cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fruntieri Rumani tad-Danubju
Id-Danubju mhux dejjem kien jintuża mir-Rumani, jew ma kinux jużaw it-tul kollu tax-xmara. Il-fruntiera militari ġiet imċaqilqa lejn it-Tramuntana jew lejn in-Nofsinhar f'xi postijiet skont il-ħakmiet militari, iżda f'bosta postijiet il-fruntiera nżammet bħala struttura difensiva permanenti għal perjodi twal. Il-fruntiera ġiet imsaħħa b'diversi torrijiet tal-għassa, kampijiet tal-leġjuni (castra) u fortijiet (castella). Minħabba n-natura mifruqa u mtajna tax-xtut tax-xmara Danubju ma nbnewx ħitan difensivi kullimkien, bħalma sar fil-każ tal-Fruntieri Rumani ta' Neckar-Odenwald fil-Ġermanja. Il-kampijiet inbnew f'nofs is-seklu 1. Iktar 'il quddiem, taħt Trajanu, il-kampijiet, li oriġinarjament kienu mdawrin biss b'trunċieri u tumbati bil-ħamrija, kienu mdawra b'ħitan tal-ġebel.
Triq Rumana magħrufa bħala t-Triq tad-Danubju (bil-Latin: Via Istrum) ġiet imwittija tul il-Fruntieri Rumani tad-Danubju, u kienet tikkollega l-istazzjonijiet, il-kampijiet u l-fortijiet saħansitra sad-Delta tad-Danubju.
Fl-2021, is-segment tal-Punent tal-Fruntieri Rumani tad-Danubju tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO bħala parti mis-sett ta' Siti ta' Wirt Dinji tal-"Fruntieri tal-Imperu Ruman".
Sottodiviżjonijiet
Minħabba t-tul kbir ta' din il-fruntiera, il-Fruntieri Rumani tad-Danubju spiss jinqasmu f'sottodiviżjonijiet li ġejjin:
Ġermanja u Awstrija
xellug|daqsminuri|Fdalijiet tal-castrum fil-Fortizza ta' Belgrad L-eqdem kamp Ruman fl-Awstrija kien dak ta' Carnuntum. Erbatax-il kilometru 'l bogħod, lejn il-Punent, inbena forti awżiljarju (Hilfskastelle) qrib Schlögen (illum il-ġurnata fil-muniċipalità ta' Haibach ob der Donau) fl-Awstrija l-Għolja. Dak iż-żmien, il-limes kienu estiżi minn Vjenna sa Linz, bejn wieħed u ieħor tul il-Wiener Straße (B1) ta' żminijietna.
Peress li d-Danubju mhux dejjem kien joffri protezzjoni adegwata, inbnew irjus il-pont tul ix-xtut tat-Tramuntana tiegħu kontra l-Marcomanni, bħal dak fi Stillfried jew fl-Oberleiser Berg. Madankollu, l-irjus il-pont tneħħew mill-ġdid taħt iben Marku Awrelju, Commodus, u nbniet "strixxa tal-mewt" wiesgħa seba' kilometri tul ix-xmara Danubju.
L-għadd dejjem jiżdied ta' fortifikazzjonijiet li kienu bdew jiġu żdingati ġew rinnovati taħt l-Imperatur Valentinjanu I (364-375) u msaħħa biex jiġu konformi mal-iktar tattiki militari aħħarin. Il-ħitan tkabbru mill-wisa', u l-ħniedaq difensivi ġew rinnovati. Barra minn hekk, inbnew torrijiet tul il-ħitan, bħal torri tal-għassa li ġie skopert qrib Oberranna fl-1960. Dawn il-fortifikazzjonijiet damu xi mitt sena oħra biss qabel il-waqgħa tal-Imperu Ruman. Fl-488, it-territorju li llum huwa tal-Awstrija ġie lliberat mill-istrutturi kollha għajr xi pedamenti. Il-fortifikazzjonijiet Rumani tul il-partijiet t'isfel tad-Danubju nbnew u ssaħħew mill-ġdid, speċjalment taħt Anastasios I u Ġustinjanu I. Finalment intużaw fil-kampanji militari fil-Balkani ta' Maurice u s-suċċessur tiegħu Phocas, bħala bażi għal operazzjonijiet militari ikbar u wħud minnhom saritilhom il-manutenzjoni fil-provinċja ta' Moesia Secunda sal-invażjoni tal-Bulgar fis-679.
Ftit torrijiet difensivi għadhom eżistenti sa llum: f'Bacharnsdorf fl-Awstrija t'Isfel, f'Mautern (Favianis) u f'Traismauer (Augustiana). F'Tulln u f'Zeiselmauer ukoll għad hemm xi fdalijiet tat-torrijiet. Fil-Foresta ta' Kürnberg qrib Linz għad hemm fdalijiet ta' torri tal-għassa mill-perjodu Ruman.
Kampijiet tal-leġjuni ġew stabbiliti f'dawn li ġejjin:
Kampijiet (castra) u fortijiet (castella) fl-Awstrija mill-Punent għal-Lvant:
Il-Parti t'Isfel tal-Pannonja
daqsminuri|Il-provinċji Rumani ta' Illirikum, Maċedonja, Daċja, Moesja, Pannonja u Traċja Fil-103 W.K., l-Imperatur Trajanu qasam il-provinċja tal-Pannonja f'żewġ partijiet: il-Pannonja ta' Fuq u l-Pannonja t'Isfel. Il-provinċja tal-Pannonja t'Isfel kienet estiża tul in-naħa tal-Lvant tad-Danubju, illum parti mill-Ungerija, mis-Serbja, mill-Kroazja u mill-Bożnja-Ħerzegovina. Il-kolonji u l-irħula nbnew fiż-żona kollha fuq iż-żewġ naħat tad-Danubju, flimkien mal-fortijiet, mal-gwarniġjoni u mal-bażijiet Rumani. Uħud mill-iktar notevoli kienu:
Il-Parti t'Isfel tad-Danubju
daqsminuri|Il-Fruntieri Rumani tad-Danubju u tat-Tramuntana tal-Balkani fis-seklu 6 bil-provinċji, l-insedjamenti l-kbar u t-toroq militari Fil-Parti t'Isfel tad-Danubju, fiż-żona li llum hija maqsuma bejn il-Bulgarija u r-Rumanija, inbniet it-Triq tal-Parti t'Isfel tad-Danubju taħt l-Imperatur Tiberju fis-seklu 1 W.K. fuq in-naħa Bulgara tax-xmara.
Fuq iż-żewġ naħat tad-Danubju nbnew kampijiet, gwarniġjoni iżgħar u torrijiet tal-għassa Rumani. Inbnew ukoll insedjamenti ċivili, b'mod predominanti għall-veterani u għall-eks leġjonarji. Il-gwarniġjoni Rumani li ġejjin kienu l-ewwel li ġew stabbiliti matul is-seklu 1 fil-parti t'isfel tad-Danubju:
Sit ta' Wirt Dinji
Il-Fruntieri Rumani tad-Danubju ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2021.
Siti Penitenzjarji Awstraljani
daqsminuri|Il-Barrakki ta' Hyde Park Is-Siti Penitenzjarji Awstraljani (bl-Ingliż: Australian Convict Sites) huma Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-Awstralja magħmul mill-fdalijiet ta' 11-il sit penitenzjarju li oriġinarjament kienu nbnew mill-Imperu Brittaniku matul is-sekli 18 u 19 fuq meded għammiela tul il-kosta Awstraljana f'Sydney, f'Tasmania, fil-Gżira ta' Norfolk, u f'Fremantle; li issa jirrappreżentaw "...l-aqwa eżempji eżistenti ta' trasport fuq skala kbira ta' persuni għal raġunijiet penitenzjarji u l-espansjoni kolonjali tas-setgħat Ewropej permezz tal-preżenza u x-xogħol tal-persuni fis-siti penitenzjarji".
