cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fabbriki tal-Wied ta' Derwent
Storja
Il-kostruzzjoni tal-Fabbrika ta' Masson f'Matlock Bath bdiet fl-1783, istigata minn Arkwright. Għall-ħabta tal-espansjoniżmu ta' Arkwright, Jedediah Strutt daħal fl-industrija tal-għażil tal-qoton. Strutt kellu l-vantaġġ li Arkwright kien diġà wettaq l-isperimentazzjoni kollha meħtieġa bil-makkinarju, u b'hekk ma kellux għalfejn jinvesti fir-riċerka ta' teknoloġija ġdida. Huwa stabbilixxa fabbrika f'Belper, madwar tmien mili (13-il kilometru) fin-Nofsinhar ta' Cromford; x'aktarx tlestiet fl-1781. Is-sit tkabbar biż-żieda tat-tieni fabbrika fl-1784. Strutt bena fabbrika wkoll f'Milford, madwar żewġ mili (tliet kilometri) fin-Nofsinhar ta' Belper. Sal-1793, żdiedu żewġ fabbriki oħra għall-istampar u għat-tbajjid. Il-familja Strutt stmat li sal-1789 kienet investiet £37,000 (£5,000,000) fil-fabbriki tagħha f'Belper u f'Milford (£26,000 f'Belper u £11,000 f'Milford), u kellha rikavat ta' £36,000 (£5,000,000) fis-sena. Arkwright kellu reputazzjoni bħala impjegatur paternalistiku li kien jieħu ħsieb il-benesseri tal-impjegati tiegħu u tal-familji tagħhom. Skola tal-Ħadd inbniet f'Cromford fl-1785 u kienet tipprovdi l-edukazzjoni lil 200 tifel u tifla. Sal-1789, is-sjieda tal-proprjetà ta' Cromford reġgħet f'idejn il-familja Arkwright, li b'mod attiv influwenzaw l-istruttura u l-kostruzzjoni tagħha. F'Cromford inbena suq bħala l-qalba l-ġdida tal-villaġġ. Arkwright organizza s-suq kull nhar ta' Ħadd u bħala inċentiv għall-attendenza, kien jagħti premjijiet annwali lil dawk li kienu jattendu l-iktar ta' sikwit. Wara li Arkwright miet fl-1792, ibnu Richard Arkwright iż-żgħir, ħa t-tmexxija f'idejh u bigħ il-biċċa l-kbira tal-fabbriki tal-qoton li kellu barra Cromford u Matlock Bath. Il-fabbriki f'Cromford u f'Matlock Bath x'aktarx inżammu biex jappoġġaw il-proprjetà ta' Willersley. Fi Cromford inħolqu soċjetajiet u klabbs. L-affarijiet reliġjużi tal-komunità kienu inqas ta' interess għal Arkwright, u Arkwright iż-żgħir baqa' ma beniex il-Knisja ta' Cromford qabel l-1797; missieru kellu l-ħsieb li tkun kappella privata għall-familja Arkwright fil-Kastell ta' Willersley. It-tentattivi tal-familja biex Cromford isostni lilu nnifsu bħala villaġġ bil-ħolqien ta' suq irnexxew, u l-villaġġ baqa' jikber sal-ħabta tal-1840. Dan baqa' jseħħ saħansitra wara li l-fabbriki ma baqgħux daqshekk importanti u qabdu t-triq tan-niżla f'dan il-perjodu.
Richard Arkwright iż-żgħir ma kienx interessat fin-negozju tal-qoton, u wara l-mewt ta' missieru, il-familja Arkwright ma baqgħetx tinvesti fl-industrija. Minflok, il-familja Strutt kompliet tinvesti bis-saħħa tal-profitti ġġenerati mill-fabbriki tagħha f'Milford u f'Belper. Huma baqgħu jibnu l-fabbriki sas-snin 10 tas-seklu 19, u sal-1833 in-negozju tagħhom kien jimpjega 2,000 ruħ u kellu d-dominju tal-industrija tal-qoton fil-Wied ta' Derwent. Bħalma kien għamel Arkwright f'Cromford, il-familja Strutt ipprovdiet l-abitazzjonijiet għall-impjegati tagħha. Belper diġà kien villaġġ stabbilit bis-suq tiegħu stess qabel ma Jedediah Strutt beda jibni l-fabbriki, b'hekk ma kellux għalfejn ikollu rwol attiv fl-iżvilupp tal-komunità f'entità li ssostni lilha nnifisha bħalma kellu Richard Arkwright f'Cromford. Il-familja Strutt ipprovdiet l-edukazzjoni, u fl-1817 650 u 300 tifel u tifla attendew l-Iskejjel tal-Ħadd f'Belper u f'Milford rispettivament. Meta mqabbla ma' Cromford, li l-popolazzjoni tiegħu kienet tlaħħaq madwar 1,200 ruħ fil-bidu tas-seklu 19, il-popolazzjoni ta' Belper żdiedet minn 4,500 ruħ fl-1801 għal 7,890 ruħ fl-1831 minħabba l-prosperità tan-negozju. Darley Abbey kiber ukoll bħala insedjament tal-ħaddiema għalkemm ma kellu l-ebda suq tiegħu, għaldaqstant il-provvista tal-ikel għall-abitanti kienet problematika. Id-daqs tal-insedjament irdoppja bejn l-1788 u l-1801, u bejn l-1801 u l-1831 il-popolazzjoni żdiedet minn 615 għal 1,170 ruħ bis-saħħa li kienu żdiedu bosta mill-abitazzjonijiet tal-ħaddiema. Ġiet stabbilita Skola tal-Ħadd għal 80 tifel u tifla f'waħda mill-fabbriki u nbnew knisja u skola oħra fl-1819 u fl-1826 rispettivament. Minkejja li kienet qawwa kbira tal-industrija tal-qoton fl-ewwel kwart tas-seklu 19, il-kumpanija tal-familja Strutt bdiet tmajna minħabba l-kompetizzjoni tal-irħula bil-fabbriki ta' Lancashire. Il-problema taċ-ċaqliq tas-swieq affettwat il-Wied ta' Derwent kollu; Lancashire kellha pożizzjoni aħjar minn Derbyshire fir-rigward tal-materja prima u s-swieq ġodda. Il-fabbriki mmexxija mill-familja Strutt batew ukoll minħabba nuqqas ta' mmodernizzar; għalkemm kienu minn ta' quddiem fit-teknoloġija kontra n-nirien fil-bidu tas-seklu 19, filwaqt li l-magni li kienu jintużaw fil-fabbriki baqgħu dejjem jikbru u jiżdiedu fil-qawwa tagħhom, il-familja Strutt baqgħet xorta waħda tinsisti li tħaddem lit-tfal, mentri l-użu tal-makkinarju kien iktar xogħol tal-adulti. Il-kumpanija marret lura u fit-tieni nofs tas-seklu 19 uħud mill-fabbriki tagħha nkrew jew inbigħu lil kumpaniji oħra. Minkejja li l-industrija tal-qoton fil-Wied ta' Derwent majnat, ħafna mill-istrutturi assoċjati mal-proċessi industrijali marbuta mal-produzzjoni tal-qoton u l-abitazzjonijiet tal-ħaddiema għadhom jeżistu u b'kollox hemm 848 binja elenkata fi ħdan is-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.
Sit ta' Wirt Dinji
Il-Fabbriki tal-Wied ta' Derwent ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2001.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".
Kanal ta' Cromford
Il-Kanal ta' Erewash, li nbeda fl-1777, kien maħsub primarjament għat-trasport tal-faħam. Kien inixxi mix-xmara Trent f'Sawley sal-Fabbrika ta' Langley, 14-il mil (23 kilometru) fin-Nofsinhar ta' Cromford. Fl-1788, Richard Arkwright staqsa lil William Jessop jagħmel stima tal-kost tal-kostruzzjoni ta' kanal li jikkollega l-fabbriki f'Cromford mal-Fabbrika ta' Langley. Jessop ħareġ biċ-ċifra ta' £42,000 (£6 miljun bil-valur tal-2023) li nġabru fi żmien ftit ġimgħat. Is-sidien tal-fabbriki lokali Jedediah Strutt u Thomas Evans kienu kontra l-kanal propost, għaliex beżgħu li seta' jinterferixxi mal-provvista tal-ilma għall-fabbriki tagħhom, iżda fl-1789 il-Parlament ta l-permess għall-kostruzzjoni tal-kanal.
