cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jum il-Ġifa
Ħuta t’April
Fl-Italja, fi Franza, fil-Belġju, fin-Netherlands u fiż-żoni fejn jitkellmu bil-Franċiż fl-Iżvizzera u fil-Kanada, it-tradizzjoni tal-1 ta’ April 1 hija magħrufa litteralment bħala l-“ħuta t’April” (poisson d'avril bil-Franċiż, april vis bl-Olandiż jew pesce d'aprile bit-Taljan). Din it-tradizzjoni tinkludi t-tentattiv li titwaħħal ħuta tal-karti ma’ dahar il-vittma mingħajr ma jinduna. Din il-karatteristika tal-ħuta kienet preżenti b’mod prominenti f’ħafna kartolini Franċiżi ta’ Jum il-Ġifa tal-aħħar tas-seklu 19 u tal-bidu tas-seklu 20. Ħafna gazzetti wkoll ixerrdu aħbar li qatt ma tkun seħħet f’Jum il-Ġifa, u ġieli ssir referenza sottili għal ħuta bħala ħjiel għall-fatt li tkun ċajta ta’ Jum il-Ġifa.
Ukrajna
xellug|daqsminuri|292x292px|Waħda miċ-ċajtiet ta’ Humorina f’Odessa Jum il-Ġifa jiġi ċċelebrat bil-kbir f’Odessa, l-Ukrajna, u lokalment huwa magħruf bħala Humorina. Dan il-jum ilu jitqies bħala btala tal-belt mill-1973. Iċ-ċajtiera jiżvelaw iċ-ċajtiet lill-vittmi tagħhom billi jgħidu Первое Апреля, никому не верю li tfisser "Fl-1 ta’ April tafda lil ħadd”. F’din il-btala tal-belt, isir festival b’parata kbira fiċ-ċentru tal-belt, kunċerti mingħajr ħlas, bejgħ ta’ prodotti fit-toroq u spettakli. Il-parteċipanti tal-festival jilbsu varjetà ta’ kostumi u waqt li jduru fit-toroq tal-belt joqogħdu jitbellħu u jagħmlu ċajtiet għal għarrieda lil l-persuni li jiltaqgħu magħhom. Waħda mit-tradizzjonijiet ta’ Odessa f’Jum il-Ġifa hi li l-monument ewlieni tal-belt jiġi mlibbes ħwejjeġ tad-daħk. Humorina għandha saħansitra logo — baħri jitbissem f’salvawomu — magħmul mill-artist Arkady Tsykun. Matul il-festival, tifkiriet speċjali bil-logo jinbigħu fil-belt kollha. Mill-2010 ’l hawn, iċ-ċelebrazzjonijiet ta’ Jum il-Ġifa jinkludu wkoll Festival Internazzjonali tal-Buffi u ż-żewġ festivals jiġu ċċelebrati flimkien. Fl-2019, il-festival ta’ Jum il-Ġifa ġie ddedikat lill-mitt anniversarju tal-Istudjo Ċinematografiku ta’ Odessa u l-avvenimenti kollha li saru kellhom enfasi fuq iċ-ċinema.
Libanu
Fil-Libanu, iċ-ċajtiera ta’ Jum il-Ġifa jiżvelaw iċ-ċajtiet lill-vittmi tagħhom billi jgħidu كذبة أول نيسان‎ li tfisser “Gidba tal-1 ta’ April”.
Pajjiżi fejn jitkellmu bl-Ispanjol, il-Filippini u l-Lvant tas-Sirja
F’ħafna pajjiżi fejn jitkellmu bl-Ispanjol (u fil-Filippini), id-Día de los Santos Inocentes (Jum l-Innoċenti Mqaddsa) hija festività simili ħafna għal Jum il-Ġifa, iżda tiġi ċċelebrata fl-aħħar ta’ Diċembru (fis-27, fit-28 jew fid-29 ta’ Diċembru skont il-pajjiż) mhux fl-1 ta’ April. Fil-Lvant tas-Sirja jiċċelebraw dan il-jum fl-10 ta’ Jannar minflok l-1 ta’ April.
Ċajt
Apparti ċ-ċajtiet prattiċi li jsiru f’Jum il-Ġifa, isiru wkoll ċajtiet elaborati fuq ir-radju, fuq it-televiżjoni, fuq il-gazzetti u fuq is-siti web, u jsiru wkoll minn korporazzjonijiet kbar. F’ċajta famuża li saret fl-1957, il-BBC xandru film fis-sensiela tal-ġrajjiet kurrenti tagħhom imsejħa Panorama u wrew bdiewa Żvizzeri jaħsdu l-ispagetti mill-għelieqi, imsejjaħ il-Ħsad Żvizzeru tal-Ispagetti. Il-BBC f’qasir żmien irċevew turrun talbiet mill-ispettaturi tagħhom biex jixtru l-pjanta tal-ispagetti, u b’hekk l-għada kellhom jiżvelaw iċ-ċajta.
Fis-seklu 21, bl-internet u bis-servizzi tal-aħbarijiet disponibbli minnufih online, iċ-ċajtiet ta’ Jum il-Ġifa jistgħu jħammru wiċċ udjenza ferm usa’ minn qatt qabel.
Artiġjan
daqsminuri|[[Skarpan]] Artiġjan (bil-Franċiż u bl-Ingliż: artisan, bit-Taljan: artigiano) huwa ħaddiem tas-sengħa li permezz tal-ħiliet manwali tiegħu u bl-użu tal-għodod jirnexxilu jipproduċi jew joħloq oġġetti materjali. Dawn l-oġġetti jistgħu jkunu funzjonali jew għat-tiżjin biss, pereżempju għamara, arti dekorattiva, skulturi, ilbies, oġġetti tal-ikel, oġġetti tad-dar u għodod u mekkaniżmi bħall-moviment tal-arloġġ magħmul bl-idejn minn arloġġar. L-artiġjani jipprattikaw sengħa u permezz tal-esperjenza, tat-talent u tal-ħiliet jistgħu jilħqu livelli espressivi ta’ artist.
L-aġġettiv “artiġjanali” spiss jintuża biex jiġi deskritt l-ipproċessar bl-idejn, b’kuntrast mal-ipproċessar industrijali. Għalhekk, xi kultant l-aġġettiv “artiġjanali” jintuża fil-kummerċjalizzazzjoni u fir-reklamar bħala kelma ta’ valur miżjud ta’ prodott biex tiġi deskritta jew tiġi implikata xi rabta mal-produzzjoni ta’ prodotti tal-ikel magħmula bl-idejn, pereżempju l-ħobż, ix-xorb jew il-ġobon. Tradizzjonalment, ħafna minn dawn il-prodotti rurali jew pastorali jsiru bl-idejn iżda issa saru jiġu prodotti fuq skala akbar bil-mekkanizzazzjoni awtomatizzata fil-fabbriki u żoni industrijali oħra.
L-artiġjani kienu l-produtturi dominanti tal-prodotti tal-konsumatur qabel ir-Rivoluzzjoni Industrijali.
Fil-Greċja tal-qedem, l-artiġjani kienu jinġabru f’agora u spiss kien ikollhom studjo jew ħanut fejn jaħdmu fil-qrib.
Medju Evu
Matul il-Medju Evu, it-terminu “artiġjan” kien jiġi applikat lil dawk li kienu jipproduċu l-affarijiet jew lil dawk li kienu jipprovdu s-servizzi. It-terminu ma kienx japplika għall-ħaddiema manwali mingħajr ħiliet speċifiċi. L-artiġjani kienu maqsumin f’żewġ gruppi distinti: dawk li kellhom in-negozju tagħhom stess u dawk li le. Dawk li kienu jmexxu n-negozju tagħhom kienu jissejħu “mastri” jew “imgħallma”, filwaqt li dawk li ma kellhomx negozju tagħhom stess kienu apprendisti jew jaħdmu fit-toroq u jmorru minn post għall-ieħor. Dawk li kienu jmexxu n-negozju tagħhom kienu l-iktar grupp influwenti u kienu jgawdu status soċjali ogħla fil-komunitajiet tagħhom.
