cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Angkor Wat
Sit u pjanta
daqsminuri|Pjanta tat-tempju ta' Angkor Wat Angkor Wat, li jinsab eżattament 13°24′45″N 103°52′0″E, huwa kombinazzjoni unika ta' tempju f'għamla ta' muntanja (id-disinn standard għat-tempji statali tal-imperu) u tal-pjanta suċċessiva b'galleriji konċentriċi. Il-kostruzzjoni ta' Angkor Wat tissuġġerixxi wkoll li xi karatteristiċi tat-tempju kellhom rabta apposta mal-pożizzjoni tax-xemx. Dan joħroġ fid-dieher fil-mod kif inhu orjentat it-tempju fil-Lvant u fil-Punent, u l-veduti fix-xefaq mit-terrazzi tat-tempju fejn torrijiet speċifiċi jidhru li nbnew eżatt fejn titla' x-xemx f'solstizju. It-tempju huwa rappreżentazzjoni tal-Muntanja Meru, fejn jgħixu l-allat: il-ħames torrijiet ewlenin jissimboleġġaw il-ħames qċaċet tal-muntanja, u l-ħitan u l-ħondoq jissimboleġġaw il-ktajjen muntanjużi tal-madwar u l-oċean. L-aċċess għall-partijiet ta' fuq tat-tempju kienu dejjem iktar esklużivi, u l-lajċi kienu jitħallew biss sal-livell ta' taħt nett. xellug|daqsminuri|273x273px|Veduta ta' Angkor Wat mill-ajru daqsminuri|Pjanta dettaljata tal-istruttura ċentrali Għad-differenza tal-biċċa l-kbira tat-tempji tal-Khmer, Angkor Wat huwa orjentat lejn il-Punent iktar milli lejn il-Lvant. Dan wassal biex bosta (inkluż Maurice Glaize u George Coedès) jikkonkludu li Suryavarman kellu f'moħħu li t-tempju jintuża bħala tempju funebri. Il-mibgħut diplomatiku Zhou Da Guan li ntbagħat mill-Imperatur Temür Khan lejn Angkor fl-1295 kien irrapporta li l-kap ta' stat kien midfun f'torri wara mewtu, u rrefera għal Angkor Wat bħala mawżolew. Evidenza ulterjuri għal dan il-ħsieb tinsab fir-riljievi li ġew imnaqqxa fid-direzzjoni kontra l-arloġġ—prasavya fit-terminoloġija Ħindu—peress li dan huwa l-kontra tal-ordni normali. Ir-ritwali jsiru f'ordni bil-maqlub waqt is-servizzi funebri Braħminiċi. L-arkeologu Charles Higham jiddeskrivi wkoll kontenitur li jaf kien intuża għal skopijiet funebri u li kien instab fit-torri ċentrali. Uħud iddeskrivew dan kollu bħala l-ikbar sforz u użu ta' enerġija biex jindifen katavru. Madankollu, Freeman u Jacques innotaw li diversi tempji oħra ta' Angkor ma jsegwux l-orjentazzjoni tipika lejn il-Lvant, u jissuġġerixxu li l-allinjament ta' Angkor Wat kien dovut għall-fatt li kien iddedikat lil Vishnu, li kien assoċjat mal-Punent.
Abbażi tal-allinjament u tad-dimensjonijiet tat-tempju, u abbażi tal-kontenut u tal-arranġament tar-riljievi, ir-riċerkatriċi Eleanor Mannikka targumenta li l-istruttura tirrappreżenta era ġdida ta' paċi taħt ir-Re Suryavarman II: "peress li l-kejliet taċ-ċikli tax-xemx u tal-qamar ġew meqjusa fil-kostruzzjoni tal-ispazju sagru ta' Angkor Wat, dan il-mandat divin ta' tmexxija kien ankrat mal-kmamar u mal-kurituri kkonsagrati li kienu maħsuba biex jipperpetwaw is-setgħa tar-re u biex jonoraw u jipplakaw l-allat immanifestati fis-smewwiet ta' fuq it-tempju". Is-suġġerimenti ta' Mannikka ntlaqgħu b'taħlita ta' interess u xettiċiżmu fost l-akkademiċi. Hi żżomm 'il bogħod mill-ispekulazzjonijiet ta' oħrajn bħal Graham Hancock, li Angkor Wat jifforma parti minn rappreżentazzjoni tal-kostellazzjoni Draco.
It-torri ewlieni ta' Angkor Wat jallinja maż-żerniq tal-ekwinozju tar-rebbiegħa.
Stil
It-tempju ġie mfaħħar l-iktar għall-armonija tad-disinn tiegħu. Skont Maurice Glaize, konservatur ta' Angkor ta' nofs is-seklu 20, it-tempju "jikseb perfezzjoni klassika permezz tal-monumentalità mrażżna tal-elementi bbilanċjati bir-reqqa u permezz tal-arranġament preċiż tal-proporzjonijiet tiegħu. Huwa xogħol ta' setgħa, għaqda u stil".
B'mod arkitettoniku, l-elementi karatteristiċi tal-istil jinkludu: it-torrijiet bil-ponta tagħhom ġejja għat-tond bħal raħsiet tal-lotus; nofs gallerija biex iwessgħu l-passaġġi; galleriji assjali li jikkollegaw l-ispazji magħluqa; u t-terrazzi forma ta' salib li jinsabu fl-assi prinċipali tat-tempju. L-elementi dekorattivi tipiċi huma d-devati (jew l-apsari), ir-riljievi mnaqqxa, u girlandi estensivi u xeni narrattivi fuq il-frontuni. L-istatwi ta' Angkor Wat jitqies li huwa konservattiv, u huma iktar statiċi u inqas grazzjużi minn xogħol preċedenti. Elementi oħra tad-disinn inqerdu mit-trapass taż-żmien u minħabba s-serq tal-fdalijiet. Dawn kienu jinkludu stukko mdieheb fuq it-torrijiet, indurar fuq xi figuri tar-riljievi, u suffitti u bibien tal-injam.
Binja esterna
xellug|daqsminuri|315x315px|Veduta tad-diversi daħliet u l-ħajt tal-Punent tal-binja esterna ta' Angkor min-naħa l-oħra tal-ħondoq daqsminuri|284x284px|Statwa ta' [[Ta Reach f'Angkor Wat, oriġinarjament ta' Vishnu bi tmien dirgħajn, iżda b'ras ta' Buddha. ]] Il-ħajt estern, 1,024 metru bi 802 metri, b'għoli ta' 4.5 metri, huwa mdawwar b'biċċa art fil-beraħ u b'ħondoq wiesa' 190 metru u b'perimetru ta' iktar minn ħames kilometri. Il-ħondoq jestendi għal 1.5 kilometru mil-Lvant għall-Punent u għal 1.3 kilometri mit-Tramuntana għan-Nofsinhar. Biċċa art olzata fil-Lvant, magħmula bil-ħamrija kkumpattata u bil-ġebel, tagħti aċċess għat-tempju. Il-mogħdija għolja tal-blat ramli fil-Punent, li issa hija d-daħla prinċipali, ġiet miżjuda wara, possibbilment minflok pont tal-injam. F'kull wieħed mill-punti kardinali hemm gopura, jiġifieri bieb/daħla prinċipali; dak fil-Punent huwa l-ikbar wieħed u fih tliet torrijiet imġarrfin. Glaize jinnota li dan il-bieb, fl-istess ħin, jaħbi u jirrifletti l-għamla tat-tempju nnifsu. Taħt it-torri tan-Nofsinhar hemm statwa magħrufa bħala Ta Reach, li oriġinarjament kienet statwa ta' Vishnu bi tmien dirgħajn, iżda meta t-tempju ġie kkonvertit f'tempju Buddist fis-seklu 13, l-istatwa ġiet ikkonvertita fi statwa ta' Buddha billi minflok ras Vishnu tpoġġiet dik ta' Buddha; oriġinarjament jaf kienet tokkupa s-santwarju ċentrali tat-tempju. Bejn it-torrijiet hemm galleriji u hemm żewġ daħliet oħra fuq kull naħa tal-gopura li spiss jiġu msejħa "bibien tal-iljunfanti", għaliex tant huma kbar li l-iljunfanti jistgħu jgħaddu minnhom (kif fil-fatt għadu jiġri sa llum għal skopijiet turistiċi). Dawn il-galleriji għandhom pilastri kwadri fuq in-naħa ta' barra (fil-Punent) u ħajt magħluq fuq in-naħa ta' ġewwa (fil-Lvant). Is-saqaf bejn il-pilastri huwa ddekorat b'tinqix ta' fjuri tal-lotus; il-faċċata tal-Punent tal-ħajt hija ddekorat b'tinqix ta' żeffiena nisa; u l-faċċata tal-Lvant tal-ħajt hija ddekorata bi twieqi bil-balavostri, b'żeffiena rġiel merfugħa mill-annimali, u b'devati, inkluż l-uniku devata bis-snien jidhru fit-tempju (fin-Nofsinhar tad-daħla). daqsminuri|226x226px|Librerija tat-Tramuntana Il-ħajt estern jagħlaq spazju ta' 820,000 metru kwadru, li apparti t-tempju nnifsu kien u oriġinarjament iħaddan fih il-belt u, fit-Tramuntana tat-tempju, il-palazz irjali. Bħal kull binja lajka ta' Angkor, dawn kienu nbnew b'materjali mhux durabbli, u mhux bil-ġebel. Għaldaqstant, ma fadal xejn minnhom għajr il-fdalijiet ta' wħud mit-toroq. Il-biċċa l-kbira tal-ispazju issa tgħattiet mill-foresta. Mogħdija għolja ta' 350 metru tikkollega l-gopura tal-Punent mat-tempju, b'balavostri tan-naga u sitt settijiet ta' taraġ fuq kull naħa li jagħtu għall-belt. Fuq kull naħa hemm ukoll librerija b'daħliet f'kull punt kardinali, quddiem it-tielet sett ta' taraġ mid-daħla, u għadira bejn il-librerija u t-tempju nnifsu. L-għadajjar ġew miżjuda iktar tard fid-disinn, flimkien mat-terrazza b'forma ta' salib, li hija mħarsa minn iljuni, li tikkollega l-mogħdija għolja mal-istruttura ċentrali.
