cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Otto von Bismarck
Evitar tal-gwerra
Hu widdeb fuq il-possibilità imminenti li l-Ġermanja se jkollha tiġġieled fuq żewġ fronti; hu tkellem fuq ix-xewqa tal-paċi; wara hu poġġa fuq quddiem il-karba tal-Balkani għal gwerra u wera l-futilità tal-idea: "Il-Bulgarija, dak il-pajjiż iż-żgħir bejn id-Danubju u l-Balkani, huwa 'l bogħod milli jiġi mistħoqq bħala oġġett ta' importanza adegwata… sabiex tgħaddas l-Ewropa minn Moska għall-Pirinej, u mill-Baħar tat-Tramuntana għal Palermo, fi gwerra li l-kwistjoni tagħha l-ebda bniedem ma jista' jipprevedi. Fi tmiem il-kunflitt aħna bilkemm inkunu nafu għala ġġielidna.
Sena biss wara [1876], huwa sab quddiem wiċċu l-alternattiva li japprova l-kawża tar-Russja jew dik tal-Awstrija. Minnufih wara l-aħħar kriżi, fis-sajf tal-1875, l-għira reċiproka bejn r-Russja u l-Awstrija saret aktar urġenti wara l-irvellijiet ġodda fil-Balkani kontra t-Torok. Issa kien kollox f'idejn id-deċiżjoni ta' Bismarck. Immedjatament wara l-paċi, hu pprova jipparalizza lir-rivali Balkaniċi bil-formazzjoni tal-Lega tat-Tliet Imperaturi. "M'għandi l-ebda ħsieb li nintervjeni," hu stqarr privatament. "Dan ista' jwassal għal gwerra Ewropea. [...] Jekk jien kelli nsostni l-kawża ta' wieħed mill-partiti, Franza mal-ewwel tapprova għall-oppost tagħha. [...] Qiegħed inżomm żewġ bestji araldiċi b'saħħithom mill-kullari tagħhom, u qed inżommhom 'il bogħod minn xulxin minħabba żewġ raġunijiet: l-ewwel u qabel kollox, inqas hemm ċans li joħonqu lil xulxin; u t-tieni, inqas hemm iċ-ċans li jaslu fi qbil għall-ispejjeż tagħna."
L-aħħar snin
thumb|Pittura ta' Bismarck, lejn l-aħħar tal-karriera tiegħu. thumb|Bismarck f'għeluq it-80 sena tiegħu (1 ta' April 1895)
Fl-1888, l-Imperatur Ġermaniż Guljelmu I, miet u fuq it-tron ħalla lit-tifel tiegħu, Federiku III. Il-monarka l-ġdid dam biss 99 ġurnata fuq it-tron wara li meta ġie maħtur imperatur kien diġà qiegħed isofri minn kanċer fil-gerżuma u b'kawża t'hekk miet. Postu ħadu t-tifel tiegħu, Guljelmu II. L-imperatur il-ġdid oppona l-politika barranija kawta ta' Bismarck, fejn ipprefera espansjoni rapida sabiex jipproteġi l-"post fix-xemx" tal-Ġermanja.
Qabel ma laqtet il-marda lil Federiku, Bismack ma kienx qed jistenna li jgħix sabiex jara lil Guljelmu II jassumi l-pożizzjoni tiegħu fuq it-tron, aħseb u ara kemm kien se jservi bħala Kanċillier taħt l-Imperatur il-ġdid. Kunflitti bejn Guljelmu II u l-kanċillier tiegħu mill-ewwel għarrqet ir-relazzjoni bejniethom. Minħabba l-fatt li Bismarck kellu rwol prominenti fit-trobbija ta' Guljelmu, Bismarck fehem li hu seta' jiddomina lill-Kaiser iż-żgħir u wera nuqqas ta' rispett lejn il-politiki tiegħu lejn l-aħħar tal-1880ijiet. Id-daqqa finali waslet meta Bismarck prova jdaħħal fis-seħħ numru ta' liġijiet anti-Soċjalisti fil-bidu tal-1890. Il-maġġoranza Kartell fir-Reichstag, li kienet tifforma mill-amalgamazzjoni tal-Partit Konservattiv u l-Partit Nazzjonali Liberali, kienet lesta li tagħmel ħafna mil-liġijiet permanenti. Però ma kinux qabblu fuq il-liġi li tħalli lill-pulizija jespellu soċjalisti aġitati minn djarhom, poter użat eċċessivament fi żmijiet kontra avversarji politiċi. Il-Liberali Nazzjonali rrifjutaw li jagħmlu din il-liġi permanenti, waqt li l-Konservattivi sostenew biss it-totalità tal-abbozz, u finalment użaw il-veto sabiex jimblukkaw l-abbozz sħiħ fis-sessjoni minħabba li Bismarck ma kienx se jaqbel ma' abbozz modifikat.
Hekk kif id-dibattu kompla sejjer, Guljelmu sar aktar konxju tal-problemi soċjali, speċjalment tat-trattament tal-ħaddiema fil-minjieri li għamlu strajk fl-1889, u kompla bil-politika attiva tiegħu fil-gvern, fejn ma kinitx l-ewwel darba li fil-Kunsill interrompa lil Bismarck sabiex isaħħaħ l-argument tiegħu f'favur il-politika soċjali. Bismarck ħada qatta' bla ħabel kontra l-politika ta' Guljelmu u ħadem sabiex ibiddilha. Anke jekk Guljelmu kien isostni l-abbozz anti-soċjalista mibdul, Bismarck ried is-sosten tiegħu sabiex juża' l-veto biex iwaqqa' l-abbozz fit-totalità tiegħu. Madankollu, meta ra li l-argumenti tiegħu naqsu li jikkonvinċu lil Guljelmu, Bismarck beda jaġita ruħu sakemm fl-aħħar kixef ir-raġunijiet ostili tiegħu quddiem kulħadd sabiex it-tnedija tal-abbozz tfalli, ħaġa li ma kinitx ċertament karatteristika tiegħu: li jara lis-soċjalisti jaġitaw ruħhom sakemm kunflitt vjolenti jwassal għal skuża tajba sabiex ikissirhom. Guljelmu rrisponda li ma kienx lest li jibda t-tron tiegħu b'kampanja mdemmija kontra s-suġġetti tiegħu. Il-ġurnata segwenti, wara li nduna bl-iżball li kien għamel, Bismarck ipprova jilħaq kompromess ma' Guljelmu billi jaqbel mal-politika soċjali tiegħu lejn ħaddiema industrijali, u ppropona wkoll kunsill Ewropew li l-għan tiegħu kien li jiddiskuti l-kundizzjonijiet tax-xogħol, u kien se jkun presedut mill-Imperatur Ġermaniż.
Minkejja dan kollu, l-avvenimenti li ġraw wassal sabiex Guljelmu u Bismarck jitbegħdu iktar minn xulxin. Bismarck, li kien qiegħed iħoss li mhuwiex apprezzat u bil-pressjoni fuqu min-naħa tal-Imperatur u mdgħajjef minn konsulenti ambizzjużi, irrifjuta li jiffirma proklama fuq il-protezzjoni tal-ħaddiema flimkien ma' Guljelmu, kif kienet tgħid il-Kostituzzjoni Ġermaniża, sabiex jipprotesta għall-indħil żejjed tal-Imperatur f'dik li qabel kienet awtorità indiskutibbli tiegħu. Minn wara l-kwinti, Bismark ħadem ukoll sabiex ikisser il-kunsill tax-xogħol Kontinentali, li Guljelmu kien poġġa ruħu u ġismu fuqu.
