cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zacatecas (belt)
Klima u bijodiversità
Il-belt ta' Zacatecas għandha klima semideżertika (BSk, skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen), b'temperatura annwali medja ta' 15.7 °C (60 °F). It-temperaturi ta' ffriżar huma komuni, speċjalment f'Jannar u fi Frar. Matul ix-xitwa tal-2017-2018, il-muniċipalità ta' Zacatecas laħqet temperaturi li kienu ilhom ma jintlaħqu għal bosta snin: 10 °F jew −12 °C b'fattur ta' sirda li jwassal biex it-temperatura tinħass daqs 3 °F jew −16 °C, għalkemm l-iżjed temperatura baxxa ġiet irreġistrata fi Fresnillo li hija belt oħra qrib il-belt ta' Zacatecas, fejn it-temperatura niżlet għal 3 °F jew −15 °C, b'fattur ta' sirda li jwassal biex it-temperatura tinħass daqs −2 °F jew −20 °C. Ix-xita tinżel l-iktar bejn Ġunju u Settembru, u hemm xitwa definita.
Ekonomija
L-iżjed setturi importanti tal-ekonomika muniċipali huma x-xogħol fil-minjieri jew fl-estrazzjoni, li jimpjega madwar 21 % tal-popolazzjoni, it-trobbija tal-annimali li għaliha hija ddedikata 76 % tal-erja, u l-kummerċ li jimpjega iktar minn 70 % tal-popolazzjoni. Il-biċċa l-kbira tax-xogħol tal-estrazzjoni llum il-ġurnata jsir fil-muntanji Panuco, Vetagrande u Morelos. L-iżjed minjieri attivi huma dawk ta' El Compas, La Gallega, San Panuncio u San Rafael. Il-produzzjoni annwali hija stmata li trendi 50,043 peso għad-deheb, 11,320 peso għall-fidda u 38,122 peso għaċ-ċomb. Fost il-minerali mhux metalliċi hemm il-kaolin, il-ġebel għall-kostruzzjoni u l-aggregati tal-petroleum. L-agrikoltura u t-trobbija tal-bhejjem issir l-iktar fuq livell komunali, b'għaxar ejidos stabbiliti. 15 % biss tal-art tal-muniċipalità hija kkultivata. L-agrikoltura tiddependi fuq l-istaġun annwali tax-xita u tipproduċi xi ikel bażiku bħall-fażola, il-bżar jaħraq u l-qamħirrum. Fost l-annimali li jitrabbew hemm il-bhejjem tal-ifrat, il-ħnieżer, in-nagħaġ, il-mogħoż u ż-żwiemel. Hemm ukoll ftit industrija marbuta mal-ipproċessar tal-ikel, it-tessuti, il-prodotti tal-injam, il-karta u t-tagħmir tal-estrazzjoni, kif ukoll xogħol tal-artiġjanat bħall-produzzjoni ta' sarapes, oġġetti tal-ġebel, ġlud u metalli prezzjużi. Il-kummerċ huwa maqsum bejn il-provvista għad-domanda u għall-ħtiġijiet lokali kif ukoll it-turiżmu. Minbarra t-turiżmu bis-saħħa tal-istatus tal-belt bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, hemm diversi siti għall-kampeġġ fi Sierra de Organos, Canon de Juchipila, Cerro del Mixton u Sierra de Cardos. La Quemada jew Alta Vista-Chalchihuites huwa l-iżjed sit arkeoloġiku magħruf fl-inħawi ta' Zacatecas. Minħabba l-pożizzjoni tas-sit, l-artefatti joħorġu fid-dieher l-influwenza ta' kulturi oħra, fosthom dawk ta' Teotihuacan, il-Purépecha u t-Tolteki. Is-sit fih diversi livelli u huwa mibni fuq għolja kbira. Meta tagħmel ix-xita, l-ilma jnixxi mil-livelli ta' fuq bħal kaskata.
Ġemellaġġ
Zacatecas hija ġemellata ma':
Mary Meilak
thumb|lemin Mary Meilak (1905-1975) kienet waħda mill-ftit poeti nisa Maltin ta' dak iż-żmien u hija meqjusa bħala l-ewwel poetessa Maltija.
Bint Ġorġ u Mananni, Mary Meilak twieldet ir-Rabat Għawdex nhar id-9 ta' Awwissu 1905. Ħadet l-edukazzjoni tagħha fl-Iskola Ċentrali t'Għawdex. Għamlet sbatax-il sena taħdem fl-uffiċini tal-Gvern iżda fl-1942 daħlet għalliema, xogħol għal qalbha ħafna li damet fih sakemm irtirat, għoxrin sena wara.
Poetessa
Kitbet l-ewwel poeżija tagħha, Faxx Nemel, meta kellha 25 sena, fl-1930. Fl-1945 ħarġet l-ewwel ġabra tagħha ta’ poeżiji, Pleġġ il-Hena, u s-sena ta’ wara Villa Mejlaq, Dawra Misterjuża u Album.
Ippubblikat ukoll ġabriet ta’ esejs Nirraġunaw u Nitbissmu, tliet novelli: Nokkla Sewda, San Nikola tal-Vinturi u It-Tewmin tal-Birgu, żewġ opri u xi operetti.
Mewt
Mietet nhar l-1 ta' Jannar 1975, fl-għomor ta' 70 sena.
F'għeluq il-100 sena minn twelidha twaħħlet lapida li tfakkarha fir-Rabat, Għawdex.
San Ġwann (Malta)
San Ġwann hija belt fit Tramuntana ta' Malta.
Philip Muscat
Philip Muscat (Ħaż-Żebbuġ, 9 ta' Awwissu 1930 - Msida, 31 ta' Diċembru 2010) kien tabib u Ministru Laburista fis-sebgħinijiet u t-tmeninijiet, u fi żmienu seħħew żviluppi importanti għal Malta, l-aktar fil-qasam tat-telekomunikazzjoni kif ukoll f’dak tal-edukazzjoni, fost­hom bit-twaqqif tal-Junior Lyceums.
Bin Joseph u Anna mwielda Sciortino, Philip Muscat studja fl-Iskola Primarja ta' Ħaż-Żebbuġ, is-Seminarju u fl-Università ta' Malta minn fejn ggradwa fil-B.Pharm., B.Sc. fl-1952 u sar tabib fl-1955. Kien tabib popolari fl-inħawi ta' Ħaż-Żebbuġ u Ħal Qormi.It-Tabib Muscat kien miż­żewweġ lil Doris imwielda Cuschieri u kellhom tlett itfal, Alexander, Joseph u Marlene.
Fil-Politika
It-Tabib Muscat daħal fil-politika fl-1956 bħala president tal-Għaqda Żgħażagħ Laburisti ta’ Ħaż-Żebbuġ. Hu kkontesta l-elezzjonijiet ġe­nerali f’isem il-Partit Laburista fl-1962, 1966 u l-1971 u dej­jem tela’ minn fuq il-ħames distrett. Fis-snin 60 kien il-kelliem tal-Oppożizzjoni dwar is-Servizzi Soċjali u s-Saħħa. Ikkontesta wkoll b’suċċess l-elezzjonijiet tal-1976, 1981 u 1987 li fihom kien elett mis-sitt dist­rett. Fl-1992 ikkontesta fuq is-sitta u s-seba’ distrett fejn kien irnexxielu jżomm is-siġġu parlamentari wara li rebaħ elezzjoni każwali.
Bejn l-1971 u l-1976 it-Tabib Muscat kien inħatar deputat ċerpersin tal-kumitati tal-Kamra tar-Rapp­re­żentanti, u mexxa wkoll delegazzjoni fil-Kunsill tal-Ewropa. Wara l-elezzjoni tal-1976 ingħata r-responsabbiltà ta’ Ministru tal-Edukazzjoni, ka­riga li żamm sal-1983. Waqt il-ħidma tiegħu f’dan il-Minis­teru kien introduċa l-iskemi ta’ student ħaddiem fl-Università u l-Istitut Tekniku. Fl-1979 irrappreżenta lill-Prim Ministru fil-Konferenza tal-Kapijiet tal-Istati tal-Commonwealth fiż-Żambja. Bejn l-1983 u l-1987 it-Tabib Muscat serva bħala Ministru tal-Industrija Paras­tatali, Enemalta u Telemalta. Minn April 1992, huwa kien il-kelliem ewlieni tal-Oppo­żizzjoni dwar ix-Xogħol u l-Korporazzjoni tax-Xogħol u Taħriġ, sakemm imbagħad irtira mill-politika.
