cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
တောင်သာ (တောင်)ရွာ၊ ချောက်မြို့နယ်
တောင်သာ (တောင်)ရွာ (Taungthar(South))သည် မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ မကွေးခရိုင်၊ ချောက်မြို့နယ်၊ တောင်သာကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၈၅၁၀၈ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ တောင်သာကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၉၃၂ ဦး၊ မ ၁၂၈၁ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၂၂၁၃ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ချောက်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ကမ်နရော့ကန်
ကမ်နရော့ကန် သည် ကင်ညာနိုင်ငံတွင် တည်ရှိသည့် ကန်တစ်ခု ဖြစ်သည်။ ဤကန်သည် ကီရိအိုချိုင့်ဝှမ်းဒေသ၏ အခြေတွင် တည်ရှိသည်။ ကန်၏ အမည်သည် Kalenjin ဘာသာစကား၏ Narok ဟူသည့် စကားလုံးမှ ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ Narok ဆိုသည်မှာ ကန်တွင် များပြားစွာတွေ့ရှိရသည့် ရေထဲတွင်ပေါက်ရောက်သည့် အပင်မျိုးစိတ်တစ်ခု ဖြစ်သည်။
ကန်၏ ဧရိယာသည် ခန့်မှန်းခြေအားဖြင့် ၁ စတုရန်းကီလိုမီတာ ရှိသည်။ ဤကန်သည် ရာသီအလိုက် ဖြစ်ပေါ်သည့် ကန်ဖြစ်သဖြင့် ကန်၏ အရွယ်အစားသည့် အချိန်များစွာ အရွယ်အစားသည် သေးငယ်နေသည်။ ကန်သည် ၁၉၆၁ ခုနှစ် မတိုင်မီကတည်းက တည်ရှိခဲ့ပြီး ထိုနှစ် မိုးရေများရွာသွန်းသည့်အခါတွင် ကန်သည် ကြီးမားလာခဲ့သည်။
ဟွေယုတ်ရွာ၊ မိုင်းကိုင်မြို့နယ်
ဟွေယုတ်ရွာ (Hwayyoke)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (တောင်)၊ လွိုင်လင်ခရိုင်၊ မိုင်းကိုင်မြို့နယ်၊ ဝမ်ဟွေလုံကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၀၄၄၅၃ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ဝမ်ဟွေလုံကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၁၂၅၆ ဦး၊ မ ၁၅၂၉ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၂၇၈၅ ဦးနေထိုင်သည်။
ကီလိုဂရမ်
ကီလိုဂရမ် ဆိုသည်မှာ ဒြပ်ထု ၏ မက်ထရစ် ယူနစ် ဖြစ်သည်။
၁ ကီလိုဂရမ် သည် ၂.၂ ပေါင် ထက် အနည်းငယ်မျှသာ ပိုသည်။ ၁၀၀၀ ကီလိုဂရမ် သည် ၁ တန် နှင့် ညီမျှသည်။ ရေ ၁ လီတာ သည် အမြင့် သုည ( ပင်လယ်ရေမျက်နှာပြင်) နှင့် အပူချိန် ၃.၉၈° စင်တီဂရိတ် ရှိသော ပတ်ဝန်းကျင် အခြေအနေတွင် ၁ ကီလိုဂရမ် အတိအကျ နီးပါး ရှိသည်။ သို့သော် ဤ အဓိပ္ပာယ် မှာ ၁၇၉၅ တွင် ဖွင့်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
ဆိုခဲ့သည့် အတိုင်း ကီလိုဂရမ် သည် ဒြပ်ထု ၏ ယူနစ်ဖြစ်သည်။ အရပ်စကား ဖြင့် မည်မျှလေးသနည်း ကို တိုင်းတာခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဤနားလည်မူသည် သိပ္ပံနည်းကျ အားဖြင့် မမှန်ပေ။ အလေးချိန်သည် ကြီးမားသော အရာဝတ္ထု တစ်ခုခု ၏ ဆွဲငင်အားပေါ်မူတည် ပြီး ဒြပ်ထု သည် မည်သည့်နေရာမဆို မူလ အတိုင်းဖြစ်သည်။ ဆွဲငင်အား မရှိသလောက် နေရာတွင် ဒြပ်ထုများသည် အလေးချိန်မဲ့နီးပါး ဖြစ်သည်ကို ကြည့်ခြင်းအားဖြင့် သိနိုင်သည်။
အာရိယန်လူမျိုး
အာရိယန်ဆိုသည့် စကားလုံးအား အစောဆုံး စတွေ့ရသည်မှာ ဘီစီ ၆ ရာစု အချိန်က ဘုရင် Darius the Great ရေးထိုးသောကျောက်စာတွင် ဖြစ်သည်။ "ငါတို့သည် အာရိယန်များ ဖြစ်သည်"ဟု ရေးထိုးထားခဲ့သည်။ ထိုကျောက်စာအား ယနေ့အီရန်နိုင်ငံ အနောက်မြောက်ဘက် ဘီဟစ်စွန်းတောင်ပေါ်တွင်တွေ့ရပြီး ဘီဟစ်စွန်းကျောက်စာဟု ခေါ်သည်။ ထိုဒေသနေလူများ သူတို့ကိုယ်သူတို့ အာရိယန်လို့ ယုံကြည်မှု အား ယနေ့တိုင်တွေ့နိုင်သည်။ ထိုဒေသနေလူများသည် နောင် နိုင်ငံတည်ထောင်သောအခါ "Land of Aryan" ဟုအဓိပ္ပာယ်ရသည့် Iran အီရန်ဟု နိုင်ငံအမည်အားပေးခဲ့သည်။
ကီလိုဂရမ်
နူန်းစံမီ ကီလိုဂရမ် ကို ပလက်တီနမ် − အီရစ်ဒီယမ် ဒြပ်ရော ဖြင့်ပြုလုပ်ထားပြီး ပါရီ တွင်သိမ်းဆည်းထားသည်။
အာရိယန်လူမျိုး
အာရိယန်တို့သည် ကမ္ဘာဦးလူမျိုးကြီးတစ်မျိုး ဖြစ်သည်။ အသားဖြူ၊ အသားဝါ၊ အသား မည်းဟူ၍ ရှိသည့်အနက် အာရိယန်တို့သည် အသာဖြူလူမျိုး တစ်မျိုးဖြစ်သည်။ အခြား အသားဖြူ လူမျိုးကြီး နှစ်မျိုးမှာ ဟမ်းမိုက်လူမျိုးနှင့် ဆီးမိုက်လူမျိုးတို့ ဖြစ်ကြသည်။ အာရိယန်တို့ကို အင်ဒို-ဥရောပလူမျိုး၊ သို့မဟုတ် အင်ဒို-ဂျာမန်လူမျိုးဟုလည်း ခေါ်သည်။ ကမ္ဘာဦး လူမျိုးတို့သည် အာရှတိုက်၌ စတင်ပေါက်ပွားခဲ့ကြသည်သာ ဖြစ်ပေရာ လူဖြူလူမျိုးတို့၏ မူလဌာနေသည်လည်း အာရှတိုက် ဖြစ်ပေသည်။ အာရိယန်တို့ သည် အာရှတိုက်အလယ်ပိုင်း ကက်စပီယံပင်လယ်၏ အရှေ့ဘက် ဟိန္ဒူကတ်ရှတောင်တန်းနှင့် ပါရိုပါမိုင်း ဆတ် တောင်တန်းတို့၏ မြောက်ဘက်ဒေသများ၌ နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။
အာရိယန် လူမျိုးတစ်စုတစ်စုတွင် အကြီးအကဲတစ်ဦးစီ ရှိသည်။ ထိုအကြီးအကဲ၏ အဆက်အနွယ်များသာလျှင် အကြီးအကဲ၏ ရာထူးကို ဆက်ခံရသည်။ အာရိယန်တို့ ပြောဆို သုံးနှုန်းသော ဘာသာစကားသည် သက္ကတ ဘာသာစကား ဖြစ်သည်။ နှစ်ပရိစ္ဆေဒကြာမြင့်လာသောအခါ လူဦးရေ တိုးပွားလာသဖြင့် အနေအထိုင် ကြပ်တည်း ကျဉ်းမြောင်းလာသည်။ စားနပ်ရိက္ခာရှာဖွေရန် မလွယ်ကူဖြစ်လာသည်။ ထို့ကြောင့် မိမိတို့၏ ဇာတိဌာနေကို စွန့်ခွာ၍ ရေကြည်ရာမျက်နုရာသို့ တစ်သုတ်ပြီးတစ်သုတ် ရွှေ့ပြောင်းကြသည်။ ထိုအချိန်၌ အာရိယန်တို့တွင် ကျွဲ၊ နွားများ ရှိပေရာ အိမ်ထောင်ပစ္စည်း များကို လှည်းကြမ်းကြီးများတွင် တင်ပြီးလျှင် တစ်နေရာမှ တစ်နေရာသို့ ရွှေ့ပြောင်းကြသည်။ စခန်းချရန် သင့်တင့်လျောက်ပတ်သော အရပ်သို့ရောက်လျှင် သစ်ခက်များကို ကပ်များပြုလုပ်၍ ရွှံ့ဖြင့်မံပြီးလျှင် ယာယီတဲထိုးကာ နေထိုင်ကြသည်။ နွားဖြင့် မြေကိုထွန်ယက်ကာ စားသောက်ရန် ဂျုံများကို ရိတ်သိမ်းပြီးသောအခါ တစ်နေရာသို့ ပြောင်းကြ ပြန်သည်။ ယင်းသို့ ရွှေ့ယင်းပြောင်း ယင်းနှင့်ပင် သံများကို တွေ့ရှိ၍ ပစ္စည်းအသုံးအဆောင် အမျိုးမျိုးပြုလုပ် အသုံးချတတ်လာကြသည်။ မြင်းများကိုလည်း ဖမ်းယူ အသုံးပြုလာလေသည်။ မူလဒေသမှ ရေကြည်ရာမျက်နှုရာသို့ ရွှေ့ကြပြောင်းကြသော အာရိယန်တို့သည် အုပ်စုနှစ်စု ကွဲသွားသည်။ တစ်စုသည် ဥရောပတိုက်ဘက်သို့ ရောက်သွား၍ ကျန်အုပ်စုသည် ယခု ကမ္ဘာ့အလယ်ပိုင်းနိုင်ငံများသို့ ရောက်ကြသည်။ အနောက် ဘက်သို့ တစ်သုတ်ပြီးတစ်သုတ် ရွှေ့ပြောင်းကြသော အာရိယန်တို့သည် ဥရောပ တိုက်အတွင်း အရပ်ရပ်သို့ ပျံနှံ့သွားကြသည်။
အာရိယန်တို့သည် အခြေတကျ နေထိုင်ကြသောအခါ သစ်သားအိမ်ကို ဆောက်လုပ် နေထိုင်ကြသည်။ အိမ်၏ အလယ်၌ ခန်းမကြီးတစ်ခုပါရှိသည်။ ညဉ့်အခါ အကြီးအကဲ မိသားစုသည် ကွပ်ပျစ်ပေါ်၌ အိပ်ကြ၍ ကျန်လူများကမူ ကြမ်း ပေါ်၌ သင့်သလို အိပ်ကြရသည်။ အိမ်၏ဘေးပတ်ဝန်းကျင်၌ နွားတင်းကုပ်များ၊ မြင်း ဇောင်းများကို ဆောက်လုပ်ကြသည်။ ညဉ့်ဦးယံအခါ အာရိယန်တို့သည် အိမ်ခန်းမကြီး၌ သောက် စားပျော်ပါး ကခုန်မြူးတူးကြသည်။ ထိုစဉ်က အာရိယန်တို့ သည် စာမတတ်ကြချေ။ သို့သော် ရှေးဟောင်းနှောင်းဖြစ်များ၊ ပုံတိုပတ်စများ၊ ရှေးသူရဲကောင်း ကြီးများ၏ အတ္ထုပ္ပတ္တိများကို လက်တန်းစပ်ဆိုနိုင်ကြသော စာဆိုများရှိသည်။ ပျော်ပွဲကျင်းပ သော ညဉ့်အခါ၌ အကြီးအကဲ၏ အိမ်ခန်းမကြီး၌ စုဝေးဝိုင်းဖွဲ့ ကြပြီးလျှင် စာဆိုများက မိမိတို့စပ်ဆိုသီကုံးထားသော သီချင်း ကဗျာများကို ရွတ်ဆိုပြသည်။ နားထောင်သူများကလည်း နှစ်သက်ကြည်နူးစွာဖြင့် နှုတ်တက်ကျက်မှတ်ကာ လိုက်၍ သီဆိုကြသည်။ ထိုနည်းအားဖြင့် အာရိယန်တို့၏ နှုတ်ဖျား၌ အဆင့်ဆင့် မပျောက်မပျက် တည်ရှိခဲ့ လေသည်။
