cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Palazz tax-Shirvanshah
Id-Divan-khana
Hemm diversi ipoteżi tal-funzjoni tad-Divan-khana. Suppost kellha sservi bħala binja għall-proċedimenti ġuridiċi, għar-riċevimenti jew għall-kunsill statali, jew inkella, kienet tintuża bħala mawżolew. L-iżjed ipoteżi komuni hija msejsa fuq l-isem komuni tal-monument, jiġifieri li kienet tintuża bħala qorti, sala tar-riċevimenti tal-palazz, jew il-binja ta' "ordni". Il-karatterisitiċi tal-istil u t-tiżjin mhux komplut tagħha jippermettu li d-Divan-khana tiġi datata għal tmiem is-seklu 15, iż-żmien meta Baku nħatfet mit-truppi Safavidi. Il-karatteristiċi tal-pjanta, il-ħabs-kripta taħt l-art u l-kontenut tal-kitba mnaqqxa fuq il-lapidi ta' fuq id-daħla tas-sala (mill-Koran, is-Sura 10, il-versi 26 u 27) jindika l-funzjoni tal-istruttura bħala mafkar.
L-oriġini tal-istruttura arkitettonika oriġinali hija assoċjata wkoll mat-tradizzjoni funebri pre-Iżlamika. L-istoriku Sara Ashurbeyli temmen li anke fiż-żminijiet pre-Iżlamiċi, it-territorju okkupat mid-Divan-khan kien post sagru (x'aktarx li l-ħofor b'għamla ta' tazzi kienu jintużaw biex fihom jinġabar id-demm tal-annimali bħala sagrifiċċju).
Il-Moskea ta' Kei-Kubad
Fil-qedem żdiedet moskea mal-mawżolew ta' Seyyid Yahya Bakuvi, li kienet imsejħa l-moskea l-"qadima". Issa hija magħrufa bħala l-"Moskea ta' Kei-Kubad Mosque". Din il-moskea nbniet fl-aħħar tas-seklu 14 u fil-bidu tas-seklu 15 wara l-qerda tal-binja ta' qabilha. Il-moskea kienet imsaqqfa b'koppla, li kienet mirfuda b'erba' kolonni tal-ġebel fi ħdan il-moskea. Fl-1918, il-moskea l-"qadima" ħadet in-nar. Stampa ta' din il-moskea u deskrizzjoni qasira tagħha kienu inklużi fl-artikli ta' Andrei Pavlinov, li żar Baku u ra l-moskea fl-1888, li ġew ippubblikati fit-tielet ħarġa tal-ġurnal "Materjali dwar l-Arkeoloġija tal-Kawkasi" (Moska, 1893). L-istoriku Abbasgulu Bakikhanov kiteb li Bakuvi għallem u talab fil-moskea: "Iċ-ċella fejn kien jitlob, l-iskola fejn kien jaħdem u l-qabar tiegħu jinsabu hemmhekk, fil-moskea". Kei-Kubad ix-Shirvanshah irrenja mill-1317 sal-1343 u kien in-nannu tax-Xejikk Ibrahim.
Fis-snin 20 tas-seklu 20, meta E. A. Pakhomov wettaq stħarriġ tal-mawżolew u tal-fdalijiet tal-moskea l-qadima, ġie skopert li l-pedestall li fuqu kienet tinsab il-bażi ta' waħda mill-kolonni tal-moskea, jgħatti trunċiera dejqa fl-art imkaħħla fil-kripta tal-mawżolew. F'din it-trunċiera, kien hemm diversi lapidi tal-ġebel. Meta ġiet eżaminata l-kripta, instab li kien hemm l-għadam ta' xi għoxrin skeletru ta' bnedmin. L-għadam kien mitfugħ mingħajr l-osservazzjoni ta' xi regoli partikolari. Dan x'aktarx li kien minħabba l-fatt li fil-post fejn issa hemm il-mawżolew u madwaru, fl-imgħoddi kien hemm ċimiterju. Matul il-kostruzzjoni tal-moskea u t-tħaffir ta' fosos għall-pedamenti, għadd ta' oqbra tkissru. L-għadam mill-oqbra miksura nġabar u ġie stivat fil-mawżolew, u l-lapidi tpoġġew fit-trunċiera. Dawn il-lapidi ma ġewx ippreservati. Attwalment, fis-sit fejn qabel kien hemm il-moskea, hemm żewġ kolonni li qabel kienu jinsabu fuq ġewwa tal-moskea, kif ukoll parti mill-ħajt bis-saqaf.
Il-Mawżolew ta' Seyyid Yahya Bakuvi
Fil-bitħa tan-Nofsinhar, maġenb il-palazz, hemm mawżolew, li nbena fit-tieni nofs tas-seklu 15, li ssejjaħ il-mawżolew tad-"dervish" u kien magħruf bħala l-post funebri tal-istudjuż tal-qorti Khalil Ili Seyid Yahya Bakuvi, li kien jistudja l-mediċina, il-matematika u l-astroloġija. Il-mawżolew huwa ottagonali u huwa msaqqaf b'piramida. Fuq ġewwa l-mawżolew jikkonsisti minn kripta taħt l-art fejn tinsab il-lapida ta' Bakuvi u kamra fuqha. L-istruttura ottagonali żgħira tal-mawżolew tinbidel f'tanbur imsaqqaf b'koppla. Fuq in-naħat tal-mawżolew hemm tliet twieqi żgħar imnaqqxa f'ħaġriet solidi tal-ġebla tal-ġir, u bħal fil-qedem, hemm gradilji tal-ġebel b'aperturi b'għamla ta' bosta stilel. Il-ħnejja fil-parti tat-Tramuntana tikkollega l-mawżolew ma' moskea iktar qadima. Skont Abbaskuli aga Bakikhanov, "iċ-ċella fejn kien jitlob [Bakuvi], l-iskola fejn kien jaħdem u l-qabar tiegħu jinsabu taħt il-moskea msemmija għalih, għadhom jeżistu".
Il-Moskea tal-Palazz
Quddiem il-bitħa inferjuri hemm moskea b'minaret. Il-moskea hija rettangolari u għandha sala kbira, kappella żgħira għan-nisa u kmamar tas-servizz. Il-portal tat-Tramuntana jinsab faċċata tal-volta funebri tax-Shirvanshah. Dan il-portal huwa iktar solenni minn dak tal-Lvant, li huwa maħsub għall-abitanti tal-palazz, u jagħti 'l isfel għal passaġġ nofsu taħt l-art. Is-sala doppja mdawla hija msaqqfa b'koppla fuq qlugħ sferiċi.
Il-moskea bil-miħrab tinsab fin-naħa tan-Nofsinhar tas-sala. Fuq il-kappella tan-nisa hemm ukoll kamra msaqqfa b'koppla. Id-daqs tagħha huwa iżgħar mill-koppla tas-sala u għandha l-istess kontorni. Fl-isfond tal-istruttura priżmatika, imsaqqfa b'żewġ koppli u b'mini kemxejn ippuntati, hemm aperatura fid-dell tal-portal tal-moskea.
Fuq ir-rokna tal-Grigal tal-moskea hemm minaret, b'qafas bl-istalaktiti fuq nett mirfud b'gallarija fejn qabel kien hemm barriera tal-ġebel. Hemm kitba mnaqxxa bil-kalligrafija Għarbija mad-dawra tal-minaret taħt il-qafas tal-istalaktiti. Il-kitba mnaqqxa tiddeskrivi l-kostruzzjoni tal-minaret, iżda mhux il-moskea li nbniet qabel. Dan huwa ikkonfermat min-nuqqas ta' portal rikk imżejjen u minn kitbiet artistiċi mnaqqxa fuqu.
Il-Portal tal-Lvant
Il-kitba hija mżejna bi fjuri ornamentali fuq iż-żewġ naħat. Fil-parti t'isfel tal-portal, hemm niċċa fonda ffurmata bi struttura semidoppja bl-istalaktiti. Għad-differenza ta' portali oħra tal-palazz, il-portal tal-Lvant għandu daħla wiesgħa ppuntata, qisha d-daħla. Sarah Ashurbeyli tassumi li din l-istruttura fil-fatt kienet id-daħla għal binja li ma għadhiex teżisti jew li ma nbnietx.
