cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Materja skura
Ir-rotazzjoni tal-Galassji
Il-kurvi tar-rotazzjoni tal-galassji spirali fornew evidenza osservattiva importanti għall-ħtieġa tal-materja skura. Dawn il-galassji fihom popolazzjoni vasta ta' kwiekeb fuq orbiti kważi ċirkolari madwar iċ-ċentru galattiku. Kif jiġri fil-każ tal-orbiti planetarji, skont it-tielet liġi ta' Kepler l-istilel bl-ikbar orbiti galattiċi għandhom l-iċken veloċitajiet orbitali; Imma t-tielet liġi ta' Kepler tapplika biss għall-kwiekeb qrib il-periferija ta' galassja spirali, billi nissoponu minn qabel li l-massa magħluqa mill-orbita hi kostanti. Ma dan kollu l-astronomi għamlu osservazzjonijiet tal-veloċitajiet orbitali tal-istilel fir-reġjuni periferiċi ta' għadd kbir ta' galassji spirali, u sabu li fl-ebda każ ma jssegwu t-tielet liġi ta' Kepler dawn il-veloċitajiet. Bil-kontra minnflok jonqsu iżjed ma tkun kbira d-distanza miċ-ċentru, il-veloċitajiet jibqgħu kostanti. L-implikazzjoni hi li l-massa magħluqa mill-orbiti tikber iżjed ma jkun kbir ir-raġġ, anki għall-istilel li mid-dehra jinstabu viċin il-limitu tal-galassja. Minkejja li tinsab ħdejn il-konfini tal-parti luminuża tal-galassja, din għandha profil ta' massa li tidher li jkompli 'l hemm sewwa mir-reġjuni okkupati mil-kwiekeb.
Fil-każ tal-istilel qrib il-periferija ta' galassja spirali, b'veloċitajiet orbitali osservati normalment ta' 200 kilometru fis-sekonda, kieku l-galassja kienet magħmula mill-materja li tidher biss, dawn l-istilel ma jdumux ma jitilquha billi l-veloċitajiet orbitali tagħhom huma erba' darbiet ikbar mill-veloċità tal-ħrib tal-galassja. La ma nosservawx galassji li qegħdin jinfirxu b'dan il-mod, fil-ġewwieni tagħhom bilfors irid ikun hemm ammont ta' massa li mhux qegħdin inqiesuha meta ngħoddu flimkien il-massa tal-partijiet viżibbli. thumb|upright=0.9|Lenti gravitazzjonali f'grupp ta' galassji.
Il-lentijiet gravitazzjonali
Il-lentijiet gravitazzjonali jistgħu jkunu prova oħra tal-eżistenza tal-materja skura. Il-massa viżibbli mhijiex biżżejjed biex toħloq lenti gravitazzjonali, għalhekk għal din il-lenti hemm bżonn il-preżenza ta' kwantitajiet enormi ta' materja skura biex ikun hemm massa totali kapaċi li tgħawweġ il-mogħdija tad-dawl.
Rivoluzzjoni Russa
Il-mixja lejn ir-rivoluzzjoni
Filwaqt li l-iskjavitù u l-fewdaliżmu mill-Ewropa kien ilu li nqata’ u anke ċ-ċittadini kellhom dritt li jkunu proprjetarji ta’ l-artijiet li jaħdmu, fir-Russja l-qagħda kienet ferm differenti. F’dan l-akbar imperu ċ-ċittadini - raħħala u bdiewa - ma kellhom l-ebda drittijiet. L-art li kienu jaħdmu ma kinitx tagħhom. Huma kienu servi tan-nobbli li tiegħu l-art kienet proprjetà. Jista’ jingħad li n-nies litteralment kienu proprjetà tan-nobbli u meta art kienet tgħaddi minn nobbli għall-ieħor din kienet tinkludi lin-nies li kienu jaħdmuha.
Materja skura
Aspetti sperimentali
Fil-21 ta' Awwissu 2006, in-NASA ħarġet starrija għall-istampa li skontha it-teleskopju Chandra sab xhieda diretta tal-eżistenza tal-materja skura fejn jiltagħu żewġ ġemgħat ta' galassji. Fil-bidu tal-2007, l-astronomi tal-Cosmic Evolution Survey u t-Teleskopju spazjali Hubble, permezz ta' tgħarif miksub mit-teleskopju Hubble u minn strumenti fl-art, pinġew mappa tal-materja skura u wrew li dawn jippermeaw l-univers; fejn insibu materja viżibbli jkun hemm ukoll kwantitajiet kbar ta' materja skura, imma din hi preżenti wkoll fiż-żoni fejn m'hemmx materja viżibbli.
Rivoluzzjoni Russa
Il-mixja lejn ir-rivoluzzjoni
Kien biss li fl-1861 li ddaħħlet liġi li l-poplu mhux nobbli seta’ jkun prorjetarju ta’ l-art tiegħu. Din kienet daħqa fil-wiċċ minħabba li r-raħħala u l-bdiewa xejn ma kellhom tagħhom speċjalment flus u bix-xejn żgur ma kinux se jixtru l-art!
Materja skura
Aspetti sperimentali
Fit-3 Ta' April 2013, ix-xjenzjati tan-NASA qalu li l-Alpha Magnetic Spectrometer fuq l-Istazzjon Spazjali Internazzjonali x'aktarx innota traċċja ta' materja skura. L-ewwel riżultati tal-iSpace-borne Alpha Magnetic Spectrometer urew eċċess ta' pożitroni b'enerġija għolja fir-raġġi kożmiċi, li nistgħu nispjegah bil-preżenza tal-materja skura.
L-ipoteżijiet prevalenti
Fil-letteratura dehru bosta teoriji biex jispegaw in-natura ta' dik li tissejjaħ "massa nieqsa", marbuta ma' diversi fenomeni. Il-materja skura kieku tinsab fid-"dlam" madwar il-kwiekeb u tinqasam b'mod fondamentali f'barjonika u mhux barjonika:
Rivoluzzjoni Russa
Il-mixja lejn ir-rivoluzzjoni
Is-sitwazzjoni ma kinitx waħda pjaċevoli u minkejja ċerti tibdiliet il-poplu baqa’ jgħix fil-faqar. L-affarijiet komplew jeħżienu hekk kif fl-1914 faqqgħet l-Ewwel Gwerra Dinjija. Id-diffikultajiet li ġabet magħha din il-gwerra wasslet biex f’Ottubru ta’ l-1917 seħħet r-rivoluzzjoni Russa. L-għajta ta’ ‘Paċi, Ħobż u Art’ hekk kif imxerrda minn Vladimir Iljich Lenin appellat lil masses ta’ ħaddiema u suldati - li kienu qiegħdin jirritornaw mill-front - imxebba’ mill-gvern proviżorju ta’ Kerensky li f’Ottubru ħa l-poter wara l-abdikazzjoni tal-Kzar.
Ir-rivoluzzjoni ta’ Ottubru kienet waħda organizzata għall-aħħar. Id-diversi kunsilli ta’ ħaddiema u suldati, komunement magħrufa bħala Soviets, kienu nfurmati b’kull ma kien se jseħħ u kollha kellhom l-ordnijiet tagħhom. Is-sinjal kien tir sparat mill-bastiment Aurora. Ma’ dan it-tir suldati u baħrin li kienu jiffurmaw il-Gwardji Ħomor attakkaw il-Palazz tax-Xitwa fi Petrograd arrestaw il-membri tal-gvern proviżorju u installaw it-tmexxija Bolxevika. Is-suċċess ta’ din ir-rivoluzzjoni, minkejja l-gwerra ċivili li seħħet bejn l-1919 u l-1921, iggalvanizzat lill-partiti u movimenti xellugin madwar id-dinja.
Materja skura
L-ipoteżijiet prevalenti
Jaħsbu li mill-inqas 90% tal-materja skura mhijiex barjonika. Infatti, billi l-abbondanza kożmika tad-dewterju (atomu tad-dewterju għal kull 100 000 ta' idroġenu) hi estremament sensibbli għad-densità tal-materja fil-forma ta' barjoni, kieku d-densità barjonika kienet ogħla il-preżenza tad-dewterju kienet tkun ħafna iżjed baxxa. Bil-kuntrarju l-abbundanza osservata tad-dewterju hi kompatibbli mad-densità tal-materja osservata.