မိမိတို့ကိုးကွယ်သော ဒေဝများကို အာရိယန်တို့သည် ပန်းသစ်သီးစသော လှူဖွယ်ဝတ္ထုတို့ဖြင့်လည်း ပူဇော်သည်။ သာယာချေငံသော စကားလုံးတို့ဖြင့် ကဗျာလင်္ကာဖွဲ့နွဲ့ပြီးလျှင် အသံနေအသံထားဖြင့် လျှောက်ထား ရွတ်ဆို ပူဇော်ခြင်းလည်း ပြုကြ၏။ ယင်းသို့ ရွတ်ဆိုပူဇော်သော ကဗျာ လင်္ကာစုများကို ဗေဒဟုခေါ်သည်။ ထိုစဉ်က ဗေဒသုံးပုံရှိရာ ဣရုဗေဒ၊ သာမဗေဒ၊ ယဇုဗေဒဟူ၍တည်း။ ဣရုဗေဒတွင် အာရိယန် တို့သည် အိန္ဒု မြစ်ဝှမ်းသို့ မည်သို့ရောက်ရှိပုံ၊ လူမည်းများနှင့် တိုက်ခိုက်ရပုံစသည်တို့ကို စပ်ဆိုထားသည်။ သာမဗေဒတွင် မိမိတို့မူလဌာနေ၌ နေစဉ်ကပင် သောက်သုံးခဲ့သော သေရည် ဖြင့် သာမဒေဝကို ပူဇော်ရာ၌ ရွတ်ဆိုသော ကဗျာစု ပါဝင် သည်။ ယဇုဗေဒကား ယဇ်ပူဇော်ပုံ အခမ်းအနားကို ကဗျာစုနှင့် စကားပြေ တွဲဘက် လျှောက်ထားချက်ဖြစ်သည်။ စင်စစ် သာမဗေဒနှင့် ယဇုဗေဒတို့သည် ဣရုဗေဒမှဆိုင်ရာဆိုင်ရာ ကဗျာစုတို့ကို ထုတ်နုတ်ထားခြင်းများသာလျှင် ဖြစ်ကြပေသည်။ အာရိယန်တို့သည် မိမိတို့ပြောဆိုသော သက္ကတဘာသာ စကားကို ပိုမိုကောင်းမွန်၍ ပိုမိုကြွယ်ဝအောင် တိုးတက်ပြုပြင် ကြသည်။ စာရေးနည်းကိုလည်း ထွင်ကြသည်။ စာရေးနည်းထွင် ကြပြီးသော် ယခင်က နှုတ်တက်ရွတ်ဆိုခဲ့သော ဗေဒသုံးပုံတို့ကို ကျမ်းများအဖြစ် ပြုစုကြသည်။ ဣရုဗေဒတွင် အိန္ဒုမြစ်ဝှမ်း မရောက်မီက စပ်ဆိုခဲ့သော ကဗျာစုနှင့် အိန္ဒုမြစ်ဝှမ်းရောက် ပြီးနောက် စပ်ဆိုသောကဗျာစုများ ပါဝင်ရာ ဣရုဗေဒ၌ နောက်ထပ်ဖြည့်သွင်းသော ကဗျာစုနှင့် အသစ်စပ်ဆိုသော ကဗျာစုတို့ကို ထုတ်နုတ်၍ အာထဗ္ဗနဗေဒဟု အမည်တပ် လေသည်။ ယဇ်ပူဇော်ခြင်းနှင့်စပ်လျဉ်း၍ ရိုးရိုးစကားပြေဖြင့် ဖော်ပြချက်များကို စုပေါင်းကာ ဗြာဟ္မဏကျမ်းများအဖြစ် ပြုစုသည်။ အာရိယန်တို့သည် ဓလေ့ထုံးစံနှင့် ကျင့်ဝတ်တရား တို့ကိုလည်း သုတ္တကျမ်းများ၌ ဖော်ပြသည်။ အာရိယန်တို့သည် စဉ်းစားဉာဏ် ပိုမိုကျယ်ဝန်း၍ ရင့်သန်လာကြသဖြင့် နက်နဲ ကြီးကျယ်သော ကျမ်းကြီးကျမ်းခိုင်များကိုလည်း ပြုစုကြရာ ယင်းတို့မှာ ကိုယ်ခန္ဓာအကြောင်းကို ဖော်ပြသော ဥပနိသျှကျမ်း၊ ရှေးသူတော်ကောင်းတို့ လေ့ကျင့်သော တရားတို့ကို ဖော်ပြ သည့် ပူရာဏ်ကျမ်း၊ နက္ခတ်တာရာ အကြောင်းကိုပြုစုသည့် အာကာသသျှတ္တရကျမ်းနှင့် ခန္ဓာကိုယ် အခွဲအစိတ်ပညာဆိုင်ရာ ကျမ်း၊ ဆေးကျမ်း စသည်တို့ ဖြစ်ကြလေသည်။ ရှေးအာရိယန်တို့တွင် အုပ်စုတစ်စု၌ အုပ်ချုပ်သူအကြီးအကဲ တစ်ဦးစီ ရှိသည်။ ထိုအကြီးအကဲသည် ရွာကိုလည်း အုပ်ချုပ် သည်။ လယ်ယာများကိုလည်း ရွာသားများနှင့်အတူ ထွန်ယက် စိုက်ပျိုးသည်။ ယဇ်နတ်များကို လည်း ကိုယ်တိုင်ပူဇော်သည်။ မြို့ကြီးပြကြီးများ၌ နေထိုင်လာကြသောအခါ ထိုအကြီးအကဲ များသည် ဘုရင်စိုးမင်း ဖြစ်လာကြသည်။ ထိုအခါ ဘုရင်များ သည် ဆောင်ရွက်ရန် တာဝန်ဝတ္တရားများပြားလာသဖြင့် လယ်ထွန်ခြင်း၊ ယဇ်ပူဇော်ခြင်းများကို ကိုယ်တိုင် မပြုလုပ်နိုင် တော့ချေ။ ထိုကြောင့် စာဆိုများ၊ ဗေဒကျမ်း တတ်ကျွမ်းသူများ ကို ယဇ်ပူဇော်ပေးရန် ရွေးချယ်ရသည်။ လယ်ယာများကို ထွန် ယက်စိုက်ပျိုးသူများ ထားရသည်။ စစ်ပွဲများ၌ ဖမ်းဆီးရခဲ့သော လူမည်းများကို ကျွန်ပြုရသည်။ ယင်းတို့ဖြင့် အာရိယန် လူမျိုးတို့တွင် သည်။ နှစ်ပရိစ္ဆေဒကြာမြင့်လေသော် အလုပ်အကိုင် အမျိုးအမည်တို့လည်း တိုးပွားလာ၍ အလုပ်အကိုင်ကိုလိုက်၍ ဇာတ် အမျိုးမျိုး ကွဲပြားလာကာ ဇာတ်နိမ့်၊ ဇာတ်မြင့် စသည်ဖြင့် လူတန်းစားခွဲခြားခြင်းများလည်း ရှိလာခဲ့လေသည်။
အာရိယန်တို့၏ အရှိန်အဝါသည် အိန္ဒိယ လွင်ပြင်ကြီး တစ်လျှောက်၌ ပျံ့နှံ့လွှမ်းမိုးခဲ့သော်လည်း တောင်ဘက်သို့ကား ကောင်းစွာ မပျံ့နှံ့ မထိုးဖောက်နိုင်ခဲ့ချေ။ တဖြည်းဖြည်း တစ်စ တစ်စဖြင့် အာရိယန် တို့သည် တိုင်းရင်းသားများနှင့် လူမျိုး ချင်းရောယှက်ကာ အာရိယန်လူမျိုးစစ်စစ်သည် တဖြည်းဖြည်း တိမ်ကော ပပျောက်ခဲ့လေသည်။ သို့သော် အာရိယန်တို့၏ ဘာသာစကားဖြစ်သော သက္ကတဘာသာစကားဖြင့် ရှေးဟောင်း စာပေ ကျမ်းဂန်များစွာတို့ကို မှတ်တမ်းတင်ထားခဲ့သဖြင့် ထို ဘာသာစကားသည် ယခုတိုင် မတိမ်မြှုပ် မပျောက်ကွယ်ခဲ့သေး ပေ။ ယင်းသည် အရေးပါသော ကမ္ဘာ့မူလဘာသာစကားကြီး တစ်ရပ်လည်း ဖြစ်ခဲ့၍ ကမ္ဘာ့ဘာသာစကားများကို ဆန်းစစ် လေ့လာခြင်းအားဖြင့် ယင်းဘာသာစကားကို ပြောဆိုခဲ့သော ရှေးအာရိယန်လူမျိုးများအကြောင်း၊ ယင်းလူမျိုးများ ပျံ့နှံ့ခဲ့ပုံ၊ ယင်းတို့မှ ဆင်းသက်ဆက်နွှယ် ပေါက်ဖွားခဲ့သော လူမျိုးများ အကြောင်း စသည်တို့ကို လေ့လာ သိရှိနိုင်ခဲ့ကြလေသည်။ ( ဘာသာစကားရပ်ပညာ)
( သက္ကတနှင့် ပါဠိဘာသာ။)
အာရိယန်ဟူသောအမည်ကို အိန္ဒိယကျွန်းဆွယ်သို့ ရောက်သူ များက ခံယူခဲ့ကြသည်။ သက္ကတဘာသာ စကားဖြင့် အာရိယန် ၏ အဓိပ္ပာယ်သည် မြင့်မြတ်သောဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကောင်းမြတ်သောဟူ၍ လည်းကောင်း ရေမြေ့သခင် ဟူ၍လည်းကောင်း အဓိပ္ပာယ်ရပေသည်။ ဒုတိယကမ္ဘာစစ် မတိုင်မီကာလက ဂျာမနီနိုင်ငံ၏ အာဏာရှင် အဲဒေါ့ ဟစ်တလာက ဂျာမန်လူမျိုးများသည် မြင့်မြတ်သော အာရိယန်လူမျိုးများ၏ အဆက်အနွယ်များဟုဆိုလျက် ဂျာမန် တစ်မျိုးသားလုံးကို စည်းရုံးပြီးလျှင် အာရိယန် အဆက်အနွယ် မဟုတ်သော ယဟူဒီလူမျိုးများကို တိုက်ခိုက် သုတ်သင်ခဲ့သည်။ စင်စစ် ဥရောပတိုက်သားများအနက် ဂျာမန် တစ်ဦးတည်းသာ လျှင် အာရိယန်တို့၏ အဆက်အနွယ်များမဟုတ်ဘဲ အခြား ဥရောပလူမျိုးများလည်း ရှိသေးကြောင်း ရှေ့ပိုင်းတွင် ဖော်ပြခဲ့ ပြီးလေပြီ။ ရှေးဟိန္ဒူတို့၏ ဗြာဟ္မဏကျမ်းများတွင်လည်း ဟိန္ဒူ တို့က မိမိတို့သည် အရိယာ၊ သို့မဟုတ် မြင့်မြတ်သော အမျိုး အနွယ်များဟူ၍ သုံးနှုန်းဖော်ပြထားလေသည်။
အန်းဒရိယ ဗီဆေးလိယပ်
ဘယ်လ်ဂျီယမ်လူမျိုး ခန္ဓာဗေဒပညာရှင် အန်းဒရိယ ဗီဆေး လိယပ်(ခရစ် ၁၅၁၄-၁၅၆၄)သည် ယခုခေတ် ခန္ဓာဗေဒ ပညာရေးစံနစ်ကို စတင် တီထွင်သူ ဖြစ်သည်။ ဗီဆေးလိယပ်ကို ၁၅၁၄ ခုနှစ် ဒီဇင်ဘာလ ၃၁ ရက်နေ့ တွင် ဘယ်လ်ဂျီယမ်နိုင်ငံ ဘရပ်ဆဲလ်မြို့၌ ဖွားမြင်သည်။ လူးဗန်း၊ ကိုလုန်း၊ မွန့်ပဲလီးယေးနှင့် ပါရီမြို့များတွင် ပညာသင်ယူရာ ရူပဗေဒနှင့် ခန္ဓာဗေဒ ပညာရပ်တို့၌ ထူးချွန်သဖြင့် ကျော်ကြား သည်။ ပါရစ်မြို့တွင် ဆီလဗိယပ်၊ ယိုဟန်းနက်ဂွန်တာ စသော ဆေး ပညာရှင်ကြီးများထံ၌ ဆေးပညာကို ခဲခဲယဉ်းယဉ်း သင် ယူပြီးနောက် လူးဗန်းမြို့သို့ ပြောင်းရွေ့နေထိုင်သည်။ ထိုနောက် ဂျာမန်ဧကရာဇ်၏ တပ်မတော်၌ ဝင်ရောက် အမှုထမ်းရင်း အီတလီနိုင်ငံ ဗင်းနစ်မြို့သို့ ရောက်ရှိသွားလေသည်။ ဗင်းနစ်တက္ကသိုလ်တွင် ဝင်ရောက်၍ ဆေးပညာကို ဆက်လက်သင်ယူ ရာ ၁၅၃၇ ခုနှစ်တွင် အမ်ဒီခေါ် ဆေးပညာဘွဲ့ထူးကို ဆွတ်ခူး ရရှိသည်။
၁၅၃၈ ခုနှစ်တွင် ဗီဆေးလိယပ်သည် ခန္ဓာဗေဒပညာဆိုင်ရာ ဇယား ၆ ခုကို ရေးသားထုတ်ဝေသည်။ ၁၅၄ဝ ပြည့်နှစ်တွင် ပါဗီယာတက္ကသိုလ်၌ ခန္ဓာဗေဒပညာ ပါမောက္ခအဖြစ် ခန့်ထားခြင်းခံရပြီးနောက် ၁၅၄၃ ခုနှစ်တွင် ဗလုံးညားတက္ကသိုလ်၌လည်းကောင်း၊ မကြာမီ ပီဆာတက္ကသိုလ် ၌လည်းကောင်း ပါမောက္ခအဖြစ် ဆောင်ရွက်ရသည်။ ဗီဆေး လိယပ်သည် တက္ကသိုလ်တွင် စာပေပို့ချစဉ် လူ့ခန္ဓာကိုယ်ကို ခွဲစိတ်ပြသ၍ လက်တွေ့သင်ကြားပြသသော စံနစ်ကို စတင် တီထွင်သည်။ ၁၅၄၃ ခုနှစ်တွင် သူ၏အထင်ရှားဆုံးလက်ရာ ဖြစ်သည့် ဒီကော်ပိုရစ် ဟျူမင်နီဖဲဗရစ်ကာခေါ် အနာတမီ ပညာဆိုင်ရာကျမ်းကြီးကို ရေးသားထုတ်ဝေရာ ပညာရှင် အပေါင်းတို့က ကမ္ဘာကြေသော်လည်း ဥဒါန်းမကြေနိုင်သော ကျမ်းကြီးအဖြစ် ချီးကျူးအသိအမှတ်ပြုကြရလေသည်။ ယခင်က တိရစ္ဆာန်ခန္ဓာကိုယ်များကို ခွဲစိတ်ရာမှ ရရှိသော ဗဟုသုတများ ဖြင့် လူ့ခန္ဓာကိုယ်အကြောင်း မှတ်ချက်ချနေသည့် ခန္ဓာဗေဒပညာရှင် ဂလင်းစသည်တို့၏ ယူဆချက်များ မှားယွင်းပုံကို ထုတ်ဖော်ရေးသားရာ ရေးသားသူ ဗီဆေးလိယပ်၏ ဂုဏ်သတင်း ကြီးမြင့်လာသလောက် အတိုက်အခံနှင့် ကန့်ကွက်သူ အတော်များများနှင့် ရင်ဆိုင်ရသည်။
ဂူထပါဏဇာတ်
ဒုကနိပါတ် - ၈။ ကာသာဝဝဂ် -(၂၂၇) ဂူထပါဏဇာတ်။ ။ သေရည်မူး၍ စိတ်ကြီးဝင်ကာ ကြုံးဝါးနေသဖြင့် ဆင်ပြောင်ကြီး မစင်စွန့်ချ၍ မဆင်တုံးနှင့် ဖိသတ်ခြင်းခံရသော မစင်ပိုး အကြောင်း။
ပြဿနာမေး ကြောက်၍ပြေး
နတ်လူတို့ဆရာ ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ဇေတဝန်ကျောင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် ထိုဇေတဝန်ကျောင်းတော်မှ သုံးဂါဝုတ်ယူဇနာခွဲခန့် ကွာဝေးသောအရပ်တွင် နိဂုံးရွာတစ်ခုသည် တည်ရှိလေ၏။ ထိုရွာ၌ စာရေးတံချ၍ လှူသောဆွမ်း၊ လဆန်းပက္ခ လဆုတ်ပက္ခ၌ လှူသောဆွမ်းတို့သည် အလွန်ပေါများကုန်၏။ ပြဿနာမေးတတ်သော ငတုံးလည်း နေ၏။
ထိုငတုံးသည် ဆွမ်းအလို့ငှာလာကုန်သော ပဉ္စင်းငယ်၊ သာမဏေတို့ကို တချို့ စားကုန်စဉ်၊ တချို့ သောက်ကုန်စဉ် ပြဿနာကို မေးလေ့ရှိ၏။ မဖြေနိုင်သည်ရှိသော် အရှက်ခွဲလေ့ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ပဉ္စင်းငယ်၊ သာမဏေတို့သည် ပြဿနာမေးမည်ကို ကြောက်သဖြင့် ထိုနိဂုံးရွာသို့ မသွားဝံ့ကြကုန်။ ထိုအခါ ရဟန်းတစ်ပါးသည် ငတုံးအကြောင်းကို သိလျှင် “အရှင်ဘုရားတို့ ... ထိုရွာ၌ ဆွမ်လှည့်ကို အကျွန်ုပ်အား ပေးကြပါ၊ အကျွန်ုပ်သည် ထိုငတုံးကိုဆုံးမ၍ မာနမရှိအောင် ပြုပြီးလျှင် အရှင်ဘုရားတို့ကိုမြင်လျှင် ပြေးအောင် ပြုလုပ်ခဲ့ပါမည်” ဟု ဆိုလေ၏။
