cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Samarkanda
Era Iżlamika Bikrija
Il-kontroll ta’ Samarkanda min-naħa tal-Abbasidi ma damx biex jibda jogħtor u ġie sostitwit ma’ dak tas-Samanidi (875-999), għalkemm is-Samanidi xorta kienu vassalli nominali tal-Kaliffat meta kellhom il-kontroll ta’ Samarkanda. Taħt it-tmexxija tas-Samanidi, il-belt saret il-kapitali tad-dinastija Samanida u ċentru iktar u iktar importanti ta’ diversi rotot kummerċjali. Is-Samanidi tilfu kontra l-Karakanidi għall-ħabta tad-999. Matul il-mitejn sena ta’ wara, Samarkanda ġiet immexxija minn għadd ta’ tribujiet Torok suċċessivi, fosthom is-Seljuq u l-Khwarazmshah.
L-awtur Iranjan tas-seklu 10 Istakhri, li vvjaġġa fit-Transoxiana, jipprovdi deskrizzjoni ċara tar-rikkezzi naturali tar-reġjun li huwa jsejjaħ "Smarkandian Sogd":"Ma naf bi mkien fir-reġjun jew f’Samarkanda stess fejn jekk wieħed jerħila jixxabbat f’art b’ċertu elevazzjoni ma jarax ħdura u xi post pjaċevoli, u mkien fil-qrib ma hemm muntanji mingħajr siġar jew xi steppa mimlija trab... Samakandian Sogd... ’il bogħod vjaġġ ta’ tmint ijiem fi ħdura u ġonna ma jaqtgħux... Il-ħdura tas-siġar u tar-raba’ miżrugħ hija estiża tul iż-żewġ naħat tax-xmara [Sogd]... u lil hinn minn dawn l-għelieqi hemm mergħa għall-merħliet. Kull raħal u insedjament għandu fortizza... Huwa l-iktar pajjiż li jagħti frott mill-pajjiżi ta’ Allah; bl-aqwa siġar u frott; f’kull dar hemm ġonna, ċisterni u ilma ġieri."
Era Karakanida (Ilek-Kanid): is-sekli 11-12
daqsminuri|276x276px|In-nekropoli ta’ Shah-i-Zinda Wara li sfaxxa l-istat tas-Samanidi fis-sena 999, dan ġie sostitwit mill-Istat Karakanida, taħt it-tmexxija tad-dinastija Torka tal-Karakanidi. Wara li l-Istat Karakanida nqasam f’żewġ partijiet, Samarkanda saret parti mill-Kaganat Karakanida tal-Punent u fl-1040-1212 kienet il-belt kapitali. Il-fundatur tal-Kaganat Karakanida tal-Punent kien Ibrahim Tamgach Khan (1040-1068). Għall-ewwel darba, huwa bena madrasa f’Samarkanda permezz ta’ fondi statali u appoġġa l-iżvilupp tal-kultura fir-reġjun. Matul ir-renju tiegħu, f’Samarkanda ġew stabbiliti sptar pubbliku (bemoristan) u madrasa, fejn kienet tiġi mgħallma l-mediċina.
L-iżjed monument notevoli tal-era Karakanida f’Samarkanda kien il-palazz ta’ Ibrahim ibn Hussein (1178-1202), li nbena fiċ-ċittadella fis-seklu 12. Matul l-iskavi ġew skoperti frammenti ta’ pitturi monumentali. Fuq il-ħajt tal-Lvant, kien hemm pittura ta’ ġellied Tork, liebes kaftan isfar u b’qaws f’idu. Barra minn hekk, kien hemm pitturi ta’ żwiemel, klieb tal-kaċċa, għasafar u nisa lebsin ilbies ta’ dak iż-żmien.
Era tal-Mongoli
xellug|daqsminuri|275x275px|Il-fdalijiet ta’ Afrasiab f’Samarkanda tal-qedem li nqerdet minn Genghis Khan Il-Mongoli ħakmu lil Samarkanda fl-1220. Għalkemm Genghis Khan “ma ddisturbax lill-abitanti [tal-belt] bl-ebda mod”, Juvaini jikteb li Genghis qatel lil dawk kollha li fittxew il-kenn fiċ-ċittadella u fil-moskea, seraq ir-rikkezzi kollha tal-belt, u rrekluta lil 30,000 żagħżugħ fil-militar u lil 30,000 oħra bħala artiġjani. Samarkanda ġarrbet mill-inqas attakk ieħor mill-Mongoli mmexxi minn Khan Baraq sabiex jisraq it-teżor li kellu bżonn biex iħallas lill-armata. Il-belt baqgħet parti mill-Kanat ta’ Chagatai (wieħed minn erba’ Kanati Mongoli suċċessivi) sal-1370.
Il-Vjaġġi ta’ Marco Polo, fejn Polo jagħti rendikont tal-vjaġġ tiegħu tul it-Triq tal-Ħarir fl-aħħar tas-seklu 13, jiddeskrivu lil Samarkanda bħala “belt kbira ħafna u mill-isbaħ...”.
Iż-żona ta’ Yenisei kellha komunità ta’ nissieġa ta’ oriġini Ċiniża, u Samarkanda u l-Mongolja Esterna t-tnejn li huma kellhom artiġjani ta’ oriġini Ċiniża, kif irrapportat minn Changchun. Wara li Genghis Khan ħakem l-Asja Ċentrali, il-barranin intgħażlu bħala amministraturi governattivi; iċ-Ċiniżi u l-Kara-Kitaj (Kitani) inħatru bħala koamministraturi tal-ġonna u tal-għelieqi f’Samarkanda li l-Musulmani ma kinux jitħallew jamministraw waħedhom. Il-Kanat ippermetta wkoll it-twaqqif ta’ żoni mmexxija minn isqfijiet Kristjani.
Tmexxija ta’ Timur (1370-1405)
daqsminuri|263x263px|Tigra fuq il-faċċata tal-madrasa ta’ Sher-dor Ibn Battuta, li żar il-belt fl-1333, stqarr li Samarkanda kienet “waħda mill-ikbar, l-ifjen u l-isbaħ bliet”. Sostna wkoll li l-għelieqi tas-siġar tal-frott kienu jissaqqew permezz ta’ sistema ta’ irrigazzjoni msejħa noria.
Fl-1365 seħħet rewwixta kontra l-kontroll tal-Mongoli ta’ Chagatai f’Samarkanda. Fl-1370, il-ħakkiem Timur (Tamerlane), il-fundatur u l-mexxej tal-Imperu Timurida, għamel lil Samarkanda l-belt kapitali tiegħu. Matul il-35 sena ta’ wara, huwa wettaq rikostruzzjoni tal-biċċa l-kbira tal-belt u popolaha b’artiġjani kbar u b’ħaddiema tas-sengħa mill-imperu kollu. Timur kiseb reputazzjoni bħala patrun tal-arti, u Samarkanda kibret u saret iċ-ċentru tar-reġjun ta’ Transoxiana. L-impenn ta’ Timur favur l-arti huwa evidenti bil-mod kif, f’kuntrat man-nuqqas ta’ ħniena li wera lill-għedewwa tiegħu, huwa wera ħniena fil-konfront ta’ dawk li kellhom ħiliet artistiċi speċjali. L-artisti, il-ħaddiem tas-sengħa u l-arkitetti ma nqatlux sabiex minflok setgħu jtejbu u jsebbħu l-belt kapitali ta’ Timur.
Timur diġà kien involut direttament fil-proġetti tal-kostruzzjoni, u l-viżjonijiet tiegħu spiss kienu iktar ambizzjużi mill-ħiliet tekniċi tal-ħaddiema tiegħu. Il-belt kienet f’qagħda ta’ kostruzzjoni kostanti, u Timur sikwit kien jordna li jinbnew il-binjiet jew li jerġgħu jiġu kostruwiti malajr jekk ma jkunx sodisfatt bir-riżultati. Skont l-ordnijiet tiegħu, Samarkanda setgħet tintlaħaq bit-toroq biss; ġew imħaffrin ħniedaq fondi u kien hemm ċirkonferenza ta’ tmien kilometri ta’ ħitan li kienu jisseparaw il-belt mill-irħula tal-madwar. Dak iż-żmien il-belt kellha popolazzjoni ta’ madwar 150,000 ruħ. L-ambaxxatur ta’ Enriku III, Ruy Gonzalez de Clavijo, li kien stazzjonat f’Samarkanda bejn l-1403 u l-1406, kien xhud għall-kostruzzjoni bla rażan li kienet għaddejja fil-belt u stqarr: “Il-moskea li Timur kien ordna li tinbena bħala mafkar ta’ ommu u tal-mara tiegħu... għalina kienet l-iktar waħda nobbli li qatt żorna fil-belt ta’ Samarkanda, iżda malli l-kostruzzjoni tagħha tlestiet, beda jsib id-difetti fil-bieb tad-daħla tagħha, li issa qal li kien wisq baxx u li għaldaqstant il-moskea kellha titwaqqa’ minnufih”.
