cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
သီလှချောင်းရွာ၊ သီလှချောင်း
သီလှချောင်းရွာ၊ သီလှချောင်း
ကျောက်ဖြလာရွာ၊ ကျောက်ဖြလာ
ကျောက်ဖြလာရွာ၊ ကျောက်ဖြလာ
WD 1337+705
WD 1337+705 သည် အာရှာ မိုင်နာကြယ်စုတန်းမှ တောက်ပသည့် ကြယ်ဖြူပုတစ်စင်း ဖြစ်သည်။ ယင်းသည် နေ၏ထုထည် ၀.၅၉ ဆ ရှိကာ ကမ္ဘာမြေမှ အလင်းနှစ် ၈၇ ကွာဝေးသည်။ ယင်းကြယ်သည် နေ၏တောက်ပမှု ၃ ရာခိုင်နှုန်း ရှိသည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ကြယ်များ
တောင်ပိုင်း‌ယေမင်နိုင်ငံ
‌ တောင်ပိုင်းယီမင်နိုင်ငံသည် ၁၉၆၇ ခုနှစ် မှ ၁၉၉၀ ခုနှစ် အထိ တည်ရှိခဲ့သော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံဖြစ်ပြီး ၁၉၉၀ ခုနှစ်တွင် ယီမင်နိုင်ငံနှင့် ပေါင်းစည်းခဲ့သည်။
တောင်ပိုင်း‌ယေမင်နိုင်ငံသည် အာ‌ရေဗျကျွန်းဆွယ် ‌တောင် ဘက်ဖျားတွင်တည်ရှိသည်။ ထိုနိုင်ငံ၏‌မြောက်ဘက်တွင် ဆော်ဒီအာရေဗျနိုင်ငံ၊ အ‌ရှေ့ဘက်တွင် မတ်စကက်နှင့် အိုမန်နိုင်ငံ၊ ‌တောင်ဘက်တွင် ‌အေဒင်‌ကွေ့၊ အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာနှင့် အ‌နောက်ဘက်တွင် ‌ယီမင်နိုင်ငံနှင့် ပင်လယ်နီတို့ အသီးသီးတည်ရှိ၏။ အကျယ်အဝန်းမှာ စတုရန်းမိုင် ၁၁၇,၀၀၀ ဖြစ်၍ လူဦး‌ရေမှာ ၁၉၆၉ ခုနှစ် ခန့်မှန်း‌ခြေအရ ၁,၂၅၀,၀၀၀ ခန့်ရှိ‌လေသည်။ ၁၉၆၉ ခုနှစ်မှ အစပြု၍ ကုလသမဂ္ဂအဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်ခဲ့သည်။
‌တောင်ပိုင်း‌ယေမင်နိုင်ငံတွင် လယ်ယာစိုက်ပျိုးခြင်းကို လုပ် ကိုင်‌သော်လည်း အ‌ရေးမပါလှ‌ပေ။ များ‌သောအားဖြင့် ပြည်တွင်း စားသုံးရန်အတွက်သာဖြစ်၍ ကာဖီနှင့် ‌ဆေးရွက်တို့သာ အနည်းအကျဉ်း အ‌ရေးပါသည်။ ‌တောင်ပိုင်း‌ယေမင်နိုင်ငံ၏ အဓိကလုပ်ငန်းမှာ ‌ရေနံချက်လုပ်ငန်း ဖြစ်သည်။ ‌ရေနံထွက် ပစ္စည်းများမှာ ထိုနိုင်ငံ၏ အဓိကထုတ်ကုန်များ ဖြစ်၏။ နိုင်ငံ ခြားသို့ ‌ရေနံထွက်ပစ္စည်းအမျိုးမျိုး တင်ပို့‌ရောင်းချ‌လေသည်။
‌တောင်ပိုင်း ‌ယေမင်နိုင်ငံ၏ မြို့‌တော်မှာ မဒီနာ အယ်အက် ရှဗ်မြို့ ဖြစ်သည်။ ထိုနိုင်ငံ၏ အကြီးဆုံးမြို့ နှင့်အုပ်ချုပ်‌ရေး ရုံးစိုက်မြို့မှာ ‌အေဒင်မြို့ (လူဦး‌ရေ ၁၉၆၄ ခန့်မှန်း‌ခြေ ၁၅၀Ý၀၀၀) ဖြစ်၏။ နိုင်ငံ၏ ကုန်သွယ်‌ရေး အချက်အချာဌာန လည်းဖြစ်သည်။
အာ‌ရေဗျကျွန်းဆွယ်‌တောင်ဘက်ဖျားတွင် ‌ရှေးအခါကပင် ‌အေမာ‌စော်ဘွားများ၊ ရှိတ်‌စော်ဘွားနယ်များနှင့် စူလတန် ‌စော်ဘွားနယ်များရှိ‌နေခဲ့ရာ ‌နောင်အခါ ထို‌စော်ဘွားနယ်များ သည် ဗြိတိသျှအ‌စောင့်အ‌ရှောက်ခံနယ်များ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ယင်းတို့ကို အ‌ရှေ့ပိုင်း ‌အေဒင် အ‌စောင့်အ‌ရှောက်ခံနယ်များဟူ၍ ‌ခေါ်‌ဝေါ်လာခဲ့၏။ ၁၉၅၉ ခုနှစ် ‌ဖေ‌ဖော်ဝါရီလ ၁၁ ရက်‌နေ့ တွင် အ‌နောက်ပိုင်း‌အေဒင်အ‌စောင့်အ‌ရှောက်ခံနယ် ‌ခြောက် နယ်-ဗိုင်ဟန်‌အေမာ ‌စော်ဘွားနယ်၊ ဒါးလ‌အေမာ‌စော်ဘွားနယ်၊ ‌အော်ဒါးလီစူလတန်‌စော်ဘွားနယ်၊ ဖားဒလီစူလတန် ‌စော်ဘွား နယ်၊ ‌အောက်ပိုင်းယတ်ဖာစူလတန်‌စော်ဘွားနယ်နှင့် အထက် ပိုင်း ‌အောင်လိတ်ကီရှိတ် ‌စော်ဘွားနယ်တို့ပူး‌ပေါင်း၍ ‌တောင် ပိုင်းအာရပ်‌စော်ဘွားနယ်‌ပေါင်းစု ဖွဲ့စည်းခဲ့၏။ ထိုနယ်‌ပေါင်း စုသို့ ၁၉၅၉ ခုနှစ်တွင်ပင် ‌နောက်ထပ် ‌စော်ဘွားနယ်သုံးနယ် သည်၎င်း၊ ၁၉၆၀ ခုနှစ်တွင်ပင် ‌နောက်ထပ်‌စော်ဘွားနယ် တစ်နယ်သည်၎င်း၊ ၁၉၆၂ ခုနှစ်တွင် ‌နောက်ထပ်တနယ် သည်၎င်း၊ ၁၉၆၃ ခုနှစ်တွင် (အေဒင်ပြည်နယ် အပါအဝင်) ‌နောက်ထပ်သုံးနယ်သည်၎င်း၊ ၁၉၆၅ ခုနှစ်တွင် ‌နောက်ထပ် သုံးနယ်သည်၎င်း၊ ၁၉၆၂ ခုနှစ် ‌မေလမှအစပြု၍ ‌တောင် အာ‌ရေဗျနယ်‌ပေါင်းစုဟုလည်း အမည်‌ပြောင်းလိုက်သည်။
၁၉၆၇ ခုနှစ် နိုဝင်ဘာလ ၃၀ ရက်‌နေ့တွင် ထိုနယ်‌ပေါင်းစုကို ဂရိတ်ဗြိတိန်က လွတ်လပ်‌ရေး‌ပေးလိုက် သည်။ ထိုအခါ‌တောင်ပိုင်း‌ယေမင် ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံဟူ၍ တည်‌ထောင်လိုက် ‌လေသည်။ ထိုစဉ်က ‌တောင်ပိုင်း‌ယေမင် ပြည်သူ့သမ္မတ နိုင်ငံတွင် အာ‌ရေဗျကျွန်းဆွယ် ‌တောင်ဘက်ဖျားရှိ ‌စော်ဘွားနယ် ၁၆ နယ်နှင့် ‌အေဒင်ပြည်နယ်တို့ပါဝင်ခဲ့ရာ ‌နောင်အခါ ကျန် ‌စော်ဘွား‌လေးနယ်သည်လည်း ပူး‌ပေါင်းပါဝင်ခဲ့၏။ ‌တောင်ပိုင်း ‌ယေမင်နိုင်ငံတွင် ကုန်းမရှိ‌စော်ဘွားနယ်နှစ်ဆယ်နှင့် ‌အေဒင် ပြည်နယ်တို့အပြင် ကာမာရန်ကျွန်း၊ ပယ်ရင်ကျွန်းနှင့် ဆိုကို ထရာကျွန်းတို့လည်း ပါဝင်‌လေသည်။
ဗြိတိသျှတို့သည် ၁၉၆ရ ခုနှစ် ဧပြီလမှအစပြု၍ မိမိတပ်များကို စတင်ရုပ်သိမ်းလာခဲ့ရာ နိုဝင်ဘာလ ၂၉ ရက်‌နေ့တွင် အားလုံး ရုပ်သိမ်းပြီး ဖြစ်ခဲ့‌လေသည်။
‌တောင်ပိုင်း ‌ယေမင်သမ္မတနိုင်ငံဟူ၍ ‌ပေါ်‌ပေါက်လာ‌သော အခါ အမျိုးသားလွတ်‌မြောက်‌ရေးတပ်ဦးက အစိုးရဖွဲ့ကာ အုပ်ချုပ်လာခဲ့သည်။ ထိုအစိုးရကို ဖြုတ်ချ‌ရေးအတွက် အာဏာ လက်လွတ်ဖြစ်ခဲ့၇‌သော ယခင်‌စော်ဘွားနယ်က ဆအူးဒီနိုင်ငံ တွင် ‌ခြေကုပ်စခန်းထားရှိကာ ထိုနိုင်ငံ၏အကူအညီဖြင့် ၁၉၆၈ ခုနှစ်နှင့် ၁၉၆၉ ခုနှစ်များ၌ ကြိုးပမ်းအားထုတ်ခဲ့‌လေသည်။
အမျိုးသားလွတ်‌မြောက်‌ရေးတပ်ဦး၏ အတွင်း‌ရေးမှူးချုပ် ကာထန်အယ်-ရှဗ်ဗီသည် ‌တောင်ပိုင်း‌ယေမင်နိုင်ငံ၏ ပထမဆုံး သမ္မတဖြစ်၏။ ၁၉၆၉ ခုနှစ် ဇွန်လ ၂၂ ရက်‌နေ့တွင် သူ့ကို အရာမှ ချခဲ့ပြီး‌နောက် အဖွဲ့ဝင်ငါးဦးပါဝင်‌သော သမ္မတ‌ကောင်စီ က အုပ်ချုပ်လာခဲ့၏။ ‌ကောင်စီဝင် မိုဟာမက်အလီဟိုင်ထမ် ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ်ဦး‌ဆောင်သည့် အဖွဲ့ဝင်ဆယ်ဦးပါ အစိုးရ အဖွဲ့ကိုလည်း ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ နိုင်ငံအတွက် ဥပ‌ဒေပြု‌ရေး အာဏာသည် အမျိုးသားလွတ်‌မြောက်‌ရေးတပ်ဦး၏ ဦးစီး အဖွဲ့တွင် တည်ရှိ‌လေသည်။
ဘန့်ဘာရွာ၊ ပင်လောင်းမြို့နယ်
ဘန့်ဘာရွာ (Bantbar)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (တောင်)၊ ပအိုဝ်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ၊ ပင်လောင်းမြို့နယ်၊ ဘန့်ဘာကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၀၂၂၂၁ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ဘန့်ဘာကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၅၀၇၄ ဦး၊ မ ၅၂၆၃ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၁၀၃၃၇ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ပင်လောင်းမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ကိုဖေကြီး (၁)ရွာ၊ ပလက်ဝမြို့နယ်
ကိုဖေကြီး (၁)ရွာ(Kohpaygyi(1))သည် ချင်းပြည်နယ်၊ မတူပီခရိုင်၊ ပလက်ဝမြို့နယ်၊ အလယ်ဒိန်ကင်းကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၆၅၆၁၂ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ အလယ်ဒိန်ကင်းကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၅၆၂ ဦး၊ မ ၅၆၇ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၁၁၂၉ ဦး နေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ပလက်ဝမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
Unblack metal
Unblack metal (သို့) Christian black metal သည် Black metal ၏မျိုးခွဲတစ်မျိုးဖြစ်ပြီး ၎င်းအနုပညာရှင်များသည် ခရစ်ယာန်ဘာသာကို အားပေးထားသော စာသားနှင့်နိမိတ်ပုံများဖြင့် သီဆိုလေ့ရှိသည်။ ဩစတြေးလျတီးဝိုင်း Horde တီးဝိုင်း၏ ၁၉၉၄ ခုနှစ် album Helling Usvart တွင် Holy unblack metal ဟုယူဆနိုင်သည်။ နော်ဝေတီးဝိုင်း Antestor တို့၏ ၁၉၉၄ album “Martyrium” တွင် black metal သို့ ပြောင်းလဲခဲ့သည်။ မပြောင်းလဲခင် ၁၉၉၁ တွင် The defeat of Satan တွင် ပုံသဏ္ဍန်မှာ death/doom တို့ဖြင့် ဖန်တီးခဲ့သည်။ Unblack metal သည် black metal နှင့်အတူ နိုင်ငံရေးသဘောတရားကိုက်ညီသော အယူအဆဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ခရစ်ယာန်ဘာသာနှင့် အကောင်းဘက်မြင်စွာ ရေးဆွဲထားသည်။ ထို့ကြောင့် unblack metal သည် black metal ၏ မြန်သော tempo များ၊ shrieked vocal များ၊ highly distorted guitar ကို tremolo pick များနှင့် တီးခတ်ခြင်း၊ double-kick drumming နှင့် unconventional song structure များဖြင့် ပေါင်းစပ်ထားသည်။
