cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ဇိုမွာလ်ရွာ၊ ဖလမ်းမြို့နယ်
ဇိုမွာလ်ရွာ(Zomual)သည် ချင်းပြည်နယ်၊ ဖလမ်းခရိုင်၊ ဖလမ်းမြို့နယ်၊ ရာလ်လောန်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၆၄၃၂၁ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ရာလ်လောန်ကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၁၉၃ ဦး၊ မ ၁၉၃ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၃၈၆ ဦး နေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဖလမ်းမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
တောင်ယာကြီးစုရွာ၊ ရေဆိုင်
တောင်ယာကြီးစုရွာ၊ ရေဆိုင်
မဂီလာအာရှိတ်ကျာရွာ
မဂီလာအာရှိတ်ကျာရွာ
၁၁ မေ
မေလ၊ (၁၁)ရက်နေ့ သည် ဂရီဂေါရီးယန်းပြက္ခဒိန်အရ တစ်နှစ်တာ၏ (၁၃၁)ရက်မြောက် (ရက်ထပ်နှစ်ဖြစ်လျှင် (၁၃၂)ရက်မြောက်)) နေ့ရက် ဖြစ်သည်။ ယင်းတစ်နှစ်တာ ကုန်ဆုံးရန် ရက်ပေါင်း (၂၃၄) ရက် ကျန်သေးသည်။
အပ်ချုပ်စက်
ရှေးပဝေသဏီကစ၍ လွန်ခဲ့သောနှစ်ပေါင်း ၁ဝဝ ကျော်အထိ ကမ္ဘာပေါ်တွင် အဝတ်အထည်ဟူသမျှကို လက်ဖြင့်သာ ချုပ်လုပ်ခဲ့ကြလေသည်။ ခရစ် ၁၇၅ဝ ပြည့်နှစ် လောက်မှစ၍ အင်္ဂလန်ပြည်မှလည်းကောင်း၊ အမေရိကန်နိုင်ငံ မှလည်းကောင်း အသစ်အဆန်း တီထွင်လိုသူများစွာတို့က အဝတ်အထည်များကို လက်ဖြင့်ပင်ပင်ပန်းပန်း ချုပ်ရမည့်အစား စက်ဖြင့်ချုပ်နိုင်ရန် ကြံစည်ခဲ့ကြသည်။
အချုပ်ချုပ်သည့် အပ်သွားကို စက်တွင်တပ်ဆင်၍ ချုပ်လုပ်ရန် ပထမဆုံး စတင်အကြံဖြစ်ပေါ်သူမှာ အင်္ဂလိပ် လူမျိုး တောမတ်စိန့်ဆိုသူဖြစ်လေသည်။ စိန့်သည် အပ်ချုပ်စက် ပုံစံပေါင်း မြောက်မြားစွာကို ကြံစည်ရေးဆွဲကြည့်ပြီးလျှင် ၁၇၉ဝ ပြည့်နှစ်တွင် အပ်ချုပ်စက်ပုံစံတစ်ခုကို မှတ်ပုံတင်လိုက် လေသည်။ သို့ရာတွင် လက်တွေ့အားဖြင့် သူ၏ စိတ်ကူး တီထွင်ချက်ကို အသုံးမချခဲ့ရချေ။
၁၈၃ဝ ပြည့်နှစ်တွင် တစ်ဖန် ဗာတေးလမီး တီမွန်းည အမည်ရှိသော ပြင်သစ်အပ်ချုပ်သည် တစ်ဦးသည် အပ်ချုပ်စက် အကြမ်းစားတစ်မျိုးကို တီထွင်ပြီးနောက် မှတ်ပုံတင်ပြန်လေ သည်။
တီမွန်းညသည် ထိုစက်မျိုး ရှစ်ဆယ်ခန့်ဖြင့် အပ်ချုပ် စက်ရုံတစ်ရုံ တည်ထောင်နိုင်လေရာ လက်ချုပ်သမားများက မိမိတို့၏ စားပေါက်ကို ပိတ်သည်ဟုယူဆ၍ ဝင်ရောက် ဖျက်ဆီး ပစ်ကြသဖြင့် အပ်ချုပ်စက်များ ပျက်စီးကုန်ပြီးလျှင် တီမွန်းည ကိုယ်တိုင်မှာလည်း သေလုနီးပါးဒဏ်ရာများ ရရှိ သွားလေသည်။ ထိုနောက် တီမွန်းညသည် ပြင်သစ်နိုင်ငံမှ အင်္ဂလန်နိုင်ငံသို့ ပြောင်းရွှေ့သွားကာ အပ်ချုပ်စက်များကို တီထွင်ကြံစည်သေးသော်လည်း အောင်မြင်ထမြောက်ခြင်း မရှိတော့ချေ။ အပ်ချုပ်စက်များကို အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုတွင်လည်း တီထွင်လုပ်ကိုင်ကြလေသည်။ ၁၈၃၂ ခုနှစ် လောက်တွင် နယူးယော့မြို့မှ ဝေါ်လတာဟန့် ဆိုသူသည် အပ်နဖားကို အပ်သွားအချွန်ဖက်နားတွင်ထား၍ ရက်ဖောက်တပ်ဆင်ကာ အပ်ပြန်ချုပ်ချုပ်ရသော အပ်ချုပ်စက်တစ်မျိုးကို တီထွင်လိုက် လေသည်။ သို့ရာတွင် ဝေါ်လတာဟန့်သည် ငွေကြေးနွမ်းပါးသူ ဖြစ်သဖြင့် မပြောပလောက်သော ငွေကလေးဖြင့် နယူးယော့မြို့ မှ ပန်းဘဲဆရာ ဂျော့အဲရိုးစမစ်အား ရောင်းစားခဲ့လေသည်။ အဲရိုးစမစ်ကလည်း ထိုတီထွင်ချက်ကို မှတ်ပုံမတင်မိချေ။ ဟန့်တီထွင်ထားမှုကိုမသိရှိဘဲ မိမိဖာသာ အပ်ချုပ်စက် တစ်ခုကို အနှစ်နှစ်အလလ ကြိုးစားကြံစည် စမ်းသပ်လုပ်ကိုင် နေသူမှာကား မက်ဆချူးဆက်ပြည်နယ်မှ အီလီယပ်ဟောင်း ဆိုသူဖြစ်သည်။ ဟောင်း၏ မျိုးရိုးအစဉ်အဆက်မှာ တီထွင်ကြံ စည် လုပ်ကိုင်ခဲ့ကြသူများဖြစ်၍ ဟောင်းမှာလည်း ဘမျိုး ဘိုးတူသူ ဖြစ်လေသည်။
တစ်ခါသော် ဟောင်း၏အလုပ်ရှင်ဖြစ်သူက အပ်ချုပ် စက်တစ်ခုကို တီထွင်နိုင်သူသည် သူဋ္ဌေးဖြစ်လာနိုင်ကြောင်းကို အခြားသူတစ်ယောက်အား ပြောကြားနေသည်ကို ဟောင်းသည် မှတ်သားလိုက်မိလေသည်။ များမကြာမီ ဟောင်းသည် ဖျားနာ ၍အိပ်ရာတွင်လဲနေစဉ် ဟောင်း၏ဇနီးသည် အိမ်သုံးဈေးဖိုးရရှိ ရန် အဝတ်အထည်များကို အငှားလက်ချုပ်ချုပ်ရလေသည်။ ဤသို့တကုန်းကုန်းနှင့် ညဉ့်နက်သန်းကောင်အထိ ချုပ်လုပ်နေရ ရှာသော ဇနီးသည်ကိုမြင်ရသောအခါ ဟောင်းသည် အပ်ချုပ် စက်တစ်ခုကို တီထွင်ရန် စိတ်ပိုင်းဖြတ်လိုက်၍ စတင်ကြံ စည်လုပ်ကိုင်လေတော့သည်။
ဟောင်းရင်ဆိုင်ရသော အခက်အခဲကား အပ်နှင့်ဆိုင်သော အခက်အခဲဖြစ်သည်။ နောက်ဆုံးတွင် ထွင်းရာပေးထားသော အပ်သွားအဖျားနားတွင် အပ်နဖားပေါက်ဖောက်၍ အပ်ပြန် ချုပ်ရိုးဖြစ်ပေါ်စေရန် အောက်ဘက်မှ ရက်ဖောက်တစ်ခုထည့် ပေးရန် ရုတ်တရက်အကြံရသဖြင့် စမ်းသပ်လုပ်ကိုင်ကြည့်ရာ ၁၈၄၆ ခုနှစ်တွင် ထမြောက်အောင်မြင်သွားလေသည်။ အပ်ချက် ချလျှင် အပ်နဖား၌ပါသွားသော အပ်ချည်သည်ကြိုးကွင်းဖြစ်၍ အောက်ရှိ ရက်ဖောက်အတွင်းမှချည်က တင်းအောင်ထိန်းလိုက် လေသည်။ သို့ဖြင့် အထက်အောက်ကြိုးများတင်းကာ အပ်ချုပ် ကြောင်းဖြစ်သွားနိုင်သည်။ သို့ရာတွင် ချုပ်ကြောင်းအဖြောင့် သာချုပ်နိုင်သည်။ ချုပ်ကြောင်းလည်း ရှည်ရှည်မရသေးချေ။ ယင်းသို့ဖြင့် အီလီယပ်ဟောင်းသည် အချိန်နှင့် လုပ်အားကို များစွာသက်သာစေသော အပ်ချုပ်စက်တစ်မျိုးကို အောင်မြင်စွာ တီထွင်နိုင်ခဲ့သည်။ သို့ရာတွင် အဝတ်အထည် များကိုသာ လက်ဖြင့်ချုပ်လုပ်၍ အသက်မွေးကြသော အပ်ချုပ်သမားများ သည် မိမိတို့အလုပ်အကိုင် ကျပ်တည်းဆုံးရုံးမည်ကို တွေးတော ပူပန်၍ အပ်ချုပ်စက်တည်ထွင်သူ ဟောင်းအား မလိုမုန်းထားရုံ မက ဆူပူကန့်ကွက်ကြသဖြင့် ပထမတွင် သူ့စက်ကို အသုံး နည်းလေသည်။ ၁၈၅၄ ခုနှစ်တွင်မှ ဟောင်းတီထွင်သော အပ်ချုပ်စက်ကို လူအများသုံးစွဲလာကြသည်။ ဟောင်းသည် လည်း မိမိ၏စက်ကိုမူပိုင်အတုယူ ပြုလုပ်ကြသူများနှင့် တရား တပေါင်ဖြစ်ပြီး အနိုင်ရသောအခါမှ အစိုးရရုံးတော်ကသူ့အား မူပိုင်အခွင့်အရေးသတ်မှတ်ပေးသဖြင့် နှစ်ပေါင်း ၂၅ နှစ်တိုင် တိုင် ဟောင်းသည် သူ၏တီထွင်မှုအတွက် အကျိုးခံစားခွင့်ရ သည်။
နောက်လူများသည် ဟောင်းတီထွင်ခဲ့သောအပ်ချုပ်စက် ကို အခြေခံထား၍ တိုးတက်ပြုပြင် လုပ်ကိုင်လာခဲ့ကြရာမှ ယခု ခေတ်တွင် ကျွနု်ပ်တို့အသုံးပြုလျက်ရှိသော အခြေအနေအဆင့် အတန်းမျိုးသို့ ရောက်ရှိလာကြခြင်းဖြစ်သည်။ ယခုအခါ ချုပ်ရိုး အမျိုးမျိုး ပြုလုပ်ပေးနိုင်သည့် အပ်ချုပ်စက်များ၊ အထပ်အတွန့် အပေါက်ဖောက်နိုင်သည့် အပ်ချုပ်စက်များ၊ ကြယ်သီးတပ်ပေး နိုင်သည့် အပ်ချုပ်စက်များ စသည်ဖြင့် အပ်ချုပ်စက်အမျိုးမျိုး ပေါ်ပေါက်လျက်ရှိလေပြီ။ ဤသို့ အပ်ချုပ်စက်အမျိုးမျိုးကို ကြံ စည်ပြုပြင် တီထွင်ခဲ့သူများတွင် ဂျွန် ဗိချ အဲလဒါ၊ အဲလင် ဗီ ဝီလဆန်၊ ဝီလျံ အို ဂရိုးဗား၊ ဂျိမ်း အေအီးဂစ်နှင့် အိုင်ဇပ် ဆင်းကားတို့မှာ ထင်ရှားသည်။
အဲလင်ဗီ ဝီလဆန်၏အပ်ချုပ်စက်များတွင် အဝတ်ကို ချုပ်ရင်း တစ်ဖြည်းဖြည်း ရှေ့သို့ဆွဲရွှေ့ပေးသွားသော ခွေးသွား စိတ်များတပ်ထားသည့် သတ္တုပြားကလေးပါရှိလေသည်။ ထို အချက်မှာ အပ်ချုပ်စက်များတွင် အတော်ပင်အရေးပါသော တိုး တက်မှုတစ်ရပ်ဖြစ်လေသည်။ ဂျိမ်းဂစ်ကမူ အပ်ချုပ်စက်ဖြင့် ဖွတ်မြီးချုပ်ရိုးချုပ်နိုင်အောင် တီထွင်ပြုလုပ်လေသည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် အသုံးများလှသော ဆင်းကားအပ်ချုပ် စက်များသည် အိုင်ဇပ်ဆင်းကားဆိုသူ တီထွင်သော အပ်ချုပ် စက်ဖြစ်သည်။ ဆင်းကားသည် ပထမတွင် အပ်ချုပ်စက်များ မူပိုင်ပြုလုပ်ရောင်းချရေးနှင့်စပ်လျဉ်း၍ အီလီယပ်ဟောင်းနှင့် တရားတပေါင်ဖြစ်ရသေးသည်။ ဆင်းကားစက်များတွင် ရက် ဖောက်ကို ပိုမိုကောင်းမွန်အောင် ပြုပြင်လုပ်ကိုင်ထားလေသည်။ အထက်ဖော်ပြပါ အပ်ချုပ်စက်များအပြင် အခြားအမျိုး အစားအမည်မြောက်မြားလှသော အပ်ချုပ်စက်များလည်း ရှိပေ သေးသည်။ အချို့သောစက်များသည် လက်ဖြင့်လှည့်ရ၍ အချို့ မှာခြေဖြင့်နင်းရသည်။ ယခုတမူ လျှပ်စစ်ဓာတ်အားဖြင့် လည် သော စက်မျိုးပေါ်လျက်ရှိသည်။ အချုပ်သင်ရသော အပ်ချုပ် စက်ကလေးများမှာ အလွန်သေးငယ်၍ အလေးချိန်နှစ်ပေါင်ခွဲမျှ သာရှိပြီးလျှင် အကြီးစားအပ်ချုပ်စက်များမှာကား နှစ်တန်ခွဲခန့် အလေးချိန်ရှိ၍ အထူတစ်လက်မခွဲခန့်ရှိသော သားရေကြိုးပြား များကို ချုပ်ပေးနိုင်လေသည်။
အပ်ချုပ်စက်များကို တီထွင်စက တစ်မိနစ်လျှင် ချုပ်ချက်ပေါင်း ၂၅ဝ မျှသာပြီးစီး၍ လက်ချုပ်သည် ခုနစ်ဦး ချုပ်နိုင်သမျှသာပြီးသော်လည်း ယခုအခါ တစ်မိနစ်လျှင် ချုပ် ချက်ပေါင်း တစ်သောင်းနှစ် ထောင်အထိပင် ပြီးစီးသောစက်မျိုး ပေါ်ပေါက်လျက်ရှိလေပြီ။
