cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk
Nirien
Fl-17 ta' Lulju 1784, il-knisja ħadet in-nar u kien hemm sogru reali li tinqered għalkollox. B'xorti tajba, iċ-ċittadini lokali bl-għajnuna ta' Matěj Sychra rnexxielhom jitfu n-nirien fiż-żona kollha tal-knisja u salvawha għall-ġenerazzjonijiet futuri. Fl-1792, l-unità amministrattiva lokali tat permess biex il-knisja tiġi rrestawrata, bil-kundizzjoni li l-knisja ma tibqax knisja tal-pellegrinaġġ, u li ċ-ċimiterju ta' Žďár nad Sázavou jitressaq fiż-żona tal-kjostru tal-knisja. Illum il-ġurnata, iċ-ċimiterju reġa' tressaq 'il barra mill-kjostru ftit 'il bogħod mill-knisja, sabiex il-knisja terġa' tingħata d-dehra oriġinali skont il-pjanta ta' Santini.
Sit ta' Wirt Dinji
Il-Knisja tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġwann ta' Nepomuk ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1994.
Bormla
Koordinati: 35.88222°N, 14.52222°W Bormla, hi waħda mit-tlett ibliet li jinsabu wara s-swar doppji tal-Kottonera li jiċċirkondaw lill-Bormla, lill-Birgu u lill-Isla madwar il-Port il-Kbir. Bormla hi magħrufa wkoll bħala Cospicua, titlu li jindika kemm din il-belt kienet rikonoxxuta bħala belt importanti kemm fi żmien l-Ordni ta' San Ġwann kif ukoll fi żminijiet aktar riċenti. Kien il-Gran Mastru Marc'Antonio Zondadari li fl-1722 ddikjara din il-belt bħala belt li tispikka u għalhekk iddikjaralha t-titlu ta' Città Cospicua.
Bormla kienet l-aħħar belt mit-tlieta li hemm fil-Kottonera li żviluppat biss illum għandha l-ikbar popolazzjoni fosthom. Il-fortifikazzjonijiet tal-Kottonera jduru l-aktar madwar din il-belt. Fl-1776, l-Ordni beda jibni baċir f'Bormla. Minn dakinhar 'il quddiem xogħol l-abitanti ta' Bormla kien jiffoka l-aktar max-xogħol u mat-tiswija tal-bastimenti. Dan ix-xogħol sar aktar importanti għalihom meta fl-1848 l-Ingliżi bnew l-ewwel baċir, il-Baċir Nru 1. fil-parti ta' ġewwa magħrufa bħala, tad-Daħla tal-Franċiżi (Ing. French Creek). Kien l-aktar minħabba dan il-baċir li matul it-Tieni Gwerra Dinjija Bormla kienet fil-mira tal-attakki tal-ajru tal-Assi.
Il-popolazzjoni ta' Bormla hi ta' 5,395 ruħ (2014) u hija l-iktar waħda ppopolata mit-Tlett Ibliet. Il-festa ta' Bormla hi dik tal-Immakulata Kunċizzjoni li tiġi ċċelebrata fit-8 ta' Diċembru.
Etimoloġija
L-oriġini tal-isem Bormla probabbilment ġej mill-isem Bur Mula: il-Bur (Ing. meadow) tal-Mulej.
Gżira United FC
Gżira United Football Club huwa klabb tal-futbol Malti mill-villaġġ ċentrali ta' Gżira, li attwalment jilgħab fl-Premier league malti.
Gudja United FC
Gudja United Football Club huwa klabb tal-futbol Malti li ġej mill-Gudja, villaġġ fix-Xlokk ta' Malta, u li attwalment jilgħab fl-Ewwel Diviżjoni.
Lavaux
daqsminuri|260x260px|Veduta panoramika ta' Lavaux. Lavaux (pronunzja bil-Franċiż: ​[lavo]) huwa reġjun fil-kanton ta' Vaud fl-Iżvizzera, fid-distrett ta' Lavaux-Oron. Lavaux jikkonsisti minn 830 ettaru ta' raba' mtarraġ bil-vinji estiż għal madwar 30 kilometru tul ix-xtut tat-Tramuntana tal-Lag ta' Ġinevra, li jħarsu lejn in-Nofsinhar.
Gudja United FC
Gudja United jilagħbu bl-abjad u strixxi bluni. Fl-2009, Gudja United kienu viċin li jirbħu t-Tielet Diviżjoni Sezzjoni A. Ir-rivali tagħhom huma Għaxaq FC li fl-aħħar snin dalwaqt ser ikunu ilhom 14-il sena li qatt ma rnexxielhom jirbħu logħba kontra l-istess Gudja, anzi tilfu b'xi punteġġi umiljanti ta' 4-0 u 6-0.
Ġerusalemm
Ġerusalemm (/dʒəˈruːsələm/; bl-Ebrajk: יְרוּשָׁלַיִם Yerushaláyim ; bl-Għarbi: القُدس Al‑Quds) hija belt fil-Punent tal-Asja. Tinsab fuq promontorju fil-muntanji ta' Ġudea bejn il-Mediterran u l-Baħar Mejjet, u hija waħda mill-eqdem bliet fid-dinja. Titqies bħala belt imqaddsa għat-tliet reliġjonijiet Abramiċi ewlenin: il-Ġudaiżmu, il-Kristjaneżmu u l-Iżlam. Kemm Iżrael kif ukoll il-Palestina jsostnu li Ġerusalemm hi l-belt kapitali tagħhom peress li Iżrael għandha l-istituzzjonijiet governattivi primarji hemmhekk u l-Palestina finalment tipprevediha bħala s-sede tal-poter tagħha. Minħabba dan it-tilwim, ma hemm l-ebda rikonoxximent internazzjonali wiesa' li jxaqleb lejn naħa jew oħra.
Lavaux
Għalkemm hemm xi evidenza li l-vinji tkabbru fl-inħawi fi Żmien ir-Rumani, ir-it-traċċi li nstabu tar-raba' mtarraġ bil-vinji effettivament imorru lura sas-seklu 11, meta l-monasteri Benedittini u Ċisterċensi kellhom il-kontroll taż-żona. Lavaux igawdi minn klima miti, iżda l-aspett tal-orjentazzjoni lejn in-Nofsinhar tar-raba' mtarraġ, ir-riflessjoni tax-xemx fil-lag u l-ħitan tas-sejjieħ jagħtu karattru Mediterran lir-reġjun. Il-varjetà prinċipali ta' għeneb li titkabbar hawnhekk hija x-Chasselas.
Gudja United FC
Storja
Il-Gudja Boys Ultras huwa grupp ta' żgħażagħ li jappoġġjaw lill-klabb bl-atmosfera kbira waqt il-logħob. L-Ultras jattendu l-logħbiet tal-Gudja u juru l-appoġġ tagħhom bi bnadar kbar u banners. Dawn jappoġġjaw ukoll lill-klabb tagħhom billi jkantaw xi kanzunetti varji.
L-Ultras kienu ffurmati fit-12 ta' Diċembru 2008. Huma organizzaw ruħhom għall-ewwel darba fil-5 ta' Jannar 2009 waqt logħba tat-Tielet Diviżjoni kontra Sirens, fejn il-Gudja rebħu 2-1. L-ewwel staġun kien suċċess għal dawn il-partitarji minħabba li Gudja United spiċċaw it-tielet fil-kampjonat. Ix-xogħlijiet tal-grupp kien diffiċli minħabba preparazzjoni għal kull logħba bħal banners, bnadar u materjal ieħor għal kull logħba. Enfasi speċjali hija mogħtija lill-kantanti li jkantaw waqt kull logħba u l-appoġġ kontinwu matul kull logħba. Gudja United irnexxielhom jiksbu lura l-promozzjoni matul l-istaġun 2010-2011, fejn kienu promossi għat-Tieni Diviżjoni, u għal darb'oħra matul l-istaġun 2011-2012 fejn kienu wkoll promossi għall-Ewwel Diviżjoni. Gudja United lagħbu fl-Ewwel Diviżjoni Maltija matul l-istaġun 2013-2014.
