cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Torri Mmejjel ta' Pisa
Arkitett
Kien hemm kontroversja dwar l-identità reali tal-arkitett tat-Torri Mmejjel ta' Pisa. Għal ħafna snin, id-disinn ġie attribwit lil Guglielmo Pisano u lil Bonanno Pisano, artist residenti tal-belt fis-seklu 12, li kien magħruf għall-fużjonijiet bil-bronż, partikolarment fil-Katidral ta' Pisa. Pisano telaq minn Pisa fl-1185 u mar Monreale, fi Sqallija, fejn għex kważi sal-aħħar ta' ħajtu qabel ma reġa' lura Pisa u miet f'belt twelidu. Biċċa bronż fondut b'ismu ġiet skoperta quddiem it-torri tal-kampnar fl-1820, iżda jaf din setgħet kienet marbuta mal-bieb tal-bronż fil-faċċata tal-katidral li nqered fl-1595.Studju li sar fl-2001 jidher li jindika li Diotisalvi kien l-arkitett oriġinali tat-Torri Mmejjel ta' Pisa, minħabba ż-żmien meta nbena u l-affinità ma' xogħlijiet oħra ta' Diotisalvi, b'mod partikolari t-torri tal-kampnar ta' San Nikola u l-Battisterju f'Pisa stess.
Kostruzzjoni
daqsminuri|257x257px|Is-sensiela ta' arkati mal-ħajt mingħajr fetħiet u kolonni b'kapitelli Korinzji. Il-kostruzzjoni tat-torri tal-kampnar saret fi tliet stadji tul 199 sena. Fil-5 ta' Jannar 1172, Donna Berta di Bernardo, armla u residenta tad-dar tal-Opera di Santa Mariaa, ħalliet sittin sold lill-Opera Campanilis petrarum Sancte Marie. Is-somma dak iż-żmien intużat biex jinxtraw ftit ġebliet li għadhom jiffurmaw parti mill-bażi tat-torri tal-kampnar. Fid-9 ta' Awwissu 1173, tħejjew il-pedamenti tat-torri. Ix-xogħlijiet fuq l-ewwel sular tat-torri tal-kampnar tal-irħam abjad inbdew fl-14 ta' Awwissu tal-istess sena matul perjodu ta' suċċess militari u prosperità. Dan is-sular fih sensiela ta' arkati mal-ħajt mingħajr fetħiet u kolonni b'kapitelli Korinzji. Kważi erba' sekli wara, Giorgio Vasari kiteb: "Guglielmo, skont dak li kien qed jintqal, fl-1174, flimkien mal-iskultur Bonanno, ħejjew il-pedamenti tat-torri tal-kampnar tal-Katidral ta' Pisa".
xellug|daqsminuri|257x257px|It-Torri Mmejjel ta' Pisa fl-1890 It-torri beda jċedi wara l-kostruzzjoni kienet waslet sat-tieni sular fl-1178. Dan seħħ minħabba li l-pedamenti ta' xi tliet metri, kienu ġew stabbiliti fuq art dgħajfa u mhux stabbli, jiġifieri d-disinn kien difettuż mill-bidu nett. Sussegwentement, il-kostruzzjoni waqfet għal kważi seklu, peress li r-Repubblika ta' Pisa kienet kważi dejjem involuta f'battalji ma' Genova, Lucca u Firenze. B'hekk, kien hemm biżżejjed żmien biex l-art ta' taħt il-pedamenti toqgħod. Li kieku ma kienx hemm dan l-intervall twil fil-kostruzzjoni, wisq probabbli t-Torri Mmejjel ta' Pisa kien jaqa' għalkollox. Fis-27 ta' Diċembru 1233, il-ħaddiem Benenato Bottici, iben Gerardo Bottici, issorvelja t-tkomplija tal-kostruzzjoni tat-torri tal-kampnar.
daqsminuri|308x308px|Lapida li tfakkar l-esperimenti li kien iwettaq Galileo f'Pisa Is-seba' sular tlesta fl-1319. Fl-1372 ġie miżjud il-kompartiment tal-qniepen. Dan inbena minn Tommaso di Andrea Pisano, li rnexxielu joħloq armonija l-elementi Gotiċi tal-kompartiment tal-qniepen mal-istil Rumanesk tat-torri tal-kampnar. B'kollox hemm seba' qniepen, waħda għal kull nota tal-iskala maġġuri mużikali. L-ikbar qanpiena tpoġġiet fl-1655.
Gwerra
Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, l-Alleati ssuspettaw li l-Ġermaniżi kienu qed jużaw it-torri bħala post ta' osservazzjoni. Leon Weckstein, surġent tal-Armata tal-Istati Uniti mibgħut biex jikkonferma l-preżenza ta' truppi Ġermaniżi fit-torri, baqa' impressjonat bil-ġmiel tal-katidral u tat-torri tal-kampnar, u għalhekk reġa' bdielu li jordna attakk mill-ajru sabiex il-monumenti ma jinqerdux.
Restawr
xellug|daqsminuri|247x247px|Kontropiżijiet temporanji Saru diversi sforzi biex it-Torri Mmejjel ta' Pisa jiġi ddrittat jew minn tal-inqas ma jaqax għalkollox. Il-biċċa l-kbira ta' dawn l-isforzi ma rnexxewx; uħud saħansitra żiedu t-timjil. Fis-27 ta' Frar 1964, il-gvern tal-Italja talab l-għajnuna biex it-torri ma jitħalliex jaqa'. Madankollu, ġie kkunsidrat li l-grad ta' timjil kellu jibqa' kif inhu minħabba r-rwol li kellu għall-promozzjoni tat-turiżmu f'Pisa.
Mill-1993, bdew jitqiegħdu 870 tunnellata ta' kontropiżijiet taċ-ċomb ħdejn il-bażi tat-torri tal-kampnar, u b'hekk beda jiddritta kemxejn.
It-Torri Mmejjel ta' Pisa ngħalaq għall-pubbliku fis-7 ta' Jannar 1990, wara iktar minn żewġ deċennji ta' studji dwar l-istabbilizzazzjoni u xprunat mill-waqgħa f'daqqa tat-Torri Ċiviku ta' Pavia fl-1989. Il-qniepen tneħħew biex jitnaqqas ftit mill-piż, u twaħħlu kejbils tal-azzar mit-tielet sular u li ġew ankrati diversi metri lil hinn mit-Torri ta' Pisa. L-appartamenti u d-djar li kieku kienu jiġu milquta f'każ li t-torri kellu jaqa' ġew evakwati għas-sikurezza. Il-metodu li ntgħażel għall-prevenzjoni tal-waqgħa tat-torri kien li jitnaqqsu kemxejn il-gradi tat-timjil tiegħu billi jitneħħew 38 metru kubu ta' ħamrija minn taħt it-torri min-naħa olzata mill-art. Il-gradi tat-timjil tat-torri tal-kampnar tnaqqsu b'45 ċentimetru, u b'hekk it-torri reġa' lura għal kif kien fl-1838. Wara deċennju ta' rikostruzzjoni korrettiva u sforzi ta' stabbilizzazzjoni, it-torri reġa' nfetaħ għall-pubbliku fil-15 ta' Diċembru 2001, u ġie ddikjarat li kien stabbli għal minn tal-inqas 300 sena oħra. B'kollox, tneħħew 70 tunnellata metrika ta' ħamrija.
Wara fażi ta' tisħiħ strutturali mill-1990 sal-2001, it-torri sarlu restawr gradwali tas-superfiċe biex il-ħsara viżibbli tiġi restawrata, l-iktar il-korrożjoni u s-swidija mit-tniġġis. Dawn kienu waslu fi stat gravi minħabba l-età tat-torri u mill-esponiment tiegħu għar-riħ, għax-xita u għat-tniġġis. F'Mejju 2008, l-inġiniera ħabbru li t-torri kien ġie stabbilizzat u għall-ewwel darba fl-istorja tiegħu kien waqaf jiċċaqlaq. Huma ddikjaraw li kien se jibqa' stabbli għal minn tal-inqas 200 sena. Wara għoxrin sena ta' xogħlijiet ta' tindif tat-tniġġis u tal-ħmieġ minn fuq l-irħam abjad tat-torri tal-kampnar b'diversi armar imwaħħal miegħu, fit-22 ta' April 2011 ix-xogħlijiet tlestew għalkollox kemm fuq barra kif ukoll fuq ġewwa u tneħħa l-armar kollu tar-restawr.
