cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Belt Storika tal-Kajr
Il-perjodu tad-deheb tal-Kajr fil-perjodi tal-Ajjubidi u tal-Mamluk
Fl-1250 id-dinastija tal-Ajjubidi għotrot u s-setgħa daħlet f'tranżizzjoni lejn reġim ikkontrollat mill-Mamluk. Il-Mamluk kienu suldati li kienu nxtraw bħala lsiera żgħażagħ (spiss minn diversi reġjuni tal-Ewrasja Ċentrali) u li trabbew biex iservu fl-armata tas-sultan. Dawn saru parti integrali mill-militar tal-Ajjubidi taħt is-Sultan al-Salih u eventwalment saru b'saħħithom biżżejjed biex jieħdu l-kontroll tal-istat f'idejhom waqt kriżi politika li seħħet matul is-Seba' Kruċjata. Bejn l-1250 u l-1517, it-tron għadda minn Mamluk għal ieħor f'sistema ta' suċċessjoni li ġeneralment ma kinitx ereditarja, iżda sikwit ukoll kienet waħda vjolenti u kaotika. Minkejja dan, l-Imperu tal-Mamluk kompla bosta aspetti tal-Imperu tal-Ajjubidi ta' qablu, u kien responsabbli għar-reżistenza kontra l-avvanz tal-Mongoli fl-1260 (l-iktar magħrufa kienet il-Battalja ta' Ain Jalut) u għat-tmiem tal-istati tal-ġellieda tal-Kruċjati fil-Lvant.
Taħt ir-renju tas-sultan tal-Mamluk al-Nasir Muhammad (1293-1341, inklużi l-interrenji), il-Kajr laħaq l-apoġew tiegħu f'termini ta' popolazzjoni u ta' ġid. Stima tal-popolazzjoni li spiss tiġi kkwotata lejn l-aħħar tar-renju tiegħu, għalkemm diffiċli li tiġi evalwata, hi ta' madwar 500,000 ruħ, u b'hekk dak iż-żmien il-Kajr kienet l-ikbar belt fid-dinja apparti ċ-Ċina. Minkejja li kienu poplu pjuttost militari, il-Mamluk kienu bennejja prolifiċi u sponsors ta' binjiet reliġjużi u ċiviċi. Għadd estensiv ta' monumenti storiċi tal-Kajr imorru lura għal dak iż-żmien, fosthom bosta mill-iżjed impressjonanti. Il-belt stagħnat ukoll permezz tal-kontroll tar-rotot kummerċjali bejn l-Oċean Indjan u l-Mediterran. Madankollu, wara r-renju ta' al-Nasir, l-Eġittu u l-Kajr intlaqtu minn epidemiji ripetuti tal-pesta, l-iktar il-pesta s-sewda f'nofs is-seklu 14. Il-popolazzjoni tal-Kajr majnat u ħadet sekli sħaħ biex tirpilja, iżda xorta waħda l-Kajr baqgħet metropoli ewlenija tal-Lvant Nofsani.
Taħt l-Ajjubidi u iktar 'il quddiem taħt il-Mamluk, il-Qasaba saret sit privileġġat għall-kostruzzjoni ta' kumplessi reliġjużi, mawżolej irjali, u stabbilimenti kummerċjali, normalment sponsorjati mis-sultan jew minn membri tal-klassi tat-tmexxija. Hemmhekk żviluppaw ukoll is-swieq ewlenin tal-Kajr, li ffurmaw iż-żona ekonomika prinċipali tal-kummerċ internazzjonali u tal-attività kummerċjali. Peress li t-triq prinċipali mtliet bil-ħwienet u ma tantx kien baqa' spazju għal iktar żvilupp, inbnew strutturi kummerċjali ġodda iktar lejn il-Lvant, ħdejn il-Moskea ta' al-Azhar u s-Santwarju ta' al-Hussein, fejn illum il-ġurnata għad hemm iż-żona tas-suq ta' Khan al-Khalili, li progressivament ġie żviluppat. Fattur importanti fl-iżvilupp tan-natura urbana tal-Kajr kien l-għadd dejjem jikber tal-istabbilimenti hekk imsejħa waqf, speċjalment matul żmien il-Mamluk. Il-waqf kienu entitajiet fiduċjarji tal-karità li skont il-liġi Iżlamika kellhom l-għan li jistabbilixxu l-funzjonijiet, l-operazzjonijiet u l-finanzjament tas-sorsi tal-bosta stabbilimenti reliġjużi/ċiviċi li nbnew mill-klassi tat-tmexxija. Tipikament kienu jiġu stabbiliti biex jiddefinixxu l-binjiet reliġjużi jew ċiviċi kumpless li kienu jikkombinaw diversi funzjonijiet (eż. moskea, madrasa, mawżolew, sebil) u li spiss kienu jkunu ffinanzjati bid-dħul mill-binjiet kummerċjali urbani jew mill-azjendi agrikoli rurali. Sal-aħħar tas-seklu 15, il-Kajr kellha wkoll binjiet għoljin ta' użu mħallat (magħrufa bħala rab', khan jew wikala, skont il-funzjoni preċiża tagħhom) fejn iż-żewġ sulari t'isfel tagħhom tipikament kienu jintużaw għal skopijiet kummerċjali u ta' ħżin, filwaqt li d-diversi sulari ta' fuqhom kienu jinkrew lill-inkwilini.
Il-Kajr bħala belt kapitali provinċjali tal-Imperu Ottoman
L-Eġittu nħakem mill-Imperu Ottoman fl-1517, taħt Selim I, u baqa' taħt it-tmexxija tal-Ottomani għal sekli sħaħ. Matul dan il-perjodu, l-elit lokali ssieltu bla heda kontra xulxin għall-poter u għall-influwenza politiċi; uħud minnhom kellhom oriġini Ottomana, oħrajn kienu Mamluk li baqgħu jeżistu bħala parti mill-elit tal-pajjiż minkejja l-waqgħa tas-sultanat tal-Mamluk.
Il-Kajr baqgħet ċentru ekonomiku ewlieni u waħda mill-iżjed bliet importanti tal-imperu. Baqgħet ukoll il-waqfa prinċipali għall-pellegrinaġġ (Hajj) lejn il-Mekka. Minkejja li l-gvernaturi Ottomani ma kinux patruni ewlenin tal-arkitettura bħall-Mamluk, il-Kajr xorta waħda baqgħet tiżviluppa u kibru viċinati ġodda 'l barra mis-swar antiki tal-belt. L-arkitettura Ottomana fil-Kajr baqgħet tkun influwenzata ferm u toriġina mit-tradizzjonijiet lokali ta' żmien il-Mamluk minflok ġiet ippreżentata waqfa ċara meta mqabbel mal-passat. Xi individwi, bħal Abd ar-Rahman Katkhuda al-Qazdaghli, uffiċjal Mamluk fost il-Ġanissarji fis-seklu 18, kienu patruni prolifiċi tal-arkitettura. Bosta residenzi antiki tal-borgeżija jew aristokratiċi li ġew ippreservati fil-Kajr sa llum il-ġurnata jmorru lura għal żmien l-Ottomani, l-istess bħal għadd ta' sabil-kuttab (kombinament ta' gabbana tad-distribuzzjoni tal-ilma u skola tal-qari tal-Koran).