Lavaux
Sit ta' Wirt Dinji
Minn Lulju 2007, ir-Raba' Mtarraġ ta' Lavaux ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-kriterju (v) "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".
Skont il-liġi tal-kanton, il-vinji ta' Lavaux huma protetti mill-iżvilupp. Mill-2016, il-vinji ta' Lavaux ma għadhom jiġu ttrattati b'pestiċidi sintetiċi.
Mixjiet
Hemm bosta mixjiet possibbli qalb il-vinji ta' Lavaux. L-iżjed mixja rrakkomandata mill-Uffiċċju tat-Turiżmu tal-Iżvizzera tissejjaħ "Terrasses de Lavaux", u tibda minn Saint-Saphorin u tispiċċa f'Lutry.
Protezzjoni legali
Fl-1977, il-votanti tal-Kanton ta' Vaud aċċettaw (b'maġġoranza ta' 55 %) l-inizjattiva popolari tal-kanton "Insalvaw lil Lavaux". B'hekk, fl-1979, tressqet liġi li tipproteġi lil Lavaux (Loi sur le plan de protection de Lavaux).
Fl-2003, il-kostituzzjoni l-ġdid tal-Kanton ta' Vaud daħlet fis-seħħ iżda ma kienx fiha l-artikolu dwar il-protezzjoni ta' Lavaux. B'hekk ġiet varata t-tieni inizjattiva popolari "Insalvaw lil Lavaux" sabiex dan l-artikolu jerġa' jiddaħħal, u ġiet aċċettata fl-2005 b'maġġoranza ta' 81 % tal-votanti.
Fl-2009, Franz Weber vara t-tielet inizjattiva "Insalvaw lil Lavaux" sabiex jitnaqqsu l-possibbiltajiet li jinbnew binjiet ġodda f'Lavaux, iżda din ġiet irrifjutata fid-19 ta' Mejju 2014 minn 68 % tal-votanti. Il-kontroinizjattiva tal-gvern reġjonali, il-Kunsill tal-Istat ta' Vaud, ġiet aċċettata minn 68 % tal-votanti, u b'hekk issaħħet il-protezzjoni iżda b'mod inqas rigoruż milli propost fl-inizjattiva ta' Franz Weber.
Piero Soderini
thumb|Pittura ta' Piero Soderini fuq iż-żejt minn [[Ridolfo Ghirlandaio]] Piero di Tommaso Soderini (Firenze, 18 ta' Mejju 1452 – Ruma, 13 ta' Ġunju 1522) kien politiku Taljan u statista tar-Repubblika ta' Firenze.
Bijografija
Soderini twieled f'familja antika Fjorentina li tat numru ta' politiċi lill-belt u li kienet saret famuża fil-mediċina. Ħuh, Paolo Antonio Soderin, kien statista u sostenitur ta' Savonarola. It-tielet ħuh kien il-Kardinal Francesco Soderini, isqof ta' Volterra. Fl-1481 hu kien Prijur tal-belt, u aktar tard sar favorit ta' Piero di Lorenzo de' Medici, fejn mingħandu rċieva l-unur ta' Ambaxxatur tar-Renju ta' Franza fl-1493. Hu ġiet elett gonfaloniere għal ħajtu fl-1502 mill-Fjorentini, li xtaqu li jġibu iktar stabbilità lill-istituzzjonijiet repubblikani, li ġew restawrati wara t-tkeċċija ta' Piero de' Medici u l-eżekuzzjoni ta' Savonarola.
It-tmexxija ta' Soderini kienet waħda moderata u għaqlija, għalkemm ma kellux kwalitajiet ta' statista kbir. Minflok il-merċenarji barranin, huwa introduċa sistema ta' milizzja nazzjonali. Matul il-governanza tiegħu, il-gwerra twila ma' Pisa spiċċat bil-kisba ta' din il-belt mill-Fjorentini fl-1509. Niccolò Machiavelli, awtur ta' Il Principe u Discorsi sopra la prima deca di Tito Livio, serva taħtu bħala l-kanċillier u l-ambaxxatur għal Cesare Borgia, Ruma u Franza. Minkejja li Macchiavelli għall-bidu kellu rispett kbir lejn Soderini, l-attitudni tiegħu nbidlet bl-avvenimenti li ġraw li wasslu għall-waqgħa ta' Soderini.
Grat għal Franza li dejjem tagħtu daqqa t'id, Soderini dejjem ħa n-naħa ta' Franza fil-politika Taljana. Imma fl-1512, il-Medici irritornaw lura Firenze bl-għajnuna tal-armata papali, neħħiet lil Soderini, u tefgħetu f'eżilju. Hu għex f'Orašac (qrib Dubrovnik) fid-Dalmazja, fejn baqa' hemmhekk sal-elezzjoni tal-Papa Ljun X, li sejjaħlu lura Ruma u tah diversi favuri. Soderini għex Ruma għall-kumplament ta' ħajtu u ħadem għat-tajjeb ta' Firenze, liema belt ma tħalliex jirritorna aktar.
Hu miet f'Ruma fl-1522.
Ġerusalemm
Skont il-Bibbja bl-Ebrajk, ir-Re David ħakem il-belt mill-Ġebużiti u stabbiliha bħala l-belt kapitali tar-Renju Unit ta' Iżrael, u ibnu, ir-Re Salamun, ikkummissjona l-bini tal-Ewwel Tempju. L-istudjużi moderni jargumentaw li l-Lhud tnisslu minn fergħa tal-popli u tal-kulturi Kananiti permezz tal-iżvilupp ta' reliġjon monolatrija — u iktar 'il quddiem monoteistika — distinta ċċentrata fuq El/Yahweh. Dawn l-avvenimenti tal-istabbiliment tal-belt, lejn il-bidu tal-ewwel millenju Q.K., kellhom importanza simbolika ċentrali għall-poplu Lhudi. Il-laqam tal-belt imqaddsa (bl-Ebrajk: עיר הקודש, b'ittri Rumani:  'Ir ha-Qodesh) x'aktarx li ngħata lil Ġerusalemm fiż-żminijiet ta' wara l-eżilju. Il-qdusija ta' Ġerusalemm fil-Kristjaneżmu, ikkonservata fit-traduzzjoni bil-Grieg tal-Bibbja bl-Ebrajk, li l-Kristjani adottaw bħala t-"Testment il-Ġdid" tagħhom stess, ġiet imsaħħa permezz tal-ġrajja tat-Testment il-Ġdid li tirrakkonta li Ġesù ssallab u rxoxta hemmhekk. Fl-Iżlam Sunni, Ġerusalemm hija t-tielet l-iktar belt imqaddsa, wara Mekka u Medina. Il-belt kienet l-ewwel qibla, id-direzzjoni standard għat-talb tal-Musulmani (salah), u skont it-tradizzjoni Iżlamika, Muħammed għamel il-Vjaġġ ta' Billejl tiegħu hemmhekk fis-621, u skont il-Koran tela' l-ġenna fejn tkellem ma' Alla. Minħabba f'hekk, minkejja li għandha erja ta' 0.9 km2 (3⁄8 ta' mil kwadru) biss, fiċ-ċentru storiku tal-belt hemm bosta siti ta' importanza reliġjuża fundamentali, fosthom l-Għolja tat-Tempju, il-Ħajt tal-Punent, il-Koppla tal-Blat, il-Moskea ta' al-Aqsa, u l-Knisja tas-Sepolkru Mqaddes.