Meta l-Kanal ta' Cromford infetaħ fl-1794, kien sewa kważi d-doppju tal-istima oriġinali ta' Jessop. Bejn il-Fabbrika ta' Langley u l-Maħżen ta' Cromford, fejn il-kanal kien jintemm fil-kumpless tal-fabbrika, il-kanal kien jgħaddi tul żewġ akkwedotti, kien jgħaddi minn 3,000 jarda (2,700 metru) ta' mini taħt xi fabbriki tal-ħadid f'Bull Bridge, u minn erbatax-il magħlaq. Tliet kwarti tal-merkanzija ttrasportata fuq il-kanal kienet faħam u kokk, filwaqt li l-kumplament kien jikkonsisti minn żrar, minerali tal-ħadid u ċomb. Meta Jessop u Benjamin Outram lestew il-Kanali ta' Derby u ta' Nottingham fl-1796, dawn bdew jipprovdu rotot diretti lejn iċ-ċentri importanti tat-tessuti ta' Derby u ta' Nottingham. F'Jannar 1845, il-Kumpanija tal-Kanal ta' Cromford iddeċidiet li tibni pompa permanenti biex tkun tista' tipprovdi biżżejjed ilma matul kundizzjonijiet ta' nixfa. Dan ix-xogħol sar minn Graham & Company fil-Fabbrika tal-Ħadid ta' Milton, Elsecar. Il-kanal kien suċċess sa nofs is-seklu 19 meta l-Linja Ferrovjarja ta' Manchester, Buxton, Matlock u l-Midlands ġiet estiża lejn in-Nofsinhar tal-kanal. Fl-1852, il-kanal inbigħ lill-kumpanija tal-linja ferrovjarja u b'hekk id-deklin tiegħu kien iktar mgħaġġel. Sal-1889, il-kanal kien jintuża l-iktar għat-traffiku lokali. Eventwalment ingħalaq fl-1944 peress li l-kostijiet tal-manutenzjoni u tat-tiswija tiegħu kienu għoljin wisq. Il-Kunsill tal-Kontea ta' Derbyshire akkwista l-kanal fl-1974 u s-Soċjetà tal-Kanal ta' Cromford ħadet ħsieb ir-restawr tiegħu.
Linja Ferrovjarja ta' Cromford u High Peak
Fil-bidu tas-seklu 19 kien ġie propost kanal li jikkollega l-Kanal ta' Peak Forest, li kien jintemm f'Whaley Bridge, mal-Kanal ta' Cromford, u b'hekk jipprovdi rotta diretta bejn is-swieq f'Lancashire u f'Derbyshire. Madankollu, il-kostijiet kienu għoljin wisq u l-pjan ġie abbandunat. Josias Jessop, iben William Jessop, kien jemmen li linja għall-vaguni kienet ferm orħos minn kanal. Fit-2 ta' Mejju 1825 għadda Att tal-Parlament għall-kostruzzjoni ta' linja ferrovjarja minn Cromford sa Whaley Bridge. Il-proposta – appoġġata minn William Cavendish, is-sitt Duka ta' Devonshire, Richard Arkwright iż-żgħir, u diversi bankiera ta' Manchester – kienet ambizzjuża; kien mistenni li fuq il-linja kienu se jintużaw ferroviji li jaħdmu bl-istim, minkejja li t-teknoloġija kienet għadha fil-bidu tagħha u George Stephenson ma beniex ir-Rocket rivoluzzjonarju tiegħu qabel l-1829. Il-parti tan-Nofsinhar tal-linja ferrovjarja, mill-Maħżen ta' Cromford sa Hurdlow, fix-Xlokk ta' Buxton, fetħet fid-29 ta' Mejju 1830, u fis-6 ta' Lulju 1831 infetħet il-bqija tal-linja sa Whaley Bridge. L-ewwel ferroviji li taħdem bl-istim ġiet introdotta fuq il-linja fl-1841; qabel dik id-data, it-traffiku kien magħmul għalkollox mill-vaguni.
Il-linja ferrovjarja kienet titla' minn 277 pied (84 metru) 'il fuq mil-livell tal-baħar fil-Maħżen ta' Cromford sa għoli ta' 1,264 pied (385 metru) 'il fuq mil-livell tal-baħar f'Ladmanlow, qabel ma kienet tinżel sa 747 pied (228 metru) fl-imħażen tal-Kanal ta' Peak Forest. Il-bidliet fl-għoli, li kienu jeħtieġu bosta mgħalaq għal kanal, ma kinux problema għal linja ferrovjarja. Madankollu, għal xi żmien il-Linja Ferrovjarja ta' Cromford u High Peak kellha l-iżjed kurva qawwija fost il-linji ferrovjarji kollha fir-Renju Unit u l-iżjed telgħa wieqfa għall-vetturi li ma kinux jaħdmu bl-istim. Il-kostruzzjoni tal-linja ferrovjarja swiet £180,000, iktar mill-istima oriġinali ta' £155,000 (£14-il miljun u £12-il miljun rispettivament skont il-valur tal-2023) iżda ferm inqas mill-£500,000 li kien il-kost previst għall-kostruzzjoni tal-kanal (£38 miljun skont il-valur tal-2023). Peress li nbnew biex jikkollegaw il-Kanali ta' Peak Forest u ta' Cromford, l-andament tal-linji ferrovjarji kien marbut mill-qrib ma' dak tal-kanali. Il-linja ma kinitx qed tagħmel profitt peress li sakemm infetħet it-traffiku kien naqas tul il-Kanal ta' Cromford. Fl-1855, Att tal-Parlament ippermetta lil-linja tittrasporta l-passiġġieri kif ukoll il-merkanzija. Għalkemm it-trasport tal-passiġġieri sar iktar importanti għal-linja ferrovjarja, xorta waħda batta u l-linja ngħalqet fil-21 ta' April 1967.
Legat
Il-Wied ta' Derwent jitqies bħala l-post fejn twieldet is-sistema tal-fabbriki. Il-magni li żviluppaw fil-Wied ta' Derwent bħall-qafas tal-ilma ppermettew il-produzzjoni kontinwa. Il-Fabbrika ta' Cromford ta' Richard Arkwright u l-insedjament assoċjat tal-ħaddiema servew bħala mudell għall-komunitajiet industrijali, mhux biss fil-wied iżda fuq livell internazzjonali. Ir-raġuni li nbena insedjament fl-istess żmien li nbniet il-Fabbrika ta' Cromford kienet biex il-ħaddiema jkollhom abitazzjonijiet fejn setgħu jgħixu; l-unika mod kif seta' jiġi żgurat li jkun hemm il-ħaddiema meħtieġa mill-fabbrika kien li jiġu pprovduti d-djar għall-ħaddiema u għall-familji tagħhom. Is-suċċess tal-mudell ta' Arkwright wassal biex industrijalisti oħra jikkopjawh. Imprendituri bħal Peter Nightingale, Jedediah Strutt u Thomas Evans stabbilew l-insedjamenti ta' Belper, ta' Milford u ta' Darley Abbey fi ħdan il-Wied ta' Derwent għall-impjegati tagħhom. Minbarra l-importanza ekonomika li tiġi żgurata l-provvista tal-ħaddiema, l-industrijalisti kienu jieħdu ħsieb lill-impjegati u lill-familji tagħhom għaliex donnu kellhom sens ta' paternaliżmu.