Il-Kajr taħt Muhammad Ali Pasha u l-Kedivi
L-armata Franċiża ta' Napuljun okkupat lill-Eġittu għal żmien qasir mill-1798 sal-1801, u mbagħad uffiċjal Albaniż fl-armata Ottomana, Muhammad Ali Pasha, għamel lill-Kajr il-belt kapitali ta' imperu indipendenti li dam mill-1805 sal-1882. Imbagħad il-belt sfat taħt il-kontroll Brittaniku sa meta l-Eġittu ngħata l-indipendenza fl-1922. Taħt it-tmexxija ta' Muhammad Ali, iċ-Ċittadella tal-Kajr ġiet rinnovata għalkollox. Bosta mill-monumenti tal-Mamluk li ma baqgħux jintużaw twaqqgħu biex minflokhom tinbena l-moskea l-ġdida tiegħu (il-Moskea ta' Muhammad Ali) u palazzi oħra. Id-dinastija ta' Muhammad Ali daħħlet ukoll stil iktar purament Ottoman ta' arkitettura, l-iktar l-istil Barokk Ottoman aħħari ta' dak iż-żmien. Wieħed min-neputijiet tiegħu, Isma'il tal-Kedivi bejn l-1864 u l-1879, issorvelja l-kostruzzjoni tal-Kanal ta' Suez modern. Flimkien ma' dan il-proġett, huwa wettaq ukoll il-kostruzzjoni ta' belt enormi ġdida bl-istil Ewropew lejn it-Tramuntana u l-Punent taċ-ċentru storiku tal-Kajr. Il-belt il-ġdida emulat ir-riformi tas-seklu 19 ta' Pariġi, b'boulevards u bi pjazez grandjużi bħala parti mill-ippjanar u mill-konfigurazzjoni tal-belt. Għalkemm il-belt qatt ma tlestiet għalkollox skont il-viżjoni ta' Isma'il, din il-belt il-ġdida tkopri l-biċċa l-kbira taċ-Ċentru Storiku tal-Kajr. B'hekk id-distretti storiċi antiki tal-Kajr, inkluż il-belt ifforitifikata, tħallew pjuttost mitluqa. Anke ċ-Ċittadella tilfet l-istatus tagħha bħala r-residenza rjali meta Isma'il mar jgħix fil-Palazz ta' Abdin il-ġdid fl-1874.
Sit ta' Wirt Dinji
Il-Belt Storika tal-Kajr ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1979.
Il-valuri universali straordinarji tas-sit ġew irrikonoxxuti abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (i) "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-kriterju (v) "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli"; u l-kriterju (vi) "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".
Grupp (matematika)
Fil-matematika, grupp jikkonsisti f'sett S u operazzjoni binarja * li rridu, imma li jrid ikolla dawn il-propjetajiet:
Calakmul
Calakmul kienet qawwa ewlenija tal-Maja fi ħdan ir-reġjun tat-Tramuntana tal-Baċir ta' Petén tal-Peniżola tal-Yucatan tan-Nofsinhar tal-Messiku. Calakmul amministrat dominju kbir immarkat bid-distribuzzjoni estensiva tal-glifiċi emblematiċi tagħha tas-simbolu tar-ras tas-serp, li għandu jinqara bħala "Kaan". Calakmul kienet is-sede tal-hekk imsejjaħ Renju tas-Serp. Dan ir-renju rrenja matul il-biċċa l-kbira tal-perjodu Klassiku. Huwa stmat li Calakmul stess kellha popolazzjoni ta' 50,000 ruħ u matul xi żminijiet kellha governanza fuq postijiet 'il bogħod saħansitra 150 kilometru (93 mil). Ġew identifikati 6,750 struttura antika f'Calakmul, u l-ikbar waħda hija l-piramida l-kbira tas-sit. L-Istruttura 2 hija iktar għolja minn 45 metru (148 pied), u b'hekk hija waħda mill-itwal piramidi tal-Maja. Fi ħdan il-piramida nstabu erba' oqbra. Bħal ħafna tempji jew piramidi fi ħdan il-Mesoamerka, il-piramida ta' Calakmul żdiedet fid-daqs permezz ta' bini fuq it-tempju eżistenti sabiex jintlaħaq id-daqs attwali. Id-daqs tal-arkitettura monumentali ċentrali hija bejn wieħed u ieħor 2 kilometri kwadri (0.77 mili kwadri) u s-sit kollu, il-biċċa l-kbira tiegħu miżgħud b'ħafna strutturi residenzjali ġo xulxin, ikopri madwar 20 kilometru kwadru (7.7 mili kwadri).
Matul il-perjodu Klassiku, Calakmul kellha rivalità intensa mal-belt maġġuri ta' Tikal fin-Nofsinhar, u l-immanuvrar politiku ta' dawn iż-żewġt ibliet tqabbel ma' taqbida bejn żewġ superpotenzi tal-Maja.
Skoperta mill-ġdid mill-ajru mill-bijologu Cyrus L. Lundell tal-Mexican Exploitation Chicle Company fid-29 ta' Diċembru 1931, is-sejba ġiet irrapportata lil Sylvanus G. Morley tal-Istitut ta' Carnegie f'Chichén Itzá f'Marzu 1932. daqsminuri|L-Istele 88 fuq it-taraġ tal-Istruttura 13 ta' Calakmul.
Etimoloġija
Calakmul huwa isem modern li ngħata minn Cyrus L. Lundell. Bil-lingwa tal-Maja, ca tfisser "żewġ", lak tfisser "biswit", u mul tfisser kwalunkwe tumbata artifiċjali jew piramida, b'hekk Calakmul tfisser il-"Belt taż-Żewġ Piramidi Biswit Xulxin". Fil-qedem, il-qalba tal-belt kienet magħrufa bħala Ox Te' Tuun, li tfisser "Tliet Ġebliet". Isem ieħor assoċjat mas-sit, u x'aktarx żona ikbar madwar is-sit, huwa Chiik Naab'. Il-mexxejja ta' Calakmul kienu jidentifikaw lilhom infushom bħala k'uhul kaanal ajaw, jiġifieri "Mexxejja Divini tas-Serp", iżda r-rabta tat-titlu mas-sit effettiv hija waħda pjuttost ambigwa.
Pożizzjoni
Calakmul tinsab fl-istat ta' Campeche fix-Xlokk tal-Messiku, madwar 35 kilometru (22 mil) fit-Tramuntana tal-fruntiera mal-Gwatemala u 38 kilometru (24 mil) fit-Tramuntana tal-fdalijiet ta' El Mirador. Il-fdalijiet ta' El Tintal jinsabu 68 kilometru (42 mil) fil-Lbiċ ta' Calakmul u kienu kkollegati kemm ma' El Mirador kif ukoll ma' Calakmul stess permezz ta' triq jew sacbe. Calakmul kienet madwar 20 kilometru (12-il mil) fin-Nofsinhar tal-belt kontemporanja ta' Oxpemul u madwar 25 kilometru (16-il mil) fil-Lbiċ ta' La Muñeca. Il-belt antika tinsab fuq art olzata madwar 35 metru (115-il pied) 'il fuq minn art bassasa staġonali kbira li tinsab lejn il-Punent, magħrufa bħala El Laberinto bajo (li bl-Ispanjol fir-reġjun tirreferi għal art bassasa baxxa staġonali). Din l-art bassasa hija 34 kilometru bi 8 kilometri (21.1 mil b'5.0 mili) u kienet sors importanti ta' ilma matul l-istaġun tax-xita. Il-bajo kienet ikkollegata ma' sistema sofistikata ta' kontroll tal-ilma li kienet tinkludi karatteristiċi naturali u artifiċjali bħal gandotti u kanali mad-dawra ta' żona ta' 22 kilometru kwadru (8.5 mili kwadri) madwar il-qalba tas-sit, żona li kienet meqjusa bħala Calakmul Interna. Il-pożizzjoni ta' Calakmul fit-tarf ta' bajo kellha żewġ vantaġġi addizzjonali: l-artijiet għammiela tul it-tarf tal-art bassasa u l-aċċess għal noduli abbundanti taż-żnied. Il-belt antika tinsab fuq promontorju ffurmat minn għamla qisha koppla naturali għolja 35 metru (115-il pied) 'il fuq mill-artijiet baxxi tal-madwar. Din il-koppla ġiet imwittija b'mod artifiċjali mill-Maja. Matul il-perjodu Preklassiku u l-perjodu Klassiku, l-insedjament kien ikkonċentrat tul it-tarf tal-El Laberinto bajo, u matul il-perjodu Klassiku l-istrutturi nbnew ukoll fuq l-art għolja u fuq il-gżejjer żgħar fejn kien jinħadem iż-żnied.