Era ta’ Ulugbek (1409-1449)
daqsminuri|351x351px|Il-madrasa ta’ Ulugbek f’Samarkanda Bejn l-1417 u l-1420, Ulugbek, in-neputi ta’ Timur, bena madrasa f’Samarkanda, li saret l-ewwel binja fil-kumpless arkitettoniku kollettiv ta’ Reġistan. Ulugbek stieden għadd kbir ta’ astronomi u ta’ matematiċi tad-dinja Iżlamika f’din il-madrasa. Taħt Ulugbek, Samarkanda saret waħda miċ-ċentri dinjin tax-xjenza Medjevali. Fl-ewwel nofs tas-seklu 15, f’Samarkanda nbniet skola xjentifika sħiħa taħt Ulugbek, li kienet tiġbor taħt saqaf wieħed lil astronomi u lil matematiċi prominenti bħal Giyasiddin Jamshid Kashi, Kazizade Rumi, u al-Kushchi. L-interess prinċipali ta’ Ulugbek fix-xjenza kienet l-astronomija. Fl-1428, tlestiet il-kostruzzjoni tal-osservatorju ta’ Ulugbek. L-istrument ewlieni tal-osservatorju kien il-kwadrant tal-ħajt, li kien uniku fid-dinja.
Sekli 16 sa 18
Fl-1500, ġellieda nomadiċi Użbeki ħatfu l-kontroll ta’ Samarkanda. Ix-Xajbanidi kienu l-mexxejja tal-belt għall-ħabta ta’ dan iż-żmien ukoll. xellug|daqsminuri|278x278px|L-osservatorju ta’ Ulugbek Fl-1501, Samarkanda nħatfet minn Muhammad Shaybani mid-dinastija Użbeka tax-Xajbanidi, u l-belt saret parti mill-“Kanat ta’ Bukhara” li kien għadu kemm ġie ffurmat. Samarkanda ntgħażlet bħala l-kapitali ta’ dan l-istat, fejn seħħet l-inkurunazzjoni ta’ Muhammad Shaybani Khan. F’Samarkanda, Muhammad Shaybani Khan ordna li tinbena madrasa kbira, fejn iktar ’il quddiem huwa ħa sehem f’taħditiet xjentifiċi u reliġjużi. L-ewwel darba li din il-madrasa ġiet iddokumentata tmur lura għall-1504 (din il-madrasa nqerdet għalkollox matul is-snin tal-poter Sovjetiku). Muhammad Salikh kiteb li Shaybani Khan bena madrasa f’Samarkanda biex ifakkar b’mod perpetwu lil ħuh Mahmud Sultan. Fazlallah ibn Ruzbihan f’“Mikhmon-namei Bukhara” jesprimi l-ammirazzjoni tiegħu fir-rigward tal-binja maestuża tal-madrasa, bis-saqaf indurat, hujra għoljin, u spazju miftuħ spazjuż, u jikkwota vers ta’ tifħir lill-madrasa. Zayn ad-din Vasifi, li żar il-madrasa ta’ Shaybani Khan diversi snin wara, kiteb fil-memorji tiegħu li l- veranda, is-sala u l-ispazju miftuħ tal-madrasa kienu spazjużi u tal-għaġeb.
Abdulatif Khan, iben in-neputi ta’ Mirzo Ulugbek, Kuchkunji Khan, li kien il-mexxej ta’ Samarkanda bejn l-1540 u l-1551, kien meqjus bħala espert fl-istorja ta’ Maverannahr u d-dinastija tax-Xibanidi. Huwa kien patrun tal-poeti u tax-xjenzati. Abdulatif Khan stess kien jikteb il-poeżiji bil-psewdonimu letterarju Khush.
Matul ir-renju tal-Axtarkanid Imamkuli-Khan (1611-1642), f’Samarkanda nbnew kapulavuri arkitettoniċi famużi. Bejn l-1612 u l-1656, il-gvernatur ta’ Samarkanda, Yalangtush Bahadur, bena moskea-katidral, il-madrasa ta’ Tillya-Kari u l-madrasa ta’ Sherdor.
Wara attakk mill-Afxarid Shahanshah Nader Shah, il-belt ġiet abbandunata fil-bidu tas-snin 20 tas-seklu 18. Mill-1599 sal-1756, Samarkanda kienet immexxija mill-fergħa Axtarkanida tal-Kanat ta’ Bukhara.
Tieni nofs tas-seklu 18 u s-seklu 19
Mill-1756 sal-1868, Samarkanda kienet immexxija mill-Emiri Mangud ta’ Bukhara. Il-belt reġgħet ħadet il-ħajja matul ir-renju tal-fundatur tad-dinastija Użbeka, il-Mangiti, Muhammad Rakhim (1756-1758), li sar famuż għall-kwalitajiet tiegħu ta’ rieda qawwija u l-arti militari. Muhammad Rakhim għamel diversi tentattivi biex Samarkanda terġa’ tiġi fuq saqajha bħala belt.
Era Ksarista Russa
daqsminuri|268x268px|Samarkanda fl-1890 Il-belt spiċċat taħt l-Imperu Russu wara li ċ-ċittadella nħatfet bil-forza taħt il-Kurunell Konstantin Petrovich von Kaufman fl-1868. Ftit żmien wara, il-gwarniġjon Russu żgħir ta’ 500 suldat ġew attakkati. L-attakk, li kien immexxi minn Abdul Malik Tura, l-iben il-kbir ribelluż tal-Emir ta’ Bukhara, kif ukoll Baba Beg ta’ Shahrisabz u Jura Beg ta’ Kitab, ġie kkuntrastat b’telfiet kbar ħafna. Il-Ġeneral Alexander Konstantinovich Abramov sar l-ewwel Gvernatur tal-Okrug Militari, li r-Russi stabbilew tul ix-xmara Zeravshan, b‘Samarkanda bħala ċ-ċentru amministrattiv. Is-sezzjoni Russa tal-belt inbniet minn hemm ’il quddiem, il-biċċa l-kbira fil-Punent tal-belt l-antika.
Fl-1886, il-belt saret il-kapitali tal-Oblast ta’ Samarkanda (li kienet għadha kemm ġiet iffurmata) tat-Turkestan Russu u reġgħet kisbet ferm iktar importanza meta ġiet ikkollegata mas-sistema ferrovjarja Trans-Kaspjana fl-1888.
Era Sovjetika
daqsminuri|189x189px|Bażar f’Samarkanda, illustrazzjoni ta’ [[Léon Benett għal Jules Verne]] Samarkanda kienet il-kapitali tal-SSR Użbeka mill-1925 sal-1930 qabel ma ġiet sostitwita ma’ Tashkent. Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, wara li l-Ġermanja Nażista invadiet lill-Unjoni Sovjetika, għadd ta’ ċittadini ta’ Samarkanda ntbagħtu Smolensk biex jiġġieldu kontra l-għadu. Ħafna nqabdu jew inqatlu min-Nażisti. Barra minn hekk, eluf ta’ refuġjati mir-reġjuni okkupati tal-Punent tal-Unjoni Sovjetika ħarbu mill-belt u din intużat bħala waħda miċ-ċentri prinċipali għaċ-ċivili li kienu qed jaħarbu fl-SSR Użbeka u fl-Unjoni Sovjetika kollha.
