cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cinque Terre
Letteratura
— Eugenio Montale (traduzzjoni mhux uffiċjali) Silta mill-poeżija, "Is-Siġar tal-Lumi" (bit-Taljan: I Limoni) tal-1921. Ir-rebbieħ tal-Premju NobelEugenio Montale, permezz tal-poeżija tiegħu, jiddeskrivi l-ġmiel ta' Monterosso u kif wieħed għandu jiskopri ċ-Cinque Terre.
Iċ-Cinque Terre ma kinux sors ta' ispirazzjoni biss għal Eugenio Montale iżda għal bosta oħrajn ukoll.
"[...] u mbagħad ġablu żewġ loqmiet ħobż mikwi ġo biċċa servetta bajda silġ u tazza kbira ta' vernaccia ta' Corniglia [...] (traduzzjoni mhux uffiċjali)"
"... dak l-iSciacchetrà kburi li jingħasar fiċ-Cinque Terre mimlijin dwieli. (traduzzjoni mhux uffiċjali)"
Ċinema
Fl-2013 iċ-Cinque Terre kienu wieħed mill-postijiet fejn inġibed il-film The Wolf of Wall Street ta' Martin Scorsese.
Fl-2021 il-film ta' Disney/Pixar Luca ġie ambjentat fir-raħal fittizju ta' Portorosso mar-Rivjera Taljana. Portorosso ġie ispirat miċ-Cinque Terre u ġie mmudellat fuqhom.
Ikel u nbid
daqsminuri|Veduta tal-vinji ta' Vernazza mill-baħar Minħabba l-post fejn jinsabu ċ-Cinque Terre, fil-Mediterran, il-frott tal-baħar huwa abbundanti fil-gastronomija lokali. L-inċova ta' Monterosso huma speċjalità lokali li ngħataw status ta' Denominazzjoni tal-Oriġini Protetta (DOP) mill-Unjoni Ewropea. L-irdumijiet muntanjużi taċ-Cinque Terre huma mtarrġin ferm u jintużaw għat-tkabbir tal-għeneb u taż-żebbuġ. Din iż-żona, u r-reġjun ta' Liguria kollu kemm hu, hija magħrufa għall-pesto, zalza magħmula bil-weraq tal-ħabaq, tewm, melħ, żejt taż-żebbuġa, prinjoli u ġobon pecorino. Il-focaccia hija prodott tal-ħobż li spiss tinħema lokalment. Il-farinata, bukkun tipiku li jinstab għand il-furnara u l-pizzeriji, hija torta tqarmeċ mhux tal-ħelu magħmula minn bażi ta' dqiq taċ-ċiċri. Ir-raħal ta' Corniglia huwa partikolarment popolari għall-ġelat magħmul mill-għasel lokali (l-għasel ta' Corniglia).
L-għeneb taċ-Cinque Terre jintużaw biex jiġu prodotti żewġ inbejjed lokali: l-inbid Cinque Terre u l-iSciachetrà. It-tnejn jiġu prodotti permezz tal-għeneb tat-tip Bosco, Albarola, u Vermentino. Iż-żewġ inbejjed jiġu prodotti mill-Kooperattiva Agrikola taċ-Cinque Terre, li tinsab bejn Manarola u Volastra. Produtturi oħra ta' nbejjed DOK huma Forlini-Capellini, Walter de Batté, Buranco u Arrigoni.
Minbarra l-inbejjed, xarbiet lokali popolari oħra jinkludu l-grappa, brandy magħmul mill-ilbieba li titħalla bħala residwu tal-produzzjoni tal-inbid, u l-limoncino, limunċell ħelu u kremuż lokali magħmul bil-lumi. Dan jiġi servut kiesaħ silġ wara l-ikel u spiss jintuża fit-tħejjija tad-deżerti.
Preservazzjoni
xellug|daqsminuri|281x281px|Veduta ta' Riomaggiore mill-baħar Fl-1998, il-Ministeru Taljan għall-Ambjent stabbilixxa ż-żona marina naturali protetta taċ-Cinque Terre sabiex iħares l-ambjent naturali u sabiex jippromwovi l-iżvilupp soċjoekonomiku kompatibbli mal-pajsaġġ naturali taż-żona. Illum il-ġurnata, miljuni ta' viżitaturi jżuruha kull sena. Fl-1999, inħoloq il-Park Nazzjonali taċ-Cinque Terre biex jiġi kkonservat il-bilanċ ekoloġiku, jiġi protett il-pajsaġġ, u jiġu ssalvagwardjati l-valuri antropoloġiċi taż-żona. Minkejja dan, in-nuqqas ta' interess fil-kultivazzjoni u fiż-żamma tar-raba' mtarraġ wassal għal theddida fit-tul għaż-żona kollha. Għal din ir-raġuni, fis-sena 2000 u fl-2002 iċ-Cinque Terre ddaħħlu fil-World Monuments Watch mill-Fond Dinji għall-Monumenti. L-organizzazzjoni żgurat għotjiet finanzjarji mingħand American Express biex jiġi appoġġat l-istudju tal-konservazzjoni taċ-Cinque Terre. Wara l-istudju, inħoloq pjan ta' ġestjoni taż-żona. daqsminuri|208x208px|Veduta ta' Monterosso al Mare mill-baħar
Villa ta' Adrijanu
Skulturi u opri tal-arti
Mużajk realistiku juri qatta' ħamiem madwar skutella, u waħda minnhom qed tixrob, milli jidher huwa kopja ta' opra tal-arti ta' Sosus ta' Pergamon kif deskritt minn Plinju x-Xiħ. Min-naħa l-oħra din l-opra tal-arti ġiet ikkopjata b'mod wiesa'.
Instabu bosta kopji ta' statwi Griegi (bħal dik ta' Amazon Feruta), u saħansitra interpretazzjonijiet bi stil Eġizzjan ta' allat Rumani u viċi versa. Il-biċċa l-kbira minnhom ittieħdu lejn Ruma għall-preservazzjoni u għar-restawr, u wieħed jista' jarahom fil-Mużewijiet Kapitolini jew fil-Mużewijiet tal-Vatikan. Madankollu, bosta ġew skavati wkoll fis-seklu 18 minn kummerċjanti tal-antikitajiet bħal Piranesi u Gavin Hamilton biex ibigħuhom lit-turisti tal-Vjaġġi Grandjużi u lill-antikwarji bħal Charles Towneley, u għaldaqstant jinsabu f'kollezzjonijiet ewlenin tal-antikitajiet fl-Ewropa u fl-Amerka ta' Fuq.
Fost l-opri tal-arti li nstabu fil-villa hemm:
Sit ta' Wirt Dinji
xellug|daqsminuri|It-Tempju ta' Venere fil-Villa ta' Adrijanu Il-Villa ta' Adrijanu ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1999.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (i) "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet". Il-villa saret Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO peress li tqieset bħala kapolavur li jqarreb il-kultura materjali tad-dinja Mediterranja, ispirat il-perjodu Rinaxximentali u Barokk, ispirat id-dinja moderna wkoll, u hija eżempju eċċezzjonali ta' binja tal-Imperu Ruman bikri. daqsminuri|Veduta mill-ajru tal-Pjazza tad-Deheb Fl-2016, bħala parti mill-organizzazzjoni mill-ġdid tal-Ministeru għall-Beni u l-Attivitajiet Kulturali, il-Villa ta' Adrijanu, il-Villa d'Este fil-qrib u t-Tempju ta' Erkole f'Tivoli tqiegħdu taħt is-superviżjoni tal-Istitut Awtonomu tal-Villa ta' Adrijanu.
L-Akkademja tal-villa tqiegħdet fil-lista tal-100 l-Iktar Sit Mhedded tal-2016 tal-World Monuments Watch minħabba d-deterjorament rapidu tal-fdalijiet.
Fl-2019, l-UNESCO ddeżinjat il-Villa ta' Adrijanu bħala sit b'immunità speċjali minn attività tal-gwerra minħabba l-valur simboliku qawwi tagħha. Dan il-livell miżjud ta' sigurtà jipprojbixxi lill-membri tan-Nazzjonijiet Uniti milli jattakkaw is-sit jew jużawh għal skopijiet militari fi gwerra.