ငတုံးနိုင်ရေး မစင်ကျွေး
ထိုရဟန်းသည် တစ်နေ့သ၌ ဆွမ်းလှည့်ကျသဖြင့် ထိုနိဂုံးရွာသို့သွား၍ ရွာတံခါး၌ သင်္ကန်းရုံကာနေ၏။ ငတုံးမြင်လျှင် ဝှေ့လိုသော ဆိတ်ကြမ်းကဲ့သို့ လျင်မြန်စွာ ကပ်လာတည့်၍ “အိုရဟန်း ... အကျွန်ုပ်ပြဿနာကို ဖြေဆိုပါ” ဟု လျှောက်ထား၏။ “ဒါယကာ ... အခါမဟုတ်သေး၊ ဆွမ်းခံပြီး ဆွမ်းဇရပ်သို့ ယာဂု ယူလာသောအခါမှ မေးပါ” ဟု ပြောကြားလေ၏။ “ယာဂုယူလာသောအခါ မေးမည်” ဟု လျှောက်ထားပြန်ရာ ယုဂုသောက်ပြီးမှ မေးပါ၊ နောက် ဆွမ်းစားဇရပ်ကို တံမြက်လှည်းပြီးမှမေးပါ၊ နောက်စာရေးတံဆွမ်း ယူပြီးမှ မေးပါ - ဟု တောင်းပန်၍ လာခဲ့ရာ ပြဿနာ မမေးဖြစ်ဘဲ နောက်ဆုံးတွင် ငတုံးကို သပိတ်ထမ်းခေါ်၍ ရွာမှ ထွက်လေ၏။ တံခါးပြင်ပသို့ရောက်လျှင် ငတုံးလက်မှ သပိတ်ကိုယူကာ ရပ်လေ၏။
ထိုအခါ ငတုံးသည် ရဟန်းအား “အို - ရဟန်း ... အကျွန်ုပ်ပြဿနာကို ဖြေဆိုပါ” ဟု လျှောက်ထားပြန်၏။ ရဟန်းသည် “ကောင်ပြီ သင့်ပြဿနာကို ဖြေဆိုမည်” ဟု ပြောဆိုပြီးလျှင် ငတုံးကို တစ်ချက်တည်းဖြင့် လဲစေ၍ အရိုးတို့ကို ကြေစေဘိသကဲ့သို့ ရိုတ်ပုတ်ပြီးမှ ခံတွင်း၌ မစင်တိုပကို ထည့်လျက် ဤနေ့မှစ၍ ဤရွာသို့လာသော ရဟန်းတို့ကို နောက်ပြဿနာမေးလျှင် သိစေမည်ဟု ခြိမ်းခြောက်၍ သွားလေ၏။ ငတုံးသည် ထိုနေ့မှစ၍ ရဟန်းတို့ကို မြင်လျှင် ပြေး လေ၏။ ထိုရဟန်း၏ အမူအရာသည် သံဃာ့ဘောင်၌ ထင်ရှားလေ၏။
ဆင်ကိုစစ်ထိုး မစင်ပိုး
လွန်လေပြီးသောအခါ မင်္ဂတိုင်း၊ မဂဓတိုင်း၌ နေကုန်သော သူတို့သည် တိုင်းတစ်တိုင်းမှတစ်တိုင်းသို့ လှည်းတို့ဖြင့် သွားကုန်လတ်သော် တစ်နေ့သ၌ တိုင်းနှစ်ခုတို့ အပိုင်းအခြားဝယ် ရေအိုင်တစ်ခုကို အမှီပြုကာ သုရာကို သောက်ကြကုန်လျက် ငါးအမဲတို့ကို စားပြီးလျှင် နံနက်စောစောကလျှင် လှည်းတို့ကို တပ်ကုန်လျက် သွားကြကုန်၏။
ထိုသူတို့သွားသောအခါ မစင်ပိုးတစ်ကောင်သည် မစင်အနံ့နံသောကြောင့် ထိုအရပ်သို့လာပြီးလျှင် စွန့်ပစ်ထားသော သုရာကို မြင်လတ်သော် အလွန်သောက်လိုသော ချင်ခြင်းဖြစ်သဖြင့် သုရာကိုသောက်၍ မူးယစ်လျက် မစင်ပုံသို့ တက်လေ၏။ ထိုပိုးတက်လတ်သော် မစင်သည် ပျော့သဖြင့် အောက်သို့ အတန်ငယ်ညွတ်လေ၏။ မစင်ပိုးသည် ငါကဲ့သို့သော သူကို ခံခြင်းငှာမတတ်နိုင်ဟု မာန်တက်ကာ ကြုံးဝါးလေ၏။
“အို - ဆင်ပြောင်ကြီး ... ရဲရင့်သော သင်ဆင်ပြောင်ကြီးကား - လုံ့လဝီရိယရှိလျက် စစ်ထိုးရန် စွမ်းနိုင်၍ ရဲရင့်သောငါနှင့် ပြိုင်ဆိုင်မိကြပါလျက် အဘယ်ကြောင့် စစ်မထိုးဘဲ ပြေးဘိသနည်း၊ တစ်ကြိမ်လောက်သော်လည်း စစ်ထိုးရမည် မဟုတ်ပါလော၊ အို-ဆင်ပြောင်ကြီး ... လာပါ၊ ပြန်ခဲ့ပါဦး၊ ငါ့ကိုကြောင်၍ ပြေးသလော၊ ငါ၏လုံ့လဝီရိယနှင့် သင်၏လုံ့လဝီရိယကို အင်္ဂတိုင်းသားနှင့် မဂဓတိုင်းသားတို့ မြင်ကြပါကုန်စေ” –
ဟု ပြောဆိုကာ လှမ်း၍ခေါ်၏။
မစင်ယိုချ ပိုးသေရ
ဆင်ပြောင်ကြီးသည် မစင်ပိုး စကားကိုကြားလျှင် မစင်ပိုးထံသို့သွားကာ -
“ဟယ်-မစင်ပိုး ... နင့်ကို ခြေတို့ဖြင့် ငါမသတ်၊ အစွယ်တို့ဖြင့်လည်း ငါမသတ်၊ နှာမောင်းဖြင့် ငါမသတ်၊ နင့်ကို မစင်ဖြင်သာ သတ်လိုက်မည်၊ မစင်ပိုးသည် မစင်ဖြင့် သေစေတော့” – ဟု ဆိုပြီးလျှင် မစင်ပိုးထိပ်ပေါ်မှ ကြီးစွာသောမစင်တုံးကို စွန့်ချလျက် ကျင်ငယ်ကိုလည်း စွန့်ကာ ထိုအရပ်မှာပင် အသက်ကုန်ခြင်းသို့ ရောက်စေလျက် ကြိုးကြာသံ မြည်ပြီးလျှင် တောသို့ဝင်လေ၏။
ဇာတ်ပေါင်း
ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် အတိတ်၊ ပစ္စုပ္ပန် နှစ်တန်သော ဝတ္ထုတို့ကို အနုသန္ဓေ ဆက်စပ်တော်မူလျက် -
ရဟန်းတို့ -
ထိုအခါ မစင်ပိုးသည် - ယခုအခါ ငတုံး။
ဆင်ပြောင်ကြီးသည် - ငတုံးကို ဆုံးမသော ရဟန်း။
ထိုအကြောင်းကိုသိသော ရုက္ခစိုးနတ်သည် - ယခုအခါ ငါဘုရားဖြစ်လာပြီ -
ဟု ဇာတ်ကို ပေါင်းတော်မူသတည်း။
ဆောင်ပုဒ်
(၁) မစင်ပိုးညစ်၊ သုရာယစ်၊ စစ်ပြိုင်ဆင်ပြောင်ကို။
(၂) မစင်စွန့်လတ်၊ ဆင်ကသတ်၊ သတ်ပြတ်ခန္ဓာကိုယ်။
ဂူထပါဏဇာတ် ပြီး၏။
မိတ္ထီလာကန်
မိတ္ထီလာကန် သည် မိတ္ထီလာမြို့၏ အနောက်ဘက်စောင်း တွင် တည်ရှိသည်။ မိတ္ထီလာကန်သည် အလျား ၇ မိုင် နှင့် အနံ မိုင်ဝက်ရှိသောကြောင့် ဧရိယာ အကျယ်အဝန်း စတုရန်း ၃ မိုင်ခွဲ ရှိသည်။ မိတ္ထီလာကန်မှာ ကန် ၂ ခု ဖြင့် ဖွဲ့ထားသည်ဖြစ်၍ တောင်ကန်နှင့်မြောက်ကန်ဟူ၍ တွင်သည်။ ကန်ရေပြင်မှာ တစပ်တည်း တပြင်တည်းပင် ဖြစ်သည်။ သို့သော် ထူးခြားချက်ကား မိုးရာသီရေဝင်ချိန်တွင် မြောက်ကန်မှ ရေသည် ရေကြည်စင်မှ တောင်ကန်တွင်းသို့ စီးဝင်ပေသည်။ ရေနောက်နှင့် ရေကြည် ဘယ်အခါမှ ရောစပ်ခြင်းမရှိဟု ဆိုစမှတ်ပြုကြသည်။ သာစည်-မြင်းခြံ မီးရထားလမ်း တံတားသည် ၎င်းတောင်ကန်၊ မြောက်ကန် အစပ်ပေါ်တွင် ဖြတ်ကျော် တည်ဆောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။
ယခုအခါ မြောက်ကန်တွင် ရေလွှဲတံခါး၂ ခုရှိ၍ တောင် ကန်တွင် ရေလွှဲတံခါး ၁၁ ပေါက်နှင့် အလျား ပေ ၃ဝ ကျယ်သော တံခါးကြီး တစ်ပေါက်ရှိသည်။ မိတ္ထီလာမြို့သူ မြို့သားတို့သည် မိတ္ထီလာ ကန်တော်ရေကို သောက်သုံး ကြရ၏။ လယ်ယာစိုက်ပျိုးရာတွင်လည်း မိတ္ထီလာကန်မှ ရေများကို သွယ်ယူ ရရှိသည်။ မိတ္ထီလာကန်သည် အခြား သော ကန်များနှင့် မတူဘဲ အံ့ဖွယ်ကိုးပါး ရှိလေသည်။ မိတ္ထီလာကန်မှ ရေတွင် အနဝတတ်အိုင်မြတ်မှ ရေပါရှိ သည်။ အကြောင်းမဲ့ မနောက်ကျုပေ ။ အကြောင်းမဲ့ ညှီဟောက် နံစော်ခြင်း မရှိပေ ။ ဒိုက်အမှိုက်များ မတည်ပေ။ အကောင်ပုပ်များ ကြာရှည် မတည်းပေ။ ရတနာအမျိုးမျိုး တို့ဖြင့် ပြွမ်း၏။ ကြာစသော ရေမှော်ပင်တို့ မပေါက် ရောက်ပေ။ ကန်တွင်းရှိကြိုးကြာရုပ် မှတ်တိုင်မှ ကြိုးကြာ နှုတ်သီးသို့ ရေမရောက်ပေ။ သုံးနှစ်သုံးသီး လုပ်စားနိုင် လောက်အောင် ရေများရှိ၏။ ငါးရံ့၊ ငါးခူ၊ ငါးစီပူမရှိပေ။ အဓိဋ္ဌာန်ပြုသော ပေပင် မကြီးမထွားပေ။ (ထိုပေပင်မှာ အနော်ရထာမင်းစောက မထောင်းတာ နတ် မောင်နှမ ကျွတ်ချိန်တန်လျှင် ထရစ်မှ ပိုလွန်၍ ကြီး ထွားပေလတ္တံ့ ဟု ဆိုကာ စိုက်ပျိုးခဲ့သော အပင်ဖြစ် သည်။ ၁၉၄ဝ ပြည့်နှစ်ခန့်က ရှိရင်းစွဲ လူတစ်ရပ် ထက် ပို၍ ကြီးထွားလာသော ဟူ၏။) အဓိဋဌာန်သော မန်ကျည်းပင်တစ်ဆစ်သာ သီးသည်။ (အထက်ပါ နတ်မောင်နှမကိုပင် အကြောင်းပြု၍ ယင်းတို့ ကျွတ်ချိန် တန်လျှင် တစ်ဆစ်မှ ပိုလွန်၍ သီးပေးလတ္တံ့ ဟု ဆိုကာ စိုက်ခဲ့သည်။ အင်္ဂလိပ်တို့ ခုတ်ပစ်လိုက်သောကြောင့် ယခုအခါ မရှိတော့ပြီ။) ထို့ပြင် ကန်ပတ်လည်၌ သိမ် ၉ သိမ်၊ ဂူ ၉ လုံး၊ ကုန်း ၉ ကုန်း၊ အင်း ၉ အင်း၊ အိုင့် ၉အိုင့် ရှိသည်။ မိတ္ထီလာကန်တွင် အံ့ဖွယ်ကိုးပါး ရှိသည်ဟု ဆိုသော်လည်း ၉ ပါးထက်မနည်းကြောင်း တွေ့ရှိရသောဟူ၏။
မိတ္ထီလာကန်သည် အတိတ်နိမိတ်များ ပြတတ်သည်ဟုလည်းဆိုသည်။ နတ်ကြီးသည် ဟုလည်း ယုံကြည်ကြသည်။ မိတ္ထီလာကန်မှာ သဘာဝအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော ကန်မဟုတ်ဘဲ လူတို့ကပြုပြင်ထားသော ကန်ဖြစ်၏။ သမိုင်းတစ်စောင်တွင် မိတ္ထီလာကန်ကို ကမ္ဘာဦးကာလက အာကာရဋ္ဌမင်း လက်ဦးအမွန် ဖန်ဆင်း တည်ထောင်ပြီးသည့် နောက် နှစ်ပေါင်းများစွာ ကြာသောကာလ၌ ကုသမင်း ဆည်ဖို့ပြုပြင်ပြီးလျှင် ကာလရွေ့လျောလျှင် ဂေါတမ မြတ်စွာဘုရား၏ ဘိုးတော် အဉ္စနမင်းက တစ်ဖန် ဆည်ဖို့ပြုစုသည်ဟု ဆို၏။ အချို့မူများတွင်ကား ဂေါတမ မြတ်စွာဘုရား၏ ဘိုးတော် အဉ္စနမင်းက လက်ဦးအစ ဖန်ဆင်းပြုစုသည်ဟု ဆို၏။ ရှေးအခါက သျှိသျှားပင်များ ပေါက်ရောက်သောကြောင့် သျှိသျှားကန်ဟု တွင်ခဲ့၏။