Illum il-ġurnata, l-istatus ta' Ġerusalemm għadu wieħed mill-kwistjonijiet ewlenin fil-kunflitt bejn Iżrael u l-Palestina. Matul il-Gwerra bejn l-Għarab u Iżrael fl-1948, il-Punent ta' Ġerusalemm kien fost iż-żoni li nħatfu u iktar 'il quddiem ġew annessi ma' Iżrael, filwaqt li l-Lvant ta' Ġerusalemm, inkluż iċ-ċentru storiku tal-belt, inħatfet u iktar 'il quddiem ġiet annessa mal-Ġordan. Iżrael ħatfet il-Lvant ta' Ġerusalemm mill-Ġordan matul il-Gwerra ta' Sitt Ijiem tal-1967 u sussegwentement irnexxielha tannettiha f'Ġerusalemm, flimkien mat-territorju addizzjonali tal-madwar. Waħda mil-Liġijiet Bażiċi ta' Iżrael, il-Liġi ta' Ġerusalemm tal-1980, tirreferi għal Ġerusalemm bħala l-belt kapitali mhux maqsuma tal-pajjiż. Il-fergħat kollha tal-gvern ta' Iżrael jinsabu f'Ġerusalemm, inkluż il-Knesset (il-Parlament ta' Iżrael), ir-residenzi tal-Prim Ministru (Beit Aghion) u l-President (Beit HaNassi), u l-Qorti Suprema. Il-komunità internazzjonali tirrifjuta l-annessjoni u tqisha bħala illegali, filwaqt li tittratta l-Lvant ta' Ġerusalemm bħala territorju Palestinjan okkupat minn Iżrael.
Sit ta' Wirt Dinji
Il-Belt Antika u s-Swar ta' Ġerusalemm ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1981.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-kriterju (vi) "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".
Relazzjonijiet internazzjonali
Ġerusalemm hija ġemellata ma':
Ġerusalemm hija msieħba ma':
Astronomu
daqsminuri| L-Astronomu, 1668, ta' [[Jan Vermeer|Johannes Vermeer.]] Astronomu huwa xjenzat fil-qasam tal-astronomija li jiffoka l-istudji tiegħu fuq kwistjoni jew qasam speċifiku barra mill-ambitu tad-Dinja. Huwa josserva oġġetti astronomiċi bħal stilel, pjaneti, oqmra, kometi u galassji - jew fl-osservazzjoni (billi janalizzaw id-data) jew fl-astronomija teoretika. Eżempji ta' suġġetti jew oqsma li jistudjaw l-astronomi jinkludu x-xjenza planetarja, l-astronomija solari, l-oriġini jew l-evoluzzjoni tal-istilel, jew il-formazzjoni tal-galassji. Suġġett relatat, iżda differenti għalkollox huwa l-kożmoloġija fiżika, li tistudja l-univers kollu kemm hu.
Tipi
L-astronomi normalment jaqgħu taħt wieħed minn żewġ tipi ewlenin: osservazzjonali u teoretiċi. L-astronomi ta' osservazzjoni jagħmlu osservazzjonijiet diretti ta' oġġetti ċelestjali u janalizzaw id-data. B'kuntrast, l-astronomi teoretiċi joħolqu u jinvestigaw mudelli ta' affarijiet li ma jistgħux jiġu osservati. Minħabba li hemm bżonn ta' miljuni sa biljuni ta' snin biex sistema ta' stilel jew galassja ttemm iċ-ċiklu tal-ħajja, l-astronomi jridu josservaw ritratti ta' sistemi differenti f’punti uniċi fl-evoluzzjoni tagħhom biex jiddeterminaw kif jiffurmaw, jevolvu, u jmutu. Huma jużaw din id-data biex joħolqu mudelli jew simulazzjonijiet biex jitteorizzaw kif jaħdmu oġġetti ċelestjali differenti.
Iktar sottokategoriji taħt dawn iż-żewġ fergħat ewlenin tal-astronomija jinkludu l-astronomija planetarja, l-astronomija galattika, jew il-kożmoloġija fiżika.
Akkademiċi
xellug|daqsminuri| [[Galileo Galilei|Galileo spiss jissejjaħ Missier l-astronomija moderna; ritratt minn Justus Sustermans]] Storikament, l-astronomija kienet aktar marbuta mal-klassifikazzjoni u d-deskrizzjoni tal-fenomeni fis-sema, filwaqt li l-astrofiżika ppruvat tispjega dawn il-fenomeni u d-differenzi bejniethom billi tuża liġijiet fiżiċi. Illum, dik id-distinzjoni sparixxiet kważi kompletament u t-termini "astronomu" u "astrofiżiku" huma interkambjabbli. L-astronomi professjonali huma individwi b'edukazzjoni għolja li tipikament ikollhom dottorat fil-fiżika jew fl-astronomija u jiġu impjegati minn istituzzjonijiet tar-riċerka jew universitajiet. Huma jqattgħu l-biċċa l-kbira tal-ħin tagħhom jaħdmu fuq ir-riċerka, għalkemm spiss ikollhom dmirijiet oħra bħal tagħlim, bini ta' strumenti, jew għajnuna fit-tħaddim ta' xi osservatorju.
Is-Soċjetà Astronomika Amerikana, li hija l-organizzazzjoni ewlenija ta' astronomi professjonali fl-Amerika ta' Fuq, għandha madwar 7,000 membru. Dan in-numru jinkludi xjenzati minn oqsma oħra bħall-fiżika, il-ġeoloġija u l-inġinerija, li l-interessi tar-riċerka tagħhom huma relatati mill-qrib mal-astronomija. L-International Astronomical Union għandha kważi 10,145 membru minn 70 pajjiż li huma involuti fir-riċerka astronomika fil-livell ta' dottorat u 'l fuq.
Kuntrarjament għall-immaġni klassika ta’ astronomu xiħ li jħares permezz ta’ teleskopju matul is-sigħat mudlama tal-lejl, huwa ferm aktar komuni li tuża kamera (CCD) biex tirreġistra espożizzjoni twila u profonda, li tippermetti immaġni aktar sensittiva. li tinħoloq għax id-dawl jiżdied maż-żmien. Qabel is-CCDs, il-pjanċi fotografiċi kienu metodu komuni ta' osservazzjoni. L-astronomi moderni jqattgħu relattivament ftit ħin fuq it-teleskopji, normalment ftit ġimgħat biss fis-sena. Analiżi ta' fenomeni osservati, flimkien ma' tbassir dwar il-kawżi ta' dak li josservaw, tieħu l-maġġoranza tal-ħin tal-astronomi ta' osservazzjoni.
L-astronomi li jaħdmu fl-universitajiet iqattgħu ħafna mill-ħin tagħhom jgħallmu. Il-biċċa l-kbira tal-universitajiet għandhom ukoll programmi ta' sensibilizzazzjoni, inkluż ħin mat-teleskopju pubbliku, u xi kultant planetarji bħala servizz pubbliku biex jinkoraġġixxu l-interess fil-qasam.
Dawk li jsiru astronomi normalment ikollhom sfond wiesa' fil-matematika, ix-xjenzi u l-informatika fl-iskola postsekondarja. It-teħid ta’ korsijiet li jgħallmu kif tirriċerka, tikteb u tippreżenta papers akkademiċi huma wkoll imprezzabbli. Ħafna astronomi jiksbu dottorat fl-astronomija jew fil-fiżika.
Astronomi dilettanti
Filwaqt li hemm numru relattivament baxx ta' astronomi professjonali, il-qasam huwa popolari fost id-dilettanti. Ħafna bliet għandhom klabbs tal-astronomija tad-dilettanti li jiltaqgħu fuq bażi regolari. L-Astronomical Society of the Pacific hija l-akbar soċjetà astronomika ġenerali fid-dinja, u tinkludi kemm astronomi professjonali u dilettanti kif ukoll edukaturi minn 70 pajjiż differenti. Bħal kull passatemp, ħafna nies li huma astronomi dilettanti jafu jiddedikaw biss ftit sigħat fix-xahar biex iħarsu lejn l-istilel u jaqraw l-aħħar żviluppi fir-riċerka. Madankollu, id-dilettanti jkopru l-firxa mill-hekk imsejħa "astronomi tal-pultruna" għal dawk ambizzjużi ħafna, li għandhom teleskopji u strumenti ta' grad xjentifiku u li bihom huma kapaċi jagħmlu l-iskoperti u jassistu lill-astronomi professjonali fir-riċerka.
Mara
right|150px
Mara hija uman adult tas-sess femminili. Nużaw il-kelma "mara" (pl. nisa) f'kuntest ta' sesswalità bijoloġika. Mara għandha utru u hija l-kontraparti tar-raġel; is-sess maskili.
