cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aécio de Amida
Aécio de Amida (an griego antigo: Ἀέτιος Ἀμιδηνός, an latin: Aëtius Amidenus) (Amida, sudeste de la Anatólia, 502 — 575) fui un scritor i médico bizantino, especialmente çtinguido pula sue grande erudiçon. Ls storiadores nun stan d'acuordo subre l período stórico an que bibeu. Ye colocado por alguns scritores cumo tenendo bebido ne l seclo IV; mas stá eibidente, a partir de sous própios trabalhos, que stubo an plena atebidade ne l final de l seclo V, ó ampeço de l BI, ua beç que se refire nun solo al patriarca Cirilo de Alexandria, que morriu an 444, mas tamien la Pedro 'arquiatro' (l purmeiro de ls médicos), que poderie ser eidantificado cul médico de Teodorico, l Grande, la quien define cumo sendo un cuntemporáneo. El mesmo ye citado por Alexandre de Trales, que bibeu probabelmente an meados de l seclo VI. Era probabelmente crestiano, l que talbeç puoda ser splicado, por tener sido cunfundido cun Aécio de Antioquia, un famoso ariano, que bibeu ne l tiempo de l'amperador Juliano.
Bida
Aécio era natibo de Amida, ua cidade de la Mesopotámia, i studou an Alexandria, qu'era la mais famosa scuola de medecina de la época.
Biajou i besitou las minas de cobre de Soli, ne l Xipre, Jericó i l mar Muorto.
An alguns manuscritos el ten l títalo de konēs oupsikiou (κόμης οψικίου), an latin comes ousequii, que senefica: l médico de l'amperador. Este títalo, d'acuordo cun Fócio, el oubtebe an Custantinopla, adonde praticaba la Medecina.
Trabalhos
Aécio parece ser l purmeiro scritor médico griego antre ls crestianos, que nun ouferece qualquiera spécime de magie i ancanto tan an boga antre ls eigípcios, cumo aquel de San Brás na remoçon dun uosso spetado na gorja, i outra an relaçon a un fístula.
La debison de sue obra Dezesseis Libros de Medecina (Βιβλία Ιατρικά Εκκαίδεκα) an quatro tetrabibli, nun fui feita por el, mas (cumo ouserba Fabricius) fui ua ambençon d'alguns tradutores modernos, yá que sue maneira de citar sou própio trabalho ye d'acuordo cula série numérica de ls libros. Ambora l sou trabalho nun cuntenha muita matéria ouriginal, i steia fuortemente baseado nas obras de Galeno i Ouribásio, nun deixa de ser un de ls bruxedos médicos mais amportantes de la Antiguidade, por ser ua cumpilaçon mui criteriosa de ls scritos de muitos outores, muitos de la Biblioteca de Alexandria, cujas obras fúrun hai mui perdidas.
Ne l manuscrito pa l libro 8.13, la palabra άκμή (acme) ye scrita cumo άκνή, l'ourige de la palabra moderna acne.
The Legacy (lhuita porfissional)
The Legacy fui ua stable heiel de wrestling profissional que luita ne l WWE, i atua ne l porgrama RAW. L grupo era liderado por Randy Orton i cuntén la tag tean de Cody Rhodes i Ted DiBiase Jr. dous outros lutadores, Manu i Si Snuka, éran afeliados a la façon antes de sue formaçon oufecial. L cunceito por trás de l grupo ye que cada nembro ye un lutador de multi-geracional. L nome The Legacy ye ua refréncia pa las sues stórias de família stensa ne l wrestling.
Cunceito
L cunceito por trás de l grupo ye que cada nembro ye un lutador de multi-geracional. L nome de la façon, "The Legacy", refire-se a las sues stórias de família stensa ne l wrestling. L pai de Randy Orton (Bob Orton), tio (Barry L) i abó (Bob Orton, Sr) éran todos lutadores profissionales. Ted DiBiase, antretanto, lieba l sou nome de sou pai, (Ted DiBiase) que lutou antes del, juntamente culs sous abós (abó adotibo, Mike DiBiase i abó Heilen Hild). Cody Rhodes ye solo ua segunda geraçon lutador, tenendo depuis que sou pai ("Amarican Drean" Dusty Rhodes). Mas tamien tenie dous tios precedé-lo ne l negócio (Jerry Saggs i Fred Ottman) i inda sou meio-armano (Goldust). Debido a la sue cundiçon de lutadores de segunda ó terceira geraçon, todos ls nembros de l Legacy se cunsidran superiores als outros lutadores na WWE, na stória.
Nua antrebista, Orton dixe que l punto de l Legacy fui la criaçon de "adbersairos" feturos para si i pa ls outros que starien lutando an grandes eibentos na WWE durante la próssima década. L Legacy ten sido cumparada la de la façon ex-WWE Eibolution de l que Orton era nembro junto cun Ric Flair, Triple H i Batista, mas Rhodes i DiBiase dixe qu'eilhes bénen la cumparaçon cumo ua ouportunidade de probar i amostrar l sou potencial.
Formaçon (2008)
right|130px|thumb|[[Ted DiBiase, Jr.|Ted DiBiase i Cody Rhodes cumo World Tag Tean Championes]] Cody Rhodes era World Tag Tean Champion durante to l'ampeço de 2008, juntamente cun Hardcore Holly, que staba agindo cumo un mentor para el. Ted DiBiase fizo sue purmeira apariçon na WWE an 26 de Maio eipisódio de la RAW, an qu'el afirmou qu'el i un parceiro misterioso liebarie l World Tag Tean Championship de Rhodes i Holly. Ne l Night of Championes, an Júnio, rebelou que sou parceiro staba atrasado i ampeçou l jogo sin el, mas debrebe Rhodes atacou Holly, traindo-lo. Esso fizo cun qu'el i DiBiase se tornassen World Tag Tean Championes.
An Setembre, Randy Orton, que na época staba lesionado, fizo ua apariçon ne l porgrama Raw, adonde criticou todos ls campeones, zombando de Rhodes i DiBiase para permitir que ls cinturones fússen roubados por Cryme Tyme (Shad Gaspard i JTG).Ls dous respundírun agredindo Cryme Tyme i antroduzindo Manu (filho de Afa the Wild Samoan) cumo sou nuobo sócio ne l Unforgiben. Esto fizo pouco para ampressionar Orton i mais tarde na nuite Rhodes, DiBiase i Manu atacórun World Heiabyweight Champion CM Punk. Esto permitiu Orton desse un Punt Kick an Punk remobendo el de sou Title Match, ganhando repeito de Orton.