Struttura ċentrali
xellug|daqsminuri|270x270px|Veduta mill-ajru tal-istruttura ċentrali u t-terrazza quddiemha b'forma ta' salib. daqsminuri|233x233px|It-torri ċentrali ta' Angkor Wat jirrappreżenta l-muntanja sagra Meru It-tempju jinsab fuq terrazza olzata iktar 'il fuq mill-belt. Fih tliet galleriji rettangolari li jitilgħu lejn torri ċentrali, u kull livell ogħla minn ta' qablu. Mannikka tinterpreta dawn il-galleriji bħala dedika għar-re, Braħma, il-qamar, u Vishnu. Kull gallerija għandha gopura f'kull punt kardinali, u ż-żewġ galleriji ta' ġewwa għandhom torrijiet fl-irkejjen tagħhom, li jiffurmaw għamla ġeometrika bħal fuq dada, b'erba' torrijiet fl-irkejjen ta' kwadrat u l-ħames wieħed fin-nofs. Peress li t-tempju jħares lejn il-Punent, il-karatteristiċi tiegħu huma kollha fuq in-naħa ta' wara lejn il-Lvant, biex jitħalla iktar spazju x'jimtela f'kull binja esterna u f'kull gallerija fil-Punent; għall-istess raġuni, it-taraġ li jħares lejn il-Punent huma iktar baxxi minn dawk tan-naħat l-oħra.
Il-gallerija esterna hija 187 metru b'215-il metru, b'padiljuni iktar milli torrijiet fl-irkejjen. Il-gallerija tagħti għall-beraħ barra mit-tempju, b'nofs galleriji bil-kolonni li jestendu u li jirfdu l-istruttura. Il-gallerija ta' barra tikkollega mat-tieni binja fuq in-naħa tal-Punent permezz ta' kjostru b'forma ta' salib, imsejjaħ Preah Poan (li jfisser "il-Gallerija tal-Elf Buddha"). Matul is-sekli, il-pellegrini ħallew ħafna immaġnijiet tal-Buddha fil-kjostru, għalkemm il-biċċa l-kbira tagħha tneħħew mill-post. Din iż-żona fiha ħafna iskrizzjonijiet marbuta mal-azzjonijiet tajbin li wettqu l-pellegrini, il-biċċa l-kbira miktuba bil-Khmer iżda hemm ukoll oħrajn bil-lingwa ta' Burma u bil-Ġappuniż. L-erba' parapetti żgħar iffurmati mill-kjostru jaf oriġinarjament kienu mimlijin bl-ilma. Fit-Tramuntana u fin-Nofsinhar tal-kjostru hemm żewġ libreriji. xellug|daqsminuri|Veduta tal-gallerija esterna ta' Angkor Wat Iktar lil hinn, it-tieni galleriji fuq ġewwa huma kkollegati ma' xulxin u ma' żewġ libreriji maġenbhom b'terrazza oħra b'forma ta' salib, u mill-ġdid din żdiedet wara. Mit-tieni livell 'il fuq, id-devati jiddekoraw ħafna mill-ħitan, waħedhom jew fi gruppi sa massimu ta' erba' f'daqqa. Il-binja fit-tieni livell hija 100 metru b'115-il metru, u oriġinarjament jaf kienet mimlija bl-ilma biex tirrappreżenta l-oċean madwar il-Muntanja Meru. Tliet settijiet ta' taraġ fuq kull naħa jwasslu sat-torrijiet tal-irkejjen u sal-gopuri tal-gallerija ta' ġewwa. It-taraġ wieqaf ħafna jirrappreżenta d-diffikultà li wieħed jasal fir-renju tal-allat. Din il-gallerija ta' ġewwa, imsejħa l-Bakan, hija kwadru ta' 60 metru b'galleriji assjali li jikkollegaw kull gopura mas-santwarju ċentrali, u santwarji sussidjarji li jinsabu taħt it-torrijiet fl-irkejjen. Is-soqfa tal-galleriji huma ddekorati bid-disinn dekorattiv ta' ġisem ta' serp bl-irjus ta' ljuni jew garudi. Ħġur u frontuni mnaqqxin jiddekoraw id-daħliet għall-galleriji u għas-santwarji. It-torri fuq is-santwarju ċentrali jitla' 43 metru għal għoli ta' 65 metru 'l fuq mill-art; għad-differenza ta' dawk ta' tempji preċedenti f'għamla ta' muntanja, it-torri ċentrali huwa olzat 'il fuq mill-erba' torrijiet l-oħra. Is-santwarju nnifsu, oriġinarjament okkupat minn statwa ta' Vishnu u miftuħ fuq kull naħa, ġie magħluq bil-ħitan meta t-tempju ġie kkonvertit għall-Buddiżmu Teravada, u l-ħitan il-ġodda ġew iddekorati b'immaġnijiet ta' Buddha bilwieqfa. Fl-1934, il-konservatur George Trouvé wettaq skavi fil-fossa taħt is-santwarju ċentrali: din kienet mimlija bir-ramel u bl-ilma u t-teżori li kien fiha kienu diġà għosfru, madakollu rnexxielu jsib pedament indurat bid-deheb li x'aktarx meqjus bħala sagru, xi żewġ metri 'l fuq mil-livell tal-art.
Dekorazzjoni
xellug|daqsminuri|308x308px|Id-devati u l-apsari huma dekorazzjonijiet karatteristiċi tal-istil ta' Angkor Wat. daqsminuri|345x345px|Ir-riljiev imnaqqax taż-Żinglatura tal-Baħar tal-[[Ħalib juri lil Vishnu fin-nofs, il-fekruna tal-ilma tiegħu Avatar Kurma taħt, asuri u devi fuq ix-xellug u fuq il-lemin, u apsari u Indra fuqhom.]] Angkor Wat x'aktarx li huwa magħruf l-iktar għad-dekorazzjoni estensiva tiegħu, li hija integrata mal-arkitettura tal-bini. L-iktar forma predominanti ta' dekorazzjoni hija r-riljievi mnaqqxin. Il-ħitan ta' ġewwa tal-gallerija esterna fihom sensiela ta' xeni fuq skala kbira li juru l-iktar episodji mill-ġrajjiet epiċi tal-Ħinduiżmu, ir-Ramayana u l-Mahabharata. Higham jgħid li huma "l-ikbar arranġament lineari magħruf ta' tinqix fil-ġebel". Mir-rokna tal-Majjistral fid-direzzjoni kontra l-arloġġ, il-gallerija tal-Punent turi l-Battalja ta' Lanka (mir-Ramayana, fejn Rama jirbaħ kontra Ravana) u l-Battalja ta' Kurukshetra (mill-Mahabharata, li turi l-qerda reċiproka tal-klannijiet tal-Kaurava u tal-Pandava). Fil-gallerija tan-Nofsinhar hemm l-unika xena storika, purċissjoni fejn jidher Suryavarman II, imbagħad 32 infern u 37 ġenna tal-Ħinduiżmu.