Is-Santwarju
Ħdejn il-moskea tax-shah fil-bitħa inferjuri, fil-ħajt li jissepara l-pjattaforma t'isfel minn dik ta' fuq, hemm il-binja tal-volta funebri tax-Shirvanshah, l-hekk imsejħa "Turbe". Din il-binja tinsab eżatt faċċata tad-daħla, imrikkba minn volta ppuntata. Il-ħajt lixx tal-faċċata huwa miksi bil-ġebla tal-ġir ta' Baku. Fuq il-binja hemm portal imżejjen b'mod rikk li jagħti għall-qabar. Dan il-portal jirrepeti il-kompożizzjoni tal-portal tad-Divan-khan, iżda għad-differenza ta' dan tal-aħħar iktar faċli li jiġi interpretat (l-arkata bl-istalaktiti tikkonsisti minn erba' ringieli ta' stalaktiti biss, il-ħitan laterali huma lixxi, bla niċeċ, u b'timpanu biss tal-arkati, b'għadd ta' kitbiet Koraniċi mnaqqxa mis-Sura XII, il-vers 92).
Fuq il-lemin u x-xellug tal-apertura ppuntata tal-portal f'żewġ medaljuni tawwalin hemm il-kitbiet imnaqqxa ta' isem il-bennej-arkitett tal-qabar. F'kull medaljun, l-istess kitba hija ripetuta darbtejn (bil-quddiem u b'lura) u fiha l-kliem li ġej: Allah Muhammad Ali (arkitett). Meta wieħed iqis l-isem, l-arkitett x'aktarx li kien Xiita. Fuq l-ornamentazzjoni tat-timpanu tal-arkata bl-istalaktiti hemm strixxa b'kitba ta' natura reliġjuża. Fit-timpani, il-medaljuni huma rranġati wkoll fuq kull naħa, b'kitba mnaqqxa wkoll. Il-kitba ta' fuq id-daħla tal-portal tagħti d-dati tal-kostruzzjoni tal-volta funebri: it-839 (1435/36) u tirrapporta li l-qabar inbena mix-Shirvanshah Halilullah għal ommu u għal ibnu.
Il-portal jagħti għall-kanopew, u fuq ix-xellug u fuq il-lemin tiegħu jiftħu kmamar żgħar, probabbilment għal dawk li kienu jieħdu ħsieb is-servizzi tal-qima. Il-kanopewijiet jwasslu għas-sala prinċipali, bi pjanta b'għamla ta' salib, u l-parti ċentrali tagħha hija msaqqfa b'koppla mirfuda fuq il-volti tal-fergħat tas-salib u l-ħitan tal-ġebel permezz ta' sistema ta' qlugħ sferiċi. Huwa interessanti li fuq barra, il-koppla tal-ġebel fl-imgħoddi kienet miksija b'madum ikħal ileqq.
Matul l-iskavi arkeoloġiċi fil-qabar instabu frammenti ta' dettalji arkitettoniċi ta' lapidi fis-sala, kif ukoll għadd ta' oqbra ta' membri tal-familja ta' Halilullah. Fix-xogħlijiet arkeoloġiċi tal-1946, taħt l-art tal-injam tal-qabar, instabet kripta b'ħames oqbra, mgħottija b'ħaġriet tal-ġebel (waħda minnhom kien fiha l-fdalijiet ta' tifel ta' 6 jew 7 snin, x'aktarx ta' iben Halilullah, filwaqt li l-oħrajn kienu ta' nisa ikbar fl-età, x'aktarx ta' omm Halilullah, u l-iskeletru ta' raġel ta' 18 jew 19-il sena). It-tkomplija tax-xogħol fil-qabar wassal għas-sejbien ta' għadd ta' oqbra mhux mimsusa, b'total ta' 14-il qabar. L-ismijiet tal-membri tal-familja ta' Halilullah jinsabu fuq il-bażi tagħhom b'odi, eleġiji u kronogrammi mid-divan ta' Badr Shirvani: omm Halilullah Bike khanum (li mietet fit-839 / 1435/6), uliedu Farrukh Yamin (li twieled fit-839 / 1435/6, u li miet fit-846 / 1442/3 ta' seba' snin), ix-Xejikk Saleh (li twieled fit-847 / 1443, u li miet fit-849 / 1445/6 ta' sentejn), Mir Bahram (maqtul (Shaheed) fl-isteppa ta' Kaytag ta' 20 Muharram 850 / is-17 ta' April 1446), il-Prinċep Muhammad Ibrahim (li twieled fl-20 Muharram 836 /is-16 ta' Settembru 1432), Farrukh Yasar (li twieled fit-12 Muharram 845 / it-2 ta' Ġunju 1441).
Il-Ħammam
Fil-bitħa inferjuri tal-kumpless hemm il-ħammam, u l-pożizzjoni tiegħu tgħatti l-kontorn tal-binja preċedenti tal-palazz. Madankollu, x'aktarx li l-ħammam, li nbena fis-seklu 15, kien tabilħaqq palazz. Il-ħammam kien żgumbrat mill-ħitan interni, u l-konfigurazzjoni interna tal-ħammam ġiet restawrata bis-saħħa tal-konservazzjoni tar-ringieli inferjuri tal-ħitan.
Il-ħammam tal-palazz, bħall-maġġoranza l-kbira tal-ħammam tal-Lvant, ġiet midfuna fl-art, u l-portal tad-daħla u l-koppli tas-swali l-kbar biss kienu viżibbli minn barra. Il-quċċata tagħhom kellha lanterni mtaqqbin għall-ventilazzjoni. Il-fond kbir tal-ħammam kien xi ħaġa tipika tal-ħammam tal-peniżola kollha ta' Absheron.
Kull min kien iżur il-ħammam kien jgħaddi mill-kamra tal-vestibolu u jasal fil-kamra tas-sapun, fejn kien isib pixxina għall-ħasil ġenerali. Maġenb il-kamra tas-sapun kien hemm kmamar żgħar u kbar, maħsuba għall-proċeduri kollha li kienu jeħtieġu temperaturi differenti. It-temperatura neċessarja tad-diversi kmamar, skont id-destinazzjoni, kienet tiġi ppreservata kemm jista' jkun fil-konfigurazzjoni interna tal-ħammam. F'waħda mill-aħħar tal-kmamar tal-ħammam, kien hemm tank bl-ilma jaħraq. Taħtu kien hemm il-kompartiment bil-ħatab u l-fwar, li kienet tforni s-sħana lill-istabbilimenti kollha tal-banju. Il-parti ta' taħt l-art, l-istalel u l-ħitan tal-ħammam kienu msaħħna b'sistema mifruqa ta' kanali ta' konduzzjoni tas-sħana.
L-Ovdan
L-ovdan huwa ġibjun spazjuż li jinsab fil-fond taħt l-art, u huwa ventilat permezz ta' xaft vertikali speċjali. Struttura simili hija tipika tal-biċċa l-kbira tal-ovdan li għadhom jeżistu. Sabiex wieħed jinżel fil-ġibjun, wieħed seta' jinżel minn taraġ apposta, li mbagħad ġie bblukkat b'arkata ppuntata.
L-ilma kien jiġi fl-ovdan permezz ta' katusa tal-ilma miżmuma sew taħt l-art, magħrufa wkoll bħala kyhryza. L-istruttura tal-bokka tal-katusa tal-ilma kienet pjuttost 'il bogħod mill-belt.
Fil-kultura
Stampi tal-Palazz tax-Shirvanshah jistgħu jinstabu fix-xogħlijiet ta' artisti bħal Grigory Gagarin u Georgy Hohenfelden, u fir-ritratti ta' Richard Thiele. Fl-1990 inħarġet bolla postali tal-Unjoni Sovjetika ddedikata lill-palazz. Iktar 'il quddiem, il-palazz deher fuq għadd ta' bolol postali tar-Repubblika tal-Ażerbajġan. Barra minn hekk, il-Palazz tax-Shirvanshah deher fuq il-karta tal-flus tal-Ażerbajġan ta' 10,000 manat. F'Ġunju 2022, il-Bank Ċentrali tal-Ażerbajġan ħareġ karta tal-flus ġdida li turi wkoll il-Palazz tax-Shirvanshah fl-isfond. Fir-rumanz ta' Kurban Said Ali u Nino hemm deskrizzjoni tal-palazz.
Il-kumpless tal-palazz fiċ-ċinematografija
L-arkitettura tal-palazz dehret diversi drabi fil-film ta' Leonid Gaidai The Diamond Arm (1969) li nġibed fiċ-ċentru storiku ta' Baku.
Innu
Innu huwa tip ta' għanja, u parzjalment sinonimu mal-kanzunetta devozzjonali, miktuba speċifikament għall-iskop ta' adorazzjoni jew talb, u tipikament indirizzata lid-divinitajiet, jew lil figura prominenti jew personifikazzjoni. Il-kelma innu ġejja mill-Grieg ὕμνος (hymnos), li tfisser "kanzunetta ta' tifħir".