တချို့ unblack metal အနုပညာရှင်များသည် Satan ဝါဒီကို အတိအလင်းတိုက်ခိုက်သည့် စာသားများရေးကြသည်။ ၎င်းမှာ ၁၉၉၀ အတောအတွင်းမှာ အရေးကြီးသော အကြောင်းအရာများဖြစ်သည်။ ၁၉၉၀ အစောပိုင်းတွင် ဒသနိကဗေဒနှင့် နိုင်ငံရေးနှင့်ဆိုင်သော စာသားများရေးကြသည်။ ပြောင်းလဲခြင်း၊ ဘေးအန္တရာယ်မှ ကယ်ဆယ်ခြင်း၊ ယုံကြည်မှုဒဿနနှင့် ရုန်းကန်ခြင်းများ သမ္မာကျမ်းစာများကို ကိုးကားခြင်းများပါဝင်သည်။ ၁၉၈၀ အလယ်အတောအတွင်းတွင် heavy metal ဂီတသည် အမျိုးခွဲခွဲခြားခဲ့သည်။ black metal သည် ၎င်းတို့မှ တစ်ခုဖြစ်သည်။ Christian metal တီးဝိုင်းများတည်ရှိသော်လည်း ၁၉၇၀ နောက်ပိုင်းတွင် black metal သည် သိသာကွဲပြားကြောင်း ပေါ်လွင်သည်။ ၎င်းသည် doom metal တီးဝိုင်းတစ်ခုဖြစ်သည့် Trouble ၏ Psalm 9 ဖြစ်သည်။ Metal Blade Records သည် black metal ကို ဆန့်ကျင်သောအနေဖြင့် “white metal’’ ကို ကြေညာခဲ့သည်။ အဆိုတော် Eric Wagner သည် ၁၉၈၀ အစောပိုင်းတွင် metal အားလုံးလို Satan နှင့် ဆိုင်ပါတယ်။ သူက ကျွန်တော်ထင်ပါတယ်။ metal blade စွဲမက်စရာကောင်းပါတယ်။ အရာအားလုံးကို black metal လို့ ခေါ်နိုင်ပါတယ်။ ဒီတော့ ကျွန်တော်တို့ကို ဘာကြောင့် white metal ဒါတွေအားလုံး ပေါက်တတ်ကရပါပဲ။ Christian black metal သည် ၁၉၉၄ ခုနှစ်မတိုင်မီမရှိပါဘူး။
တောင်ရိုးလူမျိုး
‌
တောင်ရိုး (ခေါ် )တိုရု
‌တောင်ရိုးလူမျိုးတို့သည် ‌တောင်ယာလုပ်ငန်းကို လုပ်ကိုင်ကြသည်။ ကျွဲနွား၊ စီးမြင်းနှင့် ကြက်စသည်တို့ကိုလည်း ‌မွေးမြူကြသည်။ ပင်းတယနှင့် ‌ပွေးလှ‌ဈေး‌နေ့များ၌ ယာထွက်ခြံထွက် ပစ္စည်းများကိုသွား‌ရောက် ‌ရောင်းချ‌လေ့ရှိ၏။ ‌တောင်ရိုးလူမျိုးတို့သည် ‌တောင်သူလူမျိုးတို့နှင့် အ‌နေအထိုင် နီးစပ်မှုရှိ‌သော်လည်း မျိုးနွယ်ချင်း မတူ‌ချေ။ ‌တောင်ရိုးလူမျိုးတို့၏ စကားမှာ မြန်မာ‌ပေါရာဏများနှင့် တူ‌ပေသည်။ ပုဂံ‌ခေတ်က မြန်မာစကား အသုံးအနှုန်းမျိုးကို ‌ပြောဆိုကြခြင်း‌ကြောင့် ယင်းတို့အား ပုဂံအနွယ် မြန်မာလူမျိုးများပင်ဖြစ်သည်ဟု ယူဆရ၏။ အချို့ကမူ ‌တောင်ရိုးလူမျိုးတို့သည် ထားဝယ်ဘက်မှ ထွက်‌ပြေးလာ‌သော မြန်မာအချို့မှ ‌ပေါက်ဖွားလာကြသူများဟု ယူဆကြ‌လေသည်။
‌တောင်ရိုးလူမျိုးတို့တွင် နတ်ကိုးကွယ်သူနှင့် ဗုဒ္ဓအယူဝါဒီ များဟူ၍ ရှိသည်။ အိမ်တိုင်းတွင် ဘုရားစင်ကို ထားရှိသည့် အပြင် မိရိုးဖလာနတ်စင်တစ်ခုလည်းရှိ၍၊ နှစ်စဉ် ဝါ‌ခေါင်လနှင့် တပို့တွဲလတို့၌ နတ်ပွဲပသကြ၏။ ‌တော်သလင်းလတွင် လူမျိုးစုအလိုက် ပသ‌သောနတ်ပွဲရှိ၏။ ‌တောင်ရိုးလူမျိုးတို့သည် အလှူပွဲ ဘုရားပွဲတို့၌ စာ‌ဟောဆရာများက ကွက်စိတ်ဆန်ဆန် ရွတ်ပြသီဆိုခြင်းကို စိတ်ပါစွာ နား‌ထောင်‌လေ့ရှိသည်။ အိုးစည်၊ ‌မောင်း၊ လင်းကွင်း၊ ဝါးလက်ခုပ်နှင့် ခင်‌ပြွေတို့ပါဝင်သည့် တူရိယာတီးဝိုင်းများလည်းရှိသည်။ ထိုတီးဝိုင်းများ‌ရှေ့တွင်‌ယောက်ျား မိန်းမ‌ပေါင်းစုံ စု‌ဝေးကခုန်‌လေ့ရှိ၏။
ဟဲခမ်းရွာ၊ ဟုမ္မလင်းမြို့နယ်
ဟဲခမ်းရွာ (Hekhan)သည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ ခန္တီးခရိုင်၊ ဟုမ္မလင်းမြို့နယ်၊ ဟဲခမ်းကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၆၆၆၄ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဟုမ္မလင်းမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ဂျွန်ချီးဗား
အမေရိကန်စာရေးဆရာ ဂျွန်ချီးဗားကို ၁၉၁၂ ခုနှစ်တွင် အမေရိကန် ပြည်ထောင်စု၊ မက်ဆာချူးဆက်ပြည်နယ်တွင် မွေးဖွားသည်။
ဂျွန်ချီးဗားသည် နယူးယောက်ကား မဂ္ဂဇင်း၏ ပင်တိုင် ဆောင်းပါးရှင်တစ်ဦးလည်း ဖြစ်သည်။ အမေရိကန် ဝတ္ထုတိုနှင့် ဝတ္ထုရှည်ရေး စာရေးဆရာတဦးဖြစ်သူ ဂျွန်ချီးဗား၏ အရေး အသားသည် မြို့ဆင်ခြေဖုံးဒေသစရိုက်များကို လိမ္မာပါးနပ်စွာ ထေ့လှောင်သော အရေးအသားမျိုး ဖြစ်သည်။
၁၉၅၃ ခုနှစ်တွင် သအီနောမတ်ရေဒီယိုနှင့် အခြားဝတ္ထုတို များ စာအုပ်ကို စတင်ထုတ်ဝေခဲ့သည်။ ၁၉၅၇ ခုနှစ်တွင် သဝက်ရှော့ ခရော်နီကယ်ဝတ္ထုကို ရေးသားသည်။ သဝက်ရှော့ ခရော်နီကယ်သည် လူကြိုက်များပြီး ကျော်ကြားသော ဝတ္ထု ဖြစ်သည်။
ဂျွန်ချီးဗားသည် သဝက်ရှော့စကင်းဒယ်၊ သဘရီဂေးဒီးယား၊ သဂေါ့ဖ်ဝင်းဒိုး၊ ဘူးလက်ပတ်ခ်၊ သဝါးအော့ဆက်ပယ်စသည့် ဝတ္ထုများအပြင် ဝတ္ထုတိုပေါင်းချုပ် လေးတွဲကိုလည်း ရေးသား ခဲ့သည်။
ဂျွန်နီးဗားသည် သဝက်ရှော့ခရော်နီဂယ်ဝတ္ထုဖြင့် အမေရိကန်အမျိုးသားစာအုပ်ဆုကို ၁၉၅၇ ခုနှစ်က ရရှိခဲ့သည်။ ဂျွန်နီးဗားသည် ၁၉၈၂ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် ကွယ်လွန်သည်။
ငကျဉ်တောက်ဒိုင်းနက်ရွာ
ငကျဉ်တောက်ဒိုင်းနက်ရွာ
အထက်သံလွင်ဆည်
အထက်သံလွင်ဆည်
အထက်သံလွင်ဆည်သည် မြန်မာနိုင်ငံ အရှေ့ပိုင်း သံလွင်မြစ်ပေါ်တွင် တည်ဆောက်ရန်လျာထားသည့် ဆည် ၅ ခုအနက် မှ တခုဖြစ်သည်။ ၂၀ဝ၇ ခုနှစ်၊ ဧပြီလတွင် တရုတ်နိုင်ငံမှ ကုမ္ပဏီ ၂ ခုနှင့် မြန်မာအစိုးရတို့က ရှမ်းပြည်နယ်မြောက်ပိုင်း တွင် အထက်သံလွင်ဆည်တည်ဆောက်ရန်အတွက် နားလည်မှုစာချွန်လွှာ လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။
ဆည်နှင့် ပတ်သက်သည့် အချက်အလက်များ
ဤစီမံကိန်းကို အဆင့် ၂ ဆင့်ဖြင့် ဆောင်ရွက်မည်ဖြစ်သည်။ ပထမအဆင့်အနေနှင့် သံလွင်မြစ်ပေါ်တွင် ဆောင်ရွက်မည် ဖြစ်ပြီး ကွမ်းလုံမြို့နယ်၊ တာပတံတားအထက်ဖက် ၁ မိုင်အကွာနေရာတွင် ၁,၁၆၀ MW ထုတ်ပေးနိုင်မည့် လျှပ်စစ်ဓာတ်အား ပေးစက်ရုံကို တည်ဆောက်မည် ဖြစ်သည်။ ဒုတိယအဆင့်တွင် နာနင်းချောင်းနှင့် သံလွင်မြစ်အဆုံ၌ တည်ဆောက်မှုပြုမည် ဖြစ်သည်။ လျှပ်စစ်ဓာတ်အားပေးစက်ရုံမှ ဓာတ်အား ၁,၂၄၀ မဂ္ဂါဝပ် (MW) ကို ထုတ်လုပ်ပေးနိုင်မည် ဖြစ်သည်။
ပတ်သက်နေသည့် ကုမ္ပဏီများ
ဖား ဆိုက်တက် အင်ဗက်စ်မင့် ကုမ္ပဏီအုပ်စု Farsighted Investment Group Company (ယခုအခါ ဟန်နာဂျီ ဦးပိုင် ကုမ္ပဏီအုပ်စု Hanergy Holding Group Company အဖြစ် အမည်ပြောင်းမှည့်ခေါ်ထားသည်။) နှင့် ဂိုးလ်ဒ်ဝါတာ အရင်းအမြစ် ကုမ္ပဏီ Gold Water Resources Company တို့က သံလွင်မြစ် အထက်ပိုင်းဆည်ကို တည်ဆောက်ရေး အတွက် သဘောတူညီမှု ရရှိပြီးဟု ၂၀ဝ၇ ခုနှစ် အစောပိုင်းတွင် ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။ ၂၀ဝ၈ ခုနှစ်၊ ဧပြီလတွင် တရုတ်နိုင်ငံမှ ကုမ္ပဏီ ၃ ခုက မြန်မာနိုင်ငံ သံလွင်မြစ်မှနေ၍ မဟာဗျူဟာမြောက် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေးသဘော တူညီ ချက် စာချုပ်တရပ်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ကြသည်။ သဘောတူညီချက်၏ အသေးစိတ် အချက်အလက်များကို ထုတ်ပြန် ခြင်း မရှိပါ။
တရုတ်နိုင်ငံမှ ကုမ္ပဏီများ
ဟန်နာဂျီ ဦးပိုင် ကုမ္ပဏီအုပ်စု - Hanergy Holding Group Company (ယခင်က ဖား ဆိုက်တက် အင်ဗက်စ်မင့် ကုမ္ပဏီအုပ်စု Farsighted Investment Group Company ဟု ခေါ်သည်။) ဂိုးလ်ဒ်ဝါတာ အရင်းအမြစ် ကုမ္ပဏီ - Gold Water Resources Company ယူနန် ပါဝါဂရစ် ကုမ္ပဏီ - Yunnan Power Grid Company Mid-South Design and Research Institute (CHECC) တရုတ်နိုင်ငံမှ (ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသည့်) ကုမ္ပဏီများ ဆိုင်နို ဟိုက်ဒရို ကော်ပိုရေးရှင်း - Sinohydro Corporation) တရုတ်နိုင်ငံတောင်ပိုင်း ပါဝါဂရစ် ကုမ္ပဏီ လီမိတက် - China Southern Power Grid Co., Ltd. (CSG) တရုတ်နိုင်ငံ ကျောက် ၃လုံးဆည် စီမံကိန်း ဖွံ့ဖြိုးမှု ကော်ပိုရေးရှင်း - China Three Gorges Project Development Corporation
ထောင့်တကာရွာ၊ ကြခတ်ကွင်း
ထောင့်တကာရွာ၊ ကြခတ်ကွင်း
အထက်သံလွင်ဆည်
ဘဏ္ဍာငွေကြေး
ရင်းနှီးမြှုပ်နှံမှု ပမာဏ၊ သို့မဟုတ် ၂၀ဝ၇ ခုနှစ် သဘောတူညီချက်နှင့် ပတ်သက်၍ ထုတ်ပြန်ကြေညာခြင်း မရှိသေးပါ။
လျှပ်စစ်ရောင်းချမှုမှ ရရှိမည့် ဝင်ငွေများသည် နှစ်စဉ်ထုတ်လုပ်နိုင်မှု ပမာဏနှင့် ဝယ်ယူသည့် ဈေးနှုန်းအပေါ် မူတည် လိမ့်မည် ဖြစ်သည်။ လျှပ်စစ်ဝယ်ယူမည့် သဘောတူညီချက်ကို ယခုအချိန်တိုင် လက်မှတ်ရေးထိုးခြင်း မရှိသေးပါ။
လျှပ်စစ်များက မည်သည့်နေရာသို့ ပေးပို့မည်နည်း။ လျှပ်စစ်များက မည်သည့်နေရာသို့ ပေးပို့မည် ဆိုသည်ကို ယခုအချိန်တိုင် ဖွင့်ဟပြောကြားခြင်း မရှိသေးပါ။
စီမံချက် လက်ရှိအခြေအနေ
တရုတ်ပညာရှင်များက ဆည်တည်ဆောက်မှုအတွက် ဖြစ်နိုင်ခြေ အခြေအနေများကို လေ့လာစမ်းသပ်နေကြပြီး ၂၀ဝ၈ ခုနှစ်အတွင်း ပြီးစီးမည်ဟု ခန့်မှန်းရသည်။ ဤအချက်အလက်များကို ထုတ်ပြန်ခြင်း မရှိသေးပါ။ သံလွင်မြစ် အထက်ပိုင်း ၁၄၇ ကီလိုမီတာရှိ မြစ်ပိုင်းကို ၂၀ဝ၆ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ယူနန် ပါဝါဂရစ် ကုမ္ပဏီ Yunnan Power Grid Company နှင့် Mid-South Design and Research Institute (CHECC) က ဆောင်ရွက်ခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။