Dawn is-siti ġew inklużi kollha individwalment fil-List Awstraljana tal-Wirt Nazzjonali qabel ma żdiedu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.
It-tħejjijiet bdew fl-1995, u s-siti ġew innominati għall-ewwel darba bħala siti indikattivi f'Jannar 2008. Dak it-tentattiv ma rnexxiex, u d-dokument tan-nominazzjoni tfassal mill-ġdid sussegwentement.
Sit ta' Wirt Dinji
xellug|daqsminuri|Is-Sit Penitenzjarju ta' Port Arthur, Tasmania Mill-iżjed minn 3,000 sit penitenzjarju li fadal fl-Awstralja, il-11-il komponent tas-Siti Penitenzjarji Awstraljani ntgħażlu bħala l-eżempji ewlenin tal-era penitenzjarja dinjija u saru Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2010.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-kriterju (vi) "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".
Komponenti
daqsminuri|Għadd ta' persuni jaħartu l-art fis-siti penitenzjarji tal-Awstralja fil-bidu tas-seklu 20 Il-11-il komponent tas-Siti Penitenzjarji Awstraljani huma:
Ħaġar Qim
Il-bennejja ta' Ħaġar Qim użaw il-ġebla tal-ġir biex jibnu t-tempju. It-tempju sofra tisfif u teħmir fuq il-wiċċ tiegħu tul il-millennji bħala riżultat tal-użu ta' dan il-materjal. Fl-2009 tlestiet il-ħidma fuq tinda protettiva għat-tempju.
Ħarsa ġenerali
Il-kumpless megalitiku ta' Ħaġar Qim jinsab fit-tarf tan-Nofsinhar tal-gżira ta' Malta.
M'hemm l-ebda midfen fit-tempju jew fiż-żona ta' madwar Ħaġar Qim, u lanqas instab l-ebda għadam ta' bniedem fit-tempji Maltin. Instabu l-għadam ta' varji annimali li ġew offruti bħala sagrifiċċju. Hemm teorija li l-kumpless ta' Ħaġar Qim inbena fi tliet stadji: it-'Tempju l-Qadim' l-ewwel nett, imbagħad it-'Tempju l-Ġdid', u finalment tlestiet l-istruttura s-sħiħa. xellug|daqsminuri| Mappa tat-tempji bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]] Il-kumpless ta' Ħaġar Qim jikkonsisti f'tempju ewlieni u tliet strutturi megalitiċi addizzjonali maġenbu. It-tempju ewlieni nbena bejn it-3600 u t-3200 Q.K., iżda l-fdalijiet tat-Tramuntana huma ferm eqdem.
Anna Sychravová
Anna Sychravová (twieldet fis-7 ta' Lulju 1873 – mietet fit-22 ta' Frar 1925) kienet għalliema u politiku Ċekoslovakka. Fl-1920 ġiet eletta fil-Kamra tad-Deputati u saret waħda mill-ewwel grupp ta' membri nisa, u l-unika mara mis-Slovakkja, li ġew eletti.
Bijografija
Sychravová twieldet f'familja ta' skrivana f'Humpolec fl-Awstrija-Ungerija (issa parti miċ-Ċekja) fis-7 ta' Lulju 1873. Hemmhekk saret għalliema u ħadmet fi Praga u f'Žižkov, fejn ħadmet ukoll għas-servizzi taż-żgħażagħ tal-awtoritajiet provinċjali u distrettwali. Wara l-indipendenza taċ-Ċekoslovakkja wara l-Ewwel Gwerra Dinjija, ħadmet fil-Ministeru għas-Sigurtà Soċjali għal sena qabel ma marret terġa' tgħallem fi Vrútky.
Katidral ta' Köln
Il-kostruzzjoni tal-Katidral ta' Köln bdiet fl-1248 iżda waqfet għall-ħabta tal-1560, u tħalliet kif kienet. Ix-xogħol tkompla biss fis-snin 40 tas-seklu 19, u l-binja tlestiet skont il-pjanta Medjevali oriġinali fl-1880.
Il-Knisja Kattolika ta' San Ġużepp f'Washington D.C., l-Istati Uniti, ġiet immudellata fuq dan il-katidral.
Sit antik
xellug|daqsminuri|261x261px|Il-pittura tat-Tliet Maġi ta' [[Stefan Lochner fuq l-artal tal-katidral]] Meta bdiet il-kostruzzjoni tal-Katidral ta' Köln fl-1248 bit-tqegħid tal-ġebla tax-xewka, is-sit diġà kien ġie okkupat minn diversi strutturi preċedenti. L-iktar struttura bikrija x'aktarx li kienet maħżen tal-qamħ u possibbilment wara kien hemm tempju Ruman li nbena minn Merkurju Awgustu. Madankollu, mir-raba' seklu 'l quddiem, is-sit kien okkupat minn binjiet Kristjani, inkluż binja kwadra magħrufa bħala "l-eqdem katidral" li ġie kkummissjonat minn Maternus, l-ewwel isqof ta' Köln. Battisterju li jmur lura għas-seklu 7 kien jinsab fin-naħa tal-Lvant tal-katidral attwali iżda twaqqa' fis-seklu 9 biex jinbena katidral ieħor. Matul l-iskavi tal-katidral attwali, ġew skoperti oqbra fin-naħa tal-eqdem parti tal-binja; inkluż qabar ta' tifel li kien imżejjen b'mod rikk b'oġġetti funebri, u qaber ta' mara, maħsuba popolarment li kienet Wisigard. Huwa maħsub li ż-żewġ oqbra jmorru lura għas-seklu 6. Illum kulma fadal huma ftit fdalijiet tal-battisterju u tal-fonti ottagonali tal-magħmudija.
It-tieni knisja, imsejħa l-"Katidral l-Antik", tlestiet fit-818. Din inqerdet bin-nar fit-30 ta' April 1248, matul ix-xogħol tad-demolizzjoni għat-tħejjija tal-katidral il-ġdid.
Bidu Medjevali
F'nofs is-seklu 14, beda x-xogħol fuq il-faċċata tal-Punent taħt l-arkitett il-Mastru Mikiel. Dan ix-xogħol waqaf fl-1473, u t-torri ta' Nofsinhar kien tlesta sal-livell tal-kampnar u fuqu ttella' krejn enormi li baqa' hemmhekk saħansitra għal 400 sena. Xi xogħol fuq l-istruttura tan-navata bejn il-faċċata tal-Punent u n-naħa tal-Lvant baqa' jsir b'mod intermittenti, iżda matul is-seklu 16 dan waqaf ukoll. daqsminuri|Il-kostruzzjoni tal-katidral fl-1856
Tlestija fis-seklu 19
Bl-entużjażmu Romantiku tas-seklu 19 għall-Medju Evu u bl-ixprun tal-iskoperta tal-pjanta oriġinali għall-faċċata, ġie deċiż, bl-impenn tal-Qorti Prussjana Protestanta, li l-katidral jitlesta. Dan inkiseb bl-isforz ċiviku; is-Central-Dombauverein, stabbilit fl-1842, ġabar żewġ terzi mill-ispejjeż enormi, filwaqt li l-istat tal-Prussja pprovda t-terz l-ieħor. Dan l-istat b'hekk ipprova jtejjeb ir-relazzjonijiet tiegħu mal-għadd kbir ta' Kattoliċi fil-popolazzjoni tiegħu li kiseb fl-1815, iżda speċjalment wara l-1871, ġie meqjus bħala proġett li jissimbolizza n-nazzjon Ġermaniż.
Ix-xogħol tkompla fl-1842 skont il-pjanta oriġinali tal-Medju Evu, iżda bl-użu ta' tekniki iktar moderni tal-kostruzzjoni, inkluż riffieda tas-saqaf magħmulin mill-ħadid. In-navata tlestiet u ġew miżjuda t-torrijiet. Il-qniepen ġew installati fis-snin 70 tas-seklu 19. L-ikbar qanpiena hija msejħa St. Petersglocke.