L-innovazzjonijiet ta' Arkwright ma kinux biss marbuta mal-iżvilupp tal-insedjamenti tal-ħaddiema; huwa rreġistra wkoll privattivi fir-rigward ta' bosta teknoloġiji li ntużaw għall-għażil imħaddem bl-enerġija mill-ilma. Tant kellhom suċċess li l-industrijalisti rivali ssograw azzjoni legali minħabba li kkopjaw id-disinni tiegħu. Il-privattivi tiegħu skadew fl-1785, u sal-1788 iktar minn 200 fabbrika tat-tip ta' Arkwright kienu ġew stabbiliti fir-Renju Unit. New Lanark fl-Iskozja – Sit ta' Wirt Dinji ieħor tal-UNESCO – kien influwenzat direttament minn Richard Arkwright u mill-iżviluppi fil-Wied ta' Derwent; Lanark ġie identifikat bħala sit potenzjali għal fabbrika waqt żjara minn David Dale u Arkwright fl-1784. Dale iktar 'il quddiem stabbilixxa erba' fabbriki fi New Lanark; strutturalment kienu simili għall-Fabbrika ta' Masson ta' Arkwright u mill-inqas tnejn mill-fabbriki kienu jużaw teknoloġija li ġiet żviluppata fil-Wied ta' Derwent, minkejja li s-sistema tal-fabbriki kienet differenti minn dik użata fil-Wied ta' Derwent. New Lanark ġie akkwistat minn Robert Owen fl-1799 u dan kompla jiżviluppa l-paternaliżmu iktar milli kien sar fil-Wied ta' Derwent, filwaqt li sperimenta bl-edukazzjoni għal kulħadd u bil-kontroll soċjali. Saltaire – Sit ta' Wirt Dinji ieħor tal-UNESCO – ġie stabbilit fl-1853 u kellu abitazzjonijiet u faċilitajiet għall-ħaddiema, kif ukoll elementi oħra tas-sistema tal-fabbriki żviluppata minn Arkwright.
Fl-1774, il-gvern Brittaniku għadda att li jipprojbixxi l-esportazzjoni ta' "għodod jew utensili" li jintużaw fl-industriji tal-qoton u tal-għażel. B'hekk, l-unika mod li bih it-teknoloġiji l-ġodda żviluppati fir-Renju Unit setgħu jinfirxu f'pajjiżi oħra kien permezz tal-ispjunaġġ industrijali. Carl Delius ħadem fl-Ingilterra u ta l-pjanijiet ta' ħafna mill-invenzjonijiet ta' Arkwright lil Johann Gottfried Brugelmann; Brugelmann uża l-informazzjoni biex jistabbilixxi fabbrika f'Ratingen, qrib Düsseldorf, il-Ġermanja, li bdiet il-produzzjoni fl-1784. Huwa ta l-isem ta' Cromford lill-insedjament assoċjat mal-fabbrika. Il-fabbrika kienet l-ewwel fabbrika tat-tip ta' Arkwright fl-Ewropa kontinentali. It-tekniki għall-għażil tal-qoton li ġew żviluppati fil-Wied ta' Derwent infirxu wkoll fl-Amerka. Fl-1790, l-Istati Uniti kellhom inqas minn 2,000 magħżel imħaddma bit-tagħmir tal-għażil bl-idejn, imqabbel maż-2.4 miljun magħżel mekkanizzat li kien hemm dak iż-żmien fir-Renju Unit. Il-fabbrika tat-tip ta' Arkwright ġiet introdotta fl-Amerka minn migranti mill-Ingilterra, u bosta minnhom ma kinux tas-sengħa. Fosthom kien hemm Samuel Slater li kien mill-Wied ta' Derwent u kien apprendist ta' Jedediah Strutt. Huwa stabbilixxa l-Fabbrika ta' Slater f'Pawtucket, Rhode Island. Ħafna mit-teknoloġiji żviluppati fil-Fabbriki tal-Wied ta' Derwent baqgħu jintużaw u ġew adottati għal industriji oħra tat-tessuti; sa nofs is-seklu 20, it-tqardix kien għadu jsir bil-makkinarju vvintat minn Richard Arkwright. Is-sistema tal-fabbriki għamlitha possibbli li jiġu prodotti tessuti u lbies irħas.
Preservazzjoni
Is-Soċjetà ta' Arkwright (bl-Ingliż: The Arkwright Society) ġiet iffurmata waqt il-Festival ta' Arkwright tal-1971. Il-kumpless tal-Fabbrika ta' Cromford inxtara mis-Soċjetà ta' Arkwright fl-1979, u b'hekk il-binjiet assoċjati mal-fabbrika ġew salvati mill-qerda. Is-soċjetà xtrat is-sit bl-iskop li tikkonservah u bl-intenzjoni li tibda twettaq ir-restawr tiegħu. Il-fabbriki kienu ġew ikkontaminati mill-proċessi industrijali li jinvolvu l-kuluri u ż-żebgħa li kienu maħżuna fil-fabbriki wara li ma baqgħux jipproċessaw il-qoton. Bl-għajnuna tal-kunsilli lokali, tal-Aġenzija għall-Iżvilupp tal-Lvant tal-Midlands, tal-English Heritage, tal-Heritage Lottery Fund, u għal kost totali ta' £5 miljun, il-fabbriki ġew irrestawrati u dekontaminati. Issa l-Fabbrika ta' Cromford qed tintuża minn negozji żgħar u tintuża wkoll għall-edukazzjoni.
Bosta mill-fabbriki li nbnew fil-Wied ta' Derwent għall-industrija tal-qoton għadhom jeżistu u reġgħu ntużaw wara d-deklin tal-industrija. Il-biċċa l-kbira tal-abitazzjonijiet tal-ħaddiema għadhom jeżistu wkoll u għadhom jintużaw bħala djar. Matul is-snin 70 u 80 tas-seklu 20, l-awtoritajiet lokali fi sħubija mal-English Heritage għamlu ħilithom biex jipprevjenu d-deterjorament tad-djar u tal-fabbriki billi taw pariri lis-sidien u billi użaw għotjiet finanzjarji biex isir xogħol ta' konservazzjoni. Meta saret l-applikazzjoni biex is-sit jitqies għad-deżinjazzjoni bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-sena 2000, 26 mit-838 binja elenkata fl-inħawi kienu mdaħħla fir-Reġistru tal-Bini fil-Periklu tal-English Heritage u kienu żdingati.
Fis-sena 2000, il-Fabbriki tal-Wied ta' Derwent ġew innominati biex isiru Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Flimkien mal-Pajsaġġ Industrijali ta' Blaenavon, New Lanark u Saltaire (kollha kemm huma Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO), is-sit ġie propost biex tiżdied ir-rappreżentanza tal-wirt industrijali fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Il-proposta ntlaqgħat u fl-2001 il-Fabbriki tal-Wied ta' Derwent tniżżlu fil-lista. L-għan ta' din id-deżinjazzjoni hu li tiġi żgurata l-protezzjoni tas-sit peress li jitqies li għandu "valur universali straordinarju għall-umanità". Il-Fabbriki tal-Wied ta' Derwent kienu pijunieri fl-abitazzjonijiet għall-ħaddiema kif ukoll għall-biċċa l-kbira tat-teknoloġija żviluppata minn Richard Arkwright, li pproduċa pajsaġġ industrijali u rħula industrijali. Is-Sħubija tal-Fabbriki tal-Wied ta' Derwent hija responsabbli, f'isem il-gvern Brittaniku, għall-ġestjoni tas-sit. F'Ġunju 2009, il-Fabbrika ta' Bath Street f'Derby ġarrbet xi ħsarat minħabba nirien. Il-binja kienet parti mis-Sit ta' Wirt Dinji u kienet tmur lura għas-seklu 18.
Fl-2018, ir-"Raggruppament Kreattiv tal-Fabbriki ta' Cromford u l-Proġett ta' Promozzjoni tas-Sit ta' Wirt Dinji" ġew elenkati bħala finalist għall-"Aqwa Riġenerazzjoni Maġġuri ta' Binja Storika jew Post Storiku" fil-Premjijiet Angel għall-Postijiet Storiċi tal-Ingilterra. Fl-2019, is-Soċjetà ta' Arkwright kienet timpjega 100 ruħ fis-sit tal-Fabbriki ta' Cromford; in-nefqa għar-restawr sa dak iż-żmien kienet tlaħħaq it-£48 miljun.