ကောဇာ သက္ကရာဇ် ၄၁၄ ခုနှစ်တွင် အရည်းကြီး ရဟန်းရှင်ယောင် (၁,ဝဝဝ) တို့သည် သျှိသျှား ကန်တော် တစ်ဝိုက်တွင် သောင်းကျန်းလျက်ရှိကြောင်း တိုင်းသူပြည်သားတို့ လျှောက်ထား ချက်အရ ပုဂံပြည်အနော်ရထာမင်းစောသည် သျှိသျှားကန်ရှိရာသို့ သွားရောက်၍ အရည်းကြီးတို့အား နှိမ်နင်းအောင်မြင်လေ၏။ ထိုပြီးကာလ ၉လ လွန်မြောက်သောအခါတွင် အနော်ရထာမင်း စောသည် ရှင်အရဟံဟောပြောတော်မူချက်အရ ဗိုလ်ပါ အပေါင်း တို့ခြံရံပြီးသော် တောင်ဘက် လယ်တွင်းတပြင် နယ်ပယ်တို့သို့ ခရီးလှည့်လည်ကြွမြန်းတော်မူခဲ့ရာ၊ ကျွဲတလင်းချောင်း၊ မြွေ၊ ကတူးကန် အရပ်သို့ ရောက်တော်မူဖြင့် ခေတ္တအပန်းဖြေ ရေသဘင်နန်း စံမြန်း သာယာတော်မူသည်။ ထိုအခါ သျှိသျှား ကန်တော်စောင့် နတ်ကြီးလေးပါး ပေါ်လာ၏။ နတ်များ ပြောပြ ချက်အရ မဟာ သက္ကရာဇ် ၁၁၇ ခုနှစ်တွင် ဂေါတမမြတ်စွာဘုရားသည် ညီတော်အာနန္ဒာမထေရ်ကို နောက်ပါ ခေါ်ဆောင်တော်မူ၍ ခရီးဒေသစာရီ ကြွချီတော်မူလာကာ သျှိသျှား ကန်တော်တွင် ရေသပ္ပါယ်တော်မူပြီးသော အခါ ညီတော် အာနန္ဒာ အား ဒုကုဋ်သင်္ကန်းတော်ကို ခင်းစေတော်မူပြီးနောက် ထက်ဝယ်ဖွဲ့ ခွေစမ္ပါယ်နေတော်မူ၏။ ထိုအခါ ဘောဂဝတီမှ နတ်နဂါးတို့သည် သစ်သီး ကြီးငယ်များကို ယူဆောင်လာကြကုန်၍ လှူဒါန်း ဆက် ကပ်ပူဇော်ကြသည်။ ဘုရားသခင်၏ တရားတော်ကို နတ်နဂါးများ၊ နတ်သားများ ကြားနာပြီးသည့်အဆုံးတွင် နတ်နဂါးတို့သည် ကန် တော်၏ အကြောင်းဇာစ်မြစ်ကို မေးမြန်း လျှောက်ထားကြ၏။
ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားလည်း '' ဤကန်တော်သည် ကမ္ဘာဦးတည်စက ကန်ဖြစ်၍အာကာရဋ္ဌမင်း၊ ကုသမင်းတို့ ဆည်ဖို့ပြုစုကြသည်။ ထိုသည့်နောက် ငါဘုရား၏ ဘိုးတော်ဖြစ်သော မဟာအဉ္စနမင်း လက်ထက် ကလိယုဂ် ၈၆၄၅ ကို ဖြို၍ အတို ၂ ခုကြွင်း ပြုပြီး သောအခါ ဇမ္ဗူဒီပါကျွန်းအပြင်ဝယ် တံခွန်သဖွယ်ဖြစ်၍ ကျော်စော ထင်ရှား ကျေးဇူးများသော ဤ သျှိသျှားမည်သော ကန်တော်ကို ပွားတက်လာသော သက္ကရာဇ် ၁ဝ ခုနှစ်တွင် တောင်ရိုးတောင်စဉ် ရေလာရေဆည်း ကုန်းကြည်းချောင်းမြောင်း အရပ် ဟူသမျှတို့နှင့် နှိုင်းဆပြီးလျှင် နောင်လာလတ္တံ့သော နှစ်ပေါင်း ၈၄ဝဝဝ ပတ်လုံးတည်စေသတည်းဟု ဓိဋ္ဌာန်တော်မူပြီး ဆည်ဖို့တော်မူ၏။ ထိုအခါ သိကြားဗြဟ္မာ နတ်အပေါင်းတို့သည် အနဝတတ် အိုင်မြတ်မှ ရေကို ယူဆောင်လာကြပြီးသော် ဤကန်တွင်း၌ ထွေးအ ကြလေရာ နောင်လာလတ္တံ့သော နှစ်ပေါင်း ၈၄,ဝဝဝ တည် ပေလတ္တံ့ဟု သိကြားဗြဟ္မာ နတ်အပေါင်းကဆိုကုန်ကြသည် '' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူကြောင်းကို သိရလေသည်။ ကန်စောင့် နတ်များ၏ တိုက်တွန်းချက်အရ အနော်ရထာ မင်းစောကန်တော်ကို ဖို့လေရာ၊ သက္ကရာဇ် ၄၁၆ တွင် အပြီးတိုင်သည်။ ၁၁ ကြိမ်မြောက် ဆည် ဖို့ခြင်းဖြစ်၏။ ကန်တော်ကို ဘုန်းတန်ခိုးကြီးသော ဘုရင်များသာ ဆည်ဖို့နိုင်သည်ဟု ဆိုရိုးရှိ၏။ အနော်ရထာမင်း၏ နောက် ပုဂံ အလောင်းစည်သူ၊ နရပတိစည်သူ၊ အင်းဝဘုရင်မင်းကြီးစွာ စော်ကဲ၊ ညောင်ရမ်းမင်းတရား၊ ကုန်းဘောင်ခေတ် ဘိုးတော်ဘုရား၊ မင်း တုန်းမင်းတို့ ဆည်ဖို့ပြုပြင်ခဲ့သည့်အပြင် ကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၂၉၇ ခုနှစ်(ခရစ် ၁၉၃၅) ခုနှစ်တွင် အင်္ဂလိပ်အစိုးရ လက် ထက်က သိန်း ၂ဝ ကျော် စိုက်ထုတ် အကုန်ခံ၍ ကေရာတာ၊ ရေလွှတ်တံခါးကြီး တစ်ခုကို တည်ဆောက်ခဲ့၏။
မိတ္တီလာကန်သည် ရှေးအခါက သျှိသျှားကန်ဟု တွင်ခဲ့သည်။ ကန်တစ်ဝိုက်တွင် ပေါက်ရောက်သော သျှိသျှားပင်များကိုစွဲ၍ ခေါ်ခြင်းပင်ဖြစ်၏။ ကာဠာဝကကန်၊ မင်္ဂလာကန်၊ မေတ္တာကန် ဟူ၍လည်း တွင်ခဲ့သည်။ မိတ္ထီလာကန် ဟူ၍ ယခုအခါ တွင်လျက် ရှိသော အမည်မှာ အနော်ရထာမင်း မှည့်ခေါ်ခဲ့သော အမည်ဖြစ်၏။ သျှိသျှားကန်၏ ရေသည် ပုပ္ပါးတောင်နှင့် စပ်ခြင်း ထိခြင်း ရှိ မရှိကို မြင်းသည်တော် တစ်ဦးအား သွားရောက်ကြည့် ရှု့စေ၏။ သွားရောက်ကြည့်ရှုသူသည် အလျင်သွား၍ ကြည့်ကာ ပြန်လာသည်တွင်မထိလာပါဟု လျှောက်ထားဖြေကြားပြီးလျှင် အမောဆို့၍ သေဆုံးသွားလေ၏။ ယင်းကို စွဲ၍ မထိလာကန်ဟု ပြောင်းလဲခေါ်ဝေါ်သမုတ်ရာမှ ကာလရွေ့လျားသည့်အလျောက် မိတ္ထီလာကန်ဟု ဖြစ်လာသည်။ အမောဆို့ သေဆုံးသွားသော မြင်းသည်ကား မထောင်းတာနတ်ဖြစ်၍ ကန်တော်ကိုစောင့်သည်ဟု ဆိုသည်။ ကန်တော်တစ်ဝိုက်ရှိ မြို့ကိုလည်း ကန်၏ အမည်ကို အစွဲပြု၍ မိတ္ထီလာမြို့ဟု ခေါ်ကြပေသည်။
နာရီ
နာရီဆိုသည်မှာ အချိန် သို့မဟုတ် ကာလကို ထိန်းသိမ်းညွှန်ပြသော ကိရိယာဖြစ်သည်။ အင်္ဂလိပ်ဘာသာ clock ဆိုသော စကားလုံးမှာ (ဒတ်ချ်ဘာသာ၊ မြောက်ပိုင်းပြင်သစ်ဘာသာ၊ အလယ်ခေတ် လက်တင် ဘာသာမှတစ်ဆင့်) Celtic စကားလုံး clagan နှင့် clocca မှတစ်ဆင့် ဆင်းသက်လာပြီး ခေါင်းလောင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အချိန်ကို လေ့လာတိုင်းတာသော ပညာရှင်များ (horologists) နှင့် အခြားအထူးပြုပညာရှင်များအတွက်မူ clock ဆိုသော စကားလုံးမှာ ခေါင်းလောင်းတီးခြင်းနှင့် မောင်းထုခြင်းစသော အသံပေးခြင်းနည်းအားဖြင့် အချိန်ကို ကြေညာပေးသော ရိုက်ခတ်သော နည်းစနစ်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော အထူးကိရိယာအဖြစ် ဆက်လက်၍ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုကြသည်။ ထိုသို့သောနည်းမပါပဲ ပြုလုပ်ထားသော အချိန်ကိုညွှန်ပြသည့် အသံတိတ်ကိရိယာကိုမူ ပုံမှန်အားဖြင့် အချိန်ပြကိရိယာ (timepiece) ဟု သိရှိကြသည်။ သို့သော် ယနေ့ခေတ်ကာလ အသုံးအနှုန်းတွင် ယေဘူယျအားဖြင့် clock ဆိုသော အသုံးအနှုန်းမှာ ခန္ဓာကိုယ်တွင် ဝတ်ဆင်သော လက်ပတ်နာရီ (watch) မှအပ အချိန်ကို ဖော်ပြတိုင်းတာသော မည့်သည့်ကိရိယာကိုမဆို ခေါ်ဆိုကြသည်။
သမိုင်းကြောင်း
နာရီသည် လူတို့၏ ရှေးအကျဆုံးသော တီထွင်မှုများတွင် တစ်ခုအပါအဝင်ဖြစ်သည်။ သဘာဝအလျောက် တိုင်းတာသတ်မှတ်မှုများဖြစ်သော နေ့၊ လ နှင့် နှစ်တို့ထက် ပို၍တိုတောင်းသော အချိန်ကာလအပိုင်းအခြားကို တသမတ်တည်း တိုင်းတာရန် လူတို့၏ လိုအပ်မှုအတွက် အထောက်အကူဖြစ်စေသည်။ ထိုသို့သော တိုင်းတာမှုများအတွက် ကိရိယာများလိုအပ်သည်။ လွန်ခဲ့သော ထောင်စုနှစ်များအတွင်းက ရုပ်ပိုင်းဆိုင်ရာ သဘောတရားအရ ကွဲပြားခြားနားသော နည်းစနစ်များရှိသော ကိရိယာများကို အသုံးပြုခဲ့ကြပြီး နောက်ဆုံးတွင် ယနေ့ခေတ်တွင် အသုံးပြုသော နာရီများဖြစ်လာခဲ့သည်။
နေနာရီနှင့် အခြားကိရိယာများ
နေနာရီသည် နေ့တစ်နေ့၏ အချိန်ကာလကို နေမှ အရိပ်ကျရာ အရပ်မျက်နှာပေါ်မူတည်၍ တိုင်းတာပြီး ရှေးဟောင်းခေတ်များက ကျယ်ပြန့်စွာ အသုံးပြုခဲ့သည်။ ကောင်းမွန်စွာ ဒီဇိုင်းပြုလုပ်ထားသော နေနာရီသည် ဒေသတစ်ခုအတွင်းရှိ နေနှင့်ပတ်သတ်သော အချိန်ကို လက်ခံနိုင်လောက်သော တိကျမှုအထိ တိုင်းတာပေးနိုင်သည်။ ခေတ်သစ်အချိန်ကာလထိ တိုင်အောင်ပင်နေနာရီကို အသုံးပြု၍ နာရီတို့၏ ကောင်းမွန်မှု ကို တိုင်းတာနိုင်သည်။ သို့သော် နေနာရီတွင် နေ၏ အလင်းရောင်လိုအပ်ခြင်းနှင့် ညဖက်တွင် လုံးဝ အလုပ်မလုပ်ခြင်းစသည့် အကန့်အသတ်များရှိသည်။ ထို့အတွက်ကြောင့် အချိန်ကို တိုင်းတာရန် အတွက် အခြားနည်းလမ်းများကို အသုံးပြုရန် တွန်းအားပေးသည့် ပမာပင်ဖြစ်သည်။
ဖယောင်းတိုင်နာရီ နှင့် အမွှေးတိုင်များကို ခန့်မှန်းနိုင်သော အချိန်ကာလဖြင့် လောင်ကျွမ်းစေခြင်းအားဖြင့်လည်း ကုန်လွန်သွားသော အချိန်ကာလကို ခန့်မှန်းရန် အသုံးပြုကြသည်။ သဲနာရီတွင်မူ အလွန်အရွယ်အစားသေးငယ်သော သဲမှုန်များကို အပေါက်ငယ်ကလေး တစ်ခုအတွင်းမှ ပုံမှန်အရှိန်နှုန်းဖြင့် ကျဆင်းစေပြီး ထိုသို့ပြုလုပ်ခြင်းမှ မိမိစိတ်ကြိုက် ကြိုတင်သတ်မှတ်ထားသော အချိန်ကာလတစ်ခုကို ညွှန်ပြစေသည်။
ရေနာရီများ
ရေနာရီများကို အင်္ဂလိပ်ဘာသာတွင် clepsydra ဟုလည်းခေါ်ပြီး နေနာရီများနှင့်အတူပင် ရှေးအကျဆုံးအချိန်ကို တိုင်းတာသော ကိရိယာများ ဖြစ်နိုင်သည်။ ထိုထက်ပို၍ ရှေးကျသော အချိန်တိုင်းတာသည့် ကိရိယာဆို၍ gnomon ဟုခေါ်သည့် နေနာရီတစ်မျိုးနှင့် ရက်ကို ရေတွက်သည့် တာလီ များသာရှိသည်။ ရေနာရီများသည် အလွန်ရှေးကျသည့်အတွက်ကြောင့် မည်သည့်နေရာတွင် မည်သည့်အချိန်က စတင်ပေါ်ပေါက်ခဲ့သည် ဆိုသည့်အချက်ကို မသိရှိကြပဲ သိရှိနိုင်ရန်လည်း မလွယ်ကူပေ။ ဟင်းချိုခွက်ပုံသဏ္ဌန် အပြင်ဘက်သို့စီးဆင်းသော ရေနာရီသည် အရိုးရှင်းဆုံးသော ရေနာရီပုံသဏ္ဌန်ပင် ဖြစ်ပြီး ဘေဘီလုံ နှင့် အီဂျစ်တို့တွင် ဘီစီ ၁၆ရာစုကပင် ရှိခဲ့သည်ဟု သိရှိရသည်။ အိန္ဒိယ နှင့် တရုတ် တို့အပါအဝင် အခြားဒေသများတွင်လည်း ရေနာရီကို အသုံးပြုခဲ့သော ရှေးကျသည့် အထောက်အထားများရှိသည်။ သို့သော် အစောဆုံး အသုံးပြုခဲ့သည့် အချိန်ကာလမှမူ မသေချာလှပေ။ အချို့သော စာရေးဆရာများကမူ ထိုဒေသများတွင် ရေနာရီသည် ဘီစီ ၄၀၀၀ ခန့်ကပင်ရှိခဲ့သည်ဟု ရေးသားကြသည်။
လက်ပန်ချောင်းရွာ၊ နန်းတော်ကုန်း
