cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sliema Wanderers FC
Unuri
Tazza Super 5 1990/91, 2001/02, 2003/04
Tazza Cassar 1923/24, 1924/25, 1933/34, 1934/35, 1937/38, 1938/39, 1945/46, 1955/56, 1956/57, 1959/60, 1966/67
Tazza Scicluna 1949/50, 1950/51, 1953/54, 1954/55, 1955/56, 1956/57, 1957/58, 1958/59, 1959/60, 1965/66
Cousis Shield 1917/18, 1919/20, 1923/24, 1925/26
Tazza tal-Milied 1966/67, 1967/68, 1970/71
Tazza tal-indipendenza 1964/65, 1969/70, 1971/72, 1973/74, 1981/82
Tazza Testaferrata 1964/65, 1974/75
Tazza tal-MFA 1931/32
Tazza Sons of Malta 1972/73, 1979/80
Tazza Euro 1982, 1987, 1990, 2004, 2005, 2010
Christmas Tourney Cup 1936/37, 1948/49
Schembri Shield Champions 1955/56, 1957/58
Empire Sports Ground Cup Champions 1923/24
MFA League Cup Champions 1965/66, 1969/70, 1978/79, 1984/85
Ħal Lija
Ħal Lija huwa raħal żgħir fil-gżira ta' Malta. Jifforma parti mit-Tliet Irħula ta' Malta, ma' Ħ'Attard u Ħal Balzan. Ħal Lija għandha knisja parrokkjali barokka u seba' kappelli żgħar oħra. Il-knisja parrokkjali iddedikata lit-Trasfigurazzjoni ta' Ġesù Kristu u bħalissa għaddejja minn proġett ta' restawr estensiv sabiex jiġu ppreżervati x-xogħlijiet ta' arti prezzjużi u l-pitturi ta' Giuseppe Calì madwar il-knisja. Ħal Lija saret parroċċa fl-1594, wara li l-komunità żgħira nqatgħet mill-belt ġirien, Birkirkara. Hija għandha popolazzjoni ta' 2,967 ruħ (Marzu 2011).
Kultura
Ħal Lija hu l-aktar magħruf għal-logħob tan-nar li jattira eluf ta' nies u turisti matul il-perjodu tal-festa li ssir fl-ewwel ġimgħa ta' Awwissu. Dan l-ispettaklu hu magħruf ħafna u hu meqjus bħala l-aħjar tal-gżira. It-tim logħob tan-nar ta' Ħal Lija rebaħ il-konkors tan-nar internazzjonali li saret f'Monako fl-1980. Fl-2006, il-fabbrika tan-nar Lija ġiet it-tieni fil-festival tal-logħob tan-nar organizzat fil-Port il-Kbir fil-Belt Valletta.
Ħal Lija jospita wkoll il-festival taċ-ċitru Malti, li jsir kull sena.
Ħal Lija għandu diversi djar qodma ta' karattru, ġonna kbar taċ-ċitru, it-Torri Belvedere li hu uniku u Villa Francia. Ir-Residenza tal-Università uffiċjali tal-Università ta' Malta tinsab ukoll f'dan ir-raħal.
L-awtur Brittaniku Anthony Burgess, li x-xogħlijiet tiegħu li jinkludu A Clockwork Orange, kien joqgħod Ħal Lija għal tliet snin (1968-1970). F'Ħal Lija hemm ukoll il-villa fejn għexet il-politiku Mabel Strickland, bint Gerald Strickland.
Sport
Lija Athletic FC huwa l-klabb tal-futbol tal-villaġġ. Dan il-klabb ġie promoss għall-Premier League Malti għal tliet darbiet fl-istorja tagħhom. Meta wieħed iqis id-daqs żgħir tal-villaġġ u r-riżorsa u l-limitazzjonijiet finanzjarji, dan kien meqjus bħala suċċess kbir minn dilettanti sportivi lokali. Lija Athletic, bil-kollaborazzjoni tal-Kunsill Lokali inawgura grawnd sintetiku ġdid fis-6 ta' Lulju, 2007 (Jum Ħal Lija). Dan il-grawnd jinsab fil-motivi tar-raħal tal-primarja. Fl-2009, il-Klabb iċċelebra s-60 Anniversarju tiegħu mill-fondazzjoni tiegħu.