Fi Frar 2021, l-arkeologi mmexxija mir-riċerkatur Rafael Hidalgo Prieto mill-Università ta' Pablo de Olavide ħabbru l-iskoperta ta' fdalijiet tal-kamra tal-kolazzjon ta' Adrijanu li kienet turi s-setgħa imperjali tiegħu. Huma żvelaw struttura bħala triclinium tal-ilma u kamra tal-pranzu separata li ntużat bħala mudell għas-Serapeum.
Prieto stqarr li “L-imperatur ried juri affarijiet li kienu jħallu lill-viżitatur mistagħġeb, b'xi ħaġa li qatt ma jkun ra xi mkien ieħor fid-dinja u li jista' jitpaxxa biha biss fil-Villa ta' Adrijanu”.
Faxxa ta' Kuiper
L-esitenza tal-Faxxa ta Kuiper kienet issuġġerita sa minn qabel ma ġiet osservata. Minħabba l-fatt li l-Kometi ta' perijodu qasir iduru madwar ix-Xemx fuq l-istess pjan u fl-istess direzzjoni bħall-pjaneti, huwa probabbli li huma joriġinaw mill-pjan tas-Sistema Solari.
F'Awissu 1992, l-ewwel oġġett tal-Faxxa ta' Kuiper ġie skopert minn David Jewitt u Jane Luu, u xi 100 oġġett simili ġew skoperti wara dik id-data. Kien issuġġerit ukoll li ċ-ċkejken Plutone u qamru Karonte x'aktarx jagħmlu parti mill-Faxxa ta' Kuiper, hekk ukoll kif jista' jkun li hu Tritone, l-akbar satellita ta' Nettunu. Tritone huma satellita barra min normal, l-orbita tiegħu madwar Nettunu hija retrograda (kontra l-orbita tal-oħrajn). Din l-imġieba iġġiegħel lill-esperti jaħsbu li oriġinarjament kienet oġġett tal-Faxxa ta' Kuiper u ġiet maqbuda mill-kamp gravitazzjonali ta' Nettunu.
Edgar de Wahl
Edgar Alexei Robert von Wahl jew de Wahl (23 ta' Awwissu 1867 – 9 ta' Marzu 1948) kien għalliem, matematiku u lingwista tal-Ġermaniż Baltiku. Huwa magħruf l-aktar bħala l-kreatur tal-Interlingue (magħrufa bħala Occidental tul ħajtu), lingwa naturalistika mibnija bbażata fuq il-lingwi Indo-Ewropej, li inizjalment ġiet ippubblikata fl-1922.
Imwieled f'Kherson, Wahl qatta' tfulitu bikri fl-Ukrajna, fejn missieru ħadem bħala inġinier tal-ferroviji, qatta' l-kumplament ta' tfulitu f'Tallinn u mbagħad f'San Pietruburgu, fejn studja qabel ma serva fil-Navy Imperjali Russa. Mill-1894 'il quddiem, ħadem bħala għalliem f'Tallinn. Wara li d-dar tiegħu f'Tallinn ġiet ibbumbardjata fl-1943, Wahl ġie miżmum fil-ħabs mit-truppi Nazisti talli rrifjuta li jaderixxi ma' Heim ins Reich, u eventwalment inħeles wara talba minn sħabu biex jiġi mċaqlaq fi sptar minħabba kwistjonijiet ta' saħħa mentali. Fl-1944, Wahl ġie assenjat fi sptar psikjatriku, fejn miet fl-1948.
Wahl ġie introdott għall-ewwel darba fl-interlingwistika permezz ta' Volapük, li għalih ġie introdott mill-kollega ta' missieru Waldemar Rosenberger. Huwa kkompona lessiku tat-terminoloġija tal-baħar għal-lingwa, qabel ma dawwar l-Esperanto fl-1888. Sostenitur tal-Esperanto, flimkien mal-oftalmologu L. L. Zamenhof, influwenza x-xogħol bikri li sar fuq il-grammatika u l-vokabularju tiegħu. Wara l-falliment tal-Esperanto Riformat, li tiegħu Wahl kien proponent, Wahl beda joħloq il-forma ideali tiegħu ta’ lingwa internazzjonali. Fl-1922 de Wahl ippubblika "ċavetta" għal lingwa ġdida, Occidental, u l-ewwel edizzjoni tal-perjodiku Kosmoglott (aktar tard Cosmoglotta). De Wahl żviluppa l-lingwa fuq diversi deċennji fuq il-parir tal-kelliema tagħha, iżda tbiegħed mill-moviment (imbagħad iċċentrat fl-Isvizzera) mill-1939 wara l-bidu tat-Tieni Gwerra Dinjija. Iktar tard, ingħaqad mal-Kumitat tal-Konsulenti Lingwistiċi, parti mill-Assoċjazzjoni Internazzjonali tal-Lingwi Awżiljarji, li se tippreżenta l-Interlingua fl-1951.
Oriġini
Edgar von Wahl kien membru tal-linja Päinurme mhux regolata tal-Wahls (Haus Assick). Il-bużnannu ta’ Edgar von Wahl kien Carl Gustav von Wahl, li akkwista l-Manor Pajusi, Tapik u Kavastu u kien ukoll is-sid ta’ Kaave Manor għal żmien qasir. Carl Gustav von Wahl kellu total ta '14-il tifel minn żewġ żwiġijiet, li minnhom niżlu diversi linji Wahl. Wieħed minnhom, in-nannu ta' Edgar von Wahl Alexei von Wahl, impjegat taċ-ċivil li xtara Päinurme fl-1837, poġġa l-pedament għal-linja Päinurme. Barra minn hekk, kien kerrej f’Taevere Manor, fejn twieled missier Edgar von Wahl Oskar von Wahl (1841-1906).
L-għeruq ta 'Edgar von Wahl estiżi parzjalment għall-Ingilterra. Waħda mill-bun nanniet tiegħu, Henriette Edwards, l-ewwel mara ta’ Carl Gustav von Wahl, kienet bint in-negozjant Ingliż George Edwards. Bużnanna oħra, Kornelia Elisabeth Knirsch, mart Alexei von Wahl, kienet omm Marie Turner tal-Ingilterra.
Missier Edgar von Wahl, Oskar von Wahl, inġinier ferrovjarju bi professjoni, iżżewweġ lil Lydia Amalie Marie von Husen (1845-1907) f'Tallinn fl-1866.
Tfulija u żgħażagħ
Edgar von Wahl twieled fit-23 ta’ Awwissu 1867  minn Oskar von Wahl u Lydia Amalie Marie, f’dik li llum hija Pervomaisk, Mykolaiv Oblast (dak iż-żmien fil-Gvern ta’ Kherson, Imperu Russu), fejn missieru kien beda jaħdem fuq il-ferrovija Odesa-Balta-Krementšuk-Kharkov fl-1866. Sal-1869, il-familja Wahl marret tgħix Kremenchuk, fejn twieldu tnejn mill-aħwa ta' Wahl: Oskar Paul Karl, li miet bħala tarbija fl-1869, u Arthur Johann Oskar (miet fl-1951) fl-1870. Iż-żewġ aħwa ta' Wahl, twieldu f'Tallinn. u Jenny Theophile (mietet fl-1961) f’San Pietruburgu fl-1877.