အပ်တစ်ချောင်းဖြင့်သာ ချုပ်ရသော စက်မျိုးသာမက၊ အပ်နှစ်ချောင်း၊ လေးချောင်း၊ ခြောက်ချောင်း၊ ရှစ်ချောင်း ပါ သော စက်များလည်း ပေါ်ပေါက်လျက်ရှိသည်။
စည်ပင်သာယာရွာ၊ သမ္ဘရာတိုင်း
စည်ပင်သာယာရွာ၊ သမ္ဘရာတိုင်း
ကြည်လင်၊ မောင် (စာရေးဆရာ)
မောင်ကြည်လင် [၁၉၂၅ - ၁၉၅၃]
ပခုက္ကူ ခရိုင် ရေစကြို မြို့တွင် အဖ ရေစကြိုမြို့ ကျောင်းထိုး အင်စပက်တော် ဦးကျော်ဒင်၊ အမိ (?) တို့က ၁၉၂၅ ခုနှစ်တွင် မွေးဖွားသည်။
ရေစကြိုမြို့ အမျိုးသား အလယ်တန်း ကျောင်းနှင့် ပခုက္ကူမြို့ ဝက်စလီ အထက်တန်းကျောင်း (၁၉၄ဝ ပြည့်ခန့်) တို့တွင် ပညာ သင်ကြား ခဲ့သည်။ ဝက်စလီ ကျောင်းတွင် အောင်လင်းနှင့် ကျောင်းနေဖက် ဖြစ်သည်။ ဝက်စလီ ကျောင်းသား ဘဝ ကပင် ဂျာနယ် ကျော်၌ စာတို စာစများ စတင် ကလောင် သွေး၏။ ဆာပေါ်ထွန်း အစိုးရ လက်ထက် မြေခွန်တော် မပေးရေး တိုက်ပွဲတွင် ပါဝင် ခဲ့မှုကြောင့် ဝရမ်း ထုတ်သဖြင့် ရှောင်တိမ်း ခဲ့ရ ဖူးသည်။ ရန်ကုန် တက္ကသိုလ်တွင် ပညာ ဆည်းပူး နေစဉ် စစ်ဖြစ် လာသည့် အတွက် ရေစကြိုသို့ ပြန်ခဲ့သည်။ ဂျပန် ဝင်လာချိန်တွင် ရေစကြို မြို့၌ ဘီအိုင်အေ အုပ်ချုပ်ရေး အဖွဲ့ စစ်သား စုဆောင်းရေး ဌာနတွင် ဆောင်ရွက် ခဲ့သည်။ ဖက်ဆစ် တော်လှန်ရေး၌ ပခုက္ကူ၊ ရေစကြို၊ မြိုင် ဒေသ များတွင် ပါဝင် လှုပ်ရှား ခဲ့သည်။ ၁၉၄၆ တွင် ရန်ကုန် တက္ကသိုလ်သို့ ပြန်လည် တက်ရောက်သည်။ သတ္တဗေဒ၊ ဓာတုဗေဒ၊ သင်္ချာ ဘာသာ တွဲဖြင့် ၁၉၄၈ တွင် ဥပစာ သိပ္ပံတန်း အောင်မြင်သည်။ ထို့နောက် ဒဿနိက၊ အင်္ဂလိပ်စာ၊ မြန်မာစာ အတွဲ ပါသည့် ဝိဇ္ဇာတန်းသို့ ပြောင်းယူသည်။ ၁၉၄၉ ခု ဖေဖော်ဝါရီလ လောက်တွင် ရေစကြိုသို့ ပြန်စဉ် တလကျော်မျှ ဖမ်းဆီး ခံရသည်။ ၁၉၄၉ ခု အောက်တိုဘာ လောက်တွင် အိမ်ထောင် ပြုသည်။ ၁၉၅ဝ ပြည့် ရန်ကုန် တက္ကသိုလ် နှစ်လည် မဂ္ဂဇင်း မြန်မာ ကဏ္ဍ စာတည်း တာဝန် ယူခဲ့သည်။ ၁၉၅ဝ ပြည့် နှစ်တွင် ဝိဇ္ဇာဘွဲ့ ရကာ တက္ကသိုလ် ဘာသာပြန်နှင့် စာပေ ထုတ်ဝေရေး ဌာနတွင် စာပြု အဖြစ် အမှု ထမ်းသည်။ ထို့နောက် အမျိုးသား စာကြည့်တိုက်သို့ ပြောင်းရွှေ့ပြီး လက်ထောက် စာကြည့်တိုက်မှူး အဆင့် ရာထူးဖြင့် အမှု ထမ်းသည်။ [ဒဂုန် တာရာက ဦးသာမြတ်၏ လက်ထောက်ဟု ပြောသည်]။
စစ်ပြီးခေတ် တာရာ မဂ္ဂဇင်း အတွဲ ၁၊ အမှတ် ၈ တွင် သိန်းဖေမြင့်၏ "ခေတ်နောက်ပြန် ဆွဲနေသော စာရေး ဆရာများ" ဆောင်းပါး ပါရှိ ခဲ့သည်။ စာပေ နယ်တွင် အတော်ပင် လှုပ်ခတ် သွားခဲ့သည်။ စာနယ်ဇင်း များတွင် ထောက်ခံ၊ ကန့်ကွက် သည်များ အပြန်အလှန် ရေးကြသည်။ ဤတွင် မောင်ကြည်လင်သည် ဂျာနယ် ကျော်တွင် ထောက်ခံသည့် ဘက်မှ ဆောင်းပါး ရေးခဲ့သည်။ ပဒေသာ မဂ္ဂဇင်း နိုဝင်ဘာ ၁၉၄၈ ခုတွင် တက်တိုးက "ဒဂုန် တာရာ" ဟူ၍ အကဲခတ် စာတမ်း တစ်စောင် ရေးသည်။ ယင်းကို မောင်ကြည်လင်က ဒဂုန် တာရာ ဘက်မှ နေ၍ တက်တိုးကို ပြန်လည် ချေပခဲ့၏။ တဖန် ပဒေသာ မဂ္ဂဇင်း ဩဂုတ်လ ၁၉၄၉ ခုတွင် အောင်လင်း၏ ဒဂုန် တာရာကို ဝေဖန်သော "ဒဂုန် တာရာ၏ စာပေသစ်" ဆောင်းပါးနှင့် ပတ်သက် ၍လည်း ဒဂုန် တာရာ ဘက်မှ နေ၍ ချေပ ရေးသား ခဲ့ပြန်သည်။ ဤသို့ဖြင့် မိမိ ယုံကြည်သော "စာပေသည် ပြည်သူ့ အတွက်" ဝါဒကို စွဲကိုင်ကာ၊ စာပေသစ် သမားများ ညီညွတ်ရေးကို စည်းရုံးကာ၊ ဒဂုန် တာရာ ဘက်မှ အခိုင်အမာ ရပ်တည်ကာ စာပေ လောက အတွင်းသို့ ရိုးသား ပွင့်လင်းစွာ ဝင်ရောက် လာခဲ့သည်။ စာပေနယ်က မောင်ကြည်လင်အား တက္ကသိုလ်မှ ပြည်သူ့ စာပေကို လိုလားသူ တစ်ယောက်ဟု စွဲမှတ် ခဲ့ကြသည်။ ၁၉၅ဝ ပြည့်တွင် ထုတ်ဝေသည့် စာပေသစ် မဂ္ဂဇင်း၏ အယ်ဒီတာ အဖွဲ့ဝင် တစ်ဦးလည်း ဖြစ်ခဲ့သည်။
၁၉၄၉ ခုနှစ်မှ စ၍ တာရာ မဂ္ဂဇင်းတွင် ပြည်သူ့ စာပေ ဆောင်းပါးများ၊ ဝတ္ထုတိုများ၊ ဘာသာပြန် ဆောင်းပါး များကို လစဉ် နီးပါးမျှ ရေးခဲ့သည်။ အသွင် (တွဲ ၂/မှတ် ၈)၊ ကိုလွမ်းဝေ (တွဲ ၃/ မှတ် ၁၈)၊ အမှောင်ရိပ်ဝယ် (တွဲ ၃/မှတ် ၁၉)၊ နော်ရာ (တွဲ ၃/မှတ် ၂ဝ)၊ လူ့ရိပ်မြုံ (တွဲ ၃/ မှတ် ၂၁)၊ လွတ်ရိပ်သံ (တွဲ၃/ မှတ် ၂၃)၊ ညို (တွဲ ၄/ မှတ် ၂၄)၊ မေတ္တာချစ် (တွဲ ၄/ မှတ် ၂၅)နှင့် မုန်တိုင်းနှင့် ဖန်ပေါင်းချောင် (ရန်ကုန် တက္ကသိုလ် နှစ်လည် စာစောင်၊ ၁၉၅၁ - ၅၂) စသည့် ဝတ္ထုတိုများ၊ ဂေါ်ကီ၏ လီနင်နှင့် နေခဲ့စဉ်က (တွဲ ၃/ မှတ် ၁၉)၊ ဂေါ်ကီ၏ 'အမေ' ဝတ္ထုနှင့် ပါးလ်ဘတ်၏ 'အမေ' ဝတ္ထု နှိုင်းယှဉ် ဝေဖန်ချက် (တွဲ ၃/ မှတ် ၁၈)၊ သခင် မော်တင်၏ တစေ့တစောင်း ရုပ်ပုံလွှာ (တွဲ ၃/ မှတ် ၂၁)၊ တက္ကသိုလ် နန္ဒမိတ် သို့မဟုတ် ကောင်းကင်နှင့် မြေကြီးကို ငါ့အား ပေးလာ့ [တစေ့တစောင်း ရုပ်ပုံလွှာ] (၁၉၅ဝ တက္ဗသိုလ်နှစ်လည် မဂ္ဂဇင်း) စသည့် ဆောင်းပါးများ ရေးသား ခဲ့သည်။ 'ကိုလွမ်းဝေ' နှင့် 'လွတ်ရိပ်သံ' ဝတ္ထုတို များမှာ ထင်ရှားသည်။ "အဘိဓမ္မာ ဆန်ဆန် ရေးတတ်သူ" ဟု ဒဂုန် တာရာက သုံးသပ်သည်။ "သူ ရေးသော ဝတ္ထုတို ထဲမှ ရှေ့ပိုင်း အဦး လောက်တွင် ရေးသော ဝတ္ထု များမှာ အောက်တန်း အလွှာကို သရုပ် ဖော်သည်။ 'အပေါင်ဆိုင် ခင်စိန်' တို့မှ စ၍ တဖြည်းဖြည်း ဘဝနှင့် ဝေးကွာ လာခဲ့သည်။ သူ၏ ဝတ္ထု 'ကိုလွမ်းဝေ' သည် သရုပ်ဖော် စာပေမှ အပြင်သို့ ခုန်ထွက် လိုက်သော ဝတ္ထု တပုဒ်ပင် ဖြစ်သည်" ဟူ၍ အောင်လင်းက ဆိုခဲ့သည်။
ဘဝနိဂုံး
၂၇ စက်တင်ဘာ ၁၉၅၃ ခုနှစ်တွင် ကွယ်လွန်သည်။ (စံပြ တင်ဦး၏ မြန်မာ စာရေး ဆရာ အဘိဓာန်တွင်မူ "၁၉၅၃ ခု ဩဂုတ်လတွင် ကွယ်လွန်သည်" ဟု ဖော်ပြသည်။)
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မြန်မာ အမျိုးသား စာရေးဆရာများ ကဏ္ဍ:မြန်မာ စာရေးဆရာများ
မြန်မာပေစာ
ပေစာဆိုသည်မှာ ပေပင်မှရသော ပေရွက်ပေါ်တွင် အက္ခရာစာလုံးများ ရေးသောကြောင့် ပေနှင့် စာကို တွဲ၍ ပေစာဟုခေါ်သည်။ လက်ရေးစာ ဖြစ်သည်။ မြန်မာဆိုသည်မှာ ပြည်ထောင်စု မြန်မာနိုင်ငံ တိုင်းရင်းသားများနှင့် မြန်မာစာကို ဆိုလိုသည်။ မြန်မာများ အသုံးပြု‌သော မြန်မာစာဖြင့် ရေးထားသည့် ပေစာဖြစ် သဖြင့် မြန်မာစာပေဟု ခေါ်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ပုံနှိပ်ခေတ် မတိုင်မီက လောကီလောကုတ္တရာ စာပေအားလုံးကို ပေစာများတွင် တွေ့နိုင်သည်။ ယခုတွေ့ရှိသော ရှေးခေတ်စာပေအား လုံလိုပင် ပေပေါ်တွင် ရေးသားထား ရှိခဲ့လေသည်။
ပေရွက်မှရသော ပေချပ်များကို များသောအားဖြင့် စာရေးရန် ပြုလုပ် သုံးစွဲကြသည်။ တခါတရံတွင ဘုရင်မင်း မြတ်အစရှိသော မင်းညီမင်းသားများသည် ရွှေ၊ ငွေ၊ ကြေးတို့ကို ပေရွက်သဏ္ဌာန် အပြားခတ်ကာ ရွှေပေ၊ ငွေပေ၊ ကြေးပေ အဖြစ် စာပေကို မှတ်တမ်းတင်ကြသည်။ ရေးသားကြသည်။ ပေပင်သည် အပူပိုင်း အရပ်ဒေသ၌ များသောအားဖြင့် ပေါက်လေ့ရှိသည်။ ထန်းပင်နှင့် အနည်းငယ တူသည်။ ပေပင်၏ အသီးသည်သေးငယ်သည်။ ပေပင်မှပေရည်ကိုရသည်။ ငန်သောအရသာရှိသည်။ ထန်းပင်ထက် လုံးပတ် ကြီး၍ အရွက်သည်လည်း ကြီးသည်။ ပေပင်၏ အသက်အနှစ် ၆ဝ ရှည်သည်ဟုဆိုသည်။ …ပေတသီး ကျီးသတားဆိုသော စကားပုံအတိုင်း ပေပင်သည် အသီးတကြိမ် သီးပြီးလျှင် သွေ့ခြောက်၍ သေသွားသည်။
စာစင်ခုံ
ပေချပ်ပေါ်တွင် စာရေးနိုင်ရန် အဆင့်ဆင့် လုပ်ငန်းများပြီးလျှင် စာရေးရပေမည်။ ပေစာရေးရန် စာစင်ခုံရှိ သည်။ စာစင်ခုံသည် နောက်မှီပါ အမြင့် တစ်ပေ ရှစ်လက်မခန့်ရှိ၍ ထိုင်၍ရေးရသည်။ ကြက်ခြေသဏ္ဌာန် ပြုလုပ်ထားသော ခြေထောက်နှစ်ဖက်ရှိ တိုင်များသည် သုံးလက်မခန့်အပေါ်သို့ တိုင်စွန်ကလေးများ ထွက်လျက် ရှိသည်။ ထိုခုံ၏ တစ်ပေခန့် အကျယ်ကို ကိုးလက်မ သစ်သားခင်း၍
သုံးလက်မ ချန်ထားသည်။ ထိုသစ်သားခင်းသည် အောက်တွင် လေးဖက်ကာရံ၍ အံပြုလုပ်ထားလေသေးသည်။ သုံးလက်မအတွင်း ချန်သောနေရာမှာ ပေစာရေးလျှင် အသုံးအဆောင် ပစ္စည်းများ ထည်သွင်း ထားရန် ဖြစ်သည်။ သစ်သားခင်း၏ အပြင်ဘက် ဟိုဖက် သည်ဖက် ကြက်ခြေတိုင် အပိုစွန်းတွင် အမှီ သစ်သား တန်းရှိသည်။ စာစင်ခုံ၏ အတွင်းဘက် လက်ဝဲဘက် ကြက်ခြေတိုင်စွန်း တစ်ခုတွင် မြန်မာအမျိုးသမီးများ အင်္ကျီချုပ်ရာတွင် အသုံးပြုသော ချုပ်ခုံ၌ မြင်ရလေ့ရှိသည့် အဝတ်ဖုလုံး၊ သို့မဟုတ် အဝတ်ကျပ်ထုပ်စည်းမျိုး ပြုလုပ်ရသည်။ လောလောဆယ် ကြည့်ကူးမည့် ပေချပ်ကို သစ်သားနောက်မှီတွင် ထောင်ထားပြီးလျှင် ကျန်ပေချပ် များကို သစ်သားခင်းပေါ်တွင် ထောင်ထားပြီးလျှင် ကျန် ပေချပ်များကို သစ်သားခင်းပေါ်တွင် စာပုလွေခံ၍ အလိုက်သင့် တင်ထားကာ ကူးရေးမည့် ပေရွက်ကိုမူ အဝတ်ဖုလုံးပေါ်တင် ၍ လက်စွပ်ကလေးဖြင့် လက်ည|ိုးတွင် စွပ်ကာ ညာဘက်လက်ည|ိုး လက်မဖြင့် ကညစ်ကိုင်ပြီး ရေးရသည်။ ပေချပ်ကိုကား ဝဲဖက်လက်မ လက်ခလယ်တို့ဖြင့် ည|ပ်ထားရသည်။ စာရေးလျှင် ဝဲဖက်လက်မကို လက်သည်းရှည်ထား၍ အခွက်ကလေးပြု ထားမှလျှင် ကညစ်ကို လက်သည်းပေါ်တွင် တင်ပြီးရေးနိုင်သည်။ ကညစ်ကို ထိန်းခြင်းသဘော ဖြစ်သည်။ ကညစ်ဆိုသည် မှာ ခဲတံလုံးခန့်ရှိ ထိပ်ဖျားချွန်သော သံချွန်ပင် ဖြစ်သည်။
