cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
သံနှင့်သံမဏိ
ထိုအချိန်မှစ၍ ရှက်ဖီးအရပ်သည်စားပွဲဓားနှင့်အခြား ဖြတ်တောက်ရန် ကိရိယာများပြုလုပ်ရာ၌ နာမည် ကျော်ကြားခဲ့၏။ ယခုအခါသံမဏိကိုလေဖွင့်မီးဖိုဖြင့် ပြုလုပ်ရရှိသည့် သံမဏိမှဖော်ယူကြ၏။ လုံမှာငယ်သဖြင့် တစ်ကြိမ်လျှင်ပေါင် ၆ဝ မှ ၁ဝဝအထိသာရရှိနိုင်သည်။ ကာဗွန်အနည်းအများကိုလိုက်၍ လုံသံမဏိအမျိုးမျိုးရှိ၏။ မုတ်ဆိတ်ရိတ်ဓား (ကာဗွန်၁.၅%)၊ ကိရိယာတန်ဆာပလာ (ကာဗွန် ၁%)၊နှင့်ညှပ်ပုံ (ကာဗွန် .၇၅%) တို့သည် အားလုံးလုံသံမဏိဖြစ်သော်လည်း သံမဏိအမျိုးအစားမှာ တစ်ခုနှင့်တစ်ခုမတူချေ။ သံမဏိကိုဆီမင်တေးယှင်းနည်းဖြင့် ပြုလုပ်သောအခါ စရိတ်ကြီးလေးသည့်အပြင် အချိန်လည်းကြာ၏။ ထိုကြောင့် ရှေးအခါက သွန်းသံ သို့မဟုတ် ချွတ်သံဖြင့် ပြုလုပ်၍ရသော ပစ္စည်းများကို သံမဏိဖြင့်အစားထိုးပြီးလျှင်အသုံးမပြုနိုင်ခဲ့ကြ ချေ။ သို့သော် ၁၉ ရာစုနှစ် အလယ်ပိုင်းတွင် အင်္ဂလိပ်လူမျိုး ဆာဟင်နရီဗက်ဆီမာဆိုသူပုဂ္ဂိုလ်ကြီးသည် အချိန်ကုန်သက်သာ ၍ ငွေကုန်နည်းသည့်နည်းကိုတွေ့ရှိခဲ့၏။ ထိုနည်းတူ သွန်းသံကို လုံများတွင်ထည့်၍ အောက်တွင်ဆက်ထားသည့်ပိုက်လုံးများဖြင့် သံထဲသို့လေမှုတ်ပေး၏။ ထိုအခါ သံတွင်ပါရှိသည့် မန်ဂနိ၊ ကာဗွန်နှင့်ဆီလီကွန်တို့မှာမီးလောင်သွားပြီးလျှင် သွန်းသံသည် ချွတ်သံအဖြစ်သို့ပြောင်းသွား၏။ အညစ်အကြေးများ မီးလောင် ပြီးစီးသောအခါ ကာဗွန်ကိုအချိုးအတိုင်းရောပေး၍ ချော်ကို ထုတ်ပြီးလျှင် သံမဏိကိုလောင်းယူရ၏။ ဗက်ဆီမာ ပထမ တီထွင်ခဲ့သောနည်းတွင် ဖေ့စဖောရပ် ထုတ်ပစ်ရန်အစီအစဉ် မပါရှိသောကြောင့် ဖော့စဖောရပ် ့၁ရာခိုင်နှုန်းထက် ပိုမိုပါရှိသည့် သွန်းသံကို သံမဏိပြုလုပ်၍အသုံးမပြုနိုင်ပေ။ ၁၈ရ၁ ခုနှစ်သို့ရောက်ရှိလာသောအခါ လုံ၏အတွင်းဘက်တွင် ထုံး နှင့်မက်ဂနိဇီယာ အရောကိုခံ၍ သံမှဖော့စဖောရပ် ထုတ်ပစ်သောနည်းကိုတွေ့ရှိခဲ့၏။ ထိုသို့ တွေ့ရှိခဲ့သည်နှင့် မရှေးမနှောင်းပင် ဂျာမနီနိုင်ငံသည် အယ်လဆက်လိုရိန်းနယ်ကို ပြန်၍သိမ်းပိုက်ခဲ့၏။ ပြည်နယ်တွင်သံအမြောက်အမြားထွက်ခဲ့ သော်လည်း ထိုသံတွင် ဖော့စဖောရပ် .၃% ပါရှိခြင်း ကြောင့် ရှေးအခါကအသုံးမဝင်ခဲ့ချေ။ ဂျာမနီလက်အောက်သို့ ရောက်ရှိပြီးမှသာ သံမှဖော့စဖောရပ်ထုတ်ပစ်နည်းကိုသိရှိခဲ့ကြ သဖြင့် ဥရောပတိုက်ရှိနိုင်ငံများအနက် ဂျာမနီနိုင်ငံသည် သံမဏိလုပ်ငန်းတွင်အကြီးကျယ်ဆုံး နိုင်ငံဖြစ်ခဲ့လေသည်။
အထက်ဖော်ပြပါသံမဏိထုတ်လုပ်နည်းကိုတီထွင်သူပုဂ္ဂိုလ်ကြီး အားအစွဲပြု၍ ဗက်ဆီ မာနည်းဟုခေါ်၏။ ဗက်ဆီမာသံမဏိကို စက်၊ တံတား၊ အဆောက်အအုံတို့နှင့် စပ်လျဉ်းသောအသုံး အဆောင်များ ပြုလုပ်ရန်အသုံးပြုကြ၏။ ဗက်ဆီမာဆာဟင်နရီ
ဗက်ဆီမာလုံ၏ပုံသဏ္ဌာန်မှာ လည်တစ်ဖက်စောင်းနေ သော ပုလင်းပုနှင့်တူ၏။ လုံသည်အချင်း၁ဝ ပေ၊ အမြင့်ပေ ၂ဝအသီးသီးရှိ၏။ ကိုယ်ထည်ကိုသံမဏိဖြင့်ပြုလုပ်ထား၍ အတွင်းဘက်၌အလွန်ပြင်းထန်သောအပူကိုခံနိုင်ရန်မီးခံပစ္စည်း ဖြင့်စီမံထား၏။ သံမဏိကျိုရန်သွန်းသံတန်ချိန် ၃ဝခန့် ထည့်ထား သော လုံ၏အလေးချိန်မှာတန် ၂ဝဝအထိပင်ရှိသည်။ လုံအောက်၌လေသေတ္တာတလုံးရှိရာထို သေတ္တာမှ လေပိုက်လုံးများသည်လုံနှင့်လုံ၏အတွင်းခံကိုဖောက်၍ အထဲသို့ဝင်ရောက်၏။ လုံ၏ဘေး တစ်ဖက်တစ်ချက်မှ ထိုးထွက်လျက်ရှိသည့် သံချောင်းကြီးနှစ်ချောင်းသည်လုံကို ထောက်ပေါ်တွင်တည်မြဲနေစေနိုင်သည့်အပြင် ပြွန်တွင်း ရေဖိအားကိုအသုံးပြု၍ဖြစ်စေ၊ လျှပ်စစ်ဓာတ်ကိုအသုံးပြု၍ ဖြစ်စေ၊ လုံကိုအလိုရှိရာအနေအထားသို့ ပြုပြင်ပေးနိုင်သည်။
သံမဏိကျိုရာတွင်ပထမဆုံး လုံကိုအလျားလိုက်စောင်း၍ သွန်းသံ လောင်းထည့်ပေးရသည်။ ထိုနောက်လုံကို တဖြည်းဖြည်းထောင်ယူ၍လေမှုတ်ပေးလိုက်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် မီးပွင့်များစဉ်ထွက်လာပြီးလျှင် အထဲမှနီဝါရောင် သန်းနေသည့်မီးတောက်တစ်ခုထွက်ပေါ်လာသည်။ သံထဲသို့ လေကိုမှုတ်ပေးသောအခါ ပထမဆုံး ဆီလီကွန်သည် အောက်ဆီဂျင်နှင့်ပေါင်းစပ်၍ ချော်ဖြစ်သွားသည်။ မိနစ်အနည်း ငယ်ကြာသောအခါကာဗွန်သည် မီးလောင်ကျွမ်းလာသဖြင့် မီးတောက်သည် မျက်စိကျိန်းလောက်အောင်ဝင်းထိန်လာပြီးလျှင် လုံထဲ၌ရှိသည့်သတ္တုမှာလည်းကျိုက်ကျိုက်ဆူလာသည်။
ဆယ်မိနစ်ခန့်ကြာသောအခါ သံတွင်ကာဗွန်ကုန်သွားပြီးဖြစ်၍ လေပေါက်များကို ပိတ်ပစ်လိုက်ရ၏။ ချက်ချင်းပင်မီးတောက်မှာလည်း ငြိမ်းသွားလေသည်။ ထိုအခါလုံကိုစောင်းပေး၍ကာဗွန်ကိုလိုသလောက် ထည့်ပေးပြီးလျှင်သံမဏိကိုပုံစံခွက် များတွင်လောင်းယူသည်။ သံမဏိကျိုယူရန်အခြားနည်းတစ်နည်းရှိသေး၏။ ထိုနည်းကိုလေဖွင့်မီးဖိုနည်းဟူ၍လည်းကောင်း၊ တီထွင်သူ ပုဂ္ဂိုလ်ကြီးအား အစွဲပြုပြီး ဆီမင်မာတင်နည်းဟူ၍လည်းကောင်းခေါ်၏။ ဤနည်း၏အခြေ ခံသဘောမှာ သံတွင်လိုသောကာဗွန်ကိုချန်လှပ်ထား၍ အပိုအလျှံဟူသမျှကိုမီးလောင်သွားစေခြင်းပင်ဖြစ်၏။ ထိုကြောင့်သံမဏိ ကျိုနေစဉ်ကာဗွန်အချိုးအစားကို မကြာမကြာ စစ်ဆေးပေးရး၏။ သံမဏိတွင်လိုသည့်ကာဗွန်အချိုးအစားသို့ ရောက်သောအခါ ကျိုခြင်းကိုရပ်ဆိုင်း၍ သံမဏိကိုထုတ်ယူရ သည်။ တစ်ကြိမ်ကျိုရာ၌ သံတန်ချိန် ၅ဝ မှရ၅ အထိ ကျိုလေ့ရှိ၍ အချိန် ၈ နာရီ မှ ၁ဝ နာရီအထိကြာတတ်သည်။
ဇိုမှာ ခွက်ပုံ၊ သို့မဟုတ် ပုဂံပြားပုံသဏ္ဌာန်ရှိသည်။ သို့သော် အောက်ခြေတွင် အနောက်ဘက်ဗုံဗိုင်ခေါင်းတပ်ဆင်ထားသည့် အပေါက်ဆီသို့ နိမ့်လျောလျက်ရှိသည်။ သံမဏိကျိုရာ၌ ပူပြင်းသောမီး၏ ဒဏ်ကိုခံနိုင်ရန်အတွက် ဓာတ်ငွေ့နှင့်လေ အရောကိုသုံး၏။ ဤဖိုများတွင် အပူပြန်လည်ထုတ်ယူသည့် စနစ်ကိုအသုံးပြုကြသဖြင့် ထင်းမီးကုန် အလွန်သက်သာသည်။ အပူပြန်လည်ထုတ်ယူပုံစံနစ်မှာ အောက်ပါအတိုင်းဖြစ်သည်။ မီးဖို၏တဖက်တချက်တွင် အခန်းကြီးနှစ်ခန်းရှိသည်။ ထိုအခန်းထဲ၌ ပုဆစ်ကွက်ပုံအပေါက်များဖောက်ထားသော အုတ်နံရံများရှိသည်။ သံရည်ပူပေါ်မှထွက်လာသောဓာတ်ငွေ့ပူကို ထိုအခန်းနှစ်ခန်းအနက် တစ်ခန်းတွင်ဖြတ်သန်းသွားစေသည်။ အုတ်နံရံနီရဲလာသောအခါ ဓာတ်ငွေ့ပူကိုထိုအခန်းတွင်ရပ်တန့်၍ အခြားအခန်းတွင်လွှတ်ပေးပြန်သည်။ ထိုသို့လွှတ်ပေးထားစဉ် နီရဲနေသောအုတ်နံရံများရှိသည့်အခန်းမှဖြတ်၍မီးဖိုအတွင်းသို့လေ နှင့် ဓာတ်ငွေ့သစ်ကိုသွင်းပေးလေသည်။ ဤနည်းဖြင့် အလဟဿ ဖြစ်သွားမည့်အပူမှာ သံမဏိကျိုရာ၌ပြန်လည် အသုံးဝ်လာသဖြင့် ထင်းမီးသွေးအတွက်ကုန်ကျမည့်စရိတ်ကို များစွာသက်သာစေသည်။
ဆီမင်မာတင်နည်းမှာ နှေးသော်လည်းတစ်ခါကျိုချက် ရာတွင် အခြားနည်းမှာထက် သံမဏိအရများသည်။ ဤသို့ အရများသဖြင့်လည်းကြီးမားသောအထည်ပစ္စည်းများသွန်းလုပ်ရာ ၌ များစွာအသုံးဝင်သည်။ အချိန်ကြာသဖြင့်လည်း ကျိုချက်နေ စဉ် သံမဏိ၏ ဓာတ်ဂုဏ်နှင့်ရုပ်ဂုဏ်များကို စမ်းသပ်စစ်ဆေး နိုင်သည်။ ဗက်ဆီမာနည်းမှာ ထင်းမီးအတွက်စရိတ်သက်သာ သော်လည်း ယခုခေတ်တွင်ဤနည်းနှင့်သင့်တော်သည့်သတ္တုရိုင်း များ ရှားပါးသွားသည်ဖြစ်၍ လေဖွင့်မီးဖိုမှာ တဖြည်းဖြည်း အသုံးများလာသည်။ ယခုခေတ်တွင်လုံသံမဏိနှင့် သံမဏိရောများကို များသောအားဖြင့်လျှပ်စစ်ဓာတ်ဖြင့်ကျိုယူ ကြ၏။ လျှပ်စစ်ဓာတ်ဖြင့်ကျိုယူရာတွင် အပေါဆုံးပစ္စည်းများကို အသုံးပြုနိုင်၍အကောင်းဆုံးနှင့် အချိုးအစားတိကျမှန်ကန်ဆုံး သံမဏိကိုရ၏။ သို့သော်များသောအားဖြင့်သံမဏိကျိုယူရာတွင် ဗက်ဆီမာနည်းနှင့်လေဖွင့်မီးဖိုမီးကို သာအသုံးများလေသည်။
အင်ဂန်အူမားရွာ၊ ဆွမ်ပရာဘွမ်မြို့နယ်
အင်ဂန်အူမားရွာ(Inganaumar)သည် ကချင်ပြည်နယ်၊ ပူတာအိုခရိုင်၊ ဆွမ်ပရာဘွမ်မြို့နယ်၊ အင်ဂန်အူမားကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၆၇၇၅၁ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဆွမ်ပရာဘွမ်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
သံနှင့်သံမဏိ