Wara perjodu interim f'Tallinn, fejn twieldu żewġt itfal oħra - Lydia Jenny Cornelia (1871-1917) u Harriet Marie Jenny (1873-1920) -, il-familja marret toqgħod f'San Pietruburgu fl-1876, fejn von Wahl qatta' s-snin ta' formazzjoni tiegħu. F'dan il-perjodu twieldet oħtu Jennry Theophile (1877-1961). Malli mar fil-belt, Edgar von Wahl beda jistudja fit-3 Gymnasium f'San Pietruburgu, u ggradwa fl-1886. Imbagħad studja l-arkitettura u aktar tard il-pittura fil-Fakultà tal-Fiżika u l-Matematika fl-Università ta' San Pietruburgu u fl-Akkademja ta' San Pietruburgu. Arti. Waqt li kien fl-università, Wahl ingħaqad mal-korporazzjoni Ġermaniża Baltika Nevania [et] li topera f'San Pietruburgu, fejn serva bħala teżorier fis-semestru tal-ħarifa tal-1891. Wahl ggradwa mill-Università ta' San Pietruburgu fl-1891 u rċieva diploma bħala għalliem tat-tpinġija fl-Iskola Elementari tal-Akkademja tal-Arti fl-1893. Wara li ggradwa mill-kulleġġ, Wahl ħadem fil-qosor bħala għalliem sostitut f'San Pietruburgu fil-ħarifa tal-1891, qabel ma daħal fil-militar.
Wahl tgħallem diversi lingwi bħala tifel u adoloxxenti. Meta kien tifel, kien kiseb għarfien tal-Ġermaniż, ir-Russu, l-Estonjan u l-Franċiż, fl-iskola sekondarja għolja studja l-Latin u l-Grieg antik, u l-Ispanjol fl-università. Minbarra dawn, kien kapaċi jifhem lilu nnifsu b’disaʼ lingwi oħra. Wahl kellu interess li joħloq lingwi minn età żgħira :
Ja in puerin età mi hat idé de construction de un lingue. Plen de racontagies de Cooper, Gustave Aimard etc con mu camarades mi ludet american indianos, e conceptet li idé de un spécial jargon quasi indian por nor ludes. It esset fat del indian nómines prendet del racontas, e complétât per altri ne-cessi paroles prendet de divers altri lingues, lt havet un gram-matica mixt-composit del antic-grec e del estonian. Ti lingue nequande esset usat proque mu camarades refusat aprender it. (b'Interlingue)
Traduzzjoni bil-Malti:
Anke f’żgħożiti, kelli l-idea li nibni lingwa. Mimli stejjer minn Cooper, Gustave Aimard eċċ, lgħabt Indjani Amerikani mal-ħbieb tiegħi, u ħsibt l-idea ta 'lingwaġġ speċjali kważi Indjan għal-logħob tagħna. Kien magħmul minn kliem Indjan meħud minn stejjer, u komplut bi kliem ieħor meħtieġ meħud minn diversi lingwi oħra. Kellha grammatika komposta minn Grieg Antik u Estonjan imħallat. Din il-lingwa qatt ma ntużat għax sħabi rrifjutaw li jitgħallmuha.
Servizz militari
Fl-1892 Wahl offriet biex iservi fil-Navy Russa. Matul is-servizz tiegħu, Wahl vvjaġġa b’mod estensiv, u żar il-gżejjer tal-Karibew u l-Istati Uniti fost postijiet oħra. Fil-bidu tal-1894, huwa rċieva l-grad ta' Michman (Russu: мичман) u rtira ftit wara.[2] Fis-sajf tal-1904, Wahl reġa’ ġie msejjaħ għal servizz attiv. Huwa serva fil-Flotta Baltika sa Ottubru 1905, għalkemm ma pparteċipax fil-battalji tal-Gwerra Russo-Ġappuniża.
Skont il-memorji tal-artist Estonjan Olev Mikiver [et; sv], li kien jaf lil de Wahl fiż-żgħożitu tiegħu, Wahl kien kburi ħafna bl-uniformi tiegħu ta’ uffiċjal ta’ żmien it-Tsarist u xi drabi saħansitra libesha għexieren ta’ snin wara:
Huwa improbabbli li von Wahl ipparteċipa fit-trażżin tar-ribelljoni ta' Sveaborg, peress li sa dak iż-żmien diġà nħeles mis-servizz.[21] De Wahl seta' rritorna għas-servizz attiv matul l-Ewwel Gwerra Dinjija. Mill-1921 Wahl kien irreġistrat ukoll bħala uffiċjal ta' riżerva tar-Repubblika tal-Estonja.
Waqt is-servizz tiegħu fin-Navy Russa, von Wahl ingħata t-2 u t-3 grad tal-Ordni ta' San Stanislav u t-3 grad tal-Ordni ta' Sant' Anna.
Tallinn 1894-1917
Fl-1894, Wahl mar joqgħod Tallinn, fejn qatta’ l-biċċa l-kbira tal-kumplament ta’ ħajtu. Dik il-ħarifa, beda jaħdem bħala għalliem tal-matematika u l-fiżika fl-Iskola Għolja tax-Xjenza ta’ San Pietru (issa l-Iskola Sekondarja tax-Xjenza ta’ Tallinn). Għallem it-tpinġija fl-iskola tal-bniet [et] immexxija mill-Baruniża Elisabeth von der Howen, l-Iskola Hanseatic, Tallinn, u l-Iskola tal-Katidral ta’ Tallinn. It-tagħlim tiegħu ġie interrott biss matul iż-żmien tiegħu fis-servizz militari.
L-istil ta’ tagħlim ta’ Wahl kien deskritt fil-memorji ta’ Aleksander Veiderma, edukatur fl-Iskola Rjali ta’ San Pietru mill-1906 sal-1909:
''Matemaatikat ja füüsikat õpetas veel Edgar von Wahl, endine mereväeohvitser, kellel oli alati varuks tabav märkus mõne sündmuse või isiku kohta. Ta oli kaunis räpakas füüsikakatsete korraldamisel: sageli murdusid riistad või purunesid klaasid. Tema suhtumine õpilastesse oli lihtne, mida kinnitab ka hüüdnimi Sass.''
Traduzzjoni bil-Malti:
Il-matematika u l-fiżika kienu mgħallma wkoll minn Edgar von Wahl, eks uffiċjal navali li dejjem kellu xi rimarki li jolqtu dwar xi avveniment jew persuna. Kien messy ħafna fit-twettiq ta 'esperimenti tal-fiżika: utensili jew ħġieġ spiss inkissru. L-attitudni tiegħu lejn l-istudenti kienet sempliċi, li hija kkonfermata wkoll mill-laqam Sass.
Fil-bidu tas-seklu, Wahl's bdiet tippubblika artikli dwar il-lingwistika f'pubblikazzjonijiet speċjalizzati, kif ukoll kitba f'diversi gazzetti u rivisti ta' Tallinn.
De Wahl daħal ukoll fil-politika qabel ma faqqgħet l-Ewwel Gwerra Dinjija. Fl-1913 ġie elett fil-kunsill tal-belt ta’ Tallinn, u sar membru tal-kumitat tal-kunsill għall-protezzjoni ta’ monumenti ta’ bini antik. Minkejja l-pożizzjoni ta’ tagħlim tiegħu, Wahl ma indirizzax kwistjonijiet ta’ edukazzjoni fuq il-Kunsill tal-Belt. Huwa kien parteċipant attiv fil-laqgħat tal-kunsill, iżda ftit tkellem.
Wara l-bidu tal-Ewwel Gwerra Dinjija, il-Ġermaniżi li kienu jgħixu fl-Imperu Russu kienu soġġetti għal ripressjoni, li de Wahl ma ħarabx għal kollox. Pereżempju, it-Tallinn Noble Club [et], li Wahl kien membru tiegħu, ingħalaq. Fil-ħarifa tal-1914, sab ruħu fiċ-ċentru ta’ kampanja ta’ propaganda biex ibiddel l-ismijiet tal-postijiet Ġermaniżi. Bħala kunsillier tal-belt, huwa pparteċipa f’diskussjonijiet dwar it-tismija mill-ġdid tal-belt ta’ Tallinn, wara l-proposta tas-Sindku Jaan Poska li tissostitwixxi isimha bil-Kolyvan bil-lingwa Russa Qadima (fid-diskussjoni tal-kwistjoni, intuża l-isem żbaljat Kalyvan). De Wahl skopra li l-eqdem ismijiet tal-belt kienu Ledenets jew Lindanisa. Kien interessat kemm kien se jiswa biex jinbidel l-isem, li ntqal li ntlaqa’ b’“daħk ġenerali” fil-kunsill. Il-voti meħtieġa biex jinbidel l-isem eventwalment intlaħqu mill-kunsill, iżda l-bidla nnifisha ma seħħitx.