Quando Orton staba bien l suficiente para lutar, Punk eisigiu ua luita cul, que ganhou por çqualificaçon quando DiBiase anterferiu. Cumo resultado, Orton dou un Punt Kick an DiBiase, colocando-lo fura d'açon.An seguida, Rhodes i Manu fúrun cumbidados por Orton para formar un grupo cul chamou l Legacy, i ls usou para ajudar na sue ribalidade cun Batista liebando a un 3-on-2 handicap match, adonde Batista fui colocado fura d'açon por quatro meses. Passado Si Snuka, l filho de Jimmy Snuka, tamien manifestar antresse an aderir al grupo, Orton fizo qualificar-se atrabeç dua série de testes,mas Manu falhou na purmeira sumana. An 5 de janeiro nun eipisódio de la Raw, Snuka i Rhodes ganhórun ua luita de tag tean contra Cryme Tyme. Antes de la luita, Orton anformou qu'eilhes tenien que ganhar la luita pra Snuka fazer parte de l grupo. Passado aluta, Orton splicou que cumo nun fui Snuka que fizo l pinfall, el staba fura de l grupo. Na sumana seguinte, Manu i Snuka anformórun la Rhodes qu'eilhes stában pretendendo atacar Orton i tenien trazido alguien para ajudá-los a fazer esso, dando un ultimato para Rhodes scolher sou lado. Rhodes se recusou a quedar de l lado deilhes, Manu i Snuka trouxírun l retorno de Ted DiBiase para ajudá-los, i tentórun atacar Rhodes i Orton. An beç desso, mas, DiBiase se juntou al The Legacy, atacando Manu i Snuka, i perdoando Orton por atacá-lo.
Feud cula famelia McMahon (2009)
thumb|right|Randy Orton depuis de bencer [[Royal Rumble 2009]]
Nua antrebista ne l SmackDown de la mesma sumana, Triple H rebelou l sou casamiento na bida rial cun Stephanie. Ouriginalmente, Orton anunciou que nun tenie antençones d'anfrentar Triple H, que na época era l campeon de la WWE, mas si planeijaba çputar l World Heiabyweight Championship. Triple H, inda assi, querie bingar ls custantes ataques de Orton a la sue famelia, fazendo Orton mudar d'eideia, fazendo cun que sue luita ne l WrestleMania XXB fusse contra Triple H pul WWE Championship. Orton tamien rebelou qu'agora el tenie cumo albo la família McMahon, la fin de bingar la sue partida sin cerimónia de l Eibolution an 2004. Debido a l'antensidade de la ribalidade, fui tomada la decison de que l WWE Championship poderie mudar de manos na WrestleMania debido a ua countout ó çqualificaçon, anque çto, Triple H benceu la luita depuis de bater cun un martielho quando l árbitro fui derrubado.
Na nuite passado la WrestleMania, Orton eisigiu ua nuoba luita, amenaçando Guapa McMahon, mulhier de Mr. McMahon, bien cumo sous nietos. McMahon nun le cuncediu la Rematch, mas agendou ua six-man tag tean match pa l pay-per-biew Backlash antre Triple H, Shane McMahon i el contra l Legacy, sendo que naqueilha nuite el eirie buoltar a lutar contra Randy Orton. Cula progresson de la luita, Shane i Triple H benirun an ajuda de l ferido Mr. McMahon, causando la Rhodes i DiBiase mais un motibo para tamien anterferir na luita,atacando ls dous,mas l Animal Batista apareciu i limpou l ringue,atacando to l Legacy. Depuis desso, mesmo caído Mr. McMahon anunciou que Batista eirie sustituí-lo na luita ne l Backlash. La luita de tag tean tenie l WWE Championship an jogo, cula stipulaçon de que se l'eiquipe de Triple H bencer, el mantenie l titulo, anquanto que se l Legacy ganhasse, Orton eirie ganhar l títalo. Ne l'eibento, Orton benceu Triple H passado un RKO i un Punt Kick, deixando Triple H spitalizado. Anque de l'auséncia de Triple H, Shane McMahon cuntinou la sue feud cul grupo, liebando outra luita antre el i Orton ne l Raw de l die seguinte. Passado la luita enicial, que treminou an ne l cuntest debido a l'anterferéncia de Rhodes i DiBiase, qu'habien bencido sues singles matches, eilhes lutórun ua 3-on-1 handicap match cun todos de l Legacy anfrentando Shane naqueilha nuite. Passado la luita, l Legacy inda quebrou l tornozelo de Shane culs degraus d'aço.
Randy Orton cumo WWE Champion (2009)
thumb|[[Randy Orton çfrontando cun Batista]]
Batista fui deixado por sue própia cunta, cumo resultado de l Legacy atacar Shane McMahon, mas cuntinou a zafiar Orton pul WWE Championship. Orton i Batista tubírun un cumbate ne l Judgment Day, mas treminou cun Orton antencionalmente dando un tapa ne l árbitro para causar ua çqualificaçon, l que seneficaba que l titulo nun iba mudar de manos. Na sue rebanche, inda assi, que fui rializada drento dua Stel Cage ne l PPB Streme Rules, adonde Batista ganhou la luita i l títalo.
