cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cunfucionismo
Xun Zi
Yá Xun Zi recorreu al berso de la moneda para cumprender l papel de Cunfúcio. El acraditaba nua natureza perbersa de l home, deribado de ls mesmos anstintos de preserbaçon de l animales. Talbeç pensando ne ls rituales propostos para la sociadade, i pula necidade de ourdenaçon, tal cumo ne l fundamiento de las lhendas de fundaçon chinesas i na anfluéncia jurista, Xun zi bie ne l anterior de l home ua anteligéncia capaç de articular meios pul qual poderie eibitar sue cundiçon natural de forma arbitrária, mas que para esso haberie de tener criado ua scala de balores delimitantes de la açon houmana.
Mencio cunseguiu ua buona repercusson popular por sue abordaige outimista de la bida, mas las classes altas de la sociadade biran an Xun zi ua splicaçon razoable para sues dúbedas. Assi, al menos, deixan trasparecer alguas biografies de Sima Qian (II la. C.).
Ampério chinés
Ambora tubisse perdido un cierto bigor passado la dinastie Han, l cunfucionismo serie outra beç zambolbido ne l mobimiento coincido cumo neoconfucionismo, datado de l seclo X d.C., atrabeç de la figura de personaiges cumo ls armanos Cheng i Zhuxi, l grande comentador cunfucionista.
Antiguidade
thumbnail|dreita|250px|Templo de Cunfúcio an [[Nagasaki, Japon.]] De qualquiera modo, yá na antiguidade l cunfucionismo atingiu un pleno sucesso, tornando-se ua filosofie moral de perfundo ampato na strutura social i cotidiana de la sociadade. L balor al studo, la deciplina, la ourdenaçon, la cuncéncia política i al trabalho son lhemas que l cunfucionismo antrojetou de maneira definitiba na bida de la ceblizaçon chinesa de la antiguidade als dies de hoije. Note-se que, al cuntrário de l que muitos afirman, l cunfucionismo nun se trata dua religion. Nun ten un credo stablecido, mas solo detreminaçones rituales de caráter social, que permiten a un adeto de l cunfucionismo la lhiberdade de fé an qualquiera tipo de sistema metafísico ó relegioso que nun baia contra las regras de respeito mútuo i etiqueta pessonal.
Dies de hoije
L cunfucionismo ye inda praticado an bários países. Para alhá de la sue ourige asiática, dibersos países ancorporan alguns cunceitos de l sistema an sues práticas notadamente ourbanas. Ne l Brasil, ye sentido an grupos de andíbiduos que studan religiones nun crestianas.
Catadorie:Filosofie
Dendropsophus studerae
Dendropsophus studerae ye ua spece de anfíbio de la família Hylidae.
Ye andémica de l Brasil.
Ls sous habitats naturales son: campos de gramíneas de baixa altitude subtropicales ó tropicales sazonalmente húmidos ó inundados, pántanos, lagos d'auga doce antermitentes i marismas antermitentes d'auga doce.
Refréncias
Catadorie:Dendropsophus Catadorie:Anfíbios de l Brasil Catadorie:Speces çcritas an 2003
Anquesiçon spanhola
La Anquesiçon na Spanha atuou sob l cuntrole de l reis de la Spanha de 1478 até 1834. Esta Anquesiçon fui l resultado de la Recunquista de la Spanha de las manos de l muçulmanos, i de la política de cumberson de judius i muçulmanos spanholes al catolicismo. La Anquesiçon fui un amportante strumiento na política chamada lhimpeza de sangre contra ls çcendentes de judius i de muçulmanos cumbertidos.
right|thumb|250px|Pintura repersentando un "[[Outo de fé". Bisones artisticas subre l tema giralmente aperséntan cenas de tertura i de pessonas a queimar na fogueira durante ls rituales, l que ye storicamente falso.]]
Cuntesto
La maior parte de la Península Eibérica staba debaixo de l gobierno de l mouros, i las regiones de l sul, an special Granada, stában mui poboadas de muçulmanos. Até 1492, Granada inda staba debaixo de l cuntrole mouro. Las cidades más amportantes, cumo Sebilha, Balladolid i Barcelona (capital de l Reino de Aragon), tenien grandes populaçones de judius an guetos.
Habie ua gran tradiçon de trabalhos de judius ne l Reino de Aragon. L pai de Fernando, Juan II de Aragon, andicou Abiathar Crecas, un judiu, cumo astrólogo de la corte. Muitos judius acupában postos de amportança, tanto relegiosos cumo políticos.
L aragonés Fernando nun pensaba ousar la religion cumo meio de cuntrolar l sou pobo, mas si deseiaba las religiones judie i muçulmana fura de sous domínios, i la Anquesiçon fui l meio que ousou para atengi-lo. Muitos storiadores acradítan que la Anquesiçon fui l método ousado por Fernando para anfraquecer ls sous oupositores percipales ne l reino. Possiblemente habie tamien ua motibaçon eiconómica: muitos financistas judius dórun l denheiro que Fernando ousou para casar cula rainha de Castielha, i bários desses débitos serien zaparecidos se l financiador fusse cundanado. L anquisitor anstalado na Catedral de Saragoça por Fernando fui assasinado por crestianos nuobos.
L papa nun querie la Anquesiçon anstalada an Spanha, mas Fernando ansistiu. El cumbencio a Rodrigo Borgie, anton bispo de Balencia, a fazer lhobby (eisercer anfluéncia atrabeç dun grupo de presson) an Roma junto al papa Sesto IV. Borgie tubo éisito cula anstalaçon de la Anquesiçon an Castielha. Apui, Borgie tubo apoio spanhol al sou papado al suceder Sesto IV, cul títalo de papa Alexandre VI.
Sesto IV era papa quando la Anquesiçon fui anstalada an Sebilha ne l anho 1478. El fui contra, por bies de ls abusos, mas fui forçado a cuncordar quando Fernando amenaçou negar apoio melitar a la Santa Sé. Fernando oubtubo assi l que deseiaba: cuntrolar solico la Anquesiçon spanhola, mas cula bénçon de l papa.
La Anquesiçon i la spulson de l judius
Fernando i Isabel andicórun Tomás de Torquemada an 1481 para ambestigar i punir ls cumbersos — judius i mouros que dezien tenéren-se cumbertido al catolicismo, mas que cuntinássen a praticar sues antigas religiones an segredo. Alguns judius çfarçados tornórun-se padres i mesmo bispos. Ls detratores chamában ls judius cumbertidos de marranos, ua spresson negatiba, que se acradita querer dezir cochinos. Antre ls anhos 1486 i 1492, 25 outos-de-fé acuntecírun an Toledo. Un total de 464 outos-de-fé contra judius acuntecírun antre 1481 i 1826. Ne l total, más de 13 mil cumbersos fúrun julgados antre 1480 i 1492. La Anquesiçon contra ls cumbersos acabou cula spulson de ls judius de la Spanha an 1492.