Xi eżempji: L-Innu Malti u Innu tal-Emerati Għarab Magħquda.
Ġwanni Kriżostmu
thumb Ġwanni Kriżostmu jew Ġwanni t'Antijokja (Antijokja, 344/354 – Comana Pontica, 14 ta' Settembru 407) kien reliġjuż Nisrani, patrijarka ta' Kostantinopli, u miżmum mill-Knisja Kattolika bħala wieħed mill-ikbar erba' Missirijiet tal-Knisja tal-Lvant.
Bijografija
Sa minn kmieni, San Ġwann Krisostmu beda jgħix ħajja ħarxa ta’ penitenza kbira. Sa fl-aħħar qata’ xewqtu li jgħix fl-eremitaġġ meta mar lejn il-muntanji tal-qrib u qagħad ġo għar ma’ eremit xiħ. Imma minħabba n-nuqqas ta’ rqad, u l-umdita’ saħħtu ċediet u kellu joħroġ jfittex il-kura medika meħtieġa.
Saċerdot
Lura Antijokja, Melezju ordnah djaknu fis-sena 381. Imbagħad, fis-sena 386 l-Isqof Flavjanu ordnah saċerdot. Fuq talba tal-istess Isqof, Ġwanni pprietka fil-knejjes ewlenin tal-belt bejn is-snin 386-397. Kien f’dan iż-żmien li hu għamel l-aqwa priedki tiegħu.
Fis-27 ta’ Settembru tas-sena 397, miet l-Isqof Nettarju, Patrijarka ta’ Kostantinopli, u Ġwanni Krisostmu nħatar bħala suċċessur tiegħu. Min-naħa tiegħu, ma wera l-ebda ħeġġa biex jaċċetta, imma sab ruħu għall-għarrieda f’dik il-belt. B’ordni tal-Imperatur, Teofilu, Patrijarka ta’ Lixandra, ikkonsagrah Isqof fis-26 ta’ Frar tas-sena 398.
Tfixkil mill-Isqfijiet u mill-Imperatur
Ġwanni ried jagħmel riforma kbira fil-kleru ta’ Kostantinopli, imma b’hekk għamel ħafna għedewwa fost il-kleru. Min-naħa l-oħra ma setax jadatta ruħu għall-ambjent imperjali, hekk li wasal biex ikkritika lill-Qorti Imperjali għall-gula u ż-żina bla lġiem.
Sas-sena 399, it-tmexxija tal-Imperu ta’ Kostantinopli kienet f’idejn Ewtropju, Kunsillier u Segretarju tal-Imperatur Arkadju. Ewtropju ma kienx jinqala’ biex imexxi l-Imperu għax kellu karattru beżżiegħi ħafna. Sa dan iż-żmien San Ġwann Krisostmu kien għad għandu l-istima tal-Qorti Imperjali. Imma meta Ewtropju tilef it-tmexxija, u l-awtorita’ għaddiet f’idejn l-Imperatriċi Ewdossja din ħassitha offiża bi kliem Ġwanni. U hekk Ġwanni tilef il-ħbiberija mal-Qorti Imperjali.
Eżilju u Mewt
L-imperatur Arkadju ġiegħel lil Ġwanni biex jikkonsagra lil Teofilu ta’ Lixandra Isqof li dan ta’ aħħar aktar ’il quddiem, lil Ġwanni għamillu ħafna ħsara. Ġwanni Krisostmu, bħala Patrijarka ta’ Kostantinopli, sejjaħ lil Teofilu biex jieħu sehem f’Sinodu mmexxi minnu stess biex iwieġeb għal xi akkużi li għamlu xi rħieb li kienu jgħixu fid-deżert. Teofilu, akkuża lil Ġwanni, li kien hu l-awtur ta’ dawn l-akkużi, u bl-għajnuna tal-Imperatriċi dawwar din is-sitwazzjoni kontra Ġwanni. Għalhekk, Teofilu sejjaħ laqgħa ta’ 36 Isqof, kollha ġejjin mill-Eġittu, minbarra sebgħa li kienu huma wkoll għedewwa ta’ Ġwanni, u għamlu sinodu għal rashom. Dan is-sinodu beda jissejjaħ is-Sinodu tal-Balluta, - subborg ta’ Kalċedonja. Huma studjaw is-sitwazzjoni kollha, u akkużaw lil Ġwanni fuq 29 akkuża, (kollha kienu foloz). Huma sejħu għal tliet darbiet lil Ġwanni biex jidher quddiem il-‘Qorti Episkopali’, u meta raw li baqa’ jwebbes rasu, neħħewh minn Isqof. Dan seħħ f’Awissu tas-sena 403.
L-Imperatur Arkadju laqa’ s-sentenza u eżilja lil Ġwanni f’Bitinja. Ma damux ma reġgħu sejħulu lura minħabba li f’Kostantinopli seħħu xi terremoti u xi n-nies ta’ Kostantinopli qajmu rewwixta kontra din id-deċiżjoni. L-Imperatriċi beżgħet minn din is-sitwazzjoni, u sejħitlu lura wara ftit. Fir-ritorn tiegħu, Ġwanni kellu laqgħa kbira mill-poplu. Għamel diskors sabiħ fil-knisja tal-Appostli, u x’aktarx l-għada stess, għamel diskors ieħor u faħħar lill-Imperatriċi.
Bilkemm kienu laħqu għaddew xahrejn li Ġwanni Krisostmu ma reġax tilef il-kalma tiegħu. L-okkażjoni kienet il-kxif ta’ statwa tal-fidda ta’ Ewdossja, li tqiegħdet fuq pedestall qrib il-Kattidral. F’diskors li għamel hu kkritika l-indiċenza u ż-żfin li kien hemm bħala parti miċ-ċerimonji tal-okkażjoni. L-imperatriċi mill-ewwel uriet kemm kienet qed tħossha offiża b’dan id-diskors. Ġiet il-festa ta’ San Ġwann Battista, u Ġwanni Krisostmu, beda l-prietka tiegħu b’dan il-kliem: “Hawn hi mill-ġdid Erodijade; hawn hi bintha mill-ġdid għaddejja tiżfen; hawn hi mill-ġdid titlob ras Ġwanni fuq platt” (Socrate, Storia Eccl. 6, 18). L-għedewwa tiegħu fehmu li b’dan il-kliem hu ried jikkritika lill-Imperatriċi. L-Imperatur talab lil Ġwanni biex ma jkomplix jagħmel funzjoniet iżjed fil-knejjes, imma hu ma obdiex. F’lejlet l-Għid tas-sena 404, Ġwanni laqqa’ lill-katekumeni fil-banjijiet ta’ Kostante biex hemm jgħammidhom solennement. Imma ġara li l-funzjoni kellha tieqaf għaliex ġiet armata imperjali u keċċiet lill-fidili ’l barra mill-post, u l-ilma tal-magħmudija tħallat mad-demm. Fid-9 ta’ Ġunju 404, Ġwanni kien eżiljat għat-tieni darba f’Cucuso fl-Armenja t’Isfel, u baqa’ hemm tliet snin. Billi l-fidili tiegħu marru jżuruh hemm, Arkadju eżiljah f’Pizio, fil-Baħar Caucasu. Ġwanni ma felaħx aktar u miet fil-vjaġġ fl-14 ta’ Settembru 407 f’Comana tal-Pontu qabel ma wasal f’Pizjo.
Kitbiet
Ix-xogħlijiet tiegħu jinqasmu fi tlieta:
Il-Prietki
Fil-prietki tiegħu jidher bħala tabib tal-erwieħ: minn banda jagħraf id-dgħufija tagħhom u mill-oħra jagħti d-duwa meħtieġa. Hu ġieli dam sagħtejn fi prietka waħda, imma xorta waħda kien jibqa’ jilqa’ ċ-ċapċip tal-fidili fil-knisja.
(i)	Omeliji eseġetiċi
San Ġwann Krisostmu għamel l-eseġesi ta’ ħafna testi mit-Testment il-Qadim u mit-Testment il-Ġdid. Dawn għamel il-parti l-kbira tagħhom f’Antijokja bejn is-snin 386 u 397 meta kien għadu qassis sempliċi. Fittex ifiehem is-sens spiritwali tal-Bibbja u l-applikazzjoni prattika għall-fidili tiegħu. Forsi xi priedki ta’ din l-epoka kienu miktuba biss u mhux pridkati.
