cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Merv
Sit ta' Wirt Dinji
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".
Fdalijiet
Merv hija l-qalba tal-Proġett ta' Merv tal-Qedem (bl-Ingliż: Ancient Merv Project), li inizjalment kien imsejjaħ il-Proġett Internazzjonali ta' Merv. Mill-1992 sas-sena 2000, tim konġunt ta' arkeologi mit-Turkmenistan u mir-Renju Unit għamlu skoperti notevoli. Fl-2001, l-Istitut tal-Arkeoloġija tal-Kulleġġ Universitarju ta' Londra u l-awtoritajiet Turkmeni bdew kollaborazzjoni ġdida. Dan il-Proġett ta' Merv tal-Qedem jieħu ħsieb il-kwistjonijiet kumplessi marbuta mal-konservazzjoni u mal-ġestjoni tas-sit, filwaqt li jkompli jtejjeb il-fehim tas-sit permezz tar-riċerka arkeoloġika u d-disseminazzjoni tar-riżultati tal-ħidma lill-usa' udjenza possibbli.
Organizzazzjoni tal-fdalijiet
Merv tikkonsisti minn għadd ta' bliet diskreti mdawra bil-ħitan difensivi, qrib ħafna ta' xulxin, li nbnew fuq art mhux abitata minn bennejja ta' eri differenti, li ntużaw u mbagħad ġew abbandunati u qatt ma reġgħu nbnew. Erba' bliet imdawrin bil-ħitan jikkorrispondu għall-perjodi ewlenin ta' importanza ta' Merv: l-eqdem, Erk Gala, tikkorrispondi għal Merv taħt l-Akemenidi, li hija wkoll l-iżgħar mit-tlett ibliet. Gäwürgala (magħrufa wkoll bħala Gyaur Gala), li tinsab madwar Erk Gala, tinkludi l-metropoli Ellenistiċi u Sassanidi u kienet isservi wkoll bħala subborg industrijali tal-belt taħt l-Abbasidi u s-Seljuk, Soltangala — l-ikbar mit-tlett ibliet. Il-belt iżgħar ta' taħt Timur ġiet stabbilita ftit iktar 'il bogħod lejn in-Nofsinhar u issa tissejjaħ Abdyllahangala. Hemm binjiet oħra tal-qedem mifruxa bejn dawn l-erbat ibliet; is-siti kollha huma ppreservati fil-Park Arkeoloġiku ta' Merv tal-Qedem, ftit fit-Tramuntana tal-villaġġ modern ta' Baýramaly u 30 kilometru (19-il mil) fil-Lvant tal-belt kbira ta' Mary mibnija mis-Sovjetiċi.
Erk Gala
daqsminuri|278x278px|L-eqdem parti ta' Merv, magħrufa bħala Erk Gala. Erk Gala (mill-Persjan, li tfisser "il-forti-ċittadella") hija l-eqdem parti tal-belt tal-kumpless ta' Merv. Mibnija fis-seklu 7 Q.K., Erk Gala nbniet bħala fortizza bi stil Persjan għall-kontroll tal-oażi tul ix-xmara Murghab. Il-fortizza ta' Erk Gala iktar 'il quddiem intużat bħala akropoli għall-belt Ellenistika u mbagħad għall-Ark tal-belt Iżlamika.
Gäwürgala
L-istabbiliment ta' Gäwürgala (terminu bit-Turkmen mit-terminu Persjan "Gabr Qala" li jfisser "Fortizza taż-Żoroastrijani") seħħ fil-bidu tal-era Ellenistika taħt it-tmexxija tar-Re Antiochus I tas-Selewċidi. Il-belt kienet abitata b'mod kontinwu taħt sensiela ta' mexxejja Ellenistiċi, mill-Partiċi, u mbagħad mis-Sassanidi, li għamluha l-belt kapitali ta' satrapija. Gäwürgala kienet il-belt kapitali tal-provinċja ta' Khurasan tal-Kaliffat Umayyad u l-importanza tagħha kibret meta Khurasan saret l-iżjed parti Musulmana leali tad-dinja Iranjana matul l-ewwel żewġ sekli tal-Iżlam.
L-iżjed strutturi viżibbli li għad fadal ta' Gäwürgala huma l-istrutturi difensivi tagħha. Tliet ħitan difensivi, mibnija fuq xulxin, għadhom viżibbli. Ħajt li nbnena taħt is-Selewċidi, gradwat fuq ġewwa u dritt fuq barra, jifforma pjattaforma għat-tieni ħajt li huwa ferm ikbar, u li nbena mill-brikks tat-tajn u huwa mtarraġ fuq ġewwa. L-għamla ta' dan il-ħajt huwa bħal ta' fortizzi Ellenistiċi oħra li nstabu fl-Anatolja, għalkemm dan huwa uniku għaliex huwa magħmul bil-brikks tat-tajn minflok bil-ġebel. It-tielet ħajt x'aktarx inbena taħt is-Sassanidi bi brikks ferm ikbar mit-tieni ħajt. Madwar il-ħajt instabu varjetà ta' bċejjeċ tal-fuħħar, b'mod partikolari bċejjeċ Partiċi. Id-daqs ta' dawn il-fortifikazzjonijiet huwa evidenza tal-importanza ta' Merv matul l-era pre-Iżlamika; l-ebda fortifikazzjoni pre-Iżlamika ta' daqs simili ma nstabet xi mkien fid-Deżert ta' Karakum. Gäwürgala hija importanti wkoll għall-ammont kbir ta' evidenza numismatika li ġiet żvelata; sensiela kontinwa ta' muniti Sassanidi nstabu hawnhekk, li jistgħu jagħtu ħjiel dwar l-istabbiltà politika straordinarja ta' dan il-perjodu. Anke wara l-istabbiliment ta' Soltangala minn Abu Muslim fil-bidu tad-dinastija tal-Abbasidi, Gäwürgala persistiet bħala subborg tal-belt ikbar ta' Soltangala. F'Gäwürgala hemm konċentrazzjoni ta' bosta binjiet "industrijali" tal-era tal-Abbasidi: fran għall-bċejjeċ tal-fuħħar, postijiet fejn kien jinħadem l-azzar, il-ħadid u r-ram, eċċ. Forn ippreservat tajjeb ħafna għall-bċejjeċ tal-fuħħar għandu riffieda bi ħnejja u bil-volti li għadha intatta kif ukoll foss kwadru fejn kien jitqabbad in-nar. Gäwürgala milli jidher kienet tintuża għall-kwartieri tal-artiġjani matul il-perjodi tal-Abbasidi u ta' qabel is-Seljuk.
Soltangala
Madankollu, l-iżjed binjiet importanti ta' Soltangala huma l-kostruzzjonijiet tas-Seljuk. Il-ħakma ta' Merv fl-1037 mill-mexxej Toghrul tas-Seljuk reġgħet tat il-ħajja lill-belt; taħt id-dixxendenti tiegħu, speċjalment Sanjar, li għamilha r-residenza tiegħu, Merv sabet ruħha fiċ-ċentru ta' imperu multikulturali kbir. daqsminuri|322x322px|Il-fortizza ż-żgħira ta' Kyz Kala. Evidenza ta' din il-prosperità tinstab madwar Soltangala. Ħafna mill-binjiet huma kkonċentrati fiċ-ċittadella ta' Soltangala, ix-Shahryar Ark (mill-Persjan, li tfisser "iċ-ċittadella tas-sovran"), li tinsab fil-Lvant. Fiċ-ċentru tax-Sharhryar Ark hemm il-palazz tas-Seljuk, li x'aktarx inbena minn Sanjar. Il-ħitan tal-brikks tat-tajn li għadhom jeżistu jwasslu għall-konklużjoni li dan il-palazz, minkejja li huwa relattivament żgħir, kien magħmul minn kmamar għoljin sular madwar bitħa interna, flimkien ma' erba' iwan assjali fid-daħla ta' kull naħa. Inħawi baxxi fil-qrib donnhom jindikaw li kien hemm ġnien kbir, li kien jinkludi lag artifiċjali; ġonna simili nstabu f'palazzi oħra tal-Asja Ċentrali. Il-fdalijiet kollha tat-tiżjin fuq ġewwa jew fuq barra ntilfu bl-erożjoni jew insterqu.