ဆိုးကျိုးသက်ရောက်နိုင်မှုများ
သံလွင်မြစ်ပေါ်တွင် တည်ဆောက်ရန် လျာထားသည့် ဆည်များအားလုံးသည် မြစ်ကြောင်း၏ ဂေဟစနစ်ကို အကြီး အကျယ် ထိခိုက်စေလိမ့်မည် ဖြစ်သည်။ ထို့အပြင် မြစ်ကြောင်းတလျှောက်တွင် နေထိုင်ကြသည့် ပြည်သူများ၏ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းမှု လုပ်ငန်းများကို ပျက်စီးစေပါလိမ့်မည်။ မြစ်တလျှောက်ရှိ မြေနေရာ များစွာတွင် မိရိုးဖလာ အရ တိုင်းရင်းသားလူမျိုးများ နေထိုင်ခဲ့ကြပြီး လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေးနှင့် တိုင်းရင်းဆေးဝါးများ ရှာဖွေရေးအတွက် အသုံးပြုနေခဲ့ ကြသည်။ ဤနေရာများမှာ ရေလွှမ်းမိုးခံရမည် ဖြစ်ပြီး၊ မြစ်ကြောင်းတလျှောက် နေထိုင်ကြသူများသည်လည်း လျှော်ကြေး များ ရရှိခြင်း မရှိဘဲ အဓမ္မ ရွှေ့ပြောင်းနေရာချထား ခံရဖွယ် ရှိနေပါသည်။ ထိုမျှမက မြန်မာနိုင်ငံရှိ အကြီးစားဖွံ့ဖြိုးရေးစီမံ ကိန်းများကြောင့် စစ်တပ်တိုးချဲ့ချထားမှုနှင့်အတူ အဓမ္မလုပ်အားခိုင်းစေမှုများလည်း ဖြစ်ပေါ်လာစေလိမ့်မည်။ မြစ်အကြေ ပိုင်းတွင် နေထိုင်ကြသည့် ပြည်သူများအတွက်လည်း အခက်အခဲများ တွေ့ရဖွယ် ရှိသည်။ မြစ်ရေစီးကြောင်း ပြောင်းလဲ သွားမှုကြောင့် မြစ်အောက်ပိုင်းရှိ မြစ်လက်တက်များကို ထိခိုက်စေမည်ဖြစ်ပြီး၊ မြစ်ဝကျွန်းပေါ်ဒေသကို မှီခိုနေကြရသည့် စိုက်ပျိုးရေးနှင့် ငါးဖမ်းလုပ်ငန်းများကိုလည်း ထိခိုက်စေပါလိမ့်မည်။
ချိကုန်း
လူတစ်ယောက်၏ ခန္ဓာကိုယ်ကိုစေ့ဆော်၍ ရောဂါကုသ ပေးနိုင်လောက်အောင် ချီ (သက်စောင့်စွမ်းအင်)ကို စုစည်းနိုင် သည့် အလေ့အကျင့်ပင်ဖြစ်သည်။ အပ်စိုက်ကုထုံးပညာနှင့် ဆင်တူသော ပညတ်ချက်များကို အခြေခံသည့် တရုတ်တိုင်းရင်း ဆေးပညာ တစ်ရပ်အဖြစ် အနောက်တိုင်းပါရဂူတို့ကပင် အံ့မခန်း လေးစားနေပြီဖြစ်သည်။ အသက်ရှူ လေ့ကျင့်ခန်းများဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် ချီကုန်ပညာသည် တရုတ်နိုင်ငံတွင် ခေတ်အ ဆက်ဆက် လက်ဆင့်ကမ်းလာခဲ့သော ကိုယ်လက်ကြံ့ခိုင်ရေး နည်းစနစ်လည်းဖြစ် ပေသည်။ ဝူစုသိုင်းပညာနှင့် ကိုယ်လက်ကြံ့ ခိုင်ရေး ပညာနှောလျက် လောင်ဇူခေတ် (၅၈ဝ ဘီစီ-၄၇၈ ဘီစီ ခန့်) ကပင် ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်။
သမိုင်းဖော်ပြချက်
တရုတ်နိုင်ငံ၏ ဗွေဆော်ဦးဆေးပညာ လက်စွဲကျမ်းဖြစ် သည့် လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၂ယ၃ဝဝခန့်ကပြု စုခဲ့သော ပြည်တွင်း ဆေးပညာကျမ်းအမည်ရှိ ဆေးကျမ်းထဲတွင် ချီကုန်ပညာ၏အ ကြောင်းကို ဖော်ပြခဲ့သည်။ ထို့နောက် ဟန်မင်းဆက်ခေတ် (၂ဝ၆ ဘီစီ-အေဒီ ၂၂ဝ) တွင် နာမည်ကျော် ဆေးပညာရှင် ဟွာတောင်က တိရစ္ဆာန် ငါးကောင်ကစားကွက်အမည်ရှိ ကုထုံး ဆိုင်ရာ လေ့ကျင့်ခန်းများ၌ ချီကုန်ပညာ ဥပဒေများကိုထည့်သွင်း အသုံးချခဲ့သည်။ တန်မင်းဆက် (အေဒီ ၆၁၈-၉ဝ၇)တွင် ဆန်ဆီမိုက အဖိုးတန်ဆေးညွှန်းများကျမ်းတွင် ပက်လက်အနေ အထား ချီကုန်လေ့ကျင့်ခန်းများကို ဖော်ပြခဲ့သည်။ တစ်ဖန် မင်မင်းဆက်ခေတ် (အေဒီ ၁၃၆၈-၁၆၄၄) တွင် ထက်မြက်သော သမားတော်ကြီး လီရှိကျင့်ကလည်း ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာဆေးပညာ ကျမ်းတွင် ချီကုန်ပညာ၏ ကုထုံးစွမ်းပကား မြင့်မားပုံကို ဂုဏ်တင်၍ ရေးသားခဲ့သည်။
ချီကုန်သည် စင်တင်ဖျော်ဖြေ တင်ဆက်သော အနုပညာ လည်းဖြစ်ပေသည်။ ယင်းအနုပညာကိုယင်ချီ ကုန်ဟုလည်းခေါ် ဝေါ်သည်။ 'ယင်' သည် 'ခက်မာသော'ဟု အနက်ထွက်သည်။ စစ်ပြိုင်နိုင်ငံတော်များခေတ် (၄ဝ၃-၂၂၁ ဘီစီ) အတွင်းတွင် အကာအကွယ်မဲ့ ရင်အုပ်ကို ဓားရှည်ဖြင့် ခုတ်ခြင်းကဲ့သို့သော သရုပ်ပြပွဲ များကို ပြသခဲ့ဖူးသည်။ လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၁ယ၂ဝဝ ခန့်က ချန်အန်းနေပြည်တော်၌ ဝမ်ယီဆိုသူသည် ဝမ်းလျား မှောက်ပြီး ကျောပေါ်တွင် ဧရာမကြိတ်ဆုံ ကျောက်ပြားကြီးကို တင်လျက် ယင်းကျောက်ပြားပေါ်တွင် သံစုံတီးဝိုင်းတက်၍ တီးမှုတ်ဖျော်ဖြေစေခဲ့သည်။ ပွဲသိမ်းတီးလုံး အပြီးသတ်သွားသည့် တိုင် ဝမ်ယီသည်နာကျင်မှု အရိပ်အရောင်မျှပင် မပြခဲ့ချေ။ ယနေ့ ခေတ်တွင်လည်း အလားတူဖျော်ဖြေတင်ဆက်သည့် ယင်ချီကုန် ပြပွဲများကို တွေ့နေရဆဲပင်ဖြစ်သည်။
ကျင့်စဉ်
ချီကုန်ပညာသည် ကျန်းမာရေး စောင့်ရှောက်မှုအတွက် ဖြစ်စေ၊ အနုပညာအဖြစ် ဖျော်ဖြေမှုအတွက် ဖြစ်စေ တရုတ်ရိုးရာ ဆေးပညာအရ ယီနှင့်ချီကျင့်စဉ်ပေါ်၌ အခြေစိုက်သည်။ ယီ၏ အဓိပ္ပာယ်သည် စိတ်စွမ်းအင်ဖြစ်သည်။ ချီ၏အဓိပ္ပာယ်ကား လေဖြစ်ပေရာ စင်စစ်အားဖြင့် လေကိုရှူသွင်းလိုက်စဉ် ပါလာ တတ်သည့် သက်စောင့်စွမ်းအင်ကို ရည်ညွှန်းသည်။ သို့ဖြစ်၍ ချီကုန်သည် ပြင်ပဖိစီးမှုကို တွန်းလှန်နိုင်စွမ်းနှင့် ကိုယ်ခံစွမ်းအား တို့ကို အားဖြည့်ပေးရန် အလို့ငှာ ခန္ဓာကိုယ် အစိတ်အပိုင်းတစ် ရပ်ဆီသို့ အလေ့အကျင့်မှ တစ်ဆင့် ပို့ပေးရေးအတွက် ရည်ရွယ် သည့် အသက်ရှူလေ့ကျင့်ခန်း တစ်မျိုးဖြစ်သည်။ ၁၉၄၉ ခုနှစ်မှ စ၍ ချီကုန်ကျင့် စဉ်များကို လေ့လာဖော်ထုတ် ကြေညာခဲ့ရာ စုစုပေါင်း ချီကုန်ကျင့်စဉ် ၄ဝဝ ကျော်ရှိပြီဖြစ်သည်။ ယင်းတို့ အနက် ကျင့်စဉ် ၂ဝ သည်အထူးထင်ရှားသည်။ ချီကုန်ပညာခန်းပြ ၍ ဖျော်ဖြေသူသည် အစကနဦးတွင်သက်စောင့်စွမ်းအင်ကို ဝင်လာ စေရန်အား စိုက်အင်စိုက် လေရှူသွင်းရသည်။ သက်စောင့်စွမ်းအင် ကို လိုရာသို့ တန်းတန်းမတ်မတ် ပို့လွှတ်နိုင်ပြီဆိုလျှင် လေပြည့် ထိုး သွင်းထားသော တာယာကဲ့သို့ ကြွက်သားများဖောင်းကြွလာ သည်။ ထိုအခါ ယင်းကြွက်သားတို့သည် ပြင်းထန်သော ရိုက်ချက် ထုချက်များကို လည်းကောင်း၊ စူးရှသော ထိုးနှက်ချက်များကို လည်းကောင်း၊ လေးလံသော ဖိအားများကိုလည်းကောင်းမမှုတော့ ချေ။ ကိုယ်ခန္ဓာလည်းမထိခိုက်၊ ကျန်းမာရေးလည်း မချွတ်ယွင်းနိုင် ချေ။ သို့ဖြစ်၍ချီကုန်ကျွမ်းကျင်သူတို့သည် ဇရာပိုင်းရောက်သည့် တိုင် ဖျတ်လတ်ကြံ့ခိုင်သန်စွမ်းနေကြခြင်း ဖြစ်သည်။
လက်တွေ့ အသုံးချမှု
ယဉ်ကျေးမှုတော်လှန်ရေး ပြီးဆုံးသွားသော ၁၉၇ဝ ပြည့် လွန်နှစ်များ အလယ်ပိုင်းမှစ၍ ချီကုန်ပညာသည် အနောက်တိုင်း စံအရ သိပ္ပံနည်းမကျဟု ဆိုရမည်ဖြစ်သော်လည်း လူနာများကို အမှန်ပင် ကုသပေးနိုင်ကြောင်းဖြင့် ဆရာဝန်များနှင့် ပညာတတ် များက အခိုင်အမာ ပြောဆိုလာကြသည်။ ယခုအခါ တရုတ် ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံတွင် လူသန်း ၂ဝ ကျော်သည့် ချီကုန်ပညာ ကို ကိုယ်လက်ကြံ့ခိုင်ရေး၊ ရောဂါကာကွယ် ကုသရေးတို့အတွက် အသုံးပြုနေကြပေပြီ။ ကျောက်ရှုကျုံအမည်ရှိ ချီကုန်သမားတော် နှင့် လုပ်ဖော်ကိုင်ဖက် ကိုးဦးတို့သည် ပီကင်းမြို့ အရှေ့တောင် ပိုင်းရှိ ဟွာယီဆေးရုံတွင် လေးနှစ်တာကာလအတွင်း လူနာပေါင်း ၅ဝ,ဝဝဝ ကျော်၏ ဝေဒနာအမျိုးမျိုးကို ကုသပေးရာ ၉ဝ ရာခိုင် နှုန်း အောင်မြင်မှုရသည်ဟု ဆိုသည်။ ကိုယ်တစ်ပိုင်း သေနေ သော လူနာမှ စိတ္တဇဝေဒနာသည်အထိ ချီကုန်ပညာဖြင့် ကုသ ပေးသည်။ ချီကုန်ပညာ အဆင့်မြင့်မားသော သမားတော်သည် သာမန်လူတို့နှင့်မတူ ခြားနားသော ရူပနှင့် ဇီဝကမ္မသက်ရောက် တုံ့ပြန်မှုများပိုင် ဆိုင်ထားကြောင်းကို သုတေသီတို့ စမ်းသပ် လေ့လာကာ အတည်ပြုခဲ့ကြပြီးဖြစ်သည်။ သမားတော် ကျောက်ရှုကျုံသည် လူနာကိုစူးစိုက်ကြည့်၍ ရောဂါရှာဖွေနိုင် သည်။ လူနာမှ ထုတ်လွှတ်သော ချီကို ကြည့်၍ ဆန်းစစ်ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။ အရိုးကျိုးဝေဒနာရှင်ကို မထိတွေ့ မကိုင် တွယ်ရဘဲ ချီကုန်ပညာဖြင့်အရိုးပြန်ဆက် ပေးသည်လည်း ရှိသည်။
နာနာဓိမုတ္တိသုတ်
အရှင်အနရုဒ္ဓါ ကောသလနိုင်ငံ သာဝတ္ထိမြို့ ဇေတဝန်ကျောင်းတော်၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးကို ပွားများခြင်း ကြိမ်ဖန်များစွာ အလေ့ အလာ ပြုလုပ်ခြင်းကြောင့် သတ္တဝါတို့၏ အမျိုးမျိုးသော နှလုံးသွင်းခြင်းကို ဟုတ်တိုင်း မှန်စွာ သိနိုင်၏ဟု ရဟန်းတော်များအား အရှင်အနုရုဒ္ဓါ ဟောတော်မူသည့်သုတ်။
ညောင်လိန်ကုန်းရွာ၊ ကျုံဒါတ်
ညောင်လိန်ကုန်းရွာ၊ ကျုံဒါတ်
Tyrocinium Chymicum
Tyrocinium Chymicum သည် ယွန်း ဘေ့ဂန်၏ ပြင်သစ်နိုင်ငံ၌ ၁၆၁၀ တွင် စတင်ရေးသားခဲ့သော ဓာတုဗေဒဆိုင်ရာ သင်ကြားရေးမှတ်စုများဖြစ်သည်။ ဤစာအုပ်ကိုပင် ပထမဆုံး ဓာတုဗေဒ ပြဋ္ဌာန်းစာအုပ်ဟု ရည်ညွှန်းပြသည်။ ထိုအထဲမှ ဓာတုပြင်ဆင်မှုများသည် သဘာဝ ဆေးဝါးဖော်စပ်မှုဆိုင်ရာများဖြစ်ကြ၏ ။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဓာတုဗေဒ သမိုင်း ကဏ္ဍ:ဓာတုဗေဒ စာအုပ်များ