Fil-gallerija tal-Lvant hemm waħda mill-iktar xeni magħrufa, iż-Żinglatura tal-Baħar tal-Ħalib, li turi 92 asura u 88 deva jużaw is-serp Vasuki biex iħawwdu l-baħar taħt id-direzzjoni ta' Vishnu (Mannikka tgħodd 91 asura biss, u tispjega li n-numri asimetriċi jirrappreżentaw l-għadd ta' jiem mis-solstizju tax-xitwa sal-ekwinozju tar-rebbiegħa, u mill-ekwinozju sas-solstizju tas-sajf). Imbagħad jidher Vishnu jirbaħ kontra l-asuri (xena li ġiet miżjuda fis-seklu 16). Il-gallerija tat-Tramuntana turi r-rebħa ta' Krishna fuq Bana (fejn skont Glaize, "is-sengħa tat-tinqix hija l-agħar waħda li nsibu fit-tempju").
Angkor Wat huwa ddekorat b'immaġnijiet ta' apsari u ta' devati; hemm iktar minn 1,796 immaġni ta' devati fl-inventarju tar-riċerka attwali. L-arkitetti ta' Angkor Wat użaw immaġnijiet żgħar ta' apsari (bejn 30 cm u 40 cm) bħala disinni dekorattivi fuq il-pilastri u l-ħitan. Dawn kienu jinkorporaw immaġnijiet ikbar ta' devati (b'ġisimhom kollu (bejn 95 cm u 110 cm) iktar prominenti f'kull livell tat-tempju mill-padiljun tad-dħul sal-qċaċet tat-torrijiet għoljin. Fl-1927, Sappho Marchal ippubblikat studju li jikkataloga d-diversità notevoli tal-fattizzi tal-apsari u tad-devati: xagħarhom, ix-xedd ornamentali ta' rashom, l-ilbies, il-pożi, il-ġojjellerija u l-fjuri dekorattivi. Marchal ikkonkludiet li dawn il-fattizzi kollha kienu bbażati fuq affarijiet li kienu jeżistu tassew fil-perjodu ta' Angkor.
Tekniki tal-kostruzzjoni
xellug|daqsminuri|309x309px|Kuritur bil-kolonni lixxi Il-ġebel, lixx daqs l-irħam illostrat, tqiegħed fuq xulxin mingħajr tkaħħil b'ġonturi li xi kultant diffiċli ħafna li ssib fejn qegħdin. Il-blokok kienu jinżammu ma' xulxin permezz ta' ġonturi apposta fejn kultant ġebla waħda tidħol ġol-oħra, u drabi oħra permezz ta' ġonturi bil-minċotti jew bl-użu tal-gravità. Il-blokok x'aktarx li tpoġġew f'posthom permezz ta' kombinament ta' iljunfanti, ħbula tal-kajjar, taljoli, u armar u fallakki tal-kostruzzjoni tal-bambù. Henri Mouhot innota li l-biċċa l-kbira tal-blokok kellhom toqob b'dijametru ta' 2.5 cm u fondi 3 cm, u li l-blokok il-kbar kellhom iktar toqob. Xi studjużi ssuġġerew li dawn it-toqob kienu jintużaw biex il-blokok jiġu kkollegati ma' xulxin b'vireg tal-ħadid, iżda oħra jsostnu li t-toqob kienu jintużaw biex fihom jitqiegħdu kavilji temporanji biex il-blokok ikunu jistgħu jitqiegħdu f'posthom. daqsminuri|Dekorazzjoni bit-tinqix f'waħda mill-irkejjen Il-monument inbena b'madwar ħames sa għaxar miljun blokka tal-blat ramli, b'piż massimu ta' tunnellata u nofs kull blokka. Fil-fatt, biex inbniet il-belt kollha ta' Angkor, kien hemm bżonn iktar ammonti ta' ġebel milli kien hemm bżonn għall-piramidi Eġizzjani kollha f'daqqa, u kienu jokkupaw erja ferm ikbar minn Pariġi ta' llum il-ġurnata. Barra minn hekk, għad-differenza tal-piramidi Eġizzjani li kienu jużaw il-ġebla tal-ġir minn barrieri xi nofs kilometru 'l bogħod mis-sit tal-kostruzzjoni, il-belt kollha ta' Angkor inbniet bil-blat ramli minn barrieri xi 40 km 'il bogħod. Dan il-blat ramli kellu jiġi ttrasportat mill-Muntanja Kulen, barriera li tinsab xi 40 km fil-Grigal. Ġie ssuġġerit li r-rotta biex jitwassal il-ġebel kienet fil-fatt 35 km tul kanal mil-lag ta' Tonlé Sap, 35 km oħra min-naħa għall-oħra tal-lag, u fl-aħħar 15-il kilometru kontra l-kurrent tul ix-xmara ta' Siem Reap, biex b'hekk il-vjaġġ totali biex jinġiebu l-blokok kien jammonta għal 90 km. Madankollu, permezz tal-immaġnijiet satellitari, Etsuo Uchida u Ichita Shimoda tal-Università ta' Waseda f'Tokjo, il-Ġappun, fl-2011 skoprew kanal iqsar ta' 35 km li jikkollega l-Muntanja Kulen u Angkor Wat u t-tnejn li huma jemmnu li l-Khmer użaw din ir-rotta.
Prattikament, is-superfiċi, il-kolonni, il-ħġur u saħansitra s-soqfa kollha minn barra huma mnaqqxin. Hemm kilometri sħaħ ta' riljievi li juru xeni mil-letteratura Indjana, pereżempju b'unikorni, grifuni, draguni bil-ġwienaħ jiġbdu karrijiet kif ukoll ġellieda jsegwu lill-mexxej tagħhom fuq dahar iljunfant u żeffiena nisa tas-smewwiet bi stili elaborati tax-xagħar. Il-ħitan tal-galleriji waħedhom huma ddekorati bi kważi 1,000 metru kwadru ta' riljievi. Xi toqob fuq uħud mill-ħitan ta' Angkor Wat jindikaw li jaf kienu ddekorati b'folji tal-bronż. Dawn kienu jintużaw ħafna fil-qedem u kienu wkoll l-ewwel ħaġa li kienu jitfgħu għajnejhom fuqhom il-ħallelin. Waqt l-iskavi ta' Khajuraho, Alex Evans, naġġar u skultur, ħoloq skultura tal-ġebel ta' 1.2 metru, u dam xi 60 jum biex inaqqaxha kollha. Roger Hopkins u Mark Lehner wettqu esperimenti wkoll biex jaqtgħu l-ġebla tal-ġir u 12 il-ħaddiema tal-barrieri damu 22 jum biex jaqtgħu xi 400 tunnellata ta' ġebel. Għaldaqstant il-forza tax-xogħol meħtieġa għall-barrieri, għat-trasport, għat-tinqix u għall-installazzjoni ta' tant blokok tal-blat ramli, x'aktarx li kienet tammonta għal eluf ta' artiġjani b'sengħa kbira. Il-ħiliet meħtieġa għat-tinqix ta' dawn l-iskulturi ġew żviluppati mijiet ta' snin qabel, kif jidher ċar minn xi artefatti li jmorru lura għas-seklu 7, qabel ma l-Khmer kisbu l-poter.
Sit ta' Wirt Dinji
Il-kumpless ta' tempji ta' Angkor huwa wieħed mill-iktar siti arkeoloġiċi importanti fix-Xlokk tal-Asja. Fl-1992, il-kumpless ta' tempji ta' Angkor, li jinkludi diversi tempji bħal Angkor Wat, Angkor Thom, Banteay Srei u Bayon, ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.