Il-ksur definittiv tar-relazzjonijiet wasal meta Bismarck fittex għal maġġoranza parlamentari ġdida, bil-Kartell tiegħu jivvota mill-poter minħabba l-fjask tal-abbozz anti-soċjalista. Il-qawwiet li kien għad baqa' fir-Reichstag kienu l-Partit Kattoliku Ċentrali u l-Partit Konservattiv. Bismarck xtaq jifforma blokk ġdid mal-Partit Ċentrali, u stieden lil Ludwig Windthorst, il-kap parlamentari sabix jiddiskutu alleanza. Din kellha tkun l-aħħar manuvra fil-kamp politiku. Guljelmu ftit li xejn għoġbitu meta sema' biż-żjara ta' Windthorst. Fi stat parlamentari, il-kap tal-gvern jiddepedni fuq il-kunfidenza tal-maġġoranza parlamentari, u ċertament li għandu d-dritt li jifforma koalizzjonijiet sabiex jassigura l-politiki tiegħu. Madanakollu, fil-Ġermanja, il-Kanċillier kien jiddependi biss fuq il-kunfidenza tal-Imperatur, u Guljelmu fehem li l-Imperatur kellu d-dritt li jkun mgħarraf qabel il-laqgħa tal-ministri tiegħu. Wara argument misħun fl-uffiċċju ta' Bismarck, Guljelmu ħareġ 'il barra b'għadab kbir, wara li qabel kien għadu kif xolja l-Ordni tal-Kabinett tal-1851 li kienet ipprojbixxiet lill-Kabinet tal-Ministri Prussjan li jirrapporta direttament lir-Re tal-Prussja, fejn kellhom bżonn minflok li jirrapurtaw permezz tal-Prim Ministu. Bismarck, li wasal f'sitwazzjoni fejn ma seta' jieħu l-ebda vantaġġ minnha, kiteb ittra ta' riżenja fejn fiha kkundanna l-indħil ta' Guljelmu fil-politika barranija u dik domestika, ittra li ġiet pubblikata biss wara l-mewt tal-istess Bismarck. Kif ġraw l-affarijiet, Bismarck sar l-ewwel vittma tal-kreazzjoni tiegħu, u meta induna li t-tkeċċija tiegħu kienet imminenti:
Ir-riżorsi kollha ta' Bismarck kienu skjerati; hu wkoll staqsa lill-Imperatriċi sabiex tuża' l-influwenza tagħha mat-tifel tagħhom f'isemu. Imma s-saħħar kien tilef il-maġija tiegħu; l-inkanteżimi tiegħu kienu mingħajr saħħa minħabba li dawn saru fuq nies li ma kienux jirrispettawhom [...] Bħalma Lord Salisbury kien qal lir-Reġina Vittorja: 'Il-kwalitajiet vera li Bismarck nissel fl-Imperatur sabiex isaħħah lilu nnifsu meta l-Imperatur Federiku kellu jitla' fuq it-tron kienu l-istess kwalitajiet li tefgħuh 'il isfel.' L-Imperatriċi, f'dik li kienet sens ta' ħasra u ta' trijonf, qaltlu li l-influwenza tagħha flimkien mat-tifel tagħha ma setgħux isalvawh minħabba li hu nnifsu kien iddistruġġieha.
Hekk kif kien telaq mill-uffiċċju tiegħu, iċ-ċittadini bdew jagħtuh ġieħ, fejn bdew jiġbru l-flus sabiex jibnu monumenti bħall-Bismarck-Nationaldenkmal jew torrijiet iddedikati għalih. Bismarck irċieva tifħir kbir fil-Ġermanja, b'ħafna binjiet jieħdu ismu, b'kotba dwaru jkunu l-aktar mibjugħa, u ħafna drabi ġie mpitter ukoll.
L-aħħar twissija u previżjoni
thumb|225px|right|Bismarck-Denkmal, [[Amburgu.]] F'Diċembru tal-1897, Guljelmu II żar lil Bismarck għall-aħħar darba. Bismarck għal darb'oħra wissa lill-Kaiser fuq il-perikli li jimprovizza l-politika tal-gvern ibbażata fuq l-intrigi tal-kortiġjani u militari. L-aħħar twissija ta' Bismarck kienet:
Sussegwentament, Bismarck għamel dawn il-previżjonijiet akkurati:
Fi Frar tal-1888 Bismarck kien avverta li kriżi Balkanika se ddur fi gwerra dinjija (minkejja li l-gwerra waslet fl-1914, il-pajjiż Balkaniku kien is-Serbja, u mhux il-Bulgarija) :
Hu widdeb fuq il-possibilità imminenti li l-Ġermanja se jkollha tiġġieled fuq żewġ fronti; hu tkellem fuq ix-xewqa tal-paċi; wara hu poġġa fuq quddiem il-karba tal-Balkani għal gwerra u wera l-futilità tal-idea: "Il-Bulgarija, dak il-pajjiż iż-żgħir bejn id-Danubju u l-Balkani, huwa 'l bogħod milli jiġi mistħoqq bħala oġġett ta' importanza adegwata… sabiex tgħaddas l-Ewropa minn Moska għall-Pirinej, u mill-Baħar tat-Tramuntana għal Palermo, fi gwerra li l-kwistjoni tagħha l-ebda bniedem ma jista' jipprevedi. Fi tmiem il-kunflitt aħna bilkemm inkunu nafu għala ġġielidna.
Arkanġlu Rafel
Rafel (bil-Lhudi רָפָאֵל, Rāfāʾēl, "Huwa Alla li jfejjaq", "Alla jfejjaq", "O Alla, Nitolbok Fejjaq", bl-Għarbi: رافائيل, Rāfāʾīl) huwa isem ta' arkanġlu fir-reliġjon Lhudija u f'dik Nisranija li jwettaq kull xorta ta' fejqan, u anġlu meqjum ukoll fir-reliġjon Iżlamika. Fil-Lhudi modern, il-kelma "rofe" tfisser tabib u ġejja mill-istess għerq ta' Rafael, marbuta mal-funzjoni gwaritriċi tiegħu.
Fil-Kotba Apokrifiki Lhud
Fil-Ktieb ta' Enok (10, 5-7), ktieb tat-tieni seklu qabel Kristu, li mhuwiex parti mill-Bibbja, Rafel ijassar lil Ażażel, ix-xitan, f'deżert jismu Dudagħel:
"U l-Mulej issokta jgħid lil Rafel: 'Orbot lil Ażażel minn idejh u minn saqajh, u ixħtu fid-dlamijiet: u agħmel fetħa fid-deżert, li jinsab f'Dudagħel, u ixħtu hemm. U itfa' fuqu blat goff, u għattih bid-dlamijiet, u ħallih jgħammar hemm għal dejjem, u għattilu wiċċu ħa ma jarax id-dawl. U fil-Jum tal-Ħaqq il-Kbir ikun mixħut fin-nar'." Fl-istess ktieb ta' Enok, kapitlu 21, jissemmew erba' arkanġli oħra: Urjel, Ragħwel, Sarjel, u Ġaramel.
Qaddis Patrun
Il-Knisja Kattolika tiċċelebra l-festa tiegħu nhar id-29 ta' Settembru, flimkien ma' San Mikiel u San Gabrijel. Fid-devozzjoni popolari Nisranija, San Rafel huwa l-qaddis patrun ta' diversi kategoriji ta' nies:
Qaddis partikolarment devot ta' San Rafel kien San Ġwann t'Alla, li l-arkanġlu kien deherlu biex jassigurah mill-protezzjoni tiegħu fil-kura li kien qed jagħti lill-morda u l-foqra. Id-devozzjoni lejh baqgħet fl-ordni li huwa waqqaf, l-Aħwa Ospidalieri.
San Ġorġ Preca ried li s-soċji tal-MUSEUM u t-tfal jitolbu l-protezzjoni ta' San Rafel meta jkunu se jibdew xi vjaġġ. Is-soċji tal-MUSEUM għadhom sal-ġurnata tal-lum isejħu ismu meta jieħdu t-tfal għal xi ħarġa, speċjalment meta jagħmlu użu minn vetturi.
Ħafna sptarijiet madwar id-dinja huma ddedikati lil San Rafel, fosthom dak ta' Milan imwaqqaf minn Don Luigi Verzé li jismu Istituto Scientifico Universitario San Raffaele.
Lingwi Slavi
397px|daqsminuri|lemin|Mappa politika tal-Ewropa b'pajjiżi fejn lingwa Slava hija lingwa nazzjonali. Il-Lingwi Slavi, magħrufa wkoll bħala l-Ilsna Slavi, huma lingwi Indo-Ewropej mitkellma primarjament mill-popli Slavi u d-dixxendenti tagħhom.
Il-lingwi Slavi huma konvenzjonalment (jiġifieri, ukoll fuq il-bażi ta' karatteristiċi extralingwistiċi) maqsuma fi tliet sottogruppi: Ilsna Slavi tal-Lvant, Ilsna Slavi tan-Nofsinhar, u, li flimkien jikkostitwixxu aktar minn 20 lingwa. Minn dawn, 10 għandhom mill-inqas miljun kelliema u status uffiċjali bħala l-lingwa nazzjonali tal-pajjiżi li fihom huma mitkellma l-aktar: Russu, Belarussu u Ukrena (tal-grupp tal-Lvant), Pollakk, Ċek u Slovakk (tal-grupp tal-Punent) u Bulgaru u Maċedonjan (djaletti tal-Lvant tal-grupp tan-Nofsinhar), u Serbo-Kroat u Sloven (djaletti tal-Punent tal-grupp tan-Nofsinhar). Barra minn hekk, Aleksandr Duliċenko jirrikonoxxi għadd ta’ mikrolingwi Slavi: kemm etnoletti iżolati kif ukoll djaletti periferali ta’ lingwi Slavi aktar stabbiliti sew.