Shokunin
“Shokunin” hija kelma Ġappuniża għal artiġjan jew ħaddiem tas-sengħa, li timplika wkoll kburija fix-xogħol ta’ dak li jkun. Ix-shokunin Tashio Odate sostna li:"Shokunin tfisser mhux biss li jkollok ħila teknika, iżda timplika wkoll attitudni u kuxjenza soċjali... obbligu soċjali li tagħmel l-almu tiegħu għall-benesseri ġenerali tan-nies, obbligu kemm materjali kif ukoll spiritwali."Tradizzjonalment, ix-shokunin kienu jonoraw l-għodod tas-sengħa tagħhom fl-ewwel tas-sena – l-għodod imsinna u li jkunu ħadu ħsiebhom kienu jitpoġġew f’“tokonoma” (jiġifieri kontenitur jew kaxxa li għadha tinstab fid-djar u fil-ħwienet Ġappuniżi), u fuq kull kaxxa tal-għodda kienu jitpoġġew żewġ kejkijiet tar-ross u mandolina (fuq karta tar-ross), sabiex l-għodod jiġu onorati u sabiex jiġi espress il-ħajr lilhom li jaqdu l-funzjoni tagħhom.
Ludmilla Radchenko
Ludmilla Radchenko (bir-Russu: Людмила Радченко; twieldet fil-11 ta' Novembru 1978) hija mudella, artista u attriċi Russa, l-aktar magħrufa ġewwa l-Italja u fil-pajjiżi Anglosassoni.
Bijografija
Imwielda ġewwa Omsk, li kienet tifforma parti mill-Unjoni Sovjetika, hi ggradwat fid-disinn tal-moda fl-1999. Fl-1997 ġiet eletta bħala Miss Charm fil-kompetizzjoni tal-Miss Russia. Ġewwa art twelidha kellha xi esperjenzi fit-televiżjoni ġewwa Moska u San Pietruburgu
Mal-wasla tagħha fl-Italja, bdiet il-karriera tagħha fix-xena tal-ispettaklu meta ħadet sehem f'reklam televiżiv li kien jixxandar waqt Paperissima. Aktar tard, fl-2001, daħlet bħala żeffiena fil-programm La sai l'ultima? u s-sena ta' wara kienet fost it-tfajliet hekk imsejħa "letterine" fil-kwiżż Passaparola immexxi minn Gerry Scotti.
Fl-2003 ippreżentat ir-rokna Spicy Tg fuq Antenna 3. Fil-frattemp baqgħet tisfila bħala mudella, u fl-2004 kienet il-protagonista tal-kalendarju tar-rivista Fox. Fl-2005 ħadet sehem f'La Talpa, fejn ġiet eliminata fis-semifinali, ġimgħa biss 'il bogħod mill-aħħar serata.
Fis-sajf tal-2006 kienet protagonista tal-programm On the Road f'Miami li xxandar fuq Italia 1. Is-sena ta' wara ppreżentat Tuning and fanatics, trażmess fuq SKY.
Ġiet magħżula minn Fapim, azjenda li timmanifattura t-twieqi, biex tippoża għall-kalendarju 2008 fil-pożi erotiċi l-aktar popolari fl-istorja taċ-ċinema internazzjonali. Ħadmet ukoll ma' All Music fil-programm dwar il-moda Modeland.
Wara l-parteċipazzjoni tagħha f'La Talpa, reġgħet qabdet il-passjoni lejn il-pittura (meta kienet żgħira kienet attendiet xi skejjel tal-arti) u bdiet tesponi diversi kollezzjonijiet f'Milan.
Bħala attriċi rreċtat fil-film Il viaggio (2005) u ħadet sehem f'żewġ episodji ta' R.I.S. - Delitti imperfetti, minbarra li kienet parteċipi f'rwoli żgħar f'produzzjonijiet Taljani oħrajn. Fl-2008 ħadet sehem fil-film A Light of Passion.
Wara l-esperjenza fit-televiżjoni, fl-2008 reġgħet lura għall-passjoni vera tagħha: il-pittura. L-ewwel wirjiet ikkonvinċewha sabiex tħalli definittivament id-dinja tal-ispettaklu u tiddedika ħinha għall-arti. Wara li studjajt ġewwa New York, għamlet diversi kollezzjonijiet li aktar tard ġew esposti f'diversi galleriji, avvenimenti, u wirjiet tal-arti. Fl-2010, għamel baqra kbira għall-"Cow Parade 2010", espożizzjoni tad-disinn internazzjonali. Ħadet sehem ukoll f'instalazzjoni artistika fit-Triennale di Milano u f'wirja fil-Mużew tal-Arti Kontemporanja f'Lucca. Ftit xhur wara l-esebizzjoni tagħha fit-Teatro alla Scala, ġiet magħżula għall-konkors internazzjonali tal-pittura Gemlucart ta' Monako, fejn bdiet il-kollaborazzjoni tagħha mal-Opera Gallery.
F'Diċembru tal-2010, fil-libreriji tal-Feltrinelli ħareġ l-ewwel katalgu tagħha "Power pop", ippubblikat minn Skira. Fi Frar tal-2011, il-provinċja ta' Milan sostniet esebizzjoni ta' Ludmilla fil-Kamra tal-Kulturi tad-Dinja. F'Marzu tal-istess sena, gallerija tal-arti fi New York ippreżentat lil Ludmilla għall-festival "Eating Art" u l-opri tagħha ġew esposti għall-gallerija Crown Fine Art f'Soho.
Antonio Luna Rodríguez
Antonio Manuel Luna Rodríguez (twieled fis-17 ta' Marzu 1991) huwa plejer tal-futbol Spanjol li jilgħab bħala difensur xellugi.
Karriera
Imwieled f'Son Severa, fil-Gżejjer Baleariċi, Luna beda l-karriera professjonali tiegħu mat-tim tar-riservi ta' Sevilla fis-Segunda División B. Hu ddebutta mat-tim tal-kbar fil-15 ta' Mejju fil-logħba mirbuħa bl-iskor ta' 3–2 kontra Almería, biex b'din ir-rebħa kisbu l-aħħar post allokat għall-UEFA Champions League. Erbat ijiem wara lagħab il-finali tal-Copa del Re, fir-rebħa ta' 2–0 kontra Atlético Madrid.
Fid-19 ta' Jannar 2011, Luna ġie misluf lil Almería sa tmiem l-istaġun fejn minkejja li okkupa post regulari fit-tim, ma setax jipprevjeni r-relegazzjoni tat-tim mill-ogħla diviżjoni. Mar-ritorn tiegħu ma' Sevilla lagħab 14-il logħba tal-kampjonat fl-2011–12, u skorja l-ewwel gowl tiegħu fit-telfa ta' 2–1 kontra Málaga. It-tieni nofs tal-istaġun qattgħu b'self lil Mallorca fejn għal darb'oħra kellu jsofri relegazzjoni oħra.
Fl-20 ta' Ġunju 2013, Aston Villa ħabbru l-akkwist ta' Luna b'kuntratt ta' tliet snin. Luna għamel id-debutt għal Aston Villa fis-17 ta' Awwissu u skorja kontra Arsenal fir-rebħa ta' 3–1.
Donald Trump
Donald John Trump (14 ta' Ġunju 1946) kien President tal-Istati Uniti tal-Amerika u huwa wkoll negozjant biljunarju Amerikan. Huwa diġà kien magħruf ħafna, anke bħala personalità televiżiva, qabel ħareġ bħala kandidat għal President tal-Istati Uniti għall-Elezzjoni Presidenzjali tal-2016. Trump huwa ċ-chairman u l-president ta' The Trump Organization u l-fundatur ta' Trump Entertainment Resorts.