Modo de atuaçon
La Anquesiçon, cumo ua corte relegiosa, era ouperada por outoridades de la eigreija. Mas se ua pessona fusse cunsidrada heirege, la puniçon era antregue a las outoridades seculares, pus "la eigreija nun derramaba sangre". La tertura frequentemente era ousada cumo modo de peniténcia. Las puniçones bariában: de la más quemun (quaije 80% de l causos), que era la bergonha pública (oubrigar l uso de l sambenito, ua roupa de penitente, ousar máscaras de metal cun formas de burro, ousar mordaças) até ser queimado an praça pública, quando l crime era más grabe. La muorte pul garrote (strangulamento) era ousada pa ls arrependidos. Essas puniçones éran feitas an cerimónias públicas, chamadas outos-de-fé, que acuntecian ua beç por anho na maiorie de l causos. Alguas pessonas acusában outras por bingança, ó para oubtener recumpensas de la Corona. La própia Corona Spanhola beneficiaba-se, al zapropiar ls benes de l cumbersos.
La Anquesiçon tamien fui ousada contra ls purmeiros focos de l protestantismo, contra la disseminaçon de las eideias de Erasmo de Roterdon, contra l Eiluminismo i, ne l seclo XVIII, contra l Anciclopedismo. Inda que las açones de las outras Anquesiçones ouropéias contra la bruxarie, las bruxas nun éran l percipal foco de la Anquesiçon spanhola. Las acusadas de bruxarie éran normalmente qualificadas cumo boubas. Durante l gobierno de Napoleon Bonaparte la Anquesiçon fui suspensa na Spanha, mas fui reanstalada quando Fernando VII de Spanha chubiu al trono. L porsor Cayetano Ripoli, garroteado an Balencia en 26 de Júlio de 1826 fui la redadeira pessona muorta pula Anquesiçon spanhola. An 15 de júlio de 1834 fui finalmente abolida.
La Anquesiçon tamien fui anstalada ne l México i ne l Peru, mas fui abolida nestes países quando cunseguírun la andependéncia de la Spanha.
Pesquisas recentes subre la Anquesiçon spanhola
L bídeo splica que cada porcesso anquisitorial acuntecido fui registrado andebidualmente durante ls 350 anhos an que essa Anquesiçon stubo atiba, mas solamente agora esses registros stan sendo reunidos i analisados cumo debe ser. Ne l porgrama, l porsor Henry Kamen, specialista ne l campo, admitiu que esses registros son stremamente detalhados i bénen trazendo a la tona ua bison de la Anquesiçon que ye mui defrente de la que staba cristalizada na mente de ls storiadores (el ancluido).
Henry Kamen lhançou an 1999 l lhibro The Spanish Inquisition: A Historical Revision. (Yale University Press), que ye ua rebison de sou trabalho de 1966 a la luç de las nuobas çcubiertas.
La Eigreija Católica tamien ajudaba nas pesquisas, lhiberando todos ls decumientos que antes éran guardados an ounibersidades católicas para aperfundamientos i studos más minuciosos subre la Anquesiçon Spanhola.
Curjidades
L grupo de humor británico Monty Python fizo refréncia la Anquesiçon Spanhola, que era cumpuosta por trés cardeales, sendo un, l cardeal Ximenes, que dezie l bordon: "Nobody spects the Spanish inquisition!" traduzido pa l mirandés cumo "Naide spera la Anquesiçon Spanhola!".
Refréncias
Catadorie:Stória de la Spanha Catadorie:Eidade Moderna
Inkvisitionen
Orrville (Ohio)
Orrbille ye ua cidade localizada ne l stado norte-amaricano de Ohio, ne l Cundado de Wayne.
Geografie
D'acuordo cul United States Census Bureau ten ua ária de 13,8 Km², de ls quales 13,8 Km² cubiertos por tierra i 0,0 Km² cubiertos por auga. Orrbille queda l'aprossimadamente 318 m arriba de l nible de l mar.
Localidades na bizinhança
L diagrama seguinte repersenta las localidades nun centeilha de 16 Km al redror de Orrbille. <dib style="position: relatibe; float:left; width:500px;"> 400px|left|Localidades na bizinhança
Catadorie:Cidades de l Ohio
Trasiçon eiletrónica molecular
Trasiçones eiletrónicas moleculares ocorren quando eilétrones nua molécula mui animado a partir dun nible d'einergie para un nible d'einergie mais alto. La mudança d'einergie associado cun esta trasiçon fornece anformaçones subre la strutura dua molécula i detremina muitas propiadades moleculares, tales cumo a quelor. La relaçon antre l'einergie ambolbida na trasiçon eiletrónica i la frequéncia de radiaçon ye dado pula lei de Planck.
= Ber tamien =
Catadorie:Macánica quántica
Frederico V de la Suábia
Frederico B (Pabie, 16 de júlio de 1164 — 1170) fui duque de la Suábia de 1167 até sue muorte.
Biografie
Era l filho primogénito i heirdeiro de Frederico Barba-Ruiba, amperador de l Sacro Ampério Romano-Germánico, Beatriz, cundessa de la Borgonha.
An 1164, cumo parte dun tratado d'aliança antre sou pai i l rei Anrique II de la Anglaterra, fui acertado sou casamiento cun Leonor, la filha de l radadeiro, mas l'acuordo fui çfeito, mas, cerca de trés anhos depuis, quando l'amperador se aliou al rei de la Fráncia.
Fui ambestido duque de la Suábia an sucesson al primo, sou homónimo, que morriu sin deixar çcendéncia. Frederico, todabie, tamien lougo bieno a falecer. Fui sucedido por sou armano, Custantino, l qual adotou l nome de l'armano falecido.
Níger
Níger ye un paíç de la África ocidental. A sua capital ye la cidade de Niamey. Catadorie:Paízes de África
Antero de Quental
Antero Tarquínio de Quental (Punta Delgada, Açores, 18 de Abril de 1842 — Punta Delgada, 11 de Setembre de 1891), fui un poeta i scritor pertués, que tubo un papel amportante ne l mobimiento de la Geraçon de 70.