လွန်ခဲ့သောအနှစ် ၃ဝခန့်ကပင်လူတို့သည် အင်ဂျင်နီယာလုပ်ငန်းအမျိုးမျိုးအတွက် သံမဏိထက်အလွန် ခိုင်မာသည့် သံမဏိစပ်များကိုပြုလုပ်နိုင်ခဲ့ကြသည်။ ယခုခေတ်အင်ဂျင်နီယာအလုပ်ရုံများတွင် အပူခံသံမဏိဖြင့် ပြုလုပ်သော ကိရိယာများကိုတွေ့မြင်ရ၏။ ထိုကိရိယာများမှာ များသောအားဖြင့်သတ္တုများကိုဖြတ်တောက်ရာ၌သုံးသည့် ကိရိယာမျာုးဖြစ်၏။ အပူခံသံမဏိမှာ အလွန်မာလှသဖြင့် အသွားများနီရဲနေစေကာမူ ရိုးရိုးသံမဏိနှင့်ချွတ်သံများကို ဖြတ်တောက်နိုင်လေသည်။ အပူခံသံမဏိမှာအခြားမဟုတ်၊ သံ၊ ကာဗွန်၊ တန်စတင်၊ ကရိုမီယမ်၊ မန်ဂနိနှင့်ဗာနေးဒီယန်တို့ဖြင့် ရောစပ်ပြုလုပ်ရသော သံမဏိစပ်တစ်မျိုးဖြစ်သည်။ ရှေးအခါက သတ္တုများကို စက်တင်ရာတွင်အချိန်များစွာကြန့်ကြာခဲ့၏။ ယခုအခါ အပူခံသံမဏိအကျိုးကျေးဇူးကြောင့် အလုပ်မှာ လေးဆမှငါးဆအထိပို၍ တွင်ကျယ်လာသဖြင့်အချိန်ကုန်၊ ငွေကုန် အလွန်သက်သာလေသည်။ ကရိုမီယမ်ဖြင့်ရောစပ် ယူရသော ကရိုမီယန်သံမဏိစပ်မှာအလွန်ခိုင်မာသောကြောင့် သံချပ်ကာအသုံးအဆောင်များနှင့် သံချပ်ကာများကို ဖျက်ဆီးနိ်ုင်သည့်အမြောက်ဆန်များ ပြုလုပ်ရန်အသုံးပြုသည်။ အစွန်းခံသံမဏိမှာ သံမဏိစပ်တစ်မျိုးဖြစ်၍ ဤသံမဏိမျိုးဖြင့် ဓားကဲ့သို့ သံချေးကင်းစင်လိုသောပစ္စည်းများကိုပြုလုပ်ယူကြ သည်။
မော်တော်ကားများ၌အသုံးပြုကြသည့် ဗာ့ (အဆို့ရှင်) များကို အပူခံနိုင်ရည်ရှိအောင် နစ်ကယ်နှင့် သံမဏိရောစပ် ထားသော နိကယ်သံမဏိစပ်ဖြင့်ပြုလုပ်ကြရ၏။ နစ်ကယ်သံမဏိ တစ်မျိုးဖြစ်သော အင်ဗာခေါ် သံမဏိစပ်သည် အပူချိန်ပြောင်း လဲခြင်းကြောင့် ကြွလာခြင်း၊ သို့မဟုတ် ကျုံ့ဝင်ခြင်းဟူ၍ အလျင်းလိုပင်မရှိသဖြင့် နာရီချိန်သီးတံများနှင့် သံမဏိပေကြိုး များပြုလုပ်ရာ၌အသုံးဝင်လေသည်။
တီမျိုး
တီမျိုးအစစ်၌ နိုးတို‌ကော့‌ခေါ် အမာခံအ‌မြှောင်း‌သော်လည်းကောင်း၊ ‌ကျောရိုး‌သော်လည်းကောင်း မရှိကြ‌ချေ။ အချို့တီမျိုး၏ ခန္ဓာကိုယ်၌ အတွင်းပိုင်းအင်္ဂါများတည်ရာ အ‌ခေါင်းပါရှိသည်။ တုတ်ပြားကဲ့သို့‌သော အခြားတီမျိုးများတွင်မူ ‌လျော့လျည်း‌သော တစ်ရှူး(အသားမျှင်)အတွင်း၌ အင်္ဂါများတည်ရှိကြသည်။ ယင်းတီမျိုးတွင် ခရုပက်ကျိမှာကဲ့သို့ တွားသွားနိုင်‌သော ‌ခြေများသော်လည်းကောင်း၊ ပိုး‌ကောင်များမှာကဲ့သို့ အဆက်များရှိ‌သော ‌ခြေများ‌သော်လည်းကောင်း မရှိကြ‌ချေ။ တီမျိုးတွင် မှန်ဘီလူးနှင့်ကြည့်မှသာ မြင်နိုင်သည့် အ‌ကောင်က‌လေးများမှ ‌ပေ‌ပေါင်း ၃၀ ရှိသည့် တုတ်ပြား‌ကောင်များအထိ အရွယ်အမျိုးမျိုး ရှိသည်။ ပါဏ‌ဗေဒအမည်အားဖြင့် ‘နင်မဟုတ်’ဟု ‌ခေါ်‌သော သန်‌ကောင်မျိုးများသည် တီမျိုးတွင် အပါအဝင်ဖြစ်၍၊ အ‌ရေအတွက်အများဆုံးဖြစ်သည်။ ထိုတီများအနက် အချို့သည် မှန်ဘီလူးနှင့်ကြည့်မှသာ မြင်နိုင်‌လောက်‌အောင် ‌သေးငယ်ကြသည်။ ထိုတီများသည် သန်းနှင့်ချီ၍ ‌ရေ၊ ‌မြေဆီလွှာ၊ ‌ဆွေးမြည့်‌နေသည့် အပင်နှင့်တိရစ္ဆာန်များတွင် ‌နေထိုင်ကြသည်။ တီမျိုးအ‌မြောက်အမြားသည် လူနှင့်တိရစ္ဆာန်တို့၏ အ‌ရေးကြီး‌သော ပါရာဆိုက်များဖြစ်သည်။ ပါရာဆိုက်တီမျိုးများတွင် တုတ်ပြား၊ ပင်းဝမ်း၊ ချိန်သန်၊ တြစ်ခိုင်းန၊ သန်‌ကောင်နှင့် ဖစ်လာရီတို့ ပါဝင်သည်။ ထိုတီမျိုးများ‌ကြောင့် လူ၌ ‌ရောဂါကြီး အ‌မြောက်အမြား စွဲကပ်တတ်သည်။
ပါဏ‌ဗေဒပညာရှင်များသည် တီမျိုးများကို အဓိပ္ပာယ်သတ်မှတ်‌ဖော်ပြ၍၊ အမျိုးခွဲခြားရာ၌ များစွာဒုက္ခခံကြရ‌လေသည်။ လင်နီးယပ်ဆိုသူကမူ ‌ကျောရိုးမဲ့တိရစ္ဆာန်များကို နှစ်မျိုးခွဲခြားခဲ့သည်။ ထိုနှစ်မျိုးမှာ အင်းဆက်ပိုး‌ကောင်နှင့် ဗားမီးတို့ဖြစ်သည်၊ ဗားမီးအုပ်စုတွင် တီမျိုးနှင့်တူသည့် အ‌ကောင်များ၊ ယင်းတို့ထက် ‌အောက်တန်းကျသည်တူသည့် အ‌ကောင်များ၊ ယင်းတို့ထက် ‌အောက်တန်းကျသည့် အ‌ကောင်များ အ‌မြောက်အမြား ပါဝင်သည်။ ယခုအခါ၌မူ သီးခြားတီမျိုးစုများရှိ‌နေ‌ပေပြီ။
တီ‌ကောင်ကို ကမ္ဘာအရပ်ရပ်၌ ‌နွေး၍စိုထိုင်း‌သော ‌နေရာတိုင်းတွင်‌တွေ့နိုင်၏။ တီ‌ကောင်၌ အစိတ်အပိုင်း သို့မဟုတ် ကွင်းများရှိသည်။ အ‌ရောင်မှာ နီညို‌ရောင်ဖြစ်သည်။ တီ‌ကောင်၏ အရှည်သည် တစ်လက်မ၏ ၂၅ စိတ် တစ်စိတ်မှ ‌ပေများစွာအထိရှိနိုင်သည်။ ကိုယ်ထည်မှာ ‌သေးသွယ်၍ ကျိချွဲသည့်အရည်ဖြင့် စိုလျက်ရှိသည်။ ကမ္ဘာ့အပူပိုင်း‌ဒေသများတွင် တီ‌ကောင်အရှည်ဆုံးကို ‌တွေ့နိုင်သည်။ တီ‌ကောင်၌မျက်စိများမရှိ‌ချေ။ သို့‌သော် အစိတ်အပိုင်းတိုင်း၌ အလင်းကိုသိနိုင်‌သောအစက် တစုံစီရှိသည်။
တီ‌ကောင်၌ အမှင်‌လေးစုံရှိသည်။ ‌အောက်ဘက်၌ နှစ်တန်း ရှိ၍၊ ခန္ဓာကိုယ်၏ တစ်ဖက်တစ်ချက်စီတွင် တတန်းစီရှိသည်။ ထိုအမှင်များက ကြွက်သားနှစ်မျိုးကို ကျုံ့ရာတွင် အကူအညီ‌ပေးကြသည်။ ကြွက်သားတစ်မျိုးက ခန္ဓာကိုယ်တွင် ပတ်လျက်တည်ရှိသည်။ ‌မြေကြီးထဲသို့ တီ‌ကောင်‌ရွေ့ရှားရာ၌ တွင်းကိုဖြစ် ‌စေသည်။ ‌မြေတွင်းတူးရာတွင် အသံတိုးတိုးပြုသည်ဟုဆိုသည်။ ထိုအသံဖြင့် တီ‌ကောင်ချင်းချင်း အဆက်အသွယ်လုပ် နိုင်သည်၊ မလုပ်နိုင်သည်ကိုမူ မသိရ‌ချေ။
တီ‌ကောင်သည် လွယ်ကူစွာ မဖယ်ရှားနိုင်‌သော မာသည့်မြေဆီလွှာအထပ်များကို စားပစ်သည်။ ‌ဆွေးမြည့်‌နေသည့် ဟင်းသီးဟင်းရွက် ပစ္စည်းများကို စားပြီး‌နောက် ညအချိန်ကျ‌ရောက်လျှင် ‌မြေတွင်းထဲသို့ဆွဲသွင်းရန် သစ်ရွက်အစက‌လေးများကို ရှာ‌ဖွေတတ်သည်။ အစာကိုစား‌နေစဉ် ‌မြေဆီလွှာနှင့် အခြားအသုံးမကျသည့်ပစ္စည်းများသည် အစာ‌ကြောင်းမှ ထွက်လာကြပြီးလျှင်၊ ‌မြေကြီး‌ပေါ်၌ တီကျစ်စာအဖြစ်ဖြင့် ကျန်ရစ်ခဲ့သည်။
တီ‌ကောင်သည် အများအားဖြင့် ‌နွေး၍ ‌မှောင်သည့်‌နေရာတွင် ‌နေ‌လေ့ရှိ၏။ ‌နေပူရှိန်‌ကြောင့် ဖြစ်‌စေ၊ ‌လေ‌အေး‌ကြောင့်ဖြစ်‌စေ တီ‌ကောင်သည် အင်အားချည့်နဲ့လာတတ်သည်။ မိုးသက်‌လေကြမ်းကျပြီးချိန်တွင် ‌မြေကြီး‌ပေါ်နှင့် လူသွားလမ်းများ‌ပေါ်၌ တီ‌ကောင်များကို မြင်ရတတ်သည်။ ထိုသို့‌မြေ‌ပေါ်၌ မြင်ရခြင်းမှာ တီ‌ကောင်များ၏ တွင်းများသို့ ‌ရေဝင်၍ အတွင်းမှ‌လေကို မိုး‌ရေက ဖယ်ထုတ်ပစ်ခြင်း‌ကြောင့် ‌လေရရန်အတွက် မြေမျက်နှာပြင်သို့ ထွက်လာကြခြင်းဖြစ်သည်ဟု သိပ္ပံပညာရှင်များက ယုံကြည်ကြသည်။
တီ‌ကောင်သည် ဥမှ‌ပေါက်ပွား၏။ ဥများကို မာသည့်‌နေရာများတွင် အုထားတတ်သည်။ ဥ၏အရွယ်မှာ မုန်ညင်း‌စေ့အရွယ်ခန့်ရှိသည်။ တီ‌ကောင်သည် နှစ်ပိုင်းပြတ်သွားလျှင် ‌ခေါင်းပိုင်းနှင့် အမြီးသစ်တစ်ခု ထပ်၍ ထွက်လာနိုင်သည်။ တီ‌ကောင်သည် ‌မြေတွင်းတူးသည့်အ‌လေ့‌ကြောင့် လယ်သမားများအား အလွန်ကူညီရာ‌ရောက်‌ပေသည်။ ‌မြေဆီလွှာတွင် အ‌ပေါက်ငယ်က‌လေးများ ပြည့်နှက်လျက်ရှိလျှင်၊ ‌မြေကြီးအတွင်း၌ ‌လေနှင့်‌ရေ‌ငွေ့တို့ကို ပို၍သို‌လှောင်ထားနိုင်သည်။ ဤအချက်သည် ‌ကောက်ပဲသီးနှံတို့ ရှင်သန်‌စေရန် အ‌ထောက်အပံ့ပြုသည်။
ထို့ပြင် တီကျစ်စာများ‌ကြောင့် ‌မြေဆီလွှာသည် ‌မြေဩဇာကောင်းလာနိုင်သည်။ ထို‌ကြောင့် သဘာဝ ပညာရှင်ကြီး ဂီးလဗတ်ဝှိုက်က တီ‌ကောင်များသာမရှိလျှင် ‌မြေကြီးသည် ‌မြေဩဇာကင်း၍ အဖိုးမတန်ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု ‌ပြောဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်‌ပေသည်။ ချားဒါဝင်ကလည်း ဥယျာဉ်‌မြေ တစ်ဧကလျှင် တီ‌ကောင်‌ပေါင်း ၅၃၀၀၀ ခန့်ရှိ၍၊ ယင်းတို့၏ကိုယ်တွင်းမှ ‌မြေဆီလွှာ ၁၀ တန်မျှသည် နှစ်တိုင်းထွက်လျက်ရှိသည်ဟု ခန့်မှန်းခဲ့‌လေသည်။ မှန်း‌ခြေအားဖြင့် ‌မြေတစ်ဧက၏ အ‌ပေါ်လွှာ၌ တီကျစ်စာ တစ်နှစ်လျှင် ၁၀ တန်မျှ ပြည့်နှက်လျက်ရှိနိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ကျောရိုးမဲ့သတ္တဝါများ ကဏ္ဍ:တိရစ္ဆာန် မျိုးပေါင်းစုများ
ရေဒနဲရိ
ရေဒနဲရိ
ထယ်ဆီရွာ၊ မတူပီမြို့နယ်
ထယ်ဆီရွာ(Thesi)သည် ချင်းပြည်နယ်၊ မတူပီခရိုင်၊ မတူပီမြို့နယ်၊ ရေဆောကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၆၅၁၂၀ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ရေဆောကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၃၆၂ ဦး၊ မ ၄၀၁ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၇၆၃ ဦး နေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မတူပီမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ကွန်ပီယန်ဂါကန်
ကွန်ပီယန်ဂါကန် သည် ဘာကီးနားဖားဆိုနိုင်ငံအရှေ့တောင်ပိုင်း၊ ကွန်ပီယန်ဂါစီရင်စုတွင် တည်ရှိသည့် ကန်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများအတွက် ရည်ရွယ်ကာ ကန်တွင် ကွန်ပီယန်ဂါဆည်ကို ၁၉၈၀ တွင် တည်ဆောက်ခဲ့သည်။
၁၉၈၅ တွင် လူဦးရေဆိုင်ရာကျွမ်းကျင်သူများက ဆည်တည်ဆောက်မှုကြောင့် ကန်အနီးပတ်ဝန်းကျင်တွင် ပြောင်းရွှေ့နေထိုင်သူသည် ၁၉၈၅ နှင့် ၁၉၉၀ အကြားတွင် ၁၅ ရာခိုင်နှုန်းခန့်၊ ၁၉၉၀ မှ ၁၉၉၅ အကြား ၁၅ ရာခိုင်နှုန်း၊ ၁၉၉၅ မှ ၂၀၀၀ အကြား ၈ ရာခိုင်နှုန်း တိုးလာမည်ဟု ခန့်မှန်းကြသည်။
