Zhang_Heng
Sfera armilar heidráulica
dreita|miniaturadaimagem|301x301px|L diagrama ouriginal de l reloijo d'auga de Su Song(1020–1101) ,cun ua sfera armilar mobida por ua ruoda heidráulico, macanismo de scoamiento i la sue trasmisson an scala. Zhang Heing ye la purmeira pessona coincida a tener aplicado l'heidráulica cula trasformaçon de la poténcia motriç (esto ye ampregando ua ruoda d'auga i un reloijo d'auga girando ua esfera armilar), un strumiento astronómico repersentando la sfera celhestre. L'astrónomo griego Eratóstenes (276–194 a.C.) ambentaba la purmeira sfera armilar heidráulica an 255 a.C. L'esfera armilar chinesa staba finalizada an 52 a.C.,cul ajuda de l'astrónomo Geng Shouchang cula adiçon dun anielho permanente fixo na faixa eiquatorial. An 84 d.C. ls astrónomos Fu An i Jia Kui adicionában un anielho eclítico, i depuis, Zhang Heing adicionou ls anéis horizontales i ne ls meridianos. Esta ambençon ye çcrita i atribuída para Zhang nas citaçones por Hsu Chen i Li Shan, referente al sou libro Lou Shui Chuan Hun Thien I Chieh ó (Aparato dua Rotaçon dua Sfera Armilar por un Reloijo de Auga). El fui probabelmente nun ye un libro rialmente scrito por Zhang, mas un capítulo de sou libro Hun I ó Hun I Thu Chu, scrito por 117 d.C. Sue esfera armilar heidráulica anfluenciou l zeinho depuis de reloijos d'auga i auxeliou pa ls çcubrimientos de macanismos de scape ne l seclo XIII. L storiador Joseph Nedhan (1900–1995 d.C.) comentou: Quales fúrun ls fatores percipales pa l purmeiro macanismo de scape an reloijos na China? L xefe percipal para Yi Xing (725 d.C.) fui de l curso de la sucesson de 'pré-reloijos' adonde tenie ampeçado cun Zhang Heing an 125. Razóes tenien sido dados por acraditar que l'aplicaçon de baixa poténcia de la mobimentaçon de las sferas armilares cumputacional i de ls globos celhestriales cumputacionales pul formato dua pala d'auga outelizando ua clepsidra de goteijamiento, qu'antermitentemente eisercido la fuorça dun an-puxo para atuar dun diente dua angrenaige dun eixe polar-axial. Zhang Heing an sue beç tenie cumpuosto esta cumbinaçon pula ounion d'anéis armilares de sous predecessores drento dua sfera eiquatorial armilar, i cumbinando-los culs percípios dun molino d'auga i martielhos heidráulicos que tenie benido solamente cun muita difuson na cultura chinesa ne l seclo anterior. Zhang nun fui l pioneiro na tradiçon chinesa na angenharie heidráulica, adonde ampeçou durante drento de la Dinastie Zhou (ne l seclo 6 a.C.), atrabeç de l trabalho d'angenheiros cumo Sunshu Al i Ximen Vao. L cuntemporáneo de Zhang, Du Shi, (38 d.C.) filo l purmeiro a aplicar l mobimiento de la fuorça de palas d'auga para ouperar la fole de ferreiro dun alto-forno para fazer la gusa, i l forno de cúpula para fazer l fierro fundido. Zhang forneciu ua çcriçon baliosa de sue sfera armilar heidráulica an sue dessertaçon an 125, afirmando: Ls anéis eiquatoriales bai subre la cabidade de la sfera armilar 91° i 5/19° (graus) loinge de l pólo. L círclo dun eclipse tamien bai al redror de la cabidade de l strumiento ne l ángulo de 24 graus sob l'eiquador. Ne l solstício l'eclítica ye de 67° (graus) i dua fraçon de çtáncia drento de l Polo, adonde ne l solstício d'anfierno el ye de 115° (graus) i ua fraçon de çtáncia. Por bias desso (ls puntos) adonde l'eclítico i l'anterseçon dében dar a partir de la çtáncia de l norte polar de la primabera i de ls eiquinócios d'outonho. Mas agora (el tenie sido registrado que) l'eiquinócio de primabera ye de 90° i 1/4° (graus) ambora a partir de l pólo i l'eiquinócio d'outonho stá an 92 i 1/4 (graus) loinge. La figura formada ye adotada propiamente porque cumbinada culs (resultados oubtidos pul) método de la mensura de la selombra solsticial cumo ancorporada ne l calendairo de la Dinastie Xia. La sfera armilar heidráulica de Zhang Heing tenie eifeitos perfundos na astronomie chinesa i na angenharie macánica nas feturas geraçones. Sou modelo i usa cumplexo de muitas angrenaiges anfluenciaba ls strumientos mobidos l'auga d'astrónomos depuis cumo Yi Xing (683–727 d.C.), Zhang Sixun (ne l seclo X), Su Song (1020–1101 d.C.), Guo Shoujing (1231–1316 d.C.) i muitos outros. Las sferas armilares heidráulicas na tradiçon de Zhang Heing que fui outelizado an eras de ls Trés Reinos (220–280 d.C.) i na Dinastie Jin (265–420 d.C.), tamien l zeinho fui temporariamente fura d'uso antre 317 i 418, debido pulas ambasones de ls nómadas ne l norte de Xiongnu. Ls strumientos antigos de Zhang Heing fúrun recuperados an 418, quando l Amperador Wu de Liu Song (420–422 d.C.) caturou l'antiga capital de Chang'an. Anque inda antato, ls marcadores graduados i las repersentaçones de las streilhas, de la luna, de l sol i ls planetas stában bastante çgastados pul tiempo i pula ferrugen. An 436, l Amperador mandou la Qian Luozhi, l Secretairo de Serbícios Astronómicos i de Calendários, recriar l çpositibo de Zhang, adonde el recriou cun sucesso. L globo de la sfera armilar heidráulica fui inda aplicado durante la Dinastie Liang (502–557 d.C.) i ls sous modelos sucessibamente nas dinasties susequentes.