Terremoti
Minn tal-inqas erba' terremoti b'saħħithom heżżew ir-reġjun mill-1280 'l hawn, iżda t-Torri Mmejjel ta' Pisa baqa' qawwi u sħiħ sa llum. Ir-raġuni ma kinitx magħrufa qabel ma grupp ta' riċerkaturi ta' 16-il inġinier bdew jinvestigaw. Ir-riċerkaturi kkonkludew li t-Torri ta' Pisa seta' jiflaħ it-theżżiżiet minħabba l-interazzjoni dinamika bejn il-ħamrija u l-istruttura: l-għoli u r-robustezza tat-Torri ta' Pisa, flimkien mal-ħamrija ratba taħt il-pedamenti, jinfluwenzaw il-karatteristiċi tal-vibrazzjoni tal-istruttura b'tali mod li t-torri tal-kampnar ma jbatix mir-risonanza meta l-art tiċċaqlaq minħabba xi terremot. L-istess ħamrija ratba taħt il-pedamenti li kkawżat it-timjil u wasslet biex it-torri kważi jasal biex jaqa' għalkollox, fil-każ tat-terremoti salvatu.
Tagħrif tekniku
daqsminuri|200px|Skema tat-Torri Mmejjel ta' Pisa
Meknès
Meknès hi waħda mill-erbat ibliet imperjali tal-Marokk. Kienet il-belt kapitali tas-sultan Mulej Ismagħil mill-1672 sal-1727. Għandha popolazzjoni ta' 550,000 ruħ u hi s-sitt l-ikbar belt tal-pajjiż. Il-Medina ta' Meknès tniżżlet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1996.
Sit ta' Wirt Dinji
250px|thumb|Bab Mansour|xellug Il-Medina ta' Meknès ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1996.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".
Casablanca
Casablanca (bl-Għarbi الدار البيضاء, "addar al-baïda" li tfisser "id-dar il-bajda") hija l-belt kapitali ekonomika tal-Marokk u l-akbar belt tal-pajjiż. Għandha popolazzjoni ta' 2,949,805 ruħ.
Ewġenju Borg
L-ewwel snin
Ta' ħames snin, il-familja tiegħu marret toqgħod il-Ħamrun. F'żgħożitu Ewġenju kien iħobb ħafna l-futbol u l-ħbieb. Kien il-kap ta' sħabu li kienu jiltaqgħu f'għalqa fejn il-knisja ta' San Gejtanu, jilgħabu, jiċċajtaw u jpejpu qishom ċumnija. Wara eżami li għadda minnu mat-tieni darba, daħal it-Tarzna bħala mudellatur, sengħa li baqa' jżommha sakemm irtira, 40 sena wara.
Dixxiplu ta' Dun Ġorġ
Meta kellu xi dsatax-il sena iltaqa' għall-ewwel darba ma' Ġorġ Preca, li dik il-ħabta kien għadu qed jistudja għal qassis. Ewġenju kien qiegħed ma' sħabu ġo għalqa fejn kienu jiltaqgħu biex jilagħbu xi logħba futboll. Ġorġ waqaf jitkellem magħhom u talabhom sigarett. Il-Kjeriku Ġorġ poġġa bilqiegħda ħdejhom fuq ġebla u qagħad ikellimhom fuq it-tbatija ta' Ġesù Kristu. L-għada reġa' mar ikellimhom u għallimhom fuq Alla u baqa' jagħmel dan għal ħafna ġranet.
Però, kif jgħid l-istess Ewġenju: ‘Darba kif konna hemm, dar fuqi u qalli: Nhar il-Ħadd, int u jien immorru passiġġata flimkien, ġib biċċa ħobż... u xi ħaġa x'tixrob. U hekk għamilt; niftakar kont ħadt miegħi il-Bibbja bl-Ingliż billi ma kienx għad hawn bil-Malti. Morna l-istazzjon... dħalna ġo għalqa, u bilqiegħda fuq blata taħt siġra kont naqra mill-Bibbja u Dun Ġorġ joqgħod ifissirli. U din mhux darba għamilnieha. Konna ndumu siegħa u nofs, sagħtejn, u ġieli anki aktar, u mbagħad konna mmorru lura d-dar, u jiena kont nerġa' mmur insib lil sħabi.
Inqas minn sentejn wara l-ewwel laqgħa ta' Ewġenju Borg mal-Kjeriku Ġorġ Preca, Ġorġ sar qassis. Ġeġè, kif kien iħobb isejjaħlu l-istess Dun Ġorġ, beża' li kien se jitlef lil dan il-ħabib kbir għax fil-fehma tiegħu, billi issa kien sar qassis, Dun Ġorġ ma kienx sejjer ipoġġi fuq ġebla qalb l-għelieqi. Iżda Dun Ġorġ, li x-xewqa kbira tiegħu kienet li jixbaħ lil Ġesù, baqa' jiltaqa' magħhom.
Mhux talli hekk, talli fis-7 ta' Marzu 1907, Ġeġè‚ u sħabu krew dar b'żewġt ikmamar fejn bdew jiltaqgħu fiha kuljum wara x-xogħol u l-Ħadd filgħodu u wara nofsinhar. Meta Dun Ġorġ talab miż-żgħażagħ li ma jridx iżjed tipjip, ma kinitx faċli u b'mod speċjali għal Ewġenju li ġieli pejjep mitt sigarett f'ġurnata. Iżda Ewġenju‚ li kien jobdi lil Dun Ġorġ b'għajnejh magħluqa, mal-kliem ta' Dun Ġorġ, qabad il-pakkett tas-sigarett u ramieh dak il-ħin stess.
Ħaddiem tat-Tarzna
Bniedem bħal Ewġenju Borg ma setax ma jħallix influwenza kbira fost sħabu l-ħaddiema. L-ispirtu tiegħu baqa' jinħass fil-ħanut ("il-ħanut tal-appostli") fejn kien jaħdem fit-tarzna għal ħafna snin wara li rtira mix-xogħol. Il-ħaddiema t'hemmhekk kienu jinħassu mill-mod ta' kif kienu jġibu ruħhom li ma kinux bħall-oħrajn. Ewġenju "kien ħabib ma' kulħadd, stmat ħafna mis-superjuri tiegħu u bniedem li jħobb is-skiet. Bil-ħidma bieżla tiegħu Ewġenju wera kif bniedem jista' jitqaddes ukoll permezz tax-xogħol."
L-ewwel Superjur Ġenerali
Dun Ġorġ għażel lil Ewġenju Borg bħala l-ewwel superjur ġenerali tas-Soċjetà Mużewmina, għażla li ġiet konfermata b'elezzjoni mis-soċi fl-1926. L-editt tal-Arċisqof jgħid li Ewġenju Borg kien l-aktar membru fidil ta' Dun Ġorġ, doċli u li kien josserva r-Regola. Kien bniedem ta' talb u devot kbir tal-Ewkaristija. Minħabba f'hekk, hu kien miżmum bħala eżempju ħaj ta' kif għandu jkun membru tal-MUSEUM. Min-naħa tiegħu, Dun Ġorġ kien iqisu bħala dixxiplu fidil u, fl-assenza tiegħu, ġieli wkoll faħħar il-qdusija tiegħu.
Problemi ta' saħħa u l-mewt
Fl-1931, Ġeġè sar jaf li kien dijabetiku. Il-mewt t'ommu u missieru, li ġrat sena qabel, ħaffietlu t-triq għal din il-marda. Id-dijabete bdiet sa mill-bidu ddgħajjef lil Ewġenju minn saħħtu iżda minkejja dan hu baqa' sal-aħħar jaqdi dmiru lejn Alla, lejn il-MUSEUM u lejn ħutu l-bnedmin. Kien jipprova ma jħallix jum jgħaddi li ma jmurx jgħallem f'xi post jew ieħor. Kien konvint li bniedem bla tagħlim sod ma jistax iħobb lil Ġesù u jgħidlu "iva" b'qalbu kollha. Fl-1941 tah attakk gravi tal-marda u kulħadd ħaseb li se jmut iżda ftit wara għaddielu. Meta faqqgħet it-Tieni Gwerra Dinjija, Ewġenju u oħtu evakwaw flimkien ma' familja f'dar f'Ħal Balzan. Fl-1942 id-dar intlaqtet b'bomba, iġġarfet u qatlet lil oħtu Ġorġina. Ftit xhur wara mar jgħix mas-soċi interni ta' Ħaż-Żebbuġ.