Struttura notevoli oħra tas-Seljuk fi ħdan ix-Shahryar Ark hija l-kepderihana (mill-Persjan, "Kaftar Khaneh" jew "barumbara"). Din il-binja misterjuża, fost l-iktar ippreservati tajjeb fl-oażi kollha ta' Merv, tinkludi kamra twila u dejqa waħda mingħajr twieqi b'bosta niċeċ mal-ħitan. Xi sorsi jemmnu li l-kepter khana (hemm iktar f'inħawi oħra f'Merv u fl-Asja Ċentrali) kienet barumbara li kienet tintuża għat-trobbija tal-ħamiem, sabiex jinġabar il-ħmieġ tagħhom, li kien jintuża fit-tkabbir tal-bettieħ li tant kienet famuża għalih Merv. Oħrajn isostnu li l-kepderihanas kienu libreriji jew teżori, minħabba l-pożizzjoni tagħhom fl-inħawi bi status għoli qrib strutturi importanti.
L-iżjed struttura ppreservata tajjeb f'Merv huwa l-mawżolew tas-seklu 12 tas-sultan Sanjar, li tinsab ukoll fis-Sultan Gala. Huwa l-ikbar wieħed fost il-mawżolej tas-Seljuk u huwa wkoll l-ewwel kumpless datat ta' moskea u mawżolew, xi ħaġa li iktar 'il quddiem saret komuni. Għandu għamla kwadra ta' 27 metru (89 pied) fuq kull naħa, b'żewġ daħliet fuq naħat opposti; koppla ċentrali kbira mirfuda minn sistema ottagonali ta' riffieda u ħnejjiet tgħattih fuq ġewwa (Ettinghausen, 270). Minn barra l-koppla kellha lewn ikħal fl-aħdar, u minħabba l-għoli tagħha kienet imponenti; kien jingħad li l-karovani malli kienu joqorbu setgħu jaraw il-mawżolew minn bogħod ta' jum ta' vvjaġġar mill-belt. It-tiżjin tal-mawżolew, bi stil bikri tipiku tas-Seljuk, kien konservattiv, u fuq ġewwa kellu xogħol bl-istukko filwaqt li fuq barra kellu tiżjin ġeometriku bil-brikks, li issa ntilef kważi għalkollox. Apparti t-tiżjin fuq barra li ġie "rikostruwit" reċentement, il-mawżolew kważi intatt jinsab kif kien fis-seklu 12. xellug|daqsminuri|Il-parti ta' barra tal-ħajt tan-Nofsinhar ta' Kepderihana. Sensiela aħħarija ta' fdalijiet tas-Seljuk huma l-ħitan ta' Soltangala. Dawn il-fortifikazzjonijiet, li fil-biċċa l-kbira għadhom jeżistu, bdew bħala strutturi tal-brikks tat-tajn għoljin bejn tmien metri u disa' metri (26-30 pied), u fi ħdanhom kien hemm kompartimenti li minnhom id-difensuri setgħu jisparaw il-vleġeġ lejn l-għadu. Kien hemm torrijiet b'għamla ta' nagħla kull 15 sa 35 metru (49 sa 115-il pied). Madankollu, dawn il-ħitan ma kinux wisq effettivi għaliex ma kellhomx ħxuna adegwata biżżejjed biex jifilħu għat-tiri bil-katapulti u b'artillerija oħra. Sa nofs is-seklu 12, il-galleriji ġew mimlija bir-radam, u l-ħitan ġew imsaħħa ferm. Ħajt iżgħar sekondarju nbena quddiem il-ħajt prinċipali ta' Soltangala, u finalment is-subborgi tal-belt Medjevali — magħrufa llum il-ġurnata bħala Isgendergala — kienu mdawra b'ħajt oħxon ħames metri (16-il pied). It-tliet ħitan irreżistew lill-armata tal-Mongoli mill-inqas għal waħda mill-offensivi tagħha, qabel ma l-belt kellha ċċedi fl-1221.
Ħafna bċejjeċ taċ-ċeramika mill-eri tal-Abbasidi u tas-Seljuk ġew irkuprati, primarjament minn Gäwürgala, il-ħitan tal-belt ta' Soltangala, u x-Shahryar Ark. Il-bċejjeċ ta' Gäwürgala primarjament kienu tal-aħħar tal-era tal-Abbasidi u kienu jikkonsistu l-iktar minn skutelli ħomor b'disinni ġeometriċi. Il-biċċa l-kbira tal-bċejjeċ tal-fuħħar irkuprati mill-ħitan ta' Sultan Gala huma bċejjeċ tal-fuħħar sofor u ħodor tas-sekli 11 u 12, simili għall-istili kontemporanji komuni f'Nishapur. Skutelli suwed u kaħlanija fl-aħdar ġew skoperti fil-palazz ta' Shahryar Ark, kif ukoll depożitu ta' bċejjeċ tal-fuħħar bi stil tal-Mongoli, x'aktarx b'rabta mal-istabbiliment mill-ġdid tal-belt taħt l-Ilkhan li ma tantx kellha suċċess. Minn dik l-era wkoll hija maskra taċ-ċeramika għat-tiżjin tal-ħitan li nstabet qalb il-fdalijiet ta' struttura li b'mod kontroversjali hemm min isostni li kienet tempju Buddista li nbena mill-Mongoli fis-subborgi tan-Nofsinhar ta' Sultan Gala.
Shaim Kala
Shaim Kala nbniet fis-seklu 7 W.K. Shaim Kala kienet belt imdawra bil-ħitan li kienet maħsuba biex jiġi evitat l-iffollar żejjed, u biex jiġi indirizzat it-tħassib reliġjuż u politiku tal-popli l-ġodda li kienu jaslu f'Merv.
Abdyllahangala
Abdyllahangala hija l-belt tal-era ta' Timur wara l-Medju Evu li tinsab lejn in-Nofsinhar tal-kumpless ewlieni.
Demografija
Illum il-ġurnata, is-sit ta' Merv tal-qedem jinsab qrib il-belt ta' Baýramali tal-velayat ta' Mary, it-Turkmenistan. Din il-belt moderna hija s-sede tad-Distrett ta' Baýramaly fil-Provinċja ta' Mary. Is-sit jinsab madwar 27 km fil-Lvant tal-belt kapitali provinċjali ta' Mary. Fl-2009 kien stmat li l-popolazzjoni tagħha kienet tlaħħaq it-88,486 ruħ (żieda sew mit-43,824 ruħ fiċ-ċensiment tal-1989).
Ekonomija
daqsminuri|Muniti ta' Hormizd I Kushanshah izzekkati f'Merv. Sistema elaborata ta' kanali mħaffra mix-xmara Murghab jisqu l-oażi ta' Merv li hija rinomata fil-Lvant kollu għall-art għammiela tagħha. Kull xorta ta' ċereali u bosta frott jikbru b'abbundanza kbira, eż. qamħ, millieġ, xgħir u bettieħ, kif ukoll ross u qoton. Iż-żrieragħ tal-qoton minn saffi arkeoloġiċi li jmorru lura saħansitra għas-seklu 5 huma l-ewwel indikazzjoni li t-tessuti tal-qoton diġà kienu komponent ekonomiku importanti tal-belt taħt is-Sassanidi. Id-dud tal-ħarir kien jitnissel fil-belt. It-Turkmeni għandhom nisel famuż ta' żwiemel (iż-żiemel Turkmen) u jrabbu wkoll iġmla, nagħaġ, ħmir u bgħula. It-Turkmeni jaħdmu wkoll il-fidda u l-armaturi. Skoperta tas-snin 90 tas-seklu 20 kienet struttura tas-sekli 9-10 fejn kien jiġi prodott l-azzar, li tikkonferma r-rapporti Iżlamiċi tal-istudjuż Iżlamiku al-Kindi (801-866 W.K.). Huwa kien irrefera li fir-reġjun ta' Khorasan kien jiġi prodott l-azzar. Dan kien isir permezz ta' proċess ta' kofużjoni fejn il-ħadid fondut u l-ħadid ferrobattut jiddewbu flimkien.