Naciu an Punta Delgada ne ls Açores, adonde tamien se matou. An 1858 antrou para dreito an Coimbra, curso que acabou an 1864. An 1866 tenta antrar pa l eisército de Garibaldi, i an 1869 bai als Stados Ounidos. An 22 de Maio de 1871 son einouguradas las Cunferéncias de l Casino. An 1874 queda mui malo i an 1877 bai-se a Paris a cunsultar l doutor Charcot. An 1884 saca ne l Palácio de Cristal ne l Porto l retrato de L Grupo de ls Cinco (cun Eça de Queirós, Guerra Junqueiro Oliveira Martins i Ramalho Ortigão). Cun Antero de Quental se correspundiu Manuel Sardenha (pseudónimo de l mirandés Abade Manuel Joaquim Sardinha), sendo de grande amportança teórica subre l cunceito de poesie rebolucionária, la carta que Antero de Quental le screbiu al mirandés l 10 de Setembre de 1871. De Antero de Quental traduziu Manuol Sardina, pseudónimo de mesmo mirandés, l poema Zara [Anthero de Quental, Zara, edição polyglotta, Lisboa, Imprensa Nacional, 1894].
Scritores
Decididos de Quintino
Decididos de Quintino fui un de ls mais famosos ranchos carnabalescos de la cidade de l Riu de Janeiro. Sue sede era ne l bairro de Quintino, na Rue Lemos Brito, i tenie cumo maior ribal l Aliados de Quintino, outro famoso rancho de l mesmo bairro. Sue sede era frequentada, percipalmente an épocas de Antruido, por muitos famosos sambistas de la época.
L rancho fui campeon de l Antruido an dibersas ocasiones, tales cumo 1951, adonde apersentou l'anredo "Miu Brasil”, 1961 1963
Cula decadéncia de ls ranchos, chegou a trasformar-se nun bloco carnabalesco, i cogitou-se trasformá-lo an scuola de samba, mas la mudança nun dou cierto, i l Decididos boltou a ser rancho, até bencer l radadeiro cuncurso, ne l'anho de 1990.
Até hoije, na squina de la Rue Lemos Brito hai un bar que lieba l nome de l rancho, refréncia de ls tiempos gloriosos de l bairro.
Catadorie:Ranchos
Claude Debussy
Claude-Achille Debussy (Saint-Germain-en-Laye, 22 de Agosto de 1862 — Paris, 25 de Márcio de 1918) fui un músico i cumpositor francés.
La música inobadora de Debussy agiu cumo un fenómeno catalisador de dibersos mobimientos musicales an outros países. An Fráncia, solo se apunta Rable cumo anfluenciado, mas solo na mocidade, nun sendo propiamente çcípulo. Anfluenciados fúrun tamien Béla Bartók, Manuel de Falla, Heitor Billa-Lobos i outros. De l Prélude a la l'après-midi d'un Faune ("Prelúdio al entardecer dun Fauno"), cun que, para Pierre Bouleç, ampeçou la Música moderna, até Jeux ("Jogos"), to l'arte de Debussy fui ua liçon d'anconformismo.
Bida
La bocaçon musical de l moço fui çcubierta por Mme Fauté de Fleurbille, que l preparou pa l Cunserbatório, adonde fui admitido an 1873.
An 1884 recibe l Grande Prémio de Roma de cumposiçon. Biaja para Moscobo, cun Mme bon Meck, protetora de Tchaikobsky, antressando-se pula obra de l'anton çconhecido Mussorgsky, que l'anfluenciará.
Passado ua stada na billa Médici, an Roma, retorna la Paris, an 1887, entrando an cuntato cula banguarda artística i literária. Frequenta ls mardis de Mallarmé (reuniones semanales rializadas a las terças-feiras, na casa de l poeta simbolista Stéphane Mallarmé). Ne l mesmo anho conhece Brahms, an Biena. An 1888 oube, an Bayreuth, Triston i Eisolda, de Wagner, que le causa perfunda ampresson. An Paris, na sposiçon de 1889, oube música de l Ouriente.
Por buolta de 1887, ampeça ua relaçon cun Gabrielle Dupont. Ls dous bibiron juntos durante quaije dieç anhos - Debussy liebando ua bida boémia.
bignette|gauche|thumb|left|La casa de Bichain, adonde Claude Debussy passou ls beranos de 1902 a 1904. thumb|Debussy, ne l berano de 1893, na casa de sou amigo [[Ernest Chausson.]] Debussy se separa de Gabrielle para se casar, an 19 d'outubre de 1899 an Paris, cun Marie-Rosalie (Lilly) Texier, ua costureira de Bichain, un poboado de Billeneube-la-Guyard (Yonne), a 80 Km al sul de Paris, adonde el passará ls beranos de 1902 a 1904. Alhá, Debussy cumpone la maior parte de La Mer.
Quatro anhos mais tarde, el ancontra Emma Bardac, mulhier dun banqueiro i ex-amante de Gabriel Fauré, ampeçando culha ua nuoba relaçon sentimental. Deixa, anton, Lilly, que, abalada pula separaçon, tenta se matar cun un tiro ne l peito mas subrebibe. L causo proboca un scándalo, i Debussy ye duramente criticado por sue atitude, mesmo puls amigos mais próssimos. De to modo, el cunsegue l dibórcio i se casa cun Emma an 1908. L casal terá ua filha, Claude-Emma Debussy, apelidada de Chouchou, nacida an 30 d'outubre de 1905, la quien el dedica sue suíte para pianho Children's Corner, cumpuosta antre 1906 i 1908.
thumb|left|Emma Bardac, por [[Léon Bonnat (1903).]]
La bida de Debussy corre sin grandes acuntecimientos, scetuando-se l scándalo doméstico de l sou dibórcio i la tumultuada streia de Pelléas eit Mélisande, an 1902.
An 1909, Debussy soube que sofria de cáncaro.
Debussy morriu an 25 de márcio de 1918, durante l bumbardeio de Paris, durante la radadeira oufensiba almana de la Purmeira Guerra Mundial. Ancontra-se sepultado ne l Semitério de Passy, an Paris. Pouco tiempo depuis, an 14 de júlio de 1919, tamien morrerie sue filha, Chouchou, de difterie. Eilha fui sepultada ne l túmulo de sou pai, an Passy.
Obra
A la sceçon d'alguas peças mais coincidas, Debussy deixou obra pouco acessible, pul caráter inobador. Pa l grande público sou nome stá ligado als sketches sinfónicos de La Mer (1905), al terceiro mobimiento de la Suite bergamasque (1809-1905), Luar, als noturnos para orquestra i alguas peças de ls Prelúdios para pianho. Ye l Debussy ampressionista, outor dua música baga 'que se oube cula cabeça reclinada nas manos', segundo Coteau.
