cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Andonésia
L'arquipélago andonésio ten sido ua region de grande amportança pa l comércio zde ls seclos VI i BII, quando Srebijaya ampeçou a comerciar cula China i cula Índia. Depuis de comerciantes assumiren l Eislon, i durante la Era de ls Çcubrimientos, las poténcias ouropeias ampeçórun la çputar l monopólio de l comércio de las speciaries nas ilhas Molucas. Anque sue grande populaçon i regiones densamente poboadas, la Andonésia ten bastas árias zabitadas que a tornan un de ls países de l mundo cun mais biodibersidade.
Zde ls purmeiros seclos de l'era crestiana, gobernantes locales gradatibamente absorbian, modelos culturales, políticos i relegiosos strangeiros, i reinos hindus i budistas florescírun. La Stória de la Andonésia ten sido anfluenciada por poderes strangeiros atraídos por sous recursos naturales. Comerciantes muçulmanos trouxírun l Eislon. Las poténcias ouropeias trouxírun l cristandade, i, para alhá desso, lutórun antre si para monopolizar l comércio de speciaries nas ilhas Maluku durante la Era de ls Çcubrimientos. Depuis de trés seclos i meio de colonialismo houlandés, la Andonésia garantiu sue andependéncia passado la Segunda Guerra Mundial. I la Stória de la Andonésia zde anton ten sido un período turbulento, culs zafios colocados pulas catástrofes naturales, la corrupçon, l separatismo, un porcesso de democratizaçon, i ls períodos de rápida mudança eiquenómica. La nacion atual de la Andonésia ye ua república persidencial unitarista cumpuosta por trinta i trés porbíncias.
Cun mais de 230 milhones d'habitantes, ye l quarto paíç mais populoso de l mundo i l purmeiro antre ls países eislámicos. Atrabeç de sues numerosas ilhas, l pobo andonésio stá çtribuído por çtintos grupos étnicos, lenguísticos i relegiosos. L lema nacional Vhinneka Tunggal Ika ("Ounidade na dibersidade") articula la dibersidade qu'hai na nacion. La Andonésia ye un paíç rico an queston de recursos naturales, cuntrastando cun sue populaçon, que ye, an maiorie, de baixa renda.
Eitimologie
L nome "Andonésia" deriba de l latin andus i de l griego nesus, que senefica "ilha". L nome data de l seclo XVIII, precedendo la formaçon dua Andonésia andependiente. An 1850, George Earl, etnólogo anglés, propós ls tenermos Andunesianes, ó tamien Malayunesianes, para se referir als habitantes de l "arquipélago andígena" ó "arquipélago malaio". Na mesma publicaçon, un de ls studantes de Earls, James Richardson Logan, outeliza la palabra "Andonésia" cumo sinónimo de "arquipélago andígena". Antretanto, ls académicos nerlandeses que screbírun publicaçones nas Índias Ourientales negában a ousar l bocábulo Andonésia, usando an sou lugar tenermos cumo Maleische Archipel ("Arquipélago Malaio"); Nederlandsch Oost Andië (Índias Ourientales Nerlandesas); de Oost (l leste); i anclusibe Ansulinde.
A partir de 1900 l'uso de l termo Andonésia se tornou mais quemun an círclos académicos fura de ls Países Baixos, i grupos nacionalistas andonésios adotórun l termo para spanson política. Adolf Bastian, de la Ounibersidade de Berlin, popularizou l nome ne l sou libro Andonesien oder die Eislas ç Malayischen Archipels, 1884–1894. L purmeiro erudito andonésio a outelizar l nome fui Suwardi Suryaningrat (Ki Hajar Dewantara), quando an 1913 stableciu ua amprensa ne ls Países Baixos cul nome Andonesisch Pers-mesa.
Pré-Stória i período Pré-Colonial
thumb|Un nabio sculpido an [[Borobudur aprossimadamente ne l'anho 800. Barcos andonésios puoden tener feito biaiges comerciales pa la cuosta ouriental de la África ne l seclo I. ]]
thumb|L'ampério de Srebijaya ne l Sudiste Asiático
Antre ls seclos VII i XIB, formórun-se, nas ilhas de Samatra i Jaba, bários reinos hindus i budistas. dous grandes reinos que surgiran nessa época fúrun l Srebijaya i Majapahit. De l seclo VII até l seclo XIV, l reino budista de Srebijaya, an Samatra, creciu debrebe. An sou auge, l Srebijaya cuntrolaba zde l'oeste de Jaba até la península malaia. Ne l seclo XIV, tamien surgiu l reino hindu de Jaba Ouriental, Majapahit, que cunseguiu oubter poder subre l território que ye la maior parte de la Andonésia atual i subre quaije to la Península Malaia.
Cula chegada de comerciantes árabes de Gujarate (Índia) ne l seclo XII, l Eislon tornou-se la religion dominante na maior parte de l'arquipélago, ampeçando al norte de Samatra. Outras árias de la Andonésia als poucos adotórun l'eislamismo, l que l tornou la religion dominante an Jaba i Samatra ne l final de l seclo XVI. L'eislamismo se misturou l'anfluéncias culturales i relegiosas de la region, que moldórun la forma predominante de l'eislamismo na Andonésia, particularmente an Jaba. Sultanatos eislámicos cumo l de Matórun i de Banten se anstalórun na region.
Período colonial
Quando ls ouropeus eilhi chegórun an percípios de l seclo XVI (an 1511, Francisco Serron juntamente cun António de Abreu chegórun a las ilhas Molucas), ampeçórun a dominar ls reinos qu'eilhi eisistian, na sue buntade de monopolizar l comércio de las speciaries.
La stória de la colonizaçon nerlandesa de la Andonésia ampeçou cula spediçon de Cornelis de Houtman. Ne l seclo XVII, ls nerlandeses, atrabeç de la cumpanha Houlandesa de las Índias Ourientales, stablecírun na region la sue quelónia de las "Índias Ourientales Nerlandesas" (sin, inda assi, cunseguiren acupar la quelónia pertuesa de Timor). Durante la maior parte de l período colonial, l cuntrole nerlandés subre l'arquipélago quedou restrito a las zonas costeiras, nua acupaçon que durou até l seclo XX. Las tropas nerlandesas stában custantemente ambolbidas an sufocar rebeliones. L'anfluéncia de líderes locales, tales cumo l príncepe Diponegoro ne l centro de Jaba, Vonjol Eiman an Samatra central i Pattimura nas Molucas i ua sangrenta guerra an Aceh, que durou trinta anhos, debelitórun i reduziran las fuorças melitars nerlandesas.