Ħajja fl-Estonja indipendenti
Fi Frar tal-1918, fi żmien id-Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Estonja, de Wahl wera x-xewqa li jingħaqad mal-pulizija, b'permess tal-armi miktub għalih minn student.
Fl-1919, l-Iskola Sekondarja tax-Xjenza kienet maqsuma skond il-lingwa: l-Iskola Għolja tax-Xjenza ta 'Tallinn mgħallma bl-Estonjan u l-Iskola Għolja tax-Xjenza Ġermaniża ta' Tallinn mgħallma bil-Ġermaniż. De Wahl kompla bħala professur f'dan tal-aħħar, fejn għallem klassijiet fil-matematika, il-fiżika, il-ġeografija, il-kosmografija u t-tpinġija. L-istudenti spiss kienu jmorru għal xogħol ta' segwitu fid-dar tiegħu fi Triq Eha, li kienet iddisinjata fi stil marittimu u għalhekk kienet imlaqqma bħala l-"kabina" fost l-istudenti. Fost l-istudenti tiegħu, de Wahl kien għalliem popolari li kien partikolarment iddedikat għat-tagħlim tal-ġeografija, aktarx minħabba li kien ivvjaġġa ħafna. L-istudenti kienu impressjonati wkoll bil-fatt li de Wahl kien membru tal-Klabb Ingliż, li kien jopera fl-iskola.
De Wahl ġieli kellu konfront mal-kollegi tiegħu, u esprima b'mod miftuħ id-dispjaċir tiegħu għall-arti moderna (qabbilha mal-komuniżmu) meta kien mistieden għal wirja tal-arti mill-għalliem tal-arti tal-iskola. De Wahl irtira f’nofs is-snin għoxrin, iżda baqa’ jgħallem part-time sal-1933. Imbagħad ħa l-passatempi tiegħu, speċjalment il-lingwi artifiċjali, li kienu saru passjoni minn żmien San Pietruburgu. Kien editur tar-rivista Estländische Wochenschau mill-1929 sal-1930.
Matul it-Tieni Gwerra Dinjija
B'differenza mill-qraba tiegħu, de Wahl ma telaqx biex jiġi risistemat fil-Ġermanja fl-1939, fejn għażel li jibqa' l-Estonja. De Wahl, li rrappreżenta l-idea idealistika pan-Ewropea, ma għoġobx lill-gvern Nazzjonali Soċjalista tal-Ġermanja, u sejjaħlu "stat termite." Wahl seta’ wkoll għażel li jibqa’ biex jevita li jabbanduna l-arkivji estensivi tiegħu. Il-periklu li jispiċċa f'dar tal-irtirar fil-Ġermanja seta' wkoll kellu rwol: dan kien ġara lil xi wħud mill-konoxxenti tiegħu.
De Wahl reġa’ evita r-rilokazzjoni lejn il-Ġermanja li seħħet fir-rebbiegħa tal-1941. Huwa żgur kien konxju tar-rilokazzjoni sussegwenti, għax meta mistoqsi dwar il-pjanijiet tiegħu, wieġeb, u ma ħalla l-ebda dubju li d-deċiżjoni tiegħu kienet li toqgħod fl-Estonja:
Dan Hitler, dan il-ġenn, jipprojbixxi lsienna fil-pajjiżi kollha li jirbaħ. Dan il-bniedem huwa miġnun! — Edgar von Wahl fix-xitwa tal-1941
Fl-ewwel sena tar-repressjoni Sovjetika, de Wahl irnexxielu jaħrab. Wara l-bidu tal-okkupazzjoni Ġermaniża tal-Estonja, kien suspettat b'attivitajiet anti-istat. De Wahl ġie arrestat fit-12 ta’ Awwissu 1943, minħabba ittri mibgħuta lil Posen, ħutu, iżda li kienu nqabdu miċ-ċensuri f’Königsberg f’Lulju ta’ dik is-sena. F’dawn l-ittri, huwa kien bassar it-tifqigħa ta’ rewwixta fil-Polonja u ta parir lill-familja li kienet tgħix hemm biex tmur il-Ġermanja:
"wara x-xoljiment tal-Bolxeviżmu, madwar l-1944, meta l-forzi Ġermaniżi-Alleati jersqu mit-tramuntana lejn l-Asja Minuri perikoluża biex irażżnu r-rewwixta Għarbija, iżda mhux qabel, huwa probabbli ħafna li billi jirtiraw it-truppi mill-artijiet maħkuma mill-Ġermanja, il- Il-Pollakki se jippruvaw jibdew rewwixta (diġà għandhom kampijiet sigrieti tal-armi), u allura l-fewd tal-mibegħda li ilu għaddej jista’ jinbidel f’massakru partikolarment bla ħniena fl-irħula u l-mansions qodma Pollakki. Il-Balts huma fil-periklu. Għalhekk irrid inwissikom. u kul[add fl-istess sitwazzjoni u nitolbok biex titlaq minn Wartegau jekk jista’ jkun, jew tal-anqas kull mezz ta’ [arba meta tfaqqa’ r-rewwixta G[arbija.Skjera r-Reich fil-[in.Nitlob li din l-ittra, li ktibtlek issa, f’Lulju 1943, tiġi ppreservata bħala dokument u, jekk possibbli, mogħtija lil ħaddieħor għall-eżaminazzjoni.” — Ittra minn Edgar von Wahl lil Lieselotte Riesenkampff f’Tallinn fit-18 ta’ Lulju, 1943
Fl-istess ittra, de Wahl innota li qabel kien bassar l-attakk fuq Pearl Harbor u t-tifqigħa sussegwenti tal-gwerra bejn l-Istati Uniti u l-Ġappun. Waqt is-seduta de Wahl ma ċaħadx dak li kiteb, u tenna bosta mill-akkużi li kien għamel, “emmen bis-sħiħ” fil-veraċità tat-tbassir tiegħu. De Wahl inżamm għal xi żmien fil-Kamp tax-Xogħol u l-Edukazzjoni ta’ Tallinn, iżda x-xhieda mogħtija waqt l-interrogazzjoni tiegħu kienet ikkunsidrata stramba mis-Sicherheitsdienst, u għalhekk de Wahl intbagħat biex jiġi eżaminat fil-klinika tan-nervituri Seewald. Hemmhekk ġie djanjostikat b'dgħjufija fix-xjuħija u mdaħħal fi sptar psikjatriku, li wkoll salvah minn piena tal-mewt possibbli. De Wahl ġie difiż minn diversi qraba u ħbieb qrib li sostnew li ma kienx responsabbli għall-azzjonijiet tiegħu.
Waqt ir-rejd bil-bombi f’Marzu 1944, l-arkivju ta’ de Wahl inqered, li kien ta’ xokk kbir għalih. Tliet snin wara, f'ittra lill-Punentista Finlandiż A. Z. Ramstedt, fakkar li dak li ġara kien diżastru reali, li matulu ntilfu ħafna materjali insostitwibbli u uniċi.
L-aħħar jiem u l-mewt
Il-lista li l-Ġermaniżi għamlu fi Frar tal-1945 tan-nies li kellhom jiġu deportati kien jinkludi isem de Wahl, kif ukoll Ġermaniżi oħra li għadhom jgħixu fl-Estonja. Fiż-żmien tad-deportazzjoni skedata tiegħu f’Awwissu, madankollu, de Wahl kien fost tużżana nies li ma ġewx deportati jew li ma setax jiġi determinat fejn kienu. Għalkemm ir-raġunijiet għall-ħarba ta’ de Wahl mhumiex magħrufa eżatt, huwa magħruf li f’xi każijiet il-kap tat-task force li wettaq id-deportazzjoni ħa d-deċiżjoni li ma jiħux il-morda serjament jew il-persuni b’diżabilità, u għalhekk id-deċiżjoni setgħet ġiet influwenzata minn l-opinjoni tal-persunal tal-isptar. Għalhekk, kienet il-preżenza tiegħu fi sptar mentali li probabbilment salva lil Wahl għat-tieni darba.