Ourganizaçon para la Coperaçon i Zambolbimiento Eiconómico
La Organizaçon pa la Coperaçon i Zambolbimiento Eiquenómico (OCDE) (la sigla ben de l francés: Organisation de copération eit de débeloppement économiques, OCDE) ye ua organizaçon anternacional de 34 países qu'aceitan ls percípios de la democracie repersentatiba i de la eiquenomie de libre mercado, que percura fornecer ua plataforma para acumparar políticas eiquenómicas, solucionar porblemas quemuns i cordenar políticas domésticas i anternacionales. La maiorie de ls nembros de la OCDE son eiquenomies cun un eilebado PIB per capita i Índice de Zambolbimiento Houmano i son cunsidrados países zambolbidos, a la scepçon de l México, Chile i Turquie.
Claude Debussy
Caratelísticas de sue cumposiçon
Tales cunceitos fúrun, depuis, reformulados. Mas, por algun tiempo, Debussy fui bítima de l'eiquíboco de ser cunsidrado outor dua música 'literária' i 'pitórica', por causa de sues ligaçones cula poesie simbolista i cul Ampressionismo nas artes plásticas. Sue inobaçon fui, antretanto, d'orde musical, i ye an tenermos musicales que la sue obra passou depuis a ser cumprendida.
Ampressionismo
L ampressionismo de Debussy residirie ne l caráter fluido i bago, de sous sutis joguinhos harmónicos, an que la melodie parecie dissolber-se. Mas essa fluideç era l'aparéncia, cumo depuis se biu. La melodie nun se dissolbiu propiamente, mas libertou-se de ls cánones tradecionales, de las repetiçones i de las cadéncias rítmicas. Debussy nun seguiu tamien las regras de l'harmonia clássica: dou ua amportança scepcional als acordes eisolados, als timbres, a las pausas, al cuntreste antre ls registros. Trouxe ua nuoba cuncepçon de custruçon musical, que se acentuou na sue radadeira fase. Por esso fui ancumprendido. L que nun le zagradarie, pus el mesmo propós, cierta beç, la criaçon dua 'sociadade de soterismo musical'.
Géneros
L'obra de Debussy ye bastante dibersificada, de l punto de bista de ls géneros i de las formas qu'outelizou. Nun se puode dezir que tenga sido cumpositor eissencialmente bocal ó anstrumental, sinfónico ó de cámara, pus todas las sues obras, an que pese la dibersidade de meios qu'outelizou, parécen trasmitir la mesma mensaige. L'abiertura dun ouniberso sonoro anteiramente nuobo, an que la sugeston acupou l lugar de la custruçon temática i defenida. De modo giral, sue obra puode ser debedida an música para orquestra, música de cámara i para strumientos tierra, música para pianho, cançones i música coral, obras cénicas i música ancidental.
Música orquestral
La música orquestral de Debussy ye la que corresponde melhor a la sue eimaige d'ampressionista. An 1894, l "Prelúdio a la tarde dun fauno", baseado ne l poema de Mallarmé, causou stranheza pula 'auséncia de melodie': Debussy lançou na berdade, la sugeston dun tema melódico, sin zambolbimiento. Ls Noturnos (1893-1899), L mar i Eimaiges para orquestra (1909) parecian cunfirmar l'eimaige de l musiqueiro bago, cujas melodies nun tenien cuntornos defenidos i cuja custruçon harmónica parecie zarticulada: l ton poético de ls títalos cunfirmarie l'eimaige dua música 'literária'. Mas la poesie staba na música, na libardade melódica, na pesquisa de ls timbres, nua nuoba custruçon harmónica. L'eifeito desso era ua nuoba i stranha sonoridade.
Música de cámara
La música de cámara i para strumientos solistas ye ua seçon reduzida na obra de Debussy. An 1893 cumpone l Quarteto para cuordas an sol menor, obra singular cuja custruçon difire eissencialmente de l quarteto clássico bethobeniano. Tamien las trés sonatas de l sou período final fúrun custruídas segundo percípios anteiramente dibersos de la sonata clássica bienense, mas por outros motibos. Fúrun cumpuostas ne l período de la guerra, i Debussy, nacionalista antransigente, rejeitou ls percípios de la sonata clássica bienense para recuperar la forma cíclica de la sonata francesa. Las trés sonatas (1915-1917), parte dun ciclo que quedou ancumpleto, para strumientos dibersos, de las quales la mais amportante ye la Sonata para pianho i biolino, son obras abançadas, cun asperezas inéditas an sue música anterior. Antre las cumposiçones para strumiento tierra çtaca-se, an stilo semelhante, Syrinx, para fraita zacumpanhada.
Música para pianho
Ne l radadeiro período, nun solo la música pianística se torna mais abstrata cumo tamien mais áspara na pesquisa de nuobos timbres. Finalmente, an Seis Eipígrafes Antigas i An Branco i Negro, ambos de 1915, Debussy retorna a las fuontes clássicas francesas, Couperin i Rameau.
Música bocal
Debussy ampeçou la sue carreira cumpondo música bocal, persistindo ne l género até ls radadeiros anhos de criatebidade. L'acerbo ye grande, ancluindo la musicalizaçon de muitos poetas. Antre las coleçones mais célebres stan ls Cinco poemas de Baudelaire (1887-1889), Arietas squecidas (1888), de Berlaine, las Cançones de Bilitis (1897), de Pierre Louys, i las Trés baladas de François Billon (1913). La técnica melódica de Debussy fundamenta-se na melodie de ls própios bersos, mas, nas baladas de Billon, nota-se l'eiboluçon para un sebero çpojamiento.
Ópera i balé
An 1902, la streia de la ópera Pelléas eit Mélisande, subre testo de Maeterlinck, causou stranheza: era quaije ua antiópera, que se pretendia anti-wagneriana na sue strema cuntençon de testo declamado. Neilha Debussy boltou-se contra to la tradiçon dramática, de Berlioç la Wagner. Anhos depuis, an 1911, L martírio de San Sabastian ye ua obra cénica inda mais ansólita. De la mesma época ye la música para balé Jeux (1912), obra de surprendentes inobaçones i de grande cumplexidade harmónica.
Na astronomie
L'asteróide 4492 recebiu l nome de Debussy, an houmenaige al cumpositor. L nome de Debussy tamien fui dado a ua cratera de l planeta Mercúrio, cun mais de 80 Km de diámetro. La cratera fui formada possiblemente pula colison dun meteoro i ye caratelizada por sulcos que, a partir deilha, se stenden por bários quilómetros, l que serie ua metáfora de l'anfluéncia de l músico.