Na nuite seguinte ne l Raw, durante l çcurso comemoratibo de Batista, The Legacy atacou Batista, i feriu-lo. Orton eisigiu ua rebanche naqueilha nuite, sendo que se Batista nun aparecisse el quedaba cul WWE Championship, quando todos yá cuntában cula auséncia i perda de l titulo de Batista, ua ambuláncia parou acerca de l'antrada de l'arena, quien saliu de drento deilha nun fui Batista, mas si Triple H, que correu pa l ringue i perseguiu Orton até l stacionamiento adonde Orton cobardemente fugiu cun sou carro. Na sumana seguinte, ua luita fui rializada para detreminar l nuobo WWE Champion antre Orton, Triple H, John Cena i Big Show, que Orton benceu passado un RKO an Big Show. Ne l pay-per-biew The Bash, ls senhales de çcórdie antre DiBiase i Orton aparecírun quando DiBiase çcutiu cun Orton ne l backstage. Anque desso, DiBiase i Rhodes ajudórun Orton a manter sou WWE Championship mais tarde naqueilha nuite contra Triple H. Essa tenson fui mais tarde sposta quando l pai de DiBiase,cumo Special Guest Host daquela nuite, colocou sou filho para lutar contra Orton, Orton ganhou la luita, mas l'eiquipe mostrou solidariadade mais tarde na mesma nuite, anterferindo un Nº1 cuntender pul WWE Championship antre Triple H i Cena, fazendo la luita treminar an Ne l Cuntest. Depuis desso, l pai de DiBiase, cun senhales de çprobaçon de l'atitude de l filho, fizo cun que la luita ne l Night of Championes pul WWE Championship fusse un Triple Threat antre Orton,Cena i Triple H. Depuis de Orton manter l títalo, l'eiquipe trabalhou junta outra beç para ampedir que Triple H que recibe ua rebanche contra Orton retardando sue Beat The Clock Match Challenge, de modo para el nun tener l tiempo mais rápido i nó recebir ua Championship Match. Cumo resultado, Triple H cuncentrou la sue atençon an Rhodes i DiBiase, perdendo para eilhes tamien nua Handicap Match. Cumo Triple H habie achado anjusto l fato d'el siempre lutar an Handicap Matches contra Rhodes i DiBiase, el resolbiu ressucitar la D-Generation X, la fin de tener luitas justas contra l Legacy. DX i Legacy se anfrentórun ne l Summerslan, i DX benceu la luita, ambora mais tarde derrotórun DX nua Submissiones Count Anywhere Natch ne l Breaking Point. Tamien ne l Breaking Point, Orton perdiu l WWE Championship para John Cena nua "I Quit" match. Ne l pay-per-biew WWE Heill in la Cell, Randy Orton benceu John Cena nun Heill in la Cell match para cunquistar pula 5ª beç l WWE Championship. Ne l mesmo eibento, D-Generation X benceu The Legacy (Cody Rhodes i Ted diBiase) nua Heill in la Cell match.
Eilimination Chamber 2010 - FIM
Ne l'eibento PPB WWE Eilimination Chamber Ted DiBiase i Randy Orton participórun de la Eilimination Chamber Match pul WWE Championship.Durante la luita,Cody Rhodes antregou un canho la Ted DiBiase,sendo qu'este atacou cul canho John Cena i Randy Orton,culminando na triple treath match ne l Wrestlemania XXBI, Randy Orton bs. Ted DiBiase bs Cody Rhodes, ne l qual Randy Orton saliu bencedor.
Ex-membros
Catadorie:Stables na WWE
Homo sapiens
Un houmano, ser houmano, pessona, giente ó home ye un animal nembro de la spece de primata bípede Homo sapienes, pertencente al género Homo, família Homenidae (taxonomicamente Homo sapienes - latin: "home sábio"). Ls nembros dessa spece ténen un cérebro altamente zambolbido, cun einúmaras capacidades cumo l pensar abstrato, la lenguaige, la antrospeçon i la resoluçon de porblemas. Esta capacidade mental, associada a un cuorpo ereto possibelitórun l'uso de ls braços para manipular oubjetos, fator que permitiu als houmanos la criaçon i l'outelizaçon de ferramientas para altarar l ambiente la sue buolta mais de l que qualquiera outra spece de ser bibo.
L Homo sapienes, cumo spece, ten cumo caratelística l zeio d'antender i anfluenciar l'ambiente a la sue buolta, percurando splicar i manipular ls fenómenos naturales atrabeç de la filosofie, artes, ciéncias, mitologie i de la religion. Esta curjidade natural lebou al zambolbimiento de ferramientas i halbelidades abançadas. L ser houmano ye la única spece coincida capaç de criar l fuogo, cozinar sous alimientos, bestir-se, para alhá d'outelizar bárias outras tecnologies. Ls houmanos passan sues halbelidades i coincimientos pa las próssimas geraçones i, antoce, son cunsidrados dependentes de la cultura.
Treminologie
An latin, houmanus ye la forma adjetibal de l nome homo, traduzido cumo Home (para ancluir machos i fémeas).
Por bezes, an Filosofie, ye mantida ua çtinçon antre las noçones de ser houmano (ó Home) i de pessona. L purmeiro refire-se a la spece biológica anquanto que l segundo refire-se a un agente racional (ber, por eisemplo, l'obra de John Locke, Ansaio subre l Antendimiento Houmano II 27, i l'obra de Eimmanuel Kant, Antroduçon a la Metafísica de la Moral). Segundo la perspetiba de John Locke, la noçon de pessona passa a ser la dua coleçon d'açones i ouparaçones mentales. L termo pessona poderá assi ser outelizado para referir animales para para alhá de l Home, para referir seres míticos, ua anteligéncia artificial ó un ser straterrestre. Ua amportante queston an Teologie i na Filosofie de la religion cuncerne an saber se Dius ye ua pessona.
Ne l giral, la palabra pessonas ye outelizada quando se quier referir a un grupo specífico de andibíduos. Inda assi, quando se quier referir a un grupo que ten semelhança étnica, cultural ó de nacionalidade, outeliza-se l termo pobo (eisemplos: pobo índio, pobo falante de pertués).
L macho jubenil desta spece ye chamado rapaç, (ne l Brasil, tamien podendo ser ousado l termo "moço"). A la fémea jubenil dá-se l nome de rapaza, (ne l Brasil, esse termo puode ser cunsidrado peijoratibo, sendo mais usual l termo "moça"). L termo Home, cun enicial maiúscula, ye giralmente outelizado para referir l cunjunto de todos ls sers houmanos (an cuntreste cun home, l macho de la spece), tal cumo l termo houmanidade, raça houmana ó género houmano. L termo houmano ye outelizado cumo sinónimo de ser houmano. Cumo adjetibo, l termo houmano ten seneficáncia neutra, mas poderá ser outelizado para anfatizar ls aspetos positibos de la natureza houmana i ser sinónimo de beneboléncia (an cuntraposiçon cul termo inumano ó desumano).
