Volubilis
Stabbiliment u okkupazzjoni Rumana
Il-belt kienet parti mir-Renju tal-Mawritanja, li sar stat klijent tar-Rumani wara l-waqgħa ta' Kartaġni fil-146 Q.K. L-influwenza Punika damet għal żmien konsiderevoli wara, peress li l-maġistrati tal-belt żammew it-titlu Kartaġiniż ta' suffete ferm wara tmiem it-tmexxija Punika. Ġuba II tan-Numidja tqiegħed fuq it-tron tal-Mawritanja minn Awgustu fil-25 Q.K. u tefa' ħarstu fuq il-kostruzzjoni ta' belt kapitali rjali f'Volubilis. Edukat f'Ruma u miżżewweġ ma' Kleopatra Selene II, bint Marku Antonju u Kleopatra, Ġuba u ibnu Tolomew kienu rejiet Rumanizzati għalkollox, għalkemm ta' nisel Berberu; il-preferenza tagħhom għall-arti u għall-arkitettura Rumana kienet riflessa b'mod ċar fid-disinn tal-belt. Wara li Klawdju annetta l-Mawritanja fl-44 W.K., il-belt kibret b'mod sostanzjali bis-saħħa tal-ġid u tal-prosperità tagħha, li kisbet permezz tal-artijiet għammiela tal-provinċja li kienu jipproduċu prodotti bażiċi ta' valur għall-esportazzjoni bħall-qamħ, iż-żejt taż-żebbuġa u l-annimali selvaġġi għall-ispettakli bil-gladjaturi. Fl-aqwa tagħha fl-aħħar tas-seklu 2, Volubilis kellha madwar 20,000 abitant – popolazzjoni sostanzjali ħafna għal raħal provinċjali Ruman – u r-reġjun tal-madwar kien abitat sew ukoll, meta wieħed iqis li ġew skoperti iktar minn 50 villa fl-inħawi. Issemmiet mill-ġeografu tas-seklu 1 W.K. Pomponju Mela, li ddeskriviha fix-xogħol tiegħu De situ orbis libri III bħala waħda mill-"iktar bliet għonja, u l-iżjed għanja fost il-bliet iż-żgħar" fil-Mawritanja. Issemmiet ukoll minn Plinju x-Xiħ, u l-Itinerarju Antonin tas-seklu 2 jirreferi għall-pożizzjoni tagħha u jsemmiha bħala Volubilis Colonia. Il-populazzjoni tagħha kienet dominata mill-Berberi Rumanizzati. Il-belt baqgħet leali fil-konfront ta' Ruma minkejja rewwixta fl-40-44 W.K. immexxija minn wieħed mill-irġiel meħlusa ta' Tolomew, Edemon, u l-abitanti tagħha ġew ippremjati b'għotjiet ta' ċittadinanza u eżenjoni ta' għaxar snin mit-taxxi. Il-belt ġiet elevata għall-istatus ta' municipium u s-sistema ta' governanza tagħha ġiet mibdula. Is-suffetes bi stil Puniku ġew sostitwiti bid-duumvir, jew par maġistrati, li kienu jiġu eletti annwalment. Madankollu, il-pożizzjoni tal-belt dejjem kienet waħda fraġli, minħabba l-pożizzjoni tagħha fit-tarf tax-Xlokk tal-provinċja, u b'hekk kienet dejjem tiffaċċja t-tribujiet Berberi ostili u kulma jmur komplew isiru iktar setgħana. Grupp ta' ħames fortijiet li jinsabu fl-irħula moderni ta' Aïn Schkor, Bled el Gaada, Sidi Moussa, Sidi Said u Bled Takourart (li fil-qedem kienet Tocolosida) inbnew sabiex isaħħu d-difiża tal-belt. Sidi Said kienet il-bażi għall-Cohors IV Gallorum equitata, unità awżiljarja tal-kavallerija mill-Gallija, filwaqt li Aïn Schkor kienet tospita elementi Ispaniċi u Belġiċi. Sidi Moussa kienet tospita lill-Partiċi, u l-kavallerija Gallika u Sirjana kienet ibbażata f'Toscolosida. It-tensjonijiet fir-reġjun żdiedu lejn l-aħħar tas-seklu 2 u dawn wasslu biex l-Imperatur Marku Awrelju jordna l-kostruzzjoni ta' ċirkwit ta' 2.5 kilometri (1.6 mil) ta' ħitan bi tmien daħliet u b'40 torri. Volubilis kienet ikkollegata bit-triq ma' Lixus u Tingis (il-belt kapitali tal-provinċja Rumana ta' Mauretania Tingitana, li llum saret Tangier) iżda ma kellha l-ebda kollegament fil-Lvant mal-provinċja ġara ta' Mauretania Caesariensis, peress li bejniethom kien hemm it-territorju tat-tribù Berbera tal-Bakwati. F'Volubilis, fis-seklu 3, kienet teżisti komunità Lhudija, kif joħroġ fid-dieher mid-diversi kitbiet funebri mnaqqxa bl-Ebrajk, bil-Grieg u bil-Latin u lampi b'għamla ta' menorah. Il-belt hija l-iżjed post fil-Lbiċ fejn instabet kitba mnaqqxa bl-Ebrajk antik. Il-kontroll ta' Ruma fuq il-belt intemm wara l-kaos tal-Kriżi tas-Seklu 3, meta l-imperu kważi sfaxxa għalkollox meta sensiela ta' ġenerali ħatfu u tilfu l-poter permezz ta' gwerer ċivili, irvelli fil-palazzi u assassinji. Għall-ħabta tal-280, it-tmexxija Rumana tilfet il-kontroll tal-biċċa l-kbira tal-Mawritanja u qatt ma reġgħet stabbilietu. Fil-285, l-Imperatur Dijoklezjanu organizza mill-ġdid dak li kien għad fadal mill-provinċja u żamm biss l-istrixxa kostali bejn Lixus, Tingis u Septa (illum il-ġurnata Ceuta). Għalkemm kien hemm armata Rumana bbażata f'Tingis, ġie deċiż li kien ikun għali wisq li jsir tentattiv ta' konkwista mill-ġdid ta' reġjun vulnerabbli tal-fruntiera. Madankollu, l-okkupazzjoni tal-belt baqgħet għaddejja, peress li l-mużajk fin bħal dak tat-tellieqa bil-karrijiet bl-annimali fil-Villa ta' Venere ma setax sar qabel is-seklu 4. Tmiem il-belt Rumana x'aktarx waslet b'terremot lejn l-aħħar tas-seklu, li radam diversi statwi tal-bronż fil-fdalijiet tal-vilel.