cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Homo sapiens
Cuncéncia i pensamiento
Alguns filósofos debeden la cuncéncia an cuncéncia fenomenal, que ye la própia spriéncia, i cuncéncia d'acesso, que ye la trasformaçon de las cousas an spriéncia. La cuncéncia fenomenal ye l stado de ser cunciente, cumo quando dízen: "Stou cunciente". La cuncéncia d'acesso ye la cuncéncia d'algo an relaçon a cunceitos abstratos, cumo quando alguien diç: "You stou cunciente destas palabras." Bárias formas d'acesso a la cuncéncia ancluien la sensibelizaçon, outo-percepçon, cuncéncia, fluxo de cuncéncia, la fenomenologie de Husserl i la antencionalidade. L cunceito de cuncéncia fenomenal, na stória moderna, segundo alguns, stá antimamente relacionado cul cunceito de qualia. La psicologie social une la sociologie cula psicologie, an sou studo quemun de la natureza i las causas de l'anteraçon social houmana, cun énfase an cumo las pessonas pensan an relaçon uns als outros i cumo eilhas se relacionan antre si. L cumportamiento i ls porcessos mentales, tanto houmanos cumo nó-houmanos, puoden ser çcritos atrabeç de cogniçon animal, etologie, psicologie eibolucionista i de la psicologie cumparatiba. La ecologie houmana ye ua deciplina académica qu'ambestiga cumo ls seres houmanos i las sociadades houmanas anteraige cul ambiente natural i l sou ambiente social houmano.
Motibaçon i emoçon
La motibaçon ye la fuorça motriç por trás de l zeio de todas las açones deliberadas de ls seres houmanos. La motibaçon ye baseada an emoçones, specificamente, na busca de sastifaçon (spriéncias emocionales positibas), i a la prebençon de cunflitos. Positibo i negatibo son defenidos pul stado andebidual de l cérebro, que puode ser anfluenciado por normas sociales: ua pessona puode ser liebada la outo-agresson ó bioléncia, porque sou cérebro stá cundicionado a criar ua repuosta positiba a essas açones. La motibaçon ye amportante porque stá ambolbida ne l zampenho de todas las repuostas daprendidas. Drento de la psicologie, la prebençon de cunflitos i la libido son bistas cumo motibadores primairos. Drento de la eiquenomie, la motibaçon ye muitas bezes bista por basear-se an ancentibos, estes puoden ser d'orde financeira, moral ó coercitiba. Las religiones, an giral, colocan anfluéncias debinas ó demoníacas.
La felicidade, ó l stado de ser feliç, ye ua cundiçon houmana emocional. La defeniçon de felicidade ye un tema filosófico quemun. Alguas pessonas puoden defenir-se cumo a melhor cundiçon qu'un ser houmano puode tener, ua cundiçon de salude física i mental. Outros la definen cumo la libardade de caréncia i angústia, la cuncéncia de la buona orde de las cousas, la garantie dun lugar ne l ouniberso ó na sociadade.
La emoçon ten ua seneficante anfluéncia, podemos dezir que sirbe até mesmo para cuntrolar l cumportamiento houmano, mas storicamente muitas culturas i filósofos, por dibersas rezones ten zamcorajado essa anfluéncia por nun ser checable. Las spriéncias emocionales percebidas cumo agradables, cumo l amor, la admiraçon i la alegrie, cuntrastando cun aqueilhas percebidas cumo zagradables, cumo l rábia, la ambeija ó la tristeza. Hai muitas bezes ua çtinçon antre emoçones refinadas, que son socialmente daprendidas, i emoçones ourientadas subrebibentes, que son pensa-se séren inatas. La sploraçon de las emoçones houmanas cumo apartada d'outros fenómenos neurológicos ye dino de nota, specialmente an culturas adonde l'emoçon ye cunsidrada apartada de l stado fesiológico. An alguas teories culturales médicas, l'emoçon médica ye cunsidrada tan sinónimo de ciertas formas de salude física que nun hai nanhue defrença antre las dues. Ls stóicos acraditában que l'emoçon scessiba ye prejudicial, anquanto alguns porsores Sufi achában que ciertas emoçones stremas poderien render ua perfeiçon cunceitual, l que ye frequentemente traduzido cumo l éxtase.
Ne l pensamiento científico moderno, alguas emoçones refinadas cunsidradas un traço cumplexo neural inato nua bariadade de mamíferos domesticados i nun domesticados. Estas normalmente fúrun zambolbidas an reaçon a macanismos de subrebibéncia superior i anteligentes d'anteraçon antre si i l'ambiente; cumo tal, nun ye an todos ls causos çtinta i apartada de la funçon neural natural cumo fui ua beç assumida l'emoçon refinada. Inda assi, quando seres houmanos biben de forma cebelizada, berificou-se que l'açon zenibida an strema emoçon puode liebar a la desorden social i a la criminalidade.
Sexualidade i amor
Scolhas houmanas an agir subre la sexualidade son normalmente anfluenciadas por normas culturales, que barian de forma mui ampla. Las restriçones son muitas bezes detreminadas por fés relegiosas ó questumes sociales. L pesquisador pioneiro Sigmund Freud acraditaba que ls seres houmanos nacen polimorficamente perbersos, l que senefica que qualquiera númaro d'oubjetos puode ser ua fuonte de prazer. Segundo Freud, ls seres houmanos, an seguida, passan por cinco fases de zambolbimiento psicossexual (i puoden fixar-se an qualquiera fase por causa de traumas dibersos durante l porcesso). Para Alfred Kinsey, outro anfluente pesquisador de l sexo, las pessonas puoden caer an qualquiera lugar al longo dua scala cuntínua de ourientaçon sexual (cun solo pequeinhas minories totalmente heiterossexual ó totalmente homossexual). Studos recentes de la neurologie i de la genética sugíren que las pessonas puoden nacer cun ua predisposiçon para ua detreminada ourientaçon sexual ó outra.