Il-kumpless ta' tempji ta' Angkor ġie meqjus li għandu valur straordinarju universali abbażi ta' erba' kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (i) "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem", ladarba l-kumpless jirrappreżenta l-firxa sħiħa tal-arti Khmer mis-seklu 9 sas-seklu 14 b'diversi kapulavuri; il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ", ladarba l-influwenza tal-arti Khmer kif żviluppata f'Angkor kienet waħda qawwija fix-Xlokk tal-Asja u kellha rwol fundamentali fl-evoluzzjoni tagħha; il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet", ladarba l-Imperu Khmer tas-sekli 9 sa 14 kellu rwol fl-iffurmar tal-iżvilupp politiku u kulturali fix-Xlokk tal-Asja u l-biċċa l-kbira tal-fdalijiet ta' dak l-imperu jinsabu fil-kumpless ta' tempji ta' Angkor; u l-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem", ladarba l-arkitettura tal-Khmer evolviet ferm minn dik tas-sottokontinent Indjan u żviluppat il-karatteristiċi distinti tagħha b'mod indipendenti jew inkella minn tradizzjonijiet kulturali oħra ta' pajjiżi ġirien. Dan kollu sarraf f'orizzont artistiku ġdid fl-arti u fl-arkitettura orjentali.
Restawr u konservazzjoni
daqsminuri|231x231px|Filmat tal-Fond Dinji għall-Monumenti dwar il-konservazzjoni ta' Angkor Wat Bħal fil-każ tal-biċċa l-kbira ta' tempji antiki oħra fil-Kambodja, Angkor Wat ġarrab ħsarat u deterjorament estensivi minħabba l-veġetazzjoni tal-ġungla, il-fungi, iċ-ċaqliq tal-art, il-gwerer u s-serq. Madankollu, il-ħsarat mill-gwerer kienu limitati ħafna, meta mqabbla mal-bqija tal-fdalijiet tat-tempji fil-Kambodja. It-tempju rċieva wkoll l-iktar restawr bir-reqqa.
Ir-restawr ta' Angkor Wat fl-era moderna beda bit-twaqqif tal-Conservation d'Angkor (l-Assoċjazzoni tal-Konservazzjon ta' Angkor) mill-École française d'Extrême-Orient (EFEO) fl-1908; qabel dik id-data, l-attivitajiet li saru fis-sit kellhom x'jaqsmu l-iktar mal-esplorazzjoni. L-Assoċjazzjoni tal-Konservazzjoni ta' Angkor kienet responsabbli għall-attivitajiet tar-riċerka, tal-konservazzjoni u tar-restawr li twettqu f'Angkor sal-bidu tas-snin 70 tas-seklu 20, u restawr ewlieni ta' Angkor sar fis-snin 60 tas-seklu 20. Madankollu, ix-xogħlijiet f'Angkor ġew abbandunati matul l-era tal-Khmer Rouge u l-Assoċjazzjoni tal-Konservazzjoni ta' Angkor sfaxxat fl-1975. Bejn l-1986 u l-1992, l-Istħarriġ Arkeoloġiku tal-Indja wettaq xogħol ta' restawr fit-tempju, peress li Franza dak iż-żmien ma kinitx tirrikonoxxi lill-gvern tal-Kambodja. Tressqet kritika kemm rigward it-tentattivi bikrin ta' restawr tal-Franċiżi u partikolarment rigward it-tentattivi ta' wara tal-Indjani, u kien hemm tħassib dwar il-ħsara li saret fis-superfiċe tal-ġebla bl-użu ta' sustanzi kimiċi u tal-konkoż. xellug|daqsminuri|Ir-ras restawrata ta' naga maġenb iljun mhux restawrat fil-bidu ta' mogħdija għolja li twassal għad-daħla ta' Angkor Wat. Il-kuntrast bejn l-istatwi restawrati u mhux restawrati huwa intenzjonat. L-ikbar restawr tal-mogħdija għolja nbeda għall-ewwel darba fis-snin 60 tas-seklu 20 mill-Franċiżi. Fl-1992, wara li Norodom Sihanouk appella għall-għajnuna tal-komunità internazzjonali, Angkor Wat ġie elenkat fl-istess ħin fil-lista tal-UNESCO ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-periklu (u mbagħad tneħħa fl-2004) u fil-lista tal-UNESCO ta' Siti ta' Wirt Dinji. Fl-1994 ġew stabbiliti żoni ta' lqugħ biex is-sit ta' Angkor ikun protett. Barra minn hekk, APSARA ġiet stabbilita fl-1995 biex tipproteġi u tiġġestixxi s-sit kollu, u fl-1996 għaddiet liġi biex il-wirt tal-Kambodja jiġi protett.
Għadd ta' pajjiżi bħal Franza, il-Ġappun u ċ-Ċina huma attwalment involuti f'diversi proġetti ta' konservazzjoni ta' Angkor Wat. Il-Proġett Ġermaniż ta' Konservazzjoni tal-Apsari (GACP) qed jaħdem biex jipproteġi l-apsari, id-devati u r-riljievi l-oħra li jiddekoraw it-tempju, biex ma ssirilhomx ħsara. L-istħarriġ tal-organizzazzjoni sab li madwar 20 % tad-devati qegħdin f'kundizzjoni ħażin ħafna, l-iktar minħabba l-erożjoni naturali u d-deterjorament tal-ġebla, iżda anke minħabba l-isforzi tar-restawr li kienu saru. Xogħol ieħor jinvolvi t-tiswija tas-sezzjonijiet tal-istruttura li ċedew, u l-prevenzjoni kontra ċedimenti oħra: il-faċċata tal-Punent tal-livell ta' fuq, pereżempju, ilha mirfuda bl-armar tar-restawr mill-2002, filwaqt li tim Ġappuniż temm ir-restawr tal-librerija tat-Tramuntana tal-binja esterna fl-2005.
Il-Fond Dinji għall-Monumenti beda x-xogħol ta' konservazzjoni tal-Gallerija taż-Żinglatura tal-Baħar tal-Ħalib fl-2008 wara diversi snin ta' studji dwar il-kundizzjoni li kienet tinsab fiha. Il-proġett irrestawra s-sistema tradizzjonali ta' kif il-Khmer kienu jsaqqfu l-binjiet u tneħħa l-konkoż li kien intuża fit-tentattivi ta' restawr ta' qabel li kienu rriżultaw f'imluħa li bdew jakkumulaw fl-istruttura wara r-riljievi, u jeqirdu l-kulur u jikkawżaw ħsara lis-superfiċi skolpiti. Il-fażi ewlenija tax-xogħol intemmet fl-2012, u l-komponent finali kien l-installazzjoni tat-truf tas-saqaf tal-gallerija fl-2013.
Instab li rita mikrobika kienet qed tiddegrada l-blat ramli ta' Angkor Wat, Preah Khan, Bayon u Prasat tal-Punent f'Angkor. Iċ-ċjanobatterji b'filamenti reżistenti għad-deidratazzjoni u għar-radjazzjoni jistgħu jipproduċu aċidi organiċi li jiddegradaw il-ġebla. F'kampjuni interni u esterni ta' Preah Khan instab fungu skur bil-filamenti, filwaqt li l-alga Trentepohlia nstabet biss f'kampjuni li ttieħdu mill-ġebel estern imtebba' bir-roża f'Preah Khan. Ġew prodotti repliki biex jissostitwixxu uħud mill-iskulturi li ntilfu jew li ġew danneġġati.
Turiżmu
daqsminuri|243x243px|Patri Buddist jagħti barkiet lil turist. Mis-snin 90 tas-seklu 20, Angkor Wat sar destinazzjoni turistika ewlenija. Fl-1993, kien hemm biss 7,650 viżitatur ; sal-2004, iċ-ċifri tal-gvern urew li dik is-sena kienu waslu 561,000 viżitatur barrani fil-provinċja ta' Seam Reap, bejn wieħed u ieħor 50 % tat-turisti barranin kollha fil-Kambodja. Il-viżitaturi qabżu ċ-ċifra ta' miljun fl-2007, u sal-2012 qabżu ż-żewġ miljuni. Il-maġġoranza żaru t-tempju ta' Angkor Wat, li laqa' iktar minn żewġ miljun turist barrani fl-2013, u 2.6 miljuni sal-2018. Is-sit ġie ġestit mill-grupp privat SOKIMEX bejn l-1990 u l-2016, li krew is-sit mill-gvern tal-Kambodja. Il-fluss ta' turisti s'issa ma tantx ikkawża ħsara, ħlief xi graffiti; tpoġġa taraġ tal-injam fuq it-taraġ u l-art tal-ġebel biex ma ssirx ħsara mill-passi kontinwi u tpoġġew ħbula mad-dawra tar-riljievi biex it-turisti ma jersqux wisq viċin tagħhom. It-turiżmu pprovda wkoll fondi addizzjonali għall-manutenzjoni tas-sit. Mis-sena 2000, kważi 28 % tad-dħul mill-biljetti tas-sit ta' Angkor Wat intefaq fuq il-manutenzjoni tat-tempji, għalkemm il-biċċa l-kbira tax-xogħol jitwettaq mit-timijiet sponsorjati mill-gvernijiet barranin iktar milli mill-awtoritajiet tal-Kambodja.