လက်ပန်ချောင်းရွာ၊ နန်းတော်ကုန်း
မာလာကုန်းရွာ၊ ကျုံဖါးရိုး
မာလာကုန်းရွာ၊ ကျုံဖါးရိုး
အင်ပင်ကုန်း (ကျောင်းကုန်း)ရွာ၊ အင်ပင်ကုန်း
အင်ပင်ကုန်း (ကျောင်းကုန်း)ရွာ၊ အင်ပင်ကုန်း
တော်ကဆော့
တော်ကဆော့
ဘရောင်ဘောလိပရရွာ၊ ကကျက်ဘက်ကံပြင်
ဘရောင်ဘောလိပရရွာ၊ ကကျက်ဘက်ကံပြင်
‌ကောင်ဆန်ရွာ၊ ဖားကန့်မြို့နယ်
‌ကောင်ဆန်ရွာ(Kawngsan)သည် ကချင်ပြည်နယ်၊ မိုးညှင်းခရိုင်၊ ဖားကန့်မြို့နယ်၊ ဆိပ်မူကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၂၀၄၉၆ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ဆိပ်မူကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၇၁၈၈၄ ဦး၊ မ ၃၁၉၂၀ ဦး၊ လူဦးရေစုစုပေါင်း ၁၀၃၈၀၄ ဦး နေထိုင်သည်။
ဆူပေါင်းရွာ၊ ဟိုပုံးမြို့နယ်
ဆူပေါင်းရွာ (Hsupawng)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (တောင်)၊ ပအိုဝ်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ၊ ဟိုပုံးမြို့နယ်၊ ကုန်းကျိုင်းကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၀၀၇၇၉ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ကုန်းကျိုင်းကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၁၃၅၉ ဦး၊ မ ၁၃၉၀ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၂၇၄၉ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဟိုပုံးမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
မြောက်လွင်ရွာ၊ ဖောင်းပြင်မြို့နယ်
မြောက်လွင်ရွာ (Myauklwin)သည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ မော်လိုက်ခရိုင်၊ ဖောင်းပြင်မြို့နယ်၊ ဝက်ခေါင် (လွင်ကြီး)ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၆၁၉၆ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဖောင်းပြင်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
နိမ်ဖွတ်ရွာ၊ ဝိုင်းမော်မြို့နယ်
နိမ်ဖွတ်ရွာ(Neinhput)သည် ကချင်ပြည်နယ်၊ မြစ်ကြီးနားခရိုင်၊ ဝိုင်းမော်မြို့နယ်၊ ဆနာကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၆၅၈၃၅ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ဆနာကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၁၂၅၂ ဦး၊ မ ၁၂၁၂ ဦး၊ လူဦးရေစုစုပေါင်း ၂၄၆၄ ဦး နေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဝိုင်းမော်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
အတိုင်းအတာ
အတိုင်းအတာ ဆိုသည်မှာ အရာဝတ္ထု သို့ ဒြပ် တစ်ခု ၏ ဂုဏ်သတ္တိ ကို ယခင် သိထားသော ပမာဏ နှင့် နှိုင်းယှဉ်ဖော်ပြထားသော ကိန်းဂဏန်း ဖြစ်သည်။
မည်သည့်အရာများ ကို တိုင်းတာနိုင်သနည်း။
ဂုဏ်သတ္တိ များစွာ ကို တိုင်းတာနိုင်သည်။ တိုင်းတာနိုင်သော ဂုဏ်သတ္တိ အချို့မှာ−
အကွာအဝေး − ပမာဏ ကို တိုင်းတာ၍ အောက်ပါ တို့ကို သိနိုင်သည်။
အလေးချိန် − ပမာဏ ကို တိုင်းတာ၍ အောက်ပါ တို့ကို သိနိုင်သည်။
အပူချိန် − ပမာဏ ကို တိုင်းတာ၍ အောက်ပါ တို့ကို သိနိုင်သည်။
ထုထည် − ပမာဏ ကို တိုင်းတာ၍ အောက်ပါ တို့ကို သိနိုင်သည်။
ဖိအား − ပမာဏ ကို တိုင်းတာ၍ အောက်ပါ တို့ကို သိနိုင်သည်။
အတိုင်းအတာ ယူနစ်များ
ကိန်းဂဏန်း နှင့် ယူနစ်များ ကို အသုံးပြု၍ ဂုဏ်သတ္တိများစွာ ကို တိုင်းတာနိုင်သည်။ အတိုင်းအတာ ယူနစ် ဆိုသည်မှာ သတ်မှတ်ထားသော အခြေအနေတွင် နူန်းစံပြုထားသော ပမာဏ ဖြစ်သည်။ ဂုဏ်သတ္တိ ၏ ကိန်းဂဏန်း နှင့် ထို ပမာဏ ကို နှိုင်းယဉ်ခြင်းဖြင့် အတိုင်းအတာ ရလဒ်ကို သိနိုင်သည်။ ဉပမာ − သင့် အရပ်သည် တစ်ပေ ပေတံ၏ ၆ ခါ ရှိသည် ဆိုပါက သင့် အရပ် ၆ ပေရှည်သည်။
ဖရုံချောင်း (ကုလား)ရွာ၊ ဖရုံချောင်း
ဖရုံချောင်း (ကုလား)ရွာ၊ ဖရုံချောင်း
မြင်းစုရွာ၊ နန်းတော်ကုန်း
မြင်းစုရွာ၊ နန်းတော်ကုန်း
ငါးဖယ်ထူ (မြောက်)ရွာ၊ အင်ပင်ကုန်း
ငါးဖယ်ထူ (မြောက်)ရွာ၊ အင်ပင်ကုန်း
ဂင်းနီဗစ်ဆောနိုင်ငံ
ဂင်းနီဗစ်ဆောနိုင်ငံ၏ မူရင်းအမည်မှာ ပေါ်တူဂီ ဂင်းနီနိုင်ငံ ဖြစ်သည်။ ၁၉၇၄ ခုနှစ် တွင် လွတ်လပ်ရေးရရှိ၍ ဂင်းနီဗစ်ဆောနိုင်ငံဟု အမည် ပြောင်းခဲ့သည်။ အာဖရိကတိုက် အနောက်ဘက် ကမ်းခြေတွင် တည်ရှိပြီး မြောက်ဘက်တွင် ဆီနီဂေါနိုင်ငံ၊ အရှေ့နှင့်တောင်ဘက်တွင် ဂီနီနိုင်ငံတို့ တည်ရှိသည်။ နိုင်ငံ၏အကျယ်အဝန်းမှာ စတုရန်းမိုင် ၁၃၉၄၈ ရှိသည်။ ၁၉၇၆ခုနှစ် ခန့်မှန်းချက်အရ လူဦးရေ ၅၃ဝဝဝဝ ရှိသည်။ မြို့တော်မှာ ဗစ်ဆောမြို့ ဖြစ်သည်။ မြေနိမ့်လွင်ပြင်များနှင့် ကျွန်းပြတ်များ ပေါများပြီး သစ်တောထူထပ်သော နိုင်ငံ ဖြစ်သည်။
ဂင်းနီဗစ်ဆောနိုင်ငံကို ၁၅ ရာစုခန့်မှ အစပြု၍ ပေါ်တူဂီလူမျိုး ပင်လယ်ခရီးသွား တစ်စုက စတင် တွေ့ရှိခဲ့သည်။ ၁၇ ရာစုနှင့် ၁၈ ရာစု နှစ်များအတွင်း ထိုအရပ်၌ ငွေဝယ်ကျွန် အရောင်းအဝယ်လုပ်ငန်း ထွန်းကား ခဲ့သည်။ ထိုအချိန်မှ အစပြု၍ ပေါ်တူဂီလူမျိုးတို့က ကိုလိုနီနိုင်ငံအဖြစ် သိမ်းပိုက် အုပ်ချုပ်ခဲ့သည်။ ၁၉၅၁ ခုနှစ်တွင် ပေါ်တူဂီပိုင် ကိုလိုနီများ အားလုံးကို ဖျက်သိမ်းလိုက်သောအခါ ဂင်းနီဗစ်ဆော နိုင်ငံသည် ပေါ်တူဂီတို့၏ ပင်လယ်ရပ်ခြား ပြည်နယ်တစ်ခု ဖြစ်လာသည်။
ထိုအချိန်မှ အစပြု၍ ဂင်းနီဗစ်ဆောနိုင်ငံရှိ အာဖရိက တိုင်းရင်းသားများ၏ လွတ်လပ်ရေး လှုပ်ရှားမှုများသည် တစ်နေ့တခြား ပြင်းထန်လာခဲ့သည်။ ပေါ်တူဂီအစိုးရသည် တိုးတက် လှုပ်ရှားလာသော လွတ်လပ်ရေး လှုပ်ရှားမှုများကို ဖိနှိပ်ရန် အပြင်းအထန် ကြိုးစားခဲ့သော်လည်း အချည်းနှီးပင် ဖြစ်သည်။ အာဖရိက တိုင်းရင်းသားတို့၏ ၁၃ နှစ်ကြာ တိုက်ခဲ့ရသော လွတ်လပ်ရေး တိုက်ပွဲအပြီး၊ ၁၉၇၄ ခုနှစ် စက်တင်ဘာလ ၁၄ ရက်နေ့တွင် လွတ်လပ်ရေး ပေးလိုက်ရ သည်။ သမ္မတအဖြစ် လွီဒီအယ်လမေဒါ ကဗရဲကို၎င်း၊ ဝန်ကြီးချုပ်အဖြစ် ဖရန်စစ္စကိုမန်းဒိကို၎င်း တင်မြှောက်ကြသည်။ လွတ်လပ်ရေးတိုက်ပွဲ တစ်လျှောက်လုံးတွင် ရုရှနိုင်ငံက စစ်ရေးအတွက် စစ်လက်နက်ပစ္စည်းများကို ထောက်ပံ့ခဲ့သည်။
အာဖရိက တိုင်းရင်းသားများမှာ အများအားဖြင့် ကပ္ပလီလူမျိုးများ နေထိုင်ကြသည်။ အများစုမှာ အစ္စလာမ် ဘာသာကို ကိုးကွယ်ကြသူများ ဖြစ်သည်။ အဓိက ထွက်ကုန်များမှာ မြေပဲနှင့် ဆီထွက်အုန်းတို့ ဖြစ်ကြပြီး ပျားမွေးမြူခြင်း လုပ်ငန်းကိုလည်း လုပ်ကိုင်ကြသည်။ ဓာတ်သတ္တု တူးဖော်ရေး လုပ်ငန်းတွင် ရေနံကို လည်း စတင် တွေ့ရှိနေပြီး ဖြစ်သည်။
မွန်ရှီရွာရွာ၊ ကကျက်ဘက်ကံပြင်
မွန်ရှီရွာရွာ၊ ကကျက်ဘက်ကံပြင်
ပေကုန်း
ပေကုန်း
ကသာရွာ၊ မြစ်သားမြို့နယ်
ကသာရွာ (Kathar)သည် မန္တလေးတိုင်းဒေသကြီး၊ ကျောက်ဆည်ခရိုင်၊ မြစ်သားမြို့နယ်၊ လမ်းခွကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၉၀၉၆၇ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ လမ်းခွကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၂၀၂၉ ဦး၊ မ ၂၄၉၅ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၄၅၂၄ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မြစ်သားမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
‌ကျောံသွေးတောင်ရွာ၊ ဖားကန့်မြို့နယ်
‌ကျောံသွေးတောင်ရွာ(Kyaukthwaytaung)သည် ကချင်ပြည်နယ်၊ မိုးညှင်းခရိုင်၊ ဖားကန့်မြို့နယ်၊ ဆိပ်မူကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၂၀၄၉၇ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ဆိပ်မူကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၇၁၈၈၄ ဦး၊ မ ၃၁၉၂၀ ဦး၊ လူဦးရေစုစုပေါင်း ၁၀၃၈၀၄ ဦး နေထိုင်သည်။
နောင်ကော်ရွာ၊ မိုင်းရယ်မြို့နယ်
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:မိုင်းရယ်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ငါ့ထုန်ရွာ၊ ဝိုင်းမော်မြို့နယ်
ငါ့ထုန်ရွာ(Ngahton)သည် ကချင်ပြည်နယ်၊ မြစ်ကြီးနားခရိုင်၊ ဝိုင်းမော်မြို့နယ်၊ ဆနာကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၂၀၃၇၄ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ဆနာကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၁၂၅၂ ဦး၊ မ ၁၂၁၂ ဦး၊ လူဦးရေစုစုပေါင်း ၂၄၆၄ ဦး နေထိုင်သည်။