L-ewwel ma ndifen kien l-Addolorata iżda mbagħad il-fdalijiet tiegħu ttieħdu fil-Kappella tal-Midalja Mirakoluża fil-Blata l-Bajda.
Kawża ta' Beatifikazzjoni
Nhar it-12 ta’ Marzu 1997, l-Arċisqof ħareġ l-editt biex tinbeda l-Kawża għall-Beatifikazzjoni ta’ Ewġenju Borg.
"Id-Dinja għamilnieha tagħna"
Fis-16 ta' Marzu 2016 kien imniedi dokumentarju qasir imma ta' kwalità għolja, maħdum minn Roberto D'Amato, student tal-MCAST u membru tal-MUSEUM, fuq il-ħajja ta' Ewġenju Borg.
Juli Zeh
Juli Zeh (twieldet fit-30 ta' Ġunju 1974) hija kittieba Ġermaniża. L-ewwel ktieb tagħha kien "Adler und Engel" (bil-Malti: Ajkli u Anġli). Fl-2001 żaret il-Bożnija u Ħerzegovina u kitbet il-ktieb "Die Stille ist ein Geräusch". Kotba oħra tagħha huma "Spieltrieb" u "Ein Hund läuft durch die Republik". Juli Zeh ilha tgħix f'Leipzig mill-1995.
L-aħħar ktieb li ħarġet kien jismu "Kleines Konversationslexikon für Haushunde".
Alfons Maria Galea
Alfons Maria Galea (twieled fit-23 ta' April 1861 – miet fit-30 ta' Lulju 1941), magħruf bħala s-Sur Fons, kien filantropu, senatur u awtur Malti.
Bin Pietru Pawl u Mary Carmen imwielda Galea, Alfons Maria kien ir-raba' fost sitt aħwa. Huwa ħa l-ewwel tagħlim fid-dar tal-ġenituri tiegħu mingħand l-għalliem u kittieb Annibale Preca li kien skrivan ma' missieru. Ta' tmien snin bagħtuh jistudja għand il-Ġiżwiti ta' Għawdex fejn dam tmien snin, u wara attenda l-Kulleġġ tal-Freres f'Marsilja.
Filantropu
Meta missieru, negozjant tad-drappijiet, irtira, Alfons ta' 19-il sena ħa f'idejh in-negozju. Ta' 32 sena żżewweġ lil Elizabeth Asphar, minn familja Indjana li kellha wkoll negozju tad-drappijiet u tal-ħaġar prezzjuż. Tliet snin wara Galea għalaq in-negozju għax ħass li dik ma kinitx il-linja tiegħu u beda jqassam ħafna minn ġidu lill-istituti tal-karità. Huwa ta l-art biex jitwaqqaf l-Istitut tas-Sależjani ta' Don Bosco f'Tas-Sliema fejn kien mar jgħix meta żżewweġ. Wara li ġie inawgurat il-bini fl-1904, l-Istitut serva bħala ċentru ta' rikreazzjoni u biex jiġbor is-subien li kienu jgħixu hemmhekk. Fl-1908 fetaħ il-Juventutis Domus u l-Oratorju tas-subien għat-tagħlim tad-Duttrina. Ċentri bħal dawn inbnew fiż-Żejtun, il-Mosta, Bormla u Għawdex. Fl-1939 Galea waqqaf ukoll ċentru fejn jitgħallmu l-bniet: l-Istitut ta' Santa Eliżabetta tas-Sorijiet Franġiskani f'Tas-Sliema. Ta donazzjonijiet ukoll lill-Isptar tal-Blue Sisters u pprovda l-għajnuna finanzjarja meħtieġa lill-Kunvent tal-Bon Pastur, f'Ħal Balzan. Galea ta sehmu wkoll fil-missjoni. Meta fl-1896 inħatar bħala Teżorier fil-Kumitat tal-Missjoni ntebaħ li biex in-nies jikkontribwixxu jridu jkunu konxji tal-faqar li hawn fid-dinja u dan wasslu biex jibda jippubblika l-Annali tal-Propagazzjoni tal-Fidi li kien joħroġ darba fix-xahar. Għal bosta snin kien il-President tal-Anglo-Maltese Bank u aktar tard fl-1915 laħaq it-Teżorier tal-Kurja tal-Isqof, u teżorier tas-Sorijiet Klarissi ta' San Ġiljan.
Politiku
Galea kien xhud fl-inkjesta tas-Sette Giugno 1919. Sentejn wara, il-Partit Laburista mmexxi mill-Kurunell William Savona kkontesta l-ewwel elezzjoni ġenerali li qatt saret f'Malta, dik tal-1921. Fiha l-Partit kiseb 23 % tal-voti u tella' żewġ senaturi, wieħed minnhom Alfons Maria Galea u l-ieħor kien dak li iktar tard sar Arċisqof ta' Malta, Monsinjur Mikiel Gonzi. Alfons Maria Galea serva ta' Senatur f'isem il-Partit Laburista fis-snin 1921-27. Tul dawn is-snin ħadem b'risq il-ħaddiem u l-batut billi semma' leħnu fuq l-istituti tal-karità, l-iskejjel tas-snajja', kundizzjonijiet xierqa fuq il-post tax-xogħol u t-tagħlim fl-iskejjel. Meta l-Partit Laburista ngħaqad b'Compact mal-Partit ta' Strickland, is-Sur Fons għażel li jinqata' mill-politika.
Awtur
Galea ħass il-ġibda għall-kitba meta kellu madwar 35 sena. Għall-ewwel beda jittraduċi. Il-kitbiet ta' Galea bil-Malti li kellhom l-għan li jedukaw u jgħallmu lill-poplu bla skola, l-aktar lill-fqar. Huwa beda jikteb bil-Malti bis-saħħa ta' Annibale Preca u l-ewwel xogħol tiegħu kien it-traduzzjoni ta' stejjer qosra mit-Taljan. Ix-xewqa kbira tiegħu kienet li jirtira min-negozju u l-kummerċ, kif fil-fatt għamel fl-1896, u jiddedika ħajtu għall-kitba.
F'Settembru 1899 beda joħroġ Il-Kotba tal-Mogħdija taż-Żmien li saru popolari ħafna tant li baqa' jippubblikahom sal-1915, san-numru 150. Kienu bħal enċiklopedija ta' storja, ġeografija, arkeoloġija, folklor, storja naturali u snajja'. Kiteb ukoll Muftieħ il-Ġenna (1889). Galea qaleb għall-Malti wħud mill-Kotba Mqaddsa mil-Latin għall-Malti, fosthom Ktieb il-Qwiel, is-Salmi, l-Għanja tal-Għanjiet, Ġob, Iżaija, il-Kotba tas-Slaten u l-Kotba tal-Makkabin.
Porta Nigra
daqsminuri|254x254px|Porta Nigra Il-Porta Nigra (li bil-Latin tfisser letteralment "bieb iswed" jew "daħla sewda") hija daħla Rumana fil-belt ta' Trier, il-Ġermanja. Illum il-ġurnata hija l-ikbar daħla Rumana fit-Tramuntana tal-Alpi. Hi waħda mid-disa' komponenti tas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO bit-titlu Monumenti Rumani, il-Katidral ta' San Pietru u l-Knisja tal-Madonna fi Trier.
Żmien ir-Rumani
Fi żmien ir-Rumani, il-Porta Nigra kienet parti minn sistema ta' erba' daħliet tal-belt, li kienu jinsabu fuq kull naħa tal-belt Rumana li kienet bejn wieħed u ieħor rettangolari. Kienet tħares id-daħla tat-Tramuntana tal-belt Rumana, filwaqt li l-Porta Alba (Daħla Bajda) inbniet fil-Lvant, il-Porta Media (Daħla Medja) inbniet fin-Nofsinhar, u l-Porta Inclyta (Daħla Famuża) inbniet fil-Punent, ħdejn il-pont Ruman min-naħa għall-oħra tax-xmara Moselle. Id-daħliet kienu jinsabu fit-truf taż-żewġ toroq prinċipali tal-belt Rumana ta' Trier, waħda li kienet fuq assi Tramuntana-Nofsinhar u l-oħra fuq assi Lvant-Punent. Minn dawn l-erba' daħliet, l-unika waħda li baqgħet teżisti hija l-Porta Nigra.
