cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
São Tomé u Príncipe
Letteratura
thumb|Arkivju Storiku ta' Sao Tome u Principe Sal-lum, il-panorama letterarja ta' São Tomé u Príncipe hija kkaratterizzata mid-diffikultà tagħha. Il-pubblikaturi huma ftit u m'hemmx printers tal-kotba fir-repubblika stess. Għalhekk, l-awturi ħafna drabi jippubblikaw f'pajjiżi oħra li jitkellmu bil-Portugiż, bħall-Portugall u l-Angola.
Mis-seklu 19, il-letteratura żviluppat f’Sao Tome u Principe, speċjalment bil-poeżija ta’ Caetano da Costa Alegre (1864-1890).
Francisco Stockler (Fâchiku Stockler, 1834-1881) uża l-Kriolju Santotomesjan (forro) fil-poeżija; madankollu, ma kienx stabbilit bħala lingwa miktuba.
Marcelo da Veiga (1892-1976), sid l-art mill-gżira ta' Príncipe, kien l-ewwel li rrefera regolarment għall-kulur tal-ġilda sewda tiegħu u s-sitwazzjoni ta' São Tomé u Príncipe bħala kolonja u gżira fix-xogħol tiegħu. Dawn l-ewwel indikazzjonijiet ta' kuxjenza nazzjonali f'São Tomé u Príncipe aktar tard immaterjalizzaw fil-ħidma ta' Francisco José Tenreiro (1921-1963), ta' influwenza neorealista. Ta' importanza speċjali għall-manifestazzjoni ta' letteratura ta' São Tomé e Príncipe, bħala sinjal ta' kuxjenza nazzjonali mqajma, kienet l-antoloġija Poeti ta' São Tomé u Príncipe, ippubblikata fl-1963 mill-Casa dos Estudantes do Império f'Lisbona. Flimkien ma' Tenreiro, il-poeti Maria Manuela Margarido (1925-2007) u Alda Espírito Santo (1926-2010) kienu wħud mill-aktar ismijiet importanti ta' dan l-istadju.
L-ewwel rumanz minn São Tomé kien Maiá Poçon ta' Viana de Almeida (1903-?) fl-1937. Madankollu, l-aktar rumanzier importanti minn São Tomé u Príncipe huwa n-neorealista Sum Marky (1921-2003), mindu r-rumanz tiegħu O Vale das Ilusões. de 1956. FtNo Altar da Lei (1960) u Vila Flogá (1963), pereżempju, indirizza l-massakru ta' Batepá fl-1953, meta sidien tal-art ħadu vantaġġ mir-repressjoni tal-istat u ħarġu mewġa ta’ vjolenza kontra l-maġġoranza sewda tal-popolazzjoni ta' Sao Tome u Principe. Irritorna għat-tema tal-oppressjoni kolonjali fl-aħħar rumanz tiegħu Crónicas de uma Guerra Inventada (2001).
L-awtur Portugiż Ruy Cinatti (1915-1986) ukoll kiteb ta' spiss dwar suġġetti ta' São Tomé e Príncipe. Il-poeta żagħżugħ Tome Nicolau huwa attiv fuq netwerks soċjali bħal Facebook jew Youtube bil-poeżija tiegħu u wettaq slams ta' poeżija fil-Portugall.
Sports
thumb|Għadds fil-gżira ta' Principe
Soccer
thumb|Stadju Nazzjonali 12 de Julho f'São Tomé (Estádio Nacional 12 de Julho) Il-futbol huwa l-aktar sport popolari f'São Tomé u Príncipe, għandu tim nazzjonali, li huwa kkontrollat ​​mill-Federazzjoni tal-Futbol ta' São Tomé. Hija membru tal-Konfederazzjoni tal-Futbol Afrikan (CAF) u l-FIFA.L-ewwel partita ta' São Tomé u Príncipe kienet logħba ta' ħbiberija kontra l-Gabon f'Mejju 1976. Huma tilfu 6–1. Il-partita li jmiss tagħhom, matul il-Logħob tal-Afrika Ċentrali tal-1976, kienet telfa orrenda ta' 11-0 kontra l-Kongo, l-akbar telfa ta' Sao Tome sal-lum. Sao Tome temmew il-kompetizzjoni b'telfa ta' 2-1 kontra r-Repubblika Ċentru-Afrikana u telfa ta' 5-0 kontra ċ-Ċad.
Is-sena ta' wara, Sao Tome kiseb l-ewwel rebħa, f'partita ta' ħbiberija kontra r-Rwanda. Kemm fl-1978 kif ukoll fl-1987 huma kisbu draw f'darhom kontra l-Angola.
Il-ħodor u s-sofor ħadu waqfa ta' ħdax-il sena, qabel sensiela ta' logħbiet li inkludew l-ewwel dehra tagħhom f'tournament sanzjonat mill-FIFA. Fit-Tazza UNIFAC tal-1999, kisbu t-tieni rebħa tagħhom, 2-0 kontra l-ġirien Ginea Ekwatorjali. Huma mbagħad komplew jirbħu l-logħba li jmiss, kontra Sierra Leone, 2-0. Din is-sensiela ta' żewġ rebħiet, segwita minn draw ftit logħbiet wara, poġġiethom fl-ogħla klassifika tagħhom tal-FIFA s'issa, fil-179 post.
It-tim huwa bbażat fl-Istadium Nazzjonali 12 de Julho.
Il-Kampjonat Nazzjonali ta' São Tomé u Príncipe jiġi deċiż f'logħba bejn iċ-champion tal-gżira ta' São Tomé u ċ-champion tal-gżira ta' Príncipe. Iċ-champion imur għar-rawnd ta' kwalifikazzjoni taċ-Champions League tal-Konfederazzjoni Afrikana tal-Futbol kull staġun, iżda għal xi staġuni, ma kien hemm l-ebda parteċipanti. Mill-1998, iċ-champion ikkompetiet fis-Super Cup ta' São Tomé u Príncipe is-sena ta' wara. Bħal Cape Verde, aktar fil-Majjistral fl-Atlantiku, huma l-uniċi żewġ pajjiżi fl-Afrika fejn it-titlu ta’ kull suddiviżjoni nazzjonali biss iqatta' sena fil-kompetizzjoni, billi huma l-ftit nazzjonijiet li fadal f’din is-sitwazzjoni. B’differenza mill-Kap Verde, dawn jistgħu jkunu l-uniku nazzjon li fadal fejn il-kampjonat nazzjonali jikkonsisti biss mill-fażi tan-knockout u wkoll mill-partita finali biss.
Il-kampjonati huma mxandra kull sena fuq l-istazzjon tal-istat TVS u madwar l-Afrika fuq RTP Africa.
Basketball
Il-Federazzjoni tal-Baskitbol ta' São Tomé u Príncipe hija assoċjazzjoni, imwaqqfa fl-1983, inkarigata mill-organizzazzjoni, il-ġestjoni u l-iżvilupp tal-basketball f'São Tomé u Príncipe.
Il-Federazzjoni tirrappreżenta l-basketball quddiem l-awtoritajiet pubbliċi, kif ukoll korpi sportivi nazzjonali u internazzjonali u, bħala tali, tirrappreżenta São Tomé u Príncipe f'kompetizzjonijiet internazzjonali. Jiddefendi wkoll l-interessi morali u materjali tal-basketball fil-gżejjer. Ilu affiljat mal-Federazzjoni Internazzjonali tal-Baskitbol (FIBA) mill-1983, kif ukoll mal-FIBA ​​Afrika.
Il-Federazzjoni torganizza wkoll il-kampjonat nazzjonali.