စာရေးနည်း
စာရေးရာတွင် အရေးမှားခဲ့သော် မှားသောစာလုံး၏ အလယ်တွင် ဝတ်ဆံထည့် ခြင်းဖြင့် ဖျက်ပစ်လိုက်ခြင်း မည်သည်။ ရှေးကပေးကူးရေးရာဝယ် …… ကဖျက် ယဖျက် ဟူသော စကားပုံ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းဖြစ်သည်ဟု သိရှိရသည်။ ပေကူးရာနှင့် ကျက်မှတ်ရာတွင် အမှတ်အသားကို နံနံစေ့ခန့် ပျားဖယောင်းဖြင့် စာကြောင်းကို တေးထားတတ်သည်။ ပေတွင် စာရေးသောအခါ သဘောတူ ထပ်တူထပ်မျှ အကြောင်းများ ပါလာလျှင်၊ ပေယျာလစာတမ်းထိုးပြီး ထားသည်။ ထို့ကြောင့် မြန်မာစကားတွင် ဆိုရိုးရှိသည်မှာ ချန်ခဲ့သောသဘောကို …… ပေယျာလကံ၊ ဝကွက်ချန်ဟု သုံးကြသည်။ အချို့ စာလုံးများ ကိုလည်း နိသျပြန် ပေစာများပေါ်တွင် အတိုချုံးရေးလေ့ရှိသည်မှာ …… မဟာရာဇ၊ ကြီး။ တွံ၊ သည် စသည်ပင်ဖြစ်သည်။ ပေချပ်များပေါ်တွင် မိမိလိုရာ ကျမ်းစာကို ကညစ်ဖြင့် ရေးသောအခါ စာသားများ ကောင်းစွာ ပြီသထင်ရှားခြင်း မရှိသေးချေ။ ရေနံ သုတ်ပြီးမှသာလျှင် ပေချပ်များကို ထပ်ကာကြိုးနှင့် စည်းပြီးသော် နေလှမ်းရသည်။ ရေနံအထဲသို့ စိမ့်မဝင် ရန် ဖြစ်သည်။ ရေနံသုတ်ခြင်းကို ရေနံကိုင်သည် ဟုခေါ်သည်။ ပေချပ်၏ ခွက်နေသည့် ဖက်ကို ဝမ်းဖက်၊ ခုံးနေသည့်ဖက်ကို ကျောဖက်ဟုခေါ်သည်။ ပေစာရေးလျှင် ပထမဆုံး ပေချပ်၏ ဝမ်းဖက်မျက်နှာကို စာရေးလျှင် ပမ္ဖင်ပေါက်နှစ်ခု၏ အတွင်း၌သာ စာရေးလေ့ရှိသည်။ ပေစာရေးလျှင် ပဌမဆုံးပေချပ်၏ ဝမ်းဖက်မျက်နှာကို စာရေးလျှင် ပမ္ဖင်ပေါက်နှစ်ခု၏ အတွင်း၌သာ စာရေးလေ့ ရှိသည်။ ကျောဖက်နှင့် ကျန်ပေချပ်များကိုကား ဘေးနှစ်ဖက် တလက်မခွဲခန့် ချန်၍စာအပြည့် ရေးရသည်။ အဆုံးပေချပ်၏ ကျောဖက်ကိုကား ပဌမ ပေချပ်ကဲ့သို့ ပမ္ဖင်ပေါက်အတွင်း နေရာ၌သာလျှင် စာရေးသည်။ ပေစာ၏ ပဌမဆုံး ပေခချပ်ကို ပမ္ဖင်ချပ် ဟုခေါ်သည်။ ထိုသဘောယူ၍ စာကား စပြောလျှင် စကား ပမ္ဖင်ခံသည် ဆိုကြသည်။
ပေကို မျဉ်းကိုင်ခြင်း
ပေချပ်များဖြင့် မိမိလိုရာ စာကို ရေးပြီးလျှင် မျဉ်းကိုင်ရပေဦးမည်။ မျဉ်းကိုင် ခြင်းကြောင့် ခန့်ညား သပ်သပ် လှပလာသည်။ ပေစာထုပ် အမျိုးအစားလည်း ကွဲပြားလေသည်။ (၁)မျဉ်းနက်၊ (၂)မျဉ်းနီ၊ (၃)ရွှေမျဉ်း ကြံဆစ်နှင့် (၄) ရွှေမျဉ်း ရွှေပိန်း တို့ပင်ဖြစ်သည်။ သစ္စေးနက် သုတ်ခြင်းကြောင့် မျဉ်းနက်ဟူ၍ဉ္ဇင်း၊ ဟသ‡ပြသုတ်၍ မျဉ်းနီဟူ၍ဉ္ဇင်း ခေါ်သည်။ ရွှေမျဉ်း ကြံဆစ်မှာ ပေစာထုတ်၏ ဘေးနှစ်ဖက် အလယ်တွင် သုံးလက်မခန့် ဟင်္သပြဒါး သုတ်ပြီးလျှင် ကျန်နေရာ များကို ရွှေချထားခြင်းဖြစ်သည်။ ရွှေပိန်းရွှေမျဉ်းပေမှာ ပေစာတထုပ်လုံး ရွှေချထားသည်။ ဖော်ပြပါ လေးမျိုးလေးစားမှအပ ကျန်ပေစာများကို ပေကြမ်းဟု ခေါ်သည်။ အထက်တွင် ဖော်ပြသော မျဉ်းကိုင်ခြင်းကို စာရေးပြီးမှသာလျှင် ပြုလုပ ်ရသည်။ ပေစာထုပ်၏ ပထမ ပေချပ်နှင့် နောက်ဆုံး ပေချပ်တို့ကို အပိုပေချပ် ၁ဝ ရွက်ခန့်စီထည့်၍ ပိုးကြိုးခြည်ကြိုးတို့ဖြင့် ပမ္ဖင်ပေါက်၌ သွင်းကာ အဖက ်တချက်စီ ချုပ်ရသည်။ ဗယ်ပြန်ညာပြန် ချုပ်ရသည်။ ဤသို့ ပေချပ်အပို ထည့်ခြင်းမှာ စာရေးထားသည့် ပေချပ်များအကြောင်း တစုံတခုကြောင့် ပျေက်ရှခဲ့သော် အစားထိုးရေထည့်ရန်ပင် ဖြစ်သည်။ ပေစာထုပ်ကို မျဉ်းကိုင်လျှင် ပေစာထုပ်၏အဖုံး ကျမ်းနှစ်ခုကို အချောကိုင်ရသည်။ ပေချပ်များ မတိမ်းစောင်းရန် ပမ္ဖင်တိုင်စိုက်ရသည်။ ဘေးနှစ်ဖက်ကို ပေထိုးဆောင်းဖြင့်ထိုးပြီးလျှင် ချောမွန်ရန် ရွေပေါ်ထိုးသည်။ ပြီးလျှင် ရေနံ ထုတ်ရသည်။ ရေနံထုတ်သည်ဆိုသည်မှာ တောင်ပို့မြေကြီးကို ရေနှင့် ဖျော်၍ ပေစာထုပ်၏ ဘေးနှစ်ဖက်ကို သုတ်ရသည်။ မထူမပါး သုတ်ရသည်။ သို့သုတ်ပြီးလျှင် နေလျမ်းရပြန်သည်။ ထိုအခါ ရေနံကိုင်စဉ်က ရေနံများ ဘေးဖက်ထိပ်ဖက်တွင် ရှိခဲ့လျှင် ကွက်လာမည်။ ကွက်သော နေရာကို တောင်ပို့မြေ ပြန်သုတ်ပြီးလျှင် နေလှမ်းရသည်။ ရေနံကွက်မပေါ်သည့် တိုင်အောင် ပြုလုပ်ရသည်။ ထိုနောက်မှ ပေရွက် နံဘေး စောင်းများ ချောမွန်ရန့် ထီးကျောက်ခေါ် ကျောက်ဖြင့် တိုက်သည်။ မှုန်ပြီး ချောမွတ်လာမှ သစ္စေးသုတ်သည်။ ပါးပါးသုတ်၍ သတွတ်ပင်မှ အရွက်နှင့် တိုက်ရသည်။ သို့တိုက်သောအခါ သတွတ်ရွက်ကို အခြောက်လှမ်းပြီးလျှင် ပေပေါ်က သစ္စေးနည်းနည်း ကျန်သည်အထိ တိုက်ရသည်။ ထိုကဲ့သို့ သစ္စေး သုတ်လိုက်၊ သစ္စေးအိပ်လျှင် (ခြောက်လျှင်) သတွတ်ရွက်ခြောက်နှင့် ပြန်တိုက် လိုက်ဖြင့် သုံးကြိမ်သုံးခါ ပြုလုပ်ရသည်။ ချောမွတ်စေရန် ဖြစ်သည်။ ပေစာထုပ်၏ နံဘေးစောင်များ ချောမွတ်လာမှ သစ္စေးသုတ်ရသည်။ မျဉ်းနက် လိုလျှင် သစ္စေးထူထူ သုတ်သည်။ မျဉ်းနီလိုလျှင် သစ္စေးပါးပါး သုတ်ကာ သစ္စေးခြောက်လျှင် သစ္စေးနှင့် ဟသƒပြဒါးရော၍ သုတ်ပါက အနီရောင်ရသည်။ အကယ်၍ ရွှေချလိုက်လျှင် သစ္စေးကို အနီရောင်ပေါ်မှာ ပါးပါးထပ်၍ သုတ် ရသည်။ ပြီးလျှင် သစ္စေးကို အဝတ်ခြောက်ဖြင့် ပြန်သုတ်ရသည်။ သစ္စေးပြန် နုတ်သည်ဟုခေါ်သည်။ ရွှေပြားကပ်၍ဖြစ်ရုံ သစ္စေးကျန်မှ ရွှေပြားကပ်သောရွှေချ သည်။ ကြံဆစ်ပေ လုပ်လိုလျှင် ဘေးနှစ်ဖက်အလယ်တွင် လက်လေးသစ်ခန့် ခန်ထား၍၊ ရွှေမျဉ်းရွှေပိန်းဆိုလျှင် တထုပ်လုံး အပြည့်ရွှေချရသည်။ ရွှေချသောအခါ ရွှေပြားသည် အချို့နေရာ၌ အပေါက်ကျန်နေတတ်သည်။ အစွန်းအစမညီ ရှိတတ်သည်။ ထိုကြောင့် ဂွမ်းဖြင့် လှိမ့်ပေးရသည်။ ဂွမ်းတကျပ်သားခန့် လောက်မှာ ရွှေတုံးကြီးပမာ ဖြစ်သွားတတ်သည်။
ပေရေးနည်း ရောက်လာပုံ
ပေပေါ်တွင် စာရေးခြင်းသည် အိန္ဒိယနိုင်ငံမှ ကူးရောက်လာဟန်တူသည်။ စာရေးခြင်းနှင့် အတူ ပေရွက်သုံးပုံနည်းသည်လည်း တခါတည်းပါလာဟန် ရှိသည်။ ရှေးဦးစွာ ပေနှင့်စာသည် ပျူလူမျိုးတို့ထံ ရောက်ခဲ့ပုံရသည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် ရှေးအကျဆုံတွေ့ရှိရသော ပေစာမှာ ရှေးခေတ် (အေဒီ ၄ဝဝ−၆ဝဝ) ကသ ရေခေတ္တရာ နေပြည်တော် ဖြစ်ခဲ့ဘူးသော မှော်ဇာ နယ်မှ တူးဖော်ရရှိသောပေဖြစ်သည်။ ပေစာဆိုရသော်လည်း ပေရွက်သဏ္ဌာန်ကို ခပ်ထားသော ရွှေပြားအပေါ်တွင် စာရေးသားခြင်းပင်ဖြစ်သည်။ မျက်မြင် သက်သေသာဓက အထောက်အထားကြောင့် ပေစာသည် ကျောက်စာထက်ပင် ရှေးကျသည်။ မှော်ဇာနယ်က ရရှိသော ပေများပေါ်တွင် ရေးသားထားသည့် အက္ခရာများမှာ လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၃ဝဝ−၁၄ဝဝ ကျော်ကျော်က သုံးစွဲသော အက္ခရာများဖြစ်သဖြင့် ပုဂံခေတ်ကျောက်စာထက် နှစ်ပေါင်း ၄ဝဝ−၅ဝဝ ခန့် စောသည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြီး မဖြစ်မီက ရှေးအကျဆုံး ပေစာကို ပုံနှင့်တကွ ဒေါက်တာ ဂျေ အေ စတူးဝပ်က အရှေ့တိုင်းနှင့် အာဖရိကတိုက် ဘာသန္တရ ကျောင်းထုတ် စာစောင် (ရ) အပိုင်း (၃)မှာ ဖော်ပြ ရေးသား ထားသည်။ ပေရွက် သုံးပုံနည်းများကိုလည်း ဆာအီမာဆင် တင်းနင့်ရေးသော သီဟို။် နိုင်ငံသမိုင်းတွင်းလည်းကောင်း၊ အဲလဗတ် ဖိုက်ရေးသော အတိတ်နှင့်ပစ္စုပ္ပပန် မြန်မာပြည် အတွဲ ၁ တွင်လည်းကောင်း၊ ၁၉၅ဝ ပြည့်နှစ် ဩဂုတ်လထုတ် မြန်မာနိုင်ငံ သုတေသန အသင်းဂျာနယ်၊ အတွဲ ၃၃၊ အပိုင်း ၂ တွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် ဘာသာပြန်နှင့် စာအုပ်ထုတ်ဝေ ရေးဌာန စာတည်းမှူးဦးဝန် ရေးသည့် မြန်မာနိုင်ငံ ပေစာများအကြောင်း မှတ်စုတွင် လည်းကောင်း ဖော်ပြ ရေးသားထားသည်။ စာရေးပြီးသော ပေစာထုပ်များကို ဇာတ်နိပါတ်တော်မှ အခန်းများဖြင့် လှပသေသပ်စွာ ထုလုပ် ရုပ်လုံးဖော်ထားသော စာတိုက်ခေါ် သေတ္တာကြီးများတွင် ထည့်သွင်းထားလေ့ရှိသည်။ အချို့သော စာတိုက်ကြီးများကို ရွှေချထားသည်။ စာတိုက်ကြီး များသည် မြန်မာ အနုပညာတရပ်အနေဖြင့် ဂုဏ်ယူနိုင်သော ပစ္စည်းတခုဖြစ်သည်။ စာတိုက်မှာ အကြီးအသေးလိုက်၍ ပေစာထုပ် ၂ဝ မှ ၅ဝ ခန့်အထိ ထည့်သွင်းနိုင်သည်။
ကျောင်းစာရေး