သို့သော်လည်း ဆည်တည်ဆောက်လိုက်သဖြင့် ကန်၏ အောက်အနိမ့်ပိုင်းတစ်လျှောက်ရှိ ရွာအချို့သည် အလုံးစုံ သို့မဟုတ် တစ်စိတ်တပိုင်း ရေလွှမ်းခဲ့ရသည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဘာကီးနားဖားဆိုနိုင်ငံရှိ ရေကန်များ
စာဖြူစုရွာ၊ ထရော်ညောင်ဝိုင်း
စာဖြူစုရွာ၊ ထရော်ညောင်ဝိုင်း
ရေခပ်ချောင်းခွဆုံရွာ၊ ရေခပ်ချောင်းခွဆုံ
ရေခပ်ချောင်းခွဆုံရွာ၊ ရေခပ်ချောင်းခွဆုံ
လွန်ပင်
လွန်ပင် (Buchanania cochinchinensis) ( Buchanania lanzan) သည် စားသုံးနိုင်သည့် အစေ့များထုတ်ပေးသော သစ်ပင်ဖြစ်သည်။ အိန္ဒိယတိုက်ငယ်၊ အရှေ့တောင်အာရှနှင့် တရုတ်နိုင်ငံ၏ နေရာအချို့တွင် သဘာဝအလျောက် ပေါက်ရောက်သည်။ အစေ့ကို အမွေးနံသာအဖြစ် ချက်ပြုတ်ရာတွင် အိန္ဒိယနိုင်ငံ၌ အသုံးပြုသည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:အိန္ဒိယနိုင်ငံတွင် တွေ့ရှိရသော သစ်ပင်များ
ရွာကန့်လန့်ရွာ၊ တောင်ဘို့တရာ
ရွာကန့်လန့်ရွာ၊ တောင်ဘို့တရာ
ပေါက်တိုက်ရွာ၊ ယင်းမာပင်မြို့နယ်
ပေါက်တိုက်ရွာ (Pauktaik)သည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ ယင်းမာပင်ခရိုင်၊ ယင်းမာပင်မြို့နယ်၊ စိုင်လျှားကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၃၆၃၃ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ယင်းမာပင်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
သံဖြူဇရပ်မြို့
အောက်မြန်မာနိုင်ငံ၊ မွန်ပြည်နယ်၊ ရေး ခရို င်ရှိ သံဖြူဇရပ်မြို့သည် မော်လမြိုင်-ရေး မီးရထားလမ်း၊ မော်လမြိုင်-ကျိုက္ခမီ မော်တော်ကားလမ်း၊ မော်လမြိုင်-ရေး မော်တော်ကားလမ်းတို့ ဆုံရာ၌ တည်ရှိသည်။ မော်တော်ကားလမ်းအားဖြင့် မော်လမြိုင်မြို့သို့ မိုင် ၄ဝ၊ ကျိုက္ခမီမြို့သို့ ၁၅ မိုင်၊ ရေးမြို့သို့ ၅၇ မိုင်၊ ထားဝယ်မြို့သို့ ၁၅၇ မိုင်၊ မြိတ်မြို့သို့ ၃၁၂ မိုင်အသီးသီးဝေးကွာသည်။ သံဖြူဇရပ်မြို့သည် ယခင်က ကျိုက္ခမီမြို့နယ်အတွင်းရှိ လူနေအိမ်ခြေစည်ကားသော ရွာကြီးတစ်ရွာမျှသာ ဖြစ်သော်လည်း ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်းမှစ၍ ထင်ရှားလာပြီးလျှင် မြန်မာနိုင်ငံ လွတ်လပ်ရေးရပြီးနောက်တွင် နယ်ပိုင်ရုံးစိုက် မြို့တစ်မြို့ဖြစ်လာခဲ့သည်။
ယင်းသည် ကျိုက္ခမီနှင့်နှိုင်းစာလျှင် လမ်းပန်းဆက်သွယ်ရေး အချက်အချာကျသဖြင့် အုပ်ချုပ်ရေးအတွက် ပို၍အဆင်ပြေမည် ဖြစ်သောကြောင့် ယင်းသို့ သံဖြူဇရပ်ကို နယ်ပိုင်ရုံးစိုက်မြို့အဖြစ် တိုးမြှင့်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်လေသည်။ ယခုအခါတွင်မူ မွန်ပြည်နယ်၊ သံဖြူဇရပ်မြို့နယ်၏ရုံး စိုက်မြို့ဖြစ်၏။
သံဖြူဇရပ်မြို့နယ်ကို အရှေ့ဘက်၌ ကြာအင်းဆိပ်ကြီးမြို့နယ်ကလည်းကောင်း၊ အနောက်ဘက်၌ ကျိုက္ခမီမြို့နယ်ကလည်းကောင်း၊ မြောက်ဘက်၌ မုဒုံမြို့နယ်ကလည်းကောင်း၊ တောင်ဘက်၌ ရေးမြို့နယ်ကလည်းကောင်း အသီးအသီး ဝန်းရံထားလျက်ရှိသည်။ ယင်းမြို့နယ်၏ အကျယ်အဝန်းသည် ၃၂၇ စတုရန်းမိုင်ကျော်ကျော်ရှိ၍ ကျေးရွာအုပ်စုပေါင်း ၂၁ ရွာပါဝင်သည်။ မြို့နယ်တစ်ခုလုံးတွင် လူဦးရေသည် ၁၇၀,၄၈၀ ယောက် (၂၀၁၄ ခုနှစ် သန်းခေါင်စာရင်း) ရှိသည်။ မြို့၏ဧရိယာအဖြစ် သတ်မှတ်ထားသော အကျယ်အဝန်းမှာ ၁၃၉ စတုရန်းမိုင် (ဧက ၈၉ဝခန့်) ဖြစ်သည်။ မွန်ဒေသဖြစ်သည့် အားလျော်စွာ မွန်လူမျိုးဦးရေသည် အများဆုံးဖြစ်သည်။ မြို့ပေါ်တွင် ကြံ့ခိုင်ရေးရပ်ကွက်၊ အောင်ချမ်းသာရပ်ကွက်၊ စက်သစ်ပိုင်းရပ်ကွက်၊ အောင်သာယာရပ်ကွက်၊ ကျောင်းပိုင်းရပ်ကွက်၊ ဟံသာဝတီရပ်ကွက်၊ အောင်ဇေယျရပ်ကွက်၊ အောင်မင်္ဂလာရပ်ကွက်၊ ကြာကန်ရပ်ကွက်၊ ဖောင်စိန်ရပ်ကွက် စသည်ဖြင့် ရပ်ကွက်များပိုင်းခြား၍ အကွက်ရိုက်ကာ မြို့တည်ထားလေသည်။ မြို့ပေါ်တွင် နယ်ပိုင်ဝန်ထောက်ရုံး၊ နယ်စီးရဲဝန်ထောက်ရုံး၊ ရဲဌာန၊ မြေစာရင်းဌာနရုံး၊ သစ်တောရုံး၊ ဆားခွန်တော်ရုံး၊ ပညာအုပ်ရုံး၊ ယစ်မျိုးရုံး၊ သမဝါယမရုံး၊ လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးရုံး စသည်တို့ဖြင့် သိုက်မြိုက် စည်ကားစွာရှိသည်။ အစိုးရအထက်တန်းကျောင်းတကျောင်းနှင့် မူလတန်းကျောင်း ငါးကျောင်းရှိသည်။ သံဖြူဇရပ်မြို့ ပြည်သူ့ဆေးရုံကို ၁၉၆၃ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလတွင် ဖွင့်လှစ်ခဲ့လေသည်။
မြို့ပေါ်နှင့် ဆင်ခြေဖုံးတွင် ရွာလယ်ကျောင်းစေတီ၊ အင်ကြင်းတောင်စေတီ၊ ကင်မွန်းဘုန်းကြီးကျောင်း၊ ကြာကန်ဘုန်းကြီးကျောင်း၊ ရွှေကျင်တောရစသော သာသနိကအဆောက်အအုံများဖြင့် သိုက်မြိုက်စွာရှိသဖြင့် သာသနာ့ရောင်ဝါထွန်းလင်းသော မြို့တစ်မြို့ဖြစ်ကြောင်း သိသာပေသည်။ မြို့၏ အနောက်မြောက်ပိုင်း၌ရှိသော ကြာကန်အင်းကြီးသည် ၃၂ ဧကကျော်ရှိသည်။ မြို့တွင်းနှင့်ဆင်ခြေဖုံးတွင်ဆန်စက်၊ ဆီစက်၊ ရော်ဘာစက်များရှိ၍ အရောင်းအဝယ် လုပ်ငန်းကိုင်ငန်းဖြင့် စည်ကားသော မြို့တစ်မြို့ဖြစ်သည်။
သံဖြူဇရပ်ဟူ၍ ခေါ်တွင်ခြင်းမှာ ထိုအရပ်၌ အိမ်ခြေရွာခြေ စတင်တည်ထောင်သော ခရစ်နှစ် ၁၉ဝဝ ကျော်ခန့်က မော်လမြိုင်-ထားဝယ် ကြေးနန်းလမ်းဘေး၊ ယခု ဈေးတန်းတည်ဆောက်ထားသောနေရာ လမ်းဘေးတွင် အရပ်ရှစ်မျက်နှာအလိုက် ထောင့်ရှစ်ထောင့်ရှိ၍ အောက်ခံအုတ်ခင်း အင်္ဂတေကိုင်ထားပြီးလျှင် သွပ်မိုးထားသောဇရပ် (စရပ်) တစ်ဆောင်ရှိခဲ့သည်။ ထိုသွပ်မိုးဇရပ်ကိုအစွဲပြု၍ ခေါ်တွင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်လေသည်။ သံဖြူဇရပ်၏အမည်သည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်းက မြန်မာနိုင်ငံတစ်ဝန်း၌ လူပြောများခဲ့သော အမည်တစ်ရပ်ဖြစ်ခဲ့ရလေသည်။
ဂျပန်တို့သည် အာရှတိုက်ကို စိုးမိုးရေးအတွက် အထောက်အကူပြုနိုင်မည့် ယိုးဒယား-မြန်မာနယ်စပ်ကို ဆက်သွယ်နိုင်ရန် သံဖြူဇရပ်မှ ဘုရားသုံးဆူ တောင်ကြားလမ်းအထိ မိုင် ၁၈ဝ ရှည်လျားသော မီးရထားလမ်းကို တရကြမ်းဆောက်လုပ်ခဲ့ရာ၊ ထိုရထားလမ်းဖောက်လုပ်ရေးတွင် သံဖြူဇရပ်သည် အရေးပါသော စခန်းဖြစ်ခဲ့သည်။ မြန်မာနိုင်ငံအရပ်ရပ်မှ လူပေါင်းများစွာကို ချွေးတပ်သားများအဖြစ် ဆင့်ခေါ်၍ စေခိုင်းခဲ့ရာ တောအထပ်ထပ်တောင်အထွေထွေကို ဖောက်ထွင်းဆောက်လုပ်ရသော မီးရထားလမ်းဖြစ်၍ တောကြီးမျက်မည်းအတွင်းဖြစ်သဖြင့်၊ ငှက်ဖျားထူပြောလှခြင်း၊ ချွေးတပ်သားတို့သည် လူလိုသူလို မနေထိုင်ခဲ့ရခြင်း၊ စားနပ်ရိက္ခာမလုံလောက်ခြင်းတို့ကြောင့် ငှက်ဖျား၊ ယားနာ၊ ဝဲနာစ သောရောဂါမျိုးတို့ကြောင့်၎င်း၊ ပင်ပန်းလွန်းလှသော ကြောင့်၎င်း၊ ချွေးတပ်သားမြောက်မြားစွာ ပျက်စီးသေဆုံးခဲ့ကြရသည်။ ယင်းသို့ အသက်ပေါင်းများစွာ အသေခံ၍ ဆောက်လုပ်ခဲ့ရသဖြင့် ထိုရထားလမ်းကို သေမင်းတမန် ရထားလမ်းကြီးဟု ခေါ်ဝေါ်ခဲ့ကြလေသည်။
သံဖြူဇရပ်သည် ထိုမီးရထားလမ်းနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ထိုအချိန်အခါမှစပြီးလျှင် လူနေများပြား စည်ကားလာခဲ့လေသည်။ ထိုမီးရထားလမ်းကိုမူ တော်လှန်ရေး အစိုးရလက်ထက်တွင် သံလမ်းများကို ရဲဘော်ဟောင်းများအကူအညီဖြင့် ဖြုတ်ယူ၍ ထိုသံလမ်းများကို မီးရထားလမ်းများ၌ အသုံးပြုရန် မီးရထားဌာနက စီစဉ်ဆောင်ရွက်လျက်ရှိလေသည်။
သံဖြူဇရပ်မှ ကျိုက္ခမီသွား ကားလမ်းတောင်ဘက်တွင် အင်္ဂလိပ်စစ်သင်္ချိုင်းတစ်ခုရှိသည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အတွင်း၌ မြန်မာနိုင်ငံ စစ်မျက်နှာ၌ ကျဆုံးခဲ့သော မဟာမိတ်တပ်သားအချို့ကို မြုပ်နှံရာသင်္ချိုင်းဖြစ်၍ ဧရိယာ ၂၅ ဧကကျော်ရှိ၏။ ထိုသင်္ချိုင်း၏မြောက်ဘက်တွင် ဧရိယာငါးဧကကျော်သော မြန်မာစစ်သင်္ချိုင်း ရှိလေသည်။
စီးပွားရေး
မြို့နယ်အတွင်း နေထိုင်ကြသူများသည် ဆန်စပါးကို အဓိကစိုက်ပျိုးကြသည်။ ရော်ဘာခေါ် ကြက်ပေါင်စေးခြံများကိုလည်း အများအပြား စိုက်ပျိုးလုပ်ကိုင်ကြသည်။ စိုက်ပျိုးရေးလုပ်ငန်းမှလွဲလျှင် ဆားချက်လုပ်ငန်း၊ ရော်ဘာစေးလုပ်ငန်း၊ ထင်းလုပ်ငန်း၊ ငါးဖမ်းလုပ်ငန်းတို့သည် သံဖြူဇရပ်မြို့နယ်လူထု၏ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းလုပ်ငန်းများ ဖြစ်လေသည်။ မြို့နယ်အတွင်း မီးရထားလမ်းနှင့် မော်တော်ကားလမ်းတို့သည် သယ်ယူပို့ဆောင်ရေးနှင့် ကူးသန်း သွားလာရေးအတွက် အဓိကလမ်းကြောင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ မော်လမြိုင်-ကျိုက္ခမီ မော်တော်ကားလမ်း (အောင်ဆန်းလမ်း)သည်၎င်း၊ ပငသွား မော်တော်ကားလမ်းသည်၎င်း၊ မော်လမြိုင်-ရေးမီးရထားလမ်း သည်၎င်း၊ သံဖြူဇရပ်မြို့တွင်းကို ဖြတ်သွားကြလေသည်။