Wirt
thumb|Mużew tal-Kafè f'Monte Café (Sao Tome) thumb|Dar tal-Kultura f'Santo Tomé (Casa da Cultura à São Tomé)
Fil-preżent, il-UNESCO għadha ma tniżżlet xejn għal dan il-pajjiż fil-Lista tal-Wirt Dinji tagħha (Programm tal-Wirt Dinji, 1971), fil-Lista Rappreżentattiva tagħha tal-Wirt Kulturali Intanġibbli tal-Umanità (Programm tal-Wirt Kulturali Intanġibbli, 2003), u lanqas fil-Memorja internazzjonali tagħha. tar-reġistru Dinji (Memory of the World Programme, 1992), madankollu hemm sensiela ta' bini u siti meqjusa ta' valur storiku u kulturali lokali.
Riforma Protestanta
Ir-Riforma Protestanta kienet moviment ewlieni fi ħdan il-Kristjaneżmu tal-Punent fl-Ewropa tas-seklu 16 li ħoloq sfida reliġjuża u politika għall-Knisja Kattolika u b’mod partikolari għall-awtorità papali, li rriżulta minn dawk li kienu pperċepiti bħala żbalji, abbużi u diskrepanzi mill-Knisja Kattolika. Ir-Riforma kienet il-bidu tal-Protestantiżmu u l-qasma tal-Knisja tal-Punent fi Protestantiżmu u dik li llum hija l-Knisja Kattolika Rumana. Huwa wkoll meqjus bħala wieħed mill-ġrajjiet li jfissru t-tmiem tal-Medjuevu u l-bidu tal-perjodu bikri tal-modern fl-Ewropa.
Malta fil-Festival tal-Eurovision
Malta ilha tipparteċipa fil-Eurovision mill-1971. Fl-ewwel snin ta' parteċipazzjoni, il-gżira ma tantx marret tajjeb u rtirat wara l-edizzjoni tal-1975. Huma kellhom jistennew sal-1991 biex jirritornaw u minn dakinhar ir-riżultati bdew jitjiebu. Minkejja li Malta għadha ma rebħitx, hi kklassifikat ruħha fl-aqwa għaxar postijiet tmien darbiet konsekuttivi, u rnexxielha tispiċċa fit-tieni post fl-edizzjoni tal-2002 u l-2005. Flimkien mal-Iżvezja u l-Kroazja, u tlieta mill-erba' pajjiżi li jipparteċipaw awtomatikament kull sena minħabba raġunijiet finanzjarji (il-Ġermanja hi nkluża, imma tilfet l-edizzjoni tal-1996), Malta hi waħda mill-ftit pajjiżi li ma tilfitx edizzjoni waħda mill-1993, meta f'dak iż-żmien kienet għaddeja s-sistema fejn dawk li kienu jiksbu l-inqas punti kienu jaqbżu sena.
Malta ġeneralment tkanta l-kanzunetti bl-Ingliż. L-ewwel żewġ kanzunetti tal-1971 u l-1972 biss, kienu ġew kantanti bil-Malti. Iż-żewġ kanzunetti spiċċaw l-aħħar, minħabba forsi l-fatt li l-lingwa Maltija hi mitkellma Malta biss. Wara riżultat aħjar fl-1975 Malta irtirat b'umiljazzjoni. Matul s-snin tmenin Malta reġgħet kabbret interess mill-ġdid lejn dan il-festival, imma ma setgħetx terġa' tidħol minħabba li n-numru ta' parteċipanti kien ta' 22. Meta l-Olanda irtirat mill-edizzjoni tal-1991, Malta ħadet l-opportunità biex terġa' tidħol fil-Eurovision. Is-sena ta' wara, in-numru ta' parteċipani kien estiż u b'hekk Malta setgħet tieħu sehem. B'suċċessi matul is-snin disgħin u l-bidu tal-millenju l-ġdid, fejn ħafna drabi Malta kienet f'taqbida għar-rebħa, lejn dawn l-aħħar snin il-fortuna ta' Malta fil-Eurovision daret, hekk kif spiċċat l-aħħar fl-edizzjoni tal-2006 u ma rnexxiliex tikkwalifika għall-finali tal-2007 u dik tal-2008 wara li waqfet sas-semifinali. Ir-ritorn ta' Chiara fil-Eurovision għat-tielet darba, reġa' poġġa lil Malta fil-finali tal-2009 wara sentejn infila mingħajr l-isem ta' Malta fil-finali. Din kienet biss it-tieni darba li Malta rnexxielha tgħaddi mis-semifinali minn erba' tentattivi.
Minkejja li qatt ma rnexxielha ġġib il-festival f'pajjiżha, Malta hi l-aktar pajjiż mill-parteċipanti kollha li kiseb suċċess mingħajr ma rebaħ il-festival, fejn wasal darbtejn fit-tieni post (2002 u 2005) u darbtejn oħra fit-tielet post (1992 u 1998).
Ix-xandara Maltija tal-konkors huma l-Public Broadcasting Services.
Votazzjoni
(Sa 2013) Malta tat l-aktar punti lil:
(Sa 2013) Malta rciviet l-aktar punti minn:
Konkors Kanzunetta Indipendenza
Il-Konkors Kanzunetta Indipendenza hu festival Malti tal-mużika li jsir kull sena f'ġurnata qrib il-21 ta' Settembru, bħala parti miċ-ċelebrazzjonijiet ta' Jum l-Indipendenza, bil-kanzunetti kollha jiġu kantati bil-lingwa Maltija.
Vande Mataram
Vande Mataram (Devanāgarī: वंदे मातरम / Bangla jew lingwa Bengaliża: <font size="4.9">বন্দে মাতরম Bônde Matorom) hija l-għanja nazzjonali ta' l-Indja. L-għanja nkitbet minn Bankim Ċandra Ċatterġii f'forma Sanskritizzata tal-lingwa Bengaliża. Flimkien ma' l-Innu Nazzjonali għandha tifsira simbolika kbira għall-Indja. Vande Mataram tfisser ġieħ (Art) ommna.
Storja u Importanza
X'aktarx il-kunċett ta' Vande Mataram nibtet fil-ħsieb ta' Bankim Ċandra Ċatterġii meta kien għadu uffiċjal tal-gvern Ingliż. Madwar l-1870, il-mexxejja Brittanniċi ta' l-Indja ddikjaraw li l-Innu Ingliż God Save the Queen għandu jkun obbligatorju. B'reazzjoni ta' dan, Bankim Ċandra Ċatterġii kiteb il-kliem ta' l-għanja fiż-żewġ lingwi li hu kien mgħallem fihom, is-Sanskrit u l-Bengaliż.
L-għanja dehret għall-ewwel darba fil-ktieb ta' Bankim Ċandra Ċatterġii, Anandamatha (ippronunzjat Anondomott fil-Bengaliż) u ġiet ippublikata fl-1882 fost biżgħat li setgħet tiġi abolita mill-Gvern Ingliż. Il-mużika ta' l-għanja ġiet miktubha fl-1876 min Ġadunath Bhattaċarja.
L-għanja kienet sinonima għal għajta għall-ħelsien mill-ħakma Brittannika tul il-moviment ta' l-Indipendenza ta' l-Indja.
Traduzzjoni
Nota: Din it-traduzzjoni għall-Malti mhux meħuda mill-oriġinal imma bbażata fuq il-verżjoni Ingliża ta' Aurobindo Ghose (Karmayogin, 20 Novembru, 1909).
Sliema ja Omm,
Għammiela, msaqqija,
Friska b’rih nofsinhari,
Samra bl-uċuh tar-raba’.
L-iljieli tagħha mdawlin bid-dawl ferrieħi tal-qamar,
L-għelieqi tagħha mżejnin biż-żghar fewwieħi tas-siġar,
Ħelwa daħqitha u ħelwa kelmitha,
Omm li tagħtina l-ġid u tagħtina l-hena.
Tal-biża’ bl-għajjat ta’ seba’ miljun fomm,
Bix-xwabel f’darbtejn ta’ seba miljun id.
Min jgħid ja Omm li dgħajfa int?
Int li mimlija b’kull qawwa.
Sliema lilek li ssalvana,
U tkeċċi l-forzi ta’ min jaħkimna,
Inti l-għerf, inti l-għaqal,
Inti l-qalb, inti r-ruħ,
Għax f’ġisimna inti l-ħajja.