Tikal
daqsminuri|It-Tempju I ta' Tikal huwa għoli 47 metru (154 pied). Tikal (/tiˈkɑːl/; Tik’al bl-ortografija moderna tal-Maja) hija l-fdal ta' belt antika, li x'aktarx kienet tissejjaħ Yax Mutal, u li tinsab f'foresta tropikali fil-Gwatemala. Hija wieħed mill-ikbar siti arkeoloġiċi u ċentri urbani taċ-ċivilizzazzjoni tal-Maja pre-Kolumbjana. Tinsab fir-reġjun arkeoloġiku tal-Baċir ta' Petén fit-territorju attwali tat-Tramuntana tal-Gwatemala. Is-sit jinsab fid-dipartiment ta' El Petén u huwa parti mill-Park Nazzjonali ta' Tikal. Fl-1979 sar Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.
Tikal kienet il-belt kapitali ta' stat ħakkiem li sar wieħed mill-iżjed renji setgħana tal-Maja tal-qedem. Għalkemm l-arkitettura monumentali tas-sit tmur lura saħansitra tas-seklu 4 Q.K., Tikal laħqet il-quċċata tagħha matul il-Perjodu Klassiku, għall-ħabta tal-200 sad-900. Matul dak iż-żmien, il-belt iddominat il-biċċa l-kbira tar-reġjun tal-Maja politikament, ekonomikament u militarment, filwaqt li interaġixxiet ma' żoni fil-Mesoamerka kollha, bħall-metropoli l-kbira ta' Teotihuacan fil-Wied tal-Messiku daqstant 'il bogħod. Hemm evidenza li Tikal inħakmet minn Teotihuacan fis-seklu 4 W.K. Wara t-tmiem tal-Perjodu Klassiku Aħħari, ma nbena l-ebda monument maġġuri f'Tikal u hemm evidenza li l-palazzi tal-elit ingħataw in-nar. Dan l-avvenimenti mexew id f'id ma' tnaqqis gradwali fil-popolazzjoni, u laħqu l-qofol tagħhom fl-abbandun tas-sit sal-aħħar tas-seklu 10.
Tikal hija l-iżjed belt mifhuma minn kwalunkwe waħda mill-bliet tal-Maja l-kbar fl-artijiet baxxi, b'lista twila ta' mexxejja dinastiċi, bl-iskoperta tal-oqbra ta' bosta mill-mexxejja fuq din il-lista u bl-investigazzjoni tal-monumenti, tat-tempji u tal-palazzi tagħhom.
Etimoloġija
daqsminuri|Glifiċi emblematiċi ta' isem Tikal L-isem Tikal jaf oriġina minn ti ak'al fil-lingwa tal-Maja tal-Yucatan; jingħad li huwa isem relattivament modern li jfisser "f'ġibjun". Milli jidher l-isem ingħata lil wieħed mill-ġibjuni antiki tas-sit mill-kaċċaturi u mill-vjaġġaturi fir-reġjun. Interpretazzjoni oħra tal-isem hi li jfisser "il-post tal-vuċijiet" fil-lingwa tal-Maja ta' Itza. Madankollu, Tikal mhuwiex l-isem antik tas-sit iżda pjuttost l-isem li ġie adottat ftit wara l-iskoperta tas-sit fis-snin 40 tas-seklu 19. Il-kitbiet ġeroglifiċi fil-fdalijiet jirreferu għall-belt antika bħala Yax Mutal jew Yax Mutul, li tfisser "l-ewwel Mutal". Tikal jaf bdiet tissejjaħ hekk minħabba li Dos Pilas beda juża l-istess glifiċi emblematiċi; il-mexxejja tal-belt x'aktarx li riedu jiddistingwu bejn il-bliet b'dan il-mod. Ir-renju kollu kien jissejjaħ sempliċement Mutul, li huwa l-interpretazzjoni tal-glifiċi emblematiċi tal-"qatta' xagħar" fir-ritratt fuq il-lemin. It-tifsira preċiża għadha mhux ċerta.
Ġeografija
daqsminuri|280x280px|Mappa taż-żona tal-Maja fir-reġjun Mesoamerikan. Kemm Tikal kif ukoll Calakmul jinsabu qrib iċ-ċentru taż-żona. L-eqreb insedjamenti kbar moderni huma Flores u Santa Elena, bejn wieħed u ieħor xi 64 kilometru (40 mil) bogħod bit-triq lejn il-Lbiċ. Tikal tinsab xi 303 kilometri (188 mil) fit-Tramuntana tal-Belt tal-Gwatemala. Tinsab 19-il kilometru (12-il mil) fin-Nofsinhar tal-belt tal-Maja kontemporanja ta' Uaxactun u 30 kilometru (19-il mil) fil-Majjistral ta' Yaxha. Il-belt tinsab 100 kilometru (62 mil) fix-Xlokk tar-rivali l-kbira tagħha tal-Perjodu Klassiku, Calakmul, u 85 kilometru (53 mil) fil-Majjistral tal-alleat ta' Calakmul, Caracol, li issa tinsab fil-Belize.
Il-belt ġiet immappjata għalkollox u kienet tkopri erja ikbar minn 16-il kilometru kwadru (6.2 mili kwadri) li kienet tinkludi madwar 3,000 struttura. It-topografija tas-sit tikkonsisti minn sensiela ta' rdumijiet paralleli tal-ġebla tal-ġir 'il fuq minn artijiet baxxi u mtajna. L-arkitettura maġġuri tas-sit hija raggruppata f'żoni iktar għoljin li huma kkollegati b'toroq olzati minn naħa għall-oħra tal-artijiet bassasa. Iż-żona madwar Tikal ġiet iddikjarata bħala l-Park Nazzjonali ta' Tikal u ż-żona ppreservata tkopri 570 kilometru kwadru (220 mil kwadru). Dan il-park inħoloq fis-26 ta' Mejju 1955 taħt il-patroċinju tal-Instituto de Antropología e Historia u kien l-ewwel żona protetta fil-Gwatemala.
Il-fdalijiet jinsabu fost il-foresti tropikali tat-Tramuntana tal-Gwatemala li kienu jiffurmaw in-nieqa taċ-ċivilizzazzjoni tal-Maja fl-artijiet baxxi. Il-belt stess kienet tinsab qalb art għammiela abbundanti, u jaf iddominat rotta kummerċjali naturali mil-Lvant għall-Punent tul il-Peniżola tal-Yucatan. Fost is-siġar il-kbar tal-Park Nazzjonali ta' Tikal hemm il-kapok ġgantesk (Ceiba pentandra) li kienet is-siġra sagra tal-Maja; iċ-ċedru tropikali (Cedrela odorata), u l-kawba tal-Ħonduras (Swietenia macrophylla). Fir-rigward tal-fawna, wieħed jista' jara regolarment l-aguti, il-koati ta' mnieħru abjad, il-volpi griż, ix-xadin ta' Geoffroy, ix-xadin li jgħajjat, l-ajkla arpija, il-falkun, id-dundjan tal-foresti, il-gwan, it-tukan, il-pappagall aħdar u n-nemel li jaqta' l-weraq. Jingħad ukoll li l-ġagwar, l-ocelot u l-cougar jgħixu fil-park.
Tikal ma kellha l-ebda ilma għajr dak li kien jinġabar mill-ilma tax-xita u jinħażen f'għaxar ġibjuni. L-arkeologi li ħadmu f'Tikal matul is-seklu 20 sewwew wieħed minn dawn il-ġibjuni antiki biex jaħżnu l-ilma għalihom stess. Ix-xita annwali medja li tinżel f'Tikal tammonta għal 1,945 millimetru (76.6 pulzier). Madankollu, ix-xita ġieli tinżel għal għarrieda, u perjodi twal ta' nixfa setgħu jseħħu qabel ma l-għelejjel isiru, li kienet theddida serja għall-abitanti tal-belt antika.