Charles Dierkop
Charles Dierkop (Wisconsin, Stati Uniti tal-Amerika, 1936) huwa attur Amerikan.
Materja skura
L-ipoteżijiet prevalenti
Qed issir ukoll distinzjoni bejn il-"materja skura kisħa", irrappreżentata essenzjalmente mill-partiċelli ipotetiċi tal-"lenti" WIMP, u l-"materja skura sħuna", irrappreżentata min-newtrini, li, kif għedna, huma partiċelli superveloċi.
Teoriji alternattivi
Hemm minoranza ta' riċerkaturi li l-ipoteżi tal-materja skura ma jqisuhiex soddisfaċenti bħala spjegazzjoni tal-effetti osservati. Fosthom:
It-teoriji li jipproponu xi modifika tad-dipendenza tal-kamp gravitazzjonali fuq id-distanza intwerew li mhumiex adattati biex jispjegaw il-kurvi ta' rotazzjoni tal-galassji spirali, għax il-previżjonijiet tagħhom jirriżultaw f'kunflitt ma' xhieda osservattiva oħra li hi universalment aċċettata.
S'issa l-ebda teorija mhi aċċettata għal kollox mill-komunità astronomika billi attwalment hu impossibbli li tiġi verifikata b'mod risoluttiv.
Ħoloq esterni
Esperimenti għat-tfittix tal-materja skura:
Palinivoru
Fiż-Żooloġija, Palinivoru (mil-Grieg "palyn" - "palini-" li tfisser trab jew spori u "vorare" - "-voru" li tfisser tibla u taħtaf l-ikel) jew Pollinivoru (mil-Latin "pollinis" - "pollini-" li tfisser dqiq fin u "vorare" - "-voru" li tfisser tibla u taħtaf l-ikel), ħafna drabi hija definita bħala kwalunkwe organiżmu li jiekol il-pollinu li jipproduċu il-pjanti tal-fjuri u hija dieta erbivora speċċjalizzata. Dawn l-annimali normalment huma selettivi ħafna jew jagħżlu bir-reqqa il-fjuri tal-pjanti nklużi dawk tal-ġimnospermi, li għandhom livelli għolja ta' nutrijenti.
Il-biċċa l-kbira ta' l-annimali Palinivori veri huma insetti jew araknidi. l-applikazzjoni stretta ta' din il-kategorija, essenzjalment tinkludi n-naħal kollha (madwar 20,000 speċi) u ftit tipi differenti ta' żnażan, għax għal dawn il-pollinu huwa l-uniku ikel solidu li jikkunsmaw fl-istadji tal-ħajja kollha tagħhom. Filwaqt l-ispeċi ta' araknidi palinivori ġeneralment jieklu il-parti likwida ta' ġewwa tal-pollinu mingħajr ma jikkunsmaw il-parti solida ta' barra.
Il-lista tikber ħafna jekk wieħed jikkunsidra li jinkludi l-ispeċi kollha li f' xi stadju jew ieħor tal-ħajja jkunu jieklu il-pollinu biss iżda mhux matul iċ-ciklu kollu ta' ħajjithom. F' dan il-każ, ħafna friefett, baħrijji, dbieben u insetti oħra jistgħu jiżdiedu fil-lista ta' din il-kategorija u ma' dawn hemm numru vast ieħor ta' insetti, għasafar u mammiferi nektarivori jew nettarivori li jikkunsmaw opportunistikament il-pollinu.
Rivoluzzjoni Industrijali
250px|thumb|
Ir-Rivoluzzjoni Industrijali ġabet bidliet kbar fl-Ewropa. L-akbar bidla kienet dik ta’ klassi ta’ nies li l-ġid tagħhom ma bdewx jagħmluh minn fuq il-prodotti agrikoli, iżda mill-manifattura. Dan wassal għall-ftuħ ta’ diversi fabbriki li bdew jattiraw għadd ta’ nies mill-kampanja li jmorru jaqilgħu l-għixien fl-ibliet. Id-differenza kienet li għall-ħidma li kienu qiegħed jagħmlu bdew jitħallsu. Għall-ewwel darba diversi nies bdew jaraw il-flus f’idejhom, u anke jekk ma kinux ħafna, setgħu jtejbu xi ftit il-kundizzjonijiet tal-għixien tagħhom.
Iżda l-effett tar-rivoluzzjoni industrijali kien il-fatt li ddaħħlet il-ġirja mal-kwoti. Il-kundizzjonijiet ma kinux mill-itjeb u l-ħaddiema - li issa bdew jikbru bħala klassi soċjali - sabu lilhom infushom jaħdmu sigħat twal ferm aktar milli kien maħsub. Il-ħlas kien ftit meta mqabbel max-xogħol li kienu qed jagħmlu. Xogħol kontinwu li ma jaqta‘ xejn. Il-kundizzjonijiet tal-iġene u ndafa fuq il-post tax-xogħol ma kinux mill-aqwa.
Larry David
thumb|David, 16 ta' Diċembru, 2009 Lawrence Gene "Larry" David (New York, Stati Uniti, 2 ta' Lulju, 1947) huwa attur, stand-up comedian, produttur tal-films, u xeneġġjatur Amerikan.
Tupaja komuni
It-Tupaja komuni (Tupaia glis) huwa speċi ta' mammiferu plaċentat ta' daqs żgħir mifrux fix-Xlokk ta' l-Asja.
Ryan Beswick
Ryan Oliver Beswick (twieled fit-12 ta' Novembru 1988) huwa plejer tal-futbol Ingliż li attwalment jilgħab ma' Tamworth.
Kevin Sammut
Kevin Sammut (twieled fis-26 ta' Mejju 1981) huwa eks-plejer tal-futbol li l-aħħar li lagħab ma' Ħamrun Spartans fil-Premier League Malti bħala midfilder. Bħalissa qiegħed iservi sospensjoni għal ħajtu wara każ ta' korruzzjoni.
Aleks Farrugia
Il-wild il-kbir ta' Vincent, eks-ħaddiem it-tarzna, u Mary, neè Muscat, Aleks Farrugia ħa l-edukazzjoni tiegħu fis-Seminarju Minuri, ir-Rabat, is-Sixth Form tal-Imsida u mbagħad studja l-filosofija fl-Università ta' Malta, fejn huwa speċjalizza fil-filosofija politika u tal-komunikazzjoni. Wara kompla jistudja l-ġurnaliżmu fl-Ingilterra. Serva bħala editur tal-gazzetta it-Torċa u kien ukoll attivista poltiku.
Politika
L-ewwel involviment politiku ta' Aleks Farrugia kien fil-Moviment Graffitti, fejn wara ftit taż-żmien inħatar bħala membru tal-eżekuttiv tal-għaqda u anke sar deputat segretarju.
Fiż-żmien tal-Università huwa kellu sehem fil-politika studenteska, billi waqqaf l-għaqda "Panoptikon", li damet topera għal xi xhur u anke organizzat seminar nazzjonali bit-tema "Fejn sejjer ix-Xellug f'Malta?". Wara li din l-għaqda ma baqgħetx tiffunzjona huwa serva fl-eżekuttiv tal-għaqda "Pulse", fil-karigi ta' Segretarju Ġenerali u Viċi President. F'dan iż-żmien huwa kien l-awtur ewlieni ta' dokument dwar l-edukazzjoni universitarja, li partijiet minnu kienu adottati mill-Partit Laburista fil-manifest elettorali tal-2003.
Fl-aħħar sena tal-Università huwa kien elett ukoll fl-eżekuttiv tal-Partit Laburista għal tliet snin konsekuttivi, sakemm fl-2003 kien elett bħala Segretarju Edukattiv, fl-amministrazzjoni tal-Partit. Huwa dam f'din il-kariga għal erba' snin, u fost oħrajn waqqaf l-iskola politika "Politicos". Huwa serva wkoll bħala Kunsillier Lokali, għal-lokalità tan-Naxxar.
Bħalissa huwa membru fil-kumitat "Ħsieb u Azzjoni" maħtur mill-mexxej laburista, Joseph Muscat.