Peress li Angkor Wat esperjenza tkabbir sinifikanti fit-turiżmu tul is-snin, l-UNESCO u l-Kumitat ta' Koordinazzjoni Internazzjonali tagħha għas-Salvagwardja u l-Iżvilupp tas-Sit Storiku ta' Angkor (ICC), flimkien mar-rappreżentanti mill-Gvern Irjali u minn APSARA, organizzaw seminars biex jiġi diskuss il-kunċett ta' "turiżmu kulturali". Bit-tir li jiġi evitat it-turiżmu kummerċjali u tal-massa, is-seminars saħqu fuq l-importanza li jkun hemm akkomodazzjoni u servizzi ta' kwalità għolja sabiex il-gvern tal-Kambodja jkun jista' jibbenefika b'mod ekonomiku, filwaqt li tiġi inkorporata r-rikkezza tal-kultura tal-Kambodja. Fl-2001, dan l-inċentiv irriżulta fil-kunċett tal-"Belt Turistika ta' Angkor" biex tiġi żviluppata b'rispett għall-arkitettura Khmer tradizzjonali, u jkun fiha faċilitajiet turistiċi u tad-divertiment, filwaqt li tipprovdi lukandi lussużi li jkunu jistgħu jlaħħqu man-numru kbir ta' turisti. xellug|daqsminuri|357x357px|Ammont kbir ta' turisti jistennew ix-xemx tiela' quddiem għadira bir-rifless ta' Angkor Wat Il-prospettiva li jiġu żviluppati akkomodazzjonijiet tant kbar wasslet għal tħassib kemm minn APSARA kif ukoll mill-ICC, li sostnew li l-iżviluppi turistiċi preċedenti fiż-żona injoraw ir-regolamenti dwar il-kostruzzjoni u jekk ikun hemm iktar minn dawn il-proġetti, x'aktarx li jkollhom il-potenzjal li jeqirdu l-pajsaġġ karatteristiku. Barra minn hekk, is-skala kbira ta' dawn il-proġetti bdiet thedded il-kwalità tas-sistemi tal-ilma, tad-dranaġġ u tal-elettriku tal-belt qrib Angkor. Ġie nnotat li frekwenza tant kbira ta' turiżmu u ż-żieda fid-domanda għal akkomodazzjonijiet ta' kwalità fiż-żona, kif ukoll l-iżvilupp ta' awtostrada kbira, kellhom effett dirett fuq l-ilma tal-pjan, u sussegwentement bdew joħonqu l-istabbiltà strutturali tat-tempji ta' Angkor. Il-popolazzjoni lokali ta' Siem Reap leħħnet it-tħassib tagħha li l-pajsaġġ u l-atmosfera tal-belt kienet qed tiġi kompromessa favur it-turiżmu. Peress li din l-atmosfera lokali hija l-komponent ewlieni għal proġetti bħall-Belt Turistika ta' Angkor, l-uffiċjali lokali qed ikomplu jiddiskutu kif jista' jirnexxielhom jinkorporaw it-turiżmu fil-futur mingħajr ma jissagrifikaw il-valuri u l-kultura lokali.
Fil-Forum dwar it-Turiżmu tal-ASEAN, ġie miftiehem li jkun hemm ġemellaġġ tal-provinċji u tas-siti ta' Borobodur fl-Indoneżja u ta' Angkor Wat fil-Kambodja.
Forti Sant’Anġlu
thumb|500px|Forti Sant’Anġlu Il-Forti Sant’Anġlu hija fortifikazzjoni li tinsab fil-ponta tal-Birgu u sseparata minn din il-Belt b'foss li hu mimli bl-ilma baħar. Il-fortizza hi dedikata lil Sant’Anġlu ta’ Sqallija fil-Birgu.
Żmien Medjevali
Il-forti nbniet fl-istat li tidher illum biż-żmien, iżda mhux magħrufa d-data meta kien l-oriġini ta' din il-fortizza. Fi żmien li Malta kienet maħkuma minn Ruma hawn kien hawn tempju x'aktarx ddedikat lil Juno. Jista' jkun li l-fortizza bdiet tinbena fi żmien Biżantin jew dak Għarbi. Fi żmien il-Medjuevu Tardiv, hawn kien hawn diversi ġwarniġġoni mmexxija mill-Kastellan. Wara li Malta saret parti mir-Renju ta' Sqallija, fis-seklu XII beda jinbena torri, u llum għad fadal xi fdalijiet tiegħu ġewwa l-fortizza. Fis-seklu tlettax, waqt il-ħakma tal-Anġevini, hemm dokumenti li jsemmu Castrum Maris (Kastell qrib il-Baħar) fil-ponta tal-Birgu li kellu 150 suldat u ftit armi. Fl-1283 wara xi żmien li saret battalja fil-Port il-Kbir bejn l-Anġevini u l-Aragoniżi, dawn tal-aħħar ħadu il-kastell u t-tmeixxja ta' Malta f'idejhom.
Żmien l-Ordni
Meta l-Kavallieri ta' San Ġwann waslu Malta fl-1530, għażlu li jistabbilixxu ruħhom fil-Birgu u mhux fl-Imdina, u l-fortizza ta' Sant Anġlu saret is-sede amministrattiv tal-Gran Mastri sakemm dawn marru l-Belt Valletta. Sal-1536 il-Kavallieri saħħew il-Castrum Maris billi bnew foss u aktar swar madwar il-forti. Meta t-Torok attakkaw fl-1551, raw li l-Forti Sant’Anġlu kien b'saħħtu wisq u ddeċidew li ma jattakkawhx. Waqt l-Assedju l-Kbir, il-fortizza rreżistiet it-Torok għal darb'oħra. Wara l-Assedju, il-Kavallieri bnew il-Belt Valletta. Fit-22 ta' Mejju l-Ordni telqgħet il-Forti Sant'Anġlu u mar jgħammar fil-belt il-ġdida. It-tqassim tal-fortizza kif inhi llum hu attribwit lil Carlos de Grunenburgh, li ddisinja diversi partijiet mill-fortizza meta din kienet qed tiġi rrestawrata lejn it-tmiem tas-seklu sbatax. Wara dan ir-restawr il-fortifikazzjoni kellha xi 80 kanun, li 48 minnhom kienu jħarsu lejn il-bokka tal-port.
Mal-wasla tal-Franċiżi fl-1798 il-forti serviet bħala wieħed mill-kwartieri tal-Armata Franċiża.
Żmien l-Ingliżi
Mal-wasla tal-Ingliżi fl-1800, Forti Sant’Anġlu saret il-bażi ta' żewġ battaljuni mit-35th Regiment. Fl-1912, il-forti ttieħed mir-Royal Navy u ġiet imniżżla bħala HMS Egremont, u saret il-bażi għall-flotta Ingliża fil-Mediterran. Fl-1933 il-fortizza inbidlila isimha għal HMS Saint Angelo. L-Ingliżi bnew batterija taħt is-swar, b'kanuni kbar iħarsu lejn il-bokka tal-Port, u fuq in-naħa tal-Kalkara. Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, il-forti intlaqtet kemm-il darba mill-balal mitfugħa mill-għadu -  69 balla diretta bejn l-1940 u l-1943. Meta l-forzi Ingliżi telqu minn Malta fl-1979 il-forti ngħatat lill-gvern Malti.
