cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Teotihuacan
Waqgħa
Fl-istess żmien tal-waqgħa ta' Teotihuacan fejn ma baqgħetx daqshekk prominenti lokalment, ċentri oħra fil-qrib, bħal Cholula, Xochicalco u Cacaxtla, ikkompetew biex jieħdu postha. Saħansitra jaf allinjaw ruħhom kontra Teotihuacan biex jaħtfu l-opportunità u jkomplu jnaqqsu l-influwenza u s-setgħa tal-belt antika. L-arti u l-arkitettura f'dawn is-siti jemulaw l-għamliet ta' Teotihuacan iżda juru wkoll taħlita eklettika ta' motivi u ta' ikonografija minn inħawi oħra tal-Mesoamerka, b'mod partikolari r-reġjun tal-Maja. Il-qerda ħesrem ta' Teotihuacan kienet xi ħaġa komuni għall-bliet-stati Mesoamerikani tal-perjodi Klassiċi u Epi-Klassiċi. Bosta stati tal-Maja kellhom l-istess destin fis-sekli ta' wara u dawn l-avvenimenti spiss jiġu rreferiti bħala l-waqgħa tal-Maja tal-perjodu Klassiku. Fil-qrib, fil-wied ta' Morelos, ir-rikkezzi ta' Xochicalco nsterqu u l-belt ingħatat in-nar fid-900, filwaqt li Tula kellha destin simili għall-ħabta tal-1150.
Perjodu tal-Azteki
Matul l-1200, il-migranti Nahuatl reġgħu ppopolaw l-inħawi tal-belt. Sas-seklu 14, il-belt spiċċat f'idejn Huexotla, u fl-1409 ġiet assenjata t-tlatoani tagħha, Huetzin, li kien iben it-tlatoani ta' Huexotla. Iżda r-renju tiegħu spiċċa ħesrem meta Tezozomoc, it-tlatoani ta' Azcapotzalco, invada Huexotla u l-artijiet tal-madwar ta' Acolhua fl-1418. Huetzin tilef kontra l-invażuri, u minfloku Tezozomoc ħatar raġel imsejjaħ Totomochtzin. Inqas minn deċennju wara, fl-1427, ifforma l-Imperu tal-Azteki, u Teotihuacan saret vassall għal darb'oħra taħt l-Acolhua.
Sit ta' Wirt Dinji
Il-Belt Pre-Ispanika ta' Teotihuacan ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1987.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' ħames kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (i) "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-kriterju (vi) "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".
Kultura
L-evidenza arkeoloġika tissuġġerixxi li Teotihuacan kienet belt multietnika, u filwaqt li l-lingwa jew il-lingwi predominanti li kienu jintużaw f'Teotihuacan intilfu matul l-istorja, it-Totonac u n-Nahuatl, li kienu forom bikrin ta' lingwi mitkellma mill-Azteki, jidher li kienu pjuttost plawżibbli. Din il-popolazzjoni ta' Teotihuacan pjuttost varjata reġjonalment x'aktarx li tmur lura għal diżastru naturali li seħħ qabel iż-żieda kbira fil-popolazzjoni. F'mument fl-istorja, Teotihuacan kellha rivali setgħana oħra li kienet Cuicuilco. Iż-żewġ bliet, li bejn wieħed u ieħor kellhom l-istess daqs u li t-tnejn kienu ċentri kummerċjali, kienu ċentri produttivi tal-artiġjanat u tal-kummerċ. Madankollu, għall-ħabta tal-100 Q.K., id-dinamika tal-poter inbidlet meta meta żbroffa l-vulkan attiv Xitle u kellu impatt kbir fuq Cuicuilco u r-raba' agrikolu tal-belt. Huwa maħsub li t-tkabbir esponenzjali iktar 'il quddiem tal-popolazzjoni ta' Teotihuacan kien dovut għall-migrazzjoni sussegwenti ta' dawk li kellhom jiċċaqilqu minħabba l-iżbroffar. Filwaqt li dan l-iżbroffar huwa maħsub li kien il-kawża primarja tal-eżodu tal-massa, l-avvanzi reċenti fid-datazzjoni xeħtu dawl fuq żbroffar li kien seħħ qabel. L-iżbroffar tal-vulkan Popocatepetl f'nofs is-seklu 1 ippreċeda l-iżbroffar tal-vulkan Xitle, u huwa maħsub li beda d-degradazzjoni msemmija qabel tar-raba' agrikolu u kkawża l-ħsara strutturali tal-belt. L-iżbroffar ta' Xitle kompla jistiga l-abbandun ta' Cuicuilco.
Fil-fażi ta' Tzacualli (għall-ħabta tal-1-150 W.K.), Teotihuacan esperjenzat tkabbir tal-popolazzjoni għal bejn wieħed u ieħor 60,000 sa 80,000 ruħ, u huwa maħsub li l-biċċa l-kbira minnhom ġew mill-baċir Messikan. Madankollu, wara t-tkabbir, l-influss ta' residenti ġodda batta, u l-evidenza tissuġġerixxi li sal-fażi ta' Miccaotli, għall-ħabta tal-200 W.K., il-popolazzjoni urbana kienet laħqet livell massimu.
Fl-2001, Terrence Kaufman ippreżenta evidenza lingwistika li tissuġġerixxi li grupp etniku importanti f'Teotihuacan kellu affiljazzjoni lingwistika mat-Totonacan jew Mixe–Zoquean. Huwa juża din l-evidenza biex jispjega l-influwenzi ġenerali minn lingwi bħat-Totonacan u l-Mixe–Zoquean f'bosta lingwi Mesoamerikani oħra, minkejja li ma kien hemm l-ebda storja ddokumentata ta' kuntatt ma' dawn il-gruppi lingwistiċi. Studjużi oħra jsostnu li l-ikbar grupp tal-popolazzjoni x'aktar li kellu etniċità Otomi, peress li huwa magħruf li l-lingwa Otomi kienet mitkellma fl-inħawi madwar Teotihuacan kemm qabel u wara l-perjodu Klassiku iżda mhux matul il-perjodu nofsani.
Il-kumplessi ta' Teotihuacan juru evidenza ta' segregazzjoni fi tliet klassijiet: l-elit, il-klassi intermedja, u l-klassi tal-ħaddiema. L-istrutturi arkitettoniċi residenzjali milli jidher saru b'livelli differenti ta' arti u ta' kumplessità. Abbażi tal-kwalità tal-materjali tal-kostruzzjoni u d-daqs tal-kompartimenti tal-istrutturi, kif ukoll il-kwalità tad-diversi oġġetti fir-residenzi, l-abitazzjonijiet li jirradjaw 'il barra mid-distrett ċentrali u tul it-Triq tal-Mejtin jaf kienu okkupati minn individwi bi status għoli. Madankollu, b'mod kumplessiv ma jidhirx li Teotihuacan kienet organizzata f'żoni diskreti ta' distretti. L-iżjed kumplessi tal-elit sikwit kienu mżejna b'affreski elaborati. Fost l-elementi tematiċi ta' dawn l-affreski hemm purċissjonijiet ta' patrijiet lebsin ilbies lussuż, figuri ta' ġagwari, id-divinità tal-maltemp, u divinità anonima b'idejha 'l fuq toffri d-doni ta' qamħirrum, ħaġar prezzjuż u ilma. Xi ħaġa notevoli hi li x-xbihat ta' mexxejja mhumiex preżenti fl-arti ta' Teotihuacan. Minflok, ix-xogħlijiet tal-arti għandhom it-tendenza li juru karigi u divinitajiet istituzzjonalizzati. Mhux preżenti wkoll fl-arti ta' Teotihuacan hija l-kitba, minkejja li l-belt kellha network qawwi ta' kuntatt mal-Maja litterati.
