cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Litwanja
Tarka
Stampa:Flag of the Slonim County (1764-1792).svg|Bandiera tal-Gran Dukat tal-Litwanja (1764-1792) Stampa:Coat of arms of the Grand Duchy of Lithuania from the Statute (1614).png|Tarka tal-Gran Dukat tal-Litwanja (Погоня) fl-1614 Stampa:Statut Vialikaha Kniastva Litoŭskaha, Pahonia. Статут Вялікага Княства Літоўскага, Пагоня (1614).jpg|Pahonia tal-Istatuti Litwani. Edizzjoni 1614 Stampa:COA of the Grand Duchy of Lithuania 1588.png|Pahonia tal-Istatuti Litwani. 1588 Stampa:Coat of arms of the Grand Duchy of Lithuania (A. Guagnini, 1581).svg|Pahonia. 1581 Stampa:Pahonia - Пагоня, Grand Duchy of Lithuania COA (1575) cut.png|Pahonia. 1575 Stampa:Žygimont Aŭgust, Pahonia. Жыгімонт Аўгуст, Пагоня crop.png|L-arma tar-Repubblika taż-Żewġ Nazzjonijiet wara l-Unjoni ta' Lublin, 1569 Stampa:COA Jagiellon.svg|Pahonia 1555 Stampa:Lithuanian coat of arms Vytis. 16th century.png|Pahonia. seklu 16 Stampa:Jagajła, Pahonia. Ягайла, Пагоня (K. Kielisiński, 1841).jpg|Pahonia ta Vladislaus II tal-Polonja. 1434 Stampa:Codex Bergshammar - GDL 1.png|Pahonia fil-Codex Bergshammar, madwar l-1435 Stampa:Lob Погоня Сигизмунда Кейстутовича.svg|Żiemel bis-siġill tal-Gran Duka tal-Litwanja Siġismund I Kęstutaitis, 1432 Stampa:Lithuanian seal of Jagiello.png|Pahonia ta' Vladislaus II tal-Polonja. 1395 Stampa:Seal of Lengvenis 1395.svg|Pahonia de Lengvenis. 1395 Stampa:Печать Наримунта (Глеба) Полоцкого, 1330.svg|Siġill ta' Narimunt Gediminovich, Prinċep ta' Polotsk, 1338 Stampa:Печать Дмитрия-Донского 2 Reverse.svg|Siġill ta' Dmitri Donskoi, seklu 14 Stampa:Seal of Alexander Nevsky 1236 Avers2.svg|Siġill ta' Alexander Nevsky. 1236 Stampa:Seal Kazimierz opolski 1226.svg|Siġill ta' Kasimir I ta' Opole, 1226 Stampa:Nicholas I Lord of Mecklenburg.png|Siġill ta' Nikola, ko-ħakkiem tal-qawwi, 1189 Stampa:Bogislaw-I-Duke-of-Pomerania.png|Siġill ta' Bohuslav I, Prinċep ta' Luticios (Dukat tal-Pomerania), 1170
Ir-Repubblika tal-Litwanja (1918-1940)
Il-fruntieri tal-ewwel repubblika tal-Litwanja jvarjaw xi ftit mill-fruntieri attwali tal-Litwanja moderna, l-aktar fil-kontroll tal-kapitali, Vilnius. Għalkemm il-Litwanja pproklamat il-belt ta' Vilnius bħala l-kapitali tagħha fiż-żmien li ddikjarat l-indipendenza tagħha (li kienet il-kapitali tal-Gran Dukat, l-aħħar stat Litwan), il-belt tassew multi-etnika tpoġġiet taħt il-kontroll tat-Tieni Repubblika Pollakka, b'hekk li l-gvern Litwan installa l-kwartieri ġenerali tiegħu fil-belt ta’ Kaunas, għalkemm bl-istatus ta' “Kapitali Temporanju” u talab lill-Polonja r-ritorn tas-sovranità fuq Vilnius. Bejn l-1919 u l-1938, il-Litwanja rrifjutat li żżomm xi rabtiet diplomatiċi mal-Polonja sakemm il-gvern Pollakk għadda l-belt. Għalkemm fl-1938 il-Polonja ħarġet ultimatum li ġiegħel lil-Litwanja tistabbilixxi relazzjonijiet diplomatiċi, il-kostituzzjoni Litwana kompliet iżżomm it-talba tagħha għal Vilnius.
Politikament, bejn l-1918 u l-1926 il-gvern Litwan kien demokrazija parlamentari b'Seimas (Assemblea) elett u president ċerimonjali. B'differenza miż-żewġ stati Baltiċi l-oħra, l-akbar partit fil-pajjiż kien il-Partit Demokratiku Kristjan, filwaqt li fl-Estonja u l-Latvja fl-elezzjonijiet kollha ta’ bejn il-gwerra l-partit bl-aktar voti kien is-Soċjal Demokratiku. Fis-17 ta’ Diċembru 1926, wara debacle li sofriet id-Demokrazija Kristjana fl-elezzjonijiet parlamentari ta’ nofs is-sena, il-mexxej tagħha, Antanas Smetona, wettaq kolp ta’ stat kontra l-gvern taċ-ċentru-xellug li kien għadu kif ġie ffurmat u installa dittatorjat awtoritarju, bl-Unjoni Nazzjonali Litwana bħala l-uniku partit legali.
Marokk
thumb|Bandiera tal-Marokk (1666–1915) Il-Marokk (bl-Għarbi Al-Maghrib, kitba Għarbija: المغرب), uffiċjalment Ir-Rejnu tal-Marokk) huwa pajjiż fl-Afrika ta' Fuq. Hu mdawwar mill-Oċean Atlantiku mill-Punent, bl-istrett ta' Ġibiltà u l-Mediterran minn fuq, l-Alġerija mil-Lvant u mill-Mawritanja minn isfel. Il-belt kapitali tal-Marokk hija r-Rabat.
Litwanja
Renju tal-Litwanja (1918)
daqsminuri|Duka William of Urach mal-familja tiegħu. William sar Mindaugas II, isem b'referenza għall-eks Re Mindaugas. Ir-Renju tal-Litwanja (Lietuvos Karalystė) kien monarkija kostituzzjonali ta' ħajja qasira maħluqa lejn tmiem l-Ewwel Gwerra Dinjija meta l-Litwanja kienet taħt okkupazzjoni mill-Imperu Ġermaniż. Il-Kunsill tal-Litwanja ddikjara l-indipendenza tal-Litwanja fis-16 ta' Frar, 1918, iżda l-Kunsill ma setax jifforma gvern, pulizija, jew istituzzjonijiet statali oħra minħabba l-preżenza kontinwa tat-truppi Ġermaniżi. Il-Ġermaniżi ressqu diversi proposti biex il-Litwanja tiġi inkorporata fl-Imperu Ġermaniż, partikolarment il-Prussja. Il-Litwani rreżistu din l-idea u ttamaw li jżommu l-indipendenza tagħhom billi joħolqu monarkija kostituzzjonali separata. Fl-4 ta' Ġunju 1918, huma vvutaw biex joffru t-tron tal-Litwanja lin-nobbli Ġermaniż Wilhelm, it-2 Duka ta' Urach. Duka William aċċetta l-offerta f'Lulju 1918 u ħa l-isem Mindaugas II. Madankollu, qatt ma wasal iżur il-Litwanja. L-elezzjoni tiegħu qajmet kontroversja, qasmet lill-Kunsill, u ma kisbitx ir-riżultati mixtieqa. Minħabba li l-Ġermanja tilfet il-gwerra u kienet imdaħħla fir-Rivoluzzjoni ta' Novembru, il-Litwanja ssospendiet id-deċiżjoni tagħha li tistieden id-Duka Wilhelm fit-2 ta' Novembru, 1918, u b’hekk temmet ir-renju qasir tiegħu.
Marokk
Il-Marokk huwa Renju bil Konstituzzjoni.