Ourige
L studo científico de la eiboluçon houmana angloba l zambolbimiento de l género Homo, mas giralmente ambolbe l studo d'outros hominídeos i homeninaes, tales cumo l Australopithecus. L "home moderno" ye defenido cumo nembro de la spece Homo sapienes, sendo la única subespece subrebibente (Homo sapiens sapiens). L Homo sapienes idaltu i l Homo neanderthalensis, para alhá d'outras subespeces coincidas, fúrun zaparecidos hai miles d'anhos. L homo neanderthalensis, que se tornou zaparecido hai 30 000 anhos, ten sido ocasionalmente classeficado cumo ua subespece classeficada cumo "Homo sapienes neanderthalensis", mas studos genéticos sugíren ua dibergéncia antre las speces Neanderthal i Homo sapienes qu'acunteciu hai cerca de 500 000 anhos. De la mesma forma, ls poucos spécimes de Homo rhodesiensis son tamien classeficados cumo ua subespece de Homo sapienes, ambora esso nun seia amplamente aceito. Ls houmanos anatomicamente modernos ténen sou purmeiro registro fócil na África, hai cerca de 195 000 anhos, i ls studos de biologie molecular dan probas de que l tiempo aprossimado de la dibergéncia ancestral quemun de todas las populaçones houmanas modernas ye de 200 000 anhos atrás. L'amplo studo subre la dibersidade genética Africana xefiado pul Dr. Sarah Tishkoff ancuontrou ne l pobo San la maior spresson de dibersidade genética antre las 113 populaçones çtintas de l'amostra, tornando-los un de 14 "grupos ancestrales de la populaçon". La pesquisa tamien localizou l'ourige de las migraçones houmanas modernas ne l sudeste de la África oucidental, acerca de la borda costeira de la Namíbia i de Angola. La raça houmana tenerie colonizado la Eurásia i la Oceania hai 40 000 anhos i las las Américas solo hai cerca de 10 000 anhos. La recente (2003) çcubierta d'outra subespece defrente de l'atual Homo sapiens sapiens, l Homo sapienes idaltu, na África, reforça esta teorie, por repersentar un de ls eilos perdidos ne l coincimiento de la nuossa eiboluçon..
Ls parientes bibos mais próssimos de ls seres houmanos son ls gorilas i ls chimpanzés, mas ls houmanos nun eiboluíran a partir desses macacos: an beç desso, ls seres houmanos modernos cumpartilhan cun esses macacos un ancestral quemun. Ls seres houmanos son probabelmente ls animales mais streitamente relacionados cun dues speces de chimpanzés: l Chimpanzé-quemun i l Bonobo. L sequenciamiento cumpleto de l genoma lebou a la cuncluson de que "depuis de 6,5 [milhones] d'anhos d'eiboluçones çtintas, las defrenças antre chimpanzés i houmanos son dieç bezes maiores de l qu'antre dues pessonas andependientes i dieç bezes menores de l qu'aqueilhas antre ratos i camundongos". La cuncordáncia antre las sequencias de l DNA houmano i l de l chimpanzé barian antre 95% i 99%. Stima-se que la linhaige houmana dibergiu de la de ls chimpanzés hai cerca de cinco milhones d'anhos atrás i de la de ls gorilas hai cerca d'uito milhones d'anhos. Inda assi, un cránio de hominídeo çcubierto ne l Chade, an 2001, classeficado cumo Sahelanthropus tchadensis, ten cerca de siete milhones d'anhos, l que puode andicar ua dibergéncia mais anterior.
thumb|dreita|250px|Mapa de las purmeiras migraçones houmanas, d'acuordo cun análezes efetuadas al [[DNA mitocondrial (ounidades: milénios até al persente). La perspetiba deste planisfério centra-se ne l pólo norte, para facelitar la cumprenson de las rotas de las migraçones.]]
La eiboluçon houmana ye caratelizada por ua série d'amportantes altaraçones morfológicas, de zambolbimiento, fesiológico i cumportamental, que tubírun lugar zde que la separaçon antre l radadeiro ancestral quemun d'houmanos i chimpanzés. La purmeira grande altaraçon morfológica fui l'eiboluçon dua forma d'adataçon de locomoçon arborícola ó semi-arborícola para ua forma de locomoçon bípede, cun todas las sues adataçones decorrientes, tales cumo un zinolho balgo, un índice antermembral baixo (piernas longas an relaçon als braços), i reduçon de la fuorça superior de l cuorpo.
Outras mudanças morfológicas seneficantes fúrun: l'eiboluçon dun poder d'aderéncia i percison; un sistema mastigatório reduzido; la reduçon de l caneiro; i la çcida de la laringe i de l uosso hióide, tornando la fala possible. Ua amportante mudança fesiológica an houmanos fui l'eiboluçon de l stro oculto, ó obulaçon oculta, l que puode tener coincidido cula eiboluçon d'amportantes mudanças cumportamentales, tales cumo la ligaçon an casales. Outra mudança seneficatiba de cumportamiento fui l zambolbimiento de la cultura material, cun oubjetos feitos pul home cada beç mais quemuns i dibersificados al longo de l tiempo. La relaçon antre todas estas mudanças ye inda tema de debate.
Las fuorças de la seleçon natural cuntinan a ouperar an populaçones houmanas, cula eibidéncia de que detreminadas regiones de l genoma eisibiran seleçon direcional ne ls radadeiros 15 000 anhos.
Paleolítico
thumb|squierda|120px|La [[Arte pré-stórica|spresson artística surgiu ne l Paleolítico Superior: La statueta de la Bénus de Dolní Běstonice ye ua de las purmeiras repersentaçones coincidas de l cuorpo houmano, datando d'aprossimadamente 29 000-25 000 anhos AP.]]
Anatomicamente l'home moderno eiboluiu de l Homo sapienes arcaico na África durante l Paleolítico Médio, hai cerca de 200 000 anhos. Até l'ampeço de l Paleolítico Superior, hai cerca de 50 000 AP, l cumportamiento moderno, qu'anclui la lenguaige, la música i outras spressones culturales ounibersales, yá tenien se zambolbido.
L'amplo studo subre la dibersidade genética Africana xefiado pul Dr. Sarah Tishkoff ancuontrou ne l pobo San la maior spresson de dibersidade genética antre las 113 populaçones çtintas de l'amostra, tornando-los un de 14 "grupos ancestrales de la populaçon". La pesquisa tamien localizou l'ourige de las migraçones houmanas modernas ne l sudeste de la África oucidental, acerca de la borda costeira de la Namíbia i de Angola.
Stima-se que la migraçon para fura de la África acunteciu hai cerca de 70 000 anhos AP. Ls seres houmanos modernos, mais tarde çtribuídos por todos ls cuntinentes, sustituindo ls hominídeos anteriores: eilhes habitórun la Eurásia i la Oceania hai 40 000 AP i las Américas hai pul menos 14 500 anhos AP. Eilhes acabórun cul Homo neanderthalensis i cun outras speces çcendentes de l Homo eretus (qu'habitában la Eurásia hai 2 milhones d'anhos), atrabeç de l sou maior sucesso na reproduçon i na cumpetiçon por recursos.
Eibidéncias acumuladas de la arqueogenética zde la década de 1990, dórun fuorte apoio al "Heipótese de l'ourige única", i ten marginalizado l'heipótese de cumpetiçon multirregional, que propunha que ls houmanos modernos eiboluíran, pul menos an parte, d'andependientes de populaçones de hominídeos.
