cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gżejjer Eolji
Preistorja
Fil-bidu tat-tieni millenju Q.K. fi Sqallija kien hemm il-kultura ta' Castelluccio, filwaqt li fil-Gżejjer Eolji kienet mifruxa l-kultura ta' Capo Graziano, li ġġib isimha mill-fdalijiet li nstabu f'Filicudi. F'Lipari nstab insedjament ta' din il-kultura b'tined jew bi strutturi ċirkolari b'ħitan tal-ġebel mingħajr tkaħħil, qishom ħitan tas-sejjieħ, f'xifer l-irdumijiet. Instabu diversi għamliet tal-bċejjeċ taċ-ċeramika ta' dan il-perjodu u sa Żmien il-Bronż kien hemm influss qawwi tal-kultura ta' Thapsos, magħrufa bħala l-kultura ta' Milazzo, minn Sqallija. F'dan il-perjodu kien hemm ukoll influwenzi minn Mycenae u mil-Lvant Qarib. Instabu wkoll fdalijiet ta' kultura differenti b'situli (vażuni kbar tal-bronż) u b'vażuni bikoniċi, magħrufa bħala ta' Awsonju I u ta' Awsonju II. Il-gżira ta' Lipari ġiet kolonizzata minn grupp ta' Griegi għall-ħabta tas-sena 580 Q.K., u f'dan il-perjodu l-arċipelagu kiseb ismu Eolie, Αιόλιαι, u sar magħruf fil-mitoloġija permezz ta' Omeru bħala l-post fejn jgħix is-semialla tal-irjieħ, Eolo.
Knisja ta' Boyana
L-ewwel saff
L-ewwel saff ta' affreski, li oriġinarjament kien ikopri s-sezzjoni tal-Lvant kollha, imur lura għas-sekli 11-12. Frammenti ta' dawk l-affreski ġew ippreservati fil-partijiet t'isfel tal-apsida u tal-ħajt tat-Tramuntana, u fil-parti ta' fuq tal-ħajt tal-Punent u tal-volta tan-Nofsinhar.
Gżejjer Eolji
Żmien il-Griegi u r-Rumani
Fil-perjodu tal-Griegi wkoll, il-Gżejjer Eolji kienu importanti ġeografikament u strateġikament għar-rabtiet bejn it-Tirreni (l-Etruski), il-Feniċi (il-Kartaġiniżi) u l-Griegi (kemm tal-Greċja proprja propria kif ukoll tal-Manja Greċja u ta' Sqallija, b'rabtiet partikolari mal-bliet tul l-Istrett ta' Messina u ma' Siracusa). Fin-nekropoli rikki ta' Lipara nstabu vażuni u materjali importati mill-Greċja (ta' Korinzja, ta' Ateni e ta' Jonja) kif ukoll bċejjeċ lokali lussużi. Ta' interess partikolari kienu l-bċejjeċ tat-terrakotta kif ukoll l-anfori tar-raba' seklu li kellhom elementi simili għal dawk tan-Nofsinhar tal-Italja u bċejjeċ ikkuluriti tat-tielet seklu li ġew prodotti lokalment.
Knisja ta' Boyana
It-tieni saff
Skont il-kitba mnaqqxa tad-donatur fuq il-ħajt tat-Tramuntana tat-tieni sezzjoni tal-knisja, it-tieni saff ta' affreski jmur lura għall-1259. Dawk l-affreski ġew impittrin fuq is-saff ta' qabel minn tim ta' artisti mhux magħrufa, li żejnu wkoll iż-żewġ sulari tal-binja kkummissjonata minn Sebastocrator Kaloyan.
Gżejjer Eolji
Żmien il-Griegi u r-Rumani
Matul l-ewwel Gwerra Punika, il-gżejjer kienu xhieda tal-ġlied kontinwu bejn Ruma u Kartaġni, u Lipari nħakmet minn Ruma fis-sena 252. Fi żmien ir-Rumani, il-Gżejjer Eolji saru ċentri kummerċjali tal-kubrit, tal-allumi, tal-melħ, tal-inbid u tal-garum (zalza tal-ħut). F'dan il-każ ukoll, meta wieħed iqis ulk-il-fdalijiet ta' ġojjellerija, kontenituri tal-ħġieġ, kif ukoll bċejjeċ ta' sarkofagi u statwi funebri, wisq probabbli l-livell ta' għajxien kien tajjeb ħafna.
Knisja ta' Boyana
It-tieni saff
Il-Knisja ta' Boyana hija famuża madwar id-dinja l-iktar minħabba l-affreski tagħha tal-1259, li juru l-kisbiet eċċezzjonali tal-kultura Bulgara Medjevali. Il-maġġoranza tal-iktar minn 240 figura mpittrin hemmhekk jesprimu individwalità, ħsieb psikoloġiku notevoli u vitalità. L-affreski jsegwu t-tradizzjoni tal-pitturi tal-ikoni stabbilita mis-Seba' Kunsill Ekumeniku li sar f'Niċea fis-787.
Gżejjer Eolji
Dominazzjonijiet suċċessivi
Fil-perjodu bejn is-sena 836 u s-sena 837, l-arċipelagu ġie assedjat mill-armata ta' Al-Fadl ibn Yaʿqūb (li mbagħad ġie sostitwit ftit wara mill-gvernatur il-ġdid Abū l-Aghlab Ibrāhīm bin Abd Allāh bin al-Aghlab, il-kuġin tal-emir Ziyadat Allah I). Il-flotta Musulmana mmexxija minn Al-Fadl ibn Yaʿqūb iddevastat il-Gżejjer Eolji u rebħet diversi fortizzi tul il-kosta tat-Tramuntana ta' Sqallija. Fis-seklu 11, il-gżira ta' Lipari nħakmet min-Normanni li bnew abbazija Benedettina u taħt Ruġġieru II saret is-sede tal-isqof.
Knisja ta' Boyana
It-tieni saff
L-affreski fl-iżjed sezzjoni antika tal-knisja jinkludu rappreżentazzjoni tal-għaġeb ta' Kristu Pantokrator fuq il-koppla. It-tanbur ta' taħt il-koppla juri sensiela ta' anġli, bl-Erba' Evanġelisti– Mattew, Mark, Luqa u Ġwanni. Erba' xbihat ta' Kristu jżejnu l-faċċata tal-ħnejjiet: Kristu Emmanuel; Kristu tal-imgħoddi antik; il-Mandilion Imqaddes u l-Madum Imqaddes. Imbagħad hemm ix-xeni mill-btajjel ewlenin u l-Passjoni ta' Kristu. Fost ir-ritratti ta' daqs reali tal-qaddisin fl-ewwel sular, imbagħad hemm għaxar qaddisin ġellieda. Il-Madonna fuq it-Tron, imdawra bl-arkanġli, hija rrappreżentatat fl-artal b'għamla ta' bronja. Taħt imbagħad hemm erba' missirijiet tal-knisja: San Gregorju t-Teologu, Basil il-Kbir, John Chrysostom u l-Patrijarka Germanus. L-affreski maġenb l-artal juru d-djakni Laurentius, Euplius u Stiefnu, kif ukoll San Nikola, il-patrun tal-pjan terran tal-knisja – wieħed mill-iżjed qaddisin popolari u l-qaddis patrun tal-baħħara, tal-merkanti u tal-bankiera.
Gżejjer Eolji
Dominazzjonijiet suċċessivi
Fl-1544, meta Spanja ddikjarat gwerra kontra Franza, ir-re Franċiż Franġisku I talab l-għajnuna mingħand is-sultan Ottoman Sulejman il-Kbir. Is-sultan bagħat flotta kkmandata minn Khayr al-Din li attakkat il-Gżejjer Eolji, u qatlet u ddeportat ħafna mill-abitanti tal-gżejjer. Skont il-pjanijiet tiegħu, il-Gżejjer Eolji kellhom ikunu l-punt minn fejn seta' jattakka lil Napli.