F’dirgħajna, inti s-saħħa u l-qawwa, ja Omm,
Ġo qalbna, int l-imħabba u t-tama, ja Omm,
Xbihietek inqimu f’kull tempju.
Għax inti Dunga bl-għaxar armi tal-gwerra,
Inti Kamala f’logħob ferrieħ qalb il-loti,
Int alla Kelma li kull għerf lilna tgħallem.
Sliema għalik.
Sliema għalik alla ta’ l-għana,
L-iżjed safja u mingħajr bħalha,
Imsaqqija u għammiela,
Ja Omm.
Samra u dħulija,
B’tbissima ħelwa, imżejna bil-ġawhar,
Mimlija għana s-sinjura tal-ġid,
Verżjoni adottata mill-Kungress fl-1905
<BLOCKQUOTE> </BLOCKQUOTE>
Verżjoni sħiħa fil-ktieb Anandamath
<BLOCKQUOTE> </BLOCKQUOTE>
Nikosija
Nikosija hija l-belt kapitali ta' Ċipru.
Qabar Traċjan ta' Sveshtari
daqsminuri|L-[[Skultura|iskulturi minquxa fuq ġewwa tal-qabar.]] Il-Qabar Traċjan ta' Svestari (bil-Bulgaru: Свещарска гробница, Sveshtarska grobnitsa) jinsab 2.5 kilometri fil-Lbiċ tal-villaġġ ta' Sveshtari, fil-Provinċja ta' Razgrad, li tinsab 42 kilometru fil-Grigal ta' Razgrad, fil-Grigal tal-Bulgarija. Il-qabar x'aktarx li huwa ta' Dromichaetes (bil-Grieg Antik: Δρομιχαίτης, b'ittri Rumani: Dromichaites; għall-ħabta tat-300 sal-ħabta tal-280 Q.K.) li kien re tal-Geti fuq iż-żewġ naħat tal-parti t'isfel tad-Danubju (illum il-ġurnata fir-Rumanija u fil-Bulgarija) għall-ħabta tat-300 Q.K., u martu, bint ir-Re Lysimachus (bil-Grieg: Λυσίμαχος, Lysimachos; għall-ħabta tat-360 Q.K. – 281 Q.K.) li kien ġeneral u diadochus (jiġifieri "suċċessur") ta' Alessandru l-Kbir. Il-qabar huwa Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.
Informazzjoni ġenerali
Il-qabar ġie skopert u skavat fl-1982 waqt l-iskavi li kienu qed isiru fit-Tumbata Nru 7 tan-Nekropoli tat-Tumbata tal-Lvant ta' Sboryanovo (Ginina Mogila). Minn barra għandu għamla ta' tumbata tal-ħamrija u r-radam. Il-qabar huwa tal-perjodu Ellenistiku bikri; inbena fl-ewwel kwart tas-seklu 3 Q.K. Il-kostruzzjoni tal-qabar tirrifletti l-prinċipji strutturali fundamentali tal-binjiet reliġjużi Traċjani. It-tiżjin arkitettoniku tal-qabar jitqies li huwa uniku, b'karjatidi polikromatiċi nofshom bnedmin u nofshom pjanti u b'affreski mpittrin. L-għaxar figuri femminili mnaqqxin mal-ħitan tal-kompartiment ċentrali u t-tiżjin tal-lunetta fil-volta tal-qabar huma l-unika eżempji ta' dan it-tip li nstabu sa issa fl-artijiet Traċjani. Huwa monument eċċezzjonali tal-Geti, poplu Traċjan li kien f'kuntatt mad-dinjiet Ellenistiċi u Iberboreani, skont il-ġeografi tal-qedem.
Fl-2012, l-arkeologi skoprew teżor sinifikanti qrib il-villaġġ ta' Sveshtari. Dan kien jinkludi ċurkett tad-deheb, 44 skultura ta' figuri femminili u 100 buttuna tad-deheb, li nstabu f'150 qabar tas-seklu 4 Q.K. Ġie ssuġġerit li x'aktarx kien jagħmel parti mis-sit tal-belt ta' Helis tal-poplu tal-Geti.
Storja
Il-Geti kienu ġew federati fir-renju Odrisjan fis-seklu 5 Q.K. Mhuwiex magħruf kif żviluppaw ir-relazzjonijiet bejn il-Geti u l-Odrisjani. Il-kampanji militari Balkani ta' Filippu II tal-Maċedonja bejn it-352 u t-340 Q.K. qerdu l-awtorità Odrisjana u l-Geti gawdew minn dan kollu. Sat-tieni nofs tas-seklu 4, il-Geti okkupaw is-siti fuq iż-żewġ xtut tal-parti t'isfel tad-Danubju u dan ir-reġjun iffjorixxa bħal qatt qabel. Il-ħakmiet Maċedonjani l-ġodda, li ġew żgurati permezz ta' qawwa militari konsiderevoli, ikkawżaw il-garr fit-territorji biswit u b'hekk stimolaw il-fużjoni politika tat-tribujiet Getiċi.
Il-qabar Getiku ta' Sveshtari fil-Punent ta' Ludogorie fil-Bulgarija huwa maħsub li x'aktarx kien jinsab qrib il-belt ta' Helis. Qrib il-mawżolew instabu l-fdalijiet ta' belt antika kbira, flimkien ma' għexieren ta' oqbra Getiċi b'għamla ta' tumbata. L-insedjament jinsab f'fortizza naturali, promontorju mdawwar qisu peniżola mill-irdumijiet tax-xmara Krapinets. Il-ħajt ta' barra tal-ġebel, bi ħxuna sa erba' metri, ikompli mat-trufijiet tal-peniżola u jiddefendi territorju ta' madwar 10 ettari. Il-ħajt ta' ġewwa, b'kostruzzjoni simili, iħaddan żona bejn wieħed u ieħor kwadrilaterali ta' madwar ħames ettari. It-territorju ffortifikat kien relattivament okkupat b'densità kbira u kien ikkollegat permezz ta' network ta' mogħdijiet. Permezz tad-datazzjoni tas-sejbiet, fosthom ta' anfori, bolol u muniti, ħaraġ fid-dieher li dan l-insedjament kien jeżisti għall-ħabta ta' bejn it-335 u l-250 Q.K.
Sit ta' Wirt Dinji
Il-Qabar Traċjan ta' Sveshtari ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1985.
Rembrandt
Rembrandt Harmenszoon van Rijn (/ˈrɛmbrænt, ˈrɛmbrɑːnt/, pronunzja bl-Olandiż: [ˈrɛmbrɑnt ˈɦɑrmə(n)ˌsoːɱ vɑn ˈrɛin]; twieled fil-15 ta' Lulju 1606 – miet fl-4 ta' Ottubru 1669), normalment magħruf sempliċement bħala Rembrandt, kien pittur, litografu u disinjatur Olandiż tal-Epoka tad-Deheb Olandiża. Huwa kien innovattiv u prolifiku bi tliet mezzi. Ġeneralment huwa kkunsidrat bħala wieħed mill-ikbar artisti viżivi fl-istorja tal-arti u l-iżjed importanti fl-istorja tal-arti Olandiża.
Għad-differenza tal-biċċa l-kbira tal-artisti importanti Olandiżi tas-seklu 17, ix-xogħlijiet ta' Rembrandt saru b'firxa wiesgħa ta' stili u ta' suġġetti, minn ritratti u awtoritratti għal pajsaġġi, xenarji b'tema, xenarji allegoriċi u storiċi, temi Bibbliċi u mitoloġiċi, u l-istudji dwar l-annimali. Il-kontributi tiegħu lill-arti waslu f'perjodu ta' ġid kbir u ta' kisbiet kulturali li l-istoriċi jsejħu l-Era tad-Deheb Olandiża, meta l-arti Olandiża (speċjalment il-pittura Olandiża), filwaqt li kienet antitetika għall-istil Barokk dominanti fl-Ewropa, kienu prolifiċi u innovattivi. Din l-era wasslet għal ġeneri ġodda importanti. Bħal bosta artisti tal-Era tad-Deheb Olandiża, fosthom Jan Vermeer, Rembrandt kien jikkollezzjona u jpartat l-arti b'mod akkanit.