Litwanja
Sfond
Wara l-aħħar Qsim tal-Commonwealth Pollakk-Litwan fl-1795, il-Litwanja ġiet annessa mal-Imperu Russu. Fl-1915, matul l-Ewwel Gwerra Dinjija, il-Ġermanja okkupat partijiet tal-punent tal-Imperu Russu, inkluża l-Litwanja. Wara r-Rivoluzzjoni Russa tal-1917, il-Ġermanja ikkonċepita l-istrateġija ġeopolitika ta' Mitteleuropa, netwerk reġjonali ta’ stati satelliti li jservi bħala żona ta’ lqugħ. Il-Ġermaniżi ppermettew l-organizzazzjoni tal-Konferenza ta’ Vilnius, bit-tama li din tiddikjara x-xewqa tal-Litwanja li tissepara mir-Russja u tistabbilixxi “relazzjoni eqreb” mal-Ġermanja.
Marokk
Ir-re tal-Marokk huwa Mohammed VI
Litwanja
Sfond
F'Settembru 1917, il-Konferenza eleġġet Kunsill tal-Litwanja b'20 membru u tah is-setgħa li jiftaħ negozjati dwar l-indipendenza tal-Litwanja mal-Ġermaniżi. Il-Ġermaniżi kienu qed iħejju n-negozjati li ġejjin għat-Trattat ta’ Brest-Litovsk u riedu dikjarazzjoni mil-Litwani li jaffermaw “alleanza soda u permanenti” mal-Ġermanja. Din id-dikjarazzjoni ġiet adottata mill-Kunsill tal-Litwanja fil-11 ta’ Diċembru 1917. Madankollu, dawn il-konċessjonijiet qasmu lill-Kunsill u xorta naqsu milli jirbħu rikonoxximent mill-Ġermanja.
Marokk
Bliet importanti : Casablanca, Agadir, Fes , Meknès , Marrakex , Uġda
Litwanja
Sfond
Konsegwentement, il-kunsill adotta l-Att ta' Indipendenza tal-Litwanja fis-16 ta' Frar, 1918. L-Att ħalla barra kull referenza ta 'alleanza mal-Ġermanja u ddikjara t-"terminazzjoni tar-rabtiet kollha tal-istat li qabel kienu jgħaqqdu dan l-Istat ma' nazzjonijiet oħra." Fit-3 ta’ Marzu 1918, il-Ġermanja u r-Russja Bolxevika ffirmaw it-Trattat ta’ Brest-Litovsk, u ddikjaraw li n-nazzjonijiet Baltiċi kienu fiż-żona ta’ interess Ġermaniż u r-Russja rrinunzjat għal kull pretensjoni għalihom. Fit-23 ta 'Marzu, il-Ġermanja rrikonoxxiet formalment l-indipendenza tal-Litwanja fuq il-bażi tad-dikjarazzjoni ta' Diċembru 11. Madankollu, il-pajjiż kien għadu okkupat mit-truppi Ġermaniżi, il-Kunsill xorta ma kellu l-ebda setgħa reali u ġie ttrattat biss bħala kunsill konsultattiv mill-Ġermaniżi.
Marokk
Politika
Il-Marokk għandu 12-il reġġjun. 1-Tanger-Tetouan-Al Hoceima (Tanġa Tetwan Il-Ħusajme) 2-Oriental (Xarqi) 3-Fès-Meknès (Fas - Maknes) 4-Rabat-Salé-Kénitra (Rabat - Saleh - Il-Kenitra) 5-Béni Mellal-Khénifra (Bani-Melal - Khanifra) 6-Casablanca-Settat (Dar Il-Baydha - Zettat) 7-Marrakech-Safi (Marrakex - Safi) 8-Drâa-Tafilalet (Dragħ - Tafilalt) 9-Souss-Massa (Sus - Massa) 10-Guelmim-Oued Noun (Gelmim - Wed Nun) 11-Laâyoune-Sakia El Hamra (Lagħjun - Saqja ll-Ħamra') 12-Dakhla-Oued Ed-Dahab (Daxla - Wad id-dahab)
Litwanja
Repubblika Demokratika
Peress li l-Ġermanja kienet qed titlef il-gwerra, il-Litwani ngħataw aktar libertà ta' azzjoni. Fl-20 ta' Ottubru, 1918, il-Kanċillier Ġermaniż, il-Prinċep Maximilian ta' Baden, tenna r-rikonoxximent tiegħu tal-indipendenza tal-Litwanja, wiegħed li jibdel l-amministrazzjoni militari Ġermaniża f’gvern ċivili, u ħalla lill-Litwani jieħdu l-kontroll ladarba kellhom kapaċitajiet suffiċjenti. Wara li rċieva din l-aħbar, il-Kunsill tal-Litwanja qabel fit-28 ta’ Ottubru li jiddiskuti kostituzzjoni interim u l-formazzjoni tal-gvern. Billi l-ebda proġett jew abbozz ma kien jeżisti minn qabel, dawn id-deċiżjonijiet kellhom jittieħdu mill-Kunsill matul is-sessjoni tiegħu u dan il-proċess ħa diversi jiem.28 Is-sitwazzjoni politika li qed tinbidel iddettat ukoll li l-Kunsill kellu bżonn jirrevoka d-deċiżjoni tiegħu dwar l-elezzjoni ta’ Mindaugas II. Il-Litwanja, bit-tama li tirċievi rikonoxximent mill-Entente, ma setgħetx ikollha r-re tagħha bħala għadu tal-Entente.Duka William indika li xtaq iċedi t-tron. Konsegwentement, fit-2 ta’ Novembru, il-Kunsill irtira l-istedina tiegħu lid-Duka Wilhelm ħalli d-deċiżjoni finali f’idejn l-Assemblea Kostitwenti futura tal-Litwanja.Iktar tard fl-istess jum, il-Kunsill adotta l-ewwel kostituzzjoni interim, li ma tiddikjarax bejn monarkija u repubblika. Il-kostituzzjoni sempliċement organizzat il-gvern fuq bażi proviżorja sakemm id-deċiżjoni finali ttieħdet mill-Assemblea Kostitwenti. Kostituzzjonijiet ta' wara ma kkunsidrawx mill-ġdid monarkija.
Marokk
Rif
Ir-Rif (bl-Għarbi: الريف‎, fil-lingwi Berberi: ⴰⵔⵉⴼ, traduzzjoni: il-Kap, il-kosta) huwa reġjun b’żoni muntanjużi u żoni ħodor fl-Afrika ta’ Fuq, b’kosta fuq il-Mediterran, li jmiss ma’ Tanger u testendi sa Saidia. fuq il-fruntiera mal-Alġerija.
Litwanja
Diviżjonijiet amministrattivi
daqsminuri|Mappa amministrattiva tar-Renju tal-Litwanja (1918) Peress li l-pajjiż kien okkupat mill-Ġermanja, qatt ma kien hemm tranżizzjoni għal amministrazzjoni ċivili. Il-kontej eżistenti (apsikritys) tad-distretti preċedenti tal-Litwanja tat-Tramuntana u tan-Nofsinhar tal-Litwanja ta' Ober Ost (żona ta' okkupazzjoni tal-Lvant) ikunu l-unitajiet amministrattivi de facto.
Marokk
Rif
Ir-Rif jinkludi tmien provinċji fit-tramuntana tal-Marokk, jiġifieri, it-tmien provinċji li kienu taħt protettorat Spanjol, fosthom:
Litwanja
Gran Dukat tal-Litwanja (1236–1795)
It-titlu tal-Gran Dukat tal-Litwanja beda jiġi applikat regolarment mis-seklu 14, iżda l-istat multi-etniku u multi-reliġjuż ħareġ biss fl-aħħar snin tar-renju ta 'Gediminas.
Marokk
Rif
Il-provinċja ta' Fahs-Anyera (41) Il-provinċja ta' Larache (42) Provinċja ta' Chefchaouen (43) Il-provinċja ta' Al Hoceima (45) Provinċja ta' Driuch (76) Il-provinċja ta’ Nador (50). Huwa reġjun tradizzjonalment iżolat u żvantaġġat. Il-lingwa materna tal-parti tal-Lvant tal-Protettorat tar-Rif hija "Riff Berber" jew tarifit (provinċji ta' Al Hoceima, Driuch, Nador) u dik tal-parti tal-punent (provinċji ta' Fahs-Anyera, Larache, Chefchaouen) hija Għarbi djalettali. . Il-Franċiż u l-Ispanjol, li huma l-lingwi barranin ewlenin, għandhom preżenza kbira.
Litwanja
Gran Dukat tal-Litwanja (1236–1795)
L-arma tal-Gran Dukat tal-Litwanja kienet kavallier fuq iż-żiemel bis-Salib Doppju tad-dinastija Jagiellonian fuq it-tarka tiegħu, impinġi fuq għalqa ħamra.
Marokk
Rif
Ir-reġjun tar-Rif m'għandux jiġi konfuż mal-muntanji Rif, li jestendu lil hinn mir-reġjun bl-istess isem.
Litwanja
Storja
L-ewwel kitbiet li fihom issir referenza għall-Litwanja huma l-Annali ta' Quedlinburg, li jmorru mis-sena 1009. Dan id-dokument ftit isemmi dwar dan l-istat jew l-istruttura soċjali tiegħu, ħlief li l-Litwanja kienet tmiss ma' Kyivan Rus' u li n-nies li kienu jgħixu fir-reġjun. kienu pagani.
Marokk
Rif
L-aktar bliet notevoli huma Chauen, Taunat, Targuís, Al Hoceima (qabel Villa Sanjurjo), Driuch, Melilla, Nador u Kebdana.
Litwanja
Organizzazzjoni territorjali
Sal-1430 il-Gran Dukat tal-Litwanja laħaq l-estensjoni territorjali massima tiegħu, kien maqsum f'dukat, żewġ voivodeships, u diversi ziemias jew artijiet:
Marokk
Rif
Parti minn dik iż-żona ġeografika fl-Afrika ta' Fuq tinkludi l-ibliet Spanjoli awtonomi ta' Melilla u Ceuta.
Litwanja
Organizzazzjoni territorjali
Voivodeship ta' Vilnius; Voivodeship ta' Trakai; Dukat tas-Samogitia; Art ta' Vitebsk; Art Polotsk; Smolensk art; Art ta' Chernihiv; Art ta' Kyiv; Art Volhynian; Art Padolian.
Marokk
Rif
Reġjun tar-Rif: Koordinati: 35°N 4°W﻿ / ﻿35, -4; Tul: 360km; Għoli massimu Muntanja Tidiguín (2.46 km); Tul 360km; Wisa '80km
Litwanja
Organizzazzjoni territorjali
Riformi tas-seklu 15-16
Marokk
Protettorat Spanjol tal-Marokk (Protectorado Español de Marruecos/حماية إسبانيا في المغرب, Himāyat Isbāniyā fi-l-Magrib) Protettorat ta' Spanja 27 ta' Novembru, 1912-6 ta' April, 1956
Il-protettorat kien jikkonsisti f'żewġ territorji tal-Marokk tal-lum, ġeografikament diskonġunti:
Litwanja
Organizzazzjoni territorjali
Dukat tas-Samogitia; Voivodeship ta' Vilnius; Voivodeship ta' Trakai; Voivodeship ta' Nowogródek; Voivodeship Podlaskie; Voivodeship Volhynian; Voivodeship ta' Vitebsk; Voivodeship ta' Polotsk; Voivodeship ta' Kiev
Marokk
Protettorat Spanjol tal-Marokk (Protectorado Español de Marruecos/حماية إسبانيا في المغرب, Himāyat Isbāniyā fi-l-Magrib) Protettorat ta' Spanja 27 ta' Novembru, 1912-6 ta' April, 1956
Iż-żona tat-tramuntana, li kienet tinkludi r-reġjuni ta' Rif u Yebala, kellha fruntiera tat-tramuntana mal-bliet ta' Ceuta u Melilla u l-pjazez tas-sovranità —li ma kinux jappartjenu għat-territorju tal-protettorat peress li kienu territorju Spanjol u għadhom sal-lum — u bi iż-Żona Internazzjonali ta’ Tanger; kemm fin-nofsinhar kif ukoll lejn il-lvant, il-protettorat Spanjol kien imiss mal-Franċiż. iż-żona tan-Nofsinhar, magħrufa wkoll bħala Cape Juby, bil-kapitali tagħha fil-belt omonima Cape Juby, li jmiss mal-kolonja Spanjola tas-Saħara Spanjola fin-Nofsinhar, u fit-tramuntana mal-protettorat Franċiż bix-Xmara Draa bħala l-fruntiera tagħha. Tmien xhur qabel il-ftehimiet, Franza kienet ħolqot il-protettorat tagħha stess fuq il-biċċa l-kbira tal-Marokk tal-lum. Madankollu, il-ħolqien ta 'amministrazzjoni kolonjali fuq it-territorji tal-protettorat fir-Rif ma jseħħx qabel l-1927, ladarba ż-żona kienet paċifikata. Il-protettorat kien se jdum sas-7 ta' April 1956, ħlief għaż-żona tan-Nofsinhar li Spanja kienet amministrata flimkien mas-Saħara Spanjola, u li ġiet mogħtija lill-Marokk fl-1958.
Litwanja
Organizzazzjoni territorjali
Voivodati ġodda maħluqa matul ir-Repubblika taż-żewġ Nazzjonijiet:
Marokk
Protettorat Spanjol tal-Marokk (Protectorado Español de Marruecos/حماية إسبانيا في المغرب, Himāyat Isbāniyā fi-l-Magrib) Protettorat ta' Spanja 27 ta' Novembru, 1912-6 ta' April, 1956
Innu: Marcha Real (Marċ Irjali); Koordinati: 35°00′N 4°30′W; Kapitali: Tetouan; Entità: Protettorat ta' Spanja; Lingwa Uffiċjali: Spanjol, Għarbi tal-Magrebi, Lingwi oħra Rifeño, Haquetía, Franċiż; Żona (1927) 20,948 km², 21,321 km² (1940-1945 ma' Tangier); Reliġjon: Iżlam, Kattoliċiżmu Ruman, Ġudaiżmu; Munita: Peseta Spanjola; Perjodu Storiku: Kolonjalizmu, Scramble for Africa, L-Ewwel Gwerra Dinjija, Perjodu ta' Interwar, It-Tieni Gwerra Dinjija, Gwerra Bierda; 30 ta' Marzu tal-1912-Trattat ta' Fez, 27 ta' Frar tal-1912-Digriet Irjali, 1920-1927-Gwerra tar-Rif, 17 ta' Lulju tal-1936-Kop ta' stat Spanjol, 17 ta' Lulju, 1936-1 ta' April, 1939-Gwerra Ċivili Spanjola, 6 ta' April, 1956-Indipendenza Forma ta' Gvern: Protettorat; Khalifa: 1913-1923 Mohammed Mehedi Ould Ben Ismael, 1924-1956 Muley El Hassan Ben El Mehdi; Kummissarju Għoli: 1913 Felipe Alfau, 1951-1956 Mendoza Rafael Garcia Valino; Żona tal-Ħin: Africa/Ceuta
Litwanja
Organizzazzjoni territorjali
Voivodeship ta' Brest-Litovsk; Voivodeship ta' Smolensk; Voivodeship ta' Mścisław; Voivodeship ta' Minsk.
Marokk
Organizzazzjoni territorjali
Minbarra l-kapitali ta' kull territorju, kien hemm sensiela ta' bliet ta' xi importanza fin-naħa ta' fuq tal-protettorat Spanjol. Dawn kienu, skont iċ-ċensiment tal-1935:14 Tetuán 49,622, Larache 32,010, Alcazarquivir 29,625, Arcila 6,158, Xauen 6,065, Villa Sanjurjo 4,829, Villa Nador 4,699.
Fiż-żona tan-Nofsinhar, l-unika belt ta' xi importanza kienet Cabo Juby (il-lum Tarfaya).
Dejta ġeopolitika taż-Żona tat-Tramuntana
Limiti: fit-tramuntana mal-Baħar Mediterran u l-enklavi Spanjoli, lejn il-punent mal-Oċean Atlantiku u ż-żona internazzjonali tal-belt ta' Tanger, fin-nofsinhar u lejn il-lvant mal-Protettorat Franċiż tal-Marokk. Żona: 20,948 km², li fiha ż-żoni muntanjużi u l-pjanuri niexfa ħallew ftit spazju għal art li tinħarat (madwar 14 % taż-żona totali).