Medju Evu
daqsminuri|262x262px|In-naħa ta' wara tal-Porta Nigra Fil-Medju Evu bikri, id-daħliet Rumani tal-belt ma baqgħux jintużaw iktar għall-funzjoni oriġinali tagħhom u minnhom ittieħdu xi ġebliet li reġgħu ntużaw għal binjiet oħra. Barra minn hekk, anke l-biċċiet tal-ħadid u taċ-ċomb tkissru mill-ħitan tal-Porta Nigra biex jerġgħu jintużaw f'binjiet oħra. Traċċi ta' din il-qerda għadhom viżibbli b'mod ċar fuq in-naħa tat-Tramuntana tad-daħla.
Wara l-1028, il-patri Grieg Xmun għex bħala eremita fil-fdalijiet tal-Porta Nigra. Wara mewtu fl-1035 u wara li sar qaddis, il-monasteru ta' Simeonstift inbena ħdejn il-Porta Nigra biex jingħata ġieħ. xellug|daqsminuri|264x264px|L-apsida tal-Porta Nigra Sabiex tiġi salvata minn iktar qerda, il-Porta Nigra ġiet ittrasformata f'żewġ knejjes sovraimposti b'konfigurazzjoni identika. Il-knisja ta' fuq kienet aċċessibbli għall-patrijiet u l-knisja t'isfel kienet miftuħa għall-pubbliku ġenerali.
In-navati tal-knisja nħolqu bl-estensjoni tal-ewwel u tat-tieni sulari fuq il-bitħa interna. Apsida nbniet mat-torri tal-Lvant. Sulari addizzjonali u spira ġew miżjuda mat-torri tal-Punent. Is-sular ta' fuq tat-torri tal-Lvant tneħħa, u nbena sular ġdid b'luċernarju fuq in-navata, it-torri tal-Lvant u l-apsida. It-twieqi tat-torri tal-Punent tkabbru u saru daħliet li għadhom viżibbli sa llum ill-ġurnata.
Il-pjan terran b'daħliet kbar indifen f'terrazza, u nbena taraġ kbir fuq in-naħa tan-Nofsinhar (in-naħa tal-belt) li jwassal tal-knisja t'isfel. Taraġ żgħir kien iwassal sal-knisja ta' fuq.
Daħla addizzjonali (id-Daħla ferm iżgħar ta' Xmun) inbniet maġenb in-naħa tal-Lvant tal-Porta Nigra u ntużat bħala daħla tal-belt fil-Medju Evu.
Era moderna
xellug|daqsminuri|248x248px|Il-Porta Nigra (dak iż-żmien magħrufa wkoll bħala l-Porta Martis) fl-1670 Fl-1802, Napuljun Bonaparte xolja l-knisja fil-Porta Nigra u l-monasteru maġenbha, flimkien mal-maġġoranza l-kbira tal-bosta knejjes u monasteri ta' Trier. Wara ż-żjara tiegħu fi Trier fl-1804, Napuljun ordna li l-Porta Nigra terġa' tiġi kkonvertita għall-għamla Rumana tagħha. Is-sular tal-luċernarju u t-torri tal-knisja tneħħew, u l-bitħa interna reġgħet ġiet stabbilita. Madankollu, l-apsida ġiet ippreservata f'forma maqtugħa, u t-torri tal-Lvant ma reġax inbena sal-għoli oriġinali tiegħu. It-terrazza madwar il-pjan terran tneħħiet ukoll.
Skont leġġenda lokali, jingħad li Napuljun oriġinarjament ried iżarma l-knisja għalkollox, iżda n-nies tal-post ikkonvinċewh li l-knisja effettivament kienet sala tal-festi tal-Galliċi qabel ma kienet ġiet ikkonvertita f'knisja. Verżjoni oħra tal-ġrajja tgħid li qalulu dwar l-oriġini Rumana tagħha, u pperswadewh jerġa' jikkonvertiha għall-għamla oriġinali tagħha.
Fl-1986, il-Porta Nigra ġiet iddeżinjata bħala wieħed minn disa' komponenti ta' Sit ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja flimkien ma' monumenti Rumani oħra fi Trier.
Porta Nigra llum
daqsminuri|Il-bitħa interna tal-Porta Nigra Id-dehra moderna tal-Porta Nigra tmur lura kważi kif inhi għar-rikostruzzjoni ordnata minn Napuljun. Fuq in-naħa tan-Nofsinhar tal-Porta Nigra, hemm fdalijiet ta' kolonni Rumani li jibqgħu sejrin f'qisha linja fl-aħħar 100 metru tat-triq li twassal sad-daħla. Ippożizzjonati fejn kienu fi żmien ir-Rumani, dawn jagħtu ftit l-impressjoni tad-dehra tat-triq Rumana oriġinali li kienet kollha kolonni. Barra minn hekk, id-daħla għandha gwarniċ tas-saqaf u parapett fuq nett.
Illum il-ġurnata, l-aċċess għad-daħla huwa magħluq għall-karozzi, iżda tinsab maġenb waħda mit-toroq ewlenin ta' Trier. Minbarra t-tniġġis ġenerali, id-dħaħen tal-egżost tal-karozzi ilhom jagħmlu ħsara lill-ġebel tal-Porta Nigra għal deċennji. Madankollu, b'mod ġenerali, il-Porta Nigra għadha f'kundizzjoni notevoli.
New Trier Township f'Cook County, Illinois, l-Istati Uniti, hija msemmija għal Trier fil-Ġermanja, u fl-emblema tan-New Trier Township High School tidher il-Porta Nigra.
L-Olokawst
L-Olokawst (mill-Grieg ὁλόκαυστος holókaustos: hólos, "sħiħ" u kaustós, "ħruq"), magħruf ukoll bħala Shoah (Lhudi: השואה, Haxoah, "il-katastrofi"; Yiddish: חורבן, Kurben jew Ħurban, mil-Lhudi "qerda"), kien l-akbar ġenoċidju tas-seklu għoxrin li fih sitt miljun Lhudi nqatlu mill-militar Ġermaniż, immexxi minn Adolf Hitler, u l-kollaboraturi tagħhom.
Bejn l-1939 u l-1945, l-SS (Schutzstaffel), mgħejjuna minn gvernijiet tal-pajjiżi okkupati, qatlu mill-inqas ħdax-il miljun ruħ (miljun minnhom tfal) fosthom sitt miljun Lhudi (żewġ terzi tal-popolazzjoni Lhudija fl-Ewropa), tliet miljuni priġunieri Sovjetiċi, żewġ miljun Pollakki, miljun u nofs żingari, u eluf kbar ta' Komunisti, oppożituri politiċi, omosesswali, persuni b'diżabiltajiet fiżiċi u mentali, xhieda ta' Ġeħova, Avventisti, u trejdunjonisti. Il-qtil kien isir fil-kampijiet ta' konċentrament jew sterminju, fil-ghettos, u bl-eżekuzzjonijiet tal-massa. Ħafna vittmi tal-Olokawst kienu ggassjati, filwaqt li oħrajn mietu bil-ġuħ u bil-mard fiż-żmien li kienu skjavi fil-kampijiet.
Oriġini
Sa mill-Medju Evu 'l quddiem, is-soċjetà u l-kultura Ġermaniża kienet mimlija anti-semitiżmu. Fit-tieni nofs tas-seklu 19 beda l-moviment Völkisch minn ħassieba bħal Houston Stewart Chamberlain u Paul de Lagarde, li kienu jemmnu f'razziżmu psewdo-xjentifiku li kien jara lil-Lhud bħala razza f'taqbida mortali mar-razza Arjana biex tiddomina d-dinja. Ħadu sterjotipi mill-antisemitiżmu Nisrani, b'differenza li qiesu l-Lhud bħala razza u mhux bħala reliġjon.