Ġurnaliżmu
Minkejja li meta kien l-Università kien diġà kien beda jinvolvi ruħu fi programmi tar-radju, kemm fuq ir-radju tal-Università, fejn anke pproduċa u ppreżenta sensiela ta' programmi dwar il-filosofija, u fuq Radju Malta, fejn ipproduċa u ppreżenta programmi dwar letteratura, il-karriera ġurnalistika ġiet b'kumbinazzjoni meta One TV kien ħareġ sejħa għal ġurnalisti fl-1999.
Għal xi żmien ħadem ukoll fuq il-ġurnal elettroniku "maltastar.com", flimkien ma' Joseph Muscat.
Fl-2004, Aleks mar jaħdem mal-Union Press, fid-dipartiment tat-TORĊA, fejn qabel ma nħatar editur f'Lulju 2007, serva wkoll bħala deputat editur tal-istess gazzetta.
Bħalissa jippreżenta wkoll programm bl-isem "Linja Diretta", fuq One Radio, fin-12.30 kull nhar ta' Erbgħa.
Kitba
Aleks Farrugia ilu midħla tal-qasam tal-letteratura sa minn meta kien għadu żgħir, fejn kien anke rebaħ għadd ta' kompetizzjonijiet tal-poeżija. Kien membru kemm tal-Għaqda Poeti Maltin u anke tal-Għaqda Letterarja Maltija.
Fl-1997, huwa ppubblika l-ewwel ktieb tiegħu, "Iħirsa fil-Mera", dramm li bih Aleks kien isemma' b'mertu fl-edizzjoni tas-sena ta' qabel tal-Premju Francis Ebejer għall-kitba tat-teatru. Għadd ta' kitbiet oħra dehru f'pubblikazzjonijiet Maltin u anke fl-Italja. Studju dwar it-teatru ta' Vaclav Havel, li kien ippreżentat f'konferenza fir-Repubblika Ċeka fl-1999, kien ippubblikat fir-Repubblika Ċeka u distribwit fi Franza, Spanja u l-Polonja.
Mária Kolíková
Mária Kolíková (twieldet fid-29 ta' Awwissu 1974) hija politika Slovakka li bħalissa tinsab isservi bħala l-Ministru tal-Ġustizzja tas-Slovakkja. Hija qed taħdem fuq ir-riforma tas-sistema tal-ġudikatura u t-tnaqqis tal-korruzzjoni billi tinvestiga ġudizzji korrotti u ttejjeb il-fiduċja tal-pubbliku fil-ġudikatura. Kolíková qabel ħadmet fil-Ministeru tal-Ġustizzja meta Lucia Žitňanská kienet ministru.
Pixxivoru
Fiż-Żooloġija, Pixxivoru (mil-Latin "piscis" - "pixxi-" li tfisser ħuta u "vorare" - "-voru" li tfisser tibla u taħtaf l-ikel), ħafna drabi hija definita bħala kwalunkwe organiżmu li jiekol il-ħut u hija dieta karrnivora speċċjalizzata. Dawn l-annimali normalment huma selettivi ħafna jew jagħżlu bir-reqqa u jkunu jieklu ftit speċi biss.
Rafael Nadal
Rafael Nadal Parera (twieled fit-3 ta' Ġunju 1986) huwa tennist professjonali Spanjol li bħalissa huwa klassifikat fit-tielet post fil-klassifika tal-Association of Tennis Professionals (ATP).
Huwa meqjus bħala l-aqwa tennista fl-istorja kollha fuq il-courts tat-tafal u wieħed mill-aqwa ta' kull żmien. Sal-lum huwa t-tennis maskili bl-aktar titli ta' Grand Slam singles, b'21, quddiem Roger Federer tal-Iżvizzera u Novak Djokovic tas-Serbja, it-tnejn b'20.
Tupaja ta' denbu lixx tat-Tramuntana
It-tupaja ta' denbu lixx tat-Tramuntana (Dendrogale murina) huwa speċi ta' mammiferu plaċentat ta' daqs żgħir mifrux fix-Xlokk tal-Asja.
Tupaja ż-żgħir
It-Tupaja ż-żgħir (Tupaia minor) huwa speċi ta' mammiferu plaċentat fl-ordni Scandentia.
Mustafa Kemal Atatürk
Mustafa Kemal Atatürk, magħruf f'pajjiżu bħala Gazi Mustafa Kemal Paxa (Saloniki, Mejju 1881 – Istanbul, 10 ta' Novembru 1938) kien ġeneral Tork.
Karmenu Mallia
Karmenu (sive Carmel) Mallia (Ħal Qormi, 9 ta’ Novembru 1929 - ) hu kittieb u Esperantista Malti.
Bijografija
Karmenu Mallia għamel l-istudji tiegħu fl-iskola primarja tal-gvern f’Ħal Qormi u wara s-Seminarju.Għamel tliet snin studju fil-filosofija u l-lingwa Franċiża f’Vals-pres-le Puy, Franza. Wara, għallem il-Franċiż u l-Istorja fil-Kulleġ San Alwiġi.
Kien Spettur Anzjan tas-Saħħa. Għallem il-Franċiż u l-Malti fil-Junior Lyceums tal-Gvern u fil-Kulleġġ Mount Carmel (illum Saint Elias College). Għallem ukoll l-Esperanto f’korsijiet organizzati mill-Malta Esperanto-Societo. Hu membru tal-Akkademja tal-Esperanto. Awtur ta’ diskorsi dwar il-letteratura Maltija u l-Istorja ta’ Malta f’dawn il-kungressi universali tal-Esperanto: f”Varsavja, Polonja u Montpelier, Franza. Artikli tiegħu dwar il-letteratura Maltija dehru f’diversi antoloġiji bl-Esperanto. Għandu l-Liċenzjat fl-Esperanto mill-British Esperanto Assoc., il-BA.Hons. fil-Franċiż mill-università ta’ Londra,u dottorati fin-Naturopatija, fil-letteratura u fl-Istudji Bibliċi.
Kiteb diversi radjudrammi, esejs u traduzzjonijiet minn kittieba Franċiżi li nstemgħu fuq ir-Rediffusion (illum il-PBS).
Drammi
Dawn id-drammi għadhom ma nħadmux: Eros - dramm fi tliet atti; Il-Profeta (dramm miktub f’versi fi tliet atti u epilogu); Dun Mikiel Xerri.
Bijografija
e) Diskorsi: 2013:It-Tabib Louis A. Buttigieg, MD; Il-Poeżija tat-Tbatija b’riferenza għal Alfred de Vigny. 226 Mallia hu fundatur u l-ewwel editur ta’ dawn ir-rivisti tal-poeżija: a)Versi (1986-90) li wara ħaditha f’idejha l-Għaqda Poeti Maltin; u b) Il-Muża (1991-94). Kien editur ukoll ta’ dawn il-fuljetti:Leħen Ħaż-Żabbar (1993-950);Kikkra Kulturali(2000-):fuljett ta’ proża u poeżija li jkunu nqraw f’serati tal-istess isem organizzati mill-Kunsill Ċiviku Żabbar; Altior ab Imo (=il-motto ta’ Ħal Qormi, Ġunju 2012-): fuljett tal-Għaqda Ġużè Muscat Azzopardi/Awturi Qriema.
Poeżija oriġinali
Kapricaj Raketoj (1981), it-2i edizzjoni dehret taħt l-isem: Cent Kapricaj Raketoj (2000); Marionetoj (1999); Distre, libere (2005).
Rumanz
Ĉielarka Estonto (Ġejjieni lewn il-qawsalla) (2000), storja storika matul l-aħħar gwerra dinjija f’Malta. Dan hu l-ewwel rumanz ta’ Mallia bl-Esperanto u l-ewwel wieħed minn Malti.
Dramm
(miktub f’versi), 2012: Najbaroj (Ġirien), li ħa l-ewwel premju fil-konkors internazzjonali tad-drammi bl-Esperanto mniedi kull sena mill-Universala Esperanto-Asocio.