Fil-bidu tas-seklu 21 iż-żona madwar Calakmul baqgħet mgħottija minn foresta densa. Matul l-ewwel millenju W.K. iż-żona kellha xita moderata u regolari, għalkemm kien hemm inqas ilma tal-wiċċ disponibbli minn iktar fin-Nofsinhar fil-Gwatemala. Calakumul issa tinsab fi ħdan ir-Riżerva ta' Bijosfera ta' Calakmul b'erja ta' 1,800,000 akru (7,300 km2). Iż-żona kkonservata fi ħdan ir-Riżerva ġiet stabbilita miċ-Ċentru ta' Investigazzjoni Storika u Soċjali tal-Università Awtonoma ta' Campeche (Centro de Investigaciones Historicas y Sociales de Universidad Autónomous de Campeche - CIHS/UAC).
Popolazzjoni u kobor
daqsminuri|Il-glifika emblematika tad-dinastija Kanul f'Calakmul. Fil-aqwa tagħha matul il-perjodu Klassiku Aħħari, huwa stmat li l-belt kellha popolazzjoni ta' 50,000 abitant u kienet tkopri erja ta' iktar minn 70 kilometru kwadru (27 mil kwadru). Il-belt kienet il-belt kapitali ta' stat reġjonali kbir fi ħdan erja ta' madwar 13,000 kilometru kwadru (5,000 mil kwadru). Matul il-perjodu Klassiku Terminali, il-popolazzjoni tal-belt naqset b'mod drastiku u l-popolazzjoni rurali niżlet għal 10 % tal-livell preċedenti tagħha.
Ġie kkalkulat li d-densità tal-popolazzjoni tal-perjodu Klassiku Aħħari ta' Calakmul kienet 1,000/km² (2,564/mil kwadru) fil-qalba tas-sit u 420/km² (1,076/ mil kwadru) fil-periferija (erja ta' 122 kilometru kwadru (47 mil kwadru). Calakmul tassew kienet belt urbana reali u mhux biss ċentru tal-elit imdawwar b'residenzi ordinarji. Il-qalba tas-sit ta' Calakmul fil-qedem kienet magħrufa bħala Ox Te' Tuun ("Tliet Ġebliet"), isem li jaf ingħata minħabba l-piramida trijadika tal-Istruttura 2.
Ir-renju ta' Calakmul kien jinkludi 20 ċentru sekondarju, fosthom bliet kbar bħal La Muñeca, Naachtun, Sasilha, Oxpemul u Uxul. Ġie stmat li l-popolazzjoni totali ta' dawn iċ-ċentri sekondarji kienet tammonta għal 200,000 ruħ. Ir-renju kien jinkludi wkoll għadd kbir ta' siti terzjarji u kwaternarji, il-biċċa l-kbira minnhom żgħar u magħmula minn għadd ta' gruppi rranġati madwar btieħi jew spazji miftuħa, għalkemm hemm siti rurali ikbar ukoll li jinsabu tul irdumijiet fit-truf tal-bajos li jinkludu tempji, palazzi u steli. Ġie kkalkulat li l-popolazzjoni rurali totali tar-renju kienet tammonta għal 1.5 miljun ruħ. Ġie kkalkulat li l-popolazzjoni sħiħa tar-renju ta' Calakmul, inkluż il-belt stess u l-popolazzjoni rurali fl-erja ta' 13,000 kilometru kwadru (5,000 mil kwadru) tal-istat reġjonali kienet tammonta għal 1.75 miljun ruħ fil-perjodu Klassiku Aħħari.
Il-glifika emblematika ta' Calakmul għandha distribuzzjoni ikbar mill-glifika emblematika ta' kwalunkwe belt oħra tal-Maja. Il-glifika tinstab ukoll f'iktar kitbiet ġeroglifiċi minn kwalunkwe glifika emblematika oħra, inkluż dik ta' Tikal. Calakmul kienet tamministra dominju kbir immarkat minn distribuzzjoni estensiva tal-glifika emblematika tagħha tas-sinjal tar-ras tas-serp, li għandha tinqara bħala "Kaan". Calakmul kienet is-sede tal-hekk imsejjaħ Renju tas-Serp. Matul xi żminijiet il-belt kellha governanza fuq postijiet li kienu saħansitra 150 kilometru 'l bogħod.
Glifiċi emblematiċi
daqsminuri|L-Istele 51 tas-731 W.K. turi lil Yuknoom Took' K'awiil. Fl-aqwa żmien ta' Calakmul fis-seklu 7, il-belt antika kienet magħrufa bħala "Kan". L-istat politiku Preklassiku fil-Baċir ta' Mirador kien juża t-titlu "Kan" ukoll. Hemm l-idea li wara l-kollass tal-istat ta' Mirador, ir-refuġjati tiegħu wettqu migrazzjoni lejn Calakmul fit-Tramuntana, fejn stabbilew "Kan" oħra. Madankollu, studji epigrafiċi tal-monumenti f'Calakmul juru li qabel is-seklu 7 W.K. l-emblema ta' Calakmul ma kellha xejn x'taqsam ma' serp, iżda ma' farfett il-lejl. Milli jidher il-belt antika kienet immexxija minn mexxejja differenti. Il-glifika emblematika ta' Kan, qabel ma ġiet assoċjata ma' Calakmul, instabet (darba) f'Dzibanché, sit li jinsab iktar lejn il-Lvant. X'aktarx matul l-aħħar tas-seklu 6 u l-bidu tas-seklu 7, il-mexxejja ta' Dzibanché ttrasferew ruħhom f'Calakmul sabiex jistabbilixxu belt kapitali b'pożizzjoni iktar strateġika. Wara li l-poter ta' Calakmul tmermer fis-seklu 8, wara t-tmexxija ta' Yuknoom Took K'awiil, milli jidher l-emblema tal-farfett il-lejl reġgħet bdiet tintuża. Xorta waħda, għad hemm bosta inċertezzi u jeħtieġ li jsiru studji epigrafiċi ġodda għal iktar tagħrif.
Storja
Calakmul għandha storja twila ta' okkupazzjoni u l-iskavi żvelaw evidenza mill-perjodu Preklassiku Nofsani sal-perjodu Postklassiku. In-network ta' toroq li kienu jikkollegaw lil Calakmul mal-bliet ta' El Mirador, Nakbe u El Tintal jissuġġerixxu rabtiet politiċi qawwijin bejn l-erbat ibliet li jaf bdew fil-perjodu Preklassiku, meta kemm Calakmul kif ukoll El Mirador kienu bliet importanti, u komplew fil-perjodu Klassiku meta Calakmul stess kienet l-iżjed belt setgħana fir-reġjun. Calakmul kienet waħda mill-ikbar bliet antiki u waħda mill-iżjed setgħana li qatt ġew żvelaw fl-artijiet baxxi tal-Maja.
Calakmul kontra Tikal
daqsminuri|L-istorja taċ-ċivilizzazzjoni tal-Maja Klassika kienet iddominata mir-rivalità bejn in-networks opposti ta' alleanzi ta' Calakmul u ta' Tikal (fir-ritratt). L-istorja tal-perjodu Klassiku tal-Maja hija ddominata mir-rivalità bejn Tikal u Calakmul, imqabbla ma' taqbida bejn żewġ "superpotenzi" tal-Maja. Iż-żminijiet iktar bikrija kienu jkunu ddominati minn belt ikbar unika u sal-perjodu Klassiku Bikri, Tikal kienet waslet biex tikseb din il-pożizzjoni wara d-dominanza ta' El Mirador fil-Preklassiku Aħħari u ta' Nakbe fil-Preklassiku Nofsani. Madankollu, Calakmul kienet belt rivali b'riżorsi ekwivalenti li kienu jisfidaw is-supremazija ta' Tikal u fasslet strateġija sabiex tiċċirkondaha bin-network ta' alleati tagħha stess. Mit-tieni nofs tas-seklu 6 W.K. sal-aħħar tas-seklu 7 W.K. Calakmul kisbet is-supremazija fuq Tikal għalkemm ma neħħietx il-poter ta' Tikal għalkollox u Tikal irnexxielha terġa' tirbaħ kontra Calakmul f'battalja deċiżiva li seħħet fis-695 W.K. Nofs seklu wara, Tikal irnexxielha tirbaħ rebħiet maġġuri kontra l-iktar alleati importanti ta' Calakmul. Eventwalment iż-żewġt ibliet spiċċaw fix-xejn wara l-kollass mifrux tal-perjodu Klassiku tal-Maja.
