cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Linja ferrovjarja ta’ Semmering
Disinn tal-ferrovija Engerth
Ġew ipprovduti sittax-il ferrovija għal-linja ferrovjarja ta' Semmering bejn Novembru 1853 u Mejju 1854. Dawn setgħu jilħqu veloċità ta' 19-il kilometru fis-siegħa għat-telgħa fuq pendili ta' 2.5 %. Fl-2004, il-ferrovija Engerth dehret fuq bolla Awstrijaka li kienet inħarġet biex tfakkar il-150 anniversarju tal-linja ferrovjarja ta' Semmering. Il-ferrovija Engerth dehret ukoll fuq munita ta' 25 Ewro maħruġa mill-Awstrija fl-2004.
Preżent
Attwalment, fuq il-linja ferrovjarja ta' Semmering jintużaw il-ferroviji Siemens ES64U2, magħrufa sew għal din ir-rotta bħala l-inġenji ewlenin tal-ÖBB. Mill-1963, bdew jintużaw ukoll il-ferroviji ÖBB tal-Klassi 1142, li issa jintużaw bħala inġenji b'magni li jagħtu spinta meta jkun hemm bżonn tul il-linja ferrovjarja, u mill-1977 bdew jintużaw il-ferroviji ÖBB tal-Klassi 1144 bħala inġenji b'magni ta' spinta meta jkun hemm bżonn kif ukoll bħala inġenji tal-merkanzija/passiġġieri.
Għall-ferroviji lokali jintużaw il-Bombardier Talent u l-ÖBB tal-Klassi 4020.
Mina fil-Bażi tal-Linja Ferrovjarja ta' Semmering
Fil-25 ta' April 2012 beda t-tħaffir meħtieġ għall-kostruzzjoni tal-mina fil-bażi tal-linja ferrovjarja ta' Semmering li hija twila 27.3 kilometru. Permezz ta' din il-mina jistgħu jiġu ffrankati 41 kilometru tal-linja ferrovjarja ta' Semmering. Huwa mistenni li l-mina tinfetaħ fl-2024, b'kost totali ta' €3.1 biljun.
Numismatika
Il-Linja Ferrovjarja Alpina ta' Semmering kienet il-motiv ewlieni ta' bosta muniti u medalji għall-kollezzjonisti.
Waħda mill-iktar famużi u reċenti hija l-munita kommemorattiva tal-150 sena tal-Linja Ferrovjarja Alpina ta' Semmering. Fuq in-naħa ta' quddiem tal-munita jidhru żewġ ferroviji: waħda storika u waħda moderna. Fuq in-naħa ta' wara tal-munita hemm veduta tipika ta' Semmering b'ferrovija Engerth għadha kemm ħarġet minn mina li taqsam wieħed mill-vjadotti distintivi. In-nota tal-iskilling Awstrijaka tal-1967 tidher fuq l-inġinier fuq naħa waħda, u xena Semmering (inkluż wieħed mill-pontijiet distintivi fuq żewġ livelli) fuq in-naħa l-oħra.
KRS Film Distributors
Il-KRS Film Distributors hi kumpanija li tiddistribwixxi l-films f'Malta, fejn ġiet iffurmata fl-1946 taħt l-isem ta' "Malta United Film Corporation".
Midja Maltija
daqsminuri|Il-logo tal-PBS
Knisja Parrokjali ta' San Ġużepp
197px|lemin Knisja Parrokjali ta' San Ġużepp hija knisja parrokkjali ikonika Kattolika Rumana f'Manikata, Malta, iddedikata lil San Ġużepp. Kienet iddisinjata minn Richard England fl-1962, u nbniet bejn l-1964 u l-1974. Il-knisja timmarka waqfa mid-disinni tradizzjonali tal-bini tal-knejjes, u hija eżempju ta’ Reġjonaliżmu kritiku. Il-forma tagħha hija ispirata mill-girna, għarix tal-ġebel tradizzjonali b'korbelled.
Westport (Irlanda)
. Westport huwa raħal żgħir li jinsab fil-punent tar-Repubblika tal-Irlanda, u jagħmel parti minn County Mayo. Kull ma hemm jgħixu huwa 5,140 ruħ biss. Bil-Gejliku, il-post jismu Cathair na Mart, li tfisser Il-Belt taċ-Ċanga. Madanakollu, dan ir-raħal huma magħruf l-aktar permezz tal-isem Westport. Castlebar jinsab ftit kilometri 'l bogħod minn dan ir-raħal.
Dan il-post huwa magħruf għat-tluq tal-pellegrini li jitilgħu mal-muntanja ta' San Patrizju, Croagh Patrick, li tinsab għaxar kilometri biss 'il bogħod. Il-qalba tal-belt kienet imfassla minn James Wyatt fl-1780, u magħha ġġelben ix-xmara Carrow Beg. Bridge Street hija magħrufa mal-Irlanda kollha għall-pabbijiet li joffru mhux biss birra tajba imma mużika folk tal-għola kwalità.
Il-mimmi t'għajnejhom huwa l-pabb ta' Matt Molloy, li tiegħu l-istess sid huwa l-flawtista tal-grupp The Chieftains. Fuq in-naħa ta' wara tal-pabb hemm ir-rokna msejħa The Yard, fejn ħafna mill-mużiċisti ewlenin fil-pajjiż taw kunċert f'bitħa li tesa' ftit aktar minn mitt ruħ.
Il-masġar ta' Brackloon jintleħaq malajr minn Westport. Immexxi minn Coillte, l-aġenzija nazzjonali ta' l-imsaġar, huwa fih għadd ta' siġar indiġeni għall-Irlanda, u qed isir attenat sabiex siġar invażivi barranin jitneħħew u minflokhom jikbru dawk Irlandiżi.
Referenzi
Sit turistiku ta' Westport
Skikda
daqsminuri|Xena fi Triq f'Skikda. Skikda (Għarbi: سكيكدة), magħrufa matul il-kolonizzazzjoni Franċiża bħala Fort de France u aktar tard bħala Philippeville, hija belt kostali fil-grigal tal-Alġerija. Il-belt għandha popolazzjoni ta' 152.355 ruħ u hija waħda miċ-ċentri industrijali ewlenin tal-Alġerija (gass naturali, raffinerija taż-żejt, industrija petrokimika).
Storja
Fi żmien ir-Rumani kien ċentru tal-port importanti ta' Numidia, imsejjaħ Rusicadae. Fis-seklu 5 il-port Ruman inqered mill-Vandali.
Insurrezzjoni armata fl-1955, matul il-Gwerra għall-Indipendenza tal-Alġerija, wasslet għall-mewt ta' 123 persuna, l-aktar Franċiżi jew Alġerini suspettati li jikkollaboraw. Ir-ritaljazzjoni Franċiża kkawżat il-mewt ta’ eluf ta’ persuni.
Il-Monument tal-Assedju l-Kbir
Il-Monument tal-Assedju l-Kbir huwa monument li jfakkar l-Assedju l-Kbir ta' Malta li jinsab fil-Valletta, Malta. Tikkonsisti fi tliet figuri tal-bronż li jissimbolizzaw il-Fidi, il-Fortezza (jew il-Qawwija), u ċ-Ċiviltà, wieqfa fuq bażi tal-granit. Il-monument huwa xogħol l-iskultur Antonio Sciortino, u ġie inawgurat fit-8 ta’ Mejju 1927.
Storja
Il-monument jinsab fi Pjazza Assedju l-Kbir tul it-triq prinċipali tal-Belt Valletta, Triq ir-Repubblika mal-ġenb tal-Kon-Katidral ta' San Ġwann. Il-monument oriġinarjament kien jiffaċċja l-Berġa tal-Auvergne, li ġiet sostitwita mill-bini tal-Qrati tal-Ġustizzja fis-sittinijiet wara li l-bini oriġinali kien ġarrab ħsara kbira fit-Tieni Gwerra Dinjija.
Il-Monument tal-Assedju l-Kbir deher fuq tliet bolol Maltin maħruġa fl-1956, 1962 u 1972. Kien jidher ukoll fuq il-Maltin munita tal-50 ċenteżmu li nħadmet mill-1972 sa ġie sostitwit fl-1986.
Il-monument ġie restawrat bejn Awwissu u Settembru 2010. Huwa mniżżel fl-Inventarju Nazzjonali tal-Proprjetà Kulturali tal-Gżejjer Maltin.