နန္ဒိယ၊ အရှင် (တောင်ပုလုတောရဆရာတော်)
မြန်မာနိုင်ငံသာမက ကမ္ဘာသို့ပါ ဗုဒ္ဓသာသနာ ပြန့်ပွား ထွန်းကား‌အောင် စွမ်း‌ဆောင်‌တော်မူသည့် ‌တောင်ပုလု‌တောရ ကမ္ဘာ‌အေးဆရာ‌တော်ဘုရားကြီးဟု ထင်ရှား‌တော်မူ‌သော အရှင်နန္ဒိယကို မန္တ‌လေးတိုင်း၊ ဝမ်းတွင်းမြို့နယ် တဲစု‌ကျေးရွာ၌ ခမည်း‌တော် ဦးရံ၊ မယ်‌တော် ‌ဒေါ်‌ရွှေသဲတို့က ၁၂၅၈ ခုနှစ် တ‌ပေါင်းလပြည့်‌ကျော် ၃ ရက် စ‌နေ‌နေ့တွင် ဖွားမြင်ခဲ့သည်။
ငယ်ဘဝ
၁၃ နှစ်သားအရွယ်တွင် တဲစုရွာ၊ ‌ရေဝန်း‌ကျောင်းဆရာ‌တော် ဦး‌တေဇထံ၌ ရှင်နန္ဒိယဟူ‌သောဘွဲ့အမည်ဖြင့် ပဗ္ဗဇ္ဇရှင်သာမ‌ဏေ ပြုပြီး အ‌ခြေခံပိဋကတ်စာ‌ပေတို့ကို သင်ယူခဲ့သည်။ သက်‌တော် ၂၀ တွင် ဆရာ‌တော် ဦး‌တေဇကိုပင် ဥပဇ္ဈာယ်ပြုကာ တဲစုရွာ ‌နေ ဦးထွန်း‌အေး၊ ‌ဒေါ်ကြာ‌မွေးတို့၏ စတုပစ္စယဒါနကို ခံယူ၍ ဥပသမ္ပဒကံ‌ဆောင် ရဟန်း‌ဘောင်သို့ ‌ရောက်‌တော်မူသည်။ ဆရာ‌တော်ဘုရားသည် သုတ်၊ ဝိနည်း၊ အဘိဓမ္မာဖြစ်‌သော သုံးပုံပိဋကတ် ပရိယတ်စာ‌ပေတို့ကို မန္တလေးမြို့ ဒက္ခိဏာရာမ ဘုရားကြီးတိုက်၊ ‌ရွှေဘို‌ကျောင်း ဆရာ‌တော်ဦးအာစရ၊ ဘုရား ကြီးတိုက်ဆရာ‌တော် ဦး‌ဇေယျ၊ ဦး‌တေဇဝန္တ၊ ဦးနာရ၊ ပခုက္ကူတိုက် ကျွဲပွဲအိုးဆိပ် ဆရာ‌တော် ဦးသာသနတို့ထံတွင် ‌ပေါက်မြောက်စွာ သင်ယူတတ်‌မြောက်‌တော်မူခဲ့သည်။
ရဟန်းဘဝ
ထို့‌နောက် ၁၂၈ရ ခုနှစ်တွင် ညီ‌တော်ဖြစ်သူ သာစည်‌ရေလယ်‌ကျောင်း ဆရာ‌တော်အရှင်န‌န္ဒောဘာသာ၏ ‌တောင်းပန်ချက်အရ သာစည်မြို့‌ရေလယ်‌ကျောင်း စာသင်တိုက်ကြီး၌ စာသင်သား ၁၀⁠၀ ‌ကျော်ကို စာ‌ပေပို့ချ ‌ပေး‌တော်မူခဲ့သည်။ စာချဆရာ‌တော်အဖြစ် ‌ရောက်ရှိလာ‌သောဆရာ‌တော်သည် ဂဏဝါစကဟူ‌သော စာချ ဆရာ‌တော်များ၏ ဘွဲ့‌တော်ကို လည်း‌ကောင်း၊ မူလဓမ္မာစရိယဟူ‌သော ဘွဲ့ထူးကိုလည်း‌ကောင်း ရရှိ‌တော်မူသည်။
နာနာဓာတုသုတ်
အရှင်အနုရုဒ္ဓါ ကောသလနိုင်ငံ သာဝတ္ထိမြို့ ဇေတဝန်ကျောင်းတော်၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးကို ပွားများအပ် ကြိမ်ဖန်များစွာ အလေ့ အလာပြုအပ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် အနေကဓာတု နာနာဓာတုလောကကို အမှန် အတိုင်း သိတော်မူနိုင်၏ဟု ရဟန်းတို့အား အရှင်အနုရုဒ္ဓါ ဟောတော်မူသည့်သုတ်။
နန္ဒိယ၊ အရှင် (တောင်ပုလုတောရဆရာတော်)
ရဟန်းဘဝ
ထိုမှတဖန် တပည့်များဖြစ်ကြ‌သော ထူးတွင်းဆရာ‌တော်နှင့် အရှင်န‌န္ဒောဘာသတို့အား ‌ခေါ်၍ သထုံမြို့ မင်းကွန်း‌ဇေတဝန်ဆရာ‌တော်ဘုရားကြီးရှိရာသို့ သပိတ်တစ်လုံး၊ သင်္ကန်းသုံးထည်ဖြင့် တတ်စွမ်းသမျှ ဓူတင်‌ဆောင်ကာ ‌ခြေလျင်ခရီးဖြင့် ကြွတော်မူခဲ့သည်၊ မင်းကွန်းဇေတဝန်‌ကျောင်းဆရာတော်ဘုရားကြီးထံတွင် ပါတိ‌မောက်ရခြင်း၊ဆွမ်းခံစားရခြင်း၊ ဝတ်‌ဆောက်တည်ရခြင်း စ‌သော စည်းကမ်းသတ်မှတ်ချက်များနှင့် မဟာသတိပဋ္ဌာန် ဝိပဿနာတရား‌တော်များကို နှစ်⁠နှစ်တာမျှ အပတ်တကုတ် လိုက်နာကျင့်ကြံ အားထုတ်‌တော်မူခဲ့သည်။
ထို့‌နောက် ဆရာ‌တော်သည် ‌မော်လမြိုင်မြို့နှင့်‌ခြောက်မိုင်ခန့် ကွာ‌သော ခံရွင်းရွာ‌ကျောင်းသို့ ကြွ‌ရောက်လျက် ဝိပဿနာ ကမ္မဋ္ဌာန်း အားထုတ်နည်းများကို နှစ်⁠နှစ်တာမျှ နည်း‌ပေးညွှန်ကြား ပြသ‌တော်မူခဲ့သည်။ ‌အောက်အရပ်‌ဒေသတွင် ‌လေးနှစ်မျှ ကျင့်ကြံကြိုးကုတ် သင်ကြားပြီး‌နောက် ဇာတိရပ်ရွာ အညာ ‌ဒေသသို့ ပြန်လည်ကြွ‌ရောက်လျက် ဝိပဿနာ အကျင့်မြတ်နှင့် တကွ ၁၃ ပါး‌သော ဓူတင်ကမ္မဋ္ဌာန်းအကျင့်စခန်းကို ၁၂ နှစ် ကြာမျှ ကြိုးပမ်းအားထုတ်‌တော်မူခဲ့သည်။
ကညင်ချောင်းရွာ၊ ရှောပြာကုန်း
ကညင်ချောင်းရွာ၊ ရှောပြာကုန်း
နန္ဒိယ၊ အရှင် (တောင်ပုလုတောရဆရာတော်)
ရဟန်းဘဝ
‌ကျောက်‌ဆောင် ‌ချောက်ကမ်းပါးများနှင့် သစ်ပင်ဝါးပင်ရိပ်များကို ‌ကျောင်းအမှတ် သီတင်းသုံး၍ ဓူတင်နှင့်ဝိဿနာတရား များကို ကျင့်ကြံကြိုးကုတ် အားထုတ်လျက်ရှိ‌သော ဆရာ‌တော် ဘုရားကြီးအား ‌တောင်ပုလုဆည်ကို တည်‌ဆောက်‌နေ‌သော ဒါယကာများက ‌လျှောက်ထား‌တောင်းပန်၍ ၁၃၁၃ ခုနှစ်တွင် ကပ်မိုးကပ်ကာ ‌ကျောင်းက‌လေးတစ်‌ဆောင်ကို ‌ဆောက်လုပ် လှူဒါန်းခဲ့ကြသည်။ ‌ဆောက်လုပ်‌ပေးသည့် ကပ်မိုးကပ်ကာ ‌ကျောင်းက‌လေးတွင် ဆရာ‌တော် သီတင်းသုံး‌တော်မူသည့် အချိန်မှစ၍ ‌တောင်ပုလု‌တောရဆရာ‌တော်ဟု ထင်ရှား‌တော် မူလာခဲ့သည်။
ဆရာ‌တော်သည် ပရိယတ်စာ‌ပေ တတ်ကျွမ်းသည်နှင့်အမျှ ဝိပဿနာဓူရ၊ ပဋိပတ်ကျင့်စဉ်တွင် အထူး ‌ကျော်ကြား လူသိ များလှသည်။ ရဟန်းမြတ်တို့ ကျင့်‌ဆောင်အပ်‌သော ဓူတင် အကျင့် ၁၃ ပါးကို တစိုက်မတ်မတ် ကိုယ်တိုင်အားထုတ် ခဲ့သည့်နည်းတူ တပည့်သံဃာ‌တော်များအားလည်း ဓူတင် ၁၃ ပါး အကျင့်တရားကို အ‌လေးထားကာ အားထုတ်‌စေသည်။ ဆရာ‌တော်ဘုရားကြီး၏ ကာယဂတာ သတိပဋ္ဌာန်ကျင့်စဉ်၊ သမ္ပညပဗ္ဗအားထုတ်နည်းတရား၊ ရာသက်ပန် သရဏဂုံ တည်‌ဆောက်ပုံ၊ အမြတ်ဆုံးတရားနှင့် အမြင့်ဆုံးအကျင့်၊ သံ‌ဝေဂ ကထာဆုံးမစာ၊ ဒါနကထာ၊ သီလ အဖြာဖြာနှင့် ဘာဝနာ တရား‌တော်များသည် တို⁠တိုရှင်း⁠ရှင်းနှင့် လိုရင်းကို သိ‌စေ နိုင်‌သော တရားအနှစ်သာရများ ဖြစ်‌ပေသည်။
သာသနာပြုခရီး
ဆရာ‌တော်သည် မြန်မာနိုင်ငံ၏ အ‌ရှေ့နှင့်အ‌ရှေ့‌မြောက် အရပ်တို့တွင် မူဆည်၊ နမ့်ခမ်း၊ ‌ရွှေလီတံတားနှင့် နယ်ခြား မှတ်တိုင် ၈၁အထိ၊ အ‌နောက်ဘက်တွင် ရခိုင်‌မြောက်ဦးအထိ၊ ‌မြောက်ဘက်တွင် မြစ်ကြီးနား၊ ပူတာအိုအထိ ကြွ‌ရောက် သာသနာပြုခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံ‌တောင်ပိုင်းတွင် သာသနာ ပြုရာ၌ ‌ကော့‌သောင်နှင့် ရနောင်းကြားရှိ ‌ရေလက်ကြားတွင် ရှိ‌သော ‌ရွှေကျွန်းသို့ပင် ထမ်းစင်နှင့်ခက်ခဲပင်ပန်းစွာ ကြွ‌ရောက် သာသနာ ပြု‌တော်မူခဲ့သည်။
ဆရာ‌တော်သည် ‌နောက်ပါသံဃာများနှင့်အတူ အ‌မေရိကန် ပြည်‌ထောင်စုသို့ ၁၉ရ၈ ခုနှစ်တွင် ပထမအကြိမ်၊ ၁၉၈၁ ခုနှစ် တွင် ဒုတိယအကြိမ်၊ ၁၉၈၃ ခုနှစ်တွင် တတိယအကြိမ်၊ ၁၉၈၅ ခုနှစ်တွင် စတုတ္ထအကြိမ် ကြွ‌ရောက်၍ သာသနာပြုခဲ့ ရုံမျှမက ဗြိတိန်နိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံ၊ နီ‌ပေါနိုင်ငံ၊ ထိုင်းနိုင်ငံ များသို့ပါ ကြွ‌တော်မူလျက် သာသနာပြုလုပ်ငန်းများကို စွမ်း⁠စွမ်းတမံ အားထုတ်‌ဆောင်ရွက်‌တော်မူခဲ့သည်။ အ‌မေရိကန် ပြည်‌ထောင်စု ဘိုလဒါကရိ‌ဒေသရှိ ‌တောင်ပုလုကမ္ဘာ‌အေး ‌ကျောင်း‌တော်ဝင်းအတွင်း၌ ‌ရွှေသိမ်‌တော်ကမ္ဘာ‌အေး‌စေတီ ‌တော်မြတ်ကို တည်ထား‌ပေး‌တော်မူခဲ့သည်။
၁၉၈၅ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံခြားသာသနာပြုခရီးမှ မြန်မာနိုင်ငံသို့ ပြန်လည်ကြွ‌ရောက်လာပြီး‌နောက် မြန်မာနိုင်ငံ ‌ဒေသအနှံ့အပြား သို့ ကြွ‌ရောက်‌တော်မူလျက် သာသနာပြုလုပ်ငန်းများကို ဆက်လက် ‌ဆောင်ရွက်‌တော်မူခဲ့သည်/
ဘဝနိဂုံး
‌တောင်ပုလုဆရာ‌တော် အရှင်နန္ဒိယသည် ၁၃၄၈ ခုနှစ်၊ ကဆုန် လကွယ်‌နေ့ (၁၉၈၆ ခုနှစ် ဇွန်လ ၇ရက်)တွင် တက္ကသိုလ် ရိပ်သာလမ်း၊ ‌တောင်ပုလုဆု‌တောင်းပြည့်‌ကျောင်း၌ ပျံလွန်‌တော် မူသည်။ တပည့်များက ဆရာ‌တော်၏ ရုပ်ကလာပ်‌တော်ကို ဖွားရာ ဇာတိဖြစ်‌သော မန္တ‌လေးတိုင်း၊ ဝမ်းတွင်းမြို့နယ်၊ တဲစုရွာသို့ ပင့်‌ဆောင်ကြပြီး ၁၃၄၈ ခုနှစ် နယုန်လကွယ်‌နေ့တွင် အန္တိမ ဈာပနကို ပူ‌ဇော်ခြင်း ပြုခဲ့ကြသည်။
ကိုးကား
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ ၅
ခူဖိုင်ရွာ၊ မိုးမောက်မြို့နယ်
ခူဖိုင်ရွာ(Hkuhpaing)သည် ကချင်ပြည်နယ်၊ ဗန်းမော်ခရိုင်၊ မိုးမောက်မြို့နယ်၊ မိုင်းခတ်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၆၇၀၈၀ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ မိုင်းခတ်ကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၂၁၂၃ ဦး၊ မ ၂၁၉၉ ဦး၊ လူဦးရေစုစုပေါင်း ၄၃၂၂ ဦး နေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မိုးမောက်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
နောင်ဘိုရွာ၊ နမ့်စန်မြို့နယ်
နောင်ဘိုရွာ (Nawngbo)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (တောင်)၊ လွိုင်လင်ခရိုင်၊ နမ့်စန်မြို့နယ်၊ နောင်ဟီးကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၀၃၇၄၇ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရနောင်ဟီးကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၃၄၇၄ ဦး၊ မ ၃၅၆၂ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၇၀၃၆ ဦးနေထိုင်သည်။
အုံးပင်စုရွာ၊ သီလှချောင်း
အုံးပင်စုရွာ၊ သီလှချောင်း
သက္ကယ်ပြင်ရွာ၊ ပလဝါ
သက္ကယ်ပြင်ရွာ၊ ပလဝါ