Lenguaige
La capacidade que ls seres houmanos ténen de trasferir cunceitos i eideias atrabeç de la fala i de la scrita ye ancumparable cun qualquiera outra espece coincida. Al cuntrairo de ls sistemas de chamada d'outros primatas que son cerrados, la lenguaige houmana ye mui mais abierta i ganha dibersidade an defrentes situaçones. La lenguaige houmana ten la culidade de çlocamiento, usando palabras que repersentan cousas i acuntecimientos que nun stan atualmente ó localmente ocorrendo, mas an outro lugar ó nun horairo defrente. Desta forma, las redes de dados son amportantes pa l cuntino zambolbimiento de la lenguaige. La faculdade de spresson ye ua caratelística defenidora de la houmanidade, possiblemente anterior la separaçon filogenética de la populaçon moderna. La lenguaige ye fundamental pa la quemunicaçon antre ls seres houmanos, para alhá de ser central pa l senso d'eidantidade qu'une las naciones, culturas i grupos étnicos. L'ambençon de ls sistemas de scrita, pul menos, hai 5 000 anhos permitiu la preserbaçon de la léngua subre ls oubjetos materiales i fui un passo amportante na eiboluçon cultural. La ciéncia de la lenguística çcribe la strutura de la lenguaige i la relaçon antre las lénguas. Hai aprossimadamente 6 000 lénguas defrentes an uso atualmente, ancluindo lénguas de senhales i muitas miles mais que son cunsidradas zaparecidas.
Spiritualidade i religion
thumb|squierda|Ua [[eigreija católica al lado dua mesquita ne l Líbano. Las sociadades houmanas son stremamente dibersas religiosamente.]]
Ambora l nible sato de la religiosidade seia defícel de medir, la maiorie de las pessonas professa algua bariadade de fé relegiosa ó spritual, ambora alguas séian eirreligiosas: que negan ó rejeitan la fé ne l subrenatural ó spritual. Outros seres houmanos nun ténen fés relegiosas i son ateus, céticos científicos, agnósticos ó simplesmente nó-relegiosos. L houmanismo ye ua filosofie que bisa ancluir to l'houmanidade i todas las questones quemuns als seres houmanos i ye giralmente nó-relegiosa. Para alhá desso, ambora la maiorie de las religiones i fés sprituales séian claramente çtintas de la ciéncia, tanto la nible filosófico i metodológico, ls dous nun son giralmente cunsidradas mutuamente sclusibas, bisto que la maiorie de las pessonas ten ua mistura de puntos de bista científico i relegioso. La çtinçon antre filosofie i religion, por outro lado, a las bezes ye menos clara, i ls dous stan ligados an campos cumo la filosofie de la religion i teologie.
thumb|dreita|150px|[[Státua de Cunfúcio an Berlin, Almanha.]]
Filosofie i outo-reflexon
La filosofie ye ua deciplina ó campo de studo qu'ambolbe la pesquisa, análeze i zambolbimiento d'eideias, an giral, abstratas ó de fundamental nible. Ye ua deciplina que busca ua cumprenson giral de la rialidade, pensar i balores. Percipales árias de filosofie ancluen lógica, metafísica, eipistemologie, filosofie de a minte i axiologie (qu'anclui ética i stética). La filosofie abrange un amplo leque d'abordaiges i ye ousada para se referir a ua bison de mundo, ua perspetiba subre un assunto, ó para posiçones sustentadas por un detreminado filósofo ó scuola de filosofie.
Arte, música i literatura
thumb|150px|squierda|Alegoria de la Música (ca. 1594), ua [[pintura dua mulhier screbendo partituras por Lorenzo Lippi.]]
Cumo ua forma de spresson cultural por seres houmanos, l'arte puode ser defenida pula busca de la dibersidade i de l'uso de narratibas de libertaçon i de sploraçon (esto ye, la stória de l'arte, crítica d'arte i teorie de l'arte) para mediar sous lemites. Esta çtinçon puode ser aplicado a oubjetos ó performances, atuales ó stóricos, i sou prestígio se stende àqueles que fizo, çcubriu, eisibiu, ó a eilhes própios. Ne l'uso moderno de la palabra, l'arte ye giralmente antendida cumo l porcesso ó un resultado de fazer obras de material que, zde la cuncepçon até la criaçon, aderiran al "ampulso criatibo" de ls seres houmanos. L'arte se çtingue d'outras obras, sendo an grande parte, spontaneamente, por necidade, por ounidade biológica, ó por qualquiera perseguiçon andisciplinada de recreaçon.
La música ye un fenómeno natural i antuitibo cun base nas trés struturas ourganizacionales çtintas i anterligadas de ritmo, harmonia i melodie. Oubir música ye talbeç la mais quemun i ounibersal forma d'antretenimiento pa ls seres houmanos, al mesmo tiempo que daprenden i antenden que son deciplinas populares. Hai ua grande bariadade de géneros musicales i músicas étnicas. La literatura, l cuorpo de ls trabalhos de scrita, anclui prosa, poesie i drama, fiçon i nó-fiçon. La literatura anclui géneros cumo l épico, la lenda, l mito, balada i folclore.
Outelizaçon de ferramientas i tecnologie
thumb|dreita|Ua ferramienta arcaica [[Acheulense de piedra.]]
Las ferramientas de piedra fúrun ousadas pul proto-houmanos, pul menos, hai 2,5 milhones d'anhos. L uso cuntrolado de l fuogo ampeçou hai cerca de 1,5 milhones d'anhos atrás. Zde anton, ls seres houmanos ténen feito grandes abanços, l zambolbimiento de tecnologie cumplexa para criar ferramientas para ajudar las sues bidas i permitir outros abanços na cultura. Grandes saltos na tecnologie ancluen la çcubierta de la agricultura - que ye coincido cumo Reboluçon Neolítica; i de l'ambençon de máquinas outomáticas na Reboluçon Andustrial. Ne ls tiempos modernos, l'ambençon de la Anterneta permitiu que ls seres houmanos puodan cumpartilhar anformaçones mais rápido de l que nunca. L'uso de la eiletricidade cumo einergie ye bital ne l mundo de l'home moderno.
La arqueologie tenta cuntar la stória de culturas passadas ó perdidas, an parte, pul eisame atento de ls artefatos que porduziran. Ls purmeiros seres houmanos deixáren ferramientas de piedra, cerámica i jóias que son specíficas para defrentes regiones i épocas.
Raça i etnia
Ls seres houmanos muitas bezes classefican-se an tenermos de raça ó etnia, muitas bezes cun base an defrenças na aparéncia. Las catadories raciales houmanas fúrun baseados an ancestrales i traços besibles, specialmente traços faciales, quelor de la piel i textura de l pelo. La maiorie de las atuales eibidéncias genéticas i arqueológicas suportan ua única ourige única de l'home moderno na África Ouriental. Studos genéticos atuales demunstrórun que ls seres houmanos ne l cuntinente Africano son geneticamente mais dibersos. Inda assi, an cumparaçon culs outros grandes macacos, la sequéncia de genes houmanos ye notabelmente homogénea. La predomináncia de bariaçon genética ocorre drento de grupos raciales, cun solo antre 5 a 15% de bariaçon total ocorrendo antre ls grupos. Assi, l cunceito científico de bariaçon ne l genoma houmano ye an grande parte ancongruente cul cunceito cultural d'etnia ó raça. Ls grupos étnicos son defenidos por caratelísticas lenguísticas, culturales, ancestrales, nacionales ó regionales. A outo-eidantificaçon cun un grupo étnico ye giralmente baseada ne l parentesco i çcendéncia. Raça i etnia stan antre ls percipales fatores de eidantidade social que dórun ourige la bárias formas d'eidantidade política, por eisemplo: l racismo.