FK Minija (2017)
Futbolo klubas Minija huwa klabb tal-futbol Litwan, mil-belt ta Kretinga. Il-klabb twaqqaf fl-2017.
Unuri
<...>
Mary Fenech Adami
Mary Sciberras Fenech Adami jew Marija Sciberras Fenech Adami (twieldet fit-13 ta' Ottubru 1933 – mietet fit-8 ta' Lulju 2011) kienet il-mara tas-seba' President tar-Repubblika ta' Malta, Edward Fenech Adami. Hija kienet l-Ewwel Mara ta' Malta matul il-mandat tiegħu mill-2004 sal-2009.
Ħajja personali
Mary Sciberras Fenech Adami żżewġet fis-27 ta' Ġunju 1965 u flimkien kellhom ħamest itfal: John, Beppe, Michael, Maria u Luigi. Hija mietet fit-8 ta' Lulju 2011 tal-età ta' 77 sena.
SC Wiener Neustadt
thumb|Emblema antika
SC Wiener Neustadt huwa klabb tal-futbol Awstrijak li huwa bbażat ġewwa Wiener Neustadt. Il-klabb attwalment jilgħab fil-Bundesliga Awstrijaka, l-ogħla livell tal-futbol fl-Awstrija.
Storja
Il-klabb lagħab l-ewwel logħba tiegħu fil-kampjonat fit-12 ta 'Lulju 2008 kontra FC Wacker Innsbruck iżda tilfu 0–3. Il-bqija tal-istaġun kellhu ħafna aktar suċċess, li wasslu għal promozzjoni mill-Ewwel Diviżjoni għall-Bundesliga Awstrijaka.
Tard fl-2008, 1. Wiener Neustädter SC iddeċiedew li jingħaqdu ma' Wiener Neustadt. Sabiex jirrikonoxxu l-imgħoddi ta' 1. SC, FC Magna ssemmew mill-ġdid SC Magna Wiener Neustadt, effettivi mill-1 ta' Lulju 2009. Fl-2010 Wiener iddeċiedaw li jikkooperaw ma SK Sturm Graz.
Premju Rothmans għal-Letteratura
Il-Premju Rothmans għal-Letteratura tal-1974 kien kollaborazzjoni bejn il-Moviment Qawmien Letterarju u l-kumpanija Rothmans ta' Pall Mall (Malta) Limited.
Filwaqt li l-edizzjoni tal-1973 kienet ġiet iddedikata għall-palk u kien rebaħha Kilin (Mikiel Spiteri), l-edizzjoni tal-1974 kienet iddedikata għar-rumanzi. Ir-rebbieħ kien imwiegħed is-somma ta' Lm100 imma kellu jċedi l-jeddijiet tal-awtur għall-ewwel elf kopja lill-Moviment Qawmien Letterarju; dawn l-elf kopja kellhom jiġu ppubblikati bi spejjeż tal-Moviment u tal-kumpanija Rothmans.
Ir-rumanzi, li ma kellhomx ikunu itwal minn 400 paġna u mhux aqsar minn 250, kellhom ikunu xogħlijiet oriġinali miktubin bil-Malti u li qatt ma kienu ġew ippubblikati qabel. Kellhom jittrattaw problemi jew suġġetti tas-seklu 20, jew li tal-anqas kienu għadhom relevanti fis-seklu 20. Il-manuskritti kellhom jitressqu sa mhux aktar tard min-nofsinhar tat-30 ta' Marzu 1974.
Qrib il-għeluq tal-iskadenza, il-kumitat organizzattiv kellu jagħżel ġurija magħmula minn tliet persuni. Din il-ġurija kellha tagħżel l-aħjar fost il-manuskritti mressqa, li mbagħad kellhom jiġu miflijin mill-ġdid mill-istess ġurija u minn ġurija oħra sigrieta, ukoll magħmula minn tliet persuni iżda magħżulin minn fost il-pubbliku. Dawn it-tliet membri tal-pubbliku kellhom ikunu ta' livell tajjeb ta' edukazzjoni iżda mhux attivi fil-qasam letterarju. Iż-żewġ ġuriji kellhom imbagħad jiltaqghu fil-pubbliku u jiddikjaraw l-għażliet tagħhom skont ordni ta' mertu.
Il-membri tal-ewwel ġurija kienu Peter Serracino Inglott, Pawlu Xuereb, u Ġużè Chetcuti. L-edizzjoni tal-1974 intrebħet minn Frans Sammut bir-rumanz tiegħu Samuraj.
Lingwa Qbajlija
Il-Lingwa Qbajlija (isem indiġenu: Taqbaylit, IPA: θɐqβæjlɪθ), hija lingwa Berberija mitkellma min-nies Qbajel fit-tramuntana u l-grigal tal-Alġerija. Mitkellma primarjament fil-Qabilja, fil-Lvant tal-belt kapitali Alġier u f'Alġier infisha.
L-istimi tan-numru ta' nies li jitkellmuha jvarjaw minn ħames miljun għal madwar miljun kelliema madwar id-dinja, l-akbar fl-Alġerija, skont INALCO.
Klassifikazzjoni
Il-Qbajli huwa wieħed mill-ilsna Berberi, familja fi ħdan l-Afro-Asjatiku. Huwa maħsub li beda kmieni ħafna mill-proto-Berbrija.
Eżempju ta' test
Fil-MOULIERAS (Auguste), les fourberies de si Djeh'a.
Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja
daqsminuri|L-[[Għar ta' Domica, is-Slovakkja.]] L-Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja huma Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO li jikkonsisti minn 712-il għar mifruxa f'erja totali ta' 55,800 ettaru (138,000 akru) tul il-fruntiera tal-Ungerija u tas-Slovakkja.
Sfond
Dan is-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO jinkludi seba' komponenti. Dawn huma Aggtelek, l-Għolja ta' Szendrő-Rudabánya u Esztramoill fl-Ungerija, u l-Għar tas-Silġ ta' Dobšiná, il-promontorju ta' Koniar, il-promontorju ta' Plešivec, u l-viċinat ta' Silica u ta' Jasov fis-Slovakkja.
L-għerien inklużi huma:
Għerien prinċipali
Il-kumpless tal-Għar ta' Baradla-Domica huwa twil 21 kilometru (13-il mil) u bejn wieħed u ieħor kwart minnu jinsab fis-Slovakkja u l-kumplament fl-Ungerija. L-ewwel dokumentazzjoni bil-miktub fejn jissemma l-għar ta' Baradla tmur lura għall-1549 u mill-1920 l-għar jintuża bħala attrazzjoni turistika. Ján Majko skopra l-Għar ta' Domica (il-parti Slovakka tal-kumpless) fl-1926 u ċ-ċirkwit turistiku nfetaħ għall-pubbliku fl-1932 b'tul ta' iktar minn 1,700 metru (5,600 pied). L-għar kien abitat diġà fil-5000 Q.K. u huwa sit arkeoloġiku importanti tal-kultura Bükk. It-temperatura fil-parti Slovakka tvarja bejn 10 u 12.3 °C (50.0 u 54.1 °F) b'umdità li taqbeż il-95 %.
L-Għar ta' Gombasek ġie skopert fl-1951 u 530 metru mill-1,525 metru (5,003 pied) tal-għar infetħu għall-pubbliku mill-1955. L-għar jintuża bħala esperiment għall-"ispeleoterapija" bħala sanatorium, iffukata fuq il-mard respiratorju bis-saħħa tat-temperatura kostanti ta' 9 °C (48 °F), l-umdità għolja ta' 98 % u l-mikroklima favorevoli. Ġeomorfoloġikament huwa wieħed mill-iżjed għerien reċenti iżda xorta waħda huwa wieħed mill-iżjed għerien impressjonanti fis-Slovakkja b'tiżjin straordinarju li wassal biex jitlaqqam bħala "l-għar tal-ħrejjef".