Knisja ta' Boyana
It-tieni saff
Il-ħajja ta' San Nikola tintwera fi 18-il xena fin-narthex (it-tieni sezzjoni tal-knisja). L-artisti mhux magħrufa inkludew elementi tal-ħajja kontemporanja f'dawk ix-xeni, u bosta figuri huma pjuttost realistiċi. Il-lunetta fuq id-daħla tan-narthex fiha l-Madonna bil-Bambin, Sant'Anna u San Ġwakkin, u Kristu jagħti l-barka. Santa Katerina, Santa Marina, San Teodoru l-Istudita u San Pachomius jidhru fil-partijiet t'isfel tal-ħitan. L-arkosolju tan-Nofsinhar juri x-xena ta' Kristu Jiddiskuti mat-Tobba, u dak tat-Tramuntana juri l-Preżentazzjoni tal-Madonna. Żewġ qaddisin Bulgari vvenerati sew huma rrappreżentati wkoll fin-narthex – San Ġwann ta' Rila (l-eqdem rappreżentazzjoni eżistenti tal-qaddis) u San Paraskeva (Petka). L-eremita San Ephraim Syrus jidher fost il-patrijiet impittrin hemmhekk. Ir-ritratti realistiċi espressivi tad-donaturi Sebastocrator Kaloyan u martu Dessislava, u tal-Ksar Bulgaru Kostantinu Asen Tikh u Tsaritsa Irina – impittrin bi preċiżjoni, ħila straordinarja u sentiment – huma fost l-eqdem ritratti ta' figuri mill-istorja Bulgara.
Gżejjer Eolji
Dominazzjonijiet suċċessivi
Matul is-sekli ta' wara, il-popolazzjoni tal-gżejjer żdiedet bil-wasla ta' komunitajiet Spanjoli, Sqallin u mill-bqija tal-Italja. Fi żmien il-Borboni, il-gżira ta' Vulcano ntużat bħala kolonja penali għall-estrazzjoni mġiegħla tal-allumi u tal-kubrit.
Knisja ta' Boyana
Awturi
Illum il-ġurnata t-titlu ta' "Mastru ta' Boyana" jirreferi għal tim ta' artisti mhux magħrufa li żejnu l-knisja bl-affreski u li kellhom ħakma mill-aqwa tal-arti tagħhom fl-istudjos tal-Iskola tal-Pittura ta' Turnovo. Il-Knisja ta' Boyana hija l-unika u l-iżjed monument ippreservat kompletament tal-Iskola tal-Pittura ta' Turnovo mis-seklu 13. Skont bosta esperti ewlenin, l-affreski famużi mad-dinja kollha fil-Knisja ta' Boyana kellhom rwol importanti fl-iżvilupp tal-pittura Medjevali Bulgara u Ewropea.
Gżejjer Eolji
Trasport
Wieħed jista' jżur il-Gżejjer Eolji bil-lanċa jew bl-aliskaf minn Cefalù, Capo d'Orlando, Patti, Vibo Valentia, Messina, Milazzo, Palermo, Sant'Agata di Militello, Salerno, Reggio Calabria, Tropea, Napli u Cetraro.
Knisja ta' Boyana
Awturi
Isem, x'aktarx ta' xi pittur, ġie skopert matul ix-xogħlijiet ta' restawr fl-2006-2008. Id-direttur tal-Mużew tal-Istorja Nazzjonali Bozhidar Dimitrov stqarr: "Ir-rinnovazzjoni żvelat kitba mnaqqxa rari taħt saff ta' ġibs fuq wieħed mill-ħitan tal-knisja: I, Vasiliy. Il-"Mastru ta' Boyana" tas-seklu 13 kien l-unika pittur fost ir-rejiet u n-nobbli li isimhom kien jinqara b'leħen għoli waqt il-prietki fil-knisja". Ir-restawratur Grigoriy Grigorov stqarr: "Ir-reliġjon Ortodossa Kristjana tipprojbixxi li l-pittur jimmanifesta ruħu, peress li f'għajnejn il-patrijiet huwa Alla li jiggwidalu idu. Minkejja dan, il-pittur naqqax ismu, peress li kien jaf li l-fidili ma setgħux jarawh". Storiċi u arkeologi oħra huma inqas konvinti li l-kitba mnaqqxa tidentifika l-"mastru", peress li setgħet bl-istess mod saret minn xi assistent.
Gżejjer Eolji
Sit ta' Wirt Dinji
Il-Gżejjer Eolji ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-sena 2000. Il-valur universali straordinarju ta' dan il-wirt naturali tqies abbażi tal-kriterju (viii) “Eżempju straordinarju li jirrappreżenta stadji importanti tal-istorja tad-dinja, inkluż it-trapass tal-ħajja, il-proċessi ġeoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-iżvilupp tat-tipi differenti ta' art, jew il-karatteristiċi ġeomorfiċi jew fiżjografiċi sinifikanti”, ladarba l-fenomeni vulkaniċi tal-gżejjer jirrappreżentaw il-karattereistiċi klassiċi fl-istudju kontinwu tal-vulkanoloġija fid-dinja mis-seklu 18 'l hawn.
Knisja ta' Boyana
Affreski ta' wara
Xi partijiet tal-knisja ġew impittra saff fuq ieħor, u l-maġġoranza ta' dawn l-affreski għadhom jeżistu sa llum il-ġurnata. L-affreski li saru wara jinkludu xena tal-Preżentazzjoni tal-Madonna tas-seklu 14, ritratt ta' San Nikola tas-sekli 16-17, u rappreżentazzjonijiet taż-żewġ qaddisin patruni tal-Knisja ta' Boyana – San Nikola u San Panteleimon – tal-1882.
Kitba mnaqqxa tal-patrun
Il-kitba mnaqqxa tal-patrun (ktitor) tal-knisja bil-Bulgaru Nofsani tal-1259 tirrakkonta: ⁜ вꙁьдвиже сѧ ѿ ꙁемѧ · и сьꙁда сѧ · прѣчисты хра мь · ст҃аго иерарха хв҃а николы · и ст҃аго и великѡ
славнагѡ мѫченика хв҃а · пантелеимѡна · тече
ниемь и троудомь и любовнꙙꙛ многоꙙѫ · калѡ
ѣнѣ севастократора братᲈчѧда цр҃ва · внᲈкь · ст҃агⷪ ·
стефана · кралѣ србьскаго · написа же сѧ при цр҃
ьство блгарское · при благовѣрнѣмь и бг҃очь
стивѣмь · и хс҃толюбивѣмь цр҃и · костањ
динѣ асѣни ⁘ едикто ·ꙁ҃[·] в лѣто
· ѕ҃ ⁘ ѱ҃· ·ѯ҃ ⁘ ꙁ҃ ⁘
Dan it-tempju immakulat ta' San Nikola u l-martri Panteleimon inbena bis-saħħa tal-fondi, il-ħsieb u l-imħabba kbira ta' Kaloyan, sebastokrator, il-kuġina tal-Ksar, in-neputi ta' San Stiefnu, ir-Re tas-Serbja, u ġie mżejjen taħt l-Imperu Bulgaru u l-Ksar devot u reliġjuż Kostantinu Asen. Nota 7 tas-sena 6767 [1259].
Sit ta' Wirt Dinji
Il-Knisja ta' Boyana ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1979.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".