Ls geneticistas Lynn Jorde i Heinry Harpending, de la Ounibersidade de Utah, proponen que la bariaçon ne l DNA houmano ye minuta quando cumparada cula d'outras speces. Eilhes tamien proponen que durante l Pleistoceno Superior, la populaçon houmana fui reduzida a un pequeinho númaro de pares reprodutores - nun maior de 10 000 i, possiblemente, nun menor de 1 000 - resultando nun pol genético residual mui pequeinho. Bárias rezones para esse gargalo heipotético ténen sido postuladas, sendo ua deilhas la teorie de la catástrofe de Toba.
Trasiçon pa la ceblizaçon
Hai 10 000 anhos, la maiorie de ls seres houmanos bebian cumo caçadores-coletores, an pequeinhos grupos nómades. L'adbento de la agricultura lebou la Reboluçon Neolítica, quando l'acesso la grande cantidade de alimientos lebou a la formaçon d'assentamientos houmanos permanentes, la domesticaçon de ls animales i l'outelizaçon de strumientos metálicos. L'agricultura ancentibou l comércio i la coperaçon, resultando an sociadades cumplexas. Debido a l'amportança desta época pa l surgimiento de las ceblizaçones houmanas, essa era quedou coincida cumo "Era de ls Houmanos".
thumb|250px|dreita|L surgimiento de la [[agricultura i la domesticaçon d'animales resultou an assentamientos houmanos stabais.]]
Hai cerca de 6.000 anhos, ls purmeiros proto-stados zambolbírun-se na Mesopotámia, ne l Saara/Nilo i ne l Bal de l Ando. Fuorças melitares fúrun formadas pa la proteçon de las sociadades i burocracies gobernamentales fúrun criadas para facelitar la admenistraçon de ls stados. Ls stados colaborórun i cuncorrírun antre si an busca de recursos i, an alguns causos, trabórun guerras. Antre 2.000 i 3.000 anhos atrás, alguns stados, cumo la Pérsia, la Índia, la China, l Ampério Romano i la Grécia, zambolbírun-se i spandiran sous domínios atrabeç de la cunquista d'outros pobos. Religiones anfluentes, cumo l judaísmo, ouriginairo de l Ouriente Médio, i l hinduísmo, ua tradiçon relegiosa que se ouriginou ne l Sul de la Ásia, tamien oumentórun d'amportança neste momiento.
Ne l final de la Eidade Média ocorre l surgimiento de eideias i tecnologies rebolucionárias. Na China, ua abançada i ourbanizada sociadade promobiu inobaçones tecnológicas, cumo la ampresson. Durante la "Era de Ouro de l Eislamismo" ocorrírun grandes abanços científicos ne ls ampérios muçulmanos. Na Ouropa, la redescobierta de las daprendizaiges i ambençones de la Era clássica, cumo la amprensa, lebou al Renacimiento ne l seclo XIV. Ne ls 500 anhos seguintes, la sploraçon i l colonialismo deixórun las Américas, la Ásia i la África sob l domínio ouropeu, liebando a a posteriores luitas por andependéncia. La Reboluçon Científica ne l seclo XVII i la Reboluçon Andustrial ne ls seclos XBIII i XIX promobírun amportantes inobaçones ne l setor de ls trasportes (trasporte ferrobiairo i l outomoble), ne l zambolbimiento einergético (carbon i la eiletricidade) i abanços nas formas de gobierno (democracie repersentatiba i l quemunismo).
Cul adbento de la Era de la Anformaçon, ne l final de l seclo XX, ls houmanos modernos passórun a bibir nun mundo que se torna cada beç mais globalizado i anterligado. An 2008, cerca de 1,4 bilhones de seres houmanos stában ligados uns als outros atrabeç de la Anterneta, i 3,3 bilhones pul telemoble.
Ambora l'anterligaçon antre ls seres houmanos tenga stimulado l crecimiento de las ciéncias, de las artes i de la tecnologie, ocorrírun tamien cunfrontos culturais, l zambolbimiento i l'outelizaçon de armas de çtruiçon an massa i l'oumiento de la poluiçon i de la çtruiçon ambiental, que para alhá d'afetáren la própia sociadade houmana, afetórun todas las outras formas bida ne l planeta.
Habitat i populaçon
thumb|250px|squierda|Ls seres houmanos muitas bezes biben an [[família criando cumplexas struturas sociales i abrigos artificiales.]]
Ls purmeiros assentamientos houmanos éran dependentes de la prossimidade de auga i, dependendo de l stilo de bida daquele grupo, outros recursos naturales, tales cumo tierras arables, pa la prática de la agricultura i criaçon de animales heirbíboros, i persença de populaçones d'animales salbaiges pa la caça. Inda assi, grácias la grande capacidade de ls seres houmanos d'altarar l sou própio habitat atrabeç de métodos cumo la eirrigaçon, l planeijamiento ourbano, la custruçon d'abrigos, l trasportes de suprimientos i pessonas, la fabricaçon de mercadorias, l'agricultura i la pecuária, la prossimidade d'assentamientos houmanos a fuontes de recursos naturales tornou-se znecessária i, an muitos lugares, esse fator yá nun ye ua fuorça motriç ne l crecimiento ó declínio dua populaçon. La maneira pula qual un habitat ye altarado muitas bezes ye fator detreminante na eiboluçon demográfica houmana.
La tecnologie permitiu al home colonizar todos ls cuntinentes i adatar-se la praticamente todos ls climas. Nas radadeiras décadas, ls seres houmanos ténen splorado la Antártida, las perfundezas de ls ouceanos i l spácio sterior, ambora a longo prazo la  colonizaçon desses ambientes inda seia ambiable. Cun ua populaçon de mais de seis bilhones d'andibíduos, ls seres houmanos stan antre ls mais numerosos grandes mamíferos de l planeta. La maiorie de ls seres houmanos (61%) bibe na Ásia. L restante bibe nas Américas (14%), na África (14%), na Ouropa (11%) i na Oceania (0,5%).
L'habitaçon houmana an sistemas ecológicos cerrados i an ambientes hostis, cumo la Antártida i l spácio sterior, ye cara, normalmente lemitada ne l que diç respeito al tiempo i restrita l'abanços i spediçones científicas, melitares i andustriales. La bida ne l spácio ten sido mui sporádica, cun nun mais de l que treze pessonas bibendo ne l spácio por beç. Antre 1969 i 1972, dues pessonas de cada beç stubírun na Luna. Zde la cunquista de la Luna, nanhun outro cuorpo celhestre fui bejitado por seres houmanos, ambora tenga habido ua cuntínua persença houmana ne l spácio zde l lançamiento de la purmeira tripulaçon a habitar la Staçon Espacial Anternacional, an 31 d'outubre de 2000. Inda assi, outros cuorpos celhestres fúrun bejitados por oubjetos criados pul ser houmano.
thumb|350px|dreita|An [[2004 39,7% de ls seres houmanos bebian an aglomeraçones ourbanas chamadas cidades. Na retrato, ua eimaige de satélite de la Tierra a la nuite, mostrando todos ls puntos luminosos formados pulas cidades.]]