Kunsill Lokali ta' Ħal Lija
Il-membri lokali attwali tal-kunsill huma:
Żingari
Iż-żingari, huma grupp ta' nies nomadi li l-antenati tagħhom oriġinarjament kienu jgħixu fl-Indja. Illum iż-żingari jinsabu kważi f'kull parti tad-dinja. Xi wħud issetiljaw, imma ħafna minnhom baqgħu nomadi. Ir-reliġjon tagħhom hija l-Kristjaneżmu u l-Islam. Iż-Żingari Kristjani jitgħammdu. Irġiel żingari Musulmani huma ċirkonċiżi fit-tfulija.
Etimoloġija
Il-kelma Maltija żingaru, bħal fit-Taljan zingaro, fil-Franċiż tsigane u fil-Ġermaniż zigeuner, ġejja mill-Grieg athinganoi li tfisser "ma jintmissux". It-tifsira għandha konnotazzjoni negattiva (l-istess isem tal-kategorija extra-caste indjana li tagħha kienu jagħmlu parti, bħal dik li llum isib, eżempju, il-nekrofori).
Għal ħabta tas-seklu 17 dan it-terminu ħa dik il-konnotazzjoni aktar ġenerali u negattiva li għandu llum. Madanakollu hemm bosta gruppi ta' żingari li huma mkabbrin li jissejjħu b'dan il-mod; bħal dawk tal-Kalabrija, li jsejjħu lilhom infushom "iż-żingari veri".
Popolazzjoni
Ħadd ma jaf kemm hawn żingari fid-dinja, minħabba li huma mqassmin fi gruppi żgħar u ħafna dravi jevitaw kull kuntatt m'aġenziji uffiċjali taċ-ċensimenti. L-estimi tal-popolazzjoni taż-żingari madwar id-dinja tvarja minn miljun sa madwar 6 miljuni. Il-parti l-kbira taż-żingari jgħixu fil-Lvant ta' l-Ewropa. Hemm ħafna gruppi taż-żingari fosthom il-Calè ta' Spanja, il-Manouches ta' Franza u s-Sinte tal-Ġermanja. It-tribu Rom huwa l-ikbar grupp taż-żingari u jgħixu kważi f'kull parti tad-dinja.
Kultura
Familja Rom tikkonsisti f'raġel u mara miżżewġin, uliedhom mhux miżżewġa, uliedhom subien miżżewġa u n-nisa u t-tfal tagħhom. Ħafna drabi, familji qraba jiffurmaw banda li tgħix flimkien u jikkoperaw f'affarijiet ekonomiċi. L-ogħla awtorità hija l-kris, sistema ta' regoli t'imġieba msejsa fuq ir-reliġjon u t-twemmin filosofiku tar-Rom.
Ħafna miż-żingari jitkellmu l-ilsien tal-post li jgħixu fih. Iżda, xi wħud jitkellmu l-ilsien nattiv tagħhom, ħafna drabi msejjaħ Roman, li jagħmel parti mill-ilsna Indo-Iranjani. Ir-Roman ivarja minn post għall-ieħor.
Iż-żingari ilhom żmien twil magħrufa bħala mużiċisti u żeffiena. Huma ssellfu u żiedu mal-mużika u żfin ta' ġnus oħra. Ħafna żingari jaħdmu xogħolijiet tradizzjonalment marbuta maż-żingari bħal jaqraw il-futur, jaħdmu l-metall, jinnegozjaw iż-żwiemel u jrabbu l-annimali. Iżda, xi oħrajn jagħmlu xogħolijiet oħra.