Los Angeles
Los Angeles, magħrufha wkoll fil-qasir bħala L.A., hija belt fl-Istati Uniti tal-Amerika, iċ-ċentru kulturali, finanzjarju u kummerċjali ta' Southern Calfornia. B'popolazzjoni ta' 3,976,322 ruħ (skont ċensiment tal-2016), din il-belt hi t-tieni l-ikbar waħda f'termini ta' popolazzjoni fl-Istati Uniti (wara New York City) u l-ikbar waħda fl-istat ta' California. Ikkonfinata minn tliet naħat ta' muntanji li jwasslu mat-3,000 metru f'baċin qrib il-kosta, Los Angeles tkopri żona ta' madwar 469 mil kwadru (1,210 km2). Il-belt hi wkoll is-sede tal-Kontea ta' Los Angeles, l-ikbar kontea fil-pajjiż. Los Angeles hi ċ-ċentru taż-żona metropolitana ta' Los Angeles, bi 13-il miljun resident.
Storikament, Los Angeles ġiet uffiċjalment fundata fl-4 ta' Settembru 1781, mill-gvernatur Spanjol Felipe de Neve. Din saret parti mill-Messiku fl-1821 wara l-Gwerra tal-Indipendenza tal-Messiku. Fl-1848, fi tmiem tal-Gwerra Messiku-Amerikana, Los Angeles u l-kumplament ta' California inxtraw biex saru parti mill-Istati Uniti. Los Angeles saret muniċipalità fl-4 ta' April 1850, ħames xhur qabel ma' California kisbet l-istatus ta' stat. L-iskoperta taż-żejt fl-1890ijiet wasslu għal spinta ekonomika qawwija fil-belt.
Imlaqqma bħala City of Angels (Il-Belt tal-Anġli) minħabba kif isimha huwa tradott bil-lingwa Spanjola, Los Angeles hi magħrufha għall-klima Mediterranja tagħha u d-diversità etnika. Il-belt hija wkoll mutur ekonomiku sustanzjali fil-pajjiż, b'ekonomija diversifikata f'numru ta' kampijiet professjonali u kulturali. Los Angeles hi wkoll famuża minħabba li fiha tospita lil Hollywood, iċ-ċentru tal-industrija tad-divertiment fid-dinja.
Storja
250px|thumb|Los Ángeles Plaza, 1869 L-isem Los Angeles ġej mill-Ispanjol għal "L-Anġli" u huwa verżjoni mqassra mill-isem oriġinali tal-post li kien "El Pueblo de Nuestra Señora la Reina de los Ángeles de Porciúncula" (bil-Malti, "il-belt ta' Santa Marija tal-Anġli ta' Porzjunkola"), mogħti wara li l-esploratur Katalan Gaspar de Portolà mexxa spedizzjoni f'Southern California flimkien mal-patrijiet Franġiskani Junípero Serra u Juan Crespi. Fl-4 ta' April 1850, California saret stat tal-Istati Uniti, u fl-istess sena Los Angeles saret muniċipalità meta l-popolazzjoni tagħha kienet ta' madwar 1,600 ruħ. Il-ferrovija waslet Los Angeles fl-1876 taħt il-kumpanija Southern Pacific Railroad.
L-ewwel tkabbir fl-iżvilupp ta' Los Angeles kien fl-iskopera taż-żejt fl-1892. Fl-1923, iż-żona ta' Los Angeles kienet tforni kwart taż-żejt konsumat fid-dinja. Los Angeles ospitat żewġ edizzjonijiet tal-Logħob Olimpiku fl-1932 u l-1984.
Prorastomus
Prorastomus huwa ġeneru ta' mammiferi estinti, fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria (il-plaċentati), fl-ordni Sirenia, fil-familja Prorastomidae ma' ġeneru ieħor (Pezosiren), bi speċi waħda biss estinta.
Kompjuter
thumb|[[Kompjuter Personali tal-lum.]]
Kompjuter hu magna li jimplimenta l-operazzjoni u l-funzjonijiet ta' magna ta' Turing. Fi kliem iktar sempliċi, kompjuter hu magna elettronika diġitali li, taħt il-kontroll ta' programmi u struzzjonijiet, jipproċessa informazzjoni maħżuna biex jipproduċi informazzjoni oħra. Jeżistu diversi tipi ta' komputers, għal xogħlijiet speċifiċi u ta' daqsijiet varji. Minn daqsijiet ta' sala li kapaċi jagħmlu diversi tipi ta' operazzjonijiet għal dawk żgħar ħafna bħal ċirkwit integrat kbar ftit millimetri li joqgħodu ġewwa arloġġ jew xi ġugarell. Biss kollha kemm huma jobdu ċertu regoli: kollha għandhom memorja u proċessur ċentrali (CPU).
Kull kompjuter għandu jobdi programm: għaldaqstant, kompjuter mingħajr programm hu magna inutili u bla skop. L-iktar programm bżonjuż għal kull kompjuter hi s-sistema operattiva li tieħu ħsieb li tikkontrolla il-magna, ir-riżorsi tagħha u l-programmi l-oħra li jkunu qegħdin joperaw. Il-programm imsejjaħ sistema operattiva jipprovdi wkoll mezz biex dak li jkun juża' u jekk hemm bżonn jinteragixxi mal-kompjuter. Il-programmi l-oħra huma ħafna drabi msejħa applikazzjonijiet jew softwer. Il-parti fiżika, il-magna, hi msejħa hardwer.
Storja tal-kompjuters
right|thumb|Abacus Ruman
Oriġinalment il-kelma "kompjuter" kienet tirreferi għal persuna li kienet tagħmel kalkulazzjonijiet matematiċi, ħafna drabi bis-saħħa ta' apparat mekkaniku jew analogu. Eżempji ta' dan l-apparat, meqjusin bħala l-antenati tal-kompjuters, huma l-abacus u l-mekkaniżmu Antikythera, apparat antik grieg li kien jintuża fis-sena 87 QK biex jiġi kalkulat l-movimenti tal-pjaneti. Lejn l-aħħar tas-Snin Medjevali matematiċi u inġinira Ewropej kienu fuq il-quċċata ta' riċerka u żvilupp f'dan il-qasam u fl-1623 Wilhelm Schickard żviluppa l-ewwel kalkulatur mekkaniku minn ħafna li ġew warajh.
Fl-1801, Joseph Marie Jacquard għamel innovazjoni meta ħoloq magna tal-ħjata li kienet tuża karti b'toqob biex tħejt disinju komplessi. Għalkemm din il-magna msemmijha għalih, Il-Magna Jacquard mhiex kunsidrata bħala kompjuter kienet pass fid-direzzjoni t-tajba għal kompjuters tal-llum.
Charles Babbage kien l-ewwel li ddisinja l-ewwel kompjuter programmabli fis-sena 1820, iżda minħabba l-limiti tat-teknoloġija ta' dak iż-żmien u nuqqas ta' fondi, l-apparat qatt ma ġie mibni f'ħajtu. Sa l-aħħar tas-seklu dsatax kienu krejati numru ta' teknoloġiji li l-quddiem kienu ser ikunu mportanti fil-bini tal-kompjuters. Fl-1843, Ada Lovelace, bint Lord Byron, żviluppat dak li hu meqjus bħala l-ewwel programm tal-kompjuters: programm li bis-saħħa tal-magna ta' Babbage (li kieku kient mibnija) kien jikkalkula l-problema tan-numri ta' Bernoulli.
Fl-ewwel nofs tas-seklu għoxrin, ħafna kalkulazzjonijiet xjentifiċi kienu solvuti permezz ta' kompjuters analogi, magni speċifiċi biex isolvu problema speċifika, li kienu juża mudell mekkaniku jew elettriku. Dan saru rari wara l-iżvilupp tal-kompjuter diġitali programmabbli.