It-tlestija tal-ikbar katidral tal-Ġermanja ġiet iċċelebrata bħala avveniment nazzjonali fl-14 ta' Awwissu 1880, 632 sena wara l-bidu tal-kostruzzjoni. Fiċ-ċelebrazzjoni attenda l-Imperatur Wilhelm I. B'għoli ta' 157.38 metru, il-katidral kien l-ogħla binja fid-dinja għal erba' snin sat-tlestija tal-Monument ta' Washington.
Tieni Gwerra Dinjija u storja wara l-gwerra
xellug|daqsminuri|Il-faċċata kompluta tal-Punent fl-1911 Il-katidral intlaqat erbatax-il darba mill-bumbardamenti mill-ajru matul it-Tieni Gwerra Dinjija. Minkejja dan, għalkemm ġarrab ħsarat estensivi, baqa' bħala l-unika binja la ma waqgħetx għalkollox bħall-kumplament tal-binjiet l-oħra tal-belt. Iż-żewġ spiri kienu post ikoniku faċilment rikonoxxibbli fin-navigazzjoni bl-ajru għall-bumbardamenti mill-inġenji tal-ajru tal-Alleati.
Fis-6 ta' Marzu 1945, f'żona fil-Punent tal-katidral (Marzellenstrasse/Trankgasse) seħħ kumbattiment aħrax bejn it-tankijiet tal-gwerra Amerikani tat-Tielet Diviżjoni Armata u Panther Ausf. A tal-brigata Panzer 106 Feldherrnhalle. Il-Panther irnexxielu jeqred Sherman u nqatlu tliet irġiel, qabel ma nqered b'T26E3 Pershing sigħat wara. Għadu jeżisti filmat tal-battalja li wasal sa żminijietna. Il-Panther meqrud iktar tard intwera ħdejn il-bażi tal-katidral għall-kumplament tal-gwerra. daqsminuri|243x243px|Suldat Amerikan u tank tal-gwerra meqrud fl-4 ta' April 1945 It-tiswijiet tal-ħsarat imġarrba fil-gwerra tlestew fl-1956. Tiswija ta' emerġenza fil-bażi tat-torri tal-Majjistral, li twettqet fl-1944 b'brikks ta' kwalità ħażina meħuda minn binja mġarrfa fil-qrib, baqgħet viżibbli bħala tfakkira tal-gwerra sal-2005, meta ġie deċiż li s-sezzjoni tiġi rrestawrata għad-dehra oriġinali tagħha.
Ix-xogħol ta' tiswija u ta' manutenzjoni jsir b'mod kostanti f'partijiet differenti tal-binja, li qajla ma jkollhiex xi armar imwaħħal magħha, peress li l-katidral huwa espost għall-elementi bħar-riħ, ix-xita u t-tniġġis li jwasslu biex il-ġebla titħammeġ u tittiekel. Id-Dombauhütte, stabbilit biex jibni l-katidral u jieħu ħsieb it-tiswijiet tiegħu, jingħad li jimpjega l-aqwa bennejja u naġġara fir-Rhineland. Nofs l-ispejjeż tat-tiswija u tal-manutenzjoni għadu jagħmel tajjeb għalihom id-Dombauverein.
Seklu 21
xellug|daqsminuri|Veduta tal-Katidral mil-Lvant Fit-18 ta' Awwissu 2005, il-Papa Benedittu XVI żar il-katidral matul iż-żjara appostolika tiegħu fil-Ġermanja, bħala parti mill-festivitajiet tal-2005 tal-Jum Dinji għaż-Żgħażagħ. Huwa stmat li miljun pellegrin żar il-katidral matul dak iż-żmien. Anke bħala parti mill-avvenimenti tal-Jum Dinji għaż-Żgħażagħ, il-Katidral ta' Köln ospita spettaklu gala televiżiv tal-Missa Solemnis ta' Beethoven mill-Orkestra Filarmonika Rjali u mill-Kor Filarmoniku ta' Londra taħt id-direzzjoni tas-surmast Sir Gilbert Levine.
Fil-25 ta' Awwissu 2007, il-katidral irċieva tieqa ġdida tal-ħġieġ ikkulurit fit-transett tan-Nofsinhar. Ix-xogħol bil-ħġieġ ta' 113-il metru kwadru inħoloq mill-artist Ġermaniż Gerhard Richter bi spiża ta' €400,000 li tħallsu mid-donazzjonijiet. Ix-xogħol huwa magħmul minn 11,500 biċċa ħġieġ ikkulurit b'daqs identiku li qishom pixels, irranġati b'mod każwali minn xi kompjuter, li flimkien joħolqu qisu "tapit" ikkulurit. Minn mindu ntilfet it-tieqa oriġinali fit-Tieni Gwerra Dinjija, l-ispazju kien imtela' temporanjament bi ħġieġ komuni. L-Arċisqof tal-katidral ta' dak iż-żmien, il-Kardinal Joachim Meisner, li kien jippreferi rappreżentazzjoni figurattiva ta' martri Kattoliċi tas-seklu 20 fuq it-tieqa, ma attendiex għall-iżvelar tat-tieqa. Il-kariga mill-2014 hija okkupata mill-Kardinal Rainer Maria Woelki. Fil-5 ta' Jannar 2015, il-katidral baqa' mudlam għaliex il-fanali qawwijin li jdawluh is-soltu ntfew apposta bħala protesta kontra d-dimostrazzjonijiet ta' PEGIDA.
Sit ta' Wirt Dinji
daqsminuri|246x246px|Filmat tal-Katidral ta' Köln Il-Katidral ta' Köln ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1996. Fl-2004, il-katidral tpoġġa fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji fil-Periklu, bħala l-unika sit tal-Punent fil-periklu, minħabba pjanijiet li kien hemm dak iż-żmien għall-kostruzzjoni ta' diversi binjiet għoljin fil-qrib, li kien ikollhom impatt viżiv fuq is-sit. Il-katidral tneħħa mil-lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Periklu fl-2006, wara d-deċiżjoni tal-awtoritajiet li jillimitaw l-għoli tal-binjiet qrib u madwar il-katidral. Fl-2008 kien hemm ukoll modifika minuri fil-konfini tas-sit.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (i) "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".
Bħala Sit ta' Wirt Dinji u binja li tospita r-Relikwarju tat-Tliet Maġi, il-Katidral ta' Köln huwa attrazzjoni ewlenija għat-turisti u għall-pellegrini, u huwa wieħed mill-eqdem siti ta' pellegrinaġġi u wieħed mill-iktar importanti fit-Tramuntana tal-Ewropa. Il-viżitaturi jistgħu jitilgħu l-533 tarġa fil-garigor spirali tal-ġebel sabiex jaslu fuq il-pjattaforma ta' osservazzjoni f'għoli ta' madwar 100 metru. Il-pjattaforma toffri veduta panoramika fuq ix-xmara Renu.
Arkitettura
In-navata fiha bosta twieqi bil-ħġieġ ikkulurit tas-seklu 19. Sett ta' ħamsa fuq in-naħa tan-Nofsinhar, imsejħa l-Bayernfenster, kienu rigal mingħand Ludwig I tal-Bavarja, u jirrappreżentaw ferm l-istil Ġermaniż ta' dak iż-żmien qisu ta' pittura.
Dimensjonijiet
daqsminuri|423x423px|Waħda mit-twieqi bil-ħġieġ ikkulurit tal-1509
Teżori
xellug|daqsminuri|251x251px|Il-Kurċifiss tal-Isqof Gero tas-seklu 10, l-eqdem kurċifiss kbir magħruf Wieħed mit-teżori tal-katidral huwa l-Artal Maġġuri, li ġie installat fl-1322. Inbena bl-irħam iswed, u b'ġebla solida twila 15-il pied (4.6 metri) bħala l-wiċċ. Il-biċċa ta' quddiem u l-ġnub fihom niċeċ bl-irħam abjad u fihom hemm għadd ta' figuri, bil-Inkurunazzjoni tal-Verġni Marija fiċ-ċentru.