Storja
Iż-żingari telqu mill-Indja għal ħabta tas-sena 1000 W.K u bdew jimirħu lejn il-punent fil-Lvant Nofsani. Huma waslu fil-punent ta' l-Ewropa għall-ewwel darba fil-bidu tas-seklu 15, u kienu jgħidu li ġew minn pajjiż imsejjaħ l-Eġittu ż-żgħir. Filfatt il-kelma gypsy hija forma mqassra ta' Egyptian (Eġizzjan).
Għall-ewwel, l-Ewropej laqgħu liż-żingari. Imma malajr daru kontrihom hekk kif dawn bdew jimirħu ma' l-Ewropa, jbassru l-futur u jittallbu. Iż-żingari baqgħu fl-Ewropa minkejja l-preġudizzju li beda jiżdied kontrihom. Wara li l-Ewropej bdew jikkolonizzaw l-Ameriki, xi żingari ssetiljaw f'dawn l-artijiet l-ġodda.
Waqt it-Tieni Gwerra Dinjija (1939-1945), in-Nazi qatlu eluf ta' żingari Ewropej. Illum ħafna iktar żingari qegħdin jissetiljaw, imma baqgħu jħarsu l-kultura unika tagħhom.
Names of the Romani people
Danimarka
thumb|reġjuni Id-Danimarka huwa pajjiż li jinsab fit-Tramuntana tal-Ewropa. Il-belt kapitali tagħha hi Kopenħagen.
Tagħrif Ġenerali
L-isem tal-innu nazzjonali tad-Danimarka huwa: "Der er et yndigt land" jew inkella "There is a lovely country". Id-Danimarka għandha wkoll l-innu rjali billi ghandhom familja rjali bir-Regina bhala kap bhal fil-każ tal-Ingilterra. L-isem ta' dan l-innu huwa: "Kong Christian stod ved højen mast" jew inkella :"King Christian stood by the lofty mast". Wieħed jista' forsi jissaponi li dawn l-innijiet ċelebrattivi għandhom xi rabta mill-qrib ma' dak li għadda minnu dan il-pajjiż fil-passat.
Il-belt kapitali tad-Danimarka hija Kopenħagen u l-popolazzjoni totali f'din il-parti tal-pajjiż tammonta għal 1.9 miljun persuna. Il-popolazzjoni totali tad-Danimarka tigi mahduma billi wieħed iżid l-art addizzjonali li dan il-pajjiż għandu 'l barra miċ-ċentru tiegħu. Il-popolazzjonali totali skond stħarriġ li sar fl-2012 hija ta' 5,687,591. Il-lingwa uffiċjali tad-Danimarka huwa d-Daniż però kif wieħed jista' jissaponi meta nitkellmu rigward pajjiżi kbar relattivament nsibu diversi lingwi ohra bħall-Groenlandiż, il-Faroiż u l-Ġermaniż skond kif ikun imqassam il-pajjiz.
Id-Danimarka
Id-Danimarka huwa pajjiż li jgawdi mis-sovranita' u jinsab fit-tramuntana tal-Ewropa. Dan il-pajjiż Nordiku jinsab lejn l-ilbiċ tal-Iżveżja, lejn in-nofsinhar tan-Norveġja u huwa mdawwar mill-Ġermanja li tinsab lejn in-nofsinhar tieghu. Id-Danimarka ghandha żewġ pajjiżi b'awtonomija kostitwenti fit-tramuntana tal-Oċean Atlantiku li huma il-Gżejjer Faroe u l-Groenlandja. B'43,094 kilometru kwadru (16,638.69 sq mi), u b'popolazzjoni li tlaħħaq għal madwar il-5.6 miljun abitant, id-Danimarka tikkonsisti minn peniżola, Jutland, u l-arċipelagu Daniż ta' erba' mija u sebat igżejjer. Dawn huma kkaratterizzati minn art ċatta fertili u minn kosti ramlija b'elevazzjoni ċkejkna li jħaddnu klima moderata. L-ilsien nazzjonali, id-Daniż, għandu konnessjoni diretta mal-Iżvediż u man-Norveġiż.