Sociadade, gobierno i política
thumb|squierda|L cumplexo de las [[Naciones Ounidas an Nuoba York, qu'abriga ua de las maiores ourganizaçones políticas de l mundo.]]
La sociadade ye l sistema d'ourganizaçones i anstituiçones resultantes de l'anteraçon antre ls seres houmanos. Un stado ye ua quemunidade política ourganizada acupando un território defenido, cun un gobierno ourganizado i tenndo soberanie anterna i sterna. L reconhecimiento de l pedido d'andependéncia d'outro d'outros stados, permitindo-le antrar an acuordos anternacionales, muitas bezes ye amportante pa l stablecimiento deste Stado. L "estado" tamien puode ser defenido an tenermos de cundiçones anternas, specificamente, cumo cuncebido por Max Weber, "l Stado ye ua quemunidade houmana que (cun sucesso) rebindica l monopólio de l'uso "legítimo" de la fuorça física drento dun detreminado território."
L gobierno puode ser defenido cumo ls meios políticos de criar i aplicar las leis, normalmente atrabeç dua hierarquia burocrática. La política ye l porcesso pul qual las decisones son tomadas drento de ls grupos. Ambora l termo seia giralmente aplicado a un cumportamiento drento de ls gobiernos, la política tamien ye ouserbada an todas las anteraçones de ls grupos houmanos, ancluindo las anstituiçones ampresariales, académicas i relegiosas. Eesisten muitos sistemas políticos defrentes, assi cumo defrentes maneiras de cumprendé-los i, muitas defeniçones se subreponen. La forma mais quemun ne l mundo to de gobierno ye ua república, inda assi outros eisemplos ancluen la monarquia, l stado quemunista, ditadura melitar i la teocracie. Todas estas questones ténen ua relaçon direta cula eiquenomie.
Guerra
thumb|Ls [[Bumbardeamientos de Hiroshima i Nagasaki matórun mais de 120 000 seres houmanos anstantaneamente.]]
La guerra ye un stado de cunflito generalizado antre ls stados ó antre outros grandes grupos de seres houmanos, que se carateriza pul uso de la bioléncia letal antre cumbatentes i/ó contra cebiles. Stima-se que durante l seclo XX antre 167 i 188 milhones de pessonas morrírun cumo resultado de la guerra. Ua percepçon quemun de guerra ye ua série de campanhas melitares antre pul menos dous lados oupostos ambolbendo ua çputa subre la soberanie, território, recursos, religion i outras questones. Ua guerra antre ls eilemientos anternos dun único Stado ye ua guerra cebil.
Houbo ua grande bariadade de eiboluçon rápida de táticas an to la stória de la guerra, que ban zde la guerra cumbencional a la guerra assimétrica a la guerra total i guerra nun cumbencional. Las técnicas ancluen l cumbate cuorpo a cuorpo, l'uso de armas de longo alcance i de limpeza étnica. L'anteligéncia melitar ten muitas bezes zampenhado un papel chabe para detreminar la bitória ó la derrota. La propaganda, que muitas bezes anclui anformaçon, oupenion tendenciosa i zeinformaçon, zampenha un papel fundamental na manutençon de l'ounidade drento dun grupo an cunflito i/ó sembrando la çcórdie antre ls adbersairos. Na guerra moderna, ls suldados i beiclos blindados de cumbate son outelizados para cuntrolar la tierra, nabios de guerra ne l mar i ls abiones ne l cielo. Estes campos ténen tamien subrepostos nas formas de fuzileiros, pára-quedistas, abiones melitares i mísseis de tierra-aire, antre outros. Satélites na órbita terrestre baixa fazirun de l spácio un fator de guerra, bien cumo, ambora nanhue guerra rial ye atualmente coincida a ser rializada ne l spácio.
Comércio i eiquenomie
squierda|thumb|Un [[mercado de rue ye l'eisemplo clássico de l local de benda i cumpra de benes por ounidade monetária.]]
L comércio ye l'antercámbio boluntairo de mercadorias i serbícios i ye ua forma de eiquenomie. Un macanismo que permite que l comércio funcione ye chamado de mercado. La forma ouriginal de comércio era l scambo, la troca direta de benes i serbícios. Ls comerciantes modernos, an beç desso, giralmente negocian atrabeç dun meio de troca, tal cumo l denheiro. Cumo resultado, la cumpra puode ser apartada de la benda, ó lucro. L'ambençon de l denheiro (crédito i mais tarde, l papel-moeda i denheiro nó-físico) simplificou i promobiu l comércio. Debido a la specializaçon i debison de l trabalho, la maiorie de las pessonas se cuncentrou nun pequeinho aspeto de la porduçon ó de serbícios, trocando sou trabalho por perdutos. L comércio eisiste antre las regiones, pus las defrentes regiones ténen ua bantaige absoluta ó cumparatiba na porduçon d'alguas commodities negociables, ó porque l tamanho de regiones defrentes permite que ls benefícios de la porduçon an massa.
L'eiquenomie ye ua ciéncia social que studa la porduçon, çtribuiçon, comércio i cunsumo de benes i serbícios. L'eiquenomie centra-se an bariables mensurables, i ye debedida an dous galhos percipales: microeconomie, que trata de ls agentes andebiduales, tales cumo famílias i ampresas, i la macroeconomie, que cunsidra l'eiquenomie cumo un to, causo an que cunsidra l'ouferta agregada i demanda de denheiro, de capital i commodities. Aspetos que recíben atençon special na eiquenomie ye l'alocaçon de recursos, porduçon, çtribuiçon, comércio i cuncorréncia. La lógica eiquenómica ye cada beç mais aplicada la qualquiera porblema qu'ambolbe la scolha sob scasseç ó la detreminaçon de l balor eiquenómico. L'eiquenomie ourtodoxa se cuncentra an cumo ls précios refleten la ouferta i la percura, i usa eiquaçones para preber las cunsequéncias de las decisones.