Hemm żewġ sensiliet ta’ omeliji dwar il-Ġenesi : (a) sensiela ta’ disgħa, ippridkati fis-sena 386 rigward l-ewwel 3 kapitli tal-Ġenesi u (b) it-tieni sensiela ta’ 67 omelija li jinterpretaw il-ktieb tal-Ġenesi silta wara l-oħra, kitba tas-sena 388.
Hemm omeliji dwar is-Salmi: 58 salm magħżula. Din l-antoloġija ġieli nsibuha taħt l-isem ‘Interpretazzjonijiet’ u mhux taħt dak ta’ ‘Omeliji u għalhekk forsi ma kinux ippridkati, imma miktuba biss.
Hemm sitt omeliji dwar Isaija li għadhom jeżistu fl-oriġinal Grieg. Xi siltiet minnhom saru f’Antijokja u xi siltiet oħra saru f’Kostantinopli. Jeżisti wkoll Kummentarju sħiħ dwar Isaija fi traduzzjoni Armena, u jidher li hu awtentiku.
San Ġwann Krisostmu għamel 44 omelija dwar l-ewwel Ittra lill-Korintin u 30 waħda dwar it-Tieni Ittra. Għamilhom f’Antijokja qabel is-sena 397. Xi wħud huma importanti għall-istorja tar-rit tal-magħmudija. Isemmu l-formula tal-istqarrija tal-fidi li kienu jgħidu qabel ma jinżlu fil-battisteru. Dan is-simbolu kellu l-artiklu tal-fidi: “u fil-maħfra tad-dnubiet, u fil-qawmien mill-mewt, u fil-ħajja ta’ dejjem.” Kiteb ukoll tlett omeliji dwar I Kor 7, 1, omelija waħda dwar I Kor 15,26, u tlett omeliji dwar it-2 Kor: 4,13.
Permezz ta’ sensiela ta’ omeliji li għamel f’Antijikja qabel is-sena 397 u kiteb kummentarju dwar l-ittra ta’ San Pawl lill-Galatin. Għamel ukoll 24 omelija dwar l-Ittra lill-Efesin f’Antijokja qabel is-sena 397. L-omelija 20 għandha importanza kbira għaliex fiha San Ġwann jitkellem dwar iż-żwieġ nisrani u fiha jagħti għamla ta’ kodiċi morali għall-użu tal-miżżewġin. San Ġwann għamel 15-il omelija dwar l-Ittra lill-Filippin wara li sar Isqof f’Kostantinopli. Hu jiddefendi d-duttrina kattolika tal-Inkarnazzjoni, jitkellem dwar id-divinita’ perfetta u l-umanita’ perfetta bir-ruħ u l-ġisem.
Madwar is-sena 440, meta kien diġa’ f’Konstantinopli għamel tnax-il omelija dwar l-Ittra lill-Kolossin. Hawn jsemmi diversi temi bħal ma huma l-interess Kristoloġiku, il-limitatezza tar-raġuni umana, il-ħidma ta’ grazzja u kliem aħrax kontra l-abbużi li kienu jsiru waqt l-ikla tat-tieġ.
San Ġwann għamel ħdax-il omelija fuq l-ewwel ittra u ħames omeliji dwar it-tieni ittra lit-Tessalonkin. Dawn għamilhom meta kien ġa Isqof f’Kostantinopli. Għamel tmintax-il omelija dwar l-ewwel Ittra lil Timotju, 10 omeliji dwar it-tieni ittra lil Timotju, sitt omeliji dwar l-ittra lil Titu, u tlett omeliji dwar l-Ittra lil Filemon. Dawn kollha għamilhom f’Antijokja qabel is-sena 397.
San Ġwann għamel 34 omelija dwar l-ittra lil-Lhud meta kien Isqof fl-ewwel sena tal-episkopat tiegħu f’Kostantinopli fis-sena 403-404. B’hekk il-Kristostmu ħallielna mal-250 omelija fuq l-Ittri ta’ San Pawl.
(ii)	Omeliji Dommatiċi u Polemiċi
San Ġwann kiteb żewġ sensiliet ta’ omeliji dwar il-fatt li aħna ma nistgħux nifhmu lil Alla. Fl-ewwel sensiela jeħodha kontra l-fehma tal-Anomej li kienu jiffurmaw il-partit estrem tal-Arjaniżmu, u kienu jgħallmu li aħna nistgħu nifhmu ’l Alla bl-istess mod kif hu jifhem lilu nnifsu. San Ġwann saħaq ukoll fuq li l-Iben għandu l-istess natura divina tal-Missier, u li hu ugwali għalih. Saru f’Kostantinopli dwar is-snin 386-387 u fis-sena 397 wara li sar Isqof.
Għamel erba’ omeliji dwar il-Magħmudija meta kien għadu qassis f’Antijokja, x’aktarx fis-sena 388. Għamel ukoll seba’ omeliji oħra fuq il-Magħmudija wara s-sena 388.
Għamel tmien omeliji kontra l-Lhud meta kien għadu f’Antijokja fis-sena 386-387. Kienu diretti kontra l-Insara Ġudeo-Kristjani li minn banda kienu jmorru jisimgħu lilu u mill-oħra kienu jmorru fis-sinagogi Lhud billi kienu miġbuda mis-sħarijiet u mill-amuleti li kienu komuni fost il-Lhud tal-klassijiet inferjuri. (Hom. 3)
(iii) Id-Diskorsi Morali ta’ San Ġwann Krisostmu
Fid-diskors li għamel fil-25 ta’ Diċembru 386, San Ġwann sostna li l-Milied beda jsir fil-25 ta’ Diċembru f’Antijokja fl-għaxar snin ta’ qabel. Għamel diskorsi oħra fuq il-Milied, il-Magħmudija ta’ Kristu u l-Epifanija, tliet diskorsi għall-Ġimgħa l-Kbira u tnejn oħra għall-Għid il-Kbir, ieħor għat-Tlugħ ta’ Ġesu’ fis-Sema u tnejn dwar Għid il-}amsin.
(v)	Paneġierċi
San Ġwann għamel ħafna paneġierċi fuq qaddisin tat-Testment il-Qadim, fuq ħafna martri, fuq Isqfijiet qaddisa ta’ Antijokja u fuq San Pawl li lejh kellu ammirazzjoni kbira.
(vi)	Diskorsi taċ-ċirkustanza
San Ġwann għamel diskors fl-okkażjoni tal-ordinazzjoni saċerdotali, fil-bidu tas-sena 386. Hu rringrazzja lil Alla li tah id-don tal-kelma. Radd ħajr lill-Isqof Flavjanu li ordnah, u talab lill-poplu preżenti biex jitolbu għalih ħalli jkun saċerdot tajjeb.
Għamel 21 omelija dwar l-Istatwi. L-istatwi tal-Imperatur Teodosju u tal-familja tiegħu kienu mġarrfin waqt irvell li qam f’Antijokja fis-sena 387 minħabba li daħlet taxxa li kienet meqjusa bħala esaġerata fuq il-popolazzjoni. Teodosju kien ħaseb li jibgħat armata sħiħa ħalli teqred il-popolazzjoni tal-belt kollha. Flavjanu, l-Isqof ta’ Antijokja, beda vjaġġ bil-ħsieb li jmur Kostantinopli ħalli jitlob il-ħniena tal-Imperatur. Kien dan iż-żmien li San Ġwann għamel dawn l-omeliji bil-ħsieb li jimla n-nies bil-kalma u fl-istess ħin jissewwew ħafna vizzji komuni. Fl-aħħar diskors ħabbar lill-poplu li l-Isqof Flavjanu kien qala’ mingħand l-Imperatur il-maħfra ġenerali.
San Ġwann għamel żewġ omeliji dwar Ewtropju. Fil-bidu tas-sena 399, Ewtropju, kunsillier u segretarju tal-Imperatur Arkadju, tneħħa mill-uffiċċji doppji tiegħu, u ħarab mill-mewt billi staħba malajr fil-knisja fejn kien jipprietka San Ġwann Krisostmu. Fil-Ħadd ta’ wara, is-17 ta’ Jannar, 399, waqt li Ewtropju kien imqabbad mal-artal, San Ġwann għamel omelija fuq it-test bibliku: ‘Frugħa tal-frugħat u kollox frugħa’, u bħala eżempju semma l-waqgħa ta’ Ewtropju. Ftit jiem wara Ewtropju ħalla l-knisja u ġie eżiljat f’Ċipru. San Ġwann għamel omelija oħra fuq is-suġġett u ċaħad ix-xniegħa li kienet ġriet li l-Knisja kienet tat lil Ewtropju f’idejn l-istat.