Ġeografija
xellug|daqsminuri|L-oażi ta' Merv oasis fuq mappa tal-1913. L-oażi ta' Merv tinsab max-xmara Murghab li tnixxi mill-Afganistan, fit-tarf tan-Nofsinhar tad-Deżert ta' Karakum, bil-koordinati 37°30’N u 62°E, madwar 230 mil (370 km) fit-Tramuntana ta' Herat, u 280 mil (450 km) fin-Nofsinhar ta' Khiva. L-erja tagħha hija ta' madwar 1,900 mil kwadru (4,900 km2). Il-katina kbira ta' muntanji, li bl-ismijiet ta' Paropamisade u Kush Indù, testendi mill-Baħar Kaspju sal-Muntanji Pamir hija interrotta xi 180 mil (290 km) fin-Nofsinhar ta' Merv. F'din l-interruzzjoni jew qribha jnixxu b'mod parallel ix-xmajjar Tejen u Murghab, sa ma jintilfu fid-Deżert ta' Karakum. B'hekk, lil Merv jagħmluha qisha torri tal-għassa tad-daħla lejn l-Afganistan fil-Majjistral u fl-istess waqt hija punt ta' waqfien bejn il-Grigal tal-Persja u l-istati ta' Bukhara u ta' Samarkanda fl-Użbekistan.
Merv tinsab b'mod vantaġġuż fid-delta fuq ġewwa tax-xmara Murghab, li tnixxi mis-sors tagħha fil-Kush Indù fit-Tramuntana mid-Deżert ta' Karakum. Ir-reġjun tad-delta tax-xmara Murghab, magħrufa mill-Griegi bħala Marġjana, jagħti żewġ vantaġġi distinti lil Merv: l-ewwel nett, jipprovdi rotta faċli mix-Xlokk għall-Majjistral, mill-artijiet għoljin Afgani sal-artijiet baxxi ta' Karakum, il-wied ta' Amu Darya u Khwarezm. It-tieni, id-delta tax-xmara Murghab, peress li hija żona kbira misqija sew f'nofs il-Karakum niexef, isservi bħala punt ta' waqfien naturali għar-rotot mill-Majjistral tal-Iran lejn it-Toroq tal-Ħarir. Id-delta, u għaldaqstant Merv, tinsab f'salib it-toroq ta' dawn iż-żewġ rotot: ir-rotta mill-Majjistral sax-Xlokk lejn Herat u Balkh (sal-Indus u lil hinn) u r-rotta mil-Lbiċ sal-Grigal minn Tus u Nishapur sa Bukhara u Samarkanda.
Dan il-post kien punt ta' waqfien tul ir-Rotot tal-Ħarir fi żmien id-dinastija Han. Hawnhekk il-merkanti setgħu jikkummerċjalizzaw iż-żwiemel jew l-iġmla mnisslin tagħhom fil-belt qalb l-oażi ta' Merv.
Klima
Merv għandha klima niexfa u sħun fis-sajf u kiesħa fix-xitwa. Is-sħana tas-sajf hija oppressiva. Ir-riħ iġib miegħu sħabiet ta' trab fin li jimla l-arja, u jagħmilha opaka, u kważi joskura x-xemx ta' nofsinhar. Dawn is-sħabiet jagħmluha diffiċli biex wieħed ikun jista' jieħu n-nifs. Fix-xitwa l-klima tkun pjaċevoli. Qajla tinżel il-borra, u meta tinżel, iddub mill-ewwel. Il-preċipitazzjoni annwali qajla taqbeż il-125 mm (4.9 pulzier), u spiss ma tinżilx xita minn Ġunju sa Ottubru. Fis-sajf it-temperaturi jistgħu jilħqu sa 45 °C (113 °F), filwaqt li fix-xitwa jistgħu jinżlu saħansitra sa −7 °C (19 °F). It-temperatura medja fis-sena tkun 16 °C (61 °F).
Ġemellaġġi
Merv hija ġemellata ma':
Patagoniinae
Patagoniinae hija sottofamilja ta' mammiferi marsupjali estinti, fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria, fis-superordni Ameridelphia, fl-ordni Paucituberculata, fis-sottordni Polydolopimorphia, fl-infrordni Simpsonitheria, fis-superfamilja Argyrolagoidea, ma' sottofamilja oħra (Groeberiinae) u bl-ebda ġeneru jew speċi ħajja.
Giorgio Vasari
Giorgio Vasari ([ˈdʒordʒo vaˈzaːri]; twieled fit-30 ta’ Lulju 1511 – miet fis-27 ta’ Ġunju 1574) kien pittur, arkitett, inġinier, kittieb u storiku Taljan magħruf l-iktar għall-kitba tiegħu Le Vite de' più eccellenti pittori, scultori, ed architettori (Il-Ħajjiet tal-Iktar Pitturi, Skulturi u Arkitetti Eċċellenti), li huwa meqjus bħala t-twaqqif ideoloġiku tal-kitbiet artistiċi storiċi, u bażi għall-bijografiji ta’ diversi artisti tar-Rinaxximent fosthom Leonardo da Vinci. Vasari ddisinja l-Qabar ta’ Mikelanġlu fil-Bażilika ta’ Santa Croce, f’Firenze, li tlesta fl-1578. Abbażi tat-test ta’ Vasari dwar il-mod ġdid kif kien ipitter Giotto, Jules Michelet issuġġerixxa għall-ewwel darba t-terminu Renaissance (Rinaxximent) fl-Histoire de France (1835) tiegħu, terminu li ġie adottat mill-istorjografija u li għadu jintuża sa llum.
Ħajja
Vasari twieled qabel iż-żmien fit-30 ta’ Lulju 1511 f’Arezzo, it-Toskana. Irrakkomandat ta’ età żgħira minn kuġinuh Luca Signorelli, huwa sar student ta’ Guglielmo da Marsiglia, pittur tal-ħġieġ ikkulurit ta’ ħila kbira. Vasari ntbagħat Firenze tal-età ta’ sittax-il sena mill-Kardinal Silvio Passerini, u ssieħeb mal-grupp ta’ Andrea del Sarto u l-istudenti tiegħu Rosso Fiorentino u Jacopo Pontormo, fejn ġie mħeġġeġ ikompli bl-edukazzjoni umanista tiegħu. Huwa sar ħbieb ma’ Mikelanġlu, li influwenzah bl-istil tal-pittura tiegħu. Huwa miet fis-27 ta’ Ġunju 1574 f’Firenze, il-Gran Dukat tat-Toskana, tal-età ta’ 62 sena.
Pittura
xellug|daqsminuri|Il-pittura Sitt Poeti Toskani ta’ Giorgio Vasari, għall-ħabta tal-1544 Fl-1529, huwa żar Ruma fejn studja x-xogħlijiet ta’ Raffaello u ta’ artisti oħra tar-Rinaxximent Għoli Ruman. Il-pitturi Manjeristi ta’ Vasari stess kienu iktar ammirati matul ħajtu milli wara. Fl-1547 huwa temm is-sala tal-binja diplomatika fil-Palazzo della Cancelleria f’Ruma bl-affreski u din ingħatat l-isem ta’ Sala dei Cento Giorni (Sala tal-Mitt Jum). daqsminuri|Il-pittura Il-Ġnien ta’ Ġetsemani ta’ Vasari Huwa ġie impjegat b’mod konsistenti mill-familja Medici f’Firenze u f’Ruma, u ħadem f’Napli (pereżempju fuq is-Sagristija ta’ Vasari), f’Arezzo u f’postijiet oħra. Ħafna mill-pitturi tiegħu għadhom jeżistu, u l-iktar importanti huma l-pitturi ta’ mal-ħajt u mas-saqaf fis-Sala di Cosimo I (Sala ta’ Cosimo I) fil-Palazzo Vecchio f’Firenze, fejn hu u l-assistenti tiegħu ħadmu mill-1555, u l-affreski mibdija minnu fil-koppla enormi tal-Katidral ta’ Firenze li ntemmew minn Federico Zuccari u bl-għajnuna ta’ Giovanni Balducci. Huwa għen ukoll biex tiġi organizzata d-dekorazzjoni tal-iStudiolo, issa assemblat mill-ġdid fil-Palazzo Vecchio.
F’Ruma huwa pitter affreski fis-Sala Regia.
Pienza
Pienza (pronunzja: [piˈɛntsa]) huwa raħal u muniċipalità jew komun (bit-Taljan: comune) fil-provinċja ta' Siena, it-Toskana, fir-reġjun storiku ta' Val d'Orcia. Ir-raħal jinsab bejn l-irħula ta' Montepulciano u Montalcino u jitqies bħala "l-ġebla tax-xewka tal-urbaniżmu Rinaxximentali".