F'diskors fir-Reichstag fl-1895 (meta Hitler kien għad kellu sitt snin), Hermann Ahlwardt mexxej tal-Völkisch sejjaħ lil-Lhud "predaturi" u "baċilli tal-kolera" li għandhom "jinqerfu" għall-ġid tal-poplu Ġermaniż. Fi ktieb suċċess tal-1912 book Kieku kont il-Kaiser, Heinrich Class, ħeġġeġ biex lil-Lhud tal-Ġermanja titneħħielhom iċ-ċittadinanza Ġermaniża u jibdew jitqiesu bħala aljeni, jiġu esklużi mill-aspetti kollha tal-ħajja soċjali Ġermaniża, ma jitħallewx ikollhom art, jokkupaw uffiċji pubbliċi, jew ikunu ġurnalisti, bankieri, u professijonisti liberi.
L-ewwel sperimentazzjoni medika fuq bnedmin u tindif etniku mill-Ġermaniżi saru fil-kampijiet tal-mewt li l-Ġermaniżi kellhom fin-Namibja, dak iż-żmien magħrufa bħala German South-West Africa matul il-Ġenoċidju tal-Herero u Namaqua fil-bidu tas-seklu għoxrin. Dan seta' kien ispirazzjoni għall-Olokawst.
Dan kompla jinħema bid-Darwiniżmu soċjali u bl-ewġenetika, bl-idea li ċerti nies jiswew iktar minn oħrajn, bijoloġikament. Wara t-telfa tal-Ewwel Gwerra, il-burokrati Ġermaniżi sabuha diffiċli jsolvu l-problemi soċjali li kien waqa' fihom pajjiżhom u raw li l-aħjar isalvaw li dawk li huma bioloġikament "idoneji" u jeqirdu lil dawk li mhumiex.
Il-faqar li ġabet il-Great Depression wassal lil ħafna tobba Ġermaniżi jipproponu l-ewtanasja lil dawk diżabbli mentalment u fiżikament "inkurabbli" bħala miżura biex jiġu frankati l-flus ħa jiġu mgħejjuna dawk li setgħu jiġu kkurati. Meta n-Nażi ħadu l-poter fl-1933, diġa kien hemm it-twemmin soċjali li għandna nsalvaw li dawk li huma razzjalment "prezzjużi" u neħilsu lis-soċjetà minn dawk li razzjalment "mhumiex mixtieqa".
Hitler
Hitler kien juri fil-beraħ il-mibegħda tiegħu lejn il-Lhud. Fil-ktieb tiegħu Mein Kampf, jgħid li jrid jeskludihom mill-ħajja politika, intellettwali u kulturali tal-Ġermanja. Ma jgħidx li jrid jipprova jeqrdhom, għalkemm fil-privat kien ikun iktar espliċitu. Sa mill-1922, huwa kien qal lill-Maġġur Joseph Hell, li dak iż-żmien kien ġurnalist, li l-ewwel ħaġa li jagħmel kif jieħu l-poter ikun li jeqred lil-Lhud, jgħallaqhom f'Marienplatz fi Munich, u jħallihom imdendlin sakemm jintnu, u jnaddaf lill-Ġermanja kollha mil-Lhud.
In-Nażi kienu jemmnu ukoll fil-kunċett ta' iġjene razzjali. Fil-15 ta' Settembru 1935, Hitler għadda l-Liġijiet ta' Nuremberg li għamluha illegali għall-Arjani li jkollhom x'jaqsmu jew jiżżewġu Lhud, u iktar tard dan ġie estiż għaż-"żingari, suwed jew il-bagħal tagħhom." Min ma kienx Arjan tilef iċ-ċittadinanza Ġermaniża. L-ewwel politika ewġenika ta' Hitler immirat lit-tfal b'diżabilità bil-programm Action Brandt, u iktar tard programm ta' ewtanasja għall-adulti b'diżabiltajiet serji mentali u fiżiċi, illum imsejjaħ Action T4.
L-Olokawst u l-gwerra tal-Ġermanja fil-Lvant kienu bbażati fuq l-idea antika ta' Hitler li l-Lhud kienu l-ikbar għadu tal-poplu Ġermaniż u li l-Ġermanja kellha bżonn l-art, Lebensraum, biex tespandi. Huwa tefa' għajnejh fuq l-Ewropa tal-Lvant għal din l-espansjoni, billi jkisser lill-Polonja u lill-Unjoni Sovjetika u jneħħi jew jeqred lil-Lhud u lis-Slavi. Il-pjan kien li jiddeporta lil min kien jgħix f'dawn il-postijiet fis-Siberja tal-Punent, jew biex jaħdmu bħala skjavi jew biex jinqatlu; u t-territorju konkwistati jiġu Ġermanizzati. It-tir kien li jimplimenta dan il-pjan wara l-konkwista tal-Unjoni Sovjetika, iżda meta din falliet, Hitler baqa' għaddej bil-pjanijiet tiegħu. Minn Jannar 1942, kien ġie deċiż li jinqatlu l-Lhud, is-Slavi u deportati oħra meqjusa mhux mixtieqa.
Ir-responsabbiltà ta' Hitler
L-Olokawst ("Endlösung der Judenfrage" jew "Is-Soluzzjoni Finali tal-Kwistjoni Lhudija") kien ordnat minn Hitler u organizzat u mwettaq minn Heinrich Himmler u Reinhard Heydrich. L-atti tal-Konferenza ta' Wannsee — li saret fl-20 ta' Jannar 1942 u tmexxiet minn Heydrich, bi ħmistax -il uffiċjal Nażista jieħdu sehem — hija l-aqwa xhieda tal-pjanar sistematiku tal-Olokawst. Fit-22 ta' Frar, Hitler qal, "se niksbu saħħitna lura mill-ġdid biss jekk neliminaw lil-Lhud". Id-diskorsi pubbliċi tiegħu, l-ordnijiet tiegħu lill-ġenerali, u d-djarji ta' uffiċjali Nażisti juru li kien hu li kkonċepixxa u awtorizza l-qtil tal-Lhud Ewropej. Kien hu li approva l-iskwadri tal-mewt Einsatzgruppen li mxew mal-armata Ġermaniża fil-Polonja, il-Baltiku u l-Unjoni Sovjetika — u kien infurmat sew fuq x'kienu qed jagħmlu.
Sas-sajf tal-1942, il-kamp ta' konċentrament ta' Auschwitz kiber malajr biex ikun jiflaħ mases ta' deportati biex jinqatlu jew biex jinżammu skjavi. Għexieren ta' kampijiet ta' konċentrament inbnew mal-Ewropa okkupata, b'ħafna kampijiet dedikati biss għall-qerda. Kien hemm 42,500 faċilità fil-Ġermanja u fil-pajjiżi okkupati biex jiġbru u joqtlu lil-Lhud u vittmi oħra, u madwar 500,000 ruħ ħadu sehem b'mod dirett fl-ippjanar u fil-qtil tal-vittmi tal-Olokawst.
Meta r-reġim Nażista tela’ fis-setgħa fil-Ġermanja f’Jannar 1933, mill-ewwel beda jieħu miżuri sistematiċi kontra l-Lhud. Mill-1933 sal-1939, saru sforzi organizzati mill-Partit Nażista biex jeliminaw lil-Lhud mill-ħajja ekonomika. Il-Lhud tkeċċew mill-pożizzjonijiet li kellhom mal-gvern, u l-avukati u tobba Lhud tilfu l-klijenti Ġermaniżi tagħhom. L-intrapriżi Lhudi kienu jiġu likwidati jew jinxtraw b’valur ħafna inqas minn kemm jiswew minn kumpaniji li ma kinux tal-Lhud. Id-dħul li l-Lhud kienu jagħmlu minn bejgħ kif ukoll dak li jġemmgħu, kien suġġett għal taxxa speċjali.
“Il-Lejl tal-Ħġieġ Imkisser”
F’Novembru 1938, wara li żagħżugħ Lhudi qatel diplomatiku Ġermaniż f’Pariġi, is-sinagogi kollha fil-Ġermanja ġew maħruqa, it-twieqi tal-ħwienet Lhud tkissru, u eluf ta’ Lhud ġew arrestati. Dal-“Lejl tal-Ħġieġ Imkisser” (Kristallnacht) kien sinjal għal-Lhud fil-Ġermanja u l-Awstrija biex jitilqu malajr kemm jista’ jkun. Mijiet ta’ eluf ta’ Lhud irnexxielhom isibu kenn f’pajjiżi oħra, iżda numru daqstant ieħor kbir ta’ Lhud, ħafna minnhom xjuħ u foqra, baqgħu hemm jistennew destin inċert.