Fuq l-inizjattiva tal-Akkademiku tal-Akkademja tax-Xjenzi tal-SSR Użbeka, I. Muminov, u bl-appoġġ ta’ Sharaf Rashidov, 2500 anniversarju ta’ Samarkanda ġie ċċelebrat b’mod mifrux fl-1970. F’dan ir-rigward, infetaħ monument għal Mirzo Ulugbek, ġie stabbilit il-Mużew tal-Istorja ta’ Samarkanda, u tfasslet u ġiet ippubblikata storja ta’ żewġ volumi dwar Samarkanda.
Ġeografija
Samarkanda tinsab fil-Grigal tal-Użbekistan, fil-wied tax-xmara Zeravshan, 135 kilometru minn Qarshi. It-triq M37 tikkollega lil Samarkand ma’ Bukhara, xi 240 kilometru ’l bogħod. It-triq M39 tikkollegaha ma’ Tashkent, il-belt kapitali tal-Użbekistan, xi 270 kilometru ’l bogħod. Il-fruntiera mat-Taġikistan tinsab madwar 35 kilometru minn Samarkanda u l-belt kapitali tat-Taġikistan, Dushanbe, tinsab 210 kilometru ’l bogħod mill-belt. It-triq M39 tikkollega lil Samarkanda ma’ Mazar-i-Sharif fl-Afganistan, xi 340 kilometru ’l bogħod.
Klima
Samarkanda għandha klima Mediterranja (klassifikazzjoni klimatika ta’ Köppen - Csa) pjuttost simili ħafna għal klima semiarida (BSk) bi sjuf sħan u nexfin, u bi xtiewi relattivament varjabbli u bix-xita, b’perjodi li jalternaw ta’ temp sħun u perjodi ta’ temp kiesaħ. Lulju u Awwissu huma l-iktar xhur sħan tas-sena, b’temperaturi li jilħqu u jaqbżu l-40 °C (104 °F). Il-preċipitazzjoni hija sparsa minn Diċembru sa April. Jannar 2008 kien partikolarment kiesaħ; it-temperatura kienet niżlet saħansitra sa −22 °C (−8 °F).
Sit ta’ Wirt Dinji
Il-belt ta’ Samarkand ġiet iddeżinjata bħala Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2001.
Il-valur universali straordinarju tal-belt ġie rrikonoxxut abbażi ta’ tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (i) “Rappreżentazzjoni ta’ kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem”; il-kriterju (ii) “Wirja ta’ skambju importanti ta’ valuri umani, tul perjodu ta’ żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ”; u l-kriterju (iv) “Eżempju straordinarju ta’ tip ta’ bini, ta’ grupp ta’ siti jew ta’ pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem”.
Ludovic Magnin
Ludovic Magnin (twieled fl-20 ta' April 1979) huwa eks-plejer u kowċ tal-futbol Żvizzeru.
Bijografija
Imrobbi f'Echallens, fil-kantun ta' Vaud, qalb familja "miġnuna fuq il-futbol": missieru kien jilgħab fi klabb tal-ewwel diviżjoni waqt li ommu kienet fl-iskwadra femminili ta' pajjiżu. Hu hu miżżewweġ lil Chantale u għandu żewġt itfal, Nicos (twieled fl-2002) u Thierry (twieled fl-2006).
Klabb
Fl-ewwel tliet staġuni fil-Bundesliga ftit li xejn kien involut, fejn ġabar 20 preżenza u gowl wieħed. Mal-Werder irnexxielu jirbaħ il-kampjonat u t-Tazza Ġermaniża fl-istaġun 2003–04. Madanakollu, iż-żmien mal-klabb kien imtappan minn nuqqas ta' logħob ħabba li kien iweġġa' ta' spiss.
Fis-sajf tal-2005 ġie akkwistat minn VfB Stuttgart u fl-istaġun ta' wara rnexxielu jikseb it-tieni titlu nazzjonali tal-kampjonat personali, fejn għamel 22 dehra u skorja gowl wieħed, ironikament kontra l-eks-klabb tiegħu. L-istaġun 2009–10 ftit li xejn azzjoni mat-tim, u sabiex isalva postu mat-tim nazzjonali Żvizzeru għat-Tazza tad-Dinja 2010, iddeċieda li f'Jannar 2010 jingħaqad mal-klabb Żvizzeru ta' FC Zürich. Fis-27 ta' Awwissu 2012, Magnin ħabbar li kien se jirtira wara problemi fiżiċi persistenti.
Internazzjonali
Fis-sena 2000, grazzi għall-prestazzjonijiet tajbin li beda juri ma' Lugano, ġie msejjaħ għall-ewwel darba mat-tim nazzjonali Żvizzeru, bid-debutt tiegħu jasal f'Awwissu kontra l-Greċja. Mat-tim nazzjonali pparteċipa fil-Kampjonati Ewropej 2004, fit-Tazza tad-Dinja 2006 u fil-Kampjonati Ewropej 2008 fejn għal dan tal-aħħar kien hu li libes il-faxxa ta' kaptan tat-tim wara li waqt il-kompetizzjoni weġġa' Alexander Frei.
Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima
daqsminuri|290x290px|Il-Koppla ta' Genbaku Il-Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima (広島平和記念碑, Hiroshima Heiwa Kinenhi), oriġinarjament is-Sala tal-Promozzjoni Industrijali Prefetturali ta' Hiroshima, u issa msejjaħ komunement il-Koppla ta' Genbaku, il-Koppla tal-Bomba Atomika (原爆ドーム, Genbaku Dōmu), huwa parti mill-Park tal-Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima f'Hiroshima, il-Ġappun u tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1996. Il-fdal tas-sala jservi bħala mafkar għall-iktar minn 140,000 ruħ li nqatlu fil-bumbardament atomiku ta' Hiroshima fi tmiem it-Tieni Gwerra Dinjija.
Storja
Il-binja tas-Sala tal-Wiri tal-Prodotti oriġinarjament ġiet iddisinjata mill-arkitett Ċek Jan Letzel. Id-disinn kien jinkludi koppla li tispikka fl-ogħla parti tal-binja. Il-binja tlestiet f'April 1915 u ssejħet il-binja tal-Wiri Kummerċjali Prefetturali ta' Hiroshima. Formalment infetħet għall-pubbliku f'Awwissu ta' dik is-sena. Fl-1921, l-isem inbidel għal Sala tal-Wiri tal-Prodotti Prefetturali ta' Hiroshima, u mill-ġdid fl-1933, għal Sala tal-Promozzjoni Industrijali Prefetturali ta' Hiroshima (bil-Ġappuniż: 広島県産業奨励館; Hiroshima-ken Sangyo Shourei-kan). Il-binja kienet tinsab f'distrett kummerċjali kbir maġenb il-Pont ta' Aioi u kienet tintuża primarjament għall-wirjiet tal-arti u edukattivi.
Bumbardament Atomiku
xellug|daqsminuri|Il-Koppla ta' Genbaku qalb il-qerda f'Ottubru 1945. Ritratt ta' [[Shigeo Hayashi, wieħed miż-żewġ fotografi mit-timijiet ta' stħarriġ akkademiku.]] Fit-08:15 tas-6 ta' Awwissu 1945, l-ewwel bomba atomika li qatt intużat fi gwerra twaqqgħet mill-Forzi tal-Ajru tal-Armata tal-Istati Uniti mill-Enola Gay, inġenju tal-ajru militari bumbardatur tat-tip B-29. Il-qawwa tal-bomba atomika effettivament qerdet għalkollox il-belt ta' Hiroshima.