Giorgio Vasari
Pittura
Fost l-istudenti jew segwaċi oħra tiegħu kien hemm Sebastiano Flori, Bartolomeo Carducci, Domenico Benci, Tommaso del Verrocchio, Federigo di Lamberto (Federigo del Padovano), Niccolo Betti, Vittor Casini, Mirabello Cavalori (Salincorno), Jacopo Coppi (Jacopo di Meglio), Piero di Ridolfo, Stefano Veltroni da Monte San Savino, Orazio Porta da Monte San Savino, Alessandro Fortori da Arezzo, Bastiano Flori da Arezzo, Fra Salvatore Foschi da Arezzo, u Andrea Aretino.
Arkitettura
daqsminuri|261x261px|Il-loġġa tal-Uffizi Apparti l-karriera tiegħu bħala pittur, Vasari kien ukoll arkitett ta’ suċċess. Il-loġġa tiegħu tal-Palazzo degli Uffizi tul ix-xmara Arno tagħti għall-veduta fit-tarf nett tal-bitħa twila u dejqa tagħha. Għandha ppjanar urban uniku, tiffunzjona bħala pjazza pubblika, u jekk titqies bħala triq qasira, hija triq Rinaxximentali unika bi trattament arkitettoniku unifikat. Il-veduta tal-Loġġa mill-Arno tiżvela li, flimkien mal-Kuritur ta’ Vasari, hija waħda mill-ftit strutturi tul ix-xmara li huma miftuħin u li jagħtu fuq ix-xmara stess, u li jidhru li jħaddnu l-ambent tax-xmara.
Pienza
Fl-1996, ir-raħal tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, filwaqt li fl-2004 il-pajsaġġ kulturali tal-wied kollu tal-madwar, Val d'Orcia, tniżżel bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO ieħor.
Giorgio Vasari
Arkitettura
F’Firenze, Vasari bena wkoll il-passaġġ twil, li issa jissejjaħ il-Kuritur ta’ Vasari, li jikkollega l-Uffizi ma’ Palazzo Pitti fuq in-naħa l-oħra tax-xmara. Il-kuritur imsaqqaf jgħaddi tul ix-xmara Arno fuq arkata, jaqsam il-pont l-antik (Ponte Vecchio) u jserrep mal-ġenb ta’ bosta binjiet.
Vasari wettaq ir-rinnovazzjoni tal-knejjes Medjevali ta’ Santa Maria Novella u ta’ Santa Croce. Fit-tnejn li huma neħħa l-ħitan diviżorji, u mmudella mill-ġdid il-korijiet ta’ wara skont il-gost Manjeristiċi ta’ dak iż-żmien. F’Santa Croce, huwa pitter L-Adorazzjoni tal-Maġi li ġiet ikkummissjonata mill-Papa Piju V fl-1566 u li tlestiet fi Frar 1567. Reċentement il-pittura ġiet irrestawrata, qabel ma ntweriet fl-2011 f’Ruma u f’Napli. Eventwalment se terġa’ ssib postha fil-knisja ta’ Santa Croce f’Bosco Marengo (il-Provinċja ta’ Alessandria, Piemonte).
Pienza
Storja
xellug|daqsminuri|299x299px|Il-pjazza ċentrali ta' Pienza Fl-imgħoddi r-raħal ta' Pienza kien jissejjaħ Corsignano. Dan jissemma għall-ewwel darba fid-dokumenti tas-seklu 9. Madwar 1,300 parti tar-raħal saru proprjetà tal-familja Piccolomini wara li Enghelberto d'Ugo Piccolomini ngħata l-proprjetà fewdali ta' Montertari f'Val d'Orcia mill-Imperatur Federiku II fl-1220. Fis-seklu 13 l-Ordni tal-Franġiskani stabbilew ruħhom f'Corsignano.
Fl-1405 twieled f'Corsignano Enea Silvio Piccolomini, umanista Rinaxximentali li twieled f'familja eżiljata minn Siena, li iktar 'il quddiem sar il-Papa Piju II. Ladarba sar Papa, Piccolomini ordna li r-raħal kollu jinbena mill-ġdid bħala raħal Rinaxximentali ideali u semmih għalih stess bħala Pienza, li tfisser "il-belt ta' Piju". Minflok post ta' rtir minn Ruma, ir-raħal jirrappreżenta l-ewwel applikazzjoni ta' kunċetti umanistiċi ta' ppjanar urban, u ta spinta għal ippjanar li ġie adottat f'irħula u fi bliet Taljani oħra u li eventwalment infirex f'ċentri Ewropej oħra.
Giorgio Vasari
Arkitettura
Fl-1562 Vasari bena l-koppla ottagonali tal-Bażilika tal-Madonna tal-Umiltà f’Pistoia, eżempju importanti tal-arkitettura Rinaxximentali għolja.
F’Ruma, Vasari ħadem ma’ Giacomo Barozzi da Vignola u Bartolomeo Ammannati fil-Villa Giulia ta’ Papa Ġulju III.
Pienza
Storja
Il-bini mill-ġdid kien sar mill-arkitett minn Firenze, Bernardo Gambarelli (magħruf bħala Bernardo Rossellino) li x'aktarx ħadem mal-umanista u l-arkitett Leon Battista Alberti, għalkemm ma hemm l-ebda dokument li jaċċerta dan għalkollox. Alberti dak iż-żmien kien imqabbad jaħdem mill-Kurja Papali u ħadem bħala konsulent ta' Papa Piju II. Il-kostruzzjoni nbdiet għall-ħabta tal-1459. Il-Papa Piju II kkonsagra l-Katidral fid-29 ta' Awwissu 1462, matul iż-żjara twila tiegħu fis-sajf. Huwa inkluda deskrizzjoni dettaljata tal-istrutturi fil-Kummentarji tiegħu, li kiteb matul l-aħħar sentejn ta' ħajtu.
Giorgio Vasari
Il-Ħajjiet tal-Iktar Pitturi, Skulturi, u Arkitetti Eċċellenti
xellug|daqsminuri|Qoxra tal-Ħajjiet Vasari spiss jissejjaħ bħala “l-ewwel storiku tal-arti”. Huwa vvinta l-ġeneru tal-enċiklopedija tal-bijografiji artistiċi bil-kitba tiegħu Le Vite de' più eccellenti pittori, scultori, ed architettori (Il-Ħajjiet tal-Iktar Pitturi, Skulturi, u Arkitetti Eċċellenti), iddedikata lill-Gran Duka Cosimo I de' Medici, li ġiet ippubblikata għall-ewwel darba fl-1550. Huwa kien l-ewwel persuna li uża t-terminu “Rinaxximent” f’dokument stampat – għalkemm kien hemm kuxjenza dwar “it-twelid mill-ġdid” li kien qed iseħħ fl-arti, minn żmien Alberti – u kien responsabbli għall-użu modern tat-terminu arti Gotika. Il-Ħajjiet inkludiet ukoll rendikont innovattiv dwar il-metodi tekniċi li kienu jintużaw fl-arti. Il-kitba ġiet parzjalment miktuba mill-ġdid u mkabbra fl-1568, biż-żieda ta’ ritratti tal-artisti.
Il-kitba xxaqleb b’mod konsistenti u notevoli favur il-Fjorentini, u kemm-il darba tattribwilhom l-iżviluppi kollha fl-arti Rinaxximentali – pereżempju l-invenzjoni tal-inċiżjoni. L-arti Venezjana b’mod partikolari (flimkien mal-arti minn inħawi oħra tal-Ewropa), tiġi injorata sistematikament fl-ewwel edizzjoni. Bejn l-ewwel u t-tieni edizzjonijiet, Vasari żar Venezja u filwaqt li t-tieni edizzjoni tat iktar attenzjoni lill-arti Venezjana (fejn fl-aħħar ġie inkluż Tizjanu), dan sar mingħajr puntidivista newtrali. Hemm ukoll bosta żbalji fil-Ħajjiet. Pereżempju, Vasari jikteb li Andrea del Castagno qatel lil Domenico Veneziano, li mhux vera, peress li Andrea miet diversi snin qabel Domenico. F’eżempju ieħor, il-bijografija ta’ Giovanni Antonio Bazzi miktuba minn Vasari, li hu jsejjaħ "Il Soddoma", ippubblikata biss fit-tieni edizzjoni tal-Ħajjiet (1568) wara l-mewt ta’ Bazzi, tikkundanna lill-artista bħala immorali, bestjali u van. Vasari jmaqdar ix-xogħol ta’ Bazzi bħala wieħed għażżien u offensiv, minkejja li l-Papa Ljun X għamlu Cavaliere di Cristo u kien ingħata kummissjonijiet importanti għal Villa Farnese u siti oħra. daqsminuri|319x319px|Il-Qabar ta’ Mikelanġlu f’Santa Croce Il-bijografiji ta’ Vasari miżgħuda zekzik divertenti. Ħafna mill-aneddoti tiegħu huma veri, filwaqt li oħrajn huma invenzjonijiet jew fizzjoni ġenerika, bħall-ġrajja ta’ Giotto żagħżugħ ipitter dubbiena fuq is-superfiċe ta’ pittura ta’ Cimabue li dan tal-aħħar kemm-il darba pprova jħassar, li hija ġrajja li tirrifletti aneddoti simili tal-pittur Grieg Apelles. Vasari ma kienx iwettaq riċerka fl-arkivji għad-dati preċiżi, kif issa jagħmlu l-istoriċi moderni tal-arti, u naturalment il-bijografiji tiegħu huma iktar preċiżi fir-rigward tal-pitturi tal-ġenerazzjoni tal-awtur u tal-passat immedjat. Il-kritika moderna – permezz ta’ materjali ġodda abbażi tar-riċerka – ikkoreġiet ħafna mid-dati u mill-attribuzzjonijiet tradizzjonali tiegħu.
