိုသာမက အင်္ဂလိပ်ဘာသာကိုပါ အထူးကျွမ်းကျင်သော ဆရာကြီးကို ကမ္ဘာကပါ သိလာကြပြီး ၁၉၃၂-ခုနှစ်တွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်က D.Litt ဘွဲ့ကို အပ်နှင်းခ၏။ သို့ရာတွင် ဘွဲ့နှင်းသဘင်ကျင်းပရန် ၁၀-ရက်ခန့်အလိုတွင် ဦးရွှေဇံအောင် ကွယ်လွန်ခ၏။ နိဂုံးချုပ်အနီဖြင့် ၁၉၂၄-ခုနှစ်တွင် မြန်မာနိုင်ငံ တက္ကသိုလ်ကျောင်းကြီးအတွက် သင်ခန်းစာများ ရွီးချယ်သတ်မှတ်ရေး ကော်မတီတွင် ဆရာကြီး ပြောကြားခသော မှတ်ချက်ကို ဖော်ပြလိုသည်။
“ကျွန်တော့်အနီနန့် အရှိတိုင်း အနောက်တိုင်း စာအုပ်တိကို အတော်များများ ဖတ်ပြီးပါဗျာယ်။ ကျွန်တော်ရို့ မြန်မာနိုင်ငံ၏ လောကနီတိလောက် ကောင်းရေကျမ်း မတွိ့ဖူးသိမ့်ပါ၊ မြန်မာစာပီကို အထင်မသေးဖို့ လိုပါရေ။”
ကျမ်းကိုး
ɡ
အောင်ခမ်းထီ
မိသားစု
ဗိုလ်မှူးကြီးအောင်ခမ်းထီသည် ခရစ်သက္ကရာဇ် ၁၉၃၆ ခုနှစ် ဧပြီလ (၂၇)ရက်နေ့တွင် တောင်ကြီးမြို့နယ်၊ ကျောက်တလုံးကြီးကျေးရွာအုပ်စု၊ ထီလုံရွာနေ ပအိုဝ်းပိန္တောဆေးဆရာ ဂျန်ဖာစာရိန္တနှင့် ဂျန်မွိုးလုဲင်းတို့မှ ဖွားမြင်သည့် သားသ္မီး(၁၁)ဦးအနက် ဒုတိယအငယ်ဆုံးသား ဖြစ်သည်။ အောင်ခမ်းထီ၏ ငယ်မည်မှာ ခွန်ကီး ဖြစ်သည်။ အောင်ခမ်းထီသည် (?)ခုနှစ်တွင် နန်းဖျူးနှင့် အိမ်ထောင်ကျ၍ သားသ္မီး(၆)ဦးထွန်းကားပြီး ၎င်းတို့မှာ နန်းလုံခမ်၊ ခွန်စိန်မင်း၊ ခွန်အောင်းကျေား၊ အောင်းခမ်း၊ နန်းခံရွဉ်၊ ခွန်အောင်းခမ်းကွို တို့ဖြစ်သည်။
ပညာရေး
အောင်ခမ်းထီ (ခ) ခွန်ကီးသည် အသက်(၉)နှစ်ရသောအခါ မိဘနှစ်ပါးက ကျောက်တလုံးရှိ နောင်ဆိုင်ကျောင်းထိုင်ဆရာတော် ဦးကေသာရထံ ပညာသင်ယူစေခဲ့သည်။ ၎င်း၏ အသက် (၁၀)နှစ်ရသောအခါ ဆရာတော် ဥပဇ္ဈာယ်ပြု၍ ရှင်ဂန္ဓမာ ဘွဲ့မည်ဖြင့် ရှင်ပြုခဲ့သည်။ ၁၃၀၉ တွင် ရှင်ဂန္ဓမာသည် အင်းလေးကန်ရှိ အင်းပေါခုံရွာကြီး၌ ဖွင့်လှစ်ထားသော အထက်တန်းကျောင်းသည်  ပညာဆက်လက်သင်ကြားခဲ့သည်။ ထိုကျောင်းသည် နေ့ခင်းပိုင်းအချိန်တွင် လောကုတ္တရားဖြစ်သည့် သဒ္ဒါ၊ သဂြိုဟ် သင်ယူပြီး ညနေပိုင်းအချိန်တွင် လောကီပညာဖြစ်သော သင်္ချာ၊ အင်္ဂလိပ်စာကို ဆရာဦးဘိုရွှေနှင့် ဆရာဦးလှဖေတို့ထံ သင်ယူခဲ့သည်။
၁၉၅၀ တွင် ရှင်ဂန္ဓမာသည် မန္တလေးမြို့၌ မဟာနန္ဒိသေနာရာမတိုက်တွင် ပညာဆက်လက်သင်ယူပြီး ထိုမှတဆင့် ရန်ကုန်မြို့၌ ပညာဆက်လက်သင်ယူခဲ့သည်။ ၁၉၅၃ တွင် အင်းလေးကန် ကျွဲတူးကျောင်းထိုင်ဆရာတော် ဦးဂုဏထံ ပညာဆက်လက်သင်ယူခဲ့သည်။ ၁၉၅၅ တွင် ရှင်ဂန္ဒမာ၏ မိဘနှစ်ပါးမှ ပစ္စည်းလေးပါးခံယူပြီး နောင်ဆိုင်ကျောင်း သိမ်တော်၌ နောင်ခုဲင်းဆရာတော် ဘဒ္ဒန္တဂန္ဓမာထံ ဥပဇ္ဈာယ်ပြုပြီး အရှင်ကုသလ ဘွဲ့တော်ဖြင့် ရဟန်းဘဝသို့ တက်ခဲ့သည်။
နိုင်ငံရေးလှုပ်ရှားမှု
၁၉၅၈-၅၉ တွင် ရှင်ကုသလသည် သံဃာတော် (၉)ပါးနှင့် ကျောင်းသား (၁၆)ဦးကို ဦးဆောင်ပြီး အရှေ့တောင်တန်း ပအိုဝ်းကျောင်းသားသမဂ္ဂ ကိုဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ထိုအဖွဲ့သည် ရည်ရွယ်ချက် (၈)ချက်နှင့် လုပ်ငန်းစဉ် (၅)ချက်ဖြင့် လှုပ်ရှားခဲ့သည်။ ထိုကာလတွင် ဖြားဗွာလှဖေနှင့် ဗိုလ်ချန်ဇုံ ခေါင်းဆောင်သည့် ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ (ပအလဖ) [Pa-Oh National Liberation Army –PNLA] ၏ လက်နက်နှင့် ဒီမိုကရေစီလဲလှယ်ရေးလမ်းစဉ်ဖြင့် အလင်းစဝင်သည့် ကာလဖြစ်သည်။ ၁၉၆၃ တွင် လင်းခေးမြို့နယ်ရှိ ပအိုဝ်းကျေးရွာများတွင် နိုင်ငံရေး၊ စီးပွားရေး၊ လူမူရေး ဟောပြောစည်းရုံးပြီး ဂျန်းဆန်းကောင် ရေဦးဘုန်းကြီးကျောင်းတွင် (၂)နှစ်သီတင်းသုံးပြီး ကလေးများကို အင်္ဂလိပ်စာ သင်ကြားပို့ချပေးခဲ့သည်။
၁၉၆၆ တွင် သံလွင်မြစ်အရှေ့ဘက်ရှိ ပအိုဝ်းကျေးရွာများသို့ သွားရောက်ပြီး ပအိုဝ်းလူငယ်များအား ပအိုဝ်းစာတတ်မြောက်ရေးအတွက် သင်ကြားပို့ချပေးခဲ့သည်။ ထိုနှစ်တွင် ဗိုလ်ချုပ်စံသိန်း ဦးဆောင်သည့် ပအိုဝ်းအမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေး (ပအလဖ)ကို ဒုတိယအကြိမ် ပြန်လည်ဖွဲ့စည်းပြီး တော်လှန်ရေးဆင်နွဲခဲ့သည့်နှစ် ဖြစ်သည်။