Ligaçones sternas
Catadorie:Claude Debussy Catadorie:Cumpositores de la Fráncia Catadorie:Cumpositores de ópera Catadorie:Cumpositores clássicos de l seclo XX Catadorie:Cumpositores clássicos de l Romantismo Catadorie:Prémio de Roma
Ourganizaçon para la Coperaçon i Zambolbimiento Eiconómico
Tubo ourige an 1948 cumo la Organizaçon pa la Coperaçon Eiquenómica (OECE), liderada por Robert Marjolin de la Fráncia, para ajudar a gerir l Praino Marshall pa la reconstruçon de la Ouropa passado la Segunda Guerra Mundial. Mais tarde, la sue feliaçon fui stendida a estados nó-ouropeus. An 1961, la Cumbençon subre la Organizaçon pa la Coperaçon i Zambolbimiento Eiquenómico reformou la OECE i dou lugar a la Organizaçon pa la Coperaçon i Zambolbimiento Eiquenómico.
La sede de la OCDE ye localizada ne l Cháteau de la Muette an Paris, Fráncia.
Stória
La OCDE fui criada an 30 de Setembre de 1961, sucedendo a la Organizaçon pa la Coperaçon Eiquenómica Ouropeia, criada an 16 de Abril de 1948. Tamien ye chamada de "Grupo de ls Ricos", porque ls 31 países partecipantes porduzen juntos mais de la metade de to la riqueza de l mundo.
L Secretairo-Giral ye, zde 1 de Júnio de 2006, l mexicano José Ángel Gurría Trebiñl.
Oubjetibos
La OCDE tamien partilha ls sous coincimientos i troca d'eideias cun mais de 100 outros países i eiquenomies, zde l Brasil, China i Rússia até ls países menos zambolbidos de la África.
Países nembros
Eesisten persentemente 33 nembros de la OCDE, i l númaro deberá oumentar para 34 passado la Stónia aderiren a l'ourganizaçon. Destes 34, Hungrie, México i Turquie (marcada cun *) son çcritos cumo eiquenomies de renda média alta de l Banco Mundial. Ls restantes nembros, son çcritos cumo eiquenomies de renda alta.
Nembros fundadores de la OCDE (1948):
Admitidos na OCDE mais tarde:
Admitidos cula reforma de la OCDE (1961):
Países cumbidados (a 10 de Maio de 2010 ) para aderir a la OCDE:
La Comisson Ouropeia participa ne ls trabalhos de la OCDE, al lado de ls Stados Nembros de la UE.
Relaçones cun nó-nembros
thumb|350px|{{legend|#346733|Nembros de la OCDE}}{{legend|#008000|Países candidatos a l'adeson}}{{legend|#00A24F|Países cun chances d'adeson}} La Dezembre de 2012, la OCDE ten 25 stados nó-nembros cul statuto d'ouserbadores ó partecipantes de pleno dreito nas sues Comissones. Cerca de 50 nó-nembros participan ne ls grupos de trabalho, regimes ó porgramas. La OCDE mantén un dialogo político cul propósito de partilhar las oupeniones subre quales son las melhores práticas a seguir.
Ligaçones sternas
Catadorie:Organizaçones eiquenómicas anternacionales Catadorie:OCDE
Pavel Mamayev
Ligaçones Sternas
Catadorie:Futebolistas de la Rússia Catadorie:Futebolistas de l CSKA Moscobo Catadorie:Naturales de Moscobo Catadorie:Futebolistas de l FC Torpedo Moscobo
Austin Ejide
Augustine Amamchukwu Ejide (Onitsha, 8 d'abril de 1984) ye un futebolista nigeriano qu'atua cumo goleiro.
L nome de l meio de Ejide, Amamchukwu, senefica "You conheço l zeio de Dius?".
Catadorie:Futebolistas de la Nigéria Catadorie:Jogadores de la Copa de l Mundo FIFA de 2002 Catadorie:Jogadores de la Copa de l Mundo FIFA de 2010 Catadorie:Jogadores de la Copa de las Cunfederaçones FIFA de 2013 Catadorie:Futebolistas de l Étoile Sportibe du Sahel Catadorie:Futebolistas de l SC Bastia
Kátlovce
thumb|right|300px|[[Trnaba (çtrito) na Trnaba (region)]]
Kátlobce ye un munecípio na Slobáquia an Çtrito de Trnaba na Region de Trnaba.
Quemunicaçon sin filo
Sou uso puode anglobar dibersos tipos de rádios, telifones telemobles, assistentes pessonales digitales (PDAs) i redes sin filo. Outros eisemplos de tecnologie sin filo son ounidades de GPS, cuntroles outomáticos de puortas quemuns i puortas de garaige, mouses, botoneiras i heiadsets de cumputador, telebison por satélite i telifones sin filo.
Catadorie:Telecomunicaçones Catadorie:Stória de l rádio
Tabaco
Tabaco ye un perduto agrícola processado a partir de las fuolhas de plantas de l género Nicotiana. Puode ser cunsumido, ousado an pesticidas, sob la forma de tartarato de nicotina, ó ousado an alguas medecinas. . Normalmente ye ousada cumo ua droga recreatiba.
Eitimologie
La palabra "tabaco" ouriginou-se de l termo taino tabaco, que zeignaba l tubo an forma de "y" cun qu'estes índios fumában la yerba. L sou nome científico, Nicotiana fui dado an houmenaige al ambaixador francés an Pertual Jean Nicot, l'antrodutor de la planta na Fráncia.
Inda assi la palabra árabe tabbaq (تبغ) yá era ousada, ne l seclo IX, cumo nome de bárias plantas.
Stória
thumb|left|Tabaco an [[Timor Pertués ne ls anhos 1930]]
L tabaco fui trazido pa la Ouropa, adonde se bieno a tornar mui popular, puls spanholes ne l'ampeço de l seclo XVI. Antes desso era solo ancontrado na América, adonde yá era ousado pul natibos amaricanos. Era mascado, ó anton aspirado sob la forma de rapé (depuis de secar las sues fuolhas). An 1561, Jean Nicot (d'adonde deriba l nome de la nicotina), ambaixador francés an Pertual, aspiraba-lo moído (rapé) i percebiu qu'el alebiaba sues anxaquecas. Desta forma, nesse anho, ambiou semientes i pó de tabaco para Fráncia, para que la reina Catarina de Médicis, l spurmentasse ne l cumbate a las sues anxaquecas. Cul sucesso deste tratamiento, l'uso de l rapé ampeçou la se popularizar. L corsairo Sir Francis Drake fui l respunsable pula antroduçon de l tabaco an Anglaterra an 1585, mas l'uso de cachimbo solo se generalizou grácias a outro nabegador, sir Walter Raleigh. thumb|150px|left|''Farmacéutico fumando"por [[Adriaen ban Ostade, 1646.]]