Negozju
Imwieled fi New York City, huwa bin Fred Trump, li ispirah jidħol fir-real estate. Kien jaħdem mal-kumpanija ta' missieru, Elizabeth Trump & Son, filwaqt li jistudja l-business f'Wharton, u ngħaqad mal-kumpanija fl-1968 hekk kif iggradwa. Fl-1971, beda jmexxiha hu u taha isem ġdid: "The Trump Organization". Bena lukandi, golf courses, u bini f'Manhattan u fi bliet oħra li ħafna drabi jġibu ismu. Ir-reality show fuq NBC, The Apprentice, kabbarlu l-popolarità tiegħu. It-tliet żwiġijiet tiegħu ġibdu ħafna l-attenzjoni tal-media.
Kampanja elettorali
Clinton kellha distakk sew fuq ir-Repubblikan Donald Trump fi kważi s-sondaġġi nazzjonali kollha li saru matul l-2016. Iżda fil-bidu ta’ Lulju 2016, u fl-aħħar ġimagħtejn tal-kampanja elettorali, Trump u Clinton kienu ras imb’ras fis-sondaġġi wara l-konklużjonijiet tal-FBI rigward l-investigazzjoni tal-emails tagħha. F’Lulju d-Direttur tal-FBI James Comey ikkonkluda li Clinton kienet "traskurata għall-aħħar" fil-mod kif trattat materjal klassifikat tal-gvern.
Lejn l-aħħar ta’ Lulju 2016, Trump kien ġab l-ewwel vantaġġ fuq Clinton b’erba’ punti perċentwali iktar minnha wara l-Konvenzjoni Nazzjonali Repubblikana. Iżda meta ftit wara, saret il-Konvenzjoni Demokratika Clinton reġgħet ġiet minn fuq b’seba’ punti perċentwali.
Iżda ħdax-il jum biss qabel l-elezzjoni, nhar it-28 ta’ Ottubru 2016, id-Direttur tal-FBI Comey innotifika lill-Kungress Amerikan li l-FBI beda jinvestiga emails oħra li kienu għadhom kif sabu f’device elettroniku ta’ dik li kienet deputy chief of staff ta’ Clinton. Clinton sejħet lill-FBI biex joħroġ mill-ewwel kull informazzjoni fuq dawn l-emails “ġodda” u qalet li kienet kunfidenti li l-FBI se terġa’ tasal għall-konklużjoni li ma kienx hemm bażi għal prosekuzzjoni kriminali, konklużjoni li l-FBI waslet għaliha jumejn biss qabel l-elezzjoni.
Id-dħul ta' Musulmani fl-Istati Uniti
Waħda mill-ewwel ordnijiet eżekuttivi li ffirma Trump kienet tipprojbixxi d-dħul ta’ nies minn seba’ pajjiżi fil-maġġoranza tagħhom Musulmana. Din l-ordni kkawżat kaos fl-ajruporti Amerikani, qasmet familji u qanqlet protesti kbar. Imħallef ma damx ma ssospenda din l-ordni fil-waqt li l-Aġent Avukat-Ġenerali li sostniet li din l-ordni mhix kostituzzjonali u ma tistax tiġi difiża mid-Dipartiment tal-Ġustizzja, ġiet imkeċċija. Id-Dipartiment tal-Ġustizzja pprova jirrevoka din is-sospensjoni imma mħallef qatagħha kontrih. Trump spiċċa jgħajjar dan l-imħallef. Fl-appell, it-tliet imħallfin qatgħuha unanimament kontra l-gvern.
Immigranti
F'Mejju 2017 sar magħruf li Aġenti Federali tal-Immigrazzjoni fl-Amerka qed jarrestaw mal-400 immigrant kuljum. Fl-ewwel 100 jum ta’ Trump bħala President, ġew arrestati 41,318 immigrant, żieda ta’ 37.6% fuq l-istess perjodu fis-sena ta’ qabel. Madwar 3 minn kull 4 minn dawk arrestati għandhom rekord kriminali, inkluż membri ta’ gangs u nies imfittxija fuq qtil.
Però l-ikbar żieda hija fl-immigranti arrestati u li m’għandhomx rekord kriminali. Jiem wara li nħatar fil-kariga, Trump iffirma ordni eżekuttiva biex kull min jinstab fl-Istati Uniti illegalment, jiġi deportat.
Oppożizzjoni qawwija kontra t-trattament tal-immigranti ġiet minn ħafna bnadi, fosthom l-Isqfijiet Amerikani. L-Isqof Joe Vásquez stqarr li huma kontra l-ordni li jiġi sospiż għal 120 ġurnata, il-programm li bih refuġjati jibdew ħajja ġdida fl-Istati Uniti. Dwar is-sospensjoni tal-programm għar-refuġjati Sirjani biex jidħlu fl-Istati Uniti, l-Isqof Vásquez sostna li r-reliġjon m’għandux ikun fattur għad-deċiżjoni jekk l-Istati Uniti tassistix persuni vulnerabbli li jkunu ħarbu minħabba l-persekuzzjoni.
Relazzjonijiet maċ-Ċina u l-Asja
Ftit jiem biss wara l-ħatra tiegħu, il-President Trump iffirma ordni eżekuttiva biex pajjiżu joħroġ mill-ftehim ekonomiku li kien jeżisti bejn l-Istati Uniti u pajjiżi Asjatiċi. Dan il-ftehim li kien ferm imbuttat mill-amministrazzjoni t’Obama kien iffirmat minn tnax-il pajjiż u kien jolqot mal-40% tal-ekonomija tad-dinja.
Il-President il-ġdid kien ikkritika bl-aħrax dan il-ftehim ekonomiku li skontu jmur kontra l-interessi tal-Amerka. Intant Trump ħabbar li se jkun qed jaqta’ b’mod massiċċ it-taxxi fuq kumpaniji li jżommu l-bażi tagħhom fl-Istati Uniti. Trump ħabbar dan waqt li fil-Whitehouse kien qed jiltaqa’ ma diversi sidien ta’ negozji kbar fil-pajjiż.
Il-President Amerikan qal li se jkun qed jimponi taxxa ferm għola fuq dawk il-kumpaniji li jmexxu l-manifattura tagħhom barra mill-pajjiż. Dawn ir-rimarki waslu fl-ewwel ġurnata ufficjali tiegħu fil-White House wara protesti kbar li saru direttament fil-konfront ta’ Trump.
Il-kuntatti mar-Russja
Ftit wara l-ħatra ta' Trump bħala President, Michael Flynn irriżenja minn National Security Adviser. Flynn instab li gideb lill-amministrazzjoni u speċjalment lill-viċi-president Mike Pence dwar il-kuntatti tiegħu mal-ambaxxatur Russu wara t-tkeċċija ta’ 35 diplomatiku Russu mill-amministrazzjoni Obama. Huwa magħruf li Trump irreżista din it-tkeċċija għax kien ilu jaf bil-komportament ta’ Flynn. Madankollu, Flynn ma kellux triq oħra ħlief li jirriżenja wara li l-Washington Post akkużatu li gideb.
Din ir-riżenja kompliet titfa’ dawl xejn sabiħ fuq in-natura vera tar-rapporti bejn Trump u r-Russi. Skont indiskrezzjonijiet li ġew ippubblikati mill-istampa Amerikana u li ħarġuhom l-istess membri tas-servizzi sigrieti, il-kampanja elettorali ta’ Trump kellha kuntatti regolari mad-diplomatiċi Russi qabel l-elezzjoni.
Trump iddefenda l-fatt li hu qasam informazzjoni sensittiva mar-Russja waqt li insista li hu għamel dan ‘bi dritt assolut’ u fl-interessi tal-miżuri anti-terroristiċi li, fost oħrajn, jaċċertaw is-sigurtà tan-nies waqt it-titjiriet. Trump sostna li hu ma għamel xejn illegali bl-iskambju tal-fatti ‘assoċjati mat-terroriżmu u s-sigurtà tat-traffiku tal-ajru’. Hu, fl-istess ħin, insista li jrid li r-Russja tieħu aktar miżuri konkreti kontra t-terroriżmu u gruppi qattiela bħall-ISIS.