Ankotarinja
Ankotarinja huwa ġeneru ta' mammiferi estinti, il-marsupjali karnivori, eżattament id-dasjuromorfji tal-kontinent ta' l-Awstralja.
Il-Monument tal-Assedju l-Kbir
Storja
Minn Ottubru 2017, il-monument intuża bħala tifkira improvvisa għall-ġurnalista Daphne Caruana Galizia minn membri tal-familja tagħha u dimostranti kontra l-gvern. Għal xi żmien it-tribujiet tneħħew ta’ kuljum mill-impjegati tal-Gvern. Fl-2020, deċiżjoni tal-qorti sabet li l-ordnijiet tal-Ministru tal-Ġustizzja ta' dak iż-żmien Owen Bonnici biex ineħħi l-monument ripetutament kienu ksur tad-drittijiet tal-bniedem tad-dimostranti għal-libertà tal-espressjoni.
Ankotarinja
Dan il-ġeneru qiegħed klassifikat fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria (il-marsupjali kollha), fis-superordni Australidelphia (il-marsupjali Awstraljani kollha u l-kolokolo tal-kontinent ta' l-Amerika ta' isfel), fl-ordni Dasyuromorphia (il-marsupjali karnivori tal-kontinent ta' l-Awstralja) u fil-familja Dasyruidae. Ankotarinja huwa ġeneru monotipiku u jiġbor fiħ speċi waħda biss estinta.
Il-Monument tal-Assedju l-Kbir
Deskrizzjoni
Il-Monument tal-Assedju l-Kbir huwa meqjus bħala xogħol ta' Skultura Neoklassika, li jesibixxi linji sempliċi qawwija li jagħtu ħjiel għall-istil avant-garde ta' Sciortino. Ġiet imsejħa “waħda mill-aktar skulturi emblematiċi fil-gżira”. L-istatwa tikkonsisti fi tliet figuri tal-bronż imqiegħda fuq bażi tal-granit. Il-pożizzjonament tal-figuri huwa relatat mill-qrib mal-ħelsien ta' Davide Calandra La Glorificazione della Dinastia Sabauda fil-Palazzo Montecitorio f'Ruma.
Ankotarinja
Dan il-ġeneru fossilu, ta' minn tard fl-Oligoċen sal-Mijoċen, instab fil-Formazjoni Etadunna, ta' l-Awstralja ta' Nofs in-nhar ("South Australia").
(għal aktar informazzjoni ara l-artiklu Dasyuromorphia)
Il-Monument tal-Assedju l-Kbir
Deskrizzjoni
It-tliet figuri jingħad li huma rappreżentazzjonijiet allegoriċi tal-Fidi, il-Fortezza (jew il-Kura), u ċ-Ċiviltà. Il-figura maskili fiċ-ċentru hija deskritta bħala Fortitude jew Valour, u huwa mpinġi b’sidru vojt u liebes kuruna bi tliet ponot u xi armatura, filwaqt li jżomm xabla u tarka. Hemm figura femminili fuq kull naħa, b’Fidi fuq ix-xellug u Ċivilizzazzjoni fuq il-lemin. Il-fidi għandha tiara papali, filwaqt li ċ-Ċiviltà għandha maskra ta’ Minerva, l-alla Rumana tal-Għerf.
Buttigieg
Buttigieg jista' jirreferi għal:
Malta taħt il-Franċiżi
Malta taħt il-Franċiżi kien perjodu qasir ta' sentejn mill-1798 sal-1800. L-Ordni ta' San Ġwann ċeda Malta lil Napuljun Bonaparte hekk kif il-Franċiżi żbarkaw f'Ġunju 1798. Il-Franċiżi f'Malta stabbilew tradizzjoni kostituzzjonali fl-istorja tal-gżejjer (bħala parti mir-Repubblika Franċiża), ipprovdew edukazzjoni b'xejn lil kulħadd, u teorikament stabbilew il-libertà tal-istampa, għalkemm matul l-okkupazzjoni ġiet ippubblikata biss il-gazzetta favur il-Franċiżi Journal de Malte.
Il-Franċiżi abolixxew tan-nobbiltà, l-iskjavitù, is-sistema fewdali u l-inkwiżizzjoni. L-uniku tfakkira arkitetturali tal-okkupazzjoni tal-Franċiżi x'aktarx hija l-isfreġju tal-biċċa l-kbira tal-istemmi fil-faċċati tal-binjiet tal-Kavallieri. Il-Maltin wara ftit irribellaw u b'hekk il-Franċiżi kellhom jirtiraw fil-Belt Valletta u fil-fortifikazzjonijiet tal-Port il-Kbir fejn kienu assedjati għal sentejn sħaħ. Il-Franċiżi ċedew meta l-provvisti tal-ikel tagħhom kienu waslu biex jispiċċaw.
Invażjoni tal-Franċiżi f'Malta
daqsminuri|312x312px|Kapitulazzjoni ta' Malta lill-Ġeneral Napuljun Bonaparte Fid-19 ta' Mejju 1798, flotta Franċiża salpat minn Toulon, b'aktar minn 30,000 suldat taħt il-kmand tal-Ġeneral Napuljun Bonaparte. L-ispedizzjoni kellha l-mira prinċipali li tieħu l-Eġittu, iżda t-teħid ta' Malta kien ukoll jagħmel parti minn din l-avventura militari. Il-Franċiżi ried jaħkem l-Eġittu biex ikollu aktar kontroll lejn l-artijiet Asjatiċi. B'hekk seta' wkoll iġiegħel lill-Ingliżi iċedu fil-Gwerer Rivoluzzjonarji Franċiżi li kienu bdew fl-1792. Il-flotta hi u tbaħħar lejn Malta, ġabret magħha mezzi oħra tat-trasport mill-portijiet Taljani. Fid-9 ta' Ġunju il-qawwa navali Franċiża feġġgħet quddiem il-Port il-Kbir. Dak iż-żmien, Malta u l-gżejjer ġirien kienu mmexxija mill-Kavallieri tal-Ordni ta' San Ġwann, ordni fewdali antika li Federiku Barbarossa tal-Imperu Ruman Sagru kien wiegħed li jipproteġi. L-Ordni kiernet tilfet ħafna dħul finanzjarju matul ir-Rivoluzzjoni Franċiża. Il-Gran Mastru Ferdinand von Hompesch irrifjuta t-talba ta' Napuljun li l-konvoj kollu tiegħu jitħalla jidħol fil-Port il-Kbir biex jieħu xi provvisti tal-ilma, għaliex insista li n-newtralità ta' Malta kienet tippermetti li jitħallew jidħlu żewġ bastimenti biss. daqsminuri|312x312px|Plakka mal-ħajt ta' [[Palazzo Parisio fil-Belt Valletta li tfakkar il-waqfa ta' Napuljun hemmhekk.]] Malli rċieva din it-tweġiba, Napuljun mill-ewwel ordna l-flotta tiegħu tibbumbardja lill-Belt Valletta u fil-11 ta' Ġunju, il-Ġeneral Louis Baraguey d'Hilliers iddirieġa l-operazzjoni tal-iżbark ta' diversi eluf ta' suldati f'seba' siti strateġiċi madwar Malta. Ħafna mill-Kavallieri Franċiżi ma tawx każ l-ordni (għalkemm uħud iġġieldu bi qlubija), biss ma rnexxielhomx jagħmlu wisq reżistenza. Mal-2,000 suldat Malti irreżista u ġew sparati xi tiri tal-kanuni. Biss fl-ewwel 24 siegħa mill-isbark, bosta rtiraw lejn il-Belt Valletta. L-Imdina ittieħdet malajr mill-Ġeneral Claude-Henri Belgrand de Vaubois. Napuljun ġiegħel lill-Gran Mastru Hompesch iċedi lil Malta u r-riżorsi kollha tagħha lill-Franċiżi. Bi tpattija kellu jingħata flus u proprjetajiet fi Franza għalih u għall-Ordni. Napuljun malajr stabbilixxa gwarniġjon ta' suldati Franċiżi - daqs 4,000 - taħt il-kmand ta' Vaubois. Wara sitt ijiem, fid-19 ta' Ġunju, Napulju salpa bil-flotta tiegħu lejn Lixandra.