Olga Malinkiewicz
Dr Olga Malinkiewicz (imwieleda fis-26 ta’ Novembru 1982) hija fiżiċista Pollakka, inventrijċi ta’ metodu ta’ produzzjoni ta’ ċelloli solari bbażati fuq perovskites bl-użu ta’ stampar b’inkjet. Hija kofundatriċi u l-Kap Uffiċjal tat-Teknoloġija fit-Teknoloġiji ta’ Saule.
Lingwi Ġermaniċi
197px|daqsminuri|lemin|Lingwi Ġermaniċi Ewropej Il-Lingwi Ġermaniċi huma fergħa tal-familja lingwistika Indo-Ewropea mitkellma b'mod nattiv minn popolazzjoni ta' madwar 515-il miljun ruħ prinċipalment fl-Ewropa, Amerika ta' Fuq, Oċeanja u Afrika t'Isfel. L-iktar lingwa Ġermaniża mitkellma, Ingliż, hija wkoll l-aktar lingwa mitkellma fid-dinja b'madwar 2 biljun kelliema. Il-lingwi Ġermaniċi kollha huma derivati minn Proto-Ġermaniku, mitkellma fi Età tal-Ħadid Skandinavja.
Olga Malinkiewicz
Bijografija
Bdiet l-istudji tagħha fil-Fakultà tal-Fiżika fl-Università ta 'Varsavja, fejn kisbet Baċellerat fl-2005. Hija ggradwat mill- Università tat-Teknoloġija ta' Barċellona f'Barċellona fl-2010. Waqt li kienet għadha studenta, fl-2009 hija bdiet taħdem fl-Istitut ICFO. Fl-2017, hija kisbet id-Dottorat tagħha mill- ICMol - Istitut għax-Xjenza Molekulari tal- Università ta' Valencia mill-grupp ta' Dr Henk Bolink, b'teżi dwar ċelloli solari ibridi bi prezz baxx u effiċjenti. Fl-2014 hija waqqfet Saule Technologies, b'appoġġ privat u rrifjutat offerta ta' €1 miljun (US $1.3 miljun) għal 10% tal-bidu.
Premjijiet
Matul l-istudji tagħha, Olga żviluppat arkitettura ġdida ta’ ċelloli solari tal-perosovite li tippermetti l-manifattura ta’ tali apparat f’temperaturi baxxi għall-ewwel darba, filwaqt li żżomm effiċjenza għolja. Hija ngħatat premju għall-Innovazzjoni tal-Istudenti Photonic21 f’kompetizzjoni organizzata mill-Kummissjoni Ewropea fl-2014 għal din il-kisba. Ippubblikat artiklu dwar is-suġġett fir-Rapporti Xjentifiċi tan-Natura.
Ħajja professjonali
Fl-2015, hija kofundatriċi ta' Saule Technologies (imsemmija wara l-Baltic Sun goddle), flimkien ma’ żewġ negozjanti Pollakki. F’Jannar 2018 ġiet iffirmata sħubija mal-kumpanija tal-kostruzzjoni Svediża, Skanska. Il-kumpanija qed tfittex ukoll sħubija ma’ kumpaniji oħra li joperaw fil-Lvant Nofsani. Qed taħdem ukoll mal-Grupp Egis, produttur riġidu tal-film tal-plastik, dwar l-inkapsulament taċ-ċelloli.
Monasteru ta' Voroneț
daqsminuri|287x287px|Il-Monasteru ta' Voroneț Il-Monasteru ta' Voroneț huwa monasteru Medjevali fil-villaġġ Rumen ta' Voroneț, li issa jifforma parti mir-raħal ta' Gura Humorului. Huwa wieħed mill-iktar monasteri mpittrin famużi min-Nofsinhar ta' Bukovina, fil-Kontea ta' Suceava. Il-monasteru nbena minn Stiefnu l-Kbir fl-1488 tul perjodu ta' tliet xhur u tliet ġimgħat biex ifakkar ir-rebħa fil-Battalja ta' Vaslui. Spiss jingħad li dan il-monasteru qisu l-"Kappella Sistina tal-Lvant". L-affreski tal-Monasteru ta' Voroneț għandhom sfumatura intensa ta' blu magħrufa fir-Rumanija bħala "l-blu ta' Voroneț".
Il-monasteru jinsab fin-Nofsinhar ta' Gura Humorului fil-Kontea ta' Suceava, fil-wied tax- xmara Voroneț. Il-leġġenda tal-oriġini tal-knisja tgħaqqad żewġt irġiel ċentrali fl-istorja Rumena: il-fundatur tal-monasteru, Stiefnu l-Kbir, u San Danjel l-Eremita, l-ewwel superjuri tal-patrijiet tal-monasteru. Il-qabar ta' San Danjel jinsab fi ħdan il-monasteru.
Il-knisja hija waħda mill-knejjes tal-Moldavja mniżżlin fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.
Storja
daqsminuri|Affresk tal-Anġlu tal-Aħħar Ġudizzju Mhux magħruf kemm għandu żmien is-sit monastiku. Hemm leġġenda li tgħid li Stiefnu l-Kbir, f'mument ta' kriżi waqt gwerra kontra t-Torok Ottomani, ġie għand l-iskete (komunità monastika) ta' Danjel l-Eremita f'Voronet u talbu parir. Danjel qallu biex ma jċedix fil-ġlieda. Imbagħad, wara r-rebħa, kellu jibni monasteru ddedikat lil San Ġorġ. Id-daħla oriġinali tal-Knisja ta' San Ġorġ, issa fl- exonarthex, għandha affresk bil-kitba li ġejja:
"Jiena, Stiefnu, bil-Grazzja ta' Alla l-Mexxej tal-Moldavja, iben Bogdan, bdejt nibni l-monasteru ta' Voroneț biex nagħti ġieħ lill-qaddis rinomat San Ġorġ, il-martri l-kbir u rebbieħ, nhar it-Tnejn is-26 ta' Mejju tas-6996, wara l-Pentekoste, u l-kostruzzjoni tlestiet fl-istess sena f'Settembru tal-1488".
Il-knisja nbniet skont pjanta bi tliet apsidi, presbiterju, naos bit-torri, u pronaos.
Fl-1547, l-Isqof Metropolitan tal-Moldavja Grigorie Roșca żied l-exonarthex fin-naħa tal-Punent tal-knisja u ordna li l-ħitan ta' barra jiġu mpittrin ukoll. Il-kontribut tiegħu huwa rreġistrat fuq ix-xellug tad-daħla:
"Bir-Rieda ta' Alla l-Missier u bl-Għajnuna ta' Ibnu u l-qilla tal-Ispirtu s-Santu, u permezz tat-tbatijiet kbar tal-fidil Kir Grigorie, il-Metropolitan tal-Moldavja kollha, ġie miżjud dan iz-zuntier titulari u l-ħitan esterni tal-knisja kollha ġew impittrin f'ġieħ ruħu fis-sena 7055 (1547)".
Il-monasteru fih il-lapidi ta' San Danjel l-Eremita, ta' Grigorie Roșca, u ta' persuni notevoli u nobbli oħra tal-knisja.
Ir-raħal ta' Voroneţ kien magħruf għall-iskola tal-kaligrafija tiegħu, fejn is-saċerdoti, il-qassisin u l-patrijiet kienu jitgħallmu jaqraw, jiktbu u jittraduċu t-testi reliġjużi. L-iskola pproduċiet żewġ kopji notevoli ta' traduzzjonijiet tal-Bibbja bir-Rumen: il-Kodiċi ta' Voroneț li ġie skopert fl-1871 u s-Salterju ta' Voroneț li nstab fl-1882. Dawn il-kotba issa jinsabu fl-Akkademja Rumena.
Il-monasteru ġie abbandunat ftit wara l-1775, bl-annessjoni tal-parti tat-Tramuntana tal-Moldavja mill-Monarkija Asburga. Il-komunità monastika reġgħet lura f'Voroneț fl-1991. Mir-ritorn tagħhom, dawk li jgħixu fil-monasteru bnew akkomodazzjoni għas-sorijiet residenti, kappella, funtani, stalel, imtamar, u dar għall-pellegrini.