သံဖြူဇရပ်သည် မော်လမြိုင်(ယခင်ကျိုက္ခမီခရိုင်)၊ သံဖြူဇရပ်ခရိုင်ခွဲ၏မြို့နယ်တစ်ခုဖြစ်ခဲ့၍ ထိုသံဖြူဇရပ်ခရိုင်ခွဲတွင် ပါဝင်ခဲ့သော အခြားမြို့နယ်တို့မှာ မုဒုံမြို့နယ်နှင့် ရေးမြို့နယ်တို့ ဖြစ်ကြလေသည်။
ဇီးကျွန်းရွာ၊ ရေစကြိုမြို့နယ်
ဇီးကျွန်းရွာ (Zeekyun)သည် မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ ပခုက္ကူခရိုင်၊ ရေစကြိုမြို့နယ်၊ ဇီးကျွန်းကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၈၈၂၃၅ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ဇီးကျွန်းကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၄၄၇ ဦး၊ မ ၅၅၀ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၉၉၇ ဦးနေထိုင်သည်။
အနုပ်စုတ်ကုပ်စုတ် သူကြွယ် (ရုပ်ရှင်)
အနုပ်စုတ်ကုပ်စုတ်သူကြွယ် (Slumdog Millionaire) သည် ၂၀၀၈ ခုထွက် ဗြိတိန်−အိန္ဒိယ ဖက်စပ်ရိုက် အချစ်ဇာတ်လမ်းဖြစ်ပြီး အိန္ဒိယ စာရေးဆရာ ဗီကတ် ဆွာရပ်ရေးသည့် အမေးအဖြေ ဝတ္ထုကို ခပ်ပါးပါး မှီးငြမ်းထားသည်။ မွမ်ဘိုင်းရှိ ဂျူဟူ ကျူးကျော်ရပ်နေ အသက် (၁၈) နှစ်အရွယ် ဂျမား မာလစ်၏ ဘဝကို အမေးအဖြေများမှ ပြောပြသွားခြင်း ဖြစ်ပြီး အိန္ဒိယ၌ ရိုက်ကူးသည်။ အိန္ဒိယ၌လုပ်သည့် သူကြွယ် ဘယ်သူဖြစ်ချင်သလဲ (Who Wants to Be a Millionaire?) ရုပ်သံအစီအစဉ်တွင် ဂျမား မာလစ်က မေးခွန်းအားလုံး ဖြေနိုင်သည့်အခါ လူတိုင်း အံ့ဩကြသည်။ တစ်နည်းနည်းဖြင့် မသမာလုပ်သည်ဟု ယူဆကာ စစ်မေးသည့်အတွက် အဖြေတို့ကို သိနိုင်သည့် သူ၏ ဘဝအဖြစ်အပျက်များကို ဂျမားက ရဲများအား ပြောပြသည်။
တီမိုရှင်းကို အက်(စ်)‌ကေ
ဆီမျွန် ကန်စတန်တျီနဗျစ် တီမိုရှင်းကို (Semyon Konstantinovich Timoshenko; Семён Константи́нович Тимоше́нко, Semën Konstantinovič Timošenko; Семе́н Костянти́нович Тимоше́нко, Semen Kostiantynovych Tymoshenko) သည် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြီးအတွင်း၌ ဂျာမန်နာဇီ(နတ်ဆီ)တို့၏ လက်တွင်းမှ ‌ရော့စတာမြို့ကို ကယ်တင်၍ နာမည်‌ကျော်လာ‌သော ဆိုဗီယက် ရုရှစစ်သူကြီးဖြစ်သည်။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ၁၈၉၅ ခုနှစ်တွင် ဗက်ဆာ‌ရေးဗျနယ်တွင် ‌တောင်သူလယ်သမားမျိုးရိုးမှ ဆင်းသက် ဖွားမြင်သည်။ ခရစ် ၁၉၁၅ ခုနှစ်တွင် ရုရှဇာဘုရင်၏ တပ်မ‌တော်တွင် ဝင်‌ရောက်အမှုထမ်းသည်။ ၁၉၁၇ ခုနှစ်တွင် ရုရှ‌တော်လှန်‌ရေးတပ်မ‌တော်တွင် ပါဝင်အမှုထမ်းလာခဲ့ရာ၊ ၁၉၂၁ ခုနှစ်တွင် တပ်မကြီးတတပ်ကို အုပ်ချုပ်ရသော စစ်သူ ကြီးဖြစ်လာသည်။ ၁၉၂၀-၃၀ ပြည့်နှစ်အတွင်းတွင် တီမိုရှင်းကိုသည် ဆိုဗီယက် စစ်တက္ကသိုလ်တွင် ဆက်လက်၍ စစ်ပညာကို သင်ကြားပြီးလျှင်၊ ဒုတိယကမ္ဘာစစ် ကြီးအတွင်း၌ ပိုလန်နိုင်ငံ (၁၉၃၉ ခုနှစ်)နှင့် ဖင်လန်နိုင်ငံ (၁၉၃၉-၄၀ ခုနှစ်)တို့ကို တိုက်ခိုက်သိမ်းပိုက်နိုင်ခဲ့သည်။ ထိုသည်မှစ၍ တီမိုရှင်းကိုသည် ကာကွယ်‌ရေးဌာနဝန်ကြီးအဖြစ်ဖြင့် ‌ဆောင်ရွက်ရပြီး‌နောက်၊ ၁၉၄၁ ခုနှစ်၌ ဂျာမန်စစ်တပ်က ဆိုဗီယက် ယူနီယမ်ကို ကျူး‌ကျော်ဝင်‌ရောက်‌သောအခါ၊ တီမိုရှင်းကို၏ ဂုဏ်သတင်းသည် ပျံ့နှံ့‌ကျော်‌စောလာခဲ့သည်။ ၁၉၄၄ ခုနှစ်တွင် ရူ‌မေးနီးယားနှင့် ဗက်ဆာ‌ရေးဗျနယ်မှ ဂျာမန်နာဇီစစ်တပ်ကို ‌မောင်းထုတ်နိုင်ခဲ့ပြီးလျှင်၊ ၁၉၄၅ ခုနှစ်တွင် ကာကွယ်‌ရေး ဝန်ကြီးဌာနမှ နုတ်ထွက်၍ အနားယူခဲ့‌လေသည်။
ကိုးကား
မြန်မာ့စွယ်စုံကျမ်း အတွဲ(၄)
မို့သင်
မို့သင်
ငှက်မင်းသားမြီးရှည်
ငှက်မင်းသားမြီးရှည် (Pericrocotus ethologus) ကို အာဖဂန်နစ္စတန်နိုင်ငံ၊ ဘင်္ဂလားဒေ့ရှ်နိုင်ငံ၊ ဘူတန်နိုင်ငံ၊ တရုတ်နိုင်ငံ၊ အိန္ဒိယနိုင်ငံ၊ လာအိုနိုင်ငံ၊ မြန်မာနိုင်ငံ၊ နီပေါနိုင်ငံ၊ ပါကစ္စတန်နိုင်ငံ၊ ထိုင်းနိုင်ငံနှင့် ဗီယက်နမ်နိုင်ငံတို့တွင် တွေ့ရှိရလေ့ရှိသည်။ ၂၀၂၀ ခုနှစ် မတ်လ ၄ ရက်နေ့တွင် မြန်မာနိုင်ငံ၏ သယံဇာတနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင် ထိန်းသိမ်းရေး ဝန်ကြီးဌာန၊ သစ်တောဦးစီးဌာနမှ ယင်းငှက်ကို မျိုးဆက်ပျက်သုဉ်းမည့်အန္တရာယ်ရှိသဖြင့် ကာကွယ်ထားသည့် တောရိုင်းတိရစ္ဆာန်များအဖြစ် ထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။
တီးဇယ်ပင်
တီးဇယ်ပင်သည် ဆူး‌လေပင်နှင့်တူ‌သော သစ်နုပင်မျိုးဖြစ် သည်။ ဆူး‌လေပင် ရုက္ခ‌ဗေဒ အလိုအားဖြင့် တီးဇယ်ပင် မျိုး ၃ မျိုးခန့်ရှိ၍၊ ယင်းတို့သည် ‘ဒစ်ပစာ‌ကေစီအီး’မျိုးရင်းတွင်ပါဝင်ကြသည်။ တီးဇယ်ပင်များသည် ဥ‌ရောပတိုက်နှင့်အာရှတိုက်‌မြောက်ပိုင်း တွင် မူလ‌ပေါက်‌ရောက်ကြသည်။
တီးဇယ်ပင်၏ အရွက်မှာ ရှည်၍ရိုးတံမပါ‌ပေ။ ပင်စည်၌ ဆူးများပါရှိသည်။ အပွင့်သည် သန်မာ‌သောပွင့်ခံ ရွက်များနှင့် ဝို်င်းလျက်ရှိသည်။ အပွင့်မှာ လတ်ဆတ်၍၊ အတွင်း၌ အ‌ခေါင်း ပါရှိသည်။ အ‌ရောင်မှာဖြူသည်။
သိုး‌မွေးထည်နှင့် အခြားအထည်မျိုးများ၌ အ‌မွေးထလာ ‌အောင်ပြုလုပ်ရာတွင် တီးဇယ်အပွင့်‌ခြောက်များကို အသုံးပြုကြ သည်။ ထိုအပွင့်‌ခြောက်များကို ၂ ခြမ်းခွဲ၍၊ ဒလိမ့်တုံးတွင် တပ်ဆင်ပြီးလျှင် အထည်များကို ထိုဒလိမ့်တုံးဖြင့် တိုက်‌ပေးကြ သည်။ ဤသို့လျှင် တီးဇယ်ပင်မှာ သိုး‌မွေးနှင့်အခြားအထည် လုပ်ငန်း၌ အသုံးဝင်‌သော‌ကြောင့် ကမ္ဘာအရပ်ရပ်တွင် တီးဇယ် ပင်ကို ‌ကောင်းစွာစိုက်ပျိုးယူကြသည်။
မန်နီ ပက်ကွီအို
အီမန်နျူယယ် ဒါပီဒရန် ပက်ကွီအို စီနီယာ (Emmanuel Dapidran Pacquiao Sr.၊ ၁၉၇၈ ဒီဇင်ဘာ ၁၇ ဖွား; ဒေသအသံ /ပါ့ခ်ယောင်း/) သည် ဖိလစ်ပိုင်နိုင်ငံသား ကြေးစားလက်ဝှေ့သမားနှင့် နိုင်ငံရေးသမားဖြစ်သည်။ ပက်မန်း ဟု အမည်ပြောင်ရထားပြီး နာမည်ကျော် ကြေးစားလက်ဝှေ့သမားများအနက် တဦးအဝင်အပါအဖြစ် သတ်မှတ်ခံရသည်။ ၂၀၁၆ ခုမှစ၍ ဖိလစ်ပိုင် ဆီးနတ် (အထက်လွှတ်တော်) တွင် အမတ်အဖြစ် စတင်ဆောင်ရွက်သည်။ ယခင်က ဆာရန်ဂနီဒိစတြိတ်၏ အမတ် (၂၀၁၀-၁၆) ဖြစ်သည်။
၂၀၁၅ ခုတွင် ထိုးခဲ့သော ၂၅ ပွဲမှ ဒေါ်လာ ၁.၂ ဘီလီယံ ရခဲ့သည်။ ဖော့ဘ်စ် မဂ္ဂဇင်းက ၂၀၁၅ ခုတွင် ကြေးအမြင့်ဆုံး အားကစားသမားစာရင်းတွင် နံပါတ် (၂) နေရာ၌ ဖော်ပြသည်။
၂၀၂၁ စက်တင်ဘာ ၁၉ တွင် မန်နီ သည် ၂၀၂၂ ခုနှစ်သမ္မတရွေးကောက်ပွဲအတွက် ကိုယ်စားလှယ်လောင်းအဖြစ် ယှဉ်ပြိုင်မည်ဟု ကြေညာခဲ့သည်။
မက္ကလက်ရွာ၊ တောင်ကင်း
မက္ကလက်ရွာ (Metkalet)သည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ ခန္တီးခရိုင်၊ ဟုမ္မလင်းမြို့နယ်၊ တောင်ကင်းကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၆၅၆၆ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဟုမ္မလင်းမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
အုံပရားရွာ၊ မိုင်းမောမြို့နယ်
အုံပရားရွာ (Ongpayar)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (မြောက်)၊ ဝ ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရတိုင်း၊ ဟိုပန်ခရိုင်၊ မိုင်းမောမြို့နယ်၊ ယောင်တဲ့ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၀၇၈၈၀ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မိုင်းမောမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ဖိုလ်ဝင်တောင်
ဖိုးဝန်းတောင် (ခေါ်) ဖိုလ်ဝင်တောင်သည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ ယင်းမာပင်မြို့နယ်တွင် သမိုင်းဝင် ဖိုလ်ဝင်တောင်နှင့် အင်ကြင်းတောင် တို့၌ သမိုင်းအရ ထင်ရှားသော ဘုရား၊ စေတီများအပါအဝင် ဘုရားစေတီ (၁၈၅) ဆူ တည်ရှိသည်။ ဖိုလ်ဝင်းတောင် ဘုရားစေတီများ အတွင်းတွင် ရှေးလက်ရာ နံရံဆေးရေး ပန်းချီများ၊ ပန်းပု လက်ရာများအပြင် သစ်သားတံခါးများ တွင်လည်း ရှေးလက်ရာ ပန်းပုများကို အလှဆင်၍ ချယ်မှုန်း ထုလုပ် ထားသည်ကို တွေ့ရှိ နိုင်သည်။ ယင်းမာပင်မြို့နှင့် (၇) မိုင်ခန့်အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ ဖိုလ်ဝင်တောင် ဘုရားပွဲတော်ကို နှစ်စဉ် တန်ဆောင်မုန်းလဆန်း (၈)ရက်မှ လပြည့်နေ့အထိ စည်ကား သိုက်မြိုက်စွာ ကျင်းပပါသည်။