လွယ်ဖန်ရွာ၊ မဘိမ်းမြို့နယ်
လွယ်ဖန်ရွာ (Loihpan)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (မြောက်)၊ မိုးမိတ်ခရိုင်၊ မဘိမ်းမြို့နယ်၊ လွယ်ဆောင်းကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၁၀၈၄၀ ဖြစ်သည်။  ဤရွာသည် တိမ်ကောသွားပြီ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မဘိမ်းမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ချောင်းသစ်ပေါက်ရွာ၊ ကျုံဒါတ်
ချောင်းသစ်ပေါက်ရွာ၊ ကျုံဒါတ်
သန်း
မြန်မာဘာသာတွင် သန်းဟူသော အမည်ဖြင့် အမျိုးအမည်များစွာရှိသည်။ အောက်ပါတို့မှ နှစ်သက်ရာကို ရွေးချယ်လေ့လာနိုင်ပါသည်။
ဘလေးရွာ၊ ဘလေး
ဘလေးရွာ၊ ဘလေး
ခရမ်းပြင်ရွာ၊ ခရမ်းပြင်
ခရမ်းပြင်ရွာ၊ ခရမ်းပြင်
အရေပြားလေးဘက်နာရောဂါ
Systemic lupus erythematosus (SLE) သို့မဟုတ် အရပ်အခေါ် lupus ကိုမြန်မာဘာသာဖြင့် အရေပြားလေးဘက်နာရောဂါဟု ခေါ်သည်။ အရေပြားလေးဘက်နာရောဂါသည် ခန္ဓာကိုယ်တွင်း အလိုအလျောက် ကိုယ်ခံအား (immune)ကိုထုတ်ပေးသောရောဂါတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ ခန္ဓာကိုယ်အစိတ်အပိုင်းများရှိကျန်းမာသော တစ်ရှုးများအား ကိုယ်ခံအားစနစ်ကမှားယွင်းစွာ တိုက်ခိုင်ခြင်းဖြင့် ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းများ ပျက်စီးကုန်ခြင်းဖြစ်သည်။ ရောဂါလက္ခဏာမှာ အနုစားမှ အရင့်စားထိ ကွဲပြားမှုရှိသည်။ အဖြစ်များဆုံးသော ရောဂါလက္ခဏာများတွင် အဆစ်အမြစ်များ နာကျင်ဖောယောင်ခြင်း၊ အဖျားရှိခြင်း၊ ရင်ဘတ်အောင့်ခြင်း၊ ဆံပင်ကျွတ်ခြင်း၊ ပါးစပ်တွင်း အနာများပေါက်ခြင်း၊ ပါးချိတ်ယောင်ခြင်း၊ မောပန်းနွမ်းနယ်ခြင်း၊ မျက်နှာပေါ်တွင် အရေပြားယားယံနီမြန်းခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။
အရေပြားလေးဘက်နာရောဂါကု ကုသရန် ဆေးမရှိပေ။ ခုခံအားကို လျော့စေသော၊ ထိန်းချုပ်သော ဆေးဝါးများဖြင့် ကုသနည်းများသာ ခန္ဓာကိုယ်တွင်း ခုခံအားတိုးမြင့်ခြင်းကို လျော့စေပြီး ရောဂါကို တိုးမလာအောင် ထိန်းထားနိုင်ပေသည်။ အရေပြားလေးဘက်နာရောဂါ ရှိသူများ၏ သက်တမ်းမှာ သာမန်ထက် တိုပါသည်။ သွေးလေးဘက်နာရောဂါသည် နှလုံးရောဂါဖြစ်နိုင်စေခြင်းကို မြင့်မားစေပြီး လူနာမှာ နှလုံးရောဂါဖြင့် ကွယ်လွန်တတ်ပေသည်။ ခေတ်မီကုထုံးများဖြင့် ကုသခြင်းဖြင့် လူနာ ၈၀ % မှာ သက်တမ်း ၁၅ နှစ်ကျော်ကြာ နေထိုင်နိုင်လာပြီ ဖြစ်သည်။ အမျိုးသားများထက် အမျိုးသမီးများတွင် ရောဂါဖြစ်ပွားမှုနှုန်း ၉ ဆ ရှိသည်။ တိုးတက်ဆဲနိုင်ငံများတွင် ရောဂါဖြစ်ပွားမှုနှုန်းကို သေချာစွာ မသိရသေးပေ။ Lupus သည် လက်တင်ဘာသာစကားဖြစ်ပြီး ဝံပုလွေဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ၁၈ ရာစုခန့်က လူများက သွေးအရေပြားရောဂါကို ဝံပုလွေ ကိုက်ခံရ၍ ဖြစ်သည်ဟု ယူဆခဲ့ကြသည်။
အရေပြား
အရေပြားလေးဘက်နာရောဂါရှိသူ ၇၀ % ခန့်တွင် အရေပြားနှင့်ပတ်သက်သော ပြဿနာများ ရှိတတ်ကြသည်။ အရေပြားလေးဘက်နာရောဂါရှိသူ ၃၀% မှ ၆၀% တွင် အရေပြားယားယံ အဖုအပိန့်ထွက်ခြင်းများ ဖြစ်တတ်ကြသည်။ ဆံပင်ကျွတ်ခြင်း၊ ခံတွင်းတွင်အနာများပေါက်ခြင်း၊ အမျိုးသမီးအင်္ဂါတွင် အနာများပေါက်ခြင်းကလည်း အခြားဖြစ်နိုင်ချေရှိသော လက္ခဏာများ ဖြစ်ကြသည်။
အကြီးစားရွာ၊ သရက်မြို့နယ်
အကြီးစားရွာ (Ahkyeesar)သည် မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ သရက်ခရိုင်၊ သရက်မြို့နယ်၊ ပွန်းကြီးကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၈၆၉၅၅ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ပွန်းကြီးကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၇၁၅ ဦး၊ မ ၈၄၄ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၁၅၅၉ ဦးနေထိုင်သည်။
အရေပြားလေးဘက်နာရောဂါ
ကြွက်သားနှင့်အရိုးများ
အဓီကအားဖြင့် အရိုးအဆစ်များနာကျင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ လက်နှင့် လက်ကောက်ဝတ်အဆစ်များတွင် သက်ရောက်မှု ရှိသော်လည်း အခြားအရိုးအဆစ်များတွင်ပါ နာကျင်ကိုက်ခဲခြင်း ဖြစ်စေနိုင်သည်။ အရေပြားလေးဘက်နာရောဂါ လူနာများ ၉၀ % မှာ ကြွက်သားနှင့် အရိုးအဆစ်များ နာကျင်ကိုက်ခဲခြင်းဖြစ်စေနိုင်သည်ဟု Lupus Foundation of America က ခန့်မှန်းပါသည်။ ငယ်ရွယ်သောအမျိုးသမီးများတွင် အရိုးပွခြင်းဖြစ်စေနိုင်သည်။
သွေး
သွေးအားနည်းခြင်းသည် အရေပြားလေးဘက်နာရောဂါရှိသူ ကလေးများတွင် အများဆုံးတွေ့ရသည်။
အကြီးစားရွာ၊ သရက်မြို့နယ်
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:သရက်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
အောင်းပင်ရွာ၊ ကျွန်းလှမြို့နယ်
အောင်းပင်ရွာ (Aungpin)သည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ ကန့်ဘလူခရိုင်၊ ကျွန်းလှမြို့နယ်၊ ရေရှင်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၂၂၂၇ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ကျွန်းလှမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ထန်းကြီးဘူတာရွာ၊ ဝက်လက်မြို့နယ်
ထန်းကြီးဘူတာရွာ (Htangyibutar)သည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ ရွှေဘိုခရိုင်၊ ဝက်လက်မြို့နယ်၊ ထန်းကြီးကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၁၈၀၉၄ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဝက်လက်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ကမ္မသမာဒါနသုတ်
“ငါ့ရှင်တို့ ဤသတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့ကို ပွားများခြင်း, ကြိမ်ဖန်များစွာ ပြုလုပ် ခြင်းကြောင့် အတိတ်, အနာဂတ်, ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော ဆောက်တည် (ပြုလုပ်)ထားသော ကံတရားတို့၏ အကျိုးဝိပါက်ကို အရာအားလျော်စွာ, အကြောင်းအားလျော်စွာ အမှန် အတိုင်းသိ၏”ဟု အရှင်အနုရုဒ္ဓါမထေရ်မြတ်က ရဟန်းတို့အား ဟောကြားတော်မူသည့်သုတ်။
အာဖရိက
အာဖရိက သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အာရှတိုက် ပြီးလျှင် ဒုတိယမြောက် အကြီးဆုံးနှင့် ဒုတိယမြောက် လူဦးရေအများဆုံး တိုက်ကြီးဖြစ်သည်။ ကျွန်းများကိုပါ ထည့်တွက်လျှင် အကျယ်အဝန်း အားဖြင့် ၃၀.၂ သန်း စတုရန်းကီလိုမီတာ (စတုရန်းမိုင် ၁၁.၇ သန်း) မျှ ကျယ်ဝန်းပြီး ကမ္ဘာ့မျက်နှာပြင် စုစုပေါင်း၏ ၆ ရာခိုင်နှုန်းနှင့် ကမ္ဘာ့ကုန်းမြေ စုစုပေါင်း၏ ၂၀.၄ ရာခိုင်နှုန်းကို နေရာယူထားသည်။ ၂၀၀၉ ခုနှစ် စာရင်းအရ နယ်မြေပေါင်း ၆၁ ခုတွင် လူဦးရေ ၁ ဘီလီယံမျှ ရှိပြီး ကမ္ဘာ့လူဦးရေ စုစုပေါင်း၏ ၁၄.၇၂ ရာခိုင်နှုန်းမျှ ရှိသည်။
အာဖရိကတိုက်ကို မြောက်ဘက်တွင် မြေထဲပင်လယ်၊ အရှေ့မြောက်ဘက် ဆီနိုင်း ကျွန်းဆွယ် တလျှောက်တွင် ဆူးအက်တူးမြောင်း နှင့် ပင်လယ်နီ၊ အရှေ့တောင်ဘက်တွင် အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာ၊ အနောက်ဘက်တွင် အတ္တလန္တိတ် သမုဒ္ဒရာတို့က ဝန်းရံထားသည်။ အာဖရိကတိုက်တွင် အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံပေါင်း ၅၄ နိုင်ငံ ရှိပြီး မဒါဂတ်စကား နှင့် အခြား ကျွန်းများလည်း ပါဝင်သည်။
အာဖရိကတိုက်ကို သိပ္ပံပညာဆိုင်ရာ အသိုင်းအဝိုင်းက လူသားတို့ အစပြုရာ ဒေသအဖြစ် မှတ်ယူကြသည်။ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၇ သန်းခန့်က လူဝံကြီးများ နှင့် သက်ဆိုင်သော အထောက်အထားကို အာဖရိကတွင် တွေ့ရှိရပြီး လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၂ သိန်းကျော်က ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သော အစောဆုံး လူသား၏ အထောက်အထားကို အီသီယိုးပီးယားနိုင်ငံ နေရာတွင် တွေ့ရှိရသည်။
အာဖရိကသည် အီကွေတာကို ခွလျှက် တည်ရှိပြီး ရာသီဥတု အမျိုးစုံ ရှိသည်။ မြောက်ကမ္ဘာလုံးခြမ်းရာသီဥတု မှ တောင်ကမ္ဘာလုံးခြမ်း ရာသီဥတုသို့ ဖြန့်ကျက်တည်ရှိနေသော တစ်ခုတည်းသော တိုက်ဖြစ်သည်။ အာဖရိကတိုက်၏ စီးပွားရေး တိုးတက်မှုနှုန်းမှာ ၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် ၅ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်ပြီး ၂၀၁၁ ခုနှစ်တွင် ၅.၅ ရာခိုင်နှုန်း ဖြစ်သည်။
အမည်မှည့်ခေါ်ခြင်း