Ir-Repubblika tar-Rif (ⵜⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵏ ⴰⵔⵔⵉⴼ, Tagduda n Arrif, Repu´blica del Rof)
Ismijiet oħra: Repubblika Konfederata tat-Tribijiet tar-Rif;Innu: ⴰⵔⵔⵉⴼ ⵜⴰⵎⵎⵓⵔⵜ ⵏⴰⵖ Wasal Tamurt neɣ; (f'Riffian: «Ir-Rif hija Patrija tagħna!»)
Ir-Repubblika tar-Rif, (bil-Riffjan: ⵜⴰⴳⴷⵓⴷⴰ ⵏ ⴰⵔⵔⵉⴼ, Tagduda n Arrif; bl-Għarbi: جمهورية الريف, Ǧumhūriyat Ǧumhūriyat) kien isseparat it-territorju Spanjol tal-Afrika ta' Fuq mit-territorju tal-Afrika ta' Fuq. 1921, tipproklama ruħha indipendenti, qed reintegra fl-1926 fil-protettorat Spanjol. Xi tribujiet konfederati tar-reġjun muntanjuż tar-Rif adottaw dak l-isem biex jindikaw it-territorju li sar indipendenti minn Spanja matul il-gwerra li għamlu kontra l-pajjiż Ewropew, bejn l-1921 u l-1926 (Gwerra tar-Rif). Xi drabi jirċievi l-isem tar-Repubblika Konfederata tat-Tribijiet Rif, iżda dan l-isem ma kienx uffiċjali. Ir-repubblika ġiet xolta fis-27 ta’ Mejju, 1926 mill-koalizzjoni militari Franko-Spanjola, wara l-falliment tal-Konferenza tal-Paċi ta’ Oujda ta’ dik l-istess sena. Abd el-Krim u l-mexxejja tar-Rif irrifjutaw li jaċċettaw is-sovranità tas-Sultan tal-Marokk fuq ir-Rif li l-qawwiet Ewropej talbu minnu bħala kundizzjoni biex tiġi stabbilita l-paċi.
Żona Internazzjonali Tanger (منطقة طنجة الدولية/Zona Internacional de Tánger/Zone internationale de Tanger/Tangier International Zone) 1923-1940, 1945-1956
Iż-Żona Internazzjonali ta' Tanġer (Għarbi: منطقة طنجة الدولية‎, Manṭiqat Ṭanja ad-Dawliyya; Franċiż: Zone internationale de Tanger; Ingliż: Tangier International Zone) kienet formalment protettorat ta' diversi pajjiżi li jinsab fil-belt tal-istess isem. Marokkina u tagħha hinterland bejn l-1923 u l-1956. L-entità kellha erja ta' 373 kilometru kwadru u kienet żona ta' kontroll internazzjonali, jiġifieri li l-gvern u l-amministrazzjoni tagħha kienu f’idejn kummissjoni internazzjonali magħmula minn numru ta’ pajjiżi. L-istatus tagħha ġie stabbilit mill-Istatut ta’ Tanger tal-1923 u nżamm uffiċjalment sal-indipendenza tal-Marokk fl-1956, għalkemm il-Marokk ma kisebx is-sovranità sħiħa fuq il-belt qabel l-1960.1 2
Bejn l-1940 u l-1945, il-protettorat internazzjonali fuq il-belt ġie sospiż, bi Spanja ta’ Franco teżerċita sovranità effettiva billi tintegraha fil-protettorat Marokkin.
Koordinati: 35°44′24″N 5°48′41″W; Kapitali: Tanger; Entità: Protettorat: Lingwa uffiċjali Maghrebi Għarbi, Franċiż, Spanjol, Ingliż; Żona: 373 km²; Popolazzjoni (1956): 125,000 abitant, Densità: 335.12 abitant/km²; Storja: 18 ta' Diċembru tal-1923-Istatut ta' Tanger, 14 ta' Ġunju 1940-Annessjoni Spanjola, 11 ta' Ottubru 1945-Twaqqif mill-ġdid, 29 ta' Ottubru mill-1956 Riintegrazzjoni fil-Marokk; Forma tal-Gvern: Kummissjoni Internazzjonali; Amministratur: 1926-1929 Paul Lodge, 1955-1956 Robert van de Kerckhove d'Hallebast
Protettorat Franċiż tal-Marokk (Protectorat français du Maroc/ححماية فرنسا في المغرب) 1912-2 ta' Marzu tal-Indipendenza tal-Marokk tal-1956
Il-Protettorat Franċiż tal-Marokk (Franċiż: Protectorat français au Maroc; Għarbi: حماية فرنسا في المغرب‎, Himaïet Fransa fi el-Maghreb) kien protettorat Franċiż stabbilit fil-Marokk matul l-ewwel nofs tas-seklu 20.
Kien jeżisti mill-1912, meta ġie stabbilit formalment protettorat permezz tat-Trattat ta’ Fez, sal-indipendenza tal-Marokk fit-2 ta' Marzu 1956. It-territorju taħt l-amministrazzjoni tiegħu kien estiż fuq parti kbira mill-Marokk, f’żona li kienet tgħaddi minn Fez u r-Rabat lejn sa in-nofsinhar, jilħaq Mogador, u lejn il-lvant, jilħaq il-Muntanji Atlas. Il-parti tat-tramuntana saret it-territorju tal-Protettorat Spanjol tal-Marokk, li fil-fatt kien sub-kera tal-protettorat Franċiż.
Koordinati: 32°N 6°W; Kapitali: Fez (1912-1925), Rabat (1925-1956); Entità tal-Kolonja u Protettorat; Pajjiż: Franza, Territorju: Afrika ta' Fuq Franċiża; Lingwa Uffiċjali: Franċiż, Għarbi, Lingwi Oħra: Spanjol; Kolonjalizmu, Scramble for Africa, L-Ewwel Gwerra Dinjija, Perjodu ta' Interwar, It-Tieni Gwerra Dinjija, Gwerra Bierda; Reliġjon: Iżlam, Kattoliċiżmu Ruman, Ġudaiżmu; Munita: Rial Marokkin, Franc Marokkin; Perjodu Storiku: ; 1912-Trattat ta' Fez, 2 ta' Marzu tal-1956-Indipendenza tal-Marokk; Forma ta' Gvern: Protettorat; Sultan: 1912-1927, Yusuf 1955-1956 Mohamed V; Resident Ġenerali: 1912-1925 Hubert Lyautey, 1955-1956 André Louis Dubois; Membru tal-Imperu Kolonjali Franċiż.
Referenzi
Maroc.Ma
Sit Arkeoloġiku ta’ Paphos
Is-siti u l-monumenti ta’ Paphos imorru lura għall-Preistorja sal-Medju Evu. Fost l-iktar fdalijiet sinifikanti li ġew skoperti sa issa hemm erba’ vilel Rumani kbar u elaborati: il-Villa ta’ Dijoniżju, il-Villa ta’ Aion, il-Villa ta’ Teżew, u l-Villa ta’ Orfeo. L-erba’ vilel huma pavimentati bil-mużajk li baqa’ ppreservat tajjeb ħafna, speċjalment fil-Villa ta’ Orfeo. Barra minn hekk, mill-iskavi ħarġu agora, asklipieion, bażilika, odeion, teatru Ellenistiku-Ruman, u nekropoli magħrufa bħala “l-Oqbra tar-Rejiet”.
Is-sit arkeoloġiku ta’ Paphos tniżżel fil-lista tas-Siti ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1980.
History
Il-belt ta’ Paphos x’aktarx li nbniet minn Nikokles, l-aħħar re ta’ Paphos, lejn l-aħħar tas-seklu 4 Q.K. Sal-bidu tas-seklu 2 Q.K., il-belt saret il-belt kapitali tal-gżira ta’ Ċipru, u ħadet post Salamis matul l-era Ellenistika taħt il-Tolomej.