Riformi
Waqt il-waqfa qasira tiegħu f'Malta, Napuljun għex f'Palazzo Parisio fil-Belt Valletta (illum iservi bħala l-Ministeru tal-Affarijiet Barranin). Napuljun implimenta għadd ta' riformi li kienu msejsa fuq il-prinċipji tar-Rivoluzzjoni Franċiża. Dawn ir-riformi jistgħu jinqasmu f'erba' kategoriji ewlenin:
Soċjali
Il-poplu Malti ngħata l-ugwaljanza quddiem il-liġi, u bdew jitqiesu daqslikieku kienu ċittadini Franċiżi. In-nobbiltà Maltija ġiet abolita, u l-iskjavi f'Malta li kienu hawn fi żmien l-Ordni nħelsu kollha. Napuljun stabbilixxa Kummissjoni magħmula mill-uffiċjali Franġiżi taħt Vaubois u ħames ċittadini Maltin biex imexxu fil-bżonnijiet amministrattivi l-Gżejjer Maltin. Ġiet igarantita l-libertà tal-kelma u tal-istampa, għalkemm, fil-fatt kienet ippublikata gazzetta waħda biss - il- Journal de Malte. Il-priġunieri politiċi bħal Mikiel Anton Vassalli u dawk li kienu ħadu sehem fir-Rewwixta tal-Qassisin inħelsu, filwaqt li l-popolazzjoni tal-Lhud ingħatat permess tibni sinagoga.
Amministrattivi
Il-proprjetajiet kollha tal-Ordni ngħatat lill-Gvern Franċiż. Il-Kummissjoni tal-Gvern li kellha tamministra l-gżejjer, kienet magħmula minn dawn li ġejjin: Barra minn hekk, Malta ġiet maqsuma f'cantons (distretti awtonomi) u f'muniċipalitajiet. Kull canton u kull muniċipalità kienu mmexxija minn president, segretarju u erba' membri: Kmandant Franċiż: Jean Louis Ebénézer Reynier Twaqqfet ukoll Gwardja Nazzjonali, b'900 ruħ.
Edukattivi
Kien ippjanat li jinfetħu skejjel primarji fil-bliet u fl-irħula ewlenin, filwaqt li 60 student kellhom jitħallew jistudjaw fi Franza. L-Università ta' Malta ġiet abolita u minflok kellha tibda topera il-Polytecnique, biex jiġu mgħallma s-suġġetti xjentifiċi. Madankollu, l-ebda waħda minn dawn ir-riformi ma ġiet implimentata effettivament minħabba li wara biss tliet xhur il-Maltin irvellaw u fir-rewwixta ġiegħlu l-Franċiżi jissakkru wara s-swar u jibda l-Imblokk li dam sejjer sentejn.
Relazzjonijiet bejn il-Knisja u l-Istat
Il-proprjetà estensiva tal-Knisja f'Malta ġiet meħuda mill-Gvern, u l-ordnijiet reliġjużi tħallew iżommu kunvent/monasteru wieħed biss kull Ordni. L-Inkwiżizzjoni ġiet abolita wkoll, u l-aħħar inkwiżitur tkeċċa minn Malta.
Iktar 'il quddiem, it-truppi Franċiżi bdew jisirqu l-proprjetà tal-Knisja, u din kienet waħda mir-raġunijiet ewlenin li wasslet għar-rewwixta tal-Maltin.
Rewwixta tal-Maltin
daqsminuri|290x290px|Il-bieb tal-fidda fil-[[Kon-Katidral ta' San Ġwann|Kon-Katidral ta' San Ġwann kien ġie miżbugħ iswed mill-Maltin biex it-truppi Franċiżi ma jindunawx li kien tal-fidda u jdewbuh f'ingotti.]] Il-Franċiżi malajr sfaxxaw l-istituzzjonijiet tal-Ordni ta' San Ġwann, u l-poplu Malti ma kienx kuntent b'dan. Tfaċċaw il-problemi ekonomiċi u l-gvern Franċiż ma baqax iħallas il-pagi jew il-pensjonijiet, u beda jieħu d-deheb u l-fidda mill-banek u mill-palazzi tal-Ordni.
Il-proprjetà tal-Knisja ġiet misruqa u ttieħdet biex titħallas l-ispedizzjoni lejn l-Eġittu, att li ġġenera għadab konsiderevoli fost il-poplu Malti. Fit-2 ta' Settembru, il-poplu infexx f'rewwixta waqt irkant ta' proprjetà tal-Knisja, u fi ftit jiem, eluf ta' Maltin qamu kontra l-Franċiżi li ġiegħlu il-gwarniġjoni tal-Franċiżi jirtiraw fil-Belt Valletta u t-Tlett Ibliet. Dawn ġew iċċirkondati mill-Milizja magħmula minn daqs 10,000 suldat, immexxija minn Emmanuele Vitale u l-Kanonku Francesco Saverio Caruana. Il-Maltin bnew batteriji madwar iż-żona tal-port u bdew jibbumbardjaw l-ibliet fejn kien hemm il-Franċiżi.
Il-Maltin talbu lir-Re ta' Napli Ferdinandu biex jaqbeż għalihom. Dan talab lil Nelson biex jintervjeni u jgħin lill-Maltin fl-imblokk tal-Franċiżi. Intbagħtu suldati Portugiżi u l-Ingliżi waslu aktar tard. Fl-aħħar, il-gwarniġjon tal-Franċiżi fil-Belt Valletta kellu jċedi fil-5 ta' Settembru 1800, u sar it-trattat bejn Vaubois u l-kmandant Pigot. Il-Franċiżi tħallew jitliqgu minn Malta bl-unuri fuq ix-xwieni tagħhom.
Robert Abela
Robert Abela (twieled 7 ta’ Diċembru, 1977) huwa avukat Malti u l-Mexxej tal-Partit Laburista illum. Membru tal-Parlament mil-2017, huwa ħa post Joseph Muscat bħala Mexxej tal-Partit Laburist, wara l-elezzjoni interna tat-tmexxija tal-partit li saret fil-11 ta' Jannar 2020, u nħalef bħala Prim Ministru fit-13 ta' Jannar. Abela huwa bin George Abela, t-tmien president ta' Malta.
Ħajja bikrija, familja u karriera professjonali
Bin George Abela u Margaret (née Cauchi), huwa trabba f’Ħal Għaxaq u f’Wied il-Għajn ma’ oħtu Marija. Ħa l-edukazzjoni tiegħu fl-iskola tas-Sorijiet f’Santa Luċija, l-iskola tas-St Francis f’Bormla, u l-Kulleġġ San Alwiġi. Ommhom, Margaret, ħadmet fl-amministrazzjoni ta’ l-Università l-Qadima fil-Belt Valletta u wara mexxiet id-ditta legali tal-familja, Abela Advocates.
Plejer tal-futbol fiż-żagħżugħija tiegħu, huwa lagħab bil-mira għat-tim nazzjonali taż-żgħażagħ. Abela pprattika wkoll il-bodybuilding, fejn kkompeta darbtejn fil-kampjonati nazzjonali fl-aħħar tad-disgħinijiet.
Fl-2008, huwa żżewweġ lil Lydia Abela (née Zerafa), li wara ħadet l-irwol tas-segretarja tal-kumitat eżekuttiv tal-Partit Laburista. Huma għandhom tifla, Giorgia Mae, imwielda fl-2012.
Politika
Fl-2008 kien involut fil-kampanja ta’ missieru meta George Abela kkontesta l-kariga ta’ mexxej tal-Partit Laburista wara r-riżenja ta’ Dr Alfred Sant.
Elezzjonijiet Ġenerali 2022
Fl-Elezzjonijiet Ġenerali 2022, il-Partit Laburista mmexxi minn Robert Abela kiseb 162,707 vot; 39,474 aktar mill-Partit Nazzjonalista li kiseb 123,233 vot; u bħala persentaġġi l-PL ġab 55.1% u l-PN 42.1%, kważi ripetizzjoni tal-istess riżultati taż-żewġ elezzjonijiet ta' qabel. Kienet l-ikbar rebħa elettorali f'Malta minn wara l-Indipendenza sal-lum.
Imma meta wieħed iqabbel l-elezzjoni ġenerali ma’ dik tas-sena 2017 isib ukoll li l-Partit Laburista naqqas il-voti tiegħu b’8,269 vot, waqt li l-Partit Nazzjonalista naqqas il-voti bi 12,464 vot.