Qabel, fil-25 ta' Lulju, il-Ġeneral Carl Spaatz, il-kmandant tal-Forzi tal-Ajru Strateġiċi tal-Istati Uniti fil-Paċifiku, irċieva ordnijiet biex iwettaq attakk b'"bomba speċjali" fuq bliet magħżula fil-Ġappun. L-ewwel belt fil-mira li ntgħażlet kienet Hiroshima, li kellha port importanti fin-Nofsinhar ta' Honshu u kienet il-kwartieri ġenerali tat-Tieni Armata Ġenerali Ġappuniża b'persunal ta' 40,000 militar fil-belt. Il-bomba ġiet assemblata b'segretezza u ġiet mgħobbija fuq l-Enola Gay. Il-bomba, imlaqqma "Tifel Ċkejken" (bl-Ingliż: Little Boy), kellha qawwa ekwivalenti għal 15,000 tunnellata ta' TNT. L-ajruplan militari waqqa' l-bomba fuq il-belt fit-08:15:17, ħin lokali, fis-6 ta' Awwissu 1945. Madwar 43 sekonda wara li twaqqgħet, il-bomba ħadet fuq il-belt, u ma laqtitx il-mira tagħha direttament b'240 metru. Il-bomba kienet maħsuba biex tieħu fuq il-Pont ta' Aioi, iżda minflok splodiet direttament fuq l-Isptar ta' Shima, li kien jinsab qrib ħafna tal-Koppla ta' Genbaku. Minħabba li l-isplużjoni seħħet kważi fuqha eżatt, il-binja rnexxielha żżomm l-għamla tagħha mingħajr ma tiġġarraf għalkollox. Il-kolonni vertikali tal-binja rnexxielhom jirreżistu l-forza vertikali kważi 'l isfel għalkollox tal-isplużjoni, u partijiet ħitan esterni tal-konkoż u tal-brikks baqgħu intatti. Iċ-ċentru tal-isplużjoni seħħ 150 metru orizzontalment u 600 metru vertikalment mill-Koppla ta' Genbaku. Kull min kien fil-binja nqatel minnufih. Il-binja rnexxielha tibqa' wieqfa wkoll bis-saħħa tad-disinn tagħha biex tkun reżistenti għat-terremoti; fil-fatt felħet għal terremoti qabel u wara l-bumbardament.
Preservazzjoni
daqsminuri|297x297px|Il-Binja tas-Sala tal-Wiri tal-Prodotti fil-kundizzjoni oriġinali tagħha (1921-1933). Minħabba l-kostruzzjoni tagħha bil-ġebel u bl-azzar, il-binja kienet waħda mill-ftit strutturi li baqgħu weqfin ħdejn l-ipoċentru tal-bomba. Il-binja malajr bdiet tissejjaħ il-Koppla ta' Genbaku jew il-Koppla tal-Bomba Atomika, minħabba l-qafas espost tal-metall tal-koppla fil-quċċata tal-binja. L-istruttura kienet skedata biex tiġi demolita mal-bqija tal-fdalijiet ta' binjiet, iżda l-maġġoranza tal-binja baqgħet intatta, u b'hekk il-pjanijiet ta' demolizzjoni ġew posposti. Il-Koppla ta' Genbaku saret suġġett kontroversjali. Uħud min-nies tal-post riedu li titwaqqa', filwaqt li oħrajn riedu li tiġi ppreservata bħala mafkar tal-bumbardament u simbolu tal-paċi. Fl-aħħar mill-aħħar, meta bdiet ir-rikostruzzjoni ta' Hiroshima, il-fdalijiet tal-qafas tal-binja ġew ippreservati.
Mill-1950 sal-1964, il-Park tal-Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima ġie stabbilit madwar il-Koppla ta' Genbaku. Il-Kunsill tal-Belt ta' Hiroshima adotta riżoluzzjoni fl-1966 dwar il-preservazzjoni permanenti tal-Koppla ta' Genbaku, uffiċjalment imsejħa l-Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima. Il-binja għadha l-għeliem primarju tal-park. L-erożjoni u d-deterjorament tal-Koppla ta' Genbaku baqgħu sejrin fil-perjodu ta' wara l-gwerra. Fl-1966, il-Kunsill tal-Belt ta' Hiroshima ddikjara li kien biħsiebu jippreserva l-istruttura b'mod indefinit. L-ewwel sindku ta' Hiroshima elett b'vot popolari, Shinzo Hamai (1905-1968) talab għal fondi għall-isforz ta' preservazzjoni domestikament u internazzjonalment. Matul vjaġġ f'Tokyo, Hamai beda jiġbor il-fondi direttament fit-toroq tal-belt kapitali. Ix-xogħol ta' preservazzjoni fuq il-Koppla ta' Genbaku tlesta fl-1967. Saru żewġ proġetti żgħar ta' preservazzjoni fuq il-binja biex tiġi stabilizzata l-koppla, l-iktar bejn Ottubru 1989 u Marzu 1990.
Sit ta' Wirt Dinji
F'Diċembru 1996, il-Koppla ta' Genbaku ġiet irreġistrata fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO abbażi tal-Konvenzjoni għall-Protezzjoni tal-Wirt Kulturali u Naturali Dinji. L-inklużjoni tagħha fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO kienet ibbażata fuq ir-reżistenza tagħha għall-forza distruttiva tal-bomba atomika, l-ewwel użu ta' armi nukleari fuq popolazzjoni umana, u r-rappreżentanza tagħha bħala simbolu tal-paċi.
Id-delegati tal-Kumitat għall-Wirt Dinji miċ-Ċina u mill-Istati Uniti kellhom riżervi rigward il-konferma tal-mafkar bħala Sit ta' Wirt Dinji. Iċ-Ċina kkwotat il-possibbiltà li l-monument jintuża bħala skuża biex iċekken il-fatt li l-pajjiżi vittmi tal-aggressjoni tal-Ġappun ġarrbu l-ikbar telf ta' ħajjiet matul il-gwerra, u l-Istati Uniti ddikjaraw li mafkar għal sit tal-gwerra jħalli barra l-kuntest storiku meħtieġ. L-Istati Uniti ma assoċjawx ruħhom mad-deċiżjoni li l-Mafkar tal-Paċi ta' Hiroshima jsir Sit ta' Wirt Dinji.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (vi) "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju". nofs|daqsminuri|696x696px|Veduta panoramika tal-Makfar tal-Paċi ta' Hiroshima
Ġibuti
Il-Djibouti huwa nazzjon fl-Afrika. Il-belt kapitali hija l-Belt tal-Djibouti.
Joga a chave
Joga a chave (bil-Malti: Itfagħli ċ-ċavetta) hija kanzunetta Brażiljana komposta fl-1952 mill-kompożitur u kantant Adoniran Barbosa flimkien mar-radju-ġurnalist Osvaldo Moles.
Storja
Il-kanzunetta tirrakkonta dwar raġel li kellu drawwa li jixrob u dejjem kien imur lura d-dar tard bil-lejl. Martu dejjem kienet issakkru barra u talab lill-imħabbtu biex titfagħlu ċ-ċavetta, għax barra kien kollox ħażin u allura mhux se jkompli jfixkel l-irqad tagħha.
Nicolaus II Bernoulli
Nicolaus II Bernoulli, magħruf ukoll bħala Niklaus Bernoulli, Nikolaus Bernoulli, (6 ta' Frar 1695, Basel, l-iŻvizzera – 31 ta' Lulju, 1726, San Pietruburgu, ir-Russja) kien matematiku Żvizzeru u wieħed mill-ħafna matematiċi prominenti fil-familja Bernouilli.
Nicolaus ħadem l-iżjed fuq il-kurvi, l-ekwazzjonijiet differenzjali, u l-probabbiltà. Kien il-kontemporanju ta' Leonhard Euler. Ikkontribwixxa wkoll għad-dinamika tal-fluwidi.
Għallem il-matematika lil Daniel Bernoulli, ħuh iżgħar minnu u ddiskuta miegħu il-paradoss ta' San Pietruburgu. Kien jaf bosta lingwi mindu kien żgħir. Meta kellu 13-il sena beda jistudja l-matematika u l-liġi fl-Università ta' Basel. Fl-1711 kiseb il-lawrja fil-filosofija u fl-1715 id-dottorat fil-liġi. Fl-1716-17 kien jgħallem privatament f'Venezja. Fl-1719 ħa l-katedra tal-matematika fl-Università ta' Padua, bħala s-suċċessur ta' Giovanni Poleni. Kien jgħin lil missieru, fost f'oqsma oħra, fil-korrispondenza dwar id-disputa bejn Isaac Newton u Leibniz, fuq min kien ivvinta l-kalkulu l-ewwel u wkoll fid-disputa bejn missieru u l-matematiku Ingliż Brook Taylor. Fl-1720 ippropona l-problema tat-trajettorji ortogonali reċiproċi, bl-intenzjoni li jisfida n-Newtonjani Ingliżi. Fl-1723 inħatar professur tal-liġi fil-Berner Oberen Schule. Fl-1725 flimkien ma' ħuħ Daniel, li miegħu kien qiegħed idur l-Italja u Franza, ġie mistieden minn Pietru l-Kbir biex imur l-Akkademja ta' San Pietruburgu li kienet għadha kemm twaqqfet. Hemmhekk iddiskuta ma' ħuh Daniel il-paradoss ta' San Pietruburgu fit-teorija tal-probabbiltà, li iktar tard ħuh kiteb bosta xogħlijiet dwaru. Tmien xhur wara l-ħatra tiegħu marad u miet. Warajh fl-1727 il-professorjat ħadu Leonhard Euler, li l-aħwa Bernoulli kienu rrakomandaw.