Traduzzjonijiet mill-Malti għall-Esperanto
(ii) Proża: 2007: La Malta Revo (Il-Ħolma Maltija, rumanz ta’ Frans Sammut) ippubblikat minn Mondial, New York, USA. 2011: Proverboj (traduzzjoni ta’ diversi proverbi Maltin)
(iii) Bijografija: 2011: Mi Manwel Dimech (Jien, Manwel Dimech ta’ P. Mark Montebello, OP).
d)Traduzzjonijiet mill-Esperanto għall-Malti:
Kumewawa, ġabra ta’ stejjer tal-kittieb esperantista Jugoslav Tibor Sekelj dwar l-avventuri tiegħu fl-Amażonja. Dan deher f’Sagħtar (1995-96); ippubblikat fi ktieb minn Wise Owl (2009) u wara minn FARAXA (2014). Bil-Franċiż, bl-Ingliż u bit-Taljan: Poeżija: Shadows of Fire (1986); Pâquerettes (2002); Lights & Shadows (2004). Antoloġija ta’ Poeżija oriġinali bl-Esperanto, bil-Franċiż, bl-Ingliż, bil-Malti u bit-Taljan: Poe (2014). Bl-Ingliż 2009: That perturbing light on the way to Damascus (Master’s thesis). 2012: Isaiah (Doctorate thesis). Grammatika: 1976: L-Ewwel Kors fl-Esperanto, Malta Esperanto-Societo; 1985: Il-Kors tal-Esperanto ta’ Zagreb, Malta Esperanto-Societo.Dal-kors jintuża fil-korsijiet tal-Esperanto li torganizza l-istess Għaqda. 2013: L-Esperanto (kors bil-Malti fl-Esperanto), Malta Esperanto-Societo.
Mona Lisa
Il-Mona Lisa (magħrufa wkoll bħala La Gioconda) hija pittura tas-seklu 16, imwettqa biż-żejt fuq panew tal-luq minn Leonardo da Vinci fi żmien ir-Rinaxximent Taljan. Dan ix-xogħol huwa propjetà tal-Gvern ta' Franza u jinsab espost ġewwa l-Louvre f'Pariġi (Franza) bit-titlu Xbieha ta' Lisa Gherardini, mart Francesco del Giocondo.
Il-pittura turi nofs xbieha ta' mara b'espressjoni sikwit deskritta bħala enigmatika. L-ambigwità espressiva tas-suġġett, il-qagħda monumentali tal-figura u l-immudellar delikat tal-forom u l-illużjoniżmu atmosferiku kienu kwalitajiet innovattivi li taw sehemhom fis-seħer li l-pittura dejjem kellha matul iż-żmien. Ftit xogħlijiet oħra ta' pittura kienu suġġetti għal daqstant eżaminazzjoni, studju, mitoloġija u parodija.
Il-Kuntest Storiku tal-Pittura
thumb|left|upright|Xbieha ta' Leonardo da Vinci mwettqa bil-ġibs aħmar bejn l-1512 u l-1515. Leonardo da Vinci beda jaħdem fuq il-Mona Lisa fl-1503 fi żmien ir-Rinaxximent Taljan u, skont Giorgio Vasari, "wara li dam iġebbed erba' snin, ma lestihiex..." Huwa maħsub li Leonardo ssokkta jaħdem fuqha għal tliet snin wara li mar joqgħod Franza u li lestiha ftit qabel miet fl-1519. Leonardo ġarr il-pittura mill-Italja għal Franza fl-1516, meta r-Re François I stieden lill-pittur biex jaħdem fil-Clos Lucé, qrib il-kastell tar-re f'Amboise. X'aktarx ir-re xtara l-pittura mingħand il-werrieta ta' Salai, l-assistent ta' Leonardo, b'4,000 skud u żammha f'Château Fontainebleau. Din baqgħet hemm sakemm ingħatat lil Luiġi XI, li wara ħa l-pittura fil-Palazz ta' Versailles. Wara r-Rivoluzzjoni Franċiża l-Mona Lisa ttieħdet fil-Louvre. Napuljun I poġġiha fil-kamra tas-sodda tiegħu fil-Palazz tat-Tuileries u wara reġgħet ittieħdet għal darba oħra fil-Louvre. Waqt il-Gwerra Franko-Prussjana (1870-1871) iċċaqilqet mil-Louvre għal moħba xi mkien fi Franza.
Il-Mona Lisa ma kenitx magħrufa wisq sakemm, f'nofs is-seklu 19, l-artisti tal-Muviment Simbolista nibbieta bdew japprezzawha u jassoċjawha mal-ideat tagħhom tal-mistika femminili. Il-kritiku Walter Pater, fl-artiklu tiegħu tal-1867 dwar Leonardo, iddeskriva l-figura fil-pittura bħala għamla ta' inkarnazzjoni mitika tal-femminilità eterna, għaliex hija "ixjeħ mill-ġebel li fosthom tinsab bilqiegħda" u għaliex "kienet mejta ħafna drabi u tgħallmet is-sigrieti tal-qabar."
Suġġett u Titlu
thumbnail|Ir-Re François I ta' Franza. Il-Mona Lisa hija msemmija għal Lisa del Giocondo, membru tal-familja Gherardini ta' Firenze u Toskana u l-mara tan-negozjant għani tal-ħarir minn Firenze Francesco del Giocondo. Il-pittura ġiet ikkummissjonata għad-dar il-ġdida tagħhom kif ukoll biex jiċċelebraw it-twelid tat-tieni tifel tagħhom, Andrea.
It-titlu tal-pittura ttieħed minn deskrizzjoni fil-bijografija ta' Leonardo da Vinci ta' Giorgio Vasari, li ġiet ippubblikata fl-1550 jiġifieri 31 sena wara l-mewt tal-artista. "Leonardo ħa f'idejh li jpinġi għal Francesco del Giocondo xbihet Mona Lisa, martu..." (bit-Taljan: Prese Lionardo a fare per Francesco del Giocondo il ritratto di mona Lisa sua moglie). Bit-Taljan, ma donna tfisser sinjura tiegħi. Din ġiet madonna u tqassret f'mona. Mona għaldaqstant hija forma pulita ta' indirizz. Fit-Taljan modern, il-forma mqassra ta' madonna hija spelluta bħala Monna, jiġifieri xi mindaqqiet it-titlu jidher bħala Monna Lisa. Din hija aktar frekwenti fil-lingwi Rumanzi, bħal fil-Franċiż u t-Taljan, iżda rari fl-Ingliż.
Fil-mewt ta' Leonardo fl-1525, l-assistent tiegħu Salai sar il-proprjetarju tal-pittura, minħabba li din ingħatat lilu mill-artista u tniżżlet fid-dokumenti personali tiegħu bħala La Gioconda. Gioconda, li bit-Taljan tfisser "ferriħija" u "pjaċevoli", kien għaldaqstant laqam mogħti lis-suġġett u logħba bil-kliem dwar il-forma femminili ta' kunjomha Giocondo. Fil-Franċiż, it-titlu La Joconde għandu l-istess tifsira doppja.