Rembrandt qatt ma siefer, iżda kien influwenzat b'mod konsiderevoli mix-xogħol tal-artisti Taljani u Olandiżi li studjaw fl-Italja, bħal Pieter Lastman, il-Karavaġġisti ta' Utrecht, il-Barokk Fjamming, u Peter Paul Rubens. Wara li kiseb suċċess meta kien żagħżugħ bħala pittur tar-ritratti, iktar 'il quddiem Rembrandt għadda minn traġedji personali u diffikultajiet finanzjarji. Madankollu l-inċiżjonijiet u l-pitturi tiegħu kienu popolari matul ħajtu kollha, ir-reputazzjoni tiegħu bħala artista baqgħet għolja, u għal għoxrin sena huwa għallem lil bosta pitturi Olandiżi importanti.
Ir-ritratti ta' Rembrandt tal-kontemporanji tiegħu, l-awtoritratti u l-illustrazzjonijiet ta' xeni mill-Bibbja jitqiesu bħala l-aqwa trijonfi kreattivi tiegħu. L-awtoritratti tiegħu jiffurmaw awtobijografija intima. L-ewwel kontribut ta' Rembrandt fl-istorja tal-litografija kienet it-trasformazzjoni tiegħu tal-proċess tal-inċiżjoni minn teknika riproduttiva relattivament ġdida għal forma ta' arti. Ir-reputazzjoni tiegħu bħala l-ikbar inċiżur fl-istorja ġiet stabbilita matul ħajtu. Ftit mill-pitturi tiegħu ħarġu mir-Repubblika Olandiża meta kien ħaj, iżda l-litografiji tiegħu ġew iċċirkolati fl-Ewropa kollha, u r-reputazzjoni tiegħu lil hinn min-Netherlands kienet ibbażata inizjalment fuqhom biss.
Fix-xogħlijiet tiegħu, huwa wera għarfien dwar l-ikonografija klassika. It-turija ta' xena Bibblika kienet infurmata mill-għarfien ta' Rembrandt tat-test speċifiku, mill-assimilazzjoni tiegħu tal-kompożizzjoni klassika, u l-osservazzjonijiet tiegħu tal-popolazzjoni Lhudija ta' Amsterdam. Minħabba l-empatija tiegħu għall-kundizzjoni umana, huwa ssejjaħ bħala "wieħed mill-ikbar profeti taċ-ċivilizzazzjoni". L-iskultur Franċiż Auguste Rodin qal, "Tqabbilni ma' Rembrandt! X'sakrileġġ! Ma' Rembrandt, il-monument kolossali tal-arti! Għandna nipprostraw ruħna quddiem Rembrandt u qatt ma nqabblu lil ħadd miegħu!".
Robin Williams
thumb|Williams, 4 ta' Diċembru, 2011 Robin McLaurin Williams (Illinois, Stati Uniti tal-Amerika, 21 ta' Lulju, 1951 – California, 11 ta' Awwissu, 2014) kien attur, stand-up comedian, produttur tal-films, u xeneġġjatur Amerikan.
Huwa kiseb l-ewwel suċċess bil-karattru aljen Mork fis-serje televiżiva Mork & Mindy (1978–1982), il-bidu ta' karriera ta' suċċess bħala stand-up comedian u attur tal-films. Il-karriera tiegħu ta' films tinkludi fost l-oħrajn: Popeye (1980) li nħadem Malta u kien il-film li tah l-ispinta fil-karriera ċinematografika tiegħu, The World According to Garp (1982), Good Morning, Vietnam (1987), Dead Poets Society (1989), Awakenings (1990), The Fisher King (1991), Hook (1991), Aladdin (1992), Mrs. Doubtfire (1993), Jumanji (1995), The Birdcage (1996), Good Will Hunting (1997), Flubber (1997), Patch Adams (1998), Bicentennial Man (1999), Jakob the Liar (1999), Night at the Museum (2006), Insomnia (2002), Happy Feet (2006), u Happy Feet Two (2011). Deher ukoll fil-video "Don't Worry, Be Happy" ta' Bobby McFerrin.
Kien nominat għall-Oscars bħala l-aqwa attur tliet darbiet, u rebaħ l-Oscar għal Best Supporting Actor fil-film Good Will Hunting. Rebaħ ukoll żewġ Emmy Awards, erba' Golden Globe Awards, żewġ Screen Actors Guild Awards u ħames Grammy Awards.
Tfulija
Ommu kienet Laura McLaurin, mudella mill-Mississippi, li bużnannuha kien is-senatur u gvernatur Anselm J. McLaurin. Missieru, Robert Fitzgerald Williams, li miet fl-1987, kien senior executive mal-Ford Motor Company. Trabba fil-Knisja Episkopali. Kellu żewġ ħutu: Robert Todd Williams (1938–2007) u McLaurin Smith.
Sa minn età żgħira huwa kien ċajtier ħafna. Kien jeċċella fl-iskola u għażluh bħala president tal-klassi. Kien fit-tims tal-futbol u tar-wrestling tal-iskola. Fil-middle school, Williams soffra bullying u kien ibiddel it-triq lejn id-dar biex jevita lil min kien jaqbad miegħu. Biex ommu tagħti kasu kien jirrakkuntalha ċ-ċajt. Williams kien iqatta' ħafna mill-ħin waħdu fid-dar kbira li kellhom, jilgħab bl-elfejn suldat tal-logħob li kellu. "L-uniċi ħbieb li kelli meta kont tifel kienet l-immaġinazzjoni tiegħi," jgħid Williams.
Missier Williams ftit li xejn kien ikun id-dar, u meta kien ikun, Williams kien isibu "tal-biża'". Ommu ukoll kienet taħdem, u kienet tħallih mas-sefturi li kienet timpjega. Williams jgħdi li dan ħallieh b'biża' li jiġi abbandunat u b'kundizzjoni li hu sejħilha "Love Me Syndrome."
Studju
Williams studja x-xjenza politika fi Claremont McKenna College. Williams kiseb borża ta' studju minn Juilliard School fi New York City. F'Marin County għamel tliet snin jistudja t-teatru fil-College of Marin, fejn skont l-għalliem tad-drama James Dunn, it-talent ta' Williams ħareġ mill-ewwel meta għamel il-parti ta' Fagin f'Oliver!.
Williams jgħid li kien tifel kwiet u l-ewwel darba li imita kien lil nanntu quddiem ommu. Il-mistħija tiegħu beda jegħlibha meta daħal fid-drama fil-high school. Fl-1973, Williams kien wieħed minn għoxrin student biss li ġie aċċettat f'Juilliard and u wieħed minn tnejn biss li ntgħażel minn John Houseman fl-Advanced Program tal-iskola ta' dik is-sena; l-ieħor kien Christopher Reeve. Williams ħalla Juilliard fl-1976 wara li Houseman, qallu, "M'hemm xejn iktar x'nistgħu ngħallmuk. Oħroġ u ibda aħdem."
Popeye Village f'Malta
Malta għandha rabta speċjali mal-karriera ta’ Williams fiċ-ċinematografija. Dan għax Williams ħadem il-parti ewlenija ta’ Popeye fil-film li jġib l-istess isem, li nħadem fl-1980 f’Malta, proprjament f’Anchor Bay fil-Mellieħa. Biex il-film seta’ jinħadem anke nbena villaġġ li ngħata l-isem ta’ Popeye u għadu hemm sal-lum, jattira dilettanti tal-films, turisti, kif ukoll jorganizza diversi attivitajiet matul is-sena. Il-film Popeye jista’ jitqies id-debutt ta’ dan l-attur Amerikan. Il-film Popeye intwera għall-ewwel darba fis-6 ta’ Diċembru tal-1980 f’Los Angeles, Kalifornja. Ir-reazzjonijiet għal dan il-film kienu diversi, iżda ddiżap­punta fil-box office għax għal­kemm id-dħul kien meqjus diċenti, ma laħaqx dak mistenni minn Paramount u Disney.