L-Għar tas-Silġ ta' Dobšiná żdied fil-lista ta' komponenti ta' dan is-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-sena 2000. L-għar ġie skopert fl-1870 minn Eugen Ruffinyi, għalkemm id-daħla tal-għar kienet magħrufa fost ir-rgħajja lokali ferm qabel. Infetaħ għall-pubbliku sena wara biss li ġie skopert, u fl-1887 sar l-ewwel għar imdawwal bl-elettriku fl-Ewropa. Bejn wieħed u ieħor terz mit-tul tiegħu ta' 1,483 metru (4,865 pied) ikun miftuħ minn Mejju sa Settembru kull sena. Il-ħxuna tas-silġ mal-art tlaħħaq il-25 metru (82 pied), b'erja totali ta' 11,200 m2 (121,000 pied kwadru) u volum stmat ta' 145,000 m3 (5,100,000 pied kubu) ta' silġ. It-temperatura medja tal-għar tkun −1 °C (30 °F) u l-umdità relattiva tkun bejn 96 u 99 %. Dan l-għar huwa fost l-iżjed għerien b'tiżjin naturali rikk fid-dinja.
Għalkemm l-Għar tal-Aragonit ta' Ochtinská huwa twil 300 metru (980 pied) biss b'ċirkwit turistiku ta' 230 metru (750 pied), huwa famuż għall-aragonit rari li hemm fih peress li hemm tliet għerien tal-aragonit biss fid-dinja li ġew skoperti sa issa. Fl-hekk imsejħa Sala tat-Triq ta' Sant'Anna, l-attrazzjoni prinċipali tal-għar, hemm bosta friegħi bojod u raggruppamenti tal-aragonit ileqqu qishom stilel fit-Triq ta' Sant'Anna. L-għar ġie skopert fl-1954 u nfetaħ għall-pubbliku fl-1972. It-temperatura fl-għar tkun madwar 7 °C (45 °F) b'umdità relattiva ta' bejn 92 u 97 %.
L-Għar ta' Jasovská nfetaħ parzjalment għall-pubbliku fl-1846, u b'hekk huwa l-għar li ilu aċċessibbli għall-pubbliku l-iktar fis-Slovakkja. Il-partijiet t'isfel tal-għar ġew skoperti bejn l-1922 u l-1924. Iktar minn terz tat-tul totali tiegħu ta' 2,148 metru (7,047 pied) huwa miftuħ għall-pubbliku. Fl-għar instabu artefatti arkeoloġiċi Paleolitiċi u Neolitiċi flimkien ma' artefatti tal-kultura ta' Hallstatt.
Sit ta' Wirt Dinji
L-Għerien Karstiċi ta' Aggtelek u tas-Slovakkja ġew iddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji transnazzjonali tal-UNESCO fis-sena 2000.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (viii) "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta stadji importanti tal-istorja tad-dinja, inkluż it-trapass tal-ħajja, il-proċessi ġeoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-iżvilupp tat-tipi differenti ta' art, jew il-karatteristiċi ġeomorfiċi jew fiżjografiċi sinifikanti".
Premier League Malti 1933–34
Statistika tal-Premier League Malti fl-istaġun 1933–34. Il-kampjonat kien imwettaq f'2 timijiet, u Sliema Wanderers kienu rebbieħa tal-kampjonat.
Baháʼu'lláh
Baháʼu'lláh miet fl-1892 ħdejn Akká. Il-post tad-difna tiegħu huwa destinazzjoni għal pellegrinaġġ mis-segwaċi tiegħu. Baháʼís iqisu lil Baháʼu'lláh bħala messaġġier jew manifestazzjoni taʼ Alla wara Buddha, Ġesù, jew Muħammed.
Liora
Liora Fadlon (bir-Ebrajk: ליאורה פדלון) (Ashkelon, 1970) hi kantanta Iżraeljana li ħadet sehem fil-Festival tal-Eurovision 1995 li sar f'Dublin, fit-Irlanda.
Provinċja ta' Kaltanissetta
Kaltanissetta (Taljan:Provincia Regionale di Caltanissetta; Sqalli: Pruvincia Riggiunali di Nissa) hija provinċja li tinsab fir-reġjun tal-gżira awtonima ta' Sqallija, fl-Italja. Din il-provinċja tkopri ż-żona ta' 2,128 kilometru kwadru, u l-popolazzjoni totali hija ta' 270 519 (2016). Hemm 22 komun fil-provinċja. L-iktar bliet importanti huma: Gela, Niscemi, San Cataldo, Il-port ta' Empedocle u l-belt Kapitali li tipposjedi l-isem tal-provinċija stess, Kaltanissetta.
L-aktar bliet importanti huma San Kataldo, Gela, Niscemi, u l-kapitali, Kaltanissetta.
Piotrowice
Piotrowice huwa villaġġ fil-Lbiċ tal-Polonja. Skond statistika maħruġa fl-2013, kien hemm 352 abitant jgħixu f'dan il-villaġġ.
Bukhara
Ir-reġjun madwar Bukhara ilu abitat għal mill-inqas ħames millenji, u l-belt ilha teżisti għal nofs dak iż-żmien. Il-belt tinsab tul it-Triq tal-Ħarir, u ilha sservi bħala ċentru għall-kummerċ, għall-istudju, għall-kultura u għar-reliġjon. Ilsien twelid il-maġġoranza tan-nies f’Bukhara huwa t-Taġik, djalett tal-lingwa Persjana, għalkemm l-Użbek huwa mitkellem bħala t-tieni lingwa mill-biċċa l-kbira tar-residenti. Bukhara kienet il-belt kapitali tal-Imperu Samanida, tal-Kanat ta’ Bukhara, u tal-Emirat ta’ Bukhara, u kienet il-belt fejn twieled Imam Bukhari. Bukhara kienet magħrufa wkoll bħala “Bukhara n-Nobbli” (Bukhārā-ye sharīf). Il-belt fiha xi 140 monument arkitettoniku, tant li l-UNESCO niżżlet iċ-ċentru storiku ta’ Bukhara (li fih bosta moskej u madrasi) fil-lista tas-Siti ta’ Wirt Dinji.
Ismijiet
L-isem preċiż tal-belt ta’ Bukhara fil-qedem mhux magħruf. L-oażi kollha ilha tissejjaħ Bukhara minn żmien żemżem u x’aktarx li għall-ħabta tas-seklu 10 dan l-isem ġie ttrasferit ukoll għall-belt.
Hemm diversi verżjonijiet tal-oriġini ta’ isem il-belt. Skont għadd ta’ studjużi, abbażi tat-tagħrif ta’ Juwaini, l-isem imur lura għat-terminu “Vihara” bis-Sanskritu, jiġifieri “monasteru Buddista”. It-terminu huwa qrib ħafna tat-terminu bil-lingwa tal-Buddisti Uyghur u Ċiniżi, li kienu jsemmu l-postijiet ta’ qima tagħhom bl-istess mod. Madankollu, l-ebda artefatt relatat mal-Buddiżmu u mal-Manikeiżmu ma nstab fil-belt u fl-oażi.
Fid-dinastija Tang, u dinastiji suċċessivi oħra taċ-Ċina Imperjali, Bukhara kienet magħrufa bl-isem ta’ Buhe/Puhe(捕喝), li ġie sostitwit biċ-Ċiniż bil-fonema ġenerika moderna spelluta bħala Bùhālā (布哈拉).
Fis-sekli 19 u 20 Bukhara kienet magħrufa bħala Bokhara fil-pubblikazzjonijiet bl-Ingliż, kif jidher pereżempju fil-kitbiet u fir-rapporti dwar l-Emirat ta’ Bukhara matul il-Logħba l-Kbira.