Estetika
thumb|upright|Dettall mill-isfond (naħa leminija) thumb|left|Dettall mill-isfond (naħa xellugija) Leonardo uża disinn forma ta' piramida sabiex iqiegħed il-mara b'mod sempliċi u kalm fl-ispazju tal-pittura. Dirgħajha marbutin jieħdu r-rokna tax-xellug tal-piramida. Id-dawl li jixgħel fuq sidirha, għonqha u wiċċha huwa l-istess li jagħti forma lil idejha. Milli jidher, Leonardo kien jirrikorri għall-formola sempliċi tax-xbieha tal-Madonna bilqiegħda (li dak iż-żmien kienet popolari) sabiex ipitter il-figura tal-mara bilqiegħda. Irnexxielu jimmodifika din il-formola b'suċċess sabiex b'hekk joħloq l-illużjoni viżwali tad-distanza bejn is-suġġett u l-osservatur. Driegħ is-siġġu jaħdem bħala element li jifred il-Mona Lisa mill-osservatur.
thumb|upright|Dettall ta' jdejn il-Mona Lisa, fejn idha l-leminija sserraħ fuq dik xellugija. Leonardo għażel din il-qagħda, u mhux ċurkett tat-tieġ, sabiex juri li Lisa hija mara ta' virtu u leali lejn żewġha. thumb|left|Dettall juri l-ħarsa tas-suġġett. Il-mara bilqiegħda tinsab f'qagħda dritta u prominenti b'dirgħajha marbutin, simbolu tan-natural riżervat tagħha. Il-ħarsa profonda tagħha ssammar l-osservatur u tidher tistiednu biex tikkomunika miegħu fis-skiet. Peress li l-wiċċ imdawwal huwa prattikament imdawwar b'elementi ħafna aktar skuri (ix-xagħar, il-velu, id-dellijiet), l-osservatur jinġibed ħafna aktar lejn wiċċ il-Mona Lisa. Għaldaqstant il-kompożizzjoni tal-figura toħloq effett ambigwu: l-osservatur jinġibed lejn din il-mara misterjuża iżda jkollu jżomm id-distanza, bħallikieku kienet ħlejqa divina. Mhemm ebda ħjiel ta' djalogu intimu bejn il-mara u l-osservatur, bħalma jiġri fil-każ tax-xbieha ta' Baldassare Castiglione (fil-Louvre) li saret minn Raffaello xi għaxar snin wara l-Mona Lisa, li ġie bla dubju ta' xejn influwenzat mix-xogħol ta' Leonardo.
Din il-pittura kienet fost l-ewwel xbiehat li juru suġġett fuq sfond immaġinarju. Il-mara enigmatika tidher bilqiegħda f'donnha loġġa miftuħa fejn hemm bażi ta' kolonna skura fuq kull naħa. Warajha tinsab veduta li tieqaf hekk kif jibdew il-muntanji miksija bis-silġ. Il-mogħdijiet imserrpin u l-pont imbiegħed jagħtu ħjiel ċkejken ta' preżenza umana. Il-kurvi senswali ta' xagħar il-mara u ħwejjiġha, maħluqin bl-isfumato, jidwu fil-widien immaġinarji mmewġin u fix-xmajjar ta' warajha. Ix-xfar sfumati, il-figura grazzjuża, il-kuntrasti drammatiċi bejn iċ-ċar u l-iskur, u s-sensazzjoni ġenerali ta' kalma huma kollha karatteristika tal-istil ta' Leonardo. Minħabba li Leonardo kiseb din is-sinteżi espressiva bejn is-suġġett u l-veduta, huwa diskutibbli jekk il-Mona Lisa għandhiex tkun meqjusa xbieha tradizzjonali li tirreppreżenta l-mara ideali aktar milli l-mara reali. Is-sens ta' armonija ġenerali miksub fil-pittura, b'mod speċjali fil-ħjiel ta' tbissima fuq fomm is-suġġett, jirrifletti l-idea li kellu Leonardo tal-għaqda bejn il-bniedem u n-natura.
Il-Mona Lisa m'għandha ebda xagħar fuq wiċċha, la fuq ħuġbejha u lanqas fuq il-kpiepel ta' għajnejha. Xi riċerkaturi jisħqu li dak iż-żmien in-nisa ta' klassi kellhom użanza jneħħuh dan, minħabba li kien meqjus ħaġa mhux ta' quddiem in-nies. Għall-osservaturi moderni n-nuqqas tax-xagħar tal-għajnejn iżid mal-kwalità kemxejn semiastratta tal-wiċċ.
Serq u Vandaliżmu
Is-suspett waqa' fuq il-poeta Franċiż Guillaume Apollinaire, li kien saħaq li l-Louvre għandu "jinħaraq", u għalhekk ġie arrestat u mitfugħ il-ħabs. Apollinaire ipprova jdaħħal lil sieħbu Pablo Picasso fil-kwistjoni, li nġieb huwa wkoll għall-interrogazzjoni, iżda t-tnejn inħelsu aktar tard.
Dak iż-żmien kien maħsub li l-pittura ntilfet għalkollox u kien biss wara sentejn li nqabad il-ħalliel. L-impjegat fil-Louvre Vincenzo Peruggia seraq il-Mona Lisa billi daħal fil-bini waqt is-sigħat regolari tal-ftuħ, staħba ġo kmajra tal-ixkupi u ħarab 'il barra biha moħbija taħt il-kowt wara li ngħalaq il-mużew. Peruggia kien patrijott Taljan li kien jemmen li x-xogħol ta' Leonardo għandu jerġa' lura fl-Italja u jiġi espost f'mużew Taljan. Peruggia seta' tħeġġeġ minn ħabib tiegħu li kien ibiegħ kopji tal-pittura, minħabba li l-valur ta' dawn kien jogħla ħafna wara s-serqa tal-kopja oriġinali. Wara li żamm it-tpinġija fl-appartament tiegħu għal sentejn, Peruggia beda jitlef sabru u sa fl-aħħar inqabad meta pprova jbiegħha lid-diretturi tal-Gallerija Uffizi ġewwa Firenze. Wara dan kollu, il-Mona Lisa ġiet esposta madwar l-Italja kollha u ttieħdet lura fil-Louvre fl-1913. Ġewwa l-Italja Peruggia ġie mfaħħar għall-patrijottiżmu tiegħu u kien għalhekk li qatta' biss ftit xhur il-ħabs.
Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, il-pittura tneħħiet għal darba oħra mil-Louvre u ttieħdet f'postijiet anqas perikolużi: l-ewwel f'Château d'Amboise, imbagħad fil-Kunvent Loc-Dieu u fl-aħħar fl-Ingres Museum ġewwa Montauban. Fl-1956, il-pittura saritilha ħsara estensiva fil-parti t'isfel meta vandalu tefa' l-aċtu fuqha. Fit-30 ta' Diċembru tal-istess sena żagħżugħ Bolivjan għamlilha l-ħsara billi waddbilha ġebla. Ġara li ntilfet biċċa żgħira mill-pigment ta' qrib il-minkeb xellugi, iżda ma damitx ma nżebgħet.
Konservazzjoni
Il-Mona Lisa għexet għal aktar minn 500 sena, u kummissjoni internazzjonali li ltaqgħet fl-1952 irrimarkat li "x-xbieha qiegħda fi stat eċċezzjonali ta' preservazzjoni". Dan huwa parzjalment dovut għall-varjetà ta' trattamenti ta' konservazzjoni li ngħatat il-pittura. Analiżi dettaljata minn Madame de Gironde fl-1933 uriet li l-ewwel restawraturi "żammew lura ħafna". Madanakollu, l-applikazzjonijiet ta' verniċ fuq il-pittura kienu laħqu swiedu saħansitra sal-aħħar tas-seklu 16, u tindifa aggressiva u passata friska ta' verniċ fl-1809 neħħew xi ftit mill-kisja ta' kulur tal-wiċċ, li ċċara l-wiċċ tal-figura. Minkejja t-trattamenti kollha, il-Mona Lisa ngħatat attenzjoni tajba matul l-istorja tagħha u t-tim ta' konservazzjoni tal-2004/5 kien ottimist dwar il-futur ta' din l-opra tal-arti.
Tavla tal-Luq
F'xi punt fl-istorja tagħha, il-Mona Lisa tneħħiet mill-gwarniċ oriġinali tagħha. Il-panew tal-luq kien jikber u jiċkien minħabba bidliet fl-umdità, u għaldaqstant bdiet tiżviluppa qasma qrib il-parti ta' fuq tat-tavla. Il-qasma tasal sa xagħar il-figura. Bejn nofs is-seklu 18 u l-bidu tas-seklu 19, xi ħadd ipprova jsewwi l-qasma billi jpoġġi żewġ maqfla tal-ġewż forma ta' farfett fuq il-wara tat-tavla qisu xi 1/3 fil-ħxuna tagħha. Dan ix-xogħol twettaq bis-sengħa u stabbilizza l-qasma b'suċċess. F'punt minnhom bejn l-1888 u l-1905, jew forsi meta nsterqet, il-maqfel ta' fuq waqa'. Restawratur ieħor inkolla u għalaq it-toqba li dehret bid-drapp. Il-gwarniċ flessibbli tal-ballut (miżjud fl-1951) u l-lasti (miżjudin fl-1970) jgħinu sabiex il-panew ma jinbaramx iżjed. Maqfel forma ta' farfett jevita li l-panew jixxaqqaq iżjed.