Il-klassijiet tal-ħaddiema, minnhom infushom stratifikati, kienu jikkonsistu minn bdiewa, artiġjani b'bosta ħiliet, u popolazzjoni rurali fil-periferija. L-artiġjani li kienu jgħixu fil-belt kellhom diversi speċjalitajiet u kienu joqogħdu f'kumplessi ta' appartamenti madwar il-belt, magħrufa bħala ċentri distrettwali, u l-evidenza turina li dawn iċ-ċentri kienu l-muturi ekonomiċi u kulturali ta' Teotihuacan. Stabbiliti mill-elit sabiex juru l-oġġetti lussużi pprovduti mill-artiġjani residenti, iċ-ċentri distrettwali kienu jirrappreżentaw id-diversità fl-oġġetti u kienu megħjuna mill-konċentrazzjoni kbira ta' immigranti minn reġjuni differenti tal-Mesoamerka. Flimkien mal-evidenza arkeoloġika li tindika li wħud mill-oġġetti primarji li kien isir kummerċ fihom kienu t-tessuti, l-artiġjani kkapitalizzaw fuq il-ħiliet tagħhom fil-pittura, fil-bini, fid-daqq tal-mużika u fit-taħriġ militari. Dawn iċ-ċentri distrettwali kienu qishom kumplessi individwali, spiss imdawra b'ħitan li kienu jisseparawhom fiżikament mill-oħrajn.
B'dan il-mod, Teotihuacan żviluppat kompetizzjoni ekonomika interna li xprunat il-produttività u għenet biex tinħoloq struttura soċjali partikolari li kienet differenti mill-istruttura tal-belt inġenerali. L-azzjonijiet ripetuti tal-artiġjana ħallew il-marka fiżika tagħhom. Abbażi tal-kundizzjoni tas-snien li nstabu, l-arkeologi rnexxielhom jiddeterminaw li, meta kienu ħajjin, xi katavri li nstabu kienu jaħdmu bil-fibri mas-snien ta' quddiem tagħhom, u insinwaw li x'aktarx kienu produtturi ta' xbieki, bħal dawk li jidhru fl-arti mal-ħitan. L-iskeletri femminili pprovdew evidenza li x'aktarx kienu jaħdmu fil-ħjata jew fil-pittura għal perjodi twal ta' żmien, u dan joħroġ fid-dieher anke mix-xedd ir-ras li kienu nħolqu kif ukoll mill-bċejjeċ tal-fuħħar li ġew prodotti u mpittra. It-tkagħbir fuq ġogi speċifiċi jindika li kienu jġorru oġġetti tqal għal perjodu twil ta' żmien. L-evidenza ta' dawn il-materjali tqal tinstab fl-ammont kbar ta' bċejjeċ tal-fuħħar importati, u fil-materja prima fis-sit, bħal biċċiet tal-ħġieġ rijolitiku, tal-irħam u tal-lavanja. Ir-residenzi tal-popolazzjoni rurali tal-belt kienu jinsabu miġbura flimkien bejn ir-residenzi tal-klassi medja jew fil-periferija tal-belt, filwaqt li mill-bċejjeċ tal-fuħħar li nstabu minn reġjuni oħra f'raggruppamenti iżgħar, donnhom jissuġġerixxu li l-merkanti kellhom ir-raggruppamenti residenzjali tagħhom ukoll.
Reliġjon
F'An Illustrated Dictionary of the Gods and Symbols of Ancient Mexico and the Maya, Miller u Taube jelenkaw tmien divinitajiet:
Esther Pasztory iżid divinità oħra:
Bosta maskri tal-ġebel instabu f'Teotihuacan, u ġeneralment ġie maħsub li kienu ntużaw matul kuntest funebri. Madankollu, studjużi oħra għandhom id-dubji tagħhom dwar dan, u jinnutaw li l-maskri "ma jidhrux li ġejjin minn xi difniet".
Popolazzjoni
Teotihuacan kellha waħda mill-ikbar jekk mhux l-ikbar popolazzjoni fost il-bliet insedjati fil-Baċir tal-Messiku. Teotihuacan kienet belt preistorika kbira li esperjenzat tkabbir enormi fil-popolazzjoni u dan it-tkabbir baqa' sostnut matul il-biċċa l-kbira tal-insedjament tal-belt. Fil-100 W.K., il-popolazzjoni x'aktarx li kienet tlaħħaq madwar 60,000-80,000 ruħ, wara 200 sena li l-belt kienet insedjata, f'erja ta' 20 km2. Il-popolazzjoni, eventwalment, stabilizzat ruħha madwar il-100,000 ruħ għall-ħabta tat-300 W.K.
Il-popolazzjoni laħqet il-quċċata tagħha għall-ħabta tal-400 sal-500 W.K. Matul dan il-perjodu, magħruf bħala l-perjodu ta' Xolalpan, il-popolazzjoni tal-belt x'aktarx li kienet bejn 100,000 u 200,000 ruħ. Dawn iċ-ċifri nkisbu billi ġew stmati d-daqsijiet tal-2,000 kumpless, li x'aktarx li kienu jesgħu bejn 60 u 100 ruħ kull wieħed. Dan l-għadd għoli baqa' stabbli sa meta l-belt qabdet it-triq tad-deklin tagħha bejn is-600 u s-700 W.K.
Wieħed mid-distretti ta' Teotihuacan, Teopancazco, kien insedjat matul il-biċċa l-kbira taż-żmien meta Teotihuacan kienet insedjata wkoll. Dan juri li Teotihuacan kienet belt multietnika li kienet maqsuma f'żoni b'etniċitajiet ta' ħaddiema differenti. Dan id-distrett kien importanti għal żewġ raġunijiet: ir-rata għolja ta' mortalità tat-trabi u r-rwol tal-etniċitajiet differenti. Ir-rata għolja ta' mortalità tat-trabi kienet importanti fi ħdan id-distrett u fil-belt inġenerali, u nstabu għadd kbir ta' skeletri perinatali f'Teopancazco. Dan jissuġġerixxi li l-popolazzjoni ta' Teotihuacan kienet sostnuta u kibret bis-saħħa tal-influss ta' nies li ġew jgħixu fil-belt, iktar milli permezz tar-riproduzzjoni tal-istess popolazzjoni. L-influss ta' nies ġie mill-inħawi tal-madwar, u b'hekk kien hemm etniċitajiet differenti fil-belt.
Teotihuacan kellha wkoll żewġ distretti oħra li b'mod prominenti kellha din il-bixra multietnika. Iż-żewġ distretti kien fihom mhux biss arkitettura differenti minn partijiet oħra ta' Teotihuacan iżda wkoll artefatti u prattiċi funebri li taw bidu għan-narrativa ta' dawn il-postijiet. L-arkeologi wettqu wkoll ittestjar tal-proporzjon ta' isotopi tal-ossiġenu u ta' isotopi tal-istronzju sabiex jiddeterminaw permezz tal-għadam u tas-snien li nstabu, jekk dawn kinux tan-nattivi ta' Teotihuacan jew kinux ta' immigranti li ġew jgħixu fil-belt. L-ittestjar tal-proporzjon ta' ossiġenu jista' jintuża sabiex jiġi ddeterminat fejn trabba dak li jkun u fejn kien jgħix meta miet. Dawn it-testijiet żvelaw ħafna informazzjoni, iżda b'mod speċifiku ppermettew li ssir distinzjoni ċara bejn in-nies li kienu jgħixu fid-distretti etniċi u dawk nattivi ta' Teotihuacan.