Mewt
Fi stqarrija wara l-mewt tiegħu, il-Partit Laburista qal: "It-tabib Muscat kellu karriera mill-aqwa fil-kamp tal-medicina kif ukoll f’dak politiku, fejn għal snin twal ħadem u ta sehem fil-ħidma tal-Partit Laburista, liema ħidma baqa’ għaddej biha sal-aħħar żminijiet."
Il-funeral tiegħu sar fit-3 ta' Jannar 2011, fil-Knisja ta' Ħaż-Żebbuġ. Attendew il-President George Abela, il-Prim Ministru Lawrence Gonzi, l-Aġent Mexxej tal-Partit Laburista Anġlu Farrugia, l-eks-Mexxej Laburista Alfred Sant kif ukoll membri parlamentari preżenti u eks-ministri u deputati li servew fi żmien meta Muscat kien ministru. Fl-omelija tal-quddiesa Fr Hilary Tagliaferro iddeskriva lil Philip Muscat bħala bniedem bilanċjat li kapaċi jagħmel awto-kritika u dak li hu abjad jgħidlu abjad u dak li hu iswed jgħidlu iswed. Huwa sostna li rridu nitgħallmu minn dawn in-nies u t-tajjeb li għamlu f’ħajjithom nagħmluh aħna. Saħaq ukoll li l-awtorità ma tfissirx poter imma servizz għall-oħrajn minn dawk stess li għandhom il-poter u l-awtorità.“Philip kien juża l-poter biex jagħti servizz”.
Wara l-quddiesa t-tebut inħareġ mill-knisja qalb iċ-ċapċip tan-nies u minn hemm inġarr fuq l-idejn sa’ quddiem il-każin Laburista ta' Ħaż-Żebbuġ fejn mal-faċċata kien hemm ‘banner’ bil-kliem “Grazzi Philip”. Mill-gallarija ntefgħu fjuri ħomor u bojod kif ukoll indaqq il-Last Post minn grupp ta’ bandisti. Minn hemm il-korteo bil-qraba u l-ħbieb kompla saċ-Ċimiterju tal-Qalb ta’ Ġesù fl-istess raħal fejn Muscat indifen fil-qabar tal-familja.
Premier League Malti 1963–64
Statistika tal-Premier League Malti fl-istaġun 1963–64. Il-kampjonat kien imwettaq fi 8 timijiet, u Sliema Wanderers kienu rebbieħa tal-kampjonat.
Rudolf Clausius
Rudolf Julius Emanuel Clausius (imwieled Rudolf Gotitlieb ) (2 ta' Jannar, 1822 - 24 ta' Awissu 24, 1888), kien fiżiku u matematiku Ġermaniż u hu meqjus bħala wieħed mill-fundaturi ċentrali tax-xjenza tat-termodinamika. Permezz tal-formolazzjoni ġdida tiegħu tal-prinċipju ta' Sadi Carnot magħrufa bħala ċ-Ċiklu ta' Carnot, poġġa t-teorija tas-sħana fuq bażi aktar veru u soda. Fl-artiklu l-aktar importanti tiegħu, Dwar it-teorija mekkanika tas-sħana, ippubblikat fl-1850, ifformola ghall-ewwel darba l-ideat bażiċi tat-tieni liġi tat-termodinamika. Fl-1865 introduċa l-kunċett tal-entropija.
Ix-xogħol tiegħu
It-teżi tad-Dottorat ta' Clausius dwar ir-rifrazzjoni tad-dawl ipproponiet li naraw is-sema kaħla matul il-jum, u gradi differenti ta' aħmar fi tlugħ u nżul ix-xemx (fost fenomeni oħra) minħabba r-rifrazzjoni u r-riflessjoni tad-dawl. Aktar tard, Lord Rayleigh kellu juri li fil-fatt dan kien minħabba t-tifrix tad-dawl, imma madankollu, Clausius kien uża approċċ ferm aktar matematiku milli kien użaw xi wħud.
L-artiklu l-aktar famuż tiegħu, "Über die bewegende Kraft der Wärme" ("Dwar il-qawwa li tmexxi tas-sħana") ġie ppubblikat fl-1850, u ttratta t-teorija mekkanika tas-sħana. F'dan id-dokument, wera li kien hemm kontradizzjoni bejn il-prinċipju ta' Carnot u l-kunċett tal-konservazzjoni tal-enerġija. Clausius ifformola mill-ġdid iż-żewġ liġijiet tat-termodinamika biex titneħħa din il-kontradizzjoni (it-tielet liġi ġiet żviluppata minn Walther Nernst, matul is-snin 1906-1912). Dan id-dokument għamlu famuż fost ix-xjenzjati.
Matul l-1857, Clausius ikkontribwixxa għall-qasam tat-teorija ċinetika wara li rfina l-mudell ċinetiku sempliċi ħafna tal-gassijiet ta' Awissu Krönig biex jinkludi movimenti translazzjonali, rotazzjonali u vibrazzjonali. F'dan l-istess xogħol introduċa l-kunċett tal-"Mogħdija ħielsa medja" ta' partiċella. .
Clausius iddeduċa r-relazzjoni ta' Clausius-Clapeyron mit-termodinamika. Din ir-relazzjoni, li hi mod kif tista' tiġi kkaratterizzata l-tranżizzjoni tal-fażi bejn żewġ stati tal-materja bħal solidu u likwidu, oriġinarjament kienet ġiet żviluppata fl-1834 minn Émile Clapeyron.
L-entropija
Fl-1865, Clausius ta l-ewwel verżjoni matematika tal-kunċett tal-entropija, u taha isimha wkoll. Użat l-unità ‘Clausius' issa abbandunata (simbolu: "'Cl"') għall-entropija. Clausius ħa l-kelma "entropija" mill-Grieg, en + tropein, jiġifieri "kontenut ta' bidla" ("Verwandlungsinhalt") , Dawn huma żewġ frażijiet famużi li qal Clausius fl-1865: "L-enerġija tal-univers hi kostanti." "L-entropija tal-univers dejjem tersaq lejn il-massimu."
L-ewwel Konċilju ta' Niċea
250px|daqsminuri|Fresco tas-seklu 16 li juri l-Konċilju ta' Niċea 250px|daqsminuri|Il-Konċilju ta' Niċea rappreżentat f'ikona Ortodossa L-ewwel Konċilju ta' Niċea kien l-ewwel Konċilju ta' isqfijiet Kristjani li ġew imlaqqa fil-belt ta' Niċea biex jaqtgħu ċerti deċiżjonijiet dwar il-fidi Kattolika. Dan il-Konċilju ġie msejjaħ mill-Imperatur Kostantinu il-Kbir u għalih attendew madwar 318-il rappreżentant mill-Imperu kollu. Qabel il-Konċilju, l-isqfijiet kellhom jagħmlu konċilji reġjonali, bħal ma kien eżempju l-Konċilju ta' Ġerusalemm, l-ewwel Konċilju Reġjonali li nsibu tagħrif fuqu fl-Atti tal-Appostli (Atti Kap 15). Il-Konċilju Niċen kellu jagħti deċiżjoni finali fuq l-ereżija ta' Arju, li kien presbiteru Libjan u Ażjatiku, u qassis ta' reġjun f'Lixandra, li kien jgħallem li Kristu huwa l-Iben ta' Alla, li twieled minn Alla l-Missier, u huwa distint mill-Missier (għalhekk subordinat lejh), imma l-Iben huwa wkoll l-Iben ta' Alla iżda mhux ko-etern ma' Alla l-Missier. L-Arjaniżmu huwa duttrina Kristoloġika mhux trinitarja.