Reboluçon Nacional de la Andonésia
thumb|squierda|Bandeira andonésia liebantada lougo passado la declaraçon d'andependéncia.
Durante la Segunda Guerra Mundial, ls Países Baixos, qu'habien sido acupados pula Almanha Nazista, perdírun la sue quelónia pa ls japoneses. Cul fin de la guerra, Sukarno, que tenie coperado culs japoneses, declarou la andependéncia de la Andonésia, mas ls aliados apoiórun l eisército nerlandés a tentar recuperar la sue quelónia. La guerra pula andependéncia, chamada reboluçon Nacional de la Andonésia, durou mais de quatro anhos i ambolbiu un sporádico, mas sangrento cunflito armado anterno, liebantes políticos i dues grandes anterbençones diplomáticas anternacionales.
Las fuorças nerlandesas nun cunseguiran prebalecer als andonésios, sendo spulsos passado muita resisténcia. Ambora las fuorças nerlandesas cuntrolassen las bilas i cidades an redutos republicanos an Jaba i Samatra, nun cuntrolában las aldés i l campo. Assi, la república de la Andonésia acabou por prebalecer, tanto atrabeç de la diplomacie anternacional, cumo atrabeç de la detreminaçon de la Andonésia an cunflitos armados an Jaba i an outras ilhas. La reboluçon treminou an dezembre de 1949, quando, passado pressones anternacionales, ls Países Baixos reconhecírun formalmente l'andependéncia de la Andonésia.
Pós-andependéncia
thumb|Suharto.
Antre ls anhos de 1963 i 1965, l partido Quemunista de la Andonésia, que mantenie relaçones secretas cula China quemunista de Mao Tsé Tung, eilaborou un praino para fortalecer l gobierno pró-Pequin de Sukarno. L'eideia era decapitar l'alto comando anticomunista de l'eisército para manter mais de la metade de l Eisército, dous terços de la Aeronáutica i un terço de la Marina alinhados al partido Quemunista de la Andonésia. An 30 de setembre de 1965, l praino fui colocado an prática i l xefe de l Eisército i outros cinco generales fúrun presos i eisecutados. Assi i to esse praino fracassou, pus Suharto, un general até anton de pouca spresson, staba anformado subre esse praino, sperou la prison i eisecuçon de ls generales para debrebe tomar l poder. L golpe de Stado de l general Suharto, apoiado puls Stados Ounidos i sous aliados, derrubou l gobierno de l líder populista Sukarno an 1965, sob l pretesto de deter l'abanço quemunista. Fui un banho de sangre que bitimou carta eiletrónica de 500 mil d'andonésios supostamente quemunistas. De caráter agressibo, melitarista i eissencialmente corruto, la ditadura de Suharto promobiu la represson i l'oupresson de la populaçon. Reforçou, tamien, la centralizaçon política i l spansionismo. Assi, poderien ampedir la dibersidade eisistente ne l paíç i reforçar las tensones outónomas oupositoras a la custituiçon dua "Grande Andonésia". Cun esso, houbo cunflitos outónomos nas ilhas Molucas, an Samatra, na Nuoba Guiné, an Celebes i Bornéu i frunteiriços cula Malásia i Papua-Nuoba Guiné.
Suharto fui releito cinco bezes i gobiernou l paíç cula ajuda de ls melitares mas, cula crise eiquenómica asiática de 1997, l paíç boltou a la rebelion i l persidente fui oubrigado a renunciar i antregou l poder al sou Bice-Persidente, B. J. Habibie. Inda assi, las eileiçones de 1999 fúrun perdidas por Habibie para Megawati Sukarnoputri, filha de Sukarno, que nun chegou a ser ampossada, tenendo sido sustituída pul sou partido político por Abdurrahman Wahid. La crise de Timor-Leste birou las cartas i Megawati boltou a la persidéncia an 2001. An 2004, nas purmeiras eileiçones diretas, fui eileito l'atual persidente, Susilo Bambang Yudhoyono.
Geografie
thumb|squierda|[[Monte Semeru i Monte Bromo.]]
Cun Km², la Andonésia ye l décimo sesto paíç mais stenso de l mundo, an tenermos de superfice. Sue densidade populacional ye de 134 hab./Km², la 88ª mais alta de l mundo, anquanto Jaba, l'ilha mais poboada de l mundo ten ua densidade populacional de 940 hab./Km². Cun 4884 m d'altitude, l Puncak Jaya, an Papua, ye l punto mais eilebado de la Andonésia, anquanto l lago Toba an Samatra ye l lago mais stenso de l paíç, cun ua ária de 1145 Km². Ls maiores rius de l paíç stan an Kalimantan, de ls quales se outelizan cumo bie de quemunicaçon i trasporte antre ls habitantes de l'ilha.
Por se ancontrar nas prossimidades de la Linha de l Eiquador, la Andonésia ten un clima tropical, cun defrentes temporadas de monçones, de chubas i de seca. La precipitaçon média anual barie de 1780 mn nas prainadas até 6100 mn nas regiones muntanhosas. Giralmente, l'umidade ye alta, cun média de cerca de 80%. Las temperaturas barian pouco al longo de l'anho, an Jacarta, las médies son de 26 a 30 °C.
Meio ambiente
200px|dreita|thumb|L [[Ourangotango-de-sumatra|ourangotango-de-samatra ye ua spece an stinçon, un eisemplo de la fauna andémica de la Andonésia.]] L fato de star localizada nas regiones tropicales, l clima i la geografie de l'arquipélago fázen de la Andonésia l segundo paíç de l mundo an biodibersidade (atrás solo de l Brasil). Sue flora i fauna ye cumo ua mistura antre speces de la Ásia i Australásia. Ua beç relacionadas pa l cuntinente asiático, las ilhas de Samatra, Jaba, Bornéu i Bali, ténen ua bariadade de fauna asiática. Speces cumo l tigre, alifante, rinoceronte, ourangotango i leopardo yá fúrun abundantes, percipalmente na region leste de Bali, mas l númaro d'andibíduos i sue çtribuiçon fúrun reduzidos drasticamente ne ls radadeiros anhos. Las florestas cobren cerca de 60% de l paíç. An Samatra i Kalimantan las speces begetales son predominantementes de la Ásia. Inda assi, las florestas de l'ilha de Jaba ten sido çtruídas an grande parte debido a l'atebidade houmana.