L'hábito de fumar l tabaco cumo mera demunstraçon d'ostentaçon se ouriginou na Spanha cula criaçon daquilo que serie l purmeiro charuto. Tal prática fui liebada a dibersos cuntinentes i, solamente por buolta de 1840, ampeçórun ls relatos de l'uso de cigarro. Neste punto, la finalidade terapéutica ouriginal de l tabaco yá habie perdido sou lugar nas sociadades cebelizadas pa l'hábito de fumar por prazer.
Ambora l'uso de l cigarro tenga tomado einormes proporçones a partir de la Purmeira Guerra Mundial (1914-1918), fui solo an 1960 que fúrun publicados ls purmeiros relatos científicos que relacionában l cigarro al oumiento de l'ancidéncia de cáncaro, anfarto i outras malinas ne l fumante habitual.
Stórico ne l Brasil
An Santa Cruç de l Sul l tabaco ye plantado por eimigrantes almanes zde l seclo XIX. Cula amplantaçon de la British Amarican Tobaco (BAT) na region an 1918, la porduçon se spandiu i se profissionalizou. Nessa época la BAT antroduziu l fumo de la classe “Birgínia”, que permitiu un oumiento de pordutebidade.
La region passou por un porcesso d'anternacionalizaçon de l'andústria fumageira a partir de 1966, quando las ampresas nacionales fúrun als poucos sendo sustituídas por ampresas multinacionales. Ls fatores que liebórun a esso fúrun:
Nesse cuntesto de cunsulidaçon las ampresas Heilmuth Schutç & Cia., Theodoro F. Schilling & Cia, i Adolfo Iserhard & Cia., se ounírun para formar la ''Cia. de Fumos, que depuis fui fúrun cumpradas pula Tabacos Tatsch'' na década de 1940.
Las ampresas locales fúrun cumpradas por multinacionales de l setor, cumo la Ounibersal Leaf Tobaco, que cumprou dibersas ampresas na década de 1970, cumo por eisemplo:
Biologie
thumb|dreita|La [[nicotina ye l cumpuosto respunsable pula dependéncia al tabaco.]] Eesisten muitas speces de tabaco de l género Nicotiana. Esta faç parte de la família Solanaceae, ouriginária de la América, Oustrália, sudoeste africano i Oceania. Eesisten muitas plantas que cunténen nicotina, ua poderosa neurotoxina pa ls ansetos, assi i todo las plantas de l género Nicotiana cunténen ua maior cuncentraçon de nicotina que las outras plantas.
Speces de Nicotiana
thumb|Plantaçon de tabaco thumb|Pies de tabaco an çtaque
Sudan
Sudan ou República de Sudan (árabe: جمهورية السودان, Yumhūriyyat as-Sūdān) ye un paíç ne l norte de la África. Catadorie:Sudan
Andorra
Andorra ye un pequeinho paíç ouropeu lhocalizado nun anclabe ne ls Pirenéus antre l nordeste de la Spanha i l sudoeste de la Fráncia. Antes eisolado, l prencipado ye hoije un paíç próspero percipalmente debido al crecimiento de l turismo i por sou status de paraíso fiscal. Atualmente, la populaçon andorrana stá lhistada cumo tenendo la maior spetatiba de bida de l mundo, cun média de 83,52 anhos (2007). Andorra ye l sesto menor paíç de la Ouropa, atrás solo de Malta, de Liechtenstein, de San Marino, de Mónaco i de l Baticano.
Stória
L prencipado de Andorra fui durante seclos un território eissencialmente agrícola i de pastorícia, adonde la prática de la caça era frequente. Segundo alguas lhendas, Carlos Magno fui l fundador de Andorra. L purmeiro soberano coincido de Andorra fui un nobre spanhol, l Conde de Urgel. L conde de Urgel dominou la region ne l seclo IX, passando-la anton para diocese de Urgel. Ne l seclo XI, l bispo de Urgel, na ampossiblidade de gobernar Andorra solico, pediu anton a un nobre spanhol, l senhor de Caboet, que defendisse la region. Un nobre francés, l conde de Foix, heirdou atrabeç de casamientos ls ancargos de l spanhol. L conde francés i l bispo, lhutórun por Andorra, até que finalmente an 1278 ancerrórun sues çputas atrabeç dun tratado que ls tornaba gobernantes cunjuntos.
Andorra cuntinou sob cuntrole de l bispo de Urgel, fuora durante la Reboluçon Francesa, quando rebolucionários declarórun la andependéncia de l paíç. An 1806, ls habitantes lhocales pedírun a Napoleon Bonaparte que debolbisse al território l statuto de prencipado. Durante 700 anhos, l prencipado prestou bassalaige al bispo de Urgel i al monarca francés (depuis, cul regime de república an Fráncia, al persidente).
Ne l die 6 de Júlio de 1934, l russo Boris Skossyreff fui porclamado Rei Borís I de Andorra pul Gobierno de Andorra. Ne l die 14 de Júlio, la Guarda Cebil spanhola antrou an Andorra i spulsou i prendiu Skossyreff, que passou por Barcelona, Madrid, i finalmente fui mandado para Pertual.
Até 1970, l dreito de boto era sclusibo de ls homes de Andorra, a partir de la terceira geraçon. Hoije l boto ye stensibo a todos ls andorranos de purmeira geraçon, cun eidade eigual ó superior a 28 anhos, cujos pais séian strangeiros. L númaro de eileitores ye deminuto, an relaçon al total de la populaçon, cerca de 70% de la qual ye cumpuosta por residentes strangeiros que ténen benido a reibindicar ls sous dreitos políticos i de cidadanie. La eimigraçon, cuntrolada atrabeç dun sistema de quotas, restringe-se als nacionales de la Fráncia i de la Spanha que pretendan trabalhar an Andorra. Antes de 1993, l paíç nun tenie qualquiera custituiçon formal, tenendo, a la época, todas las moçones i perpuostas submetidas a delegados permanentes (repersentantes de ls dous xefes de stado) para aprobaçon.
An 1976 fui criada ua ourganizaçon política, tecnicamente eilegal, l Partido Democrático de Andorra, que forneciu las bases dun feturo sistema democrático. Òscar Riba Reig tornou-se ne l purmeiro purmeiro-menistro de l paíç an 1981, i an 1982 fui nomeado un Cunseilho Eisecutibo xefiado pul Purmeiro-Menistro. Tal porbocou la separaçon antre ls poderes lhegislatibo i eisecutibo. An Júlio de 1991 fúrun stablecidos laços formales cula Quemunidade Ouropeia.