ဘုရားစေတီ အရေအတွက်မှာ ယခု မှတ်တမ်းတင်ထားသော အချက်အလက်များနှင့် ရှေးမှတ်တမ်းများပါ အချက်အလက်များ ကွဲပြားနေပါသည်။ နှစ်ကာလ တိုက်စားမှု ကြောင့် ပျက်ဆီးဆုံးရှုံးမှု များစွာရှိခဲ့သည်။ ဘုရားစေတီများ အပါအဝင် ဖိုးဝန်းတောင် သစ်တောကြိုးဝိုင်း အတွင်း နေထိုင်ကြသော တိရစ္ဆာန်များ၏ ပျက်ဆီးဆုံးရှုံးမှု သည် အများဆုံးဖြစ်ခဲ့သည်။ အထူးသဖြင့် ယခင်က မျောက်များကို နေရာအနှံ့ လက်ညှိုးထိုးမလွဲ တွေ့ရသော်လည်း ယခု နောက်ပိုင်းတွင် အတော်ကလေး နည်းပါးသွားသည်ကို တွေ့ရသည်။ လူများနှင့် ယဉ်ပါးလွန်းနေပြီး ဖိုးဝန်းတောင် ဘုရား စေတီများ ကြားတွင် လှည့်လည် ကျက်စားနေကြသော မျောက်များအတွက် လျှပ်စစ်မီးများ တပ်ဆင်လိုက်စဉ်က ဆုံးရှုံးမှုသည် အများဆုံး ဖြစ်ခဲ့ပြီး နောက်ပိုင်းတွင်လည်း တစ်တိတိ ကျဆင်းလျက် ရှိသည်။
ဖိုးဝန်းတောင်၏ ထူးခြားချက်မှာ ဖိုလ်ဝင်တောင် ဘုရားပွဲကာလအတွင်း မျောက်များ လုံးဝ ပျောက်ကွယ် သွားတတ်ခြင်း ဖြစ်ပြီး ဘုရားပွဲ ပြီးလျှင် ပြန်ပေါ်လာ တတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဖိုလ်ဝင်းတောင်ရှင်မ" က ဖွက်ထားသည် ဟု ဒေသခံ များက ယူဆ ယုံကြည် ကြသည်။
"ဖိုးဝန်းတောင်" ဟု ခေါ်ကြသော်လည်း အမှန်တကယ်မှာ ဖိုးဝန်းတောင် ဟူ၍ မရှိပါ။ တောင်များ အားလုံးကို စုပေါင်းပြီး ခေါ်လိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဖိုလ်ဝင်းတောင် တွင်ရှိနေသော တောင်များ၏ ပုံသဏ္ဌာန်မှာ ဘုရားရှင် ကိုယ်တော်မြတ်ကြီး လျောင်းတော်မူ နေသည့် ပုံသဏ္ဌာန်ရှိနေ၍ ထိုအချက်ကလည်း အနည်းငယ် ထူးခြားသည်ဟု ပြောနိုင်သည်။
ဘုရားပေါင်း (၄၄၆,၄၄၄) ဆူ ရှိသည်ကို စွဲ၍ "ရွှေလသာ ဝါဝါဝင်း" ဟု ထင်ရှားစွာ အမှတ်အသား ပြုရသော ဖိုးဝန်းတောင်သည် အောက်ချင်းတွင်းခရိုင် မုံရွာမြို့တစ်ဖက်ကမ်း ညောင်ပင်ကြီးဆိပ်မှ ၁၄ မိုင်အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ ပထဝီဝင် သဘောအရ မြောက်လတ်တီတွဒ် ၂၂ံ ၁၃' အရှေ့လောင်ဂျီတွဒ် ၉၄ံ ၅၈' ၌တည်ရှိသည်။ တောင်တန်းသည် ပေ ၉၅ဝ ကျော် အမြင့်ရှိသော တောင်စဉ်တောင်တန်း ဖြစ်၍ တောင်ရိုး၏ ဘေးတစ်ဖက်တစ်ချက်တို့တွင်လည်း မနက်လွန်းသော ချောက်ကမ်းပါးများ ကျောက်တုံး ကြီးများ ရှိသည်။ တောင်၏ ပတ်ပတ်လည်၌ ချောက်ကမ်းပါးများ ဖြစ်၍ တောင်ထိပ်တွင် ညီညာ၍ ကုန်းပြင်မြင့် သဏ္ဌာန်ရှိသည်။ ဖိုးဝန်းတောင်သည် ယင်းတောင်၏ အနောက်ဘက် တောင်ကမ်းပါးပြတ်တို့၌ တည်ထားသော ဘုရားများနှင့် ထုထွင်း ပြုလုပ် ထားသော ရှေးမြန်မာ ကျောက်ဆစ်လက်ရာများကြောင့် ကျော်ကြားခြင်း ဖြစ်သည်။
ရသေ့ရဟန်း သူတော်စင်တို့၏ တရားအားထုတ်ရာ နိဗ္ဗာန်ဖိုလ်ဝင်ရာ တောင်ဖြစ်သဖြင့် ဖိုလ်ဝင်တောင်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဝိဇ္ဇာဇော်ဂျီတို့ ထွက်ရပ်အတွက် ဖိုထိုးရာ ဖိုဝင်ရာဖြစ်၍ ဖိုဝင်တောင်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ တောင်ပေါ်မှ ဘုရားများကို ဘုရင်နှင့်တကွ စစ်သည်ဗိုလ်ပါ အလုံးအရင်းတို့ ဝိုင်းဝန်းတည်ထွင် ကုသိုလ်ပြုခဲ့ကြခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ ဗိုလ်ဝန်းတောင်ဟူ၍ လည်းကောင်း အသီးသီးတွင်ရာမှ "ဖိုးဝန်းတောင်" ဖြစ်လာ သည်ဟူ၍ ဆိုကြလေသည်။
ဖိုးဝန်းတောင် သမိုင်းအဆိုရမူ သက္ကရာဇ် ၂၀၉ ခုနှစ်တွင် ဟင်္လဂပူရတိုင်း ပြူမင်းပြုံးမင်းခေါ် ဗန္ဓဝမင်းသည် တိုင်းခန်းလှည့်လည်ယင်း ဤဖိုးဝန်းတောင်တန်း တည်ရာ အရပ်ဝန်းကျင်သို့ ရောက်ရှိလာရာ၊ တောင်နှင့် ၃ မိုင်ခန့် ကွာသော ယခု "မင်းစုကြီးရွာ" နေရာတွင် ချွေးတပ်စွဲ နေလေသည်။ ဖိုးဝန်းတောင် ဒေသ၏ အနေအထားနှင့် ကျောက်ဆောင် ကျောက်တုံးများကို ဘုရားထွင်းထု ပူဇော်ရန် ဗန္ဓဝမင်းသည် ဆန္ဒပြင်းပြသည့်အလျောက် ဘုရင်မှအစ မိဖုရား မှူးမတ် စစ်ဗိုလ် စစ်သားအထိ တစ်ဦးလျှင် ဘုရားတစ်ဆူစီ ထွင်းထုလှူဒါန်း ကြရာမှ ဘုရားအဆူပေါင်း ၄၄၆,၄၄၄ တည်ရှိ နေခြင်း ဖြစ်လေသည်။ စတင်ထုထွင်း လှူဒါန်းသော ဘုရားနှင့် လိုဏ်ဂူကြီး (၆) ခုမှာ -
ဘုရားလိုဏ်ဂူအတွင်း၌ မျက်နှာကြက် နံရံတို့တွင် မြန်မာ ရှေးပန်းချီများနှင့် စကားစိမ်းသားစုတ်တံ တမာစေးနှင့် ဖျော်ရသော သဘာဝ တွင်းထွက်ကျောက်ဆေးအိုးမှ ဆေးရောင်စုံများကို တွေ့ရှိ နိုင်သည်။ မာကျောသော ကျောက်သားကို နုနုရွရွ ပန်းခက် ပန်းကြွ နဖူးစည်းများ ထုထွင်းထားပုံမှာ အိန္ဒိယနိုင်ငံရှိ အဇန္တာလိုဏ်ဂူမှ လက်ရာများထက်ပင် ချီးကျူးဖွယ် ဖြစ်သည်။ ဖိုးဝန်းတောင်ပေါ်ရှိ အခြားထင်ရှားသော ဂူလိုဏ်ဘုရား စသည်တို့မှာ (၄) ခန်းတွဲ အိမ်ကြီး (၄) လုံးစာခန့်ရှိ ကျောက်တုံးကြီးကို နန်းတော်ဟန် ထုလုပ် ထားသော "မိဖုရားကြီး လိုဏ်ဂူ"၊ တိုက်တန်းလျားကြီး သဖွယ် ဥမင်ကျောက်ဂူ အရှည်ကြီး ထွင်း၍ ယင်း အပေါ်၌ တည်ထားသော "လွမ်းစေတီ"၊ ကရမက်နံ့သာဖြူ တို့ကို အမှုန့် ပြုလုပ် အင်္ဂတေ သရိုးကိုင်၍ တည်ထားသော "နံ့သာစေတီ" စသည်တို့ ဖြစ်သည်။
ဖိုးဝန်းတောင်မကြီးနှင့် တစ်ဆက်တည်းတွင် "နွားသိုးတောင်၊ လင်းနို့တောင်၊ ကျောက်တစ်လုံးတောင်၊ ဖန်ခါးတောင်နှင့် ရွှေဘတောင်" စသည်ဖြင့် တောင်များစွာရှိသည်။ တောင်တိုင်းတွင် ဘုရားနှင့် လိုဏ်ဂူများ ရှိသည်။ နွားသိုးတောင်တွင် ဗန္ဓဝမင်းကြီး၏ မိဖုရားကြီးက အရိမေတ္တယျ ဘုရားသခင် ပွင့်သည့်အခါ ကျောင်းတော် ဆောက်ရန် ရည်စူး၍ မြုပ်နှံထားသော ပစ္စည်းဥစ္စာများကို ရန်သူမျိုးငါးပါး ဘေးမှ ကာကွယ် စောင့်ရှောက်ရန် ကျောက်နွားသိုးရုပ် တစ်ခု ထု ထားသည်။ ယင်းကို အစွဲပြု၍ "နွားသိုးတောင်" ဟုတွင်သည်။ ဗန္ဓဝမင်း အသုံးတော်ခံ သူကြွယ်ကြီး ဘိုးရွှေဘသည် မူလ လိုဏ်ဂူများ အပြင် နောက်ဆက်တွဲ ထွင်းထု လှူဒါန်းခဲ့ရာ တောင်ကို "ရွှေဘတောင်"ဟု ခေါ်လျက် ရှိကြသည်။ ဖိုးဝန်းတောင် နှင့် ဆက်လျက် တောင်တန်း များအနက် ဖန်ခါးပင်များ အလွန်ပေါသည်ကို စွဲ၍ တွင်နေသော "ဖန်ခါးတောင်" သည် အမြင့်ဆုံး ဖြစ်သည်။
ဖိုးဝန်းတောင်တွင် ပုဂံခေတ် ရှေးကျသော လက်ရေးပါသည့် အုတ်ခွက်များကို တွေ့ရှိ ရသဖြင့် ပုဂံခေတ်ကပင် ဤတောင်၌ သာသနာရေး အဆောက်အအုံများ ရှိမည်ဟု ခန့်မှန်း နိုင်သည်။ တောင်ပေါ်တွင် သက္ကရာဇ် ၁၀၀ဝ ကျော် ထိုးစာပါသည့် ခေါင်းလောင်း ၈ ခုရှိသည်။ ရှေးက ဖိုးဝန်းတောင်မှာ တရုတ်ပြည်မှ အိန္ဒိယသို့ သွားရာ ကုန်းလမ်းကျ သဖြင့် သာသနာ ပြန့်ပွားခဲ့ဟန် တူ၏။ ယခုတွေ့ရသော လက်ရာများကား နောက်ကျသော ခေတ်များမှ လက်ရာများ ဖြစ်ကြလေသည်။
ကိုးကား
မြန်မာစွယ်စုံကျမ်း
ခေါင်တလိုရွာ၊ ဖယ်ခုံမြို့နယ်
ခေါင်တလိုရွာ (Hkawngtalo)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (တောင်)၊ တောင်ကြီးခရိုင်၊ ဖယ်ခုံမြို့နယ်၊ သိကျိတ်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၀၂၉၀၂ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ သိကျိတ်ကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၂၅၀၂ ဦး၊ မ ၂၂၃၀ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၄၇၃၂ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဖယ်ခုံမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
​ရေလဲရွာ၊ တောင်ဘို့တရာ
ရေလဲရွာ၊ တောင်ဘို့တရာ
နဲသမိန်
နဲသမိန်
ကျွဲလမ်းကြီးရွာ၊ ထရော်ညောင်ဝိုင်း
ကျွဲလမ်းကြီးရွာ၊ ထရော်ညောင်ဝိုင်း
အုန်းကြိုင် (ဟံသာဝတီ)
ဦးအုံးကြိုင် (သို့) ဟံသာဝတီ ဦးအုံးကြိုင် သည် မြန်မာနိုင်ငံသား သတင်းစာဆရာတစ်ဦးဖြစ်၍ သတင်းလောကအတွက် တက်ကြွစွာ ဆောင်ရွက်ခဲ့သူတစ်ဦးဖြစ်သည်။
ဘဝအကျဉ်း
ဦးအုန်းကြိုင်ကို ၁၉၂၆ ဇွန် ၁၆ တွင် ဦးဘိုးဆင်နှင့် ဒေါ်နှင်းကျင်တို့မှ အင်းစိန်မြို့ ဈေးကုန်းရပ်ကွက်၌ ဖွားမြင်ခဲ့သည်။ အင်းစိန် အစိုးရမူလတန်းကျောင်း၊ အင်းစိန် အစိုးရဟိုက်စကူးကျောင်းတို့တွင် ပညာသင်ကြားခဲ့ပြီး ၁၉၄၄ ခုနှစ်တွင် (၁၀)တန်း စာမေးပွဲကို အောင်မြင်ခဲ့၏ ။ ထို့နောက် ၁၉၄၅-၄၆ ခုနှစ် ထီးတန်းကောလိပ်တွင် ပညာသင်ကြားခဲ့ကာ ၁၉၅၂-၅၃ ခု ပညာသင်နှစ်တွင် ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်မှ စာနယ်ဇင်းပညာ ဒီပလိုမာ (BA.Dip in Journalism) ဘွဲ့ရရှိခဲ့သည်။