L-iktar kapulavur famuż fil-katidral huwa r-Relikwarju tat-Tliet Maġi, li ġie kkummissjonat minn Philip von Heinsberg, l-Arċisqof ta' Köln mill-1167 sal-1191, u li nħoloq minn Nicholas ta' Verdun, li beda jaħdem fuqu fl-1190. Tradizzjonalment jingħad li fih il-fdalijiet tat-Tliet Maġi, u li r-relikwi tagħhom kienu ġew akkwistati minn Federiku Barbarossa malli kkonkwista lil Milan fl-1164. Ir-relikwarju għandu daqs kbir u għamla ta' bażilika. Huwa magħmul mill-bronż u mill-fidda, indurat u mżejjen b'dettalji arkitettoniċi, skulturi, żmalt u ħaġar prezzjuż. Ir-relikwarju nfetaħ fl-1864 u nstab li kien fih għadem u ilbies. daqsminuri|273x273px|Ir-Relikwarju tat-Tliet Maġi Ħdejn is-sagristija hemm il-Gero-Kreuz, kurċifiss kbir imnaqqax mill-ballut u bi traċċi taż-żebgħa u tal-indurar. Jingħad li ġie kkummissjonat għall-ħabta tad-960 għall-Arċisqof Gero. Huwa l-eqdem kurċifiss kbir fit-Tramuntana tal-Alpi u l-iktar skultura tat-Tramuntana antika magħrufa ta' żmien il-Medju Evu.
Fil-Kappella tas-Sagrament hemm il-Madonna ta' Milan (bil-Ġermaniż: Mailänder Madonna), li tmur lura għal madwar l-1290. Din hija skultura tal-injam tal-Verġni Marija Mqaddsa u tal-Bambin Ġesù. L-artal tal-qaddisin patruni ta' Köln b'pittura ta' fuq l-artal mill-pittur Gotiku internazzjonali Stefan Lochner jinsab fil-Kappella ta' Santa Marija (bil-Ġermaniż: Marienkapelle). Wara t-tlestija fl-1265, il-kappelli ħdejn xulxin ittieħdu mill-ewwel bħala postijiet għall-oqbra. Ir-relikwi ta' San Irmgardis tpoġġew fil-post final ta' mistrieħ fil-Kappella ta' Sant'Agnese. Is-sarkofagu tat-trakite tagħha jitqies li nħoloq mix-xirka tal-bennejja tal-katidral għall-ħabta tal-1280. Fil-Kappella tat-Teżor hemm ukoll opri tal-arti oħrajn.
Fi ħdan il-ħajt intern hemm par tavli tal-ġebel li fuqhom hemm imnaqqxa d-dispożizzjonijiet ifformulati mill-Arċisqof Englebert II (1262-1267) li skonthom il-Lhud tħallew jirresjedu f'Köln.
Mużika tal-knisja
Il-Katidral ta' Köln għandu żewġ orgnijiet magħmula minn Klais Orgelbau: l-Orgni tat-Transett, li ġie magħmul fl-1948, u l-Orgni tan-Navata, li ġie magħmul fl-1998. Fost l-organisti tal-katidral kien hemm Josef Zimmermann, Clemens Ganz (1985-2001) u Winfried Bönig (2001).
Qniepen
daqsminuri|259x259px|Persuna kważi lanqas tidher ħdejn il-kobor tal-ikbar qanpiena tal-katidral Il-Katidral għandu ħdax-il qanpiena tal-knisja, u erba' minnhom huma Medjevali. L-ewwel qanpiena kienet id-Dreikönigsglocke ("il-Qanpiena tat-Tliet Maġi") ta' 3.8 tunnellati, li ġiet fonduta fl-1418, ġiet installata fl-1437, u reġgħet ġiet fonduta fl-1880. Żewġ qniepen oħra, il-Pretiosa (10.5 tunnellati; li dak iż-żmien kienet l-ikbar qanpiena fid-dinja tal-Punent) u l-iSpeciosa (5.6 tunnellati) ġew installati fl-1448 u għadhom hemm fil-post sa llum.
Matul is-seklu 19, kif il-binja kienet waslet biex titlesta, kien hemm ix-xewqa li jiżdied l-ammont ta' qniepen. Din ix-xewqa setgħet titwettaq bis-saħħa tal-Imperatur Wilhelm I li ta kanun tal-bronż Franċiż, li kien inkiseb fl-1870-71, għal dan l-iskop. It-22 biċċa artillerija ntwerew barra l-katidral fil-11 ta' Mejju 1872. Andreas Hamm f'Frankenthal użahom biex tiġi fonduta qanpiena ta' iktar minn 27,000 kilogramma fid-19 ta' Awwissu 1873. It-tonalità ma kinitx armonjuża u sar tentattiv ieħor fit-13 ta' Novembru 1873. L-Assoċjazzjoni tal-Katidral Ċentrali, li kienet qablet li tkopri l-ispejjeż, ma riditx din il-qanpiena lanqas. Sar tentattiv ieħor fit-3 ta' Ottubru 1874. Il-qanpiena kolossali ġiet ittrasportata lejn Köln u fit-13 ta' Mejju 1875 ġiet installata fil-katidral. Din il-Kaiserglocke eventwalment ġiet imdewba fl-1918 biex jiġi appoġġat l-isforz tal-Ġermanja fil-gwerra. Il-Kaiserglocke kienet l-ikbar qanpiena fl-istorja li kienet setgħet titbandal 'hemm u 'l hawn b'mod ħieles.
Is-St. Petersglocke ("il-Qanpiena ta' San Pietru"; "Decke Pitter" bil-lingwa Kölsch jew bil-lingwaġġ komuni magħrufa bħala "Dicker Pitter") ta' 24 tunnellata, ġiet fonduta fl-1922 u saret l-ikbar qanpiena fid-dinja li setgħet titbandal 'l hemm u 'l hawn b'mod ħieles, sa ma ġiet fonduta qanpiena ġdida f'Innsbruck, l-Awstrija, għall-Katidral tas-Salvazzjoni tal-Poplu f'Bucharest, ir-Rumanija.
Graz
Graz (/ɡrɑːts/ GRAHTS, bil-Ġermaniż: [ɡʁaːts]; bis-Sloven: Gradec) hija l-belt kapitali tal-istat Awstrijaku ta' Styria u t-tieni l-ikbar belt fl-Awstrija wara Vjenna. Mill-1 ta' Jannar 2021, il-belt kellha popolazzjoni ta' 331,562 ruħ (294,236 ruħ minnhom kellha status ta' residenti prinċipali). Fl-2018, il-popolazzjoni taż-żona urbana kbira (LUZ) ta' Graz kienet tammonta għal 652,654 ruħ, abbażi tal-istatus tar-residenza prinċipali. Graz hija magħrufa bħala belt universitarju u tal-kulleġġi, b'erba' kulleġġi u erba' universitajiet. B'kollox, il-belt tospita iżjed minn 60,000 student. Iċ-ċentru storiku (Altstadt) tal-belt huwa wieħed miċ-ċentri storiċi l-iktar ippreservati tajjeb fl-Ewropa Ċentrali.
Fl-1999, iċ-ċentru storiku tal-belt żdied fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO u fl-2010 id-deżinjazzjoni ġiet estiża biex jiġi inkluż ukoll il-Palazz ta' Eggenberg (bil-Ġermaniż: Schloss Eggenberg) fit-tarf tal-Punent tal-belt. Graz ġiet iddeżinjata bħala l-Kapitali Ewropej tal-Kultura fl-2003 u saret Belt tal-Ispeċjalitajiet Gastronomiċi fl-2008.