အာဖရိ (Afri ) ဆိုသည်မှာ လက်တင်ဘာသာတွင် ယခု တူနီးရှားနိုင်ငံ နေရာ မြောက်အာဖရိကတွင် နေထိုင်ခဲ့သော ကာသေ့လူမျိုးတို့ကို ရည်ညွှန်းခေါ်ဆိုသော အမည် ဖြစ်သည်။ ထိုအမည်ကို မြေမှုန် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် ဖိုနီးရှန်း ဘာသာစကား အာဖာ (afar) နှင့် ဆက်စပ် စဉ်းစားခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း ၁၉၈၁ ခုနှစ်တွင် ဖော်ထုတ်ခဲ့သော သီအိုရီအရ ကျောက်ဂူ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည့် မြောက်အာဖရိကသုံး ဘာဘာ ဘာသာစကား အီဖရီ (ifri ) နှင့် အီဖရန် (ifran) မှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု ကောက်ချက်ချခဲ့ကြသည်။ ကျောက်ဂူအတွင်း နေထိုင်ကြသူတို့ကို ရည်ညွှန်းခြင်းပင် ဖြစ်သည်။
ကျောက်ခေတ်သမိုင်းကြောင်း
လွန်ခဲ့သော နှစ်သန်းပေါင်း ၂၅၀ နှင့် ၆၅ သန်းကြား မီဆိုဇိုးရစ်ခေတ် ဟု ခေါ်တွင်သော အချိန်က အာဖရိကတိုက်သည် အခြားတိုက်ကြီးများနှင့် ပေါင်းစပ်လျှက် ပန်ဂီယာဟုခေါ်သည့် ဧရာမတိုက်ကြီးတစ်ခု အဖြစ် တည်ရှိနေခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က သယ်ရိုပေါ့ဒ်၊ ပရိုဆောရိုပေါ့ဒ် အစရှိသည့် ဒိုင်နိုဆောများ ကျင်လည်ကျက်စားရာ နေရာဖြစ်ခဲ့သည်။ ထရိုင်ရပ်ဆစ်ခေတ်ဟု ခေါ်သည့် လွန်ခဲ့သော နှစ်သန်းပေါင်း ၂၅၀ နှင့် ၂၀၀ ကြားကာလ နှောင်းပိုင်းခေတ်မှ ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းများကို အာဖရိက တနံတလျားတွင် တွေ့ရသည်။ သို့သော်လည်း တောင်ဘက်တွင် မြောက်ဘက်ထက် ပို၍ တွေ့ရလေ့ ရှိသည်။ ထရိုင်ရပ်ဆစ်ခေတ်မှ ဂျူရပ်ဆစ်ခေတ် (လွန်ခဲ့သော နှစ်သန်းပေါင်း ၂၀၀ မှ နှစ်သန်းပေါင်း ၁၄၅ အတွင်း) သို့ပြောင်းလဲသော ကာလကိုမူ စေ့ငှစွာ လေ့လာခြင်း မပြုရသေးပေ။
အစောပိုင်း ဂျူရပ်ဆစ်ခေတ်တွင်လည်း ထရိုင်ရပ်ဆစ်ခေတ် နှောင်းပိုင်း ကာလကဲ့သို့ပင် ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းများကို တောင်ဘက်ပိုင်း၌ မြောက်ဘက်ပိုင်းထက် ပို၍ တွေ့ရသည်။ ဂျူရပ်ဆစ်ခေတ် အတွင်းသို့ ချင်းနင်းဝင်ရောက်လာသည်နှင့် ဆောရိုပေါ့ဒ်နှင့် အော်နီသိုပေါ့ဒ် အစရှိသော ဒိုင်နိုဆော အုပ်စုများ အာဖရိက တဝှမ်းတွင် အများအပြား ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ဂျူရပ်ဆစ်ခေတ် အလယ်ပိုင်းကိုမူ အာဖရိကတွင် သေချာစွာ လေ့လာခြင်း မပြုရသေးပေ။ ဂျူရပ်ဆစ်ခေတ် နှောင်းပိုင်းကာလတွင်လည်း တန်ဇေးနီးယားရှိ တန်ဒါဂူရူး ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း အလွှာမှ လွဲလျှင် များများစားစား ပြစရာ မရှိပေ။ ဂျူရပ်ဆစ်ခေတ် နှောင်းပိုင်းကာလရှိ တန်ဒါဂူရူး ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းမှ သက်ရှိများသည် မြောက်အမေရိက အနောက်ပိုင်း ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သော အရာများနှင့် ဆင်တူလေသည်။
မီဆိုဇိုးရစ်ခေတ် အလယ် လွန်ခဲ့သော နှစ်သန်းပေါင်း ၁၅၀-၁၆၀ ခန့်တွင် မဒါဂတ်စကားကျွန်း သည် အာဖရိကတိုက်မှ ကွဲထွက်သွားခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ၎င်းသည် အိန္ဒိယတိုက်နှင့် အခြားသော ဂေါဒွာနာ တိုက်ကြီးနှင့် ဆက်စပ်လျက် ရှိနေသေးသည်။ မဒါဂတ်စကားတွင် တွေ့ရသော ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းများတွင် အဘယ်လီဆော နှင့် တိုင်တန်နီဆောတို့၏ ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းများ ပါဝင်သည်။
ခရီတေးရှပ်စ်ခေတ် အစောပိုင်း (လွန်ခဲ့သော နှစ်သန်းပေါင်း ၁၄၆ သန်းမှ သန်း ၁၀၀ အတွင်း) တွင် အိန္ဒိယ-မဒါဂတ်စကား ကုန်းမြေပြင်သည် ဂေါဒွာနာ တိုက်ကြီးမှ ကွဲထွက်သွားခဲ့သည်။ ခရီတေးရှပ်စ်ခေတ် နှောင်းပိုင်း (လွန်ခဲ့သော နှစ်သန်းပေါင်း ၁၀၀ မှ ၆၅ သန်းအတွင်း)တွင်မူ မဒါဂတ်စကားနှင့် အိန္ဒိယတို့ ကွဲထွက်သွားခဲ့ပြီး ယနေ့ခေတ် နေရာများသို့ ရွေ့လျား ရောက်ရှိခဲ့ကြသည်။
မဒါဂတ်စကားနှင့် မတူ ကွဲပြားခြားနားစွာပင် အာဖရိက ကုန်းမကြီးမှာ မီဆိုဇိုးရစ်ခေတ် တလျှောက်တွင် နေရာ ပြောင်းလဲခြင်း မရှိခဲ့ပေ။ သို့သော်လည်း ပန်ဂီယာတိုက်ကြီး ဆက်လက်ကွဲထွက်သွားသည်နှင့် အမျှ အဓိကကျသော အပြောင်းအလဲများ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ ခရီတေးရှပ်စ်ခေတ် နှောင်းပိုင်း စသည့် အခါတွင် တောင်အမေရိကသည် အာဖရိက မှ ကွဲထွက်သွားခဲ့ပြီး အတ္တလန္တိတ် သမုဒ္ဒရာတောင်ပိုင်းသို့ ရွေ့လျား သွားခဲ့သည်။ ထိုအဖြစ်အပျက်က သမုဒ္ဒရာ ရေစီးကြောင်းများကို ပြောင်းလဲစေခဲ့သဖြင့် ကမ္ဘာ့ရာသီဥတုကို ပြင်းထန်စွာ အပြောင်းအလဲ ဖြစ်စေခဲ့သည်။
ခရီတေးရှပ်စ်ခေတ် အတွင်းတွင် အာဖရိက၌ အာလိုဆောရပ်စ်နှင့် စပိုင်နိုဆောရပ်စ် အစရှိသော ဒိုင်နိုဆောများ အများအပြား ကျက်စားခဲ့ကြပြီး အကြီးဆုံး အသားစား ဒိုင်နိုဆောလည်း ပါဝင်သည်။ တိုင်တန်နိုဆော များမှာ ရှေးခေတ် ဂေဟစနစ်တွင် အသီးအရွက်စားသော သတ္တဝါများသာ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ခရီတေးရှပ်စ်ခေတ်မှ ရုပ်ကြွင်းများကို တွေ့ရသော နေရာများသည် ဂျူရပ်ဆစ် ခေတ်ထက် ပို၍ များသည်။ သို့သော်လည်း ရေဒီယိုသတ္တိကြွစနစ် ဖြင့် အချိန်ကာလ အပိုင်းအခြား အတိအကျကို သိရှိနိုင်ရန် ခက်ခဲသောကြောင့် ၎င်းတို့၏ သက်တမ်း အတိအကျကို သိရှိနိုင်ရန် ခက်ခဲသည်။ မာလဝီနိုင်ငံတွင် ကွင်းဆင်း သုတေသနပြုခဲ့သော နိခါတကဗေဒပညာရှင် လူးဝစ်ဂျက်ကော့ဘ်၏ အဆိုအရ အာဖရိက ကျောက်လွှာများသည် ကွင်းဆင်းလေ့လာရန် အများအပြား လိုအပ်ပြီး အသစ်တွေ့ရှိမှုများ အများအပြား ရှိနိုင်သေးသည်ဟု ဆိုခဲ့သည်။
သမိုင်းမတင်မီခေတ်
နိခါတကမနုဿဗေဒပညာရှင် (paleoanthropologist) များက အာဖရိကကို ကမ္ဘာပေါ်တွင် အစောဆုံး နေထိုင်ခဲ့သော နယ်မြေဖြစ်ပြီး လူသား ဆိုသည်မှာ အာဖရိကတိုက်တွင် စတင်ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည်ဟုလည်း ယူဆထားကြသည်။. လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၇ သန်းခန့်က စပြီး လူသားတို့ နေထိုင်ခဲ့ကြောင်း အထောက်အထားများနှင့် ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းများကို ၂၀ ရာစု အလယ်ပိုင်းတွင် မနုဿဗေဒပညာရှင်တို့ တွေ့ရှိခဲ့ကြသည်။ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၃.၉ သန်းမှ ၁.၄ သန်း အတွင်းတွင် အသက်ရှင် နေထိုင် ခဲ့ကြပြီး လူသားအဖြစ် ဆင့်ကဲပြောင်းလဲ ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု ယူဆရသော လူဝံနှင့် တူသော သတ္တဝါတို့၏ ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်း များကိုလည်း အာဖရိကတွင် ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သည်။
ဘီစီ ၁၀,၅၀၀ ခန့် ရေခဲခေတ် ပြီးဆုံးသည့် အချိန်ကာလလောက်တွင် ဆဟာရ သဲကန္တာရ နေရာသည် စိမ်းစိုပြီး မြေဩဇာကောင်းသော တောင်ကြား နေရာတစ်ခု တစ်ဖန် ဖြစ်ခဲ့ပြန်သည်။ အာဖရိကနေထိုင်သူတို့သည် အာဖရိက အတွင်းပိုင်းနှင့် ဆဟာရ တောင်ပိုင်း ကမ်းရိုးတန်း ကုန်းမြင့်များမှ ဆာဟာရ သဲကန္တာရ နေရာသို့ ပြန်လာခဲ့ကြသည်။ သို့သော်လည်း ဘီစီ ၅၀၀၀ ခန့်တွင် ဖြစ်ခဲ့သော ပူပြင်းခြောက်သွေ့သည့် ရာသီဥတုများကြောင့် ဆာဟာရ ဒေသမှာ ခြောက်သွေ့ကြမ်းတမ်းသော ဒေသအဖြစ် ပြောင်းလဲလာခဲ့သည်။ ထိုနေရာမှာ လူများသည် နိုင်းတောင်ကြား နေရာဆီသို့ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ကြပြီး ထိုနေရာတွင် အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ ရာသီဥတု ဆိုးရွာလာခဲ့ပြီး အာဖရိက အလယ်ပိုင်း နှင့် အရှေ့ပိုင်းတွင် သည်းထန်စွာ အမြဲရွာသွန်းလေ့ ရှိသော မိုးရွာသွန်းမှုများ လျော့နည်းလာခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ အာဖရိက အရှေ့ပိုင်းတွင် ပူပြင်းခြောက်သွေ့သော အနေအထားဖြစ်လာခဲ့ပြီး အီသီယိုးပီးယားနိုင်ငံ နေရာတွင် လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၂၀၀ အတွင်း ခြောက်သွေ့သည်ထက် ခြောက်သွေ့လာခဲ့သည်။
အာဖရိကတွင် ကျွဲနွားများကို ယဉ်ပါးအောင် ပြုလုပ်ပြီး မွေးမြူခြင်းသည် လယ်ယာစိုက်ပျိုးရေး လုပ်ငန်း မစတင်မီ မုဆိုးနှင့် ရှာဖွေစုဆောင်းသူ ယဉ်ကျေးမှု ရှိစဉ်ကတည်းက လုပ်ဆောင်ခဲ့ကြသည်။ ဘီစီ ၆၀၀၀ ခန့်ကပင် မြောက်အာဖရိကတွင် ကျွဲနွားတိရစ္ဆာန်များကို ယဉ်ပါးအောင် ပြုလုပ်ပြီး မွေးမြူခဲ့ကြောင်း ခန့်မှန်းကြသည်။ ဆာဟာရ-နိုင်းဒေသတွင် သတ္တဝါပေါင်း မြောက်မြားစွာကို ယဉ်ပါးအောင် ပြုလုပ်မွေးမြူခဲ့ကြသည်မှာ မြည်းနှင့် အယ်လ်ဂျီးရီးယားမှ နျူဘီးယား အထိ တွေ့ရသော ချိုလိမ်ဆိတ်အသေးစားများလည်း အပါအဝင်ဖြစ်သည်။