Wara li ħarab mid-deportazzjoni, Wahl xorta rnexxielu jikkorrispondi ma’ kollegi barranin. Il-persunal tal-isptar f'Seewald seta' għaraf id-dedikazzjoni tiegħu għall-filoloġija meta ppermettew il-komunikazzjoni tiegħu mad-dinja ta' barra.
Wahl miet fid-9 ta’ Marzu 1948. Huwa kien midfun fl-14 ta’ Marzu fiċ-Ċimiterju Alexander Nevsky fiċ-Ċimiterju ta’ Siselinna, Tallinn. Fl-1996, il-fdalijiet ta' de Wahl ġew imċaqalqa fil-Kappella tal-Manor Pajusi, fejn tinsab il-kappella tal-familja von Wahl.
Sfond
L-isforzi ta’ De Wahl biex joħloq lingwa ġdida u ideali għall-komunikazzjoni internazzjonali bdew b’interess ġenerali fil-lingwi artifiċjali fl-Imperu Russu lejn l-aħħar tad-19 u l-bidu tas-seklu 20. De Wahl beda jinteressa ruħu fil-Volapük li nħoloq reċentement fl-1887 (li ġie introdott fil-lingwa mill-kollega ta' missieru, Waldermar Rosenberger f'San Pietruburgu); wara beda jinteressa ruħu fl-Esperanto. Sar avukat attiv tal-Volapük, iżda ftit wara fil-bidu tal-1888, ġie introdott għall-Esperanto u qaleb għalih. Il-lingwista Estonjan Paul Ariste kiteb li de Wahl malajr sar avukat tal-kreatur tal-Esperanto, L. L. Zamenhof, u tax-xogħol tiegħu wara li sar familjari mal-ewwel ktieb tal-Esperanto ppubblikat fl-1887. Kien wieħed mill-fundaturi tal-Espero, l-ewwel soċjetà tal-Esperanto tar-Russja mwaqqfa. f’San Pietruburgu fl-1891, u sar ukoll korrispondent għar-rivista La Esperantisto. Huwa ttraduċa finzjoni Russa fl-Esperanto u kkumpila dizzjunarju Esperanto-Spanjol.
Madankollu, de Wahl ma allinjax ruħu definittivament mal-Esperanto, iżda beda t-tfittxija għal lingwa artifiċjali ġdida:
Kellu karattru bla kwiet, dejjem xi ħaġa ġdida. Minħabba din il-karatteristika, meta kien iżgħar, kien dejjem aktar inklinat li jippromwovi disinji ġodda għal lingwi artifiċjali [...]
— Paul Ariste fl-1967.
Ħolqien u introduzzjoni
De Wahl ħa l-ewwel passi biex joħloq lingwa ġdida fl-aħħar snin tas-seklu 19. Fl-1896 u fl-1897 huwa ppubblika żewġ artikli fir-rivista Linguist ibbażata f’Hanover, fejn ippreżenta l-ideat tiegħu. Madwar l-istess żmien, Rosenberger, li dak iż-żmien kien president tal-Akkademja Volapük f'San Pietruburgu, introduċa lill-membri tal-akkademja għal lingwa ġdida tal-ħolqien tiegħu stess, l-Idiom Neutral. Mill-1906 'l quddiem f'San Pietruburgu, Rosenberger ippubblika wkoll ir-rivista Progress b'lingwa ġdida. F'dik il-pubblikazzjoni, de Wahl għamel il-proposti tiegħu stess għal riformi fil-lingwa, li Rosenberg adotta sena wara fl-1907. Minkejja r-riforma, l-Idiom Neutral ma kisbitx popolarità u spiċċat. Fl-istess ħin, de Wahl żviluppa lingwa awżiljarja internazzjonali ġdida, ibbażata fuq il-lingwi Rumanzi, imsejħa Auli, akronimu għal Auxiliari Lingue International f'dik il-lingwa (Ingliż: Lingwa awżiljarja internazzjonali). Dan sar l-istadju intermedju ta’ Occidental, u de Wahl introduċieh fl-1909 fil-ġurnal Academia pro Interlingua – Discussiones. Fl-1911, de Wahl ifformula r-regola tal-formazzjoni tal-kelma li kienet tifforma l-bażi ta' Occidental.
Fl-1916, id-dilettanti tal-lingwa artifiċjali Russi waqqfu l-Assoċjazzjoni Kosmoglott f’San Pietruburgu. De Wahl ma kienx wieħed mill-fundaturi tiegħu, iżda aktar tard ingħaqad, kif għamel il-lingwista Estonjan Jakob Linzbach. De Wahl sar kelliem għall-“iskola naturalistika” tal-assoċjazzjoni; b’hekk twitti t-triq għall-ħolqien ta’ Occidental. Bl-avvenimenti rivoluzzjonarji tal-1917 u t-tluq tal-membri tagħha minn San Pietruburgu, l-attivitajiet tal-assoċjazzjoni spiċċaw, u spiċċaw kompletament fl-1921, iżda reġgħu reġgħu bdew f'Tallinn fl-istess sena. L-attivitajiet tal-assoċjazzjoni reġgħu reġgħu de Wahl flimkien ma Linzbach, u l-isem tal-assoċjazzjoni nbidel għal Kosmoglott. Inżammu rabtiet mal-ex membri tal-assoċjazzjoni, li issa topera f’diversi pajjiżi Ewropej. De Wahl kien ukoll l-editur tar-rivista Kosmoglott ippubblikata mill-assoċjazzjoni mill-1922 sal-1926. Fl-ewwel ħarġa tiegħu, de Wahl introduċa l-lingwa artifiċjali li ħoloq, Occidental. Mill-1923 sal-1928, introduċa wkoll il-lingwa fis-serje Occidental, unic natural, vermen newtrali e max facil e comprensibil lingue por International relationes. Wahl ippubblika ktieb fl-1925 bit-titlu Radicarium directiv del lingue International (Occidental) in 8 languages.
Ifrex
Fl-ewwel ħarġa tar-rivista kienet ippubblikata wkoll wieħed mill-ewwel tentattivi tas-soċjetà biex tikseb attenzjoni internazzjonali għall-attivitajiet tagħha. Il-ħarġa kien fiha ittra mibgħuta lill-Lega tan-Nazzjonijiet, u ġiet stampata fil-5 ta’ Settembru, 1921, li tirrakkomanda l-introduzzjoni ta’ lingwa perfetta, mhux neċessarjament l-aktar lingwa komuni ta’ komunikazzjoni bejn il-popli, li tkun akkwistata faċilment. Sabiex tinstab lingwa xierqa, kien irrakkomandat li ssir kompetizzjoni u li l-kandidati jiġu evalwati minn kumitat ta’ esperti msejjaħ mil-Lega tan-Nazzjonijiet. Il-proposta ġiet miċħuda.
Minkejja dan il-falliment, il-lingwa Occidentali ġibdet interlingwisti; b'mod partikolari dilettanti tal-Ido (l-Esperantisti baqgħu fidili lejn ilsienna). Skont Ariste, tilwim intern fost l-Idisti u appell personali minn de Wahl wasslu lil ħafna biex jippromwovu l-lingwa. Flimkien mat-tkabbir tal-popolarità tal-lingwa, l-attività ta' Kosmoglott naqset, u l-avveniment ta' Diċembru 1928 b'kommemorazzjoni ta' Rosenberger, li kien miet 10 snin qabel, kien meqjus bħala l-aħħar avveniment tas-soċjetà.
Occidental qatt ma kiseb il-popolarità tal-Esperanto, għalkemm de Wahl kien ried joħloq lingwa ideali għall-komunikazzjoni internazzjonali. B'differenza mill-Esperanto, li sar lingwa popolari fost il-movimenti tax-xogħol, il-kelliema tal-Punent fil-perjodu ta' bejn il-gwerra kienu fil-biċċa l-kbira intellettwali tal-Ewropa tal-Punent.