Il-forti llum
Fl-1998 il-forti ngħatat lura lill-Ordni Militari Sovran ta' Malta b'ċens ta' 99 sena. Fil-5 ta' Marzu 2012, ġie kkonfermat li l-Fond Ewropew għall-Iżvilupp Reġjonali allokat €13.4 miljun għar-restawr u konservazzjoni tas-sit. llum il-forti għandha parti minnha - dik tan-nofs, f'idejn Heritage Malta, u wieħed jista' jżura. Il-parti ta' fuq hi f'idejn l-Ordni ta' San Ġwann. Hemm jgħix Kavallier wieħed waħdu.
Ġwanni V tal-Portugall
Ġwanni V twieled Lisbona fit-22 ta’ Ottubru, 1689. Billi kien iben ir-Re Pietru II tal-Portugall,U t-tieni mara ta 'din María Sofia minn neuburg.
Cantilena
Cantilena nkitbet min-neputi ta' Pietru Caxaro, Brandano, kif kien jiftakarha hu, u kienet parti mill-atti notarili (Diċ. 1533 - 1563 Mejju ) ta' Brandano.
Ortografija oriġinali
Dan huwa t-test hekk kif jidher oriġinarjament:
Xideu il cada ye gireni tale nichadithicum Mensab fil gueri uele nisab fo homorcom Calb mehandihe chakim soltan ui le mule Bir imgamic rimitne betiragin mucsule Fen hayran al garca nenzel fi tirag minzeli Nitla vu nargia ninzil deyem fil bachar il hali. Huakit hi mirammiti lili zimen nibni Mectatilix mihallimin me chitali tafal morchi fen timayt insib il gebel sib tafal morchi vackit hi mirammiti. Huakit by mirammiti Nizlit hi li sisen
Mectatilix li mihallimin ma kitatili li gebel fen tumayt insib il gebel sib tafal morchi Huakit thi mirammiti lili zimen nibni Huec ucakit hi mirammiti vargia ibnie biddilihe inte il miken illi yeutihe Min ibidill il miken ibidil i vintura haliex liradi ’al col xibir sura hemme ard bayad v hemme ard seude et hamyra Hactar min hedann heme tred mine tamara.
Ortografija moderna
It-test bil-Malti hekk kif niktbuh illum:
Xidew il-qada, ja ġirieni, talli nħadditkom, Ma nsab fil-weri u la nsab f’għomorkom Qalb m’għandha ħakem, sultan u la mula Bir imgħammiq irmietni, b’turġien muħsula, Fejn ħajran għall-għarqa, ninżel f’taraġ minżeli Nitla’ u nerġa’ ninżel dejjem fil-baħar il-għoli. Waqgħet hi, imrammti, l’ili żmien nibni, Ma ħtatlix mgħallmin, ’mma qatagħli tafal merħi; Fejn tmajt insib il-ġebel, sibt tafal merħi; Waqgħet hi, imrammti. Waqgħet hi, imrammti, niżżlet hi s-sisien, Ma ħtatlix l-imgħallmin, ’mma qatagħli l-ġebel; Fejn tmajt insib il-ġebel, sibt tafal merħi; Waqgħet hi, imrammti, l’ili żmien nibni. ''U hekk waqgħet hi, imrammti! w erġa’ ibniha! Biddilha inti l-imkien illi jewtiha; Min ibiddel l-imkien ibiddel il-vintura; Għaliex l-iradi għal kull xiber sura: Hemm art bajda, w hemm art sewda u ħamra. Aktar minn hedawn hemm trid minnha tmarra.''
Noti
Dan it-test huwa kważi esklussivament Semitiku. L-unika kelma mhux Semitika hija vintura li ġejja mill-Isqalli.
Ġeneralment, testi antiki Maltin ftit li xejn jużaw vokabularju mhux Semitiku; anke f'xogħlijiet letterarji li ġew wara, hemm predominanza ta' kliem Semitiku.
Andrea Petagna
Andrea Petagna (twieled fit-30 ta' Ġunju 1995) huwa plejer tal-futbol Taljan li jilgħab bħala attakkant mal-klabb ta' Napoli.
Karriera
Petagna beda l-karriera tal-futbol tiegħu fl-akkademja ta' AC Milan, fejn kien membru tal-iskwadra tal-U15 li rebħet il-Campionato Nazionale Giovanissimi fl-2010 u membru tal-iskwadra tal-U17 li rebħet il-Campionato Nazionale Allievi fis-sena ta' wara. Huwa għamel id-debutt professjonali tiegħu fl-4 ta' Diċembru 2012, fejn ħareġ bħala sostitut fl-aħħar fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League kontra Zenit St. Petersburg, fejn Milan tilfu 0–1.
Fil-bidu tal-istaġun 2013-14, Petagna ġie promoss għall-ewwel tim. Hu għamel id-debutt tiegħu fis-Serie A fl-2013-08-24, billi ħareġ tard bħala sostitut fil-logħba tal-ftuħ, f'telfa ta' 2-1 barra minn darhom kontra t-tim promoss Hellas Verona. Madankollu, wara l-akkwist ta' Alessandro Matri fil-jiem tard tat-tieqa ta' trasferiment tas-sajf, Milan iddeċidew li jippermettu lil Petagna jissieħeb b'self ma' Sampdoria sabiex jikseb ftit esperjenza tal-ewwel tim. Sampdoria kellhom għażla li jagħmlu ftehim ta' ko-propjetà fl-aħħar tal-istaġun ta' self. Minkejja dan, is-self kien terminat kmieni u Petagna irritorna ma' Milan f'Jannar, huwa lagħab ħames darbiet ma' Sampdoria iżda falla milli jiskorja. Huwa spiċċa l-istaġun bi tliet apparenzi oħra, filwaqt li kien impjegat prinċipalment mill-iskwadra tal-U19 li kienet immexxija minn Filippo Inzaghi. Dan it-tim rebaħ it-Tazza Viareggio fi Frar, billi għeleb lil Anderlecht fil-finali, fejn Petagna skorja l-gowl tad-draw temporanju f'rebħa ta' 3–1.
Fis-16 ta' Lulju 2014, Petagna kien imsellef ma' Latina Calcio fis-Serie B għall-istaġun 2014–15. Fit-13 ta' Jannar 2015 huwa kien misluf lil Vicenza Calcio.
Fit-30 ta' Awwissu 2015 huwa ssieħeb ma' tim promoss ġdid fis-Serie B, Ascoli Picchio.
Internazzjonali
Petagna deher ħames darbiet mal-Italja U16 bejn l-2010 u l-2011. Fl-2011, rebaħ dehra waħda mal-Italja U17. Imbagħad, fl-2013, huwa għamel 8 dehriet u skorja żewġ gowls mal-Italja U18. Fl-istess sena hu deher mal-Italja U19, hu għamel l-ewwel dehra tiegħu fl-24 ta' April.
Statistika
Statistiċi aġġornati fl-1 ta' Frar 2014..
1 Il-kompetizzjonijiet Ewropej jinkludu l-UEFA Champions League.
2 Turnej oħra jinkludu xejn sal-lum.
Belt Storika tal-Kajr
daqsminuri|Il-Moskea ta' Ibn Tulun, li nbniet fis-seklu 9, hija eżempju rari u straordinarju ta' arkitettura Abbasida ppreservata li tinsab 'il barra mill-[[Iraq.]] Il-Belt Storika tal-Kajr (bl-Għarbi: القاهرة التاريخية, al-Qāhira tārīkhiyya), magħrufa wkoll bħala l-Belt Iżlamika tal-Kajr (bl-Għarbi: قاهرة المعز, Qāhira al-Muʿizz) jew il-Belt Medjevali tal-Kajr, tirreferi l-iktar għall-inħawi tal-Kajr, l-Eġittu, li nbnew mill-ħakma Musulmana fis-641 W.K. sat-tkabbir modern tal-belt fis-seklu 19 matul it-tmexxija Kediva ta' Ismail, jiġifieri: il-partijiet ċentrali fi ħdan iċ-ċentru storiku ffortifikat bis-swar, iċ-ċimiterji storiċi, iż-żona madwar iċ-Ċittadella tal-Kajr, partijiet minn Bulaq, u ċ-Ċentru Storiku tal-Kajr (bl-Għarbi: مصر القديمة,   Misr al-Qadima) li jmur lura għal żmien ir-Rumani u jinkludi l-monumenti Kristjani Koptiċi ewlenin.