သတင်းထောက်အလုပ်ကို ဝါသနာပါသောကြောင့် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အပြီး ၁၉၄၅ နိုဝင်ဘာ၂၉၊ (၂၅)နှစ်မြောက် အမျိုးသားအောင်ပွဲနေ့တွင် ပြန်လည်ထုတ်ဝေသည့် ဟံသာဝတီသတင်းစာတွင် သတင်းထောက်အဖြစ် စတင်အမှုထမ်းခဲ့သည်။ ၁၉၅၀-၅၁ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံရေးသတင်းထောက်တာဝန်အပြင် အယ်ဒီတာအဖြစ်လည်း လုပ်ဆောင်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ ဟံသာဝတီသတင်းစာတိုက်တွင် တာဝန်ထမ်းဆောင်စဉ် ၁၉၅၄ နှင့်၁၉၆၀ နှစ်များ၌ သတင်းစာတိုက်ပိုင်ရှင် ဗြိတိသျှဘားမား သူဌေးကြီး ဦးညွန့် ချီးမြှင့်သော “သတင်းထူးချွန် ရွှေကလောင်ဆု” ၂ နှစ်ကြိမ် ချီးမြှင့်ခြင်းခံခဲ့ရသည်။
ဟံသာဝတီသတင်းစာ၌ ဟံသာဝတီ အုန်းကြိုင် ဟူသောကလောင်အမည်ကိုယူ၍ နိုင်ငံရေးသတင်းများ၊ သတင်းဆောင်းပါးများ များစွာရေးသားခဲ့သည်။ ၁၉၆၂ နှစ်ဦးပိုင်း ဇန်နဝါရီလကုန်တွင် ဟံသာဝတီသတင်းစာမှ နုတ်ထွက်ခဲ့၍ ၁၉၆၃ ခုနှစ်တွင် ခေတ်သစ္စာသတင်းစာတိုက်တွင် တာဝန်ခံအယ်ဒီတာအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့ကာ ခေတ်သစ္စာသတင်းစာကို အမည်ပြောင်းလဲ၍ ထုတ်ဝေသော အမျိုးသားသတင်းစာ တိုက်တွင် ဂါးဒီယန်းဦးစိန်ဝင်း နှင့်အတူတွဲ၍ တာဝန်ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။
ထို့နောက် သတင်းစာလောကမှ အနားယူပြီးခဲ့ကာ ၂၀၀၀ ပြည့်နှစ်မှစ၍ မြို့တော်သတင်းစာနှင့် နက္ခတ္တရောင်ခြည်မဂ္ဂဇင်း၊ ရောင်ပြန်မဂ္ဂဇင်းတို့တွင် အခန်းဆက် ဆောင်းပါးရှည်များကို ရေးသားခဲ့သည်။ ထို့အပြင် သူရဇ္ဇ၊ ဂမ္ဘီရ သုတရသစုံ မဂ္ဂဇင်းများတွင်လည်း ဟံသာဝတီ ဦးအုန်းကြိုင် အမည်ဖြင့် ဘာသာရေးနှင့် ဂမ္ဘီရ ပညာရပ်ဆိုင်ရာ ဆောင်းပါးများရေးသားခဲ့သည်။ ၂၀၀၅ ခုနှစ် ကကုသန္ဓ မြတ်ဗုဒ္ဓ၏ ဇီဝမာနက သကေသဓာတုဝင် သာဓုဆံတော်ရှင်စေတီတော်သမိုင်း တစ်စောင်ကို ဓာတ်ပုံမှတ်တမ်းများပြု၍ သမိုင်းအထောက်အထားများဖြင့် ပြုစုရေးသားခဲ့သည်။ ၂၀၀၆ ခုနှစ်မှစ၍ ဓမ္မဝီရစာပေတိုက်၏ ဓမ္မဝီရဂျာနယ်တွင် အယ်ဒီတာချုပ်အဖြစ် တာဝန်ယူဆောင်ရွက်ခဲ့သည်။
ဟံသာဝတီ ဦးအုန်းကြိုင်သည် မြန်မာနိုင်ငံသတင်းမီဒီယာကောင်စီ၏ ပထမအကြိမ် သက်တမ်းဖြစ်သည့် ၂၀၁၅ ခုနှစ်မှ ၂၀၁၈ ခုနှစ်အထိ သတင်းမီဒီယာကောင်စီဝင်နှင့် ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ တာဝန်များကို ထမ်းဆောင်ခဲ့၍ ဒုတိယအကြိမ် သက်တမ်း ၂၀၁၈ ခုနှစ်မှ ကွယ်လွန်ချိန်အထိ မြန်မာနိုင်ငံ သတင်းမီဒီယာကောင်စီ၏ ဥက္ကဋ္ဌတာဝန်ကို ထမ်းဆောင်ခဲ့သည်။ ယင်းသို့တာဝန်ထမ်းဆောင်စဉ် သတင်းရယူခွင့်ဆိုင်ရာ မဏ္ဍိုင်လေးရပ် ဆွေးနွေးပွဲများ၊ သတင်းသိပိုင်ခွင့်ဆိုင်ရာ ဥပဒေကြမ်းပေါ်ထွက်ရေး ဆွေးနွေးမှုများတွင် တက်ကြွစွာ ဦးဆောင်ပါဝင်ခဲ့သကဲ့သို့ အရှေ့တောင်အာရှ သတင်းမီဒီယာကောင်စီများကွန်ရက်တွင်လည်း ဒုတိယဥက္ကဋ္ဌ တာဝန်ကိုပါ ထမ်းဆောင်ပြီး အရှေ့တောင်အာရှဒေသအတွင်း သတင်းမီဒီယာကောင်စီများအကြား ကွန်ရက်ဆက်သွယ်ရေးကိစ္စရပ်များတွင်လည်း တက်ကြွစွာပါဝင်ဆောင်ရွက်ခဲ့လေသည်။
ကွယ်လွန်ခြင်း
ကိုဗစ်ရောဂါ ကြောင့် ကုသခံခဲ့ရပြီး ပျောက်ကင်းသည့်အတွက် ဆေးရုံဆင်းခါနီးတွင် အစာအိမ်ရောဂါဖြစ်သောကြောင့် အမှတ် (၁) တပ်မတော် စစ်ဆေးရုံကြီး (ကုတင် ၁၀၀၀) တွင် ကုသမှုခံယူရင်း အစာလမ်းကြောင်း အူခေါက်သည့် ရောဂါဖြင့် ၂၀၂၀ အောက်တိုလာ (၂၃) တွင် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မြန်မာ ဂျာနယ်လစ်များ
အောက်ခြံတန်း
အောက်ခြံတန်း
သရက်ချောင်းရွာ၊ တောင်ဘို့တရာ
သရက်ချောင်းရွာ၊ တောင်ဘို့တရာ
ရေမြင်းကန်
ရေမြင်းကန် (Mare aux Hippopotames) သည် ဘာကီးနားဖားဆိုနိုင်ငံတွင် တည်ရှိသည့် ကန်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ၎င်းကန်သည် အမျိုးသားဥယျာဉ်တစ်ခုလည်း ဖြစ်သည်။ ၎င်းကို ၁၉၃၇ တွင် စတင်ဖန်တီးခဲ့ပြီး ၁၉၇၇ ခုနှစ်တွင် နိုင်ငံရှိ ယူနက်စကို၏ Biosphere Reserve နေရာအဖြစ် ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ ဥယျာဉ်ကို သန့်ရှင်းကြည်လင်သည့် ရေကန်၏ ပတ်လည်တွင် ပြုလုပ်ထားသည်။ ဥယျာဉ်တွင် ရေမြင်း အကောင် ၁၀၀ ခန့်ရှိပြီး တစ်နှစ်လျှင် လာရောက်လည်ပတ်သူ ၁၀၀၀ ဝန်းကျင်ခန့်ရှိသည်။ ၎င်းသည် Bobo-Dioulasso မြို့မှ မြောက်ဘက်  ၆၀ ကီလိုမီတာခန့် (၃၇ မိုင်) အကွာတွင် တည်ရှိသည်။ ဥယျာဉ်သည် ၁၆၃ စတုရန်းကီလိုမီတာခန့် (၆၃ စတုရန်းမိုင်) ကျယ်ဝန်းသည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဘာကီးနားဖားဆိုနိုင်ငံရှိ ရေကန်များ
ကျိုက်လပ်လေးရွာ၊ ထရော်ညောင်ဝိုင်း
ကျိုက်လပ်လေးရွာ၊ ထရော်ညောင်ဝိုင်း
ရွာဗား (ရွာဟောင်း)ရွာ၊ မတူပီမြို့နယ်
ရွာဗား (ရွာဟောင်း)ရွာ(Ruava(Ywarhaung))သည် ချင်းပြည်နယ်၊ မတူပီခရိုင်၊ မတူပီမြို့နယ်၊ ရွားဗားကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၆၅၁၃၄ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ရွားဗားကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၃၃၇ ဦး၊ မ ၄၄၁ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၇၇၈ ဦး နေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မတူပီမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
စိုင်လျှားရွာ၊ ယင်းမာပင်မြို့နယ်
စိုင်လျှားရွာ (Sainghlyar)သည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ ယင်းမာပင်ခရိုင်၊ ယင်းမာပင်မြို့နယ်၊ စိုင်လျှားကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၃၆၃၂ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ယင်းမာပင်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
လူ့အခွင့်အရေး သမိုင်းကြောင်း
မည်သူမဆို ဥပဒေဆိုင်ရာ အခြေအနေ၊ မူလအရင်းအမြစ် သို့မဟုတ် အပြစ်ကျူးလွန်မှု မည်သို့ပင် ရှိစေကာမူ လူသားဖြစ်ခြင်းဟူသော ရိုးရှင်းသည့် အခြေခံကျသော အကြောင်းအရာများပေါ်တွင် ဖောက်ဖျက်နိုင်ခြင်း မရှိသည့် အခွင့်အရေးများ လူတိုင်းတွင်ရှိသည်ဟူသော အယူအဆဖြစ်သော လူ့အခွင့်အရေး ဟူသည့်အတွေးအခေါ်သည်၊ မျက်မှောက်ခေတ် ကာလ အစောပိုင်းတွင် လူသားဖြစ်တည်မှု အတွေးအခေါ်တစ်ခုအဖြစ် ပေါ်ထွက်လာခဲ့ပြီး၊ ပညာအလင်းရောင်ခေတ် ဖြစ်သော ၁၈ရာစုတွင် နေရာတစ်ခု ရရှိလာခဲ့သည်။
လူ့အခွင့်အရေးကို တောင်းဆိုသော လှုပ်ရှားမှုများသည် ၁၉၇၀ပြည့်ကျော်နှစ်များတွင် ကြီးထွားလာခဲ့ရာ ဤလှုပ်ရှားမှုများသည် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စုနှင့် လက်တင်အမေရိကတို့မှလည်း အဓိက ထောက်ပံ့ပြီး အထူးသဖြင့် ဥရောပ အရှေ့ပိုင်းနှင့် အနောက်ပိုင်းရှိ ယခင် ဆိုရှယ်လစ်တို့မှ ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံပေါင်း အတော်များများတွင် လူမှုရေးဆိုင်ရာ လှုပ်ရှားပြောင်းလဲရေးနှင့် နိုင်ငံရေးဆိုင်ရာ ဖွင့်ဟပြောဆိုမှုတို့သည် ကမ္ဘာ့ လုပ်ငန်းစဉ်တွင် ရှေ့တန်းတင်ထားမှုကြောင့် လှုပ်ရှားမှုသည် လျင်မြန်စွာ ပုံပေါ်လာခဲ့သည်။၂၁ရာစုတွင် မွိုင်းက ငြင်းချက်ထုတ်သည်မှာ လူ့အခွင့်အရေး လှုပ်ရှားမှုသည် လူသားချင်း စာနာထေက်ထားမှုအပြင် လူမှုရေးနှင့် စီးပွားရေး ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု အပါဝင် အကြောင်းရင်း အမြောက်အမြားကို ထည့်သွင်းရန်အတွက် ၎င်း၏ မူလရည်ရွက်ချက်ဖြစ်သော အကြွင်းမဲ့အာဏာရှင်စနစ် ဆန့်ကျင်ရေး ထက်ကျော်လွန်ကာ ကြီးမားကျယ်ပြန့်လာခဲ့သည်။
ရှေးဟောင်း ဥပဒေနှင့် ဘာသာရေးအယူဝါဒတို့တွင် ဖော်ပြထားသော ဖြောင့်မတ်မှန်ကန်မှု သဘောတရား အချို့သည်ယခင်က လူ့အခွင့်အရေး ဟူသည့် ဝေါဟာရ၏အောက်တွင် ပါဝင်ခဲ့သည်။ ပညာတိုးတက်ထွန်းကားရေး အတွေးအခေါ်ပညာရှင်များက အုပ်ချုပ်သူများနှင် အုပ်ချုပ်ခံလူတန်းစားအကြား လောကီနှင့်ဆိုင်သော လူမှုရေးဆိုင်ရာ သဘောတူညီချက်တစ်ခု ထားရှိရန် အကြံပြုစဉ်တွင် ရှေးဟောင်း ဓလေ့ထုံးစံများသည် ဘုရားသခင်၏ ပြဋ္ဌာန်းချက်များ နှင့် ဟယ်လန်နစ္စတစ် အယူအဆ၊ သဘာဝတရား အခွင့်အရေး တို့၏ သဘောထားများမှ ဆင်တူသည့် ကောက်ချက်များအဖြစ် ဆင်းသက်လာခဲ့သည်။