Knisja
xellug|daqsminuri|313x313px|Il-ħitan esterni mpittrin tal-monasteru Il-katholikon (il-knisja ewlenija) ta' San Ġorġ fil-Monasteru ta' Voroneț x'aktarx li hija l-iktar knisja famuża fir-Rumanija. Hija magħrufa mad-dinja kollha għall-affreski esterni tagħha b'kuluri jgħajtu u intensi, u għall-mijiet ta' wċuħ ippreservati tajjeb, impittrin fuq sfond blu-kaħlani rinomat tal-ażżurit. It-twieqi żgħar, l-oqfsa rettangolari u ċċangjati tagħhom, kif ukoll l-arkati fondi fuq ġewwa ġejjin għall-ponta, kollha huma fi stil Gotiku. Il-bibien tan-Nofsinhar u tat-Tramuntana tal-exonarthex tal-1547 għandhom oqfsa rettangolari, li jindikaw perjodu ta' tranżizzjoni mill-istil Gotiku għal dak Rinaxximentali. Iżda fuqhom, fuq kull ħajt hemm tieqa twila bi ħnejja Gotika pompuża. Il-faċċata kollha tal-Punent ma għandhiex fetħiet, u dan jindika li l-intenzjoni tal-Metropolitan Roșca mill-bidu nett kienet li jirriżervaha għall-affreski.
Fil-faċċata tat-Tramuntana għadha tidher id-dekorazzjoni oriġinali tal-knisja, bir-ringieli ta' tondjaturi taċ-ċeramika tleqq bl-isfar, bil-kannella u bl-aħdar, imżejna b'riljiev. Dawn jinkludu motivi araldiċi, bħall-iljun rampanti u r-ras ta' speċi estinta ta' gendus tal-istemma araldika tal-Moldavja, u kreaturi ispirati mil-letteratura Medjevali tal-Ewropa tal-Punent, bħas-sireni b'żewġ dnieb. It-torri huwa mżejjen b'sittax-il niċċa għolja, u f'erbgħa minnhom hemm it-twieqi. Fuqhom hemm ringiela ta' niċeċ żgħar mad-dawra tat-torri. Is-saqaf frammentat x'aktarx li jsegwi l-għamla tas-saqaf oriġinali, li bla dubju kien magħmul b'biċċiet ċatti u tawwalin tal-għuda.
Sit ta' Wirt Dinji
Il-Monasteru ta' Voroneț huwa wieħed mit-tmien knejjes tal-Moldavja li ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1993.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (i) "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; u l-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".
Isabel Allende
Isabel Allende Llona (twieldet fit-2 ta' Awwissu 1942) hija kittieba Ċilena. Hi hi waħda mill-aktar awturi Sud-Amerikani famużi b'kotba bħal Id-Dar tal-Erwieħ (La casa de los espíritus) u Il-Belt tal-Bhejjem (La ciudad de las bestias). Kitbet rakkonti msejsa fuq l-esperjenzi personali tagħha, ħafna drabi wkoll fuq l-esperjenzi tan-nisa, u rnexxielha tinseġ il-ħrafa mar-realtà. Għallmet il-letteratura f'bosta universitajiet Amerikani. Attwalment toqgħod ġewwa l-belt ta' Kalifornja flimkien mar-raġel tagħha, Willie Gordon. Fl-2003, irnexxielha tikseb iċ-ċittadinanza Amerikana.
Bijografija
Għalkemm imwielda l-Peru, Isabel Allende ġiet imrobbija ġewwa ċ-Ċili. Wara l-qtil ta' zijuha, il-President Salvador Allende, kellha taħrab minn hemm. Ħadmet ġewwa l-Veneżwela mill-1975 sal-1984 u mbagħad marret toqgħod Istati Uniti. Ħadmet bħala preżentatriċi televiżiva u ġurnalista. Kitbet drammi u stejjer għat-tfal. L-ewwel ktieb għall-adulti li kitbet kien La casa de los espíritus, li ġie maqlub għal 27 lingwa.
Xogħlijiet
Kitbet tmien novelli, fosthom Zorro (2005), Retrato en sepia (Ritratt bis-sepja)(2000), Hija de la fortuna (Aħwa tax-xorti) (1998), u ''Afrodita. Cuentos, recetas y otros afrodisiacos'' (Afrodite, stejjer, riċetti u afrodiżjaċi oħra) (1997). Fil-ktieb Mi país inventado (Pajjiżi ivvintat) (2003) tagħti rendikont tal-parti ta' ħajjitha li qattgħet fiċ-Ċilì.
Masġar tal-Palm ta' Elche
daqsminuri|Qawsalla fuq il-Masġar tal-Palm ta' Elche. Il-Masġar tal-Palm ta' Elche (bl-Ispanjol: Palmeral de Elche; bid-djalett ta' Valencia: Palmerar d'Elx) huwa l-isem ġeneriku mogħti lil sistema ta' msaġar tal-palm tat-tamal fil-belt ta' Elche, Spanja.
Il-masġar tħawwel fi żmien ir-Rumani u sarulu xi modifiki fil-Medju Evu taħt mexxejja Iżlamiċi u Kristjani. L-Imperu Ruman introduċa tekniki tal-immaniġġjar tal-ilma f'Elche, iżda l-Għaxar Kaliffat Iżlamiku ta' Córdoba u iktar 'il quddiem il-mexxejja ta' Al-Andalus ħawwlu msaġar tal-palm u ġonna fi huertos (unitajiet agrikoli bażiċi b'għamla rettangolari). Il-mexxejja Iżlamiċi bnew ukoll l-ikbar sezzjonijiet tas-sistema tal-kanali f'Elche. Fis-seklu 13 il-mexxejja Kristjani ħakmu lil Elche u kabbru s-sistema tal-kanali. L-industrijalizzazzjoni u l-espansjoni urbana ċekknet il-masġar tal-palm lejn l-aħħar tas-sekli 19 u 20. Il-gvern nazzjonali Spanjol u l-gvern reġjonali ta' Valencia ppromulgaw leġiżlazzjoni għall-protezzjoni tal-masġar tal-palm. Fis-sena 2000, il-Masġar tal-Palm ta' Elche tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, iżda t-tibdil fil-klima, l-organiżmi qerrieda, u l-mard huma fost it-theddidiet tas-sit. Il-masġar tal-palm jinkludi Ġnien Artistiku Nazzjonali, Mużew tal-Masġar tal-Palm, Rotta ta' El Palmeral u Park Muniċipali.
Imperu Ruman
Fis-seklu 5 Q.K., l-insedjaturi Kartaġiniżi fir-raħal ta' Ilici ħawwlu l-ewwel siġar tal-palm tat-tamal ta' Elche. Wara l-konkwista tal-Peniżola Iberika min-naħa ta' Ruma fis-seklu 2 Q.K., l-insedjaturi Rumani introduċew l-ewwel forom elaborati ta' mmaniġġjar tal-ilma għall-agrikoltura. Sabiex jisqu l-għelieqi taċ-ċereali u tas-siġar taż-żebbuġ tagħhom, ir-Rumani bnew diga fil-baċir tax-xmara Vinalopó fil-muntanji tat-Tramuntana ta' Elche. L-akkwedotti mbagħad wasslu l-ilma tad-diga lejn Elche permezz ta' sistema ta' kanali.