Notas
la. Sinónimos registrados pa la spece Homo sapienes, sendo que ls nomes de Bory de St. Bincent refíren- se a bariadades geográficas de ls houmanos modernos: aethiopicus Bory de St. Bincent, 1825; americanus Bory de St. Bincent, 1825; arabicus Bory de St. Bincent, 1825; aurignacensis Klaatsch & Hauser, 1910; australasicus Bory de St. Bincent, 1825; cafer Bory de St. Bincent, 1825; capensis Bron, 1917; columbicus Bory de St. Bincent, 1825; cro-magnonensis Griegory, 1921; drennani Kleinschmidt, 1931; eurafricanus (Sergi, 1911); grimaldiensis Griegory, 1921; grimaldii Lapouge, 1906; hottentotus Bory de St. Bincent, 1825; hyperboreus Bory de St. Bincent, 1825; andicus Bory de St. Bincent, 1825; japeticus Bory de St. Bincent, 1825; melaninus Bory de St. Bincent, 1825; monstrosus Linnaeus, 1758; netunianus Bory de St. Bincent, 1825; palestinus McCown & Kleith, 1932; patagonus Bory de St. Bincent, 1825; priscus Lapouge, 1899; proto-aethiopicus Giuffrida-Ruggeri, 1915; scythicus Bory de St. Bincent, 1825; senicus Bory de St. Bincent, 1825; spalaeus Lapouge, 1899; troglodytes Linnaeus, 1758 [nomen oublitun]; wadjakensis Dubois, 1921.
Prémio Nobel
L Prémio Nobel fui criado por Alfred Nobel, químico i andustrial sueco, ambentor de la dinamite, ne l sou testamiento. Ls prémios son antregues anualmente, ne l die 10 de Dezembre, anibersairo de la muorte de l sou criador, a las pessonas que fazirun pesquisas amportantes, criórun técnicas pioneiras ó dórun cuntribuiçones çtacadas a la sociadade.
Nobel nunca criou un prémio de Eiquenomie. L que se conhece por Nobel de Eiquenomie ye na berdade l Prémio de l Banco Central de la Suécia de Ciéncias Eiquenómicas an Mimória de Alfred Nobel, que nada ten a ber cula Fundaçon Nobel.
Stória
thumb|[[Alfred Nobel (1833-1896)]]
Alfred Nobel, que yá benie çgostoso cul uso melitar de ls splosibos qu'habie criado, quedou chocado al ber l'eidiçon dun jornal francés, que noticiara por anganho la muorte de sou armano Ludbig cumo sendo la sue i qualificando-lo cumo "mercador de la muorte".
Alfred Nobel deixou ua hardança de 32 milhones de corona. Sou testamiento, redigido an 1895, detreminaba la criaçon dua anstituiçon a la qual caberie recumpensar, la cada anho, pessonas que prestórun grandes serbícios a la Houmanidade, ne ls campos de la paç ó de la diplomacie, literatura, química, fesiologie ó medecina i física. L testamiento stablecie tamien que la nacionalidade de las pessonas nun serie cunsidrada na atribuiçon de l prémio.
La Fundaçon Nobel fui criada an júnio de 1900 i ye respunsable pul cuntrole de l respeito a las regras na zeignaçon de ls laureados i berifica l bun andamiento de la eileiçon. Tamien ye respunsable, atrabeç dun comité specífico para cada ua de las cinco árias i d'acuordo culas perpuostas de personalidades eiminentes, pula eilaboraçon i ancaminhamiento de las listas d'andicaçones a las bárias anstáncias qu'atribuen l prémio.
Ls prémios son custeados puls rendimientos ouriundos de l legado de Alfred Nobel, recursos pribados, i l prémio de Eiquenomie ye custeado pul Banco Central cun recursos públicos, d'eigual montante al scolhido pula Fundaçon Nobel.
La purmeira antrega de ls prémios
La purmeira cerimónia de premiaçon ne ls campos de la literatura, física, química i fesiologie/medecina acunteciu ne l Cunserbatório Rial de Stocolmo, an 1901; l Prémio Nobel de la Paç fui antregue an Oslo.
Zde 1902, ls prémios son formalmente antregues pul Rei de la Suécia. L'antrega de l Nobel de la Paç cuntina a ser feita an Oslo, sendo presidida pul Rei de la Noruega.
Ls prémios
right|250px|thumb|Stockholn Konserthuset, adonde acuntecírun las cerimónias d'antrega de ls prémios Nobel de [[2005 i de 2006.]] Ls nomes de ls laureados son anunciados an outubre puls defrentes comités i anstituiçones que rializan la scolha. La Fundaçon Nobel, antidade admenistradora de ls fondos de l prémio, cun sede an Stocolmo, nun stá ambolbida na seleçon de ls bencedores.
L prémio cunsiste nua medalha d'ouro cula efígie de Alfred Nobel, grabada cun sou nome, un diploma cula citaçon de la cundecoraçon i ua soma an denheiro que barie d'acuordo culs rendimientos de la Fundaçon Nobel, mas que ronda ls 10 milhones de corona suecas (mais dun milhon de ouros). L propósito ouriginal era permitir que las pessonas laureadas cuntinassen a trabalhar ó pesquisar, sin pressones financeiras.
Ls seguintes prémios son cuncedidos anualmente:
L Prémio Nobel ye cuncedido sob bárias cundiçones: puode ser ganho andebidualmente ó repartido antre até trés pessonas ne l mássimo, ó puode nun ser cuncedido an detreminado anho, l que permite la cuncesson de dous prémios de la mesma catadorie ne l'anho seguinte. Para alhá desso, l prémio an detreminado campo puode nun ser cuncedido por un anho ó mais - l qu'ocorre mais frequentemente cul Nobel de la Paç.
An 1991, fui criado l prémio humorístico satirizando ls prémios Nobel (l EigNobel), fundado por Marc Abrahams, tamien sin nanhue ligaçon cun Alfred Nobel. L prémio çtingue trabalhos que "purmeiro fázen las pessonas rir, i depuis las fázen pensar", repersentando l'ouportunidade de reunir na Ounibersidade de Harbard ua série de cientistas. Eesisten ls EigNobel de la Paç, de Medecina, de la Química, de la Física, de la Matemática, de la Nutriçon i d'outras árias, bariables cunsuante l tema de l trabalho científico "galardoado".
Prémio Sberiges Riksbank de Ciéncias Eiquenómicas an Mimória de Alfred Nobel
An 1968, l Sberiges Riksbank, l banco central de la Suécia, anstituiu l "Prémio de Ciéncias Eiquenómicas an Mimória de Alfred Nobel", ancorretamente referido cumo "Prémio Nobel de la Eiquenomie" i cuncedido a partir de 1969.