An Maio de 1993 fui aporfilhada ua nuoba Custituiçon, cuncedendo la andependéncia al paíç an todos ls aspetos menos l de la sigurança sterna, que cuntinou sob la respunsablidade de la Fráncia i de la Spanha. Las purmeiras eileiçones diretas tubírun lhugar an Dezembre de 1993, tenendo sido formado un Gobierno de coligaçon lhiderado pul Purmeiro-Menistro, Óscar Riba Reig. An 1994, Andorra tornou-se un nembro de pleno dreito de las Naciones Ounidas i de l Cunseilho de la Ouropa. La coligaçon de Reig, l Grupo Nacional Democrático, perdiu l apoio de ls andependientes an Dezembre de 1994 i Marc Forné Molné, de la Ounion Lhiberal, sustituiu-lo ne l cargo. Zde la década de 1950, Andorra tornou-se eiquenomicamente ua nacion próspera, tenendo chegado a ser declarada cumo l paíç cul maior crecimiento eiquenómico de l mundo, cun un rendimiento per capita superior al japonés. Ne l prencipado eisisten mais de 5000 lhoijas i 500 houteles, la atebidade turística ye antensa i la banca bibe ua situaçon stable i próspera. An grande parte, este panorama debe-se a la eisençon de ampuostos de que ousufruen muitos perdutos i atebidades ne l prencipado.
Política
Andorra ye un co-prencipado andependiente zde 1278 i ua democracie parlamentar zde 1993. L poder lhegislatibo ye eisercido pul Cunseilho Giral de ls Bales, cumpuosto por 28 deputados eileitos para un mandato de quatro anhos. Ls Xefes de Stado, ó co-príncepes, son l persidente de la República Francesa i l bispo de Urgel, de la Catalunha. L Xefe de Gobierno ye eileito pula maiorie de l Cunseilho Giral de l Bales. Ls percipales partidos políticos son l PLA (Partido Lhiberal de Andorra), la AND (Aliança Nacional Democrática) i la IND (Einiciatiba Democrática Nacional).
Atualmente, Andorra ye l único stado ne l Mundo an que la forma de gobierno ye ua diarquie, para para alhá de ser la única monarquie custitucional an que l xefe de Stado, neste causo l co-príncepe francés, ye eileito democraticamente por cidadanos.
La respunsablidade pula defesa de Andorra cabe a la Spanha i a la Fráncia. Andorra atualmente nun ten fuorça melitar.
Debisones admenistratibas
thumb|right|220px|Paróquias de Andorra L território de l Prencipado de Andorra stá struturado an siete debisones admenistratibas lhocales, que son coincidas cumo paróquias. San eilhas: Canillo, Ancamp, Andorra-la-Bielha, Ourdino, La Massana, Sant Julià de Lhòria i Scaldes-Angordany. Las paróquias son admenistradas puls quemuns, que reperséntan ls antresses lhocales, apróban i eisecútan l perssupuosto quemunal, i que fíxan i eilabóran las políticas de geston i admenistraçon de ls benes i de las porpiadades quemunales. Çpónen de recursos própios i recíben capital de l Stado, cun oubjetibo de garantir la outonomie financeira. La 28 de Júlio de 1993, Andorra angressa cumo paíç nembro 184 de la ONU i un anho mais tarde ye zeignado l 33º stado nembro de l Cunseilho de la Ouropa.
Geografie
Cundizendo cula sue lhocalizaçon ne l lheste de la cordilheira de l Pirenéus, Andorra cunsiste predominantemente de muntanhas scarpadas cun ua altitude média de 1.996 m i la mais eilebada, Coma Pedrosa, a atingir 2.946 m. Las muntanhas son apartadas por trés bales streitos an forma de Y, que se cumbínan nun solo, por adonde l percipal curso de auga, l Riu Balira, sal de l paíç i entra na Spanha, ne l punto mais baixo de Andorra, als 840 m de altitude. Cun ua altitude média antre 1 900 i 2 000 metros, Andorra ye l segundo paíç mais alto de la Ouropa, depuis de la Suíça.
Clima
L clima de Andorra ye aparecido al clima temperado de ls bezinos, mas la sue altitude mais eilebada quier dezir que hai, an média, mais niebe ne l ambierno i que ye un pouco mais fresco ne l berano. L prencipado ten ua percentaige mui alta de dies ansolarados i l clima ye seco.
Trés ó quatro nebadas fuortes caien todos ls anhos. La média de las mínemas anuales ye de –2 °C i la de las mássimas ye de 24 °C. Al antardecer ye quando hai mais chuba salbo ne l ambierno que son, subretodo, de niebe.
thumb|220px|Bista de las muntanhas an Andorra.
Relebo
Este pequeinho paíç carateriza-se por sues cimeiras de materiales paleozóicos, que se eiléban atrabeç de l 2.600 m i culmínan a 2.942 m próssimo al Pla de l'Stany na frunteira cula Spanha i la Fráncia. La atebidade houmana cuncentra-se ne l bal trasbersal nordeste-sudoeste, que a partir de l Passo de Ambalira (2.407 m) dece até ls 840 m, quando l riu Balira finalmente chega na Spanha.
Begetaçon
Ls bosques acupan 2/5 de l território, seguindo trés pisos altitudinales; até ls 1.200 n, carrascos i carbalhos, até ls 1.600-1.700 m predomina l Pinus sylbestris i até ls 2.200-2.300 m abunda l Pinus mugo, sustituído nas cimeiras puls prados alpinos.
Heidrografie
Eisisten trés rius percipales neste paíç, que fázen ua forma de Y. L Balira de l Ouriente nace na parte mais ouriental de l paíç, cun stenson de 23 km i passando pulas cidades de Canillo i Ancamp. Este cunflui cul riu Balira de l Norte, que nace ne ls lagos de Tristaina, cun stenson de 14 km i passando pulas cidades de Ourdino i La Massana. Ambos ls rius cunfluen na cidade de Scaldes-Angordany i forman l riu percipal, l Grande Balira, cun ua stenson de 11,6 km i un fluxo anual médio de 13 m³ cúbicos por segundo. Este redadeiro, an sue decida al sul, acaba zambocando ne l riu Segre que, por sue beç, zamboca ne l riu Ebro.
Andorra ten mais de 60 lagos. Ls mais repersentatibos son: l lago de Juclar, cuja superfice ye la mais stensa de todos ls lhagos de l Prencipado cun 21 heitares, l lago de l'Eilla cun 13 heitares, l lhago (artificial) de Angolasters cun 7 heitares i ls trés lhagos de Tristaina. L lhago de Juclar, durante l período de seca de l berano, puode ser bisto cumo se fússen trés lhagos defrentes, mas son na rialidade l mesmo.