Distrett partikolari kien jissejjaħ Tlailotlacan u huwa maħsub li kien distrett ta' migranti li b'mod predominanti ġew mir-reġjun ta' Oaxaca. L-iskavi hemmhekk żvelaw artefatti bl-istil mir-reġjun ta' Zapoteco, inkluż qabar b'antikamra. L-ittestjar tal-proporzjon ta' isotopi tal-ossiġenu kien partikolarment siewi fl-analiżi ta' dan id-distrett għaliex ta stampa ċara tal-influss inizjali minn Oaxaca, segwit minn vjaġġi ta' rutina lura lejn art twelidhom sabiex il-kulturali u l-patrimonju tagħhom inżamm għal bosta ġenerazzjonijiet li ġew wara. L-ittestjar tal-proporzjon ta' isotopi tal-ossiġenu li sar wara żvela wkoll li mill-iskeletri li ġew ittestjati, 80 % minnhom kienu immigranti li ġew jgħixu fil-belt jew li twieldu fil-belt, iżda li qattgħu tfulithom f'art twelidhom qabel ma reġgħu lura f'Teotihuacan. Kien hemm evidenza ta' interazzjoni kostanti bejn Teotihuacan u r-reġjun ta' Oaxaca permezz ta' vjaġġi li kienu jagħmlu t-tfal u l-ommijiet, u b'hekk il-kultura ta' art twelidhom u l-għeruq tagħhom baqgħu ħajjin.
Distrett prinċipali ieħor kien jissejjaħ Barrio de Los Comerciantes, jew id-Distrett tal-Merkanti. Hemm inqas informazzjoni dwar min kien jgħix f'dan id-distrett (jew inkella hija meħtieġa iktar riċerka), iżda dan id-distrett kellu wkoll differenzi ċari meta mqabbel ma' nħawi oħra tal-belt. L-arkitettura kienet differenti, u kellha strutturi tondi magħmula bit-tajn, kif ukoll bċejjeċ tal-fuħħar u artefatti barranin li ġew identifikati li jappartjenu għar-reġjun tal-Kosta tal-Golf. Dan id-distrett, b'mod simili għal Tlailotclan, kellu influss enormi ta' immigranti, skont l-eżitu tal-ittestjar tal-proporzjon ta' isotopi tal-istronzju fuq l-għadam u s-snien, u n-nies x'aktarx li qattgħu parti sinifikanti minn ħajjithom f'Teotihuacan qabel mietu.
Kitba u letteratura
Fid-distrett ta' La Ventilla kien hemm sejba kbir ta' iktar minn 30 sinjal u raggruppamenti ta' sinjali mal-art ta' terrazzin. Il-biċċa l-kbira tas-sejbiet f'Teotihuacan jissuġġerixxu li l-abitanti kellhom l-istil ta' kitba tagħhom. Dawn is-sinjali saru "malajr u juru l-kontroll". B'hekk huwa maħsub li jagħtu l-idea li ġew ipprattikati u kienu adegwati għall-ħtiġijiet tas-soċjetà ta' dak iż-żmien. Soċjetajiet oħra madwar Teotihuacan adottaw uħud mis-sinjali jew mis-simboli li kienu jintużaw fil-belt. L-abitanti tagħhom qajla użaw xi tip ieħor ta' simboli jew arti mis-soċjetajiet l-oħra ta' madwar il-belt. Dawn is-sistemi ta' kitba ma kinux bħal dawk tal-ġirien, iżda l-istess kitbiet juru li x'aktarx kienu konxji li kienu jeżistu kitbiet oħra.
Laboratorju tal-ossidjana
L-ipproċessar tal-ossidjana kien l-iżjed arti żviluppata u s-sors ewlieni ta' ġid f'Teotihuacan. Il-laboratorji pproduċew diversi tipi ta' għodod jew ta' oġġetti tal-ossidjana, maħsuba għal tranżazzjonijiet kummerċjali lil hinn mill-konfini ġeografiċi tal-belt, fosthom figurini, xfafar, ponot, manki tas-skieken, ġojjellerija jew ornamenti, eċċ. L-ossidjana ġiet primarjament mill-minjieri ta' Pachuca (Teotihuacan) u l-ipproċessar tal-ossidjana kien l-iżjed industrija importanti fil-belt, li kienet kisbet il-monopolju fil-kummerċ tal-ossidjana fir-reġjun Mesoamerikan usa'. L-istat wettaq ukoll monitoraġġ massiċċ tal-kummerċ, tat-trasport jew taċ-ċaqliq u tal-ħolqien tal-għodod tal-ossidjana, peress li kienet industrija tassew importanti fil-belt u kienet limitata fil-postijiet ta' ħidma reġjonali fejn kienu jiġu prodotti l-għodod.
Guillermo Subiabre
Guillermo Subiabre Astorga (twieled fil-25 ta' Frar 1903 – miet fil-11 ta' Lulju 1964) kien plejer tal-futbol Ċilen li kien jilgħab bħala attakkant.
Matul il-karriera tiegħu hu lagħab għal Colo-Colo (1927–1934), Santiago Wanderers u t-tim nazzjonali taċ-Ċili. Hu wkoll ħa sehem fl-Olimpjadi tas-sajf 1928 u fit-Tazza tad-Dinja 1930. F'din tal-aħħar hu kien awtur ta' żewġ gowls.
Ma' Colo-Colo, Subiabre lagħab għal tmien staġuni, sitta minnhom bħala parti mill-perjodu tad-dilettantiżmu u tnejn bħala parti mill-perjodu professjonali. Fl-1934, hu ġie rikonoxxut bħala plejer onorarju għal ħajtu għal Colo-Colo.
Kolugo
Il-kolugi, imsejħa bħala kobegi jew lemuri li jtiru (għalkemm, dawn la huma lemuri u l-anqas itiru), huma mammiferi erbivori notturni ta' daqs żgħir mifruxin mal-foresti tropikali fin-naħa tax-Xlokk tal-Asja. Jeżistu biss żewġ speċi f'żewġ ġeneri, li jiffurmaw il-familja Cynocephalidae u l-ordni Dermoptera. Għalkemm huma l-aktar mammiferi kapaċi mill-mammiferi li jipplanaw, dawn xorta ma jistgħux itiru ta' vera.
Il-kolugi, għalkemm ta' daqs żgħir, huma pjuttost kbar bħala mammiferi tas-siġar: b'daqs ta' bejn 35 u 40 ċentimetru fit-tul u minn 1 sa 2 kilogrammi fil-piż. Is-saqajn u l-idejn huma rqaq, ta' tul moderat bl-istess qies, denb ta' daqs medju u korporatura ħafifa. Ir-ras hi ċkejkna, b'par għajnejn kbar iħarsu 'l quddiem b'viżjoni binokulari u b'par widnejn żgħar u tondi.
Klassifikazzjoni
Il-Mixodectidae jidher li hu fossilu tal-ordni Dermoptera. Madanakollu, għalkemm hemm mammiferi oħra tal-Paleogene li ġew interpretati bħala relatati mad-dermopteri, l-evidenza turi li hemm inċertezzi u ħafna minn dawn il-fossili m'għadhomx interpretati aktar bħala mammiferi planarji.
Il-kolugi darba kienu jagħmlu parti mal-ordni Insectivora, madanakollu, l-aħħar studji tal-filoġenija molekulari wrew li l-kolugi għandhom jiġu kklassifikati f'ordni għalihom — id-Dermoptera — u flimkien mal-ordnijiet Primates u Scandentia jiffurmaw il-klad Euarchonta. Il-klad Euarchonta jiġi ħu l-klad Glires li huwa ffurmat mill-ordnijiet Lagomorpha u Rodentia, u ż-żewġ kladi flimkien jiffurmaw is-superordni Euarchontoglires.
Pika ta' Hoffmann
Il-Pika ta' Hoffmann (Ochotona hoffmanni) hija speċi ta' mammiferu plaċentat tal-familja Ochotonidae fl-ordni Lagomorpha. Din l-ispeċi tagħmel parti mill-grupp tal-piki tat-Tramuntana li hu magħmul minn 8 speċi ta' piki, miġburin fis-sottoġeneru Pika.
Il-Pika ta' Hoffmann hija speċi relativament ġdida, din l-ispeċi ta' pika sa l-1996 kienet ikkunsidrata bħala sottospeċi tal-Pika Alpina (Ochotona alpina)
Distribuzzjoni
Din l-ispeċi hija endemika għall-Mongolja u ma tinstab fl-ebda pajjiż ieħor.
Sinonimi
"Ochotona alpina hoffmanni" huwa sinonimu ta' Ochotona hoffmanni.