Sit ta’ Wirt Dinji
daqsminuri|284x284px|Il-mużajk tal-Villa ta’ Dijoniżju Is-sit arkeoloġiku ta’ Paphos ġie ddeżinjat bħala Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1980 flimkien man-nekropoli u mas-santwarju ta’ Afrodite bħala sit kulturali uniku.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta’ żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iii) “Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta’ tradizzjoni kulturali jew ta’ ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet”, ladarba f’Ċipru kienu jiġu adurati allat pre-Elleniċi min-Neolitiku (is-sitt millenju Q.K.) u bosta mill-fdalijiet arkeoloġiċi huma antiki ferm; pereżempju s-Santwarju ta’ Afrodite jmur lura għas-seklu 12 Q.K., u huwa xhieda ta’ wieħed mill-iktar insedjamenti antiki ta’ Mycenae. Il-mużajk tas-sit arkeoloġiku ta’ Paphos huwa rari ħafna u jitqies fost l-ifjen eżemplari fid-dinja u jkopri l-perjodu Ellenistiku sal-perjodu Biżantin. Il-fdalijiet arkeoloġiċi u arkitettoniċi tal-vilel, tal-palazzi, tal-fortizzi u tal-oqbra mnaqqxa fil-blat ta’ Paphos huma uħud mill-imfietaħ li jgħinuna nifhmu l-arkitettura tal-qedem u għandhom valur storiku eċċezzjonali; u l-kriterju (vi) “Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma’ avvenimenti jew ma’ tradizzjonijiet ħajjin, ma’ ideat jew ma’ twemmin, jew ma’ xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta’ valur universali straordinarju”, ladarba l-importanza reliġjuża u kulturali tal-qima lil Venere, alla lokali tal-fertilità li ġiet rikonoxxuta b’mod mifrux u ċċelebrata bħala simbolu tal-imħabba u tas-sbuħija, tikkontribwixxi għall-valur universali straordinarju tas-sit. nofs|daqsminuri|695x695px|Veduta panoramika tas-sit arkeoloġiku ta’ Paphos
Skavi Pollakki f’Paphos
daqsminuri|255x255px|Il-kolonni tal-Villa ta’ Teżew L-ispedizzjoni arkeoloġika miċ-Ċentru Pollakk tal-Arkeoloġija Mediterranja tal-Università ta’ Varsavja bdiet twettaq skavi taħt id-direzzjoni tal-Professur Kazimierz Michałowski f’Ġunju 1965. Fin-naħa tal-Lbiċ tas-sit arkeoloġiku ta’ Paphos instabu statwi tal-irħam ta’ Asklepju u ta’ Artemide (li kien meqjum fil-belt). Skoperta oħra kienet teżor ta’ muniti tal-fidda mir-renji ta’ Filippu III tal-Maċedonja u ta’ Alessandru l-Kbir. Id-diretturi sussegwenti tal-ispedizzjonijiet Pollakki kienu l-Professur Wiktor Andrzej Daszewski (1971-2007) u Dr. Henryk Meyza (2008-2019). It-timijiet tagħhom gradwalment skoprew u kixfu residenza antika enormi (twila 120 metru u wiesgħa 80 metru). Din ingħatat l-isem ta’ Villa ta’ Teżew minħabba li fiha nstab mużajk tal-battalja bejn Teżew u Minotawru. Fl-1983, mużajk kbir ta’ Aion, l-alla tal-ħin u tal-eternità, ġie skopert f’villa li saret magħrufa bħala l-Villa ta’ Aion. L-iskavi jinkludu wkoll l-hekk imsejħa Villa “Ellenistika” u Villa Rumana Bikrija. Minbarra r-riċerka arkeoloġika, l-ispedizzjonijiet wettqu xogħlijiet ta’ rikostruzzjoni u ta’ konservazzjoni. xellug|daqsminuri|271x271px|L-odeon u l-fanal ta’ Paphos fl-isfond Fl-2011 ġie varat il-Proġett Paphos Agora minn tim mid-Dipartiment tal-Arkeoloġija Klassika fl-Istitut tal-Arkeoloġija tal-Università Jagellonika ta’ Krakovja, immexxi mill-Professur Ewdoksia Papuci-Władyka. L-objettiv ewlieni tiegħu kien li tinstab l-agora Ellenistika, li presumibbilment kienet moħbija taħt dik Rumana. Fl-2015 bdiet fażi ġdida tal-proġett, bl-għan li jiġi studjat u rikostruwit l-ispazju pubbliku tal-agora kif ukoll l-infrastruttura u l-attività ekonomika ta’ Paphos.
Fis-sena 2020 inbeda proġett konġunt ta’ konsorzju xjentifiku magħmul mill-Università Jagellonika ta’ Krakovja, miċ-Ċentru Pollakk tal-Arkeoloġija Mediterranja tal-Università ta’ Varsavja, u mill-Università tat-Teknoloġika ta’ Varsavja. Il-proġett, imsejjaħ “MA-P Maloutena and Agora in the layout of Paphos: modelling the cityscape of the Hellenistic and Roman capital of Cyprus” (Immappjar ta’ Maloutena u Agora fil-pjanta ta’ Paphos: immudellar tal-pjanta urbana tal-belt kapitali Ellenistika u Rumana ta’ Ċipru), huwa mmexxi mill-Professur Ewdoksia Papuci-Władyka.
Monumenti
daqsminuri|200x200px|Pjanta tal-Villa ta’ Dijoniżju
Villa ta’ Dijoniżju
Din il-villa tassew rikka tokkupa 2,000 metru kwadru, li minnhom 556 metru huma miksija b’artijiet bil-mużajk imżejna b’xeni mitoloġiċi, antiki u tal-kaċċa. Il-villa ngħatat l-isem tal-alla Dijoniżju li jidher fuq diversi mużajċi.
Il-kmamar tal-villa nbnew madwar bitħa ċentrali, jew atriju, li kienet tiffunzjona bħala l-qalba tal-villa. Il-villa nbniet lejn l-aħħar tas-seklu 2 W.K. u nqerdet u ġiet abbandunata wara t-terremoti tas-seklu 4 W.K.
Taħt il-villa Rumana nstab mużajk Ellenistiku biċ-ċagħaq, li jirrappreżenta l-mostru mitoloġiku tal-baħar Scylla, minn villa preċedenti tas-seklu 3 Q.K. u jista’ jiġi apprezzat fil-post.
Villa ta’ Aion
Il-kamra prinċipali x’aktarx li kienet triclinium jew kamra ta’ riċeviment. Żewġ kmamar iżgħar kellhom mużajk ġeometriku mill-aqwa.
Il-mużajk ewlieni fih tliet gwarniċi orizzontali b’ħames panewijiet b’gwarniċ ġeometriku kull wieħed.
Ħajt tal-villa nstab imġarraf fit-triq biswitha u ġie rrestawrat. daqsminuri|190x190px|Pjanta tal-Villa ta’ Teżew
Villa ta’ Teżew
xellug|daqsminuri|253x253px|Il-mużajk tal-Villa ta’ Teżew Din il-villa kbira eċċezzjonali kienet ir-residenza tal-prokonslu jew tal-gvernatur Ruman, u kienet diviża fi kmamar għal funzjonijiet uffiċjali u kmamar għall-użu privat. Il-villa ngħatat l-isem ta’ Villa ta’ Teżew minħabba l-mużajk sabiħ ta’ Teżew u Minotawru fil-kwartier tax-Xlokk. Il-villa kienet tkopri diversi insulae tal-pjanta Ellenistika tat-toroq tal-belt. daqsminuri|Dettall tal-mużajk ġeometriku Il-villa nbniet fit-tieni nofs tas-seklu 2 W.K. fuq il-fdalijiet ta’ djar jew vilel preċedenti u kienet okkupata sas-seklu 7 W.K. Attwalment, in-nofs tal-villa fin-Nofsinhar biss ġie skavat għalkollox.
Villa ta’ Orfeo
Din il-villa tinsab fil-Punent tal-Villa ta’ Teżew. Il-mużajk tas-seklu 3 W.K. fih tliet rappreżentazzjonijiet mitoloġiċi: “Orfeo u l-Lira tiegħu”, “Erkole u l-Iljun ta’ Nemea” u “l-Amażonja”.
Teatru
It-teatru, li jinsab fiż-żona tal-Grigal tal-belt antika, imur lura oriġinarjament għal tmiem is-seklu 4 Q.K. u qed ilu jiġi skavat mill-Università ta’ Sydney mill-1995.