Muhammad ibn Jafar Narshakhi fl-Istorja ta’ Bukhara (ikkompletata fid-943-944 W.K.) jikteb:"Bukhara għanda ħafna ismijiet. Wieħed mill-ismijiet tagħha kien Numijkat. Kienet tissejjaħ ukoll 'Bumiskat'. Għandha żewġ ismijiet bl-Għarbi. Wieħed huwa 'Madinat al Sufriya' li tfisser—'il-belt tar-ram' u l-ieħor huwa 'Madinat Al Tujjar' li tfisser—'il-belt tal-merkanti'. Iżda, l-isem ta’ Bukhara huwa iktar magħruf mill-ismijiet l-oħra. F’Khorasan, ma hemm l-ebda belt oħra b’daqstant ismijiet."Fi żmien il-Medju Evu, il-belt kienet magħrufa bħala Buḫārā / بخارا f’sorsi bl-Għarbi u bil-Persjan. Bl-Użbek modern, isem il-belt jiġi spellut bħala Buxoro.
Isem il-belt ġie mitoloġizzat bħala Albracca fil-poeżija epika bit-Taljan Orlando Innamorato ppubblikata fl-1483 minn Matteo Maria Boiardo.
Storja
Fil-bidu tas-seklu 11, Bukhara saret parti mill-istat Tork tal-Karakanidi. Il-mexxejja tal-Karakanidi bnew ħafna binjiet f’Bukhara: il-minaret ta’ Kalyan, il-moskea ta’ Magoki Attori, palazzi u ġonna.
Bukhara tinsab fil-Punent ta’ Samarkanda u qabel kienet ċentru importanti tat-tagħlim fid-dinja Iżlamika kollha. Fiha kien jgħix ix-Xejikk Naqshbandi, li kien figura importanti għall-avvanz tal-mod Sufista misterjuż ta’ kif jiġu indirizzati t-teorija, ir-reliġjon u l-Iżlam.
Il-belt attwalment hija l-kapitali tar-Reġjun ta’ Bukhara fl-Użbekistan. Il-belt tinsab tul it-Triq tal-Ħarir u b’hekk kienet ċentru kummerċjali, ta' studju, kulturali u reliġjuż importanti ħafna. Matul l-era tad-deheb tas-Samanidi, Bukhara saret ċentru intellettwali maġġuri tad-dinja Iżlamika.
L-Imperu Samanida ħataf lil Bukhara, il-kapitali tat-territorju l-kbir ta’ Khorasan, fid-903 W.K. Genghis Khan assedja lil Bukhara għal ħmistax-il jum fl-1220. Bħala ċentru kummerċjali importanti, Bukhara kienet tħaddan fiha komunità ta’ merkanti Indjani Medjevali mill-belt ta’ Multan (attwalment il-Pakistan) li kien magħruf li kienu s-sidien ta’ diversi artijiet fil-belt. xellug|daqsminuri|296x296px|Dettall tat-tiżjin tad-daħla tal-Madrasa ta’ Nadir Divan-begi Bukhara kienet l-aħħar kapitali tal-Emirat ta’ Bukhara u ġiet assedjata mill-Armata l-Ħamra matul il-Gwerra Ċivili Russa. Matul l-operazzjoni f’Bukhara tal-1920, it-truppi tal-Armata Ħamra taħt il-kmand tal-Ġeneral tal-Bolxeviki Mikhail Frunze attakka l-belt ta’ Bukhara. Fil-31 ta’ Awwissu 1920, l-Emir Alim Khan ħarab lejn Dushanbe fil-Lvant ta’ Bukhara (iktar ’il quddiem ħarab minn Dushanbe lejn Kabul fl-Afganistan). Fit-2 ta’ Settembru 1920, wara erbat ijiem ta’ ġlied, iċ-ċittadella tal-Emir (magħrufa bħala l-Ark) ġiet meqruda, u fuq il-quċċata tal-Minaret ta’ Kalyan ġiet olzata l-bandiera ħamra. Fl-14 ta’ Settembru 1920 ġie stabbilit il-Kumitat Rivoluzjonarju ta’ Bukhara, immexxi minn A. Mukhitdinov. Il-gvern—il-Kunsill tan-Nażiri tal-Poplu—kien ippresedut minn Faizullah Khojaev.
Ir-Repubblika Sovjetika tal-Poplu ta’ Bukhara eżistiet mill-1920 sal-1925, meta l-belt ġiet integrata fir-Repubblika Soċjalista Sovjetika Użbeka. Fitzroy Maclean, li dak iż-żmien kien diplomatiku żagħżugħ fl-Ambaxxata Brittanika f’Moska, għamel żjara qasira f’Bukhara fl-1938, fejn qagħad iżur il-monumenti u raqad fil-ġonna. Fil-memorji tiegħu Eastern Approaches, huwa stqarr li Bukhara kienet “belt li ssaħħrek” bil-binjiet tagħha li setgħu jħaqquha “mal-ifjen arkitettura tar-Rinaxximent Taljan”. Fit-tieni nofs tas-seklu 20, il-gwerra fl-Afganistan u l-gwerra ċivili fit-Taġikistan wasslu bosta refuġjati mit-Taġikistan li jitkellmu d-Dari u t-Taġik f’Bukhara u f’Samarkanda. Dawn il-belt iffaċċjaw ukoll moviment biex jiġu annessi mat-Taġikistan minkejja li l-bliet ma għandhomx fruntiera komuni mal-pajjiż.
Kumplessi arkitettoniċi
Hemm ukoll skultura tal-metall ta’ Nasruddin Hodja, li huwa l-karattru ċentrali ta’ ħafna stejjer folkloristiċi tat-tfal fl-Asja Ċentrali, fl-Afganistan u fil-Pakistan, bilqiegħda fuq il-felu tiegħu b’id fuq qalbu u l-oħra fuq rasu bis-sinjal li kollox sew.
daqsminuri|287x287px|Is-swar taċ-ċittadella
Mawżolej
Chashma-Ayub, jew il-Fawwara ta’ Ġobb, tinsab ħdejn il-mawżolew ta’ Samani. L-isem tiegħu jingħad li jirrifletti leġġenda li tistqarr li l-profeta Ġobb ("Ayub" fil-Koran) żar dan il-post u ħoloq fawwara tal-ilma b’moviment bil-ħatar tiegħu fuq l-art. L-ilma ta’ dan il-bir jingħad li huwa safi ħafna, u jitqies li għandu “kwalitajiet ta’ fejqan”. Il-binja attwali fis-sit inbniet matul it-tmexxija ta’ Timur, u għandha koppla b’għamla ta’ kon tal-istil ta’ Khwarazm li mhix komuni fir-reġjun.
Il-mawżolew ta’ Ismail Samani (is-sekli 9-10) huwa wieħed mill-iktar binjiet importanti tal-arkitettura tal-Asja Ċentrali. Inbena fis-seklu 9 (bejn it-892 u d-943) bħala l-qabar ta’ Ismail Samani—il-fundatur tad-dinastija Samanida, li kienet l-aħħar dinastija Persjana nattiva fit-tmun tar-reġjun fis-sekli 9 u 10, wara li s-Samanidi stabbilew indipendenza virtwali mill-Kaliffat Abbasida f’Baghdad.
Is-sit huwa uniku minħabba l-istil arkitettoniku tiegħu li jiġbor flimkien elementi Żoroastrijani u Iżlamiċi. Il-faċċata tal-binja hija miksija b’xogħol bil-brikks, li huma mżejna b’mod mirqum, b’motivi tondi qishom xmux—immaġni komuni fl-arti Żoroastrijana tar-reġjun bħala rappreżentazzjoni tal-alla Żoroastrijan, Ahura Mazda, li tipikament jiġi rrappreżentat bin-nar u d-dawl. L-għamla tal-binja hija kubojdu, u tfakkar fil-Ka'aba ta’ Mekka, filwaqt li s-saqaf b’koppla huwa tipiku tal-arkitettura tal-moskej. L-istil sinkretiku tas-santwarju jirrifletti dak tas-sekli 9 u 10—żmien meta r-reġjun kien għad kellu popolazzjonijiet kbar ta’ Żoroastrijani li kienu bdew jikkonvertu għall-Iżlam għall-ħabta ta’ dak iż-żmien.