Fis-snin 1930 u 1940 inbnew kompjuters iktar bsaħħithom u flessibli, li mil-mod introduċew funzjonijiet ġodda li nsibuhom f'kompjuters moderni bħala l-użu tat-teknoloġija diġitali eletronika (prinċipalment ivvintata minn Claude Shannon fis-sena 1937) u programmabilita iktar flessibli.
left|300px|thumb|ENIAC Hu diffiċli li ngħidu liema kien l-ewwel kompjuter diġitali. Fit-12 ta' Mejju, 1941 Konrad Zuse żviluppa l-ewwel kompjuter eletromekkaniku diġitali (iz-Z3). Dan kien l-ewwel kompjuter li uża l-aritmetika binarja. Oħrajn importanti ġew dak iż-żmien bħal kompjuter Atanasoff-Berry, il-kompjuter Harvard Mark I (fis-sena 1944), il-kompjuter Amerikan ENIAC (1946 u bbażat fuq is-sistema deċimali) li kien l-ewwel kompjuter eletroniku għal użu ġenerali (għalkemm mhux oriġinalment hekk).
It-tim li żviluppa l-ENIAC, tgħallem mid-difetti li kellu dan il-kompjuter u żviluppa disinn iktar eleganti magħruf illum bħala l-arkitettura ta' Von Neumann. Din l-arkitettura saret il-bażi ta' kull kompjuter tal-lum. Żviluppi oħra fuq dan il-mudell saru l-Ingilterra lejn l-aħħar tas-snin erbgħin fosthom insibu lil EDSAC.
Fis-snin ħamsin valvoli (tubi) kienu wżati; eventwalment imbiddla għal transistors fis-snin sittin; u fis-snin sebgħin, l-introduzzjoni tat-teknoloġija taċ-ċirkwit integrat wassal biex il-kompjuters setgħu ikunu irħas biżżejjed biex individwi setgħu ikollhom wieħed.
Forsi hemm min jgħid li qisa t-tekonloġija waqfet għax sal-lum għadna nużaw dawn it-tip ta' kompjuters. Mhux hekk! Żviluppi oħra hemm iżda it-teknoloġija taċ-ċirkwit integrat kompliet tiżviluppa u infatti l-iżviluppaturi baqgħu minn dak iż-żmien l-hawn jobdu il-liġi ta' Moore (miktuba minn Gordon E. Moore fundatur ta' Intel) li tgħid li kull sentejn ser jirdipjaw it-transistors ġewwa iċ-ċirkwit integrat u l-prezz jorħos proporjonalment. Bħala eżempju, li kieku ġara l-istess fl-industija ta' l-avjazzjoni, vjaġġ minn New York sa Pariġi li fl-1978 kien jiswa $900 u kien jieħu sebgħa siegħat, ikun illum jiswa $0.01 u jieħu inqas minn sekonda!
L-ewwel ġenerazzjoni (1940-1956): Tubi tal-vacuum
right|thumb|120px|Triodu doppju ta' RCA 12AX7, żviluppat fl-1947
L-ewwel kompjuters kienu jużaw tubi tal-vacuum għaċ-ċirkwijt tagħhom u bombli magnetiċi (bl-Ingliż magnetic drums) għall-memorja tagħhom. Huma kienu għaljin ħafna fil-prezz u barra li kienu jużaw ħafna enerġija elettrika kienu jiġġeneraw sħana kbira li ħafna drabi kienet tkun il-kawża prinċipali tal-malfunzjonament tagħhom.
L-ewwel ġenerazzjoni tal-kompjuters kienu jibbażaw fuq lingwi makkinarji biex jaħdmu u jipproċessaw l-istruzzjonijiet tagħhom. Huma kienu kapaċi jsolvu problema waħda biss f'ħin wieħed. Informazzjoni f'dawn il-kompjuters kienet tidħol permezz ta' punch cards jew tejp tal-karti u l-informazzjoni kont tista' taraha wara li tiġi stampata fuq karta.
Il-kompjuters UNIVAC u ENIAC huma eżempju ta' kompjuters ta' l-ewwel ġenerazzjoni. UNIVAC kien l-ewwel kompjuter kummerċjali li fl-1951 kien magħmul għal klijent, l-Uffiċju taċ-Ċensiment Amerikan.
It-tieni ġenerazzjoni (1956-1963): Transistors
left|thumb|200px|Transistors differenti
Transistors ħadu post it-tubi tal-vacuum fil-kompjuters tat-tieni ġenerazzjoni. It-transistor kienu vvintati fl-1947 iżda l-użu tagħhom ftit li kien użat sa qabel l-aħħar tas-snin ħamsin. It-transistor kien superjuri għat-tubu tal-vacuum u bis-saħħa tagħhom il-kompjuters setgħu jiċkienu, iżidu fil-veloċità ta' proċessar, jorħsu fil-prezz, jaħlu inqas enerġija u jkunu iktar affidabli mill-kompjuters ta' l-ewwel ġenerazzjoni.
Il-kompjuters tat-tieni ġenerazzjoni bdew jużaw lingwa simbolika magħrufa bħala assembly, lingwa li kienet tħalli l-programmatur jispeċifika struzzjonijiet fi kliem sempliċi u mhux numri u kodiċi tal-magna. Dan iż-żmien bdew jiġu żviluppati wkoll lingwi ta' livell għola biex wieħed jipprogrammhom, fosthom, l-ewwel verżjonijiet tal-COBOL u FORTRAN. Dawn kienu wkoll l-ewwel kompjuters li kienu jaħżnu struzzjonijiet fil-memorja. Il-memorja issa kienet b'teknoloġija ġdida li kienet tuża kalamiti biex taħżen bits ta' informazzjoni.
L-ewwel kompjuters ta' din il-ġenerazzjoni kienu żviluppati għall-industrija ta' l-enerġija atomika.
It-tielet ġenerazzjoni (1964-1971): Ċirkwiti Integrati
thumb|right|250px|[[Ċirkwit Integrat]]
L-iżvilupp taċ-ċirkwit integrat kien dak li tefa' 'l quddiem il-kompjuters tat-tielet ġenerazzjoni. It-transistors kienu mċekkna u mpoġġija fuq ċipep tas-silicon, imsejħa semikondutturi, li biddlu drastikalment l-veloċità ta' proċessar u effiċjenza tal-kompjuters.
Minflok il-punch cards u stampar, l-utent setgħa jinteraġixxi mal-kompjuter permezz ta' kijbord u moniter biex jikkomunika ma' sistema operattiva li kienet tħalli l-apparat iħaddem applikazjonijiet diversi f'ħin wieħed bi proċessur ċentrali li kien jieħu jsieb il-memorja. Għall-ewwel darba il-kompjuter setgħu jużawh ħafna iktar nies għax il-kompjuters tat-tielet ġenerazzjoni kienu iżgħar u orħos mill-kompjuters tal-ġenerazzjonijiet ta' qabilhom.
Ir-raba' ġenerazzjoni (1971-llum): Mikroproċessur
Il-mikroproċessur kien dak li ġab il-kompjuters tar-raba' ġenerazzjoni hekk kif eluf ta' ċirkwiti integrati kienu jiġu mpoġġija fuq ċippa waħda tas-silikon. Dak li fl-ewwel ġenerazzjoni kien jimla kamra waħda setgħa issa joqgħod fuq l-idejn. L-Intel 4004, żviluppata fl-1971, kienet ċippa waħda li fuqha kellha proċcessur ċentrali (CPU) u memorja.
Fl-1981 l-IBM introduċiet l-ewwel kompjuters għall-utent fid-dar, u fl-1984 Apple introduċiet il-Macintosh. Il-mikroproċessuri bdew ukoll jintużaw f'apparat ieħor li jintuża' fil-ħajja ta' kuljum. Hekk kif dawn il-kompjuters daqstant żgħar bdew isiru iktar b'saħħithom setgħu jiġu maqgħuda f'networks li eventwalment wasslu għall-Internet.
Mal-kompjuters tar-raba' ġenerazzjoni kienu żviluppati interfaċċi grafiċi (GIU), il-maws, u apparat ta' l-idejn.