Etimoloġija
L-isem tal-belt, Graz, qabel spellut Gratz, x'aktarx li oriġina mit-terminu Slaviku gradec, li jfisser "kastell żgħir". Xi sejbiet arkeoloġiċi jindikaw lejn il-kostruzzjoni ta' kastell żgħir mill-poplu Slaviku tal-Alpi, li maż-żmien sar fortifikazzjoni difiża sew. Fis-Sloven letterarju, it-terminu gradec għadu jfisser "kastell żgħir", u jifforma derivattiv ipokoristiku tal-Proto-Slaviku tal-Punent u tan-Nofsinhar *gradьcъ, li tnissel permezz ta' metateżi likwida mis-Slaviku Komuni *gardьcъ u mit-tielet palatalizzazzjoni Slavika mill-Proto-Slaviku *gardiku, li oriġinarjament kien ifisser "raħal jew insedjament żgħir". B'hekk l-isem isegwi l-mudell Slaviku komuni tan-Nofsinhar għat-tismija tal-insedjamenti bħala grad. L-isem bil-Ġermaniż "Graz" jidher għall-ewwel darba fid-dokumentazzjonijiet fl-1128.
Muniċipalitajiet ġirien
Dawn l-irħula u l-villaġġi jmissu ma' Graz:
Distretti
daqsminuri|Mappa tas-17-il distrett ta' Graz Graz hija maqsuma fi 17-il distrett muniċipali (Stadtbezirke):
Storja
xellug|daqsminuri|Graz, Georg Matthäus Vischer (1670) L-eqdem insedjament fit-territorju ta' fejn hemm il-belt moderna ta' Graz imur lura għal Żmien ir-Ram. Madankollu, ma teżisti l-ebda kontinwità storika ta' insedjament qabel il-Medju Evu.
Matul is-seklu 12, id-duki taħt it-tmexxija ta' Babenberg lil din il-belt għamluha ċentru kummerċjali importanti. Iktar 'il quddiem, Graz sfat taħt it-tmexxija tal-Asburgi, u fl-1281, kisbet privileġġi speċjali mir-Re Rudolfu I.
Fis-seklu 14, Graz saret il-belt tar-residenza tan-nisel Awstrijaku Intern tal-Asburgi. Il-familja rjali kienet tgħix fil-kastell ta' Schlossberg u minn hemmhekk irrenjat fuq Styria, Carinthia, il-biċċa l-kbira tas-Slovenja ta' llum il-ġurnata, u partijiet tal-Italja (Carniola, Gorizia u Gradisca, Trieste).
Fis-seklu 16, id-disinn u l-ippjanar tal-belt kienu primarjament ikkontrollati mill-arkitetti u mill-artisti Rinaxximentali Taljani. Waħda mill-iżjed binjiet famużi li tirrappreżenta dan l-istil hija l-Landhaus, li ġiet iddisinjata minn Domenico dell'Allio, u li ntużat mill-mexxejja lokali bħala kwartieri ġenerali governattivi. daqsminuri|Neutor L-Università ta' Graz ġiet stabbilita mill-Arċiduka Karl II fl-1585, u hija l-eqdem università tal-belt. Għall-biċċa l-kbira tal-eżistenza tagħha, kienet ikkontrollata mill-Knisja Kattolika, u ngħalqet fl-1782 minn Joseph II f'tentattiv li jikseb il-kontroll tal-istat fuq l-istituzzjonijiet edukattivi. Joseph II ttrasformaha f'liċeo fejn kienu jitħarrġu l-ħaddiema taċ-ċivil u l-persunal mediku. Fl-1827 reġgħet ġiet stabbilita bħala università mill-Imperatur Franz I, u ngħatat l-isem ta' "Karl-Franzens Universität". Attwalment, iktar minn 30,000 student jistudjaw f'din l-università.
L-astronomu Johannes Kepler għex fi Graz għal perjodu qasir. Huwa ħadem bħala għalliem tal-matematika u kien professur tal-matematika fl-Università ta' Graz, iżda xorta sab ħin biex jistudja l-astronomija. Huwa telaq minn Graz lejn Praga meta l-Luterani tkeċċew mill-belt.
Ir-rebbieħ tal-Premju Nobel Otto Loewi għallem fl-Università ta' Graz mill-1909 sal-1938. Ivo Andrić, li fl-1961 rebaħ il-Premju Nobel għal-Letteratura għamel id-dottorat tiegħu fl-Università ta' Graz. Erwin Schrödinger għal żmien qasir kien kanċillier tal-Università ta' Graz fl-1936. daqsminuri|L-Università ta' Graz Graz hija ppożizzjonata ċentralment fi ħdan il-Bundesland (stat) ta' Styria, jew Steiermark bil-Ġermaniż. Mark hija kelma Ġermaniża antika li tindika żona kbira li tintuża bħala fruntiera difensiva, fejn ir-raħħala kienu jiġu mgħallma kif jorganizzaw ruħhom u jiġġieldu f'każ ta' invażjoni. B'pożizzjoni strateġika fil-quċċata tal-wied miftuħ u għammiel ta' Mur, Graz storikament kienet fil-mira tal-invażuri, bħall-Ungeriżi taħt Matthias Corvinus fl-1481, u l-Ottomani fl-1529 u fl-1532. Apparti l-Kastell ta' Riegersburg, il-Kastell ta' Schlossberg kien l-unika fortifikazzjoni fir-reġjun li qatt ma spiċċa f'idejn l-Ottomani. Graz tospita l-armerija provinċjali tar-reġjun, li hija l-ikbar kollezzjoni storika ta' armi Medjevali u Rinaxximentali fid-dinja. Ġiet ippreservata mill-1551, u fiha jintwerew iktar minn 30,000 oġġett. xellug|daqsminuri|Il-bitħa tal-Landhaus Mill-bidu tas-seklu 15, Graz kienet ir-residenza tal-fergħa iktar żagħżugħa tal-Asburgi, li ssuċċediet it-tron imperjali fl-1619 permezz tal-Imperatur Ferdinandu II, li ttrasferixxa l-belt kapitali lejn Vjenna. Inbnew fortifikazzjonijiet ġodda fuq ix-Schlossberg fl-aħħar tas-seklu 16. L-armata ta' Napuljun okkupat lil Graz fl-1797. Fl-1809, il-belt għaddiet minn assedju ieħor mill-armata Franċiża. Matul dan l-attakk, l-uffiċjal kmandant fil-fortizza ġie ordnat jiddifendiha b'madwar 900 raġel kontra l-armata ta' Napuljun ta' madwar 3,000 ruħ. Irnexxielu jiddifendi x-Schlossberg b'suċċess fi tmien attakki, iżda kienu obbligati jċedu wara li l-Armata l-Kbira (bil-Franċiż: Grande Armée) okkupat lil Vjenna u l-Imperatur ordnalhom biex jarrendu. Wara t-telfa tal-Awstrija mill-forzi ta' Napuljun fil-Battalja ta' Wagram fl-1809, il-fortifikazzjonijiet iġġarrfu bl-isplussivi, kif stipulat fit-Trattat ta' Paċi ta' Schönbrunn tal-istess sena. It-torri tal-kampnar (Glockenturm) u t-torri tal-arloġġ (Uhrturm) ċiviku, li huma attrazzjoni turistika u simbolu ta' Graz, ma ġġarrfux wara li ċ-ċittadini ta' Graz ħallsu rahan biex jiġu ppreservati.
L-Arċiduka Karl II tal-Awstrija ta' Ġewwa ordna li 20,000 ktieb Protestant jinħarqu fil-pjazza fejn issa hemm sptar mentali, u rnexxielu jerġa' jirritorna lil Styria taħt l-awtorità tas-Santa Sede. L-Arċiduka Franz Ferdinand twieled fi Graz fejn issa hemm l-iStadtmuseum (il-mużew tal-belt).
Fit-2 ta' April 1945, waqt li kien qed iseħħ l-iżjed attakk qawwi bil-bombi mill-Alleati fuq Graz, il-Gestapo u l-Waffen-SS wettqu masskru kontra l-ġellieda tar-reżistenza, il-ħaddiema sfurzati Ungeriżi-Lhud, u l-POWs fil-barrakki tal-SS fi Graz-Wetzelsdorf.