Eiquenomie
thumb|270px|left|Nota de 10 Pesetas Andorranas L Turismo ye la percipal recurso de la eiquenomie andorrana, eiquibalendo la aprossimadamente 80% de sou PIB. Cerca de nuobe milhones de turistas bejítan Andorra anualmente, atraídos nun solo pulas staçones de squi, resortes de ambierno i berano mas tamien pul status de paraíso fiscal. Atualmente, las bantaiges cumparatibas de précios an Andorra an relaçon als sous países bezino caíran cunsidrablemiente, yá que las eiquenomies de Fráncia i Spanha se abrírun pa l mercado, podendo assi recebir mais perdutos i baixar sues tarifas.
L setor bancairo, por meio de las bantaiges fiscales, tamien cuntribui sustancialmente na eiquenomie de l paíç. La porduçon agrícola ye bien lhemitada, ua beç que solamente 2% de sues tierras son arables i por esso quaije todos ls quemidos percisan ser amportados. Eisiste tamien ua pequeinha porduçon de tabaco i tamien la criaçon de canhonas domésticas. An tenermos de porduçon, puode-se çtacar la porduçon de mobles i cigarros. Ls recursos naturales de Andorra ancluen einergie heidroelétrica, auga mineral, madeira, minério de fierro i chumbo.
Andorra nun ye un nembro pleno de la Ounion Ouropeia, mas ousufrui dua relaçon special culha, cumo por eisemplo ser tratada cumo nembro na troca de perdutos manufaturados (sin tarifas) i cumo nó-nembro na troca de perdutos agropecuários. L prencipado nun ten moneda própia i por esso usa las monedas de las naciones bezinas. Até 1999, eilhas éran l Franco francés i la Peseta spanhola, mas fúrun sustituídas por ua sola, la moeda de la Ounion Ouropeia, l Ouro.
Demografie
thumb|220px|Bista de l Pas De La Casa de Ambalira (purmeira cidade andorrana depuis de la frunteira andorrano-francesa).
La sola lhéngua oufecial ye l catalan, ambora l castelhano, prouvençal i l francés séian lhénguas fáceles de se scuitar pulas rues. Andorra cumparte muitos traços culturales culs outros territórios de l Países Catalanes. La religion dominante ye la católica.
An 2004, l crecimiento de la populaçon andorrana fui de 6,30% an relaçon al anho anterior. Esse crecimiento se dá an parte a la regularizaçon i outorizaçon de bistos de trabalho an bigor zde 1998. Stima-se que esse balor corresponda a cerca de 7 500 pessonas.
Se tal crecimiento fur analisado por paróquia, el ye bien eirregular, cun un oumiento de 13,97% an Canillo, de 9,23% an Ancamp, de 10,81% an Ourdino, de 9,76% an La Massana, de 3,85% an Andorra-la-Bielha, de 6,88% an Sant Julià i de 3,15% an Scaldes-Angordany.
Ne l anho de 2006, la populaçon era de 81 222 habitantes. Eis alguns andicadores populacionales:
Trasportes
thumb|220px|right|Andorra nun çpone de serbício público de trasporte. Andorra quemunica-se cul sterior solamente atrabeç de bias terrestres. Nun çpone de camboio, metro ó aeroportos (inda an çcusson cun ls gobiernos spanhol i catalan subre la reabertura de l aeroporto de La Sou d'Urgell), mas ten grande anfra-strutura an stradas, sendo possible cobrir quaije to l paíç.
Dibersas nuobas rializaçones inda stan an curso: la ampleficaçon de la rede de stradas i túneis, que premitirá ir de La Massana a la Ancamp i al alrobés sin tener que passar por Scaldes-Angordany (punto de ancuontro de ls trés bales que síguen l Riu Balira formando un Y).
Ua outra maneira de chegar an Andorra ye atrabeç de ls heiliportos an Andorra-la-Bielha (capital) i an La Massana. Claro stá que nun ten acessos por mar, nin por rius nabegables, cumo questuma acuntecer an países mui muntanhosos.
Cultura
thumb|right|200px|Brason de armas andorrano ne l [[Parlamiento de Andorra.]]
La cultura, la lhéngua i la tradiçon de Andorra son catalanes. La Custituiçon de Andorra define l catalan cula lhéngua oufecial de l stado. Outras lhénguas que se fálan ne l território son porbenientes de la eimigraçon, por orde, son essas: castelhano, l occitano i l francés.
Segundo l Ouserbatório de l Centro de Pesquisa Sociológica de l Anstituto de Studantes Andorranos (Anstitut d'Studis Andorranes), ls usos lhenguísticos de Andorra son ls seguintes:
Las outras lhénguas de menor uso son l asturiano, l anglés, l árabe i l hindu. Por nacionalidades, ténen cumo lhéngua materna l catalan 64% de la populaçon cun nacionalidade andorrana i 36% de ls residentes cun nacionalidade spanhola. Malogrado que la lhéngua de uso mais habitual ye l catalan, uns 68,7% de la populaçon ten la percepçon que la lhéngua mais falada ye l castelhano.
La oufecialidade de l catalan nun stado andependiente premite-le ua cierta persença ne l ámbito anternacional. L angresso de Andorra a la ONU a 28 de Júlio de 1993 beino a premitir pula purmeira beç na stória l uso de l catalan nua assemblé desta ourganizaçon. Tamien Andorra bieno a premitir pula purmeira beç la lhéngua catalana ne l Festibal Ourobison de la Cançon an 2004 cun Marta Roure i la cançon Jugáren a stimar-mos.
Lhiteratura
La lhiteratura andorrana ten sues ouriges ne l seclo XVIII. Antoni Fiter i Rossell screbiu un lhibro subre la stória, l gobierno i ls usos i questumes de Andorra chamado ''Digest manual de las balls neutras de Andorra' ' an 1748. Essa obra tamien cúnten ls decumientos de Carlos Magno i Luís I, l Piedoso. Atualmente l oureginal se cunserba na casa Fiter-Riba, de Ourdino, sendo que eisiste ua cópia ne l Armari de les set claus de la Casa de la Ball i outra ne ls arquibos de l bispado de La Sou d'Urgell. Mais tarde, an 1763, l pároco Antoni Puig screbiu l Politar andorrà, obra que çcribe ls prebilégios de l Prencipado i las atribuiçones de las outoridades.
Cumo outores de la lhiteratura cuntemporánea andorrana puode-se citar Antoni Morell i Mora, Albert Salbadó i Miras, Teresa Colon i Pich i Albert Billaró i Boix. Zde l anho passado, alguns desses outores partecipórun de la Feira de l Lhibro de Frankfurt. Assi mesmo, l Gobierno andorrano, junto cun eiditoriales catalanas, cumboca anualmente l Premi Carlemany i, zde 2007, l Premi Ramon Llull.