၁၉၇၁ တွင် သက်တော် (၃၅)ရသည့် အရှင်ကုသလသည် လူဝတ်လဲ၍ ရှမ်းပြည်နယ် လူမျိုးပေါင်းစုံလွတ်မြောက်ရေးအဖွဲ့ (ရလလဖ)ကို ဝင်ရောက်ပြီး လက်နက်ကိုင် တော်လှန်ရေးလမ်းစဉ်ကို စတင်လုပ်ခဲ့သည်။ ၁၉၇၂ တွင် မန္တလေးထောင်၌ ထိန်းသိမ်းခံရသော ပအိုဝ်းအမျိုးသား ခေါင်းဆောင် ဖြားဗွာလှဖေနှင့် ဦးကျော်စိန်တို့က ပြန်လွတ်မြောက်လာပြီး တောပြန်ခိုခဲ့သည်။ ၁၉၇၃ တွင် အင်အား ၁၅၀ဝ ကျော်သာရှိသော ရလလဖ သည် ဖြားဗွာခေါ် သထုံဦးလှဖေ ဦးဆောင်သည့် အမျိုးသားရေးအဖွဲ့နှင့် တာကလယ်ဦးဆောင်သည့် လက်ဝဲအင်းအားစုအဖွဲ့ဟူ၍ နှစ်ဖွဲ့ကွဲခဲ့သည်။ ၁၉၇၄ ဇန်နဝါရီလ (၁၂)ရက်နှင့် (၁၃)နေ့တွင် ကျင်းပပြုလုပ်သော သဘာပတိအစည်းအဝေး၌ အမျိုးသားရေးကို ဦးတည်ရေးအဖွဲ့က ရှမ်းပြည်နယ် လူမျိုးပေါင်းစုံ လွတ်မြောက်ရေး တပ်ဦး [Shan State National Liberation Front- SSNLF] အမည်ဖြင့် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။
ထိုအဖွဲ့သည် ဖြားဗွာဦးလှဖေက ဥက္ကဋ္ဌ ဖြစ်ပြီး ဗိုလ်မှူးကြီးအောင်ခမ်းထီက အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး၊ ဦးကျော်စိန်က တွဲဖက်အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး ဖြစ်လာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၁၉၇၅ စက်တင်ဘာလ (၂၄)ရက်နေ့တွင် ဥက္ကဋ္ဌ ဖြားဗွာလှဖေသည် တောင်ကြီးမြို့နယ် ပန်တွန်းရွာ၌ ဝမ်းရောဂါဖြင့် သေဆုံးခဲ့သည်။ ၁၉၇၅ နိုဝင်ဘာလ (၂၂)ရက်နှင့် (၃၀)ရက်နေ့တွင် ဆီဆိုင်မြို့နယ် နောင်လတ်ရွာ တတိယအကြိမ် ဗဟိုကော်မတီအစည်းအဝေး၌ ဗဟိုအလုပ်အမှုဆောင်အဖွဲ့ ပြန်လည်ရွေးချယ်တင်မြောက်ခဲ့သည်။ ထိုအစည်းအဝေးမှ ဦးကျော်စိန်က ဥက္ကဋ္ဌ၊ ဗိုလ်မှူးကြီး အောင်ခမ်းထီက အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး၊ ခင်ကျော်ညိုက တွဲဖက်အထွေထွေအတွင်းရေးမှူးဖြစ်လာခဲ့သည်။
၁၉၇၅ ဩဂုတ်လ (၂၃)ရက်နေ့တွင် အမျိုးသားဟန်ပီပြင်သော ပအိုဝ်းအဖွဲ့အစည်း အမြန်ဆုံးဖွဲ့စည်းနိုင်ရေးအတွက် ကော်မတီတစ်ရပ် ပြန်ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ထိုကော်မတီတွင် ဆရာတော်ဦးနေမိ၊ ဦးကျော်စိန်၊ အောင်ခမ်းထီ၊ ဦးနုတပ်မှ ခွဲထွက်လာသည့် အောက်ပြည်ပအိုဝ်း PNLA အဖွဲ့မှ ခွန်ရဲနောင် တို့ ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ ထိုနောက် ၁၉၇၆ ဇန်နဝါရီလတွင် ဆီဆိုင်မြို့နယ် လုံးဒါဘုန်းကြီးကျောင်း၌ ပထမအကြိမ် ပအိုဝ်းအမျိုးသားညီလာခံတွင် ကန့်ကွက်သူမရှိ ပအိုဝ်းအမျိုးသားအဖွဲ့ချုပ် [Pa-Oh National Organization- PNO] ကို အောင်မြင်စွာ ဖွဲ့စည်းနိုင်ခဲ့သည်။ ထိုညီလာခံတွင် ဦးကျော်စိန်- ဥက္ကဋ္ဌ၊ အောင်ခမ်းနှင့် ခွန်ရဲနောင်- ဒုဥက္ကဋ္ဌ၊ အောင်ခမ်းထီ အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး၊ ခင်ကျော်ညို- တွဲဖက်အထွေထွေအတွင်းရေးမှူး အဖြစ် တင်မြောက်ခဲ့သည်။
၁၉၈၀ ပြည့်နှစ်တွင် ဗိုလ်မှူးကြီးအောင်ခမ်းထီ ဦးဆောင်သည့် PNO တပ်ဖွဲ့သည် မဟာမိတ်တပ်ဖွဲ့ဖြစ်သည့် Nationalities Democratic Front (NDF) သို့ အဖွဲ့ဝင်ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ၁၉၉၁ ဖေဖော်ဝါရီလ (၁၈)ရက်နေ့တွင် ဗိုလ်မှူးကြီးအောင်ခမ်းထီ ဦးဆောင်သည့် PNO/PNA တပ်ကို နိုင်ငံတော်ငြိမ်ဝပ်ပိပြားမှု တည်ဆောက်ရေးအဖွဲ့ (နဝတ)နှင့် အပစ်အခတ်ရပ်စဲရေး စသည့် ငြိမ်းချမ်းရေးပြုလုပ်ခဲ့သည်။ နဝတ စစ်အစိုးရက ဗိုလ်မှူးကြီးအောင်ခမ်းထီ ဦးဆောင်သည် PNO အဖွဲ့ကို အထူးဒေသ(၆)ဖြင့် အုပ်ချုပ်ခွင့်နယ်မြေ သတ်မှတ်ပေးခဲ့သည်။