Inġinerija Ambjentali
Fis-seklu 10 W.K., il-Kaliffat ta' Córdoba ttrasferixxa l-belt ta' Elche seba' kilometri lil hinn minn Ilici lejn il-pożizzjoni attwali tagħha. Mis-seklu 7 sas-seklu 10, il-Kaliffat kabbar is-sistema tal-irrigazzjoni f'sistema kkumplikata ta' kanali ċċentrata fuq ix-xmara Vinalopó. Il-mexxejja użaw tekniki tal-immaniġġjar tal-ilma tat-Tramuntana tal-Afrika biex joħolqu oażi f'ambjent aridu. Minkejja l-iskarsezza ta' xita, il-fluss irregolari tax-xmara, u l-ilma salmastru mix-xmara Vinalopó, fit-tieni nofs tas-seklu 10 il-Kaliffat ħawwel l-imsaġar tal-palm. Is-siġar tal-palm ipprevjenew l-erożjoni tal-ħamrija, naqqsu l-evaporazzjoni tal-ilma, ipprovdew id-dell, u pproteġew l-għelejjel mir-riħ. Il-Kaliffat qasam l-imsaġar fi huertos (unità agrikola bażika rettangolari) u ffurmaw huertas (gruppi ta' huertos). Is-siġar tal-palm tħawwlu f'mudell ta' grilja b'ringiela unika jew doppja tul it-truf tal-huertos rettangolari. Is-siġar tal-palm tejjeb il-produzzjoni agrikola f'reġjun aridu fejn it-temperaturi tas-sajf b'mod konsistenti jkunu iżjed minn 30 °C u l-preċipitazzjoni annwali tkun inqas minn 250 mm (9.8 pulzieri). Il-pjanti għall-għalf tal-annimali, iċ-ċereali (jiġifieri l-qamħirrum, il-qamħ, ix-xgħir, l-alfafa), u s-siġar ta' daqs medju (jiġifieri r-rummien) tħawwlu fil-huerto għall-konsum uman u tal-bhejjem tat-trobbija. L-imsaġar tal-palm ipprovdew ukoll materjal tal-kostruzzjoni, inkluż l-injam, il-fibri (għall-qfief u għas-soqfa), u tiżjin. Il-Huertas kienu jiġu kkonfinati permezz ta' cascabots (xatbiet magħmula bil-weraq tal-palm niexef) jew permezz ta' ċnut tal-ġebel imkaħħlin għoljin xi metru jew tnejn. Minbarra l-imsaġar għall-agrikoltura, tħawwlu wkoll ġonna elaborati. Ir-residenti ta' Elche kienu jħobbu l-ġonna u l-imsaġar bħala postijiet imkennija mill-kundizzjonijiet aridi, peress li kienu joffru oażi ta' rwejjaħ, ħsejjes, mess u sbuħija viżiva. Fil-perjodu Iżlamiku, il-ġonna kienu simbolu tal-ġenna. Tradizzjoni letterarja b'saħħitha kienet tippreżenta l-ġonna bħala metafori għall-imħabba, għat-telf, għall-memorja u għat-trapass taż-żmien. Il-kunċett tal-binjiet bil-ġonna msejħa "kastelli tad-deżert" daħal għall-ewwel darba fil-Peniżola Iberika fis-seklu 8 W.K. meta Umayyad amīr Abd al-Rahman I ħarab mis-Sirja lejn Córdoba, Spanja. Taħt il-Kaliffat ta' Córdoba, din it-tradizzjoni nibtet ukoll f'Toledo, f'Sivilja, fi Granada u f'Elche. Wara l-waqgħa tad-dinastija Umayyad, il-mexxejja suċċessivi ta' Al-Andalus komplew din it-tradizzjoni. Ir-residenti ta' Elche ħawwlu ġonna b'ħitan lineari fejn ġew stabbiliti kanali tal-ilma b'mod simetriku, għall-irrigazzjoni ta' pajsaġġi rettangolari ta' siġar tal-frott, fjuri, veġetazzjoni u spiss mogħdijiet għall-mixi mal-ġnub tagħhom.
Sistema tal-Kanali
Il-Kaliffat ta' Córdoba bena sistema komprensiva ta' kanali għall-konsum urban, għall-produzzjoni industrijali u għall-irrigazzjoni tal-għelejjel. Il-mexxejja Iżlamiċi kienu jqisu l-ilma bħala ġid soċjali u ddisinjaw is-sistema tal-kanali biex jimmassimizzaw il-konservazzjoni tal-ilma. B'iżjed minn 20 fergħa, il-kanal prinċipali ta' Acequia Mayor kien iwassal l-ilma salmastru mix-xmara Vinalopó minn ġo kanali sekondarji u partidores għall-għelieqi bl-għelejjel. Malli kien jasal sal-partidores (sistema ta' mgħalaq) fit-Tramuntana ta' Elche, il-fluss tal-ilma kien jinqasam fil-partidor de Albinella u fil-partidor de Marchena. Il-partidor de Albinella kien jiddevja l-ilma lejn Elche għall-konsum urban u għall-produzzjoni industrijali. Il-partidor kien iforni lill-industriji ż-żgħar (jiġifieri l-produtturi taż-żejt u tas-sapun), il-ħammams u s-swieq lokali. Il-partidor de Marchena fi ħdan l-Acequia Marchena kien iwassal l-ilma lejn in-naħa tal-lemin tax-xmara Vinalopó. L-Acequia Mayor fuq in-naħa tax-xellug tax-xmara Vinalopó kien estiż lejn in-Nofsinhar minn naħa għall-oħra ta' Elche sal-għelieqi bl-għelejjel. Ir-residenti ta' Elche kienu jikkultivaw l-għelieqi bl-għelejjel għall-konsum uman u tal-bhejjem tat-trobbija kif ukoll għall-bejgħ fis-swieq lokali. L-Acequia Mayor kien jispiċċa f'partidor li kien iwassal il-fluss tal-ilma f'żewġ ġibjuni. Is-sistema tal-kanali nżammaet taħt it-tmexxija Iżlamika sar-Reconquista Kristjana.
Madre Teresa Nuzzo
Teresa Nuzzo, li għexet twieldet u għexet f'Malta bejn l-1851 u l-1923, hija l-fundatriċi tas-sorijiet Ulied il-Qalb ta' Ġesù.
Masġar tal-Palm ta' Elche
Distribuzzjoni mill-ġdid tas-Sistema tal-Kanali
Fis-seklu 13, il-mexxejja Kristjani ħakmu l-belt ta' Elche minn Al-Andalus. Il-mexxejja Kristjani ħadu f'idejhom in-network tal-kanali u qassmu s-sezzjonijiet tiegħu mill-ġdid bejn ir-residenti Kristjani u Musulmani ta' Elche. L-artijiet kollha fuq in-naħa tax-xellug tax-xmara, imsejħa Huerta Major jew Huerta de los Cristianos, kienu ta' sidien Kristjani. Is-sistema tal-kanali Kristjana kien fiha disa' partijiet għall-irrigazzjoni mill-Acequia Mayor. L-artijiet kollha fuq in-naħa tal-lemin tax-xmara Vinalopó, magħrufa bħala Huerta de los Moros, kienu ta' sidien Musulmani. Il-partidores, mibnija bl-injam u bil-ġebel, reġgħu ntużaw f'sezzjonijiet differenti tas-sistema tal-irrigazzjoni. Wara t-tqassim mill-ġdid tad-drittijiet tal-ilma, il-mexxejja Kristjani kabbru s-sistema tal-kanali. Fil-kanal prinċipali, il-partidores iddevjaw il-fluss attwali lejn kanali sekondarji. Il-kanali sekondarji kienu jwasslu parti mill-ilma lejn Albinella għall-konsum urban ta' Elche, żewġ partijiet għas-Séquia de Marchena u 25 parti għall-Acequia Mayor. Fis-seklu 14, is-sidien Kristjani bnew imtieħen tal-ilma fuq il-kanal prinċipali għall-produzzjoni tad-dqiq. Dawn għebu fis-seklu 20 minħabba l-introduzzjoni tal-elettriku f'Elche. Ir-residenti Kristjani introduċew ukoll l-insiġ tal-palm. In-nies tal-post kienu jinsġu l-weraq tal-palm niexef għat-tiżjin u għall-użu waqt il-purċissjonijiet ta' Ħadd il-Palm. It-tradizzjoni tal-insiġ tal-palm u l-purċissjoni ta' Ħadd il-Palm għadha ħajja f'Elche sa llum il-ġurnata.