Na berdade, esse prémio nun ten ligaçon cun Alfred Nobel, nun sendo pago cul denheiro pribado de la Fundaçon Nobel, mas cun denheiro público de l banco central sueco, ambora ls ganhadores séian tamien scolhidos pula Academie Rial de las Ciéncias de la Suécia. La frase stratégica an mimória de Alfred Nobel ye la causadora de la cunfuson, i la família Nobel nun aceita l prémio cumo tal. An 1968, decidiu-se que nun mais serien criados outros prémios an mimória de Nobel. De to modo, l "Prémio Nobel de la Eiquenomie" ye antregue na mesma ocasion que ls prémios ouriginales.
Crítica
L Prémio Nobel de la Literatura ten sido albo de críticas por sue outelizaçon cumo "arma política". La premiaçon de Eilfriede Jelinek debido "al sou fluxo musical de bozes i contra-bozes an nobelas i peças que, cun straordinairo zelo lenguístico, rebelan l'absurdo de ls clichés de la sociadade i sou poder de subjugo" i Harold Pinter tubírun ua cierta conotaçon de "protesto". Ambos fúrun críticos ferozes de l gobierno de George W. Bush na persidéncia de ls Stados Ounidos.
Ligaçones sternas
Nobel Nobel Nobel Catadorie:Prémios de ciéncia
Alxandre, l Grande
Alxandre III de la Macedónia, dezido l Grande ó Magno (griego Αλέξανδρος l Τρίτος l Μακεδών, Aléxandros ho Trítos ho Makedón, Αλέξανδρος ο Μέγας, Aléxandros ho Mégas ó Μέγας Αλέξανδρος, Mégas Aléxandros  ) (20 de júlio de 356 a.C. an Pella – 10 de júnio de 323 a.C., an Babilónia)   fui l más célebre cunquistador de l mundo antigo, era filho de Felipe II de la Macedónia i de Oulímpia de l Épiro, mística i ardiente adoradora de l dius griego Dionísio. An sue mocidade, tubo cumo precetor l filósofo Aristóteles. Tornou-se rei de la Macedónia als binte anhos, na sequéncia de l assassinato de l sou pai.
El hardou un reino que fura ourganizado cun punho de fierro pul pai, que tubira de lhuitar contra ua nobreza turbulenta, las lhigas lhideradas por Atenas, i Tebas (la batailha de Queroneia repersenta la fin de la democracie ateniense i por arrastramiento de las outras cidades griegas i dua cierta cuncepçon de lhibardade), rebolucionando la arte de la guerra.
La sue personalidade ye cunsiderada de formas defrentes segundo la percepçon de quien l eisamina: por un lhado, home de bison, stremamente anteligente, tentando criar ua síntese antre l ouriente i oucidente (ancorajou l casamiento antre oufeciales sous i mulhieres persas, para alhá de outelizar persas al sou serbício), respeitador de l derrotados (acuolheu bien la família de Dario III i premitiu a las cidades dominadas la manutençon de gobernantes, religion, lhéngua i questumes) i admirador de las ciéncias i de las artes (fundou, antre alguas dezenas de cidades homónimas, Alexandrie, que benerie a se tornar l maior centro cultural, científico i eiquenómico de la Antiguidade por más de 300 anhos, até ser sustituída por Roma) ; por outro lhado, perfundamente anstable i sanguinário (las çtruiçones de las cidades de Tebas i Persepólis, l assassinato de Parménio, l sou melhor general, la sue lhigaçon cun un eunuco), lhemitando-se a ousar l pessonal de balor que tenie a la sue buolta an probeito própio.
De qualquiera modo, fizo l que puodo para spandir l heilenismo: criou cidades cul sou nome cun ls sous beteranos feridos por todo l território i dou nome para cidade houmenageando sou anseparable i famoso cabalho Bucéfalo. Abafou ua rebelion de cidades griegas sob l domínio macedónio i purparou-se para cunquistar la Pérsia.
An 334 a.C., amprendiu sue purmeira campanha contra ls persas na Batailha de Granico que dou-le l cuntrole de la Ásia Menor (atual Turquie). Ne l anho seguinte, derrotou l rei Dario III de la Pérsia na Batailha de Issus. Más un anho depuis, cunquistou l Eigito i Tiro, an 331 a.C.. Cumpletou la cunquista de la Pérsia na Batailha de Gaugamela, adonde derrotou definitibamente Dario III, l que le dou l statuto de Amperador Persa. thumb|center|500px|L ampério de Alxandre
Lao Zi
Lhao Zi (老子 Lǎozi, tamien scrito i pronunciado Lhaozi, Lhao Tzu, Lhao Tsé, Lhao Tzi, Lhao Tseu ó Lhao Tze na forma de Wade-Giles), fui un famoso filósofo i alquimista chinés. Sue eimaige más coincida l repersenta subre un búfalo, l porcesso de domesticaçon deste animal ye associado al camino de la eiluminaçon nas tradiçones zen budistas.
Alxandre, l Grande
La tendéncia de fuson de la cultura de l macedónios cula griega probocou nestes miedo quanto a un scessibo afastamiento de l eideales heilénicos por parte de sou monarca. Todabie, nada ampediu Alxandre de cuntinar sou porjeto amperialista an direçon al ouriente. Durante cerca de dous anhos Alxandre mantebe-se acupado an bárias campanhas de cúrtia duraçon para la cunsulidaçon de l sou ampério. Mas, an 327 a.C., cunduzindo las sues tropas por riba de las muntanhas Andocuche pa l bal de l riu Ando, para cunquistar la Índia, paíç mítico pa ls griegos, fui fuorçado a regressar a la Babilónia debido al cansaço de las sues tropas, i anstalarie ande la capital de l sou ampério. Deixou atrás de si nuobas quelónias, cumo Nicéia i Bucéfala, esta custruida an mimória de sou cabalho, a las bordas de l riu Hidaspes.
El tenie la antençon de fazer inda más cunquistas. Sabe-se que planeaba ambadir la Arábia i, probablemiente, las regiones al norte de l Ampério Persa. Poderie tamien tener planeado outra ambason de la Índia ó la cunquista de Roma, Cartago i de l Mediterráneo oucidental.
Anfelizmente nanhue de las fuontes cuntemporáneas subrebibeu (Calístenes i Ptolomiu), nin sequiera de las geraçones posteriores: solo possuímos testos de l seclo I que usórun fuontes que copiórun ls testos ouriginales. De modo que muitos de l pormenores de la sue bida son bastante çcutibles.
Lao Zi
A el ye atribuída la outorie dua de las obras fundamentales de l Taoísmo: l Tao Te Ching (道德經). La anfluéncia deste lhibro ye tan disseminada que tornou-se na atualidade un de ls lhibros más traduzidos an to l mundo.