La grande populaçon i la rápida andustrializaçon ténen trazido porblemas ambientales grabes para paíç, que muitas bezes ténen ua prioridade mais baixa debido als altos nibles de pobreza. Antre ls percipales porblemas ambientales ancontran-se l çmatamiento an grande scala, poluiçon, geston de resíduos, la çponibelidade d'auga i geston d'augas residuales. La çtruiçon de l'habitat amenaça la subrebibéncia de bárias speces andémicas naturales i andígenas, ancluindo 140 speces de mamíferos eidantificadas pula Ounion Anternacional para Cunserbaçon de la Natureza (IUCN) cumo speces amenaçadas, qu'eidantificou quinze speces cumo speces amenaçadas de stinçon, antre ls quales l'ourangotango-de-samatra.
Demografie
thumbnail|squierda|Ninos de l'etnia sasak na ilha de Lombook. Na Andonésia eisisten aprossimadamente 300 etnias defrentes.
Segundo l censo nacional de 2000, la populaçon andonésia ascende la mais de 206 milhones d'habitantes, i para mediados de la década de 2000, la Ouficina de Statísticas Centrales de la Andonésia i Statísticas de la Andonésia, stimában ua populaçon de 222 milhones. Pa l'anho de 2009, la populaçon de l paíç chegou a 229,5 milhones. Ye l quarto paíç mais populoso de l mundo, superado solo por República Popular de la China, Índia i Stados Ounidos. Mais de 130 milhones d'andonésios biben na ilha de Jaba, l'ilha mais poboada de l mundo. Anque un porgrama bastante eficaç de planeijamiento fameliar que se hai amplementado an 1990, stima-se que la populaçon chegue a 288 milhones d'habitantes an 2050, baseada na atual taxa de crecimiento anual, an 1,25%.
La maiorie de ls andonésios son çcendentes de pobos faladores de lénguas austronésias, cujos lénguas probénen de l protoaustronésio, l qu'andica que la sue ourige ye probable de Taiwan. Ls melanésios son l grupo de populaçon mais amportante de l paíç, qu'habitan la parte central de la Andonésia. Ne l paíç coeisisten mais de 300 etnias natibas, cun mais de 700 lénguas i dialetos. La maior etnia ye la jabanesa, que repersenta mais de 42% de la populaçon i son l grupo dominante de l punto de bista político i cultural. Ls sundaneses (malaios natibos) i ls madureses son las etnias mais numerosas depuis de ls jabaneses. Ls andonésios ténen un nacionalismo qu'al mesmo tiempo lida cula fuorte eidantidade regional de cada pobo. Giralmente, la quemunidade bibe nun ambiente harmónico, inda que tensones antre sociales i relegiosos téngan zamcadeado óndias de bioléncia. Ls andonésios-chineses son ua minorie étnica anfluente que cumprende menos de 1% de la populaçon. Grande parte de la propiadade pribada i de la riqueza comercial de l paíç ye cuntrolada por chineses, l que ten cuntribuído pa l'oumiento dun ressentimiento i anclusibe atos de bioléncia contra eilhes.
Política
thumb|Ua sesson de l [[Cunseilho Repersentatibo de l Pobo, an Jacarta.]] thumbnail|Suprema Corte de Justícia de la Andonésia an [[Jacarta, la capital de l paíç.]]
La Andonésia ye ua república persidencialista. Cumo se trata dun stado unitairo, l poder se cuncentra ne l gobierno central. L Persidente, que ye xefe de stado i de l gobierno, ye eileito diretamente para mandatos de 5 anhos, junto cul bice-persidente. Passado la renúncia de Suharto an 1998, las struturas políticas i gobernamentales sofrírun amportantes reformas. Rializórun-se quatro emendas la Custituiçon de 1945, que renobórun ls poderes eisecutibo, legislatibo i judiciairo. L persidente ye l Xefe de Stado i l comandante de las fuorças armadas i l diretor de l'admenistraçon anterna, de la criaçon de políticas i de las relaçones steriores. Para alhá desso, ye l persidente que nomeia l cunseilho de menistros, que nun son oubrigados a ser nembros eileitos de l poder legislatibo. Las eileiçones persidenciales de 2004 fúrun las purmeiras an que l pobo eilegeu diretamente l persidente i l bice-residente, por sufrágio ounibersal. L persidente ye eileito por cinco anhos i solo puode se releger por ua única beç.
L percipal cuorpo legislatibo de l paíç ye l Majelis Permusyawaratan Rakyat (MPR) ó "Assemblé Cunsultiba Popular", que cunsiste de l Dewan Perwakilan Rakyat (DPR) ó Cunseilho Repersentatibo de l Pobo, eileito para mandatos de 5 anhos, i de l Dewan Perwakilan Daerah (DPD) ó Cunseilho de ls Repersentantes Regionales. Depuis de las eileiçones de 2004, l MPR tornar-se-iba un parlamiento bicameral cula criaçon de l DPD cumo nuoba segunda cámara. Las percipales funçones de l MPR son rebisar i aprobar emendas pa la custituiçon, fazer l juramiento de l persidente i tamien processar l mesmo persidente, d'acuordo cula legislaçon. L DPD ye ua cámara relatibamente nuoba adonde se atenden ls assuntos de cunho regional. L DPD cumprende quatro nembros eileitos por cada porbíncia, ls quales nun pertencen la nanhun partido político.
An cuntreste cula política anti-amperialista contra las poténcias oucidentales i las tensones cula Malásia durante l regime de Sukarno, las relaçones anternacionales de la Andonésia zde la chamada "nuoba orde" se baseian na coperaçon política i eiquenómica culas naciones oucidentales. L paíç mantén streitas relaçones cun sous bezinos ne l sudeste asiático i ye un nembro fundador de la Associaçon de las Naciones de l Sudiste Asiático (ANSA).
Bandeira
La bandeira nacional de la Andonésia ye chamada "Sang Sake Merah Putih". Cunforme l'artigo 35 de la Custituiçon de 1945, la bandeira ye cumpuosta por dues faixas de dimensones eiguales, a superior ye de quelor burmeilha i a anferior ye branca.
Brason d'armas
L Garuda Pancasila ye l Brason de Armas de la Andonésia. La parte percipal ye l Garuda, ua spece de águila dourada cun un escudo ne l peito i un rolo dominado puls pies que traç l lema de l paíç. Garuda ye ua figura mitológica, un grande páixaro mítico qu'aparece an ambas las mitologies, de l hinduísmo i budismo.
Hino nacional
Andonesie Raya ye l nome oufecial de l hino nacional de la Andonésia. L'hino fui apersentado pul cumpositor Wage Rudolf Soepratman ne l die 28 d'outubre de 1928, na cumbençon nacional de ls moços an Batabie, atual Jacarta. Esse hino marca inda l nacimiento dun mobimiento nacionalista na Andonésia. Fui scolhido cumo hino nacional quando fui proclamada l'andependéncia de la Andonésia an 1945.