Bragança (Pará)
Bragança hija l-belt muniċipalità ta' l-istat tal-Pará fin-nofsinhar tal-Brażil.
Hija tinsab fil-bokka tax-Xmara Amazon fejn ix-xmara tmur fl-Oċean Atlantiku.
F’din il-belt inbena l-isptar S. Antonio Maria Zaccaria mill-missirijiet Barnabiti, li jieħu ħsieb in-nies foqra.
Sinéad O'Connor
Shuhada' Sadaqat (li qabel kienet Magda Davitt; imwielda Sinéad Marie Bernadette O'Connor; twieldet fit-8 ta' Diċembru 1966 – mietet fis-26 ta' Lulju 2023), magħrufa professjonalment bħala Sinéad O'Connor, kienet kantanta u mużiċista Irlandiża. L-album tad-debutt tagħha, irreġistrat fi studjo, The Lion and the Cobra, inħareġ fl-1987 u kien suċċess internazzjonali. It-tieni album tagħha, dejjem irreġistrat fi studjo, I Do Not Want What I Haven't Got (1990), sar l-ikbar suċċess tagħha, u nbigħu iktar minn seba' miljun kopja tiegħu madwar id-dinja. Il-kanzunetta ewlenija tiegħu, "Nothing Compares 2 U", ġiet imsejħa bħala l-aqwa single dinjija fl-1990 mill-Billboard Music Awards.
O'Connor ħarġet 10 albums irreġistrati fi studjo. Am I Not Your Girl? (1992) u Universal Mother (1994) ġew iċċertifikati bil-premju tad-deheb fir-Renju Unit, Faith and Courage (2000) ġie ċċertifikat bil-premju tad-deheb fl-Awstralja, u Throw Down Your Arms (2005) ġie ċċertifikat bil-premju tad-deheb fl-Irlanda. Fost ix-xogħol tagħha kien hemm ukoll kanzunetti għall-films, kollaborazzjonijiet ma' bosta artisti oħra, u dehriet f'kunċerti għall-ġbir ta' fondi għall-karità. Il-ktieb tal-memorji tagħha tal-2021, Rememberings, kien bestseller.
Fl-1999, O'Connor ġiet ordnata bħala patri mill-Knisja Tridentina Latina, setta mhux rikonoxxuta mill-Knisja Kattolika prinċipali. B'mod konsistenti tkellmet rigward kwistjonijiet marbuta mal-abbuż tat-tfal, id-drittijiet tal-bniedem, ir-razziżmu, ir-reliġjonijiet organizzati, u d-drittijiet tan-nisa. Matul il-karriera mużikali tagħha, tkellmet dwar il-vjaġġ spiritwali tagħha, l-attiviżmu, il-fehmiet soċjopolitiċi tagħha, kif ukoll dwar it-trawma li kellha u d-diffikultajiet li kellha b'rabta mas-saħħa mentali. Fl-2017, O'Connor bidlet isimha għal Magda Davitt. Wara li kkonvertiet għall-Iżlam fl-2018, bidlet isimha għal Shuhada' Sadaqat. Hija baqgħet tirreġistra d-diski u tkanta b'isem twelidha.
Ġużeppi (Ġenesi)
daqsminuri|Isem Ġużeppi Ġużeppi (Ebrajk: יוֹסֵף, lit. "Huwa għandu jżid"; standard: yōsef, Tiberian: yōsēp̄; alternattivament: יְהוֹסֵף, lit. "Yahweh għandu jżid"; standard: yəhōsef, Tiberjan: yŏhōsēp̄; Għarbi: يوسف, romanizzat: Yūsuf; Grieg Antik: Ἰωσήφ, romanizzat: Iōsēph) kien figura importanti fil-Ktieb tal-Ġenesi tal-Bibbja. Kien l-ewwel miż-żewġ ulied it-tnax-il tifel ta' Ġakkob u l-ħdax-il iben).  Huwa l-fundatur tat-Tribu Iżraelita ta’ Ġużeppi.  L-istorja tiegħu taħdem bħala spjegazzjoni għall-preżenza ta’ Iżrael fl-Eġittu. Huwa l-iben favorit tal-patrijarka Ġakobb, u ħutu għira jbigħuh bħala jasar fl-Eġittu, fejn eventwalment spiċċa l-ħabs. Madankollu, wara li jinterpreta b’mod korrett il-ħolm tal-Fargħun, jitla’ għat-tieni fil-kmand fl-Eġittu u jsalva l-Eġittu waqt ġuħ. Il-familja ta’ Ġakobb ivvjaġġaw lejn l-Eġittu biex jaħarbu mill-ġuħ, u huwa permezz tiegħu li jingħataw il-permess biex joqgħodu fl-Art ta’ Goshen (il-parti tal-lvant tad-Delta tan-Nil).
Il-kompożizzjoni tal-istorja tista’ tiġi datata għall-perhjodu bejn is-7 seklu Q.E.K. u t-tielet kwart tas-seklu 5 Q.E.K., li huwa bejn wieħed u ieħor il-perjodu li fih l-istudjużi jmorru l-Ktieb tal-Ġenesi.
Fit-tradizzjoni rabbinika, huwa meqjus bħala l-antenat tat-tieni Messija msejjaħ "Mashiach ben Yosef", li se jagħmel gwerra kontra l-forzi tal-ħażen flimkien ma 'Mashiach ben David u jmut fil-ġlieda mal-għedewwa ta' Alla u Iżrael
Leonardo Sciascia
thumb|lemin|250px|Statwa ta' Leonardo Sciascia f'Racalmuto, belt twelidu Leonardo Sciascia (twieled fit-8 ta' Jannar 1921 – miet fl-20 ta' Novembru 1989) kien kittieb, saġġista, ġurnalista u politiku Taljan.
Bijografija
Kien bin Pasquale Sciascia, ħaddiem fil-minjieri tal-kubrit tal-post u Genoveffa Martorelli, mara tad-dar. Fl-1935 mar mal-familja f’Caltanissetta. Fl-Istituto Magistrale (kulleġġ għat-taħriġ tal-għalliema) ta' dik il-belt, Sciascia kellu bħala għalliem il-kittieb u d-drammaturgu Vitaliano Brancati, li introduċieh għal-letteratura Franċiża. Fl-istess snin, Sciascia skopra wkoll il-letteratura Amerikana u l-Illuminiżmu. Ħa d-diploma ta' għalliem fl-1941 u fl-istess sena beda jaħdem mal-Consorzio Agrario, jieħu ħsieb il-ġbir tal-qamħ f'Racalmuto, fejn baqa' sal-1948. Hemm seta' jsir jaf sewwa r-realtà tal-ħajja tal-bdiewa. Fl-1944 iżżewweġ lil Maria Andronico, għalliema fl-iskola primarja ta' Racalmuto. Maria Andronico u Sciascia kellhom żewġt itfal bniet, Laura u Anna Maria. Fl-1948 ħuh Giuseppe qatel ruħu b'idejh u din il-mewt kellha effett profond fuq Sciascia.
Fl-1961 ippubblika l-ewwel rumanz politiko-polizjesk, Il giorno della civetta (Jum il-kokka), li jiġri f'raħal Sqalli maħkum mill-mafja u l-mentalità tagħha ta' omertà.
Fl-1963 Sciascia ppubblika Il consiglio d'Egitto (Il-Kunsill tal-Eġittu), li jiġri lejn l-aħħar tas-seklu 18 f'Palermo, fejn it-tamiet imqajmin mir-Rivoluzzjoni Franċiża ta' xi ftit nies imdawlin isibu ruħhom wiċċ imb wiċċ ma' soċjetà staġnata, fejn il-privileġġi tal-aristokrazja kienet iżżoqqhom is-superstizzjoni tal-poplu. Dan ir-rumanz inqaleb għall-Malti bit-titlu ta' Il-Kunsill tal-Eġittu minn Dijonisju Mintoff fl-1975.