Familja
De Wahl iżżewweġ lil Maria von Hübbenet (it-tifla tat-tabib personali tal-Gran Dukessa Maria Pavlovna), f'San Pietruburgu fl-1894. Huma kellhom ħamest itfal: Johann jew Hans, Guido, Ellen, Anatol, u Lydia Maria. Iż-żwieġ ġie xolt fl-1913, u wara Johann, Guido u Lydia baqgħu ma’ Edgar filwaqt li Anatol baqa’ ma’ ommu, li marret toqgħod il-Finlandja, u ftit tal-ħin wara Lydia Maria marret hemm ukoll. Iż-żewġ ulied il-kbar ta’ De Wahl marru jgħixu l-Ġermanja fil-bidu tal-Ewwel Gwerra Dinjija, fejn servew fl-armata. Guido qatta' vaganza qasira f'Tallinn waqt l-okkupazzjoni Ġermaniża, iżda fl-aħħar tal-1918 sparixxa. Skont sors wieħed huwa miet f'battalja mal-Bolxeviki qrib Tukums, il-Latvja fl-1919.
Fl-1914 de Wahl iżżewweġ lil Agnes Riesenkampff. Bħal żewġha, Agnes kienet għalliema, tgħallem il-ġinnastika f'Tallinn. Fl-1917, twieldet binthom Veronika. Id-destin ta’ Agnes ma kienx ċar għal żmien twil. Fl-1946 ġie ssuġġerit li sparixxa waqt il-migrazzjoni sfurzata ta' Ġunju 1941, iżda issa huwa magħruf li ġiet arrestata u sparata mill-NKVD fl-1941.
Tbaħħir
Minbarra l-lingwistika, Edgar de Wahl kien baħri passatemp. Fl-1895 sar membru tal-Estonian Imperial Maritime Yacht Club, u fis-snin ta’ wara kien membru attiv, ingħaqad mal-kumitat tekniku tiegħu u kien is-segretarju tal-klabb. Huwa pproduċa yearbook ddedikat għall-25 anniversarju tal-klabb fl-1913. Fl-1922, de Wahl sar membru onorarju tal-klabb. Huwa kellu diversi jottijiet matul is-snin, li wieħed minnhom, ketch imsejjaħ Auli, jingħad li ddisinja hu stess.
Essaouira
Essaouira (/ˌɛsəˈwɪərə/ ESS-ə-WEER-ə; bl-Għarbi: الصويرة, b'ittri Rumani: aṣ-Ṣawīra; bit-Tachelhit: ⵜⴰⵚⵚⵓⵔⵜ, b'ittri Rumani : Taṣṣort, li qabel kienet imsejħa ⴰⵎⴳⴷⵓⵍ Amegdul), u li sas-snin 60 tas-seklu 20 kienet magħrufa bħala Mogador, hija belt portwali fil-Punent tal-Marokk, fir-reġjun ta' Marrakesh-Safi, mal-kosta Atlantika. Mill-2014 għandha popolazzjoni ta' 77,966 abitant.
L-istabbiliment tal-belt ta' Essaouira kien xogħol is-sultan 'Alawid Marokkin Mohammed bin Abdallah, li wettaq esperiment oriġinali u inkariga l-kostruzzjoni f'idejn diversi arkitetti rinomati fl-1760, b'mod partikolari Théodore Cornut u Ahmed al-Inglizi, li ddisinjaw il-belt permezz ta' ħabsin Franċiżi li kienu nqabdu mill-ispedizzjoni li ma rnexxietx tal-Franċiżi lejn Larache fl-1765. Bil-missjoni li jibnu belt, adattawha għall-ħtiġijiet tal-merkanti barranin. Ladarba nbniet, il-belt baqgħet tikber u għaddiet minn epoka tad-deheb u żvilupp eċċezzjonali, u saret l-iżjed port kummerċjali importanti tal-pajjiż, kif ukoll il-belt kapitali diplomatika bejn l-aħħar tas-seklu 18 u l-ewwel nofs tas-seklu 19.
Il-medina ta' Essaouira ġiet iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2001.
Isem u etimoloġija
Isem il-belt normalment jiġi spellut Essaouira bl-ittri Rumani, u الصويرة bl-Għarbi. Dawn iż-żewġ verżjonijiet ortografiċi jirrappreżentaw isem il-belt bl-Għarbi tal-Marokk, ṣ-Ṣwiṛa. Dan id-diminuttiv (bl-artiklu definit) tan-nom ṣuṛ ifisser "ħajt jew sur". Il-pronunzja bil-ħsejjes tal-farinġi /ṣ/ u /ṛ/ huwa żvilupp tipikament Marokkin. Bl-Għarbi Klassiku, in-nom huwa sūr (سور, b'/s/ u /r/ sempliċi), u d-diminuttiv huwa suwayrah (سويرة); din hija l-unika forma kkwotata fid-dizzjunarji kollha tal-Għarbi Klassiku. Għaldaqstant, l-isem spellut bl-Għarbi skont il-pronunzja klassika hu السويرة al-Suwayrah (b'sīn u mhux ṣād).
Bil-lingwa tal-Berberi, li hija mitkellma minn proporzjon imdaqqas tal-abitanti tal-belt, tissejjaħ Taṣṣort, li tfisser "il-fortizza ż-żgħira".
Bl-Għarbi tal-Marokk, abitant maskili wieħed jissejjaħ ṣwiṛi, bil-plural ṣwiṛiyin, u abitanta femminili waħda tissejjaħ ṣwiṛiya, bil-plural ṣwiṛiyat. Bil-lingwa tal-Berberi, abitant maskili wieħed jissejjaħ u Taṣṣort, bil-plural: ayt Taṣṣoṛt, u abitanti femminili waħda tissejjaħ ult Taṣṣort, bil-plural ist Taṣṣort.
Sas-snin 60 tas-seklu 20, Essaouira kienet magħrufa ġeneralment bl-isem Portugiż tagħha, Mogador. Dan l-isem x'aktarx li oriġina mill-isem antik bil-Berberu Amegdul (spellut أمقدول bl-Għarbi), li tissemma mill-ġeografu tas-seklu 11 al-Bakrī.
Storja
Ir-riċerka arkeoloġika turina li Essaouira ġiet okkupata minn żminijiet preistoriċi. Il-bajja ta' Essaouira hija parzjalment imkennija mill-gżira ta' Mogador, u b'hekk hija port paċifiku protett mill-qilla tal-irjieħ marittimi.
Żmien il-qedem
Essaouira ilha titqies bħala waħda mill-aqwa postijiet fejn wieħed jista' jankra tul il-kosta tal-Marokk. In-navigatur Kartaġiniż Hanno żar il-post fis-seklu 5 Q.K. u stabbilixxa l-waqfa kummerċjali ta' Arambys.
Għall-ħabta ta' tmiem is-seklu 1 Q.K. jew il-bidu tas-seklu 1 W.K., ir-re Berberu Juba II stabbilixxa fabbrika tal-ipproċessar tal-lewn vjola ta' Tyre, fejn kienu jiġu pproċessati l-qxur tal-bebbux tal-baħar tal-ispeċijiet Murex u Purpura li jinstabu fil-blat intermareali f'Essaouira u l-Iles Purpuraires. Dan il-lewn kien jingħata lill-istrixxa vjola fit-togi milbusa mis-senaturi tal-Imperu Ruman.
Villa Rumana ġiet skavata fil-Gżira ta' Mogador. Instabu vażun Ruman u xi muniti mis-seklu 3 W.K. Il-biċċa l-kbira tal-artefatti issa jinsabu għall-wiri fil-Mużew ta' Sidi Mohammed ben Abdallah u fil-Mużew Arkeoloġiku ta' Rabat.