Popolazzjoni
L-istimi tal-popolazzjoni ta' Tikal ivarjaw minn 10,000 sa saħansitra 90,000 abitant. Il-popolazzjoni ta' Tikal bdiet kurva kontinwa ta' tkabbir mill-bidu tal-Perjodu Preklassiku (bejn wieħed u ieħor fl-2000 Q.K. – 200 W.K.), bl-eqqel livell fil-Perjodu Klassiku Aħħari, fejn il-popolazzjoni kibret b'mod rapidu mis-700 W.K. sat-830, u mbagħad kien hemm deklin qawwi. Għaż-żona ta' 120 kilometru kwadru (46 mil kwadru) fi ħdan id-difiżi bit-tajn tal-periferija, l-ogħla popolazzjoni hija stmata li kienet 517-il persuna għal kull kilometru kwadru (1,340 persuna għal kull mil kwadru). F'żona fi ħdan raġġ ta' 12-il kilometru (7.5 mili) tal-qalba tas-sit, l-ogħla popolazzjoni hija stmata li kienet tlaħħaq il-120,000 ruħ; id-densità tal-popolazzjoni hija stmata li kienet 265 persuna għal kull kilometru kwadru (689 persuna għal kull mil kwadru). F'reġjun fi ħdan raġġ ta' 25 kilometru (16-il mil) mill-qalba tas-sit u inkluż xi siti anċillari, l-ogħla popolazzjoni hija stmata li kienet tlaħħaq l-425,000 ruħ b'densità ta' 216-il persuna għal kull kilometru kwadru (515-il persuna għal kull mil kwadru). Dawn iċ-ċifri rigward il-popolazzjoni huma ferm iktar impressjonanti minħabba l-artijiet bassasa estensiva li ma kinux adattati għall-abitazzjoni jew għall-agrikoltura. Madankollu, xi arkeologi, bħal David Webster, jemmnu li dawn iċ-ċifri huma wisq għoljin.
Sit ta' Wirt Dinji
Il-Park Nazzjonali ta' Tikal ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1979.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' ħames kriterji tal-għażla tal-UNESCO bħala sit kulturali u naturali mħallat: il-kriterju (i) "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; il-kriterju (ix) "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta proċessi ekoloġiċi u bijoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-evoluzzjoni u fl-iżvilupp ta' ekosistemi u ta' komunitajiet ta' pjanti u ta' annimali terrestri, tal-ilma ħelu, kostali u tal-baħar"; u l-kriterju (x) "Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-diversità bijoloġika, inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-xjenza jew tal-konservazzjoni".
Preklassika
daqsminuri|Maskra tal-Maja li nstabet f'Tikal Hemm traċċi ta' biedja bikrija fis-sit li jmorru lura saħansitra sal-1000 Q.K., fil-Preklassiku Nofsani. Ġabra ta' bċejjeċ taċ-ċeramika ta' Mamon li jmorru lura għal madwar is-700 u l-400 Q.K. instabu f'chultun issiġillat, jiġifieri f'kompartiment taħt l-art b'għamla ta' flixkun.
Fil-perjodu Preklassiku Aħħar f'Tikal diġà kienet qed issir kostruzzjoni maġġuri, u l-ewwel binjiet tfaċċaw għall-ħabta tal-400 u t-300 Q.K., inkluż il-kostruzzjoni ta' piramidi u pjattaformi maġġuri, għalkemm il-belt kienet għadha ferm iżgħar minn siti oħra iktar fin-Nofsinhar bħal El Mirador u Nakbe. F'dak iż-żmien, Tikal ipparteċipat fil-kultura mifruxa ta' Chikanel li ddominat iż-żoni Ċentrali u tat-Tramuntana tal-Maja dak iż-żmien – reġjun li kien jinkludi l-Peniżola tal-Yucatan kollha inkluż it-Tramuntana u l-Lvant tal-Gwatemala u l-Belize kollu.
Żewġ tempji li jmorru lura għaż-żminijiet aħħarin ta' Chikanel kellhom superstrutturi b'ħitan bix-xogħol fil-ġebel li jaf kienu bil-volti apposta li jħallu arkata jew spazju vojt fi ħdanhom, għalkemm ma nstabux provi ta' dan. Wieħed minnhom kellu affreski elaborati mal-ħitan ta' barra li juru figuri umani fuq sfond ta' tiżjin ripetut bl-isfar, bl-iswed, bir-roża u bl-aħmar.
Fl-ewwel seklu W.K. tfaċċaw l-ewwel oqbra għonja u Tikal iffjorixxiet politikament u kulturalment, filwaqt li l-ġirien ġganteski tagħha fit-Tramuntana majnaw. Lejn l-aħħar tal-Preklassiku Aħħari, l-istil tal-arti u tal-arkitettura Izapan mill-Kosta Paċifika beda jinfluwenza lil Tikal, kif joħroġ fid-dieher minn skultura miksura mill-akropoli u mill-affreski bikrin fil-belt.
Klassika Bikrija
It-tmexxija dinastika fl-artijiet baxxi tal-Maja hija ankrata l-iktar fil-fond f'Tikal. Skont sejbiet ġeroglifiċi li saru iktar 'il quddiem, id-dinastija ġiet stabbilita minn Yax Ehb Xook, x'aktarx fl-ewwel seklu W.K. Fil-bidu tal-perjodu Klassiku Bikri, il-poter fir-reġjun tal-Maja kien ikkonċentrat f'Tikal u f'Calakmul, fil-qalba tat-territorju tal-Maja.
Madankollu, is-sit spiss kien imdaħħal fi gwerer u mill-kitbiet imnaqqxa nafu li kien hemm diversi alleanzi u kunflitti ma' stati oħra tal-Maja, inkluż Uaxactun, Caracol, Naranjo u Calakmul. Is-sit ġarrab telfa fl-aħħar tal-perjodu Klassiku Bikri kontra Caracol, li ħadet post Tikal bħala ċ-ċentru ewlieni fl-artijiet baxxi tan-Nofsinhar tal-Maja. Fil-parti iktar bikrija tal-Klassiku Bikri kien hemm ostilitajiet bejn Tikal u l-ġar tagħha Uaxactun. F'Uaxactun fil-fatt instabu dokumentazzjonijiet dwar il-qbid ta' priġunieri minn Tikal.
Milli jidher kien hemm waqfa fis-suċċessjoni dinastika minn raġel għal ieħor lejn it-317 W.K., meta Unen Bahlam għamlet ċerimonja ta' tmiem katun, x'aktarx bħala r-reġina tal-belt.
Tikal u Teotihuacan
daqsminuri|Jidher li l-metropoli l-kbira ta' Teotihuacan fil-Wied tal-Messiku intervjeniet b'mod deċiżiv fil-politka ta' Tikal. Diġà fil-200 W.K. Teotihuacan kellha ambaxxati f'Tikal.
Río Azul, sit żgħir madwar 100 kilometru (62 mil) fil-Grigal ta' Tikal, inħakem minn Tikal matul ir-renju ta' Yax Nuun Ayiin I. Is-sit sar qisu tarka ta' Tikal u kien jiddefendiha mill-bliet ostili iktar lejn it-Tramuntana, u sar kollegament kummerċjali mal-Karibew.
Għalkemm il-mexxejja l-ġodda ta' Tikal kienu barranin, id-dixxendenti tagħhom malajr saru midħla tal-Maja. Tikal saret l-alleat u l-imsieħeb kummerċjali ewlieni ta' Teotihuacan fl-artijiet baxxi tal-Maja. Wara li nħakmet minn Teotihuacan, Tikal malajr iddominat ir-reġjun ta' Peten fit-Tramuntana u fil-Lvant. Uaxactun, flimkien ma' rħula żgħar oħra fir-reġjun, ġew assorbiti fir-renju ta' Tikal. Siti oħra, bħal Bejucal u Motul de San José ħdejn il-Lag ta' Petén Itzá saru vassalli tal-ġar iktar setgħan tagħhom lejn it-Tramuntana. Sa nofs is-seklu 5 Tikal kellha territorju ewlieni ta' mill-inqas 25 kilometru (16-il mil) f'kull direzzjoni.