Il-ħames ġenerazzjoni (1982-?): Intelliġenza Artifiċjali
Il-kompjuter tal-ħames ġenerazzjoni hu proġett li beda fl-1982 mill-Ġappun. L-idea tagħhom kienet li jibnu kompjuter mhux iktar billi jiffokaw fuq ħafna elementi f'ċippa waħda iżda billi jintużaw ħafna ċipep f'kompjuter wieħed u b'hekk ikun hemm proċessuri paralleli. L-Intelliġenza artifiċjali kella tkun waħda mill-bżonnijiet għal dawn il-kompjuters bħal rikonoxximent tas-smigħ.
Dawn il-kompjuters għadhom fi stadju ta' riċerka u sa issa għad m'hemm l-ebda kompjuter kummerċjali li juża din it-teknoloġija. Biex jiddaħlu eluf ta' ċipep f'kompjuter wieħed l-ixjenzati qegħdin ifitxu metodi alternattivi, eżempju kompjuter bioloġiku fejn iċ-ċippa tkun molekula bioloġika. Metodi oħra huma kompjuters kwantistiċi fejn pereżempju f'Awwisu tas-sena 2000, riċerkaturi ġewwa ċentru ta' riċerka IBM-Almaden żviluppaw kompjuter li kien juża in-nukleju ta' atomi tal-fluworin.
L-iskop aħħari hu li jiġi żviluppat kompjuter li kapaċi jifhem u jinteraġixxi mal-bniedem b'mod naturali u f'xi każi billi jaqra anke l-moħħ! Il-proġett oriġinali tal-Ġappun kien magħluq fl-1993 u ħafna jiddikjarawh fallut anke minħabba l-fatt li ħafna applikazzjonijiet li kellhom ikunu żviluppati għal din il-ġenerazzjoni ta' kompjuters ġew magħmula bi programmi tal-kompjuters tar-raba' ġenerazzjoni.
Memorja
thumb|Ċippa ta' 1GB memorja SDRAM
Meta ngħidu memorja ta' kompjuter ħafna drabi nkunu qegħdin nirreferu għal dik il-parti fil-kompjuter (f'kompjuter moderni hi ċippa) li żżomm informazzjoni. Hi tinqasam fi tnejn:
Mhux faċli li tinkiteb informazzjoni fir-ROM u għaldaqshekk ħafna drabi l-iskop prinċipali ta' ROM hi li żżomm il-firmwer, informazzjoni jew softwer speċjali għal kompjuter relatata mal-hardwer.
Periferali
thumb|Skener
Programmi/Softwer
Softwer tal-Kompjuter (softwer) hu programm li jgħin kompjuter jagħmel xogħol speċifiku. Dan jinkludi applikazzjonijiet, bħal Word Processor, li jagħti faċilità lil min jużahom biex jagħmel xogħol speċifiku, jew Sistemi Operattivi li hu programm li jikkontrolla r-riżorisi tal-kompjuter.
Sistema Operattiva
Sistema Operattiva (bl-Ingliż Operating System) hu programm li jikkontrolla r-riżorsi tal-hardwer (il-magna fiżika) u tas-softwer. Is-sistema operattiva hi ċ-ċentru tas-sistema tal-kompjuter għax tagħmel diversi xogħlijiet bażiċi bħal tikkontrolla u talloka memorja, tagħti prijorità lil struzzjonijiet li jingħataw, tikkontrolla l-periferali ta' input (dħul ta' informazzjoni) jew output (ħruġ ta' informazzjoni), tiffaċilita networks u l-immaniġjar tal-fajls.
Superkompjuter
Superkompjuter hu kompjuter b'hardwer b'sahhtu hafna u generalment jintuzaw ghal skopijiet xjentifici. Ezempji ta' dawn it-tip ta' Kompjuters huma l-Cray computers u l-IBM Roadrunner
Nies Importanti fid-Dinja tal-Kompjuters
thumb|[[Ada Lovelace, l-ewwel programmatriċi]]
Internazzjonali
Dawn huma uħud mill-ikbar kumpaniji tal-kompjuters fid-diinja. Ara l-artiklu prinċipali għal iktar.
Papa Ljun XIII
Papa Ljun XIII (2 ta' Marzu 1810 – 20 ta' Lulju 1903), imwieled Vincenzo Gioacchino Raffaele Luigi Pecci f'familja aristokratika Taljana, kien il-256 Papa tal-Knisja Kattolika, u serva bejn l-1878 u l-1903. Kien l-ixjeħ Papa (miet ta' 93 sena), u kellu t-tielet l-itwal Pontifikat, wara l-predeċessur immedjat tiegħu Piju IX u Ġwanni Pawlu II. Magħruf l-iktar għat-tagħlim soċjali tiegħu, l-iktar bl-enċiklika tiegħu Rerum Novarum. Kien l-ewwel Papa li twieled fis-seklu 19 u l-ewwel wieħed li miet fis-seklu 20.
Saċerdot, Gvernatur, Nunzju u Arċisqof
Wara li lesta l-istudji tieghu fil-Kullegg Ruman u fl-Accademia dei nobili ecclesiastici, gie ordnat sacerdot fl-1937 u dahal mill-ewwel fis-servizz tal-Kurja Pontificja. Meta kien gvernatur ta’ Benevento u Perugia wera li kien jinqala’ hafna bhala politiku u anke bhala amministratur. Fiz-zmien li ghamel bhala Nunzju fil-Belgju, spikkat fih il-kapacità diplomatika li kellu. Wara gie nominat Arċisqof ta’ Perugia fejn wettaq hafna attività pastorali u li minhabba fiha sar wiehed mill-aktar isqfijiet mahbuba fl-Italja.
Papa
Mhux ta’ b’xejn, ghalhekk, illi fil-Konklav ta’ Frar tal-1878 (l-ewwel konklav li sar minn mindu s-Santa Sede tilfet is-setgha temporali taghha), gie elett mat-tieni jum. Huwa ghazel l-isem ta’ Ljun f’ġieħ Ljun XII, li lilu kien jammira ghall-isforzi tieghu favur l-ghaqda, kif ukoll ghall-hidma ekumenika tieghu u ghall-imhabba li kellu ghal-letteratura u x-xjenzi. Dawn kienu fil-fatt il-linji gwida li fuqhom mexa Ljun XIII matul il-pontifikat twil tieghu.
L-ewwel hidma tieghu kienet dik li jtejjeb ir-relazzjoni tal-Vatikan mal-qawwiet Ewropej, tant li rnexxielu jikkonvinci lill-Germanja biex tirrevedi l-ligijiet antiklerikali taghha. Huwa ha hsieb ukoll li jaghti rwol gdid lill-Knisja fid-dinja moderna, billi hajjar lill-Kattoliċi sabiex johorgu mill-izolament taghhom u jistinkaw sabiex jaghtu sens lill-hidma umana permezz tal-ispirtu Nisrani taghhom. Kien f’dan id-dawl li nkitbu l-enciklici tieghu fuq is-setgha civili, fuq il-kuncett ta’ liberta’ u gustizzja u fuq kollox l-aqwa opra tal-pontifikat tieghu, ir-Rerum Novarum. Fiha huwa waqaf ghad-drittijiet tal-haddiema u b’hekk niseg l-aktar dokument socjali importanti tas-Santa Sede.
Ljun XIII ħadem ukoll bis-shih sabiex itaffi l-firdiet bejn il-Knejjes Insara u matul is-sena tal-Gublew tal-1900 ikkonsagra lill-umanita’ kollha lill-Qalb Imqaddsa ta’ Ġesù.
B'differenza mill-Papiet kollha ta' warajh hu ma riedx jindifen fil-Bażilika ta' San Pietru fil-Vatikan imma fil-Lateran.