Meqjusa bħala dar il-Vikingi, id-Danimarka emarġinat bħala renju magħqud fit-tmien seklu bħala nazzjon profiċjenti tat-tbaħħir sabiex tkun iċ-centru tat-taqbida reċiproka għall-kontroll tal-baħar Baltiku. L-istabbiliment tal-Unjoni Kalmarja taħt il-kmand Daniż fl-1397 intemm mas-seċessjoni Żvediża fl-1523. Sena wara, id-Danimarka ssieħbet fl-Unjoni Ewropea man-Norveġja pero' dan il-ftehim ġie xolt fl-1814. Bosta ċessjonijiet tat-territorju Daniż li kienu bdew fis-seklu sbatax ikkawżaw qawma ta' diversi movimenti nazzjonalisti li kisbu l-momentum fit-tletinijiet tas-seklu dsatax. Dawn il-movimenti spiċċaw hekk kif intemmet it-tieni gwerra tal-1864 ġewwa Schleswig fejn ġew mitluba prospetti ġodda mill-Ewropa, li rriżulta f'aġġustament u ko-operazzjoni. Id-Danimarka baqgħet newtrali matul l-ewwel gwerra dinjija u l-invażjoni Ġermaniża f'April tal-1940 rat kuflitt militari qasir filwaqt li l-moviment ta' reżistenza Daniża kien attiv sa mill-1943 sakemm ċedew il-Ġermaniżi f'Mejju tal-1945. Il-perjodu ta' wara l-gwerra rnexxielu jiġġenera żieda sostazjali ta' ġid u ġab l-integrazzjoni Ewropea aktar fil-viċin, bħala parti mill-missjoni ta' paċi tan-nazzjonijiet uniti, fil-Balkani, fis-sena 1990. Id-Danimarka abbandunat in-newtralita' tagħha meta pparteċipat f'għaqdiet militari fil-Lvant Nofsani mal-wasla tal-millenju.
Id-Danimarka introduċiet riformi soċjali, kif ukoll riformi li huma relatati max-xogħol tas-suq fid-diċenji bikrija tas-seklu għoxrin, Dan ikkrea s-sisien għall-istat preżenti b'ekonomija mħallta u ferm żviluppata għas-suq Daniż. Huwa magħruf li l-kron Daniż intrabat mal-munita Ewro sa mill-1 ta' Jannar tal-1999. Id-Danimarka għandha rabtiet intrinsiċi mal-ġirien tagħha, konnessjonijiet kulturali, ekonomiċi u storiċi. Dan il-fattur ta' imminenza u ħbiberija irriżulta fil-kostruzzjoni tal-pont ta' Oresud u l-konnessjoni ppjanata ma' Fehmam. Il-mobilita' soċjali għolja preżenti f'dan il-pajjiż tista' titqies bħala l-aħjar waħda fid-dinja, l-aspetti pożittivi ta' dan il-pajjiż isegwu meta wieħed jagħti daqqa t'għajn lejn il-livell għoli ta' ugwaljanza fil-pagi mogħtija, kif ukoll billi tittieħed fil-kunsiderazzjoni r-rati għoljin ta' dħul per kapita.
Fl-2013,id-Danimarka ġiet elenkata fil-ħmistax-il post fuq l-indiċi tal-iżvilupp Uman u fid-disa' post fir-rigward tal-inugwaljanza aġġustata HDI. Id-Danimarka tikklassifika b'mod pożittiv għall-ahhar fl-indiċi tal-perċezzjoni fuq il-korruzzjoni, fl-indiċi ta' prosperita' Legatum, kif ukoll bħala demokrazija sħiħa fl-indiċi 14,15 u 16, li jitkellmu rigward id-demokrazija. Id-Danimarka hija fost il-membri fundaturi tan-Nato, il-kunsill Nordiku, OECD,OSCE u tan-nazzjonijiet uniti. Dawn huma tliet siti ta' wirt Daniż li huma misjuba miktubin fil-lista tal-Unesco World heritage fl-Ewropa tat-tramuntana.