‌ကျောံသွေးတောင်ရွာ၊ ဖားကန့်မြို့နယ်
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဖားကန့်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
ရန်ကုန်မင်္ဂလာစျေးမီးလောင်မှုကြီး
ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး မင်္ဂလာတောင်ညွန့် မြို့နယ်အတွင်းရှိ မင်္ဂလာဈေးတွင်၂၀၁၀ခုနှစ်၊ မေလ(၂၄)ရက်၊ နံနက် ၈ နာရီ၊ ၁၅မိနစ်ဝန်းကျင်ခန့်မှစ၍ မီးလောင်ကျွမ်းမှု ဖြစ်ပွားခဲ့သည်။ မင်္ဂလာဈေး၏ စတုတ္ထထပ်တွင် မီးလောင်မှု ဖြစ်ပွားနေခြင်း ဖြစ်ကြောင်းနှင့် မင်္ဂလာဈေး၏ ဈေးဖွင့်ချိန်မှာ နံနက် ၉ နာရီမှ ညနေ ၅ နာရီအထိ ဖြစ်ပြီး အဆိုပါဈေးသည် မြို့တော်စည်ပင်သာယာရေး ကော်မတီပိုင်ဈေးဖြစ်သည်။ အဆိုပါမီးလောင်မှုကြောင့် ရန်ကုန်တိုင်းအတွင်းရှိ သက်ဆိုင်ရာ မီးသတ်ဌာနအသီးသီးမှ မီးသတ်ယာဉ်များ စုစုပေါင်း (၇၀) ကျော်နှင့် မီးသတ်သမားစုစုပေါင်း (၁၅၀၀)ကျော်တို့ လာရောက်မီးငြှိမ်းသတ်ခဲ့ကြသည်။ အဆိုပါ မီးလောင်မှုမှာ မင်္ဂလာဈေး စတုတ္ထထပ်ဆိုင်အမှတ်မှ ဝါယာရှော့ခ်ဖြစ်ပြီး စတင် လောင်ကျွမ်းခဲ့ခြင်း ဖြစ်ကြောင်း သိရှိရသည်။ နံနက် ၉ နာရီခွဲအချိန် ဝန်းကျင်ခန့် တွင် မင်္ဂလာဈေးစတုတ္ထထပ် ခေါင်မိုးပေါ်တွင် ပိတ်မိခဲ့သော လူ ၁၁ ဦးအား သက်ဆိုင်ရာမီးသတ် တပ်ဖွဲ့မှ အသက်ကယ်လှေကားဖြင့် ကယ်တင်နိုင်ခဲ့သည်။ အဆိုပါ မင်္ဂလာဈေးကို ၁၉၉၇ ခုနှစ်ဝန်းကျင်က စတင်ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး မီးလောင်ကျွမ်းလျက်ရှိသည့် စတုတ္ထထပ်၌ အခန်းပေါင်း ၇၉၀ ကျော်နှင့် မင်္ဂလာဈေးတစ်ခုလုံး၌ ဆိုင်ခန်းစုစု ပေါင်း ၄၀၀၀ ဝန်းကျင်ရှိကြောင်း သိရှိရသည်။ မေလ ၂၅ ရက်နေ့ နံနက် ၄ နာရီခွဲဝန်းကျင်၌ မီးညွန့်အား ထိန်းသိမ်းနိုင်ခဲ့သည်။ မေလ ၂၅ရက်နေ့ ညနေ ၆ နာရီ ဝန်းကျင်အချိန်၌ မီးငြိမ်းသွားခဲ့သည်။ မင်္ဂလာဈေး မီးလောင်မှုတွင် မီးစတင် လောင်ကျွမ်းခဲ့သည့် ဆိုင်ခန်းပိုင်ရှင်နှင့် အလုပ်သမားနှစ်ဦး တို့အား မင်္ဂလာတောင်ညွန့်မြို့နယ် တရားရုံးမှ ပြစ်ဒဏ်များ အသီးသီး ချမှတ်ခဲ့သည်။ ယင်းမီးလောင်မှု ဖြစ်စဉ်အပေါ် မင်္ဂလာတောင်ညွန့်မြို့နယ် တရားရုံးမှ နှစ်ဖက် သက်သေခံချက်များ ရယူပြီး စက်တင်ဘာလ ၇ ရက်နေ့တွင် မင်္ဂလာတောင်ညွန့်မြို့နယ် တရားရုံး ပြစ်မှုကြီး အမှတ်-၄၇၅/၂၀၁၀ အမှုမှ (၁) ဆိုင်ခန်းပိုင်ရှင် ဦး အား ပြစ်မှုဆိုင်ရာ ဥပဒေပုဒ်မ ၂၈၅ အရ အလုပ်နှင့်ထောင်ဒဏ် ခြောက်လ ကျခံစေရန်၊ (၂) ဆိုင်ခန်းမှ အလုပ်သမား မ---နှင့် (၃) မ---တို့အား ပြစ်မှုဆိုင်ရာ ဥပဒေပုဒ်မ ၂၈၇ အရ အလုပ်နှင့် ထောင်ဒဏ်သုံးနှစ်စီ ကျခံစေရန် စီရင်ချက်များ ချ မှတ်ခဲ့ကြောင်း သိရှိရသည်။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် အချိန် အကြာဆုံး မီးလောင်သည့် စာရင်းဝင်သွားခဲ့ပြီး ပျက်စီးဆုံးရှုံးမှု တန်ဖိုးမှာ ခန့်မှန်း ကျပ်သန်းပေါင်း ၂၀၉၂၆ သန်း ဖြစ်သည်ဟု သိရှိရသည်။ မင်္ဂလာဈေး မီးလောင်ခဲ့ရသည့် အကြောင်းရင်းမှာ ဈေးစတုတ္ထထပ်ရှိ အလှကုန် ရောင်းချသော ဆိုင်ခန်း အမှတ်(စ-၈၀/၈၁)တွင် မေလ ၂၃ ရက်နေ့ ညနေပိုင်း ဈေးပိတ်ချိန်၌ လျှပ်စစ်ရေနွေးအိုးအား ပလပ်ပေါက်ထိုး၍ ရေနွေးအိုး ကျိုထားခဲ့ကြောင်း၊ ဈေးပိတ်ချိန်တွင် ဈေးကော်မတီမှ လျှပ်စစ်မီးများ ဖြတ်တောက်ခဲ့ရာတွင် ကျိုထားသော လျှပ်စစ်ရေနွေးအိုးအား ပလပ်ပေါက် မဖြုတ်ခဲ့ကြောင်း၊ မေလ ၂၄ ရက်နေ့ ဈေးဖွင့်ချိန် ဈေးကော်မတီမှ လျှပ်စစ်မီး ပြန်ပေးချိန်တွင် ကျိုထားသော လျှပ်စစ်ရေနွေး အိုးမှ ရေခန်း၍ အပူလွန်ကဲပြီး အနီးရှိ အလှကုန် ပစ္စည်းများကို မီးကူးစက်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်ကြောင်း စစ်ဆေးချက်များ အရ သိရှိရသည်။
မိဿလင်ပင်
မိဿလင်ပင်သည် ချင်းစိမ်း၊ ပတဲကောကြီး၊ ပတဲကောလေး၊ နနွင်းတို့နှင့်အတူ ဇင်ဂျီဗာရေးစီအီး မျိုးရင်းတွင်ပါဝင်၍ ယင်း၏ ရုက္ခဗေအမည်မှာ ဇင်ဂျီဗာ ဗာဗေတမ် ဖြစ်သည်။ မိဿလင်ပင်သည် အမြင့် ၃ ပေကျော်ခန့် ရှိ၍ ချင်းစိမ်းပင်ကဲ့သို့ ပင်စည်တစ်လျှောက် ရွက်လွှဲများ ရှိကြသည်။ အရွက်များသည် လှံစွပ်ပုံကဲ့သို့ ရှိ၍ အဖျားချွန်ပြီးလျှင် အလျား ၈ လက်မမှ ၉ လက်မခန့် ရှိသည်။ ရခိုင်လို ပုလဲဟု ခေါ်သည်။
ပုံသဏ္ဌာန် 	: 	အပင် အမြဲစိမ်း နှစ်ကြာခံ ပင်ငယ်မျိုး ဖြစ်သည်။ အမြင့် ၄ ပေ မှ ၆ ပေ ထိ ရှိသည်။ ရွက်ယောင် ပင်စည် ဖြစ်သည်။ အနံ့ အနည်းငယ် ရှိ၏။ အရွက် ရွက်လွှဲ ထွက်၏။ ချင်းရွက် ကဲ့သို့ ရှည်မျောမျော လှံစွပ်ပုံ ရှိ၏။ ရွက်ညှာအိမ် သည် ပင်စည်ကို ကုပ်ပတ်ထား ၏။ ရွက်ရင်းသွယ် ၍ ရွက်ထိပ် ချွန်၏။ ရွက်လယ်ကြော ထင်ရှားသည်။ ရွက်ပြား ပါ၍ ပျော့ပျောင်း ချောမွေ့ ပြီး ရွက်နား ညီသည်။ အပွင့် ညိုဝါရောင် ရှိသည်။ ပွင့်တံ နီ၏။ ပင်ခြေရင်း မှ ပွင့်ပြီး ချင်းပွင့်နှင့် တူသည်။ အသီး သေးငယ်သည်။ လုံးဝိုင်းသော ပုံသဏ္ဌာန် ရှိသည်။ အမြစ် ညိုဝါရောင် ရှိပြီး အသား ထူသည်။ မြစ်မြွှာ များ ဖြာထွက်၏။ အသုံးပြုနိုင်သည့် အစိတ်အပိုင်းများ 	: 	ပဉ္စငါးပါး။ မြန်မာနိုင်ငံတွင် တွေ့နိုင်သောနေရာများ 	: 	မြန်မာ နိုင်ငံ နေရာ အနှံ့ အပြား အထူး သဖြင့် မြန်မာ နိုင်ငံ မြောက်ပိုင်း တွင် ပေါက်ရောက် သည်။ ပေါက်ရောက်ပုံ သဘာ၀ အလျောက် ပေါက်ရောက် သည်။ အသုံးဝင်ပုံ 	: 	အာနိသင် မြန်မာ ဆေးကျမ်း များအလို အရ မိဿလင် သည် စပ်သော အရသာ ရှိ၏။ သွေးကို ကြေစေ၏။ ဝမ်းဗိုက် ကို ဖြောင့်စေ၏။ ဆီးများစေ၍ လေကို သက်စေသည်။ အသုံးပြုပုံ- ပဉ္စငါးပါး ၁။ ချောင်းဆိုး၊ ပန်းနာ၊ သန်ချဆေး၊ အနာကြီး နှင့် အရေပြား ရောဂါ ပျောက်ဆေး အဖြစ် ဖော်စပ် အသုံးပြု၏။ ၂။ မိဿလင် ကို အရည်ညှစ် ၍ ဆားအနည်းငယ် ထည့်သောက် သော် မီးယပ် ချုပ်ခြင်း ပျောက်၏။ ၃။ မိဿလင် ကို အရည်ညှစ် ၍ ငရုတ်ကောင်း မှုန့် ထည့်လိမ်း သော် တစ်ကိုယ်လုံး သို့မဟုတ် ကိုယ်အင်္ဂါ အစိတ်အပိုင်း များတွင် အအေးပပ်ခြင်း၊ ကိုက်ခဲ နာကျင်ခြင်း၊ လေမလျှောက် ၍ လေးလံ ထိုင်းမှိုင်း ခြင်းတို့ကို ပျောက်ကင်း စေ၏။ ၄။ မိဿလင် ကို ရေသင့်ရုံ နှင့် ကျို၍ သောက်သော် ပင်လယ် အူလျှောက်နာ ဖြစ်ခြင်း၊ ဝမ်းဗိုက် ထိုးအောင့်၍ ဝမ်းသွားခြင်း များ ပျောက်၏။ ၅။ မိဿလင် ကို နံနံစေ့ နှင့် ရေထည့် ကျိုပြီး တစ်ဝက်မျှ အကျန်တွင် တစ်ခွက်စာ ကြွေဇွန်းကြီး ၂ ဇွန်းမျှ သောက်သော် ဝမ်းလျှော ရောဂါ ပျောက်ကင်း၏။ ၆။ မိဿလင် အစိုကို ထုခြေ၍ အိုးသစ်တွင် ထည့်ကာ ပေါင်းတိုက်ရေ ယူပြီး နံနက်ည ကြွေဇွန်းကြီး ၂ ဇွန်းကျ မှန်မှန် သောက်က အတွင်း လိပ်ခေါင်း ပျောက်ကင်း စေနိုင်၏။ ၇။ မြွေကိုက်သော် ၎င်းအရည်ကို မကြာခဏ တိုက်ပေး၍ ကိုက်သော ဒဏ်ရာကို လိမ်းပေးရ၏။ ၈။ ထိခိုက် ဒဏ်ရာ နှင့် အကိုက်အခဲ အကြော ထုံးနာ တို့အတွက် မိဿလင်ဥ ကို ကြိတ်၍ ကြပ်စည်း ရ၏။ ၉။ အသက်ကြီး သောသူ များတွင် ဖြစ်ပေါ် တတ်သည့် ဒူးခေါင်း ရောင်ခြင်း၊ အဆစ် အမျက် ရောင်ခြင်း၊ ခြေမျက်စိ ရောင်ခြင်း များအတွက် မိဿလင် မြစ်ဥ ကို ထုထောင်း ၍ ကြပ်စည်း ပေးလျှင် ပျောက်၏။
ယုနိမြို့၊ ဟော့ကိုင်းဒိုး
ယုနိမြို့  (由仁町, ယုနိချော) သည် ဂျပန်နိုင်ငံ၊ ဟော့ကို်င်းဒိုးခရိုင်၊ ဆိုရချိစီရင်စုခွဲတွင် တည်ရှိသည့် မြို့တစ်ခု ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဂျပန်နိုင်ငံရှိ မြို့များ
ပြရွာ၊ ချောက်မြို့နယ်
ပြရွာ (Pya)သည် မကွေးတိုင်းဒေသကြီး၊ မကွေးခရိုင်၊ ချောက်မြို့နယ်၊ သလုံးသွေးကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၈၅၂၂၉ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ သလုံးသွေးကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၉၉၄ ဦး၊ မ ၁၃၉၅ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၂၃၈၉ ဦးနေထိုင်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ချောက်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
အနာပေါက်ခြင်း
အနာပေါက်ခြင်း
အနာပေါက်ခြင်းမှာ ခန္ဓာကိုယ်၌ ပထဝီ၊ တေဇော၊ အာပေါ၊ ဝါယောဟု အထည်ကိုယ် အမာခံဓာတ်ကြီးလေးပါး ရှိသည်။ ယင်းဓာတ်ကြီးလေးပါးတို့တွင် ပြင်ပမှ အာပေါဓာတ်က ဖွဲ့စည်းချုပ်ကိုင်ထားသည့်အတွက် အကျဉ်းကျနေသော တေဇောဓာတ်မီး အခိုးအကင်းသည် လွန်ကဲကာ မိမိမှီရာ အိမ်ရှင် ပထဝီဓာတ်ကို ချိုးဖဲ့ဖျက်ဆီး၍ ထွက်ရသော ကြောင့် ခန္ဓာကိုယ်၌ သွေးပြည်စုလျက် အဖု၊ အပိန့်၊ အလုံး၊ အခဲ အသေးအကြီး ဖြစ်လာသောရောဂါ ဖြစ်သည်။ ထိုရောဂါကို အနာပေါက်သည်ဟု ခေါ်ဆိုသည်။