၁၉၉၃ တွင် ကျင်းပပြုလုပ်သည့် အမျိုးသားညီလာခံကို ဗိုလ်မှူးကြီး အောင်ခမ်းထီက ဧည်သည်အဖြစ် တက်ရောက်လေ့လာခွင့်ရခဲ့သည်။ ၂၀ဝ၇ တွင် ညောင်နှစ်ပင်မှ ကျင်းပသည့် အမျိုးသားညီလာခံကို ပအိုဝ်းအမျိုးသားကိုယ်စားတက်ရောက်သူများအနက် အောင်ခမ်းထီးလည်း တစ်ဦးအပါအဝင်ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၀ တွင် PNO ဥက္ကဋ္ဌမှ နယကအဖြစ် ပြောင်းလဲ တာဝန်ယူခဲ့သည်။ ၂၀၁၂ မတ်လ (၁၀)ရက်နေ့တွင် အောင်ခမ်းထီသည် နိုင်ငံတော်သမ္မတ ဦးသိန်းစိန်နှင့် တောင်ကြီးမြို့တွင် တွေ့ရှိပြီး ပအိုဝ်းကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ဒေသအတွက် ဖွံ့ဖြိုးရေးအကြောင်းကို တင်ပြဆွေးနွေးခဲ့သည်။ နဝတ စစ်အစိုးရနှင့် PNO တို့ ငြိမ်းချမ်းရေးသဘောတူပြီး နောက်ပိုင်းတွင် PNO သည် ဒေသဖွံ့ဖြိုးရေးနှင့် စီးပွားရေးလုပ်ငန်းကို အဓိကလုပ်ဆောင်လာလေသည်။ PNO သည် အောင်ခမ်းထီ၏ ဦးဆောင်မှုကာလတွင် အောင်ပါလုပ်ငန်းများကို အကောင်အထည်ဖော်နိုင်ခဲ့သည်။
(၁) ပညာရေးကဏ္ဍတွင်
(၂) ကျန်းမာရေးကဏ္ဍတွင်
(၄) ဘာသာရေး ကဏ္ဍတွင်
(၅) စိုက်ပျိုးရေး ကဏ္ဍတွင် ပတ္ထမြားနဂါး ကုမ္ပဏီအနေဖြင့်
ကျောက်မျက်ရတနာတူးဖော်ရေးလုပ်ငန်းကို ပတ္ထမြားနဂါးကုမ္ပဏီအနေဖြင့် (၁) မိုင်းရှူးရတနာမြေတွင်
(၂) မိုးကုတ်ရတနာမြေတွင်
(၃) ဖားကန့်ရတနာမြေတွင်
ရွှေတူးဖော်ရေးလုပ်ငန်း
Ruby Dragon Jade Co.,Ltd အနေဖြင့် ဝန်ကြီးဌာန သတလ(၂)ကို ၃၅း ၆၅ ဖြင့် တရားဝင် စာချုပ်ချုပ်ဆိုလုပ်ကိုင်ခဲ့ပြီး ကျပ်သိန်းပေါင်း (၃၆၀၂၃)ဖြင့် ရင်းနှီးမြုပ်နှံခဲ့သည်။ ၁၉၉၆-၂၀ဝ၄ ထိ လုပ်ကိုင်ပြီး ရွှေပိဿာချိန် (၂၃၃.၉၅)ရရှိ၍ ကျပ်သိန်း (၂၉၆၃၆)ဖြင့် ရောင်းရသည်။ ဟိုပုံးမြို့နယ် လိုင်ဟာဖြားနှင့် ထီချောတောင်တွင် ခနောက်စိမ်း တူးဖော်လျက်ရှိသည်။
ဟိုတယ်နှင့် ခရီးသွားလာရေးလုပ်ငန်း
Ruby Jade Hotel ကို မြစ်ကြီးနားခရိုင်၊ ဖားကန့်မြို့နယ်၊ ယူမားကျေးရွာတွင် တည်ဆောက်ပြီး ကျပ်သိန်းပေါင်း (၂၇၇၂)ဖြင့် ရင်းနှီးမြုပ်နှံထားသည်။ ၎င်းကို ၂၀ဝ၄ မတ်လတွင် စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ Jade Marina Resort Hotel ကို ရခိုင်ပြည်နယ် သံတွဲမြို့ ငပလီရွှေဝါချိုင့်တွင် တည်ဆောက်ပြီး ကျပ်သိန်း (၂၀ဝ၀ဝ)ဖြင့် ရင်းနှီးမြုပ်နှံထားသည်။ ၎င်းကို ၂၀ဝ၅ ဧပြီလတွင် စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့သည်။ အင်းလေးကန်တွင် ရွှေကျွန်းမျှောဟိုတယ်ကို နမ်းပန်နှင့် သလဲဦးတွင် (၂)နေရာ ဖွင့်လှစ်ထားသည်။
စက်ရုံလုပ်ငန်းများ
မန္တလေးမြို့တွင် ကျောက်စိမ်းအချောထည်စက်ရုံ၊ ဧကရီ ရွှေပန်းတိမ်လုပ်ငန်းစက်ရုံ၊ တီကျစ် နဂါးဘိလပ်မြေစက်ရုံ၊ ကလောတွင် ဝိုင်စက်ရုံ၊ သကြားစက်ရုံ လုပ်ငန်းများလည်း လုပ်ကိုင်ခဲ့သည်။
အခြားစီးပွားရေးလုပ်ငန်းများ
Ruby Dragon Construction Co.,Ltd သည် အခြားစီးပွားရေးလုပ်ငန်းများအဖြစ် အဆောက်အုံများ ဆောက်လုပ်ရန် စီမံကိန်းရေးဆွဲ လျက်ရှိလျက်ရှိရာ ဗိုလ်တထောင်မြို့နယ်၊ ဗဟာဗန္ဓုလလမ်းနှင့် ကမ်းနားလမ်း သံလျက်စွန်းနေရာတွင် လုပ်ငန်းစတင်ဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။ ဖားကန့်တွင် Ruby Jade Hotel၊ ငပလီရွှေဝါချိုင့်တွင် Jade Marina Resort Hotel၊ တီကျစ်တွင် ဘိလပ်မြေစက်ရုံ စသည့်တည်ဆောက်ရေးလုပ်ငန်းများကို လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။
မက္ကလက်ရွာ၊ ဟုမ္မလင်းမြို့နယ်
မက္ကလက်ရွာ (Metkalet)သည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ ခန္တီးခရိုင်၊ ဟုမ္မလင်းမြို့နယ်၊ နတ်နန်းကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၆၄၅၈ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဟုမ္မလင်းမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ထိန်ငူရွာ၊ ထရော်ညောင်ဝိုင်း
ထိန်ငူရွာ၊ ထရော်ညောင်ဝိုင်း
ကျားခေါင်းတောင်ရွာ၊ ကျားခေါင်းတောင်
ကျားခေါင်းတောင်ရွာ၊ ကျားခေါင်းတောင်
တံခွန်တိုင်ရွာ၊ သရက်ချောင်း
တံခွန်တိုင်ရွာ၊ သရက်ချောင်း
လေးပင် (တောင်)ရွာ၊ ကျောက်ပန်းတောင်းမြို့နယ်
လေးပင် (တောင်)ရွာ (Laypin(South))သည် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ ညောင်ဦးခရိုင်၊ ကျောက်ပန်းတောင်းမြို့နယ်၊ လေးပင် (တောင်)ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၉၁၈၂၇ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ လေးပင် (တောင်)ကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၇၈၂ ဦး၊ မ ၁၀၃၀ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၁၈၁၂ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ကျောက်ပန်းတောင်းမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