Għall-ħabta tas-seklu 5 inbniet sistema impressjonanti ta' fortifikazzjonijiet b'fosos u bi ħniedaq tul il-periferija tat-Tramuntana ta' Tikal, flimkien mad-difiżi naturali pprovduti minn żoni kbar ta' artijiet bassasa fil-Lvant u fil-Punent tal-belt. X'aktarx li nbnew ukoll fortifikazzjonijiet oħra lejn in-Nofsinhar. Dawn id-difiżi pproteġew lill-popolazzjoni ewlenija u r-riżorsi agrikoli ta' Tikal, f'erja ta' madwar 120 kilometru kwadru (46 mil kwadru). Riċerka reċenti tissuġġerixxi li l-ħniedaq kienu jintużaw bħala sistema ta' ġbir tal-ilma iktar milli għad-difiża.
Tikal u Copán
Fis-seklu 5 il-poter tal-belt kien iwassal saħansitra sa Copán fin-Nofsinhar, u l-fundatur tagħha, K'inich Yax K'uk' Mo', kellu rabtiet ċari ma' Tikal. Copán stess ma kinitx f'reġjun etniku tal-Maja u l-istabbiliment tad-dinastija ta' Copán x'aktarx li kienet tinvolvi l-intervent dirett ta' Tikal. K'inich Yax K'uk' Mo' wasal f'Copán f'Diċembru 426 u mill-analiżi tal-għadam tiegħu nafu li qatta' tfulitu u żgħożitu f'Tikal. Individwu magħruf bħala Ajaw K'uk' Mo' (jew is-Sinjur K'uk' Mo') jissemma f'test bikri f'Tikal u jaf kien l-istess persuna. Il-qabar tiegħu kellu karatteristiċi ta' Teotihuacan u iktar 'il quddiem ġie mpinġi bl-ilbies tal-ġellieda ta' Teotihuacan. Kitbiet ġeroglifiċi jirreferu għalih bħala s-"Sinjur tal-Punent", l-istess bħal Siyah K'ak'. Fl-istess żmien, fl-aħħar tal-426, Copán stabbiliet is-sit ta' Quiriguá fil-qrib, possibbilment sponsorjata minn Tikal stess. L-istabbiliment ta' dawn iż-żewġ ċentri jaf kien parti minn sforz biex tiġi imposta l-awtorità ta' Tikal fuq il-parti tax-Xlokk tar-reġjun tal-Maja. L-interazzjoni bejn dawn is-siti u Tikal kienet waħda intensiva matul it-tliet sekli ta' wara.
Rivalità twila bejn Tikal u Calakmul bdiet fis-seklu 6, u kull waħda miż-żewġt ibliet iffurmat in-network tagħha ta' alleanzi ostili għal xulxin, u dan x'aktarx wassal għal gwerra twila bejn iż-żewġ superpotenzi tal-Maja. Ir-rejiet ta' dawn iż-żewġ bliet kapitali adottaw it-titlu ta' kaloomte', terminu li ġiex tradott b'mod preċiż iżda li jimplika xi ħaġa bħal "re għoli".
Fil-bidu tas-seklu 6 laħqet reġina oħra bħala mexxejja tal-belt, magħrufa bħala s-"Sinjura ta' Tikal", li x'aktarx kienet bint Chak Tok Ich'aak II. Milli jidher qatt ma mexxiet waħedha, iżda dejjem kellha magħha mexxejja rġiel. L-ewwel wieħed minnhom kien Kaloomte' B'alam, li milli jidher kellu karriera twila bħala ġeneral f'Tikal qabel ma sar mexxej mar-reġina u fid-19-il post fis-sekwenza dinastika. Is-Sinjura ta' Tikal stess ma ġietx magħduda fis-sekwenza dinastika numerika. Iktar 'il quddiem x'aktarx li ngħaqad magħha bħala mexxej is-Sinjur "Difer ta' Għasfur", li jingħad li kien l-20 mexxej.
Pawża fil-kontinwità tal-poter ta' Tikal
daqsminuri|280x280px|Il-pjazza prinċipali matul iċ-ċelebrazzjonijiet tas-solstizju tax-xitwa F'nofs is-seklu 6, milli jidher Caracol saret alleata ta' Calakmul u għelbu lil Tikal, u b'hekk temmew il-perjodu Klassiku Bikri. Din il-pawża fil-kontinwità tal-poter ta' Tikal x'aktarx li seħħet bejn l-aħħar tas-seklu 6 u l-aħħar tas-seklu 7 fejn kien hemm qabża fil-kitba tal-kitbiet imnaqqxa u fil-kostruzzjoni fuq skala kbira f'Tikal. Fl-aħħar nofs tas-seklu 6 W.K., il-belt għaddiet minn kriżi kbira, fejn ma tħejjiet l-ebda stele ġdida u fejn kien hemm mutilazzjoni mifruxa tal-iskulturi pubbliċi. Din il-pawża fl-attività kontinwa ta' Tikal kienet misteru għal żmien twil, iżda mbagħad ġew iddeċifrati epigrafi oħra li identifikaw li dak il-perjodu seħħ wara t-telfa komprensiva li ġarrbet Tikal kontra l-alleanza ta' Calakmul u ta' Caracol fil-562, telfa li milli jidher irriżultat fil-qbid u fis-sagrifiċċju tar-re ta' Tikal. L-Artal 21 f'Caracol, ħafna minnu miekul mill-elementi, jiddeskrivi kif Tikal ġarrbet din it-telfa diżastruża fi gwerra maġġuri li seħħet f'April 562. Milli jidher Caracol alleat ruħha ma' Calakmul fil-kunflitt usa' bejn il-belt u Tikal, u t-telfa ta' Tikal kellha impatt kbir għal żmien twil fuq il-belt. Ir-rikkezzi ta' Tikal ma ġewx misruqa iżda l-poter u l-influwenza li kellha ntilfu. Wara r-rebħa kbira tagħha, Caracol kibret malajr u parti mill-popolazzjoni ta' Tikal jaf ġiet rilokata hemmhekk. Matul il-pawża fil-kontinwità tal-poter ta' Tikal, mill-inqas mexxej wieħed ta' Tikal fittex refuġju ma' Janaab' Pakal ta' Palenque, vittma ieħor ta' Calakmul. Calakmul stagħnat matul il-pawża twila fil-kontinwità tal-poter ta' Tikal.
Din il-pawża serviet bħala markatur li l-arkeologi jużaw biex jiddistingwu bejn il-perjodu Klassiku tal-kronoloġija Mesoamerikana u l-perjodu Klassiku Bikri u Aħħari.
Tikal u Dos Pilas
Fis-629 Tikal stabbiliet lil Dos Pilas, xi 110 kilometri (68 mil) fil-Lbiċ, bħala stazzjonament militari sabiex tikkontrolla l-kummerċ tul ix-xmara Pasión. B'alaj Chan K'awiil tela' fuq it-tron tal-istazzjonament il-ġdid meta kellu erba' snin, fis-635. Meta kiber, għal bosta snin serva bħala vassall leali u ġġieled għal ħuh, ir-re ta' Tikal. Bejn wieħed u ieħor għoxrin sena wara, Dos Pilas ġie attakkat minn Calakmul u ġarrab telfa kbira. B'alaj Chan K'awiil inqabad mir-re ta' Calakmul iżda, minflok ġie ssagrifikat, reġa' ngħata t-tron bħala vassall tal-eks għadu tiegħu.
Huwa attakka lil Tikal fis-657, u ġiegħel lil Nuun Ujol Chaak, ir-re ta' Tikal ta' dak iż-żmien, jabbanduna l-belt temporanjament. L-ewwel żewġ mexxejja ta' Dos Pilas komplew jużaw il-ġeroglifiċi emblematiċi ta' Mutal li kienu ta' Tikal, u x'aktarx li ħassew li kienu leġittimi biex jieħdu t-tron ta' Tikal stess. Għall-istess raġuni, B'alaj Chan K'awiil ma sarx il-mexxej il-ġdid ta' Tikal; u minflok baqa' f'Dos Pilas. Tikal wettqet kontroattakk kontra Dos Pilas fis-672, u wasslet biex B'alaj Chan K'awiil jaħrab f'eżilju li dam ħames snin. Calakmul ipprovat tiċċirkonda lil Tikal fi ħdan żona ddominata mill-alleati tagħha, fosthom El Peru, Dos Pilas, u Caracol.