Il-kritiku tal-films Lino Cassar kien strumentali biex il-Villaġġ ta’ Popeye għadu jitgawda sal-lum. Dan għax wara li ntemm il-ġbid tal-film, is-sett kollu kellu jinqered iżda minflok kien tbajjad kollu griż u tħalla hemm. Lino Cassar, li kien involut fil-Malta Film Facility ikkonvinċa lill-Prim Ministru Dom Mintoff, biex is-sett ma jinqeridx għax jista’ jintuża bħala attrazzjoni u jservi ta’ dħul għall-pajjiż. Għal għaxar snin il-Villaġġ ta’ Popeye kien irreklamat bħala attrazzjoni turistika mill-Malta Film Facility. Kienu ġew ingaġġati 165 persuna biex jibnu s-sett fejn intużaw mat-tmien tunnellati ta’ msiemer u 2,000 galluni ta’ żebgħa. Il-maġġoranza tal-ħaddiema ­kienu Maltin u Taljani u s-sett dam jinbena seba’ xhur matul l-1979. Inbnew 20 struttura tal-injam, b’ħafna minnhom għadhom eżistenti sal-lum.
Dwar il-film Popeye li nħadem f’Malta, il-kritiku tal-films Mario Azzopardi qal li għalkemm kien għadu fil-bidu tal-karriera tiegħu, Williams mill-ewwel wera x’potenzjal iħaddan meta ntgħażel jinterpreta l-parti prinċipali tal-film mid-direttur Robert Altman li kien rispettat immens u għal­kemm m’għadux ħaj għadu jgawdi stima għolja. Huwa qal ukoll li bis-saħħa ta’ Williams, Malta tgawdi promozzjoni fost id-dilettanti tal-films u jservi ta’ dħul ekonomiku u turistiku.
Reazzjonijiet wara mewtu
Martu, Susan Schneider qalet li tilfet lil żewġha u l-aqwa ħabib li kellha imma d-dinja tilfet wieħed mill-aqwa persuni u atturi.
L-attriċi Zelda Williams, bint Robin Williams tat l-aħħar tislima lil missiera pubblikament permezz ta’ messaġġ fuq Twitter: “Inħobbok. Se nimmisjak u se nipprova nibqa’ inħares ‘l fuq.” Mal-messaġġ kien hemm kwotazzjoni ta’ Antoine De Saint-Expury. L-aħħar messaġġ li kiteb Robin Williams fuq Twitter kien indirizzat lejn bintu biex jawguralha awguri f’għeluq sninha.
Il-President tal-Istati Uniti, Barack Obama għadda l-kondoljanzi lill-familja Williams u ddeskrivih bħala bniedem "li daħħakna u bikkiena. It-talent bla qies tiegħu tah b'ġenerożità lil dawk li l-iktar kellhom bżonn." Huwa miss b’idejh l-ispirtu uman filwaqt li bit-talent tiegħu għen lis-soċjetà Amerikana kollha mis-suldati li jinsabu stazzjonati barra mill-pajjiż sal-emarġinati fit-toroq.
Ben Affleck, li ħadem ma' Williams f'"Good Will Hunting" ikkummenta hekk: "Heartbroken. Thanks chief - for your friendship and for what you gave the world. Robin had a ton of love in him. He personally did so much for so many people. He made Matt and my dreams come true."
Matt Damon: "Robin brought so much joy into my life and I will carry that joy with me forever. He was such a beautiful man. I was lucky to know him and I will never, ever forget him."
Glenn Close, li ħadmet miegħu "The World According to Garp": "Robin was a world treasure. As we mourn his tragic death, we must remember him for the great waves of laughter that he was able to [e]llicit from us, how his humor and insights -- though they came from a place of pain and uncertainty -- connected us and reminded us of how flawed and fragile ... how human we are ... how we are capable of moments of inspired transcendence and others of unspeakable despair. Robin had it all. I am so deeply thankful that this dearly loved man graced this particular planet."
Il-kritiku tal-films Mario Azzopardi, iddeskrivieh bħala attur dixxiplinat u versatili u ddispjaċut bil-mod li bih miet wara li matul il-karriera tiegħu Williams dejjem ra kif iferraħ. Azzopardi qal li Williams dejjem kien attur differenti minn oħrajn tradizzjonali, fis-sens li dejjem ipprova jaħdem komiċità li n-nies mhumiex jistennew. Huwa qal ukoll li Williams għalkemm huwa magħruf l-iktar għall-kummiedja, huwa attur versatili u ħadem partijiet li mhux faċli wieħed jinterpretahom u dan joħroġ is-sens ta’ dixxiplina li kien iħaddan dan l-attur. Huwa jgħid li l-aħjar ta’ Williams bħala attur ħareġ fil-film Mrs Doubtfire u fost episodji interessanti li jiftakar matul il-karriera tiegħu kienet meta mar għall-interview għall-Mork & Mindy u meta ntqal lilu biex ipoġġi, Williams poġġa rasu ’l isfel fuq is-siġġu. Azzopardi qal li d-direttur għamel l-għażla minnufih u tenna li ltaqa’ għall-ewwel darba ma’ aljen.
Il-Malta Film Commission fi stqarrija wriet is-sogħba tagħha għall-mewt tal-attur Robin Williams li ddeksirivietu bħala attur leġġendarju. Stqarret li l-films u x-xogħlijiet tiegħu se jibqgħu jservu ta’ ispirazzjoni u jferrħu l-ġenerazzjonijiet futuri.
Films wara mewtu
Fil-perjodu tal-Milied 2014 Williams se jerġa’ jinterpreta l-parti ta’ Teddy Roosevelt fil-film “Night at the Museum: Secret of the Tomb”. Il-produzzjoni ta’ dan il-film spiċċat f’Mejju, iżda se jinħareġ għall-wiri fid-19 ta’ Diċembru.
Xahar qabel se jkun qed jidher ukoll f’kummiedja relatata mal-Milied bl-isem ta’ “Mer­ry Friggin’ Christmas”. Din il-kummiedja mistennija tibda tintwera fis-7 ta’ Novembru.
Wara s-suċċess miksub bil-vuċi tiegħu f’“Aladdin”, Williams reġa’ uża l-vuċi tiegħu fil-parti ta’ “Dennis The Dog” fil-film animat ta’ “Absolutely Anything”. Dan mistennija jin­­twera matul is-sena d-dieħla.
Ir-raba’ film huwa “Boulevard” li għalkemm iddebutta fit-Tribeca Film Festival iktar qabel matul din is-sena, għad irid jintwera fis-swali ċinemtografiċi.
Sadanittant Williams kien qiegħed jiltaqa’ wkoll mal-kittieb David Berenbaum dwar sequel għall-film kummiedja li kisbitlu suċċess enormi fl-1993, Mrs Doubtfire.
Lino Bugeja
Lino Bugeja (Il-Birgu, 1930 - 10 ta' Jannar 2017) kien sportiv, ġurnalist, edukatur, u ambjentalista.
Studji
Studja l-Liċeo u fil-Kulleġġ tal-Edukazzjoni ta’ Malta, minn fejn ikkwalifika bħala għalliem fl-1949.
Hu kompla l-istudji tiegħu fil-Kulleġġ ta’ Edinburgh, fl-Iskozja (1960-61) u fl-Università ta’ Londra (1965-66).
Hu kiseb Associateship fl-Istitut tal-Edukazzjoni tal-Università ta’ Londra.
Edukazzjoni u Sport
Hu ħadem fid-Dipartiment tal-Edukazzjoni f’diversi karigi. Hu kien ukoll lettur fil-Fakultà tal-Edukazzjoni tal-Università ta’ Malta.