Il-pittura tinżamm attwalment f'kundizzjonijiet klimatiċi ikkontrollati u stretti f'niċċa tal-ħġieġ, li hija reżistenti għall-bulits. L-umdità li tinżamm fiha hija ta' 50% ±10%, u t-temperatura tinżamm bejn 18 u 21 °C. Sabiex ikun hemm kumpens għall-bidliet fl-umdità relattiva, in-niċċa fiha wkoll strat ta' ġell tas-silika li jipprovdi 55% tal-umdità relattiva.
Gwarniċ
thumb|right|200px|Nies jaraw il-Mona Lisa wara l-ħġieġ (qabel ma ċċaqilqet fl-2005). Minħabba li t-tavla tal-luq tal-Mona Lisa tespandi u tiċkien bil-bidla fl-umdità, il-pittura tilfet xi ftit mil-forma tagħha. Sabiex ipattu għad-deformazzjonijiet li kellha tgħaddi minnhom matul il-konservazzjoni tagħha waqt it-Tieni Gwerra Dinjija, u sabiex il-pittura titħejja għall-wirja f'isem l-anniversarju tal-500 sena ta' Da Vinci, fl-1951 il-Mona Lisa tqiegħdet fi gwarniċ tal-ballut flessibbli b'lasti tal-fagu minn naħa għall-oħra. Dan il-gwarniċ flessibbli, li huwa użat flimkien mal-gwarniċ dekorattiv deskritt hawn isfel, jagħfas fuq il-panew sabiex ma jkomplix jinbaram iżjed. Fl-1970, il-lasti tal-fagu inbidlu f'lasti oħra magħmula mill-aġġru wara li nstab li l-injam tal-fagu ġie attakkat mill-insetti. Fl-2004-2005 tim ta' studjużi konservaturi bidlu l-lasti tal-aġġru f'oħrajn tas-sikamoru u żiedu magħhom virga tal-metall għall-kejl xjentifiku tal-bidliet fil-forma tal-panew. Il-Mona Lisa kellha bosta gwarniċi dekorattivi differenti fl-istorja tagħha minħabba li l-gosti kienu jinbidlu maż-żmien. Fl-1906, il-kontessa ta' Béarn tat il-gwarniċ attwali lill-pittura, xogħol Rinaxximentali konsistenti mal-perijodu storiku tal-Mona Lisa. It-truf tal-pittura traqqmu minn tal-anqas darba fl-istorja tagħha sabiex titqiegħed fi gwarniċi differenti, iżda ebda parti mill-istrat oriġinali taż-żebgħa ma traqqmet.
Tindif u Irtokki
thumb|right|200px|In-nota fil-ġenb ta' Agostino Vespucci. L-ewwel tindif, applikazzjoni friska ta' verniċ u rtukkar l-aktar estensivi tal-Mona Lisa seħħew fl-1809 meta ingħatatilha ħasla u applikazzjoni friska ta' verniċ minn Jean-Marie Hooghstoel, li kien responsabbli mir-restawr tal-pitturi tal-gallerija tal-Musée Napoléon. Ix-xogħol kien jinvolvi ħasil bl-ispirti, irtokki fuq il-kulur u applikazzjoni friska ta' verniċ fuq il-pittura. Fl-1906, ir-restawratur tal-Louvre Eugène Denizard wettaq irtokki bl-akkwarelli fuq il-partijiet tal-istrat tal-kulur iddisturbat mill-qasma fil-panew. Denizard irtokka wkoll it-truf tal-pittura bil-verniċ sabiex jgħatti l-partijiet li qabel kienu mgħottija minn gwarniċ ieħor antik. Fl-1913, meta l-pittura nstabet mill-ġdid wara li nsterqet, Denizard reġa ssejjaħ sabiex jaħdem fuq il-Mona Lisa. Denizard ingħatawlu istruzzjonijiet biex ma jnaddafx il-pittura mingħajr solvent u biex jirtokka b'mod ħafif il-ħafna brix li sarilha bl-akkwarelli. Fl-1952, l-istrat tal-verniċ fuq l-isfond tal-pittura ġie rregolarizzat ma' dak fil-bqija tal-pittura. Wara t-tieni attakk fl-1956, ir-restawratur Jean-Gabriel Goulinat ingħatawlu istruzzjonijiet biex jirtokka l-ħsarat li saru fuq il-minkeb xellugi tal-Mona Lisa bl-akkwarelli.
Fl-1977, instab attakk ġdid mill-insetti fuq il-wara tal-panew minħabba s-serratizzi miżjuda sabiex ma titgħawwiġx il-pittura. Dan ġie ttrattat fuq il-post bit-tatrakloridu tal-karbonju, u wara bl-ossidu tal-etilene. Fl-1985, il-punt reġa ġie ttrattat mill-ġdid bit-tetrakloridu tal-karbonju bħala miżura preventiva.
Skan infraħmar
Fl-2004 esperti Kanadiżi mill-Kunsill Nazzjonali għar-Riċerka wettqu skan infraħmar tridimensjonali. Minħabba l-qedem tal-verniċ fuq il-pittura kien diffiċli li jingħarfu d-dettalji. Id-data tal-iskan u l-infraħmar intużat minn Bruno Mottin miċ-"Ċentru għar-Riċerka u r-Restawr" tal-Mużewijiet Franċiżi sabiex iseddaq l-argument li l-velu trasparenti tas-suġġett huwa guarnello, użat tipikament min-nisa tqal jew eżatt wara li dawn ikunu welldu. Guarnello jixtiebaħ jinsab fir-Ritratt ta' Smeralda Brandini (ċ.1470/1475) ta' Sandro Botticelli li juri mara tqila (dan huwa attwalment espost fil-Victoria and Albert Museum f'Londra). Barra minn hekk, din ir-riflessografija wriet li xagħar il-Mona Lisa ma jidhirx mitluq 'l isfel iżda marbut ma' bonit fuq il-wara ta' rasha jew miġbur bil-molol f'qagħqa u mgħotti b'velu ta' bordura bi ħjata mdawra. Fis-seklu 16, ix-xagħar mitluq fuq l-ispalel kien stil tax-xbejbiet jew tal-prostituti. Din il-kuntradizzjoni apparenti dwar l-istatus tal-Mona Lisa bħala mara miżżewġa issa ssolviet.
Ir-riċerkaturi mhux biss użaw id-data miksuba biex jikxfu d-dettalji tekniċi mħaddma minn Leonardo, iżda bassru wkoll li l-pittura mhux se tiddegrada wisq jekk it-teknika ta' konservazzjoni attwali titkompla. Matul l-2006, il-Mona Lisa għaddiet minn osservazzjoni xjentifika mill-akbar fejn permezz tal-kameras infrared ingħatat prova li kienet oriġinarjament liebsa bonit u qiegħda taqbad xagħarha, ħaġa li Leonardo ddeċieda li jbiddel.
Wirja
Fis-6 ta' April 2005, wara perijodu ta' manutenzjoni, dokumentazzjoni u analiżi tal-kuratur, il-pittura ċċaqilqet f'post ġdid fis-Salle des États stess tal-mużew. Hija esposta f'niċċa magħluqa mibnija apposta li tirregola l-klima, bi ħġieġ reżistenti għall-bulits About 6 million people view the painting at the Louvre each year. . Bejn wieħed u ieħor 6 miljun persuna żżur il-pittura fil-Louvre kull sena.