Etimoloġija
Id-definizzjoni tal-kelma 'Etimoloġija' tistà tiġi deskritta bħala l-istudju tal-oriġini preċiża tal-kliem Semantiku (tifsir) preżenti f'lingwa.
L-etimoloġija tal-kelma Danimarka, ir-relazzjoni bejn id-Daniżi u d-Danimarka u l-unita' tad-Danimarka bħala renju wieħed, huwa suġġett li jattira d-dibattitu mill-ewwel. Dan huwa ċċentralizzat primarjament fuq il-prefiss "Dan" u jekk dak qiegħedx jirriferi għad-Dani jonkella qiegħedx jirreferi għal xi personaġġ storiku li kien jismu Dan, u d-definizzjoni eżatta li tagħlaq il-kelma b'"mark". Din il-kwistjoni tikkumplika iktar ruħha meta wieħed jikkunsidra n-numru ta' referenzi li saru għall-bosta nies magħrufin bħala d-Dani fl-Iskandinavja jew inkella f'postijiet oħra li madwar l-Ewropa. Din l-informazzjoni essenzjali nistgħu nsibuha fid-diversi kontijiet miktuba mill-Griegi u mir-Rumani (bħal: Ptolemi,Jordanes u Gregorju ta' Tours), kif ukoll fil-letteratura medjevali (bħal: Adam ta' Bremen, Beowulf, Widsith u l-poetiku Edda).
Bosta kotba juru kif l-ewwel parti tal-kelma hija fil-fatt derivazzjoni ta' isem il-poplu Daniż minn kelma li għandha sinjifikat partikolari ta' art ċatta, assoċjata mal-Ġermaniż Tenne "Art id-Dris", Bl-Ingliż den "Għar" u bl-ilsien Sanskritt: dhánuṣ- (धनुस्; "deżert"). Huwa maħsub li l-aħħar parti tal-kelma "marka" hija referenza għal masġar, jew inkella jista' jkun li qieghda tirreferi għad-Danimarka bħala l-art fruntiera li hija t-triq waħdiena li min jittraversaha jirnexxilu jsib ruħu fid-destinazzjoni tiegħu. Allura hawnhekk nisgħu ngħidu li jista' jkun li hawn l-implikazzjoni tad-diversi foresti li servew bħala fruntiera naturali matul l-istorja tad-Danimarka.
L-ewwel użu rreġistrat tal-kelma Danimarka ġewwa d-Danimarka stess huwa misjub fuq iż-żewġ ġebliet ta' Jelling. Huwa maħsub li dawn iż-żewġ ġebliet tar-ruwn kienu mibnija mill-anzjan Gorm (c. 955)u minn Harald Bluetooth (c.965). Il-ġebla l-kbira mit-tnejn li jifformaw dan il-mafkar, hija popolarment magħrufa bħala ċ-ċertifikat tal-magħmudija tad-Danimarka (dåbsattest), minkejja l-fatt li t-tnejn li huma jużaw il-kelma "Danimarka", f'forma akkwiżittiva ᛏᛅᚾᛘᛅᚢᚱᚴ "tanmaurk" ([danmɒrk])fuq il-ġebla l-kbira, u ġenittiva "tanmarkar" (ippronunzjata [danmarkaɽ])fuq il-ġebla ż-żgħira. L-abitanti tad-Danimarka huma magħrufin bħala t-"tani" ([danɪ]), jonkella "Daniżi" fl-akkwiżittiv.