Dan it-tagħlim ta' Arju dam jiċċirkola u baqa' kkumbattut mill-Knisja Kattolika sakemm ħarġet id-deċiżjoni tal-Konċilju ta' Niċea f'dak li hu magħruf bħala l-Kredu oriġinali ta' Niċea, li ġie approvat kważi unanimament. Din id-deċiżjoni xejnet id-duttrina ta' Arju. Il-Kredu ta' Niċea kien jgħid il-verità dwar Ġesù bħala l-uniku Iben tal-Missier u tal-istess sustanza tal-Missier. Din id-deċiżjoni saret ġebla tat-Trinitarjaniżmu Nisrani. L-Arjani opponew din id-deċiżjoni dwar in-Natura ta' Ġesù u l-Imperatur ipprova jirrikonċilja lil Arju, mal-Knisja, imma ma rnexxielux, għax Arju miet fis-sena 336, filwaqt li Kostantinu l-Kbir miet sena warajh u s-segwaċi ta' Arju baqgħu jopponu għad-deċiżjoni tal-Konċilju.
Il-Konċilju indirizza wkoll il-kwistjoni tad-data tal-Għid il-Kbir li qabel kienet l-erbatax il-jum tax-xahar ta' Nisan, l-ewwel xahar tas-sena Liturġika Lhudija. Iżda dan l-attentat ma rnexxiex, infatti il-Knisja Ortodossa tiċċeleba l-Għid il-Kbir erba' ġimgħat wara il-Knisja Kattolika. Min hemm ġejja il-kelma quartodeċimaniżmu il-Kristjani tal-Lvant u l-Punent kienu jiċċelebraw l-Għid il-Kbir fi ġranet differenti. Kien hemm kontroversja kbira fuq id-data l-aktar korretta tal-Għid il-Kbir. Din il-kontroversja kienet antika sa mit-tieni seklu u baqgħet sejra għal mijiet ta' snin sakemm ittieħdet din id-deċiżjoni finali. Fl-aħħar ġiet deċiża il-ġurnata tal-Ħadd ta' wara l-qamar kwinta ta' Marzu, li fuqha għandha timxi s-sena Liturġika kollha. Ġew ukoll diskussi r-rikonoxximent tal-Knisja ta' Lixandra li jkollha s-setgħa flimkien ma' Ruma, kif ukoll xi privileġġi li jirrigwardjaw il-Knejjes tal-Antjokja.
Il-Konċilju ta' Niċea kellu wkoll l-irwol li jxandar il-Liġi Kanonika, li hija s-sistema li tagħmel liġijiet. Din is-sistema hija l-ewwel sistema legali fil-Punent u l-aktar waħda antika li baqgħet tiffunzjona kontinwament mingħajr ma ġiet interrotta.
Premier League Malti 1964–65
Statistika tal-Premier League Malti fl-istaġun 1964–65. Il-kampjonat kien imwettaq f'7 timijiet, u Sliema Wanderers kienu rebbieħa tal-kampjonat.
Carmel Attard
Tfulija u Żgħożija
Kien it-tieni wild fost tlieta ta’ Emmanuel u Helen imwielda Sacco. Ħa l-edukazzjoni tiegħu l-ewwel għand is-sorijiet ta’ Triq Mnajjar f’Birkirkara, wara mar fl-Iskola Primarja tal-Gvern fl-istess raħal u spiċċa l-Liċeo tal-Ħamrun.
Huwa kien jattendi l-Mużew ta’ Ħal Balzan, għax dan kien aktar viċin id-dar fi Triq Brared mill-qasam tal-Mużew f’Birkirkara. Daħal soċju u għamel sakemm kellu 24 sena jgħallem id-duttrina.
Poeta
Carmel kien iħobb ħafna l-kitba bil-Malti. Kiteb il-poeżija, iżda aktar minn hekk, għexha. L-uġigħ tal-qalb mhux biss kiteb dwaru, iżda ġarrbu wkoll. Kien jikteb il-poeżija mingħajr ma jgħid lil ħadd. Ommu kienet tinduna li qed jikteb mhux għax kien jgħidilha hu. Fil-qilla tiegħu kontra dak li mhux sewwa, kien isib fil-poeżija qawwa kbira.
Taħt qillet xemxieti imsawwab fuq ġbini l-ilma kiesaħ. Jirtira d-deni lejn il-qurriegha, u titqiba ta’ labr’ oħra forgenina w minn ġo demmi tibda dieħla saħħa ġdida.
Issa li l-piż indara fuq spallejja u idejja ma jinstelħux bil-ġbid tal-ħabel oħxon.
Il-marda li żaret lil Carmel kien imtabba’ bi stigma li biha s-soċjetà taf tittimbra lill-imġarrbin tagħha. Għax il-bniedem ma jitħalliex jgħix kif jixtieq fis-sewwa, ma jitħalliex ifisser dak li ma jaqbilx miegħu f’dinja li nsejħulha ħielsa, ma jitħalliex jesprimi t-tqanqil ta’ ħajtu jekk mhux konformi ma’ dak solitu, u toffri biss soluzzjoni waħda, il-mediċina.
Li tgħix mitt viżjoni li tmut kull mument f’illuzjoni ''mhix ħaġa tal-pirmli. ''
Li tħossok ġa tinten bil-moffa u mewt goffa mhix ħaġa tal-pirmli.
Li tħoss moħħ jixpakka ġo ġisem bħal kaxxa ''mhix ħaġa tal-pirmli. ''
Maż-żmien, Carmel ħareġ żewġ kotba bl-isem ta’ Taħt Qillet ix-Xemx u Il-Lampara. Kien jikteb ukoll xi esejs li dehru fuq xi ġurnali lokali. Ħafna aktar xogħol tiegħu baqa’ mhux ippubblikat u kien behsiebu joħroġ aktar kotba.
Kien membru f’diversi għaqdiet letterarji u fost oħrajn kien membru fil-kumitat tal-Moviment Qawmien Letterarju. F’gazzetta Libjana kien deher artiklu dwar il-poeżija tiegħu u anke kellu xogħol tradott fir-Russu.
Ħajja Personali
Bħala karattru, Carmel kien bniedem fommu sieket u riservat. Ħafna drabi kien introvert, iżda fil-poeżija qatt ma beża’ jikteb dak li jħoss mingħajr ebda kantunieri. Kien raġel sensittiv ħafna u eccentriku bħal ħafna artisti oħrajn. Kien pacenzjuz u ġentili, iżda meta jara l-inġustizzja jisbel. Kien raġel li fejn jara min hu fil-bżonn, kien jgħin bla ma jaħsibha. Ġieli sab min abbuża mill-qalb tajba tiegħu ukoll.
Kien dilettant kbir tal-fotografija. Nefaq ħafna flus f’apparat iżda għan-negozju qatt ma kien tajjeb. Ħafna xogħol kien jagħmlu biex jagħmel xi pjaċir lil xi ħadd. Kien jixtri wkoll għamara antika minn xi rkant jew imur jimxi fil-kampanja jew iżur xi knejjes biex jammira l-arti fihom. Bħala mużika kien iħobb dik klassika u l-favorit tiegħu kien Giuseppe Verdi. Kellu kollezzjoni kbira ta’ diski u kien iħobb jisma’ wkoll id-diski popolari ta’ żmienu speċjalment ta’ The Beatles. Meta kien żgħir kien jitgħallem il-pjanu u l-vjolin għand il-magħruf Agostino Camilleri, kuġin ta’ ommu. Kien ammirautur u ħabib kbir ta’ Frans Baldacchino l-Budaj u ġieli kitiblu sunetti biex jgħannihom. Huwa kien involut ukoll fil-Banda Santa Marija ta’ Ħal Balzan. L-isport xejn ma kien għal qalbu.
Mewt
Carmel Attard miet nhar is-16 ta’ Diċembru 1994 fl-età ta’ 51 sena.
Meta mmut u siegħa wara t-tbissima tkun għadha mifruxa fuq il-ħemda ta’ wiċċi (għax nittama li mmut nitbissem) tersaqx lejja bin-niket fuq wiċċek, tersaqx lejja bid-dieqa ġo qalbek! Ma rridx li tmutli t-tbissima ta’ xofftejja għax narak imnikket għat-telfa ta’ ħabib ... siegħa wara mewti... għax imbagħad ikun intemm kollox tassew meta fil-jiem tan-niket ninsew kif nitbissmu u kif nilqgħu lil xulxin bil-ferħ ġo qlubna minkejja l-hemm li jkeffinna!