Clara Schumann
Clara Josephine Wieck Schumann (twieldet fit-13 ta' Settembru 1819 – mietet fl-20 ta' Mejju 1896) kienet pjanista u kompożitriċi Ġermaniża, mart il-kompożitur Robert Schumann.
Bijografija
thumb|lemin|Friedrich Wieck
Missier Clara, Johann Gottlob Friedrich Wieck (1785 - 1873), kien studja teoloġija. Kellu passjoni għall-mużika u kien waqqaf fabbrika tal-pjanijiet. Ommha, Marianne Tromlitz (1797 - 1872), kienet kantanta u pjanista. Kellha personalità qawwija u kburija: il-vokazzjoni tagħha kienet ġejja mill-familja li kienet ikkultivat l-arti tal-mużika għal ġenerazzjonijiet sħaħ. In-nannu ta' Marianne, Johann George Tromlitz, kien flawtista u kompożitur famuż, waqt li missieru kien kantant fi Plauen.
Il-ġenituri ta’ Clara iżżewġu fl-1816 u l-koppja kellhom ħames ulied: Adelheid, li mietet qabel ma twieldet it-tieni tifla, Clara, Alwin, Gustav u Viktor. Fl-ewwel snin taż-żwieġ, Marianne rnexxielha tieħu ħsieb id-dar waqt li kompliet tkanta u tagħti lezzjonijiet tal-kant u tal-pjanu. Madankollu, in-nuqqas ta’ qbil ma’ żewġha malajr sar evidenti; meta twieled Viktor (1824), Marianne u Friedrich kienu diġà separati, u ddivorzjaw f'Jannar tas-sena ta' wara fl-1825.
Missier Clara Friedrich Wieck ma damx ma nduna bid-don li kellha u ddeċieda li jeħlisha mid-distrazzjonijiet tal-iskola u jirranġalha korsijiet privati, biex fuq kollox issir virtuosa tal-pjanu. Min-naħa tagħha, minkejja li ma kinetx taf tesprimi ruħha sew bil-miktub, kienet iżżomm djarju li fih kienet tikteb il-fatti u l-ġrajjiet fl-ewwel persuna. Aktar tard, però, kien jinsisti li jaqra dak li kienet kitbet fih. Dan eżempju minn meta Clara kellha 9 snin: Missieri, li kien ilu jittama għal bidla fija, irrimarka llum, għal darb'oħra, li għadni għażżiena, traskurata, diżordinata, rasi iebsa, diżubbidjenti, u dak anke fid-daqq tal-pjanu; u billi kont daqqejt daqshekk ħażin fil-preżenza tiegħu d-disa' Varjazzjonijiet op. 26 ta' Hünten, huwa ċarrat il-partitura quddiem għajnejja, u ddeċieda li mil-lum ‘l quddiem ma jħallinix għal siegħa waħda, u issa nista' jkolli ndoqq biss skali, studji Cramer u eżerċizzji Czerny għat-trilli.
Friedrich Wieck dejjem kien jakkumpanja lil bintu fit-tours. Kien jieħu ħsieb il-kuntratti, il-sala u l-istrument. Dwar dan l-aħħar aspett kien partikolarment puntiljuż: kien jieħu miegħu l-apparat meħtieġ kollu biex jikkorda u jsewwi l-pjanijiet akkoda li fuqhom kienet se ddoqq Clara. Dak iż-żmien, fil-fatt, ma kienx possibbli li jinġarr strument ta' dak id-daqs mal-pjanista u, barra minn hekk, id-diversi pjanijiet spiss kienu difettużi: tasti li jeħlu, sordini li ma jaħdmux u l-bqija.
Jidher li Clara bdiet titkellem tard ħafna, madwar l-età ta' erba' snin, u kien biss wara li qattgħet sena 'l bogħod minn missierha, fid-dar tan-nanniet tagħha. Bdiet it-tagħlim intensiv tal-pjanu fl-età ta’ ħames snin. Id-data tal-ewwel kunċert tagħha hija magħrufa wkoll: fl-20 ta' Ottubru 1829 ippreżentat, ma' student ieħor ta' missierha, xogħol għal erba' idejn ta’ Friedrich Kalkbrenner. It-tifla artista daqqet ukoll quddiem Goethe, Niccolò Paganini u Franz Liszt. Tat kunċerti f’bosta bliet; fi Vjenna, fl-età ta' 18, inħatret virtuosa da camera tal-imperatur. Fl-attività tagħha bħala kompożitur ma kinitx inqas: Il-Quatre Polonaises op. 1 ġew ippubblikati meta kellu biss għaxra jew ħdax-il sena. Dawn kienu segwiti minn Caprices en forme de Valse, Valses romantiques, Quatre pièces caractéristiques, Soirées musicales, kunċert għall-pjanu u bosta paġni oħra bħall-Lieder għall-vuċi u l-pjanu u, fuq kollox, it-Trio fis-Sol minuri għall-pjanu, il-vjolin u l-violoncello op. 17, li bla dubju huwa l-kapulavur tagħha.
Meta kellha 16-il sena bdiet tħobb lil Robert Schumann, student ta' missierha. Ma setgħetx tiżżewġu sa ħames snin wara, fit-12 ta' Settembru 1840, lejlet l-għeluq tall-ewwel u għoxrin sena tagħha, assolutament kontra x-xewqat ta' missierha,  li ma setax jirrikonoxxi t-talent enormi ta’ Robert, konvint barra minn hekk li kien jixrob (li kien veru) u li ftit li xejn kellu suċċess bħala mużiċist, minħabba l-ideat innovattivi għal kollox fil-kompożizzjoni. L-ewwel snin taż-żwieġ kienu hienja. Robert kien jiddedika ruħu għall-kompożizzjoni. Barra minn hekk, kien jgħallem għall-ewwel sena, mill-1843, fil-konservatorju ta' Leipzig, mistieden mill-fundatur, il-ħabib tiegħu Felix Mendelssohn Bartholdy, iżda mbagħad ipprefera li jivvjaġġa ma’ martu f'tour ir- Russja. Il-koppja mbagħad marru joqgħodu Dresden, fejn Robert iddedika ruħu kompletament għall-kompożizzjoni.
Clara imbagħad segwit ‘il żewġha meta biddel minn belt għal oħra u ddedikat ruħha għall-saħħtu, peress li s-sintomi tal-instabbiltà mentali bdew jidhru u mbagħad marru għall-agħar matul is-snin, u b'mod partikolari f 'Düsseldorf fejn fl-1850 kien sab impjieg bħala direttur tal-mużika. Robert kien qiegħed ibati mill-amnesija u kien ikun moħħu mitluf għal sigħat sħaħ. Irriżulta li ma kienx direttur tajjeb. L-istat tiegħu tant sar ħażin li tkeċċa u wara ġie salvat minn dgħajsa waqt attentat ta’ suwiċidju fir-Renu fi Frar tal-1854. Għalhekk kellu jiġi internat fi sptar tal-moħħ f 'Endenich f' Bonn fejn miet sentejn wara.
Karriera wara l-mewt tar-raġel
Il-pjanista reġgħet marret lura Londra fl-1865 u kompliet bil-kunċerti kull sena sal-1882, barra erbgħa snin. L-Ingilterra reġgħet tat kunċerti kull sena bejn l-1885 u l-1888. Sikwit kien hemm interruzzjonijiet fl-attività pjanistika tagħha billi kien għaddejja minn perjodi ta’ għeja kbira. Bejn l-1873 u l-1875, il-pjanista kellha tħassar l-impenji kollha minħabba uġigħ kbir f’dirgħajha imma fl-1875 sabet xi serħan bis-saħħa tat-tekniki innovattivi introdotti minn Friedrich von Esmarch f’Kiel. Minkejja li saħħitha tjiebet, hi naqqset mill-attività tal-kunċert u neħħiet mir-repertrju tagħha dawk ix-xogħlijiet li kienu l-iktar fiżikament impenjattivi, fosthom iż-żewġ kunċerti ta’ Brahms għall-pjanu u orkestra nri.1 u 2, li kienu jħalluha mifnija bl-għeja.