L-Invażjoni tal-Polonja
F’Awissu 1939 il-Ġermanja iffirmat patt ma’ l-Unjoni Sovjetika, u f’dan il-patt iż-żewġ pajjiżi bil-moħbi qasmu l-Polonja. Hitler attakka l-Polonja f’Settembru 1939. Il-Pollakki maljar ingħelbu u l-alleati tagħhom, l-Ingliżi u l-Franċiżi, m’għamlu xejn biex jgħinuhom. Fir-rebbiegħa ta’ l-1940 Hitler ħataf id-Danimarka u n-Norveġja u ftit wara l-Olanda, l-Belġju u Franza. Meta Hitler okkupa l-Polonja żied kważi żewġ miljuni Lhud taħt is-setgħa tiegħu. Ir-restrizzjonijiet li saru fuq il-Lhud tal-Polonja kienu eħrex minn dawk fil-Ġermanja.
Il-Lhud fil-Polonja kienu mġiegħla jgħixu f’ghettos imdawra b’ħitan u barbed wire. Il-ghettos kienu bħal bliet magħluqin minn kullimkien. Kull ghetto kellu kunsill Lhudi li kien responsabbli għad-djar, sanità, u produzzjoni. L-ikel li kien jitħalla jidħol fil-ghettos mill-Ġermaniżi kien jikkonisti biss f’qamħ u ħaxix bħal ġdur, karrotti u pitravi. Fil-ghetto ta’ Varsavja, ir-razzjon uffiċjali għal kull abitant ma kienx jaqbeż l-1200 kalorija. Xi ikel li kien jidħol bil-black-market, kien jinbiegħ bi prezzijiet m’għola s-sema, u l-qgħad u l-faqar kienu mferrxa. Id-djar kienu mimlijin nies, b’sitta jew sebgħa min-nies f’kull kamra, u l-marda tat-typhus kienet komuni.
Fl-Unjoni Sovjetika
Waqt li kien qed jiġri dan kollu fil-Polonja, f’Ġunju 1941, il-Ġermaniżi invadew l-Unjoni Sovjetika (USSR). L-SS qassmet 3000 gwardja f’unitajiet speċjali fit-territorji Sovjetiċi, biex joqtlu l-Lhud kollha on the spot. Dawn l-action squads kienu nvoluti f’massakri sħaħ, li ħafna drabi kienu jsiru f’fossijiet jew irdumijiet qrib l-ibliet. Xi drabi r-residenti kienu jaraw dawn il-massakri, u aħbarijiet dwar dan ma damux ma bdew jaslu f’diversi kapitali tad-dinja.
Is-“Soluzzjoni Finali”
Xahar wara dan, it-tieni fit-tmexxija wara Hitler, Hermann Göring, bagħat direttiva lill-kap tal-SS, Reinhard Heydrich, bl-ordni li jorganizza “soluzzjoni finali għall-kwistjoni Lhudija” fl-Ewropa kollha dominata mill-Ġermanja. F’Settembru 1941, il-Lhud tal-Ġermanja riedu jilbsu badges jew armbands immarkati bi stilla safra. Fix-xhur ta’ wara, għexieren ta’ eluf ġew deportati fil-Polonja u fi bliet maħtufa mill-USSR. Sadanittant kienet qed titħejja innovazzjoni oħra: il-kamp tal-mewt.
F’April 1943, il-65,000 Lhudi li kien baqa’ Varsavja irreżistew lill-pulizija Ġermaniża li daħlet fil-ghetto, f’battalja li damet sejra tliet ġimgħat. Bejn Lulju u Ottubru 1942 iktar minn 300,000 abitant tal-ghetto ta’ Varsavja ntbagħtu fil-kampijiet ta’ konċentrament u nqatlu. Is-60,000 Lhudi li kien għad baqa’ nqatlu f’din ir-reżistenza erojka.
Auschwitz
Auschwitz, qrib Krakow, kien l-akbar kamp tal-mewt, li b’differenza mill-oħrajn uża l-gass idroġenu li malajr kien iwassal għall-effett mixtieq. Il-vittmi t'Auschwitz kienu ġejjin mill-Ewropa kollha okkupata mill-Germanizi: Ġermanja, Spanja, Portugall, Italja, Franza, Awstrija, Ċekoslovakkja, Polonja, Norveġja, Danimarka, Finlandja, Olanda, Belġju, Lussemburgu, Greċja, Jugoslavja, Albanija, Ungerija, Rumanija, Bulgarija, Russja, Ukrajna, Belarus, Moldova, Estonja, Latvja u Litwanja. Ħafna priġunieri, Lhud u mhumiex, kienu jitħaddmu; xi priġunieri kienu jintużaw f’esperimenti mediċi, b’mod partikulari għall-isterilizzazzjonijiet. Għalkemm il-Lhud u ż-żingari (gypsies) biss kienu jiġu ggassjati regolarment, mijiet t'eluf ta’ priġunieri oħrajn f’Auschwitz mietu bil-ġuħ, bil-mard jew iffuċillati. Biex jgħattu dnubhom, bnew krematorji kbar biex fihom jinħarqu l-iġsma ta’ dawk li ġew iffuċillati. Fl-1944 il-kamp ġie fotografat mill-ajruplani ta’ l-Alleati li kienu qed ifittxu l-industriji; il-fabbriki ġew ibbumbardjati iżda l-kampijiet le.
Ir-Riżultati tax-Shoah
Meta l-gwerra ntemmet, miljuni ta’ Lhud, Slavi, żingari, omosesswali, Xhieda ta’ Ġeħova, Komunisti, u oħrajn fil-mira tan-Nażisti, kienu nqatlu fl-Olokawst. Il-Lhud maqtulin kienu madwar 6 miljuni: madwar 3 miljuni fil-kampijiet tal-konċentrament, miljun u nofs iffuċillati, u iktar minn 600,000 fil-ghettos. L-Alleati ġew pressati biex joħolqu art permanenti fil-Palestina għal-Lhud li baqgħu ħajjin. It-twaqqif ta’ Israel, tliet snin wara l-waqgħa tal-Ġermanja kien għalhekk effett ta’ l-Olokawst.
-stan
Fil-lingwi Indo-Ewropej u Persjan, is-suffiss -stan (li jfisser "post") kien iffurmat mill-għerq "*stā-" ("li tkun", "li teżisti", "toqgħod" ). Is- suffiss Pashtun -tun u s-suffiss Indjan -sthāna (f'Devanagari sthāna) għandhom ukoll l -istess tifsira.
Gianluca Ramazzotti
200px|thumb|Gianluca Ramazzotti Gianluca Ramazzotti (twieled fit-22 ta' Awwissu 1970) huwa attur, komiku u doppjatur Taljan taċ-ċinema, it-televixin u t-teatru.
Bijografija
Minbarra din l-esperjenza mal-Bagaglino, hu ħa sehem fis-serje Vivere u f'Un posto al sole, u fil-film televiżiv Il Papa Buono, taħt direzzjoni ta' Ricky Tognazzi.
Wolverhampton Wanderers FC
Wolverhampton Wanderers Football Club hu klabb tal-futbol Ingliż ibbażat fil-belt ta' Wolverhampton. Riferut ħafna drabi bil-verżjoni mqassra ta' ismu, Wolves, il-klabb hu magħruf għall-kuluri distinti u għall-istorja twila. Il-klabb ġie fundat fl-1877 u mill-1889 jilgħab ġewwa Molineux Stadium.
Premier League Malti 1960–61
Statistika tal-Premier League Malti fl-istaġun 1960–61. Il-kampjonat kien imwettaq fi 8 timijiet, u Hibernians kienu rebbieħa tal-kampjonat.