Ir-rivalità kbira bejn dawn iż-żewġt ibliet jaf kienet ibbażata fuq iktar mill-kompetizzjoni għar-riżorsi. L-istorja dinastika tagħhom tiżvela oriġini differenti u l-kompetizzjoni intensiva bejn dawn iż-żewġ potenzi jaf kellha bażi ideoloġika. Id-dinastija ta' Calakmul fl-aħħar mill-aħħar jidher li oriġinat mill-belt Preklassika kbira ta' El Mirador filwaqt li d-dinastija ta' Tikal kienet affettwata ferm mill-intervent tal-metropoli Messikana ċentrali 'l bogħod ta' Teotihuacan. Bi ftit eċċezzjonijiet, il-monumenti ta' Tikal u dawk tal-alleati tagħha jiffukaw ferm fuq mexxejja rġiel individwali filwaqt li l-monumenti ta' Calakmul u tal-alleati tagħha kienu jagħtu iktar prominenza lill-mexxejja nisa u spiss lit-tmexxija konġunta ta' re u ta' reġina.
Preklassiku
Calakmul diġà kienet belt kbira fil-perjodu Preklassiku. L-istorja bikrija ta' Calakmul mhix ċara, għalkemm instabet lista dinastika li tmur lura għall-antenati li mexxew il-belt. Din id-dinastija ġiet rikostruwita parzjalment mill-bċejjeċ taċ-ċeramika tal-perjodu Klassiku Aħħari mill-bliet Preklassiċi kbar ta' El Mirador u ta' Nakbe. Dan jaf ifisser li Calakmul fl-aħħar mill-aħħar wirtet l-awtorità politika tagħha minn waħda minn dawn il-bliet, u d-dinastija tagħha jaf oriġinat fil-Preklassiku Aħħari fil-Baċir ta' Mirador u mbagħad rilokat ruħha f'Calakmul fil-perjodu Klassiku wara l-kollass ta' dawn il-bliet.
Klassiku Bikri
Sa nofs is-seklu 6 W.K. Calakmul kienet qed issawwar alleanza politika wiesgħa, u din l-attività wasslet biex il-belt tidħol f'kunflitt mal-belt kbira ta' Tikal. L-influwenza ta' Calakmul kienet testendi sew fil-Baċir ta' Petén; ir-re Tuun K'ab' Hix ta' Calakmul issorvelja l-inkurunament ta' Aj Wosal għat-tmexxija ta' Naranjo fil-546. Vassall ieħor ta' Tuun K'ab' Hix inqabad minn Yaxchilan fuq ix-xtut tax-xmara Usumacinta fil-537.
Fil-561, ir-re issa magħruf bħala x-Xhud tas-Sema poġġa mexxej fis-sit ta' Los Alacranes. Ix-Xhud tas-Sema kellu rwol ewlieni fl-avvenimenti politiċi tar-reġjun tal-Maja. Huwa sar is-Sinjur ewlieni tal-belt ta' Caracol, fin-Nofsinhar ta' Naranjo, li qabel kienet vassall ta' Tikal. Fil-562, skont test danneġġat li nstab f'Caracol, ix-Xhud tas-Sema rebaħ kontra Tikal stess u ssagrifika lir-re tagħha Wak Chan K'awiil, u b'hekk temm dak l-arblu tad-dinastija rjali ta' Tikal. Din it-telfa katastrofika bdiet 130 sena ta' deklin għal Tikal, li jirriflettu perjodu estiż ta' dominanza ta' Calakmul. Dan l-avveniment jintuża bħala markatur li jaqsam il-perjodu Klassiku Bikri mill-perjodu Klassiku Aħħari. Ix-Xhud tas-Sema jissemma wkoll f'Okop, sit ferm iktar fit-Tramuntana f'Quintana Roo. L-aħħar referenza għax-Xhud tas-Sema ssir f'Caracol u ġiet datata li saret fil-572. It-test huwa danneġġat iżda x'aktarx li jirreġistra l-mewt ta' dan ir-re setgħan.
Gwerra ma' Palenque
daqsminuri|243x243px|L-Istruttura 2 ta' Calakmul, waħda mill-ikbar strutturi fid-dinja tal-Maja, oriġinarjament inbniet fil-perjodu Preklasstiku u kompliet tintuża fil-perjodu Klassiku Aħħari. Minflok ix-Xhud tas-Sema malajr laħaq l-Ewwel Detentur tal-Mannara, li jissemma f'test minn Dzibanche li jiċċelebra tmiem il-K'atun tal-573. L-Ewwel Detentur tal-Mannara rrenja għal madwar sitt snin. Fil-579 Uneh Chan sar ir-re ta' Calakmul. Uneh Chan beda kampanja aggressiva fir-reġjun tal-Maja tal-Punent u attakka lil Palenque fit-23 ta' April 599 flimkien mal-alleat tiegħu Lakam Chak, il-mexxej tal-belt żgħira ta' Santa Elena li kienet tinsab 70 kilometru (43 mil) fil-Lvant ta' Palenque, rebaħ kontra r-reġina ta' Palenque Yohl Ik'nal u seraq ir-rikkezzi tal-belt. It-telfa ġiet irreġistrata fuq sensiela ta' tarġiet ġeroglifiċi f'Palenque stess u l-avveniment beda perjodu twil ta' rivalità bejn iż-żewġ bliet. Ir-reġina Yohl Ik'nal ma nqatlitx fil-battalja u mexxiet għal diversi snin oħra, għalkemm x'aktarx kellha tagħti ġieħ lil Calakmul.
Uneh Chan żamm l-alleanzi tiegħu mal-bliet fil-Lvant u fuq l-Istele 4 f'Caracol ġie rreġistrat avveniment li jinvolvi lir-re Yajaw Te' K'inich ta' dik il-belt li seħħ qabel il-583. Calakmul reġgħet serqet ir-rikkezzi ta' Palenque fis-7 ta' April 611 taħt it-tmexxija personali ta' Uneh Chan. Palenque dak iż-żmien kienet immexxija mir-re Ajen Yohl Mat li kien kiseb xi tip ta' indipendenza minn Calakmul, u dan x'aktarx li wassal għall-invażjoni l-ġdida. Il-konsegwenzi diretti ta' din it-tieni rebħa fuq Palenque involvew il-mewt tal-iżjed żewġ persuni nobbli importanti tal-belt, Ajen Yohl Mat stess u Janab Pakal, membru għoli tal-familja rjali u possibbilment mexxej konġunt. Janab Pakal miet f'Marzu 612 u Ajen Yohl Mat miet ftit xhur wara. Il-mewt tagħhom daqstant malajr wara li nsterqu r-rikkezzi tal-belt tissuġġerixxi li mewthom kienet marbuta direttament mat-trijonf ta' Calakmul. Palenque ġarrbet tnaqqis kbir fil-ġid tagħha wara din id-data qabel ma rnexxielha tirkupra mill-gwerra diżastruża kontra Calakmul. Il-gwerer kontra Palenque jaf saru minn Uneh Chan sabiex jaħtaf il-kontroll tar-rotot kummerċjali għonja li kienu jgħaddu mir-reġjun tal-Maja tal-Punent.