Julio Alcorsé
Julio César Alcorsé (twieled fis-17 ta' Settembru 1981) huwa eks-plejer tal-futbol Arġentin.
Fażi eliminatorja tal-UEFA Champions League 2012–13
Il-Fażi eliminatorja tal-UEFA Champions League 2012–13 bdiet fit-12 ta' Frar 2013 u se tikkonkludi fil-25 ta 'Mejju 2013 mal-finali ġewwa l-Istadju Wembley, Londra.
Rawnds u dati tal-poloz
Il-poloz kollha huma miżmuma fil-kwartieri ġenerali tal-UEFA f'Nyon, l-Iżvizzera.
L-aħħar 16
L-ewwel legs intlagħbu fit-12, 13, 19 u l-20 ta' Frar, u t-tieni legs intlagħbu fil-5, 6, 12 u t-13 ta' Marzu 2013.
L-ewwel leg
Minuta silenzju saret qabel il-logħba biex tikkommemora l-vittmi tal-kraxx tas-South Airlines Flight 8971, li kienet ġiet mimlija l-aktar minn partitarji tal-futbol intestaturi għall-logħba.
<div id="Porto v Málaga">
It-tieni leg
Real Madrid rebħu 3–2 bl-aggregat.
Borussia Dortmund rebħu 5–2 bl-aggregat.
Paris Saint-Germain rebħu 3–2 bl-aggregat.
Juventus rebħu 5–0 bl-aggregat.
Galatasaray rebħu 4–3 bl-aggregat.
Barcelona rebħu 4–2 bl-aggregate.
<div id="Málaga v Porto"> Malaga rebħu 2–1 bl-aggregate.
Bayern Munich rebħu bir-regola tal-gowls barra mid-dar.
Kwarti tal-finali
L-ewwel legs intlagħbu fit-2 u t-3 ta' April, u t-tieni legs intlagħbu fid-9 u l-10 ta' April 2013.
L-ewwel leg
<div id="Málaga v Borussia Dortmund">
It-tieni leg
<div id="Borussia Dortmund v Málaga"> Borussia Dortmund rebħu 4–3 bl-aggregat.
Real Madrid rebħu 5–3 bl-aggregat.
Barcelona rebħu bir-regola tal-gowls barra mid-dar.
Bayern Munich rebħu 4–0 bl-aggregat.
Semi-finali
L-ewwel legs intlagħbu fit-23 u l-24 ta' April, u t-tieni legs se jintlagħbu fit-30 ta' April u l-1 ta' Mejju 2013.
It-tieni leg
Borussia Dortmund rebħu 4–3 bl-aggregat.
Bayern Munich rebħu 7–0 bl-aggregat.
Finali
Il-finali se jintlagħab fil-25 ta 'Mejju 2013 ġewwa Stadju Wembley, Londra.
Duminku ta' Guzmán
Tfulija
San Duminku twieled f’Calaruega, Spanja, fl-1170, minn familja nobbli, bin Ġovanna ta’ Aza u Feliċ ta’ Guzman. It-tradizzjoni tgħid li meta ommu kienet tqila bih hija kellha ħolma li t-tarbija tagħha, kienet se tkun bħal kelb bit-torċa f’ħalqu, iktar tard interpretata li Duminku bil-prietki tiegħu kellu jagħti dawl lid-dinja kollha. Il-kelb bit-torċa f’ħalqu sar simbolu tal-Ordni Dumnikan. It-tradizzjoni tkompli tgħid ukoll li fil-magħmudija ta’ Duminku, ommu rat stilla tiddi fuq sidru, ġrajja li wasslet biex San Duminku jibda jitqis ukoll bħala patrun tal-astronomija.
Meta Duminku kellu erbatax-il sena, daħal l-Università ta’ Palencia, biex jistudja l-filosofija u t-teoloġija. Waqt li kien għadu student sar Kanonku tal-Katidral ta’ Osma. Wara l-ordinazzjoni tiegħu fl-1195, mar jgħix mal-Kanonċi skond ir-Regola ta’ Santu Wistin. Fl-1201, sar il-Pirjol tal-Kapitlu.
L-Albiġiżi
Fl-1204, kien ma’ l-Isqof tiegħu qiegħed jivvjaġġa fi Franza, u ra l-ħsara li kienu qed jagħmlu l-Albiġiżi, (minn Alby, Franza, li fost tagħlim eretiku ieħor kienu jsostnu li l-ispiritwali huwa tajjeb, u l-materjali huwa ħażin, u li Ġesù ma twelidx tassew minn Marija). F'Languedoc iltaqa’ ma’ wieħed Albiġiż u għadda l-lejl kollu jiddiskuti miegħu sakemm ikkonvinċieh u rah jerġa' jħaddan it-twemmin Kattoliku.
Minn din il-laqgħa, San Duminku ra ċar li l-missjoni tiegħu kienet li jippriedka l-Vanġelu u jikkumbatti l-ereżija Albiġiża. Għalhekk ġabar madwaru grupp ta’ għalliema biex jgħinuh iwettaq il-ħsieb tiegħu, u b’xi nisa minnhom waqqaf il-kunvent ta’ Prouille fl-1206. Huwa baqa’ f’Languedoc għal kważi għaxar snin jippriedka bla serħan.
L-Ordni tal-Predikaturi
Fl-1212 mar Toulouse, u fl-1215 attenda r-Raba’ Konċilju Lateran, f’Ruma. Lura f’Toulouse waqqaf l-Ordni tal-Predikaturi jew kif saru magħrufin “Id-Dumnikani”, fil-25 ta’ April 1215. L-għan prinċipali tal-Ordni kien li l-membri tiegħu jgħaqqdu l-għerf mal-qdusija u s-sempliċita’ tal-ħajja u jipprietkaw il-Vanġelu ħalli jikkumbattu l-ereżija tal-Albiġiżi. Il-Papa Onorju III approva l-Ordni f’Diċembru 1216.
Mewt
F’Bolonja marad u wara xi tliet ġimgħat miet, fis-6 ta’ Awissu, 1221. Il-Papa Girgor IX ipproklamah Qaddis fl-1234.
Id-Dumnikani f'Malta
L-ewwel Kunvent tad-Dumnikani f’ Malta twaqqaf madwar is-sena 1450, qrib għar fir-Rabat fejn, kif jingħad, il-Madonna kienet dehret lil wieħed kaċċatur; għalhekk il-Kunvent imsemmi beda jissejjaħ il-Kunvent tal-Madonna tal-Għar. Fl-1528 id-Dumnikani fetħu l-Kunvent tal-Lunżjata fil-Birgu; u fl-1569 fetħu l-Kunvent tal-Portu Salvu fil-Belt, Valletta, li kienet għadha kemm bdiet tinbena. Fl-1838 dawn it-tliet Kunventi nfirdu mill-Provincja ta’ Sqallija u twaqqfu bħala Provinċja ta’ San Piju V. Aktar tard imbagħad żdiedu żewġ Kunventi oħra: fl-1909 il-Kunvent tan-Nazzarenu f’Tas-Sliema; fl-1945 dak tal-Madonna ta’ Fatima fi Gwardamanġa; fl-1948 Flores College, il-Belt, għadda f’idejn id-Dumnikani li tawh l-isem ta’ St Albert the Great College.
Angkor Wat
daqsminuri|300px|Il-faċċata tat-tempju prinċipali ta' Angkor Wat Angkor Wat (/ˌæŋkɔːr ˈwɒt/; bil-Khmer: អង្គរវត្ត "Belt it-Tempji" ) huwa kumpless ta' tempji fil-Kambodja u l-ikbar monument reliġjuż fid-dinja bħala erja ta' art (1,626 km2). L-isem jirreferi kemm għall-kumpless ta' diversi tempji kif ukoll għat-tempju ewlieni. Dan tal-aħħar, oriġinarjament inbena bħala tempju Ħinduista ddedikat lil Vishnu fil-bidu tas-seklu 12, u lejn tmiem is-seklu ġie kkonvertit f'tempju Buddist u għadu hekk sa llum.