Ħajja Personali
Fl-2008, żżewweġ lil Lydia u fl-2012 kellhom tifla, Georgia Mae.
Caral
Caral jew il-Belt Sagra ta' Caral-Supe hija sit arkeoloġiku fejn instabu l-fdalijiet tal-belt prinċipali taċ-ċivilizzazzjoni ta' Caral. Is-sit jinsab fil-Perù fil-Wied ta' Supe, qrib ir-raħal attwali ta' Caral, 182 kilometru fit-Tramuntana ta' Lima, 23 kilometru mill-kosta u 350 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar. Huwa stmat li s-sit għandu 5,000 sena u jitqies bħala l-eqdem belt fl-Amerka ta' Fuq u fl-Amerka t'Isfel, kif ukoll waħda mill-eqdem fid-dinja. L-ebda sit ieħor ma nstab b'daqstant diversità ta' binjiet monumentali jew b'daqstant funzjonijiet ċerimonjali u amministrattivi differenti fl-Amerki u li huma daqstant bikrin bħal Caral. Caral tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2009.
Il-kultura ta' Caral żviluppat bejn it-3000 u l-1800 Q.K. (il-perjodi Arkajċi Aħħarin u Formattivi t'Isfel). Fl-Amerki, iċ-ċivilizzazzjoni ta' Caral hija l-eqdem fost iċ-ċivilizzazzjonijiet pre-Ispaniċi, u żviluppat 1,500 sena qabel iċ-ċivilizzazzjoni Olmec, li hija soċjetà Mesoamerikana kumplessa oħra.
Closely related to the city of Caral was an early fishing city, Áspero jew El Áspero kienet belt bikrija tas-sajd li kellha rabta mill-qrib mal-belt ta' Caral. Din tinsab mal-kosta tal-Perù, qrib il-bokka tax-xmara Supe. Hemmhekk instabu l-fdalijiet ta' sagrifiċċji umani (żewġt itfal u tarbija tat-twelid), u iktar reċentement (fl-2016) instabu l-fdalijiet ta' mara, li x'aktarx kienet parti mill-elit lokali ta' 4,500 sena ilu.
Storja
xellug|daqsminuri|273x273px|Caral-Supe Is-sit ta' Caral kien abitat bejn wieħed u ieħor bejn is-seklu 26 Q.K. u s-seklu 20 Q.K., u s-sit jinkludi żona ta' iktar minn 60 ettaru (150 akru). Caral ġie deskritt mill-iskavaturi tiegħu bħala l-eqdem ċentru urban fl-Amerki, stqarrija li iktar 'il quddiem ġiet sfidata peress li nstabu siti antiki oħra fil-qrib, pereżempju Bandurria, il-Perù. Is-sit kien jakkomoda iktar minn 3,000 abitant, u attwalment huwa l-iżjed sit ta' Norte Chico studjat fid-dettall kif ukoll l-ikbar wieħed minnhom.
Is-sit ġie rrikonoxxut bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2009. Fil-bidu tal-2021, kien hemm tensjonijiet bejn okkupanti li sostnew li kellhom drittijiet fuq l-art u l-arkeologi li kienu qed jirriċerkaw is-sit, peress li l-kostruzzjoni ta' abitazzjoni qabżet iż-żona ta' lqugħ tas-sit.
Sit ta' Wirt Dinji
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-kriterju (iv) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".
Sejbiet arkeoloġiċi
daqsminuri|264x264px|Xi arkeologi u skavaturi jaħdmu fis-sit Paul Kosok skopra s-sit arkeoloġiku ta' Caral fl-1948. Dak iż-żmien is-sit ma tantx ingħata attenzjoni peress li mal-ewwel daqqa t'għajn donnu ma kienx fih bosta mill-artefatti tipiċi li kienu nstabu f'siti arkeoloġiċi oħra fl-Andes.
Fl-1975, l-arkitett Peruvjan Carlos Williams ħejja reġistru dettaljat tal-biċċa l-kbira tas-siti arkeoloġiċi tal-Wied ta' Supe, u fosthom irreġistra lil Caral. Abbażi ta' dak li osserva fir-reġjun, huwa għamel xi osservazzjonijiet dwar l-iżvilupp tal-arkitettura fl-Andes.
Ruth Shady kompliet tesplora din il-belt antika madwar 4,000 sa 4,600 sena fid-deżert Peruvjan, flimkien mal-kumpless elaborat ta' tempji, l-anfiteatru u d-djar ordinarji. Il-kumpless urban huwa mifrux fuq 150 ettaru (370 akru) u fih pjazez u binjiet residenzjali. Caral kienet metropoli li kienet sejra tajjeb bejn wieħed u ieħor għall-ħabta tal-istess żmien meta kienu qed jinbnew il-Piramidi Eġizzjani fl-Eġittu.
Caral huwa l-ikbar sit irreġistrat fir-reġjun tal-Andes b'dati eqdem mill-2000 Q.K. u milli jidher kien mudell għad-disinn urban adottat miċ-ċivilizzazzjonijiet tal-Andes li feġġew u li sfaxxaw matul medda ta' erba' millenji. Huwa maħsub li permezz tar-riċerka mwettqa f'Caral, tista' tinstab tweġiba għall-mistoqsijiet dwar l-oriġini taċ-ċivilizzazzjonijiet tal-Andes u dwar l-iżvilupp tal-ewwel bliet. daqsminuri|244x244px|Ġebla wieqfa jew huanca fis-sit ta' Caral Fost l-artefatti li nstabu f'Caral hemm biċċa tessut bl-għeqiedi li l-iskavaturi tawha l-isem ta' quipu. Huma kitbu li l-artefatt huwa evidenza li s-sistema quipu ta' żamma tar-rekords, metodu li kien jinvolvi l-għeqiedi fit-tessuti u li kien laħaq l-ogħla żvilupp fl-Imperu Inka, kienet eqdem minn kwalunkwe oġġett li kwalunkwe arkeologu kien iddetermina qabel. Instabet evidenza li l-quipu jaf żamm rekord ta' informazzjoni logografika bl-istess mod bħalma jsir bil-kitba. Gary Urton issuġġerixxa li l-quipus kienu jagħmlu użu minn kodiċi binarju li seta' jżomm rekord tad-data fonoloġika jew logografika.
Kronoloġija
2800 Q.K.
│
2600 Q.K.: l-ewwel kostruzzjonijiet
2400 Q.K.
2300 Q.K.: tkabbir
2200 Q.K.: rikostruzzjoni
2100 Q.K.: rimudellar
2000 Q.K.
1600 Q.K.
Tempju prinċipali
Il-kumpless tat-tempju prinċipali (bl-Ispanjol: Templo Mayor) huwa twil 150 metru (490 pied), huwa wiesa' 110 metri (360 pied), u huwa għoli 28 metru (92 pied). Id-data tal-kostruzzjoni tiegħu mhix magħrufa.
Soċjetà paċifika
Is-sejbiet ta' Shady jissuġġerixxu li l-kultura ta' Caral kienet soċjetà ġentili, imsejsa fuq il-kummerċ u d-divertiment. Ma nstabet l-ebda indikazzjoni ta' armi tal-gwerra, pereżempju battaljuni, armi, jew iġsma mmutilati f'Caral. Dan jikkuntrasta maċ-ċivilizzazzjoni iktar antika ta' Sechin Bajo fejn instabu immaġnijiet ta' armi. F'wieħed mit-tempji, instabu 32 flawt magħmula mill-għadam tal-kondors u tal-pellikani u 37 strument mużikali bikri magħmula mill-għadam taċ-ċriev u tal-llamas. Sejba partikolari żvelat il-fdalijiet ta' tarbija, imgeżwra u midfuna b'ġiżirana magħmula minn żibeġ tal-ġebel.
Skop tas-sit
daqsminuri|294x294px|Immaġni satellitari ta' Caral Caral wassal biex jinbnew 19-il kumpless ieħor ta' tempji mifruxa tul erja ta' 90 kilometru kwadru (35 mil kwadru) tal-Wied ta' Supe.