လူ့အခွင့်အရေး ရှေးဦး သမိုင်းကြောင်း
ရှေးကျသော အရှေ့ပိုင်းနားဒေသ သိရှိရသော အဦးဆုံး ဥပဒေဆိုင်ရာ စည်းမျဉ်း (ဘီစီ ၂၃၅၀ ခန့်)ဖြစ်သော လေးဂတ်(ရှ်)မြို့မှ အူရူကာဂျီနာ၏ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများတွင် အခွင့်အရေးဆိုင်ရာ သဘောတရားကို အချို့သော ဥပဒေသများ၌ ရည်ညွန်းခဲ့ပေလိမ့်မည်ဟု လူသိများသော်လည်း ၎င်း၏ ဥပဒေသများပါ အမှန်တကယ် စာသားများကို မတွေ့ရှိရသေးပေ။ ယနေ့ တည်ရှိနေသော ရှေးအကျဆုံး ဥပဒေဆိုင်ရာ လက်ရေးမူမှာ နီယို-ဆူမားရီးယန်း အာ-နမ်မူ ကိုဓဥပဒေ (ဘီစီ ၂၀၅၀ ခန့်) ဖြစ်သည်။ အခြားသော ဥပဒေစုများသည်လည်း မက်ဆိုပိုတေးမီးယားတွင် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့ထဲတွင် အထင်ပေါ်အကြော်ကြားဆုံး ဥပမာများမှ တစ်ခုဖြစ်သော ဟာမူရာဘီ ကိုဥပဒေ (ဘီစီ ၁၇၈၀ ခန့်)လည်း ပါဝင်သည်။ ၎င်းတွင် အမျိုးသမီးအခွင့်အရေး၊ အမျိုးသားအခွင့်အရေး၊ ကလေးသူငယ်အခွင့်အရေးနှင့် ကျွန်အခွင့်အရေး အပါအဝင် အကြောင်းအရာ အမြောက်အမြားပေါ်တွင် သတ်မှတ်ထားသော ဥပဒေများနှင့် ဥပဒေ ချိုးဖောက်ပါက ပေးရန် ပြစ်ဒဏ်များကို ဖော်ပြထားသည်။
ရှေးလွန်လေပြီးသောခေတ်
ရှေးဦး အစ္စလာမ်ဘာသာရေး အုပ်ချုပ်မှုစနစ်
၆၁၀ မှ ၆၆၁ ကြားကာလ အစ္စလမ်ဘာသာတွင် တမန်တော် မိုဟာမက်၏ သာသနာပြုလုပ်ငန်းကာလနှင့် ရာရှီဒန် အုပ်ချုပ်မှုစနစ်ကို တည်ထောင်ခဲ့သော မိုဟာမက်၏ အရိုက်အရာကို ဆက်ခံသူ ပထမ လေးဦး၏ စည်းမျဉ်းဥပဒေ အပါအဝင် လူ့အခွင့်အရေး ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှု များစွာ ပြုလုပ်ခဲ့သည်။ မိုဟာမက်သည် ၎င်း၏ကာလ၌ လူမှုရေးဆိုင်ရာ မကောင်းဆိုးဝါးများကို ဆန့်ကျင် ဟောပြောခဲ့ပြီးအစ္စလမ် လူမှုရေးတွင် လူမှုလုံခြုံရေး၊ မိသားစု ဖွဲ့စည်းတည်ဆောက်ပုံ၊ ကျွန်ရောင်းဝယ်ခြင်း၊ အပြင် အမျိုးသမီးနှင့် လူနည်းစုဖြစ်သော မျိုးနွယ်စုများ၏ အခွင့်အရေး၊ စသည့်နယ်ပယ်များတွင် ပြုပြင်ပြောင်းလဲခဲ့ကာ ထိုအချိန်က ရှိနေသော အာရပ် အသိုင်းအဝိုင်းတွင် ဖြစ်ပေါ်နေသောအရာများကိုလည်း တိုးတက်အောင် ပြုလုပ်ခဲ့သည်ဟု သမိုင်းပညာရှင်များက တဖြည်းဖြည်း လက်ခံလာကြသည်။ဥပမာဆိုရလျှင် ဘားနတ် လျူးဝစ်(စ်)က “အစ္စလမ်ဘာသာသည် အရစ်တိုကေဆီ အထူးအခွင့်အရေးကို ပထမဆန့်ကျင်ခဲ့သည်။
ရာထူးဂုဏ်သိမ်အဆင့်ဆင့်စနစ်ကို ငြင်းပယ်ခဲ့ပြီး ပင်ကိုစွမ်းရည်ရှိသူများကို အလုပ်အကိုင် အခွင့်အလမ်းများ ဖွင့်ပေးသည့် နည်းကို ကျင့်သုံးခဲ့သည်” ဟု ဆိုသည်။ မိန်းကလေးသန္ဓေသားကို ဖျက်ချခြင်း၊ နွမ်းပါးသူများကို ခေါင်းပုံဖြတ်ခြင်း၊ အတိုးနှုန်းမြင့်မားစွာဖြင့် ငွေတိုးချေးငှားခြင်း၊ လူသတ်ခြင်း၊ စာချုပ်မှားများ၊ နှင့် ခိုးမှု ကဲ့သို့သော ဗာဟီရဝါဒီ အာရပ်များ၏ အလေ့အထများကို ရှုတ်ချခဲ့သော ပြုပြင်ပြောင်းလဲသူ တစ်ဦးအဖြစ် ဂျွန် အက်စ်ပိုစီတိုက မိုဟာမက်ကို ရှုမြင်သည်။ ဘားနတ် လျူးဝစ်(စ်)က အစ္စလမ်ဘာသာ၏ လွတ်လပ်သော သဘာဝသည် ဂရိကို-ရိုမန် နှင့် ရှေးပါရှား ခေတ် နှစ်ခုလုံး၏ အလေ့အထအပေါ် အလွန် ကြီးမားသော တိုးတက်လုပ်ဆောင်မှုတစ်ခုကို ကိုယ်စားပြုသည်ဟု ယုံကြည်သည်။ မိုဟာမက်သည် အာရပ်လူမျိုးများ၏ ဥပဒေသနှင့် မိုးဇက် ဥပဒေသများအပြင် ထိုအချိန်က ဓလေ့ထုံးတမ်းများကို ၎င်း၏ မဟာ ဗျာဒိတ်ကျမ်းသို့ ပေါင်းစပ်ထည့်သွင်းခဲ့သည်။
မက်ဒီးနာ ပဋိညာဉ်စာတမ်းဟုလည်း လူသိများသည့် မက်ဒီးနာ ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံ အခြေခံဥပဒေကို မိုဟာမက်က အေဒီ ၆၂၂ တွင် မူကြမ်း ရေးဆွဲခဲ့သည်။ ယင်းသည် မိုဟာမက်နှင့် အရေးပါသော လူမျိုးစုများ အပြင် မွတ်ဆလင်များ၊ ဂျူးများ၊ နှင့် ဗာဟီရဝါဒီများ အပါအဝင် ရတ်သရစ်(နောက်ပိုင်းတွင် မက်ဒီးနာဟု ခေါ်) မိသားစုများ အားလုံးအကြားတွင် တရားဝင် သဘောတူညီချက်တစ်ခုကို ဖွဲ့စည်းတည်ထောင်ခဲ့သည်။ စာတမ်းကို မက်ဒီနာမြို့တွင်းတွင် ရှိသော အော(စ်) (Aus)နှင့် ခါရာ့(ဂျ်) တို့၏ မျိုးရိုးစုများအကြား လူမျိုးစုတွင်း တိုက်ပွဲကို အဆုံးသတ်ရန် ရည်ရွက်ချက်ဖြင့် ရေးဆွဲခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤရည်ရွက်ချက်ကို အကျိုးသက်ရောက်မှု ရှိစေရန် ယင်းသည် မက်ဒီးနာရှိ မွတ်ဆလင်များ၊ ဂျူးများ၊ နှင့် ဗာဟီရဝါဒီများတို့၏ လူမှုအဖွဲ့အစည်းများအတွက် အခွင့်အရေးများနှင့် တာဝန်များ အများအပြားကို ဖွဲ့စည်းတည်ထောင်ခဲ့ပြီး အူမာ ခေါ် လူမှုအဖွဲ့အစည်း တစ်ခု အတွင်းသို့ ဆောင်ယူခဲ့သည်။
ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံအခြေခံဥပဒေသည် လူမှုအဖွဲ့အစည်း၏ လုံခြုံမှု၊ လွတ်လပ်စွာ ကိုးကွယ်ခွင့်၊ မက်ဒီးနာကို ဟာရမ် ခေါ် သန့်ရှင်းမြင့်မြတ်သော နေရာ (အကြမ်းဖက်မှုများနှင့် လက်နက်များအားလုံးကို တားမြစ်လျှက်) အဖြစ် သတ်မှတ်မှု၊ အမျိုးသမီးများ၏ လုံခြုံမှု၊ မက်ဒီးနာမြို့တွင်းရှိ လူမျိုးစုများကြား တည်ငြိမ်သော ဆက်ဆံရေး၊ သဘောထားကွဲလွဲမှုများ ဖြစ်နေစဉ်ကာလတွင် လူမှုအဖွဲ့အစည်းကို ထောက်ပံ့ရန် ဆောင်ရွက်သော အခွန်စနစ်၊ ပြင်ပရှိ နိုင်ငံရေး ပူးပေါင်းမှုများအတွက် သတ်မှတ်ချက်များ၊ လူတစ်ဦးချင်းစီကို အကာအကွယ်ပေးရေးအတွက် စနစ်၊ အငြင်းပွားစရာများကို ဖြေရှင်းရန်အတွက် တရားရေးစနစ်၊ နှင့် သွေးထွက်သံယိုဖြစ်မှု(အများအားဖြင့် လူသတ်မှု)အတွက် လျော်ကြေးပေးရေး စည်းကမ်းချက်များ(တစ်စုံတစ်ဦးကို သတ်ဖြတ်ခြင်းအတွက် ထပ်တူလျော်ကြေးပြန်ပေးရခြင်းအစား မိသားစုများ သို့မဟုတ် လူမျိုးစုများအကြား လျော်ကြေးငွေ ပေးခြင်း) တို့ကို ဖွဲ့စည်းတည်ထောင်ခဲ့သည်။ ၎င်းတို့၏ ယုံကြည်ကိုးကွယ်ရာဘာသာ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ အကျဉ်းသားများကို အစားအစာနှင့် အဝတ်အထည်များကို ကျိုးကြောင်းညီညွတ်စွာ ထောက်ပံ့ရန်မှာ အစ္စလမ် အစိုးရ၏ တာဝန်ဟု မိုဟာမက်က သတ်မှတ်ခဲ့သည်။ အကယ်၍ အကျဉ်းသားများသည် လူတစ်ဦး၏ ချုပ်နှောင်မှုအောက်တွင် ရှိပါက ထိုချုပ်နှောင်သူ၏ တာဝန်ဖြစ်သည်။
အစ္စလမ် ဘာသာရေးသည် ရှေးခေတ်က ကျွန်အရောင်းအဝယ်နှင့် ပတ်သက်၍ အလွန်ကျယ်ပြန့်သော အကျိုးဆက်များသက်ရောက်သည့် အဓိက ပြောင်းလဲမှု နှစ်ရပ်ကို ပြုလုပ်ခဲ့သည်ဟု လျူးဝစ်(စ်)က ဆိုသည်။ “တစ်ခုမှာ လွတ်လပ်ခြင်းနှင့် ပတ်သက်သော အယူအဆ ဖြစ်ပြီး အခြားတစ်ခုမှာ တင်းကျပ်စွာ သတ်မှတ်ထားသော အခြေအနေများမှအပ လွတ်လပ်သော လူများကို ကျွန်ပြုခြင်းမှ တားမြစ်ခြင်း ဖြစ်သည်”ဟု လျူးဝစ်(စ်)က ဆက်လက်ပြောကြားသည်။ အာရပ်လူမျိုး ကျွန်များ၏ အခြေအနေမှာ “အလွန် တိုးတက်လာခဲ့သည်- အာရပ်လူမျိုး ကျွန်သည် ယခုအခါ ရွှေ့ပြောင်းနိုင်သော ပစ္စည်း တစ်ခု မဟုတ်တော့ဘဲ ယုံကြည်ကိုးကွယ်ရာ ရှိပြီး ထို့ကြောင့်ပင် လူမှုရေး အဆင့်တန်းတစ်ရပ်နှင့် အခွင့်အရေးအချို့ရှိသော လူသားတစ်ဦး ဖြစ်ခဲ့ပြီ”။
အလယ်ခေတ်
မဂ္ဂနာကာတာသည် အင်္ဂလိပ် ပဋိညာဉ်စာတမ်းဖြစ်ပြီး ၁၂၁၅ တွင် စတင် ထုတ်ပြန်ခဲ့သည်။ မဂ္ဂနာကာတာသည် ယနေ့ ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံ အခြေခံဥပဒေအရ သတ်မှတ်ထားသော ဥပဒေ၏ စည်းမျဉ်းများ ဖြစ်ပေါ်လာစေရန် ဦးတည်ခဲ့သော ကျယ်ပြန့်သည့် သမိုင်းကြောင်းဆိုင်ရာ ဖြစ်စဉ်အပေါ် အထူးခြားဆုံး လွှမ်းမိုးမှု ဖြစ်ခဲ့သည်။ မဂ္ဂနာကာတာသည် အထွေထွေ ဥပဒေအပြင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံ အခြေခံဥပဒေနှင့် လူ့အခွင့်အရေး ကြေညာချက် ကဲ့သို့သော ဖွဲ့စည်းအုပ်ချုပ်ပုံဆိုင်ရာ စာရွက်စာတမ်း အများအပြားကို ဖန်တီးရာတွင် လွှမ်းမိုးမှုများ ရှိခဲ့သည်။ မဂ္ဂနာကာတာကို မူလက ပုပ်ရဟန်းမင်းကြီး အင်နိုးဆင့် III၊ ဂျွန် ဘုရင်နှင့် အင်္ဂလိပ် မှူးမတ်များအကြား ဘုရင့်အခွင့်အရေးနှင့် ပတ်သက်သော သဘောထား ကွဲလွဲမှုများကြောင့် ရေးသားခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ မဂ္ဂနာကာတာသည် ဘုရင်ကို အချို့သော အခွင့်အရေးများကို စွန့်လွှတ်ရန်၊ အချို့သော တရားဝင် လုပ်ထုံးလုပ်နည်းများကို လေးစားရန်နှင့် ဘုရင်၏ အလိုသည် ဥပဒေအရ အကန့်အသတ် ရှိနိုင်သည်ကို လက်ခံရန် တောင်းဆိုခဲ့သည်။ ယင်းသည် ဘုရင်၏အကြောင်းကိစ္စများနှင့် ပတ်သက်သည့် အချို့သော အခွင့်အရေးများကို လွတ်လပ်စွာဖြစ်စေ ထိန်းချုပ်ထားသည်ဖြစ်စေ ရှင်းလင်းစွာ ကာကွယ်ပေးထားသည်- အထူးသဖြင့် တရားဥပဒေနှင့် မညီညွတ်သော ထောင်သွင်းအကျဉ်းချထားခြင်းကို အယူခံဝင်ရန် အခွင့်ပေးသည့် ဟေဘီယပ်(စ်) ကောပတ်(စ်) အမိန့်စာဖြစ်သည်။