Pienza
Sit ta' Wirt Dinji
Iċ-Ċentru Storiku tal-Belt ta' Pienza ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1996.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (i) "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".
Palazzo Piccolomini
Il-pjazza ċentrali b'għamla trapezojdali għandha erba' binjiet ewlenin li jispikkaw. Ir-residenza prinċipali, Palazzo Piccolomini, tinsab fuq in-naħa tal-Punent. Il-binja għandha tliet sulari artikolati bil-pilastri u bi twieqi b'għamla ta' salib mal-faċċata kollha. Din l-istruttura hija simili għall-Palazzo Rucellai ta' Alberti f'Firenze u binjiet oħra li nbnew iktar 'il quddiem. Karatteristika notevoli oħra tal-binja hija l-bitħa interna tagħha. Fuq in-naħa ta' wara tal-binja, lejn in-Nofsinhar, hemm loġġa fuq kull sular li jagħtu fuq ġnien Rinaxximentali Taljan magħluq b'modifika ta' dak iż-żmien tal-"ġnien bi stil Taljan", u veduti tal-pajsaġġ ta' Val d'Orcia fil-bogħod kif ukoll tal-Muntanja Amiata iktar lil hinn, li tant kien iħobb il-Papa Piju II. Taħt dan il-ġnien hemm stalla bil-volti li kienet tesa' sa 100 żiemel.
Giorgio Vasari
Il-Ħajjiet tal-Iktar Pitturi, Skulturi, u Arkitetti Eċċellenti
Vasari jinkludi abbozz tal-bijografija tiegħu stess fl-aħħar tal-Ħajjiet, u jżid iktar dettalji dwaru u dwar il-familja tiegħu.
Pienza
Il-Katidral
daqsminuri|288x288px|Il-Katidral ta' Pienza Id-Duomo (il-Katidral), li jiddomina ċ-ċentru tal-pjazza, għandu faċċata li hija waħda mill-iktar bikrin li ġew iddisinjati bi stil Rinaxximentali. Għalkemm id-diviżjoni fi tlieta hija pjuttost konvenzjonali, l-użu ta' pilastri u kolonni, weqfin fuq dadi għoljin u kkollegati bil-ħnejjiet, kien xi ħaġa ġdida għal dak iż-żmien. Madankollu, it-torri tal-kampnar, għandu bixra Ġermanika, l-istess bħall-pjanta tal-Hallenkirche, b'"navata trippla", fejn il-mogħdijiet tal-ġenb huma kważi għoljin daqs in-navata stess. Il-Papa Piju II, qabel sar Papa, qatta' bosta snin fil-Ġermanja u faħħar l-effetti tad-dawl meta kien jidħol fil-knejjes għoljin tal-Ġermanja fil-Kummentarji tiegħu. Fost l-opri tal-arti fil-katidral hemm ħames pitturi fuq l-artal mill-Iskola ta' Siena, ta' Sano di Pietro, Matteo di Giovanni, Vecchietta u Giovanni di Paolo. Il-Battisterju, iddedikat bħas-soltu lil San Ġwann Battista, jinsab maġenb l-apsida tal-knisja.
Il-Palazz tal-Isqof
Il-Papa Piju II ħeġġeġ il-kardinali jibnu palazzi biex jikkompletaw il-belt. Il-Palazzo Vescovile jew il-Palazz tal-Isqof, fuq naħa oħra tal-pjazza ċentrali, inbena mill-Kardinal Rodrigo Borgia, li dak iż-żmien kien il-Viċi Kanċillier tal-Knisja u l-Papa Alessandru VI futur, sabiex jikkonforma mat-talba tal-Papa Piju II biex il-kardinali jkollhom residenza fir-raħal. Din il-binja saret ir-residenza tal-Isqof ta' Pienza meta r-raħal sar veskovat fl-1462. Issa jospita l-Mużew Djoċesan u l-Mużew tal-Katidral. Il-kollezzjoni tal-binja tinkludi opri lokali bit-tessuti kif ukoll artefatti reliġjużi. Fost il-pitturi hemm kurċifiss impitter tas-seklu 12 mill-Abbazija ta' San Pietru f'Vollore, pitturi tas-seklu 14 ta' Pietro Lorenzetti (Madonna bil-Bambin) u Bartolo di Fredi (Madonna tal-Ħniena). Barra minn hekk, hemm ukoll opri importanti tas-sekli 14 u 15, inkluż Madonna attribwita lil Luca Signorelli.
Il-Palazz Komunali
daqsminuri|Il-Palazz u t-Torri Komunali Faċċata tal-knisja hemm il-Palazz Komunali jew il-muniċipju. Meta Corsigniano ngħata l-istatus ta' belt uffiċjali, kienet meħtieġa binja muniċipali adattata għall-pożizzjoni urbana ġdida ta' "belt", għalkemm iktar inbniet għad-dehra milli għax tassew kien hemm bżonnha. Il-binja għandha loġġa bi tliet arkati fuq il-pjan terran li tħares lejn il-Katidral u fuqha hemm il-kamra tal-kunsill. Għandha wkoll torri tal-kampnar tal-brikks li hu iqsar mill-kontroparti tiegħu tal-katidral, sabiex jissimboleġġa s-setgħa superjuri tal-knisja. Iż-żieda ulterjuri mat-torri tmur lura għall-1599. X'aktarx, Bernardo Rossellino ddisinja l-Palazz Komunali biex ikun medjatur ċiviku ħieles bejn l-ispazju reliġjuż quddiem il-katidral u l-pjazza tas-suq lajka fuq wara.
Il-bir tal-ġebla tal-ġir fil-pjazza ċentrali għandu l-istemma tal-familja Piccolomini, u ġie kkupjat kważi għalkollox fit-Toskana fis-seklu ta' wara. Il-qafas tal-bir qisu skutella baxxa ta' żmien l-Etruski. Il-kolonni joħorġu minn riffieda Korinzji klassiċi b'tiżjin ibbażat fuq materjali lokali.
Giorgio Vasari
Pożizzjoni soċjali
Vasari kellu reputazzjoni tajba ħafna matul ħajtu kollha u akkumula ġid konsiderevoli. Fl-1547, huwa bena dar lussuża għalih innifsu f’Arezzo (li issa hija mużew dwaru), u żejjen il-ħitan u l-volti tagħha bil-pitturi. Huwa ġie elett fil-kunsill muniċipali ta’ raħal twelidu, u finalment laħaq il-kariga suprema ta’ gonfaloniere. Huwa ngħata l-unur mill-Papa li jsir Kavallier tal-Ixprun tad-Deheb. Vasari żżewweġ lil Niccolosa Bacci, membru ta’ waħda mill-iktar familji sinjuri u prominenti f’Arezzo.