San Ġwann Krisostmu għamel diskors lejlet l-ewwel eżilju tiegħu u ieħor l-għada wara li reġa’ lura. Fl-ewwel wieħed ikkalma l-poplu għax il-Knisja ma tkun qatt mirbuħa. Ir-ras ma tistax tkun mifruda mill-membri l-oħra. Fit-tieni diskors radd ħajr lill-poplu li baqa’ fidil lejh. Radd il-ħajr lill-Knisja li waqfet kontra kull min ried iqarraq bih fl-assenza tiegħu.
It-Trattati
Dwar is-Saċerdozju San Ġwann kiteb sitt kotba f’għamla ta’ djalogu bejnu u bejn il-ħabib tiegħu Bażilju, li jidher li hu isem fittizju.
Dwar il-Ħajja Monastika San Ġwann kiteb diversi trattati biex iħajjar għaliha u jiddefendiha.
Dwar l-edukazzjoni tal-ulied San Ġwann kiteb dwar Il-vanaglorja u l-edukazzjoni tal-ulied sabiex jitkellem dwar il-vizzji ewlenin ta’ Antijokja, jiġifieri ż-żina u l-ħajja mtajra, u kemm dwar l-edukazzjoni tal-ġenituri biex ikunu jafu kif irabbu sewwa ’l uliedhom.
Meta kien għadu djaknu, San Ġwann kiteb tliet kotba bit-titlu Lil Staġirju mħabbat mix-xitan sabiex isabbar lill-ħabib tiegħu patri li kien għaddej minn kriżi ta’ skoraġġiment. Jgħidlu li fit-taħbit tidher ukoll l-id tal-Providenza fl-ewwel ktieb. Fit-tieni u t-tielet ktieb wera l-istorja tat-tbatija minn Adam sa San Pawl: il-ħbieb ta’ Alla kollha jgħaddu mill-prova tat-tbatija.
San Ġwann kiteb ukoll trattat Dwar San Babila kontra Ġuljanu u l-Pagani qrib is-sena 382. Fih juri r-rebħa tar-reliġjon nisranija u t-telfa tal-paganeżmu fl-istorja tal-Isqof Martri Babila ta’ Antijokja li miet fil-persekuzzjoni ta’ Deċju. Ġuljanu li jissemma fit-titlu hu Ġuljanu l-Apostata li fis-sena 362 kien neħħa l-fdalijiet ta’ San Babila mill-buskett ta’ Dafne, qrib Antijokja, ħalli jerġa’ jqajjem fih il-kult qadim ta’ Apollu. Fl-istess sena t-tempju ta’ Dafne ħa n-nar u nqered għal kollox. F’Ġunju 363, Ġuljanu kien megħlub.
San Ġwann kiteb trattat Kontra l-Lhud u l-Pagani fuq il-fatt li Kristu hu tassew Alla u fih jiddefendi d-divinita’ ta’ Kristu mill-profeti tat-Testment il-Qadim u mill-profeziji ta’ Kristu stess.
L-Ittri
Jeżistu 236 ittra kollha marbutin mat-tieni eżilju tiegħu, (404-407) miktubin lil iżjed minn mitt persuna importanti destinatarju. Fihom isemmi s-sabar li ried inissel lid-destinatarji. L-aktar żewġ ittri importanti kienu dawk indirizzati lill-Papa Innoċenz I.
San Ġwann Krisostmu kien oratur kbir, wera bilanċ fl-ideat, u kien missier mimli sabar u mogħdrija. Jispikka fl-istqarrija tiegħu fil-preżenza reali ta’ Kristu fl-Ewkaristija, u minħabba f’hekk li fi żmienu San Ġwann jissejjaħ bit-titlu: ‘Duttur tal-Ewkaristija’. Fil-Lvant hu kkunsidrat l-akbar Duttur Ekumeniku.
Volt Malta
ħolqa=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/45/Karte_Volt_Europa.svg/220px-Karte_Volt_Europa.svg.png|daqsminuri| Taqsimiet nazzjonali ta' Volt Europa. Il-fruntieri tal-Unjoni Ewropea jidhru bl-aħmar. Volt Malta huwa partit politiku f'Malta u l-fergħa Maltija ta' Volt Europa, partit u moviment politiku pan-Ewropew Ewrofederalista u progressiv, li jippromwovi għal kooperazzjoni Ewropea akbar madwar l-Ewropa.
Ħolqien
Volt Malta twaqqaf fl-2020, u ġie rreġistrata bħala partit fit-30 ta' April 2021. Dan jagħmilha s-16-il rappreżentant nazzjonali ta' Volt Europa reġistrat bħala partit.
Politika
Bħala parti min-netwerk Ewropew, Volt Malta ssegwi metodu pan-Ewropew għal bosta oqsma ta’ politika bħalma huma t-tibdil fil-klima, il-migrazzjoni, l-inugwaljanza ekonomika, il-kunflitt internazzjonali u l-impatt tar-rivoluzzjoni teknoloġika fuq is-suq tax-xogħol.
Barra minn hekk, il-partit ħaseb li jindirizza firxa wiesgħa ta’ kwistjonijiet f’Malta, bħall-korruzzjoni, permezz tal-promozzjoni ta’ governanza trasparenti u separazzjoni tal-poteri, jew protezzjoni ambjentali u tal-klima, permezz ta’ enfasi fuq ekonomija ċirkolari.
Macbeth
thumb|lemin|300px|Lady Macbeth f'pittura ta' [[George Cattermole]] Macbeth huwa dramm ta' William Shakespeare li jitratta reġiċidju (qtil ta' re) u x'ġara wara. Hija l-iqsar traġedja ta' Shakespeare u hu maħsub li nkitbet f'xi żmien bejn l-1603 u l-1607. L-għejjun għall-ġrajja kif rakkuntata minn Shakespeare kienu l-ġrajjiet tar-Re Macbeth tal-Iskozja, Macduff, u Duncan fil-Holinshed's Chronicles (1587), storja tal-Ingilterra, Skozja u l-Irlanda familjari għal Shakespeare u għan-nies ta' żmienu. Madankollu l-ġrajja ta' Macbeth kif trattata minn Shakespeare ftit li xejn għandha x'taqsam mal-ġrajjiet storiċi tal-Iskozja, għax fil-verità Macbeth kien re maħbub u ta' ħila. Fid-dinja ta' wara l-kwinti tat-teatru, xi uħud jemmnu li dan id-dramm hu misħut, u ma jsemmux it-titlu tiegħu b'vuċi għolja, imma minflok jirreferu għalih bħala "id-dramm Skoċċiż". Tul is-sekli, id-dramm ġibed fost l-aqwa atturi tad-dinja għall-partijiet ta' Macbeth u Lady Macbeth. Ġie addattat bħala film, għat-televixin, opra, rumanzi, komiks, u media oħra.
L-Ambizzjoni u l-Poter
It-tema ewlenija ta' Macbeth — il-qerda li ġġib l-ambizzjoni meta ma tkunx imrażżna mill-morali — toħroġ bl-akbar qawwa fiż-żewġ karattri ewlenin. Macbeth huwa ġeneral Skoċċiż qalbieni li mhuwiex inklinat normalment għall-ħażen, iżda jixtieq wisq il-poter. Joqtol lil Duncan imbagħad jinħakem mill-ħtija u mill-paranoia. Fl-aħħar jispiċċa f'ġenn iddisprat u mimli ftaħir fieragħ. Lady Macbeth, tasal għal dak li trid b'iktar determinazzjoni iżda mbagħad ma tiflaħx għar-riperkussjonijiet tal-għemil immorali tagħha. L-ambizzjoni twassalhom iwettqu attroċitajiet dejjem iktar terribbli. Meta wieħed jiddeċiedi li jibda juża l-vjolenza biex jieħu l-poter, ikun diffiċli jieqaf. Dejjem hemm theddid potenzjal għat-tron — Banquo, Fleance, Macduff — u l-użu tal-vjolenza biex wieħed jeħles minnhom jibqa' tentazzjoni attraenti.