Żmien il-Portugiżi (1506-1510)
Fl-1506, ir-re tal-Portugall, D. Manuel I, ordna li tinbena fortizza fil-post, imsejħa Castelo Real de Mogador. B'kollox, ġie ddokumentat li l-Portugiżi ħatfu sitt irħula Marokkini u bnew sitt fortizzi awtonomi tul il-kosta tal-Atlantiku, bejn ix-xmara Loukos fit-Tramuntana u x-xmara Sous fin-Nofsinhar. Erbgħa minnhom ma damux wisq: Graciosa (1489), São João da Mamora (1515), Castelo Real of Mogador (1506-1510) u Aguz (1520-1525). Tnejn minnhom saru insedjamenti urbani: Santa Cruz do Cabo de Gué (Agadir moderna, stabbilita fl-1505-1506), u Mazagan, stabbilita fl-1514-1517. Wara l-Waqgħa ta' Agadir fl-1541, il-Portugiżi kellhom jabbandunaw il-biċċa l-kbira tal-insedjamenti tagħhom bejn l-1541 u l-1550, għalkemm irnexxielhom iżommu Ceuta, Tangier u Mazagan.
Il-fortizza ta' Castelo Real of Mogador ċediet għar-reżistenza lokali tal-fratellanza ta' Regraga erba' snin wara li ġiet stabbilita, fl-1510.
Matul is-seklu 16, xi setgħat inkluż Spanja, l-Ingilterra, in-Netherlands u Franza ppruvaw jaħkmu l-lokalità iżda ma rnexxielhomx. Essaouira baqgħet kruċjali għall-esportazzjoni taz-zokkor u tal-molassi u bħala port għall-ankraġġ tal-pirati.
Spedizzjoni ta' De Razilly (1629)
Franza kienet involuta f'tentattiv bikri ta' kolonizzazzjoni ta' Mogador fl-1629. Filwaqt li Richelieu u Père Joseph kienu qed jippruvaw jistabbilixxu politika kolonjali, l-Ammirall Isaac de Razilly issuġġerixxa l-okkupazzjoni ta' Mogador fl-1626, wara rikonjizzjoni li kien wettaq fl-1619. L-objettiv kien li tinħoloq bażi kontra s-Sultan tal-Marokk sabiex jinħonoq il-port ta' Safi.
Stabbiliment ta' Essaouira moderna (1760-1770)
Il-belt attwali ta' Essaouira nbniet matul nofs is-seklu 18 mir-re Marokkin. Mohammed III ipprova jerġa' jorjenta r-renju tiegħu lejn l-Atlantiku għal żieda fl-iskambji mas-setgħat Ewropej, u għażel lil Mogador bħala l-post ewlieni tiegħu. Wieħed mill-objettivi tiegħu kien li jistabbilixxi port fl-eqreb punt possibbli għal Marrakesh. L-ieħor kien li jaqta' l-kummerċ minn Agadir fin-Nofsinhar, li kienet qed tiffavurixxi lil rivali politiku ta' Mohammed III, u l-abitanti ta' Agadir ġew imġegħla jirrilokaw lejn Essaouira.
Minn żmien ir-rikostruzzjoni tagħha minn Muhammad III sal-aħħar tas-seklu 19, Essaouira serviet bħala l-port prinċipali tal-Marokk, u offriet il-merkanzija tal-kummerċ tal-karovani lid-dinja. Ir-rotta wasslet merkanzija mill-Afrika sub-Saħarjana sa Timbuktu, kif ukoll mid-deżert u l-muntanji Atlas sa Marrakesh. It-triq minn Marrakesh sa Essaouira hija triq dritta, u din tispjega l-għażla tar-re li jagħżel lil dan il-port fost bosta oħrajn tul il-kosta Marokkina.
Preżenza tal-Lhud
Mohammed III ħeġġeġ lil-Lhud Marokkini jinsedjaw ruħhom fil-belt u jieħdu ħsieb il-kummerċ mal-Ewropa. Il-Lhud fl-imgħoddi kienu jirrappreżentaw il-maġġoranza tal-popolazzjoni, u l-kwartier Lhudi (jew mellah) fih bosta sinagogi antiki. Il-belt fiha wkoll ċimiterju Lhudi kbir. Il-belt iffjorixxiet sal-mewt tal-kummerċ tal-karovani, li mbagħad ħadlu postu l-kummerċ Ewropew dirett bit-trasport marittimu mal-Afrika sub-Saħarjana. It-tibdil fil-kummerċ, l-istabbiliment ta' Iżrael, il-gwerer li rriżultaw mal-istati Għarab, u l-indipendenza tal-Marokk kollha wasslu biex il-Lhud Sefardiċi jitilqu mill-pajjiż. Mill-2017, Essaouira kellha tliet abitanti Lhud biss. Fil-15 ta' Jannar 2020, ir-Re Mohammed VI żar lil Bayt Dakira, dar Lhudija storika, f'Essaouira.
Kummerċ u diplomazija Ewropej
Fis-seklu 19, Essaouira saret l-ewwel port marittimu tal-Marokk, b'volumi ta' kummerċ kważi d-doppju ta' dawk ta' Rabat. Il-belt iffunzjonat bħala port għal Marrakesh, peress li kienet ftit jiem biss 'il bogħod mill-belt interna. Ir-rappreżentanzi diplomatiċi u kummerċjali ġew stabbiliti f'Essouira mis-setgħat Ewropej. Fis-snin 20 tas-seklu 19, id-diplomatiċi Ewropej kienu kkonċentrati f'Tangier jew f'Essaouira.
Interventi u Protettorat Franċiżi
Wara l-alleanza tal-Marokk ma' Abd-El-Kader tal-Alġerija kontra Franza, Essaouira ġiet ibbumbardjata u għal żmien qasir ġiet okkupata mill-Flotta Navali Franċiża taħt il-Prinċep de Joinville fis-16 ta' Awwissu 1844, fil-Bumbardament ta' Mogador, battalja importanti tal-Ewwel Gwerra bejn Franza u l-Marokk.
Mill-1912 sal-1956, Essaouira kienet parti mill-Protettorat Franċiż tal-Marokk. Mogador intużat bħala bażi għal spedizzjoni militari kontra Dar Anflous, meta 8,000 suldat tat-truppi Franċiżi kienu skjerati 'l barra mill-belt taħt l-ordnijiet tal-Ġenerali Franchet d'Esperey u Brulard. Il-Kasbah ta' Dar Anflous ittieħdet fil-25 ta' Jannar 1913. Fl-1930, l-aħwa Michel u Jean Vieuchange użaw lil Essaouira bħala bażi qabel ma Michel telaq fis-Saħara tal-Punent biex jipprova jsib lil Smara.
Franza kellha preżenza amministrattiva, militari u ekonomika importanti. Essaouira kellha skola Franċiża-Marokkina, li għadha viżibbli fi Triq Derb Dharb. Lingwistikament, bosta Marokkini ta' Essaouira għandhom ħakma tajba tal-Franċiż illum il-ġurnata u jitkellmuh.
Snin reċenti
Fil-bidu tas-snin 50 tas-seklu 20, ir-reġista u l-attur tal-films Orson Welles qagħad fil-Hotel des Iles fin-Nofsinhar tas-swar tal-belt meta nġibdet il-verżjoni klassika tal-film tal-1952 "Othello" li fih diversi xeni memorabbli li nġibdu fit-toroq u fis-sqaqien qishom labirint tal-medina. Jingħad li matul is-soġġorn tiegħu, Welles iltaqa' ma' Winston Churchill, li kien mistieden ieħor fil-Hotel des Iles. Hemm bassoriljiev ta' Orson Welles fi pjazza żgħira eżatt barra mis-swar tal-medina qrib il-baħar. Diversi reġisti oħra tal-films użaw lil Essaouira biex jisfruttaw il-kwalitajiet fotoġeniċi u atmosferiċi tagħha.
Il-belt intużat ukoll għall-ġbid ta' "The Game of Thrones" bħala d-dar tal-Armata tal-Mhux Mimsusa. Ix-xena tar-ringieli ta' skjavi msallbin kienet mod biex jitgħattew il-kanuni Portugiżi.
Fil-bidu tal-aħħar tas-snin 60 tas-seklu 20, Essaouira saret post fejn kienu jinġabru l-hippies.
Sit ta' Wirt Dinji
Il-Medina ta' Essaouira ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2001.
Sydney
Sydney hija l-akbar belt fl-Awstralja u l-Nofsinhar Ġdid Wales.