Fis-682, Jasaw Chan K'awiil I bena l-ewwel monument datat f'Tikal f'120 sena u ħa t-titlu ta' kaloomte', u b'hekk temm din il-pawża fil-poter. Huwa ta bidu għal programm ġdid ta' kostruzzjoni u ħadha qatta' bla ħabel kontra Calakmul sakemm fis-695, irnexxielu jaqbad il-mexxej tal-għadu u b'hekk xeħet lill-istat għadu tiegħu f'perjodu twil ta' deklin li qatt ma rkupra minnu għalkollox. Wara dan l-avveniment, Calakmul qatt ma reġgħet bniet monument biex tiċċelebra xi rebħa militari.
Tikal wara Teotihuacan
Sas-seklu 7, ma kien hemm l-ebda preżenza attiva ta' Teotihuacan f'xi sit tal-Maja u ċ-ċentru ta' Teotihuacan inqered sas-sena 700. Anke wara dan il-perjodu, l-ilbies militari formali mnaqqax jew impinġi fuq il-monumenti kellu stil ta' Teotihuacan. Jasaw Chan K'awiil I u l-eredi tiegħu Yik'in Chan K'awiil komplew l-ostilitajiet kontra Calakmul u l-alleati tagħha u imponew kontroll reġjonali rigoruż fuq iż-żona madwar Tikal, estiża saħansitra sat-territorju madwar il-Lag ta' Petén Itzá. Dan iż-żewġ mexxejja kienu responsabbli għall-biċċa l-kbira tal-arkitettura impressjonanti viżibbli llum il-ġurnata.
Fis-738, Quiriguá, li kienet vassall ta' Copán, l-alleat ewlieni ta' Tikal fin-Nofsinhar, qalbet l-alleanza tagħha favur Calakmul, rebħet kontra Copán u kisbet l-indipendenza tagħha stess. Milli jidher dan kien sforz konxju min-naħa ta' Calakmul sabiex twassal għall-qerda tal-alleati ta' Tikal fin-Nofsinhar. Dan biddel il-bilanċ fil-poter taż-żona tan-Nofsinhar tal-Maja u wassal għal deklin rapidu ta' Copán.
Fis-seklu 8, il-mexxejja ta' Tikal ġabru xi monumenti mill-belt u tellgħuhom quddiem l-Akropoli tat-Tramuntana. Sal-aħħar tas-seklu 8 u l-bidu tas-seklu 9, l-attività f'Tikal majnat. Xorta waħda nbniet arkitettura impressjonanti iżda ftit kitbiet ġeroglifiċi jirreferi għall-mexxejja li ġew wara.
Klassika Terminali
Fl-aħħar nofs tas-seklu 9 kien hemm tentattiv biex il-poter irjali fil-belt imċekkna ferm ta' Tikal jerġa' jingħata l-ħajja, kif joħroġ fid-dieher minn stele li ttellgħet fil-Pjazza l-Kbira minn Jasaw Chan K'awiil II fit-869. Dan kien l-aħħar monument li nbena jew li ttella' f'Tikal qabel ma l-belt sfat fix-xejn. L-eks siti anċillari ta' Tikal, bħal Jimbal u Uaxactun, ma tantx damu wisq iktar, u tellgħu l-aħħar monumenti tagħhom fit-889. Sal-aħħar tas-seklu 9, il-maġġoranza l-kbira tal-popolazzjoni ta' Tikal telqet mill-belt, il-palazzi rjali tagħha ġew okkupati b'mod abbużiv u bdew jinbnew abitazzjonijiet sempliċi bil-ħuxlief fil-pjazez ċerimonjali tal-belt. Dawk li kienu qed jokkupaw il-binjiet b'mod abbużiv imblukkaw xi daħliet fil-kmamar li kienu qed jokkupaw fl-istrutturi monumentali tas-sit u ħallew bosta skart, li kien jinkludi taħlita ta' skart domestiku u oġġetti mhux utilitarji bħal strumenti mużikali. Dawn l-abitanti reġgħu użaw il-monumenti bikrin għall-attivitajiet ritwali tagħhom stess, ferm differenti minn dawk tad-dinastija rjali li kienet bniethom. Xi monumenti ġew ivvandalizzati u wħud tressqu f'postijiet ġodda. Qabel l-abbandun finali tas-sit, kull rispett għall-mexxejja antiki kien għeb, u l-oqbra tal-Akropoli tat-Tramuntana ġew esplorati għall-ġada, filwaqt li r-rikkezzi tal-oqbra iktar aċċessibbli ġew misruqa. Wara d-950, Tikal kienet kważi vojta għalkollox, għalkemm jaf kien għad fadal xi popolazzjoni żgħira f'xi għorfiet qalb il-fdalijiet. Anke dawn l-abitanti finali abbandunaw il-belt fis-sekli 10 u 11 u l-foresta tropikali għattiet il-fdalijiet għall-elf sena ta' wara. Ftit mill-popolazzjoni ta' Tikal jaf marret tgħix fir-reġjun tal-Lagi ta' Peten, li baqgħu b'popolazzjoni kbira minkejja t-tnaqqis fil-livelli tal-popolazzjoni fl-ewwel nofs tas-seklu 9.
L-iżjed kawża probabbli tal-waqgħa ta' Tikal hija l-popolazzjoni eċċessiva u l-falliment agrarju. Il-waqgħa ta' Tikal kienet daqqa ta' ħarta għall-qalba taċ-ċivilizzazzjoni tal-Maja Klassika, peress li l-belt kienet minn ta' quddiem fil-ħajja tal-qorti, fl-arti u fl-arkitettura għal iżjed minn elf sena, b'dinastija mexxejja antika. Madankollu, riċerka ġdida rigward elementi paleoambjentali mis-sistema ta' ġibjuni ta' Tikal tissuġġerixxi li nixfa meteoroloġika jaf wasslet għall-abbandun ta' Tikal, minħabba l-kontaminazzjoni ta' xi ġibjuni qrib it-tempju u l-palazz bl-algi, filwaqt li l-ilma minn ġibjuni oħra baqa' tajjeb għax-xorb. Il-binjiet ġew impittra biċ-ċinabru b'kontenut tal-merkurju, li jaf inġarr mal-ilma tax-xita u niġġes xi ġibjuni. Ix-xogħlijiet ta' Kohler u kollegi tiegħu wrew li din il-belt kienet laħqet livell mhux sostenibbli ta' inugwaljanzi lejn l-aħħar tagħha.
Moderna
daqsminuri|248x248px|Wieħed mir-ritratti ta' Tikal ta' Maudsley tal-1882, li ttieħed wara t-tneħħija tal-veġetazzjoni. Fl-1525, il-konkwistatur Spanjol Hernán Cortés għadda ftit kilometri 'l bogħod mill-fdalijiet ta' Tikal iżda ma semmihomx fl-ittri tiegħu. Wara li l-patri Spanjol Andrés de Avendaño ntilef fil-foresti ta' Petén fil-bidu tal-1696, huwa ddeskriva fdal li jaf kien dak ta' Tikal.