Id-data tal-2627 Q.K. għal Caral hija bbażata fuq id-datazzjoni tal-karbonju tal-basktijiet tal-qasab u minsuġa li kienu jintużaw għall-ġarr u li nstabu fil-post. Dawn il-basktijiet kienu jintużaw għall-ġarr tal-ġebel għall-kostruzzjoni tat-tempji. Il-materjal kien kandidat eċċellenti għad-datazzjoni bi preċiżjoni għolja. Madankollu, is-sit jaf huwa saħansitra iktar antik, peress li għad hemm kampjuni mill-eqdem partijiet tal-iskavi li għadhom iridu jiġu datati.
Caral kellu popolazzjoni ta' bejn wieħed u ieħor 3,000 ruħ. Madankollu, 19-il sit ieħor fiż-żona qrib Caral, jippermettu li l-popolazzjoni totali possibbli titla' saħansitra għal 20,000 ruħ li kellhom l-istess kultura fil-Wied ta' Supe. Dawn is-siti kollha għandhom similaritajiet ma' Caral, inkluż pjattaformi żgħar jew ċrieki tal-ġebel. Shady temmen li Caral kien il-punt ċentrali ta' din iċ-ċivilizzazzjoni, li kienet parti minn kumpless kulturali saħansitra ferm iktar kbir, u kien jagħmel kummerċ mal-komunitajiet kostali u mar-reġjuni iktar interni – jista' jkun, jekk ix-xbihat ta' xadini jitqies bħala indikazzjoni, saħansitra sal-Amazzonja.
Ġeoglifiċi
Fis-sena 2000, Marco Machacuay (il-kap tal-iskavi dak iż-żmien) u l-kollega tiegħu Rocío Aramburú skoprew għamla kbira inċiża mal-art fi ħdan linji ċirkolari tal-ġebel ħdejn Caral. Din l-immaġni, magħrufa bħala ġeoglifika, tinsab fuq l-art tad-deżert lejn il-Punent tas-sit prinċipali ta' Caral. Meta jiġu traċċati, il-linji jiffurmaw id-disinn ta' wiċċ ta' bniedem b'xagħar folt u twil, u b'ħalqu miftuħ beraħ.
Dan il-ġeoglifiku huwa simili għall-figuri li nstabu inċiżi mal-ħitan tal-ġebel f'sit imsejjaħ Cerro Sechín, fil-Wied ta' Casma xi 240 kilometru (150 mil) lejn it-Tramuntana. X'tirrappreżenta eżatt din il-figura mhuwiex ċar, iżda jingħad li ġiet kostruwita għall-ħabta tal-istess żmien ta' Caral u li kienet assoċjata ma' sit ċerimonjali fil-qrib magħruf bħala Chupacigarro.
Iżlanda
L-Iżlanda, uffiċjalment magħrufa bħala r-Repubblika tal-Iżlanda, hija pajjiż Nordiku iżolat għalkollox minn mal-kumplament tal-Unjoni Ewropea. Din il-gżira mbiegħda tinsab fil-konfluwenza tat-Tramuntana tal-Oċean Atlantiku u l-Oċeani Artiċi fuq in-naħa Atlantika nofsanija. Il-popolazzjoni ta' dan il-pajjiż hija ta' madwar 320,000 ruħ u l-erja totali tal-art hija ta' 103,000 kilometru kwadru; b'hekk hija l-inqas art ippopolata fl-Ewropa. Rejkjavik hija l-belt kapitali u l-ikbar belt tal-pajjiż. Fil-postijiet tal-madwar fir-reġjun tal-Lbiċ tal-pajjiż joqogħdu żewġ terzi tal-popolazzjoni. Il-belt kapitali ta' dan in-nazzjon hija l-iktar belt li tinsab mibnija f'altitudni għolja fid-dinja. L-Iżlanda hija magħrufa wkoll għall-attività vulkanika u ġeoloġika tagħha. L-art fuq ġewwa tikkonsisti minn wita kkaretterizzat mir-ramel u mill-għelieqi tal-lava, muntanji u glaċieri, waqt li bosta xmajjar glaċjali jogħlew sal-baħar mill-artijiet il-baxxi. L-Iżlanda jirnexxilha żżomm it-temperatura tagħha sħuna permezz tal-Golf Influss u jingħad li l-Iżlanda għandha klima moderata minkejja l-altitudni għolja 'l barra miċ-Ċirku Artiku.
Caral
Strumenti mużikali
Sejba sinifikanti oħra fis-sit kienet ġabra ta' strumenti mużikali, inkluż 37 strument mużikali bikri magħmula mill-għadam taċ-ċriev u tal-llamas, kif ukoll 33 flawt ta' kostruzzjoni mhux tas-soltu. Il-flawti ġew datati bir-radjukarbonju għall-2170±90 Q.K.
Iżlanda
Skont Landnámabók, in-nies bdew jgħixu fuq dan il-pajjiż Nordiku mis-sena 847 W.K. meta l-kmandant Ingólfr Arnarson sar l-ewwel abitant permanenti ta' entiċità Norveġiża. Oħrajn kienu żaru l-gżira qabel u qagħdu hemmhekk sakemm tgħaddi x-xitwa kiefra. Matul is-sekli li ġejjin, in-Norveġiżi insedjaw l-Iżlanda u ġabu magħhom xi oġġetti ta' oriġini Gaeliku. Mill-1262 sal-1918, l-Iżlanda kienet tifforma parti integrali min-Norveġja, u iktar tard parti mill-monarkiji Daniżi. Il-pajjiż attribwixxa l-indipendenza tiegħu fl-1918 u beda jissejjaħ Repubblika sa mill-1944. Sas-seklu għoxrin, il-popolazzjoni Iżlandiża kienet tiddependi ħafna fuq is-sajd u l-agrikoltura (jiġifieri l-produzzjoni tal-ħxejjex u l-frott) u l-pajjiż kien meqjus bħala wieħed mill-iktar nazzjonijiet foqra u l-inqas avvanzati fid-dinja. L-industrijalizzazzjoni tal-pixkeriji u l-għajnuna mogħtija mingħand il-Pjan Marshall ġabet il-prosperità fis-snin ta' wara t-Tieni Gwerra Dinjija, u sal-1990, l-Iżlanda rnexxielha ssir waħda mill-iktar pajjiżi sinjuri u żviluppati fid-dinja. Fl-1994, l-Iżlanda ssieħbet maż-Żona Ekonomika Ewropea, li wasslet biex l-ekonomija tiddiversifika fis-servizzi ekonomiċi u finanzjarji.
Caral
Konfigurazzjoni tal-Belt
xellug|daqsminuri|Mappa tas-sit arkeoloġiku Il-belt ta' Caral kienet maqsuma f'żewġ sezzjonijiet, waħda ta' fuq u l-oħra t'isfel. Dawn iż-żewġ sezzjonijiet kienu diviżi b'mod naturali mill-Wied tax-xmara Supe. Fis-sezzjoni ta' fuq hemm sitt kumplessi monumentali, u kull wieħed minnhom jinkludi piramida, pjazza miftuħa, u assemblaġġ ta' binjiet residenzjali. Fis-sezzjoni t'isfel hemm il-binjiet residenzjali, piramidi żgħar u kumpless monumentali wieħed imsejjaħ "it-Tempju tal-Anfiteatru".
Iżlanda
L-ekonomija tas-suq tal-Iżlanda hija waħda ħielsa, b'taxxi korporattivi li huma relattivament baxxi meta mqabbla ma' nazzjonijiet oħra tal-OECD, filwaqt li tinżamm sistema tal-benesseri Nordika li tipprovdi l-kura tas-saħħa b'mod universali flimkien mal-edukazzjoni terzjarja għaċ-ċittadini tagħha. Fl-2013, l-indiċi tan-Nazzjonijiet Uniti rigward l-iżvilupp tal-bniedem qiegħed lill-Iżlanda fit-tlettax-il post fejn ingħatat il-mertu preġjat tal-iktar nazzjon żviluppat fid-dinja. Però biex il-pajjiż wasal fejn qiegħed illum kellu jgħaddi mill-falliment bankarju tal-2008, li kkawża ħafna nkwiet politiku. Fid-dawl tal-kriżi, l-Iżlandiżi ħasbu biex jikkontrollaw il-kapital tagħhom, żball ieħor li pprojbixxa lill-poplu milli jiġbed flusu minn diversi fergħat tal-bank. Għalkemm huma temporanji, il-kontrolli jibqgħu u huma fost l-ikbar ostakli għall-ksib tal-interessi nazzjonali fl-ekonomija Iżlandiża. Ir-rankatura tal-Iżlanda hija waħda għolja fl-istabilità ekonomika u politika, minkejja l-fatt li dawn l-oqsma għadhom għaddejjin minn proċess ta' rkupru mill-kriżi finanzjarja tal-2008. L-ugwaljanza bejn is-sessi hija apprezzatta ħafna fl-Iżlanda, infatti fir-rapport globali tal-2012, li jitkellem rigward l-ugwaljanza, l-Iżlanda tokkupa l-ewwel post, segwita mill-Finlandja, mill-Iżvezja u min-Norveġja.