Ir-Relazzjoni bejn il-Krudeltà u l-Virilità (Maskulinità)
Lady Macbeth timmanipula lil żewġha billi tiddubita l-viriltà tiegħu, tixtieq li hi nnifsiha tkun “bla sess,” u Macbeth jgħidilha li mara bħalha għandha twelled biss subien. Bl-istess mod kif Lady Macbeth iġġiegħel lil żewġha joqtol, Macbeth jipprovoka lill-assassini biex joqtlu lil Banquo billi jisfida l-viriltà tagħhom. Għat-tnejn li huma, il-maskulinità tfisser aggressjoni pura, u kull meta jitkellmu fuq irġulija, mill-ewwel tasal il-vjolenza. Ma jfissirx li n-nisa mhumiex ukoll għajn ta' ħażen u vjolenza. Il-profeziji tas-sħaħar jixegħlu l-ambizzjonijiet ta' Macbeth u jħeġġu l-imġiba vjolenti tiegħu; Lady Macbeth hija l-moħħ tal-kumplott; u l-unika alla fl-istorja hija Ekate, l-alla mara tas-seħer. Macbeth jara l-għerq tal-ħażen u tal-kaos fin-nisa. L-aggressività fil-karattri nisa timpressjonak iktar għax ma tistennihiex minnhom. Lady Macbeth hija eżempju ta' kemm il-mara taf tkun ambizzjuża u krudili daqs ir-raġel. Finalment fid-dramm insibu definizzjoni riveduta ta' rġulija. Fix-xena fejn Macduff bil-qtil ta' martu u uliedu, Malcolm jikkunslah billi jgħidlu jieħu l-aħbar bl-"irġulija”, jiġifieri billi jara kif jagħmel vendetta minn Macbeth. Macduff jurih li għandu idea żbaljata ta' rġulija. Għall-kliem ta' Malcolm, "Iddiskutiha bħala raġel", Macduff iwieġbu, "nagħmel hekk. Imma rrid inħossha bħala raġel" . Lejn l-aħħar, Siward jieħu l-aħbar tal-mewt ta' ibnu b'mod pjuttost sodisfatt. Malcolm jgħidlu: "Jistħoqqlu iżjed niket [milli inti wrejt] / U jien ħa naħli fuqu" . Il-kumment ta' Malcolm juri li tgħallem il-lezzjoni li tah Macduff fuq in-natura sensittiva tal-vera rġulija. Juri ukoll, li bl-inkoronazzjoni ta' Malcolm, l-ordni se jiġi rinstrawrat fis-Saltna tal-Iskozja.
Ir-Re jew it-Tirann
Duncan dejjem jissejjaħ ir-re, “king,” filwaqt li Macbeth malajr jibda jissejjaħ it-tirann, “tyrant.” Id-differenza bejn it-tnejn toħroġ l-iktar f'Att 4, xena 3, meta Macduff jiltaqa' ma' Malcolm, l-Ingilterra. Biex jittestja l-lealtà ta' Macduff lejn l-Iskozja, Malcolm jgħidlu li hu se jkun re agħar minn Macbeth. Lil Macduff isemmilu l-kwalitajiet negattivi tiegħu bħall-għatx għall-poter personali u t-temperament vjolenti, żewġ karatteristiċi li kellu ukoll Macbeth. Mill-banda l-oħra, Malcolm jgħid, "L-attribwiti li jixirqu r-re /(huma) ġustizzja, verità, temperanza, stabbiltà / Ġenerożità,perseveranza, ħniena, (u) umiltà". Ir-re eżemplari jagħti ordni u ġustizzja lis-saltna, iżda wkoll komfort u mħabba. Taħtu, in-nies jiġu ppremjati skont il-merti tagħhom, bħal meta Duncan jaħtar lil Macbeth Thane of Cawdor wara li dan rebaħ lill-invażuri. L-iktar importanti, ir-Re jrid ikun leali lejn l-Iskozja qabel l-interessi tiegħu. Macbeth iġib biss kaos fl-Iskozja, simbolizzat mit-temp ikrah u fenomeni strambi soprnaturali, u ma jġib l-ebda vera ġustizzja, iżda biss assassinji kapriċċużi ta' dawk li jara bħala theddida. Irid jiġi megħlub minn Malcolm biex l-Iskozja jerġa' jkollha mill-ġdid re tassew.
Sannat
thumb|right|250px|Sannat Sannat, jew Ta' Sannat, hija lokalità Għawdxija b'popolazzjoni ta' madwar 2,200 ruħ.
Luana Piovani
Luana Elídia Afonso Piovani (twieldet fid-29 ta' Awwissu 1976) hija attriċi Brażiljana.
Wales
daqsminuri|Il-bandiera ta' Wales. Wales (bil-Welsh: Cymru [ˈkəm.rɨ]) huwa pajjiż li jagħmel parti mir-Renju Unit. Bħala fruntieri jmiss mal-Ingilterra fil-Lvant, mal-Baħar Irlandiż fit-Tramuntana u fil-Punent, mal-Baħar Ċeltiku fil-Lbiċ u mal-Fliegu ta' Bristol fin-Nofsinhar. Bħala parti miċ-ċensiment tal-2021, il-pajjiż kellu popolazzjoni ta' 3,107,494 ruħ. Għandu erja totali ta' 21,218 km2 (8,192 mil kwadru) u iżjed minn 1,680 mil (2,700 kilometru) ta' kosti. Fil-biċċa l-kbira huwa muntanjuż, bl-ogħla qċaċet tiegħu fit-Tramuntana u fiż-żoni ċentrali, inkluż Snowdon (Yr Wyddfa), l-ogħla quċċata. Il-pajjiż jinsab fi ħdan iż-żona miti tat-Tramuntana u għandu klima marittima varjabbli. Il-belt kapitali u l-ikbar belt hija Cardiff.
L-identità nazzjonali ta' Wales feġġet fost il-Brittaniċi Ċeltiċi wara li r-Rumani rtiraw mir-Brittanja fis-seklu 5 W.K., u Wales ifforma bħala renju taħt Gruffydd ap Llywelyn fl-1055. Wales jitqies bħala wieħed min-nazzjonijiet Ċeltiċi. Wara iktar minn 200 sena ta' gwerra, il-ħakma ta' Wales mir-Re Dwardu I tal-Ingilterra tlestiet sal-1283, għalkemm Owain Glyndŵr mexxa r-Rewwixta ta' Wales kontra t-tmexxija Ingliża fil-bidu tas-seklu 15, u għal żmien qasir reġa' stabbilixxa stat indipendenti ta' Wales bil-parlament nazzjonali tiegħu stess (bil-Welsh: senedd). Fis-seklu 16, Wales kollu ġie anness mal-Ingilterra u ġie inkorporat fi ħdan is-sistema legali Ingliża skont l-Atti tal-1535 u tal-1542 dwar il-Liġijiet f'Wales. F'Wales żviluppat politika distintiva fis-seklu 19. Il-Liberaliżmu ta' Wales, li ħareġ fid-dieher fil-bidu tas-seklu 20 permezz ta' David Lloyd George, ġie sostitwit bit-tkabbir tas-soċjaliżmu u l-Partit Laburista. Is-sentiment nazzjonali ta' Wales kiber matul is-seklu: partit nazzjonalista, Plaid Cymru, ġie ffurmat fl-1925, u s-Soċjetà tal-Lingwa ta' Wales ġiet stabbilita fl-1962. F'Wales tintuża sistema ta' governanza permezz tad-devoluzzjoni, u l-iżjed pass ewlieni tagħha kien il-formazzjoni tas-Senedd (il-Parlament ta' Wales, li qabel kien l-Assemblea Nazzjonali għal Wales) fl-1998, li huwa responsabbli għal firxa ta' kwistjonijiet ta' politika devoluta. Fl-aħħar tar-Rivoluzzjoni Industrijali, l-iżvilupp tal-industriji tal-estrazzjoni u tal-metallurġija ttrasformaw il-pajjiż minn soċjetà agrikola f'waħda industrijali; l-isfruttament tal-Medda tal-Faħam tan-Nofsinhar ta' Wales ikkawża żieda rapida fil-popolazzjoni ta' Wales. Żewġ terzi tal-popolazzjoni jgħixu fin-Nofsinhar ta' Wales, inkluż Cardiff, Swansea, Newport u l-widien fil-qrib. Ir-reġjun tal-Lvant tat-Tramuntana ta' Wales fih madwar 16.67 % tal-popolazzjoni kumplessiva, u Wrexham hija l-ikbar belt fit-Tramuntana. Il-partijiet l-oħra ta' Wales għandhom popolazzjoni sparpaljata. Issa li l-industriji tqal u tal-estrazzjoni tradizzjonali tal-pajjiż għebu jew qed imajnaw, l-ekonomija hija bbażata fuq is-settur pubbliku, l-industriji ħfief u tas-servizzi, u t-turiżmu. L-agrikoltura f'Wales hija bbażata l-iktar fuq it-trobbija tal-bhejjem, u fil-fatt Wales huwa esportatur nett ta' prodotti tal-annimali, għaldaqstant dan jikkontribwixxi biex il-pajjiż ikun awtosuffiċjenti fl-agrikoltura fuq livell nazzjonali.