Sena wara li miet kienet ittellgħet wirja ta’ xogħlijiet tiegħu, mhux biss dawk miktuba, fl-Isptar Monte Carmeli u għaliha kienu attendew Dr. Lawrence Gonzi, dak iż-żmien Speaker u Dr. Sant, Kap ta’ l-Oppożizzjoni. Fiha kienu ġew murija espressjonijiet diversi kif Carmel kien joħroġ “biċċa mir-ruħ tas-subkonxju,” kif kien jgħid huwa stess.
Miegħu miet ġisem li bata ħafna tul ħajtu, iżda ħallielna ħsus qalbu kontra dinja inġusta. U meta teħodha kontra dak li hu stabbilit mill-bniedem miġnun wara l-flus u l-poter, il-bniedem stess iqisek bħala “mhux normali” u ssir vittma tas-soċjetà.
Il-hajja tal-bniedem mhix ħafifa. U meta tkun idealista, tbati ħafna quddiem soċjetà mitlufa fit-tlellix fieragħ u maħkuma mil-lupa tal-konsumizmu. Il-ħsieb li qiegħed teħodha kontra dinja sħiħa mimlija bnedmin li għalkemm jafu li qiegħed tgħid is-sewwa, xorta ma jridu jibdlu xejn għax hekk jaqblilhom, ikiddek u tinħakem minn stigma li ma taċċettakx fl-istess soċjetà. Il-hajja ta’ Carmel Attard kienet mimlija tbatija, u l-protesta ħiemda tiegħu ħariġha fil-poeżija.
Chow Chow
thumb|250px Chow Chow huwa razza ta' kelb li oriġinarjament ġie żviluppat fil-Mongolja madwar 4,000 sena ilu u wara ġie introdott fiċ-Ċina, fejn huwa riferut bħala Songshi Quan (Pinyin: sōngshī quǎn 鬆獅犬).
Sidien famużi ta' Chow Chow
Sidien famużi ta' Chow Chow jinkludu Calvin Coolidge (it-tletin president tal-Istati Uniti), Elvis Presley, il-mara ta' Walt Disney, Martha Stewart u missier il-psikoanalista Sigmund Freud.
Tubeteika
thumb|Tubeteika Każak|right It-tubeteika (bir-Russu тюбете́йка) huwa kelma Russa għal ħafna varjetajiet ta' kpiepel tradizzjonali tal-Asja Ċentrali. It-tubeteika illum jintlibsu fit-Taġikistan, fil-Każakstan, fil-Kirgiżistan, u fl-Użbekistan, kif ukoll f'reġjuni ta' popolazzjoni Musulmana tar-Russja (prinċipalment Tatari) u tal-Ażerbajġan. Il-kappa tal-kranju li jintlibsu minn Użbeki u Uyghur tissejjaħ doppa u għandha bażi kwadra. Kien xedd ir-ras popolari fost it-tfal madwar l-RSFSR matul is-snin 1940 u 1950.
It-tubeteika jintlibsu tipikament mill-gruppi etniċi Turkiċi tar-reġjun. Għandu xi xebh superfiċjali mal-yurt, ikona kulturali oħra tal-Asja Ċentrali.
Il-ka fl-aħħar tal-kelma huwa suffiss diminuttiv Russu, bħal fix-shapka, fl-ushanka u fil-budenovka. Bit-Turkmen, din tissejjaħ tahiya.
Id-doppa
Id-doppa jew d-duppi Użbek (bl-Użbek doʻppi) huwa meqjus bħala forma ta' arti applikata u parti importanti mill-kostum folkloristiku tradizzjonali. Iswed b'bażi ċatta u kwadra, fil-belt ta' Xust, Użbekistan, il-kapep huma magħmulin b'rakkmu abjad b'"erba' arkati [li] jirrappreżentaw xtiebi impenetrabbli li jżommu l-għedewwa kollha 'l bogħod ; il-bżar ħruq jipproteġi kontra l-għajn ħażina; u l-lewż jew bodom jingħad li jissimbolizzaw il-ħajja u l-fertilità".
Ukoll, hemm xejra fost il-Lhud tas-Sefardija u tal-Marokk li jilbsu il-tubeteika Użbek bħala kippah.
Konz
Konz (bil-Latin: Contionacum) hija belt fid-distrett ta’ Trier-Saarburg, fir-Rhineland-Palatinate, il-Ġermanja. Tinsab fil-post fejn jingħaqdu x-xmajjar Saar u Moselle, madwar 8 km fil-Lbiċ ta' Trier.
Konz hija s-sede tal-Verbandsgemeinde ("muniċipalità kollettiva") Konz.
Storja
Mit-18 ta' Lulju 1946 sas-6 ta' Ġunju 1947 Konz, fi ħdan il-konfini muniċipali tagħha ta' dak iż-żmien, kienet tifforma parti mill- Protettorat ta' Saar.
Il-muniċipalità ta' Konz
L-irħula li ġejjin huma parti mill-muniċipalità ta' Konz:
Mużewijiet
Mużew fil-beraħ Roscheider Hof
Alex Thépot
Alexis Thépot (twieled fit-30 ta' Lulju 1906 – miet fil-21 ta' Frar 1989) kien plejer tal-futbol Franċiż.
Bijografija
Thépot twieledi fi Brest. Hu lagħab ma' Armoricaine Brest (1922–1927), FEC Levallois (1927–28), Red Star (1928–1935) u USL Dunkerque (1935–1936). Wara sena tajba ma' Levallois, hu ġie magħżul biex jilgħab fl-ewwel logħba mat-tim nazzjonali Franċiż kontra l-Ingilterra fl-1927. B'kollox lagħab 31 logħba man-nazzjonal u libes il-faxxa ta' kaptan fi tlettax minnhom. Thépot deher fl-ewwel logħba ta' Franza fit-Tazza tad-Dinja kontra l-Messiku fl-1930, minkejja li kellu jerħi l-logħba matul l-ewwel taqsima minħabba li kien weġġa'. Franza naqsu li jaqbżu l-fażi tal-gruppi hekk kif tilfu ż-żewġ logħbiet ta' wara kontra l-Arġentina u ċ-Ċili. Fl-aħħar logħba kontra ċ-Ċileni, Thépot salva penalty li kien l-ewwel darba li seħħ fl-istorja tat-Tazza tad-Dinja.
Pierre de Coubertin
Charles Pierre de Frédy, Baron de Coubertin (imwieled bħala Pierre de Frédy; twieled fl-1 ta' Jannar 1863 – miet fit-2 ta' Settembru 1937) kien edukatur u storiku Franċiż, li waqqaf il-Kumitat Olimpiku Internazzjonali li tiegħu kien it-tieni president. Hu hu magħruf bħala missier il-Logħob Olimpiku modern u kien promotur tal-introduzzjoni tal-isport fl-iskejjel Franċiżi.
Imwieled f'familja aristokratika, hu sar akkademiku u studja numru ta' ħwejjeġ differenti, fosthom l-edukazzjoni u l-istorja. Iggradwa bi grad fil-liġi u l-affarijiet pubbliċi mill-Istitut tal-Istudji Poliċi ta' Pariġi (Sciences Po). Kien fis-Sciences Po li ġietlu l-idea li jerġa' jqajjem il-Logħob Olimpiku.
Il-midalja Pierre de Coubertin hija unur li tingħata mill-Kumitat Olimpiku Internazzjonali għal min juri l-ispirtu sportiv waqt l-Olimpjadi.
It-tfulija u żgħożija
thumb|left|upright|Pierre de Coubertin bħala tfajjel ċkejken (fuq il-lemin) ma' waħda minn ħutu, f'pittura minn missieru Charles Louis de Frédy, Baron de Coubertin (dettall minn Le Départ, 1869). Pierre de Frédy twieled f'Pariġi fl-1 ta' Jannar 1863 bħala r-raba' wild tal-Baruni Charles Louis de Frédy, Baron de Coubertin u Marie-Marcelle Gigault de Crisenoy. Missieru kien realista u pittur ta' fama li l-pitturi tiegħu kienu jidhru u jingħataw bħala premjijiet fis-salon Pariġin. Il-pitturi tiegħu kienu fuq temi ekkleżjastiċi, speċifikament il-Knisja Kattolika, klassiċiżmu u n-nobbiltà, li għalih kienu fost l-aktar affarijiet importanti f'ħajtu. F'awtobijografija nofsha fittizja ta' Coubertin stess bl-isem ta' Le Roman d'un rallié, hu jiddeskrivi kif ir-relazzjoni ma' ommu u missieru bdiet tmur lura fit-tfulija u l-adoloxxenza tiegħu.