Wolverhampton Wanderers FC
Storikament, Wolves kisbu suċċess kbir fil-kors tas-snin, fejn barra li kienu fundaturi tal-Football League, rebħu darba l-FA Cup qabel il-bidu tal-Ewwel Gwerra Dinjija. Wolves stabilixxew lilhom infushom fost l-aqwa skwadri taħt it-tmexxija ta' Stan Cullis wara it-Tieni Gwerra Dinjija, fejn rebħu l-kampjonat għal tliet darbiet u l-FA Cup darbtejn bejn l-1949 u l-1960. Kien f'dan iż-żmien li l-kompetizzjoni tat-Tazza taċ-Ċampjins ingħatat il-bidu f'nofs is-snin ħamsin wara li gazzetti Ingliżi ddikjaraw lil Wolves bħala ċ-"Ċampjins tad-Dinja" wara rebħiet kontra l-aqwa timijiet Ewropej. Wolves ma rnexxielhomx jersqu aktar viċin lejn dak li nkiseb fl-era ta' Stan Cullis, anke jekk lagħbu l-ewwel finali tat-Tazza UEFA fl-1972 kontra Tottenham Hotspur, u rebħu l-League Cup fl-1974 taħt Bill McGarry u fl-1980 taħt John Barnwell. Mill-1984 'il quddiem, huma qattgħu biss staġun wieħed fl-aqwa diviżjoni. Minkejja dan in-nuqqas ta' suċċess, Wolves skont l-istatistika jibqgħu fost l-aqwa sitt timijiet fl-istorja tal-futbol Ingliż.
Gianluca Ramazzotti
Bijografija
Hu jaħdem ukoll bħala preżentatur fuq ir-radju u anki doppjatur, partikularment fl-istejjer fizzjużi ta' kull għodwa fuq Radiodue. Bħala attur tat-teatru, hu wkoll interpreta l-parti ta' Bojetto fil-kummiedja mużikali Rugantino.
Wolverhampton Wanderers FC
Ir-rivali prinċipali ta' Wolves huma West Bromwich Albion, Aston Villa u Birmingham City, b'rivalrji iżgħar ikunu ma' Stoke City u Walsall.
Kuluri u l-emblema
Wolverhampton Wanderers jilgħabu b'waħda fost l-aktar uniformi famużi u rikonoxibbli fil-futbol Brittaniku. Il-kuluri tradizzjonali tal-klabb huma riferiment għall-mottu tal-belt, "qalb id-dlam joħroġ id-dawl", bil-kulur dehbi jirrapreżenta d-dawl u l-kulur sewdieni jirrapreżenta d-dlam. Fl-ewwel snin tal-klabb it-tim lagħab b'diversi verżjonijiet ta' dawn il-kuluri li jinkludu strixxi dehbin u suwed antiki, u nofsijiet dijagnoli suwed u kulur id-deheb. Il-kuluri tradizzjonali tal-Wolves għal logħob barra minn darhom hu l-abjad.
L-ewwel emblema li ntlibset fuq il-flokkijiet tal-Wolves kienet turi l-istemma tal-belt ta' Wolverhampton, li kienet is-soltu tintlibes f'okkażjonijiet speċjali bħal f'xi finali. Lejn tmiem is-snin sittin, Wolves introduċew l-emblema tagħhom li kienet tikkonsisti minn lupu qabbieżi, li aktar saret bi tliet lpup. Fl-1979, Wolves biddlu għal dik li tinsab illum; ir-ras ta' volpi. Id-disinn sempliċi imma magħmul bi stil, għamel din l-emblema fost l-aktar rikonoxibbli fil-futbol Brittaniku u, minkejja li l-istemma tal-belt ta' Wolverhampton intużat f'nofs is-snin disgħin, din xorta għadha tintuża' sal-ġurnata tal-lum.
Stadju
thumb|right|200px|Molineux Wolverhampton Wanderers ilhom jilgħabu f'Molineux mill-1889. L-istadju preċedenti tagħhom kien fil-parti ta' Blakenhall, u anki jekk m'għadx baqa' ebda fdalijiet tal-grawnd, triq fil-qrib iġġib l-isem ta' Wanderers Avenue.
L-isem Molineux ġej minn Benjamin Molineux, negozjant lokali li bena daru f'dawk l-inħawi. Northampton Brewery, li aktar tard ħadu l-art, selfuha lil Wolverhampton Wanderers fl-1889, fejn dan tal-aħħar kien għad ma kellux dar permanenti fejn jilgħab. Wara r-rinnovament li saru fis-sit, l-ewwel logħba tal-kampjonat intlagħbet fis-7 ta' Settembru 1889 fir-rebħa ta' 2-0 kontra Notts County quddiem 4,000 spettatur.
L-introduzzjoni tal-fladlajts, li swew mal-madwar £10,000, fetħet il-bieb għal Molineux biex tospita ta' kull ġimgħa numru ta' logħbiet ta' ħbiberija kontra timijiet minn madwar il-globu. Fil-fatt, qabel il-bidu tat-Tazza taċ-Ċampjins u l-kompetizzjonijiet internazzjonali għall-klabbs, dawn il-logħobiet kienu ta' prestiġju kbir u numru kbir ta' spettaturi kienu jattendu għal dawn il-partiti, bil-BBC ħafna drabi turi direttament dawn l-avvenimenti.
Fil-bidu tas-snin disgħin, dan l-istadju għadda minn rinnovazzjoni, u sal-istaġun 1993–94 kien jospita madwar 28,525 ruħ. Madanakollu sal-promozzjoni għall-Premier League fl-2003, Molineux kien il-ħames l-iżgħar stadju fil-Premiership. Il-proprjetarju milljunarju Steve Morgan mistenni li jkabbar dan l-istadju biex jesa' 40-45,000+ persuna.
Manchester United FC
Manchester United Football Club huwa klabb tal-futbol professjonali Ingliż ibbażat ġewwa Old Trafford, Greater Manchester. Il-klabb ifforma ruħu taħt l-isem ta' Newton Heath fl-1878, ingħaqad fil-Football League fl-1892, sakemm biddel ismu għal Manchester United fl-1902. Hu hu wkoll wieħed mill-membri fundaturi tal-Premier League fl-1992.
Manchester United huma r-rebbieħa tal-iktar numru ta' trofej fost il-klabbs Ingliżi, b'20 kampjonat, 12-il FA Cup, ħames League Cups u rekord ta' 21 FA Community Shields. Manchester United rebħu wkoll tliet UEFA Champions Leagues, UEFA Europa League waħda, Tazza tat-Tazzi Ewropej waħda, Super Cup Ewropea waħda, Tazza Interkontinentali u t-Tazza tad-Dinja għal-Klabbs. Fl-1998–99, il-klabb sar l-ewwel wieħed fl-istorja tal-futbol Ingliż li għamlu t-treble li tikkonsisti mill-Premier League, l-FA Cup u l-UEFA Champions League. Bir-rebħ tal-UEFA Europa League fl-istaġun 2016–17, huma saru fost ħames klabbs li rebħu t-tliet kompetizzjonijiet għall-klabbs prinċipali tal-UEFA.
Manchester United huwa wieħed mill-iktar klabbs segwiti u sinjuri fid-dinja, b'valur stmat ta' £2.86 biljun. F'Mejju tal-2005 il-klabb inxtara minn Malcolm Glazer għas-somma ta' madwar £800 miljun.
Snin tal-bidu (1878–1945)
300px|thumb|right|It-tim ta' Manchester United fil-bidu tal-istaġun 1905–06 fejn spiċċaw fit-tieni post tat-Tieni Diviżjoni u ġew promossi Manchester United ġie ffurmat fl-1878 bħala Newton Heath LYR Football Club minn grupp ta' ħaddiema fil-Lancashire and Yorkshire Railway fi Newton Heath. Għall-bidu t-tim kien jilgħab logħbiet kontra dipartimenti oħra u kumpaniji ferrovjarji, imma fl-20 ta' Novembru 1880, huma ħadu sehem fl-ewwel logħba magħrufa; lebsin bil-kuluri tal-kumpanija – strixxi ħodor u kulur id-deheb – huma sofrew telfa ta' 6–0 kontra t-tim tar-riservi ta' Bolton Wanderers. Sal-1888 il-klabb sar membru fundatur ta' The Combination, kampjonat reġjonali tal-futbol. Wara li dan il-kampjonat ġie xolt wara biss staġun, Newton Heath ingħaqdu mal-Football Alliance, li kellha sservi għal tliet staġuni qabel ma ġiet magħquda mal-Football League. Dan wassal lill-klabb sabiex jibda l-istaġun 1892–93 fil-First Division; sadanittant it-tim sar indipendenti mill-kumpanija u neħħew "LYR" mill-isem. Wara żewġ staġuni, il-klabb ġie relegat għas-Second Division.