F'Mejju 2017, Trump iltaqa’ mal-Ministru Russu għall-Affarijiet Barranin, Sergei Lavrov, fl-Oval Office tal-White House; bl-istampa Amerikana tgħid li hu kien qasam miegħu informazzjoni sigrieta relatata għal xi kumplott potenzjali tal-ISIS. Rapport fil- Washington Post qal, intant, li l-informazzjoni speċifika kienet ġejja minn sieħba tal-Istati Uniti li ma tatx il-permess biex id-dettalji jinqasmu mar-Russja — iżda Trump insista li għandu d-dritt kollu li jaġixxi fl-aħjar interessi tas-sigurtà. Dan meta l-Post qal li Trump kien qasam informazzjoni mill-aktar sigrieta u x’aktarx relatata ‘għall-użu ta’ kompjuters (ta’ tip laptop) fuq l-ajruplani’.
Matul il-kampanja għall-Presidenza tal-Istati Uniti, Donald Trump ikkritika ripetutament lill-kandidat tal-Partit Demokratiku, Hillary Clinton dwar il-mod kif hi kienet ħadet ħsieb ċertu materjal sensittiv. U waqt li l-President Amerikan għandu l-awtorità biex jiddeklassifika l-informazzjoni, l-azzjoni speċifika ta’ Trump qanqlet kritika kbira mingħand id-Demokratiċi fl-Oppożizzjoni u sejħiet għal spjegazzjoni mingħand il-Partit Repubblikan tiegħu stess.
Il-Liġi tas-Saħħa
Obamacare kienet liġi mfassla mill-President Barack Obama li ġabet ’il quddiem is-servizzi pubbliċi tas-saħħa. Madankollu, dawn is-servizzi sabu oppożizzjoni kbira minn Trump li tul il-kampanja wiegħed li jwettaq tibdil sostanzjali fihom.
Nhar il-25 ta' Marzu 2017, Trump kellu jirtira l-abbozz ta’ liġi tiegħu dwar is-saħħa wara li ma ntlaqax tajjeb u ma kellux voti biżżejjed biex jgħaddi mill-kungress. Dan wara li l-Ħamis, il-vot dwar is-saħħa kellu jkun pospost ħabba li sab oppożizzjoni minn xi Repubblikani. Madankollu, Trump xorta ta t-tort lid-Demokratiċi li ħadd minnhom ma kien favur l-abbozz ta’ liġi propost.
Għalkemm Trump kien għamilha ċara li jekk ma jivvutawx favur l-abbozz kien se jkollhom jibqgħu b’Obamacare, l-abbozz xorta waħda sab oppożizzjoni minn xi Repubblikani. Dan tant li meta ġie għall-vot, Trump flimkien mal-Ispeaker tal-kamra, Paul Ryan, iddeċidew li jirtirawh.
Kontra l-abort
Fit-23 ta' Jannar 2017, Trump iffirma azzjoni eżekuttiva li twaqqaf il-fondi mill-Gvern Amerikan lil kull għaqda u organizzazzjoni internazzjonali li tippromwovi jew toffri l-abort. Din il-politika, imsejħa l-"Mexico City Policy" kienet oriġinarjament mnedija waqt l-amministrazzjoni ta' Ronald Reagan, iżda mneħħija fl-2009 mill-amministrazzjoni ta' Obama.
Tim nazzjonali tal-futbol tas-Serbja
It-tim nazzjonali tal-futbol tas-Serbja (bis-Serb: Фудбалска репрезентација Србије; Fudbalska reprezentacija Srbije) jirrappreżenta lis-Serbja fil-futbol internazzjonali u hu mmexxi mill-Assoċjazzjoni tal-Futbol tas-Serbja.
Is-snin tal-Jugożlavja
Bejn l-1920 u l-1992 it-tim nazzjonali tal-Jugożlavja kien attiv f'isem ir-Renju tas-Serbi, il-Kroati u s-Sloveni (sal-1929), ir-Renju tal-Jugożlavja (sal-1941) u r-Repubblika Soċjalista Federali tal-Jugożlavja (sal-1992). Tul dan iż-żmien tim wieħed biss irrappreżenta l-entitajiet politiċi li llum jiffurmaw is-Slovenja, il-Kroazja, il-Bożnija u Ħerżegovina, is-Serbja, il-Montenegro, il-Kosovo u l-Maċedonja ta' Fuq.
Minkejja dan, l-Assoċjazzjoni tal-Futbol Serba ilha membru tal-FIFA mill-1921 u waħda mill-membri oriġinali tal-UEFA fl-1954. Iż-żewġ organizzazzjonijiet jirrikonoxxu lis-Serbja bħala d-dixxendenti tat-tim nazzjonali Jugożlav sabiex ir-riżultati u l-prestazzjonijiet tal-Jugożlavja għaddew lilhom. L-istess każ ġara fil-21 ta' Mejju 2006 wara d-deċiżjoni meħuda mill-Montenegro li tinfired u s-Serbja wirtu l-istorja qasira tat-tim tas-Serbja u Montenegro.
Wara l-1992, twieled tim nazzjonali ġdid li jirrappreżenta lir-Repubblika Federali tal-Jugożlavja. It-tim kellu jistenna sat-23 ta' Diċembru 1994 sabiex jilgħab logħba uffiċjali, telfa ta' 2–0 kontra l-Brażil. Minħabba s-sanzjonijiet eżistenti mill-FIFA u l-UEFA, it-tim nazzjonali ma setax jikkompeti fit-Tazza tad-Dinja tal-1994 u fil-Kampjonati Ewropej tal-1996. Taħt dan l-isem huma kkwalifikaw għall-edizzjoni tal-1998 tat-Tazza tad-Dinja u l-Kampjonati Ewropej tas-sena 2000.
Serbja u Montengro
Fis-sena 2002, il-Parlament federali ta' Belgrad laħaq qbil biex l-istat jinqaleb minn federazzjoni għal konfederazzjoni. Il-parlament iddeċieda wkoll li jibdel isem l-istat biex sar l-Unjoni Statali tas-Serbja u Montengro. It-tim nazzjonali ħa l-isem tas-Serbja u Montenegro sal-2006 u b'din id-denominazzjoni kkwalifika għat-Tazza tad-Dinja tal-2006.
L-indipendenza
thumb|225px|It-tim nazzjonali Serb skjerat għal-logħba mit-Tazza tad-Dinja tal-2010 kontra l-Gana Wara li l-Montenegro ddikjaraw l-indipendenza, is-Serbja lagħbu l-ewwel logħba bħala pajjiż indipendenti kontra r-Repubblika Ċeka f'rebħa ta' 3–1. L-ewwel kompetizzjoni kienet il-fażi ta kwalifikazzjoni għall-Kampjonati Ewropej tal-2008 fl-2007, liema fażi rathom jispiċċaw fit-tielet post, tliet punti wara l-Portugall u r-rebbieħa tal-grupp, il-Polonja.
Huma kkwalifikaw għat-Tazza tad-Dinja tal-2010 meta rnexxielhom jirbħu l-grupp fuq Franza, però ġew eliminati fl-ewwel rawnd b'żewġ telfiet u rebħa waħda kontra l-Ġermanja.
Plejer taċ-ċess (diżambigwazzjoni)
Plejer taċ-ċess huwa xi ħadd li jilgħab il-logħba taċ-ċess.
Plejer taċ-ċess jew Parteċipanti taċ-ċess jistgħu jirreferu wkoll għal:
Plejer taċ-ċess
Plejer taċ-ċess hi persuna li tilgħab iċ-ċess. Normalment tirreferi għal min jilgħab iċ-ċess b'mod professjonali jew f'livell ta' klabb. Fid-dinja hawn mas-605 miljun plejer taċ-ċess.
Đorđe Vujadinović
Đorđe "Đokica" Vujadinović (bis-Serb: Ђорђе Вујадиновић; twieled fid-29 ta' Novembru 1909 – miet fil-5 ta' Ottubru 1990) kien plejer u kowċ tal-futbol Serb.