Fil-bidu kienet interessata fix-xogħlijiet ta’ Liszt, iżda wara żviluppat ostilità distinta kontrih. Waqfet milli ddoqq x-xogħlijiet tiegħu u ħassret id-dedikazzjoni lil Liszt, magħmula minn żewġha, tal-Fantasija fid-Do Maġġuri  Op.17, meta ppubblikat ix-xogħol sħiħ. Irrifjutat li tipparteċipa fil-festival taċ-ċentinarju ta' Beethoven li sar fi Vjenna fl-1870, meta saret taf li Liszt u Richard Wagner se jipparteċipaw. Kienet ukoll partikolarment ħarxa fil-kritika ta' Wagner. Qalet dwar it-Tannhäuser li "jifni ruħu f'atroċitajiet"; iddeskriviet l-opra  Lohengrin bħala "orribbli"; u kiteb dwar il-kapulavur Tristan u Isolda  li kienet "l-iktar ħaġa ta’ stmerrija li qatt rajt jew smajt f'ħajti kollha".
Catherine Middleton
Catherine, Dukessa ta' Cambridge (imwielda bħala Catherine Elizabeth "Kate" Middleton; twieldet fid-9 ta' Jannar 1982) hija l-mara tal-Prinċep William ta' Wales. Irċiviet it-titlu ta' Dukessa ta' Cambridge, Kontessa ta' Strathearn u Barunessa ta' Carrickfergus mir-Reġina Eliżabetta II f'jum it-tieġ tad-29 ta' April 2011.
Tfulija u żgħożija
Catherine Elizabeth Middleton twieldet fl-Isptar Rjali ta' Berkshire ġewwa Reading, fir-Renju Unit, nhar id-9 ta' Jannar 1982. Hi hi l-ikbar fost tliet aħwa imwielda lil Carole Elizabeth (née Goldsmith) u ta' Michael Francis Middleton, eks-impjegati tal-British Airways, li żżewġu fil-21 ta' Ġunju 1980 fil-Knisja Parrokkjali ta' Dorney, f'Buckinghamshire. Iż-żewġ aħwa ta' Catherine huma, oħtha Philippa Charlotte, magħrufa wkoll bħala "Pippa" (t. 1983), u ħuha James William (t. 1987).
Il-familja paterna ta' Catherine ġejja minn Leeds, West Yorkshire, u l-bużnanna tagħha Olivia kienet membru tal-familja Lupton, li għal ġenerazzjonijiet kienu attivi fix-xogħol kummerċjali u muniċipali. Il-familja min-naħa ta' ommha, il-Harrisons, kienu familja ta' ħaddiema u ta' minaturi minn Sunderland u mill-Kontea ta' Durham.
Catherine iffrekwentat l-iskola St. Andrew's School f'Pangbourne, ġewwa Berkshire. Kompliet l-istudji tagħha ġewwa l-Marlborough College, fejn aktar tard attendiet l-Universià ta' Saint Andrews ġewwa Fife, l-Iskozja, fejn hemmhekk iltaqgħet ma' William, sieħeb tagħha fil-kors.
Relazzjoni mal-Prinċep William
right|thumb|200px|Catherine mal-[[Harry ta' Wales|Prinċep Harry, Ġunju 2008]] L-istat tagħha bħala l-għarusa tal-prinċep William ta' Wales ġab interess qawwi min-naħa tal-istampa Brittanika u dik internazzjonali, u spiss kienet tkun fotografata waqt l-ħajja ta' kuljum tagħha. Fis-17 ta' Ottubru 2005, l-avukati tagħha urew l-iskumdità li Catherine kienet qed tħoss minħabba l-fastidju kontinwu mill-medja, fejn stqarret li m'għamlet xejn importanti li kien jisħoqilha din in-notorjetà kollha. Fi Frar tal-2006 ġie imħabbar li Kate kienet se tingħata gwardja tas-sigurtà mid-Dipartment tal-Protezzjoni Rjali u Diplomatiku. Dan wassal għal aktar xniegħat li hi u William kienu se jitgħarsu, minħabba li kieku ma kinitx tingħata dan is-servizz.
Nhar il-15 ta' Diċembru 2006, Kate ħademt sehem f'parata li fiha ħa sehem il-Prinċep William, organizzata mill-Akkademja Militari Rjali ta' Sandhurst, bħala mistiedna uffiċjali tad-Dar Rjali. F'Diċembru tal-2007 ħarġu rapporti li Catherine marret toqgħod ma' William fi Clarence House, ir-residenza tal-Prinċep ta' Wales ġewwa Londra, spekulazzjonijiet li ġewwa miċħuda minn Clarence House.
Fl-14 ta' April 2007, waqt btala fil-villeġġjatura Żvizzera ta' Zermatt, ir-relazzjoni bejn Kate u William intemmet. L-ebda motiv uffiċjali ma ngħata wara din l-aħbar, għalkemm ġie ipotizzat li l-kawża setgħet kienet minħabba n-nuqqas ta' attenzjoni min-naħa tal-Prinċep, jew li kienu għadhom wisq żgħar biex jidħlu għaż-żwieġ. F'Ġunju tal-istess sena, Kate u William insistew fuq il-fatt li baqgħu biss "ħbieb kbar". Madanakollu, il-familja Middleton ħadu sehem fil-kunċert għal Lady Diana ġewwa Wembley Stadium, imma Kate u William qagħdu bilqiegħda 'l bogħod minn xulxin.
Sussegwentament, il-koppja dehret ħafna drabi flimkien f'diversi okkażjonijiet pubbliċi, u numru ta' sorsi tal-aħbarijiet ikkonfermaw li kienu rrikonċiljaw. Fis-17 ta' Mejju 2008, Kate ħadet sehem fl-assenza tas-sieħeb tagħha fit-tieġ ta' Peter Philipps – it-tifel tal-Prinċipessa Anna u l-kuġin tal-Prinċep William – ma' Autumn Kelly. F'Ġunju tal-istess sena Kate assistiet mal-familja rjali kollha għall-investitura ta' William fl-Ordni tat-Takkalja u f'Lulju ġiet mistiedna fit-tieġ ta' Lady Rose Windsor, it-tifla tad-Duka ta' Gloucester – u kuġin tar-Reġina Eliżabetta – ma' George Gilman.
Għerusija u ż-żwieġ
thumb|Il-miżżewwġin friski l-Prinċep William u Catherine Middleton fuq il-gallerija tal-[[Palazz ta' Buckingham]] Fis-16 ta' Novembru 2010, Clarence House ħabbret l-għerusija uffiċjali tal-Prinċep William ma' Catherine Middleton. Il-proposta għaż-żwieġ kienet diġà waslet min-naħa ta' William f'Ottubru tal-2010, waqt vjaġġ tal-koppja fil-Kenja. Bħala ċurkett, Kate irċiviet il-ġojjell li l-Prinċep Karlu kien ta lil Lady Diana fl-istess okkażjoni: ċurkett abjad deheb ta' tmintax-il karat b'żaffir ovali ta' tnax-il karat imdawwar minn erbatax-il djamant.
Minn komunikat uffiċjali mid-Dar Rjali fit-23 ta' Novembru 2010, id-data tat-tieġ ġiet iffissata għad-29 ta' April 2011 – festa ta' Santa Katerina ta' Siena, liema Kate ħadet isimha – u l-ġurnata ġiet proklamata bħala festa nazzjonali. Iċ-ċerimonja żvolġiet f'Westminster Abbey. Bħala miżżewwġa ta' prinċep rjali u duka, Kate ingħatat it-titlu ta' dukessa flimkien ma' dak ta' altezza rjali. Fil-fatt, mid-29 ta' April hi saret Catherine dukessa ta' Cambridge.