Coubertin trabba fi żmien ta' bidla għal Franza: telfa fil-Gwerra Frank-Prussjana, il-Komun ta' Pariġi u t-twaqqif tal-Tielet Repubblika Franċiża. Minkejja dawn l-avvenimenti li kienu l-isfond tat-tfulija tiegħu, l-esperjenzi fl-iskola kienu formattivi wkoll. F'Ottubru tal-1874, il-ġenituri tiegħu kitbuh għal skolja tal-Ġiżwiti ġdida msemmija Externat de la rue de Vienne, li kienet għadha qed tinbena fl-ewwel ħames snin tiegħu hemmhekk. Fl-iskola kien fost l-aqwa tliet studenti tal-klassi, li jissuġġerixxi li minkejja r-ribelljoni li kien juri d-dar, Coubertin adotta sewwa r-regoli stretti tal-edukazzjoni Ġiżwita. Bħala persuna aristokratika, Coubertin kellu numru ta' toroq fejn seta' jimraħ u hu għażel li jsegwi karriera ta' intellettwali, bl-iskop li jistudja u jikteb fuq numru vast ta' suġġetti fosthom l-edukazzjoni, l-istorja, il-letteratura u s-soċjoloġija.
Paul P. Borg
Demgħat (2002)
Ġabra ta' novelli li fihom l-awtur jaqbad ċerti inċidenti mill-ħajja ta' kuljum madwarna u jlaqqa' ċerti individwi, jara u jgħarbel u joħroġ minn dawn l-inċidenti ċerti sitwazzjonijiet li mbagħad jirrifletti fuqhom. F'dawn in-novelli, l-awtur joħroġ is-sengħa tas-sempliċita'. F'din il-ġabra ta' disa' novelli nsibu ġrajjiet umani li jirriflettu s-soċjeta' marida ta' żminijietna.
Stejjer minn Wied Għarbiel (2005)
Ġabra ta’ novelli fuq il-qirda ta’ l-ambjent f’kull tifsira tiegħu, dik ukoll li tagħtina identité, u tan-nuqqas tas-soċjetà li tiddefendi sewwa kemm l-ambjent kif ukoll l-identità għal ġid tagħha stess.
Mekkanika kwantistika
Mill-esperimenti li twettqu fl-ewwel 30 sena tas-seklu 20 kien jidher ċar li xi postulati fundamentali tal-mekkanika klassika kienu inadegwati għal kollox għar-rappreżentazzjoni ta' xi fenomeni fiżiċi ġodda. Infatti feġġew fenomeni li ma setgħux jitfissru klassikament bħal pereżempju l-imġiba partiċellari tad-dawl jew l-eżistenza ta' livelli diskreti tal-enerġija.
Paul P. Borg
Sunset at Mistra Valley
23 novella bl-Ingliż miktubin fl-istil tipiku ta’ Borg: l-attenzjoni minuzzjuża għal dak li l-ħin kollu għaddej minn moħħ il protagonist, ix-xewqat u l beżgħat li jġarrab, l-ilsien u l-istil li jirrifletti direttament in-nixxiegħa tal kuxjenza li spiss tmiss l-istat tat thewdin. Bħala temi jaħkmu fuq kollox dawk ambjentali u soċjali (iż-żwieġ, l-abort, imma anki s-suwiċidju, id-diżabbiltá fiżika).
Mekkanika kwantistika
Bejn 1900 u 1925, ġew żviluppati xi teoriji ewristiċi biex jispjegaw il-fenomeni osservati. Għalihom sikwit kien ikun hemm bżonn tal-adozzjoni ta' postulati arbitrarji, mhux imnissla direttament mill-postulati tal-mekkanika klassika. Din il-ġabra ta' teoriji saret tissejjaħ il-mekkanika kwantistika qadima (bl-Ingliż old jew early quantum mechanics). Fost il-fiżiċi li taw kontribużżjoni għall-iżvilupp tal-mekkanika kwantistika qadima nistgħu insemmu lil Max Planck, Niels Bohr, Albert Einstein, Peter Debye, Arthur Compton, Louis Victor de Broglie u Arnold Sommerfeld.
Fl-1926-1927 il-fiżiċi Werner Heisenberg u Erwin Schrödinger żviluppaw rispettivament it-teoriji msejħin "Mekkanika tal-matriċi" u "Mekkanika ondulatorja" jew "Mekkanika tal-mewġ". Dawn ir-rappreżentazzjonijiet differenti (imma ekwivalenti) jikkostitwixxu l-formulazzjoni moderna tal-mekkanika kwantistika. Fil-perjodu 1925-1930, it-teorija ġiet formalizzata bl-adozzjoni ta' postulati fundamentali permezz tax-xogħol tal-fiżiċi u matematiċi Paul Adrien Maurice Dirac, John Von Neumann u Hermann Weyl.
Fl-1948 il-fiżiku Richard Feynman żviluppa rappreżentazzjoni oħra differenti li testendi xi kunċetti klassiċi, imsejħa "Integral fuq il-mogħdijiet",.
Introduzzjoni
Il-mekkanika kwantistika tgħaqqad fiha kumpless ta' teoriji fiżiċi imfassla fl-ewwel nofs tas-seklu 20 li jiddeskrivu l-imġiba tal-materja fuq livell mikroskopiku, fuq skali ta' kejl żgħar ħafna, ngħidu aħna, it-tul tal-atomu, jew l-enerġija bejn atomu u ieħor, fejn ma jibqgħux japplikaw l-ipoteżijiet tal-mekkanika klassika. Tipprovdilna mezz biex ninterpretaw u nikkwantifikaw fenomeni li, fil-fehma tal-parti kbira tal-fiżiċi kontemporanji, ma jistgħux jiġu ġġustifikati bil-mekkanika klassika, li l-previżjonijiet tagħha ma jaqblux mar-riżultati sperimentali kompletament.
In-natura assolutament ġdida tal-probabbiltà li jkollha tidħol fil-mekkanika kwantistika tidher ċara fid-differenza bejn taħlita statistika, li tikkorispondi għall-kunċett klassiku tal-probabbiltà, u soprapożizzjoni koerenti. Wieħed mill-effetti l-iżjed famużi ta' dan il-kunċett ġdid ta' probabbiltà insibuh f'dak li nsejħulu l-prinċipju ta' indeterminazzjoni ta' Heisenberg: jeżistu pari ta' varjabbli (li ngħidu li mhumiex kompatibbli bejniethom ), bħall-pożizzjoni u l-impuls ta' partiċella, fejn il-valuri tagħhom bil-prinċipju ma jistgħux ikun magħrufa fl-istess ħin b'preċiżjoni arbitrarja, indipendentement mill-akkuratezza sperimentali li biha jsir il-kejl. Hekk naraw li l-karattru probabbilistiku tal-mekkanika kwantistika, jippermeja din it-teorija ġdida mis-sisien tagħha. Il-mekkanika kwantistika tneħħi wkoll id-distinzjoni bejn partiċelli u mewġ li kienet tikkaratterizza l-fiżika sas-seklu XIX. Min-naħa waħda, l-evoluzzjoni temporali ta' sistema kwantistika hi evoluzzjoni deterministika b'fażi oxxillanti — il-karattru ondulatorju — ta' distribuzzjoni ta' probabbiltà; min-naħa l-oħra, ir-reazzjoni għal kejl ta' osservabbli ta' sistema kwantistika tidher b'mod diskret — il-karattru korpuskolari. Hekk, pereżempju, l-evoluzzjoni temporali mhux biss ta' raġġ tad-dawl imma wkoll ta' raġġ ta' elettroni jew anki elettron wieħed, turi l-karatteristiċi tipiċi tal-mewġ (fenomeni ta' interferenza u diffrazzjoni). Imma fl-istess ħin, meta nkejlu kwantitajiet estensivi ma nisbux fluss kontinwu imma sensiela ta' kwanti (mil-Latin quantum, kwantità, minn fejn ġej l-isem tat-teorija), kemm għall-elettroni, li mela ma jisfgħux mifruxin mal-ispazju kollu bħal f'distribuzzjoni ta' probabbiltà ondulatorja vera, u kemm għall-fotoni, il-kwanti tar-raġġ tad-dawl.