Hu kien atleta tajjeb u rebbieħ nazzjonali f’distanzi medji. Fl-1951, huwa rrapreżenta lil Malta fil-Logħob tal-Mediterran f’Lixandra, l-Egittu, fejn kiser ir-rekord nazzjonali fl-400 metru f’ħin ta’ 52.8 sekondi.
Fl-1972, Lino Bugeja għen lil Fr Hilary Tagliaferro fit-twaqqif taċ-Ċentru Sportiv Edukattiv.
Bejn l-1972 u l-1980, hu kien Segretarju Ġenerali tal-Kumitat Olimpiku ta’ Malta.
Bejn l-1988 u l-1993, hu kien magħżul mill-Kumitat Olimpiku Internazzjonali bħala espert sabiex jagħti lezzjonijiet dwar l-Istorja tal-Isport.
Fl-2005, hu waqqaf ir-Ramblers Association of Malta.
Hu ppubblika għadd ta’ kotba u artikli f’ġurnali akkademiċi. Sa ftit qabel miet, baqa' jikteb artikli f’gazzetti lokali dwar il-wirt artistiku u storiku ta’ Malta.
Unuri
Fl-2003, hu ngħata l-unur Croce dell’Ordine al Merito Melitense mill-Ordni Sovran Militari ta’ Malta.
Fl-2004, hu rebaħ l-2003 Journalism Award for Sports Journalism.
Fl-2008, Lino Bugeja rċieva l-unur li jiddaħħal fil-Malta Olympic Committee’s Hall of Fame.
Fenek ta' denbu qotni tad-deżert
Il-Fenek ta' denbu qotni tad-deżert Sylvilagus audubonii jew kif jissejaħ ukoll Denb qotni tad-deżert (l-ispeċi kollha tal-ġeneru Sylvilagus kollha, minflok Fenek ħafna drabi jissejħu denb qotni), huwa mammiferu plaċentat erbivoru membru tal-familja Leporidae, fl-ordni Lagomrpha, tad-Dinja l-Ġdida (il-kontinenti Amerikani). Din l-ispeċi għalkemm ħafna drabi tiġi msieħbha ma' ambjent xott u abitat ta' kważi deżert jew deżert fil-Lbiċ tal-kontinent Amerikan tan-naħa ta' fuq, tgħix ukoll f'ambjenti anqas xotti bħal foresti tal-pinu-ġunipru.
Il-Fenek ta' denbu qotni tad-deżert huwa simili ħafna fl-apparenza tal-Fenek Ewropew, biss dan għandu widnejn akbar u normalment iżommhom aktar wieqfa. Dan id-denb qotni huwa ħafn' anqas soċjali mill-Fenek Ewropew u jagħmel anqas użu ta' bejtiet taħt l-art ukoll.
Il-Fenek ta' denbu qotni tad-deżert għalkemm huwa fenek dijurnu jew attiv matul il-ġurnata jiskarta is-sigħat sħan ta' nofs il-jum. Il-biċċa l-kbira tad-dieta tikkonsisti minn ħaxix iżda jiekol ħafna varjetà ta' pjanti ukoll, saħansitra kaktus. Dan id-denb qotni rarament jixrob għax il-likwidi kollha li għandu bżonn isibhom fil-pjanti li jiekol.
Dan id-denb qotni fejn l-abbundanza ta' ikel u l-klima jippermettu dawn jipproduċu kemm il-boton fis-sena. Iż-żrameġ għalkemm jitwieldu għomja u bla pil, l-omm tpoġġihom f'ħofra xejn fonda jew f'bejta qalb il-ħaxix mal-art u ma jitilqux minn hemm qabel 3 ġimgħat. Il-Fenek ta' denbu qotni tad-deżert għalkemm ma jiffurmax u ma jaqsamx bejtiet soċjali taħt l-art ma' individwi oħra, meta mqabbel ma' speċi ta' leporidi oħra huwa relativament tolleranti lejn membri tal-istess speċi li jkunu fil-qrib.
Distribuzzjoni
Il-Fenek ta' denbu qotni tad-deżert jgħix fiċ-ċentru tal-Istati Uniti mil-Lvant tal-Montana sa fil-Punent tat-Texas u fit-Tramuntana tal-Messiku. Lejn il-Punent jinsab jgħix fiċ-ċentru ta' Nevada u fin-Nofs in-nhar ta' California u Baja California. Dan id-denb qotni jgħix sa ogħli ta' 'l fuq minn 2000 metru.
Ferdinand Marcos
Ferdinand Emmanuel Edralin Marcos (11 ta' Settembru 1917 – 28 ta' Settembru 1989) kien il-President tal-Filippini.
Ħal Luqa
Koordinati: 35.85972°N, 14.48917°W
Ħal Luqa hu villaġġ li jinsab fil-Lbiċ ta' Malta. Huwa belt qadima tipiku tal-Gżejjer Maltin. Il-popolazzjoni ta' Ħal Luqa hi 6,028 (Nov 2005). Hemm knisja fil-pjazza ewlenija ddedikata lil Sant Andrija. Il-festa tradizzjonali ta' Sant Andrija hi ċċelebrata fl-ewwel Ħadd ta' Lulju, imma l-festa liturġika tiġi ċċelebrata fit-30 ta' Novembru.
Iċ-ċittadini ta' Ħal Luqa jivvutaw għall-kunsill lokali kull tliet snin. Il-kunsill jikkonsisti f'seba' membri, wieħed minnhom għandu l-kariga ta' sindku.
L-inventur famuż tal-arloġġi Michelangelo Sapiano (1826-1912) kien jgħix f'Ħal Luqa. Bena diversi arloġġi, l-arloġġ tal-Knisja Parrokkjali huwa wieħed mill-bosta xogħlijiet tiegħu. Id-dar f'Ħal Luqa fejn kien jgħix tinsab fi Triq Pawlu Magri.
L-ewwel Banda Hal Luqija hija dik tas-Socjeta' Filarmonika l-Unjoni AD1880. Tliet snin wara twaqfet l-Ghaqda Muzikali Sant Andrija AD1883.
Art tal-Inċens
daqsminuri|Is-siġra tal-Boswellia sacra fil-Park ta' Wadi Dawkah li minnha jiġi l-inċens. L-Art tal-Inċens hija żona fl-Oman tul ir-Rotta jew it-Triq tal-Inċens. Iż-żona tinkludi s-siġar tal-inċens fil-Park ta' Wadi Dawkah, is-sit arkeoloġiku ta' Sumhuram f'Khor Rori, il-fdalijiet ta' oażi tal-karovani fis-sit arkeoloġiku ta' Shishr (jew Ubar) u s-sit arkeoloġiku ta' Al-Balid, li kienu kruċjali għall-kummerċ Medjevali tal-inċens.
Iż-żona b'erba' siti tniżżlet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-sena 2000 bħala r-Rotta jew it-Triq tal-Inċens u fl-2005 l-isem tas-sit inbidel għal l-Art tal-Inċens.
Sit ta' Wirt Dinji
L-Art tal-Inċens ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-sena 2000.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".
Abbazija ta’ Vézelay
daqsminuri|Il-faċċata tal-abbazija L-Abbazija ta’ Vézelay (bil-Franċiż: Abbaye Sainte-Marie-Madeleine de Vézelay) hija monasteru Benedettin kif ukoll tal-Ordni Benedettina ta’ Cluny f’Vézelay fid-dipartiment Franċiż ċentrali tal-Lvant ta’ Yonne. Inbniet bejn l-1120 u l-1150. L-abbazija Benedettina, issa l-Bażilika ta’ Santa Marija Maddalena, bil-programm kumpless ta’ immaġnijiet fil-kapitelli u fil-portali mnaqqxin, hija waħda mal-kapulavuri straordinarji tal-arti u tal-arkitettura Rumaneska ta’ Bourgogne. Wara li r-rikkezzi tagħha nsterqu mill-Ugonotti (Protestanti Franċiżi tas-seklu 16) fl-1569, il-binja ġiet ittraskurata fis-sekli 17 u 18, u ġarrbet ħsara ulterjuri waqt il-perjodu tar-Rivoluzzjoni Franċiża.