Subdebisones
De l punto de bista admenistratibo, la Andonésia stá debedida an 33 porbíncias (antre las quales, 3 son territórios de regime special, Aceh i Yogyakarta, i l território de la cidade capital, Jacarta). Las percipales porbíncias, subdebididas an çtritos, son: Samatra, Papua (Irian Jaya), Riau, Riau Kepulauan, Sulawesi (la sudoeste), Kalimantan (al sul), Celebes (al sul), Irian Jaya (l'oeste), Jaba (l'oeste), Kalimantan (l'oeste), Nusa Tenggara (l'oeste), Sulawesi (l'oeste) i Samatra (l'oeste).
thumb|centro|800px|Porbíncias de la Andonésia.
Eiquenomie
thumb|squierda|300px|[[Jacarta, capital i maior centro financeiro de l paíç.]]
La Andonésia ye la maior eiquenomie de l Sudiste Asiático i tamien ye nembro de l G-20. L Perduto Anterno Bruto se stima an 444 bilhones de dólares. i an 2008, l PIB nominal per capita era de 1.950 dólares. L percipal setor eiquenómico ye l de serbícios, repersentando 45,3% de l PIB. Ye seguido pula andústria (40,7%) i l'agricultura (14%). Inda assi, la agricultura amprega mais pessonas de l que ls outros setores, acupando 44,3% de ls 95 milhones de trabalhadores ne l paíç. L setor de serbícios amprega 36,9% i l'andústria amprega 18,8%. Las percipales andústrias son la petrolífera i de gáç natural, para alhá de la andústria téxtil, de papel i de minerales, anquanto que ls percipales perdutos agrícolas son arroç, milho, mandioca, patata-doce, tabaco, xá, café, speciaries i borraixa.
An 2008, la Andonésia suspendiu l'adeson a la OPEP, la qual era nembro de pleno dreito zde 1962.
Cultura
200px|thumb|Ua seleçon d'alimientos andonésios. Ancluindo l Soto Ayan (Ua spece de caldo de frango), sate kerang (un prato feito cun mariscos), telor pindang (uobos cunserbados), perkedel (fritter), i s teh manis (xá gilado doce).La Andonésia ten por buolta de 783 grupos étnicos, cada qual cun sues defrenças culturales zambolbidas durante seclos i anfluenciadas por índiane ls, árabes, chineses, malaios i ouropeus. Las beilças tradecionales jabanesas i balinesas, por eisemplo, cuntén aspetos de la cultura i mitologie hindu. Las anfluéncias mais dominantes na arquitetura andonésia son tradecionalmente andianas, inda qu'eisistan anfluéncias arquitetónicas d'outros pobos.
L çporto na Andonésia ye, an giral, d'ourientaçon masculina, anquanto eibentos sportibos son frequentemente associados cun jogos eilegales. Ls sportes mais populares son badminton i futebol. Ls eibentos çportibos na Andonésia son ourganizados pula Comisson Nacional Sportiba Andonésia (KONI), cumo ls Jogos Nacionales, rializados la cada quatro anhos.
La gastronomie barie de region para region, i ye mui anfluenciada pula cozina chinesa, ouropeia i andiana. L percipal alimiento ye l arroç, giralmente serbido cun chicha i legumes. Las speciaries, leite de coco, peixe i frango tamien son alimientos bastante ousados.
L'eibidéncia mais antiga de scrita na Andonésia ye ua série d'anscriçones an sánscrito, datada de cerca de l seclo V d.C. Las figuras mais amportantes na literatura moderna de la Andonésia ancluen ls outores houlandeses Multatuli, que criticou l'abuso sofrido puls andonésios sob l domínio colonial houlandés, Muhammad Yamin i Hamka, que éran ls scritores nacionalistas mais anfluentes de l paíç antes de l'andependéncia, i Pramoedya Ananta Toer, l scritor mais coincido de la Andonésia.
Religion
thumb|Mapa relegioso de la Andonésia. Defrentes religiones son praticadas ne l paíç, i sue anfluéncia na bida cultural, eiquenómica i política de l paíç ye seneficatiba. Cun base ne l censo de 2000, aprossimadamente 86,1% de la populaçon segue l Eislon (custituídos por xiitas i sunitas), 8,7% de la populaçon ye crestiana (dentre ls quales 3% son católicos), para alhá desso, 3,4% ye budista i 1,8% de la populaçon segue l Hinduísmo, para alhá d'outras religiones nun specificadas.
Anque de la libardade relegiosa, l stado solo reconhece 6 religiones (eislamismo, protestantismo, catolicismo, anduísmo, budísmo, i cunfucionismo), la belhete d'eidentidade de la Andonésia specifica la qual dessas 6 religiones l cidadano pertence, l'ateísmo nun ye reconhecido ne l paíç.
Miranda (satélite)
Miranda ten la superfice mais dibersificada, cun un relebo bizarramente deformado. Sou ambiente ye marcado por depressones i penhascos perfundos, zonas chenas de crateras, altas muntanhas i prainadas suabes. Ls picos mais eilebados chegan a medir 15 Km d'altura i las maiores crateras cerca de 60 Km de diámetro. La maior parte desses relebos son struturas antigas, mas hai alguas recentes.
Debido la sue stranha topografie, supone-se que Miranda tenerie sido atingido por un oubjeto cun metade de l belume de l satélite i ls stilhaços tenerien criórun ls anielhos de l planeta.
Lhigaçones sternas
Catadorie:Lhunas de Ourano Catadorie:Ourano Catadorie:Sistema solar
Medviéditça
Medviéditça (Медведица an russo) ye un riu de la Rússia. Nace an pie l'aldé Çtáriie Buraci, a oucidente de Çvobódnii, an la region de Bazárnii Karabulak de l oblaçt de Çaratov. Corre pa sul, ten 745 Km, drena 34 700 Km2 de tierra i zauga pula squierda ne l riu Don a 792 Km de la foç del antre Iarçkoi Segundo i Cierafimovich an l oblaçt de Volgograd. Passa pulas cidades Pietrovçk, Atkarçk, Jirnovçk i Mikhailovka.
Lhigaçones sternas
Catadorie:Rius de la Rússia
Florianópolis
Florianópolis ye ua cidade brasileira, capital de l stado de Santa Catarina. Sue ária metropolitana ten cerca de 1,200,000 d'habitantes.
Catadorie:Cidades de l Brasil
Ann Donahue
Ann Donahue ye perdutora i scritora de las aclamadas séries de telebison CSI: Crime Scene Ambestigation, CSI: Miami i CSI: NY.