Fl-1964 deher Morte dell'Inquisitore, rumanz inkjesta li jirrakkonta l-istorja ta' Diego La Matina, patri Sqalli ppersegwitat mill-Inkwiżizzjoni ta' Palermo li fl-1658, spiċċa biex qatel il-kap tal-Inkwiżizzjoni tar-Renju ta' Sqallija fil-ħabs ta' Palermo b'mod mhux magħruf sa llum. Dan it-test Sciascia dejjem qiesu mhux komplut u tħajjar ikomplih ħafna drabi, imma fl-aħħar ma wasalx. Id-dramm ''L'onorevole. Dramma in tre atti'' (L-onorevoli. Dramm fi tliet atti) (1965) iddenunzja mingħajr tidwir mal-lewża l-kompliċità bejn il-gvern ta' dak iż-żmien u l-mafja. Reġa' uża l-ġeneru ta' rumanz polizjesk b'konnotazzjoni politika f'A ciascuno il suo (Lil kulħadd tiegħu), li deher fl-1966, storja ta' għalliem tal-iskola sekondarja, intelliġenti imma inġenwu, li kien qiegħed jinkwieta minħabba kurżità sempliċi dwar skrivan tar-raħal, spiċċa biex sab ruxxmata delitti, korruzzjoni u ipokrisija ġenerali li wassluh għal mewtu.
Fl-1967 Sciascia mar joqgħod Palermo. Mill-1969, kien jikteb regolarment fil-Corriere della Sera. L-istess sena ippubblika r-Recitazione della controversia liparitana dedicata ad A.D., li fiha jirrakkonta l-kontroversja li qamet fil-bidu tas-seklu 18, bejn l-Isqof ta' Lipari u l-amministrazzjoni fiskali: allegorija, iddedikata lil Alexander Dubček, tar-relazzjonijiet bejn l-Unjoni Sovjetika u l-istati tal-blokk ta' Varsavja.
Sciascia rtira fl-1970, biex jiddedika ruħu għalkollox għall-kitba. Fl-1971 deher Il contesto, rumanz li jirreferi, taħt allegorija trasparenti ħafna, għall-Italja kontemporanja li kienet għaddiet mill-1968, il-ġlidiet kbar tal-unions tal-1969 u l-ewwel attentati tal-“istrateġija tat-tensjoni”. Dan ir-rumanz qajjem polemiki vjolenti, mhux biss fost in-nies qrib tal-gvern, imma wkoll fost l-intellettwali u l-politiċi tax-Xellug Soċjalista-Komunista.
Fl-1973 dehret il-ġabra Il mare colore del vino (Il-baħar lewn l-inbid), fl-1974 Todo modo, storja inkwetanti ta' grupp ta' politiċi (l-allużjoni għad-Demokristjani kienet evidenti għall-pubbliku ta' dak iż-żmien), li, miġburin f'post tal-irtir għall-eżerċizzi spiritwali biex jissaffew mid-delitti ta' korruzzjoni, isibu ruħhom f'nofs sensiela ta' delitti li fiha l-kap tal-partit tagħhom tinqatagħlu rasu.
Fl-1975 Leonardo Sciascia ġie elett fuq il-kunsill muniċipali ta' Palermo, fuq il-lista tal-Partit Komunista Taljan, imma rreżenja sentejn wara, billi ma qabilx mal-linja tal-maġġoranza tal-partit biex jersqu lejn id-Demokristjani. Fl-1979 tela' deputat fil-Parlament mal-Partit Radikali Taljan. Matul il-mandat tiegħu (1979-1983), għamel parti mill-kummissjoni tal-inkjesta parlamentari fuq l-assassinju ta' Aldo Moro u t-terroriżmu.
Mill-bidu tas-snin 1980 Sciascia ntlaqgħat minn marda gravi imma xorta baqa' attiv, jagħti l-intervisti u jikteb ir-rakkonti: Porte aperte (Bibien miftuħin) (1987) mimli qrusa u Il cavaliere e la morte (Il-kavallier u l-mewt) (1987), kif ukoll Una storia semplice (Storja sempliċi) (1989).
Miet f’Palermo fl-20 Novembru 1989. Fuq il-qabar tiegħu f'Racalmuto, hemm imnaqqxa kwotazzjoni minn Auguste Villiers de l'Isle-Adam, "Se niftakruha dil-pjaneta", magħżula minn Sciascia stess. Il-mara tiegħu mietet fl-2009.
Ċinema
Hemm bosta films ibbażati fuq ix-xogħlijiet ta' Leonardo Sciascia :
Kastell ta' Kronborg
daqsminuri|344x344px|Il-Kastell ta' Kronborg Il-Kastell ta' Kronborg huwa kastell u fortizza fir-raħal ta' Helsingør, id-Danimarka. Immortalizzat bħala Elsinore f'Hamlet ta' William Shakespeare, il-Kastell ta' Kronborg huwa wieħed mill-iktar kastelli Rinaxximentali importanti fit-Tramuntana tal-Ewropa u tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-sena 2000. daqsminuri|304x304px|Filmat tal-Kastell ta' Kronborg Il-kastell jinsab fit-tarf estrem tal-Grigal tal-gżira ta' Zealand fl-idjaq punt tal-Øresund, l-istrett bejn l-art li llum il-ġurnata hija d-Danimarka u l-provinċji li llum il-ġurnata huma parti mill-Iżvezja u li fl-imgħoddi kienu Daniżi meta nbena l-kastell. F'din il-parti, l-istrett wiesa' erba' kilometri biss, b'hekk toħroġ fid-dieher l-importanza strateġika li tinżamm fortifikazzjoni kostali biex isservi ta' għassa għal wieħed mill-ftit żbokki tal-Baħar Baltiku.
L-istorja tal-kastell tmur lura għal fortizza, Krogen, li nbniet mir-Re Eric VII fis-snin 20 tas-seklu 15. Flimkien mal-fortizza ta' Kärnan f'Helsingborg fil-kosta opposta tal-Øresund, kienet tikkontrolla d-daħla għall-Baħar Baltiku. Mill-1574 sal-1585, ir-Re Federiku II ordna li l-fortizza Medjevali tiġi ttrasformata b'mod radikali f'kastell Rinaxximentali mill-isbaħ. L-arkitetti prinċipali kienu l-Fjammingi Hans Hendrik van Paesschen u Anthonis van Obbergen, filwaqt li x-xogħol tal-iskultura ġie kkoordinat minn Gert van Groningen.
Fl-1629, in-nirien qerdu l-biċċa l-kbira tal-kastell, iżda r-Re Christian IV sussegwentement ordna r-rikostruzzjoni tiegħu. Il-kastell fih ukoll knisja fi ħdanu. Fl-1658, Kronborg ġie assedjat u nħakem mill-Iżvediżi li ħadu ħafna mit-teżori tal-arti magħhom. Fl-1785 il-kastell ma baqax iktar residenza rjali u ġie kkonvertit f'barrakki għall-armata. L-armata telqet mill-kastell fl-1923, u wara rinnovazzjoni kbira nfetaħ għall-pubbliku.
Krogen
L-istorja tal-kastell tmur lura għal meta kien fortizza, Krogen (litteralment "il-Ganċ"), li nbniet fil-bidu tas-seklu 15 mir-re Daniż Eric ta' Pomeranja. Ir-re insista fuq il-pagament ta' miżati għall-użu tal-istrett mill-vapuri kollha li xtaqu jidħlu jew joħorġu mill-Øresund għall-Baħar Baltiku jew minnu; sabiex jinforza t-talbiet tiegħu, huwa bena fortizza b'saħħitha fl-iktar punt dejjaq fl-istrett. Dak iż-żmien, ir-Renju tad-Danimarka kien estiż maż-żewġ naħat tal-istrett, u fuq ix-xatt tal-Lvant, il-Kastell ta' Helsingborg kien ilu jeżisti minn żmien il-Medju Evu. Bis-saħħa taż-żewġ kastelli u tal-vapuri tal-għassa kien possibbli li tiġi kkontrollata n-navigazzjoni kollha fl-istrett.