It-tempju nbena mir-Re Khmer Suryavarman II fil-bidu tas-seklu 12 f'Yaśodharapura (bil-Khmer: យសោធរបុរៈ), il-belt kapitali tal-Imperu Khmer, bħala t-tempju statali għall-Imperu.
Bħala l-iktar tempju ppreservat tajjeb fil-kumpless ta' tempji, huwa l-uniku tempju li baqa' jintuża bħala ċentru reliġjuż sinifikanti mit-twaqqif tiegħu 'l hawn. It-tempju jirrappreżenta l-quċċata tal-istil klassiku għoli tal-arkitettura Khmer. Illum, huwa wkoll wieħed mill-iktar siti importanti ta' pellegrinaġġ għall-Buddisti fil-Kambodja u fid-dinja kollha. Angkor Wat sar simbolu tal-Kambodja, jidher fuq il-bandiera nazzjonali, u huwa l-attrazzjoni turistika prinċipali tal-pajjiż. It-tempju kellu rwol importanti fil-konverżjoni tal-Kambodja għall-Buddiżmu.
Angkor Wat jgħaqqad flimkien żewġ pjanti bażiċi tal-arkitettura Khmer tat-tempji: it-tempju f'għamla ta' muntanja u t-tempju bil-galleriji. Id-disinn tiegħu huwa maħsub biex jirrappreżenta l-Muntanja Meru, kenn id-devi fil-kożmoloġija Ħindu u Buddista. Mad-dawra tat-tempju hemm ħondoq twil iktar minn ħames kilometri u ħajt estern ta' 3.6 kilometri. It-tempju fih tliet galleriji rettangolari, waħda fuq l-oħra. Fiċ-ċentru tat-tempju hemm ħames torrijiet f'għamla ġeometrika bħal fuq dada, b'erba' torrijiet fl-irkejjen ta' kwadrat u l-ħames wieħed fin-nofs. Għad-differenza tal-biċċa l-kbira tal-kumpless ta' tempji ta' Angkor, it-tempju ewlieni ta' Angkor Wat huwa orjentat lejn il-Punent. L-istudjużi ma jaqblux bejniethom x'inhi t-tifsira ta' dan. It-tempju jiġi ammirat għall-kobor u għall-armonija tal-arkitettura tiegħu, għar-riljevi mnaqqxin estensivi tiegħu, u għall-istatwi tal-Buddha u tad-Devi.
Etimoloġija
L-isem modern Angkor Wat (bil-Khmer: អង្គរវត្ត; isem alternattiv: Nokor Wat, bil-Khmer: នគរវត្ត) ifisser "Belt it-Tempji". Angkor (bil-Khmer: អង្គរ), li tfisser "belt" jew "belt kapitali", hija l-forma vernakolari tal-kelma nokor (bil-Khmer: នគរ), li ġejja mill-kelma nagara bis-Sanskritu/bil-Pali (Devanāgarī: नगर). Wat (bil-Khmer: វត្ត), li tfisser "art it-tempji", oriġinat ukoll mill-kelma vāṭa bis-Sanskritu/bil-Pali (Devanāgarī: वाट), li tfisser "għeluq tal-art".
L-isem oriġinali tat-tempju kien Vrah Viṣṇuloka jew Parama Viṣṇuloka bis-Sanskritu (bil-Khmer: បរមវិស្ណុលោក – Barom Visnulōk) li kien l-isem il-fundatur irjali tat-tempju wara mewtu.
Storja
xellug|daqsminuri|296x296px|Ir-riljiev imnaqqax ta' Suryavarman II li bena Angkor Wat Angkor Wat tinsab 5.5 kilometri fit-Tramuntana tal-belt moderna ta' Siem Reap, u ftit bogħod fin-Nofsinhar u kemxejn fil-Lvat tal-belt kapitali preċedenti, li kienet iċċentrata f'Baphuon. Dan it-tempju huwa l-iktar wieħed fin-Nofsinhar tal-kumpless ta' tempji antiki.
Skont leġġenda, il-kostruzzjoni ta' Angkor Wat ġiet ordnata minn Indra biex iservi bħala palazz għal ibnu Precha Ket Mealea. Skont il-vjaġġatur Ċiniż Zhou Daguan tas-seklu 13, uħud kienu jemmnu li t-tempju ġie mibni f'lejla waħda minn arkitett divin.
Id-disinn u l-kostruzzjoni inizjali tat-tempju seħħew fl-ewwel nofs tas-seklu 12, waqt ir-renju ta' Suryavarman II (irrenja mill-1113 sa madwar l-1150). Angkor Wat ma ġiex iddedikat lil Shiva, bħalma kienet it-tradizzjoni tar-rejiet ta' qabel, iżda ġie ddedikat lil Vishnu. Ġie mibni bħala t-tempju statali tar-re u tal-belt kapitali. Peress li la l-istele tat-twaqqif u lanqas xi iskrizzjonijiet kontemporanji li jirreferu għat-tempju ma nstabu, l-isem oriġinali mhuwiex magħruf fiċ-ċert, iżda seta' kien imsejjaħ "Varah Vishnu-lok" biex jagħti ġieħ lill-alla tat-tempju. Ix-xogħlijiet jidher li ntemmu ftit wara li miet ir-re, u ftit mid-dekorazzjoni tal-ħitan bir-riljevi mnaqqxin baqgħu ma tlestewx. It-terminu Vrah Viṣṇuloka jew Parama Viṣṇuloka jfissru litteralment "ir-re li mar fid-dinja suprema ta' Vishnu", u jirreferu għal Suryavarman II wara mewtu biex jingħata ġieħ u jiġi mfakkar. daqsminuri|322x322px|Patri Buddist jagħmel ritwal f'Angkor Wat Fl-1177, bejn wieħed u ieħor 27 sena wara l-mewt ta' Suryavarman II, ir-rikkezzi ta' Angkor insterqu mill-għedewwa tradizzjonali tal-Khmer, jiġifieri ċ-Cham mir-Renju ta' Champa. Imbagħad l-imperu għadda f'idejn re ġdid, Jayavarman VII, li stabbilixxa belt kapitali ġdida u tempju statali ġdid ftit iktar fit-Tramuntana (Angkor Thom u Bayon rispettivament), li ġew iddedikati lill-Buddiżmu, minħabba li r-re kien jemmen li l-alla Ħindu ma kienx qeda ħtiġijietu. Għaldaqstant, b'mod gradwali, Angkor Wat ġie kkonvertit f'sit Buddist u ħafna skulturi tal-Ħinduiżmu ġew sostitwiti b'xogħlijiet tal-arti tal-Buddiżmu.
Lejn l-aħħar tas-seklu 12, b'mod gradwali Angkor Wat ġie ttrasformat minn ċentru tal-qima Ħindu għal ċentru tal-qima tal-Buddiżmu u għadu hekk sa llum. Angkor Wat huwa partikolari fost il-kumpless ta' tempji għaliex minkejja li ġie ttraskurat ferm wara s-seklu 16, qatt ma ġie abbandunat għalkollox. Erbatax-il iskrizzjoni li saru fis-seklu 17 u li ġew skoperti fiż-żona ta' Angkor, jixhdu li xi pellegrini Buddisti Ġappuniżi kienu stabbilew insedjamenti żgħar flimkien mal-Khmer lokali. Dak iż-żmien, il-viżitaturi Ġappuniżi kienu jemmnu li t-tempju kien il-ġnien famuż tal-Jetavana tal-Buddha, li oriġinarjament kien jinsab fir-renju ta' Magadha, l-Indja. L-iktar iskrizzjoni magħrufa ssemmi lil Ukondayu Kazufusa, li ċċelebra s-Sena l-Ġdida tal-Khmer f'Angkor Wat fl-1632.
Wieħed mill-ewwel viżitaturi tal-Punent kien António da Madalena, patri Portugiż li żar it-tempju fl-1586 u li stqarr li "tant huwa kostruzzjoni straordinarja li mhux possibbli li tiddeskrivieh bil-kitba, speċjalment għaliex ma hemm l-ebda binja simili oħra fid-dinja. Fih torrijiet u dekorazzjoni, kif ukoll l-irfinar kollu li jista' jiġi f'moħħ il-bniedem".