Deskrizzjoni tat-teorija
Fil-mekkanika klassika, l-istat ta' partiċella jiġi definit permezz tal-valur eżatt taż-żewġ kwantitajiet osservabbli, il-pożizzjoni u l-impuls (varjabbli kanoniċi); fil-mekkanika kwantistika, minflok, l-istat ta' partiċella hu deskritt (fir-rappreżentazzjoni ta' Schrödinger) b'funzjoni tal-mewġa. Din m'għandhiex tifsira fiżika, waqt li modulu kwadrat tagħha għandu għax jagħti d-distribuzzjoni tal-probabbiltà tal-osservabbli l-pożizzjoni: għal kull punt tal-ispazju, jassenja l-probabbiltà li nsibu l-partiċella f'dak il-punt, meta nkejlu l-pożizzjoni tagħha. Is-sinjifikat ta' din il-probabbiltà jista' jiġi mfisser kif ġej: Kieku jkollna għad-dispożizzjoni tagħna numru infinit ta' sistemi identiċi u nagħmlu l-istess kejl fuq is-sistemi kollha fl-istess ħin, id-distribuzzjoni tal-valuri miksuba hi propju il-modulu kwadrat tal-funzjoni tal-mewġ. Bl-istess mod, il-modulu kwadrat tat-trasformata ta' Fourier tal-funzjoni tal-mewġa tagħti d-distribuzzjoni tal-probabbiltà tal-impuls tal-istess partiċella.
Il-funzjoni tal-mewġa li tiddeskrivi l-istat tas-sistema tista' tinbidel mal-mogħdija taż-żmien. Pereżempju, partiċella li timxi fi spazju vojt hi deskritta minn funzjoni tal-mewġa kostitwita minn pakkett ta' mewġ iċċentrat fuq pożizzjoni medja. Meta jgħaddi l-ħin iċ-ċentru tal-pakkett ta' mewġ jimxi, b'mod li l-partiċella tista' wara tkun lokalizzata f'pożizzjonijiet differenti. L-evoluzzjoni temporali tal-funzjoni tal-mewġa hi deskritta mill-ekwazzjoni ta' Schrödinger.
Xi funzjonijiet tal-mewġa jiddeskrivu distribuzzjonijiet ta' probabbiltà li huma kostanti fil-ħin. Ħafna sistemi ttrattati fil-mekkanika klassika jistgħu jiġu deskritti minn dawn il-mewġ stazzjonarji. Pereżempju, elettron f' atomu mhux eċċitat hu deskritt klassikament bħala partiċella li ddur madwar in-nukleju tal-atomu, waqt li fil-mekkanika kwantistika hu deskritt minn mewġa stazzjonarja li tikkorispondi ma' funzjoni ta' distribuzzjoni mogħnija minn simmetrija sferika b'rispett għan-nukleju. Din l-intuwizzjoni hi l-bażi tal-mudell atomiku ta' Bohr.
Minkejja li l-preżenza ta' funzjoni tal-mewġa ma tħalliniex inbassru a priori ir-riżultat, kull kejl iwassalna għal valur definit (u mhux pereżempju għall-valur medju). Dan il-problema, li sikwit jissejjaħ il- problema tal-kejl, welled wieħed mill-iżjed dibattiti intellettwali profondi u komplessi fl-istorja tax-xjenza. Hawn nillimitaw ruħna għall-approċċ standard għal dan il-problema, msejjaħ l-interpretazzjoni ta' Kopenħagen.
Skond din l-interpretazzjoni, meta jsir kejl ta' osservabbli, il-parti tal-funzjoni tal-mewġa pertinenti għal dan l-osservabbli "tikkrolla" fuq il-funzjoni tal-mewġa, li nsejħulha l-awtofunzjoni tal-osservabbli mkejjel, li tagħti l-ikbar probabbiltà (ġrajja ċerta) lill-valur miksub b'dak il-kejl. Dan hu interpretat bħala xiehda tal-fatt li l-kejl jipperturba s-sistema: meta jsir il-kejl, is-sistema jaqa' ċertament fl-istat li fih ħallieh l-istrument tal-kejl (evoluzzjoni temporali apparti). Dan l-istat jissejjaħ ukoll awtostat tal-osservabbli mkejjel, bi qbil terminoloġiku mal-formulazzjoni assjomatika ta' Dirac-Von Neumann fejn dan l-istat hu rappreżentat b'awtovettur tal-operatur linjari awtoaġġunt (fuq l-ispazju ta' Hilbert tal-vetturi ta' stat) li hu assoċjat mal-osservabbli li qegħdin insemmu (ara l-quddiem).
Pereżempju ejjew nieħdu partiċella miexja ħielsa fl-ispazju, b'ċerti distribuzzjonijiet ta' probabbiltà għall-pożizzjoni u l-veloċità u nissoponu li nkejlu l-pożizzjoni tagħha u niksbu ċertu valur x. Allura, nistgħu nipprevedu li malajr ħafna wara, il-kejl tal-pożizzjoni żgur jagħti l-istess riżultat bħal ta' qabel: il-funzjoni tal-mewġa tikkrolla fuq punt u tagħti 'l dak il-punt probabbiltà ċerta.
Il-kroll tal-funzjoni tal-mewġa meta jsir kejl mhuwiex deskritt mill-ekwazzjoni ta' Schrödinger, li tistabilixxi biss l-iżvilupp tal-evoluzzjoni temporali. Infatti, din l-ekwazzjoni hi strettament deterministika, fis-sens li minnha hu possibbli li nipprevedu l-forma tal-funzjoni tal-mewġa f'kull waqt wara. In-natura probabbilistika tal-mekkanika kwantistika titfaċċa, imbagħad, fl-att tal-kejl.
Minn-naħa l-oħra, il-prinċipju ta' indeterminazzjoni ta' Heisenberg iwassal għall-kunċett ta' osservabbli inkompatibbli: jittratta fuq pari ta' osservabbli li l-għarfien totali ta' wieħed minhom iwassal għan-nuqqas totali tal-għarfien tal-ieħor. Fil-każ ta' qabel, il-kejl tal-pożizzjoni iwassal għall-injoranza kompluta fuq il-velocità. Bl-istess mod l-enerġija hi inkompatibbli mal-intervall ta' ħin li fiha l-enerġija tinbidel. Fi kliem ieħor, il-kroll tal-funzjoni tal-mewġa assoċjata ma' osservabbli, twassal għal funzjoni ta' distribuzzjoni uniformi, fuq id-dominju ta' definizzjoni kollu, għall-osservabbli konjugata magħha.
Ġebla ta' Rosetta
daqsminuri|Il-Ġebla ta' Rosetta Il-Ġebla ta' Rosetta (jew Ġebla ta' Rożetta) hija stele tal-granodijorit imnaqqxa bi tliet verżjonijiet ta' digriet maħruġ f'Memphis, l-Eġittu, fis-sena 196 Q.K. matul id-dinastija Tolemajka f'isem ir-Re Tolomew V Epifani. It-testi ta' fuq u tan-nofs huma bl-Eġizzjan Antik bil-kitba ġeroglifika u bil-kitba demotika rispettivament, filwaqt li t-test ta' taħt huwa bil-Grieg Antik. Id-digriet fih differenzi żgħar bejn it-tliet verżjonijiet, u dan wassal biex il-Ġebla ta' Rosetta kienet il-muftieħ biex jiġu ddeċifrati l-kitbiet Eġizzjani.
Mekkanika kwantistika
Deskrizzjoni tat-teorija
Interpretazzjonijiet oħra tal-mekkanika kwantistika, differenti mill-interpretazzjoni ta' Kopenħagen, huma msemmija fl-aħhar ta' dan l-artiklu.