L-isem "il-Belt Iżlamika tal-Kajr" ma jirreferix għall-prominenza akbar tal-Musulmani fl-inħawi iżda iktar għall-istorja u l-wirt rikki tal-belt mill-istabbiliment tagħha fil-perjodu Iżlamiku bikri, li jiddistingwuha mis-siti Eġizzjani ta' Giza u Memphis. Din iż-żona tħaddan waħda mill-ikbar konċentrazzjonijiet u densità ta' arkitettura storika fid-dinja Iżlamika. Hija kkaratterizzata minn mijiet ta' moskej, oqbra, madrasa, vilel, karavanseraj u fortifikazzjonijiet li jmorru lura għall-perjodu Iżlamiku kollu tal-Eġittu.
Fl-1979, il-Belt Storika tal-Kajr tniżżlet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, bħala "waħda mill-eqdem bliet Iżlamiċi fid-dinja, bil-moskej, madrasa, ħammam u funtani famużi tagħha" u "ċ-ċentru l-ġdid tad-dinja Iżlamika, li laħqet il-perjodu tad-deheb tagħha fis-seklu 14".
L-istabbiliment ta' Fustat u l-perjodu Iżlamiku bikri
L-istorja tal-Kajr, fil-qofol tagħha, bdiet bil-ħakma tal-Eġittu mill-Għarab Musulmani fis-640, taħt il-kmandant 'Amr ibn al-'As. Għalkemm Lixandra kienet il-belt kapitali tal-Eġittu dak iż-żmien (u kienet ilha l-belt kapitali tul żmien Tolomew, ir-Rumani u l-Biżantini), il-ħakkiema Għarab iddeċidew li jistabbilixxu belt ġdida msejħa Fustat biex isservihom bħala l-belt kapitali amministrattiva u ċentru tal-gwarniġjon militari tal-Eġittu. Il-belt il-ġdida kienet tinsab qrib fortizza Rumana-Biżantina magħrufa bħala l-Babilonja max-xtut tan-Nil (li issa tinsab fiċ-Ċentru Storiku tal-Kajr), fil-Lbiċ tal-Kajr li nbena wara (ara hawn taħt). L-għażla ta' dan il-post jaf kienet dovuta għal diversi fatturi, inkluż il-prossimità kemxejn eqreb lejn l-Arabja u l-Mekka, il-biża' tal-influwenza Kristjana u Ellenistika b'saħħitha f'Lixandra, u l-vulnerabbiltà ta' Lixandra fil-konfront tal-kontrooffensivi Biżantini li kienu qed jaslu mill-baħar (li fil-fatt seħħew). X'aktarx iktar importanti minn hekk, il-pożizzjoni ta' Fustat fin-nofs bejn l-Eġittu t'Isfel (id-Delta tan-Nil) u l-Eġittu ta' Fuq (il-Wied tan-Nil iktar lejn in-Nofsinhar) għamlitha post strateġiku għall-kontroll tal-pajjiż li kien iċċentrat max-xmara Nil, l-istess bħalma kien ġara għall-belt Eġizzjana Antika ta' Memphis (fin-Nofsinhar tal-Kajr). Ix-xejra tal-istabbiliment ta' bliet-gwarniġjon ġodda kienet waħda ripetuta wkoll tul il-ħakmiet tal-Għarab, b'eżempji oħra bħal Qayrawan fit-Tuneżija jew Kufa fl-Iraq. L-istabbiliment ta' Fustat ġie akkumpanjat ukoll bl-istabbiliment tal-ewwel moskea tal-Eġittu (u tal-Afrika), il-Moskea ta' 'Amr ibn al-'As, li ġiet rikostruwita kemm-il darba tul is-sekli iżda għadha teżisti.
Fustat malajr kibret u saret il-belt, il-port u ċ-ċentru ekonomiku prinċipali tal-Eġittu, u kulma jmur Lixandra saret belt iktar provinċjali. Fis-661 id-dinja Iżlamika sfat taħt il-kontroll tal-Ummajjadin, li kienu bbażati fil-belt kapitali tagħhom ta' Damasku, sal-ħakma mill-Abbasidi fis-750. L-aħħar kaliff tal-Ummajjidin, Marwan II, ħa sehem fl-aħħar battalja tiegħu fl-Eġittu iżda nqatel fl-1 ta' Awwissu 750. Minn hemm 'il quddiem, l-Eġittu u Fustat, għaddew taħt il-kontroll tal-Abbasidi. L-Abbasidi mmarkaw it-tmexxija l-ġdida tagħhom fl-Eġittu billi stabbilew belt kapitali amministrattiva ġdida msejħa al-'Askar, kemxejn fil-Grigal ta' Fustat, bl-inizjattiva tal-gvernatur tagħhom Abu 'Aun. Il-belt tlestiet bl-istabbiliment ta' moskea grandjuża (imsejħa Jami' al-'Askar) fis-786, u kienet tinkludi palazz għar-residenza tal-gvernatur, magħruf bħala d-Dar al-'Imara. Xejn ma fadal minn din il-belt illum il-ġurnata, iżda l-istabbiliment ta' bliet kapitali amministrattivi ġodda kemxejn 'il barra mill-belt prinċipali sar xejra rikorrenti fl-istorja tal-inħawi. daqsminuri|Veduta panoramika tal-Belt Storika tal-Kajr. Ahmad Ibn Tulun kien kmandant militari Tork li kien serva l-kaliffi Abbasidi f'Samarra matul kriżi twila tas-setgħa tal-Abbasidi. Huwa sar il-gvernatur tal-Eġittu fit-868 iżda malajr sar il-mexxej indipendenti de facto, filwaqt li xorta waħda rrikonoxxa l-awtorità simbolika tal-kaliff tal-Abbasidi. Huwa tant sar influwenti li iktar 'il quddiem il-kaliff ħallieh jieħu l-kontroll ukoll tas-Sirja fit-878. Matul dan il-perjodu tat-tmexxija tat-Tulunidi (taħt Ibn Tulun u uliedu subien), l-Eġittu sar stat indipendenti għall-ewwel darba minn żmien ir-Rumani li kienu stabbilew ruħhom fit-30 Q.K. Ibn Tulun stabbilixxa l-belt kapitali amministrattiva ġdida tiegħu stess fit-870, imsejħa al-Qata'i, kemxejn fil-Majjistral ta' al-Askar. Kienet tinkludi palazz grandjuż ġdid (li għadu jissejjaħ Dar al-'Imara), ippodromu jew post għall-parati militari, faċilitajiet bħal sptar (bimaristan), u moskea kbira li għadha teżisti sa llum il-ġurnata, magħrufa bħala l-Moskea ta' Ibn Tulun, li nbniet bejn it-876 u t-879. Ibn Tulun miet fit-884 u uliedu subien mexxew għal ftit deċennji oħra sad-905 meta l-Abbasidi bagħtu armata biex jergħu jistabbilixxu l-kontroll dirett u lil al-Qata'i tawha n-nar u qerduha kollha għajr għall-moskea. Wara dan l-avveniment, l-Eġittu tmexxa għal xi żmien minn dinastija oħra, l-Ikxididi, li mexxew bħala gvernaturi tal-Abbasidi bejn id-935 u d-969. Uħud mill-kostruzzjonijiet tagħhom, b'mod partikolari taħt Abu al-Misk Kafur, raġel kastrat ta' karnaġjon sewda (li oriġina mill-Etjopja) li kien mexxa bħala reġġent matul l-aħħar parti ta' dan il-perjodu, jaf influwenza l-għażla futura tal-Fatimidi li jistabbilixxu l-belt kapitali tagħhom hemmhekk, peress li wieħed mill-ġonna l-kbar ta' Kafur tul il-kanal ta' Khalij ġie inkorporat fil-palazzi Fatimidi li nbnew wara.
L-istabbiliment ta' al-Qahira (il-Kajr) u l-perjodu tal-Fatimidi
Il-Fatimidi, kaliffat Xiita ta' Isma'ili li kien ibbażat f'Ifriqiya, it-Tuneżija, ħakmu lill-Eġittu fid-969 W.K. matul ir-renju tal-Kaliff al-Mu'izz. L-armata tagħhom, magħmula l-iktar minn Berberi Kutama tat-Tramuntana tal-Afrika, kienet immexxija mill-Ġeneral Jawhar al-Siqilli. Fid-970, skont l-istruzzjonijiet minn al-Mu'izz, Jawhar ippjana, stabbilixxa u bena belt ġdida biex isservi bħala r-residenza u ċ-ċentru tal-poter tal-Kaliffi Fatimidi. Il-belt issejħet al-Mu'izziyya al-Qaahirah (bl-Għarbi: المعزية القاهرة), li tfisser "il-Belt Rebbieħa ta' al-Mu'izz", li iktar 'il quddiem bdiet tissejjaħ sempliċement "al-Qahira", li wasslet għall-isem modern tal-Kajr.