Għar-rit tat-tieġ, barra l-preżenza tar-Reġina Eliżabetta II, il-Prinċep t'Edinburgh, il-Prinċep Karlu u l-Prinċep Harry, kien hemm mijiet ta' personalitajiet u dinjitarji li jappartjenu għax-xena politika, tan-nobbli u tal-ispettaklu Ingliż u dak internazzjonali. Barra minn hekk, kien stmat li dan l-avveniment segwewh bejn 300 miljun u żewġ biljun persuna, waqt li 24.5 miljun ruħ mir-Renju Unit raw it-tieġ dirett.
Hakan Yakın
Hakan Yakın (twieled fit-22 ta' Frar 1977) huwa eks-plejer tal-futbol Żvizzeru li lagħab bħala midfilder. Rinomat għat-teknika, il-viżjoni u l-passaġġi tiegħu hu fforma parti mit-tim nazzjonali Żvizzeru għal ħdax-il sena.
Klabb
Il-karriera ta' Hakan kienet oskurata minn problemi fuq trasferimenti ma' klabbs oħra barra l-Iżvizzera, hekk kif ma' timijiet bħal Paris Saint-Germain, VfB Stuttgart u Galatasaray ftit li xejn kellu fortuna.
Lura fl-Iżvizzera wara l-esperjenzi qarsa barra minn pajjiżu, hu ngħaqad ma' BSC Young Boys fl-2005. Magħhom irnexxielu jikseb post regulari, qabel ma f'Lulju 2008 issieħeb maċ-ċampjins tal-Qatar, Al-Gharafa, għal salarju ta' €2.5 miljun fis-sena. Magħhom rebaħ il-kampjonat nazzjonali, sakemm f'Ġunju tal-2009 reġa' lura l-Iżvizzera, din id-darba ma' FC Lucerne fejn iffirma kuntratt sat-30 ta' Ġunju, 2011.
Internazzjonali
Hakan lagħab iktar minn 80 darba mat-tim nazzjonali Żvizzeru. Qabel ma beda jilgħab mat-tim Żvizzeru, lil Hakan kienet ġiet offruta nazzjonalità Torka, offerta li hu m'aċċettax għal raġunijiet personali. Hu ħa sehem f'numru ta' manifestazzjonijiet importanti fosthom fil-Kampjonati Ewropej tal-2004 u l-2008, u fit-Tazza tad-Dinja tal-2006 u l-2010.
Napuljun I ta' Franza
Napuljun Bonaparti, magħruf f'pajjiżu bħala Napoléon I (Ajaccio, 15 ta' Awwissu 1769 – Sant'Elena, 5 ta' Mejju 1821) kien ġeneral Franċiż matul ir-Rivoluzzjoni Franċiża, mexxej ta' Franza bħala Prim Konslu ta' l-Ewwel Repubblika Franċiża mill-11 ta' Novembru 1799 sat-18 ta' Mejju 1804, kien ukoll Imperatur tal-Franċiżi (Empereur des Français) u Re tal-Italja bħala Napoleon I mit-18 ta' Mejju 1804 sas-6 t' April 1814 u għal darb' oħra bejn l-20 ta' Marzu u t-22 ta' Ġunju 1815.
Napuljun hu kkunsidrat bħala ġenju militari, hu magħruf li kkmanda u rebaħ ħafna kampanji famużi u ta' suċċess, iżda hu magħruf ukoll għal xi fallimenti spettakolari.
Fi ftit iktar minn għaxar snin, akkwista l-kontroll ta' parti kbira mill-Ewropa tal-Punent u dik Ċentrali, b'konkwisti jew alleanzi, sakemm tilef il-Battalja tan-Nazzjonijiet viċin Leipzig f'Ottubru tal-1813, li wasslitu għall-abdikazzjoni u l-eżilju tiegħu ftit xhur wara. Hu kien eżiljat fil-gżira tal-Elba.
Irnexxielu jerġa' jiġi lura mill-eżilju u għamel il-kampanja famuża tal-Mitt Jum (les Cent Jours), però tilef battalja deċiżiva f'Waterloo fil-Belġju fit-18 ta' Ġunju 1815, ftit wara ta' ruħu f'idejn l-Ingliżi, u spiċċa eżiljat fil-gżira ta' Sant Elena (gżira ċkejkna li tinstab mili 'l bogħod fin-naħa tal-Lvant ta' fejn illum hemm l-Angola, fl-Afrika), fejn miet.
Barra mir-rebħiet militari, Napuljun jibqa' mfakkar għall-Kodiċi Napoleoniku u hu kkunsidrat minn xi wħud bħala sovran imdawwal. Oħrajn jarawh bħala dittatur tirannikali, fejn il-karriera tiegħu qatlet il-miljuni ta' nies.
Napuljun ta ħafna titli monarkiċi lill-membri ta' familtu, il-Bonaparti. Anke jekk dawn ir-renjijiet ma tantx damu wara l-waqgħa tiegħu, neputih, Napuljun III, irrenja lil Franza iktar tard fis-seklu dsatax.
Fl-1997, Frans Sammut ħareġ il-ktieb Bonaparti f'Malta li fih analizza s-sitt ijiem li Napuljun Bonaparti qatta' f'Malta meta l-Franċiżi rebħu u okkupaw lil Malta. Il-ktieb inqaleb għall-Franċiż fl-2008.
Luttu nazzjonali
Luttu nazzjonali hija ġurnata li gvern ta' pajjiż jiddekreta li tkun uffiċjalment immarkata b'luttu u attivitajiet ta' tifkira jiġu osservati flimkien mal-maġġoranza tal-poplu tal-pajjiż. Ġranet bħal dawn jinkludu dawk li mmarkaw il-mewt jew il-funeral ta' figura jew figuri rinomata minn dak il-pajjiż, jew l-anniversarju mill-mewt jew imwiet ta' dawn, jew tifkira ta' diżastri naturali, etċ.
Referenzi
Funerali di Stato
Emmanuel Gerada
L-Arċisqof Emmanuel Gerada (Żejtun, Malta, 18 ta’ Mejju, 1920 - Msida, 21 ta' Jannar 2011) kien arċisqof titulari Malti u nunzju f'diversi pajjiżi, magħruf l-aktar f'pajjiżu għas-sehem li ta biex fl-1969 ntlaħaq il-ftehim storiku bejn il-Knisja u l-Partit Laburista, li ġab fi tmiemha l-kwistjoni politiko-reliġjuża li kienet ilha sejra għal għaxar snin sħaħ, u kien Nunzju f'El Salvador matul l-Episkopat tal-Arċisqof Oscar Romero f'San Salvador.
Studju
Gerada kien ir-raba’ minn fost sitt aħwa. Hu ħa l-edukazzjoni tiegħu l-Liċeo, is-Seminarju tal-Arċisqof u l-Università ta’ Malta fejn fl-1939 ħa l-grad tal-Baċċelerat tal-Arti waqt li fl-1946 kien liċenzjat fit-teoloġija. Kien ordnat saċerdot mill-Isqof Emmanuel Galea fl-1 ta’ Awwissu tal-1942 wara li kien kiseb id-dispensa meħtieġa billi ma kienx għadu għalaq l-24 sena. Kien ukoll rebaħ borża ta’ studju mill-British Council u fl-1944 kompla l-istudji tiegħu fin-Nottingham University College.
Diplomazija tal-Vatikan
Fl-1952, Mons. Gerada kiseb dottorat fil-liġi kanonika mill-Università Gregorjana u wara segwa kors fil-Pontificia Accademia Ecclesiastica f’Ruma, liema kors kellu jwasslu biex jingħaqad mal-korp diplomatiku tas-Santa Sede. Fil-fatt, wara sena taħriġ fis-Segretarjat tal-Istat tal-Vatikan, fl-1952 hu kien inħatar attachè għall-intenunzjatura appostolika fl-Eġittu u sena wara kien inħatar bħala assistent privat tal-Papa.