Caral
Konfigurazzjoni tal-Belt
Il-kumplessi tas-sezzjoni ta' fuq inbnew kollha madwar piramida. Dawn huma "t-Tempju l-Kbir/il-Piramida l-Kbira", "il-Piramida Ċentrali", "il-Piramida tal-Barriera", "il-Piramida Inferjuri", "il-Piramida tal-Gallerija", u "l-Piramida tal-Huanca". L-istrutturi residenzjali assoċjati madwar kull waħda minn dawn il-piramidi fihom evidenza ta' għajxien lussuż, inkluż fdalijiet tal-ikel li kienu jkunu esklużivi għall-istili ta' ħajja ta' lussu, bħal pereżempju l-għadam tal-iljuni tal-baħar. Fis-sezzjoni ta' fuq ta' Caral, bosta mir-residenti kienu għonja, u kellhom ħajjiet li x'aktarx kienu assoċjati ma' attivitajiet reliġjużi u soċjali li kienu jseħħu fit-tempji.
Iżlanda
Il-kultura Iżlandiża hija bbażata fuq il-wirt Nordiku li jipposjedi dan il-pajjiż. Bosta Iżlandiżi huma d-dixxendenti ta' abitanti Norveġiżi u Gaeliċi. L-ilsien Iżlandiż huwa lsien Nord-Ġermaniku u huwa d-dixxendent dirett tal-ilsien qadim li kienu jitħaddtu bih in-Norveġiżi. L-Iżlandiż jixbah ħafna lill-Faroiż li huwa mitkellem fuq il-Gżejjer Foroe, u jixxiebah mad-djaletti Norveġiż tal-Punent. Il-wirt kulturali tal-pajjiż jinkludi l-kċina tradizzjonali Iżlandiża, il-poeżiji u s-sagi Iżlandiżi li ġejjin miż-żminijiet Medjevali. Fost il-membri tan-NATO, l-Iżlanda għandha l-iċken popolazzjoni u hija l-uniku nazzjon li m'għandux armata permanenti però wieħed jista' jsib armata tal-għassa u tad-difiża mal-kosti Iżlandiżi.
Caral
Konfigurazzjoni tal-Belt
B'kuntrast, il-binjiet residenzjali fis-sezzjoni t'isfel fihom inqas evidenza ta' popolazzjonijiet tal-elit. Minflok l-istrutturi l-kbar u l-kumplessi residenzjali esklużivi għall-elit tas-sezzjoni ta' fuq, dawn ir-residenzi kienu iżgħar u kellhom kmamar uniċi li kienu jintużaw għal iktar minn skop wieħed. L-ikel li kienu jieklu n-nies li kienu jgħixu fis-sezzjoni t'isfel ta' Caral kien l-iktar pjanti agrikoli u xi ħut. Dan l-ikel kien inqas stravaganti minn dak tal-elit tas-sezzjoni ta' fuq.
Iżlanda
Medju Evu
thumb|L-Islanda fil-mappa tal-baħar ta' Olaus Magnus. thumb|Mappa tal-Islanda mill-1630.
L-isforzi u l-kunflitti ċivili tal-era ta' Sturlung wasslu għall-iffirmar tal-patt il-qadim fl-1262, li temm il-Commonwealth u ġab lill-Iżlanda taħt id-dominju Norveġiż. Il-pussess tal-Iżlanda ġie mgħoddi lill-Unjoni Kalmarja fl-1415, meta r-renji tan-Norveġja, tad-Danimarka u tal-Iżvezja kienu uniti. Wara d-diviżjoni tal-unjoni fl-1523, il-gżira baqgħet tiddependi fuq in-Norveġja, bħala parti mid-Danimarka-Norveġja. Fis-sekli segwenti, l-Iżlanda kienet saret waħda mill-ifqar pajjiżi tal-Ewropa. Il-ħamrija infertili, l-iżbroffar vulkaniku, id-deforestazzjoni u l-klima diffiċli wasslu għal ħajja ħarxa f'soċjetà fejn is-sussistenza kienet kważi tiddependi fuq l-agrikoltura biss. Il-pesta s-sewda laqtet lill-Iżlanda darbtejn, l-ewwel darba fl-1402-1404 u t-tieni darba fl-1494-1495. L-ewwel waħda qatlet 50 sa 60 % tal-popolazzjoni, filwaqt li l-aħħar waħda qatlet madwar 30 sa 50 % tal-popolazzjoni Iżlandiża.
Caral
Konfigurazzjoni tal-Belt
L-ispjegazzjoni attwali għall-belt maqsuma f'żewġ sezzjonijiet hija li l-belt kienet ippjanat b'dan il-mod apposta, bl-arkitettura u bil-kumplessi monumentali tas-sezzjoni ta' fuq iddisinjati biex jospitaw l-elit iżda wkoll biex ikunu indikaturi fiżiċi tal-poter tal-elit. B'kuntrast, is-sezzjoni t'isfel kienet iddisinjata biex tospita lill-ħaddiema, u x-xmara kienet tintuża bħala diviżjoni bejn dawn il-gruppi. Din ix-xorta ta' ippjanar intenzjonali tal-belt hija evidenza ta' inugwaljanza strutturalizzata f'Caral li kienet tipperpetwa l-istratifikazzjoni soċjali eżistenti.
Iżlanda
Lingwa
L-ilsien Iżlandiż huwa meqjus bħala l-ilsien uffiċjali ta' dan in-nazzjon, lingwa miktuba u mitkellma li hija mnissla direttament mill-ilsien Norveġiż. Il-grammatika u l-vokabularju ta' dan l-ilsien ma tantx jidhru li nbidlu meta wieħed jikkunsidra l-ilsien li kienu jitkellmu bih il-Vikingi Norveġiżi fil-passat u l-lingwi Nordiċi l-oħra. L-Iżlandiż irnexxielu jippreserva iktar verbi u l-inflessjoni tan-nom, u sa ċertu punt irnexxielu jiżviluppa vokabularju ġdid ibbażat fuq għeruq nattivi, minflokk ġie missellef kliem ieħor minn lingwi oħra. It-tendenza puristika li nsibu fl-iżvilupp tal-vokabularju Iżlandiż ġejja mill-ippjanar lingwistiku li sar matul il-medda taż-żminijiet b'mod konxju, minkejja sekli sħaħ ta' iżolament, maqtugħin mill-umanità. L-Iżlandiż huwa l-uniku lsien ħaj li żamm l-użu tal-ittra Runika: Þ, b'kitba Latina. L-eqreb ilsien tal-Iżlandiż huwa ilsien Ġermaniku ieħor, il-Faroiż.
thumb|Il-Librerija Universitarja fl-Iżlanda
Letteratura
Ix-xogħlijiet letterarji klassiċi magħrufa fl-Iżlanda huma s-sagi Iżlandiżi u l-proża epika li tmur lura għal dak iż-żmien meta l-Iżlanda kellha ġens li setgħet tibda ssejjaħlu tagħha. Però l-iktar letteraturi famużi huma s-saga ta' Njáls, li tittratta vendetta epika u mdemmija, kif ukoll is-saga tal-Grænlendinga u s-saga ta' Eiríks, li jiddeskrivu l-iskoperta u l-abitazzjoni ta' Greenland u l-Vinlandja (li llum hija magħrufa bħala Newfoundland). Is-saga ta' Egils, ta' Laxdæla, ta' Grettis, ta' Gísla u s-saga ta' Gunnlaugs ormstungu huma sagi Iżlandiżi notevoli u popolari ukoll. It-traduzzjoni tal-Bibbja li ġiet ippubblikata fis-seklu 16. Il-kompożizzjonijiet importanti li nkitbu mis-seklu 15 sas-seklu 19 jinkludu versi sagri, l-iktar famużi l-innijiet tal-passjoni ta' Hallgrímur Pétusson, u ta' rímur fejn insibu għadd ta' poeżiji epiċi iżda wkoll ritmiċi. B'dawn il-poeżiji li oriġinaw fis-seklu 14, ir-Rimuri kienu popolari fis-seklu 19, fejn l-iżvilupp tal-forom letterarji ġodda kien ipprovakat mill-awtur Romantiku nazzjonali, Jónas Hallgrímsson. Fiż-żminijiet riċenti, l-Iżlanda pproduċiet bosta kittieba grandjużi; wieħed mill-iktar magħrufa huwa Halldór Laxness, li rċieva l-Premju Nobel għal-Letteratura fl-1955 (li s'issa huwa l-uniku Iżlandiż li rnexxielu jirbaħ Premju Nobel). Steinn Steinarr kien il-poeta li xerred l-influwenza tal-letteratura moderna matul il-bidu tas-seklu 20, pass progressiv li għamlu popolari sa llum il-ġurnata minkejja l-fatt li m'għadux ħaj (twieled fit-13 ta' Ottubru 1908 - miet fil-25 ta' Mejju 1958).