Pienza
Binjiet oħra
Fost il-binjiet l-oħra ta' Pienza li jmorru lura għal żmien il-Papa Piju II hemm il-Palazzo Ammannati, imsemmi għall-Kardinal Jacopo Piccolomini-Ammannati, "ringiela tal-Kurja" ta' tliet palazzi (il-Palazzo Jouffroy jew Atrebatense tal-Kardinal Jean Jouffroy ta' Arras, il-Palazzo Buonconti, tat-Teżorier tal-Vatikan Giliforte dei Buonconti, u l-Palazzo Lolli li nbena mis-segretarju appostoliku u qarib tal-Papa, Gregorio Lolli), tul it-triq ta' wara l-Palazz tal-Isqof. Fit-triq prinċipali hemm ukoll il-Palazzo Gonzaga, li nbena fl-1463 mill-Kardinal Francesco Gonzaga, il-Palazzo Forteguerri, li nbena fl-1460 minn Ambrogio Fortguerri, it-Teżorier Appostoliku, u l-Palazzo ta' Ambrogio Spannocchi, li issa jissejjaħ Palazzo Cittadini, mill-ġdid tas-seklu 15. Fir-rokna tal-Grigal ta' Pienza, f'Via Casanuova, hemm sensiela ta' tnax-il dar f'ringiela li nbnew skont l-ordnijiet tal-Papa mill-kuntrattur tal-bini minn Siena, Pietro Paolo da Porrina.
Madwar ħamsin metru fil-Punent tal-pjazza tal-Katidral hemm il-Knisja ta' San Franġisk, b'faċċata bil-fruntun ta' saqaf forfċi u b'portal Gotiku. Il-knisja hija waħda mill-binjiet li baqgħu jeżistu miż-żmien meta l-belt kienet għadha msejħa Corsignano, u nbniet fuq knisja antika oħra tas-seklu 8. Fuq ġewwa hemm affreski tal-ħajja ta' San Franġisk; dawk li hemm mal-ħitan tpittru minn Cristofano di Bindoccio u Meo di Pero, żewġ artisti tas-seklu 14 tal-Iskola ta' Siena.
Giorgio Vasari
Pożizzjoni soċjali
Fl-1563, huwa għen biex titwaqqaf l-Accademia e Compagnia delle Arti del Disegno ta’ Firenze, bil-Gran Duka u Mikelanġlu bħal kapijiet tal-istituzzjoni u 36 artist bħala membri.
Pienza
Binjiet oħra
Il-kappella Rumaneska magħrufa bħala Pieve ta' Corsignano tinsab qrib il-belt. Il-monasteru ta' Sant'Anna f'Camprena ġiet stabbilita fl-1332-1334 minn Bernardo Tolomei bħala eremitaġġ għall-Benedittini; ġie rikostruwit fl-aħħar tas-seklu 15 u fil-bidu tas-seklu 16, u diversi drabi fis-sekli ta' wara. Ir-refettorju fih affreski ta' Il Sodoma (1502–1503).
Monticchiello
Monticchiello huwa ċentrali fid-dokumentarju Spettacolo.
FC Hegelmann
Futbolo klubas Hegelmann, (2009–2021) Futbolo klubas Hegelmann Litauen huwa klabb tal-futbol Litwan, mil-belt ta Kaunas. Il-klabb twaqqaf fl-2009.
Unuri
<...>
L-Arti
Xi forom tal-arti jikkombinaw element viżiv ma' spettaklu (eż. iċ-ċinematografija), jew xi xogħol tal-arti mal-kitba (eż. il-comics). Minn żmien it-tpinġijiet jew it-tpittir preistoriċi fl-għerien sal-films moderni, l-arti fiha nnifisha sservi ta' intermedjarju biex jiġu kkomunikati l-ġrajjiet kif ukoll ir-relazzjoni tal-bniedem mal-ambjent.
Lingwa Ukrena
Ukrena (Ukrena: українська мова, [ʊkrɐˈjinʲsʲkɐ ˈmɔʋɐ] jew sempliċiment українська, [ʊkrɐˈjinʲsʲkɐ]) hija lingwa Slava tal-Lvant, mitkellma u miktuba. Hija mitkellma primarjament fl-Ukrajna u sservi bħala l-lingwa nattiva tal-Ukreni. Minbarra li hija l-lingwa uffiċjali tal-Ukrajna, tintuża wkoll mid-dijaspora Ukrena. Hemm aktar dwar 45 miljun kelliem Ukren madwar id-dinja.
Hallstatt
Hallstatt (bil-Ġermaniż:[ˈhalʃtat]) hija raħal żgħir fid-distrett ta’ Gmunden fl-istat Awstrijaku tal-Awstrija ta’ Fuq. Ir-raħal jinsab bejn ix-xatt tal-Lbiċ tal-lag
Lingwa Ukrena
Eżempji tal-Lingwa Ukrena
Il-Ġranet tal-Ġimgħa
Hallstatt
imsejjaħ Hallstätter See u l-muntanji Dachstein, fir-reġjun ta’ Salzkammergut, fit-triq nazzjonali li tikkollega l-bliet ta’ Salzburg u Graz.
L-Arti
Definizzjoni
L-arti hija attività globali li tinkludi għadd kbir ta' dixxiplini bħall-belle arti (deskritti fid-dizzjunarju ta' Ġużè Aquilina bħala s-snajja' tal-ġmiel ), l-arti liberali, l-arti viżiva, l-arti dekorattiva, l-arti applikata, id-disinn, l-arti artiġjanali jew tas-sengħa, l-arti tal-ispettaklu jew performattiva, eċċ. L-arti tista' tħaddan fiha diversi oqsma li jistgħu jiġu maqsuma kif nixtiequ, pereżempju l-belle arti li jinkludu flimkien, f'sens wiesa', it-tipi kollha ta' arti li jkollhom l-għan li jagħtu pjaċir estetiku ta' veru. It-terminu 'l-arti' jirreferi wkoll għal ġabra ta' diversi tipi ta' arti u dan nistgħu nifhmuh ukoll mill-kuntest f'sentenza bħal din: 'Bħal fl-arti kollha, it-tgawdija tiżdied abbażi tal-għarfien dwar l-arti'. L-ewwel okkorrenza tirreferi proprju għal ġabra ta' diversi tipi ta' arti, filwaqt li t-tieni okkorrenza tirreferi għall-arti deskritta f'dan l-artiklu.
Lingwa Ukrena
Eżempji tal-Lingwa Ukrena
Ix-Xhur tas-Sena
Hallstatt
Hallstatt hija magħrufa għall-produzzjoni tal-melħ, li tmur lura għal żminijiet preistoriċi, u isimha ntuża għall-kultura ta’ Hallstatt, il-kultura arkeoloġika marbuta mal-popli Proto-Ċeltiċi u Ċeltiċi bikrin tal-bidu ta’ Żmien il-Ħadid fl-Ewropa, għall-ħabta tat-800-450 Q.K..
L-Arti
Storja
daqsminuri|It-tpinġijiet preistoriċi tal-Grotta ta' Chauvet, Franza L-iktar għamla bikrija ta' kwalunkwe waħda mill-arti hija t-tpinġija/tpittir fl-għerien, possibbilment mis-seklu 70,000 Q.K., iżda ċertament mis-seklu 40,000 Q.K. L-iktar strument mużikali antik li nafu bih huwa l-flawt tal-għar ta' Divje Babe, is-Slovenja, li wkoll kien jintuża minn xi 40,000 sena Q.K., filwaqt li l-iktar letteratura antika li nafu biha kienet dik li kienet tinkiteb fuq tavli tas-Sumerja bħal pereżempju l-Istruzzjonijiet ta' Shuruppak u l-Liturġija ta' Nintud jingħad li nkitbu għall-ħabta tas-seklu 2600 Q.K.
Fil-Greċja Antika, l-arti u l-artiġjanat kienu jiġu deskritti bl-istess kelma, techne. Għaldaqstant, ma kienx hemm distinzjoni bejn it-tipi ta' arti. L-arti tal-Greċja Antika kienet tapprofitta mill-venerazzjoni tal-annimali u l-iżvilupp tal-ħiliet biex twassal il-muskolatura, il-qagħda, is-sbuħija u l-proporzjonijiet korretti anatomikament.