F'Jannar 1902, b'dejn ta' £2,670 – ekwivalenti għal £250,000 tal-2013 – il-klabb intefa' f'likwidazzjoni. Il-kaptan Harry Stafford sab erba' negozjanti tal-post, fosthom John Henry Davies (li aktar tard serva bħala president tal-kalbb), li kienu lesti li jinvestu £500 u jingħataw lura parteċipazzjoni fil-ġestjoni tal-klabb. Nhar l-24 ta' April 1902, twieled uffiċjalment l-isem il-ġdid Manchester United. Taħt Ernest Mangnall, li ħa f'idejh it-tim fl-1903, it-tim spiċċa fit-tieni post tas-Second Division fl-1906 u assigura l-promozzjoni għall-First Division, li kellhom jirbħu fl-1908 – l-ewwel titlu tal-kampjonat tal-klabb. L-istaġun ta' wara beda bir-rebħ tal-ewwel Charity Shield u spiċċa bl-ewwel titlu tal-FA Cup. Manchester United rbeħu l-First Division għat-tieni darba fl-1911, però fit-tmiem tal-istaġun ta' wara, Mangnall ħalla 'l-klabb sabiex jingħaqad ma' Manchester City.
Is-snin ta' Busby (1945–1969)
300px|thumb|Il-Busby Babes fid-Danimarka fl-1955 F'Ottubru tal-1945, mat-tkomplija tal-futbol wara l-gwerra wassal għall-ħatra ta' Matt Busby bħala l-kowċ il-ġdid. Hu talab li jkollu kontroll sħiħ fuq l-għażla tat-tim, it-trasferimenti ta' plejers u s-sessjonijiet ta' taħriġ. Busby wassal lit-tim għat-tieni post fl-1947, l-1948 u l-1949, u għar-rebħ tal-FA Cup fl-1948. Fl-1952, il-klabb rebaħ il-First Division, l-ewwel titlu tal-kampjonat għal 41 sena. B'età medja ta' 22 sena, l-istampa laqqmet lil dan it-tim rebbieħ ta' żewġ kampjonati infila fl-1956 bħala l-"Busby Babes", xhieda tal-importanza li Busby kien jagħti lill-plejers iż-żgħar. Fl-1957, Manchester United saru l-ewwel tim Ingliż li ħa sehem fit-Tazza taċ-Ċampjins, minkejja oġġezzjonijiet min-naħa tal-Football League, li kienu ċaħdu lil Chelsea mill-istess opportunità s-sena ta' qabel. Fit-triq lejn is-semifinali, li huma tilfu kontra Real Madrid, it-tim irreġistra rebħa ta' 10–0 fuq iċ-ċampjins Belġjani ta' Anderlecht, li tibqa' sal-lum il-ġurnata bħala l-ikbar rebħa tal-klabb fl-Ewropa.
250px|thumb|left|Plakka f'Old Trafford bħala unur għall-plejers li mietu fid-diżastru tal-ajru ta' Munich L-istaġun ta' wara, fit-triq lura mir-rebħa fil-kwarti tal-finali tat-Tazza taċ-Ċampjins kontra Red Star Belgrade, l-ajruplan li kien qiegħed iġorr il-plejers u l-uffiċċjali ta' Manchester United, u l-ġurnalisti kkraxxja meta kien se jitlaq wara waqfa fi Munich, il-Ġermanja. Id-diżastru tal-ajru ta' Munich tas-6 ta' Frar 1958 ħa l-ħajja ta' 23 persuna, fosthom tmien plejers - Geoff Bent, Roger Byrne, Eddie Colman, Duncan Edwards, Mark Jones, David Pegg, Tommy Taylor u Liam "Billy" Whelan - filwaqt li weġġgħu bosta oħrajn.
Il-kowċ tat-tim tar-riservi Jimmy Murphy ħa post Busby waqt li dan kien qiegħed jirkupra u t-tim b'diversi uċuħ ġodda rnexxielu jagħmilha sal-finali tal-FA Cup, li tilfu kontra Bolton Wanderers. B'solidarjetà għat-traġedja, il-UEFA stiednet li jikkompetu fit-Tazza taċ-Ċampjins 1958–59 flimkien mar-rebbieħa tal-kampjonat Wolverhampton Wanderers. Minkejja li ġiet approvata mill-FA, il-Football League stabilixxiet li ma kellhomx jieħdu sehem minħabba li ma kienux ikkwalifikaw. Busby reġa' bena t-tim matul is-sittinijiet billi ffirma plejers bħal Denis Law u Pat Crerand li flimkien mal-ġenerazzjoni l-ġdid ta' żgħażagħ – fosthom George Best – rebħu l-FA Cup tal-1963. L-istaġun ta' wara huma spiċċaw it-tieni fil-kampjonat, sakemm rebħuh fl-1965 u għal darb'oħra fl-1967. Fl-1968, Manchester United saru l-ewwel klabb Ingliż (u t-tieni wieħed Brittaniku) li jirbħu t-Tazza taċ-Ċampjins meta għelbu lil Benfica 4–1 fil-finali, b'tim li kien jinkludi tliet Futbolers Ewropej tas-Sena: Bobby Charlton, Denis Law u George Best. Matt Busby irriżenja bħala kowċ fl-1969 u postu ħadu l-kowċ tar-riservi, l-eks-plejer ta' United Wilf McGuinness.
1969–1986
thumb|upright|[[Bryan Robson libes il-faxxa ta' kaptan ta' Manchester United għal 12-il sena, iktar minn kwalunke plejer ieħor. ]] Wara li spiċċaw fit-tieni post fl-istaġun 1969–70 u għamlu bidu fqir għall-istaġun ta' wara, Busby ġie persważ sabiex jerġa' jieħu post, filwaqt li McGuinness irritorna bħala kowċ tat-tim tar-riservi. F'Ġunju tal-1971, Frank O'Farrell inħatar bħala kowċ ġdid, imma dam biss 18-il xahar qabel ma ġie sostitwit minn Tommy Docherty f'Diċembru tal-1972. Docherty salva lil Manchester United mir-relegazzjoni dak l-istaġun, għalkemm kellhom isofru din l-isfortuna xorta waħda fl-1974; sa dak iż-żmien it-triju ta' Best, Law, u Charlton kien ħalla 'l-klabb. Mal-ewwel tentattiv it-tim rebaħ il-promozzjoni u wasal sal-finali tal-FA Cup fl-1976, imma tilfuha għad-danni ta' Southampton. Huma reġgħu għamluha sal-finali fl-1977 fejn għelbu lil Liverpool 2–1. Docherty tkeċċa ftit wara, wara li kien ġie żvelat li kellu relazzjoni mal-mara tal-fiżjoterapista tal-klabb.
Daxe Sexton ħa post Docherty fis-sajf tal-1977. Minkejja n-numru ta' plejers ġodda ta' kalibru, bħal Joe Jordan, Gordon McQueen, Gary Bailey, u Ray Wilkins, it-tim naqas milli jimpressjona; huma spiċċaw fit-tieni post fl-istaġun 1979–80 u tilfu l-finali tal-FA Cup 1979 kontra l-Arsenal. Sexton tkeċċa fl-1981, anke jekk it-tim rebaħ l-aħħar seba' logħbiet taħt il-gwida tiegħu. Minflok Sexton inġab Ron Atkinson, li immedjatament kiser ir-rekord Brittaniku għal trasferiment ta' plejer bl-akkwist ta' Bryan Robson minn West Bromwich Albion. Taħt Atkinson, Manchester United rebħu l-FA Cup darbtejn fi tliet snin – fl-1983 u fl-1985. Fl-istaġun 1985–86, wara 13-il rebħa u żewġ dros fl-ewwel 15-il logħba, il-klabb kien favorit li jirbaħ il-kampjonat, però spiċċa fir-raba' post. L-istaġun ta' wara, bil-klabb f'periklu li jispiċċa relegat minn Novembru, Atkinson tkeċċa.