ထိုကြောင့် ဆနဝုတိဆေးကျမ်း၌ ''ဆနဝုတိ၊ အမည်ရှိသား၊ ကျမ်းကြီးအလို၊ ထွက်ဆိုကြောင်းအင်၊ ဘယ်အသွင်ဖြင့်၊ ဘယ် တွင်ပေါက်လာ၊ ဘယ်အနာဟု၊ နေအရပ်၊ လွန်စေ့အပ်အောင်၊ ပညပ်သည်ကား၊ ကျယ်ပွားများ၏။ မှတ်သားစွဲလမ်း၊ မှီသည့် ငြမ်းသို့၊ ရွှေကျမ်းတဝ၊ နိဿယမူ၊ ရောဂဗိန္ဓု၊ သွေးစုသွယ် သွယ်၊ ငယ်ငယ်ကြီးကြီး၊ အသီးသီးကို၊ ဓာတ်မီးဦးကင်း၊ ထွက် ခြင်းကြောင်းချာ၊ သည်သာမသွေ၊ ခေါ်ဆိုပေတော့၊ မီးနေထွက် ချီ၊ ပထဝီ၌၊ ခိုက်ပြီဟူက၊ စူစူကြိတ်ခဲ၊ တည်မြဲကြမ်းခက်၊ အနာသက်ကား၊ ခြောက်ရက်လွန် မြောက်၊ အာပေါရောက် ၏''ဟု စပ်ဆိုထားသည်။
ခန္ဓာကိုယ်၌ ပေါက်သောအနာတို့သည် ပေါက်သောနေရာ ဌာနကို အစွဲပြု၍လည်းကောင်း၊ ပေါက်ပုံ အခြင်းအရာ လက္ခဏာ အသွင်သဏ္ဌာန်ကို အစွဲပြု၍လည်းကောင်း လောက ဟိတရာသီကျမ်း၌ ပါရှိသော အနာပေါက်ကျမ်းတွင် အနာ အမျိုးမျိုးကို ခွဲခြားလျက် ပြဆိုထားသည်။
ဤသို့လျှင် အနာပေါင်း ၃၁ ကို ပြဆိုထားသည်။ ထိုသို့ ပြဆို ထားသော်လည်း နူနာ၊ ထွတ်မြင်းနာ၊ ကိန္နရာနာ၊ မွေးကျွတ်နာ၊ ကျောက်နာ၊ ဝက်သက်နာ စသည်ဖြင့် များစွာ ရှိသေး၏ အထူးအားဖြင့် ထိုအနာပေါက်ကျမ်းတွင် အနာအမျိုးမျိုး ကိုသာ ပြဆိုထားသည်မဟုတ်၊ အနာနှင့် သင့်လျော်သော ဆေးအမျိုးမျိုးကိုလည်း ပြဆိုထားသည်။
ထန့်အယ်ရွာ၊ ဟိုပုံးမြို့နယ်
ထန့်အယ်ရွာ (Htantae)သည် ရှမ်းပြည်နယ် (တောင်)၊ ပအိုဝ်း ကိုယ်ပိုင်အုပ်ချုပ်ခွင့်ရဒေသ၊ ဟိုပုံးမြို့နယ်၊ ကုန်းကျိုင်းကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၂၀၀၇၇၇ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ကုန်းကျိုင်းကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၁၃၅၉ ဦး၊ မ ၁၃၉၀ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၂၇၄၉ ဦးနေထိုင်သည်။
ဘဲခြံရွာ၊ ကျောက်တံခါးမြို့နယ်
ဘဲခြံရွာ (Bechan)သည် ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး (အရှေ့)၊ ပဲခူးခရိုင်၊ ကျောက်တံခါးမြို့နယ်၊ ဆီဆုံကုန်းကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၉၁၇၆ ဖြစ်သည်။ ၂၀၁၄ သန်းခေါင်စာရင်းအရ ဆီဆုံကုန်းကျေးရွာအုပ်စုတွင် ကျား ၃၃၅၆ ဦး၊ မ ၃၄၃၁ ဦး၊ လူဦးရေ စုစုပေါင်း ၆၇၈၇ ဦးနေထိုင်သည်။
ထန့်အယ်ရွာ၊ ဟိုပုံးမြို့နယ်
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဟိုပုံးမြို့နယ်ရှိ ရွာများ
မနားတာရွာ၊ ဖောင်းပြင်မြို့နယ်
မနားတာရွာ (Manartar)သည် စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး၊ မော်လိုက်ခရိုင်၊ ဖောင်းပြင်မြို့နယ်၊ နန်းပန်ကျေးရွာအုပ်စု၌ တည်ရှိသည်။ ရွာနေရာကုတ်မှာ ၁၇၆၂၃၇ ဖြစ်သည်။
ကိုးကား
ကဏ္ဍ:ဖောင်းပြင်မြို့နယ်ရှိ ရွာများ
အထည်အလိပ်
အထည်အလိပ်ဆိုသည်မှာ လူတို့၏ ကိုယ် ခန္ဓာကို ဖုံးလွှမ်းရန် အဝတ်အစားနှင့် လူ့အသုံးအဆောင် အိပ်ရာခမ်းနားများ၊ ချုပ်လုပ်ရသော ပစ္စည်းဖြစ်လေသည်။ ယဉ်ကျေးမှုရောင်ခြည်သန်းစ ရှေးအခါကပင် လူများသည် မိမိ တို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာကို ဖုံးလွှမ်းရန် အသိဉာာဏ်ရရှိကြ၍ မြက်ပင်၊ နွယ်ပင်၊ လျှော်မျှင်များဖြင့် အဝတ်တန်ဆာ ရက်လုပ်ကာ ဝတ်ဆင်ခဲ့ကြလေသည်။ ယခုခေတ်တိုင်အောင်လည်း အထည် အလိပ်ဟူသည်မှာ ရက်လုပ်၍ အသုံးပြုရသော ပစ္စည်းများ ဖြစ် ကြသည်။
ယခုခေတ်တွင် အထည်အလိပ် ရက်လုပ်ရန် အသုံးပြုကြ သော ပစ္စည်းများမှာ ပိုး၊ ဝါဂွမ်း၊ ဂုံလျှော်တို့မှ ပြုလုပ်ရရှိသော ခြည်မျှင်နှင့် သိုးမွေး၊ ကုလားအုတ်မွေး စသည် သားမွေးများ ဖြစ်ကြသည်။ ယင်းတို့ကို အထည်ရက်လုပ်၍ ရနိုင်စေရန် အမျှင်များဖြစ်အောင် ပြုလုပ်ရလေသည်။ အထည်အလိပ် ရက် လုပ်ပုံမှာ ရက်ကန်းစင်ပေါ်တွင် ဖြန့်တန်းထားသည့် တိုင်ချည် ဟုခေါ်သော ခြည်မျှင်များကြားထဲသို့ ဖောက်ခြည်ဟု ခေါ်သော ခြည်မျှင်များများကို ထိုးသွင်း ရက်လုပ်ကြရလေသည်။ ထိုသို့ အတိုင်အဖောက်များနှင့် ရက်လုပ်ခြင်းမှာ ရှေးရှေးက လူတို့ သည် နွယ်ပင်မြက်ပင်များကို ရက်လုပ်သည့်နည်းနှင့် အခြေခံ အားဖြင့် တူညီလေသည်။ ထိုမှတစ်ဆင့် တဖြည်းဖြည်း တိုးတက်ကောင်းမွန်အောင် တီထွင်လာကြ၍ ဒေသအလိုက် ကောင်းနိုးရာရာများကို အဆန်းတကြယ် ထည့်သွင်း ရက်လုပ် ကြလေသည်။ အချို့ အထည်အလိပ်များမှာ ရက်လုပ်ပုံကို လိုက်၍ အမျိုးအစား ကွဲဲပြားလေသည်။
အထည်အလိပ်များကို ရက်လုပ်ကြပြီးနောက် ရက်လုပ်သည့် ဒေသကို အစွဲပြု၍ အမည်ပေးကြလေသည်။ ကျွနု်ပ်တို့ မြန်မာ နိုင်ငံတွင် ထင်ရှားသော ဘန်ကောက်၊ ဇင်းမယ်စသည့် ပိုး ထည်မျိုးများမှာ ယင်းတို့ကို စတင် ရက်လုပ်ရာဒေသ၏အမည် ကို အစွဲပြု၍ခေါ်ခြင်း ဖြစ်လေသည်။ အနောက်တိုင်းတွင် ဒမတ်အမည်ရှိသော အထည်မျိုးမှာလည်း ဤကဲ့သို့ပင် အရပ် ဒေသကို အစွဲပြု၍ ခေါ်သောအထည်မျိုး ဖြစ်သည်။ ဒမတ် အထည်မျိုးမှာ ဆီးရီးယားနိုင်ငံ ဒမတ်စကပ်မြို့တွင် စတင် ရပ်လုပ်သော ဖဲထည်များ ဖြစ်လေသည်။ ထိုဖဲထည်များ၏ အထည်သားများတွင် ပန်းပွင့်၊ ပန်းနွယ်၊ ကျေးငှက်တိရစ္ဆာန် ရုပ်များနှင့် ရှုမျှော်ခင်းပုံများကို ထည့်သွင်း ရက်လုပ်လုပ်ထား သည်။ နောက်ခေတ်များတွင် စားပွဲ၊ ကုလားထိုင် စသည် အိမ်ထောင်ပရိဘောဂများ ကို ဖုံးလွှမ်းရန် ထိုသို့ အဆင်အပွင့် ဖော်ကာ ရက်လုပ်သည့် အထည်မျိုးမှန်သမျှကို ဒမတ်ဟူ၍ပင် ခေါ်လေသည်။ ဗရိုကိတ်ခေါ် အထည်မျိုးတွင်ကား ဖောင်းကြွ၍ လှပသော ပန်းပေါက်ပန်းပွင့်ပုံများပေါ်အောင် ရက်လုပ်ထားလေ သည်။ ထိုသို့ အဆင်အပွင့်များ ထည့်သွင်းရက်လုပ်ရာတွင် တစ်ခါတစ်ရံ ရွှေခြည် ငွေခြည်မျှင်များကိုပါ ထည့်သွင်း ရက် လုပ်ထားကြသည်။
လင်နင်ခေါ် ပိတ်ချောမျိုးမှာကား ပိုက်ဆံပင်နှင့် ခပ်ဆင် ဆင်တူသည့် ဘီသွာလျှော်ပင်မျိုးမှ ရရှိသော အမျှင်များဖြင့် ရက်လုပ်ရသော အထည်မျိုး ဖြစ်သည်။ ဘီသွာလျှော်ပင်မှ အမျှင်များမှာ ပိုးမျှင်ကလေးများသဖွယ် အလွန်သေးငယ်၍ ထိုအမျှင်များဖြင့် ရက်လုပ်ရရှိသော ပိတ်ချောမှာလည်း ပိုးသားတမျှ နူးညံ့၍ အဖိုး တန်လေသည်။ လင်နင်ထည် အမျိုးမျိုးရှိသည့်အနက် မျက်နှာသုတ်ပဝါစသော အထည်ကြမ်း မျိုးလည်း ရှိပေသည်။ ( လင်နင်ပိတ်။)
ကင်းဗရစ် ခေါ် ပိတ်ချောထည်မျိုးမှာ နူးညံ့ဖြူဖွေးသော လင်နင်အထည်ချော တစ်မျိုးဖြစ်လေသည်။
သရက်ထည်ဟုခေါ်သော ပွင့်ရိုက်ခြည်ထည်များမှာ ဝါဂွမ်း ခြည်မျှင်များဖြင့် ရက်လုပ်ထားလေသည်။ သရက်ထည်များသည် အစပထမတွင် အဖြူသက်သက် ခြည်ထည်မျိုးများသာ ဖြစ် သော်လည်း နောင်တွင် အရောင်အသွေး အမျိုးမျိုးဖြင့် အဆင် အပွင့်များ ရိုက်ပေးကြသည်။ အဆင်များပေါ်စတွင် အဆင်ဖော် ထားသော ဘလောက်တုံးများဖြင့် အထည်အသားပေါ်တွင် လက်ဖြင့် လိုက်၍ ဖိနှိပ်ပြီးလျှင် အဆင်ရိုက်ရသည်။ နောက် ပိုး၊ ဖဲ၊ သိုးမွေးထည်များကိုလည်း သရက်ထည်များကဲ့သို့ ပွင့်ရိုက် အထည်များ ပြုလုပ်ကြလေသည်။
အထည်အလိပ်များကို ရှေးအခါက လက်ဖြင့်ရက်လုပ်ကြ၏။ သိပ္ပံပညာ တိုးတက်လာ၍ စက်မှုလက်မှုလုပ်ငန်း ထွန်းကား လာသောအခါ အထည်အလိပ်တို့ကို စက်ဖြင့် ရက်လုပ်ကြ၏။ အထူးသဖြင့် အနောက်နိုင်ငံများတွင် အထည်အလိပ် စက်ရုံကြီး များ ပေါ်ပေါက်လာလေသည်။ မြန်မာနိုင်ငံ အစရှိသော အရှေ့ တိုင်း နိုင်ငံများတွင်ကား လက်ရက်ကန်းဖြင့် အထည်အလိပ် များကို ရက်လုပ်ကြတုန်းပင် ရှိသေးသည်။ လက်ရက်ထည်များ မှာ သေသပ်ခိုင်ခံ့လှသော်လည်း စက်ဖြင့် ရက်လုပ်သောအထည် များမှာ အချိန်ကုန်စရိတ် နည်း၍ အဖိုးပေါပေါနှင့် ရောင်းချနိုင် သဖြင့် အသုံးများလေသည်။ ရက်လုပ်ပုံတို့၏ အခြေခံသဘော ကို ယူ၍ တိုးတက်ကောင်းမွန် တီထွင်ထားခြင်းသာ ဖြစ်လေ သည်။ ယခုခေတ်တွင် လက်ရက်ထည် လုပ်ငန်းများသည် တစ်နေ့တစ်ခြား နည်းပါးသွားလေပြီ။
တိုးတက်နေသော သိပ္ပံပညာသည် အထည်များ ရက်လုပ်ပုံ၌ ပြုပြင်ပြောင်းလဲမှုများကို ဖြစ်ပေါ်လာစေသကဲ့သို့ အထည်ရက် လုပ်ရမည့် ပစ္စည်းများကိုလည်း ပြုပြင်ပြောင်းလဲပေး၍ အစား ထိုးပေးလေသည်။ သိပ္ပံ ပညာ၏ ဖန်တီးမှုကြောင့် ပိုးထည် များကို အစားထိုးရန် ပိုးတုအထည်များ ရက်လုပ်နိုင်လေသည်။ ပိုးတု အထည်များကို ရေယွန်ဟုခေါ်၍ သစ်သားကို အမှုန့် ဖြစ်အောင်ပြုပြီးလျှင် ပိုးတုချည်မျှင်များအဖြစ်သို့ရောက်အောင် သိပ္ပံနည်းဖြင့် စီမံထားခြင်း ဖြစ်လေသည်။ ဝါစေ့အခွံများကို လည်း ရေယွန်ပိုးတုများ ရက်လုပ်နိုင်မည့် ပိုးတုခြည်မျှင်များ ဖြစ်အောင် သိပ္ပံပညာက ဖန်တီးပေးလေသည်။ ( ရေယွန်။)