Sit ta' Wirt Dinji
daqsminuri|Veduta mill-ajru taċ-ċentru storiku ta' GrazIl-Belt ta' Graz ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1999. Is-sit ġie estiż bil-Kastell ta' Eggenberg fl-2010.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".
Żvilupp tal-popolazzjoni
daqsminuri|Ix-xmara Mur u l-pont Tegetthoff fiċ-ċentru ta' Graz L-iżjed ċifri reċenti dwar il-popolazzjoni ma jagħtux l-istampa kollha peress li jingħaddu biss in-nies bi status ta' residenza prinċipali, filwaqt li n-nies bi status ta' residenza sekondarja ma jingħaddux. Il-biċċa l-kbira tan-nies bi status ta' residenza sekondarja fi Graz huma studenti. Fl-aħħar tal-2016 kien hemm 33,473 ruħ bi status ta' residenza sekondarja fi Graz.
Klima
It-tip ta' klima fil-belt hija waħda oċeanika, iżda minħabba t-temperatura iżotermali ta' 0 °C, l-istess klima tokkorri fi klima kontinentali umduża abbażi tas-sistema klimatika ta' Köppen (bejn Cfb/Dfb). Wladimir Köppen innifsu kien fi Graz u wettaq studji biex jara kif il-klima tal-imgħoddi influwenzat it-teorija taċ-Ċaqliq tal-Kontinenti. Minħabba l-pożizzjoni tagħha fix-Xlokk tal-Alpi, Graz hija milqugħa mill-irjieħ prevalenti mill-Punent li jġibu magħhom kundizzjonijiet tat-temp mit-Tramuntana tal-Atlantiku, mill-Majjistral tal-Ewropa u mill-Ewropa Ċentrali. B'hekk, it-temp fi Graz huwa influwenzat mill-Mediterran, u għandu iktar sigħat ta' xemx fis-sena minn Vjenna jew Salzburg kif ukoll inqas riħ jew xita. Graz tinsab f'baċir li huwa miftuħ biss lejn in-Nofsinhar, u b'hekk il-klima tkun iktar sħuna milli mistenni f'dik il-latitudni. Fi Graz jinstabu pjanti li normalment jikbru ferm iktar fin-Nofsinhar.
Sloveni u Graz
Politikament, kulturalment, xjentifikament u reliġjożament, Graz kienet ċentru importanti għall-Isloveni kollha, speċjalment mill-istabbiliment tal-Università ta' Graz fl-1586 sal-istabbiliment tal-Università ta' Ljubljana fl-1919. Fl-1574, l-ewwel ktieb Kattoliku bis-Sloven ġie ppubblikat fi Graz, u fl-1592, Hieronymus Megiser ippubblika fi Graz il-ktieb Dictionarium quatuor linguarum, l-ewwel dizzjunarju multilingwi tal-Isloven.
L-Isloveni ta' Styria ma kinux iqisu lil Graz bħala belt fejn jitkellmu bil-Ġermaniż, iżda biss post fejn jistudjaw u jgħixu mal-qrabat tagħhom filwaqt li jwettqu l-ambizzjonijiet tal-karriera tagħhom. L-assoċjazzjonijiet tal-istudenti fi Graz kienu sisien tal-identità Slovena, u l-istudenti Sloveni fi Graz kienu iktar konxji dwar il-pajjiż minn oħrajn. Dan wassal għal sforzi kiefra kontra l-Isloven min-nazzjonalisti li kienu jitkellmu bil-Ġermaniż fi Graz, kemm qabel kif ukoll waqt it-Tieni Gwerra Dinjija.
Simpożju dwar ir-relazzjoni ta' Graz u s-Sloveni sar fi Graz fl-2010, fl-okkażjoni tal-200 anniversarju tal-istabbiliment tal-ewwel u l-ixjaħ Presidenza tal-Isloven. Ġiet stabbilita fil-Liċeo ta' Graz f'Lulju 1811 fuq l-inizjattiva ta' Janez Nepomuk Primic. Ġabra ta' lekċers dwar is-suġġett ġew ippubblikati. Il-Posta Slovena ħarġet bolla biex tfakkar l-anniversarju.
Attrazzjonijiet ewlenin
nofs|daqsminuri|835x835px|Veduta panoramika taċ-ċentru storiku ta' Graz Għas-sena meta Graz kienet il-Belt Kapitali Ewropea tal-Kultura, inbnew strutturi ġodda. Il-Mużew tal-Arti Kontemporanja ta' Graz (bil-Ġermaniż: Kunsthaus) ġie ddisinjat minn Peter Cook u Colin Fournier u jinsab qrib ix-xmara Mur. Il-Gżira fix-xmara Mur hija pjattaforma tal-azzar fuq wiċċ l-ilma. Ġiet iddisinjata mill-arkitett Amerikan Vito Acconci u fiha kafetterija, teatru fil-beraħ u bandli fejn jilagħbu t-tfal.
Ċentru storiku tal-belt
daqsminuri|Veduta tal-Għolja tal-Kastell minn isfel Iċ-ċentru storiku ta' Graz tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1999 bis-saħħa tal-koeżistenza armonjuża ta' binjiet tipiċi minn epoki differenti u bi stili arkitettoniċi differenti. Graz tinsab qalb il-fruntieri kulturali tal-Ewropa Ċentrali, l-Italja u l-Istati Balkani, u b'hekk il-belt assorbiet diversi influwenzi mir-reġjuni ġirien li wasslu għall-belt kif inhi llum il-ġurnata. Iċ-ċentru storiku attwalment jikkonsisti minn iktar minn 1,000 binja, li jvarjaw mill-Gotiċi sal-kontemporanji.
L-iżjed attrazzjonijiet importanti fiċ-ċentru storiku tal-belt huma:
Barra ċ-ċentru storiku tal-belt
daqsminuri|Il-faċċata tal-Palazz ta' Eggenberg L-iżjed attrazzjonijiet importanti barra ċ-ċentru storiku tal-belt huma:
Żona Ikbar ta' Graz
L-iżjed attrazzjonijiet importanti fiż-Żona Ikbar ta' Graz huma:
Politika
daqsminuri|278x278px|Ir-riżultati tal-elezzjonijiet muniċipali mill-1945. Għall-biċċa l-kbira tal-istorja tagħha wara l-gwerra, Graz kienet fortizza tal-Partit Demokratiku Soċjali tal-Awstrija (SPÖ), iżda mill-aħħar tas-snin 90 tas-seklu 20, il-partit tilef il-maġġoranza tal-appoġġ li kellu fil-livell lokali. Ħadlu postu l-Partit Popolari Awstrijaku (ÖVP) fl-2003, li baqa' l-ikbar partit fil-kunsill tal-belt (Gemeinderat) sal-2021. Bid-deklin tal-SPÖ, il-Partit Komunista tal-Awstrija (KPÖ) sar ferm popolari fi Graz, minkejja l-preżenza negliġibbli tiegħu fuq livell nazzjonali. Il-partit ġie t-tielet b'20.8 % tal-voti fl-elezzjoni lokali tal-2003, u dan is-suċċess ġie attribwit lill-popolarità tal-mexxej lokali Ernest Kaltenegger. Fl-2008 kiseb 11.2 % tal-voti, iżda rkupra taħt il-mexxejja l-ġdida Elke Kahr, u sar it-tieni l-iktar partit popolari fi Graz bi 19.9 % tal-voti fl-2012 u b'20.3 % tal-voti fl-2017. Il-popolarità tal-KPÖ fi Graz ippermettiet lill-partit jidħol fil-Parlament statali ta' Styria wara l-elezzjoni tal-2005, u din kienet l-ewwel darba li tfaċċaw f'Parlament statali f'35 sena; żammew is-siġġijiet li kellhom fl-elezzjonijiet sussegwenti tal-2010, tal-2015, u tal-2019. Fl-elezzjoni muniċipali tal-2021 kien hemm tnaqqis fil-popolarità tal-ÖVP, u dan ippermetta lill-KPÖ, immexxi mill-ġdid minn Elke Kahr, isir l-ikbar partit b'29 % tal-voti. Sussegwentement ġiet eletta sindku f'Novembru, u qed tmexxi koalizzjoni mal-Ħodor u mal-SPÖ.