ဘီစီ ၄၀၀၀ ခန့်တွင် ဆဟာရ ဒေသမှာ အလွန်လျင်မြန်သောနှုန်းဖြင့် ခြောက်သွေ့လာခဲ့သည်။ ထိုသို့ ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှုကြောင့် ရေကန်များ နှင့် မြစ်များ ကျုံ့ဝင်ပြီး သဲကန္တာရ အသွင်သို့ ပြောင်းလာခဲ့သည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် လူတို့ အခြေချ နေထိုင်နိုင်သော နေရာ လျော့နည်းလာခဲ့ပြီး လယ်ယာစိုက်ပျိုးသည့် လူ့အဖွဲ့အစည်းများကို အနောက်အာဖရိကသို့ ပြောင်းရွှေ့စေရန် အကြောင်းအချက် တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့လေသည်။
အစောပိုင်း ယဉ်ကျေးမှု လူ့အဖွဲ့အစည်းများ
ဘီစီ ၃၃၀၀ ခန့်တွင် မြောက်အာဖရိကရှိ ရှေးဟောင်းအီဂျစ် ဖာရို ယဉ်ကျေးမှု လူ့အဖွဲ့အစည်းတွင် စာရေးသားမှု စတင်ခဲ့ပြီး သမိုင်းမှတ်တမ်းများ စတင်ရေးသားလာခဲ့သည်။ အီဂျစ်ပြည်သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အစောဆုံးနှင့် အရှည်ကြာဆုံး ရပ်တည်ခဲ့သော ယဉ်ကျေးမှု လူ့အဖွဲ့အစည်းဖြစ်ပြီး ဘီစီ ၃၄၃ ခုနှစ် ခန့် အထိ ဆက်လက် တည်ရှိခဲ့သည်။ အီဂျစ်တို့၏ ဩဇာလွှမ်းမိုးမှုမှာ ယနေ့ခေတ် လစ်ဗျားနိုင်ငံ၊ မြောက်ဘက်တွင် ခရိ နှင့် ကန်နန်၊ တောင်ဘက်တွင် အက်ဆုန်ပြည်နှင့် နျူဘီယာ အထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။
အာဖရိက အနောက်မြောက် ကမ်းရိုးတန်း ကာသေ့တွင် တိုင်ရာ (ယနေ့ လက်ဘနွန်နိုင်ငံ) မှ ဖိုနီးရှား လူမျိုးတို့က သီးခြား ယဉ်ကျေးမှု လူ့အဖွဲ့အစည်း တစ်ခုကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ဖိုနီးရှားနှင့် စီးပွားရေး အဆက်အသွယ် ပြုခဲ့သည်။
ဥရောပသားတို့ အာဖရိကတွင် စူးစမ်းရှာဖွေခြင်းကို ရှေးဟောင်းဂရိ နှင့် ရောမ လူမျိုးတို့မှ စတင်ခဲ့သည်။ ဘီစီ ၃၃၂ တွင် မဟာအလက်ဇန္ဒား အား ပါရှန်းတို့ သိမ်းပိုက်ထားသော အီဂျစ်ပြည်တွင် လွတ်လပ်ရေး ဖော်ဆောင်ပေးသူ အဖြစ် ကြိုဆိုခဲ့ကြသည်။ သူသည် အီဂျစ်နိုင်ငံ တွင် အလက်ဇန္ဒရီးယားမြို့ကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး သူ ကွယ်လွန်သွားပြီးနောက် တော်လေးမစ် မျိုးနွယ်စုတို့၏ ချမ်းသာကြွယ်ဝသော မြို့တော် တစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ရောမအင်ပါယာမှ မြောက်အာဖရိက မြေထဲပင်လယ် ကမ်းရိုးတန်းကို အောင်မြင်ပြီးသည့် နောက်တွင် ထိုဒေသအား ရောမ စနစ်သို့ စီးပွားရေး နှင့် ယဉ်ကျေးမှုအရ သိမ်းသွင်းခဲ့သည်။ ရောမတို့သည် ကမ်းရိုးတန်း တစ်နေရာ ယနေ့ခေတ် တူနီးရှားနိုင်ငံ နေရာတွင် အခြေချခဲ့ကြသည်။ ပါလက်စတိုင်းမှ လာသော ခရစ်ယာန်ဘာသာသည် အီဂျစ်နိုင်ငံတဆင့် ဤဒေသများသို့ ပျံ့နှံ့လာခဲ့သည်။ တောင်ဘက် ရောမအင်ပိုင်ယာ၏ ပိုင်နက် အလွန် နျူဘီးယား စသည့် နေရာများသို့လည်း ပျံ့နှံသွားခဲ့ပြီး ၆ ရာစုတွင် အီသီယိုးပီးယားနိုင်ငံ အထိ ပျံ့နှံ့ခဲ့လေသည်။
၇ ရာစု အစောပိုင်းတွင် အသစ်ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သော အာရပ်တို့၏ အစ္စလာမ် ဘာသာ အခြေခံသော အစိုးရ စနစ်သည် အီဂျစ်သို့ ပျံ့နှံ့ရောက်ရှိခဲ့ပြီး ထိုမှတဆင့် မြောက်အာဖရိက အထိ ရောက်ရှိခဲ့သည်။ ခဏအတွင်းမှာပင် ဒေသခံ ဘာဘာ အထက်တန်းလွှာ လူတန်းစား တို့သည် မွတ်ဆလင် အာရပ် မျိုးနွယ်စုတို့နှင့် ပေါင်းစည်းသွားခဲ့သည်။ ၈ ရာစု အတွင်း အွမ်မာရတ် (Ummayad) ၏ မြို့တော် ဒမားစကတ်မြို့ ကျဆုံးသည့် အခါတွင် မြေထဲပင်လယ်ရှိ အစ္စလာမ်တို့၏ ဗဟိုဌာနသည် ဆီးရီးယားမှ မြောက်အာဖရိကရှိ ကွေရာဝမ် (Qayrawan) သို့ ရွှေ့ပြောင်းသွားခဲ့သည်။ အစ္စလာမ် ဘာသာရေးစနစ် ကျင့်သုံးသော မြောက်အာဖရိကတွင် လူ အမျိုးမျိုး ရှိပြီး ဘာသာရေးပညာရှင်များ၊ ပညာတတ်များ၊ ဥပဒေပညာရှင်များ၊ အတွေးခေါ် ပညာရှင်များ ပေါ်ထွန်းခဲ့သည်။ ထိုအချိန်ကာလ အတွင်းတွင် အစ္စလာမ်ဘာသာသည် ကုန်သွယ်ရေး လမ်းကြောင်းများ၊ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်မှုများမှတဆင့် ဆဟာရ တောင်ပိုင်း အထိ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့သည်။
၉ ရာစုမှ ၁၈ ရာစုအတွင်း
ကိုလိုနီခေတ် မတိုင်မီ အာဖရိကတွင် တိုင်းပြည်နှင့် လူမျိုးအစုအဝေးပေါင်း ၁ သောင်း ခန့်အထိ ရှိနိုင်ပြီး အမျိုးမျိုး ကွဲပြားသော နိုင်ငံရေး အဖွဲ့အစည်းများနှင့် အုပ်ချုပ်မှုများ အဖြစ် တည်ရှိကြသည်။ ထိုအထဲတွင် အာဖရိက တောင်ပိုင်းရှိ ဆန် (San) ကဲ့သို့သော မုဆိုးနှင့် ရှာဖွေစုဆောင်းသူ အုပ်စု အသေးစားများမှ စ၍ ပို၍ကြီးမားပြီး စနစ်ကျသော အာဖရိက အလယ်ပိုင်းနှင့် တောင်ပိုင်းမှ ဘန်တူ ဘာသာစကားပြောသော မိသားစု အဖွဲ့အစည်းများ၊ ပိုမို၍ စနစ်တကျ စုစည်းထားသော အာဖရိက ဦးချိုဒေသ ရှိ မျိုးနွယ်စုများ၊ ကြီးမားသော ဆာဟီလီယန် တိုင်းပြည်၊ အနောက် အာဖရိကရှိ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ရေး ရှိသော အာကန်၊ ရိုယူဘာ၊ အစ်ဂဘို လူမျိုးတို့၏ မြို့များ နှင့် တိုင်းပြည်များ၊ အရှေ့အာဖရိကရှိ ဆွာဟီလီ တို့၏ ကမ်းရိုးတန်း ကုန်သွယ်ရေးမြို့များ ပါဝင်သည်။
၉ရာစုသို့ ရောက်သော အခါတွင် အစောဆုံး ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သော ဟောဆာတိုင်းပြည် အပါအဝင် အခြားတိုင်းပြည်များသည် ဆဟာရတောင်ပိုင်း အနောက်ပိုင်း ဒေသမှ ဆာဗားနား မြက်ခင်းပြင် ဒေသများကိုဖြတ်၍ ဆူဒန် အလယ်ပိုင်း အထိ ချဲ့ထွင်လာခဲ့သည်။ ထိုတိုင်းပြည်များတွင် အင်အားအကြီးဆုံးမှာ ဂါနာပြည်၊ ဂေါပြည်၊ ကာနမ်-ဘော်နု အင်ပိုင်ယာ စသည်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဂါနာသည် ၁၁ ရာစုတွင် အင်အား ကျဆင်းလာခဲ့ပြီး မာလီ အင်ပိုင်ယာ မှ ၎င်း၏ နေရာတွင် ဆက်ခံခဲ့သည်။ မာလီအင်ပိုင်ယာမှ ၁၃ ရာစု အတွင်း ဆူဒန်အနောက်ပိုင်းဒေသများကို စုစည်းခဲ့သည်။ ကာနမ်တို့က ၁၁ ရာစုတွင် အစ္စလာမ် ဘာသာကို စတင် ကျင့်သုံးခဲ့သည်။
အနောက်အာဖရိက ကမ်းရိုးတန်းရှိ တောထူထပ်သော ဒေသများတွင် မြောက်ဘက် မွတ်ဆလင်ဒေသများ၏ လွှမ်းမိုးမှု အနည်းငယ်သာ ရှိပြီး လွတ်လပ်သော တိုင်းပြည်များ ပေါ်ထွန်းလာခဲ့သည်။ အစ်ဂ်ဘို လူမျိုးတို့၏ နရီပြည်သည် ၉ ရာစုတွင် စတင် တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ပထမဆုံး ထူထောင်ခဲ့သော တိုင်းပြည်များတွင် တစ်ခု အပါအဝင် ဖြစ်သည်။ ယနေ့ခေတ် နိုင်ဂျီးရီးယားနိုင်ငံ နေရာတွင် ရှေးအကျဆုံးသော တိုင်းပြည်ဖြစ်ပြီး အက်ဇ်နရီမှ အုပ်ချုပ်မင်းလုပ်ခဲ့သည်။ အစ်ဂ်ဘိုတို့၏ တိုင်းပြည်သည် ၎င်းတို့ ဖန်တီး ထုတ်လုပ်ခဲ့သော ကြေးထည် အမျိုးမျိုးကြောင့် ထင်ရှားပြီး ၎င်းတို့ကို အစ်ဂ်ဘို အွတ်ဝူးမြို့တွင် တွေ့ရသည်။ ထိုကြေးထည်များမှ ၉ ရာစုတွင် ပြုလုပ်ခဲ့ကြောင်း အထောက်အထားများ အရ သိရသည်။
အီဖေးပြည်မှ အိုနီ ဟုခေါ်သော ဘာသာတရား ကိုင်းရှိုင်းသော ဘုရင်တစ်ယောက်က ရိုယူဘာ လူမျိုးတို့၏ တိုင်းပြည် အီဖေး (Ife) ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ အီဖေးပြည်သည် အာဖရိကတွင် အဓိက ဘာသာရေး နှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အချက်အချာ ဌာနတစ်ခု ဖြစ်ပြီး သူ့ လက်ရာနှင့် သူ သီးသန့်ရှိနေသော ကြေးသွန်း ရုပ်တုများကြောင့် ထင်ရှားသည်။ အီဖေး၏ ပုံစံကို အတုယူ၍ အိုယိုမှ အလာဖင်က အိုယို (Oyo) တိုင်းပြည်ကို ထူထောင်ခဲ့ပြီး ရိုယူဘာ လူမျိုးများ အပြင် အခြား ရိုယူဘာ မဟုတ်သော လူမျိုးများကို အိုယိုမှ အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ဒါဟိုမေး မှ ဖောင်တိုင်းပြည်သည် အိုယိုပြည်မှ အုပ်ချုပ်သော ရိုယူဘာ မဟုတ်သည့် အခြားလူမျိုးတို့၏ တိုင်းပြည်ဖြစ်သည်။
အယ်လ်မိုရာဗစ်သည် ဆာဟာရမှ ဘာဘာလူမျိုးတို့၏ ဆွေမျိုးစု တစ်ခုဖြစ်ပြီး ၁၁ ရာစု အတွင်းတွင် မြောက်အာဖရိကရှိ ဧရိယာ အတော်များများမှ အိုင်ဘေးရီးယန်း ကျွန်းဆွယ်အထိ ပျံ့နှံ့နေထိုင်ခဲ့သည်။ ဘာနု ဟီလယ် နှင့် ဘာနု မာဂီလ် တို့မှာမူ အာရပ်ကျွန်းဆွယ်မှ အာရပ် ဘယ်ဒိုရင် မျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်ကြပြီး ၁၁ ရာစုမှ ၁၃ ရာစုအတွင်း အီဂျစ်ကို ဖြတ်၍ အနောက်သို့ ရွှေ့ပြောင်းလာခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ပြောင်းရွှေ့ခြင်းကြောင့် ဘာဘာလူမျိုး နှင့် အာရပ် လူမျိုးတို့ ရောနှောသွားကြပြီး ဒေသခံများတွင် အာရပ်ယဉ်ကျေးမှုတို့ လွှမ်းမိုးခြင်း ခံရပြီး အစ္စလာမ် ဘာသာအောက်တွင် ဒေသခံ ယဉ်ကျေးမှုနှင့် အာရပ် ယဉ်ကျေးမှုတို့ ရောထွေးသွား ခဲ့သည်။