Ribelljoni f'Naranjo
Ir-re Yuknoom Chan ta' Calakmul issorvelja avveniment f'Caracol fis-619. L-Istele 22 f'Caracol tirreġistra l-inkurunament ta' Tajoom Uk'ab' K'ak' fuq it-tron ta' Calakmul fis-622. Żewġ steli ttellgħu f'Calakmul fis-623 iżda t-testi tagħhom ittieklu wisq biex wieħed ikun jista' jasal għall-ismijiet tal-koppja rjali involuta. Għall-ħabta ta' dan iż-żmien, Naranjo, vassall ta' Calakmul, ma baqgħetx alleata tal-belt meta r-re tagħha Aj Wosal miet ftit wara li miet Uneh Chan ta' Calakmul. Naranjo kienet indipendenti minn Calakmul mill-inqas sas-626, meta ġarrbet telfa darbtejn kontra Caracol u Yuknoom Chan jaf kien qed jipprova jerġa' jġib lil Naranjo taħt il-kontroll ta' Calakmul. It-tentattivi tiegħu ntemmu b'mewtu fis-630. Fis-631 Yuknoom Head, ir-re l-ġdid ta' Calakmul, finalment reġa' kiseb il-kontroll ta' Naranjo. It-testi jirreġistraw li r-re ta' Naranjo diġà kien ittieħed bħala priġunier f'Calakmul dakinhar li l-belt tiegħu ġarrbet it-telfa u l-piena tiegħu dakinhar stess tiġi deskritta bit-terminu k'uxaj (/k’uːˈʃäχ/) li tfisser "torturat" jew "mikul". Yuknoom Head ħakem belt oħra f'Marzu 636, għalkemm is-sit eżatt mhuwiex magħruf.
Apoġew
Id-dinastija Kaan oriġinarjament ma kinitx stabbilita f'Calakmul iżda ġiet rilokata hemmhekk fis-seklu 7 minn belt oħra. Calakmul esperjenzat l-ikbar kisbiet tagħha matul ir-renju tar-re Yuknoom Che'en II, li xi kultant jissejjaħ Yuknoom il-Kbir mill-istudjużi. Yuknoom Che'en II kellu 36 sena meta ġie inkurunat fuq it-tron ta' Calakmul fis-636. Żieda sinifikanti fil-produzzjoni tal-isteli fil-belt bdiet mar-renju tiegħu u r-re kkummissjona 18-il stele. Yuknoom Che'en II x'aktarx li kien responsabbli għall-kostruzzjoni tal-kumplessi tal-palazzi li jiffurmaw il-parti l-kbira tal-qalba tas-sit.
Calakmul u Dos Pilas
daqsminuri|Platt taċ-ċeramika ta' Calakmul tas-600-800 W.K. Fis-629 Tikal kienet stabbiliet lil Dos Pilas fir-reġjun ta' Petexbatún, xi 110 kilometri (68 mil) fil-Lbiċ, bħala stazzjonament militari sabiex tikkontrolla l-kummerċ tul ix-xmara Pasión. B'alaj Chan K'awiil ġie inkurunat bħala mexxej tal-istazzjonament il-ġdid meta kellu erba' snin, fis-635, u għal bosta snin kien vassall leali u ġġieled għal ħuh, ir-re ta' Tikal. Fis-648 Calakmul attakkat lil Dos Pilas u kisbet rebħa kbira u l-mewt ta' re ta' Tikal. B'alaj Chan K'awiil inqabad minn Yuknoom Che'en II iżda, minflok ġie ssagrifikat, reġa' tpoġġa fuq it-tron bħala vassall tar-re ta' Calakmul, attakka lil Tikal fis-657, u ġiegħel lil Nuun Ujol Chaak, ir-re ta' Tikal ta' dak iż-żmien, jabbanduna l-belt temporanjament. L-ewwel żewġ mexxejja ta' Dos Pilas baqgħu jużaw il-glifika emblematika ta' Mutal ta' Tikal, u x'aktarx li ħassew li kellhom jedd leġittimu għat-tron ta' Tikal stess. Għal xi raġuni, B'alaj Chan K'awiil ma sarx il-mexxej il-ġdid ta' Tikal; minflok baqa' f'Dos Pilas. Tikal ikkontroattakkat lil Dos Pilas fis-672, u B'alaj Chan K'awiil ġie eżiljat għal ħames snin. Calakmul ipprovat tiċċirkonda lil Tikal fi ħdan żona ddominata mill-alleati tagħha, bħal El Peru, Dos Pilas u Caracol. Fis-677 Calakmul ikkontroattakkat lil Dos Pilas, keċċiet lil Tikal u reġgħet inkurunat lil B'alaj Chan K'awiil fuq it-tron. Fis-679 Dos Pilas, x'aktarx megħjuna minn Calakmul, kisbet rebħa importanti kontra Tikal, u hemm deskrizzjoni ġeroglifika tal-battalja li tiddeskrivi t-tixrid tad-demm u l-imwiet.
L-għawġ kompla fil-Lvant, b'kunflitt imġedded bejn Naranjo u Caracol. Naranjo rebħet għalkollox kontra Caracol fis-680 iżda d-dinastija ta' Naranjo għebet fi żmien sentejn u bint B'alaj Chan K'awiil stabbiliet dinastija ġdida hemmhekk fis-682, li jindika li x'aktarx Calakmul kienet intervjeniet b'mod deċiżiv biex tqiegħed vassall fuq it-tron. Il-patrunaġġ ta' Yuknoom Che'en II bħala Sinjur hija rreġistrata f'firxa ta' bliet importanti, inkluż El Peru fejn issorvelja l-inkurunazzjoni ta' K'inich B'alam bħala re u fejn saħħaħ ir-rabta biż-żwieġ ta' prinċipessa ta' Calakmul ma' re. Il-poter ta' Calakmul kien estiż saħansitra sax-xatt tat-Tramuntana tal-Lag ta' Petén Itzá, fejn Motul de San José ġie rreġistrat bħala l-vassall tagħha fis-seklu 7, għalkemm kienet allinjata tradizzjonalment ma' Tikal. Yuknoom Che'en II ggarantixxa l-lealtà ta' tliet ġenerazzjonijiet ta' rejiet f'Cancuen, 245 kilometru (152 mil) fin-Nofsinhar, u ssorvelja l-inkurunazzjoni ta' mill-inqas tnejn minnhom, fis-656 u fis-677. Ir-re Yuknoom Che'en II kien involut, direttament jew indirettament, fl-inkurunazzjoni ta' re f'Moral fil-Punent f'Tabasco u wieħed mill-persuni nobbli ta' Yuknoom issorvelja ritwal f'Piedras Negras tul ix-xatt tal-Gwatemala tax-xmara Usumacinta. Yuknoom Che'en II miet meta kellu xi tmenin sena, x'aktarx fil-bidu tas-686. Meta miet, Calakmul kienet l-iżjed belt setgħana fl-artijiet baxxi ċentrali tal-Maja.
Yuknoom Yich'aak K'ak' laħaq wara Yuknoom Che'en II u l-inkurunazzjoni tiegħu fit-3 ta' April 686 ġiet irreġistrata fuq il-monumenti ta' Dos Pilas u ta' El Peru. Huwa twieled fis-649 u x'aktarx li kien iben il-predeċessur tiegħu. Diġà kellu kariga għolja qabel ma sar re u jaf kien responsabbli għas-suċċessi l-kbar tal-aħħar parti tar-renju ta' Yuknoom Che'en II. Huwa żamm il-lealtà ta' K'inich B'alam ta' El Peru u ta' B'alaj Chan K'awiil ta' Dos Pilas u kiseb dik ta' K'ak' Tiliw Chan Chaak fis-693, meta ġie inkurunat fuq it-tron ta' Naranjo meta kellu ħames snin. Madankollu, it-testi fuq il-monumenti skolpiti ma jiżvelawx il-kumplessità sħiħa tal-attività diplomatika, li toħroġ tassew fid-dieher permezz ta' vażun impitter taċ-ċeramika minn Tikal, li turi ambaxxatur tar-re ta' Calakmul għarkopptejh quddiem ir-re inkurunat ta' Tikal u jagħtih ġieħ. Erba' snin wara biss, f'Awwissu 695, iż-żewġ stati reġgħu kienu fi gwerra. Yuknoom Yich'aak K'ak' mexxa l-ġellieda tiegħu kontra Jasaw Chan K'awiil I f'battalja katastrofika li wasslet għat-telfa ta' Calakmul u għall-qbid tax-xbieha tad-divinità ta' Calakmul imsejħa Yajaw Maan. Mhuwiex magħruf x'sar minn Yuknoom Yich'aak K'ak'; skultura tal-istukko minn Tikal turi priġunier u r-re jissemma fil-kitba ta' akkumpanjament iżda mhuwiex ċert jekk il-priġunier u r-re humiex l-istess persuna. Dan l-avveniment immarka t-tmiem tal-apoġew ta' Calakmul, l-attività diplomatika għebet u inqas bliet bdew jirrikonoxxu r-re ta' Calakmul. Ma hemm l-ebda stele wieqfa fil-qalba tas-sit li tirreġistra lil Yuknoom Yich'aal K'ak, għalkemm hemm uħud fil-Grupp tal-Grigal u żewġ steli mkissrin ġew midfuna fl-Istruttura 2.