Zde 1800, la populaçon houmana oumentou dun bilhon la mais de seis bilhones d'andibíduos. An 2004, cerca de 2,5 bilhones de l total de 6,3 bilhones de pessonas (39,7%) residian an árias ourbanas, i stima-se qu'esse percentual cuntine a oumentar durante l seclo XXI. An Febreiro de 2008, la Organizaçon de las Naciones Ounidas stimou que metade de la populaçon mundial bibirie an zonas ourbanas até al final daquele anho. Eesisten muitos porblemas pa ls seres houmanos que biben an cidades cumo la poluiçon i la criminalidade, specialmente ne ls centros i bairro de latas de cada cidade. Antre ls benefícios de la bida ourbana ancluen l'oumiento de la alfabetizaçon, acesso a la global al coincimiento houmano i diminuiçon de la suscetibelidade pa l zambolbimiento de la fame.
Ls seres houmanos tubírun un eifeito dramático subre l'ambiente. L'atebidade houmana ten cuntribuído pa la stinçon d'einúmaras speces de seres bibos. Cumo atualmente ls seres houmanos raramente son predados, eilhes ténen sido çcritos cumo superpredadors. Atualmente, atrabeç de la ourbanizaçon i de la poluiçon, ls houmanos son ls percipales respunsables pulas altaraçones climáticas globales. La spece houmana ye tenida cumo la percipal causadora de la stinçon an massa de l Holoceno, ua stinçon an massa, que, se cuntinar al ritmo atual, poderá acabar cun metade de todas las speces al longo de l próssimo seclo.
Anatomie i Fesiologie
thumb|squierda|250px|Caratelísticas anatómicas básicas de seres houmanos de l sexo masculino i femenino (legendas an [[Léngua anglesa|anglés).]]
Ls tipos de cuorpo houmano barian sustancialmente. Ambora l tamanho de l cuorpo seia largamente detreminado puls genes, ye tamien seneficatibamente anfluenciado por fatores ambientales, cumo dieta i eisercício. La altura média dun ser houmano adulto ye de cerca de 1,5 a 1,8 metro de altura, ambora barie cunsidrabelmente de lugar para lugar. La massa média dun home adulto ye barie antre 76–83 kg i 54–64 kg para mulhieres adultas. L peso tamien puode bariar muito (oubesidade, por eisemplo). Defrentemente de la maiorie de ls outros primatas, ls seres houmanos son totalmente capazes de rializar la locomoçon bípede, deixando ls braços çponibles para manipular oubjetos usando las manos, auxeliados percipalmente por polegars oupositores.
Ambora ls seres houmanos aparenten tener menos pélos an cumparaçon cun outros primatas, cul crecimiento notable de pélos ocorrendo percipalmente ne l topo de la cabeça, axilas i region pubiana, l'home médio ten mais foliclos pilosos an sou cuorpo de l qu'un chimpanzé médio. La percipal defrença ye que ls pélos houmanos son mais cúrtios, mais finos i cun menos pigmentaçon de l que ls pélos de l chimpanzé médio, tornando-los mais defícel de séren bistos.
La tonalidade de la piel houmana i de l pelo ye detreminada pula persença de pigmientos chamados melaninas. Las tonalidades de piel houmana puode bariar de l marron mui scuro até l rosa mui pálido. A quelor de l pelo houmano barie de l branco, al marron, al burmeilho, al amarielho i al negro, a tonalidade mais quemun. Esso depende de la cantidade de melanina (un pigmiento eficaç ne l bloqueio de l sol) na piel i ne l pelo, culas cuncentraçones de melanina diminuindo ne l pelo cul oumiento de l'eidade, liebando al cinza ó, até mesmo, als pelos brancos. La maiorie de ls pesquisadores acradita que l scurecimiento de la piel fui ua adataçon eibolutiba cumo ua forma de proteçon contra la radiaçon solar ultrabioleta. Inda assi, mais recentemente, ten sido alegado que las quelores de piel, son ua adataçon de l'eiquilíbrio de ácido fólico, que ye çtruído pula radiaçon ultrabioleta, i de bitamina D, que requer luç solar para se formar. La pigmentaçon de la piel de l'home cuntemporáneo stá geograficamente stratificada i an giral, se correlaciona cul nible de radiaçon ultrabioleta. La piel houmana tamien ten la capacidade de scurecer (bronzeamiento) an repuosta a la sposiçon a la radiaçon ultrabioleta. Ls seres houmanos tenden a ser fesicamente mais fracos de l qu'outros primatas de tamanhos semelhantes, culs moços, cundicionado ls seres houmanos de l sexo masculino la tenéren se mostrado ancapazes de cumbinar cula fuorça de ourangotangos fémeas, que son pul menos trés bezes mais fuortes.
Ls seres houmanos ténen palatos proporcionalmente mais cúrtios i dientes mui menores de l que ls d'outros primatas i son ls únicos primatas culs caneiros mais cúrtios. Ténen carateristicamente dientes chenos, cun falhas de dientes perdidos giralmente fechando-se debrebe an spécimes moços i als poucos perden sous dientes de l siso, tenendo alguas pessonas, cungenitamente, sue auséncia natural.
Fesiologie
La fesiologie houmana ye la ciéncia de las funçones macánicas, físicas i bioquímicas de ls seres houmanos, an buona salude, i de l que sous uorgones i células son cumpuostos. L percipal foco de la fesiologie ye al nible de ls uorgones i sistemas. La maiorie de ls aspetos de la fesiologie houmana stan antimamente homólogos correspondente als aspetos de la fesiologie de ls animales i la spurmentaçon animal ten proporcionado grande parte de la base de l coincimiento fesiológico. La anatomie i la fesiologie stan streitamente relacionadas culas árias de studo: anatomie, l'estudo de la forma i fesiologie, l studo de la funçon, stan antrinsecamente binculados i son studados an cunjunto cumo parte dun curriclo médico.