F'Ruma Antika, l-arti kienet tantropomorfizza l-allat bħala bnedmin idealizzati, b'karatteriċi li jiddistingwuhom (eż. is-sajjetta ta' Żeus). Fl-arti Biżantina u Gotika tal-Medjuevu, id-dominanza tal-Knisja kienet tinsisti fuq l-espressjoni tal-ġrajjiet tal-Bibbja. L-arti tal-Lvant ġeneralment kienet tuża stil li kien jintuża wkoll fl-arti Medjevali tal-Punent, jiġifieri il-konċentrazzjoni fuq disinni fis-superfiċe u fuq kulur lokali (jiġifieri l-kulur naturali ta' oġġett, bħall-aħmar bażiku għal libsa ħamra, u mhux modulazzjonijiet differenti ta' dak il-kulur permezz tad-dawl, id-dell u r-rifless). Karatteristika ta' dan l-istil hi li l-kulur lokali spiss jiġi definit mill-abbozz tal-linji esterni (l-ekwivalenti kontemporanja huwa cartoon). Dan huwa evidenti, pereżempju, fl-arti tal-Indja, tat-Tibet, iċ-Ċina, u tal-Ġappun. L-arti Iżlamika reliġjuża tipprojbixxi l-ikonografija, u minflok tesprimi ideat reliġjużi permezz tal-kalligrafija u d-disinni ġeometriċi.
Hallstatt
Żmien il-Ħadid
xellug|daqsminuri|237x237px|L-ewwel tħaffir għall-melħ f’Hallstatt fi Żmien il-Ħadid daqsminuri|300x300px|Il-basktijiet tal-injam u tal-ġilda li kienu jintużaw mill-minaturi ta’ Żmien il-Ħadid f’Hallstatt Fl-1846, Johann Georg Ramsauer (1795-1874) skopra ċimiterju preistoriku kbir fil-minjieri ta’ Salzberg qrib Hallstatt
L-Arti
Klassifikazzjonijiet
Fil-Medjuevu, l-arti liberali jew Artes Liberales kienu jiġu mgħallma fl-universitajiet bħala parti mit-Trivju, kurrikulu introduttiv li kien jinvolvi l-grammatika, ir-retorika u l-loġika, u mill-Kwadrivju, kurrikulu li kien jinvolvi l-arti tal-matematika jiġifieri l-aritmetika, il-ġeometrija, il-mużika u l-astronomija. L-arti mekkanika jew Artes Mechanicae (li kienet tikkonsisti mill-vestiaria – il-ħjata u l-insiġ; mill-agricultura – l-agrikoltura; mill-architectura – l-arkitettura u s-sengħa tal-bini; mill-militia u mill-venatoria – l-armi u l-gwerra, il-kaċċa, l-edukazzjoni militari u l-arti marzjali; mill-mercatura – il-kummerċ; mill-coquinaria – it-tisjir; u mill-metallaria – is-sengħa tal-ħaddied u l-metallurġija) kienu jiġu pprattikata u żviluppati fl-ambjenti tas-snajja'.
Hallstatt
Żmien il-Ħadid
(47.561°N 13.642°E), li skava matul it-tieni nofs tas-seklu 19. Eventwalment l-iskavi tiegħu kixfu l-fdalijiet ta’ 1,045 difna (uħud b’iktar minn katavru wieħed), għalkemm ma nstab l-ebda insedjament. Dan jaf tgħatta mill-villaġġ li nbena iktar ’il quddiem, li ilu jokkupa l-biċċa art dejqa kollha bejn l-għoljiet u l-muntanji weqfin u l-lag.
L-Arti
Arkitettura
daqsminuri|Tabella tal-arkitettura, Ċiklopedija, 1728, l-ewwel volum L-arkitettura hija l-arti u x-xjenza tad-disinn ta' binjiet u ta' strutturi. Il-kelma arkitettura ġejja mill-Grieg, arkhitekton, jiġifieri 'l-imgħallem tal-bini, direttur tax-xogħlijiet', minn αρχι- (arkhi) jiġifieri 'kap' u τεκτων (tekton) jiġifieri 'bennej, mastrudaxxa'. Definizzjoni usa' tinkludi d-disinn tal-ambjent mibni, mill-makrolivell tal-ippjanar tal-bliet, id-disinn urban, u l-arkitettura tal-pajsaġġ sal-mikrolivell tal-ħolqien tal-għamara. Id-disinn arkitetturali s-soltu jrid jindirizza kemm il-fattibbiltà u l-l-ispiża għall-bennej, kif ukoll il-funzjoni u l-estetika għall-utent.
Hallstatt
Żmien il-Ħadid
B’kollox instabu l-fdalijiet ta’ xi 1,300 difna, ta’ madwar 2,000 individwu: nisa, irġiel u tfal iżda ftit li xejn trabi. Ma nstabet l-ebda difna “prinċipeska”, bħalma spiss jinstabu ħdejn insedjament kbar. Minflok, hemm għadd kbir ta’ difniet b’varjetà konsiderevoli ta’ rikkezzi u fdalijiet funebri, u bi proporzjon kbir ta’ oġġetti li tissuġġerixxi li kellhom għajxien li kien aħjar minn sempliċi sopravivenza.
L-Arti
Arkitettura
Illum il-ġurnata, l-arkitettura titqies bħala l-arti u d-dixxiplina tal-ħolqien jew tal-ippjanar implikat jew apparenti ta' oġġett kumpless jew ta' sistema kumplessa. It-terminu arkitettura jista' jintuża biex ifisser l-arkitettura implikata ta' affarijiet astratti bħall-mużika jew il-matematika, l-arkitettura apparenti ta' affarijiet naturali bħall-formazzjonijiet ġeoloġiċi jew l-istruttura taċ-ċelloli bijoloġiċi, jew l-arkitettura ppjanata ta' affarijiet magħmula mill-bniedem bħas-software, il-kompjuters, l-impriżi, il-bażijiet tad-data u l-binjiet. L-arkitettura tista' titqies ukoll bħala mmappjar soġġettiv minn perspettiva umana (tal-utent fil-każ ta' oġġetti astratti jew fiżiċi) tal-elementi jew tal-komponenti ta' xi tip ta' struttura jew ta' sistema, li jippreserva r-relazzjonijiet fost l-elementi jew il-komponenti. L-arkitettura ppjanata timmanipola l-ispazju, il-volum, l-isfumaturi, id-dawl, id-dell jew l-elementi astratti sabiex tinkiseb esterika pjaċevoli. Dan jiddistingwiha mix-xjenza applikata jew mill-inġinerija, li s-soltu jikkonċentraw iktar fuq l-aspetti funzjonali u tal-fattibbiltà tad-disinn tal-kostruzzjonijiet jew tal-istrutturi.
Hallstatt
Żmien il-Ħadid
Il-komunità f’Hallstatt sfruttat il-minjieri tal-melħ fiż-żona, li kienu ilhom jintużaw minn żmien għall-ieħor minn żmien in-Neolitiċi, jiġifieri mis-sekli 8 sa 5 Q.K. L-istil u d-dekorazzjoni tal-oġġetti li nstabu fiċ-ċimiterju huma partikolari ħafna, u l-artefatti magħmula b’dan l-istil huma mifruxa sew fl-Ewropa. Fil-minjieri stess, il-melħ ippreserva ħafna materjali organiċi bħat-tessuti, l-injam u l-ġlud, u ħafna artefatti abbandunati bħal żraben, biċċiet tad-drapp, għodod, u saħansitra l-basktijiet li l-minaturi kienu jilbsu ma’ daharhom, instabu f’kundizzjoni tajba.
L-Arti
Arkitettura
Fil-qasam tal-arkitettura tal-bini, il-ħiliet meħtieġa ta' arkitett ivarjaw mill-iktar kumplessi, pereżempju għal sptar jew stadium sportiv, sal-iktar li jkunu apparentement sempliċi, pereżempju għall-ippjanar tad-djar residenzjali. Ħafna xogħlijiet arkitetturali jistgħu jitqiesu wkoll bħala simboli kulturali u politiċi, jew saħansitra kapulavuri. Ir-rwol tal-arkitett, għalkemm qed jinbidel, minn dejjem kien ċentrali biex id-disinn ikun suċċess (u xi kultant mhux daqstant suċċess) u biex jiġu implimentati ambjenti mibnija pjaċevoli li n-nies ikunu jistgħu jgħixu fihom.