Rejiet ta' wara
Il-mexxej li jmiss ta' Calakmul, magħruf bħala Dinja Maqsuma, jissemma fuq par għadmiet imnaqqxin fil-qabar tar-re ta' Tikal, Jasaw Chan K'awiil I. Dan kien qed jirrenja minn Novembru 695 iżda mhuwiex magħruf jekk kienx membru leġittimu tad-dinastija ta' Calakmul jew jekk sempliċement tpoġġa minn Tikal.
Ir-re magħruf li jmiss uża għadd ta' varjanti ta' ismijiet, u jissemma b'segmenti differenti ta' ismijiet fi ħdan Calakmul u lil hinn minnha. Interpretazzjoni parzjali ta' ismu hija Yuknoom Took' K'awiil. Dan tella' seba' steli biex jiċċelebra avveniment kalendarju fis-702 u jissemma f'Dos Pilas f'dik is-sena, li x'aktarx turi li Dos Pilas kienet għadha vassall ta' Calakmul. El Peru baqgħet ukoll vassall u Yuknoom Took' K'awiil inkuruna re ġdid hemmhekk f'data mhux magħrufa. La Corona ngħatat reġina minn Yuknoom Took'. Naranjo baqgħet leali wkoll. Yuknoom Took' K'awiil ikkummissjona seba' steli oħra sabiex jimmarka tmiem il-K'atun tas-731. Telfa oħra mġarrba kontra Tikal ġiet irreġistrata fuq artal skolpit f'dik il-belt, li x'aktarx imur lura għal xi żmien bejn is-733 u s-736, fejn jidher re maqbud minn Calakmul u probabbilment l-ismijiet ta' Yuknoom Took' K'awiil.
Calakmul u Quiriguá
daqsminuri|248x248px|Dettall ta' affresk ta' Calakmul. Wara dan, l-istorja rreġistrata ta' Calakmul hija pjuttost vaga, kemm minħabba l-istat tal-monumenti fil-belt stess kif ukoll minħabba l-preżenza politika mnaqqsa tagħha fuq livell usa' tal-Maja. Wamaw K'awiil jissemma f'Quiriguá fil-periferija tan-Nofsinhar tal-Mesoamerka. Quiriguá tradizzjonalment kienet vassall tal-ġar tagħha fin-Nofsinhar, Copán, u fis-724 Uaxaclajuun Ub'aah K'awiil, ir-re ta' Copán, inkuruna lil K'ak' Tiliw Chan Yopaat fuq it-tron ta' Quiriguá bħala l-vassall tiegħu. Sas-734 K'ak' Tiliw Chan Yopaat kien wera li ma kienx baqa' leali lejn Copán meta beda jirreferi għalih innifsu bħala k'ul ahaw, jiġifieri sinjur sagru, minflok it-terminu inferjuri ahaw, jiġifieri sinjur subordinat; fl-istess żmien beda juża l-glifika emblematika ta' Quiriguá tiegħu stess. Dan l-att lokali ta' ribelljoni jidher li kien parti mit-taqbida politika ikbar bejn Tikal u Calakmul. Fis-736, sentejn biss wara, K'ak' Tiliw Chan Yopaat laqa' żjara ta' Wamaw K'awiil ta' Calakmul, filwaqt li Copán kienet waħda mill-eqdem alleati ta' Tikal. It-twaqqit ta' din iż-żjara mir-re ta' Calakmul hija ferm sinifikanti, għaliex inzertat bejn l-inkurunazzjoni ta' K'ak' Tiliw Chan Yopaat fuq it-tron ta' Quiriguá bħala vassall ta' Copán u r-ribelljoni sfaċċata li seħħet wara. Dan jissuġġerixxi sew li Calakmul sponsorjat ir-ribelljoni ta' Quiriguá sabiex iddgħajjef lil Tikal u tikseb aċċess għar-rotta kummerċjali rikka tal-Wied ta' Motagua. X'aktarx li l-kuntatt ma' Calakmul kien inbeda ftit wara li K'ak' Tiliw Chan Yopaat tela' fuq it-tron. Fis-738 K'ak' Tiliw Chan Yopaat ħataf lir-re setgħan iżda anzjan ta' Copán, Uaxaclajuun Ub'aah K'awiil. Kitba mnaqqxa f'Quiriguá, għalkemm diffiċli biex tinterpretaha, tissuġġerixxi li l-ħtif seħħ fis-27 ta' April 738, meta Quiriguá ħatfet u ħarqet ix-xbihat tal-injam tad-divinitajiet patruni ta' Copán. Ir-re maħtuf ittieħed lura f'Quiriguá u fit-3 ta' Mejju 738 ġie maqtul b'qtugħ ir-ras f'ritwal pubbliku.
Fil-perjodu Klassiku Aħħari, l-alleanza ma' Calakmul sikwit ġiet assoċjata mal-wegħda ta' appoġġ militari. Il-fatt li Copán, belt ferm iktar b'saħħitha minn Quiriguá, ma rnexxilhiex tirritalja kontra l-eks vassall tagħha jimplika li beżgħet mill-intervent militari ta' Calakmul. Calakmul stess kienet biżżejjed 'il bogħod minn Quiriguá li K'ak' Tiliw Chan Yopaat ma beżax li jaqa' direttament taħt is-setgħa tagħha bħala stat vassall sħiħ, anke jekk x'aktarx li Calakmul bagħtet xi ġellieda biex tgħin fit-telfa ta' Copán. Minflok, l-alleanza milli jidher kienet waħda ta' vantaġġi reċiproċi: Calakmul irnexxielha ddgħajjef alleat setgħan ta' Tikal filwaqt li Quiriguá kisbet l-indipendenza tagħha.
Kollass
Ħames steli kbar ittellgħu fis-741, għalkemm isem ir-re responsabbli ma jinqarax fuq il-ħamsa li huma u tlaqqam bħala l-Mexxej Y. Il-preżenza ta' Calakmul fir-reġjun usa' tal-Maja kompliet tmajna bit-telfa li ġarrbu żewġ alleati kbar tal-belt kontra Tikal. El Peru tilfet fis-743 u Naranjo tilfet sena wara. Dan irriżulta fil-kollass finali tan-network ta' alleanzi ta' Calakmul li xi darba kien daqstant setgħan, filwaqt li Tikal reġgħet kisbet poter kbir.
Fis-751 il-Mexxej Z tella' stele li qatt ma tlestiet, flimkien ma' oħra bir-ritratt ta' reġina. Taraġ bil-ġeroglifiċi jsemmi lil xi ħadd imsejjaħ B'olon K'awiil bejn wieħed u ieħor fl-istess żmien. B'olon K'awiil kien re sas-771 meta tella' żewġ steli u ssemma f'Toniná fis-789. Is-siti fit-Tramuntana ta' Calakmul esperjenzaw tnaqqis fl-influwenza tagħha sa dan iż-żmien, u tfaċċaw stili arkitettoniċi ġodda influwenzati minn siti ferm iktar fit-Tramuntana fil-Peniżola tal-Yucatan.
Fis-790 inbena monument għalkemm isem il-mexxej responsabbli ma ġiex ippreservat. Fit-800 inbnew tnejn oħra u fit-810 inbnew tlieta oħra. L-ebda monument ma nbena biex ifakkar it-tmiem importanti tal-Bak'tun tat-830 u jista' jkun li l-awtorità politika kienet diġà kkrollat sa dak iż-żmien. Bliet importanti bħal Oxpemul, Nadzcaan u La Muñeca li xi darba kienu vassalli ta' Calakmul, issa kienu qed itellgħu l-monumenti tagħhom stess, fejn qabel ma tantx kienu tellgħu wisq; uħud minnhom baqgħu jipproduċu monumenti ġodda saħansitra sat-889. Dan kien proċess parallel għall-avvenimenti li seħħew f'Tikal. Madankollu, hemm evidenza b'saħħitha ta' preżenza tal-elit fil-belt sad-900 W.K., u possibbilment anke wara.