Karriera
Vujadinović twieled f'Kolari, subborg ta' Smederevo, u ta' età żgħira mar jgħix Belgrad ma' zijuh. Waqt li kien qiegħed jilgħab ma' sħabu f'park, hu ġie mistieden flimkien ma' tnejn oħra biex jippruaw ma' fost l-akbar klabbs Jugożlavi ta' dak iż-żmien, BSK. Hu ssieħeb mat-tim taż-żgħażagħ u aktar tard ifforma parti mill-ewwel tim li kien jinkludi fost oħrajn lil Tirnanić, Valjarević, Krčevinac, Zloković, li ddomina x-xena tal-futbol lokali tat-tletinijiet. L-aħħar tas-snin għoxrin kien żmien favoreli għall-futbol Jugożlav, fejn il-plejers bdew isiru professjonali u jitħallsu. Madankollu, Vujadinović irrifjuta li jitħallas minħabba li s-salarju bħala impjegat ta' bank kien biżżejjed u l-logħba tal-futbol kien jilgħaba għall-gost. Sal-1940, lagħab madwar 400 logħba għall-klabb, rebaħ il-kampjonat għal ħames darbiet u spiċċa l-aqwa skorer darbtejn.
Mat-tim nazzjonali Jugożlav, Vujadinović lagħab 44 logħba bejn l-1929 u l-1940. Hu kien wieħed mill-plejers tat-tim li ħadu sehem fl-ewwel edizzjoni tat-Tazza tad-Dinja.
Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona
daqsminuri|249x249px|It-Tschingelhörner fil-fruntiera tal-kantons Żvizzeri ta' Glarus u Graubünden. L-Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona tidher bħala linja orizzontali fl-irdumijiet. L-Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona (bl-Ingliż: Swiss Tectonic Arena Sardona jew Glarus thrust; bil-Ġermaniż: Glarner Überschiebung) hija żona tettonika ewlenija fl-Alpi tal-Lvant tal-Iżvizzera. Tul iż-żona tettonika, is-saffi tal-blat Żvizzeri ġew olzati laġenba għal iktar minn 100 kilometru lejn it-Tramuntana, 'il fuq mill-Aarmassif estern u l-kumpless Infraelvetiku. L-Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona tifforma l-kuntatt bejn saffi tal-blat Permo-Triassiċi (Żvizzeri) iktar antiki tal-grupp ta' Verrucano u s-saffi (esterni) tal-ġebla tal-ġir inqas antiki (Ġurassiċi u Kretaċji) u s-saffi tal-flysch u tal-molasse Paleoġeniċi.
Iż-żona tettonika ta' Sardona hija mifruxa fuq żona relattivament kbira fil-kantons ta' Glarus, St. Gallen u Graubünden, minħabba l-orjentazzjoni orizzontali tagħha u r-riljiev lokali għoli. Fost il-qċaċet ippuntati l-iktar famużi hemm dawk ta' Lochsite qrib Glarus (ir-raħal) u dik ta' rdum muntanjuż imsejjaħ Tschingelhörner bejn Elm u Flims (fl-istess irdum hemm toqba naturali fil-muntanji magħrufa bħala Martinsloch).
Sit ta' Wirt Dinji
Fl-2006 il-gvern Żvizzeru għamel l-ewwel proposta biex jiddikjara r-reġjun bħala Sit ta' Wirt Dinji lill-Unjoni Internazzjonali għall-Konservazzjoni tan-Natura (IUCN). Dak iż-żmien l-IUCN ma ħassitx li ż-żona kellha valur universali straordinarju u rrifjutat il-proposta. L-Iżvizzeri ma qatgħux qalbhom u ressqu proposta oħra f'Marzu 2008, u din id-darba l-proposta ntlaqgħet.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut minħabba li "ż-żona hija eżempju eċċellenti ta' ħolqien ta' muntanji permezz ta' kolliżjoni kontinentali u fiha sezzjonijiet b'karatteristiċi ġeoloġiċi u tettoniċi eċċellenti". Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (viii) "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta stadji importanti tal-istorja tad-dinja, inkluż it-trapass tal-ħajja, il-proċessi ġeoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-iżvilupp tat-tipi differenti ta' art, jew il-karatteristiċi ġeomorfiċi jew fiżjografiċi sinifikanti".
Il-Mużew Amerikan tal-Istorja Naturali fi New York fih rikostruzzjoni fuq skala kbira tal-Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona.
Storja
daqsminuri|260x260px|Martinsloch L-ewwel naturalista li eżamina ż-żona tettonika kien Hans Conrad Escher von der Linth (1767-1823). Escher von der Linth skopra li, kuntrarjament għal-liġi ta' sovrapożizzjoni ta' Steno, is-saffi tal-blat iktar antiki jinsabu fuq is-saffi tal-blat inqas antiki f'ċertu punti tal-Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona. Ibnu Arnold Escher von der Linth (1807-1872), l-ewwel professur tal-ġeoloġijafl-ETH ta' Zürich, immappja l-istruttura f'iktar dettall u kkonkluda li setgħet tkun żona tettonika fuq l-art olzat u tħarbtet bil-kbir. Dak iż-żmien, il-biċċa l-kbira tal-ġeologi kienu jemmnu fit-teorija tal-ġeosinklini, li tiddikjara li l-muntanji jiffurmaw permezz ta' movimenti vertikali fi ħdan il-qoxra tad-Dinja. Escher von der Linth għaldaqstant kellha biċċa għadma iebsa biex jispjega d-daqs taż-żona tettonika kif inhi. Fl-1848 huwa stieden lill-ġeologu Brittaniku Roderick Murchison, awtorità internazzjonali, biex jiġi jagħti titwila lill-istruttura. Murchison kien familjari ma' fenomeni tettoniċi simili fl-Iskozja u qabel mal-interpretazzjoni ta' Escher. Madankollu, Escher innifsu ħassu insikur dwar l-idea tiegħu stess u meta ppubblika l-osservazzjonijiet tiegħu fl-1866, u minflok interpreta l-Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona bħala żewġ antiklini dojoq li kienu ta' taħt fuq. Din l-ipoteżi kienet pjuttost assurda, kif ammetta hu stess privatament. xellug|daqsminuri|Tpinġija tal-Arena Tettonika Żvizzera ta' Sardona fit-Tschingelhörner ta' Hans Conrad Escher von der Linth, 1812. Is-suċċessur ta' Escher bħala professur fi Zürich, Albert Heim (1849-1937), inizjalment żamm mal-interpretazzjoni tal-predeċessur tiegħu ta' żewġ antiklini. Madankollu, xi ġeologi kien favur l-idea ta' arena tettonika. Wieħed minnhom kien Marcel Alexandre Bertrand (1847-1907), li interpreta l-istruttura fl-1884, wara li qara l-osservazzjonijiet ta' Heims. Bertrand kien midħla tal-Faille du Midi (l-oroġenija Variskana), arena tettonika kbira fl-Ardennes tal-Belġju. Sadanittant, ġeologi Brittaniċi bdew jirrikonoxxu n-natura tal-areni tettoniċi fil-Highlands Skoċċiżi. Fl-1883, Archibald Geikie aċċetta li l-Highlands huma sistema ta' areni tettoniċi. Imbagħad fl-1893 il-ġeologi Żvizzeri Hans Schardt u Maurice Lugeon skoprew li fil-Punent tal-Iżvizzera s-saffi tal-blat Ġurassiċi jinsabu fuq is-saffi tal-molasse inqas antiki wkoll, u argumentaw li l-istruttura tal-Alpi hija ġabra kbira ta' saffi kbar tal-blat li ġew olzati u mħarbta fuq xulxin. Fil-bidu tas-seklu 20, Heim kien konvint ukoll mit-teorija l-ġdida. Hu u ġeologi Żvizzeri oħra bdew jimmappjaw is-saffi tal-blat tal-Iżvizzera f'iktar dettall. Minn dak il-mument 'il quddiem, il-ġeologi bdew jirrikonoxxu l-areni tettoniċi f'bosta ktajjen muntanjużi madwar id-dinja.