L-Iżlandiżi huma fanatiċi tal-letteratura, bl-ogħla numru ta' ħwienet tal-kotba għal kull kapita fid-dinja. Minkejja d-daqs tagħha, l-Iżlanda timporta u tittraduċi iktar letteratura internazzjonali minn kwalunkwe pajjiż ieħor. L-Iżlanda għandha l-ogħla rata ta' pubblikazzjoni ta' kotba u rivisti għal kull kapita wkoll, u jista' jingħad li madwar 10 % tal-popolazzjoni tippubblika xi ktieb matul ħajjitha.
thumb|Din il-mappa qiegħda tirrappreżenta l-bosta għoljiet eżistenti fuq il-gżira tal-Iżlanda
Ġeografija
L-Iżlanda tinsab f'pożizzjoni speċifika xi mkien fejn l-Oċean Atlantiku u l-Oċean Artiku. Il-gżira prinċipali tinsab kompletament lejn in-Nofsinhar taċ-Ċirku Artiku, li jgħaddi mill-gżejra Iżlandiża ta' Grimsey 'il barra mill-kosta Nordika tal-gżira prinċipali. Il-pajjiż jinsab bejn il-latitudnijiet 63° u 67° T, kif ukoll bejn il-lonġitudnijiet 25° u 13° P. L-Iżlanda hija ferm eqreb tal-Ewropa kontinentali milli tal-Amerka ta' Fuq, allura, il-gżira hija ġeneralment deskritta bħala stat Ewropew minħabba raġunijiet storiċi, politiċi, kulturali u prattiċi. Ġeoloġikalment il-gżira tinkludi partijiet ta' żewġ plakek kontinentali. L-eqreb medda ta' art li tinsab viċin ta' dan il-pajjiż hija Greenland, li qiegħda 290 kilometru 'l bogħod u l-eqreb meded ta' art li jifformaw parti intrinsika mill-kontinent Ewropew huma l-gżejjer Faroe (420 kilometru), il-gżira ta' Jan Mayen (570 kilometru); il-gżejjer Shetland u l-Ebridi esterni (madwar 740 kilometru); l-art prinċipali tal-Iskozja u l-gżejjer Orkney (750 kilometru) u l-art prinċipali tan-Norveġja (madwar 970 kilometru).
L-Iżlanda hija kklassifikata bħala t-tmintax l-ikbar gżira fid-dinja, u bħala t-tieni l-ikbar gżira fl-Ewropa wara l-Gran Brittanja. Id-daqs ta' din il-gżira huwa ta' 101,826 kilometru kwadru, iżda l-kumplament tal-gżira fiha madwar 103,000 kilometru kwadru, fejn 62.7% hija tundra. B'kollox hemm tletin gżira ta' daqs minuri li jaqgħu taħt id-dominju tal-Iżlanda, dawn huma Grimsey u l-arċipelagu ta' Vestmannaeyjar li jospitaw popolazzjonijiet zgħar. Il-lagi u l-glaċieri jkopru madwar 14.3 % mill-wiċċ ta' din il-gżira, fejn 23 % biss jipposjedu xi tip ta' veġetazzjoni li tinsab imminenti fuqhom. L-ikbar lagi huma Þórisvatn (ġibjun) ta' 83–88 kilometru kwadru u Þingvallavatn ta' 82 kilometru kwadru; lagi oħra li huma meqjusin importanti huma: Lagarfljót u Mývatn. Jökulsárlón huwa l-iktar lag fond, b'fond li jlaħħaq madwar 248 metru. Ġeoloġikament, l-Iżlanda hija parti mix-xifer tal-Atlantiku nofsani, xifer naturali ma' fejn tinfirex il-qoxra oċeanika sabiex tkun tista' tiġi ffurmata qoxra oċeanika ġdida. Din il-parti tax-xifer tal-oċean nofsani tinsab fuq mantle plume u għalhekk dan il-fattur jagħmel lill-Iżlanda subarjali, jiġifieri "'l fuq mill-wiċċ tal-baħar. Ix-xifer jimmarka l-fruntiera bejn il-plakek tettoniċi tal-Ewrasja u tal-Amerka; tajjeb li ngħidu wkoll li l-Iżlanda ġiet iffurmata permezz tal-formazzjoni kontinwa ta' bosta qasmiet territorjali li ġew megħjuna permezz tal-ħeffa qerrieda iżda benefiċjarja tal-vulkaniżmu li seħħ max-xifer tal-gżira.
L-Iżlanda għandha tliet parks nazzjonali. Dawn huma: il-Park Nazzjonali ta' Vatnajökull, il-Park Nazzjonali ta' Snæfellsjökull, u l-Park Nazzjonali ta' Þingvellir. Il-pajjiż huwa kkunsidrat bħala parteċipant b'saħħtu fejn tidħol il-protezzjoni tal-ambjent, infatti l-Iżlanda tinsab ikklassifikata fit-tlettax-il post għall-prestazzjoni eċċellenti tal-ambjent li huwa mogħni bih il-pajjiż għax fl-aħħar mill-aħħar l-għallmu kollu li qiegħed jagħmel dan il-pajjiż huwa ġest umli li jinħtieġlu kull rispett u apprezzament.
Ġeoloġija
L-Iżlanda hija art li għadha ġeoloġikament żagħżugħa. L-Iżlanda tinsab kemm fuq ix-xifer tagħha nnifisha kif ukoll fuq dak Atlantiku Nofsanoi li jgħaddi dritt minn ġol-art. Din il-lokazzjoni tqiegħed lill-Iżlanda f'pożizzjoni ġeoloġika ferm attiva b'ħafna vulkani, bħal: Hekla, Eldgjá, Herðubreið u Eldfell. L-iżbroffar vulkaniku ta' Laki fl-1783-1784 ikkawża ġuħ kbir li kien kważi qatel kwart mill-popolazzjoni tal-gżira. L-iżbroffar kien ikkawża l-formazzjoni ta' sħab bit-trab u bl-irmied, kif ukoll ċpar totali li deher minn bosta postijiet Ewropej u minn ċerti artijiet Afrikani u Asja, din in-nuqqas ta' viżibilità damet għal diversi xhur. L-Iżlanda għandha ħafna geysers, inkluż Geysir, minn fejn hija mnissla l-kelma Ingliża u l-famuż Strokkur li jiżbroffa kull 5-10 minuti. Wara fażi ta' inattività Geysir beda jerġa' jiżbroffa wara serje ta' terremoti li seħħew fis-sena 2000. Il-geyser ma baqax jiżbroffa regolarment wara l-jum meta seħħew it-terremoti
Bid-disponibbiltà mifruxa ta' enerġija ġeotermika u bl-użu ta' ħafna xmajjar u nixxigħat għall-idroelettriku, ħafna residenti għandhom aċċess għal ilma sħun irħas, tisħin u elettriku. Il-gżira hija komposta primarjament minn bażalt, lava ta' silika baxxa assoċjata ma' vulkaniżmu effużiv kif ġara wkoll fil-Hawaii. L-Iżlanda, madanakollu, għandha varjetà ta 'tipi vulkaniċi (komposti u fissuri), ħafna li jipproduċu lavas aktar evolviti bħal rijolit u andesit. L-Iżlanda għandha mijiet ta' vulkani b’madwar 30 sistema vulkanika attiva.