ပေစာကို ကျောင်းစာရေးခေါ် ပေစာရေးသူများက ရေးကြသည်။ များသောအားဖြင့် ရဟန်း ပုဂ္ဂိုလ် ပညာရှိများ၏ စီကုံးနှုန်းဖွဲ့ရေးသားမှုကို လိုက်ရေးရသူများသာ ဖြစ်သည်။ ကျောင်းစာရေးများသည် ဘုန်းကြီးကျောင်းများတွင် နေလေ့ရှိကြသည်။ ကျောင်းကပင် ထမင်းကျွေးလျှင် ပေကူးခအဖိုးငွေကို တိုးပေးရသည်။ ကောင်းမှုတော်ကြီး ကျောက်စာတွင် တောင်ဖီလာ ဆရာတော် ရေးခဲ့သည့် အတိုင်းပင် ကျောင်းစာရေးများသည် အက္ခရာ တတ်ရသည်။ မြဲမြံသောသတိ ရှိရသည်။ သို့မှသာလျှင် စာရေးရာ၌ အမှားအယွင်း အကျအပေါက် ကင်းဝေး ပေမည်။ ကျောင်းစာရေးသည် တနေ့လျှင် ပေခြောက်ရွက်၊ နှစ်ရက်မှာတအင်္ဂါ ရေးနိုင်သည်။ ရှေးခေတ်ကပေစာ တထုပ်ရေးလျှင် ငွေ ၃ဝ ကျပ်၊ ၃၅ ကျပ်ခန့် ကုန်ကျသည်။ ယခုခေတ်တွင်မူ ပေအရေးအသားသည် မရှိသလောက်ပင် ဖြစ်သည်။ ပုံနှိပ်စာအုပ် ထုတ်ဝေရန်သာလျှင် ပေမူကို ကော်ပီ စာအုပ်ထဲ့သို့ ကူးရေးခြင်းရှိသည်။ သို့ကူးရေးခမှာလည်း ယခုအခါ၌ စာကြောင်းရေကို လိုက်၍ ကိုးကြောင်းပေ ဆိုလျှင် တစ်အင်္ဂါ ကိုးကျပ် ပေးရသည်။ ပေစာအကူးမှား၍ သတ်ပုံချွတ်ယွင်းလျှင် စာအဓိပ္ပာယ်လည်း မှားသည်။ မြန်မာရှင်ဘုရင်များ နှောင်းခေတ်၌ ပေစာကူးသုတို့ ချွတ်ယွင်းချက် များသောကြောင့် သတိပေးသည့် အနေဖြင့် ……ခေါးတိရစ္ဆာန်၊ မဟာဒါန်၊ နဃာန်နှင့်ဝေး ကျောင်းစာရေးဟု ဆိုစမှတ် ပြုခဲ့ကြသည်။ ကုန်းဘောင်ခေတ် ဘိုးတော်ဘုရား လက်ထက်က ပေရေးပုံကို ကျည်းကန်ရှင်ကြီး မေတ္တာစာတွင် ……နောင်ရေးကိုလည်း မရှု၊ ခုရေးကိုလည်း မမြင်၊ ဉာဏ်လီဆင်၍၊ ချစ်ရှင်မိန့်မြတ်၊ ပိဋကတ်တွင်၊ ရေးမှတ်သည့် ကျမ်းဂန်မှာ၊ အဘိဓာတ် ဓာတုမာလာ၊ ဋီကာကျော် ပါဌ်နိသျတသွယ်၊ ရှစ်ဆယ်အင်္ဂါပေါင်း၊ ရှစ်ကြောင် တမျိုး၊ ကိုးကြောင်း တဝက်၊ လက္ခသုံးမူးတီး၊ သတီးမှာ လေးမူးနှင့်၊ သုံးဦးသောကျမ်းရပ်ကို၊ ရေးမှတ်၍ ပြီးပါပြီ။ ဤကုသိုလ်၏ အကျိုးကို၊ ဒုက္ခမျိုး ကင်းဝေးလျက်၊ စကြဝတေး၊ သဌေးမန္ဓတ်၊ သိကြားနတ်ကဲ့သို့၊ လူ့ရပ်နတ်ပြည်၊ ကြင် (ကျင်)လည် စုန်ဆင်၊ ချမ်းသာစံ၍၊ နိဃာန်ရမည့် အချက်ကို၊ ပဎ္ဎက်ဆုယူကာ၊ ဆရာပြုသော ကုသိုလ်စုတို့ကိုလည်း၊ သာဓုခေါ်မည့် အကြောင်းစသည်ဖြင့် ရေးသားထားသည်။
ရုပ်ပုံများ
ပေစာများနှင့်အတူ သရုပ်ဖော်ပုံများ ဆွဲထားသည့် ပေများမှာ အလွန်ရှားသည်။ နှစ်လက်မအကျယ်ရှိသော ပေရွက်ပေါ်တွင် ရုပ်ပုံများ ရေးဆွဲထားသည်မှာ အလွန် အံ့ဩခြီးမွမ်းရာ ကောင်းသည်။ ၃၁ ဘုံ ပေစာထုပ် (ကမ္ဘာ့ဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ်၊ ရန်ကုန်)တွင် မြင်းမိုရ်တောင်ကို အလယ်ကထားပြီးလျှင် ကျွန်းကြီးလေးကျွန်း ရံနေပုံနှင့် ၃၁ ဘုံလုံးကို အစီအစဉ်ဖြင့် ရေးဆွဲထားသည်။ မြင်းမိုရ်တောင်နှင့် ကျွန်းကြီး လေးကျွန်း၊ ကျွန်းငယ်များရံနေပုံကို ဆွဲရသည်မှာ နှစ်လက်မ အကျယ် ပေဖြင့် မဆန့်သဖြင့်၊ ပေချပ်များကို ကြိုးဖြင့် တချပ်နှင့်တချပ် ဆက်ကာ ပုံဆွဲ ထားသည်မှာ ခြီးမွမ်းအဲ့ဩဖွယ်ရာ ကောင်းလှပေသည်။
တန်ဂန်ရီကာနိုင်ငံ
အာဖရိကတိုက်၏ အ‌ရှေ့ဘက်ပိုင်းတွင် တန်ဂန်ယီးက အိုင် ကြီးနှင့် အိန္ဒိယသမုဒ္ဒရာအကြား၌ တည်ရှိ၍၊ ယခုအခါ ဗူရွန်ဒီ (ယခင် အူရွန်ဒီ)၊ အာဝမ်းဒါး (ယခင် ရူအန်းဒါး)နှင့် တန်ဂန် ယီးကနိုင်ငံတို့ တည်ရှိရာ နယ်‌မြေ‌ဒေသကြီးသည် ၁၈၈၄ ခုနှစ် မှအစပြု၍ ဂျာမန် အ‌ရှေ့အာဖရိက ကိုလိုနီနယ်ကြီး၌ အပါ အဝင် ဖြစ်လာခဲ့၏။ ပထမကမ္ဘာစစ်ကြီးအတွင်း၌ မဟာမိတ် တို့ကသိမ်းယူခဲ့၍ ‌နောင်အခါ ဗြိတိသျှနှင့် ဗဲလဂျီယန်အစိုးရ တို့က ခွဲ‌ဝေယူလိုက်ကြသည်။
ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ
ကာဂျစ်စတန်နိုင်ငံ (တရားဝင်အမည်အားဖြင့် ကာဂျစ်သမ္မတနိုင်ငံ) အား ယခင်က ကာဂျစ်ဇီးယားဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကာ အာရှ အလယ်ပိုင်းတွင် ရှိသော နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ကုန်းတွင်းပိတ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး တောင်ကုန်းထူထပ်ကာ မြောက်ဘက်တွင် ကာဇက်စတန်နိုင်ငံ၊ အနောက်ဘက်တွင် ဥဇဘက်ကစ္စတန်နိုင်ငံ၊ အနောက်တောင်ဘက်တွင် တာဂျစ်ကစ္စတန်နိုင်ငံ နှင့် အရှေ့ဘက်တွင် တရုတ်ပြည်သူ့သမ္မတနိုင်ငံ တို့က ဝိုင်းရံထားသည်။ အကြီးဆုံးမြို့နှင့် မြို့တော်မှာ ဘီရှကက်မြို့ဖြစ်သည်။
ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ၏ သမိုင်းကြောင်းမှာ နှစ်ပေါင်း ၂၀၀၀ ကျော်မျှ ရှည်လျားပြီး အမျိုးမျိုးသော ယဉ်ကျေးမှုများနှင့် အင်ပိုင်ယာများ လွှမ်းခြုံ အုပ်မိုး တည်ရှိခဲ့ရာနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ပထဝီ အနေအထားအားဖြင့် တောင်ကုန်းများ ထူထပ်စွာ တည်ရှိသော မြေမျက်နှာသွင်ပြင်ကြောင့် တသီးတခြား တည်ရှိကာ ၎င်း၏ ရှေးကျသော ယဉ်ကျေးမှုကို ထိန်းသိမ်းရန် တနည်းတဖုံ ကူညီရာ ရောက်ခဲ့သော်လည်း ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် သမိုင်းကြောင်းအရ ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော ယဉ်ကျေးမှု လူ့အဖွဲ့အစည်းကြီး အချို့၏ ဆုံစည်းရာ နေရာ ဖြစ်ခဲ့ပြီး ပိုးသားလမ်းမကြီး ၏ အစိတ်အပိုင်းနှင့် အခြားသော စီးပွားရေး နှင့် ယဉ်ကျေးမှု ပေါင်းဆုံရာ လမ်းကြောင်းများ၏ တစိတ်တဒေသ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ကာဂျစ္စတန် နိုင်ငံသည် အခြားနိုင်ငံများ၏ လွှမ်းမိုးမှုကို အစဉ်သဖြင့် ခံခဲ့ရပြီး ၁၉၉၁ ခုနှစ် ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စု ပြိုကွဲပြီးချိန်တွင်မှ အချုပ်အခြာ အာဏာပိုင် နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သည်။
တန်ဂန်ရီကာနိုင်ငံ
တန်ဂန်းယီးကနယ်သည် ၁၉၆၀ ပြည့်နှစ် စက်တင်ဘာလ တွင် တာဝန်ခံအုပ်ချုပ်‌ရေးရရှိပြီးလျှင် ၁၉၆၁ ခုနှစ် ‌မေလ ၁ ရက်‌နေ့မှ အစပြု၍ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်‌ရေး ရရှိခဲ့သည်။ ၁၉၆၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၉ ရက်‌နေ့မှအစပြု၍ ဗြိတိသျှ ဓနသဟာယ အတွင်း အချုပ်အချာအာဏာပိုင် လွတ်လပ်‌သောနိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်လာခဲ့၏။ ၁၉၆၂ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၉ ရက်‌နေ့တွင် သမ္မတနိုင်ငံ အုပ်ချုပ်‌ရေးစံနစ်ကို စတင်ကျင့်သုံးလာခဲ့သည်။
ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ
လွတ်လပ်ရေး ရပြီးသည့် အချိန်တွင် ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် တပေါင်းတည်းဖြစ်သော ပါလီမန် သမ္မတနိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်လာခဲ့သော်လည်း လူမျိုးရေး ပဋိပက္ခများ၊ ပုန်ကန်မှုများ၊ စီးပွားရေး အကျပ်အတည်းများ၊  စပ်ကူးမပ်ကူး ကာလ အစိုးရများ နှင့် နိုင်ငံရေး ပါတီများ ကြား ပဋိပက္ခများ ကို ကြုံတွေ့နေရဆဲ ဖြစ်သည်။ ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် လွတ်လပ်သော နိုင်ငံများ၏ ဓနသဟာယ အဖွဲ့၊ ယူရေးရှန်း စီးပွားရေး သမ္မဂ္ဂ အဖွဲ့၊ ပူးပေါင်း လုံခြုံရေးစာချုပ် အဖွဲ့၊ ရှန်ဟိုင်းပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု အဖွဲ့၊ အစ္စလာမ် ပူးပေါင်း ဆောင်ရွက်မှု အဖွဲ့ ၊ တာ့ခ် ကောင်စီ၊ တာ့ခ်ဆွိုင်း နှင့် ကမ္ဘာ့ ကုလသမ္မဂ္ဂ တို့၏ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။
ကာဂျစ် လူမျိုးများသည် ၅.၇ သန်းများသော နိုင်ငံလူဦးရေ၏ အများစု ဖြစ်ပြီး သိသာစွာ များပြားသော လူနည်းစု လူမျိုးများဖြစ်သော ဥဇဘက် လူမျိုးများနှင့် ရုရှားလူမျိုးများမှ ဒုတိယအများဆုံး ဖြစ်သည်။ ရုံးသုံး ဘာသာစကား ဖြစ်သော ကာဂျစ် ဘာသာစကားမှာ အခြားသော တာ့ခ်ဘာသာစကားများနှင့် နီးစပ်စွာ ဆက်နွယ်နေသည်။ ရုရှားတို့၏ လွှမ်းမိုးခဲ့မှုကြောင့် ရုရှားဘာသာစကားကို ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုဆဲပင် ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံလူဦးရေ၏ ၆၄ ရာခိုင်နှုန်းမှာ ဂိုဏ်းဂဏစွဲ မရှိသော မွတ်ဆလင် ဘာသာဝင်များ ဖြစ်ကြသည်။ ကာဂျစ် ယဉ်ကျေးမှုသည် တာ့ခ် ယဉ်ကျေးမှုတွင် အခြေခံသော်လည်း ပါရှန်း၊ မွန်ဂိုလီးယား နှင့် ရုရှားတို့၏ လွှမ်းမိုးမှုများကို တွေ့နိုင်သည်။
အမည်မှည့်ခေါ်ခြင်း
ကာဂျစ် ဆိုသော စကားမှာ တာ့ခ်ဘာသာစကား ၄၀ မှ ဆင်းသက်လာခြင်း ဖြစ်ပြီး အူရီဂါတို့အားတွန်းလှန်ရန်အတွက် ဒေသခံ လူမျိုးစု ၄၀ ကို စုစည်းသော ဒဏ္ဍာရီလာ သူရဲကောင်း မာနာ့စ်ကို ရည်ညွှန်းသည်ဟု ယုံကြည်ရသည်။ ၉ ရာစု အစောပိုင်းက အူရီဂါတို့သည် ကာဂျစ္စတန် နိုင်ငံ အပါအဝင် အာရှ အလယ်ပိုင်း၊ မွန်ဂိုလီးယား၊ ရုရှား၏ တစိတ်တဒေသနှင့် တရုတ်နိုင်ငံတို့တွင် အကြီးအကျယ် စိုးမိုးထားသည်။
ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ၏ အလံတော်မှ နေရောင်ခြည် အလင်းတန်း ၄၀ သည် ထို လူမျိုးစု ၄၀ ကိုပင် ရည်ညွှန်းပြီး နေ၏ အလယ်ခေါင်ရှိ ရုပ်ပုံမှာ အာရှ အလယ်ပိုင်း ရွှေ့ပြောင်းသွားလာသူတို့၏ တဲများမှ သစ်သား အမိုး ကို ရည်ညွှန်းခြင်း ဖြစ်သည်။
တန်ဂန်ရီကာနိုင်ငံ
တန်ဂန်ယီးကနိုင်ငံတွင် သ‌င်္ဘောနာနတ်‌လျှော်၊ ဝါဂွမ်းနှင့် ကာဖီစသည်တို့ကို စိုက်ပျိုးသည်။ တန်ဂန်ယီးကနိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ‌ပေါ်တွင် သ‌င်္ဘောနာနတ်‌လျှော် အထွက်ဆုံးနိုင်ငံဖြစ်၏။ သစ်များလည်းထွက်၏။ သံ၊ ‌ကျောက်မီး‌သွေး၊ စိန်၊ ‌ရွှေ၊ ‌ငွေ၊ သ‌င်္ဘောနာနတ်‌လျှော်နှင့် သစ်များကို တင်ပို့‌ရောင်းချသည်။၁၉၆၄ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ၂ရ ရက်‌နေ့တွင် တန်ဂန်ယီးက တို့အတူပူး‌ပေါင်းကာ တန်ဂန်ယီးကနှင့် ဇန်ဇိဗာပြည်‌ထောင်စု သမ္မတနိုင်ငံဟု တည်‌ထောင်ခဲ့၏။ သို့ရာတွင် ထိုနှစ်‌အောက်တို ဘာလ ၂၉ ရက်‌နေ့တွင် တန်ဇာနီးယား ပြည်‌ထောင်စုသမ္မတ နိုင်ငံဟု အမည်‌ပြောင်းလိုက်‌လေသည်။
ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ
ရှေးခေတ်
ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံတွင် ရှေးခေတ်ကာလက အီရန် မြင်းစီးလူမျိုးများ ဖြစ်သော ဆိုင်သီယန်တို့ အခြေချ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။
တန်ဂန်ရီကာနိုင်ငံ
ဒါရက်ဆလမ်းမြို့သည်ပင် တန်ဇန်နီးယားနိုင်ငံ၏ မြို့‌တော် ဖြစ်သည်။ ဆွာဟီလီ ဘာသာစကားသည် တန်ဇန်နီးယားနိုင်ငံ ၏ ရုံးသုံးဘာသာစကားဖြစ်၏။ တန်ဇန်နီးယားနိုင်ငံသည်ကုလသမဂ္ဂ အဖွဲ့ဝင်နိုင်ငံတစ်ခု ဖြစ်‌လေသည်။
ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ
ရှေးခေတ်
ကာဂျစ်နိုင်ငံသည် အူရီဂါ အင်ပိုင်ယာကို အေဒီ ၈၄၀ တွင် အောင်နိုင်ခဲ့ပြီးနောက် အကျယ်ပြန့်ဆုံး ချဲ့ထွင်နိုင်ခဲ့သည်။ ထို့နောက် ကာဂျစ်တို့သည် ထန်ရှန်း တောင်တန်းများအထိ နယ်မြေချဲ့ထွင်ခဲ့ကြပြီး ထိုဒေသတွင် ၎င်းတို့၏ ဩဇာကို နှစ်ပေါင်း ၂၀၀ ခန့် လွှမ်းမိုး ထားနိုင်ခဲ့သည်။
၁၂ ရာစုသို့ ရောက်သော အခါတွင်မူ မွန်ဂိုတို့၏ နယ်မြေချဲ့ထွင်မှုကြောင့် ကာဂျစ်တို့ ပိုင်ဆိုင်သော ဒေသမှာ အော်လ်တေးတောင်တန်း နှင့် ဆာယန် တောင်တန်း ဒေသများသာ ကျန်ရှိတော့သည်။ ၁၃ ရာစုတွင် မွန်ဂို အင်ပိုင်ယာ အင်အားကောင်းလာပြီးနောက် ကာဂျစ်တို့ တောင်ပိုင်းသို့ ပြောင်းရွှေ့သွားခဲ့သည်။ ကာဂျစ်တို့သည် မွန်ဂို အင်ပိုင်ယာ၏ အစိတ်အပိုင်း အဖြစ် ၁၂၀၇ တွင် ငြိမ်းချမ်းစွာ ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။
၇ ရာစုနှင့် ၁၂ ရာစု အတွင်းမှ တရုတ်လူမျိုးများနှင့် မူစလင်တို့၏ အဆိုအရ ကာဂျစ်လူမျိုးများကို ဆံပင်အနီရောင်ရှိပြီး အသားဖြူကာ မျက်လုံး အပြာရောင် ရှိသောသူများဟု ဆိုကြပြီး ထိုအဆိုအရ ရှေးခေတ် အင်ဒို-ဥရောပ မျိုးနွယ်စုများ ဖြစ်သည့် ဆလားဗစ် လူမျိုးများနှင့် ဆင်တူသည်ဟု ညွှန်းဆိုနေခြင်း ဖြစ်သည်။ လတ်တလော မျိုးရိုးဇီဝ လေ့လာမှုများအရ ကာဂျစ် လူမျိုးများမှာ ဆိုင်ဘေးရီးယား ဒေသရှိ ရှေးဦးနေ လူမျိုးများမှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု အခိုင်အမာ ပြောနိုင်သည်ကို တွေ့ရသည်။ ရွှေ့ပြောင်းခြင်း၊ စစ်ပွဲများကို အောင်နိုင်ခြင်း၊ ကွဲပြားသော လူမျိုးစု အချင်းချင်း လက်ထပ်ခြင်း နှင့် ယဉ်ကျေးမှု အချင်းချင်း ရောနှောပေါင်းစပ်ခြင်းတို့ကြောင့် ယခုလက်ရှိ အလယ်အာရှ နှင့် အနောက်တောင် အာရှတွင် နေထိုင်သော ကာဂျစ်လူမျိုးတို့မှာ နီးစပ်စွာ တူညီသော ဘာသာစကားများကို ပြောဆိုနေကြသော်လည်း သွေးနှောနေကြပြီး အမျိုးမျိုးသော လူမျိုးတို့မှ ပေါင်းစပ်ဆင်းသက်လာကြောင်း တွေ့ရသည်။
အစ်ဆစ်ကူး ရေကန်မှာ အရှေ့ဖျားဒေသမှ ဥရောပသို့ သွားရောက်သော ကုန်သည်များ၊ စီးပွားရေး သမားများ နှင့် အခြားသော ခရီးသည်များ အသုံးပြုကြသော ကုန်းလမ်း ဖြစ်သည့် ပိုးသား လမ်းမကြီး၏ ခရီးတစ်ထောက် နားနေရာ ဖြစ်သည်။
ကာဂျစ်လူမျိုးများကို ၁၇ ရာစုတွင် မွန်ဂို အွိုင်းရက် တို့က လည်းကောင်း၊ ၁၈ ရာစု အလယ်ပိုင်းတွင် မန်ချူး ချင်မင်းဆက်မှ လည်းကောင်း၊ ၁၉ ရာစု အစောပိုင်းတွင် ဥဇဘက် ကိုကန်း ခန်နိတ် မှ လည်းကောင်း ကျူးကျော် သိမ်းပိုက်ခဲ့ကြသည်။
၁၉ ရာစု နှောင်းပိုင်းတွင် မျက်မှောက်ခေတ် ကာဂျစ္စတန် ဒေသ၏ အဓိက အစိတ်အပိုင်း အတော်များများကို တရုတ်နိုင်ငံ (ချင်မင်းဆက်) နှင့် ရုရှားတို့ အကြား သဘောတူ စာချုပ် နှစ်ခုဖြင့် လွှဲပြောင်းပေးအပ်ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်က ရုရှားတွင် ကာဂျစ်ဇီးယား ဟု ခေါ်ဝေါ်သော ထိုဒေသကို ရုရှား အင်ပိုင်ယာ အတွင်းသို့ ၁၈၇၆ တွင် သွတ်သွင်းခဲ့သည်။ ရုရှားတို့၏ လွှဲပြောင်း ရယူမှုအပြီး ဇာဘုရင်၏ အုပ်ချုပ်မှုမှာ ပုန်ကန်မှုများစွာဖြင့် ကြုံတွေ့ခဲ့ရပြီး ကာဂျစ် အများအပြားမှာ ပါမီယာ တောင်ကုန်း ဒေသနှင့် အာဖဂန်နစ္စတန် သို့ ရွှေ့ပြောင်းခဲ့ကြသည်။
ထို့ပြင် ၁၉၁၆ အလယ်အာရှ အတွင်း ရုရှားတို့၏ အုပ်ချုပ်ရေးအား ပုန်ကန်မှုအား ဖိနှိပ်ခြင်းကြောင့် ကာဂျစ် အများအပြားမှာ တရုတ်နိုင်ငံသို့ ပြောင်းရွှေ့သွားခဲ့ကြ သည်။ လူမျိုးစု အများအပြားမှာ ထိုအချိန်၌ (ယခုတိုင်အောင်) အိမ်နီးချင်း နိုင်ငံများ အတွင်း ပျံ့နှံ့နေကြပြီး နိုင်ငံများ အကြား နယ်နိမိတ်မှာ အသေအချာ စောင့်ကြပ်ခြင်း နှင့် ထိန်းသိမ်းခြင်း မရှိသဖြင့် တောင်ကုန်းဒေသများအတွင်း ဟိုမှသည်မှ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်လျက် ရှိကြသည်။ ထိုသို့ ရွှေ့ပြောင်းနေထိုင်ရာတွင် မည်သည့်နေရာတွင် နေထိုင်သည်က ပို၍ ကောင်းမည်ဆိုသည့် အပေါ်မူတည်ပြီး စိုက်ပျိုးရန် အတွက် မိုးကောင်းကောင်းရခြင်း၊ ဖိနှိပ်ခံရစဉ် အတွင်း မည်သည့် အစိုးရက ပိုကောင်းမည်ဟု တွေးတောခြင်း စသည်တို့ အပေါ်တွင် မူတည်နေသည်။
ဆိုဗီယက် ကာဂျစ္စတန်
ဒေသအတွင်း ဆိုဗီယက်တို့၏အာဏာသည် ၁၉၁၉ တွင် စတင် တည်ထောင်ခဲ့သည်။ ရုရှား ဆိုဗီယက် ဖက်ဒရယ် ဆိုရှယ်လစ် သမ္မတ နိုင်ငံ အတွင်း ကာရာ-ကာဂျစ် ကိုယ်ပိုင် အုပ်ချုပ်ခွင့်ရ နယ်မြေ အဖြစ် တည်ထောင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ (ကာရာ-ကာဂျစ် ဆိုသော အသုံးအနှုန်းကို ရုရှားတို့က ၁၉၂၀ ခုနှစ်များ အလယ်ပိုင်း အထိ အသုံးပြုခဲ့ကြပြီး ကာဂျစ်ဟုပင် ခေါ်ဝေါ်ကြသော ကာဇက်လူမျိုးများမှ ကွဲပြားစေရန် သုံးနှုန်းခြင်း ဖြစ်သည်။) ၁၉၃၆ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၅ ရက်နေ့တွင် ဆိုဗီယက် ယူနီယံ အတွင်း၌ ကာဂျစ် ဆိုဗီယက် ဆိုရှယ်လစ် သမ္မတနိုင်ငံ ကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။
ဆိုဗီယက်တို့၏ ဂလက်စနော့ ခေါ် ပွင့်လင်းမြင်သာရေး လှုပ်ရှားမှု၏ အစောပိုင်းနှစ်များတွင် ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ၏ နိုင်ငံရေး အပေါ်တွင် အနည်းငယ်မျှသာ ရိုက်ခတ်မှု ရှိခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း နိုင်ငံ၏ သတင်းစာများမှာ ပိုမို၍ လစ်ဘရယ်ဆန်သော အမြင်များကို ခံယူခွင့် ရခဲ့ပြီး သတင်းစာ အသစ်ဖြစ်သော လစ်ထရေတာနီ ကာဂျစ္စတန် အား စာရေးဆရာများ သမ္မဂ္ဂမှ ထုတ်ဝေခွင့် ရရှိခဲ့သည်။ တရားမဝင်သော နိုင်ငံရေး အသင်းများမှာ ပိတ်ပင်ခံခဲ့ရပြီး ၁၉၈၉ ခုနှစ်တွင် ကြီးကျယ်သော အိမ်ရာ ပြဿနာများကို ဖြေရှင်းရှင် ပေါ်ပေါက်လာသော အချို့ အစုအဖွဲ့များမှာမူ လှုပ်ရှားခွင့် ရရှိခဲ့သည်။
၁၉၈၉ ခုနှစ် ဆိုဗီယက်တို့ နောက်ဆုံး ကောက်ယူသော လူဦးရေ စာရင်းအရ မြောက်ပိုင်းမြို့တော် ဖရွန်ဇာမြို့ (ယခုအခါ ဘိရှကက်မြို့) ၏ ၂၂% မျှသော လူဦးရေသည်သာ ကာဂျစ်လူမျိုးများ ဖြစ်ကြပြီး လူဦးရေ၏ ၆၀% ကျော်မှာ ရုရှားလူမျိုးများ၊ ယူကရိန်း လူမျိုးများ နှင့် အခြားသော ဆလာဗစ် နိုင်ငံများ များမှ ဖြစ်သည် ဟုဆိုသည်။ (စစ်တမ်းအရ ဘိရှကက် မြို့နေ လူဦးရေ၏ ၃၆ ရာခိုင်နှုန်းသာ ရုရှားစကားကို ပထမဘာသာစကား အနေနှင့် ပြောကြားကြသည်။)