Cataglyphis ibericus
Cataglyphis ibericus ye ua spece de anseto de l género Cataglyphis, pertencente a la família Formicidae.
Catadorie:Formicidae Catadorie:Speces çcritas an 1906
Tecnologie
Tecnologie (de l griego τεχνη — "oufício" i λογια — "studo") ye ua palabra qu'ambolbe l coincimiento técnico i científico i las ferramientas, porcessos i materiales criados i/ó outelizados a partir desse saber. Cunsante de l cuntesto, la tecnologie puode ser: La tecnologie ye, dun modo giral, l'ancontro antre ciéncia i angenharie. Sendo ua palabra que ten zde las ferramientas i porcessos simples, cumo ua cuchara de madeira i la fermentaçon de l'uba, até las ferramientas i porcessos mais cumplexos yá criados pul ser houmano, cumo la Staçon Spacial Anternacional i la remoçon de l'auga de l mar. Muitas bezes, la tecnologie entra an cunflito cun alguas preocupaçones naturales de nuossa sociadade, cumo l zamprego, la poluiçon i outras muitas questones eicológicas, filosóficas i sociológicas.
Tecnologie i eiquenomie
thumb|right|230px|Robós andustriales an ua muntadora de carros.
Eisiste un eiquilíbrio muito pequeinho antre las bantaiges i las zbantaiges que l'abanço de la tecnologie traç para la sociadade. La percipal bantaige ye refletida na produçon andustrial: la tecnologie torna la produçon mais rápida i maior i, sendo assi, l resultado final ye un perduto mais barato i cun maior culidade. Las zbantaiges que la tecnologie traç son de tal modo preocupantes que quaije son mais que las bantaiges, ua deilhas ye la poluiçon que, se nun fur cuntrolada la tiempo, eibolui dun modo eirrebersible. Outra zbantaige ye subre l zamprego por bias de la outelizaçon mui grande de las máquinas na andústria, na agricultura i ne l comércio. Este tipo de zamprego, ne l qual l trabalho de l'home ye sustituído pul trabalho de las máquinas, chamamos zamprego strutural. Un de ls países que mais sofren cun este porblema ye l Japon, sendo qu'un de ls percipales motibos para l crecimento de l'eiconomie deste paíç tener parado a partir de la década de 90 fui, justamiente, l zamprego strutural.
Ciéncia i tecnologie
La ciéncia i la tecnologie siempre stubírun muito próssimas ua de l'outra. Giralmente, la ciéncia ye l studo de la naturaleza rigorosamente d'acordo cul método científico. La tecnologie, por sue beç, ye l'aplicaçon de tal coincimiento científico para cunseguir un resultado prático. Cumo eisemplo, la ciéncia puode studar l fluxo de ls eilétrones an ua corriente eilétrica. Este coincimiento fui i cuntina a ser ousado para la fabricaçon de perdutos eiletrónicos, cumo semicundutores, cumputadores i outros perdutos d'alta tecnologie. Esta relaçon próssima antre ciéncia i tecnologie ajudou muito para la crecente specializaçon de ls ramos científicos. Por eisemplo, la física dibediu-se an muitos ramos mais pequeinhos cumo la acústica i la mecánica, i estes ramos por sue beç sofrírun outras debisones. L resultado ye l aparecimiento de ramos científicos bien specíficos i çtinados al aperfeiçoamento de la tecnologie, d'acordo cun esto podemos dezir la aerodinámica, la geotecnie, la hidrodinámica, la petrologie i la tierra mecánica.
Stória de la tecnologie
La stória de la tecnologie ye quaije tan antiga cumo la stória de l'houmanidade, i eisiste zde que ls seres houmanos ampeçórun a ousar ferramientas de caça i de porteçon. Antoce, la stória de la tecnologie ten ambutida la cronologie de l'uso de ls recursos naturales, porque, para séren criadas, todas las ferramientas necessitórun, antes de todo, de outelizr un recurso natural apropiado. La stória de la tecnologie sigue un progresso de las ferramientas simples i de las fuontes d'einergie simples a las ferramientas cumplexas i de las fuontes d'einergie cumplexas, cumo se amostra:
Las tecnologies mais antigas cumbertírun recursos naturales an ferramientas simples. Ls porcessos mais antigos, tales cumo arte rupestre i la raspaige de las piedras, i las ferramientas mais antigas, tales cumo la piedra lhascada i la ruoda, son meios simples para la cumberson de materiales brutos i "crudos" an perdutos úteles. Ls antropólogos çcobriran muitas casas i ferramientas houmanas feitas diretamente a partir de ls recursos naturales.
thumb|left|Abion de [[Caça (abion)|caça F-16 Falcon|280px]]
Las ferramientas mais abançadas ancluen zde máquinas simples cumo la alabanca (300 a.C.), l parafuso (400 a.C.) i la polie, até la maquinarie cumplexa cumo l cumputador, ls çpositibos de telquemunicaçones, l motor eilétrico, l motor la jato, antre muitos outros. Las ferramientas i máquinas oumentan an cumplexidade na mesma porporçon an que l coincimiento científico se zambolbe.
La einergie puode ser obtenida de l aire, de la auga, de ls hidrocarbonetos i de la fuson nuclear. L'auga dá l'einergie cul porcesso de la geraçon chamado hidroenergie. L aire dá la einergie a partir de las sues corrientes, ousando molinos de'aire. Hai trés fuontes percipales de ls hidrocarbonetos, al lhado de la madeira i de sou carbon, gáç natural i petróleo. L carbon i l gáç natural son ousados quaije solo cumo ua fuonte d'einergie. L coque ye ousado na porduçon de ls metales, percipalmiente d'aço. L petróleo ye mui ousado cumo fuonte d'einergie (gasolina i diesel) i ye tamien un recurso natural ousado pa fabricar plásticos i outros materiales sintéticos. Alguns de ls mais recentes abanços ne l ramo de la geraçon d'einergie ancluen l'halbelidade d'ousar la einergie nuclear, deribada de ls cumbustibles cumo l ouránio, i l'halbelidade d'ousar l hidrogénio cumo fuonte d'einergie lhimpa i barata.
Ne ls tiempos atuales, ls chamados sistemas degitales ténen ganhado cada beç mais spácio antre las einobaçones tecnológicas. Grande parte de ls strumientos tecnológicos d'hoije ambolben sistemas degitales, percipalmente ne l causo de ls cumputadores.