Hallstatt
Żmien il-Ħadid
Is-sejbiet f’Hallstatt huma minn żminijiet differenti bejn l-1200 Q.K. sa madwar il-500 Q.K., u l-arkeologi jaqsmuhom f’erba’ fażijiet kif ġej: xellug|daqsminuri|202x202px|Skutella tal-bronż b’[[baqra u għoġol]] Il-fażijiet Hallstatt A-B huma parti mill-kultura ta’ Żmien il-Bronż li kienet tipprattika l-kremazzjoni tal-mejtin u żżomm l-irmied tagħhom f’urni. Il-fażi A kellha l-influwenza ta’ Villanova (l-Etruski). F’dan il-perjodu, kienet tiġi pprattikata l-kremazzjoni tal-mejtin, li kienu jindifnu f’oqbra sempliċi. Fil-fażi B, it-tumuli (tumbati tal-ħamrija fuq il-post tad-dfin) saru iktar komuni għalkemm kien hemm predominanza tal-kremazzjoni. Ma tantx nafu wisq dwar dan il-perjodu, fejn l-elementi Ċeltiċi tipiċi ma tantx kienu distinti minn dawk tal-kultura ta’ qabel. Il-perjodu li jitqies bħala dak tal-kultura ta’ Hallstatt huwa ristrett għal Hallstatt C-D (is-sekli 8 sa 5 Q.K.), li jikkorrispondu għall-bidu ta’ Żmien il-Ħadid fl-Ewropa. Hallstatt tinsab f’territorju fejn iż-żoni tal-Punent u tal-Lvant tal-kultura ta’ Hallstatt kienu jiltaqgħu, u dan huwa rifless fil-fdalijiet li nstabu hemmhekk. Wara l-fażi Hallstatt D kien hemm il-kultura ta’ La Tène.
L-Arti
Ċeramika
L-arti taċ-ċeramika hija arti magħmula b'materjali taċ-ċeramika (inkluż it-tafal), li tista' twassal għal oġġetti tal-fuħħar, madum, figurini, skulturi u mwejjed. Filwaqt li xi prodotti taċ-ċeramika jitqiesu bħala belle arti, oħrajn jitqiesu bħala oġġetti tal-arti dekorattivi, industrijali jew applikata. L-oġġetti taċ-ċeramika jistgħu jkunu wkoll artefatti arkeoloġiċi. L-arti taċ-ċeramika tista' tiġi prodotta minn persuna waħedha jew minn grupp ta' nies. F'fabbrika tal-fuħħar jew taċ-ċeramika, grupp ta' nies jiddisinjaw, jimmanifatturaw u jiddekoraw l-oġġetti tal-fuħħar. Il-prodotti minn ħanut jew fabbrika tal-fuħħar xi kultant jissejħu 'prodotti artisitiċi tal-fuħħar'. Fi studjo tal-oġġetti tal-fuħħar fejn taħdem persuna għal rasha, il-ħaddiema taċ-ċeramika jew tal-fuħħar jipproduċu prodotti tal-fuħħar magħmula fi studjo. Fl-inġinerija moderna taċ-ċeramika, iċ-'ċeramika' hija l-arti u x-xjenza tal-produzzjoni tal-oġġetti minn materjali mhux organiċi u mhux metalliċi bl-azzjoni tas-sħana. Teskludi l-ħġieġ u l-mużajk magħmul minn tesseri tal-ħġieġ.
Hallstatt
Żmien il-Ħadid
Fil-fażi Hallstatt C tfaċċaw għall-ewwel darba x-xwabel tal-ħadid flimkien ma’ dawk tal-bronż. Id-dfin taħt l-art u l-kremazzjoni kienu prassi komuni. Fil-fażi D, kienu jintużaw iktar l-istalletti, li kważi eskludew għalkollox ix-xwabel. L-istalletti nstabu fl-oqbra taż-żona tal-Punent u jmorru lura għall-ħabta tas-600-500 Q.K. Hemm ukoll differenzi fil-fuħħar u fil-labar li kienu jintlibsu. Id-dfin taħt l-art kien l-iktar komuni. Il-fażi Hallstatt D ġieli tiġi maqsuma fi tliet sottofażijiet (D1-D3), b’rabta maż-żona tal-Punent biss, abbażi tad-differenzi fl-għamliet tal-labar li kienu jintlibsu. daqsminuri|401x401px|Xwabel u stalletti tal-fażi Hallstatt D L-attività maġġuri fis-sit jidher li ntemmet lejn il-500 Q.K., għal raġunijiet li mhumiex ċari. Ħafna oqbra ta’ Hallstatt ġew misruqa, x’aktarx lejn dan iż-żmien,
speċjalment fiż-żona tal-Punent ta’ Hallstatt, u t-tħaffir għall-melħ kien sar wisq fil-fond. Bil-mod il-mod, ix-xogħol tal-minjieri tal-melħ beda jsir iktar f’dik ta’ Hallein fil-qrib. F’Dürrnberg, fil-qrib, instabu oqbra bi fdalijiet sinifikanti mill-aħħar fażijiet ta’ Hallstatt u l-bidu tal-kultura ta’ La Tène.
L-Arti
Tpinġija
It-tpinġija (fis-sens ta' drawing) hija mezz li bih tiġi prodotta immaġni, billi jintużaw diversi għodod u tekniki. Ġeneralment tinvolvi li wieħed jagħmel marki fuq superfiċe billi jagħmel pressjoni b'għodda, jew billi jċaqlaq xi għodda fuq superfiċe. Xi għodod komuni huma l-lapsijiet tal-grafit, il-pinen u l-linka, ix-xkupilji bil-linka, il-lapsijiet kuluriti tax-xama', il-crayons, il-faħam tal-kannol tat-tpinġija, il-pastelli u l-markaturi. Jintużaw ukoll għodod diġitali li jistgħu jissimulaw l-effetti tal-għodod fiżiċi. It-tekniki ewlenin li jintużaw fit-tpinġija huma t-tpinġija bil-linji, it-tħażżiż bl-ombraturi permezz ta' linji paralleli, it-tħażżiż bl-ombraturi permezz ta' linji msallbin, it-tħażżiż bl-ombraturi każwali, it-tħażżiż, it-tpinġija bit-tikek, u t-taħlit tat-tekniki. Artist tat-tpinġija jissejjaħ ukoll disinjatur tat-tpinġija. It-tpinġija tista' tintuża għall-ħolqien ta' arti li tintuża fl-industriji kulturali bħal pereżempju l-illustrazzjonijiet, il-comics u l-animazzjoni. Il-comics spiss jissejħu d-'disa' tipi ta' arti' fost l-istudjużi Franċiżi tal-arti, li jmorru lil hinn mis-'seba' tipi ta' arti' tradizzjonali.
Hallstatt
Żmien il-Ħadid
Il-biċċa l-kbira tal-materjal mill-iskavi bikrin ġie mifrux f’postijiet differenti, u jinstab f’diversi kollezzjonijiet, speċjalment f’mużewijiet Ġermaniżi u Awstrijaki. Madankollu, il-Mużew ta’ Hallstatt fir-raħal għandu l-ikbar kollezzjoni.
L-Arti
Tpittir
daqsminuri|[[Il-Qtugħ ir-Ras ta’ San Ġwann|Il-Qtugħ ir-Ras ta' San Ġwann ta' Caravaggio (1608), pittura li tinsab fil-Kon-Katidral ta' San Ġwann, Malta]] It-tpittir (fis-sens ta' painting) huwa modalità ta' espressjoni kreattiva, u jista' jsir b'diversi modi. Jista' jsir bit-tpinġija, bil-ġesti, bil-kompożizzjoni, bin-narrazzjoni jew bl-astratt, fost modalitajiet estetiċi oħra. Dawn il-modalitajiet jistgħu jintużaw biex jimmanifestaw l-intenzjoni espressiva u kunċettwali tal-prattikant. Il-pitturi jistgħu jkunu naturalistiċi u rappreżentattivi, fotografiċi, astratti, narrattivi, simbolistiċi, emottivi (bħal fl-Espressjoniżmu), jew politiċi fin-natura tagħhom.
Hallstatt
Żmien ir-Rumani ’l quddiem
xellug|daqsminuri|252x252px|Uħud mill-kranji tal-kappella tal-għadam ta’ Hallstatt Ma hemm l-ebda avveniment notevoli li seħħ f’Hallstatt fi Żmien ir-Rumani jew fil-Medju Evu. Fl-1311, iċ-ċittadini ta’ Hallstatt ingħataw drittijiet tas-suq mir-Reġina Eliżabetta li kienet sfat armla, u dan kien sinjal li r-raħal ta’ Hallstatt ma kienx tilef il-valur ekonomiku tiegħu. Illum, apparti l-produzzjoni tal-melħ, li mill-1595 ġie ttrasportat 40 kilometru lil hinn minn Hallstatt lejn Ebensee permezz ta’ sistema ta’ pajpijiet tas-salmura, l-ekonomija tar-raħal isserraħ ħafna fuq it-turiżmu.