၁၉၉၀ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် ကာဂျစ္စတန် တောင်ပိုင်းရှိ ဥဇဘက် လူမျိုး အများစု နေထိုင်ရာ ဒေသဖြစ်သော အော့ရှ် အိုဘလတ်စ်တွင် ဥဇဘက် လူမျိုးများ နှင့် ကာဂျစ်လူမျိုးများ အကြား လူမျိုးရေး တင်းမာမှုများ ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ ဥဇဘက်တို့၏ စုပေါင်းယာမြေကို အိမ်ရာဖွံ့ဖြိုးရေး စီမံကိန်း အဖြစ် ပြောင်းလဲရန် ကြိုးစားရမှ အော့ရှ်အရေးအခင်း စတင် ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ အရေးပေါ် အခြေအနေ ကြေညာ၍ ကာဖျူး ထုတ်ပြန်ကာ ထိန်းသိမ်း ခဲ့ရပြီး ကာဂျစ္စတန် မြောက်ပိုင်းရှိ စုပေါင်းယာမြေရှိ အလုပ်သမား မိသားစုမှ သား ၅ ယောက်တွင် အငယ်ဆုံး ဖြစ်သော အက်စကာ ကာယက်ဗ် မှာ ထိုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် သမ္မတ အဖြစ် ရွေးချယ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။
ထိုအချိန်တွင် ကာဂျစ္စတန် နိုင်ငံ၏ ဒီမိုကရေစီ လှုပ်ရှားမှုများမှာ ပါလီမန်တွင်း ထောက်ခံမှုဖြင့် သိသာသော နိုင်ငံရေး အင်အားစု တစ်ခု အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိလာခဲ့သည်။ ၁၉၉၀ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ဆိုဗီယက် အထွဋ်အထိပ် အဖွဲ့မှ နိုင်ငံ၏ အမည်ကို ရီပတ်ဘလစ် အော့ဖ် ကာဂျစ္စတန်ဟု ပြောင်းလဲ ခေါ်ဝေါ်ရန် မဲဆန္ဒပေး ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။ (၁၉၉၃ တွင် ကာဂျစ် ရီပတ်ဘလစ် ဟု ဖြစ်လာခဲ့သည်။) နောက်တစ်လ ဖြစ်သော ဇန်နဝါရီလတွင် ကာယက်ဗ်မှ အစိုးရ ဖွဲ့စည်းပုံ အသစ်ကို မိတ်ဆက်တင်ပြခဲ့ပြီး အစိုးရ အသစ်အား ငယ်ရွယ်ပြီး ပြုပြင်ပြောင်းလဲ ရန် လိုလားသော နိုင်ငံရေး သမားများဖြင့် အဓိက ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ ၁၉၉၁ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလတွင် မြို့တော်၏ အမည်အား ဖရွန်ဇာမှ တော်လှန်ရေး ကာလ မတိုင်မီ အမည်ဖြစ်သော ဘိရှကက် အဖြစ် ပြန်လည်ပြောင်းလဲ ခဲ့သည်။
ချဲ့အောက်ရွာ၊ ကျောင်းတောင်
ချဲ့အောက်ရွာ၊ ကျောင်းတောင်
ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ
ဆိုဗီယက် ကာဂျစ္စတန်
လွတ်လပ်ရေး ရရှိရန် အတွက် နိုင်ငံရေး အရ ကြိုးပမ်းလှုပ်ရှားခဲ့သော်လည်း တကယ့် စီးပွားရေး အခြေအနေမှာမူ ဆိုဗီယက် ယူနီယံမှ ခွဲထွက်ရန် အခြေအနေနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်နေခဲ့သည်။ ၁၉၉၁ မတ်လတွင် ကျင်းပသော ဆိုဗီယက် ယူနီယံ အဖြစ် ဆက်လက်တည်ရှိနေရေး ဆန္ဒခံယူပွဲတွင် မဲဆန္ဒရှင် ၈၈.၇% က ဆိုဗီယက် ယူနီယံအား အသစ်ပြန်လည် ဖွဲ့စည်းသော ဖက်ဒရေးရှင်း တစ်ခု အဖြစ် ဆက်လက် တည်ရှိနေရန် အဆိုကို ထောက်ခံခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ခွဲထွက်ရေး လှုပ်ရှားသူများက ကာဂျစ္စတန်၏ လွတ်လပ်ရေး ရရှိရန် အတွက် ထိုနှစ် ဩဂုတ်လတွင်ပင် ဖိအားပေး လုပ်ဆောင်ခဲ့လေသည်။
လွတ်လပ်ရေး ရပြီးခေတ်
၁၉၉၁ အောက်တိုဘာလတွင် ကာယက်ဗ်သည် ပြိုင်ဘက်မရှိ အရွေးခံပြီးနောက် တိုက်ရိုက်မဲပေးစနစ်ဖြင့် ဆန္ဒမဲ ၉၅ ရာခိုင်နှုန်းကို ရရှိခဲ့ကာ အသစ်ပေါ်ပေါက်လာသော လွတ်လပ်သော သမ္မတနိုင်ငံ၏ သမ္မတ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ အခြားသော သမ္မတနိုင်ငံ ၇ ခုမှ ကိုယ်စားလှယ်များနှင့် အတူ တစ်လတည်းတွင်ပင် စီးပွားရေး အသိုက်အဝန်း အသစ် အတွက် သဘောတူ စာချုပ်ကို လက်မှတ် ရေးထိုးခဲ့သည်။ ၁၉၉၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၁ ရက်နေ့တွင် ကာဂျစ္စတန် နိုင်ငံသည် အခြားသော အလယ်အာရှ သမ္မတနိုင်ငံ ၄ ခုနှင့် အတူ လွတ်လပ်သော နိုင်ငံများ၏ ဓနသဟာယ အဖွဲ့ကို တရားဝင် ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၅ ရက်တွင် ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် လွတ်လပ်ရေး အပြည့်အဝ ရရှိခဲ့သည်။ နောက်တစ်ရက် ၁၉၉၁ ဒီဇင်ဘာလ ၂၆ ရက်တွင် ဆိုဗီယက် ယူနီယံ ဟူ၍ မရှိတော့ပေ။ ၁၉၉၂ ခုနှစ်တွင် ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် ကမ္ဘာ့ ကုလသမ္မဂ္ဂ နှင့် ဥရောပ လုံခြုံရေးနှင့် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်ရေး အဖွဲ့ (အိုအက်စ်စီအီး) သို့ အဖွဲ့ဝင် နိုင်ငံ အဖြစ် ဝင်ရောက်ခဲ့သည်။ ၁၉၉၃ ခုနှစ် မေလ ၅ ရက်တွင် နိုင်ငံ၏ ရုံးသုံးအမည်အား ရီပတ်ဘလစ်အော့ဖ် ကာဂျစ္စတန် မှ ကာဂျစ် ရီပတ်ဘလစ် ဟု ပြောင်းလဲခေါ်ဝေါ်ခဲ့သည်။
၂၀၀၅ ခုနှစ် မတ်လ ရွေးကောက်ပွဲ အပြီးတွင် ကျူးလစ်ပန်း တော်လှန်ရေး ဟု အမည်ရသည့် ထင်ရှားသည့် ဆန္ဒပြပွဲ တစ်ခု ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ကာ သမ္မတ အက်စ်ကာ ကာယက်ဗ်အား ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဧပြီလ ၄ ရက်နေ့တွင် ရာထူးမှ နုတ်ထွက်စေခဲ့သည်။ အတိုက်အခံ ခေါင်းဆောင်များက ညွှန့်ပေါင်း အစိုးရ ဖွဲ့စည်းခဲ့ပြီး အစိုးရ အသစ်ကို သမ္မတ ကူးရ်မန်ဘတ် ဘာကီးယက်ဗ်၏နှင့် ဝန်ကြီးချုပ် ဖဲလစ် ကူလော့ဗ် တို့၏ ဦးဆောင်မှုဖြင့် ဖွဲ့စည်းခဲ့သည်။ နိုင်ငံ၏ မြို့တော်မှာ ဆန္ဒပြမှု အတွင်း လုယက် ခံခဲ့ရသည်။
နိုင်ငံရေး တည်ငြိမ်မှုမှာ ရရှိရန် ခက်ခဲပြီး ဒုစရိုက်ဂိုဏ်းများနှင့် ဆက်စပ်နေသော အဖွဲ့များမှာ အာဏာရရှိရန် အပြိုင်အဆိုင် ကြိုးပမ်းကြသည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ် မတ်လတွင် ရွေးကောက် တင်မြှောက်ခံရသော ပါလီမန် အမတ် ၇၅ ဦး အတွင်းမှ ၃ ဦး လုပ်ကြံသတ်ဖြတ်ခံရပြီး ကြားဖြတ်ရွေးကောက်ပွဲတွင် အသတ်ခံရသော သူ၏ အစ်ကို နေရာကို ဝင်အရွေးခံ၍ အနိုင်ရသော အမတ်မှာ ၂၀၀၆ ခုနှစ် မေလ ၁၀ ရက်တွင် ထပ်မံ သတ်ဖြတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။ ထိုလေးဦး စလုံးမှာ အဓိက တရားဝင် စီးပွားရေး လုပ်ငန်းများနှင့် တိုက်ရိုက် ပတ်သက် ဆက်နွယ်နေသည်ဟု နာမည်ကြီးသူများ ဖြစ်ကြသည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဧပြီလ ၆ ရက်တွင် တာလာ့စ် မြို့တွင် အစိုးရ၏ အကျင့်ပျက် ခြစားမှုများနှင့် တိုးမြှင့်လာသော လူနေမှု စရိတ်များ ပေါ်တွင်ဖြစ်ပွားသော ဆန္ဒပြပွဲ အပြီးတွင် ပြည်သူ့တော်လှန်ရေး ပျံ့နှံ့ ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ဆန္ဒပြသူများမှာ အကြမ်းဖက်လာကြပြီး နောက်တစ်နေ့တွင် ဘိရှကက်သို့ ကူးစက်လာသည်။ ဆန္ဒပြသူများမှာ သမ္မတ ဘာကီးယက်ဗ်၏ ရုံးကို တိုက်ခိုက်သကဲ့သို့ နိုင်ငံတော်မှ ထုတ်လွှင့်သော တီဗွီ နှင့် ရေဒီယို စတေရှင်များကိုလည်း တိုက်ခိုက်ကြသည်။ ဆန္ဒပြမှု အတွင်း ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးမှာ ရိုက်နှက်ခြင်း ခံရသည်ဟု သတင်းထွက်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဧပြီလ ၇ ရက်တွင် သမ္မတ ဘာကီးယက်ဗ်မှ နိုင်ငံအတွင်း အရေးပေါ် အခြေအနေကို ကြေညာခဲ့သည်။ ရဲ နှင့် အထူးတပ်ဖွဲ့များမှ အတိုက်အခံ ခေါင်းဆောင် အများအပြားကို ဖမ်းဆီးခဲ့သည်။ တန်ပြန်သည့် အနေနှင့် ဆန္ဒပြသူများက ပြည်တွင်းလုံခြုံရေး ဌာနချုပ် (ယခင်က ကေဂျီဘီ ဌာနချုပ်) နေရာ နှင့် မြို့တော်ရှိ နိုင်ငံ၏ တယ်လီဗွီးရှင်း ချန်နယ်တို့ကို ထိန်းသိမ်း ရယူခဲ့သည်။ ကာဂျစ္စတန် အစိုးရ တာဝန်ရှိသူများ၏ ပြောဆိုချက်အရ မြို့တော် အတွင်း ရဲများနှင့် သွေးထွက်သံယို ထိပ်တိုက်တွေ့မှုများတွင် အနည်းဆုံး လူ ၇၅ ဦး သေဆုံးပြီး ၄၅၈ ဦးမှာ ဒဏ်ရာ ရခဲ့သည် ဟု ဆိုသည်။ သို့သော်လည်း သတင်းများ အရ လူ ၈၀ ဦး အနည်းဆုံး သေဆုံးသည်ဟု သိရသည်။ ယခင် နိုင်ငံခြားရေး ဝန်ကြီး ရိုဇာ အိုတွန်ဘာယဲဗာ ဦးဆောင်သော ကြားဖြတ်အစိုးရမှ ၂၀၁၀ ဧပြီလ ၈ ရက်တွင် ကာဂျစ္စတန်၏ နိုင်ငံပိုင် မီဒီယာ နှင့် မြို့တော် အတွင်းရှိ အစိုးရ၏ ရုံးများကို ထိန်းသိမ်း ခဲ့သည်။ သို့သော် ဘာကီးယက်ဗ်သည် ရာထူးမှ နုတ်ထွက်ခြင်း မပြုသေးပေ။
သမ္မတ ဘာကီးယက်ဗ်သည် ဂျလာအာဘတ် ရှိ သူ၏ နေအိမ် သို့ ပြန်သွားခဲ့ပြီး ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၃ ရက်နေ့တွင် သတင်းစာ ရှင်းလင်းပွဲ၌ ရာထူးမှ နုတ်ထွက်ခြင်း ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဧပြီလ ၁၅ တွင် ဘာကီးယက်ဗ်သည် အိမ်နီးချင်း ကာဇက်စတန် နိုင်ငံသို့ သူ၏ ဇနီး နှင့် ကလေး နှစ်ယောက်နှင့် အတူ လေယာဉ်ပျံဖြင့် ထွက်ခွာသွားခဲ့သည်။ နိုင်ငံ၏ ယာယီခေါင်းဆောင်များက ဘာကီးယက်ဗ် မထွက်ခွာမီ တရားဝင် ရာထူးမှ နုတ်ထွက်ကြောင်းစာကို လက်မှတ်ရေးထိုး ခဲ့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။