Tkabbir tas-Sistema tal-Kanali
Fis-seklu 16, it-tkabbir rapidu fil-popolazzjoni flimkien mal-ambjent aridu ta' Elche xprunaw it-tkabbir tal-kanali. Fl-1529, uffiċjali minn Elche bnew is-sezzjoni ta' Contraséquia sabiex jipprevjenu l-għargħar mix-xmara Vinalopó u jisqu l-għelieqi bl-għelejjel bil-fluss żejjed. It-tkabbir tal-kanali kien iwassal l-ilma lejn ġibjun fit-Tramuntana tal-belt u fin-Nofsinhar lejn is-Séquia Major għall-irrigazzjoni tal-għelejjel. Mill-1632 sal-1646, ir-residenti ta' Elche bnew diga biex isaħħu l-Contraséquia. Id-diga kienet taħżen u żżomm kwalunkwe drenaġġ żejjed min-nixxiegħa fil-qrib ta' Tarafa fin-network tal-kanali. L-impatt tad-diga kien limitat spiss għax il-ġibjun kien jinstadd u minħabba l-livelli għoljin ta' salinità mill-evaporazzjoni. Flimkien mat-tkabbir tan-network tal-kanali, kibret ukoll il-ħtieġa tal-amministrazzjoni tal-ilma. Il-kotba tal-ilma Libro Major u Libro Chico rreġistraw id-drittijiet u d-dati tad-distribuzzjoni tal-ilma f'tanda (sehem ta' irrigazzjoni) jew f'sessjonijiet ta' 37.5 jum. Kull sid tal-art kien jirċievi l-ilma f'ħin speċifikat u f'parti speċifika. Is-sistema tal-irrigazzjoni kienet tqassam l-ilma f'sistema ta' żewġ anelli magħmula minn ilma tal-huerto u ilma tad-dula. L-ewwel anella kien fiha l-ilma tal-huerto għall-konsum urban u għall-imsaġar tal-palm f'Elche. It-tieni anella kien fiha l-ilma tad-dula għall-irrigazzjoni tal-għelejjel barra mil-limiti tal-belt ta' Elche. Id-distanza ikbar tal-irrigazzjoni rriżultat fi standards iktar stretti għall-ilma tad-dula. Is-sistema tat-tanda u tal-anelli tilfet l-użu tagħha fis-seklu 20. Bl-industrijalizzazzjoni ta' Elche fl-aħħar tas-sekli 19 u 20, is-sistema tal-kanali u l-produzzjoni tal-imsaġar tal-palm battiet.
Madre Teresa Nuzzo
Introduzzjoni
Sa mill-bidu Alla sejjaħ lil diversi nies qalbiena biex jgħixu u jxandru lilu. F’Malta Alla għogbu fil-ħniena tiegħu jsejjaħ mara qaddisa u safja f’qalbha.
Twelid
Kien Mejju anzi 11 ta' Mejju tal-1851, meta Lwiża Morracchi u Pawlu Nuzzo taw lid-dinja u lil-Knisja, frott ħelu u ta' sustanza għall-ħamirja fertitli, dak inhar twieldet MARIA TERESA NUZZO. Mara li f’ħajjitha kellha tbati tbatija tal-ġenn, u mhux ta b’xejn kienet iġġib l-isem tal-Kurċifiss. Kif kienet l-użanza Maria tagħmmdet fil-paroċċa kolleġġjata ta San Pawl fil-Belt Valletta, u ġiet imsemmija Marija, Teresa, Ġużeppa, Plaċida, Filumena. Gejtana u Gaċinta Nuzzo.L-għammiedi kien Dun Pawl Camilleri u dan ukoll taha ismu u żidilha l-isem Pawla. Maria Teresa kienet imsemmijja għan-nanna taghha li kienet iġġib l-isem Teresa Lombardi. Għalkemm Nuzzo u Morrachi kienu rari hafna f’Malta dawn kienu jiġu minn xulxin, sfortunatament f’Malta ma baqgħa ħadd li kunjomu b’dawn il-Kunjomijiet.
Masġar tal-Palm ta' Elche
Industrijalizzazzjoni
L-espansjoni urbana fuq in-naħa tal-Lvant tal-belt qed tnaqqar uħud mill-imsaġar tal-palm illum il-ġurnata. Mill-bidu tal-1884, il-linji ferrovjarji għalqu sezzjonijiet tal-huertas u minn għelieqi bla interruzzjoni saru rqajja' iżolati. Fis-seklu 20, l-industrijalizzazzjoni u l-espansjoni urbana wasslu għall-abbandun ta' bosta huertas. L-industrijalizzazzjoni ħadet post il-produzzjoni agrikola ekonomikament, u b'hekk l-imsaġar tal-palm spiċċaw bi rwol kulturali u pajsaġġistiku biss. Sat-tieni nofs tas-seklu 20, il-ħsad tat-tamal (li għadu jsir bejn Novembru u Diċembru) u l-produzzjoni tal-weraq niexef tal-palm għall-insiġ saru attivitajiet tradizzjonali rriżervati għas-swieq lokali. Id-disponibbiltà limitata ta' art għat-tkabbir tal-industrija taż-żraben u ż-żieda fil-popolazzjoni urbana rriżultaw fil-ħtif ta' bosta huertas mill-gvern. Minflokhom inbnew l-abitazzjonijiet, l-infrastruttura soċjali u l-parks. Peress li l-industrijalizzazzjoni naqqset il-produzzjoni tal-imsaġar tal-palm għal rwol ekonomiku minuri, l-imsaġar tal-palm ċkienu fid-daqs. L-azzjoni leġiżlattiva mill-gvern nazzjonali Spanjol u mill-gvern reġjonali ta' Valencia ppreservat is-sit.
Madre Teresa Nuzzo
It-Tfulija u żogħżijha
Kull bidu għandu tmiem u dan it-tmiem beda bil-mod ‘l mod riesaq lejn il-familja Nuzzo. Fl-1865 Malta sofriet mill-marda qerrieda tal-kolera u aktar minn 3,160 persuna li l-biċċa l-kbira minnhom mietu, ġew infettati. Fost dawn kien hemm Nikola l-ewwel wildt tal-familja Nuzzo, żagħżugħ fl-aqwa tiegħu ta’ 16-il sena, dan ġara ,meta Teresa kien għad għandha 14-il sena. Meta miet ħuha hija saret il-kbira u għalhekk ħafna mix-xogħol tad-dar waqa fuqha.Il-bniet ta dak iż-żmien kienu jistudjaw xi ħaġa żgħira u kif ġraw l-affarijiet lil Teresa poġġewha f’ħafna kuntatt mat-tfal. Iz-zija tagħha Rożina Nuzzo, kienet tmexxi l-iskola privata magħrufa bhala ta' ‘Nuzzo’. Għalkemm din ma kienitx kbira fl-eta’, Rożina bidiet tħoss lil saħħita tħallijha u bidet tinnota li beda jonqsilha id-dawl t’għajnejha. Fil-fatt Rożina għamiet għal kollox meta Teresa kien għad kellha 15-il sena. Għalkemm Teresa kellha din l-eta’ tant tenera, hija kellha l-ingredjenti kollha biex tmexxi l-iskola u għalhekk hija giet maħtura bħala kap ta l-iskola Nuzzo. Teresa kienet tinqala ukoll għall-ħjata u r-rakmu. L-iskola Nuzzo kienet magħrufa l-aktar għax-xoghol ta l-idejn u dan kien xoghol apprezzat ħafna dak iz-zmien. Rożina strieħet għall-dejjem fl-eta’ ta 61 sena fl-4 ta’ Mazu 1862. Qabel ma sar Arċisqof Mons. Pietru Pace ma kienx ilu Malta u għalhekk Teresa ħasset li tmur għandu għad-direzzjoni spiritwali għaliex f’qalbha kienet tħoss ħeġġa li tiddedika ħajjitha għall-Mulej Alla. Meta kienet fl-iskola hija hasset li dik kienet il-kariga kella tkun il-vokazzjoni ta ħajjitha. Meta Teresa marret għand Mons. Pace huwa għaraf mill-ewwel l-kwalitajiet sbieh tagħha li Alla għoġbu jżejjen lil Teresa bihom. Ir-rabta ta l-isqof u Teresa kienet tidher sew. Hi tistqarr li ma kientx tieħu deċizjoni mingħajr il-parir tieghu. Ma tantx gawditu għax id-dmir sejjaħlu għall-Għawdex u kellu jmur. Teresa ħarset li tagħraf sew il-ħajja ta Teresa ta’ Avila u ppruvat li timitha. Teresa kienet iżomm taħt l-imħadda tagħha l-ktieb tal-ħajja ta’ Teresa ta’ Avila biex meta ma tkunx tista’ torqod kienet taqra xi biċċa imbghad tevalwha sew. Teresa xtaqet li tingħaqad ma xi komunita’ reliġjuża oħra imma, kif jgħid il-Malti ‘Ix-xitan m’għandux ħalib’ u Teresa ma setgħetx twettaq xewqitha għax kellha dmir id-dar u ma setgħetx taqbad u titlaq. L-iskola, il-familja kollha kienu ta tfixkil imma hija baqgħet soda quddiem dawn l-isfidi u xtaqet tagħmel il-voti privati, Mons. Pace d-direttur spiritwali qabel magħha, anzi huwa issugerixxa li din tagħmilhom fil-festa ta’ Santa Teresa fil-15 ta’ Ottubru. Ta xbejba qaddisa Teresa ħassita mbeżża meta waslet biex tmur twiegħed ‘l Alla ħaġa tant serja u meta bdiet taħseb fuq il-ġenituri u ħutha naqsilha l-kuraġġ u nhar il-festa ta’ Santa Teresa, Teresa m’għamlithomx il-voti. Iżda hija ma ħallitx lix-xitan jirbaħ għaliex fil-21 t’Ottubru tas-sena 1872 hi għamlet il-voti mixtieqa minha, minn idejn Mons. Pietru Pace innifsu għalkemm kien għadu vigarju ġenerali tad-djoċesi t’Għawdex. Minkejja l-impenji, hu dejjem baqa jidderieġi lil Teresa.