Enċikliċi
Supremii Apostolatus Officio - Enċiklika fuq d-devozzjoni tar-rużarju - 1 ta' Settembru 1883
Monasteru ta' Santa Katarina
daqsminuri|289x289px|Il-Monasteru ta' Santa Katarina. Il-Monasteru ta' Santa Katarina (bl-Għarbi: دير القدّيسة كاترين; bil-Grieg: Μονὴ τῆς Ἁγίας Αἰκατερίνης), uffiċjalment il-Monasteru Rjali Awtonomu Mqaddes ta' Santa Katarina tal-Muntanja Mqaddsa ta' Sinaj, huwa monasteru Ortodoss tal-Lvant li jinsab fil-Peniżola ta' Sinaj. Jinsab fil-bokka ta' fondoq fl-għoljiet taħt il-Muntanja Sinaj, qrib ir-raħal ta' Santa Katarina, l-Eġittu. Il-monasteru huwa msemmi għal Santa Katarina ta' Lixandra. xellug|daqsminuri|Ikona bix-xama' tikwi tas-seklu 6. Ikkontrollat mill-Knisja Awtonoma ta' Sinaj, li hija parti mill-Knisja Ortodossa Griega usa', il-monasteru sar Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2002 għall-importanza unika tiegħu fit-tradizzjonijiet tal-Kristjaniżmu, tal-Iżlam u tal-Ġudaiżmu. Fl-isfond tal-Monasteru ta' Santa Katarina hemm tliet muntanji: Ras Sufsafeh (x'aktarx il-Muntanja Ħoreb li tissemma fil-Bibbja, fil-Punent b'quċċata ta' madwar kilometru (0.62 mili)); Jebel Arrenziyeb, fin-Nofsinhar b'quċċata ta' madwar kilometru; u l-Muntanja Sinaj (magħrufa lokalment bħala Jebel Musa, u skont it-tradizzjoni identifikati mal-Muntanja Sinaj li tissemma fil-Bibbja; fin-Nofsinhar b'quċċata ta' madwar żewġ kilometri (1.2 mil)).
Mibni bejn il-548 u l-565, huwa l-eqdem monasteru Kristjan fid-dinja li ilu abitat b'mod kontinwu. Is-sit fih ukoll l-eqdem librerija fid-dinja li ilha topera b'mod kontinwu, b'xogħlijiet uniċi jew estremament rari, bħall-Codex Sinaiticus u s-Syriac Sinaiticus, kif ukoll x'aktarx l-ikbar kollezzjoni ta' ikoni Kristjani bikrin, inkluż l-iżjed xbieha bikrija magħrufa ta' Ġesù bħala l-Kristu Pantokrator.
Tradizzjonijiet Kristjani
Meta Katarina inżammet bħala priġuniera fil-monasteru, iktar minn 200 ruħ ġew jarawha, inkluż il-mara ta' Maxentius, Valeria Maximilla; kollha kemm huma kkonvertew għall-Kristjaneżmu u sussegwentement mietu martri. L-imperatur furjuż ikkundanna lil Katarina għall-mewt fuq rota tat-torturi iżda malli missitha, tkissret f'diversi biċċiet. Maxentius ordna li tinqatel bil-qtugħ ir-ras. Katarina stess ordnat li tinbeda l-eżekuzzjoni. Skont il-leġġenda wkoll, minn għonqha gelglet sustanza qisha ħalib minflok demm.
Il-monasteru nbena madwar l-inħawi meqjusa tradizzjonalment bħala l-post fejn Mosè kien ra l-ħuġġieġa nar qalb l-għollieq. Il-festa ewlenija tal-monasteru hija l-Festa tat-Trasfigurazzjoni. Il-monasteru sar sit ta' pellegrinaġġ magħruf sew.
Storja
xellug|daqsminuri|324x324px|Mappa tal-1899 tal-inħawi tal-monasteru. L-eqdem dokument dwar il-ħajja monastika fil-Muntanja Sinaj huwa ġurnal tal-ivvjaġġar miktub bil-Latin minn pellegrina jisimha Egeria (Etheria; Santa Silvja ta' Aquitaine) għall-ħabta tat-381/2-386.
Il-monasteru nbena skont l-ordni tal-Imperatur Ġustinjanu I(li rrenja fl-527-565), madwar il-Kappella tal-Ħuġġieġa nar qalb l-għollieq (magħrufa wkoll bħala l-Kappella ta' Santa Elena) li kienet ġiet ordnata biex tinbena mill-Imperatriċi Konsorti Elena, omm Kostantinu l-Kbir, fis-sit fejn Mosè suppost ra l-ħuġġieġa nar qalb l-għollieq. L-għollieq ħaj li hemm fi ħdan il-monasteru jingħad li huwa l-istess li ra jaqbad Mosè. Strutturalment, ix-xorok prinċipali tal-monasteru x'aktarx li huma l-eqdem xorok magħrufa fid-dinja. Is-sit huwa sagru għall-Kristjaneżmu, għall-Iżlam u għall-Ġudaiżmu.
Matul is-seklu 7, il-Kristjani iżolati tas-Sinaj ġew eliminati u baqa' biss il-monasteru ffortifikat. Il-monasteru għadu mdawwar bil-fortifikazzjonijiet enormi li ppreservawh. Sas-seklu 20, l-aċċess kien permezz ta' bieb fl-għoli tal-ħitan ta' barra. Minn żmien l-Ewwel Kruċjata, il-preżenza tal-ġellieda tal-Kruċjati fis-Sinaj sal-1270 qanqlet l-interess tal-Kristjani Ewropej u żiedet l-għadd ta' pellegrini qalbiena li żaru l-monasteru. Il-monasteru kien appoġġat mid-dipendenzi tiegħu fl-Eġittu, fil-Palestina, fis-Sirja, f'Kreta, f'Ċipru u f'Kostantinopli. daqsminuri|Il-Kappella tal-Għadam fil-Monasteru ta' Santa Katarina. Il-monasteru, flimkien ma' diversi dipendenzi fl-inħawi, jikkostitwixxi l-Knisja tas-Sinaj kollha, immexxija minn arċisqof, li huwa wkoll il-patri superjuri tal-monasteru. L-istatus amministrattiv preċiż tal-knisja fi ħdan il-Knisja Ortodossa tal-Lvant huwa ambigwu: uħud, inkluż il-Knisja nnifisha, jitqies bħala awtoċefalu, u oħrajn iqisuh bħala knisja awtonoma taħt il-ġurisdizzjoni tal-Knisja Ortodossa Griega ta' Ġerusalemm. L-arċisqof tradizzjonalment jiġi kkonsagrat mill-Patriarka Ortodoss Grieg ta' Ġerusalemm; f'dawn l-aħħar sekli effettivament irresjeda fil-Kajr. Matul il-perjodu tal-Kruċjati fejn kien hemm distakk bejn il-knejjes Ortodossi u Kristjani, il-monasteru spiċċa taħt il-patroċinju kemm tal-imperaturi Biżantini kif ukoll tal-mexxejja tar-Renju ta' Ġerusalemm, u l-qrati rispettivi tagħhom.
Fit-18 ta' April 2017, seħħ attakk minn grupp tal-Istat Iżlamiku f'checkpoint qrib il-monasteru, fejn inqatel puluzija u ġew midruba tliet pulizija oħra.
Sit ta' Wirt Dinji
xellug|daqsminuri|L-Ashtiname ta' [[Muħammed, li tat protezzjoni u privileġġi oħra lis-segwaċi ta' Ġesù.]] Iż-Żona tal-Monasteru ta' Santa Katarina ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2002.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' erba' kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (i) "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-kriterju (vi) "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".