၂၀၁၀ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၁ ရက်နေ့တွင် နိုင်ငံ၏ ဒုတိယ အကြီးဆုံးမြို့ဖြစ်သော အော့ရှ်မြို့၌ အဓိက လူမျိုးစု နှစ်ခုဖြစ်သော ဥဇဘက်နှင့် ကာဂျစ်လူမျိုးတို့ အကြား လူမျိုးရေး အဓိကရုဏ်းများ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထိုအဓိကရုဏ်းမှ နိုင်ငံအတွင်း ပြည်တွင်းစစ် ဖြစ်လာနိုင်သည် ဟူသော စိုးရိမ် ကြောင့်ကြမှုများ ပေါ်ပေါက် လာခဲ့သည်။
အခြေအနေများကို ထိန်းချုပ်ရန် ခက်ခဲလာသဖြင့် ယာယီခေါင်းဆောင်ဖြစ်သော အိုတွန်ဘာရဲဗာ မှ ရုရှားသမ္မတ ဒီမီထရီ မက်ဒ်ဗြဲဒက်ဗ် ထံသို့ စာတစ်စောင် ပေးပို့၍ ရုရှားတပ်များကို စေလွှတ်၍ နိုင်ငံ၏ အခြေအနေကို ထိန်းသိမ်းပေးရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ မက်ဒ်ဗြဲဒက်ဗ်၏ ပြည်သူ့ဆက်ဆံရေး အရာရှိ နာတာလျာ တီမာကိုဗာက "ဤ အကြောင်းမှာ ပြည်တွင်း ပဋိပက္ခသာဖြစ်သဖြင့် ရုရှားအနေနှင့် ပါဝင်ပတ်သက်ရန် လိုအပ်သော အခြေအနေမရှိပါ။" ဟု အကြောင်း ပြန်ကြားခဲ့သည်။ ပဋိပက္ခကြောင့် လူ ၂၀၀ ကျော် သေဆုံးခဲ့ပြီး ၁,၆၈၅ ဦး ဒဏ်ရာ ရရှိခဲ့ကာ အစားအစာ နှင့် အရေးပါသော အသုံးအဆောင် ပစ္စည်းများ ပြတ်လတ်သွားခဲ့ရသည်။ ရုရှား အစိုးရက လူသားချင်း စာနာသည့် အကူအညီများကိုမူ ဒုက္ခရောက်နေသည့် နိုင်ငံ အတွက် ပေးပို့သွားမည်ဟု ပြောကြားသည်။
ဒေသတွင်း ရှိသူများ၏ အဆိုအရ ဒေသတွင်း ဂိုဏ်း ၂ ခုမှ ခိုက်ရန်ဖြစ်ပွားခဲ့ရာမှ အစပြု၍ ကျန်ရှိသော တစ်မြို့လုံးသို့ အကြမ်းဖက်မှု ပြန့်ပွားသွားသည်မှာ သိပ်မကြာသော အချိန်အတွင်းတွင် ဖြစ်သည်ဟု ဆိုသည်။ အချို့သော သတင်းများအရ စစ်တပ်မှ ကာဂျစ်လူမျိုး ဂိုဏ်းများ မြို့တွင်းသို့ ဝင်ရောက်အောင် ထောက်ပံ့ပေးခဲ့သည်ဟု ဆိုသော်လည်း အစိုးရမှ ထိုစွပ်စွဲမှုကို ငြင်းပယ်ခဲ့သည်။
အကြမ်းဖက် ပဋိပက္ခများသည် အိမ်နီးချင်း ဒေသများသို့ ပျံ့နှံ့သွားခဲ့သဖြင့် အစိုးရမှ တောင်ပိုင်း ဂျလာအာဘတ် ဒေသ တစ်ခုလုံးအား အရေးပေါ် အခြေအနေ ကြေညာခဲ့ရသည်။ အခြေအနေကို ထိန်းသိမ်းရန် အတွက် ယာယီ အစိုးရသည် လုံခြုံရေး တပ်များအား ပစ်သတ်ရန် အမိန့်ပေးခဲ့သည်။ ရုရှား အစိုးရမှ ရုရှားတို့၏ ပိုင်ဆိုင်မှုများကို ကာကွယ်ရန် အတွက် နိုင်ငံအတွင်းသို့ တပ်ရင်းတစ်ရင်း စေလွှတ်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။
အိုတွန် ဘာရဲဗာက ဘာကီးယက်ဗ်၏ မိသားစုသည် အကြမ်းဖက်မှုများကို ဖြစ်ပွားစေရန် လှုံ့ဆော်သည်ဟု စွပ်စွဲခဲ့သည်။ အေအက်ဖ်ပီ၏ သတင်းအရ မြို့တစ်မြို့လုံးကို မီးခိုးများ ဖုံးလွှမ်းနေသည်ဟု ဆိုသည်။ အိမ်နီချင်း ဥဇဘက် ကစ္စတန်မှ အာဏာပိုင်များ၏ အဆိုအရ အနည်းဆုံး ဥဇဘက်လူမျိုး ၃၀,၀၀၀ ခန့်သည် အကြမ်းဖက်မှုများမှ လွတ်မြောက်ရန် နယ်စပ်ကို ဖြတ်ကျော်လာသည်ဟု ဆိုသည်။ ၂၀၁၀ ဇွန်လ ၁၄ ရက်တွင် အော့ရှ်၌ တည်ငြိမ် အေးချမ်းနေသော်လည်း ဂျလာအာဘတ် ဒေသတွင် မီးရှို့မှုများကိုမှု ရံဖန်ရံခါ တွေ့နေရသည်။ ဒေသတစ်ခုလုံးသည် အရေးပေါ် အခြေအနေ ကြေညာထားဆဲ ဖြစ်ပြီး ဥဇဘက်များမှာ လူအုပ်၏ တိုက်ခိုက်ခံရမည့် ရန်ကို ကြောက်သဖြင့် အိမ်တွင်းမှ အိမ်ပြင် မထွက်ရဲ ကြပေ။ ကုလသမ္မဂ္ဂမှ အခြေအနေကို စစ်ဆေးရန် အတွက် အထူးသံတမန် စေလွှတ်ရန် ဆုံးဖြတ်ခဲ့သည်။
ယာယီအစိုးရ၏ လက်ထောက်ခေါင်းဆောင်ဖြစ်သော တီမဲ ဆာရီယက်ဗ်က ဒေသတွင်း ပဋိပက္ခများ ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး အစိုးရ အနေနှင့် အခြေအနေကို အလုံးစုံ ထိန်းချုပ်ရန် မဖြစ်နိုင်ဟု ပြောခဲ့သည်။ ထို့ပြင် အကြမ်းဖက်မှုများကို နှိမ်နင်းရန် အတွက် လုံလောက်သော လုံခြုံရေး အဖွဲ့များလည်း မရှိဟု ပြောကြားခဲ့သည်။ မီဒီယာများ၏ အဆိုအရ ၂၀၁၀ ဇွန်လ ၁၄ ရက်တွင် ရုရှားအစိုးရမှ ကာဂျစ်အစိုးရ၏ မေတ္တာရပ်ခံချက်ကို စဉ်းစားနေကြောင်း ဖော်ပြခဲ့သည်။ စုပေါင်းလုံခြုံရေး စာချုပ် အဖွဲ့ (စီအက်စ်တီအို) မှလည်း အရေးပေါ် အစည်းအဝေး တစ်ရပ်ကို ထိုနေ့တွင်ပင် ကျင်းပခဲ့ပြီး အကြမ်းဖက်မှုများကို အဆုံးသတ်ရန် အတွက် အဖွဲ့အနေနှင့် မည်သည့် နေရာမှ ပါဝင်သင့်သည်ကို ဆွေးနွေးခဲ့သည်။ လူမျိုးရေး အကြမ်းဖက်မှုများ လျော့ကျသွားခဲ့ပြီးနောက် ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၅ ရက်တွင် ကာဂျစ် သမ္မတ ရိုဇာ အိုတွန်ဘာရဲဗာ မှ သတင်းစာ ရှင်းလင်းပွဲ တစ်ရပ်ကို ကျင်းပခဲ့ပြီး ရုရှားအနေနှင့် အကြမ်းဖက်မှုများကို  နှိမ်နင်းရန် အတွက် တပ်များ ပို့လွှတ်ရန် မလိုအပ်တော့ကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဇွန်လ ၁၅ ရက် အထိ အနည်းဆုံး လူ ၁၇၀ သေဆုံးခဲ့သည်ဟု ဆိုသော်လည်း အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ကြက်ခြေနီ အဖွဲ့မှာ ပါစကဲ မေး ဝက်ဂနာက အစိုးရမှ ကြေညာသော သေဆုံးသူ စာရင်းမှာ လျှော့တွက်ထားခြင်းသာ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုခဲ့သည်။ ကုလသမ္မဂ္ဂ မဟာမင်းကြီးမှ သတင်းထောက်များအား ဂျနီဗာတွင် ပြောကြားသည်မှာ အကြမ်းဖက်မှုများသည် ကြိုတင်ပြင်ဆင် ထားပုံ ရသည်ဟု ဆိုသည်။ ဥဇဘက် လူမျိုးများက ၎င်းတို့အတွက် ကာကွယ်ပေးနိုင်ရန် အာမခံချက် မရရှိပါက အော့ရှ်ရှိ ဆီသိုလှောင်ရုံကို ဖောက်ခွဲပစ်မည်ဟု ခြိမ်းခြောက်သည်။ ကုလသမ္မဂ္ဂမှ တိုက်ခိုက်မှုများမှာ ကြိုတင်ပြင်ဆင် ပစ်မှတ်ထား၍ စနစ်တကျ စီစဉ်ထားသည်ဟု ယုံကြည်ကြောင်း ပြောသည်။ ကာဂျစ် တာဝန်ရှိသူများက မီဒီယာများအား ပြောကြားသည်မှာ ဂျလာအာဘတ်တွင် ဖြစ်ပွားသော အကြမ်းဖက်မှု၏ နောက်ကွယ်တွင် ကြိုးကိုင်သည်ဟု သံသယရှိသူအား ထိန်းသိမ်း ထားပြီးဖြစ်ကြောင်း ပြောကြားသည်။
၂၀၁၀ ခုနှစ် ဩဂုတ်လ ၂ ရက်တွင် ကာဂျစ် အစိုးရ၏ စုံစမ်းရေး ကော်မရှင်မှ ပဋိပက္ခ ဖြစ်ရသည့် အကြောင်းရင်းများကို စတင်စစ်ဆေးသည်။ ယခင် ပါလီမန်မှ ဦးဆောင်ဆွေးနွေးသူ အက်ဘ်ဒီဂနီ အာကေဘာယက်ဗ် ဦးဆောင်သော အမျိုးသား ကော်မရှင်၏ အဖွဲ့ဝင်များက ဥဇဘက်များ အများစု နေထိုင်ရာ အော့ရှ်ဒေသ ကာရာဆူး ခရိုင်ရှိ ကျေးရွာများမှ ရွာသားများနှင့် တွေ့ဆုံ ခဲ့သည်။ အမျိုးသား ကော်မရှင်တွင် တိုင်းရင်းသား လူမျိုးစု အဖွဲ့မှ ကိုယ်စားလှယ်များ ပါဝင်ပြီး သမ္မတ၏ အမိန့်ဖြင့် ဖွဲ့စည်း ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။
သမ္မတ ရိုဇာ အိုတွန်ဘာယဲဗာက ၂၀၁၀ ခုနှစ် ဩဂုတ်လတွင် အဓိကရုဏ်း ဖြစ်ရသည့် အကြောင်းရင်းကို စစ်ဆေးရန် နိုင်ငံတကာ ကော်မရှင်လည်း ဖွဲ့စည်းမည်ဟု ဆိုသည်။
နိုင်ငံရေး
ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံ၏ ၁၉၉၃ ခုနှစ် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေအရ အစိုးရ အဖွဲ့၏ ပုံစံမှာ လွှတ်တော် တစ်ရပ်တည်း ရှိသော ဒီမိုကရက်တစ် သမ္မတနိုင်ငံ ဟု ဖော်ပြထားသည်။ အုပ်ချုပ်ရေး အစိတ်အပိုင်းတွင် တရားဝန်ကြီးချုပ် နှင့် လက်ထောက် တရားဝန်ကြီးချုပ် တို့ ပါဝင်သည်။ ပါလီမန်မှာ လက်ရှိတွင် လွှတ်တော် တစ်ရပ်တည်းသာ ဖြစ်သည်။ တရားစီရင်ရေး အစိတ်အပိုင်းတွင် တရားလွှတ်တော်ချုပ်၊ ဒေသ တရားရုံးများ နှင့် ရှေ့နေချုပ်တို့ ပါဝင်သည်။
ပြည်လုံးကျွတ် ဆန္ဒခံယူပွဲမှ ပြင်ဆင်လိုက်သော အခြေခံ ဥပဒေ အသစ်တွင် သမ္မတ၏ အာဏာကို ပိုမိုအားကောင်းလာစေပြီး ပါလီမန် နှင့် ဖွဲ့စည်းပုံ အခြေခံ ဥပဒေဆိုင်ရာ ခုံရုံး၏ အခန်းကဏ္ဍကို အားလျော့သွား စေသည်။ အမတ် ၇၅ နေရာ ပါဝင်သော ဥပဒေပြု တစ်ခုတတည်းသော လွှတ်တော် အတွက် ရွေးကောက်ပွဲကို ၂၀၀၅ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၂၇ ရက် နှင့် မတ်လ ၁၃ ရက်တို့တွင် ကျင်းပရာ အများ၏ အမြင်တွင် မသမာမှုများ ပြည့်နှက်နေသည်ဟု ထင်မြင်ကြသည်။ ထို့နောက် ထပ်မံ ဖြစ်ပွားသော ဆန္ဒပြမှု များမှ တဆင့် သွေးမြေမကျသော အာဏာသိမ်းမှု တစ်ခု ဖြစ်ပွားခဲ့ပြီး ၂၀၀၅ ခုနှစ် မတ်လ ၂၄ ရက်နေ့တွင် ကာယက်ဗ် နှင့် သူ၏ မိသားစုတို့ နိုင်ငံမှ ထွက်ပြေးခဲ့ပြီး ယာယီသမ္မတ ကူးရ်မန်ဘတ် ဘာကီးယက်ဗ်မှ လွှဲပြောင်း အုပ်ချုပ်ခဲ့လေသည်။