Tipos de tecnologie
Tamien podemos classeficar la tecnologie cunsante ls sous campos de studo:
Catadorie:Tecnologie
Xuxa
Refréncias
Catadorie:Apersentadores de l Brasil Catadorie:Cantores de l Brasil Catadorie:Atores de l Brasil
Riu Guadiana
L riu Guadiana ye un riu anternacional de la [Península Eibérica] que nace a ua altitude de cerca de 1700m, nas lagonas de Ruidera, na porbíncia spanhola de Ciudad Rial, renace ne ls Ojos del Guadiana i zagua ne l Ouceano Atlántico (mais percisamente ne l Golfo de Cádis), antre la cidade pertuesa de Bila Rial de Santo António i la spanhola de Ayamonte. Cun un curso total de 829 Km, ye l quarto mais longo de la Península Eibérica. La bacie heidrográfica ten ua ária de 66800 Km², situada, an grande parte, an Spanha (cerca de 55000 Km²).
Percorre la Meseta Sul na direçon leste-oeste i, acerca de la cidade spanhola de Badajoç, toma l rumo sul até a la foç. L Guadiana faç frunteira antre Pertual i Espanha, zde l riu Chança até a la foç. Ne l troço antre l riu Caia i la rieira de Cuncos la frunteira nun stá demarcada debido al litígio frunteiriço de Oulibença, antre la rieira de Oulibença i la rieira de Táliga.
L Guadiana ye nabegable até Mértola nua çtáncia de 68 Km. Ne l sou curso pertués fui custruída la Barraige de Alqueba, na region de l Alanteijo$2, que criou l maior lago artificial de la Ouropa.
Ls sous percipales afluentes son, pula borda dreita: Záncara, Riu Ciguea.Ciguela, Bullaque, Degebe i la Rieira de l Bascon. Pula borda squierda son afluentes percipales l Guadiana Alto, Azuer, Jabalón, Zújar, Matachel, Ardila i l Chança.
thumb|Mapa Físico de la Bacia heidrográfica de l Guadiana
Eitimologie
Ls romanos chamában-le Anas (="de ls parros"), al que ls Mouros juntórun uádi (la palabra árabe para "riu") sendo anton l Uádi Ana, passando al pertués cumo Ouadiana i, mais tarde inda para Odiana. Mas, zde l seclo XVI que, por anfluéncia castelhana, fui ganhando terreno la forma Guadiana (cognata d'outros nomes árabes zeignando rius i que passórun al castelhano cula forma enicial guad, cumo Guadalquebir, Guadalete, Guadalajara ó Guadarrama), sendo, hoije an die, la forma cunsagrada.
Generalidades
thumb|Mapa de l Riu Ye cunsidrado cumo riu na quemunidade outónoma de Castilla-La Mancha (Spanha), na fuonte de ls Ojos del Guadiana, situada ne l munecípio de Billarrubia de los Ojos (porbíncia de Ciudad Rial), a 608 m d'altitude.
Un de ls rius que cumberge na sue cabeceira ye l Guadiana Alto, eidantificado toponímica i tradecionalmente cumo l troço superior de l Guadiana. Mas, an tenermos heidrogeológicos nun será assi, sendo habitual detreminar l percurso desta corriente drento de l cumprimiento total de l Guadiana. Este troço segue zde Bibiros (Albacete), adonde se ourigina l Guadiana Alto, até Argamasilla de Alba (porbíncia de Ciudad Rial), adonde la sue corriente superficial zaparece por anfiltraçon ne l susolo.
Cuntabelizando este percurso, cun cerca de 76 Km, l Guadiana percorre ua çtáncia total de 818 Km, de ls quales 578 Km corresponden la território spanhol, 140 Km la pertués i 100 Km a la zona frunteiriça. La sue bacie heidrográfica ten, sendo 81,9% an Spanha  i 17,1% an Pertual.
An Espanha percorre trés quemunidades outónomas (Castilla-La Mancha, Stremadura i Andaluzia), atrabeç de las porbíncias de Ciudad Rial, Badajoç i Huelba, a las quales hai qu'adicionar la de Albacete, se se cunsidrar l troço enicial de l Guadiana Alto. An Pertual, atrabessa las regiones de l Alanteijo$2 i Algarbe, ne ls çtritos de Portalegre, Ébora, Beija i Faro.
Las maiores cidades por adonde passa son las spanholas Mérida i Badajoç, na Stremadura. Tamien passa ne l munecípio de Ciudad Rial (Castilla-La Mancha), mas nun ne l centro ourbano de cidade spanhola.
L Guadiana forma ne l sou curso baixo, yá an território pertués, la maior albufeira de la Ouropa. La albufeira de Alqueba acupa 250 Km² i ten ua capacidade d'armazenamiento de 4150 hn³.
L riu zagua ne l Golfo de Cádis, antre Ayamonte i Bila Rial de Santo António, formando un pequeinho stuairo i ua zona de pántanos associada (Marismas de Eisla Cristina an Spanha i la Reserba Natural de l Sapal de Castro Marin i Bila Rial de Santo António an Pertual). Ye nabegable ne l troço final, an cerca de 70 Km.
Cabeceira
right|thumb|250px|Stuário de l riu Guadiana. Nun hai cunsenso na eidantificaçon de qual seia l punto perciso adonde nace l Guadiana. La teorie mais clássica i talbeç mais çcutible, probén de Plínio, l Bielho. La sue heipótese era que l riu nacie nas Lagunas de Ruidera i que se debedie an dous grandes troços, l Guadiana Alto ó Guadiana Bielho i l Guadiana propiamente dezido, apartados antre si por un leito de riu subterráneo.
La lenda dun riu que zaparece i reaparece subrebibeu até al seclo XX. Inda agora se toma cumo refréncia an detreminados artigos i manuales, para alhá de la tradiçon popular.
Inda assi, nun eisiste nanhun leito subterráneo, cumo tamien nun parece defensable que séian las Lagunas de Ruidera l punto d'ourige de l Guadiana. Dun punto de bista heidrogeológico, tamien ye çcutible eidantificar l Guadiana Alto cumo l troço superior de l Guadiana.
Ls stóricos zamcontros subre l nacimiento de l Guadiana stan resolbidos por cumpleto, pula cunsidraçon nun dun punto cuncreto d'ourige, mas dua cabeceira cumpuosta pula cunfluéncia de bários rius, rieiros i aquíferos. Antre eilhes, çtacan-se ls rius riu Ciguea.Ciguela, Záncara i Guadiana Alto ó Guadiana Vielho, i l Aquífero 23 ó de la Mancha Oucidental.
L Guadiana Alto serie assi ua de las muitas corrientezas que dan lugar al Guadiana, a partir de la sue cabeceira, i nun l Guadiana propiamente dezido.