Madankollu, xorta waħda ma kienx hemm għarfien dwar minn fejn ġew il-forzi enormi li ċaqilqu s-saffi tal-blat b'dak il-mod. Instabet spjegazzjoni biss bil-wasla tat-teorija tat-tettonika tal-plakek fis-snin 50 tas-seklu 20. Fit-tettonika tal-plakek, il-moviment orizzontali tal-plakek tettoniċi fuq l-astenosfera ratba tad-Dinja jikkawża forzi orizzontali fi ħdan il-qoxra tad-Dinja. Attwalment il-ġeologi jemmnu li l-biċċa l-kbira tal-ktajjen muntanjużi jiġu ffurmati permezz ta' movimenti konverġenti bejn il-plakek tettoniċi.
Kampjonat Ewropew taċ-Ċess taż-Żgħażagħ
Il-Kampjonat Ewropew taċ-Ċess taż-Żgħażagħ huwa organizzat mill- European Chess Union (ECU) fi gruppi taħt it-8, 10, 12, 14, 16 u 18-il sena. L-ewwel tournament sar fl-1991, u l-kategorija taħt it-8 snin ġiet introdotta fl-2007. Sal-2002 kien hemm ukoll tournament għall-grupp ta’ taħt l-20 sena (ara l-Kampjonat Ewropew taċ-Ċess Junior ). Hemm ukoll turnewijiet speċifiċi għall-bniet biss, fl-istess kategoriji ta’ età.
Canal du Midi
daqsminuri|L-Akkwedott ta' Orb, li jippermetti lill-Canal du Midi jaqsam ix-xmara Orb f'Béziers. Il-Canal du Midi (pronunzja bil-Franċiż: ​[kanal dy midi]; bl-Oċċitan: Canal del Miègjorn [ka'nal del mjɛdˈd͡ʒuɾ]; litteralment il-"Kanal tan-Nofsinhar") huwa kanal twil 240 kilometru (150 mil) fin-Nofsinhar ta' Franza (bil-Franċiż: le Midi). Oriġinarjament kien ingħata l-isem ta' Canal royal en Languedoc (Kanal Irjali f'Languedoc) u mbagħad ingħata l-isem ta' Canal du Midi fl-1789 mir-rivoluzzjonarji Franċiżi, il-kanal jitqies wieħed mill-ikbar xogħlijiet ta' kostruzzjoni tas-seklu 17.
Il-kanal jikkollega ix-xmara Garonne mal-għadira Étang de Thau mal-Mediterran, u flimkien mat-tul tal-193 kilometru (120 mil) tal-Canal de Garonne, jifforma l-Canal des Deux Mers, li jgħaqqad l-Atlantiku mal-Mediterran.
Strettament, l-isem "Canal du Midi" jirreferi għas-sezzjoni li inizjalment inbniet minn Toulouse sal-Mediterran – il-proġett tal-Canal des Deux-Mers kellu l-għan li jikkollega flimien diversi sezzjonijiet navigabbli biex il-Mediterran jingħaqad mal-Atlantiku: l-ewwel il-Canal du Midi, imbagħad ix-xmara Garonne li kienet pjuttost navigabbli bejn Toulouse u Bordeaux, imbagħad il-Kanal Laterali tal-Garonne, u finalment l-estwarju tal-Gironde wara Bordeaux.
Il-Canal du Midi tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1996, minħabba d-disinn artistiku u l-inġinerija straordinarji tiegħu, u ġie ddeżinjat bħala Għeliem Internazzjonali tal-Inġinerija Ċivili fl-2016.
Pożizzjoni u profil tal-kanal
Il-Canal du Midi huwa kanal b'pendil minn quċċata f'Toulouse fuq in-naħa tal-Atlantiku għal distanza ta' 52 kilometru (32 mil) sa Seuil de Naurouze, fejn jidħol il-kanal ta' alimentazzjoni. Il-pendil totali huwa ta' 57.18 metru (187.6 pied), u l-livell tal-quċċata huwa ta' 189.43 metru (621.5 pied). Din id-differenza fil-livell sal-baħar hija koperta tul il-kumplament tad-distanza ta' 188 kilometru (117 mil) minn Naurouze sa Les Onglous mal-Étang de Thau.
Il-kanal huwa fond żewġ metri (6.6 piedi) b'fond minimu ta' 1.80 metru (5.9 piedi). Il-pixka permessa hi 1.50 metru (4.9 piedi) għalkemm l-utentiu regolari huma tal-fehma li anke b'pixka ta' 1.40 metru (4.6 pied) id-dgħajjes xi kultant iħokku mal-qiegħ minħabba d-depożiti tas-sedimenti f'diversi postijiet. Il-wisa' fil-wiċċ bħala medja hi 20 metru (66 pied) b'varjazzjonijiet ta' bejn 16-il metru (52 pied) u 20 metru (66 pied). Finalment, il-wisa' tal-baċir tal-kanal hi 10 metri (33 pied). daqsminuri|272x272px|Profil tal-Canal du Midi (distanzi bil-metri minn 0 f'Toulouse u l-għoli bil-metri 'l fuq mil-livell tal-baħar). Il-profil lonġitudinali tal-Canal du Midi (fl-istampa fuq il-lemin) juri li jogħla minn Toulouse (1) sa Seuil de Naurouze (2), imbagħad jinżel lejn Castelnaudary (3), Carcassonne (4) u Trèbes (5). Il-kanal jibqa' sejjer sa Béziers wara li jgħaddi mill-Imgħalaq ta' Fonserannes (6), imbagħad lejn Agde (7), u jintemm f'Sète mal-Étang de Thau (8).
L-itwal sezzjoni sħiħa tal-kanal hi ta' 53.87 kilometru (33.47 mil) bejn il-Magħlaq ta' Argens u l-Imgħalaq ta' Fonserannes, filwaqt li l-iqsar sezzjoni sħiħa tal-kanal hi ta' 105 metri (344 pied) bejn iż-żewġ Imgħalaq ta' Fresquel.
Status ġuridiku
Għal raġunijiet storiċi, il-Canal du Midi għandu status ġuridiku uniku, li ġie kkodifikat fl-1956 fil-Kodiċi Pubbliku tal-Ilmijiet Navigabbli u n-Navigazzjoni Interna, imbagħad fil-Kodiċi Ġenerali tal-Proprjetà tal-Persuni Fiżiċi. Skont l-Artikolu L. 2111-11 tal-Kodiċi, id-dominju pubbliku tal-kanal huwa ddeterminat b'referenza għad-drittijiet fewdali li kienu ngħataw lil Pierre-Paul Riquet u ġew stabbiliti limiti permezz tar-rapport uffiċjali mfassal fl-1772. Il-kwartieri tal-persunal u l-imħażen, kif ukoll il-ġibjun ta' Lampy, ġew miżjuda wkoll. L-Artikoli L. 2124-20 sa L. 2124-25 jistabbilixxu r-regoli rigward il-manutenzjoni tal-kanal li ġeneralment hija responsabbiltà tal-entità pubblika li jkollha s-sjieda tiegħu, bil-parteċipazzjoni tal-komuni u f'xi każijiet tar-residenti li jgħixu qrib l-ilmijiet navigabbli.
Skont l-Att tas-27 ta' Novembru 1897, l-Istat Franċiż għandu s-sjieda tal-Canal du Midi u l-ġestjoni tiegħu tiġi ddelegata lill-entità pubblika ta' Voies Navigables de France, mehmuża mal-Ministeru għat-Trasport.
Proġetti abbandunati
Il-kostruzzjoni ta' struttura bħall-kanal kienet tfisser li l-bastimenti (kummerċjali iżda anke l-iġfna tar-rejiet) u l-merkanzija jiffrankaw li jkollhom joqogħdu jbaħħru madwar il-Peniżola Iberika għal xahar sħiħ. Dak iż-żmien it-trasport marittimu kien mimli perikli bħall-piraterija u l-pirati tal-Barbarija.