မြေငူရွာ၊ တံတားဦးမြို့နယ်
မြေငူရွာ (Myayngu)သည် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ ကျောက်ဆည်ခရိုင်၊ တံတားဦးမြို့နယ်၊ မြေငူကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၉၁၁၁၂ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ မြေငူကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၁၁၇၃ ဦး၊ မ ၁၄၀၄ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၂၅၇၇ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:တံတားဦးမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
မြေတိုင်းပုံနှိပ်ဌာန
မြေစာရင်း၊ မြေတိုင်းနှင့် ပုံနှိပ်ဌာနခွဲ သည် စိုက်ပျိုးရေး မွေးမြူရေးနှင့် ဆည်မြောင်း ဝန်ကြီးဌာန၊ ကြေးတိုင်နှင့် မြေစာရင်း ဦးစီးဌာန၏ လက်အောက်ရှိ ဌာနခွဲတစ်ခု ဖြစ်သည်။
ပေါ်ပေါက်လာပုံ
ဝန်ကြီးဌာနမှ ချမှတ်ထားသောလုပ်ငန်း လမ်းညွှန်ချက်(၆)ရပ်အနက် မြေကြီး၊ မြေပုံ မှန်ကန်ရေးနှင့် မြေတိုင်းတာ၍ မြေပုံများပြည့်စုံစွာထားရှိရေး လမ်းညွှန်ချက် နှစ်ရပ်ကို အကောင် အထည်ဖော်ဆောင်ရွက်လျက်ရှိသည်။
ဘန်းဘလော့ရွာ၊ ဖယ်ခုံမြို့နယ်
ဘန်းဘလော့ရွာ (Banbalawt)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (တောင်)၊ တောင်ကြီးခရိုင်၊ ဖယ်ခုံမြို့နယ်၊ သိကျိတ်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၀၂၈၉၉ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ သိကျိတ်ကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၂၅၀၂ ဦး၊ မ ၂၂၃၀ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၄၇၃၂ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဖယ်ခုံမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
သံနှင့်သံမဏိ
သံသည် ဆီလီကွန်၊ အောက်ဆီဂျင်၊ အလျူမီနီယမ်မှ လွဲလျှင် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အတွေ့ရ အများဆုံး ဒြပ်စင် ဖြစ်သည်။ ကျွန်ုပ်တို့နေထိုင်လျက်ရှိသော ကမ္ဘာကြီးကိုအပုံ ၂ဝပုံလျှင် တစ်ပုံမှာသံဖြစ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့်ဆိုသော် ကမ္ဘာမြေအလေးချိန်ပိဿာ ၁ဝဝ လျှင်ပျမ်းမျှခြင်းအားဖြင့် ငါးပိဿာမှာ သံဖြစ်၏။ အချို့သောလူများကမူကမ္ဘာမြေကြီး၏အလွန်နက်ရှိုင်းသော အရပ်ဒေသများတွင်သံ အမြောက်အမြားရှိသည်ဟု ယုံကြည်ကြသည်။ အကယ်၍ထိုသို့ယုံကြည်သည့်အတိုင်းသာ သံရှိရိုးမှန်လျှင် သံ၏အချိုးအစားမှာအတိုင်းထက် အလွန်ပိုလာဖွယ်ရာရှိူ၏။ ကမ္ဘာမြေကြီးပေါ်တွင်မူကား သံမှာနေရာတကာ တိုင်း၌လိုပင်ဖွဲ့စည်းပါဝင်လျက်ရှိ၏။ မြေဆီလွှာနှင့် ကျောက်များတွင် အနည်းနှင့်အများဆိုသလို သံတွေ့ရှိရ၏။ သွေးတွင်အနီရောင်ရှိခြင်းမှာ သံဓာတ်ကြောင့် ဖြစ်၏။ ယုတ်စွာ့အဆုံး အပင်များတွင် မရှိမဖြစ်သည့် သစ်စိမ်းဓာတ်ခေါ် ကလိုရိုဖီ၌ပင်လျှင် သံဓာတ်ပါရှိလေသည်။
ဤသို့ သံကို နေရာအနှံ့အပြားတွင်တွေ့ရှိကြရသော်လည်း ကျွန်ုပ်တို့သည်ခြံထဲရှိမြေမှဖြစ်စေ၊ကျောက်ဟူသမျှမှ ထူရိုက်ချေမှုန်း၍ဖြစ်စေ၊ သံကိုထုတ်ယူမရရှိနိုင်ချေ။ အဘယ် ကြောင့်ဆိုသော်ဤပစ္စည်းများ တွင်ထုတ်ယူနိုင်လောက်အောင်သံ မကြွယ်ဝသောကြောင့်ဖြစ်သည်။ သို့သော်သံသတ္ထုရိုင်းခေါ်အချို့ သောကျောက်များတွင်သံအမြောက်အမြားပါရှိသည်ကိုတွေ့ရ၏။ အကောင်းဆုံးသံသတ္ထုရိုင်းတွင်ရာခိုင် နှုန်း ၅ဝခန့် သံပါရှိသည်ကို၎င်း၊ အညံ့စားသံသတ္ထုရိုင်းတွင်ရာခိုင်နှုန်း ၃ဝမှ၅ဝအထိသံပါရှိသည်ကို၎င်း တွေ့ရ၏။ သံအလွန်ကြွယ်ဝသောသတ္ထုရိုင်းများမှာ ဟီမတိုက်၊လိုင်မိုနိုက်၊ မက်ဂနက်တိုက်နှင့်ဆစ်ဒါရိုက်ဟူ ၍လေးမျိုးရှိ၏။ ဟီမတိုက်ခေါ်သောဝေါဟာရမှာ ဂရိစကားဖြစ်၍သွေးဟုအဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဤသတ္ထု ရိုင်းကိုဟီမတိုက်ဟုခေါ်ရခြင်းမှာ သတ္ထုရိုင်းအမှုန့်တွင် သွေးကဲ့သို့နီရဲသော အရောင်ရှိခြင်းကြောင့်ဖြစ်၏။ ရာခိုင်နှုန်း ရဝ သံပါရှိခြင်းကြောင့်၎င်း၊ နေရာအနှံ့အပြားတွင် တွေ့ရှိရခြင်းကြောင့်၎င်း၊ သံသတ္ထုရိုင်းတို့ တွင်ဟီမတိုက်သည် အရေးအကြီးဆုံးဖြစ်၏။ ဟီမတိုက်မှာ လိုက်မိုနိုက်နှင့် မက်ဂနက်တိုက်တို့ကဲ့သို့ပင် အိုင်းယန်းအောက်ဆိုဒ်ဖြစ်၏။ များသောအားဖြင့် ထိုသတ္တိကိုအင်္ဂလန်နိုင်ငံ ကမ်ဗာလန်နှင့်လန်ကရှိုင်ယာတွင်၎င်း၊ အမေရိကန်နိုင်ငံ ဆူပီးရီးယားရေအိုင်တစ်ဝိုက်၌၎င်းတွေ့ရ၏။ အချို့လုပ်ငန်းများတွင်ဟီ မတိုက်ကုအမှုန့်ကြိတ်ပြီးလျှင် ခြယ်ဆေးအဖြစ်ဖြင့် အသုံးပြုကြသည်။
အချို့ဟီမတိုက်တို့သည်ပုံဆောင်ခဲများအဖြစ်ဖြင့် အစိတ်စိတ်ကွဲလျက်တွေ့ရတတ်၏။ ထိုပုံဆောင်ခဲများ၏ မျက်နှာတို့မှာမှန်ကဲ့သို့ တစ်ပြင်တည်းရှိကြ၏။ ဟီမတိုက်ကိုကျောက်ကပ်ပုံအတုံးအဖြစ်ဖြင့်လည်းအတွေ့များသ ဖြင့် တစ်ခါတစ်ရံ ကျောက် ကပ်သတ္တုရိုင်းဟူ၍ပင် ခေါ်ကြ၏။ လိုင်မိုနိုက်ခေါ် သတ္တုရိုင်းကို စပိန်နိုင်ငံ၌အမြောက်အမြား တူးဖော်ရရှိ၍များသောအားဖြင့်အင်္ဂလန်နိုင်ငံနှင့် ဂျာမဏီနိုင်ငံသို့ တင်ပို့ကြ၏။ လိုင်မိုနိုက်မှာ လက်တင်ဝေါဟာရဖြစ်၍ မြက်ခင်းဟုအဓိပ္ပာယ် ရ၏၊ ဤအမည်ဖြင့်မှည့်ခေါ်ရခြင်းမှာ လိုင်နိုင်မိုက်သတ္တုရိုင်းအညံ့စားတမျိုးကို ရွံနွံပေါ၍ စိုထိုင်းသော မြက်ခင်များပေါ်တွင် တွေ့ရှိခဲ့ရသောကြောင့်ဖြစ်၏။ လိုင်နိုမိုက်သတ္တုရိုင်းကိုတခါတရံအညိုရောင် ဟီမတိုက်ဟုလည်းခေါ်၏။ မက်ဂနက်တိုက်သတ္တုရိုင်းကိုမူကားဆွီဒင်နိုင်ငံ၊ဒင်နာမို ရာနှင့်ဂဲလီဗာအရပ်ဒေသများမှရရှိလေသည်။ ဒင်နာမိုရာအရပ်မှသံကို လူတို့သည်လွန်ခဲ့သည့်နှစ်ပေါင်း ၅ဝဝခန့်ကပင်တူးဖော်အသုံးပြုခဲ့ကြ၏။ ဤ သတ္တုရိုင်းကို တနည်းအားဖြင့်လုဒ်စတုန်း (သံလိုက်ကျောက်) ဟူ၍လည်းခေါ်၏။ မက်ဂနက်တိုက်မှာ ကြွပ်ဆတ်၍ ပြောင်လက်သောအမည်းရောင်ရှိ၏။ သံလိုက်တန်ခိုးရှိခြင်း ကြောင့်သံနှင့်သံမဏိတို့ကို ဆွဲငင် နိုင်သောသတ္တိရှိ၏။ အချို့သတ္တုရိုင်းများတွင်သံရာခိုင်နှုန်းအမြောက်အမြားပါရှိ၏။ တစ်ခါတစ်ရံ သန့်သန့် ကိုလည်းတွေ့ရတတ်၏။ ရှေးအခါကလူတို့သည် ရေတွင်ပေါ်သောသစ်သားချောင်းများ တွင် မက်ဂနက် တိုက် သတ္တုရိုင်းအစငယ်တွင်မြုပ်၍ ကွန်ပါခေါ်အိမ်မြှောင်အဖြစ်ဖြင့်ရေကြောင်းခရီးသွားရာ တွင်အသုံးပြုခဲ့ကြ၏။ ဤသတ္တုရိုင်းကိုရှေးအခါက ဂရိနိုင်ငံမြောက်ပိုင်းမက်နီဇီယာခေါ်အရပ်၌ တွေ့ရှိခဲ့ခြင်း ကြောင့် မက်ဂနက်တိုက်အမည်မှာ မက်နီဇီယာနှင့် အဆက်အသွယ်ရှိခဲ့လေသည်။
ဆစ်ဒါရိုက်သတ္တုရိုင်းမှာ အမျိုးအမည်အားဖြင့် အလွန်များ၏။ အင်္ဂလန်နိုင်ငံ ယော့ရှိုင်ယာ၊ နော့သမ်တန်ရှိုင်ယာနှင့် ဝေလနယ်များတွင်တွေ့ရှိရသော သတ္တုရိုင်းများမှာ ဆစ်ဒါရိုက်အမျိုးတွင်အကြုံးဝင်၏။ ဆစ်ဒါရိုက်မှာ ဂရိစကားဖြစ်၍ သံဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ မွဲပြာရောင်၊ သို့မဟုတ် အညိုရောင်ပုံဆောင်ခဲများ ဖြစ်၍ မာလည်းအလွန်မာ၏၊။ အင်္ဂလန်နိုင်ငံတွင်တွေ့ရသော သံသတ္တုရိုင်းတို့တွင် အရေးအကြီးဆုံး ဖြစ်၏။ ဓာတ်သဘောအလိုအားဖြင့် အိုင်းယန်းကားဗွန်နိတ်ဖြစ်၏။ ထင်းမီးအလွန်ပေါသောနေရာများအတွက် သံရည်ကျိုယူရန် ကောင်းသော သတ္တုရိုင်းဖြစ်။ အခြားသတ္တုရိုင်းများနှင့်စာလျှင် သံရာခိုင်နှုန်း အလွန်နည်း၏။ အင်္ဂလန်နိုင်ငံတွင် ပထမ မတွေ့ခဲ့စဉ်က ကျောက်မီးသွေးနှင့်အတူ တစ်နေရာတည်း၌ တွေ့ရှိခဲ့ခြင်းကြောင့် ထိုနိုင်ငံတွင် စက်မှုလက်မှုပညာမှာ နေ့ခြင်းညခြင်းတိုးတက်ခဲ့၏။ ဤသတ္တုရိုင်းများအပြင် အိုင်းယန်းပိုင်ရိုက်တီး ခေါ် အိုင်းယတ်းဆာလဖိုဒ်မှလည်း သံကိုထုတ်ယူကြ၏။ သံရိုင်းအများဆုံးထွက်သောနိုင်ငံမှာ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနိုင်ငံဖြစ်၏။ အခြား သံထွက်ရာ၌ ထင်ရှားသော၊ နိုင်ငံများမှာ အင်္ဂလန်၊ ဂျာမဏီ၊ ပြင်သစ်၊ ရုရှနိုင်ငံတို့ဖြစ်၏။ ကမ္ဘာအရပ်ရပ်မှ ထုတ်လုပ်လျက်ရှိသော နှစ်စဉ်ပျမ်းမျှသံတန်ချိန်စာရင်းမှာ အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနိုင်ငံတန်ချိန် ၄ဝဝဝဝဝဝဝ၊ ဂျာမဏီနိင်ငံတန်ချိန် ၂ဝဝဝဝဝဝဝ၊ အင်္ဂလနိ်နိုင်ငံတန်ချိန် ၁ဝ၅ဝဝဝဝဝ ပြင်သစ် နိုင်ငံတန်ချိန် ၈ဝဝဝဝဝဝ၊ ရုရှနိုင်ငံတန်ချိန် ၄၂ဝဝဝဝဝအသီးသီးဖြစ်ကြ၏။ ကမ္ဘာ့ပေါ်တွင် အခြား သောနိုင်ငံများမှလည်းသံကို ထုတ်လုပ်လျက်ရှိကြ၏။ သို့သော်ဤစာရင်းနှင့်စာလျှင် သံအထွက်မှာ ပြောပလောက်အောင် မများချေ။ ဂျာမနီနိုင်ငံသည်သံဖြင့်အလွန်ကြွယ်ဝသည့်အရပ်ဒေသ ဖြစ်သော အယ် လဆက်လိုရိန်းနယ်ကို ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီးအပြီးတွင် ထိုးအပ်ခဲ့ရသဖြင့်သံအထွက်တွင် များစွာဆုတ်ယုတ်ခဲ့လေသည်။
ရုရှနိုင်ငံတွင်မူကားယခုအခါသံအထွက်တွင်များစွာတိုးတက်ခဲ့၏ အချို့သောသူများက ယခုခေတ်တွင် အမေရိကန်နိုင်ငံမှလွဲလျှင် ရုရှနိုင်ငံသည်သံအထွက်ဆုံး နိုင်ငံဖြစ်သည်ဟုအသိအမှတ်ပြု ကြ၏။ ကမ္ဘာပေါ်တွင်တစ်နှစ်တစ်နှစ်လျှင်သံတန်ချိန်သန်းပေါင်း ၁ဝဝမျှထွက်၏ဟုဆိုလေသည်။ ဤလောက်များပြားသည့်သံကို စတုရန်းပုံသံတစ်တုံးတည်းဖြင့်ပြုလုပ်လိုက်မည်ဆိုပါကထိုသံတုံး ၏အနားများသည်မိုင်ဝက်စီရှိပြီးလျှင်ထိုသံတုံးကိုတစ်ပတ် ပတ်ကြည့်ရန်အနည်းဆုံးနာရီဝက်ခန့်ကြာပေမည်။ ယခုခေတ်သည်သံခေတ်ဖြစ်သည့်အလျောက် သံ၏အသုံးဝင်ပုံမှာ မရေမတွက်နိုင်အောင်များပြား လှ၏။ တစ်နေရာမှတစ်နေရာသို့သွားလာရန် ကျွန်ုပ်တို့အသုံးပြုလျက်ရှိ သော မီးရထား၊ မော်တော်ကား၊ သင်္ဘော စသည့်ယာဉ်ရထား များကို သံဖြင့်တည်ဆောက်ကြရ၏။ သံယက်မကြီး၊ သံဘောင်၊ သံတံခါး၊ သံကရိယာ၊ အိမ်ဆောက်ရာ၌သုံးသည့် အတိုအထွာသံထည်ပစ္စည်း စသည်တို့ရှိခြင်းကြောင့် အလွန်ကြီးကျယ်ခန့်ငြားသော တိုက်တာအဆောက်အအုံများကို ဆောက်လုပ်နိ်ုင်ကြ၏။ အိမ်တွင်းသုံးအိုးခွက်၊ ဓား၊ ကတ်ကျေးများသည် သံထည်ပစ္စည်းများဖြစ်သည်။
ယခုကျွန်ုပ်တို့သံဟုပြောဆိုသုံးစွဲလျက်ရှိသော သတ္တုမှာ သံအစစ်မဟုတ်သေးချေ။ သံအစစ်မှာ စိန် ထက်ပင် ရှား၏။ သဘာဝတွင် သံယံဇတအဖြစ်ဖြင့်တွေ့ရခဲ၏။ သို့သော်တစ်ခါတစ်ရံအခြားသောဂြိုဟ်များမှ သံတွေ ခဲအဖြစ်ဖြင့် ကမ္ဘာမြေပေါ်သို့ကျရောက်လာတတ်၏။ သံအစစ်တွင်ငွေကဲ့သို့အဖြူရောင် ရှိသည်ကိုသိလျှင်အချို့လူများ အံ့ဩကောင်းအံ့ဩကြပေမည်။ အညစ်အကြေးကင်းစင်သော သံသည် လူတို့တွင်အသုံးအဆောင်ပြုလုပ်ရန်အသုံးမဝင်ချေ။ သံသန့်သန့်ကို သယံဖာတအဖြစ်ဖြင့် မတွေ့ရှိရခြင်းမှာလည်း သံသည်အခြားသောဒြပ်စင်များနှင့် အလွယ်တကူပေါင်းစပ်နိုင် သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤသို့ပေါင်းစပ်နိုင်သော ဂုဏ်ပင်လျှင် သံ၏အသုံးဝင်ခြင်းအကြောင်းရင်းဖြစ်ပေသည်။ အသုံးကိုလိုက်၍ ကျွန်ုပ်တို့သည်သံကို အမျိုးမျိုးပြုပြင်ယူနိုင်၏။ သံကိုအနည်းနည်းအဖုံဖုံစီမံပေးသောအခါစိန်ကဲ့သို့ မာသောသတ္တု၊ သို့မဟုတ်ကြေးနီကဲ့သို့ပျော့သောသတ္တုကို၎င်း၊ ဖန်ကဲ့သို့ကြွပ်ဆပ်သောသတ္တု၊ သို့မဟုတ် ငွေကဲ့သို့အပြား ရိုက်ခတ်နိုင်သောသတ္တုကို၎င်း၊ မီးနှင့်လျှပ်စစ်ကိုလိုက်နိုင်သော သတ္တု၊ သို့မဟုတ် ခုခံနိုင်သော သတ္တုကို၎င်း၊အသီးသီး ရရှိနိုင်၏။ ခြုံ၍ပြောရလျှင်သံတွင်အခြားသတ္တုများစွာ တွင်ရှိသည့်ဂုဏ်များကို စုပေါင်းလျက်တွေ့ရ၏။ သံကိုဆစ်သီယန်လူမျိုးတို့သည် တောမီးလောင်ရာမှ စတင်တွေ့ရှိခဲ့ကြသည်ဟု ရှေးအဆိုတစ်ရပ်ရှိလေသည်။
ထိုသံမှာအခြားဂြိုဟ်များမ ှကျဆင်းလာသော သံတွေခဲများဖြစ်၍ တောမီးမလောင်မီ မြေပေါ်တွင်ရှိနေကြဟန်တူသည်။ ဤုယူဆချက်မှာအတော်အတန်ယုတ္တိရှိပေသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မဂိုဘုရင်ကြီး ဂျဟင်ဂါ၏ လက်သုံးတော်ဓားမှာ ၁၆၂ဝပြည့်နှစ်တွင်အိန္ဒိယနိုင်ငံ၌ ကျဆင်းသော သံတွေခဲမှ ပြုလုပ်ရရှိခဲ့သောကြောင့်ဖြစ်၏။ သို့သော်လူအများထင်မှတ်သောယူဆချက်တရပ်အရမှာသံရိုင်း ထွက်ရာ တောင်ကုန်းတို့၏ဘေးတွင် အလွန်ပူပြင်းသော မီးဖိုများကိုပြုလုပ်ခဲ့ရာမှအစပြု၍ သံကိုတွေ့ရှိခဲ့ခြင်းဖြစ် သည်ဟုဆိုလေသည်။ အစပထမ၌သံကိုအနီးရှိသံရိုင်းမှရရှိနိုင် ကြောင်းမသိရှိခဲ့ကြချေ။ အချိန်ကာလကြာမြင့်၍ နေရာအနှံ့အပြားတွင် အထက်ပါနည်းအတိုင်း သံကိုတွေ့ရှိလာသောအခါမှသံရိုင်းကို အသုံးပြုရမှန်း သိရှိလာခဲ့ ကြသည်။ စတင်သုံးစွဲစဉ်ကသံသည်အလွန်အဖိုးထိုက်တန်ခဲ့၏။ နယ်သစ်ရှာဖွေသူတို့သည် မိမိ တို့ရောက်ရှိရာအရပ်ဒေသများ၌ ရွှေနှင့်တိရစ္ဆာန်တို့၏အမွေးများကဲ့သို့အလွန်အဖိုးထိုက်တန်သော ပစ္စည်း များထိုတိုင်းရင်းသားများထံမှ သံတိုမယ်နများဖြင့် လဲလှယ်ယူခဲ့ကြသည်။ နာမည်ကျော် ရေကြောင်းခရီးသွား ကက်ပတိန်ကွတ်သည် တာဟီးတီကျွန်း၌သံမှိုများကို သစ်သားဖောက်ရန် ကရိယာအဖြစ်ဖြင့်ငှားရမ်းလျက် စီးပွားလမ်းဖြောင့်နေသော ထိုကျွန်းသားတို့မှ အကြီးအကဲ တစ်ယောက်ကိုတွေ့ခဲ့ရလေသည်။
ရှေးအခါကသံရည်ကျိုရန် လူများအသုံးပြုခဲ့ကြသော မီးဖိုများမှာ ထင်းမီးသွေးထိုးပေးရသည့်ရိုးရိုး မီးဖိုများဖြစ်၏။ ထိုစဉ်အခါကမီးအပူမှာ အလွန်နည်းသဖြင့် တစ်ကြိမ်လျှင် ပေါင်၂ဝဝ၊သို့မဟုတ်၃ဝဝခန့် ကိုပင်ခဲခဲယဉ်းယဉ်းကျိုယူခဲ့ ကြရသည်။ သံကျိုရန်ကိစ္စမှာအချိန်လည်းကြာ၍ စရိတ်လည်း အလွန်ကြီး လေးခဲ့လေသည်။ နောင်အခါသံလုပ်ငန်းကြောင့် ထင်းများရှားပါးလာသဖြင့် လူတို့သည်ကျောက်မီးသွေးကို တစ်စတစ်စသုံး စွဲလာခဲ့ကြ၏။ ကျောက်မီးသွေးဖိုများမှာ ကြီးလည်းကြီး၍ ပူလည်းအလွန်ပူသဖြင့် တစ်ကြိမ်လျှင် သံရိုင်းတန်ချိန် ၄ဝဝမှ ၁ဝဝဝအထိကျိုယူနိုင်၏။ သံကိုကျိုရာ၌အဓိကရည်ရွယ်ချက်မှာ သံမှအညစ် အကြေးများကို ဖယ်ရှားပစ်ရန်သံတွင်ပေါင်းစပ် ပါရှိသော အောက်ဆီဂျင်ကိုထုတ်ပစ်ရန်နှင့် သံကိုမာသည်ထက် မာလာအောင်ပြုပြင်ပေးရန်တို့ ဖြစ်၏။ သံရိုင်းကို လေပြင်းဖိုတွင်ထည့်၍ ကျိုသောအခါတစ်ကြိမ်တည်းဖြင့် ဤလုပ်ငန်းသုံးမျိုးစလုံး ပြီးမြောက်သွားသည်။ ထိုသို့ကျိုရာ၌ ထုံးနှင့်ကျောက်မီးသွေးကို မီးဖိုထဲသို့အချိုးကျရောပေးရ၏။ သံရိုင်းအရည်ပျော် သွားသောအခါထုံးသည်သံတွင်ပါရှိသည့် အညစ်အကြေးများနှင့်ပေါင်းစပ်၍ချော်ဖြစ်သွားသည်။ မီးဖို ထဲသို့ထည့်ပေးရသော ကျောက်မီးသွေးအနက်အချို့မှာ ထင်းမီးဖြစ်သွား၍ အချို့မှာသံရိ်ုင်းအရည်ပျော်လာသောအခါ သံတွင်ပါရှိသည့် အောက်ဆီဂျင်နှင့်ပေါင်းစပ်ပြီးလျှင် ဓာတ်ငွေ့အဖြစ်ဖြင့်ထွက်သွားလေသည်။
ဤပြောင်းလဲမှုများဖြစ်နေစဉ် ကျောက်မီးသွေးမှကာဗွန်အနည်းငယ်ခန့်သည် သံနှင့်ပေါင်းစပ်သွား၍သံကို မာလာစေသည်။ လေပြင်းဖိုသည်အလွန်ပြင်းထန်သောအပူကြောင့် ပျက်စီးသွားခြင်းမရှိစေရန် အတွင်းတွင်မီးခံအုတ်ဖြင့် ခံထားသည့် သံမဏိအဆောက်အအုံကြီးဖြစ်၏။ အမြင့်မှာ ပေ ၉ဝခန့်ရှိ၏။ မီးဖိုကြီးကိုအထက်မှ အောက်သို့အလျားလိုက် ခွဲကြည့်ပါမူ မီးခိုးတိုင်ကြီးကဲ့သို့တွေ့ရသည်။ မြေပြင်မှမီးဖိုထိပ်သို့ရထားငယ်များ တက်ရောက်နိုင်ရန် လမ်းငယ်တစ်လမ်းပြုလုပ်ထားသည်။ ထိုရထားငယ်ဖြင့် သံ၊ ထုံးကျောက်နှင့်ကုတ် ကျောက်မီးသွေးများကိုမီးဖိုထဲသို့ တစ်ထပ်စီဖြစ်နေအောင် လောင်းထည့်ပေးရ၏။ ဤုသို့လောင်းထည့်ပေးနေစဉ် မီးဖို၏အောက်ဘက်မှနေ၍ မီးဖိုထဲသို့လေပူများကို အဆက်မပြတ်မှုတ်သွင်းပေးလေသည်။ သံရိုင်းသည်မီးဖိုထိပ်မှ အောက်ဘက်သို့တဖြည်းဖြည်းဆင်းလာ ၍ လေပူနှင့်တွေ့ထိလာသည့်အခါ တစ်ဖြည်းဖြည်း တိုး၍ပူလာ သည်။ မီးဖို၏အောက်ဘက်ဆုံး လေပူဝင်ရောက်ရာနေရာ အနားတစ်ဝိုက်တွင်မူကား အပူဆုံးဖြစ်၍ သံမှာ အရည်ပျော်သွားပြီးလျှင် မီးဖို၏အောက်ဆုံးနေရာသို့ထိုင် ကျသွားသည်။ ချော်သည်လည်း သံကဲ့သို့ပင်အရည်ပျော်၍ သံရည်၏မျက်နှာပြင်ပေါ်တွင်ပေါလောပေါ်နေလေသည်။ မီးဖိုမှ အရည်ပျော်နေသည့်သံကို လေးနာရီလျှင်တစ်ကြိမ်ခန့်စီထုတ်ယူ ၍ ချော်ရည်ကိုမူကားချော်ရည်ထုတ်ပေါက်မှ စွန့်ထုတ်ပစ်လိုက် သည်။ သံရည်ကျိုနေစဉ် အပူကိုလျှော့၍ရပ်နားလိုက်ပါက အထဲမှပစ္စည်းအရောသည် ခဲသွားပြီးလျှင် မီးဖိုမှာ နောင်ကို သုံးမရတော့ပေ။ ထိုကြောင့် သံရည်ကျိုစရှိသော ဖိုများတွင် ၁၂ရာသီလုံး နေ့ရောညဉ့်ပါ မရပ်မနားပဲလုပ်ကိုင်ကြရလေ သည်။