Il-pajjiż għandu identità nazzjonali u kulturali distinta u mill-aħħar tas-seklu 19 'il quddiem, Wales kiseb ir-reputazzjoni popolari tiegħu bħala l-"art tal-kant", parzjalment minħabba t-tradizzjoni tal-eisteddfod u t-trawwim tal-kant f'kor. Kemm il-lingwa ta' Wales kif ukoll l-Ingliż huma lingwi uffiċjali. Il-maġġoranza tal-popolazzjoni fil-biċċa l-kbira tal-inħawi jitkellmu bl-Ingliż, filwaqt li maġġoranza tal-popolazzjoni f'partijiet fit-Tramuntana u l-Punent jitkellmu bil-Welsh, b'total ta' 538,300 kelliem tal-Welsh fil-pajjiż kollu.
Etimoloġija
It-termini Ingliżi "Wales" u "Welsh" oriġinaw mill-istess għerq tal-Ingliż Antik (is-singular Wealh, il-plural Wēalas), jiġifieri dixxendent tal-Proto-Ġermaniku *Walhaz, li min-naħa tiegħu kien oriġina mill-isem tal-Galli magħrufa fost ir-Rumani bħala Volcae. Dan it-terminu iktar 'il quddiem intuża b'referenza indiskriminata għall-abitanti tal-Imperu Ruman tal-Punent. L-Anglo-Sassoni bdew jużaw it-terminu biex jirreferu b'mod partikolari għall-Brittaniċi; il-form bil-plural Wēalas evolviet fl-isem tat-territorju, Wales. Storikament fil-Brittanja, il-kelmiet ma kinux ristretti għal Wales modern jew għall-Welsh iżda kienu jintużaw b'referenza għal kwalunkwe ħaġa li l-Anglo-Sassoni kienu jassoċjaw mal-Brittaniċi, inkluż territorji mhux Ġermaniċi oħra fil-Brittanja (eż. Cornwall) u postijiet fit-territorju tal-Anglo-Sassoni assoċjati mal-Brittaniċi (eż. Walworth fil-Kontea ta' Durham u Walton fil-Punent ta' Yorkshire).
L-isem modern bil-Welsh għalihom infushom huwa Cymry, u Cymru huwa l-isem bil-Welsh għal Wales. Dawn il-kelmiet (it-tnejn li huma ppronunzjati [ˈkəm.rɨ]) oriġinaw mill-kelma Brittanika combrogi, li tfisser "ċittadini sħabna", u x'aktarx li bdiet tintuża qabel is-seklu 7. Fil-letteratura, setgħu jiġu spelluti Kymry jew Cymry, kemm jekk b'referenza għan-nies kif ukoll għall-pajjiż. Il-forom Latinizzati ta' dawn l-ismijiet, Cambrian, Cambric u Cambria, għadhom jeżistu fl-ismijiet ta' muntanji (eż. il-Muntanji "Kambrjani") u fl-isem il-perjodu ġeoloġiku "Kambrijan".
Lingwa Ġermaniża
Il-Ġermaniż huwa simili l-iktar għal lingwi oħra fi ħdan il-fergħa tal-lingwi Ġermaniċi tal-Punent, fosthom l-Afrikaans, l-Olandiż, l-Ingliż, il-lingwi Frisjani, il-Ġermaniż t'Isfel, il-Lussemburgiż, l-Iskoċċiż u l-Yiddish. Huwa simili wkoll bħala vokabularju għal xi lingwi fil-fergħa tal-lingwi Ġermaniċi tat-Tramuntana, fosthom id-Daniż, in-Norveġiż u l-Iżvediż. Il-Ġermaniż huwa t-tieni l-iktar lingwa Ġermanika mitkellma wara l-Ingliż, li huwa wkoll lingwa Ġermanika tal-Punent.
Il-lingwa Ġermaniża hija waħda mil-lingwi ewlenin fid-dinja. Hija l-iżjed lingwa nattiva mitkellma fi ħdan l-Unjoni Ewropea. Il-Ġermaniż jiġi mgħallem b'mod mifrux bħala lingwa barranija, speċjalment fl-Ewropa kontinentali, fejn hija t-tielet l-iktar lingwa barranija mgħallma (wara l-Ingliż u l-Franċiż), u fl-Istati Uniti. Il-lingwa kienet influwenti fl-oqsma tal-filosofija, tat-teoloġija, tax-xjenza u tat-teknoloġija. Hija t-tieni l-iktar lingwi li jintużaw fix-xjenza u hija fost l-iktar lingwi li jintużaw fis-siti web. Il-pajjiżi fejn jiġi mitkellem il-Ġermaniż huma kklassifikati l-ħames f'termini ta' pubblikazzjoni annwali ta' kotba ġodda, b'għaxra fil-mija tal-kotba kollha (inkluż il-kotba elettroniċi) fid-dinja li jiġu ppubblikati bil-Ġermaniż.
Il-lingwa Ġermaniża hija lingwa inflessa, b'erba' każijiet għan-nomi, għall-pronomi u għall-aġġettivi (in-nominattiv, l-akkużattiv, il-ġenittiv u d-dativ); bi tliet ġeneri (il-maskil, il-femminil u n-newtru); u għadd doppju (is-singular u l-plural). Għandha verbi b'saħħithom jew regolari u dgħajfin jew irregolari. Il-maġġoranza tal-vokabularju tal-lingwa oriġina mill-fergħa Ġermanika antika tal-familja tal-lingwi Indo-Ewropej, filwaqt li sehem iżgħar oriġina mil-Latin u mill-Grieg, flimkien ma' ftit kliem ieħor li ġie misluf mill-Franċiż u mill-Ingliż Modern.
Il-Ġermaniż huwa lingwa pluriċentrika; it-tliet varjanti standardizzati huma l-Ġermaniż, l-Awstrijakk u l-Ġermaniż Għoli Standard Żvizzeru. Huwa notevoli wkoll għall-firxa wiesgħa ta' djaletti tiegħu, b'bosta varjetajiet li jeżistu fl-Ewropa u f'partijiet oħra tad-dinja. Uħud minn dawn il-varjetajiet mhux standard saru rikonoxxuti u protetti mill-gvernijiet reġjonali jew nazzjonali.
Mill-2004, kull sena saru jiġu organizzati laqgħat tal-pajjiżi fejn jiġi mitkellem il-Ġermaniż, fejn jieħdu sehem sitt parteċipanti: il-Ġermanja, l-Awstrija, il-Belġju, il-Liechtenstein, il-Lussemburgu u l-Iżvizzera.
Klassifikazzjoni
Il-Ġermaniż huwa lingwa Indo-Ewropea u jagħmel parti mill-grupp Ġermaniku tal-Punent tal-lingwi Ġermaniċi. Il-lingwi Ġermaniċi tradizzjonalment jinqasmu fi tliet fergħat: il-lingwi Ġermaniċi tat-Tramuntana, il-lingwi Ġermaniċi tal-Lvant, u l-lingwi Ġermaniċi tal-Punent. L-ewwel waħda minn dawn il-fergħat għadha teżisti bis-saħħa ta' lingwi moderni bħad-Daniż, l-Iżvediż, in-Norveġiż, il-Faroiż u l-Iżlandiż, li kollha huma dixxendenti tan-Norveġiż Antik. Il-lingwi Ġermaniċi tal-Lvant issa huma estinti, u l-Gotiku huwa l-unika lingwa f'din il-fergħa li għadha teżisti f'testi bil-miktub. Madankollu, il-lingwi Ġermaniċi tal-Punent ġew maqsuma b'mod estensiv f'diversi djaletti u issa huma rrappreżentati f'lingwi moderni bħall-Ingliż, il-Ġermaniż, l-Olandiż, il-Yiddish, l-Afrikaans u oħrajn. Fi ħdan il-continuum djalettali tal-lingwi Ġermaniċi tal-Punent, il-linji ta' Benrath u ta' Uerdingen (li jkopru Düsseldorf-Benrath u Krefeld-Uerdingen, rispettivament) jintużaw biex issir distinzjoni bejn id-djaletti Ġermaniċi li kienu affettwati mill-bidla tal-konsonanti tal-Ġermaniż Għoli (fin-Nofsinhar ta' Benrath) u dawk li ma kinux affettwati (fit-Tramuntana ta' Uerdingen). Id-diversi djaletti reġjonali mitkellma fin-Nofsinhar ta' dawn il-linji huma raggruppati bħala djaletti tal-Ġermaniż Għoli, filwaqt li d-diversi djaletti reġjonali mitkellma fit-Tramuntana huma raggruppati bħala djaletti tal-Ġermaniż t'Isfel/tas-Sassonja t'Isfel u tal-Frankonja t'Isfel. Bħala membri tal-familja tal-lingwi Ġermaniċi tal-Punent, il-Ġermaniż Għoli, il-Ġermaniż t'Isfel u l-Frankonjan t'Isfel ġew proposti biex jiġu distinti iktar storikament bħala l-Irminoniku, l-Ingvaeoniku u l-Istvaeoniku, rispettivament. Din il-klassifikazzjoni tindika d-dixxendenza storika tagħhom minn djaletti mitkellma mill-Irminoni (magħrufa wkoll bħala l-grupp ta' Elbe), l-Ingvaeoni (jew il-grupp Ġermaniku tal-Baħar tat-Tramuntana) u l-Istvaeoni (jew il-grupp ta' Weser u r-Renu).