L-iżjed proġetti realistiċi ġew ippreżentati lir-Re fis-seklu 16. L-ewwel abbozz ġie ppreżentat minn Nicolas Bachelier fl-1539 lill-familji nobbli ta' Languedoc, it-tieni abbozz intbagħat fl-1598 minn Pierre Reneau, u finalment it-tielet proġett ġie propost minn Bernard Aribat de Béziers fl-1617. Dawn il-proġetti ġew abbandunati minħabba li ma tawx wisq ħsieb lill-provvista tal-ilma għall-kanal u pprovdew sistema ta' devjazzjoni tal-ilma mix-xmajjar tal-Pirinej li kienet kumplessa żżejjed jew impossibbli biex titwettaq. Fl-1650 inġinier ieħor ippropona li jiddevja l-ilma mill-Ariège għal Cintegabelle biex ikun hemm kanal mhux navigabbli għal Pech-David qrib Toulouse. Mill-ġdid, tqajmet il-kwistjoni ta' kif se jinġarr l-ilma lejn Seuil de Naurouze f'għoli ikbar minn dak ta' Toulouse.
Il-proġetti ma ġewx varati minħabba l-biża' li jintilfu wisq flus u minħabba l-konvinzjoni li kien umanament impossibbli li jitħaffer kanal simili. Il-problema ewlenija kienet kif kien se jitwassal biżżejjed ilma lejn is-sezzjonijiet tal-quċċata.
Madankollu, Pierre-Paul Riquet, kollettur għani tat-taxxa fuq il-melħ f'Languedoc ippropona proġett iktar konvinċenti mill-predeċessuri tiegħu. Meta Lwiġi XIV irċieva l-proposta tiegħu permezz tal-Arċisqof ta' Toulouse (Charles-François Anglure ta' Bourlemont) fl-1662 huwa ra li kellu l-opportunità li jċaħħad lil Spanja minn parti mir-riżorsi tagħha, u l-opportunità li jimmarka r-renju tiegħu b'opra permanenti.
Traduzzjoni bil-Malti: Sinjur,
Qed niktiblek minn Perpignan, nhar it-28 tax-xahar li għadda, dwar is-suġġett tal-ġbir tat-taxxa fuq il-melħ f'Roussillon u llum qed nagħmel l-istess f'dan il-villaġġ, iżda dwar suġġett ferm differenti. Qed nirreferi għad-disinn ta' kanal li jista' jsir fil-provinċja ta' Languedoc biex jiġu kkollegati ż-żewġ ibħra tal-Oċean Atlantiku u l-Mediterran; x'aktarx li se tibqa' sorpriż, sinjur, li qed nirreferi għal xi ħaġa li apparentement mhix tal-qasam tiegħi u li uffiċjal li jieħu ħsieb jiġbor it-taxxa fuq il-melħ iħallat id-diskors mal-livellar ...
Iżda taħfirli li azzardajt meta ngħarrfek li dan għamiltu skont l-ordni tal-Monsinjur l-Arċisqof ta' Toulouse. Ftit mhux ħażin fl-imgħoddi l-Monsinjur tani l-unur li jiġi f'dan il-post minħabba l-fatt li jien il-ġar u l-qaddej tiegħu u kien jaf kif isibli l-mezzi biex jinbena dan il-kanal, peress li kien sema' li kont għamilt studju partikolari dwar dan, u jien għidtlu li nafu u wegħdtu li nżuru f'Castres kif nerġa' lura minn Perpignan, u biex niggwidah fl-inħawi biex ikun jista' jara din il-possibbiltà. Hekk għamilt u fil-kumpanija tal-Monsinjur l-Isqof ta' Saint-Papoul u ta' diversi persuni oħra ta' sustanza li ġew miegħu urejthom x'kont qed ngħid, u l-Monsinjur l-Arċisqof kien responsabbli biex ifassal u jibgħatlek ittra, inkluża hawnhekk fuq fuq minn dak li fhimt mill-Grieg u mil-Latin, u minħabba l-Franċiż limitat tiegħi, mhux possibbli għalija li nispjega dan kollu mingħajr tlaqliq, u għalhekk qed ninfurmak li dan qed nagħmlu għaliex qed nobdi ordni li ngħatajt mhux minn jeddi.
Għal din il-kwistjoni għandek eluf ta' mezzi, sinjur, u mill-ġdid qed nippreżentalek żewġ memorji tiegħi mehmuża biex jgħinuk tqis iktar il-ħeffa u s-serħan il-moħħ li din in-navigazzjoni l-ġdida se twassal u l-Istretti ta' Ġibiltà ma jibqgħux passaġġ neċessarju, u b'hekk l-introjtu tar-Re ta' Spanja f'Cadiz jonqos u l-introjtu tar-Re tagħna jiżdied speċjalment għall-inputs u l-outputs oġġetti agrikoli fir-renju tiegħu. Barra minn hekk, il-jeddijiet miksuba minn dan il-kanal għandhom jiżdiedu għal ammonti kbar, u s-sudditi inġenerali tal-Maestà Tiegħu se jibbenefikaw minn elf negozju ġdid u minn din in-navigazzjoni ġdida. Jekk tgħarrafni li dan il-pjan jogħġbok, nibgħatlek in-numru ta' mgħalaq li jeħtieġ li jsiru u kalkolu preċiż u l-qisien ta' dan il-kanal, kemm bħala tul kif ukoll bħala wisa'.
Studju tal-proġett
Meta mqabbel ma' kanali oħra, il-ġestjoni tax-xmajjar hija diffiċli iżda kanal wieħed biss huwa meħtieġ bejn l-Oċean Atlantiku u l-Baħar Mediterran. Għad-differenza ta' xmara, il-ġestjoni tal-fluss ta' kanal hija eħfef, sabiex jiġi żgurat fluss kostanti ta' traffiku matul is-sena kollha.
Il-Canal du Midi huwa kanal b'pendil minn quċċata peress li jrid jgħaddi mill-għoli ta' bejn żewġ widien. Il-kostruzzjoni ta' dan il-kanal kienet teħtieġ passaġġ mis-Seuil de Naurouze jew is-Seuil de Graissens.
B'kollox għaddew tletin sena mill-bidu tal-ippjanar sal-bidu effettiv tax-xogħol: proġett simili ġie studjat ukoll minn kumitat li fih kien membru missier Riquet.
Karatteristiċi ewlenin
Fl-1660, Riquet sab li s-soluzzjoni kienet il-problema prinċipali: il-provvista tal-ilma sal-quċċata li talimenta ż-żewġ naħat tal-kanal. L-idea tiegħu kienet li l-fluss tal-ilma jiġi mill-Montagne Noire. L-għarfien importanti tiegħu tal-idrografija tal-Montagne Noire u ta' Sor ippermettielu jaħseb f'sistema inġenjuża tal-irrigazzjoni. Huwa ġie ispirat mill-inġinier Franċiż Adam de Craponne li kien implimenta l-istess sistema għall-Kanal ta' Craponne.
Għalhekk, huwa ppjana li jirkurpra l-ilmijiet mill-muntanji f'digi u f'ġibjuni u mbagħad iwassalhom sa Seuil de Naurouze permezz ta' kanali tul Seuil de Graissens. L-ilma mis-Sor li tgħaddi qrib Revel kien il-provvista prinċipali prevista minn Riquet. Xmajjar oħra mill-Montagne Noire kienu wkoll parti mis-sistema, fosthom l-Alzeau, il-Laudot, ir-Rieutort, il-Bernassonne u l-Lampy. Il-Montagne Noire huwa reġjun li fih tinżel id-doppju tax-xita li tinżel fil-pjanura tal-Lauragais, b'1,400 millimetru fis-sena f'madwar 500-600 metru (1,600-2,000 pied) 'il fuq mil-livell tal-baħar. Sabiex jaħżen l-ilma tax-xmajjar huwa ppjana li joħloq tliet baċiri: il-Ġinjun ta' Lampy-Vieux, baċir-port eżagonali f'Naurouze, u l-Bassin de Saint-Ferréol b'diga kbira tat-tajn fil-bokka tal-wied tal-Laudot.