လေပြင်းဖိုမှထုတ်ယူရရှိသော သံကို သွန်းသံဟု ခေါ်သည်။ သွန်းသံတွင် ရာခိုင်နှုန်း ၉၂ မှ ၉၄ အထိ သံပါရှိ ၏။ သွန်းသံတွင် ကာဗွန်အချိုးအစားမှာ ရာခိုင်နှုန်း ၂့၆ မှ ၄့၃ အထိရှိတတ်၍ ဆီလီကွန်အချိုးအစားမှာလည်း ထိုလောက်နီးပါးမျှပါရှိလေသည်။ ထို့အပြင် မန်ဂနိ၊ ဖော့စဖောရပ်နှင့် ဆာလဖာတို့ကဲ့သို့ အညစ်အကြေး များလည်းအနည်းငယ်စီ ပါရှိသေး၏။ အရည်မှအခဲသို့ ပြောင်းသောအခါ ကြွထတတ်သောသဘောရှိ၍ အသုံးအဆောင် များကို ပုံသွန်းယူရာ၌ သွန်းသံကိုအသုံးပြုနိုင်၏။ သို့သော် သံတွင်ပေါင်းစပ်ပါရှိသည့် အညစ်အကြေးများကြောင့် ကြွပ်ဆပ်သဖြင့် ပန်းပဲများအသုံးပြုရန်မသင့်တော်ချေ။ သွန်းသံကို မီးဖိုများ၊ ပိုက်လုံးများနှင့် ရေဒီယေတာများ ပြုလုပ်ရာ၌အသုံးပြု၏။ သွန်းသံမှအညစ်အကြေးများကိုဖယ်ရှားလိုက်သောအခါ ချွတ်သံကိုရ၏။ ချွတ်သံတွင် သံရာခိုင်နှုန်း ၉၉့၈ မှ ၉၉့၉ အထိ ရှိတတ်၍ ကာဗွန်ရာခိုင်နှုန်း ဝ့၃မျှသာရှိ၏။ ဤသံပြု လုပ်နည်းကို ၁ရ၈၄ခုနှစ်တွင် ဟင်နရီကော့အမည်ရှိ သော ပုဂ္ဂိုလ်ကြီး ကစတင်တီထွင်ခဲ့၏။ သွန်းသံကို ချွတ်သံသို့ ပြုပြင်ယူလိုသောအခါ မီးလွှဲမီးဖိုကြီးများတွင် သံရိုင်းအနည်း ငယ်နှင့် ရော၍ကျိုပေးပြီးလျှင် နာနာမွှေပေးရသည်။ ထိုအခါ ဆာလဖာနှင့် ဖော့စဖောရပ်တို့သည် သံရိုင်းတွင်ရှိသည့် အောက်ဆီဂျင်နှင့်ပေါင်းစပ်၍ ချော်ဖြစ်သွားကြသည်။ ကာဗွန်မှာမူကား အောက်ဆီဂျင်နှင့်ပေါင်းစပ်ပြီးလျှင် ဓာတ်ငွေ့အဖြစ်ဖြင့်ထွက်သွားသည်။ ချွတ်သံကိုရဲနေအောင် မီးဖုတ်၍ အလိုရှိသောပုံကိုထုရိုက်ယူနိုင်သောကြောင့် ပန်းပဲများ အသုံးပြုကြ၏။ အလွန်မာသောကြောင့်လည်း ကျောက်ဆူးများ သံကြိုးများ၊ တံခါးမင်းတုပ်များနှင့် သံဝိုင်ယာကြိုးများ ပြုလုပ် ယူနိုင်၏။ သွန်းသံကဲ့သို့ အလွယ်တကူ အရည်မပျော်သဖြင့် ချွတ်သံကို သံချောင်းများပြုလုပ်ရာ၌အသုံးပြု၏။ ယခုအခါ များသောအားဖြင့်ချွတ်သံကို ဗက်ဆီမာမီးဖိုဖြင့်ဖြစ်စေ၊ လေဖွင့်မီးဖိုများဖြင့်ဖြစ်စေ ပြုလုပ်လေ့ရှိကြ၏။ သွန်းသံထက်သန့်၍ ချွတ်သံလောက်လဲမစစ်သောသံကို သံမဏိဟုခေါ်သည်။ သံမဏိ၌ ဆာလဖာ၊ ဖော့စဖောရပ်နှင့် ဆီလီကွန် လုံးဝကင်း၏။ သို့သော်ကာဗွန်ပါရှိသောအချိုးမှာ သွန်းသံထက်နည်း၍ ချွတ်သံထက်ပို၏။ ကာဗွန် ့၉ရာခိုင်နှုန်းမှ ၁့၅ရာခိုင်နှုန်းအထိပါရှိသည့်သံမဏိကို မီးဖြင့်ဆေးပေးသော အခါ အလွန်မာလာ၍ ချွတ်သံ၊ သွန်းသံနှင့် အခြားသတ္တု များကိုပင် ဖြတ်တောက်နိုင်၏။ ကာဗွန်ရာခိုင်နှုန်းကိုလျှော့ပေး သောအခါ သံမဏိအပျော့စားကိုရ၏။ ဤသံမဏိဖြင့်သွန်းယူ သော အသုံးအဆောင်များသည် အခြားသံဖြင့်သွန်းယူသော အသုံးအဆောင်များထက်ပို၍ခိုင်ခန့်၏။ ကာဗွန်ရာခိုင်နှုန်းကို ထပ်၍လျှော့လိုက်သောအခါ အဆောက်အအုံပစ္စည်း အသုံးအဆောင်များပြုလုပ်ရန် သံမဏိအပျော့စားကိုရ၏။ သံမဏိသည်သွန်းသံကဲ့သို့မာ၏။ ကာဗွန်အလွန်မများလွန်းလျှင် ချွတ်သံကဲ့သို့ပန်းပဲတင်နိုင်၏။ ထုရိုက်၍ လည်းဆက်ယူနိ်ုင်၏။ ဖော့စဖောရပ်နှင့်ဆာလဖာ(ကန့်)ပါသော သံမဏိသည် ကြွပ်ဆပ်သဖြင့်အသုံးမဝင်ချေ။ ထိုကြောင့် ရှေးအခါကလူတို့ သည် သွန်းသံမှသံမဏိလုပ်လိုသောအခါ ပထမချွတ်သံပြုလုပ်၍ ချွတ်သံမှတဖန်ဆီမင်းတေး ယှင်းခေါ်နည်းဖြင့်ပြုလုပ်ယူကြ၏။ ဤနည်းတွင်ချွတ်သံကိုတစ်ပေခန့်ရှိသောအချောင်းများဖြစ်အောင် ဖြတ်တောက်၍ မီးခံလုံတွင်ထင်းမီးသွေးနှင့်အတူ လေလုံပိတ်ထည့်ပြီးလျှင်ခုနစ်ရက်မှ ၁ဝရက်အထိနီရဲနေ အောင်အပူတိုက်ပေး၏။ ထိုနောက်လုံကိုရက်သတ္တတစ်ပတ်ခန့် တဖြည်းဖြည်းအအေးခံယူသည်။ လုပ်ငန်းပြီးဆုံးသောအခါ သံမဏိတုံးတွင် အဖေါင်းအဖုများကိုတွေ့ရ၏။ သံလုပ်ငန်းတွင် ကျွမ်းကျင်သူတို့သည် ထိုအဖေါင်းအဖုများကိုကြည့်၍ သံမဏိ၏အမျိုးအစားကိုချင့်ချိန်နိုင်ကြသည်။ ခရစ် ၁ရ၄ဝ ဖြည့်နှစ်တွင် အဂ‡လန်နိုင်ငံရှက်ဖီးမြို့မှ ဗင်ဂျမင်ဟန့်စမင် ဆိုသူသည် အဖောင်းအဖုပါသံမဏိကို ရွှံ့စေးလုံတွင်ကျို၍ သံမဏိအကောင်းစားတစ်မျိုးကို ရရှိခဲ့၏။ ထိုသံမဏိကို လုံသံမဏိဟုခေါ်သည်။ လုံသံမဏိတွင် ကာဗွန်သည်မူလ သံမဏိမှာကဲ့သိုမညီမညာပြန့်မနေပဲ သံတစ်တုံးလုံးတွင် သမလျက်ရှိသဖြင့် သံမဏိမှာပိုမို ကောင်းမွန်လာသည်။