Il-knisja u l-għolja ta’ Vézelay ġew iddeżinjati Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1979.
L-allegati relikwi ta’ Santa Marija Maddalena huma esposti fil-Bażilika.
Storja
daqsminuri|Ir-relikwi ta’ Santa Marija Maddalena L-abbazija Benedettina ta’ Vézelay ġiet stabbilita, bħalma kien jiġri għal ħafna abbaziji, fuq l-art tal-villa Rumana antika ta’ Vercellus (minn fejn oriġina wkoll isem il-belt ta’ Vézelay). Il-villa kienet għaddiet f’idejn il-Karolinġi u ngħatat lill-Konti Girart ta’ Roussillon. Ir-rikkezzi taż-żewġ kunventi li stabbilixxa ġew misruqa mill-Għarab fis-seklu 8, u kunvent fil-quċċata ta’ għolja ngħata n-nar min-Normanni. Fis-seklu 9, l-abbazija ġiet stabbilita mill-ġdid taħt il-gwifa ta’ Badilo, li sar affiljat tal-Ordni Benedettina riformata ta’ Cluny. Vézelay saret popolari wkoll għaliex kienet parti mill-erba’ rotot ta' Santiago de Compostela fi Franza għall-pellegrini li riedu jagħmlu l-pellegrinaġġ lejn Santiago de Compostela fil-Galizja, fil-Majjistral ta’ Spanja.
Għall-ħabta tas-sena 1050, il-patrijiet ta’ Vézelay bdew isostnu li kellhom ir-relikwi ta’ Santa Marija Maddalena, li ngħatawlhom mill-Art Imqaddsa mill-qaddis fundatur tagħhom Badilo fis-seklu 9, jew mibgħuta Vézelay f’ismu. Ftit iktar ’il quddiem, patri ta’ Vézelay iddikjara li kien individwa l-kripta ta’ San Massiminu fi Provenza, imħaffra u mnaqqxa f’sarkofagu vojt, rappreżentazzjoni tal-Unzjoni fil-Betanija, meta Marija tal-Betanija mesħet wiċċ Ġesù. Fil-Medju Evu, Marija tal-Betanija ġiet meqjusa li kienet Marija Maddalena. Il-patrijiet ta’ Vézelay ħabbru li l-kripta kienet il-qabar ta’ Marija Maddalena, u r-relikwi tagħha ngħataw lill-abbazija tagħhom minn hemm. Xi priġunieri meħlusa mbagħad ġabu l-ktajjen tagħhom magħhom fl-abbazija bħala oġġetti votivi, u s-Superjur Geoffroy li kien għadu kemm ġie elett fl-1037 ordna biex il-ktajjen tal-ħadid jiddewbu u jinħadmu mill-ġdid bħal diviżorju tal-ferrobattut mad-dawra tal-artal tal-Maddalena. Il-kostruzzjoni ta’ wieħed mill-ifjen eżempji ta’ arkitettura Rumaneska kienet possibbli bis-saħħa tal-pellegrini li żaru dawn ir-relikwi u l-eżempji tanġibbli li juru l-effikaċja tat-talb. Marija Maddalena hija l-prototip ta’ dawk li jindmu, u Vézelay baqgħet post importanti ta’ pellegrinaġġ għall-pellegrini tal-fidi Kattolika Rumana, għalkemm fil-fatt ir-relikwi kienu ngħataw in-nar mill-Ugonotti fis-seklu 16.
Il-komunità monastika ta’ Vézelay xirfet snienha u kienet lesta biex tiddefendi d-drittijiet u l-privileġġi tagħha kontra kulħadd: l-isqfijiet ta’ Autun, li sfidaw it-talbiet tagħha għal eżenzjoni; il-kontijiet ta’ Nevers, li sostnew li kellhom ġurisdizzjoni fil-korti tagħhom u drittijiet ta’ ospitalità f’Vézelay; l-abbazija ta’ Cluny, li kienet irriformat l-Ordni tagħha u ppruvat iżżomm il-kontroll tas-Superjur tal-patrijiet fil-ġerarkija tagħha; u ċ-ċittadini ta’ Vézelay, li talbu ammont żgħir ta’ awtogovernanza komunali.
Iż-żmien meta Vézelay kienet qabdet it-triq tan-niżla ħabat mal-iskoperta ppubliċizzata ferm fl-1279 tal-ġisem ta’ Marija Maddalena f’Saint-Maximin-la-Sainte-Baume fi Provenza, li ngħatat patroċinju rjali minn Karlu II, ir-re Anġojin ta’ Sqallija. Meta Karlu bena kunvent Dumnikan f’La Sainte-Baume, is-santwarju nstab qawwi u sħiħ, b’iskrizzjoni li tispjega għalfejn ir-relikwi kienu ġew moħbija. Il-patrijiet Dumnikani lokali kkompilaw rendikont tal-mirakli li kienu seħħew permezz tar-relikwi. Din l-iskoperta xekklet il-pożizzjoni ta’ Vézelay bħala s-santwarju ta’ Marija Maddalena fl-Ewropa.
Wara r-Rivoluzzjoni, l-Abbazija ta’ Vézelay issograt li ċċedi għalkollox. Fl-1834, l-ispettur Franċiż tal-monumenti storiċi li kien għadu kemm inħatar, Prosper Mérimée (magħruf iktar bħala l-awtur tal-Carmen), wissa li l-abbazija kien waslet biex taqa’ biċċiet, u fuq ir-rakkomandazzjoni tiegħu l-arkitett żagħżugħ Eugène Viollet-le-Duc inħatar biex jissorvelja restawr minn fuq s’isfel li kien suċċess. Ir-restawr twettaq f’diversi stadji bejn l-1840 u l-1861, u matul dan iż-żmien it-tim tiegħu sostitwew ħafna mill-iskulturi li ttieklu bl-elementi jew li ġew vandalizzati. Ir-riffieda f’għamla ta’ ħnejjiet li jirfdu n-navata huma xogħlu.
Interpretazzjoni tat-tympanum
xellug|daqsminuri|347x347px|It-tympanum It-tympanum jew il-parti semiċirkolari ta’ fuq il-portal ċentrali tal-Abbazija ta’ Vézelay huwa differenti mill-kontropartijiet tiegħu madwar l-Ewropa. Mill-bidu nett, kien ġie ddisinjat speċifikament bil-funzjoni ta’ difiża spiritwali tal-kruċjati u biex bħala allegorija għall-missjoni ta’ dawk li ħadu sehem fil-kruċjati. Meta mqabbla ma’ knejjes kontemporanji bħal dawk ta’ St. Lazare d'Autun u ta’ St. Pierre de Moissac, joħroġ ċar li l-Abbazija ta’ Vézelay hija tassew unika.
L-istoriku tal-arti George Zarnecki kiteb, “Għall-biċċa l-kbira tan-nies, l-iskultura Rumaneska tqanqal immaġnijiet ta’ portal kbir tal-knisja, dominat b’tympanum imnaqqax b’xi xbieha apokalittika, is-soltu l-Aħħar Ġudizzju”. Dan huwa minnu fil-biċċa l-kbira tal-każijiet, iżda Vézelay hija eċċezzjoni. F’artiklu tal-1944, Adolf Katzenellenbogen interpreta li t-tympanum ta’ Vézelay kien qed jirreferi għall-ewwel kruċjata u kien qed ifakkar il-missjoni ta” Pentekoste tal-Appostli.