Alxandre, l Grande
L eisército de Alxandre Magno
250px|thumb|right|Busto de Alxandre coincido cumo Azara Heirn. Cópia romana an mármore dun oureginal de [[Lisipo, de 330 a.C (Museu de l Loubre). Segundo Plutarco, las sculturas de Lhisipo repersentában fielmente l famoso cunquistador macedónio]]
Lao Zi
Alguns cunsidírun Lhao Zi un personaige mítico, ne l lhimiar de las lhendas. Ua destas lhendas cunta que el naciu cula aparéncia dun bielho, por esto tenerie recebido este nome ("Lhao Zi" quier dezir lhiteralmente "bielho mestre"). Muitos cunsidírun que esta lenda puode ser anterpretada cumo ua metáfora subre la antiguidade de l taoísmo, fundamentado an cunceitos filosóficos tradecionales anteriores a la própia redaçon de l Tao Te Ching.
Alxandre, l Grande
L eisército de Alxandre Magno
L eisército macedónio debaixo Filipe II i debaixo Alxandre Magno era cumpuosto por dibersos cuorpos cumplementando-se antre si: cabalharie pesada; cabalarie lhigeira; anfantarie pesada i anfantarie lhigeira.
La cabalarie pesada era custituída puls heitairoi ó cumpanheiros, formados an squadrones eilai de 256 ginetes cun capacete beócio, couraça de bronze ó lhinotorax, eiquipados cun xyston ó lhança de 3,80 n i ua spada. Ls melitares formában la ounidade de eilite de cabalharie aristocrática macedónia, sendo l percipal eilemiento oufensibo. An situaçon de cumbate, formában a la dreita de l hypspistas; ls nuobe squadrones cul squadron rial de 300 ginetes tomando l lhugar de honra, sob l comando de Clito Melas, cujo deber era l de porteger l rei durante las batailhas; a la sue squierda, ponian-se ls outros xefes an 8 squadrones de 256 homes, subdibedidos an 4 ounidades de 64 ginetes debaixo de l quemando de Filotas.
Lao Zi
Alguns studiosos, cumo l Dr. Russell Kirkland, chegan a dubidar de sue eisisténcia cumo andebíduo, cunsidrando sue obra un agregado de cuntribuiçones de antigos mestres taoístas. Sou testo subre la "Quemunidade Lhaoista" puode ser ancontrado antre ls lhinks andicados ambaixo nas "páiginas sternas".
Alxandre, l Grande
Alxandre i l Eigito
La cultura de l Antigo Eigito ampressionou Alxandre zde ls purmeiros dies de sue stadie naquel paíç. Ls grandes bruxedos que el bie por to parte le catibórun até l punto que el quiso "faraonizar-se" cumo aqueilhes reis quaije míticos. La Stória de la Arte mos ten deixado feitiços destes feitos i apeténcias. An Karnak eisiste un relebo adonde se bei Alxandre fazendo las oufrendas al dius Amon. Biste la andumentária faraónica:
Ne ls hieróglifos de l muro se çtínguen, para alhá de l títalos de Alxandre – faraó que se reperséntan drento dun serej i un cartucho eigípcio.
Lao Zi
Segundo Ronnie Lhittleijohn, l material scrito más antigo associado la Lhao Zi aparece ne ls capítulos anternos de la obra de Zhuangzi.
Alxandre, l Grande
Relaçones pessonales
L grande amigo i cumpanheiro de toda la bida de Alxandre fui Heiféstion, filho dun nobre de la Macedónia. Heiféstion, para para alhá de amigo pessonal de Alxandre, fui l bice-comandante de l sou eisército, até a la sue muorte. Alxandre casou cun pul menos dues mulhieres, Roxana, filha dun nobre pouco amportante, i la princesa persa Statira II, filha de Dario III de la Pérsia. L filho que tubo de Roxana, Alxandre IV de la Macedónia, morriu antes de chegar a la eidade adulta.
Lao Zi
Las refréncias más coincidas anforman que bibiu aprossimadamente ne l Seclo BII a.C., antretanto muitos storiadores situan sue bida ne l Seclo IB a.C., durante la época de las Cien Scuolas de Pensamiento i l Período de ls Reinos Cumbatentes. L cánon relegioso taoísta, citado ambaixo, l situa quaije mil anhos antes.
Alxandre, l Grande
Speculaçones
thumb|250px|right|Alxandre lhuitando contra un lhion cun sou amigo Craterus (detalhe). Mosaico de l [[seclo III a.C., Museu de Pella]]
Por tener morrido inda moço i sin derrotas, mui se diç subre l que tenerie acuntecido se tubisse bibido más tiempo. Se houbisses lhiderado sues fuorças nua ambason de las tierras a oeste de l Mediterráneo, probablemiente tenerie alcançado éisito, i, nesse causo, toda la stória de la Ouropa oucidental poderie ser cumpletamente defrente.
Lao Zi
La stória de Lhao Zi segundo l cánon relegioso taoísta
thumb|left|280px|L bebé Lhao Zi i sue mai
Alxandre, l Grande
L lhegado de Alxandre
Cula sue muorte, ls sous generales repartírun l sou ampério i la sue família acabou por ser sterminada. Ls Eipígonos eirien gastar geraçones seguidas an cunflitos. Solo Seleuco stubo pristes a reunificar l ampério (faltando l Eigito) por un cúrtio spácio de tiempo. Ls sous sucessores fazírun l que podírun para mantener l heilenismo bibo: griegos i macedónios fúrun ancorajados a eimigrar pa las nuobas cidades. Alexandrie ne l Eigito tubo un çtino brilhante por bies de ls cuidados de ls tolomaicos (l Eigito, anque de la sue monumentalidade, nunca tubíra grandes metrópoles): tornou-se un porto anternacional, un centro financeiro i un foco de cultura grácias a la biblioteca; mas outras cidades cumo Antióquia, Seléucida de l Tigre i Éfeso tamien brilhórun. Reinos ne l ouriente, cumo ls greco-batrianos (Afeganistan) i greco-andianos, spandiran l heilenismo geograficamente más de l que Alxandre l fazira. Quando ls partos (un pobo ando-ouropeu aparentado cun ls citas) acupórun la Pérsia, esses reinos susistírun até al seclo I a.C., cun las lhigaçones cortadas al oucidente.