Il-belt kienet tinsab fil-Grigal ta' Fustat u tal-bliet kapitali amministrattivi preċedenti li kienu nbnew minn Ibn Tulun u mill-Abbasidi. Jawhar organizza l-belt il-ġdida sabiex fiċ-ċentru tagħha jkun hemm il-Palazzi l-Kbar li ospitaw il-kaliffi, il-familji tagħhom, u l-istituzzjonijiet tal-istat. Tlestew żewġ palazzi prinċipali: wieħed tal-Lvant (l-ikbar wieħed mit-tnejn) u wieħed tal-Punent, u bejniethom kien hemm pjazza importanti magħrufa bħala Bayn al-Qasrayn ("Bejn iż-Żewġ Palazzi"). Il-moskea prinċipali tal-belt, il-Moskea ta' al-Azhar, ġiet stabbilita fid-972 kemm bħala Moskea tal-Ġimgħa kif ukoll bħala ċentru tal-apprendiment u tat-tagħlim, u llum il-ġurnata titqies bħala waħda mill-eqdem universitajiet fid-dinja. It-triq prinċipali tal-belt, magħrufa llum bħala Triq Al-Mu'izz li-Din Allah (jew Triq al-Mu'zz) iżda storikament magħrufa bħala l-Qasabah jew il-Qasaba, kienet tibda minn waħda mid-daħliet tat-Tramuntana tal-belt (Bab al-Futuh) sad-daħla tan-Nofsinhar (Bab Zuweila) u kienet tgħaddi bejn il-palazzi minn ġo Bayn al-Qasrayn. Madankollu, taħt il-Fatimidi, il-Kajr kienet belt irjali li ma kinitx miftuħa għan-nies komuni u kienet abitata biss mill-familja tal-Kaliff, mill-uffiċjali statali, mir-riġmenti tal-armata u minn nies oħra li kienu meħtieġa għall-operazzjonijiet tar-reġim u tal-belt. Fustat baqgħet għal xi żmien iċ-ċentru ekonomiku u urban prinċipali tal-Eġittu. Kien iktar 'il quddiem biss li l-Kajr kiber u assorba bliet lokali oħra, inkluż Fustat, iżda d-969 xi kultant titqies bħala s-"sena tal-istabbiliment" tal-belt attwali. Al-Mu'izz, u miegħu l-fergħa amministrattiva tal-Kaliffat tal-Fatimidi, telqu mill-belt kapitali preċedenti ta' Mahdia, it-Tuneżija, fid-972 u waslu fil-Kajr f'Ġunju 973. L-Imperu tal-Fatimidi malajr kiber u sar b'saħħtu biżżejjed biex jiflaħ it-theddida tar-rivali Sunnita tal-Kaliffat tal-Abbasidi. Matul ir-renju tal-Kaliff al-Mustansir (1036-1094), l-itwal li qatt irrenja kwalunkwe mexxej Musulman, l-Imperu tal-Fatimidi laħaq il-quċċata tiegħu iżda mbagħad beda wkoll it-triq tan-niżla tiegħu. Ftit viżieri setgħana, aġixxew f'isem il-kaliffi u rnexxielhom jerġgħu jqajmu l-poter tal-imperu fuq saqajh. Il-viżier Armen Badr al-Jamali (1073-1094) reġa' bena s-swar tal-ġebel tal-Kajr, b'daħliet monumentali, li għad fadal xi fdalijiet tagħhom u li tkabbru iktar 'il quddiem taħt l-Ajjubidi. Fl-aħħar tas-seklu 11 seħħew ukoll bosta avvenimenti u żviluppi fir-reġjun. F'dak iż-żmien l-Imperu l-Kbir tas-Seljuk (Torok) ħakem il-biċċa l-kbira tad-dinja Iżlamika tal-Lvant. Il-wasla tat-Torok, li prinċipalment kienu Musulmani Sunniti, kienet fattur fit-tul fl-hekk imsejjaħ "Rinaxximent tas-Sunniti" li reġġa' lura l-avvanz tal-Fatimidi u tal-fazzjonijiet Xiiti fil-Lvant Nofsani. Fl-1099 l-Ewwel Kruċjata ħakmet Ġerusalemm, u l-istati l-ġodda tal-ġellieda tal-Kruċjati saru theddida serja u imminenti għall-Eġittu. Mexxejja Musulmana ġodda bħal Nur al-Din tad-dinastija Torka taz-Zengidi ħadu ħsieb l-offensiva kumplessiva kontra l-ġellieda tal-Kruċjati.
Fis-seklu 12 id-dgħufija tal-Fatimidi tant saret evidenti li taħt l-aħħar Kaliff tal-Fatimidi, al-'Adid, talbu l-għajnuna miz-Zengidi biex jipproteġu lilhom infushom mir-Re ta' Ġerusalemm, Amalric, u fl-istess ħin ippruvaw jikkonfoffaw ma' dan tal-aħħar biex irażżnu liz-Zengidi. Fl-1168, filwaqt li l-ġellieda tal-Kruċjati avvanzaw lejn il-Kajr, il-viżier tal-Fatimidi, Shawar, imħasseb li l-belt mhux iffortifikata ta' Fustat setgħet tintuża bħala bażi li minnha jiġi varat l-assedju kontra l-Kajr, ordna l-evakwazzjoni tagħha u mbagħad ta n-nar lill-belt u qeridha. Minkejja li l-istoriċi jiddibattu l-kobor tal-qerda (peress li Fustat milli jidher baqgħet teżisti wara dan l-avveniment), il-qerda ta' Fustat bin-nar timmarka mument kruċjali fid-deklin ta' dik il-belt, li mbagħad ħaditilha postha l-Kajr. Eventwalment, Salah ad-Din (Saladin), kmandant taz-Zengidi li kien ingħata l-kariga ta' viżier ta' al-'Adid fil-Kajr, iddikjara t-tmiem u t-tneħħija tal-Kaliffat tal-Fatimidi fl-1171. B'hekk il-Kajr reġgħet sfat taħt tmexxija Sunnita, u nfetaħ kapitlu ġdid fl-istorja tal-Eġittu u fl-istorja urbana tal-Kajr.
Il-perjodu tad-deheb tal-Kajr fil-perjodi tal-Ajjubidi u tal-Mamluk
Ir-renju ta' Salah ad-Din immarka l-bidu tad-dinastija Ajjubida, li rrenjat fl-Eġittu u s-Sirja u rreżistiet kontra l-ġellieda tal-Kruċjati. Huwa beda wkoll il-kostruzzjoni ambizzjuża ta' Ċittadella ffortifikata ġdida (iċ-Ċittadella attwali tal-Kajr) iktar lejn in-Nofsinhar, barra mill-belt imdawra bis-swar, li mbagħad ospitat il-mexxejja tal-Eġittu u l-amministrazzjoni statali għal bosta sekli. Dan temm l-istatus tal-Kajr bħala belt-palazz esklużiva u beda l-proċess li permezz tiegħu l-belt saret ċentru ekonomiku abitat minn Eġizzjani komuni u li kienet miftuħa għall-vjaġġaturi barranin. Tul is-sekli ta' wara, il-Kajr żviluppat f'ċentru urban fuq skala kbira. Id-deklin ta' Fustat matul l-istess perjodu witta t-triq għall-perjodu tad-deheb tal-Kajr. Is-sultani tal-Ajjubidi u s-suċċessuri Mamluk tagħhom, li kienu Musulmani Sunniti ħerqana li jeħilsu mill-influwenza tal-Fatimidi Xiiti, progressivament qerdu u ssostitwew il-palazzi grandjużi tal-Fatimidi bil-binjiet tagħhom stess. Il-Moskea ta' Al-Azhar ġiet ikkonvertita f'istituzzjoni Sunnita, u llum il-ġurnata hija ċentru minn ta' quddiem nett għall-istudju tal-Koran u tal-liġi Iżlamika fid-dinja Iżlamika Sunnita.