Aktar tard, l-Arċisqof Gerada kien trasferit biex iservi bħala segretarju għall-internunzjatura appostolika fl-Indja, u fl-1956 kien appuntat segretarju għan-nunzjatura f’Dublin. Bejn l-1960 u l-1964, huwa kien maħtur bħala awditur tan-nunzjatura u charge d’affaires f’Tokjo, u aktar tard serva bħala parti mid-delegazzjoni appostolika fil-messiku. Fl-1965 kien appuntat bħala konslu fin-nuzjatura u prelat tal-Papa Pawlu VI, waqt li s-sena ta’ wara nħata l-kariga bħala charge d’affaires f’Kigali, fl-Rwanda.
Arċisqof
Fit-18 ta’ Ġunju tal-1967, Mons. Gerada kien kkonsagrat bħala isqof Titulari ta’ Nomentum u Isqof Awżiljarju tal-Arċisqof Mikiel Gonzi. Sena wara nħatar bħala Isqof Koadjutur ta’ Malta.
L-Arċisqof Gerada kellu sehem importanti fid-diskussjonijiet twal li saru bejn il-Partit Laburista u l-Awtoritajiet Ekklesjastiċi tal-Gżejjer Maltin, liema diskussjonijiet kienu wasslu biex nhar il-Ġimgħa l-Kbira tal-1969 intlaħaq ftehim bejn iż-żewġ naħat. Dan il-ftehim kien ġab fi tmiemha l-kwistjoni politiko-reliġjuża li kienet ilha sejra għal għaxar snin. Il-qofol tal-ftehim kien li l-Knisja u l-Malta Labour Party jagħrfu li fis-soċjetà moderna ta’ żmienna huwa meħtieġ li ssir għażla bejn il-komunità politika u l-Knisja; li l-Knisja għandu jkollha l-libertà li tħares l-inetressi spiritwali u temporali tagħha, u li meta jkun hemm bżonn tgħallem liema huma l-prinċipji t-tajba u ħżiena; u li min-naħa tagħha l-Knisja tħalli lil kulħadd fil-libertà tal-kuxjenza tiegħu billi ma timponix id-dnub il-mejjet bħala ċensura.
Nunzju
Fis-sena 1973, Mons. Gerada kien kompla bil-karriera tiegħu fis-servizz diplomatiku tas-Santa Sede, meta inħatar Nunzju Appostoliku għal El Salvador u l-Gwatemala. Serva wkoll bħala Nunzju Appostoliku għal Pakistan fl-1980 u għall-Irlanda fl-1989. Hu kien irtira f’Malta fl-1995 skont il-Liġi Kanonika fl-età ta’ 75 sena.
Reazzjonijiet għall-aħbar ta' mewtu
Il-Partit Laburista Malti ddeskriva lil Monsinjur Gerada bħala “bniedem li ta kontribut kbir lis-soċjetà Maltija f’diversi oqsma u kien strumentali fil-ħidma favur l-għaqda nazzjonali fi żminijiet diffiċli għall-pajjiż”. Monsinjur Gerada jibqa mfakkar l-iktar għall-medjazzjoni tiegħu fl-eqqel tal-ġlieda politiko-reliġjuża tas-snin 60 u bis-saħħa tie¬għu ntlaħaq il-ftehim bejn il-partit u l-Kurja li biha il-Knisja aċċettat li qatt iktar ma jkun impost id-dnub il-mejjet fl-elezzjonijiet politiċi kif ukoll ġie miftiehem li jkun hemm separazzjoni bejn Knisja u Stat tant li dawn il-prinċipji ġew imnaqqxin fil-Kostituzzjoni tar-Repubblika fl-1974. Monsinjur Gerada għamel unur lil Malta b’ħidmietu permezz tal-karriera diplomatika tiegħu f’isem il-Vatikan.
Huang Xianfan
Huang Xianfan (Guangxi, 13 ta' Novembru 1899 – Guilin, 18 ta' Jannar 1982) kien antropologu u storiku Ċiniż, wieħed mill-mexxejja importanti fil-Studju Zhuang.
Kompjuter kwantistiku
thumb|L-isfera ta' Bloch hi rappreżentazzjoni ta' [[qubit, il-blokka fundamentali għall-kompjuters kwantistiċi.]] Kompjuter kwantistiku hu apparat ta' komputazzjoni li juża direttament fenomeni kwantistiċi, bħas-soprapożizzjoni u t-tħabbil, biex jaħdem fuq id-data. Il-kompjuters kwantistiċi huma differenti mill-kompjuters diġitali li huma bbażati fuq tranżisters. Waqt li fil-kompjuters diġitali d-data trid tiġi kodifikata f'ċifri binarji (bits), il-kompjuters kwantistiċi jużaw il-proprjetajiet kwantistiċi biex jirrapreżentaw id-data u biex jagħmlu operazzjonijiet fuq din id-data. Bħala mudell teoretiku hemm il-magna kwantistika ta' Turing, magħrufa wkoll bħala l-kompjuter kwantistiku universali. Il-kompjuters kwantistiċi għandhom proprjetajiet li jixbhu 'l dawk tal-kompjuters mhux deterministiċi u probabilistiċi, pereżempju l-ħila li jkun f'iżjed minn stat wieħed fl-istess ħin. Il-qasam tal-komputazzjoni kwantistika introduċewh għall-ewwel darba Yuri Manin fl-1980 u Richard Feynman fl-1981.
Minkejja li l-komputazzjoni kwantistika għadha fit-tfulitha, diġà twettqu xi esperimenti li fihom saru operazzjonijiet komputazzjonali kwantistiċi fuq numru żgħir ħafna ta' qubits. Ir-riċerka fil-prattika u fit-teorija qiegħda tkompli u ħafna gvernijiet nazzjonali u aġenziji ta' finanzjament militari qegħdin jiffinanzjaw il-komputazzjoni kwantistika biex jiġu żviluppati kompjuters kwantistiċi għal skopijiet ċivili kif ukoll għas-sigurtà nazzjonali, bħall-krittanalisi.
Il-kompjuters kwantistiċi fuq skala kbira 'l quddiem ħa jkunu kapaċi li jsolvu ċerti problemi ħafna iżjed malajr mill-kompjuters klassiċi anki meta dawn tal-aħħar jużaw l-aħjar algoritmi magħrufin bħal issa, bħall-fattorizzazzjoni tan-numri interi jew sħaħ permezz tal-algoritmu ta' Shor u s-simulazzjoni ta' sistemi kwantistiċi b'ħafna korpi. Hemm algoritmi kwantistiċi li jiġru iżjed minn kull algoritmu klassiku probabbilistiku. B'riżorsi komputazzjonali biżżejjed, kompjuter klassiku jista' jissimula kull logaritmu kwantistiku; il-komputazzjoni kwantistika ma tiksirx it-teżi ta' Church–Turing. Però, il-bażi komputazzjonali ta' 500 qubit, pereżempju, diġà kbira wisq biex tiġi rappreżentata fuq kompjuter klassiku għax tkun trid 2500 valur kompless (2501 bit) maħżun. (Għal paragun, terabyte ta' informazzjoni diġitali fiha 243 bit biss.)
Bażi
Il-kompjuter klassiku għandu memorja magħmula minn bits, fejn kull bit tirrappreżenta jew wieħed jew żero. Il-kompjuter kwantistiku għandu sensiela ta' qubits. Qubit jista' jirrappreżenta wieħed, żero u kull soprapożizzjoni kwantistika ta' dawn iż-żewġ stati tal-qubit; barra minn hekk, par qubits jista' jkun f'kwalinkwe soprapożizzjoni kwantistika ta' erba' stati, tliet qubits f'kwalinkwe soprapożizzjoni ta' 8 stati. In ġenerali, kompjuter kwantistiku b' n qubit jista' jkun f'soprapożizzjoni arbitrarja ta' 2n stat differenti fl-istess ħin, (waqt li kompjuter normali jista' jkun fi stat wieħed biss minn dawn it-2n stat f'waqt wieħed). Kompjuter kwantistiku jopera billi jiffissa l-qubits fi stat inizjali kkontrollat li jrrappreżenta l-problema ta' dak il-ħin u mbagħad jimmanipula dawn il-qubits b'sensiela fissa ta' bibien loġiċi kwantistiċi. Is-sensiela ta' bibien li tiġi applikata jsejħulha "algoritmu kwantistiku". Il-kalkolu jintemm bil-kejl tal-istati kollha billi kull qubit jitwaqqa' f'wieħed miż-żewġ stati puri, u hekk ir-riżultat jista' jkun l-iżjed n bit klassiku ta' informazzjoni.