Lao Zi
La stória de Lhao Zi segundo l cánon relegioso taoísta
An sue antroduçon de sue traduçon de la obra de Lhao Zi TAO TE CHING: L Lhibro de l Camino i de la Birtude, l Wu Jyh Cherng comenta sue stória cunforme ls registros de l l cánon relegioso taoísta,  “Lhao Tse tenerie nacido na porbíncia de Na Hue, na cidade de Guo Yang, ne l 25º die de la segunda lhuna de l anho Ken-Tzen de la era Wu-Tin (ne l período antre 1324 – 1408 La.C.).”
Alxandre, l Grande
L lhegado de Alxandre
thumb|lheft|350px|L mundo a la muorte de Alxandre, mostrando sou ampério an sou maior cuntesto [[Geopolítica|geopolítico]] Alxandre ten persistido na stória i mitos tanto de la cultura griega cumo de las nó-griegas. Depuis de sue muorte (i até durante sue bida) sues cunquistas anspirórun ua tradiçon lhiterária na que aparece cumo un heirói lhegendário, na tradiçon de Aquiles. Tamien ye mencionado ne l lhibro zoroástrico de Arda Biraf cumo "Alxandre, l Maldito", an persa Guzastag, pula cunquista de l Ampério Persa i la çtruiçon de sue capital, Persépolis. Ye coincido tamien cumo Skandar-i Maqduni ("Alxandre de la Macedónia") an persa, Dhul-Qarnayn, "l (home) de l dous chifres", nas tradiçones de l Ouriente Médio, الإسكندر الأكبر, Al-Iskandar al-Akbar an árabe, سکندر اعظم, Sikandar-i-azan an Urdu, Skandar an pashto, אלכסנדר מוקדון, Alxandre Mokdon an heibraico, i Tre-Qarnayia an aramaico (outra beç, "l de l dous chifres"), aparentemente la causa dua eimaige ampregada nas monedas cunhadas durante sou reinado nas quales ye amostrado culs chifres de carneiro de l dius eigípcio Amon. Sikandar, sou nome an Urdu i Hindi, tamien se amprega cumo sinónimo de "gicho" ó "listo".
Roma recuperou l lhegado heilenístico, i la miraige de l ampério de Alxandre: Crasso i Marco António tentórun cunquistar la Pérsia cun péssimos resultados. Trajano morriu a meio dua spediçon, Setímio Sebero tubo l bun senso de zeistir a meio i solo Heiráclito, ne l período bizantino, tubo ua campanha bitoriosa: ambalde, pus ls árabes acabórun cula Pérsia Sassánida, anfraquecida pulas lhongas guerras cun Bizáncio.
Lao Zi
La stória de Lhao Zi segundo l cánon relegioso taoísta
Segundo la mesma fuonte, sou pai serie un famoso alquimista de la dinastie San que bibiu más de cien anhos. Sue mai i mestra l tenerie cuncebido al angulhir ua pérola de luç, i sue gestaçon tenerie demorado uitenta i un anhos. ''“Lhao Tse naciu de l lhado squerdo de las costielhas de la sagrada mai, ne l jardin de la família sob ua arble de nome Li (ameixeira), cun pelos brancos i oureilhas grandes. Por esso, recebiu l nome de Lhao Tse (filho bielho) i Li Er (oureilha grande de la ameixeira).” A ounion de ls tenermos chineses para bielho i criança an sou nome justifican sou títalo de Senhor de l Fin i de l Percípio''.
Alxandre, l Grande
L lhegado de Alxandre
L oucidente mediebal biu nel l purfeito cabalheiro, ancluindo ne l grupo de l nuobe brabos i stableciu lhendas i l "Remanse de Alxandre". Luís XIV apreciaba bestir-se cumo Alxandre (a la maneira de l seclo XVII claro) i esse eipíteto serie siempre apreciado por monarcas abselutos.
Lao Zi
La stória de Lhao Zi segundo l cánon relegioso taoísta
Fui cumbidado pul rei Wen para ser l respunsable pula biblioteca rial i assumiu l cargo de storiador rial até l 19º die de la quinta lhuna de l 25º anho de la era de l rei Zhao, anho an que ''“ampeçou sue grande biaige pa l oucidente, cun antuito de chegar als reinos de la atual Índia, Afeganistan i Eitália. Durante la biaige, permaneciu algun tiempo na frunteira de Yu Men i aceitou l oufecial-xefe de la frunteira cumo çcípulo. Ditou-le bários scritos, antre eilhes l Tao Te Ching.”''
Alxandre, l Grande
Repersentaçones na cultura
Ne l seclo XX, Alxandre l Grande fui oubjeto de muitos decumentários de la telbison.
Lao Zi
La stória de Lhao Zi segundo l cánon relegioso taoísta
Até este punto, tenemos la stória más dibulgada subre la bida de l outor de l Tao Te Ching, la cuntinaçon desta stória registrada ne l canón taoísta nun ye tan coincida.
Alxandre, l Grande
Repersentaçones na cultura
Dous filmes de grande sucesso tubírun cumo assunto Alxandre l Grande:
Lao Zi
La stória de Lhao Zi segundo l cánon relegioso taoísta
thumb|right|Lao Zi repersentado cumo dibindade Taoísta
Alxandre, l Grande
Refréncias
Catadorie:Biografies Catadorie:Alxandre, l Grande Catadorie:Generales Catadorie:Cunquistadores Catadorie:Reis de la Macedónia Catadorie:Reis de la Pérsia Catadorie:Faraós de la dinastie macedónica Catadorie:Stória de la Grécia
Lao Zi
La stória de Lhao Zi segundo l cánon relegioso taoísta
Inda segundo l testo de Wu Jyh Cherng:
“Muitos anhos depuis, tubo sue ascenson ne l deserto de Gobi, durante la qual emanou centeilhas de luç an cinco quelores, trasformando-se an cuorpo de luç dourada i zaparecendo ne l cielo.”
“Após sue ascenson, retornou outra beç a a tierra ancarnado cumo filho solo de l senhor Li Po Yang de la porbíncia Shu.” Sou çcípulo Yi Shi, l oufecial de la frunteira, l rencontrou na aldé de la família Li. Delantre del la criança de trés anhos de eidade rebelou sue berdadeira eimaige. Sou cuorpo creciu, trasformando-se an luç dourada branca. ''“Lhao Tse pronunciou más un ansinamento: l Tratado Marabilhoso de l Percípio Solar de l Tesouro de l Sprito (Lhing Bao Yuan Yang Miao Ching). Após cuncluir sou ansinamento, ls duzientos nembros de la família Li ascencionórun seguidos por Lhao Tse i Yi Shi. Esso acuntiu ne l die 28 de abril de 1118 La.C.”''