Is-santwarju jitqies ukoll bħala wieħed mill-eqdem monumenti fir-Reġjun ta’ Bukhara. Fi żmien l-invażjoni ta’ Genghis Khan, is-santwarju jingħad li kienet diġà ġiet midfuna fit-tajn minħabba l-għargħar. B’hekk, meta l-invażjonijiet tal-Mongoli seħħew f’Bukhara, is-santwarju ħelisha mill-qerda.
Il-mawżolew tal-missier fundatur tal-Pakistan, Muhammad Ali Jinnah, magħruf bħala l-Mazar-e-Quaid f’Karachi, ġie mmudellat abbażi ta’ dan is-santwarju.
Moskej
Il-Moskea ta’ Bolo Haouz, li nbniet fl-1712 fuq in-naħa opposta taċ-ċittadella ta’ Ark fid-distrett ta’ Reġistan, serviet bħala moskea tal-Ġimgħa meta l-Emir ta’ Bukhara kellu jbaxxi rasu quddiem it-tmexxija tar-Russi Bolxeviki fis-snin 20 tas-seklu 20.
xellug|daqsminuri|Chor Minar Chor Minar, magħrufa wkoll bħala l-Madrasa ta’ Khalif Niyaz-kul, hija binja moħbija fi trejqa fil-Grigal tal-kumpless ta’ Lyabi Hauz. L-istruttura nbniet minn Khalif Niyaz-kul, sinjurun minn Bukhara ta’ oriġini Turkmena fis-seklu 19 taħt it-tmexxija tad-dinastija Janid. L-istruttura b’erba’ torrijiet xi kultant tiġi mfixkla ma’ bieb tal-madrasi li kienu jeżistu wara l-istruttura fl-imgħoddi; madankollu, iċ-Chor Minar fil-fatt huwa kumpless ta’ binjiet b’żewġ funzjonijiet: ritwal u kenn.
Fuq iż-żewġ naħat tal-binja ċentrali hemm kompartimenti residenzjali, li wħud minnhom iġġarrfu, u fadal biss il-pedamenti tagħhom viżibbli. B’hekk, biex il-binja tassew tintuża bħala madrasa jonqos biss il-funzjonament sħiħ ta’ klassi u xi kmamar utilitarji. Madankollu, kienet prattika komuni li l-hekk imsejħa madrasi ma jkollhomx kmamar tal-għoti tal-lekċers, jew jekk ikollhom tali kmamar, ma kinux jingħataw lekċers fihom. Dawn il-madrasi kienu jintużaw bħala ospizji għall-istudenti.
Kull wieħed mill-erba’ torrijiet għandu motivi dekorattivi differenti. Uħud jgħidu li l-elementi tad-dekorazzjoni jirriflettu l-erba’ reliġjonijiet fl-Asja Ċentrali. Hemm ukoll elementi qishom salib, motiv Kristjan ta’ ħuta, rota tat-talb tal-Buddiżmu, u motivi Żoroastrijani u Iżlamiċi. Fl-1995, minħabba ruxxell tal-ilma taħt l-art, wieħed mit-torrijiet iġġarraf u ġiet applikata u ngħatat assistenza ta’ emerġenza mill-UNESCO fil-qafas tal-Fond għall-Wirt Dinji. Għalkemm it-tiġrif irriżulta fid-destabilizzazzjoni tal-istruttura kollha, l-awtoritajiet kienu anzjużi biex jgħattu d-diżastru mill-iktar fis. Malajr malajr, il-binja ġiet rikostruwita “bl-użu ta’ materjal tal-bini mhux tradizzjonali, bħal konkrit ta’ kwalità baxxa u azzar”. Iċ-Chor Minar reġa’ sar wieħed mis-siti popolari tal-belt wara r-rikostruzzjoni.
Fuq il-lemin taċ-Chor Minar hemm għadira, x’aktarx tal-istess żmien tal-kumplament tal-kumpless. Iċ-Chor Minar issa huwa mdawwar l-iktar minn djar u ħwienet żgħar tul il-perimetru tiegħu.
L-eks Moskea ta’ Magok-i Attori nbniet fis-seklu 9, x’aktarx fuq il-fdalijiet ta’ tempju Żoroastrijan antik. Il-moskea nqerdet u reġgħet inbniet diversi drabi, u l-eqdem parti li għadha teżisti tinsab fil-faċċata tan-Nofsinhar, u tmur lura għas-seklu 12—b’hekk hija waħda mill-iktar strutturi antiki li għadhom jeżistu f’Bukhara, u waħda mill-ftit li baqgħet sħiħa wara l-invażjoni ta’ Genghis Khan. Il-moskea hija iktar baxxa mil-livell tal-art u ġiet skavata fl-1935. Ma għadhiex tiffunzjona bħala moskea u minflok tospita mużew tat-twapet.
Din il-moskea hija ddedikata lil Mir Sayyid Ali Hamadani, il-qaddis patrun tal-Musulmani Kaxmiri fil-Wied ta’ Kashmir.
Sit ta’ Wirt Dinji
Iċ-ċentru storiku ta’ Bukhara ġie ddeżinjat bħala Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1993.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rikonoxxut abbażi ta’ tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) “Wirja ta’ skambju importanti ta’ valuri umani, tul perjodu ta’ żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ”; il-kriterju (iv) “Eżempju straordinarju ta’ tip ta’ bini, ta’ grupp ta’ siti jew ta’ pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem”; u l-kriterju (vi) “Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma’ avvenimenti jew ma’ tradizzjonijiet ħajjin, ma’ ideat jew ma’ twemmin, jew ma’ xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta’ valur universali straordinarju”. nofs|daqsminuri|634x634px|Veduta panoramika taċ-ċentru storiku ta’ Bukhara
Ġeografija
Madwar 225 kilometru fil-Punent ta’ Samarkanda fin-Nofsinhar/fiċ-ċentru tal-Użbekistan, hemm il-belt ta’ Bukhara max-xmara Zeravshan, f’elevazzjoni ta’ 229 metru.
Klima
L-ilma minn dejjem kien importanti fil-klima sħuna u niexfa tal-Asja Ċentrali; għalhekk, mill-qedem, ġiet żviluppata l-biedja bl-irrigazzjoni. Il-bliet inbnew ħdejn ix-xmajjar u l-kanali tal-ilma sabiex l-ilma jilħaq il-belt kollha. Inbnew ġibjuni mhux mgħottija, magħrufa bħala hauzes. Ġibjuni tal-ilma mgħottija speċjali, jew sardobas, inbnew tul ir-rotot tal-caravanserai biex il-vjaġġaturi u l-annimali tagħhom ikollhom l-ilma.
Madankollu, l-użu eċċessiv tal-agrokimiki matul l-era tal-Unjoni Sovjetika, id-diverżjoni ta’ ammonti enormi ta’ ilma għall-irrigazzjoni miż-żewġ xmajjar li jalimentaw lill-Użbekistan, u n-nuqqas kroniku ta’ impjanti tat-trattament tal-ilma, ikkawżaw problemi tas-saħħa u ambjentali fuq skala enormi.
Nies notevoli
Ħafna nies notevoli għexu f’Bukhara fl-imgħoddi. Fosthom kien hemm:
Ġemellaġġi
Din hija lista tal-bliet ġemellati ma’ Bukhara:
Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies
daqsminuri|Veduta mill-ajru tal-Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies Il-Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies (bil-Ġermaniż: Wieskirche) hija knisja ovali bi stil Rokokò, li ġiet iddisinjata fl-aħħar tas-snin 40 tas-seklu 18 mill-aħwa J. B. u Dominikus Zimmermann. Dan tal-aħħar kien jgħix fil-qrib għall-aħħar ħdax-il sena ta' ħajtu. Il-knisja tinsab fl-għoljiet ta' qabel l-Alpi, fil-muniċipalità ta' Steingaden fid-distrett ta' Weilheim-Schongau, il-Bavarja, il-Ġermanja. Bħala rikonoxximent tal-arkitettura Rokokò straordinarja tagħha, il-knisja tniżżlet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1983.