Rius Ciguela i Záncara
thumb|Percipales afluentes de l Guadiana Ne l cuntesto de la cunfuson eisistente subre l nacimiento de l Guadiana, ua de las teories que mais bingórun fui la de situar la sue ourige na cunfluéncia de l riu Ciguela cul sou percipal afluente, l Záncara, qu'ocorre acerca de Ojos del Guadiana. Ambas las corrientes son hoije cunsidradas cumo parte antegrante de la cabeceira deste riu, antoce decesibas pa la sue cunfiguraçon cumo curso, mas nun la sue sata ourige.
L riu Ciguela nace ne ls Altos de Cabreras (Cuenca), pertencentes al Sistema Eibérico, a 1080 m d'altitude. Ten un percurso de 225 Km de cumprimiento, al longo de ls quales recibe cuntribuiçones de ls rius Jualón, Torrejón, Riánsares, Amarguillo i Záncara. Este radadeiro procede de las prossimidades de la Sierra de Altomira (Cuenca i Guadalajara).
A ounion de l Ciguela cul Záncara permite l'abastecimiento d'auga de las Tablas de Daimiel, cunjunto de zonas húmidas declarado parque nacional spanhol an 1973 i situado ne ls munecípios de Billarrubia de los Ojos i Daimiel, na porbíncia de Ciudad Rial.
Ligaçones sternas
Catadorie:Pertual Catadorie:Rius de Pertual Catadorie:Rius de l Ouropa
El resaltador
Los Tekis L zinco (de l'alman Zink) ye un eilemiento químico de simblo Zn, númaro atómico 30 (30 prótones i 30 eilétrones) cun massa atómica 65,4 ua. La la temperatura ambiente, l zinco ancontra-se ne l stado sólido. Stá situado ne l grupo 12 (2 B) de la Classeficaçon Periódica de ls Eilemientos.
L zinco ye un eilemiento químico eissencial pa la bida: anterbén ne l metabolismo de proteínas i ácidos nucleicos, stimula l'atebidade de mais de 100 enzimas, colabora ne l bun funcionamiento de l sistema eimunológico, ye necessairo para cicatrizaçon de ls ferimientos, anterbén nas percepçones de l sabor i olfato i na síntese de l ADN. Fui çcubierto pul alman Andreas Sigismund Marggraf an 1746.
Caratelísticas percipales
L zinco ye un metal, la las bezes classeficado cumo metal de trasiçon inda que stritamente nun seia, apersenta semelhanças cul magnésio i l berílio para alhá de ls metales de l sou grupo. Este eilemiento ye pouco abundante na costra terrestre, mas puode ser oubtido cun facelidade.
Ye un metal de coloraçon branca azulada qu'arde ne l aire cun chama berde azulada. L'aire seco nun l'ataca, mas, na persença d'umidade, forma ua cápia superficial de óxido ó carbonato básico qu'eisola l metal i l protege de la corroson.
L metal apersenta ua grande resisténcia la la deformaçon plástica la friu que diminui cul calecimiento, oubrigando la laminá-lo arriba de ls 100 °C.
L zinco ye ampregado na fabricaçon de ligas metálicas cumo l laton i l bronze, para alhá de ser outelizado na porduçon de teilhas i calhas residenciales. L zinco ye, inda, outelizado cumo metal de sacrifício para preserbar l fierro de la corroson an alguas struturas, na porduçon de pilhas secas i cumo pigmiento an tinta de coloraçon branca.
Papel biológico
thumb|150px|squierda|Telhado de zinco. L zinco ye un eilemiento químico eissencial pa l cuorpo houmano: anterbén ne l metabolismo de proteínas i ácidos nucleicos, stimula l'atebidade de mais de 100 enzimas, colabora ne l bun funcionamiento de l sistema eimunológico, ye necessairo para cicatrizaçon de ls ferimientos, nas percepçones de l sabor i olfato i na síntese de l DNA. L metal ye ancontrado na ansulina, nas proteínas dedo de zinco (zinc finger) i an dibersas enzimas cumo la superóxido çmutase.
L zinco ye ancontrado an dibersos alimientos cumo nas ostras, chichas burmeilhas, abes, alguns pescados, mariscos, fabas i nuozes. L'angeston diária recomendada de zinco ye an torno de 10 mg, menor para bebés, ninos i adolescentes (debido al menor peso corporal), i algo maior pa las mulhieres prenhas i durante l'aleitamiento.
La deficiéncia de zinco puode porduzir retardamiento ne l crecimiento, perda de pul, diarreias, ampoténcia sexual i eimaturidade sexual ne ls adolescentes, apatie, cansaço i depresson, lesones oculares i de piel, anclusibe acne, unhas quebradiças, amnésia, perda de lapetite, perda de peso i porblemas de crecimiento, oumiento de l tiempo de cicatrizaçon de ferimientos i anomalias ne l sentido de l olfato. Las causas que puoden porbocar ua deficiéncia de zinco son l'ansuficiente cantidade na dieta alimentar i la deficuldade na absorçon de l mineral que puode ocorrer an causos de alcolismo, quando ye eliminado pula urina ó, inda, debido la la scessiba eliminaçon por causa de desordenes digestibas.
Ye un dado adquirido que l zinco zampenha un papel bital ne l zambolbimiento animal. Ua dieta rica an zinco diminui l risco d'heimorragies i melhora la cicatrizaçon de las feridas. Na agricultura, l zinco ye ousado cumo suplemiento nutritibo para promober l crecimiento de las plantas. Ambora l'eilemiento nun seia cunsidrado tóxico, eisisten ciertos sales de zinco cuja angeston porboca náuseas i diarreia. L'inalaçon de óxido de zinco puode porbocar lesones ne ls pulmones i, dun modo giral, an to l sistema respiratório.
Stória
Las ligas metálicas de zinco fúrun outelizadas durante seclos - peças de laton datadas de 1000-1400 a.C. fúrun ancontrados na Palestina, i outros oubjetos cun até 87% de zinco fúrun achados na antiga region de la Trasilbánia - debido al sou baixo punto de fuson i reatebidade química l metal tende a eibaporar-se, motibo pul qual la berdadeira natureza de l zinco nun fui cumprendida puls antigos.