Fit-849, Calakmul issemmiet f'Seibal fejn mexxej jismu Chan Pet attenda ċ-ċerimonja ta' tmiem il-K'atun; ismu jaf ġie rreġistrat ukoll fuq biċċa ċeramika miksura f'Calakmul stess. Madankollu, wisq probabbli Calakmul ma kinitx għadha teżisti bħala stat importanti sa dan iż-żmien. L-aħħar mewġa ta' attivitajiet seħħet fl-aħħar tas-seklu 9 jew fil-bidu tas-seklu 10. Stele ġdida ttellgħet, għalkemm id-data tirreġistra biss il-jum, mhux id-data sħiħa. Il-jum irreġistrat jaf kien fit-899 jew fid-909, wisq probabbli din tal-aħħar. Hemm ftit monumenti li nbnew saħansitra wara, għalkemm l-istil tagħhom huwa pjuttost grezz, u jirrappreżentaw l-isforzi tal-kumplament ta' popolazzjoni li ppruvat iżżomm it-tradizzjoni Klassika tal-Maja. Anke l-kitbiet imnaqqxa fuq dawn il-monumenti huma imitazzjonijiet bla sens tal-kitba ġeroglifika tal-imgħoddi.
Il-bċejjeċ taċ-ċeramika li jmorru lura għall-perjodu Klassiku Terminali mhumiex komuni 'l barra mill-qalba tas-sit, u dan jissuġġerixxi li l-popolazzjoni tal-belt kienet ikkonċentrata fiċ-ċentru tal-belt fl-aħħar fażi tal-okkupazzjoni ta' Calakmul. Il-maġġoranza tal-popolazzjoni li kienet għadha ħajja x'aktarx li kienet tikkonsisti minn nies ordinarji li kienu okkupaw l-arkitettura tal-elit tal-qalba tas-sit, iżda t-tlugħ kontinwu ta' steli sal-bidu tas-seklu 10 u l-preżenza ta' oġġetti importati ta' status għoli bħal metall, ossidjana, ġada u qxur tal-baħar, jindikaw okkupazzjoni kontinwa minn xi familja rjali sal-abbandun finali tal-belt. Il-Maja ta' Kejache li jitkellmu bil-lingwa Maja tal-Yucatan u li għexu fir-reġjun għall-ħabta tal-kuntatt mal-Ispanjoli fil-bidu tas-seklu 16 jaf kienu d-dixxendenti tal-abitanti ta' Calakmul.
Storja moderna
Calakmul ġiet irrapportata għall-ewwel darba minn Cyrus Lundell fl-1931. Sena wara huwa informa lil Sylvanus Morley bl-eżistenza tas-sit u bil-preżenza ta' iktar minn 60 stele. Morley żar il-fdalijiet hu stess f'isem l-Istitut ta' Carnegie ta' Washington fl-1932. Fis-snin 30 tas-seklu 20 saru stħarriġiet li mmappjaw il-qalba tas-sit u li rreġistraw 103 steli. L-investigazzjonijiet waqfu fl-1938 u l-arkeologi ma reġgħux lura fis-sit qabel l-1982 meta William J. Folan mexxa proġett f'isem l-Università Awtonoma ta' Campeche, u baqa' jaħdem f'Calakmul sal-1994. F'Calakmul attwalment qed isir proġett fuq skala kbira tal-Istitut Nazzjonali tal-Antropoloġija u l-Istorja (INAH) taħt it-tmexxija ta' Ramón Carrasco.
Sit ta' Wirt Dinji
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' sitt kriterji tal-għażla kulturali u naturali tal-UNESCO: il-kriterju (i) "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; il-kriterju (ix) "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta proċessi ekoloġiċi u bijoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-evoluzzjoni u fl-iżvilupp ta' ekosistemi u ta' komunitajiet ta' pjanti u ta' annimali terrestri, tal-ilma ħelu, kostali u tal-baħar"; u l-kriterju (x) "Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-diversità bijoloġika, inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta' valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-xjenza jew tal-konservazzjoni".
Greenpeace
Il-Greenpeace (maqluba litteralment għall-Malti: Paċi ħadra) hija għaqda ambjentali internazzjonali. Hija taħdem biex tbiddel il-politika tal-gvernijiet u l-industriji li jheddu id-dinja naturali. Greenpeace tiġbed l-attenzjoni għall-perikli li l-ambjent jsofri b'azzjonijiet bħat-tħaffir għaż-żejt fil-baħar, l-ittestjar ta' bombi nukleari u r-rimi ta' żibel radjoattiv fl-oċeani. Hija ukoll t'opponi l-qbid tal-baleni, it-tifrix t'armi nukleari u t-theddid lill-ambjent selvaġġ minħabba l-kaċċa, t-tniġġis u t-telf ta' l-abitat naturali.
Azzjonijiet
Jag heter kalle och ska äta Frukost om en timme.
Storja
Il-Greenpeace twaqqfu fil-Kanada fl-1971. Hija ġibdet l-attenzjoni internazzjonali permezz ta' l-isforzi tagħha biex issalva l-baleni u għall-oppożizzjoni tagħha lejn il-qtil ta' tip t'iljun il-baħar, magħruf bħala harp seal, mal-kosta ta' Newfoundland. Fl-1985, membri tal-Greenpeace ippjanaw biex jużaw il-vapur tagħhom, ir-Rainbow Warrior, biex jipprotestaw kontra it-testijiet nukleari Franċiżi fil-Paċifiku t'isfel. Imma splużżjoni għerqet il-vapur fil-port ta' Auckland fi New Zealand, u nqatel fotografu tal-Greenpeace. Uffiċjali tal-gvern Franċiż ammettew ir-responsabiltà tagħhom fl-għarqien tal-vapur, u l-Ministru tad-Difiża rriżenja.
2007
Is-sena 2007 (MMVII), hi sena komuni li bdiet bil-jum tat-Tnejn fil-kalendarju Gregorjan. Hi s-sitt sena tas-seklu 21 u tat-tilett millenju, li t-tnejn bdew fl-1 ta' Jannar, 2001.
Din is-sena tinqara bħala "l-elfejn u sebgħa".
L-2007 hi sena ta':
Il-UNESCO qed tiċċelebra il-15-il anniversarju f'din is-sena.
Grupp B tal-Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2008
Grupp B tal-Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2008 hu wieħed mill-erba' gruppi tal-Kampjonati Ewropej 2008. L-ewwel partiti tal-grupp intlagħbu fit-8 ta' Ġunju, 2008, u l-logħob tlestew nhar is-16 ta' Ġunju 2008. Is-sitt partiti ntlagħbu fl-Awstrija, fil-bliet ta' Vjenna u Klagenfurt. Il-grupp kien jikkonsisti minn nazzjonijiet mill-Ewropa Ċentrali; wieħed mill-ospiti, l-Awstrija, il-Kroazja, il-Ġermanja u l-Polonja. L-Awstrija u l-Polonja kienu qed jagħmlu d-debutt fil-Kampjonati Ewropej.
Il-Kroazja sar l-ewwel tim li kkwalifika għall-kwarti tal-finali minn Grupp B meta wara r-rebħa ta' 1–0 kontra l-Awstrija, huma kisbu rebħa ta' 2–1 kontra l-Ġermanja. Dan ir-riżultat, flimkien mal-pari ta' 1–1 mal-Polonja, kien ifisser li l-Kroazja spiċċat l-ewwel post tal-grupp. It-tieni post għall-kwarti tal-finali kienet deċiża fl-aħħar sett ta' partiti, bil-Ġermanja tirbaħ lill-Awstrija b'gowl minn Michael Ballack, fejn b'hekk għamlet li r-riżultat fil-partita bejn il-Kroazja u l-Polonja, ikun wieħed irrelevanti. Il-gowl ta' Ivan Klasnić kien ifisser li l-Kroazja kienet l-ewwel tim li akkwistat il-massimu tal-punti fil-fażi tal-gruppi.