Storja u deskrizzjoni
xellug|daqsminuri|Ħarsa lejn is-saqaf impitter tal-knisja. Jingħad li fl-1738 dehru xi dmugħ fuq statwa tal-injam dilapidata ta' Kristu fflaġellat. Il-leġġenda ta' dan il-miraklu rriżultat f'sensiela ta' pellegrinaġġi sal-iskultura. Fl-1740, kappella żgħira nbniet biex tospita l-istatwa iżda f'qasir żmien kien evidenti li l-binja kienet żgħira wisq għall-għadd ta' pellegrini li l-istatwa kienet qed tattira. B'hekk l-Abbazija ta' Steingaden iddeċidiet li tikkummissjona l-kostruzzjoni ta' santwarju separat. Il-kostruzzjoni seħħet bejn l-1745 u l-1754, u fuq ġewwa l-knisja ġiet imżejna b'affreski u bl-istukko skont it-tradizzjoni tal-Iskola ta' Wessobrunner. "Kollox fi ħdan il-knisja sar biex is-sovranaturali jsir viżibbli. L-iskulturi u l-affreski donnhom jiffurmaw ħaġa waħda biex id-divin jieħu l-ħajja u jsir viżibbli".
Hemm twemmin popolari li l-gvern tal-Bavarja ppjana li jbigħ jew iwaqqa' dan il-kapulavur tar-Rokokò matul is-sekolarizzazzjoni tal-Bavarja fil-bidu tas-seklu 19, u li l-knisja ġiet salvata mill-qerda biss bis-saħħa tal-protesti tal-bdiewa lokali. Madankollu, sorsi disponibbli jiddokumentaw li l-kummissjoni statali responsabbli ovvjament kienet favur it-tkomplija ta' Wies bħala sit tal-pellegrinaġġi, minkejja l-oġġezzjonijiet ekonomiċi mis-Superjur tal-patrijiet tal-Abbazija ta' Steingaden. Bosta minn dawk li talbu quddiem l-istatwa ta' Ġesù fuq l-artal saħqu li l-morda mirakolużament ġew imfejqa mill-mard tagħhom, u b'hekk din il-knisja iktar issaħħet bħala sit tal-pellegrinaġġi. Il-knisja sarilha restawr estensiv bejn l-1985 u l-1991. daqsminuri|L-istatwa ta' Kristu fflaġellat. Il-Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies għandha pjanta ovali, b'narthex semiċirkolari. Fuq ġewwa, żewġ kolonni quddiem il-ħitan jirfdu l-gwarniċ elaborat, b'tiżjin mirqum tal-istukko mpitter minn J. B. Zimmerman, u b'kor twil u profond. Is-soqfa huma mpittra bi stil ta' trompe-l'œil, donnhom qed jiftħu għas-smewwiet.
Sit ta' Wirt Dinji
Il-Knisja tal-Pellegrinaġġi ta' Wies ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1983. Fl-2011 iż-żona ta' lqugħ tas-sit saritilha modifika minuri.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (i) "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; u l-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".
Son Doong
thumb|250px|Dehra tal-għar Sơn Đoòng huwa għar fil-Park Nazzjonali ta' Phong Nha-Ke Bang, fil-provinċja ta' Quảng Bình, il-Vjetnam, 50 kilometru lejn it-Tramuntana ta' Dong Hoi u 450 kilometru lejn in-Nofsinhar ta' Hanoi.
Höga Kusten
daqsminuri|Il-Pont tal-Höga Kusten minn naħa għall-oħra tal-Ångermanälven. Il-Höga Kusten jew il-Kosta Għolja (bl-Ingliż: High Coast) hija parti mill-kosta tal-Iżvezja fil-Golf ta' Bothnia, fil-provinċja ta' Ångermanland tal-Grigal tal-Iżvezja, iċċentrata fl-inħawi tal-muniċipalitajiet ta' Kramfors, Härnösand, Sollefteå u Örnsköldsvik. Iż-żona hija notevoli għar-riċerka dwar l-olzar tal-art u l-bidla dinjija fil-livell tal-baħar wara l-era glaċjali. L-olzar tal-art proprjament seħħ peress li dabu l-glaċieri li kienu qed jgħattuha, u dan il-fenomenu ġeoloġiku ġie rikonoxxut u studjat għall-ewwel darba fil-Höga Kusten. Mill-aħħar era glaċjali, l-art għoliet b'300 metru, u b'hekk hemm bosta rdumijiet għoljien, xi ħaġa mhux tas-soltu fir-reġjun. Il-Höga Kusten hija parti mis-Sit ta' Wirt Dinji transnazzjonali tal-UNESCO tal-Höga Kusten fl-Iżvezja u l-Arċipelagu ta' Kvarken fil-Finlandja bis-saħħa tal-ġeoloġija eċċezzjonali tas-sit bħala eżempju uniku ta' olzar iżostatiku tal-art tas-sit.
Son Doong
L-għar ta' Sơn Đoòng sabu raġel mill-post jismu Hồ-Khanh fl-1991. In-nies tal-ġungla tal-post kienu jibżgħu mill-għar minħabba l-ħoss isaffar li jagħmel li ġej minn xmara taħt l-art. Fl-2009 infetaħ għall-pubbliku wara li grupp ta' xjenjati Ingliżi wimmexxi minn Howard u Deb Limbert, għamel sondaġġ f'Phong Nha-Kẻ Bàng f'April ta' dik is-sena.
Höga Kusten
Ġeoloġija
Il-pajsaġġ ġeoloġiku tal-Höga Kusten hu wieħed ta' wied konġunt fuq skala kbira li jinkludi l-fdalijiet olzati tal-pjanura glaċjali Sotto-Kambrjana.
Matul l-Era Glaċjali tal-aħħar 2-3 miljun sena ilu, il-Höga Kusten kemm-il darba kienet miksija bis-saff tas-silġ kontinentali, inkluż is-saff tas-silġ tal-Fenno-Skandinavja sa bejn wieħed u ieħor 9,600 sena ilu. Meta l-glaċjieri rtiraw mill-Höga Kusten, l-art, li kienet ġiet ikkumpattjata bil-piż tas-saff tas-silġ, ġiet olzata f'daqqa permezz ta' proċess magħruf bħala olzar iżostatiku tal-art. Dan il-fenomenu kkawża olzar ta' madwar 285 metru, li huwa l-ogħla olzar iżostatiku li qatt seħħ fid-dinja. Ir-reġjun għadu qed jogħla b'massimu ta' tmien millimetri fis-sena. Tul il-Höga Kusten wieħed jista' jara fdalijiet tal-eks xtut.
Uħud mill-ispeċijiet ta' ħut li nstabu fil-Höga Kusten huma speċijiet relitti mill-iżjed era glaċjali reċenti, fosthom it-Triglopsis quadricornis jew il-Myoxocephalus quadricornis. Speċijiet oħra li jinsabu fil-Höga Kusten jinkludu l-ors kannella, il-linċi u l-alċi.
Storja
Iż-żona magħrufa llum il-ġurnata bħala Höga Kusten storikament kienet magħrufa bħala l-Kosta ta' Ångermanland. Fl-1974, it-terminu Höga Kusten ġie stabbilit b'rabta ma' rapport dwar iż-żona.
Fis-sena 2000, l-UNESCO żiedet is-sit fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO: "'Il-Höga Kusten toffri opportunitajiet straordinarji għall-fehim tal-proċessi importanti li ffurmaw iż-żoni olzati tal-art u glaċjali tas-saff tal-wiċċ tad-Dinja'."Fl-2006, il-Höga Kusten ingħaqdet maż-żoni Finlandiżi ta' Kvarken. Is-Sit ta' Wirt Dinji huwa estiż mill-Pont tal-Kosta Għolja (bl-Iżvediż: Högakustenbron) fin-Nofsinhar sa Skagsudde fit-Tramuntana.
Attrazzjonijiet
daqsminuri|Veduta tal-Bajja ta' Ulvön mil-Lotsberget. The most popular places to visit in the High Coast of Sweden are Skule Mountain, Skuleskogen National Park, and the islands Ulvön and Trysunda.
The High Coast of Sweden is considered to be excellent for hiking and has been cited as one of the best hiking regions in Sweden.