Ġebla ta' Rosetta
Il-ġebla ġiet imnaqqxa matul il-perjodu Ellenistiku u jingħad li oriġinarjament postha kien f'tempju, possibbilment f'Sajis. X'aktarx ġiet imċaqilqa lejn l-aħħar tal-antikità jew matul il-perjodu ta' Mameluk, u eventwalment intużat bħala materjal tal-kostruzzjoni biex inbena l-Forti Julien qrib il-belt ta' Raxid (Rosetta) fid-Delta tan-Nil. Ġiet skoperta hemmhekk f'Lulju 1799 mill-uffiċjal Franċiż Pierre-François Bouchard matul il-kampanja ta' Napuljun fl-Eġittu. Kienet l-ewwel test bilingwi bl-Eġizzjan Antik li nstab fi żminijiet moderni, u qanqlet interess pubbliku mifrux minħabba l-potenzjal tagħha li twassal biex tiġi ddeċifrata l-kitba ġeroglifika li qabel ma setgħetx tiġi tradotta. F'qasir żmien bdew jiċċirkolaw kopji litografiċi u forom bil-ġibs fost il-mużewijiet u l-istudjużi Ewropej. Meta l-Brittaniċi rebħu kontra l-Franċiżi, ħadu l-ġebla Londra fil-qafas tal-Kapitolazzjoni ta' Lixandra fl-1801. Ilha tintwera pubblikament fil-British Museum kważi kontinwament mill-1802 u hi l-iktar oġġett li jiġbed nies hemmhekk.
Mekkanika kwantistika
Formulazzjoni matematika
L-istruttura formali tal-Mekkanika Kwantistika nafuha prinċipalment lil Paul Adrien Maurice Dirac u lil John von Neumann. Minn din il-formulazzjoni jsegwi li l-istati possibbli msejħin "proprji" ta' sistema kwantistiku huma rappreżentati minn vetturi unitarji (jiġifieri ta' norma 1) identifikati sa fażi komplessa, imsejħin vetturi tal-istat, li jagħmlu parti minn spazju ta' Hilbert kompless u separabbli (imsejjaħ spazju tal-istati). Jekk irridu ninkludu wkoll il-vetturi fl-ispazju ta' Hilbert li n-norma tagħhom mhijiex 1 fl-identifikazzjoni mas-sett ta' stati kwantistiċi, nistgħu ngħidu li kull stat tas-sistema jikkorrispondi ma' raġġ fl-ispazju ta' Hilbert (jiġifieri klassi ddefinita tajjeb li fiha il-vetturi kollha li jiddiferixxu biss bejniethom b'fattur kompless moltiplikattiv). L-evoluzzjoni ta' stat kwantistiku hi deskritta mill-ekwazzjoni ta' Schrödinger, fejn il-Hamiltonjana, jiġifieri l-operatur li jikkorrispondi mal-enerġija totali tas-sistema, għandu rwol ċentrali.
Kull kwantità osservabbli hi rappreżentata minn operatur awtoaġġunt linjari li jaġixxi fuq l-ispazju tal-istati. Kull awtostat ta' osservabbli jikkorrispondi ma' awtovettur (normalizzat) wieħed tal-operatur, u l-awtovalur tiegħu jikkorrispondi mal-uniku valur li jista' jagħti l-kejl ta' dak l-osservabbli f'dak l-awtostat. Jekk l-ispettru tal-operatur hu diskret ngħidu li l-osservabbli jista' jkollu biss awtovaluri diskreti.
Il-probabbiltà li waqt kejl is-sistema jikkrolla fuq l-awtovalur tal-osservabbli mkejjel tingħata mill-kwadrat tal-valur assolut tal-prodott intern bejn il-vettur tal-istat qabel il-kejl u l-vettur li jikkorrispondi ma' dak l-awtovalur li rridu nkunu nafu l-probabbiltà li jidher.
Ġebla ta' Rosetta
Iktar tard ġew skoperti tliet kopji frammentarji oħra tal-istess digriet, u issa huma magħrufa diversi kitbiet bilingwi jew trilingwi Eġizzjani simili, fosthom tliet digrieti Tolemajċi li nkitbu kemxejn qabel: id-Digriet ta' Lixandra fis-sena 243 Q.K., id-Digriet ta' Kanopu fis-sena 283 Q.K., u d-Digriet ta' Tolomew IV maħruġ f'Memphis, madwar is-sena 218 Q.K. Il-Ġebla ta' Rosetta ma għadhiex unika, imma kienet il-muftieħ essenzjali għall-fehim modern tal-letteratura u taċ-ċivilizzazzjoni Eġizzjana Antika. It-terminu ‘Ġebla ta' Rosetta' issa jintuża biex jirreferi għall-ħjiel essenzjali f'qasam ġdid ta' għarfien.
Mekkanika kwantistika
Estensjoni tal-Mekkanika Kwantistika
Il-formulazzjoni originarja mhux kompatibbli mat-teorija tal-relattività ta' Einstein, però il-prinċipji tal-Mekkanika Kwantistika jistgħu jiġu reinterpretati fil-kwadru tar-relattivitá ristretta, biex niksbu t-teorija kwantistika tal-kampi.
Ġebla ta' Rosetta
Deskrizzjoni
Il-Ġebla ta' Rosetta hija elenkata bħala “ġebla tal-granodijorit iswed, bi tliet kitbiet imnaqqxin ... li nstabet f'Rosetta” f'katalogu kontemporanju tal-artefatti li ġew skoperti waqt spedizzjoni Franċiża u li ġew ċeduti lit-truppi Brittaniċi fl-1801. Xi żmien wara li waslet Londra, il-kitbiet ġew ikkuluriti bil-ġibs abjad biex ikunu jistgħu jinqraw iktar faċilment, u l-kumplament ta' wiċċ il-ġebla nkesa b'saff xama' tal-karnawba bl-għan li ma ssirx ħsara meta s-swaba' tal-viżitaturi jmissu mal-ġebla. Dan wassal biex kulur il-ġebla jidher iktar skur u inizjalment, bi żball, ġiet identifikata bħala ġebla tal-bażalt iswed. Ix-xama' tneħħiet meta l-ġebla ġiet imnaddfa fl-1999, u b'hekk reġgħu feġġew il-kulur griż skur oriġinali tagħha, il-leqqa tal-istruttura kristallina tagħha, u vina roża li hemm tul ir-rokna ta' fuq tagħha fuq in-naħa tax-xellug. Wara li saru paraguni mal-kollezzjoni Klemm ta' kampjuni ta' ġebel mill-Eġittu, ħareġ fid-dieher li l-Ġebla ta' Rosetta tixbaħ ħafna l-ġebel minn barriera żgħira tal-granodijorit f'Gebel Tingar fuq ix-xatt tal-Punent tan-Nil, li tinsab lejn il-Punent tal-gżira Elefantina fir-reġjun ta' Aswan; il-vina roża hija tipika tal-granodijorit minn dan ir-reġjun.
Mekkanika kwantistika
Estensjoni tal-Mekkanika Kwantistika
It-teorija kwantistika tal-kampi li tittratta l-interazzjonijiet elettromanjetiċi nsejħulha l-elettrodinamica kwantistika (QED ). Din kapaċi li tispjega mill-bidu kemm l-interazzjonijiet kimiċi u kemm l-interazzjonijiet bejn il-materja u r-radjazzjoni.
Ġebla ta' Rosetta
Deskrizzjoni
Il-Ġebla ta' Rosetta twila 1,123 mm fl-ogħla punt tagħha, wiesgħa 757 mm, u ħoxna 284 mm. Tiżen bejn wieħed u ieħor 760 kg. Fiha tliet kitbiet imnaqqxin fuqha: il-ġeroglifiċi Eġizzjani Antiki fuq nett, taħtha l-kitba demotika Eġizzjana, u taħt nett il-kitba bil-Grieg Antik. Il-wiċċ ta' quddiem huwa llostrat u l-kitbiet ġew imnaqqxin kemm kemm fuqu; il-ġnub tal-ġebla huma llixxati, iżda l-wara tal-ġebla ġiet maħduma fuq fuq biss, x'aktarx għaliex din ma kinitx tidher meta l-ġebla kienet tkun wieqfa f'postha.
Mekkanika kwantistika
Estensjoni tal-Mekkanika Kwantistika
It-teorija kwantistika tal-interazzjonijiet qawwija li jgħidulha kromodinamika kwantistika (QCD ), tittratta l-interazzjonijiet subnukleari: kwark u gluwoni.