Bħalma sikwit jiġri fil-każ ta' fdalijiet antiki kbar, l-għarfien dwar is-sit qatt ma jkun intilef għalkollox fir-reġjun. Milli jidher il-poplu lokali qatt ma nesa l-belt ta' Tikal u ggwidaw spedizzjonijiet tal-Gwatemala lejn il-fdalijiet fis-snin 50 tas-seklu 19. Xi rakkonti ta' rakkonti (jew saħansitra ta' rakkonti oħra) dwar Tikal ġew stampati mill-bidu tas-seklu 17, u komplew permezz tal-kitbiet ta' John Lloyd Stephens fil-bidu tas-seklu 19 (Stephens u l-illustratur Frederick Catherwood semgħu xnigħat ta' belt mitlufa, bil-qċaċet ta' binjiet bojod ħerġin mill-kanopew tal-ġungla, matul il-vjaġġi tagħhom fir-reġjun fl-1839-1840). Madankollu, minħabba kemm kien remot is-sit mill-bliet moderni, l-ebda esploratur ma żar Tikal qabel Modesto Méndez u Ambrosio Tut fl-1848, rispettivament il-kummissarju u l-gvernatur ta' Petén. L-artist Eusebio Lara akkumpanjahom u r-rakkont tagħhom ġie ppubblikat fil-Ġermanja fl-1853. Saru diversi spedizzjonijiet oħra li komplew jinvestigaw, jimmappjaw u jieħdu ritratti ta' Tikal fis-seklu 19 (inkluż dik ta' Alfred P. Maudslay fl-1881-1882) u fil-bidu tas-seklu 20. Xi arkeologi pijunieri bdew jnaddfu, jimmappjaw u jirreġistraw il-fdalijiet fis-snin 80 tas-seklu 19. daqsminuri|Tpinġija ta' Tikal li saret minn Eusebio Lara, viżitatur ta' nofs is-seklu 19. Fl-1951 inbena mitjar żgħir fil-fdalijiet, li qabel setgħu jintlaħqu biss wara diversi jiem ta' vjaġġar bil-mixi jew bil-ħmar minn ġol-ġungla. Fl-1956 il-Proġett ta' Tikal beda jimmappja l-belt fuq skala li qabel ma kinitx prevista fir-reġjun tal-Maja. Mill-1956 sal-1970 twettqu skavi arkeoloġiċi maġġuri mill-Proġett ta' Tikal tal-Università ta' Pennsylvania. Dawn immappjaw il-biċċa l-kbira tas-sit u rrestawrar ħafna mill-istrutturi. Skavi mmexxija minn Edwin M. Shook u wara minn William Coe fl-università investigaw l-Akropoli tat-Tramuntana u l-Pjazza Ċentrali mill-1957 sal-1969. Il-Proġett ta' Tikal irreġistra iżjed minn 200 monument fis-sit. Fl-1979, il-gvern tal-Gwatemala beda proġett arkeoloġiku ieħor f'Tikal li baqa' għaddej sal-1984.
Ir-reġista George Lucas uża lil Tikal biex jiġbed il-qamar fittizju Yavin 4 fl-ewwel film ta' Star Wars, l-Episodju IV: A New Hope, li nħareġ fl-1977.
It-Tempju I ta' Tikal deher fuq in-naħa ta' wara tal-karta tal-flus ta' 50 centavo.
Eon Productions użaw is-sit għall-ġbid tal-film ta' James Bond Moonraker.
Is-sit ta' Tikal issa sar attrazzjoni turistika kbira mdawwar bil-park nazzjonali tiegħu stess. F'Tikal inbena mużew li tlesta fl-1964.
Knisja Vera ta' Ġesù
Il-Knisja Vera ta' Ġesù hija denominazzjoni Nisranija indipendenti li nħolqot f'Bejġing, iċ-Ċina, fl-1917. Iċ-ċermen attwali tal-Assemblea Internazzjonali tal-KVĠ huwa l-predikatur Yung-Ji Lin. Illum il-ġurnata hemm bejn wieħed u ieħor 1.5 miljun kredent fi tmienja u erbgħin pajjiż u sitt kontinenti. Il-knisja ħarġet mill-fergħa Pentekostali tal-Kristjaneżmu li spuntat fil-bidu tas-seklu għoxrin. Il-knisja hija wkoll aderenti mat-teoloġija tal-Pentekostali Waħdanija (id-duttrina tal-Isem ta' Ġesù). Huma kienu wkoll wieħed mit-tliet knejjes indiġeni Ċiniżi li eżistew qabel il-ħakma Komunista fiċ-Ċina fl-1949. L-għan tal-knisja huwa li tgħallem il-Vanġelu lill-pajjiżi kollha qabel it-Tieni Miġja ta' Ġesù.
L-għaxar duttrini u twemmin prinċipali
L-għaxar duttrini u twemmin prinċipali tal-knisja huma:
Dgħajsa tal-latini
daqsminuri|300x300px| Pittura ta' dgħajsa tal-Latini fil-[[Il-Port il-Kbir|Port il-Kbir matul l-Ewwel Gwerra Dinjija]] Id-dgħajsa tal-Latini, magħrufa wkoll bħala dgħajsa t'Għawdex jew tat-tagħbija, tal-pass, jew tal-mogħdija, kienet tip ta’ dgħajsa li toriġina minn Malta armata b’settee. Id-dgħajjes tal-Latini kienu l-mezz ewlieni ta’ trasport tul il-fliegu bejn il-ġżira prinċipali ta' Malta u Għawdex mill-aħħar tas-seklu 19 sa nofs is-seklu 20. Id-disinn tad-dgħajjes żviluppa mill-ixprunara.
Storja
daqsminuri| Dgħajsa ta’ Għawdex fuq [[Bolla postali|bolla Maltija tal-1926]] Is-servizz ta’ lanċa bejn il-gżejjer ta’ Malta u Għawdex ilu jeżisti għal sekli sħaħ, u l-ewwel referenza magħrufa marbuta ma' dan tmur lura għal madwar l-1241, meta d-dgħajsa kienet tissejjaħ il-madia jew tal-mogħdija. Sas-seklu 16, id-dgħajjes ta’ Għawdex ħadu l-għamla ta’ brigantina. L-ewwel rappreżentazzjoni magħrufa ta’ dgħajsa ta’ Għawdex hija pittura ta’ madwar l-1750. Dak iż-żmien, il-bastimenti kienu magħrufa bħala speronara del Gozo jew barca del Gozo, u kienu kważi identiċi għall- ixprunara li kienet tintuża għall-kummerċ marittimu.
Id-dgħajsa ta' Għawdex saret distinta mill-ixprunara lejn l-aħħar tas-seklu 19, meta madwar l-istess żmien l-użu tal-bastiment għal attivitajiet merkantili kien qed jonqos. Fis-snin tmenin, l-ixprunara ta’ Għawdex bidlu l-arranġament tal-qlugħ tagħhom għal wieħed bis-settee, u saru magħrufa bħala tal-latini minħabba x-xebħ tagħhom ma’ qlugħ Latin. Fl-1919, fuq xi dgħajjes ta’ Għawdex bdew jiġu installati magni, iżda ħafna xorta żammew il-qlugħ tagħhom.
Il-biċċa l-kbira tad-dgħajjes ta' Għawdex inbnew fil-Kalkara fil-Port il-Kbir. Il-familja Caruana, li kienu l-aħħar bennejja tad-dgħajjes Għawdxin, telqu minn hemm għall-Imġarr f'Għawdex fl-1940. Wara l-1959, inbnew xi dgħajjes ta' Għawdex f'Gela, Sqallija. L-aħħar waħda li nbniet kienet is-Santa Rita (G48) fl-1963.
Normalment id-dgħajjes t'Għawdex kienu jagħmlu vjaġġi mill-Port il-Kbir f'Malta għall-Port tal-Imġarr f'Għawdex. Kienu jsiru vjaġġi oħra mill-Port il-Kbir għall-Mellieħa jew għall-Marfa, jew l-Imġarr għall-Marfa jew San Pawl il-Baħar. Id-dgħajjes kienu jġorru kemm passiġġieri kif ukoll merkanzija bejn iż-żewġ gżejjer. Il-vjaġġi minn Għawdex għal Malta ġeneralment kienu jġorru prodotti agrikoli bħal frott, ħaxix, bajd, u tjur, filwaqt li l-vjaġġi bir-ritorn bejn Malta u Għawdex kienu jġorru oġġetti manifatturati bħal siment, xorb mhux alkoħoliku, u birra.
Id-dgħajjes ta’ Għawdex kienu miżbugħin b'ilwien ħodor, blu, ħomor u sofor, simili għal-luzzu tradizzjonali. Dgħajsa partikolari, miżbugħa sewda, kienet iġorr il-katavri bejn il-gżejjer.