၂၀၀၈ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် နိုင်ငံပိုင် အသံလွှင့် ဌာနဖြစ်သော ယူတီအာရ်ကေသည် ၂၀၀၅ ခုနှစ် သဘောတူညီချက် အရ ထုတ်လွှင့်ရန် သဘောတူထားသည့် လွတ်လပ်သော ဥရောပ အသံ/လွတ်လပ်ရေး ရေဒီယို ၏ အစီအစဉ်များကို ထုတ်လွှင့်ရန် အတွက် ၎င်းတို့အား ကြိုတင် တင်ပြရန် လိုအပ်မည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် ယူတီအာရ်ကေသည် လွတ်လပ်သော ဥရောပ အသံ/ လွတ်လပ်ရေး ရေဒီယို ၏ အစီအစဉ်များကို ထပ်ဆင့် ထုတ်လွှင့်ခြင်းအား ရပ်ဆိုင်းခဲ့ပြီး အောက်တိုဘာလ ရွေးကောက်ပွဲနှင့် ပတ်သက်၍ ပြောကြားသည့် အစီအစဉ် တစ်ခုဖြစ်သော "ကတ်သီးကတ်သပ် မေးခွန်းများ" ဆိုသည့် အစီအစဉ်ကို ပျောက်သွားသည်ဟု ဆိုကာ ထုတ်လွှင့်ရန် ပျက်ကွက်ပြီး တစ်ပတ်အကြာတွင် ဖြစ်သည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလတွင် သမ္မတ ဘာကီးယက်ဗ်မှ ထို အစီအစဉ်အား ဝေဖန် ပြောကြားခဲ့ပြီး ယူတီအာရ်ကေမှလည်း လွတ်လပ်သော ဥရောပအသံ/ လွတ်လပ်ရေး ရေဒီယိုအား ထို အစီအစဉ်သည် အဆိုးမြင်လွန်းသည်ဟု ဝေဖန်ခဲ့သည်။ သတင်းစာ လွတ်လပ်ခွင့် ကိန်းညွှန်းတွင် ကာဂျစ္စတန်အား နိုင်ငံပေါင်း ၁၇၃ နိုင်ငံတွင် အဆင့် ၁၁၁ အဖြစ် သတ်မှတ်ခဲ့သော နယ်စည်းမခြား သတင်းထောက်များ အဖွဲ့ က ထို ဆုံးဖြတ်ချက်ကို အပြင်းအထန် ဝေဖန်ခဲ့သည်။
၂၀၀၉ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၃ ရက်တွင် သမ္မတ ကူးရ်မန်ဘတ် ဘာကီးယက်ဗ်သည် အလယ်အာရှတွင် တစ်ခုတည်း ကျန်ရှိသော အမေရိကန်၏ စစ်တပ် အခြေစိုက် စခန်း ဖြစ်သည့် မာနာ့စ် လေတပ် အခြေစိုက်စခန်းကို ချက်ချင်း ပိတ်သိမ်းရန် ကြေညာခဲ့သည်။ ထိုသို့ ပိတ်သိမ်းရန် ဆုံးဖြတ်ချက်ဖြစ်သည့် အစိုးရက နောက်ခံပြုထားသော ဥပဒေအား ၂၀၀၉ ခုနှစ် ဖေဖော်ဝါရီလ ၁၉ ရက်တွင် လွှတ်တော်မှ ၇၈မဲ-၁မဲ ဖြင့် အတည်ပြုခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ရုရှား၊ အမေရိကန် နှင့် ကာဂျစ် သံတမန်များ ဇာခန်းဆီး နောက်ကွယ်တွင် အပြင်းအထန် ဆွေးနွေးကြပြီးနောက် ၂၀၀၉ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် ထို ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ပြန်လည် ရုပ်သိမ်းခဲ့သည်။ အမေရိကန်တို့သည် စာချုပ် အသစ်ဖြင့် ဆက်လက် နေထိုင်နိုင်သော်လည်း တစ်နှစ်စာ ငှားရမ်းခကို ၁၇.၄ သန်းမှ သန်း ၆၀ သို့ တိုးမြှင့်ခဲ့သည်။
ကာဂျစ္စတန်သည် ကမ္ဘာပေါ်တွင် အမြင့်မားဆုံး သိသာထင်ရှားသည့် အကျင့်ပျက် ခြစားမှု ရှိသည့် နိုင်ငံ ၂၀ တွင် ပါဝင်သည်။ ၂၀၀၈ ခုနှစ် အကျင့်ပျက် ခြစားမှု သိမြင်နိုင်စွမ်း ညွှန်းကိန်းတွင် အများဆုံး ခြစားမှု (အဆင့် ၀) နှင့် အနည်းဆုံး ခြစားမှု (အဆင့် ၁၀) တို့ကြားတွင် ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် အဆင့် ၁.၈ မျှ သတ်မှတ်ခြင်း ခံခဲ့ရသည်။
၂၀၁၀ ခုနှစ်တွင် အခြားသော တော်လှန်ရေး တစ်ခုပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီး ထိုတော်လှန်ရေးကြောင့် သမ္မတ ကူးရ်မန်ဘတ် ဘာကီးယက်ဗ် အနေနှင့် ၎င်း၏ ဆွေမျိုးများနှင့် အတူ ကာဂျစ္စတတန်နိုင်ငံမှ ထွက်ပြေးခဲ့ရပြီး ဘဲလာရုစ် နိုင်ငံတွင် ခိုလှုံခဲ့ရသည်။ ရိုဇာ အိုတွန်ဘာရဲဗာအား ယာယီသမ္မတ အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့သော်လည်း သူမက ၂၀၁၁ သမ္မတ ရွေးကောက်ပွဲတွင် ပါဝင် ယှဉ်ပြိုင်ခြင်း မပြုလိုကြောင်း ကြေညာခဲ့သည်။ နိုဝင်ဘာလတွင် ရွေးကောက်ပွဲ ကျင်းပခဲ့ပြီး ဆိုရှယ်ဒီမိုကရက်တစ်ပါတီ၏ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်ပြီး ထိုစဉ်က ဝန်ကြီးချုပ်လည်း ဖြစ်သူ အယ်လ်မာဇ်ဘက် ကာတန် ဘာယက်ဗ် မှ အနိုင်ရခဲ့သည်။ ကာတန်ဘာယက်ဗ်မှ ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၁ ရက်တွင် သမ္မတ အဖြစ် ကျမ်းသစ္စာ ကျိန်ဆိုခဲ့ပြီး ထိုနေ့တွင်ပင် အိုမာဘက် ဘာဘာနော့ဗ်အား ဝန်ကြီးချုပ် အသစ် အဖြစ် ခန့်အပ်ခဲ့ကာ ၂၀၁၁ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၂၃ ရက်တွင် အတည်ပြုခဲ့သည်။
လူ့အခွင့်အရေး
လူ့အခွင့်အရေး အဖွဲ့အစည်းများကို တပ်လှန့်လိုက်သည့် လှုပ်ရှားမှုမှာ ၂၀၁၀ ခုနှစ် ကာဂျစ္စတန် တောင်ပိုင်း အဓိကရုဏ်း အတွင်း ထင်ရှားသော ဥဇဘက် ဘာသာရေး နှင့် လူမျိုးရေး ခေါင်းဆောင်များကို လုံခြုံရေး တပ်ဖွဲ့များက ဖမ်းဆီး ထိန်းသိမ်းလိုက်ခြင်း ဖြစ်ပြီး ထင်ရှားသော သတင်းစာ ဆရာ နှင့် လူ့အခွင့်အရေး လှုပ်ရှားသူ အဇင်ဇန် အက်စ်ကာရော့ဗ် သည်လည်း တစ်ဦး အပါအဝင် ဖြစ်ခဲ့သည်။ ၂၀၁၃ ခုနှစ် ဇွန်လတွင် ကာဂျစ် လွှတ်တော်မှ အသက် ၂၃ နှစ်အောက် အမျိုးသမီးများအား မိဘ သို့မဟုတ် အုပ်ထိန်းသူ မပါဘဲ ပြည်ပသို့ တစ်ဦးတည်း ခရီးသွားခြင်းကို တားမြစ်သည့် ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့ပြီး ယဉ်ကျေးမှု ထုံးတမ်းစဉ်လာ ထိန်းသိမ်းခြင်းကို မြှင့်တင်ရန် နှင့် မျိုးရိုးဗီဇကို ထိန်းသိမ်း စောင့်ရှောက်ရန် ဆိုသည်။ ၂၀၁၄ ခုနှစ် အောက်တိုဘာလတွင် ကာဂျစ္စတန် ဥပဒေပြုသူများက "ရိုးရာမဟုတ်သည့် လိင်မှုဆက်ဆံရေးကို အကောင်းဘက်မှ လှုံ့ဆော်ခြင်း" ကို ဖန်တီးသည့် လိင်တူ အခွင့်အရေး လှုပ်ရှားသူနှင့် သတင်းစာ ဆရာများကို ထောင်ဒဏ် ချမှတ်နိုင်သည့် ဥပဒေကို ပြဋ္ဌာန်းသည့် အခါတွင် အမေရိကန် သံတမန်များက စိုးရိမ်ကြောင်း ပြောကြားခဲ့သည်။
စစ်ရေး
ကာဂျစ္စတန် တပ်မတော်ကို ဆိုဗီယက် ပြည်ထောင်စု ပြိုကွဲပြီးနောက်ပိုင်းတွင် တည်ထောင်ခဲ့ပြီး ကြည်းတပ်၊ လေတပ် နှင့် လေကြောင်းရန် ကာကွယ်ရေးတပ်၊ ပြည်တွင်းတပ်၊ အမျိုးသား အစောင့်တပ် နှင့် နယ်ခြားစောင့် တပ်များ ပါဝင်သည်။ ကာဂျစ္စတန် စစ်တပ်သည် ဘိရှကက်မြို့ အနီးရှိ မာနာ့စ် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လေဆိပ်တွင် မာနာ့စ် တထောက်နား စခန်းဟု အမည်ရသော နေရာကို ငှားရမ်းထားသည့် အမေရိကန် စစ်တပ်များနှင့် ၂၀၁၄ ခုနှစ် ဇွန်လ အထိ ပူးတွဲ လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ လတ်တလောနှစ်များတွင် စစ်တပ်သည် ရုရှားနှင့် ပိုမိုကောင်းမွန်သော ဆက်ဆံရေးကို တည်ဆောက်လာပြီး စစ်တပ်ကို ခေတ်မီ အဆင့်မြှင့်တင်နိုင်ရန် အတွက် ၁.၁ ဘီလီယံ ဒေါ်လာတန်သော အရောင်းအဝယ် စာချုပ်ကို လက်မှတ်ရေးထိုးခဲ့ပြီး ရုရှားတပ်များနှင့် အတူ စစ်ရေး လေ့ကျင့်မှုများလည်း ပိုမို ပြုလုပ်လာခဲ့သည်။ အမျိုးသား လုံခြုံရေး အေဂျင်စီသည် စစ်တပ်နှင့် အတူ ပူးတွဲလုပ်ဆောင်ပြီး ဆိုဗီယက်ခေတ်က ကေဂျီဘီ ကဲ့သို့သော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် လုပ်ဆောင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် အယ်လ်ဖာဟု အမည်ရသော အကြမ်းဖက် နှိမ်နင်းရေး အထူးတပ်ဖွဲ့ကိုလည်း ကွပ်ကဲပြီး ရုရှား နှင့် ဥဇဘက်ကစ္စတန် နိုင်ငံတို့တွင်လည်း အလားတူ အမည်ကို အသုံးပြုသည်။ ရဲတပ်ဖွဲ့အား ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးဌာနမှ အမိန့်ပေးကွပ်ကဲပြီး နယ်ခြားစောင့်တပ်ကိုလည်း ပြည်ထဲရေး ဝန်ကြီးဌာနမှပင် ကွပ်ကဲသည်။
အုပ်ချုပ်ရေး ဒေသများ
ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံကို ပြည်နယ် ၇ ခု ပိုင်းခြားထားပြီး ခန့်အပ်ထားသော ပြည်နယ်အုပ်ချုပ်ရေးမှူးများမှ အုပ်ချုပ်သည်။ မြို့တော်ဖြစ်သော ဘိရှကက်မြို့ နှင့် ဒုတိယ အကြီးဆုံး မြို့ဖြစ်သော အော့ရှ်မြို့တို့သည် ပြည်နယ်နှင့် ညီမျှသော အုပ်ချုပ်ရေး အဆင့်အတန်း ရှိကြသည်။
ပြည်နယ်များနှင့် လွတ်လပ်စွာ စီမံခန့်ခွဲသော မြို့တော်များမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။
ပြည်နယ်တစ်ခုချင်းစီတွင် ခရိုင်များ ရှိကြပြီး အစိုးရမှ ခန့်အပ်ထားသော အရာရှိများက စီမံခန့်ခွဲ အုပ်ချုပ်ကြသည်။ ကျေးလက်အုပ်ချုပ်ရေး အဖွဲ့များတွင် ကျေးရွာ ၂၀ ခန့် အထိ ပါဝင်ပြီး ၎င်းတို့ဘာသာ ရွေးချယ်ထားသော မြို့တော်ဝန်နှင့် ကောင်စီများက အုပ်ချုပ်ကြသည်။
ပထဝီဝင်
ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံသည် အလယ်အာရှရှိ ကုန်းတွင်းပိတ် နိုင်ငံ တစ်နိုင်ငံ ဖြစ်ပြီး ကာဇက်စတန်နိုင်ငံ၊ တရုတ်နိုင်ငံ၊ တာဂျစ်ကစ္စတန် နိုင်ငံ၊ ဥဇဘက်ကစ္စတန်နိုင်ငံတို့နှင့် နယ်နိမိတ်ချင်း ထိစပ်လျက် ရှိသည်။ မြောက်လတ္တီကျု ၃၉° မှ ၄၄° အတွင်း၊ အရှေ့လောင်ဂျီကျု ၆၉° မှ ၈၁° အတွင်းတွင် တည်ရှိသည်။ အခြားသော နိုင်ငံအားလုံးထက် ပင်လယ်မှ ဝေးကွာပြီး နိုင်ငံအတွင်းရှိ မြစ်အားလုံးသည် ပင်လယ်သို့ မရောက်သော ကုန်းတွင်းရှိ ရေအိုင်များ အတွင်းသို့ စီးဝင်သည်။ ထန်ရှန်းတောင်တန်းသည် နိုင်ငံ ဧရိယာ၏ ၈၀% ကို လွှမ်းခြုံထားသဖြင့် ကာဂျစ္စတန်နိုင်ငံအား အလယ်အာရှ၏ ဆွစ်ဇာလန်ဟု မကြာခဏ ခေါ်ဝေါ်သုံးနှုန်း လေ့ရှိကြပြီး ကျန်ရှိသော အပိုင်းများမှာ တောင်ကြားများနှင့် မြစ်ဝှမ်းချိုင့်ဝှမ်းများ ဖြစ်ကြသည်။