Fl-1664, matul l-istudju tal-proġett, il-familji tal-Languedoc staqsew lil Riquet biex iwettaq l-idea tiegħu fil-prattika b'mod esperimentali. Huwa mbagħad bejna kanal ta' prova biex jiddevja l-ilma mis-Sor għas-Seuil de Naurouze. Dan kien magħruf bħala r-Rigole de la plaine, li lesta fl-1665 u li uża biex juri li kien possibbli li l-ilma jitwassal sal-ogħla punti tul il-fluss tal-kanal. Dan l-avveniment serraħ ras il-Kumitat tal-Esperti li r-Re kien stabbilixxa fil-post biex jispezzjonaw l-għażliet u l-pjaniet ta' Riquet. Minn dak il-mument Lwiġi XIV kien jaf li l-kanal kien teknikament fattibbli.
Ineżattezzi ta' Pierre-Paul Riquet
Riquet studja l-provvista tal-ilma lejn il-kanal f'Seuil de Naurouze fil-fond. L-istudju tiegħu kien jidher rigoruż u kien jinkludi fażi pilota bil-kostruzzjoni tar-Rigole de la plaine biex jissostanzja dak li kien qed jisħaq. Minkejja dan, il-proġett xorta waħda baqa' mhux ċar f'ħafna aspetti, speċjalment ir-rotta tal-kanal. Din ir-rotta ma kinitx finali u ma kinitx preċiża kif kieku tkun illum f'każ ta' proġett ta' awtostrada jew linja ferrovjarja ta' veloċità għolja. Kienu magħrufa biss id-direzzjonijiet tar-rotta li ġew ipplottjati fuq mappa. Bidliet fir-rotta setgħu jsiru mill-Kuntrattur skont id-diffikultajiet li kien jiltaqa' magħhom waqt il-kostruzzjoni.
Fuq in-naħa Atlantika, huwa ppropona diversi konfigurazzjonijiet: waħda li kienet tgħaddi minn Castres u Revel permezz tas-Seuil de Graissens u l-Agout. Fil-fatt, din ix-xmara kienet diġà qed tiġi żviluppata għan-navigazzjoni. Rotta oħra kellha tgħaddi mix-xmara Girou u tevita lil Toulouse bħalma kien il-każ fir-rotta preċedenti. Fuq in-naħa tal-Mediterran, ir-rotta ma kinitx ġiet stabbilita. Huwa uża l-Fresquel sal-Aude iżda l-wasla mal-kosta għall-ewwel kienet maħsuba li se tkun f'Narbonne mbagħad f'Sète.
Fl-1663 Riquet wettaq studji fil-post sabiex finalment jiffissa l-mogħdija fuq in-naħa tal-Atlantiku mis-Seuil de Naurouze tul il-wied ta' Hers-Vif sa Toulouse 'l isfel mill-Garonne. Il-parti navigabbli tax-xmara kienet iktar 'l isfel minn Bazacle, li kienet parti li tofroq u titbaxxa fiċ-ċentru ta' Toulouse, u b'hekk ma kinitx navigabbli. Il-kanal ma setax jikkunsidra li ma jgħaddix mill-qalba ekonomika tar-reġjun, għaldaqstant ir-rotta finali kienet minn Castres u l-Girou.
Tekniki tal-istudju
Huwa wettaq esperimenti biex juri li kien possibbli li l-ilma jitwassal sa Seuil de Naurouze mix-xmara Sor fil-Montagne Noire. Għas-spejjeż tiegħu, ta' 200,000 livres, huwa bena kanal ta' prova li kien wiesa' żewġ piedi biss, u fid-9 ta' Novembru 1665 huwa rnexxielu jiftaħ il-fluss. Meta l-kanal ġie awtorizzat is-sena ta' wara, dan il-kanal ta' prova ssejjaħ ir-Rigole de la plaine. Fil-proprjetà tiegħu f'Bonrepos huwa bena wkoll mudell tal-kanal bl-imgħalaq, bil-mini u bl-épanchoirs (spillways) li jemulaw ix-xaqlibiet u l-alimentazzjoni sħiħa bl-ilma.
Kuntest politiku u ekonomiku
Is-sitwazzjoni ekonomika tal-pajjiż kienet waħda pjuttost ikkumplikata dak iż-żmien. Meta Colbert sar Ministru kien jemmen li l-kummerċ domestiku u internazzjonali ma kienx favur ir-Renju ta' Franza. L-Olandiżi setgħu jieħdu iktar vantaġġ mill-attività kummerċjali u ekonomika fil-pajjiż. Il-prezzijiet tal-qamħ niżlu sew u l-produzzjoni tal-inbid naqset fl-1660. Din il-kriżi kkawżat id-deprezzament tal-valur tal-art u l-azjendi agrikoli ż-żgħar kienu qed ifallu. Barra minn hekk, ir-reġjun ta' Languedoc esperjenza kunflitt reliġjuż matul il-Fronde. Kienet iebsa li jiġu implimentati l-politiki f'din iż-żona u b'mod partikolari li jiġu introdotti t-taxxi bħat-taxxa fuq il-melħ.
Colbert imbagħad iltaqa' ma' Pierre-Paul Riquet u sar jaf bil-proġett tiegħu u qiesu bħala mezz kif setgħet titħejja politika ta' tkabbir ekonomiku għas-servizz tal-assolutiżmu f'Languedoc. Fil-fatt, Riquet ippropona lilu nnifsu biex jimplimenta t-taxxa fuq il-melħ u biex jibni l-Canal du Midi. B'hekk, il-kostruzzjoni tal-kanal kienet se tippermetti l-ħolqien ta' passaġġ dirett bejn il-Baħar Mediterran u l-Atlantiku mingħajr l-ħtieġa li wieħed jgħaddi mill-Istrett ta' Ġibiltà kkontrollat mill-Ispanjoli; l-għan kien li jinqered il-kummerċ Spanjol u jiġi stabbilit fluss kummerċjali mil-Languedoc. Ir-reġjun ta' Languedoc kellu bosta riżorsi bħall-qamħ, l-inbid minn Minervois, is-suf, il-ħarir u l-melħ li l-produtturi kienu qed ibatu biex jesportawh minħabba n-nuqqas ta' kummerċ. Permezz tal-Canal du Midi, Colbert kien qed jittama li l-merkanzija titqassam f'reġjuni differenti tan-Nofsinhar sabiex jissaħħaħ il-poter irjali u Toulouse u r-reġjun jinfetħu iktar.
Editt ta' Lwiġi XIV u finanzjament tal-proġett
Minkejja li l-proġett kien jidher bħala wieħed prekarju, Colbert awtorizza l-bidu tax-xogħol permezz ta' editt irjali f'Ottubru 1666 wara li kiseb l-awtorizzazzjoni ta' kumitat ta' esperti li evalwaw ir-rotta għal diversi xhur. Il-proġett ibbenefika ferm mill-ħatra ta' inġinier għall-fortifikazzjonijiet u l-idrawlika – Louis Nicolas de Clerville – li uża l-influwenza li kellu ma' Colbert biex jinbeda l-proġett. Id-digriet speċifika l-awtorizzazzjoni tal-kostruzzjoni tal-kanal, il-ħruġ tas-sejħiet għall-offerti, u l-għoti lid-disinjatur Pierre-Paul Riquet u lid-dixxendenti tiegħu. Barra minn hekk ta wkoll id-drittijiet ta' esproprjazzjoni lil Riquet u jiddeskrivi l-possibbiltà li jinħolqu l-imtieħen, l-imħażen u l-abitazzjonijiet għat-tħaddim tal-kanal. Il-proġett sawwar entità "fewdali" eżentata mit-taxxa u s-sid kellu d-drittijiet tas-sajd u tal-kaċċa. Finalment, l-editt jiddeskrivi l-proċeduri tat-tħaddim, inkluż l-introduzzjoni tan-nollijiet, l-organizzazzjoni tat-traffiku u s-sjieda tal-bastimenti. Ir-re ddeċieda li jċedi s-sjieda u t-tħaddim tal-faċilità b'ordni partikolari biex jingħelbu n-nuqqasijiet potenzjali ta' xogħol daqstant kbir. Din is-sistema żgurat li l-kanal jibqa' jitħaddem u ssirlu l-manutenzjoni meħtieġa anke meta l-finanzi tal-istat kienu baxxi ħafna.