Il-kastell inbena fuq l-Ørekrog, ilsien ramli ta' art li jibqa' sejjer sal-baħar mill-kosta ta' Zealand sal-kosta ta' Scania. Il-kastell kien jikkonsisti minn sur diviżorju kwadru b'għadd ta' binjiet tal-ġebel fuq ġewwa. Il-binja tal-ġebel fil-kantuniera tal-Grigal kien fiha r-residenza tar-re. Il-binja fil-kantuniera tal-Lbiċ kien fiha sala kbira tal-banketti bil-ħnejjiet. Il-binja fil-kantuniera tax-Xlokk possibbilment kienet isservi bħala kappella. Partijiet kbar tas-swar ta' Krogen huma integrati fil-Kastell ta' Kronborg attwali.
Ir-Re Christian III ordna li l-kantunieri tas-sur diviżorju jiġu ssupplimentati b'bastjuni fl-1558-1559.
Federiku II
xellug|daqsminuri|Il-Kastell ta' Kronborg u l-Øresund mill-ktieb tal-[[ġeografija tas-snin 80 tas-seklu 16 Civitates Orbis Terrarum]] Bħala konsegwenza ta' żviluppi fit-teknika militari ta' dak iż-żmien u tal-qawwa mtejba tal-artillerija, kien ċar li kien meħtieġ li jiġu mmodernizzati l-fortifikazzjonijiet ta' Krogen. Wara l-konklużjoni tal-Gwerra tat-Tramuntana ta' Seba' Snin fl-1570, ir-Re Federiku II ta bidu għal estensjoni tal-bastjuni avvanzati minflok il-ħajt diviżorju Medjevali. L-arkitett prinċipali kien il-Fjamming Hans Hendrik van Paesschen u x-xogħlijiet fil-fortifikazzjonijiet tlestew fl-1577. Wara dan il-perjodu, il-kastell kiseb l-isem attwali tiegħu Kronborg ( litteralment  "il-Kastell tal-Kuruna").
Inizjalment, il-kastell ġie rikostruwit biss sa għoli ta' żewġ sulari. Madankollu, fl-1578, l-arkitett Fjamming Anthonis van Obbergen tqabbad bħala arkitett ġdid u nbeda x-xogħol biex il-Kastell ta' Kronborg jitkabbar iktar u jsir iktar grandjuż. Ix-xogħol tal-iskultura ġie kkoordinat minn Gert van Groningen. Bħala sinjal tal-ambizzjonijiet ġodda, in-naħa tan-Nofsinhar għoliet b'sular ieħor u nbniet sala tal-ballu ġdid u ġganteska fuq il-kappella. Ftit wara n-naħat tal-Punent u tat-Tramuntana għolew ukoll b'sular. Finalment, in-naħa tal-Lvant għoliet ukoll b'passaġġ, il-Gallerija tar-Reġina, biex b'hekk ir-reġina setgħet tgħaddi bil-kumdità kollha mill-kompartimenti tagħha fin-naħa tat-Tramuntana għas-Sala tal-Ballu fin-naħa tan-Nofsinhar. Il-ħitan esterni nbnew bil-blat ramli minn Scania, u l-kastell il-ġdid ingħata saqaf b'folji tar-ram.
Ġakbu VI tal-Iskozja baqa' fil-kastell fl-1590 wara li żżewweġ ma' Anna tad-Danimarka. Ir-Re Ġakbu ta 2,000 daler Daniż f'muniti tad-deheb lill-uffiċjali u lill-qaddejja tal-kastell bħala premju.
Nirien tal-1629
daqsminuri|Wasla ta' bastiment Olandiż bi tliet arbli fil-Kastell ta' Kronborg ta' [[Hendrick Cornelisz Vroom]] Fl-1629, mument ta' traskuraġni ta' żewġ ħaddiema wassal biex il-biċċa l-kbira tal-kastell jinħakem mill-fjammi fil-lejl bejn l-24 u l-25 ta' Settembru. Il-kappella biss iffrankatha mill-qilla tan-nirien bis-saħħa tal-ħnejjiet tagħha. Ir-Re Christian IV għamel sforzi kbar biex jirrestawra l-kastell. Diġà fl-1631, ix-xogħol kien beda ġmielu, immexxi mill-arkittett Hans van Steenwinckel iż-Żgħir. Sal-1639, minn barra — skont ix-xewqa tar-re li ssir rikostruzzjoni mingħajr bidliet kbar — il-kastell reġa' ngħata l-bixra grandjuża tiegħu, iżda fuq ġewwa qatt ma reġa' kiseb il-glorja li kellu fl-imgħoddi. Barra minn hekk, sar ċertu mmodernizzar, u l-portali, iċ-ċmieni u l-pitturi tas-saqaf ġew rinnovati bi stil Barokk.
Ħakma Żvediża tal-1658
daqsminuri|267x267px|L-assedju tal-Kastell ta' Kronborg fl-1658 Matul il-Ġwerra bejn id-Danimarka u l-Iżvezja tal-1658-1660, il-Kastell ta' Kronborg ġie assedjat, ġie attakkat u nħakem minn armata Żvediża mmexxija minn Carl Gustaf Wrangel. Matul l-okkupazzjoni Żvediża, ir-reġina tal-Iżvezja, Hedvig Eleonora ta' Holstein-Gottorp u oħt ir-re Żvediż Maria Eufrosyne ta' Pfalz għexu fil-Kastell ta' Kronborg, fejn żarhom Karlu X tal-Iżvezja matul il-kampanja militari u l-ambaxxaturi barranin.
B'riżultat tal-okkupazzjoni Żvediża, il-Kastell ta' Kronborg ġie mċaħħad minn ħafna mill-iktar opri tal-arti prezzjużi tiegħu, inkluż il-funtana mżejna b'mod rikk fil-bitħa interna tal-kastell, il-kanopew ta' Federiku II u għadd ta' pitturi kbar tas-saqaf ikkummissjonati minn Christian IV għas-sala tal-ballu.
Fortizza u gwarniġjon
xellug|daqsminuri|264x264px|L-eks barrakki militari fl-inħawi tal-kastell fl-2018 Il-ħakma Żvediża tal-Kastell ta' Kronborg fl-1658 uriet li l-kastell ma kienx invinċibbli. Wara l-ħakma, id-difiżi ġew imsaħħa b'mod sinifikanti. Mill-1688 sal-1690, ġiet miżjuda linja avvanzata ta' difiża msejħa l-linja tal-Kuruna. Ftit wara, sensiela ġdida ta' swar inbnew madwar il-kastell. Wara li tlestew, il-Kastell ta' Kronborg ġie kkunsidrat bħala l-iżjed fortizza b'saħħitha fl-Ewropa.
Mill-1739 sal-bidu tas-seklu 20, il-Kastell ta' Kronborg intuża bħala ħabs. Il-ħabsin kienu mgħassa mis-suldati stazzjonati fil-kastell. Il-priġunieri kienu ngħataw sentenza ta' xogħol sfurzat fil-fortifikazzjonijiet tal-kastell. Il-priġunieri kienu jinqasmu f'żewġ kategoriji: dawk b'pieni minuri kienu kkategorizzati bħala "onesti" u kienu jitħallew jaħdmu barra s-swar tal-kastell; dawk li kienu qed jiskontaw pieni minħabba vjolenza, qtil, tqabbid ta' nirien, jew xi ħaġa simili kienu kkategorizzati bħala "mhux onesti" u kellhom jiskontaw il-piena sħiħa billi jagħmlu xogħol sfurzat iebes fi ħdan is-swar tal-kastell. Mill-bqija kienu jqattgħu l-bqija tal-ħin tagħhom bl-istess kundizzjonijiet: kollha kellhom jilbsu l-ktajjen u jqattgħu l-iljieli kkalzrati fil-kesħa u fl-umdità. Mis-17 ta' Jannar 1772 sat-30 ta' April 1772, il-Kastell ta' Kronborg kien il-post fejn intefgħet il-ħabs ir-Reġina Caroline Mathilde, oħt ir-Re Ġorġ III, wara l-iskandlu tar-relazzjoni tagħha ma' Johann Friedrich Struensee.