Monasteru ta' Studenica
daqsminuri|236x236px|Il-Monasteru ta' Studenica. Il-Monasteru ta' Studenica (bis-Serbjan: Манастир Студеница / Manastir Studenica; pronunzjat [mânastiːr studɛ̌nit͡sa]) huwa monasteru Ortodoss Serbjan tas-seklu 12 li jinsab 39 kilometru (24 mil) fil-Lbiċ ta' Kraljevo u 40.9 kilometru (25.4 mil) fil-Lvant ta' Ivanjica, fis-Serbja ċentrali. Huwa wieħed mill-ikbar monasteri Ortodossi Serbjani u fost l-iktar għonja wkoll.
Stefan Nemanja, il-fundatur tal-istat Serbjan Medjevali, stabbilixxa l-monasteru fl-1190. Il-ħitan iffortifikati tal-monasteru jħarsu żewġ knejjes: il-Knisja tal-Madonna u l-Knisja tar-Re, u t-tnejn li huma nbnew bl-irħam abjad. Il-monasteru huwa magħruf l-iktar għall-kollezzjoni ta' affreski tiegħu bi stil Biżantin tas-sekli 13 u 14.
Il-Monasteru ta' Studenica ġie ddikjarat bħala Monument tal-Kultura ta' Importanza Eċċezzjonali fl-1979 u jitħares mir-Repubblika tas-Serbja, u fl-1986 tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, bid-deskrizzjoni li ġejja (traduzzjoni mhux uffiċjali):
''Il-Monasteru ta' Studenica Monastery ġie stabbilit fl-aħħar tas-seklu 12 minn Stefan Nemanja, il-fundatur tal-istat Serbjan Medjevali, ftit wara li abdika. Huwa l-ikbar u l-iktar għani fost il-monasteri Ortodossi Serbjani. Iż-żewġ monumenti prinċipali tiegħu, il-Knisja tal-Madonna u l-Knisja tar-Re, it-tnejn mibnija bl-irħam abjad, fihom kollezzjonijiet imprezzabbli ta' affreski Biżantini tas-sekli 13 u 14.''
Storja
Il-Monasteru ta' Studenica, iddedikat lill-Preżentazzjoni tal-Madonna, huwa t-tempju ewlieni tat-tempji Serbjani kollha. Inbena fuq perjodu pjuttost twil ta' żmien. L-ewwel stadju tax-xogħlijiet tlestew sar-rebbiegħa tal-1196, meta Stefan Nemanja abdika u għamel wegħdiet monastiċi fil-monasteru. Meta iktar 'il quddiem telaq lejn Hilandar, ibnu s-suċċessur tiegħu Stefan ħa f'idejh l-amministrazzjoni tal-Monasteru ta' Studenica. Nemanja miet f'Hilandar fl-1199. It-tielet iben ta' Nemanja, Rastko (San Sava), wara r-rikonċiljazzjoni mal-aħwa l-oħra tiegħu Stefan u Vukan, ittrasferixxa r-relikwi ta' Nemanja lejn il-Monasteru ta' Studenica. Taħt il-kustodja ta' Sava, il-Monasteru ta' Studenica sar iċ-ċentru politiku, kulturali u spiritwali tas-Serbja Medjevali.
Il-Monasteru ta' Studenica baqa' jiġi amministrat b'mod kontinwu mill-membri tad-dinastija Nemanjić. Ir-Re Radoslav żied narthex mill-isbaħ mal-knisja fl-1235. Ir-Re Milutin bena knisja żgħira ddedikata lill-qaddisin Ġwakkin u Anna.
Mill-waqgħa tal-aħħar fost l-istati Serbjani Medjevali fl-1459, it-Torok spiss attakkaw lill-monasteru. L-ewwel restawr sinifikanti tal-ħsarat sar fl-1569, meta l-affreski fil-Knisja tal-Madonna reġgħu ġew impittra. Fil-bidu tas-seklu 17, il-monasteru ġie affettwat minn terremot u nirien, u d-dokumenti storiċi u parti sinifikanti mill-wirt artistiku nqerdu u ntilfu għalkollox.
Arkitettura
Il-Knisja tal-Madonna hija bażilika b'koppla u b'navata unika. Fin-naħa tal-Lvant tagħha hemm apsida bi tliet naħat, filwaqt li lejn għandha narthex estiż iħares lejn il-Punent; fit-Tramuntana u fin-Nofsinhar hemm ukoll il-vestibuli. Fis-snin 30 tas-seklu 13, ġie miżjud exonarthex kbir. Il-faċċati nbnew bl-irħam abjad; fuq ġewwa, il-knisja ġiet miksija bil-blokok tat-tufa. Fuq barra, il-knisja tirrikonċilja b'mod armonjuż żewġ stili arkitettoniċi: ir-Rumanesk u l-Biżantin. Il-fużjoni ta' dawn iż-żewġ stili eventwalment wasslet għall-istil arkitettoniku partikolari magħruf bħala l-Iskola ta' Raška.
Fil-Majjistral tal-Knisja tal-Madonna hemm il-Knisja ta' San Ġwakkin u Sant'Anna, iddedikata lill-fundatur tagħha r-Re Milutin, u magħruf bħala l-Knisja tar-Re. Il-knisja nbniet fl-1314 b'għamla ta' salib ikkumpressat, bi struttura esterna ta' koppla ottagonali. Inbniet bil-ġebel u bit-tufa, u għandha l-faċċati miksija bil-ġibs.
Il-kumpless tal-Monasteru ta' Studenica jinkludi l-Knisja ta' San Nikola, li hija knisja żgħira b'navata waħda mimlija affreski tas-seklu 12 u l-bidu tas-seklu 13 fuq ġewwa. Bejn il-Knisja ta' San Nikola u l-Knisja tar-Re hemm il-pedamenti tal-knisja ddedikata lil San Ġwann il-Battista. Fil-Punent tal-Knisja tal-Madonna hemm refettorju antik magħmul bil-ġebel mingħajr tkaħħil, li nbena matul iż-żmien tal-Arċisqof Sava. Finalment, fuq in-naħa tal-Punent tal-kumpless tal-monasteru hemm it-torri tal-kampnar li nbena fis-seklu 13. Fl-imgħoddi kien hemm kappella ġo fih; issa kulma fadal huwa xi ftit frammenti ta' affreski. Fuq in-naħa ta' barra tan-narthex ġew innumerati wkoll il-fdalijiet ta' xi affreski, li jirrappreżentaw il-ġenealoġija tad-dinastija Nemanjić. Ovvjament għandhom rabta mal-affreski tal-Knisja tal-Madonna li jmorru lura għall-1208-1209.
Lejn it-Tramuntana mir-refettorju tal-Monasteru ta' Studenica hemm ir-residenza monastika tas-seklu 18, li issa tospita mużew b'għadd ta' eżibiti prezzjużi mit-teżor tal-Monasteru ta' Studenica. Madankollu, id-diversi gwerer u serqiet frekwenti naqqsu ferm id-depożitorju tat-teżor tal-Monasteru ta' Studenica.
Arti
Il-kisbiet artistiċi fl-iskultura tal-Monasteru ta' Studenica jilħqu l-qofol tagħhom fl-erba' portali tal-Knisja tal-Madonna, primarjament dak tal-Punent, bejn in-narthex u l-exonarthex. Mal-ħajt tat-Tramuntana taħt il-koppla hemm tieqa magħmula minn bosta panewijiet kwadri b'medaljuni mnaqqxa fuq plakka li jirrappreżentaw tmien annimali mitoloġiċi, is-simboli tal-virtujiet tal-Madonna. Hemm ukoll żewġ rużuni li jirrappreżentaw l-għajnejn Divini. Il-bennejja tal-Monasteru ta' Studenica x'aktarx li ġew mir-reġjun Adrijatiku, probabbli minn Kotor, fejn Nemanja kellu palazz. Il-bennejja ħallew kitba mnaqqxa b'ittri Ċirilliċi Serbjani fuq it-timpanu tal-portal tal-Punent.