Tletin sena qabel ma tnaqqax it-tympanum ta’ Vézelay, il-Papa Urban II ippjana li jħabbar sejħa għal kruċjata fl-abbazija. Fl-1095, Urban biddel il-pjanijiet tiegħu u pprietka favur l-ewwel kruċjata fil-Kunsill ta’ Clermont, iżda Vézelay baqgħet ċentrali fl-istorja tal-kruċjati. It-tympanum tlesta fl-1130. Ħmistax-il sena wara, Bernardu ta’ Clairvaux għażel lil Vézelay bħala l-post minn fejn sejjaħ għat-tieni kruċjata. Vézelay kienet ukoll il-post fejn inħmiet it-tielet kruċjata. Hemmhekk ir-Re Rikkardu I tal-Ingilterra u r-Re Filippu Awgustu ta’ Franza ltaqgħu u għaqdu l-armati tagħhom għal invażjoni kombinata tal-Art Imqaddsa min-naħa tal-Punent. Għalhekk, huwa xieraq li l-portal tal-Abbazija ta’ Vézelay jirrifletti l-importanza li l-abbazija kellha fl-istorja tal-kruċjati.
Arċitravu
daqsminuri|243x243px|Dettall tan-naħa tal-lemin tal-arċitravu L-arċitravu tal-portal tal-Abbazija ta’ Vézelay jirrappreżenta n-nies “immorali” fid-dinja. Fiha xbieha tal-ewwel missjoni ta’ Pentekoste biex titwassal il-Kelma t’Alla lin-nies kollha tad-dinja. Il-figuri fit-tympanum li ma rċevewx il-Bxara t-Tajba jintwerew bħala mhux umani għalkollox. Uħud għandhom imnieħer ta’ ħanżir, oħrajn huma deformati, u bosta huma nani. Nanu partikolari riekeb żiemel bl-għajnuna ta’ sellum. Fuq in-naħa tal-lemin nett, hemm raġel b’widnejn qishom ta’ iljunfant, filwaqt li fin-nofs hemm raġel miksi bir-rix. L-arkitetti u l-artiġjani riedu li dawk li ma kellhomx il-fidi jidhru grotteski fiżikament sabiex jipprovdu immaġni viżiva ta’ dak li huma kienu jqisu bħala l-ħażen morali ta’ dawk mingħajr fidi.
Din hija riflessjoni diretta tal-perċezzjonijiet tal-Punent fil-konfront tal-barranin bħal pereżempju l-Għarab, li kienu qegħdin jiġu ppersegwitati speċifikament fil-kruċjati. Anke l-Papa Urban II, fis-sejħa tiegħu għal kruċjata, għen biex jippromwovi din il-perċezzjoni etnoċentrika tat-Torok billi sejjaħ lin-nies tal-Punent biex “jesterminaw din ir-razza vili”. Il-biċċa l-kbira tan-nies tal-Punent ma kellhom l-ebda idea kif kienet bixret it-Torok u l-Musulmani, u assumew li n-nuqqas ta’ Kristjanità kellha timxi paripassu ma’ fattizzi fiżiċi koroh. Jingħad ukoll li dawk li ma kellhomx fidi ġew imnaqqxin bħala mostri deformati biex jitpinġew bħala mhux umani għalkollox. Billi l-għedewwa kienu jitpinġew b’dan il-mod fl-arti, il-missjoni tal-kruċjati biex jirbħu l-Art Imqaddsa u jikkonvertu jew joqtlu l-Musulmani kienet tiġi gglorifikata u ssantifikata. Għaldaqstant, l-arċitravu tal-Abbazija ta’ Vézelay hija stqarrija politika kif ukoll reliġjuża.
Kompartimenti fil-baxx
xellug|daqsminuri|Dettall ċentrali tat-tympanum L-erba’ kompartimenti fil-baxx tat-tympanum ta’ Vézelay juru n-nazzjonijiet li diġà kienu rċevew il-Vanġeli. Dawn jinkludu l-Biżantini, l-Armeni u l-Etjopjani. L-inklużjoni tal-Biżantini hija partikolarment importanti minħabba li kienu l-Biżantini li inizjalment talbu kruċjata lejn l-Art Imqaddsa. Il-Biżantini kienu tilfu l-belt ta’ Ġerusalemm kontra t-Torok tal-Imperu Seljuk fi gwerra, u kienu ħerqana li jiksbu l-appoġġ militari tal-Punent biex jerġgħu jiksbu dak it-territorju.
Kompartimenti fl-għoli
Filwaqt li l-erba’ kompartimenti fil-baxx jirrappreżentaw in-nazzjonijiet Kristjani, l-erba’ kompartimenti fl-għoli huma rappreżentazzjoni tat-tieni missjoni tal-Appostli. Skont il-Bibbja, “l-Appostli għamlu ħafna għeġubijiet u taw ħafna sinjali”. Fost dawn l-għeġubijiet fejqu lill-morda u keċċew ix-xjaten min-nies imxajtna. Dawn l-atti huma rrappreżentati fl-erba’ kompartimenti fl-għoli tat-tympanum ta’ Vézelay. F’wieħed minn dawn il-kompartimenti, żewġ lebbrużi jintwerew b’ħarsa ta’ skantament huma u jħarsu lejn riġlejhom li fiequ mirakolużament. Ix-xjaten huma analogi għan-nies mingħajr fidi li kienu jgħixu fl-Art Imqaddsa. B’referenza għall-ħakma tal-Art Imqaddsa min-naħa tat-Torok, il-Papa Urban stqarr, “X’diżgrazzja dik, li razza mxajtna li jistħoqqilha tant żebligħ u tant hi mill-agħar kellha taħkem lil poplu bil-fidi f’Alla li jista’ kollox!”. Għaldaqstant, mhux diffiċli li wieħed jara x-xebħ bejn il-missjoni tal-Appostli li jkeċċu x-xjaten, u l-ħsieb tad-disinjaturi li jaraw il-missjoni tal-kruċjati bħala mezz biex ikeċċu “razza mxajtna”. Hija evidenza ulterjuri tal-motivi politiċi partikolari tal-portal tal-Abbazija ta’ Vézelay.
Portal ċentrali
daqsminuri|Il-portal ċentrali Il-parti ċentrali tat-tympanum tal-Abbazija ta’ Vézelay tkompli dan il-proċess ta’ politika fir-reliġjon. Turi xbieha ta’ Kristu twajjeb iwassal il-messaġġ tiegħu lill-Appostli, miġburin maġenbu. Din ix-xbieha ta’ Kristu hija distinta fl-arkitettura Rumaneska. Ix-xbieha Tiegħu toħloq kuntrast max-xbieha ta’ Kristu rrabjat tat-tympanum ta’ St. Pierre de Moissac. Ix-xbieha ta’ Kristu ta’ Moissac hija ta’ figura tal-biża’ bilqiegħda fuq it-tron tal-ġudizzju. Hija eżempju ieħor tal-Kristu tipiku tal-arti Rumaneska; wiċċ serju mingħajr emozzjoni. Kristu jidher bilqiegħda b’rombli ta’ parċmina f’idejh li fihom għemil il-bnedmin, u jidher lest biex jikkastiga lill-midinbin. Madankollu, ix-xbieha ta’ Kristu ta’ Vézelay tidher b’dirgħajh miftuħin u qed iwassal messaġġ, mhux jikkastiga. It-tympanum ta’ Vézelay huwa notevoli minħabba li hu tant differenti u uniku. Il-Kristu ta’ Vézelay jidher li jibgħat lil min wettaq il-kruċjati ’l barra iżda mhux jiġġudikahom. Tabilħaqq, dawn kienu ngħataw il-garanzija li dnubiethom kienu jinħafru jekk jipparteċipaw fil-kruċjati. Xbieha ta’ Kristu bħal dik ta’ Moissac kienet tistona mal-kumplament tax-xbieha tat-tympanum ta’ Vézelay u għalhekk minflok ġiet imnaqqxa x-xbieha ta’ Kristu b’dirgħajh miftuħin.
Mill-1920 ’l hawn, l-abbazija ngħatat it-titlu wkoll ta’ bażilika.