မာလီတိုင်းပြည် ပြိုကွဲသွားပြီးနောက် ဆိုနီ အလီဟု အမည်ရသော ဒေသခံ ခေါင်းဆောင် တစ်ယောက်က နိုင်ဂျာ အလယ်ပိုင်းနှင့် ဆူဒန် အနောက်ပိုင်း နေရာတွင် ဆုံဟိုင်းအင်ပိုင်ယာကို တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ဆဟာရကို ဖြတ်သန်းသော ကုန်သွယ်မှုကို ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။ ဆိုနီအလီသည် တင်ဘတ်တူ (Timbuktu) ကို ၁၄၆၈ တွင် သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး ဂျန်း(Jenne )ကို ၁၄၇၃ တွင် သိမ်းပိုက်ခဲ့ကာ ကုန်သွယ်မှုမှ ရသော အမြတ်အစွန်းများနှင့် မွတ်ဆလင် ကုန်သွယ်တို့နှင့် ပူးပေါင်းပြီး သူ၏ အစိုးရကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ သူ့ကို ဆက်ခံသူ အက်စကီယာ မိုဟာမက်က အစ္စလာမ် ဘာသာကို နိုင်ငံတော် ဘာသာ အဖြစ် သတ်မှတ်ကာ ဗလီများ တည်ဆောက်ပြီး မွတ်ဆလင် ပညာရှင်များကို ခေါ် သွင်း လာခဲ့သည်။ ၁၁ ရာစုသို့ ရောက်သောအခါတွင် ကာနို၊ ဂျီဂါဝါ၊ ကတ်စီနာ နှင့် ဂိုဘီယာ အစရှိသော ဟောဆာ တိုင်းပြည်များသည် တံတိုင်းခေတ်ထားသော မြို့များ အသွင် ပြောင်းလာခဲ့ကြပြီး ကုန်သွယ်မှုများ ပြုကာ လှည်းယာဉ်တန်းများကို ဝန်ဆောင်မှု ပေးခြင်း၊ ကုန်ပစ္စည်းများ ထုတ်လုပ်ခြင်း စသည့် အလုပ်များကိုလည်း လုပ်ကိုင်လာခဲ့ကြသည်။ ၁၅ ရာစု အထိ တိုင်အောင်ပင် ထိုနိုင်ငံငယ်ကလေးများမှာ ထိုခေတ် ထိုအခါက ဆူဒန် အင်ပိုင်ယာများ၏ တစိတ်တပိုင်းဖြစ်ခဲ့ပြီး အနောက်ဘက် ဆုံဟိုင်း အင်ပိုင်ယာ နှင့် အရှေ့ဘက်မှ ကာနန် ဘိုနို အင်ပိုင်ယာ တို့၏ ဩဇာခံ တိုင်းပြည်များ ဖြစ်ခဲ့သည်။
ကျွန်ရောင်းဝယ်မှု၏ အထွဋ်အထိပ် ကာလ
အာဖရိကတွင် ကျွန်စနစ် တည်ရှိခဲ့သည်မှာ ရှေးယခင်ကတည်းက ဖြစ်သည်။ ၇ ရာစုမှ ၂၀ ရာစုအတွင်းတွင် အာရပ် ကျွန်ကုန်သွယ်ရေး လုပ်ငန်းမှတဆင့်  ဆာဟာရကို ဖြတ်၍ လည်းကောင်း၊ အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာကို ဖြတ်၍ လည်းကောင်း အာဖရိကမှ ကျွန်ပေါင်း ၁၈ သန်းကို ကုန်သွယ်မှု ပြုခဲ့သည်။ ၁၅ ရာစု မှ ၁၉ ရာစု အထိ နှစ် ၅၀၀ အတွင်း အတ္တလန္တိတ် ကျွန်ကုန်သွယ်ရေးလုပ်ငန်းမှ ခန့်မှန်းခြေ ကျွန်ပေါင်း ၇ သန်း မှ ၁၂ သန်း အထိကို အမေရိကားသို့ တင်ပို့ခဲ့သည်။
၁၈၂၀ ခုနှစ်များ၌ အနောက်အာဖရိကတွင် အတ္တလန္တိတ် ကျွန်ကုန်သွယ်မှု ကျဆင်းလာသော အခါတွင် ဒေသခံ လူ့အဖွဲ့အစည်းများအတွင်း စီးပွားရေး အခြေအနေ သိသိသာသာ ပြောင်းလဲ လာခဲ့သည်။ ကျွန်ကုန်သွယ်မှု တဖြည်းဖြည်း ကျဆင်းလာရခြင်း ၏ အကြောင်းမှာ အမေရိကားမှ ကျွန်လိုအပ်မှု လျော့နည်းလာခြင်း၊ အမေရိကားနှင့် ဥရောပတွင် ကျွန်စနစ် ဖျက်သိမ်းရေး ဥပဒေများ တိုးပွားလာခြင်းနှင့် ဗြိတိသျှ တော်ဝင်ရေတပ်မှ အနောက်အာဖရိက ကမ်းရိုးတန်း အလွန်တွင် တပ်စွဲပြီး အာဖရိက နိုင်ငံများကို စီးပွားရေး လုပ်ငန်းအသစ်များ လုပ်ကိုင်ရန် အတွက် ဖိအားပေးမှု များကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၁၈၀၈ မှ ၁၈၀၆ ခုနှစ် အတွင်းတွင် ဗြိတိသျှ အနောက် အာဖရိက တပ်မှ ကျွန်သင်္ဘောပေါင်း ၁၆၀၀ ခန့်ကို သိမ်းပိုက်ခဲ့ပြီး သင်္ဘောများ ပေါ်ရှိ ကျွန်ပေါင်း ၁သိန်းခွဲ ကျော်ကို ပြန်လွှတ်ပေးခဲ့သည်။
ကျွန်ရောင်းဝယ်မှုကို တရားမဝင် သတ်မှတ်ရန် ဖြစ်သည့် ဗြိတိသျှတို့၏ ပဋိညာဏ်စာချုပ်ကို သဘောတူရန် ငြင်းဆန်သော အာဖရိက ခေါင်းဆောင်များကိုလည်း ထိရောက်စွာ အရေးယူခဲ့သည်။ ဥပမာအားဖြင့် လာဂို့စ်ဘုရင်အား ၁၈၅၁ ခုနှစ်တွင် အာဏာမှ ဖယ်ရှားခဲ့ခြင်းမျိုးပင် ဖြစ်သည်။ ထို့နောက် အာဖရိက အုပ်ချုပ်သူပေါင်း ၅၀ ကျော်နှင့် ကျွန်ရောင်းဝယ်မှုကို ဆန့်ကျင်သည့် ပဋိညာဏ်စာချုပ်များ ချုပ်ဆိုခဲ့သည်။ အနောက် အာဖရိကရှိ အင်အားကြီးတိုင်းပြည်များ ဖြစ်ကြသော အဆန်တီပြည်၊ ဒါဟိုမေးပြည်နှင့် အိုယို အင်ပိုင်ယာတို့သည် အပြောင်းအလဲနှင့် တပြေးညီ ဖြစ်ရန် ကွဲပြားခြားနားသော နည်းလမ်းများကို အသုံးပြုခဲ့ကြသည်။ အဆန်တီနှင့် ဒါဟိုမေတို့သည် ဆီအုန်း၊ ကိုကိုး၊ သစ်နှင့် ရွှေတို့ကို တရားဝင် ရောင်းဝယ်ဖောက်ကား နိုင်ရန် ကြိုးစားခဲ့ကြပြီး အနောက်အာဖရိက၏ ခေတ်သစ် ပြည်ပသို့ ကုန်တင်ပို့မှုအတွက် အခြေခံ အဆောက်အအုံကို တည်ဆောက်ခဲ့ကြသည်။ အပြောင်းအလဲနှင့် တပြေးညီ မလိုက်နိုင်သော အိုယိုအင်ပိုင်ယာမှာမူ ပြည်တွင်းစစ်များဖြင့် ပြိုကွဲခဲ့ ရသည်။
ကိုလိုနီခေတ်နှင့် အာဖရိကတဝှမ်း အပြိုင်အဆိုင်နယ်ချဲ့ကြခြင်း
၁၉ ရာစုနှောင်းပိုင်းတွင် ဥရောပရှိ ကိုလိုနီနယ်ချဲ့နိုင်ငံကြီးများက အာဖရိက တဝှမ်းတွင်ရှိသော နယ်မြေများကို အပြိုင်အဆိုင် နယ်ချဲ့ကြပြီး တိုက်ကြီး၏ နေရာ တော်တော်များများတွင် ခြေကုပ်ယူကြကာ ကိုလိုနီနယ်မြေ အများအပြားကို ဖော်ထုတ်ခဲ့ကြသည်။ ထိုအချိန်တွင် အီသီယိုးပီးယားနိုင်ငံ နှင့် လိုက်ဘေးရီးယားနိုင်ငံ နှစ်နိုင်ငံသာလျှင် လွတ်လပ်သော နိုင်ငံများအဖြစ် ကျန်ရှိခဲ့ကြသည်။ အီဂျစ်နိုင်ငံ နှင့် ဆူဒန်နိုင်ငံတို့ကို ကိုလိုနီနယ်မြေများ အဖြစ် တရားဝင် သွတ်သွင်းခဲ့ခြင်း မရှိသော်လည်း ၁၈၈၂ ခုနှစ် ဗြိတိသျှတို့ ကျူးကျော်ဝင်ရောက် ပြီးချိန်တွင် အီဂျစ်နိုင်ငံသည် ဗြိတိသျှတို့၏ ထိန်းချုပ်မှု အောက်သို့ ကျရောက်ခဲ့သည်မှာ ၁၉၂၂ တိုင်အောင်ပင် ဖြစ်သည်။
ဘာလင် ကွန်ဖရင့်
၁၈၈၄-၈၅ တွင် ကျင်းပခဲ့သော ဘာလင်ကွန်ဖရင့်သည် အာဖရိက လူမျိုးစုများ၏ နိုင်ငံရေး အနာဂတ် အတွက် အရေးပါသော အဖြစ်အပျက် တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ထိုကွန်ဖရင့်ကို ဘယ်လ်ဂျီယမ် ဘုရင် လီယိုပို ၂ မှ ဦးဆောင်ကျင်းပခဲ့ပြီး အာဖရိကရှိ နယ်မြေများကို ပိုင်ဆိုင်ကြောင်း အပြိုင်အဆိုင် ငြင်းဆိုနေကြသည့် ဥရောပနိုင်ငံကြီးများ တက်ရောက်ခဲ့ကြသည်။ ထိုကွန်ဖရင့်မှ ဥရောပနိုင်ငံကြီးများ အာဖရိကတွင် အပြိုင်အဆိုင်နယ်ချဲ့နေမှုကို ရပ်တန့်၍ မိမိတို့နှင့် သက်ဆိုင်သော အစိတ်အပိုင်းများနှင့် ဩဇာသက်ရောက်ရာ နယ်မြေများကို ခွဲခြားသတ်မှတ်ခဲ့ကြသည်။ သူတို့သည် အာဖရိကတိုက် အတွင်း သူတို့နှင့် သက်ဆိုင်သော နိုင်ငံရေးနယ်နိမိတ်များကို သတ်မှတ်ခဲ့ကြပြီး ထိုနယ်နိမိတ်များမှာ ယနေ့အထိ တည်တံ့နေခဲ့သည်။
လွတ်လပ်ရေး ကြိုးပမ်းမှုများ
ဥရောပနိုင်ငံကြီးများ၏ နယ်ချဲ့အုပ်ချုပ်မှုသည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ် ပြီးသည့်တိုင်အောင် တည်ရှိခဲ့ပြီး ထိုအချိန်မှသာ ကျန်ရှိနေသော ကိုလိုနီနယ်မြေ အားလုံး တဖြည်းဖြည်းချင်းဖြင့် တစ်နိုင်ငံပြီး တစ်နိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေး ရရှိလာခဲ့ကြသည်။ ဥရောပရှိ နိုင်ငံကြီးများသည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ် အပြီးတွင် အင်အားနည်းလာကြပြီး အာဖရိက လွတ်လပ်ရေး လှုပ်ရှားမှုသည် အရှိန်ရလာခဲ့သည်။ ၁၉၅၁ ခုနှစ်တွင် ယခင်က အီတလီ၏ ကိုလိုနီနယ်မြေဖြစ်သော လစ်ဗျားနိုင်ငံသည် လွတ်လပ်ရေး ရရှိခဲ့သည်။ ၁၉၅၆တွင် တူနီးရှားနိုင်ငံနှင့် မော်ရိုကိုနိုင်ငံ တို့သည် ပြင်သစ်မှ လွတ်လပ်ရေး ရရှိခဲ့ကြသည်။ ဂါနာနိုင်ငံ သည် နောက်တစ်နှစ် (၁၉၅၇ မတ်လ) တွင် လွတ်လပ်ရေး ရခဲ့ပြီး ဆဟာရတောင်ပိုင်း နိုင်ငံများတွင် ပထမဆုံး လွတ်လပ်ရေး ရခဲ့ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ နောက်ဆယ်စုနှစ် အတွင်းတွင် အာဖရိကတိုက် တစ်ခုလုံးရှိ လွတ်လပ်ရေး မရသေးသော နိုင်ငံများ အားလုံးနီးပါး လွတ်လပ်ရေး ရခဲ့ကြသည်။
ပေါ်တူဂီတို့၏ ရေမြေခြားနယ်မြေများ ဖြစ်သော ဆာဟာရတောင်ပိုင်း ရှိ အင်ဂိုလာနိုင်ငံ၊ ကိတ်ဗာဒီနိုင်ငံ၊ မိုဇမ်ဘစ်နိုင်ငံ၊ ဂင်းနီဘစ်ဆောနိုင်ငံ နှင့် ဆောင်တူမေးနှင့်ပရင်စီပီနိုင်ငံ တို့သည် ပေါ်တူဂီ၏ ပိုက်နက်အဖြစ် ၁၆ ရာစုမှ စ၍ ၁၉၇၅ အထိ တိုင်အောင် ရှိနေခဲ့သည်။ လစ်စဘွန်းတွင် စစ်တပ်မှ အာဏာသိမ်းမှု ဖြစ်ပွားပြီး အက်စ်တာဒို နိုဗို အစိုးရကို ဖြုတ်ချလိုက်ပြီးသည့် အခါတွင်မှ လွတ်လပ်ရေး ရခဲ့ကြသည်။ ရိုဒီးရှားသည် ယူနိုက်တက် ကင်းဒမ်း ၏ ထိန်းချုပ်မှု အောက်မှ လွတ်မြောက်သော နိုင်ငံ ဖြစ်ကြောင်း မိမိသဘော ဖြင့် ကြေညာခဲ့သော်လည်း ၁၉၈၀ အထိ အသိအမှတ်ပြု မခံခဲ့ရပေ။ ၁၉၈၀ ပြည့်နှစ်မှသာလျှင် ဇင်ဘာဘွေနိုင်ငံ အဖြစ်ဖြင့် လွတ်လပ်ရေး ရရှိခဲ့သည်။ တောင်အာဖရိကနိုင်ငံ သည် အစောဆုံး လွတ်လပ်ရေး ရခဲ့သော နိုင်ငံများတွင် တစ်နိုင်ငံ အပါအဝင် ဖြစ်သော်လည်း ထိုနိုင်ငံရှိ လူနည်းစု လူဖြူများ၏ အသားအရောင်ခွဲခြားမှု စနစ်ဖြင့် အုပ်ချုပ်မှုအောက်တွင် ရှိနေခဲ့သည်မှာ ၁၉၉၄ အထိ တိုင်အောင်ပင် ဖြစ်သည်။