Ukoll il-forzi elettromanjetiċi u l-forza nukleari dgħajfa jistgħu jiġu unifikati, fil-forma tagħhom kwantizzata, f'teorija kwantistika tal-kampi waħda: it-teorija elettrodgħajfa.
Ġebla ta' Rosetta
Stele oriġinali
It-tul kollu tat-test ġeroglifiku u d-daqs totali tal-istele oriġinali, li l-Ġebla ta' Rosetta hija biss framment minnha, jistgħu jiġu stmati abbażi ta' steli komparabbli li nstabu, inkluż kopji oħra tal-istess tip. Id-digriet ta' Kanopu, li tfassal kemxejn qabel u nħareġ fis-sena 238 Q.K. matul ir-renju ta' Tolomew III, twil 2,190 mm u wiesa' 820 mm, filwaqt li fih 36 linja ta' test ġeroglifiku, 73 linja ta' test demotiku, u 74 linja ta' test bil-Grieg Antik. It-testi huma twal kważi ndaqs. Minn komparazzjonijiet bħal dawn, jista' jiġi stmat li 14-il linja jew 15-il linja ta' test ġeroglifiku huma neqsin mill-kitba ta' fuq nett tal-Ġebla ta' Rosetta, u li kieku jammontaw għal 300 mm ieħor. Apparti l-kitbiet, x'aktarx li fuqhom kien ikun hemm xbieha ta' re li jkun qed jiġi ppreżentat lill-allat, u fuqha sfera bil-ġwienaħ bħalma hemm fuq l-Istele ta' Kanopu. Dawn il-paralleli, u s-simbolu ġeroglifiku O26 mil-lista ta' ġeroglifiċi skont il-klassifikazzjoni ta' Gardiner li jirrappreżenta ‘stele' fuq il-ġebla stess, jissuġġerixxu li oriġinarjament il-parti ta' fuq tal-istele kienet tkun ġejja għat-tond. Huwa stmat li l-istele oriġinali kien ikollha tul ta' madwar 1490 mm.
Mekkanika kwantistika
Estensjoni tal-Mekkanika Kwantistika
L-unifikazzjoni tal-Mekkanika Kwantistika mal-gravità, u hekk mar-teorija tar-relattività ġenerali, li twassal għat-Teorija ta' Kollox jew it-Teorija tal-Unifikazzjoni l-Kbira (GUT), sa issa għadha ma twettqitx.
Applikazzjonijiet
Il-parti kbira tat-teknoloġiji moderni huma bbażati fuq il-mekkanika kwantistika. pereżempju il-laser, il-mikroskopju elettroniku u r-riżonanza manjetika nucleari. Ukoll, ħafna kalkuli tal-kimika komputazzjonali huma bbażati fuq din it-teorija.
Ir-riċerki l-iżjed innovativi, bħal issa, huma dawk li jistudjaw metodi biex jimmanipulaw direttament l-istati kwantistiċi. Saru ħafna sforzi għall-iżvilupp ta' krittografija kwantistika, li, kieku tirnexxi, tiggarantirixxi trasmissjoni żgurissma tal-informazzjoni, fis-sens li l-informazzjoni ma tkunx tista' tiġi interċettata mingħajr ma fl-istess ħin tiġi modifikata. Hemm tfittix ieħor b'għan iżjed diffiċli fl-iżvilupp ta' kompjuters kwantistiċi, ibbażati fuq kalkulu kwantistiku li jistgħu iwettqu operazzjonijiet komputazzjonali b'effiċjenza ikbar mill-kompjuters klassiċi. Fl-2001 ġie magħmul krikk kwantistiku jaħdem, verżjoni kwantistika tal-krikk Brownjan.
Dibattitu filosofiku
thumb|300px|right|Il-paradoss famuż tal-[[qattus ta' Schrödinger b'illustrazzjoni skematika tal-qattus f'soprapożizzjoni bejn l-istati "qattus ħaj" u "qattus mejjet".]]
Mill-bidu nett, il-kunċetti għal kollox kontrointwittivi tal-mekkanika kwantistika welldu ħafna dibattiti filosofiċi komplessi. Hemm diversi "interpretazzjonijiet" tal-mekkanika kwantistika li jfittxu, b'modi differenti, li jagħmlu pont bejn il-mod kif il-formaliżmu tat-teorija jidher li jiddeskrivi d-dinja fiżika u l-imġiba "klassika" li naraw fuq livell makroskopiku. Li dak li għedna fuq hu, effettivament, problema (konċettwali u formali), kien diġà deher fl-1935 meta Erwin Schrödinger ħareġ bil paradoss li jgib ismu, il-paradoss tal-qattus ta' Schrödinger. Kien hemm ħafna diskussjonijiet ukoll, fuq il-pekuljarità interessanti tat-teorija, il-fatt li l-mekkanika kwantistika tidher li mhijiex lokali. Din il-karatteristika dehret mill-"paradoss" famuż propost minn Albert Einstein, Podolsky u Rosen, ukoll- fl-1935, li jissejjaħ il-paradoss EPR mill-inizjali tat-tliet fisiċi.
L-interpretazzjoni ta' Kopenħagen hi l-iżjed magħrufa u famuża mill-interpretazzjonijiet tal-mekkanika kwantistika, u għalhekk insejjħulha l-"interpretazzjoni standard". Il-formulazzjoni tagħha ġiet inkorporata wkoll fil-postulati tal-teorija. Din l-interpretazzjoni hi miġbura minn diversi riflessjonijiet filosofiċi, proposti minn fisiċi famużi, li kollha kellhom xi rabta mal-belt ta' Kopenħagen. L-iżjed famużi fosthom kienu: Niels Bohr, Heisenberg, Max Born, Pascual Jordan u Wolfgang Pauli. Min-naħa l-oħra, l-interpretazzjoni ta' Kopenħagen qatt ma' tħabbret fil-forma ta' llum, minn dawn il-fisiċi, minkejja li l-ħsiebijiet tagħhom kellhom bosta xeħtiet komuni magħha. B'mod partikulari, l-idea ta' Bohr kienet ħafna iżjed komplikata mill-interpretazzjoni ta' Kopenħagen, u tista' titqis separatament bħala l-interpretazzjoni tal-komplementarità fil-mekkanika kwantistika.
Albert Einstein, minkejja li kkontribwixxa għat-twelied tal-mekkanika kwantistika, dejjem kien jikkritika t-teorija mill-punto di vista konċettwali. Għal Einstein kien inkonċepibbli li teorija fiżika tista' tkun valida u kompluta biex tiddeskrivi r-realtà, jekk ittina sempliċi probabbiltà li nosservaw xi ġrajjiet u din il-probabbiltà mhux statistika imma ontoloġika. Il-kritika ta' Einstein tirreferi għall-mekkanika kwantistika fl-"interpretazzjoni" ta' Bohr u tal-iskola ta' Kopenħagen (dak iż-żmien ma kienx hemm interpretazzjonijiet apprezzati daqsha), u għandna nifhmu l-"paradoss EPR" f'dan il-kuntest.
Einstein ma acċettax ukoll l-assunt tat-teorija li xi ħaġa teżisti biss jekk tiġi osservata. Einstein sostna li r-realtà (magħmula mill-materja, radiazzjoni, eċċ...) hu element oġġettiv, li jeżisti indipendentiment mill-preżenza jew le ta' osservatur u indipendentiment mill-interazzjonijiet li jista' jkun hemm ma' materja jew radiazzjoni oħra. Bohr għall-kontrarju sostna li r-realtà (mill- punto di vista tal-fiżiku) teżisti jew turi ruħha biss fil-mument li tiġi osservata għaliex ma hemmx lanqas fil-prinċipju metodu ieħor biex nistabbilixxu jekk xi ħaġa teżistix mingħajr ma nosservawha. Baqgħet famuża, fid-dibattiti twal u sħan immexxija minn Einstein ue Bohr, il-mistoqsija ta' Einstein immirata l-iżjed lejn Bohr "Allura inti ssostni li l-qamar ma jeżistix meta ħadd ma jkun qiegħed josservah?" Bohr wieġeb li ma nistgħux nagħmlu din il-mistoqsija għax konċettwalment ma nistgħux nirrisponduha.