Jacob Bernoulli
Jacob Bernoulli (magħruf ukoll bħala jew Jacques) (27 Diċembru, 1654 - Awissu 16, 1705) kien wieħed mill-matematiċi prominenti ħafna fil-familja Bernoulli.
Jacob Bernoulli twieled f'Basel, fl-Iżvizzera. Mexa ma' xewqet missieru u studja t-teoloġija u daħal fil-ministeru tal-knisja Kalvinista. Imma kontra xewqat il-ġenituri tiegħu, studja wkoll il-matematika u l-astronomija. Ivvjaġġa madwar l-Ewropa mill-1676 sal-1682 fejn tgħallem dwar l-aħħar skoperti fil-matematika u x-xjenzi, li fosthom kien hemm ix-xogħol ta' Robert Boyle u Robert Hooke.
Meta rritorna lejn Basel fl-1682, waqqaf skola għall-matematika u x-xjenzi. Inħatar professur tal-matematika fl-Università ta' Basel fl-1687 u baqa' f'din il-kariga għall-bqija ta' ħajtu.
Bernoulli għażel il-figura ta' spirali logaritmika u l-motto Eadem mutata resurgo (Mibdul imma l-istess, nerġa' nirxoxta") għal-lapida tal-qabar tiegħu; però l-ispirali fuq il-lapida hi spirali Arkimedeja . "[Jacques Bernoulli] kiteb li l-ispirali logaritmika tista' tintuża bħala simbolu, jew ta' fortitudni u l-kostanza fl-diffikultajiet, jew tal-ġisem uman, li wara l-bidliet kollha tiegħu, anki wara l-mewt, se jiġi restawrat eżatt u perfett’ ”. Jacob kellu tmien ulied, ħamsa bniet u tlieta subien.
Papat ta' Avignon
thumb|upright=1.5|Il-faċċata tal-Palazz tal-Papiet f'Avignon
Il-Papat ta' Avignon jirreferi għar-residenza tal-Papa f'Avignon (Franza). Din ir-residenza 'l bogħod mir-residenza storika f'Ruma (l-Italja) minn żmien San Pietru, hi maqsuma f'żewġ perjodi konsekuttivi:
Il-viżjoni politika tal-imperaturi tal-Imqaddes Imperu Ruman Ġermaniku
thumb|right|Ottun I u l-Papa Ġwanni XII, minjatura tal-1450
Fis-seklu 9 l-Imperu Karolinġjan sfaxxa. L-awtorità tar-re infexxet fix-xejn, l-iżjed minħabba li l-armata Karolinġjana kienet qiegħda tinħela fuq strateġija offensiva bl-organizzazzjoni ta' kampanji annwali biex jissottomettu lill-ġirien (fil-fatt biex iġegħluhom iħallsu t-tribut). Din il-loġistika tqila ma setgħetx tlaħhaq mal-attakki ta' malajr u bla waqfien mis-Saraċeni, il-Vikingi u l-Maġari, li l-vantaġġ ewlieni tagħhom kien il-mobbiltà. Għalhekk, id-difiża kellha ssir fuq responsabbiltà lokali. Fis-seklu 10 il-kastelli infirxu ma' kullimkien, kultant illelagalment u s-sidien tagħhom kienu jipproteġu u jiggvernaw it-territorji ta' madwarhom. F'dawn iż-żminijiet inċerti ta' invażjonijiet u gwerer privati kontinwi, l-abitanti kienu jinġabru fil-qrib tal-kastell u dan kien jilleġittima l-kastellan u l-bannu sinjorali. Il-kastellan kien jista' jimponi fuqhom taxxi, tributi, xogħol obbligatorju, u bannilitajiet (ħlas għall-użu bil-fors ta' tagħmir manorjali: fran, imtieħen ...) miġburin mis-surġenti tiegħu. Ta' dan, fil-kastell kien ikun hemm l-ikel maħżun għal meta kien ikollhom jiskennu fih fil-każ ta' sakkeġġ. It-tentattivi biex jiġi nponut id-dritt tal-bannu fuq il-marġini tat-territorju kkontrollat u l-konflitti tas-suċċessjoni minħabba l-introduzzjoni reċenti tad-dritt tal-maġġurask spiċċaw regolarment fi gwerer privati.
Bħal Ottun I, Ottun III wkoll kien jindaħal fl-affarijiet tal-papat. Beda biex jiżgura li jiġi elett kuġinuh Bruno fis-siġġu papali. Ħeles mill-inkwiet bejn il-papa u n-nobbli Rumani. F'dokument li ħareġ f'Jannar tal-1001, ir-relazzjonijiet bejn il-Papa Silvestru II u l-Imperatur ġew definiti mill-ġdid. Ottun III għamilha ċara li d-Donazzjoni ta' Kostantinu kienet falza u rrifjuta li jikkonferma l-Privilegium Ottonianum . L-imperatur ta lill-papa tmien kontej ta' Pentapli, imma dawn kienu b'rigal u mhux bi dritt. L-Imperatur kien iqis lilu nnifsu bħala "lsir tal-appostli", ir-rappreżentant dirett ta' Pietru u responsabbli għall-wirt tiegħu. Hekk qiegħed lilu nifsu fuq l-istess livell bħall-Papa u xtaq jiggverna l-Kristjaneżmu u jippresiedi fuq is-sinodi.
Ir-riforma u l-espansjoni tal-Kristjaneżmu
right|thumb|220px|Il-moviment tal-paċi ta' Alla u t-tliet ordnijiet fis-soċjetà medjevali Il-knisja ma żgiċċatx it-tqanqil tas-sekli 9 u 10. Xi karigi ta' superjuri, parrokkjali jew ekleżjastiċi ingħataw 'il-lajċi biex dawn jattiraw il-klijentela, u d-dixxiplina monastika illaxkat, il-livell kulturali tal-qassisin waqa'. Min-naħa l-oħra il-ftit monasteri li żammew imġiba irreprensibbli kisbu awtorità morali kbira.
Meta bdiet toqrob is-sena elf, kien hemm tiġdid kbir fil-ħerqa reliġjuża. Il-fidili bdew jinteressaw ruħhom ħafna fit-tniddif minn dnubiethom. B'mod partikolari il-monasteri serji bdew jirċievu ħafna donazzjonijiet għall-assuluzzjoni wara l-mewt. Iżjed u iżjed nies ta' integrità kbira bdew jintgħażlu bħala abbatijiet u xi wħud minnhom bħal Guliermu ta' Akwitanja wasal biex ta l-awtonomija u l-immunità lill-monasterji li kienu jagħżlu l-abbati tagħhom. Dan sar fil-każ tal-abbatija ta' Cluny. Xi monasterji oħra użaw ċertifikati foloz ta' immunità biex jiksbu l-awtonomija.
Minn dawn kollha, Cluny kellha l-akbar żvilupp u influwenza. Taħt it-tmexxija dinamika ta' abbatijiet bħal Odon, Maïeul jew Odilon de Mercœur, l-Abbatija ħolqot monasteri oħra marbutin magħha u malajr saret ordni qawwija ħafna (fid-994, l-ordni ta' Cluny diġà kellha 34 kunvent) ) . Waħda mis-saħħiet kbar ta' Cluny kienet li kienet tirrekluta ħafna mill-membri tagħha u partikolarment l-abbatijiet mill-aristokrazija.
L-ordni appoġġat attivament il-moviment tal-Paċi ta' Alla, li bl-użu tal-mobilizzazzjoni popolari u l-appoġġ tas-setgħat, daħħal il-moralità fl-imġiba tal-kavallieri spiss responsabbli għall-abbużi fl-impożizzjoni tad-dritt tal-bannu. Fil-waqt li għamlet dan, il-Knisja imponiet mudell ta' soċjetà maqsuma fi tliet ordnijiet.