Ċaħda
Hija kienet mara ta’ Sofferenza kbira, fil-fatt dawk ta madwara kienu jinnutawa li hija ma kienitx tiekol, anqas meta kienet ma tiflaħx. Bdiet tiċċaħad mill-ikel u x-xorb, immaġina kif tista' qatt kienet tgħaddi bil-ħaxix u l-ħobz biss, il-laħam qatt ma kienet tmissu. Kient anke toqgħod lura minn ikel sustanzjuż u dan it-tip ta' ikel żammitu matul ħajjitha kollha. Meta bdiet tgħix fil-komunita’, meta setgħet, Teresa lis-sorijiet ma kinitx tħallihom neqsin, meta kienet tircievi xi karita’ mill-biċċerija lis-sorijiet kienet tigħdilhom ‘Oggi mangia il carne e lascia le patate’ u hi ma tiekolx laħam. Fis-sena 1872 Mons. Pietru Pace inħatar bħala r-ragħaj tad-djoċesi Għawdxija. Hu ma telaqx lil Teresa u biex ma jħallixjiex nieqsa mid- direzzjoni spiritwali huwa ssuggerilha li tieħu bħala direttur spiritwali lil Dun Robert Caruana Gatto, saċerdot magħruf għall-qalb tajba tiegħu. Lil Teresa huwa tagħha il-virtujiet sabieħ u ħarriġa b’id qawwija fl-ubidjenza. Pawlu Nuzzo, missierha, iżewweġ kbir u lil uliedu sfortunatament ħallihom żgħar. Elena omm Pawlu, baqgħet tgħix magħhom sa l-aħħar. In-nanna Elena kellha xi 80 sena, u Teresa kellha t-tmexxija tad-dar f’idejha. Pawlu kien bniedem ta ġenerożita’ kbira u jingħad li saħansitra darba neħħa l-ġlekk biex jagħtih lil tallab. Ġesu’ stess kien jgħidilna li meta tagħmel karita, 'L-id il-leminija m’għandiex tkun taf dik li għamlet ix-xellugija' għaliex Pawlu ma kienx idoqq trombi bis-solidarjeta’ li kien juri mal-fqir. Jingħad ukoll li kienu ġili jħabbtulu waqt l-ikel u mhux talli ma jagħtihomx xi flus imma talli jagħtihom saħansitra l-platt tiegħu bl-akbar għożża u imħabba. Kif nistgħu imbgħad ma nagħrfux is-sens ta karita’ qawwi ta' Teresa meta dan tnissel minn missierha stess, dan il- virtu' narawh ħafna f’l-iskola meta ġieli daħlet it-tfal tal-foqra b’XEJN!! Fl-1876 meta Teresa kellha 25 sena, missierha qabditu 'disinterite'. Din kienet marda fl-isktonku u l-musrana z-zigħra. Ta’ 73 sena Pawlu kien jidher li wasal fix-xifer ta ħajtu u għalhekk fis-27 ta' Marzu 1876 kien wasal biex jirċivi s-sagramenti meta radd ruħu fl-eta’ ta’ 73.
Masġar tal-Palm ta' Elche
Protezzjonijiet tas-seklu 20
L-isforzi ta' protezzjoni tal-imsaġar tal-palm ilhom minn qabel id-deżinjazzjoni tal-istatus ta' Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-sena 2000. Peress li l-importanza ekonomika tal-imsaġar tal-palm naqset, il-huertas bdew jiġu abbandunati. Il-gvern Spanjol għadda leġiżlazzjoni protettiva għall-ewwel darba fis-snin 30 tas-seklu 20. Il-Ministeru għall-Agrikoltura fir-Repubblika ta' Spanja pprojbixxa l-qtugħ tas-siġar u l-attivitajiet li kienu qed jipperikolaw is-siġar tal-palm fit-8 ta' Marzu 1933. Il-Ministeru għall-Edukazzjoni Nazzjonali invoka l-Liġi dwar it-Teżor Artistiku fis-27 ta' Lulju 1943 u ddeżinja l-imsaġar tal-palm kollha ta' Elche bħala Ġnien Artistiku. Il-Pjan Ġenerali għall-Iżvilupp Urban ta' Valencia tal-1962 ippermetta l-bini tad-djar fil-huertos għall-edukazzjoni, għall-ospitalità jew għall-parks. Sabiex iduru mal-leġiżlazzjoni, ir-residenti reġgħu ħawwlu s-siġar tal-palm fi ħdan il-huerto, u b'hekk kissru l-allinjament oriġinali tal-imsaġar tal-palm. Fis-snin 70 tas-seklu 20, il-gvern ta' Valencia kklassifika mill-ġdid xi msaġar tal-palm bħala huertos soċjali sabiex jindirizza l-ħtieġa dejjem tikber għall-infrastruttura soċjali. Il-klassifikazzjoni mill-ġdid ippermettiet il-kostruzzjoni tal-ġonna artistiċi, tal-iskejjel, tal-lukandi u tad-djar, kif ukoll tal-faċilitajiet tas-saħħa, sportivi u reliġjużi fuq ċerti msaġar tal-palm speċifikati. Il-leġiżlazzjoni bikrija ma rażżnitx it-tiċkin tal-imsaġar tal-palm.
B'rispons għal dan, il-gvern reġjonali ta' Valencia għadda leġiżlazzjoni iktar stretta. Il-gvern reġjonali ta' Valencia għadda l-Liġi dwar it-Tutela u l-Ħarsien tal-Imsaġar tal-Palm ta' Elche fl-1986, u b'hekk din ħadet post ir-regolamenti preċedenti kollha. Il-gvern reġjonali ta' Valencia sawwar bord ta' fiduċjarji, imsejjaħ il-Patronato del Palmeral, sabiex jipproteġi u jippromwovi l-imsaġar tal-palm fil-limiti tal-belt ta' Elche u lil hinn. Il-Patronato del Palmeral neħħa n-nuqqasijiet ġuridiċi u rregolamenta l-operazzjonijiet fl-imsaġar tal-palm, inkluż il-qtugħ tal-weraq tal-palm niexef għal Ħadd il-Palm. Sabiex jipproteġi l-imsaġar tal-palm bħala wirt storiku u kulturali, il-Pjan Ġenerali għall-Iżvilupp Urban tal-1998 ikkonverta l-huertas privati fi spazji pubbliċi. Il-pjan żied il-ġonna storiċi urbani mal-protezzjonijiet tal-imsaġar tal-palm u pprojbixxa kwalunkwe intervent mingħajr l-approvazzjoni mill-Patronato del Palmeral. Il-leġiżlazzjoni kienet effettiva sad-deżinjazzjoni tal-istatus ta' Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-sena 2000.
Madre Teresa Nuzzo
Vokazzjoni
Teresa għamlet l-ewwel attentat tagħha fl-1889 meta marret għand is-sorijiet ta’ Santa Skolstika ġewwa l-Birgu u tkellmet dwar l-vokazjoni tagħha, is-sorijiet tal-klawsura għarfu l-kwalitajiet sbieh tagħha u saħansitra offrewlha li jdaħħluha mingħajr dota tant kemm xtaquha tidħol magħhom. Id-distanza li għal dak iz-zmien kienet kbira, bejn Malta u Għawdex ma qatiliex qalbha lil Teresa biex tieħu l-parir ta’ Mons. Pietru Pace. Hu għamililha ċara li l-ħajja monastika ma kinietx tgħodd għaliha u għalhekk Teresa ma kkumentatx. Il-mewt fuq ommha ġiet ħabtha u sabtha. Luwiża omm Teresa kien għad kellha biss 52 sena meta raddet ruħha ‘l Alla nhar it-8 ta’ Ottubru 1881. Min dak inhar beda jieħu ħsiebhom l-ispiżjar Franġisku Saverju Nuzzo, ħuthom ma tantx damu hemm għax Agatina u Filumena iżżewwġu. Lil Teresa kulħadd kien iħobbha mill-kbir saż-żgħir. Meta kellha 30 sena diġa’ kienu jmorru jfittxuha għall-pariri. Hi kienet tgħinhom mhux biss finanzjarjament iżda anke kienet tbiddlilhom ħajjithom billi tirrakomandhom għand is-sorijiet tal- ‘Bon Pastur’.