Genética
Ls seres houmanos son ua spece eucariótica. Cada célula diplóide ten dous cunjuntos de 23 cromossomos, cada cunjunto recebido dun de ls pais. Hai 22 pares de outossomos i un par de cromossomos sexuales. Pulas stimatibas atuales, ls seres houmanos ténen aprossimadamente 20.000-25.000 genes. Assi cumo outros mamíferos, ls houmanos ténen un sistema XY de detreminaçon de l sexo, de modo que las fémeas ténen cromossomos sexuales XX i ls machos ténen XY. L cromossomo X nun carrega muitos genes ne l cromossomo Y, l que senefica que las malinas recessibas associadas cun genes ligados al X, cumo la heimofelia, afeta mais ls homes de l que las mulhieres.
Ciclo de bida
thumb|dreita|[[Ambrion houmano de 10 mn na quinta sumana de gestaçon.]]
L ciclo de bida houmano ye semelhante al d'outros mamíferos placentairos. L zigoto debede-se drento de l útero de a mulhier para se tornar un ambrion, que, al longo dun período de trinta i uito sumanas (9 meses) de gestaçon se torna un feto houmano. Passado este anterbalo de tiempo, l feto ye totalmente criado fura de l cuorpo de a mulhier i respira outonomamente cumo un bebé pula purmeira beç. Neste punto, la maiorie de las culturas modernas reconhecen l bebé cumo ua pessona cun dreito a la plena proteçon de la lei, ambora alguas jurisdiçones de defrentes nibles altáren esse padron, reconhecendo ls fetos houmanos anquanto eilhes inda stan ne l útero.
An cumparaçon cun outras speces, l parto houmano ye peligroso. Partos de duraçon de binte i quatro horas ó mais nun son ralos i muitas bezes lieban a la muorte de la mai, de la nino ó d'ambos. Esto ocorre porque, tanto pula circunferéncia de la cabeça fetal relatibamente grande (pa l'habitaçon de l cérebro) quanto pula cabidade pélbica relatibamente pequeinha de la mai (ua caratelística neçaira pa l sucesso de l bipedalismo, por meio de la seleçon natural). Las chances dun bun trabalho de parto oumentórun seneficatibamente durante l seclo XX ne ls paíçs mais ricos cul adbento de nuobas tecnologies médicas. An cuntreste, la grabideç i l parto normal permanecen peligrosos nas regiones subdesenbolbidas i an zambolbimiento de l mundo, cun taxas de mortalidade materna aprossimadamente 100 bezes maiores de l que ne ls países zambolbidos.
Ne ls países zambolbidos, ls ninos normalmente pesan de 3 a 4 kg i meden de 50 a 60 cn ne l nacimiento. Inda assi, l baixo peso al nacer ye quemun ne ls países an zambolbimiento i cuntribui pa ls altos nibles de mortalidade anfantil nestas regiones. Andefesos al nacimiento, ls seres houmanos cuntinan a crecer durante alguns anhos, giralmente atingindo la maturidade sexual antre 12 i 15 anhos d'eidade. Mulhieres cuntinan a zambolber fesicamente até cerca de ls 18 anhos, l zambolbimiento masculino cuntina até ls 21 anhos. La bida houmana puode ser debedido an bárias fases: anfáncia, adolescéncia, bida adulta moço, eidade adulta i belheç. La duraçon destas fases, inda assi, ténen bariado an defrentes culturas i períodos. Cumparado cun outros primatas, ls cuorpos de ls seres houmanos zambolben-se straordinariamente rápido durante l'adolescéncia, quando l cuorpo crece 25% ne l tamanho. Chimpanzés, por eisemplo, crecen solo 14%.
Eesisten defrenças seneficatibas an tenermos de sperança de bida al redror de l mundo. L mundo zambolbido ye giralmente ambelhecido, cun ua eidade média an torno de 40 anhos (la mais eilebada ye an Mónaco - 45,1 anhos). Ne l mundo an zambolbimiento ye l'eidade média queda antre 15 i 20 anhos. La sperança de bida al nacer an Hong Kong ye de 84,8 anhos pa a mulhier i 78,9 pa l'home, anquanto na Suazilándia, percipalmente por causa de la SIDA, ye 31,3 anhos para ambos ls sexos. Anquanto un an cada cinco ouropeus ten 60 anhos d'eidade ó mais, solo un an cada binte africane ls ten de 60 anhos d'eidade ó mais. L númaro de centenairos (pessonas cun eidade de 100 anhos ó mais) ne l mundo fui stimado pula Organizaçon de las Naciones Ounidas an 210 000 andibíduos an 2002. Solo ua pessona, Jeanne Calment, ye coincida por tener atingido l'eidade de 122 anhos; eidades mais eilebadas fúrun registradas, mas eilhas nun stan bien fundamentadas. Mundialmente, eisisten 81 homes cun 60 anhos ó mais para cada 100 mulhieres de la mesma faixa etária, i antre ls mais bielhos, hai 53 homes para cada 100 mulhieres.
Ls seres houmanos son ls únicos que spurmentan la menopausa an algua parte de la bida. Acradita-se que la menopausa surgiu debido a la "heipótese de l'abó", an qu'ocorre l'antresse de la mai an renunciar als riscos de muorte durante outros partos para, an troca, ambestir na biabelidade de ls filhos yá nacidos.
Las questones filosóficas de quando ampeça la muorte son l tema dun longo debate. La cuncéncia de sue própia mortalidade causa medo na maiorie de ls seres houmanos, medo esse çtinto de la cuncéncia dua amenaça eimediata. Cerimónias de sepultamiento son caratelísticas de las sociadades houmanas, muitas bezes acumpanhada na fé de bida passado la muorte.
Dieta
Por cientos de miles d'anhos l Homo sapienes ampregou (i alguas tribos qu'inda dependen) un método de caçadores-coletores cumo l sou percipal meio d'oubter alimientos, cumbinando i ambolbendo fuontes stacionárias d'alimientos (tales cumo fruitas, cereales, tubérclos i roques, larbas de ansetos i moluscos aquáticos), cula caça d'animales salbaiges, que dében ser caçados i muortos, para séren cunsumidos. Acradita-se que ls seres houmanos ténen outelizado l fuogo para preparar i cozinar alimientos antes de comer zde l momiento de la sue dibergéncia de l Homo eretus.
Ls seres houmanos son oníboros, capazes de cunsumir tanto perdutos begetales cumo perdutos animales. Culas defrentes fuontes d'alimientos çponibles nas regiones d'habitaçon i tamien cun defrentes normas culturales i relegiosas, grupos houmanos adotórun ua gama de dietas, percipalmente a partir de l puramente begetariano pa l carníboro. An alguns causos, restriçones alimentares an lieban a la deficiéncias que puoden acabar an malinas, mas, grupos stabais d'houmanos se adatórun als bários padrones dietéticos, atrabeç specializaçon genética i cumbençones culturales para outelizar fuontes alimentares nutricionalmente eiquelibradas. La dieta houmana ye proeminentemente refletida na cultura houmana i lebou al zambolbimiento de la ciéncia de ls alimientos.