Fama
thumb|left|Il-Mona Lisa kif kienet tidher oriġinarjament. thumb|upright|Il-Mona Lisa esposta f'[[Washington fl-1963 fil-preżenza tal-Kennedys, Lyndon B. Johnson u l-ministru Franċiż tal-affarijiet kulturali André Malraux flimkien ma' martu.]] L-istudjuż tal-istorja Donald Sassoon iddokumenta l-fama tal-pittura. F'nofs is-seklu 19, Théophile Gautier u l-poeti Romantiċi iddeskrivew il-Mona Lisa bħala femme fatale għaliex Lisa kienet persuna normali. Il-Mona Lisa "...kienet ktieb miftuħ minn fejn wieħed seta' jaqra dak li ried; jista' jkun għaliex ma kenitx figura reliġjuża; u jista' jkun għaliex l-esperti letterarji kienu mill-biċċa l-kbira rġiel li għamluha s-suġġett ta' ruxxmata fantażiji maskili ma jispiċċaw qatt." Matul is-seklu 20 mhux biss insterqet iżda saret ukoll oġġett ta' riproduzzjoni bil-massa, merkanzija, żuffjett u spekulazzjoni. Ġiet riprodotta wkoll fi 300 pittura u 2,000 reklam. Il-mara ġiet deskritta bħala truxa, bil-vistu, bla snien, "prostituta mħallsa tajjeb", namrata ta' ħafna nies, riflessjoni tan-nevrożi tal-artista, u vittma ta' sifilide, infezzjoni, paraliżi, kolesterol u uġigħ ta' snien. L-ispekulazzjonijiet mill-għorrief kif ukoll mid-dilettanti attribwew l-isem ta' Lisa lil minn tal-anqas erba' pitturi differenti u l-identità tagħha lil minn tal-anqas għaxar persuni differenti.
Qabel is-sensiela ta' żjariet li l-pittura għamlet fl-1962/3 l-istima tal-valur tagħha kien ta' $100,000,000, iżda ma nxtrat ebda assigurazzjoni u minflok intefqu aktar flus fuq sigurtà. Bħala pittura tiswa l-flus, kien biss riċentement li tliet pitturi oħra saru jiswew aktar mill-Mona Lisa f'termini ta' flus: ir-Ritratt ta' Adele Bloch-Bauer I ta' Gustav Klimt li nbiegħet għal $350 miljun, il-Woman III ta' Willem de Kooning li nbiegħet għal $138 miljun f'Novembru 2006 u n-No. 5, 1948 minn Jackson Pollock li nbiegħet għas-somma rekord ta' $140 miljun f'Novembru 2006. Għalkemm dawn il-figuri huma aktar mill-figura tal-1962 stimata għall-Mona Lisa, it-tqabbil ma jqisx il-bidla fil-prezz li ġġib l-inflazzjoni - $100 miljun fl-1962 huwa l-ekwivalenti ta' bejn wieħed u ieħor $700 miljun fl-2009 meta tiġi kkalkulata l-inflazzjoni bl-Indiċi tal-Prezz tal-Konsumatur tal-Istati Uniti.
Riproduzzjonijiet u Parodiji
Id-dinja tal-arti avangardista qieset li l-popolarità tal-Mona Lisa huwa fatt li ma jistax jinċaħad. Minħabba l-istatura dominanti tal-pittura, id-Dadaisti u s-Surrealisti sikwit kienu jipproduċu modifikazzjonijiet u karikaturi tagħha. Fl-1919, Marcel Duchamp, wieħed mill-aktar Dadaisti ta' influwenza, ħoloq l-L.H.O.O.Q. bħala parodija tal-Mona Lisa magħmula minn riproduzzjoni fqira tal-figura b'mustaċċi u pizzett u taħtha inżiedet skrizzjoni insolenti, li meta tinqara bil-Franċiż tinstema' "Elle a chaud au cul" (tradotta litteralment bħala "Għandha sormha sħun", li timplika li l-mara fil-pittura hija eċitata sesswalment u qiegħda tfittex). Din kellha tkun ċajta fl-istil ta' Freud, b'referenza għall-omosesswalità allegata ta' Leonardo. Skont Rhonda R. Shearer, ir-riproduzzjoni apparenti hija fil-fatt kopja parzjalment ibbażata fuq wiċċ Duchamp stess. Salvador Dalí, famuż bħala pijunier tas-surrealiżmu, pinġa awtoritratt bħala l-Mona Lisa fl-1954.
Shawn Tellus
Shawn Tellus (twieled fis-26 ta' Awwissu 1983) huwa eks-plejer tal-futbol Malti.
Tupaja tal-Filippini
It-tupaja tal-Filippini (Urogale everetti) huwa mammiferu plaċentat ta' daqs żgħir monotipiku (l-unika speċi fil-ġeneru Urogale).
Charlie Jemson
Charlie Jemson (twieled fis-27 ta' Ottubru 1997) huwa plejer tal-futbol Ingliż li attwalment jilgħab ma' Tamworth.
Jeff Garlin
Jeffrey Todd "Jeff" Garlin (twieled fil-5 ta' Ġunju 1962) huwa attur, stand-up comedian, produttur tal-films, u xeneġġjatur Amerikan.
Tupaja ta' saqajħ twal
It-Tupaja ta' saqajħ twal (Tupaia longipes) huwa speċi ta' mammiferu plaċentat ta' daqs żgħir mifrux fix-Xlokk ta' l-Asja.
Kemmun
Il-Kemmun (Cuminum cyminum) huwa pjanta li twarrad fil-familja Apiaceae, nattiva f'territorju li jinkludi l-Lvant Nofsani u jasal fil-Lvant sal-Indja. Iż-żerriegħa tiegħu - kull waħda minnhom tkun fi frotta li titnixxef - hi wżata fil-kċejjen ta’ ħafna kulturi kemm fil-forma sħiħa kif ukoll midħuna. Għalkemm il-kemmun jintuża fil-mediċina tradizzjonali, m'hemm l-ebda xhieda soda li sejf jew effettiv bħala aġent terapewtiku.
Etimoloġija
Il-kelma Maltija "kemmun" ġejja mill-Għarbi كمون (kammun).
Deskrizzjoni
Il-kemmun għandu zokk irqiq u ramifikat għoli bejn 20 u 30ċm. Il-weraq huma twal bejn 5 u 10cm twal, irranġati bħal moxt. Il-fjuri huma żgħar, bojod jew roża, u rranġati fl-umbrelel. Il-frott huwa akne laterali fusiformi ovojdi, twil xi 4-5 mm, li fih żerriegħa waħda. Iż-żerriegħa tal-kemmun tixbah lil dik tal-bużbież u l-ħlewwa, iżda hi iżgħar u ta' kulur skur. M'għandux jiġi konfuż mal-Karwija/Ħlewwa Ġermaniża, li għandha frott simili iżda b'aroma kompletament differenti.
Storja
Il-kemmun ilu jintuża minn żminijiet antiki. Iż-żerriegħa instabet fis-sit Sirjan ta’ Tell ed-Der, u ġiet segwita lura sat-tieni millenju QK Saru wkoll diversi sejbiet li għndhom x'jaqsmu mal-età tar-Renju l-Ġdid tal-Eġittu tal-Antik.
Oriġinarjament ikkultivata fl-Iran u fir-reġjuni tal-Mediterran, il-kemmun jissemma fil-Bibbja, kemm fit-Testment il-Qadim (Isaija 28:27) kif ukoll fit-Testment il-Ġdid (Mattew 23:23). Kien magħruf ukoll fil-Greċja antika u Ruma antika. Il-Griegi kienu jżommu l-kemmun fuq il-mejda, f'kontenituri speċifiku għalih (ftit jew wisq kif jintuża l-bżar illum), u din id-drawwa għadha sal-lum fil-Marokk. L-użu tal-kemmun sar inqas u inqas frekwenti, fl-Ewropa (bl-eċċezzjoni ta’ Spanja u Malta) li jibda mill-Medju Evu. Ġie introdott fil-kontinent Amerikan minn kolonizzaturi Spanjoli.
Folklor
Matul il-Medju Evu, is-superstizzjoni kienet tgħid li l-kemmun iżomm lura lit-tiġieġ, u lin-namrati, milli jaħarbu. Kienu jaħsbu wkoll li l-għarajjes li jieħdu magħhom żerriegħa tal-kemmun waqt iċ-ċerimonja tat-tieġ kien ikollhom ħajja ferħana. Il-kemmun huwa meqjus ukoll ta' għajnuna fit-trattament tal-irjiħat meta jitħallat mal-ħalib sħun.
Fl-Asja t'Isfel, it-te tal-kemmun (żerriegħa mnixxfa mgħollija fl-ilma) tintuża biex tiddistingwi nefħa fl-istonku minħabba l-gass minn tqala vera.