L-iżjed realizzazzjoni sempliċi tal-qubits għal kompjuter kwantistiku hi bl-użu ta' partiċelli b'żewġ stati ta' spin: "isfel" u "fuq" (is-soltu dawn jinkitbu |↓⟩ u |↑⟩, jew |0⟩ u |1⟩). Imma infatti kwalunkwe sistema li għandha kwantità osservabbli A, li hi konservata taħt l-evoluzzjoni tal-ħin u li hi hekk li A għandha mill-inqas żewġ awtovaluri diskreti wara xulxin li huma mbegħdin minn xulxin biżejjed, hi sistema adattata biex tkun realizzazzjoni ta' qubit. Dan hu hekk għax kull sistema bħal din nistgħu nassoċjawha ma' sistema effettiva ta' spin 1/2.
Bits kontra qubits
Kompjuter kwantistiku b'numru fiss ta' qubits hu differenti fundamentalment minn kompjuter klassiku magħmul mill-istess numru ta' bits klassiċi. Pereżempju biex nirrappreżentaw l-istat ta' sistema b' n qubits fuq kompjuter klassiku irridu naħżnu 2n koeffiċjenti komplessi. Minkejja li dan il-fatt jista' jindika li l-qubits jistgħu jikkontienu informazzjoni li hi ikbar esponenzjalment mill-ekwivalenti klassiċi, irridu noqgħodu attenti li ma ninsewx li l-qubits huma f'superimpożizzjoni probabbilistika tal-istati kollha tagħhom biss. Dan ifisser li meta jitkejjel l-istat finali tal-qubits, dawn ħa nsibuhom f'waħda mill-konfigurazzjonijiet li kienu fihom qabel il-kejl biss. Barra minn hekk, inkunu qegħdin nagħmlu żball jekk il-qubits inqisuhom fi stat wieħed partikolari qabel il-kejl ladarba l-fatt li l-qubits ikunu f'superimpożizzjoni ta' stati qabel sar il-kejl għandu effett dirett fuq ir-riżultati possibbli.
Jekk tkejjel it-tliet qubits, ir-riżultat ikun sensiela ta' tliet bits. Il-probabbiltà li l-kejl itik ċertu sensiela hi l-modulu kwadrat tal-koeffiċjent tas-sensiela (i.e., il-probabbiltà li r-riżulat ikun <tt>000</tt> = |a|2, il-probabbiltà li jkun <tt>001</tt> = |b|2, eċċ..). Mela, il-kejl ta' stat kwantistiku deskrit mill-koeffiċjenti komplessi (a,b,...,h) jirriżulta fid-distribuzzjoni probabbilistika klassika (|a|2, |b|2, ..., |h|2) u ngħidu li l-istat kwantistiku "jikkollassa" fi stat klassiku meta jitkejjel.
Ta' min jinnota li vettur bi tmien dimensjonijiet nistgħu nispeċifikawh b'ħafna modi differenti li jiddependu mill-bażi ti tkun għażilt għall-ispazju. Il-bażi ta' sniesel ta' bit (pereżempju 000, 001, ..., 111) hi magħrufa bħala l-bażi komputazzjonali. Il-bażijiet possibbli l-oħra huma vetturi ortogonali ta' tul ugwali għal 1 u l-awtovetturi tal-matriċi x ta' Pauli. In-notazzjoni Ket sikwit tintuża biex turi espliċitament l-għażla tal-bażi. Pereżempju l-istat (a,b,c,d,e,f,g,h) fil-bażi komputazzjonali jista' jinkiteb: a|000⟩ + b|001⟩ + c|010⟩ + d|011⟩ + e|100⟩ + f|101⟩ + g|110⟩ + h|111⟩ u allura pereżempju |010⟩ = (0,0,1,0,0,0,0,0).
Il-bażi komputazzjonali ta' qubit wieħed (żewġ dimensjonijiet) hi |0⟩ = (1,0) u |1⟩ = (0,1).
Operazzjonijiet
Waqt li stat klassiku ta' tliet bits u stat kwantistiku ta' tliet bits huma t-tnejn vetturi ta' tmien diminensjonijiet, dawn jiġu mmanipulati b'modi differenti għall-komputazzjoni klassika u kwantistika. Fiż-żewġ każi is-sistema trid tiġi mibdija, pereżempju fis-sensiela ta' żerijiet biss, |000⟩, li tikkorrispondi mal-vettur (1,0,0,0,0,0,0,0). F'komputazzjoni randomizzata klassika, is-sistema tevolvi skont l-applikazzjoni tal-matriċi stokastiċi, li jikkonservaw il-proprjetà li s-somma tal-probabbilitajiet hi wieħed. F'komputazzjoni kwantistika min-naħa l-oħra, l-operazzjonijiet possibbli huma l-matriċi unitarji, li effettivament huma tidwir (li jikkonservaw il-proprjetà li s-somma tal-kwadrati hi wieħed). Għalhekk, la tidwira tista' tiġi annullata b'tidwira bil-kontra, il-komputazzjonijiet kwantistiċi huma reversibbli.
Fl-aħħar meta jintemm l-algoritmu, irridu naqraw ir-riżultat. Fil-każ ta' kompjuter klassiku, nieħdu kampjun mid-distribuzzjoni probabbilistika fuq ir-reġistru ta' tliet bits biex niksbu sensiela ta' tliet bits waħda, ngħidu aħna 000. Fil-każ kwantistiku, inkejlu l-istat ta' tliet qubits, li hu bħalli kieku nikkollassaw l-istat kwantistiku għal distribuzzjoni klassika (fejn il-koeffiċjenti fl-istat klassiku huma l-moduli kwadrati tal-koeffiċjenti tal-istat kwantistiku, kif iddeskrivejna iżjed 'l fuq. Ninnotaw li dan jeqred l-istat kwantistiku li kien hemm oriġinalment. Ħafna algoritmi jagħtu riżultat korrett b'ċertu probabbiltà biss. Però il-probabbiltà li jkollna riżultat korrett nistgħu inżiduha billi nirrepetu kollox ħafna drabi.
Il-potenzjal
Jaħsbu li l-fattorizzazzjoni tal-interi mhux komputazzjonalment possibbli b'kompjuter ordinarju għal numri sħaħ kbar jekk ma jkunux il-prodott ta' ftit numri primi (pereżempju l-prodott ta' żewġ numri primi bi 300 ċifra). Min-naħa l-oħra, kompjuter kwantistiku jista' jsolvi din il-problema b'mod effiċjenti bl-użu tal-algoritmu ta' Shor biex isib il-fatturi tal-interi. B'din il-kapaċità kompjuter kwantistiku jkun jista' jiddekodifika ħafna mis-sistemi krittografiċi li nużaw illum, fis-sens li jkun hemm algoritmu li jsolvi l-problema fi żmien polinomjali (fin-numru ta' ċifri tan-numru interu). B'mod partikolari ħafna mill-kodiċi l-iżjed popolari b'krittografija asimmetrika, magħrufa wkoll bħala krittografija b'żewġ kwievet, huma bbażati fuq id-diffikultà tal-fattorizzazzjoni tan-numri sħaħ (jew il-problema assoċjata tal-problema tal-algoritmu diskret, li wkoll nistgħu insolvuha permezz tal-algoritmu ta' Shor). Dawn jintużaw biex jipproteġu paġni tal-web żġuri, emejls kodifikati, u tipi oħra ta' dati. Id-deċiframent ta' dawn il-kodiċi jkollhom konsegwenzi importanti għall-privatezza elettronika u s-sigurtà.