Hai pul menos dieç mil anhos, ls houmanos zambolbírun la agricultura, qu'altarou sustancialmente l tipo d'alimientos que las pessonas comian. Esto lebou a un oumiento de la populaçon, l zambolbimiento de las cidades, i an birtude de l'oumiento de la densidade populacional, la maior propagaçon de malinas anfeciosas. Ls tipos d'alimientos cunsumidos, bien cumo la forma an que son preparados, ten bariado muito, atrabeç de l tiempo, localizaçon i de la cultura.
Psicologie
thumb|squierda|Seçon dun [[cránio houmano mostrando l'anterior de l cérebro.]] L cérebro houmano ye l centro de l sistema nerboso central i atua cumo l percipal centro de cuntrole pa l sistema nerboso periférico. L cérebro cuntrola atebidades outonómas ambolutárias, cumo la respiraçon i la digeston, assi cumo atebidades cuncientes, cumo l pensamiento, l pensar i la abstraçon. Estes porcessos cognitibos custituen la minte, i, juntamente cun sues cunsequéncias cumportamentales, son studadas ne l campo de la psicologie.
L cérebro houmano ye cunsidrado l mais "anteligente" i capaç cérebro de la natureza, superando l de qualquiera outra spece coincida. Anquanto muitos animales son capazes de criar struturas outelizando ferramientas simples, percipalmente atrabeç de l anstinto i de l mimetismo, la tecnologie houmana ye mui mais cumplexa i stá custantemente eiboluindo i melhorando al longo de l tiempo. Mesmo las mais antigas struturas i ferramientas criadas puls houmanos son mui mais abançadas de l que qualquiera outra strutura ó ferramienta criada por qualquiera outro animal.
Ambora las halbelidades cognitibas houmanas séian mui mais abançadas de l que las de qualquiera outra spece, la maiorie destas halbelidades puoden ser ouserbadas an sue forma primitiba ne l cumportamiento d'outros seres bibos. La antropologie moderna sustenta la proposiçon de Darwin de que "la defrença antre a minte dun home i la d'animales eiboluídos, grande cumo ye, ye cierta mente ua defrença de grau i nun de tipo".
Cuncéncia i pensamiento
Ls seres houmanos son solo ua de ls nuobe speces que passan ne l teste de l speilho — que tiesta se un animal reconhece sue reflexon cumo ua eimaige de si mesmo — juntamente cun todos ls grandes macacos (gorilas, chimpanzés, ourangotangos, bonobos), golfinos, alifantes asiáticos, Pega-rabudas i Orcas. La maiorie de las ninos houmanas passan ne l teste de l speilho cun 18 meses d'eidade. Inda assi, l'outelidade deste teste cumo un berdadeiro teste de cuncéncia ten sido cuntestada, i esta puode ser ua queston de grau, an beç dua debison nítida. Macacos fúrun treinados para aplicar las regras de resumo an tarefas.
L cérebro houmano percebe l mundo sterno atrabeç de ls sentidos i cada andibíduo houmano ye mui anfluenciado pulas sues spriéncias, liebando la bisones subjetibas de la eisisténcia i de la passaige de l tiempo. Ls seres houmanos possuen la cuncéncia, la outo-cuncéncia i ua minte, que corresponden aprossimadamente als porcessos mentales de pensamiento. Estes son ditos de tenr culidades tales cumo a outo-cuncéncia, sensibelidade, sapiéncia i la capacidade de perceber la relaçon antre si i l meio ambiente. La medida cumo a minte custrói ó spriéncia l mundo sterior ye un assunto de debate, assi cumo las defeniçones i balidade de muitos de ls tenermos ousados arriba. L filósofo de la ciéncia cognitiba Daniel Dennett, por eisemplo, argumenta que nun eisiste tal cousa cumo un centro narratibo chamado de "minte", mas qu'an beç desso, ye simplesmente un cunjunto d'antradas i salidas sensoriales: defrentes tipos de '"softwares"' paralelos an eisecuçon. L psicólogo B. F. Skinner argumenta que a minte ye ua fiçon de motibos que zbia l'atençon de las causas ambientales de l cumportamiento i l que son quemumente bistos cumo porcessos mentales puoden ser melhor cuncebidos cumo formas de cumportamiento berbal ancoberto.
L studo houmano qu'ouserba mais ls aspetos físicos de a minte i de l cérebro i por stenson de l sistema nerboso, entra ne l campo de la neurologie, ls aspetos mais cumportamentales entran ne l campo de la psicologie, i ua ária a las bezes bagamente defenida antre ne l campo de la psiquiatria, que trata malinas mentales i çtúrbios cumportamentales. La psicologie nun se refire necessariamente al cérebro ó al sistema nerboso i puode ser enquadrada ne l praino puramente fenomenológico ó teories de processamiento d'anformaçones de a minte. Cada beç mais, inda assi, un antendimiento de las funçones cerebrales stá sendo ancluído na teorie psicológica i prática, specialmente an árias cumo la anteligéncia artificial, neuropsicologie i neurociéncia cognitiba.
La natureza de l pensamiento ye fundamental pa la psicologie i árias afines. La Psicologie Cognitiba ye l studo de la cogniçon, l cumportamiento de ls porcessos mentales subjacentes. El usa l processamiento d'anformaçon cumo un quadro pa la cumprenson de a minte. Percepçon, daprendizaige, resoluçon de porblemas, mimória, atençon, lenguaige i emoçon son todas árias bien studadas tamien. La psicologie cognitiba ye associada cun ua scuola de pensamiento coincida cumo cognitebismo, cujos adetos defenden un modelo de processamiento d'anformaçon de la funçon mental, anformado pul positebismo i pula psicologie spurmental. Técnicas i modelos de la psicologie cognitiba son amplamente aplicados i forman la base de las teories psicológicas an muitas árias de pesquisa i psicologie aplicada. An grande parte cun foco ne l zambolbimiento de a minte houmana atrabeç de la sperança de bida, la psicologie de l zambolbimiento percura cumprender cumo las pessonas chegan a perceber, antender i agir ne l mundo i cumo estes porcessos mudan cula eidade. Esto puode ancidir ne l zambolbimiento anteletual, cognitibo, neural, social ó moral.