Fis-Sri Lanka, iż-żerriegħa nkaljata u mbagħad mgħallija tipproduċi tè li jintuża biex jikkalma problemi serji fl-istonku.
Kultivazzjoni u użu
upright=1.4|thumb|lemin|Trab tal-kemmun fis-suq ta' Ortigia, Sirakuża
Il-fwieħa partikolari u l-aroma qawwija u sħuna tal-kemmun huma dovuti għaż-żjut essenzjali li fih. Il-kostitwent ewlieni tiegħu u l-kontributur l-aktar importanti għall-aroma, huwa l-kuminaldejde. Bħala komponenti importanti oħra tal-aroma tal-kemmun inkaljat hemm l-pirazini sostitwiti: 2-etossi-3-isopropilpirażina, 2-metossi-3-sec-butilpirażina u 2-metossi-3-metilpirażina.
Jintuża bħala ingredjent fil-curry. Il-kemmun tista' ssibu f'xi ġobnijiet Olandiżi, bħall-ġobon ta' Leyden, u f'xi wħud fil-Valle d'Aosta (fil-Valle d'Aosta il-pjanta tikber selvaġġa) u f'xi tipi ta' ħobż Franċiż. Spiss jintuża fil-kċina tradizzjonali Brażiljana. Fil-mediċina tal-ħxejjex, il-kemmun huwa kklassifikat bħala stimulant, karminattiv u antimikrobjali. Il-kemmun huwa wkoll komponent importanti tat-trab taċ-chili, u jinstab f'taħlitiet ta' annatto, dawk moqlija bħal garam masala, curry, u baharat.
Il-kemmun jista' jintuża biex iħawwar ħafna platti, kemm fil-forma ta' trab kif ukoll ta' żerriegħa sħiħa, peress li anke minnha t-togħma ħelwa naturali tista' tiġi estratta, filwaqt li fiz-zlazi jista' jintuża biex iqawwi t-togħma. Il-kemmun intuża wkoll fuq il-laħam flimkien ma' ħwawar oħra. Il-kemmun kien jintuża ħafna fil-kċina ta' Ruma antika.
Il-koltivazzjoni taċ-ċumin teħtieġ sajf twil u sħun, li jdum bejn 3 u 4 xhur, b'temperaturi ta' binhar ta' madwar 30° C; jittollera n-nixfa, u huwa kkultivat prinċipalment fi klimi Mediterranji. Jinżera' matul ir-rebbiegħa u jeħtieġ ħamrija fertili u niexfa.
Kultivazzjoni f'Malta
Fis-snin 1600 Malta kienet tikkultiva u tesporta il-Kemmun. Dan kien isir permezz ta' dgħajjes magħrufa bhala 'Tartana'. Il-Kemmun ta' Malta kien jiġi esportat lejn Spanja.Kull sena kienu jinġabru 3000 qantar kemmun, u 100 qantar ħlewwa, skont kif ikkalkula Gian Frangisk Abela fil-ktieb tieghu Melitae Historica. Jidher li l-bdiewa Maltin waqqfu jkabbru l-kemmun ftit wara l-aħħar Gwerra Dinjija. Dan minħabba li ma setawx jesportawh minħabba l-gwerra. Jingħad li l-gżira ta' Kemmuna ħadet isimha minħabba li kien jikber ħafna kemmun.
Robert Brian Wilson
Robert Brian Wilson (California, Stati Uniti tal-Amerika, 1962) kien attur, stand-up comedian, produttur tal-films, u xeneġġjatur Amerikan.
Chris Hardwick
200px|thumb|lemin Christopher Ryan "Chris" Hardwick (Kentucky, Stati Uniti tal-Amerika, 23 ta' Novembru, 1971) kien attur, stand-up comedian, produttur tal-films, u xeneġġjatur Amerikan.
Kabinett tal-Gvern Laburista Malti 2017
Il-Kabinett immexxi mill-Priministru Joseph Muscat kien magħmul minn 14-il Ministru u 10 Segretarji Parlamentari. Il-Kabinett inħatar fit-8 ta' Ġunju 2017. Minn dawn l-24 deputat, 16 minnhom kienu xi darba f'kabinetti preċedenti Laburisti. Edward Scicluna, Evarist Bartolo, Chris Fearne, Chris Cardona u Josè Herrera żammew l-istess responsabbiltajiet li kellhom fil-leġiżlatura preċedenti. Il-kabinett fih tliet nisa.
F'dan il-Kabinett inħolqu 2 segretarjati parlamentari ġodda għal kollox: dak tas-Suq tal-Propjetà u dak tal-Akkomodazzjoni Soċjali.
Dawn huma l-karigi fi ħdan il-kabinett:
Ministri
Ministru tal-Intern u Sigurtà Nazzjonali: Michael Farrugia
Ministru tal-Ġustizzja, Kultura u Gvern Lokali: Owen Bonnici
Ministru tal-Edukazzjoni u x-Xogħol: Evarist Bartolo
Ministru tal-Ekonomija, investiment u negozji żgħar: Chris Cardona
Ministru tas-Saħħa: Chris Fearne
Ministru tal-Familja u drittijiet tat-tfal: Michael Falzon
Kotba-Argo Limited
Kotba-Argo Limited hi dar tal-pubblikazzjonijiet Maltija li ppubblikat dawn il-kotba:
Kabinett tal-Gvern Laburista Malti 2017
Ministri
Ministru tal-Enerġija u l-Ilma: Joe Mizzi
Ministru tal-Ambjent: Josè Herrera
Ministru tat-Turiżmu b'enfasi dwar l-Air Malta: Konrad Mizzi
Ministru tal-Affarijiet Ewropej u Ugwaljanza: Helena Dalli
Ministru tat-Trasport u Infrastruttura: Ian Borg
Ministru ta' Għawdex: Justyne Caruana
Segretarju Parlamentarji
Segretarju Parlamentari fi ħdan OPM, għas-servizzi finanzjarji, ekonomija diġitali u servizzi finanzjari: Silvio Schembri
Segretarju Parlamentari fi ħdan OPM, għaċ-ċittadinanza, simplifikazzjoni u riformi: Julia Farrugia
Medjuevu
daqsminuri|288x288px|Veduta mill-ajru tar-raħal Medjevali ta' [[Pérouges, Franza]] Fl-istorja tal-Ewropa, il-Medjuevu (jew il-Medju Evu jew il-perjodu Medjevali) dam mis-seklu 5 sas-seklu 15. Dan beda bil-waqgħa tal-Imperu Ruman tal-Punent u tranżita fir-Rinaxximent u l-Età ta' Skoperta. Il-Medjuevu huwa l-perjodu tan-nofs tat-tliet diviżjonijiet tradizzjonali tal-istorja tal-Punent: l-antikità klassika, il-perjodu Medjevali, u l-perjodu modern.
Mina Witkojc
daqsminuri| Qabar ta' Mina Witkojc Mina Witkojc (Mejju 28, 1893, f'Burg, Imperu Ġermaniż – Nov 11, 1975, f'Kolkwitz, Ġermanja tal-Lvant ) kienet ġurnalista Sorbiana, advocate etniku, u poeta. Hija kitbet bil-lingwa tas-Sorbian t'Isfel.
Kabinett tal-Gvern Laburista Malti 2017
Segretarju Parlamentarji
Segretarju Parlamentari għall-Fondi Ewropej u djalogu soċjali: Aaron Farrugia
Segretarju Parlamentari għall-Gvern Lokali: Silvio Parnis
Segretarju Parlamentari għall-Protezzjoni tal-Konsumatur u Valletta 2018: Deo Debattista
Segretarju Parlamentari għall-Biedja u sajd: Clint Camilleri
Segretarju Parlamentari għas-Suq tal-Propjetà: Chris Agius
Segretarju Parlamentari Akkomodazzjoni Soċjali: Roderick Galdes
Segretarju Parlamentari għall-Persuni b'Diżabilità u Anzjanità Attiva: Anthony Agius Decelis
Fortune Maphosa
Nkosizile Maphosa (twieled fil-5 ta' April 2000) huwa plejer tal-futbol miż-Żimbabwe li attwalment jilgħab ma' Tamworth.