ဒုတိယကမ္ဘာစစ်အပြီးတွင် ပေါ်လာ၍ အလွန်လူကြိုက်များ သော နိုင်လွန်ခေါ် ပိုးတုအထည်များမှာလည်း သိပ္ပံပညာက ဖန်တီး ထုတ်လိုက်သော အထည်များဖြစ်သည်။ နိုင်လွန်ပိုး ထည်များမှာ ကျောက်မီးသွေး၊ ရေ၊ လေ၊ ဓာတ်ဆီငွေ့တို့မှ ဓာတုဗေဒနည်းဖြင့် စီမံလုပ်ကိုင်ထားသော ပိုးထည်တစ်မျိုး ဖြစ်လေသည်။ ( နိုင်လွန်။)
ပိုးတုများကဲ့သို့ပင် သိုးမွေးတုများကိုလည်း သိပ္ပံပညာဖြင့် လုပ်ကိုင် ဖြစ်မြောက်လေသည်။ အီတလီနိုင်ငံမှ ဓာတုဗေဒပါရဂူများသည် နွားနို့မှ သိုးမွေးတု ဖြစ်အောင် တီထွင်လုပ်ကိုင်၍ ထိုသိုးမွေးတုများကို လာနီတော ဟု အမည်ပေးလေသည်။ သိုးမွေးထည်များမှာကား သိုး၏ အမွေးများသာမက သားမွေး ကုလားအုတ်မွေးဖြင့်လည်း ပြုလုပ် ရရှိလေသည်။ ရှံထည်များမှာလည်း သိုးမွေးဖြင့် ပြုလုပ်ထား သော အထည်များ ဖြစ်လေသည်။
သိုးမွေးဖြင့် ရက်လုပ်သော သိုးမွေးထည်များအပြင် သိုးမွေး၊ သားမွေး စသည့် တိရစ္ဆာန်မွေးများဖြင့် ပြုလုပ်ရသော ကြိတ် သက္ကလတ်ထည်များလည်း ရှိပေသေးသည်။ ကြိတ်သက္ကလတ် ထည်များမှာ ရက်လုပ်သော အထည်မျိုး မဟုတ်ပေ။ သိုးမွေး များမှာ တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ငြိတွယ်နေတတ်သော သဘောရှိလေရာ ထိုအမွေးများကို ဖြန့်ချပြီးလျှင် အလွှာအလွှာမျာကို ထပ်ပေးရ သည်။ အလွှာအတော်ထူသောအခါ ဒလိမ့်တုံးများဖြင့် လှိမ့်ချ ခြင်းဖြင့် သက္ကလတ်အလွှာများကို ရရှိလေသည်။ သက္ကလတ် များကို ဤနည်းဖြင့် ရှေးကပင် ပြုလုပ်၍ သုံးခဲ့ကြလေသည်။ ( ကြိတ်သက္ကလတ်။)
အထည်အလိပ် အမျိုးမျိုးတွင် ရက်လုပ်ရသည့် အထည်မျိုး မဟုတ်သော အထည်အလိပ်များလည်း ရှိပေသေးသည်။ ပုံစံ အားဖြင့် ခြေအိတ်၊ လက်အိတ်၊၊ အတွင်းခံအဝတ်အထည် စသည်တို့မှာ ရက်လုပ်ရသော အထည် မဟုတ်ချေ။ ယင်းတို့မှာ လက်ဖြင့် နှစ်ချောင်းထိုး ထိုးသကဲ့သို့ ခြည်မျှင်တစ်ချောင်း တည်းဖြင့် ကွင်းဆက်ကလေးများ ပြုလုပ်ကာ လုပ်ကိုင်ရသော အထည်မျိုးဖြစ်သဖြင့် ဆွဲကား၍ ရလေသည်။ ထိုကဲ့သို့ အထည်မျိုး ပြုလုပ်နည်းကို တွေ့ရှိသည်မှာ နှစ်ပေါင်းသုံးလေး ရာမျှသာ ကြာပေသေးသည်။
ကတ္တီပါခေါ်သော အထည်မျိုးမှာကား ရက်လုပ်ရသည့် အထည်မျိုးဖြစ်သော်လည်း ရက်လုပ်နည်းမှာ တစ်မျိုးတစ်ဖုံ ဖြစ်လေသည်။ ကတ္တီပါထည်များမှာ များသောအားဖြင့် ပိုး၊ သိုးမွေးတို့ဖြင့် ရက်လုပ်ရ၍ များစွာအဖိုးတန်လှပေသည်။ သို့ရာတွင် နှစ်ပေါင်း မကြာမီခန့်က ဈေးချိုသော ခြည် ကတ္တီပါများလည်း ပေါ်ပေါက်လာခဲ့သည်။ ကတ္တီပါအသားမှာ အလှဘက်တွင် ညီညာနူးညံ့သော အမွေးကလေးများ ရှိလေ သည်။ ထိုသို့ အမွေးပွကလေးများဖြစ်အောင် အတိုင်အဖောက် ရက်လုပ်သွားစဉ် ကွင်းကလေးများဖြစ်အောင် အတိုင်ပင် အဖောက်ပင်များကြားတွင် ထည့်သွင်းရက်လုပ်သွားရလေသည်။ မျက်နှာပြင်ပေါ်တွင် ကွင်းကလေးများဖြင့် ပြည့်ကျပ်လာသော အခါမှ ညီညာစွာ ဖြတ်ပစ်သဖြင့် ကတ္တီပါထည်မှာ အမွေး ထောင်ထောင်ကလေးများနှင့် ဖြစ်လာလေသည်။ လူများသည် အဝတ်အစား ဝတ်စားဆင်ယင်ရမှန်း သိသည့် ခေတ်မှ စ၍ အဝတ်အစားများကို တစ်ခေတ်နှင့် တစ်ခေတ် မတူအောင် အမျိုးမျိုး အဆန်းတကြယ်ထွင်ကာ ဝတ်စား ဆင်ယင်လာခဲ့ကြသည်။ အထည်အလိပ်များကိုလည်း အမျိုးမျိုး ဆန်းပြားအောင် ပြုပြင်လုပ်ကိုင်ခဲ့ရာ တစ်နေ့တစ်ခြား အထည် အလိပ် အမျိုးအစားများ တိုးတက်များပြား ဆန်းကြယ်လာ လေသည်။ ယနေ့သော်ကား အထည်အလိပ်များကို ဝတ်စား ဆင်ယင်မှုအတွက်သာ အသုံးပြုသည်မဟုတ်ဘဲ အိပ်ရာခမ်းနား နေအိမ်စသည်တို့ကို ပြင်ဆင်မွမ်းမံမှုတို့အတွက်ပါ အသုံးချကြ လေသည်။ သို့ဖြစ်၍ အထည်အလိပ်များမှာ အိမ်ထောင်စုတစ်ခု တွင် အလွန်လိုအပ်၍ မသုံးမဖြစ်သော ပစ္စည်းများ ဖြစ်ပေ သည်။
ဂျော့ရှ် ကူးဗီယေ
၁၉ ရာစုအစလောက်တွင် လူသိအများဆုံးဖြစ်ခဲ့သော အနာတမီပညာရှင် ရှော့ရှကူး ဗီယေသည် ၁၇၆၉-ခု၊ ဩဂုတ်လ ၂၃ ရက်နေ့တွင် ပြင်သစ် နိုင်ငံ မွန်ဗေးလျားမြို့၌ ဖွားမြင်လေသည်။ ငယ်စဉ်ကပင် သဘာဝသမိုင်းပညာရပ်၌ စိတ်ဝင်စားခဲ့၏။ ကူးဗီယေသည် စတတ်ဂတ်တက္ကသိုလ်တွင် ၄ နှစ်မျှ ပညာ သင်ကြားသည်။ ထိုသို့ပညာသင်ကြားနေစဉ်က စာကြည့်တိုက် ရှိ သိပ္ပံပညာရပ်ဆိုင်ရာ စာအုပ်အားလုံးလိုလို ဖတ်ရှုခဲ့၍ တိရစ္ဆာန်ခွဲစိတ်နည်းကိုလည်း တတ်မြောက်ခဲ့သည်ဟု ဆိုလေ သည်။ ထိုနောက် ၁၉ နှစ်သားအရွယ်တွင် နော်မန်ဒီကမ်းခြေ အနီးရှိ ကန်းမြို့၌ လူကုံထံတစ်ဦး၏သားကို စာပေပို့ချ ရသော နည်းပြဆရာအလုပ်ကို ရရှိခဲ့လေသည်။ ကန်းမြို့၌ နေထိုင်ခဲ့စဉ် က ပင်လယ်ကမ်းခြေသို့မကြာခဏ သွားရောက်ခွင့် ရသည့် အလျောက် ငါး၊ ပုစွန်၊ ကနန်း အစရှိသော ရေသတ္တဝါတို့ကို ခွဲစိတ်လေ့လာနိုင်ခဲ့လေသည်။ ထို့ပြင် ကျောက်ဖြစ် ရုပ်ကြွင်း အမြောက်အမြားကိုလည်း တွေ့ရှိလေ့လာခဲ့ရ၏။ ထိုနောက် သူကဲ့သို့ပင် သဘာဝသမိုင်းပညာရပ်တွင် စိတ်ဝင်စား သူ အက်ဗေးတက်ဆီယေးဆိုသူနှင့် တွေ့ရှိခဲ့ရာ၊ တက်ဆီယေးက သူ့အား ပါရစ်မြို့သို့သွားရောက်၍ အလုပ်အကိုင်ကောင်းများ ရှာဖွေရန် တိုက်တွန်းခဲ့လေသည်။ ပါရစ်မြို့တွင် ကူးဗီယေသည် တဖြည်းဖြည်း နာမည် ကျော်ကြားလာခဲ့၏။ ၁၇၉၅ ခုနှစ်တွင် ပါရစ်မြို့ရှိ ဇာဒင်းဒါ ပလန့် ခေါ် ရုက္ခဗေဒနှင့် ပါဏဗေဒဆိုင်ရာ ဥယျာဉ်ကြီးတွင် ယှဉ်ပြအနာတမီပညာရပ်ဆိုင်ရာ လက်ထောက်ပါမောက္ခအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့ရပြီးနောက်၊ ၁၈ဝ၂ ခုနှစ်တွင် ပါမောက္ခအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့လေသည်။ ၁၇၉၅ ခုနှစ်တွင် ပြင်သစ်နိုင်ငံတော်ပညာမြှင့်တင်ရေးအဖွဲ့သို့ ရွေးကောက်တင်မြှောက်ခြင်းခံရ၏။ ၁၈ဝ၂ ခုနှစ်တွင် နပိုလီ ယန် ကသူ့အားပညာဝန်အဖြစ်ခန့်ထားခဲ့၏။ ၁၈ဝ၃ ခုနှစ်တွင် သိပ္ပံပညာတံခွန်အသင်း၏ အမြဲတမ်း အတွင်းရေးမှူးအဖြစ် ရွေးချယ် ခြင်းခံရလေသည်။ ထို့ပြင် နိုင်ငံတော်ပညာရေး ပြန်လည်ပြုပြင်မှုအတွက် ၁၈ဝ၈ ခုနှစ်တွင် ဆောင်ရွက်ခဲ့ရပြီးနောက်၊ နပိုလီယန်အထွတ် အထိပ်မှ လျှောမကျမီကလေးတွင် နိုင်ငံတော်ကောင်စီဝင်လူကြီး အဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့ရသေးသည်။ ထိုနောက်တွင် ပါရစ်တက္ကသိုလ်အဓိပတိအဖြစ် ရွေးချယ်ခြင်း ခံရပြန်သည်။ ၁၈ ဆက်မြောက် လူဝီဘုရင်လက်ထက်တွင် ဂုဏ်ထူးဘွဲ့ထူးများဖြင့် ချီးမြှင့်ခြင်းခံရပြီးလျှင် အစိုးရအဖွဲ့ ဝန်ကြီးအဖြစ် ဆောင်ရွက်ခဲ့ရသော်လည်း၊ ဒသမ ချားဘုရင် လက်ထက်တွင်ကား လွတ်လပ်စွာ ရေးသားဝေဖန်ခွင့်အတွက် ထောက်ခံပြောဆိုခဲ့သောကြောင့် ချားဘုရင်၏အငြိုအငြင်ကို ခံခဲ့ရလေသည်။ သို့သော် လူဝီဖိလစ် ဘုရင်လက်ထက်တွင် ဗဲရွန်ဘွဲ့ ပေးအပ်ချီးမြှင့်ခြင်းခံခဲ့ရသည့်ပြင် ၁၈၃၂ ခုနှစ်တွင် ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးအဖြစ် ရွေးချယ်ခန့်ထားခြင်း ခံခဲ့ရလေသည်။ ထိုသို့ ပြည်ထဲရေးဝန်ကြီးအဖြစ် နိုင်ငံတော်အကျိုးကို ထမ်းဆောင်လျက်ရှိစဉ် ၁၈၃၂ ခု မေလ ၁၃ ရက်နေ့တွင် လေဖြတ်သဖြင့် ရုတ်တရက် ကွယ်လွန်လေသည်။ ၁၈ဝဝ ပြည့်နှစ်မှ ၁၈ဝ၅ ခုနှစ်အတွင်း ထုတ်ဝေခဲ့သော သူ၏ယှဉ်ပြအနာတမီပညာဆိုင်ရာ ကျမ်း ၅ တွဲမှာ ထိုစဉ်က ထင်ရှားကျော်ကြားလေသည်။ ယှဉ်ပြအနာတမီပညာ စနစ် တကျလေ့လာရေးအတွက် ပထမဦးစွာပေါ်ထွက်လာသော စာအုပ်များ ဖြစ်ပေသည်။ ၁၈၁၇ ခုနှစ်တွင် 'တိရစ္ဆာန်လောက' ခေါ်စာအုပ်ကို ရေးသားပုံနှိပ်ထုတ်ဝေခဲ့၏။ ယင်းစာအုပ်မှာ သူ၏အကောင်းဆုံး သောလက်ရာ ဖြစ်ပေသည်။ ထိုစာအုပ်တွင် သူလေ့လာစူးစမ်း ရှာဖွေတွေ့ရှိခဲ့သော နည်းများအရ၊ တိရစ္ဆာန်တို့ကို အမျိုးအစား ခွဲခြားဖော်ပြခဲ့လေသည်။ နှစ်ပေါင်းအတော်ကြာပင် ပါဏဗေဒ ပညာရပ်အတွက် များစွာအထောက်အထားပြုခဲ့ရသော စာအုပ် ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလေသည်။ ထို့ပြင် ၁၈၁၂ ခုနှစ်တွင် ရေးသားထုတ်ဝေခဲ့သော ခြေလေး ချောင်းသတ္တဝါများဆိုင်ရာ ကျောက်ဖြစ်ရုပ်ကြွင်းများ စာအုပ် ကြောင့်၊ ရှေးခေတ် ကျောရိုးသတ္တဝါများဆိုင်ရာ ရုပ်ကြွင်း ကျောက်ပညာ ပေါ်ထွန်းခဲ့ရသည်ဟုဆို၏။
ကျုံဖါး (အလယ်)ရွာ၊ ကျုံဖါးရိုး
ကျုံဖါး (အလယ်)ရွာ၊ ကျုံဖါးရိုး