Masġar tal-Palm ta' Elche
Protezzjonijiet tas-seklu 21
F'Diċembru 2000 fl-24 laqgħa tal-Kumitat tal-Wirt Dinji, l-UNESCO rnexxielha tistabbilixxi l-Masġar tal-Palm u El Misteri d'Elx (Il-Misteru ta' Elche) bħala Sit ta' Wirt Dinji. L-organizzazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti kkwotat il-kriterju (ii) peress li l-Masġar tal-Palm ta' Elche rrappreżenta t-tkabbir u l-koeżjoni kulturali permezz ta' prattiki ta' trasferenza tal-pajsaġġ mit-Tramuntana tal-Afrika għall-Ewropa. Il-Masġar tal-Palm ta' Elche għadu sit romantiku u għar-ritwali, inkluż l-insiġ tal-weraq tal-palm għall-purċissjonijiet ta' Ħadd il-Palm. Barra minn hekk ikkwotat il-kriterju (v), minħabba l-importanza kulturali tas-sistema tal-irrigazzjoni eteroġenja (Rumana, Iżlamika u Kristjana). Minbarra l-UNESCO, Spanja ssieħbet ma' Franza fl-Istazzjon ta' Phoenix (Estación Phoenix) sabiex tipproteġi l-Masġar tal-Palm ta' Elche. Is-sħubija tinkludi l-Muniċipalità Spanjola ta' Elche, il-Gvern Reġjonali ta' Valencia u l-Universitajiet ta' Elche u ta' Alicante, kif ukoll l-Istitut Nazzjonali Franċiż tar-Riċerka Agronomika u ċ-Ċentru tal-Kooperazzjoni Internazzjonali tar-Riċerka Agronomika għall-Iżvilupp.
Il-protezzjonijiet attwalment qed jiġu rriveduti mill-Kunsill tal-Belt ta' Elche u mill-UNESCO. Il-Kunsill tal-Belt ta' Elche qed jirrieżamina pjan speċjali ieħor, li jippermetti kostruzzjonijiet temporanji (eż. tined) għall-ġonna muniċipali u għat-turiżmu, inkluż klassijiet dwar in-natura, il-bejgħ tal-affarijiet tal-ġonna u workshops dwar is-siġar tal-palm. Il-pjan jista' jaffettwa 67 masġar tal-palm (1.5 miljun m2 minn total ta' 2.4 miljun m2 ) fi ħdan is-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. L-UNESCO attwalment qed tiddiskuti l-bidliet fil-protezzjoni sabiex tippermetti l-użu iktar mifrux tas-siġar tal-palm minflok il-weraq tagħhom biss. Minkejja l-protezzjonijiet tal-UNESCO, il-Masġar tal-Palm ta' Elche għadu mhedded minn forzi lil hinn mill-industrijalizzazzjoni.
Theddidiet
It-tibdil fil-klima, l-organiżmi qerrieda u l-mard jheddu l-Masġar tal-Palm ta' Elche. Ix-xemx mhux adegwata, l-umdità u l-varjazzjonijiet usa' fit-temperatura minħabba t-tibdil fil-klima jxekklu l-istaġun tat-tkabbir tas-siġar tal-palm. Il-bumunqar aħmar tal-palm (Rhynchophorus ferrugineus) huwa organiżmu qerriedi li infesta diversi huertas, u bied il-bajd tiegħu fil-friegħi tas-siġar tal-palm. L-insett aħmar tat-tamal (Phoenicococcus marlatti) ibid il-bajd maz-zokk u mal-friegħi tas-siġar tal-palm, u dan jirriżulta fit-tkattir ta' fungu invażiv. Sabiex jindirizzaw dawn l-insetti qerrieda, dawk li jieħdu ħsieb il-ġestjoni tal-Masġar tal-Palm ta' Elche jużaw il-kontroll bijoloġiku tal-organiżmi qerrieda, nases bil-feromoni u pestiċidi speċifiċi approvati. Fi ħdan l-Istazzjoni ta' Phoenix, l-Istitut Nazzjonali Franċiż tar-Riċerka Agronomika u ċ-Ċentru tal-Kooperazzjoni Internazzjonali tar-Riċerka Agronomika għall-Iżvilupp jagħmlu riċerka bijoloġika sabiex iżidu r-reżistenza tas-siġar tal-palm għall-klima, għall-organiżmi qerrieda u għall-mard. Dawk li jieħdu ħsieb il-ġestjoni tal-Masġar tal-Palm ta' Elche użaw ukoll il-predaturi tal-insetti qerrieda Rhyzobius lophantae u Chilocorus bipustulatus.
Masġar tal-Palm tas-seklu 21
Skont il-ġestjoni tal-UNESCO u tal-Istazzjon ta' Phoenix, il-masġar tal-palm għadda minn tranżizzjoni u minn sit lokali sar destinazzjoni turistika. Il-Masġar tal-Palm ta' Elche huwa l-unika masġar tal-palm fl-Ewropa b'oriġini tat-Tramuntana tal-Afrika u huwa l-ikbar wieħed fil-kontinent. Il-Masġar tal-Palm ta' Elche jikkostitwixxi wkoll l-iżjed masġar tal-palm fit-Tramuntana u fost l-ikbar imsaġar tal-palm fid-dinja. Illum il-ġurnata, il-belt ta' Elche fiha 97 masġar magħmula minn 70,000 siġra tal-palm tat-tamal, ikkonċentrati fix-xatt tal-Lvant tax-xmara Vinalopó. Barra mid-dominju tal-belt ta' Elche, imsaġar kbar oħra fihom madwar 130,000 siġra tal-palm tat-tamal. B'kollox, Elche u l-inħawi tal-madwar fihom 200,000 siġra tal-palm. Il-Masġar tal-Palm ta' Elche fih erja ta' iktar minn 3.5 km2 (1.4 mil kwadru), inkluż 1.5 km2 (0.58 mili kwadri) fi ħdan il-belt ta' Elche. Il-Masġar tal-Palm ta' Elche jinkludi l-Ġnien Artistiku Nazzjonali, il-Mużew tal-Masġar tal-Palm, ir-Rotta ta' El Palmeral u l-Park Muniċipali.
Ġnien Artistiku Nazzjonali (Ġnien Huerto del Cura)
Il-Ġnien Artistiku Nazzjonali jinkludi l-imsaġar tal-palm, il-Kollezzjonijiet Ornamentali, l-għadajjar, l-iskulturi, u l-binja tal-ġnien. Xi siġar tal-palm jikbru sa għoli ta' iktar minn 30 metru u jgħixu saħansitra sa 300 sena. Il-"Palma Imperjali" (Palmera Imperial) għandha 176 sena u hija siġra tal-palm tat-tamal maskili (Phoenix dactylifera) b'seba' zkuk bl-għamla ta' kandilabri. Il-belt ta' Elche semmiet lill-palma għal Eliżabetta (Sissi), l-Imperatriċi konsorti ta' Franz Joseph, li żar il-masġar fl-1894 flimkien mal-Kappillan Castaño. Il-Kollezzjoni Ornamentali fiha 70 speċi differenti ta' siġar tal-palm, l-iktar siġar tal-palm tat-tamal (Phoenix dactylifera), kif ukoll siġar taż-żebbuġ u siġar taċ-ċitru.
Mużew tal-Masġar tal-Palm  (Mużew ta' El Palmeral)
Il-Mużew tal-Masġar tal-Palm, li jinsab fi ħdan żewġ djar tradizzjonali tas-seklu 19 ikkollegati flimkien permezz ta' skybridge, jispjega fid-dettall il-kuntest storiku u kulturali tal-Masġar tal-Palm u l-istatus ta' Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Il-mużew fih żewġ sulari u jipprovdi wkoll dimostrazzjonijiet mill-Palmereros (ħaddiema tas-siġar tal-palm) li jlaqqmu s-siġar tal-palm bojod.