Miżati tal-istrett u storja reċenti
Il-kaptan ta' kull vapur li kien ibaħħar mill-istrett kellu jiddikjara l-valur tal-merkanzija tal-vapur. Il-flejjes li kellhom jitħallsu lir-Re tad-Danimarka mill-miżati tal-istrett kienu jiġu kkalkulati skont il-valur tal-merkanzija ttrasportata. Ir-re kellu d-dritt li jixtri l-merkanzija għall-prezz iddikjarat mill-kaptan tal-vapur. Din il-politika kienet tipprevjeni li jiġu ddikjarati prezzijiet baxxi wisq. L-Armata Daniża Rjali telqet mill-kastell fl-1923, u wara rinnovazzjoni kbira l-kastell infetaħ għall-pubbliku fl-1938.
Kronborg illum
daqsminuri|250x250px|Veduta tal-Kastell ta' Kronborg mill-ajru Il-Kastell ta' Kronborg jinsab fit-tarf estrem tal-Grigal tal-gżira ta' Zealand, lejn il-Grigal taċ-ċentru storiku tar-raħal ta' Helsingør. Jinsab f'elevazzjoni ta' 12-il metru, fuq biċċa art olzata fuq ilsien ħiereġ 'il barra mill-idjaq punt tal-Øresund, l-istrett bejn il-gżira Daniża ta' Zealand u l-provinċja Żvediża ta' Scania, li kienet Daniża wkoll sal-1658. Wieħed jasal għall-kastell mir-raħal min-naħa tal-Lvant, b'sensiela ta' ħniedaq u daħliet li jipproteġu r-rotta mir-raħal sal-kastell innifsu.
Appartamenti rjali
xellug|daqsminuri|Il-Kompartiment tar-Re fl-2008 L-appartament irjali jinsabu fl-ewwel sular tan-naħa tat-Tramuntana tal-kastell. Oriġinarjament l-appartamenti ġew mgħammra minn Federiku II għall-ħabta tal-1576, iżda wara n-nirien tal-1629, Christian IV għammar u żejjen mill-ġdid l-appartamenti b'pitturi mas-saqaf, portali tal-ġebel u ċmieni. L-art oriġinali kienet miksija bil-madum abjad u iswed li ġie sostitwit b'folji tal-injam fl-1760-1761, u l-ħitan ġew miksija b'tapizzeriji bil-ġlud u ndurati. Illum il-ġurnata l-appartamenti huma mgħammra b'għamara tas-seklu 17 min-Netherlands.
Il-Kompartiment tar-Re fih tieqa li toħroġ 'il barra mill-bqija tal-binja, li tinsab 'il fuq mill-portal prinċipali tal-kastell. Minn din it-tieqa r-re seta' jara l-mistednin li kienu jaslu fil-kastell, filwaqt li l-Kompartiment tar-Reġina għandu aċċess għal torri bil-volti li jagħti lejn il-Bastjun tal-Bandiera.
Sala tal-ballu
daqsminuri|Is-Sala tal-Ballu Is-Sala tal-Ballu, b'62 x 12-il metru, kienet l-ikbar sala fit-Tramuntana tal-Ewropa meta tlestiet fl-1582. Mal-ħitan tas-sala hemm sensiela ta' pitturi kbar li oriġinarjament kienu saru mill-1618 sal-1631 għas-Sala l-Kbira tal-Kastell ta' Rosenborg f'Copenhagen. Il-pitturi fis-Sala tal-Ballu jinkludu: Tfal Jerħulha lejn l-Iskola ta' Francis Cleyn, Insegwimenti Femminili ta' Reinhold Timm, Irkib fil-Korsa ta' Reinhold Timm, Skola tas-Subien ta' Francis Cleyn, Żwieġ fi Knisja ta' Francis Cleyn, Akkademja għan-Nies Nobbli ta' Reinhold Timm, Bankett (1622) ta' Isaac Isaacsz. Il-pavimentar u l-fuklari li hemm attwalment saru fir-restawr tal-1924-1938. xellug|daqsminuri|Is-Sala ż-Żgħira
Sala Żgħira
Il-ħitan tas-Sala ż-Żgħira huma mgħammra b'seba' tapizzeriji li oriġinaw minn sensiela ta' erbgħin tapizzerija ta' mitt re Daniż. Fost il-kapulavuri hemm Tapizzerija ta' Oluf (1376-1387) u Tapizzerija ta' Knud VI (1182-1202). It-tapizzeriji ġew ikkummissjonati minn Federiku II għall-ħabta tal-1580. Seba' tapizzeriji oħra jinsabu fil-Mużew Nazzjonali tad-Danimark, filwaqt li l-kumplament intilfu. daqsminuri|Il-Kappella tal-Kastell ta' Kronborg
Kappella
Il-kappella tinsab fil-pjan terran tan-naħa tan-Nofsinhar u ġiet inawgurata fl-1582. Fl-1785, meta l-kastell beda jintuża bħala barrakki tal-armata, il-kappella kienet tintuża bħala gym u sala tal-iżgirma. Il-kappella reġgħet ġiet mgħammra bl-għamara oriġinali fl-1838 u reġgħet ġiet inawgurata fl-1843.
Hamlet
Il-Kastell ta' Kronborg huwa magħruf ukoll bħala "Elsinore", fejn ġiet ambjentata t-traġedja famuża ta' William Shakespeare Hamlet, il-Prinċep tad-Danimarka, għalkemm "Elsinore" fil-fatt huwa l-isem Angliċizzat tar-raħal ta' Helsingør. Hamlet ittellgħet fil-kastell għall-ewwel darba biex jitfakkar il-200 anniversarju tal-mewt ta' William Shakespeare, b'suldati mill-gwarniġjon tal-kastell bħala atturi tat-traġedja. Il-palk intrama fit-torri tat-telegrafu fil-kantuniera tal-Lbiċ tal-kastell.
Minn dak iż-żmien, it-traġedja baqgħet tittella' diversi drabi fil-bitħa interna u f'diversi postijiet tul il-fortifikazzjonijiet. Fost dawk li ħadmu fit-traġedja ta' Hamlet fil-kastell hemm Laurence Olivier, John Gielgud, Christopher Plummer, Derek Jacobi, David Tennant, u fl-2009 Jude Law. Fl-2017, Hamletscenen ippreżentaw produzzjoni ta' Hamlet ta' William Shakespeare fil-Kastell ta' Kronborg, diretta minn Lars Romann Engel; ir-rwol ta' Hamlet inħadem minn Cyron Melville u ta' Ophelia minn Natalie Madueño; il-mużika għall-produzzjoni kkomponiha Mike Sheridan.
Ogier id-Daniż
daqsminuri|L-Istatwa ta' Ogier id-Daniż Skont leġġenda marbuta mal-mit ta' Arthur, re Daniż magħruf bħala Ogier id-Daniż (bid-Daniż: Holger Danske), ittieħed lejn Avalon minn Morgan le Fay. Huwa rritorna biex isalva lil Franza mill-periklu, imbagħad ivvjaġġa lejn il-Kastell ta' Kronborg, fejn raqad kemm kien hemm bżonn sa meta salva art twelidu. Id-daqna tiegħu kibret sal-art. Fil-kastell hemm statwa ta' Ogier rieqed.
Port Kulturali ta' Kronborg
Kulturhavn Kronborg (Port Kulturali ta' Kronborg) hija inizjattiva tal-2013 li offriet varjetà ta' esperjenzi kulturali lir-residenti u lill-viżitaturi ta' Helsingør. Kulturhavn Kronborg hija inizjattiva konġunta tal-Kastell ta' Kronborg, il-Mużew Marittimu Daniż, Kulturværftet u l-Port ta' Helsingør.
Oħra
Is-sensiela televiżiva tal-vaganzi Jul på Kronborg (Il-Milied fi Kronborg) ġiet ambjentata fil-Kastell ta' Kronborg, fejn dehru kemm Hamlet kif ukoll Holger id-Daniż. Il-"Birra ta' Elsinore" ngħatat isimha għall-kastell u l-kastell jidher fuq it-tikketta tal-birra fil-kummiedja tal-1983 Strange Brew, li fiha jaħdmu Rick Moranis u Dave Thomas.
Sit ta' Wirt Dinji
Il-Kastell ta' Kronborg ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-sena 2000.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".