''“Depuis de l segundo nacimiento i ascenson, Lhao Tse inda retornou einúmeras bezes para trasmitir ls ansinamientos i para ourdenar las nuobas tradiçones. Por esso, ye chamado puls taoístas cumo Sublime Patriarca de l Camino.”''
Refréncia bibliográfica:
Wu Jyh Cherng, "Tao Te Ching - L Lhibro de l Camino i de la Birtude de Lhao Tse" (traduçon direta de l Chinés pa l pertués). Eiditora Mauad. 1996 (la berson cumpleta de l lhibro ancontra-se çponible para download na Biblioteca Birtual de la Scuola de l Feturo de la USP, lhink andicado antre las "Páiginas Sternas", cumo obra an domínio público)
L Lhegado de l Tao Te Ching
thumb|left|Al deixar la China, l guarda de la frunteira le pede que deixe un registro de sue sabedorie: l Tao Te Ching
Segundo la tradiçon Chinesa, Lhao Zi trabalhou muitos anhos cumo bibliotecário rial, eisercendo l cargo de superintendente judicial de ls arquibos amperiales an Lhoyang, capital de l stado de Ch'u. Çgostoso cun las antrigas i çputas de la bida na corte el decidiu abandonar esta bida, seguindo para las Tierras de l Oeste, an direçon a la Andia.
Al chegar la frunteira, l guardion de frunteiras Yin-hsi reconheciu sue sabedorie, l reberenciou cunforme la tradiçon chinesa pedindo para tornar-se sou çcípulo i pediu a el que antes de salir de la China deixasse un registro de sous ansinamientos por scrito.
Assi, antes de partir Lhao Zi screbiu ls 81 pequeinhos poemas que recebírun l títalo de Tao Te Ching.
Brecht i Lhao Zi
Bertold Brecht screbiu un guapo cunto subre l amportante papel deste guardion de frunteiras na trasmisson deste lhegado para la houmanidade. L poema fui scrito an 1938 i anserido na terceira parte de l belume Poemas de Sbendborg, publicado an Copenhagen an 1939. L testo cumpleto cula traduçon lhiteral deste poema por Marcus B. Mazzari puode ser ancontrado an "páiginas sternas". Esta ye la cuncluson de l testo:
Mas nun celebremos solo l sábio
Cujo nome resplandece ne l lhibro!
Pus purmeiro ye perciso arrincar de l sábio la sue sabedorie.
Por esso agradecimiento tamien se debe al aduaneiro:
El la straiu daquele.
Sue anfluéncia
thumb|180px|right|Pintura de la [[Dinastie Qing adonde Cunfúcio apersenta la Lhao Zi l moço Buda Gautama]]
L sou cuntato cun ls lhibros i la sue sabedorie pessonal anduziran nel a criar ua doutrina de carátener panteísta segundo la qual l Tao, ó camino, ye l percípio material i spritual, criador i ourdenador de l mundo. Ne l terreno prático preconizou la bida cuntemplatiba i la supresson de qualquiera deseio.
Lhao-Tsé ye tradecionalmente cunsidrado l fundador de l Taoísmo, mobimiento cun bertentes filosóficas i relegiosas çtintas zeignadas por nomes defrentes an chinés: Tao Chia ye l térmo que se refre al taoísmo filosófico; Tao Chiao ye l térmo que se refre taoísmo relegioso. Junto cul Cunfucionismo i l Budismo, l Taoísmo, antegra ls fundamientos de la tradiçon spirtual de la China.
Sou seguidor Zhuangzi ye outro famoso filósofo taoista chinés cuja filosofie fui mui anfluente ne l zambolbimiento de l Budismo Chan i de l Budismo Zen.
La religion Taoísta l cunsidra cumo ua dibindade, reberenciada an dibersos templos i cerimónias.
Catadorie:Taoísmo Catadorie:Cao Dai Catadorie:Filósofos de la China Catadorie:Alquimistas de la China Catadorie:Taoístas Catadorie:Bibliotecairos de la China
Anstituto de la Lhéngua Mirandesa
Anstituto de la Lhéngua Mirandesa ye la anstituiçon ancarregada de la repersentaçon, ambestigaçon, pormoçon, normatibizaçon i dibulgaçon de la lhéngua mirandesa. La sue sede stá na cidade de Miranda de l Douro, (Tierra de Miranda).
Surgiu de la necidade de la eisisténcia de defender la outelizaçon de la lhéngua mirandesa i la decison de formá-lo resultou de un ancontro rializado an Setembre de 2000, an Miranda de l Douro, onde se reuniran ua série de pessonalidades antressadas na lhéngua i dessa reunion saliu la decison de se abançar para la criaçon de l anstituto, anclusibe filiar l mirandés ne l Bureau Ouropeu de Lhénguas Minoritárias.
Lhigaçones sternas
Catadorie:Academies de Pertual Catadorie:Lhéngua mirandesa Catadorie:Miranda de l Douro
Ambason de l Eiraque
La Ambason de l Eiraque an 2003 ampeçou-se la 20 de Márcio atrabeç dua aliança antre ls Stados Ounidos de la América, Reino Ounido i muitas outras naciones, nua aliança coincida cumo la Coalizon. La oufensiba terrestre fui ampeçada a partir de l Kuwait, depuis dua série de ataques aéreos cun mísseles i bombas a Bagdade i alredrores tener abierto l camino a las tropas ne l terreno.
Ls afatibos, assi cumo ls meios materiales de l eisército eiraquiano, habien sofrido fuorte deterioraçon, zde la Guerra de l Golfo (1991), cuntando anton cun 17 debisones de l eisército regular (contra las 40 que tenian na guerra de 1991), para alhá de las seis debisones de la Guarda Republicana.
Anque algua rejisténcia por parte de l eiraquianos, las fuorças terrestres de la coligaçon norte-amaricana i británica abançórun bastante até tenéren un abrandamiento ne l die 25 de Márcio por falta de probisones. A 26 de Márcio fui abierta la frente norte de ataque cula chegada de fuorças aerotrasportadas a la region norte cuntrolada puls curdos.
Bagdade caiu la 9 de Abril i la 1 de Maio declarou l persidente norte-amaricano George W. Bush l fin de las ouparaçones melitares, dissolbendo l gobierno de l partido Ba'ath, deponendo l persidente Saddam Hussein. Las fuorças de la Coligaçon acaçórun Saddam Hussein a 14 de Dezembre de 2004, dando ampeço al porcesso de transiçon de poderes a la populaçon eiraquiana. La ambason dou segundo ua doutrina melitar de anterbençon rápida al stilo Blitzkrieg i al custo de solo 173 muortos de la Coligaçon (de ls quales 33 británicos).