Surtsey, waħda mill-iżgħar gżejjer fid-dinja, hija parti mill-Iżlanda. Imsejħa wara Surtr, telgħet 'il fuq mill-oċean f'serje ta' żbroffar vulkaniku bejn it-8 ta' Novembru 1963 u l-5 ta' Ġunju 1968. Xjenzati biss li jirriċerkaw it-tkabbir ta' ħajja ġdida għandhom il-permess biex iżuru l-gżira.
Fil-21 ta' Marzu 2010, il-vulkan Eyjafjallajökull fin-Nofsinhar tal-Iżlanda faqqa' għall-ewwel darba mill-1821, u ġiegħel lil 600 persuna jaħarbu minn djarhom. Żbroffar addizzjonali fl-14 ta' April ġiegħlu lil mijiet ta' nies jabbandunaw id-djar tagħhom. Is-sħab riżultanti ta' rmied vulkaniku ġab miegħu tfixkil kbir għall-ivvjaġġar bl-ajru madwar l-Ewropa.
Eruzzjoni kbira oħra seħħet fil-21 ta' Mejju 2011. Din id-darba kien il-vulkan Grímsvötn, li jinsab taħt is-silg tal-akbar glaċier tal-Ewropa, Vatnajökull. Grímsvötn huwa wieħed mill-iktar vulkani attivi tal-Iżlanda, u dan l-iżbroffar kien ferm aktar qawwi mill-attività tal-Eyjafjallajökull tal-2010, bl-irmied u l-lava jintefgħu 20 km (12-il mil) fl-atmosfera, u ħolqu sħaba kbira.
L-ogħla elevazzjoni għall-Iżlanda hija mnizzla bhala 2,110 metru (6,923 pied) fil-Hvannadalshnúkur (64 ° 00′T 16 ° 39′P).thumb| Il-Lag Glaċjali ta' Jökulsárlón fl-Iżlanda
Klima
Il-klima tal-kosta Iżlandiża hija waħda oċeanika b'temperaturi sotto-polari. Il-kurrent Atlantiku tat-tramuntana huwa sħun, dan sabiex jiġu assigurati temperaturi annwali ogħla iktar minn bosta postijiet oħra li jinsabu fuq l-istess latitudni fid-dinja. Xi reġjuni fid-dinja li jipposjedu klima simili huma: l-gżejjer ta' Aleutian, il-peniżola tal-Alaska u Tierra del Fuego, minkejja l-fatt li dawn ir-reġjuni jinsabu viċin tal-ekwatur fejn it-tempertura għandha tkun ferm ogħla minn dik ta' pajjiżi Nordiċi bħalma huma l-Iżvezja u n-Norveġja. Minkejja l-prossimità tal-gżejjer mal-Artiku, il-kosti tal-gżejjer jibqgħu liberi mis-silġ matul l-istaġun tax-xitwa. L-inkursjonijiet tas-silġ huma rari, infatti l-aħħar waħda seħħet fuq il-kosta tat-tramuntana fl-1969.
Hemm mnejn wiehed jinduna bil-varjazzjonijiet li jeżistu fit-temperatura f'bosta partijiet differenti tal-gżira. Inġenerali, il-kosta tan-Nofsinhar hija ferm iktar sħuna, umduża u bir-riħ minn dik tat-Tramuntana. L-għoljiet ċentrali jistgħu jitqiesu bħala l-iktar partijiet kesħin tal-pajjiż. Dawk iż-żoni interni li jinsabu f'livell baxx fit-Tramuntana huma kkunsidrati bħala l-iktar postijiet aridi. L-inżul tal-borra fix-xitwa huwa avveniment iktar frekwenti fit-Tramuntana milli fin-Nofsinhar. L-ogħla temperatura rreġistrata kienet ta' 30.5 °C fit-22 ta' Ġunju tal-1939 f'Teigarhorn li tinsab ħdejn il-kosta tan-nofsinhar-lvant. L-inqas temperatura rreġistrata fil-pajjiż kienet ta' 38 °C taħt iż-żero (−36.4 °F) fit-22 ta' Jannar 1918, f'Grímsstaðir u f'Möðrudalur' fil-ħinterland tal-Grigal. It-temperaturi rrikordjati għal-lokalità ta' Reykjavík huma ta' 26.2 °C fit-30 ta' Lulju 2008, u −24.5 °C fil-21 ta' Jannar 1918.
Relazzjonijiet mal-Unjoni Ewropea
L-applikazzjoni tal-Iżlanda għas-sħubija fl-UE ġiet ippreżentata fis-17 ta' Lulju 2009.
Fil-laqgħa tiegħu tas-27 ta' Lulju 2009, il-Kunsill stieden lill-Kummissjoni biex tippreżenta l-opinjoni tagħha dwar l-applikazzjoni tal-Iżlanda. Fl-24 ta' Frar 2010 il-Kummissjoni tat opinjoni pożittiva u rrakkomandat il-ftuħ ta' negozjati tal-adeżjoni.
F'laqgħa fis-17 ta' Ġunju 2010, il-Kunsill Ewropew iddeċieda li għandhom jinfetħu n-negozjati tal-adeżjoni. Il-Kunsill qabel dwar qafas għan-negozjati mal-Iżlanda fis-26 ta' Lulju 2010.
L-ewwel laqgħa fil-livell ministerjali tal-Konferenza mal-Iżlanda dwar l-Adeżjoni fetħet in-negozjati tal-adeżjoni fis-27 ta' Lulju 2010. Minn dakinhar saru 4 konferenzi fil-livell ministerjali mal-Iżlanda dwar l-adeżjoni.
Mill-35 kapitolu tan-negozjati, inbdew in-negozjati fuq 27 kapitolu, li minnhom ingħalqu b'mod proviżorju 11-il kapitolu.
Fis-17 ta' Diċembru 2013, il-Kunsill ħa nota tad-deċiżjoni tal-Gvern Iżlandiż li jissospendi n-negozjati tal-adeżjoni. Il-Kunsill issottolinja l-fehma tiegħu li l-adeżjoni tal-Iżlanda hija kwistjoni ta' benefiċċju reċiproku. Indika wkoll li l-UE kienet lesta li tkompli n-negozjati, jekk l-Iżlanda tiddeċiedi li tissokta bihom.
Fit-12 ta' Marzu 2015, f'ittra lill-presidenza tal-Kunsill, il-Ministru għall-Affarijiet Barranin tal-Iżlanda kkonferma li l-gvern tal-Iżlanda ma kellu ebda intenzjoni li jerġa' jibda t-taħditiet dwar l-adeżjoni. Il-Ministru għall-Affarijiet Barranin tenna l-importanza tat-tkomplija ta' relazzjonijiet u kooperazzjoni mill-qrib bejn l-UE u l-Iżlanda bbażati, b'mod partikolari, fuq il-Ftehim taż-Żona Ekonomika Ewropea. Il-presidenza tal-Kunsill ħadet nota tal-ittra.
== Renju tal-Islanda (Konungsríkið Ísland (Iżlandiż) Gżira Kongeriget (Daniż), 1918-1944) == thumb|Bandiera ta' Renju tal-Islanda (1918-1944) thumb|Tarka ta' Renju tal-Islanda (1918-1944) thumb|Bandiera użata qabel l-1918 thumb|Tarka użata qabel l-1918 Ir-Renju tal-Islanda (Iżlandiż: Konungsríkið Ísland; Daniż: Kongeriget Island) kien pajjiż sovran u indipendenti taħt monarkija kostituzzjonali u ereditarja li ġiet stabbilita bl-Att ta’ Unjoni mad-Danimarka ffirmat fl-1 ta’ Diċembru 1918. Dam sa fis-17 ta’ Ġunju, 1944 meta referendum nazzjonali stabbilixxa r-Repubblika tal-Iżlanda minflokha.
Taħt unjoni personali, minħabba l-Att tal-Unjoni, il-monarka kien fl-istess ħin monarka tad-Danimarka. Il-Parlament tal-Islanda talab li d-Danimarka tirrappreżenta lill-Islanda internazzjonalment, u l-affarijiet ta' kuljum ġew delegati lil plenipotenzjarju Daniż għall-affarijiet tal-Islanda bbażat f'Rejkjavík u, wara l-invażjoni Ġermaniża tad-Danimarka fl-1940, ħatar reġent.