မျက်မှောက်ကာလတွင် မဂ္ဂနာကာတာ၏ အဓွန့်အရှည်ဆုံး အမွေအနှစ်သည် ဟေဘီယပ်(စ်) ကောပတ်(စ်) အခွင့်အရေးဟု ယူဆကြသည်။ ဤအခွင့်အရေးသည် မဂ္ဂနာကာတာ ၁၂၁၅ ၏ အပုဒ်ငယ် ၃၆၊ ၃၈၊ ၃၉၊ နှင့် ၄၀ တို့မှ ပေါ်ပေါက်လာခြင်းဖြစ်သည်။ မဂ္ဂနာကာတာတွင် ဥပဒေအတိုင်း တစ်သွေမတိမ်း ဆောင်ရွက်ခြင်းဆိုင်ရာ အခွင့်အရေးကိုလည်း ထည့်သွင်းထားသည်- "လွတ်လပ်သည့် မည်သူမဆိုသည် ခေါ်ဆောင်သွားခံရခြင်း သို့မဟုတ် ထောင်သွင်းအကျဉ်းချခံရခြင်း မရှိစေရ၊ သို့မဟုတ် ၎င်း၏ လွတ်လပ်စွာ ပိုင်ဆိုင်ခွင့်၊ သို့မဟုတ် လွတ်လပ်မှုများ၊ သို့မဟုတ် ဓလေ့ထုံးတမ်းများကို လွတ်လပ်စွာ ဆောင်ရွက်ခြင်းကို ထိခိုက်ခြင်း မရှိစေရ၊ သို့မဟုတ် ဝရမ်းပြေးဖြစ်ခြင်း၊ သို့မဟုတ် ပြည်နှင်ဒဏ် ခံရခြင်း၊ သို့မဟုတ် အခြားမည်သည့်အရာမျှ ဖျက်ဆီးခံရခြင်း မရှိစေရ။ ကျွန်ုပ်တို့သည် သူ့ကို လက်မခံခြင်း မပြု၊ အပြစ်ပေးခြင်းလည်း မပြု သို့သော် ဥပဒေနှင့်ညီညွတ်သော တရားစီရင်မှုအရ သို့မဟုတ် နယ်မြေ ဥပဒေအရ ၎င်းကိုစီရင်မည့်သူများ၏ တရားစီရင်ခြင်းကိုခံရမည်။ ကျွန်ုပ်တို့သည် မည်သူ့ထံကိုမျှ မရောင်း၊ တရားမျှတမှုအရသော်လည်းကောင်း၊ အခွင့်အရေးအရသော်လည်းကောင်း မည်သူကိုမျှ မငြင်းပယ် သို့မဟုတ် နှောင့်နှေးထားမည်မဟုတ်။” —မဂ္ဂနာကာတာ အပိုဒ်ငယ် XXIX==
ခေတ်သစ်လူ့အခွင့်အရေးလှုပ်ရှားမှု
ခေတ်သစ်ကာလအစပိုင်းနှင့် ပညာအလင်းရောင်ခေတ်
၁၆ ရာစုနှစ်တွင် စပိန်တို့၏ အမေရိကတိုက်တို့အပေါ် အောင်မြင်မှုသည် စပိန်နိုင်ငံ၏ လူ့အခွင့်အရေးနှင့် ပတ်သက်ပြီး ထက်မြက်သော စကားစစ်ထိုးပွဲ ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်။[ကိုးကားရန်လိုအပ်သည်] ၁၅၅၀-၁၅၅၁ ခုနှစ် ဗလဒေါလစ်ဒ်တွင် Las Casas နှင့် Juan Ginés de Sepúlveda တို့နှစ်ဦးအကြား စကားစစ်ထိုးပွဲများမှာ ဥရောပ သမိုင်းကြောင်း၏ ပထမဦးဆုံးသော လူ့အခွင့်အရေးများဆိုင်ရာ အကြောင်းအရာဖြစ်သည်မှာ ဖြစ်တန်ရာသည်။[ကိုးကားရန်လိုအပ်သည်] ၁၇ ရာစုနှင့် ၁၈ ရာစု ဥရောပတိုက်သား အတွေးအခေါ်ရှင် အများအပြားသည် လူတို့သည် သဘာဝအားဖြင့် လွတ်လပ်ပြီး တန်းတူညီမျှရှိကြသည်ဆိုသော အယူအဆဖြစ်သည့် သဘာဝတရားအခွင့်အရေး၏ သဘောထားခံယူချက်ကို အဓိပ္ပာယ်ပိုထင်ရှားလာအောင် အကျယ်တဝင့် ဖော်ပြခဲ့ကြသည်။ ယင်းတို့အနက် အထင်ရှားဆုံးမှာ ဇွန်လော့က် ဖြစ်သည်။
လူသားများသည် ဘုရားသခင် ဖန်ဆင်းထားသူများ ဖြစ်သောကြောင့် သဘာဝတရားအခွင့်အရေးများမှာ ဘုရားသခင်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်မှ ဆင်းသက်လာသည်ဟု လော့က်က ယုံကြည်ခဲ့သော်လည်း၊ သူ၏အတွေးအခေါ်များမှာ အခွင့်အရေးများ၏ ခေတ်သစ်အယူအဆ တိုးတက်ဖွ့ံဖြိုးမှုအတွက် အရေးပါခဲ့သည်။ လော့က်၏သီအိုရီ သဘာဝတရား အခွင့်အရေးများသည် နိုင်ငံသားဖြစ်မှု သို့မဟုတ် နိုင်ငံ၏ဥပဒေ တစ်စုံတစ်ရာတို့အပေါ်တွင်မျှ အမှီပြုနေခြင်း မရှိပါချေ။ လူမျိုးစု၊ ယဉ်ကျေးမှု သို့မဟုတ် ဘာသာရေးအဖွဲ့အစည်း တစ်ခုခုအပေါ် မလွှဲမရှောင်သာ ကန့်သတ်ထားခြင်းများလည်း မရှိပါချေ။ ယင်းရာစုနှစ်အတွင်း အမေရိကန်နိုင်ငံ(၁၇၇၆)နှင့် ပြင်သစ်နိုင်ငံ (၁၇၈၉)တို့တွင် အဓိက တော်လှန်ရေးနှစ်ခု ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ ၁၇၇၆ ခုနှစ် ဗာဂျင်းနီးယား အခွင့်အရေးကြေညာစာတမ်းက အခြေခံကျသော အခွင့်အရေးနှင့် ကင်းလွတ်ခွင့် အများအပြားတို့ကို သတ်မှတ်ပေးပါသည်။
နောက်ပိုင်းတွင် အမေရိကန်ပြည်ထောင်စု လွတ်လပ်ရေး ကြေညာစာတမ်းတွင် သဘာဝအခွင့်အရေး၏ သဘောထားခံယူချက်များကို ထည့်သွားထားပြီး၊ အထူးထင်ရှားစွာ ဖော်ပြထားသည်မှာ “လူများအားလုံးကို ညီတူညီမျှဖန်ဆင်းထားပြီး ၎င်းတို့၏ဖန်ဆင်းရှင်က မည်သူမျှ ယူဆောင်သိမ်းပိုက်၍ မရသော အခွင့်အရေးအချို့တို့ဖြင့် ပြည့်စုံစေသည်။ ယင်းတို့အနက် အသက်၊ လွတ်လပ်ပြီး အချုပ်အနှောင်ကင်းခြင်းနှင့် ပျော်ရွှင်ခြင်းမှုရရှိအောင် ဆက်လက်ဆောင်ရွက်ခြင်းတို့ ပါဝင်သည်။" ထိုနည်းတူစွာပင် ပင်သစ် လူနှင့်နိုင်ငံသားများ၏ အခွင့်အရေးကြေညာစာတမ်းက လူထု၏ လူတစ်ဦးချင်းစီနှင့် အများနှင့်သက်ဆိုင်သော အုပ်စုလိုက် အခွင့်အရေး အစုံကို အနက်ဖွင့်ထားသည်။ ဤစာတမ်းများသည် လူသားများအားလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သည်။ ပြင်သစ်နိုင်ငံသားများသာမက လူသားအားလုံးနှင့် ချွင်းချက်မရှိ သက်ဆိုင်ပါသည်။
၁၉ရာစုမှ ပထမကမ္ဘာစစ်အထိ
အဖွဲ့အစည်းနှင့် လှုပ်ရှားမှုအများအပြားတို့သည် လူ့အခွင့်အရေးဟုအမည်ပေး၍ ၂၀ ရာစုသို့ ကူးပြောင်းသည့် လမ်းကြောင်းတလျှောက် နက်နဲသိမ်မွေ့သော လူမှုရေး အပြောင်းအလဲများကို ရရှိအောင်မြင်ရန် ဦးစီးဦးကိုင်ပြုခဲ့သည်။ ဥရောပအနောက်ပိုင်းနှင့် မြောက်အမေရိကတို့တွင် အလုပ်သမားသမဂ္ဂများသည် အလုပ်သမားများအား သပိတ်မှောက်ခွင့်ပြုသော ဥပဒေများကို ဆောင်ယူနိုင်ခဲ့ပြီး၊ အနိမ့်ဆုံးရှိသင့်သည့် လုပ်ငန်းခွင်အခြေနေများကို ပြဋ္ဌာန်းခဲ့ကာ ကလေးအလုပ်သမားများ ခန့်ထားခြင်းကို တားမြစ်ခြင်း သို့မဟုတ် စည်းမျဉ်းစည်းကမ်းဖြင့် ထိန်းချုပ်ခဲ့သည်။ အမျိုးသမီးများ၏အခွင့်အရေး လှုပ်ရှားမှုသည် အမျိုးသမီး အများအပြားအတွက် မဲပေးနိုင်ခွင့်ရရှိစေခြင်းအားဖြင့် အောင်မြင်မှု ရရှိခဲ့သည်။ နိုင်ငံအများရှိ အမျိုးသားလှုပ်ရှားမှုများသည် ကိုလိုနီအာဏာရှင်စနစ်အင်အားကို တွန်းလှန်တိုက်ထုတ် အောင်မြင်ခဲ့သည်။
ဩဇာသက်ရောက်မှုအရှိဆုံးတစ်ခုမှာ ၎င်း၏ဇာတိဒေသ အိန္ဒိယနိုင်ငံကို ဗြိတိသျှအုပ်ချုပ်မှု လက်အောက်မှ လွတ်မြောက်ရန်အတွက် မဟတ္တမဂန္ဒီ၏ လှုပ်ရှားမှုပင် ဖြစ်သည်။ အချိန်ကြာမြင့်စွာ ဖိနှိပ်ခံရသော လူမျိုးရေးနှင့် ဘာသာရေးဆိုင်ရာ အနည်းစုတို့၏ လှုပ်ရှားမှုများသည် ကမ္ဘာပေါ်ရှိ နေရာဒေသအများအပြားတို့တွင် အောင်မြင်မှုရရှိခဲ့သည်။ ယင်းတို့အထဲတွင် နိုင်ငံသားအခွင့်အရေးလှုပ်ရှားမှုနှင့် အမေရိကန်နိုင်ငံရှိ အမျိုးသမီးများနှင့် လူနည်းစုများကို ကိုယ်စားပြုသည့်မကြာသေးသော အမျိုးမျိုးကွဲပြားသည့် အကျိုးအမြတ်ကိုအဓိကထားသော အသွင်သဏ္ဌာန်နိုင်ငံရေး လှုပ်ရှားမှုများ ပါဝင်သည်။ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာကြက်ခြေနီကော်မတီ၏ အခြေခံအုတ်မြစ်ဖြစ်သည့် ၁၈၆၄ ခုနှစ် လီဘာကုတ်ဥပဒေနှင့် ၁၈၆၄ ခုနှစ် ပထမ ဂျီနီဗာသဘောတူညီချက်တို့သည် အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လူသားချင်းစာနာထောက်ထားသည့် ဥပဒေ၏ အခြေခံအုတ်မြစ်များကို ကမ္ဘာစစ်နှစ်ခု ဖြစ်ပွားပြီးသည့်နောက် ဆက်လက်တိုးတက်အောင်ပြုပြင်ရန်အတွက် ချထားပေးခဲ့သည်။
ပထမကမ္ဘာစစ်နှင့် ဒုတိယကမ္ဘာစစ်ကြားကာလ
၁၉၁၉ ခုနှစ်တွင် ပထမကမ္ဘာစစ် ပြီးဆုံးသွားပြီးနောက် ဗာဆေးစာချုပ်အပေါ် ညှိနှိုင်းဆွေးနွေးပွဲများ၌ နိုင်ငံပေါင်းချုပ်အသင်းကြီးကို တည်ထောင်ခဲ့သည်။ အသင်းကြီး၏ ရည်ရွယ်ချက်ပန်းတိုင်များတွင် လက်နက်လျှော့ချရေး၊ တစ်လုံးတစ်ဝတည်းဖြစ်သော လုံခြုံရေးအားဖြင့် စစ်ဖြစ်ပွားခြင်းကို တားဆီးရေး၊ ညှိနှိုင်းဆွေးနွေးပွဲများနှင့် သံခင်းတမန်ခင်းများ မှတဆင့် နိုင်ငံများအကြား အငြင်းပွားမှုများကို ဖြေရှင်းရေးနှင့် ကမ္ဘာနှင့်တစ်ဝှမ်း လူမှုဖူလုံရေး တိုးတက်ကောင်းမွန်ရေးတို့ ပါဝင်သည်။ ယင်း၏အမိန့်ပြန်တမ်းတွင် အမြတ်တနိုးထားသော အရာမှာ နောက်ပိုင်း၌ အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ လူ့အခွင့်အရေး ကြေညာစာတမ်းတွင် ထည့်သွင်းလိုက်သော လူ့အခွင့်အရေး အများအပြားကို အားပေးမြှင့်တင်ရန်ဟူသော လုပ်ပိုင်ခွင့်အာဏာ ပင်ဖြစ်သည်။ နိုင်ငံပေါင်းချုပ်အသင်းကြီးတွင် ယခင်ကိုလိုနီနိုင်ငံများဖြစ်သော အနောက်ဥရောပရှိ နိုင်ငံအများအပြားတို့၏ အင်အားများကို လက်အောက်ခံကိုလိုနီအခြေအနေမှ ကိုယ်ပိုင်လွတ်လပ်သောတိုင်းပြည် အဖြစ်သို့ ကူးပြောင်းသော ကာလအတွင်း ကူညီပံ့ပိုးမှုများပေးရန် လုပ်ပိုင်ခွင့်အာဏာများ ရှိခဲ့သည်။