Il-Ġermaniż standard huwa bbażat fuq kombinament ta' djaletti ta' Turinġja u s-Sassonja ta' Fuq u tal-Frankonja ta' Fuq, li huma djaletti tal-Ġermanja Ċentrali u tat-Tramuntana li jagħmlu parti mill-grupp ta' djaletti tal-Ġermaniż Għoli. Għaldaqstant il-Ġermaniż huwa marbut mill-qrib mal-lingwi l-oħra li huma bbażati fuq djaletti tal-Ġermaniż Għoli, fosthom il-Lussemburgiż (ibbażat fuq djaletti tal-Frankonja Ċentrali) u Yiddish. Marbuta mill-qrib ukoll mal-Ġermaniż Standard insibu d-djaletti tal-Ġermaniż tat-Tramuntana li huma mitkellma fil-pajjiżi tan-Nofsinhar fejn jiġi mitkellem il-Ġermaniż, bħall-Ġermaniż Żvizzeru (id-djaletti Alemanniċi) u diversi djaletti Ġermaniċi mitkellma fir-reġjun Franċiż tal-Grand Est, bħall-Alsazjan (b'mod prinċipali d-djaletti Alemanniċi, iżda wkoll id-djaletti tal-Frankonja Ċentrali u ta' Fuq).
Wara dawn id-djaletti tal-Ġermaniż Għoli, il-Ġermaniż standard huwa inqas marbut mill-qrib mal-lingwi bbażati fuq id-djaletti tal-Frankonja t'Isfel (eż. l-Olandiż u l-Afrikaans) u d-djaletti tal-Ġermanja t'Isfel jew tas-Sassonja t'Isfel (mitkellma fit-Tramuntana tal-Ġermanja u fin-Nofsinhar tad-Danimarka), li l-ebda wieħed minnhom ma' esperjenza l-bidla tal-konsonanti li seħħet fil-Ġermaniż Għoli. Kif ġie nnutat, l-ewwel ta' dawn it-tipi ta' djaletti huwa l-Istvaeoniku u l-aħħar huwa l-Ingvaeoniku, billi d-djaletti kollha tal-Ġermaniż Għoli huma Irminoniċi; id-differenzi bejn dawn il-lingwi u l-Ġermaniż standard għalhekk huma konsiderevoli. Il-lingwi Frisjani — il-Frisjan tat-Tramuntana (mitkellem f'Nordfriesland), il-Frisjan ta' Saterland (mitkellem f'Saterland) u l-Frisjan tal-Punent (mitkellem f'Friesland) — għandhom rabta wkoll mal-Ġermaniż, l-istess bħal-lingwi Angliċi tal-Ingliż u l-Iskoċċiż. Dawn id-djaletti Anglo-Frisjani ma esperjenzawx il-bidla tal-konsonanti li seħħet fil-Ġermaniż Għoli.
Konsonanti
B'madwar 22 sa 26 fonema, is-sistema tal-konsonanti tal-Ġermaniż għandha għadd medju ta' konsonanti meta mqabbel ma' lingwi oħra. Waħda mill-iżjed konsonanti notevoli hija l-affrikattiva mhux tas-soltu /pf/.
Vokali
Bi ħmistax-il fonema vokalika monoftongali f'sillabi b'enfasi, is-sistema tal-vokali tal-Ġermaniż hija pjuttost kbira. Il-vokali /ə/ u /ɐ/ (li jokkorru f'sillabi mhux b'enfasi biss) ma jitqisux bħala fonemi vokaliċi mill-istudjużi kollha. Id-dittongi /aɪ, aʊ, ɔʏ/ ukoll spiss jiġu elenkati bħala fonemi vokaliċi.
Letteratura
Il-lingwa Ġermaniża tintuża fil-letturatura Ġermaniża u tmur lura għal żmien il-Medju Evu. L-iżjed kittieba notevoli ta' dak iż-żmien kienu Walther von der Vogelweide u Wolfram von Eschenbach. In-Nibelungenlied, b'awtur mhux magħruf, hija wkoll biċċa xogħol importanti ta' dik l-epoka. Il-ħrejjef miġbura u ppubblikati minn Jacob u Wilhelm Grimm fis-seklu 19 saru famużi mad-dinja kollha.
Ir-riformista u t-teologu Martin Luteru, li ttraduċa l-Bibbja bil-Ġermaniż Għoli, huwa akkreditat li stabbilixxa l-bażi għal-lingwa tal-Ġermaniż Għoli Standard modern. Fost l-iżjed poeti u awturi magħrufa li kitbu bil-Ġermaniż hemm Lessing, Goethe, Schiller, Kleist, Hoffmann, Brecht, Heine u Kafka. Erbatax-il persuna li jitkellmu bil-Ġermaniż rebħu l-Premju Nobel għal-Letteratura: Theodor Mommsen, Rudolf Christoph Eucken, Paul von Heyse, Gerhart Hauptmann, Carl Spitteler, Thomas Mann, Nelly Sachs, Hermann Hesse, Heinrich Böll, Elias Canetti, Günter Grass, Elfriede Jelinek, Herta Müller u Peter Handke, u b'hekk il-lingwa Ġermaniża hija t-tieni l-iktar lingwa ppremjata (flimkien mal-Franċiż) wara l-Ingliż.
Chersonesus Tawrika
daqsminuri|Il-fdalijiet tal-bażilika tal-1935 ta' Chersonesus Tawrika Chersonesus Tawrika (bil-Grieg Antik: Χερσόνησος, b'ittri Rumani: Khersónēsos; bil-Latin: Chersonesus; bir-Russu u bl-Ukren modern: Херсоне́с, Khersones; miktuba wkoll bħala Chersonese, Chersonesos; bil-Grieg Medjevali mqassra għal Cherson (Χερσών; bis-Slaviku Antik tal-Lvant: Корсунь, Korsun)) hija kolonja Griega antika li ġiet stabbilita madwar 2,500 sena ilu fil-parti tal-Lbiċ tal-Peniżola tal-Krimea. Insedjaturi mill-Heraclea Pontica f'Bitnija stabbilew il-kolonja fis-seklu 6 Q.K.
Matul il-biċċa l-kbira tal-perjodu klassiku, Chersonesus Tawrika kienet demokrazija mmexxija minn grupp ta' Arkoni eletti u minn kunsill imsejjaħ id-Demiurgoj. Maż-żmien, il-gvern sar iktar oligarkiku, u l-poter kien ikkonċentrat f'idejn l-Arkoni. Forma ta' ġurament li kienu jieħdu ċ-ċittadini kollha mis-seklu 3 Q.K. 'il quddiem għadha teżisti sal-preżent. Fl-2013 is-sit tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.
Kolonja Griega
xellug|daqsminuri|286x286px|Il-fdalijiet ta' Chersonesus Tawrika Wara li l-belt antika ddefendiet ruħha mir-Renju Bosporan, u x-Xiti u t-Tawri nativi, u saħansitra estendiet il-poter tagħha sal-kosta tal-Punent tal-peniżola, kienet obbligata ssejjaħ għall-għajnuna ta' Mithradates VI u tal-ġeneral tiegħu Diophantus, għall-ħabta tal-110 Q.K., iżda xorta waħda kellha ċċedi quddiem ir-Renju Bosporan. Kienet soġġetta għal Ruma u rċeviet gwarniġjon minn nofs is-seklu 1 Q.K. sas-snin 70 tat-300 W.K., meta nħakmet mal-Unni.