Essaouira
Sit ta' Wirt Dinji
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".
Volubilis
daqsminuri|263x263px|Il-fdalijiet ta' Volubilis. Volubilis (pronunzja bil-Latin: [wɔˈɫuːbɪlɪs]; bl-Għarbi: وليلي, b'ittri Rumani: walīlī; bil-lingwi Berberi: ⵡⵍⵉⵍⵉ, b'ittri Rumani: wlili) hija belt Berbera-Rumana parzjalment skavata fil-Marokk, li tinsab qrib il-belt ta' Meknes u li setgħet kienet il-belt kapitali tar-Renju tal-Mawritanja, mill-inqas minn żmien ir-Re Ġuba II. Qabel Volubilis, il-belt kapitali tar-renju x'aktarx li kienet Gilda.
Essaouira
Ġemellaġġ
Essaouira hija ġemellata ma':
Volubilis
Mibnija f'żona agrikola għammiela, il-belt żviluppat mis-seklu 3 Q.K. 'il quddiem bħala insedjament Berberu u mbagħad bħala insedjament proto-Kartaġiniż, qabel ma saret il-belt kapitali tar-Renju tal-Mawritanja. F'qasir żmien kibret sew taħt it-tmexxija tar-Rumani mis-seklu 1 W.K. 'il quddiem u baqgħet tikber sa ma kienet tkopri madwar 42 ettaru (100 akru) ta' art b'ċirkwit ta' 2.6 kilometri (1.6 mil) ta' ħitan. Il-belt kisbet għadd ta' binjiet pubbliċi ewlenin fis-seklu 2, inkluż bażilika, tempju u arkata trijonfali. Il-prosperità tagħha, li nibtet prinċipalment mit-tkabbir taż-żebbuġ, qanqlet il-kostruzzjoni ta' bosta vilel kbar fil-kampanja bl-art tal-mużajk.
Il-fdalijiet baqgħu sostanzjalment intatti sa ma ġew devastati minn terremot f'nofs is-seklu 18 u sussegwentement ir-rikkezzi li kien hemm ġew misruqa mill-mexxejja Marokkini li riedu l-ġebel għall-kostruzzjoni ta' Meknes. Lejn l-aħħar tas-seklu 19 is-sit ġie indentifikat definittivament bħala dak tal-belt antika ta' Volubilis. Matul u wara l-perjodu ta' tmexxija Franċiża fil-Marokk, madwar nofs is-sit ġie skavat, u ġew żvelati bosta artijiet tal-mużajk fin. Uħud mill-iżjed binjiet pubbliċi prominenti u mid-djar ta' status għoli ġew irrestawrati jew rikostruwiti. Illum il-ġurnata Volubilis hija Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, li tniżżlet fil-lista bħala "eżempju ppreservat sew ta' belt kolonjali Rumana kbira fil-periferiji tal-Imperu".
Isem
L-oriġini ta' isem il-belt mhumiex magħrufa iżda x'aktarx li huwa Latinizzazzjoni tal-kelma Walilt bl-Amazigh, li tfisser oleandru, li jikber mal-ġnub tal-wied. Jaf kien ukoll traduzzjoni diretta tal-isem bl-Amazigh bl-għerq WLLY li jfisser "iddawwar, tagħżel".
Id-dizzjunarju Latin ta' Lewis u Short jagħti t-tifsira bil-Latin ta' "volubilis" bħala "dak li jiddawwar jew dak li jiddawwar fuqu nnifsu, li jingħażel". Il-kelma tissemma fl-Epistoli ta' Orazju (I, 2, 43): labitur, et labetur in omne volubilis aevum ("Tnixxi u se tnixxi, u tibqa' ddur għal dejjem".). Bil-Latin Klassiku, l-ittra "v" f'"volubilis" kienet pronunzjata bħall-ittra "w", u b'hekk il-pronunzja kienet eqreb għall-pronunzji attwali bl-Għarbi u bl-Amazigh.
Charles-Joseph Tissot (1828-1884) skopra li dak li xi sorsi bl-Għarbi kienu jirreferu għalih bħala "Qasr Fara'on" (قصر فرعون jew il-Palazz tal-Faragħun) kien jikkorrispondi għal Volubilis. Dan it-terminu għadu jintuża llum il-ġurnata miċ-ċittadini lokali, u xi kultant jitqassar għal لقصر jew El Ksar, li tfisser "il-Palazz".
Stabbiliment u okkupazzjoni Rumana
Mibnija fuq xaqliba baxxa taħt il-muntanja ta' Zerhoun, Volubilis tinsab fuq irdum 'il fuq mill-wied ta' Khoumane (Khuman) li minnu tgħaddi nixxiegħa tributarja żgħira msejħa Fertassa. Il-belt tħares fuq pjanura alluvjali għammiela fit-Tramuntana tal-belt moderna ta' Meknes. L-inħawi madwar Volubilis kienu abitati mill-inqas min-Neolitiku Atlantiku Aħħari, xi 5,000 sena ilu; mill-iskavi arkeoloġiċi fis-sit instabu bċejjeċ tal-fuħħar Neolitiċi b'disinn paragunabbli għal dawk ta' bċejjeċ li nstabu fl-Iberja. Sas-seklu 3 Q.K., il-Kartaġiniżi kellhom preżenza hemmhekk, kif joħroġ fid-dieher mill-fdalijiet ta' tempju ddedikat lill-alla Puniku Baal u mis-sejbiet tal-fuħħar u tal-ġebel imnaqqxa b'kitbiet bil-lingwa tal-Feniċi.
Wara r-Rumani
Volubilis baqgħet abitata għal sekli wara tmiem il-kontroll Ruman. Ġiet okkupata mill-ġdid ċertament mill-Imperu Ruman tal-Lvant fis-sekli 6 u 7, kif joħroġ fid-dieher minn tliet kitbiet Kristjani mnaqqxa datati bis-sena provinċjali. Sas-708 mal-wasla tal-Għarab, isem il-belt inbidel għal Oualila jew Walīlī, u l-belt ġiet abitata mill-Awraba, tribù Berbera li oriġinat mil-Libja. Ħafna miċ-ċentru tal-belt kien ġie abbandunat u ġie ttrasformat f'ċimiterju, filwaqt li ċ-ċentru abitat kien mexa fil-Lbiċ tal-belt, fejn inbena ħajt ġdid ta' difiża.
"Ma tantx fadal wisq fdalijiet li għadhom weqfin; żewġ arkati, it-tnejn tassew kbar bħala daqs, u ppreservati pjuttost tajjeb, waħedhom juru l-kobor li kellha din il-belt antika, filwaqt li akri sħaħ ta' art huma miżgħuda monumenti u skulturi mkissrin. Għad hemm ukoll ftit pilastri iżolati, u sistema kbira tad-drenaġġ jew akkwedott, simili għal Cloaca Maxima f'Ruma, li tagħti lejn xmara żgħira iktar 'l isfel".
Malcolm Macdonald
Malcolm Ian Macdonald (twieled fis-7 ta' Jannar 1950) huwa eks-plejer tal-futbol Ingliż, imlaqqam bħala "Supermac", li jibqa' famuż għall-perjodu li qatta' mat-tim ta' Newcastle United u l-Arsenal.
Karriera
Imwieled f'Fulham, Londra, Macdonald beda bħala difensur fuq il-faxex qabel ma ħa l-irwol ta' attakkant. Hu lagħab għal staġun mat-tim ta' Fulham qabel ma ttrasferixxa mat-tim ta' Luton Town. Ma' Luton hu skorja 49 darba fi 88 partita, forma li laqtet għajn il-kowċ ta' Newcastle United FCNewcastle United Joe Harvey, li iffirma għalihom għal somma ta' £180,000 fis-sajf tal-1971. Ma' Newcastle mal-ewwel sab ruħu fost il-favoriti tal-partitarji, fejn fid-debutt tiegħu f'St James' Park hu skorja tripletta kontra Liverpool, u kien l-aqwa skorer tal-klabb għal ħames staġuni infila.