L-iżjed affresk bikri fil-Knisja tar-Re jirrappreżenta l-ogħla kisba tal-arti Biżantina fir-reġjun. L-affreski fin-narthex ta' Radoslav u l-parecclesions joriġinaw mis-snin 30 tas-seklu 13 u juru affinità sew mal-istil tat-tpittir tal-knisja prinċipali. Il-kappella tat-Tramuntana, iddedikata lil San Nikola, fiha kompożizzjoni tal-Hetoimasia u ċiklu dwar il-ħajja ta' San Nikola. Fil-kappella tan-Nofsinhar, wieħed isib ir-ritratti ta' Nemanja, Stefan l-Ewwel Inkurunat u r-Re Radoslav flimkien ma' martu Ana. Mal-ħajt tat-Tramuntana tan-narthex, hemm l-affresk ta' tliet dinjitarji tal-Knisja Serbjana: l-Arċisqfijiet Sava, Arsenije u Sava II (ħu Radoslav).
Sit ta' Wirt Dinji
Il-Monasteru ta' Studenica ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1986.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' erba' kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (i) "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-kriterju (vi) "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".
Elisabeth Frink
daqsminuri|Dame Elizabeth Frink ma' John McKenna Dame Elisabeth Jean Frink CH DBE RA (14 ta' Novembru 1930 – 18 ta' April 1993) kienet skultur Ingliż u stampatur. L-obituarju tat-Times tagħha nota t-tliet temi essenzjali fix-xogħol tagħha bħala "n-natura tal-Bniedem;" iż-żiemel "taż-żwiemel; u d-divin fil-forma umana".
Ħajja bikrija
Elisabeth Frink twieldet f’Novembru 1930 fid-dar tan-nanniet tal-missier tagħha The Grange fi Great Thurlow, raħal u parroċċa ċivili fid-distrett ta’ St Edmundsbury ta’ Suffolk, l-Ingilterra. Il-ġenituri tagħha kienu Ralph Cuyler Frink u Jean Elisabeth (imwielda Conway-Gordon). Il-Kaptan Ralph Cuyler Frink, kien uffiċjal tal-karriera fir-4/7 Royal Dragoon Guards u fost l-irġiel tar-reġiment tal-kavallerija evakwati minn Dunkirk fil-bidu tas-sajf tal-1940. Hija trabbiet f’dar kattolika.
It-Tieni Gwerra Dinjija, li faqqgħet ftit qabel l'eluq disa' snin ta' Frink, ipprovdiet kuntest għal uħud mill-ewwel xogħlijiet artistiċi tagħha. Hi u tikber ħdejn mitjar militari f'Suffolk, semgħet ħafna ajruplani bombers jirritornaw mill-missjonijiet interniċini tagħhom u f'okkażjoni waħda kienet sfurzata tinħeba taħt lqugħ biex tevita l-attakk bil-mitralja ta' ajruplan tal-ġlied Ġermaniż. It-tpinġijiet bikrin tagħha, mill-perjodu qabel ma attendiet l-iskola tal-arti f'Londra, għandhom togħma qawwija apokalittika: it-temi jinkludu għasafar feruti u rġiel li jaqgħu. Matul il-kors tal-gwerra Frink ġiet evakwata flimkien ma' ommha u ħuha Tim lejn Exmouth, Devon fejn attendiet l-Iskola tal-Knisja ta' l-Ingilterra ta' Southlands. Meta Southlands School ġiet ordnata għall-isforz tal-gwerra fl-1943 Frink saret studenta full-time fl-Iskola tal-Kunvent tal-Familja Mqaddsa.
Karriera
Frink studja fl-Iskola tal-Arti ta’ Guildford (issa l- University for the Creative Arts) (1946–1949), taħt Willi Soukop, u fl-Iskola tal-Arti ta’ Chelsea (1949–1953). Hija kienet parti minn grupp ta’ skulturi Ingliżi ta’ wara l-gwerra, imsejħa l-iskola Geometry of Fear, li kienet tinkludi lil Reg Butler, Bernard Meadows, Kenneth Armitage u Eduardo Paolozzi. Is-suġġett ta’ Frink kien jinkludi rġiel, għasafar, klieb, żwiemel u motivi reliġjużi, imma rari ħafna xi forom femminili. Bird (1952; Londra, Tate ), waħda minn numru ta’ skulturi ta’ għasafar, u l-ewwel biċċiet ta’ suċċess tagħha (ukoll Three Heads and the Figurative Tradition ) bil-pożizzjoni twissija u ta’ theddida tagħha, tikkaratterizza x-xogħol bikri tagħha. lemin|daqsminuri|275x275px|Paternoster, Paternoster Square, Londra lemin|daqsminuri|Walking Madonna, Chatsworth House, Derbyshire lemin|daqsminuri|Flying Men, Odette Sculpture Park Windsor Canada Għalkemm għamlet ħafna tpinġijiet u stampaturi, hija magħrufa l-iktar għall-iskultura ta’ barra tal-bronż, li għandha wiċċ distint maqtugħ u maħdum. Dan huwa maħluq billi żiedet il-ġibs ma' armatura, li mbagħad ħademha lura bi skarpell u surform (ħakkieka). Dan il-proċess jikkontradixxi l-essenza stess ta '"forma ta' mudellar" stabbilita fit-tradizzjoni tal-immudellar u definita mill-immaniġġjar tat-tafal ta' Rodin.
Fis-sittinijiet il-faxxinu kontinwu ta' Frink għall-forma umana kien evidenti f'serje ta' figuri li jaqgħu u rġiel bil-ġwienaħ. Waqt li kienet tgħix fi Franza mill-1967 sa l-1970, hija bdiet sensiela ta' kapijiet maskili monumentali u ta' theddid, magħrufa bħala l-irjus protetti. Meta rritornat l-Ingilterra, hija ffokat fuq l-irġiel arwiena, sider miftuh, b’karatteristiċi bħal maskra, saqajn irqaq u wiċċ il-materjal imħaffer, pereżempju Running Man (1976; Pittsburgh, PA, Carnegie Mus. A.). L-iskultura ta' Frink, u l-litografi u l-inċiżjoni tagħha maħluqa bħala illustrazzjonijiet tal-kotba, ġibdu arketipi li jesprimu saħħa maskili, taqbida u aggressjoni. Fl-1984 hija spjegat li hi "ffokat fuq ir-raġel għax għalija huwa taħlita sottili ta' senswalità u saħħa ma' vulnerabbiltà".
Madankollu, minkejja l-potenzjal għal kunflitt, ir-retrospettiva kienet suċċess u xprunat id-dinja tal-arti biex torganizza aktar wirjiet ta' valur ta' Frink, b'erba' wirjiet individwali u bosta wħud mill-gruppi li ġejjin fis-sena ta' wara. Bla heda, Frink kompliet taċċetta kummissjonijiet u tiskolpixxi, kif ukoll isservi fuq kumitati konsultattivi, tiltaqa’ ma’ studenti tal-arti li kienu esprimew interess fix-xogħol tagħha, u jsegwu impenji pubbliċi oħra.
Wirjiet
L-ewwel wirja individwali ta’ Frink saret fil-Gallerija ta’ St George’s, Londra fl-1955. Fl-1958 ingħaqdet mal-Waddington Galleries, Londra. Bejn l-1959 u l-1972 Frink esibixxa b’regolarità (ġeneralment wirja waħda kull sena) fil-Gallerji Waddington. 1971 rat lil Frink jesebixxi l-ewwel fl-Akkademja Rjali, Londra bħala parti mill-Wirja tas-Sajf. Fl-istess sena, Frink ġie eletta Assoċjat tal-Akkademja Rjali. Fl-1974, Frink bdiet tesebixxi ma' Beaux Arts (Patricia u Reg Singh). Fl-1985, saret retrospettiva tax-xogħol ta’ Frink fir-Royal Academy of Art, Londra.