Fl-1860, it-tempju ġie effettivament skopert mill-ġdid min-naturalista u mill-esploratur Franċiż Henri Mouhot, li wassal biex il-Punent isir jaf b'dan is-sit permezz tal-pubblikazzjoni tan-noti tal-ivvjaġġar tiegħu, fejn kiteb: "Wieħed minn dawn it-tempji, li jħaqqaqha ma' dak ta' Salamun, u li nbena minn xi Mikelanġlu tal-qedem, jista' jitqiegħed bl-unuri mal-isbaħ binjiet tagħna. Huwa isbaħ minn kwalunkwe fdal li ħallewlna l-Griegi u r-Rumani Antiki, u joħloq kuntrast ta' dieqa minħabba l-qagħda ta' barbariżmu li jinsab fiha n-nazzjon". xellug|daqsminuri|Tpinġija tal-faċċata ta' Angkor Wat ta' Henri Mouhot (1860) Il-legat artistiku mill-isbaħ ta' Angkor Wat u ta' monumenti oħra tal-Khmer fiż-żona ta' Angkor wassal biex Franza tadotta lill-Kambodja bħala protettorat fil-11 ta' Awwissu 1863 u biex tinvadi lis-Siam biex tieħu f'idejha l-kontroll tal-fdalijiet. Dan malajr wassal biex il-Kambodja tieħu f'idejha l-artijiet fil-Majjistral tal-pajjiż li kienu taħt il-kontroll ta' Siam (issa t-Tajlandja) mill-1351 (Manich Jumsai 2001), jew skont uħud fl-1431.
Ma kien hemm l-ebda binja jew dar ordinarja jew xi sinjal ieħor ta' insedjament, inkluż utensili tat-tisjir, armi, jew ħwejjeġ li s-soltu jinstabu f'siti antiki. Minflok, hemm evidenza biss tal-monumenti nfushom. Kummissjoni ta' esplorazzjoni Franċiża bdiet billi tfassal lista tal-monumenti prinċipali. Missjonijiet sussegwenti kkopjaw l-iskrizzjonijiet miktuba fuq il-binjiet ta' Angkor biex l-istudjużi jkunu jistgħu jittraduċuhom u jitkixxfu iktar dwar l-istorja ta' Angkor.
Sal-1885 kienu fasslu kronoloġija tal-mexxejja u żviluppaw deskrizzjoni fuq fuq taċ-ċivilizzazzjoni li kienet ipproduċiet il-kumpless ta' tempji. Fl-1898, il-Franċiżi ddeċidew jallokaw fondi sostanzjali għall-preservazzjoni ta' Angkor. Sekli sħaħ ta' telqa ħallew il-ġungla terġa' taħkem ħafna mill-istrutturi l-iktar sinifikanti, u mingħajr ċerti sforzi biex il-binjiet jinħelsu mill-għeruq tas-siġar tal-banyan u taċ-ceiba, x'aktarx li kienu jinqerdu għalkollox (għalkemm mhux is-siġar kollha li kibru minn ġol-fdalijiet tneħħew). xellug|daqsminuri|Tpinġija ta' Angkor Wat ta' Louis Delaporte (1880) L-estetika ta' Angkor Wat kienet intweriet ukoll fil-mużew tal-forom tal-ġibs ta' Louis Delaporte msejjaħ musée Indo-chinois li kien jeżisti fil-Palazz ta' Trocadero f'Pariġi għall-ħabta tal-1880 sa nofs is-snin 20 tas-seklu 20.
Fis-seklu 20 sar restawr konsiderevoli tal-kumpless ta' tempji ta' Angkor Wat. B'mod gradwali, ħaddiema u arkeologi ħadmu qatigħ flimkien biex inaddfu l-fdalijiet mill-veġetazzjoni tal-ġungla u kixfu partijiet kbar tal-ġebel tal-binjiet. B'hekk, ix-xemx setgħet terġa' tiżreġ direttament fuq il-binjiet tat-tempju. Angkor Wat ġibed l-attenzjoni u qanqal l-immaġinazzjoni ta' iktar nies fl-Ewropa meta l-padiljun tal-protettorat Franċiż tal-Kambodja, bħala parti mill-Indoċina Franċiża, ħoloq replika bl-istess daqs ta' Angkor Wat waqt il-Wirja Kolonjali ta' Pariġi fl-1931. daqsminuri|340x340px|Replika kbira ta' Angkor Wat fil-Wirja Kolonjali ta' Pariġi (1931) kienet tirrappreżenta l-ġmiel kbir tal-protettorat Franċiż tal-Kambodja. Il-Kambodja kisbet l-indipendenza minn Franza fid-9 ta' Novembru 1953 u ħadet il-kontroll ta' Angkor Wat minn dak iż-żmien 'il quddiem. Jista' jingħad ukoll li mill-perjodu kolonjali sa meta s-sit ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1992, dan it-tempju speċifiku ta' Angkor Wat kien strumentali biex jissawwar il-kunċett modern u gradwalment globalizzat tal-wirt kulturali mibni.
Ix-xogħlijiet tar-restawr ġew interrotti mill-Gwerra Ċivili tal-Kambodja u l-Khmer Rouge ħadu l-kontroll tal-pajjiż waqt is-snin 70 u 80 tas-seklu 20, għalkemm f'dan il-perjodu t-tempju ma tantx ġarrab ħsarat. Il-forzi tal-Khmer Rouge stabbilew kampijiet ħdejn it-tempju u użaw l-injam kollu li sabu mill-binjiet tat-tempju bħala ħatab. Barra minn hekk, xi tiri tal-ġlied bl-armi tan-nar bejn il-Khmer Rouge u l-Vjetnam laqtu r-riljievi mnaqqxin tat-tempju. Wara l-gwerer, saret ħafna iktar ħsara mill-ħallelin tal-opri tal-arti li kienu qed joperaw mit-Tajlandja, għaliex fl-aħħar tas-snin 80 u fil-bidu tas-snin 90 tas-seklu 20, il-biċċa l-kbira tal-irjus tal-istatwi tat-tempji ġew maqlugħin mill-istrutturi, inkluż ir-rikostruzzjonijiet. xellug|daqsminuri|242x242px|Toqob ikkawżati mit-tiri fil-ġlied bl-armi tan-nar bejn il-[[Khmer Rouge u l-Vjetnam f'Angkor Wat.]] It-tempju huwa simbolu importanti tal-Kambodja, u huwa sors ta' kburija nazzjonali kbira li tqies fir-relazzjonijiet diplomatiċi ma' Franza, l-Istati Uniti u t-Tajlandja. It-tempju ta' Angkor Wat ilu jidher bħala parti ċentrali tal-bnadar nazzjonali tal-Kambodja mill-introduzzjoni tal-ewwel verżjoni lejn l-1863. Madankollu, minn perspettiva storika u anke transkulturali ikbar, it-tempju ta' Angkor Wat ma sarx simbolu tal-kburija nazzjonali sui generis iżda ddaħħal fi proċess politiku u kulturali ikbar tal-produzzjoni tal-wirt kolonjali Franċiż fejn repliki tat-tempju oriġinali ntwerew f'wirjiet kolonjali Franċiżi u universali f'Pariġi u f'Marsilja bejn l-1889 u l-1937.
F'Diċembru 2015, ġie mħabbar li tim tar-riċerka mill-Università ta' Sydney kien sab grupp ieħor ta' torrijiet li kienu nbnew, iġġarrfu u ntradmu waqt il-kostruzzjoni ta' Angkor Wat, kif ukoll struttura kbira li l-iskop tagħha mhuwiex magħruf fin-naħa tan-Nofsinhar tal-grupp u fortifikazzjonijiet tal-injam. Is-sejbiet jinkludu wkoll evidenza li kien hemm insedjament residenzjali b'densità baxxa fiż-żona, b'network ta' toroq, għadajjar u għoljiet artifiċjali. Dawn jindikaw li l-artijiet ta' Angkor Wat, imdawra b'ħondoq u b'ħajt, jaf ma kinux jintużaw biss mill-elit reliġjuż, kif kien maħsub qabel. It-tim uża t-teknoloġija tal-LiDAR, ir-radar li jippenetra l-art u skavi mmirati biex jimmappja s-sit ta' Angkor Wat.