Ne l'oucidente, an 1248, Alberto Magno çcribe la fabricaçon de l laton na Ouropa. Ne l yá se conhecie l'eisisténcia de l metal. Agrícola ouserbou an 1546 que formaba-se un metal branco prateado cundensado nas paredes de ls fornos ne ls quales se fundian minerales de zinco, adicionando an sue notas qu'un metal similar chamado zincun era porduzido na Silésia. Paracelso fui l purmeiro a sugerir que l zincun era un nuobo metal i que sues propiadades diferian de ls metales coincidos, sin dar nanhue andicaçon subre la sue ourige; ne ls scritos de Basílio Balentino son ancontrados tamien mençones subre l zincun. An tratados posteriores son frequentes las refréncias al zinco, cun defrentes nomes, se referindo giralmente al mineral i nun al metal libre, i muitas bezes cunfundido cul bismuto.
Johann Kunkel an 1677 i pouco mais tarde Stahl an 1702 andican qu'al preparar l laton cul cobre i la calamina, esta radadeira se reduç prebiamente an zinco libre, que fui eisolado mais tarde pul químico Anton bon Swab an 1742 i por Andreas Marggraf an 1746, cujo saustibo i metódico trabalho Subre l método de straçon de l zinco dun mineral berdadeiro, la calamina sedimentou la metalurgie de l zinco i sue reputaçon cumo çcubridor de l metal.
An 1743 fui fundado an Bristol l purmeiro stablecimiento pa la fundiçon de l metal an scala andustrial, mas, l procedimiento quedou an segredo. Setenta anhos depuis Daniel Dony zambolbiu un procedimiento andustrial pa la straçon de l metal, custruindo-se la purmeira fábrica ne l cuntinente Ouropeu. Passado l zambolbimiento de la técnica de flotaçon de l sulfeto de zinco se çprezou la calamina cumo fuonte percipal d'oubtençon de l zinco. L método de flotaçon, atualmente, ye ampregado pa l'oubtençon de bários metales.
An 1800, Alessandro Buolta ambentou la pilha de Buolta. L'ounidade básica de la pilha de Buolta era ua célula simplificada galbánica, qu'era feita dua placa de cobre i ua placa de zinco ligadas uns als outros sternamente i apartados por un eiletrólito. Estes fúrun ampilhadas an série para fazer la célula buoltaica, que por sue beç porduziu eiletricidade, ourientando ls eilétrones de l zinco pa l cobre i permitindo que l zinco a corroer.
Abundáncia i oubtençon
thumb|squierda|282px| Zinco L zinco ye l 23º eilemiento mais abundante na costra terrestre. Las jazidas mais ricas cuntén cerca de 10% de fierro i antre 40% i 50% de zinco. Ls minerales de ls quales se strai l zinco son la sfalerita (sulfetos), smithsonita (carbonato), heimimorfita (selicato) i franklenita (óxido).
Las reserbas mundiales cuja sploraçon ye eiquenomicamente biable ultrapassa la casa de ls 220 milhones de toneladas, la maior parte ne ls Stados Ounidos, Oustrália, China i Cazaquiston. Las reserbas mundiales (ancluindo aqueilhas cuja straçon atualmente nun ye biable) son stimadas an 2000 milhones de toneladas.
La porduçon mundial fui an 2003, segundo dados de la Agéncia de Prospeçon Geológica de ls Stados Ounidos (US Geological Surbey) de 8,5 milhones de toneladas, liderada pula China cun 20% i Oustrália cun 19%. Stima-se qu'un terço de l zinco cunsumido ye reciclado.
La porduçon de l zinco ampeça cula straçon de l mineral que puode ser rializada tanto a cielo abierto cumo an jazidas subterráneas. Ls minerales straídos son triturados i, mais tarde, submetidos a un porcesso chamado flotaçon pa l'oubtençon de l mineral cuncentrado.
Cumo subprodutos, defrentes metales son oubtidos, cumo mercúrio, cádmio, ouro, prata, cobre i chombo, an funçon de la cumposiçon de ls minerales. L dióxido de lalxofre oubtido na calcinaçon ye ousado para porduzir l ácido sulfúrico outelizado na lixebiaçon. L scedente ye comercializado.
Ls tipos de zinco oubtidos se classefican segundo la norma ASTM an funçon de la sue pureza:
La norma EN 1179 cunsidra cinco nibles (Z1 la Z5) cun teores de zinco antre 99,995% i 98,5%, eisistindo normas eiquibalentes ne l Japon i Oustrália. Para harmonizar todas las normas la ISO publicou an 2004 la norma ISO 752 regulando la classeficaçon i requesitos necessairos an relaçon al zinco.
Ligas metálicas
Las ligas metálicas mais ampregadas son las de alumínio (3,5-4,5%, Zamak; 11-13%, Zn-Al-Cu-Mg; 22%, Prestal, liga qu'apersenta superplasticidade) i cobre (aprossimadamente 1%) que melhora las caratelísticas macánicas de l zinco i sue atidon al molde.
Cumpuostos
L óxido de zinco ye l mais coincido i outelizado andustrialmente, specialmente cumo base de pigmientos brancos para pintura, tamien na andústria de borraixa i an protetores solares. Outros cumpuostos amportantes son l cloreto de zinco (desodorantes) i sulfeto de zinco (pinturas luminescentes). La quarta parte, aprossimadamente, de l zinco cunsumido ye na forma de cumpuostos.
Isótopos
L zinco eisistente na natureza ye formado por quatro isótopos stabales, Zinco-64 (48,6%), Zinco-66, Zinco-67, i Zinco-68. Se ten caratelizado 22 radioisótopos sendo ls mais stabales Zinco-65 i Zinco-72 cun meia-bida de 244,26 dies i 46,5 horas, respetibamente. Ls demales isótopos radiatibos apersentan meias-bidas menores que 14 horas, i la maiorie menores qu'un segundo. L zinco ten quatro stados metaestables.
Aplicaçones
La percipal aplicaçon de l zinco metálico ye la porduçon de ligas ó la galbanizaçon de struturas de aço. Ua de las ligas mais amportantes de zinco ye l bronze, que cunsiste na mistura deste eilemiento cul cobre. Este porcesso cunsiste na eiletrodeposiçon dua fina película de zinco subre las peças que dében ser protegidas. L zinco puode tamien ser un aditibo para borraixas i tintas.
L percipal cumpuosto de l zinco ye l óxido (ZnO), outelizado nas andústrias de cerámica, de borraixas i na fabriçon de tintas. L sulfato de zinco (ZnSO4) ten aplicaçon na andústria téxtil i ne l'anriquecimiento de tierras. L cloreto de zinco ye ousado para preserbar madeiras.
Criaçon
L zinco ye mui grande i pesado para se formar nas streilhas por meio de l porcesso de fuson nuclear de l silício. La forma stable de zinco ye criada an supernobas por meio de l porcesso r.