Kultura
Fl-2003 Graz kienet il-Belt Kapitali Ewropea tal-Kultura u fl-2011 kienet waħda mill-"Bliet tad-Disinn" tal-UNESCO.
Mużewijiet
daqsminuri|Il-Kunsthaus daqsminuri|Il-mużew tat-tramm daqsminuri|Veduta taċ-ċentru storiku mix-Schlossberg bil-Kunsthaus fin-nofs L-iżjed mużewijiet importanti fi Graz huma:
daqsminuri|Il-Knisja tal-Qalb ta' Ġesù
Arkitettura
Iċ-ċentru storiku u d-distrett biswitu huma kkaratterizzati minn binjiet residenzjali u knejjes storiċi. Fid-distretti fil-periferija, il-binjiet għandhom stili arkitettoniċi tat-tieni nofs tas-seklu 20.
Qabel ma Graz saret Kapitali Ewropea tal-Kultura fl-2003, twettqu diversi proġetti ġodda, bħall-iStadthalle, il-Kindermuseum (mużew għat-tfal), il-Helmut-List-Halle, il-Kunsthaus u l-Murinsel.
L-ogħla binjiet
Il-binjiet fi Graz li huma għoljin mill-inqas 50 metru huma:
Sport
Fl-ice hockey, l-ATSE Graz rebaħ il-kampjonat Awstrijaku fl-1975 u fl-1978. L-EC Graz ġie t-tieni fl-istaġuni 1991–92, 1992–93 u 1993–94. Graz 99ers ilhom jilagħbu fl-ewwel diviżjoni mis-sena 2000.
Il-UBSC Raiffeisen Graz jilgħab fil-Lega Awstrijaka tal-Basketball.
Il-Graz Giants jilagħbu fil-Lega Awstrika tal-Futbol (Futbol Amerikan).
Il-belt tefgħet il-kandidatura tagħha biex tospita l-Logħob Olimpiku tax-Xitwa tal-1995 u l-Logħob Olimpiku tax-Xitwa fl-2002, iżda tilfet u ntgħażlet Salt Lake City. Illum il-ġurnata hemm pjan għall-kandidatura tal-Logħob Olimpiku tax-Xitwa tal-2026 b'mod konġunt mal-Bavarja, il-Ġermanja, biex jinqasmu l-ispejjeż billi jintużaw l-infrastrutturi eżistenti qrib il-fruntieri nazzjonali. Għad irid isir referendum, li normalment ikun l-aħħar pass tal-kandidatura.
Styriarte
Graz tospita l-festival annwali tal-mużika klassika Styriarte, stabbilita fl-1985 biex is-surmast Nikolaus Harnoncourt jintrabat iktar qrib raħal twelidu. L-avvenimenti ttellgħu f'postijiet differenti fi Graz u fir-reġjun tal-madwar.
Djalett
Imsejjaħ Steirisch miċ-ċittadini lokali, id-djalett ta' Graz jifforma parti mid-djaletti tar-reġjun Awstro-Bavarjan, b'mod speċifiku taħlita ta' Bavarjan Ċentrali fil-parti tal-Punent ta' Styria y ta' Bavarjan tan-Nofsinhar fil-parti tal-Lvant. Il-Grazer ORF, is-sussidjarja ta' Graz tal-Korporazzjoni Awstrijaka tax-Xandir, nediet inizjattiva fl-2008 imsejħa Scho wieda Steirisch g'redt sabiex tenfasizza l-bosta djaletti ta' Graz u Styria inġenerali u trawwem il-kburija li għandhom bosta ċittadini ta' Styria għall-kultura lokali tagħhom. Hemm żewġ raġunijiet tat-taħlit ta' dawn id-djalett mal-Ġermaniż Standard: l-influwenza tat-televiżjoni u tar-radju li wasslu l-Ġermaniż Standard fid-djar u l-industrijalizzazzjoni li kkawżat l-għebien tal-bidwi waħdu, fid-dawl tal-fatt li l-komunitajiet agrikoli jitqiesu bħala l-kelliema reali tad-djalett mitkellem.
Trasport
daqsminuri|Tramm f'Jakominiplatz Permezz ta' network estensiv tat-trasport pubbliku, Graz hija faċilment aċċessibbli mingħajr karozza. Il-belt għandha network komprensiv tal-karozzi tal-linja, li jikkomplementa n-network tat-tramm ta' Graz li jikkonsisti minn tmien linji. Erba' linji jgħaddu minn waqfa tat-tramm taħt l-art fl-istazzjon ferrovjarju ċentrali (Hauptbahnhof) u jgħaddu miċ-ċentru tal-belt qabel ma jmorru f'inħawi oħra. Barra minn hekk, hemm seba' rotot ta' billejl tal-karozzi tal-linja, għalkemm dawn joperaw fi tmiem il-ġimgħa u filgħaxijiet qabel il-btajjel pubbliċi.
Mill-istazzjon ferrovjarju ċentrali (Hauptbahnhof), il-ferroviji reġjonali jikkollegaw mal-biċċa l-kbira ta' Styria. Il-ferroviji diretti joperaw lejn il-bliet il-kbar ewlenin tal-qrib, inkluż Vjenna, Salzburg, Innsbruck, Maribor u Ljubljana fis-Slovenja, Zagreb fil-Kroazja, Budapest fl-Ungerija, Praga u Brno fiċ-Ċekja, Zürich fl-Iżvizzera, kif ukoll Munich, Stuttgart, Heidelberg, u Frankfurt fil-Ġermanja. Il-ferroviji għal Vjenna jitilqu kull siegħa. F'dawn l-aħħar snin bosta stazzjonijiet ferrovjarja fi ħdan il-limiti tal-belt u fis-subborgi ġew rikostruwiti jew immodernizzati u issa huma parti mill-"S-Bahn Graz", servizz ferrovjarju ta' kollegament tal-belt maż-żona suburbana u l-irħula tal-madwar.
L-Ajruport ta' Graz jinsab madwar 10 kilometri fin-Nofsinhar taċ-ċentru tal-belt u huwa aċċessibbli bil-karozza tal-linja, bil-ferrovija, bit-taksi u bil-karozza. Id-destinazzjonijiet diretti jinkludu Amsterdam, Berlin, Düsseldorf, Frankfurt, Munich, Stuttgart, Istanbul, Vjenna u Zurich. Fl-2021 ġiet proposta sistema tal-metro b'żewġ linji għal Graz, li twassal biex Graz tkun it-tieni belt Awstrijaka b'sistema rapida ta' tranżitu wara Vjenna.
Saħħa
Fi Graz hemm seba' sptarijiet, diversi sptarijiet privati u sanatoriums, kif ukoll 44 spiżerija.
L-Isptar Universitarju ta' Graz (LKH-Universitäts-Klinikum Graz) jinsab fil-Lvant ta' Graz u fih 1,556 sodda u jħaddem 7,190 impjegat. L-Isptar Reġjonali ta' Graz II (LKH Graz II) għandu żewġ siti fi Graz. Is-sit tal-Punent (LKH Graz II Standort West) jinsab f'Eggenberg u fih 280 sodda u jħaddem madwar 500 impjegat, filwaqt li s-sit tan-Nofsinhar (LKH Graz II Standort Süd) jispeċjalizza fin-newroloġija u fil-psikjatrija u jinsab fi Straßgang, u fih 880 sodda u 1,100 impjegat. L-Isptar tal-Aċċidenti AUVA (Unfallkrankenhaus der AUVA) jinsab f'Eggenberg u fih 180 sodda u jħaddem total ta' 444 impjegat.
Il-Klinika ta' Albert Schweitzer fil-parti tal-Punent tal-belt hija sptar tal-anzjani li fih 304 sodda, l-Isptar ta' San Ġwann t'Alla (Krankenhaus der Barmherzigen Brüder) għandu żewġ siti fi Graz, wieħed f'Lend li fih 225 sodda u wieħed f'Eggenberg b'260 sodda. L-Isptar tal-Ordni ta  Santa Eliżabetta (Krankenhaus der Elisabethinen'') fi Gries fih 182 sodda.
Hemm ukoll diversi kliniki privati: il-Privatklinik Kastanienhof, il-Privatklinik Leech, il-Privatklinik der Kreuzschwestern, is-Sanatorium St. Leonhard, is-Sanatorium Hansa u l-Privatklinik Graz-Ragnitz.
Is-Servizz ta' Emerġenza EMS fi Graz jiġi pprovdut unikament mis-Salib l-Aħmar tal-Awstrija. B'mod perpetwu, żewġ karozzi għat-tobba ta' emerġenza (NEF – Notarzteinsatzfahrzeug), żewġ ambulanzi b'tabiba u l-persunal regolari (NAW – Notarztwagen) u madwar 30 ambulanza regolari (RTW – Rettungswagen) ikunu dejjem lesti għal dak li jista' jinqala'. Barra minn hekk, diversi ambulanzi mhux ta' emerġenza (KTW – Krankentransportwagen) u Unità Mobbli tal-Kura Intensiva (MICU) jiġu operati mis-Salib l-Aħmar għat-trasport ta' pazjenti mhux f'każijiet ta' emerġenza lejn l-isptarijiet u bejniethom. Minbarra s-Salib l-Aħmar, l-Alleanza tal-Ħaddiema-Samaritani (Arbeiter-Samariter-Bund Österreichs), l-organizzazzjoni Awstrijaka tal-Korp tal-Ambulanza tal-Ordni ta' Malta (Malteser Hospitaldienst Austria) u s-Salib l-Aħdar (Grünes Kreuz) joperaw ambulanzi (KTW) għat-trasport tal-pazjenti mhux f'każijiet ta' emerġenza. Minbarra l-karozzi, hemm ukoll ħelikopter-ambulanza C12 stazzjonat fl-ajruport ta' Graz, b'tabib ta' emerġenza flimkien mal-persunal regolari.
Ġemellaġġi
Graz hija ġemellata ma':
Residenti notevoli
Dawn li ġejjin huma residenti notevoli ta' Graz tal-imgħoddi u tal-preżent:
Għerien u Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja
daqsminuri|Hohle Fels L-Għerien u l-Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja huma ġabra ta' sitt għerien fin-Nofsinhar tal-Ġermanja li kienu jintużaw mill-bnedmin preistoriċi tal-Era Glaċjali għall-kenn madwar 33,000 sa 43,000 sena ilu. L-għerien jinsabu fil-Widien ta' Lone u Ach, fil-muntanji Jura tas-Swabja. F'dawn l-għerien instabu statwetta b'għamla femminili, figurini mnaqqxin ta' annimali (inkluż iljuni tal-għerien, mammutijiet, żwiemel u bhejjem tal-ifrat), strumenti mużikali u oġġetti ta' tiżjin personali. Uħud mill-figurini huma ta' ħlejqiet li huma nofshom annimali u nofshom bnedmin. Is-sitt għerien tniżżlu bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2017.
Sit ta' Wirt Dinji
L-Għerien u l-Arti tal-Era Glaċjali fil-Jura tas-Swabja tniżżlu bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2017.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".
Tobias Michael Carel Asser
Tobias Michael Carel Asser (pronunzja bl-Olandiż: [ˈtoːbiɑs miˈʃɛl ˈkaːrəl ˈɑsər]; twieled fit-28 ta' April 1838 – miet fid-29 ta' Lulju 1913) kien avukat u ġurista Olandiż.
Ħajja
Tobias Michael Carel Asser twieled fit-28 ta' April 1838 f'Amsterdam fin-Netherlands. Huwa kien iben Carel Daniel Asser (1813-1885) u n-neputi ta' Carel Asser (1780-1836). Studja l-liġi fl-Università ta' Amsterdam u fl-Università ta' Leiden u kien professur tal-liġi fl-Università ta' Amsterdam.
Asser kien il-kofundatur tar-Revue de Droit International et de Législation Comparée flimkien ma' John Westlake u Gustave Rolin-Jaequemyns. Kien ukoll il-kofundatur tal-Institut de Droit International fl-1873. Fl-1880 huwa sar membru tal-Akkademja Rjali tal-Arti u x-Xjenzi tan-Netherlands.
Konferenza dwar id-Dritt Internazzjonali Privat f'Den Haag
Asser kien il-moħħ legali ewlieni fil-qasam tad-dritt internazzjonali privat u kien jemmen bis-sħiħ li oqfsa legali sodi li jirregolaw ir-relazzjonijiet privati transfruntiera jsarrfu fil-promozzjoni tal-paċi u tal-istabbiltà. Fl-1893, Asser beda jlaqqa' l-Ewwel Sessjoni Diplomatika tal-HCCH, l-organizzazzjoni globali ewlenija fil-qasam tad-dritt internazzjonali privat. L-Istati li ħadu sehem kienu l-Awstrija-Ungerija, il-Belġju, Franza, il-Ġermanja, l-Italja, il-Lussemburgu, in-Netherlands, il-Portugall, ir-Rumanija, ir-Russja, Spanja u l-Iżvizzera. Asser ġie elett bħala l-President tas-Sessjoni, u sussegwentement reġa' ġie elett bħala President tat-Tieni sar-Raba' Sessjoni li saru fl-1894, fl-1900 u fl-1904 rispettivament. Taħt it-tmexxija tiegħu, l-HCCH fasslet għadd ta' trattati multilaterali, imsejħa l-Konvenzjonijiet ta' Den Haag, li wasslu għall-unifikazzjoni tar-regoli dwar id-dritt internazzjonali privat fl-oqsma taż-Żwieġ (1902), id-Divorzju (1902), il-Kustodja (1902), il-Proċedura Ċivili (1905), l-Effetti taż-Żwieġ (1905), u ċ-Ċaħda tad-Drittijiet Ċivili (1905).
Fl-1911, Asser ingħata l-Premju Nobel għall-Paċi. Fid-Diskors tiegħu fiċ-Ċerimonja tal-Għoti tal-Premju tal-10 ta' Diċembru 1911, il-President tal-Kumitat tal-Premju Nobel Jørgen Gunnarsson Løvland enfasizza b'mod speċifiku l-ħidma ta' Asser fil-qasam tad-dritt internazzjonali privat, u l-kisbiet tiegħu fl-istabbiliment tal-HCCH, bħala raġunijiet li wasslu biex jingħata l-Premju Nobel għall-Paċi, u ddeskriva lil Asser bħala "suċċessur jew xprunatur tal-ħidma pijuniera tan-Netherlands fid-dritt internazzjonali fis-seklu sbatax", il-Hugo Grotius ta' żmienu.
Konferenzi dwar il-Paċi f'Den Haag
Huwa kien delegat tan-Netherlands fiż-żewġ Konferenzi dwar il-Paċi f'Den Haag li saru fl-1899 u fl-1907.
Qort Permanenti tal-Arbitraġġ
Fl-1902, huwa kien membru tal-ewwel panel tal-arbitraġġ fi smigħ dwar kontroversja internazzjonali li tressqet minn żewġ stati taħt l-awspiċju tal-Qort Permanenti tal-Arbitraġġ, li ġiet stabbilita bħala riżultat tal-Konferenza dwar il-Paċi f'Den Haag li saret fl-1899 (il-Każ tal-Pious Fund of the Californias). Huwa kellu rwol ukoll fl-istabbiliment tal-entità li mbagħad saret magħrufa bħala l-Akkademja tad-Dritt Internazzjonali f'Den Haag, għalkemm l-istabbiliment tagħha seħħet wara mewtu fl-1923.