thumb|Il-ġebla ta' Jelling - Esebizzjoni tal-Vikingi ġewwa l-mużew nazzjonali tad-Danimarka
Storja:Il-Vikingi u l-Medju Evu
Id-Daniżi kienu magħrufa bħala l-Vikingi mit-8 seklu sal-10 seklu. Flimkien man-Norveġiżi u l-Iżvediżi, id-Daniżi rnexxielhom jahkmu, jinvadu u jinnegozjaw f'kull parti tal-Ewropa. L-esploraturi Vikingi kienu skoperti b'mod aċċidentali ġewwa l-Izlanda fid-disa' seklu, li kienu fi triqthom lejn il-gżejjer tal-Foroe sakemm eventwalment irnexxielhom jiskopru l-Vinlandja (Il-pajjiż tal-Inbid). Illum dan il-pajjiż huwa magħruf bħala Newfoundland, ġewwa l-Kanada. Il-vikingi Daniżi kienu jaħdmu b'mod attiv għall-aħħar, speċjalment fil-gżejjer Brittaniċi u fl-Ewropa tal-Punent. Huma rnexxielhom jikkonolizzaw u joqogħodu f'ċerti partijiet tal-Ingilterra (magħrufa bħala d-Danalaw) taħt ir-re Sweyn Forkbeard fl-1013, l-Irlanda u Franza kienu ż-żewġ postijiet fejn waqqfu n-Normandija. Soldi Anglo-Sassoni ta' dan il-perjodu instabu iktar fid-Danimarka milli fl-Ingilterra, sinjal ċar li jindika minn fejn kienet ġejja din l-influwenza barranija.
Fl-1397, id-Danimarka kienet daħlet f'unjoni personali flimkien man-Norveġja u mal-Iżvezja, uniti taħt ir-reġina Margaret l-ewwel. It-tliet pajjiżi kellhom jiġu ttattati ugwalment fl-unjoni. Però, anki fil-bidu, Margaret ma dehritx daqshekk idealistika, u bdiet tittratta lid-Danimarka bħala l-ogħla membru tal-unjoni. Għalhekk ħafna mill-125 sena li jmiss ta' storja Skandiniva ddur ma' din l-unjoni, u tibda bit-tluq tal-Iżvezja, li mbagħad jiġu maħkuma ripetutament. Din il-kwistjoni ssolviet għall-skopijiet prattiċi fis-17 ta' Ġunju tal-1523, hekk kif ir-re Gustav Vasa ħaħkem il-belt ta' Stokkolma.
thumb|Il-mappa tad-Danimarka bil-bandiera inkorporata
Ġeografija
Minsuba fit-tramuntana tal-Ewropa, id-Danimarka tikkonsisti mill-peniżola ta' Jutland u minn 443 gżejjer nominati (1,419-il gżira 'il fuq minn 100 m² b'kollox). Minn dawn il-gżejjer, tnejn u sebgħin (72) minnhom biss huma abitati, bl-aktar tnejn ikunu ż-Żilandja u Funen. Il-gżira ta' Bornholm tinsab lejn il-Lvant mill-kumplament tan-nazzjon prinċipali, fil-baħar Baltiku. Ħafna mill-gżejjer maġġuri huma konnessi permezz ta' diversi pontijiet, ngħidu aħna l-pont ta' Øresund li jgħaqqad iż-Żilandja mal-Iżvezja, il-pont taċ-ċintorin grandjuż li jgħaqqad 'il Funen maż-Żilandja u fl-aħħar u mhux l-inqas hemm l-pont taċ-ċintorin iċ-ċkejken li jgħaqqad lill-vapuri jew l-ajruplani ż-żgħar ta' Funen mal-gżejjer iż-żgħar sabiex ikun hemm ċerta komunikazzjoni bejn l-istati ż-żgħar ta' dan il-pajjiż Nordiku. L-ikbar ibliet b'popolazzjonijiet li jammontaw għal iktar minn 100,000 ruħ huma Kopenħagen, il-kapitali taż-Żilandja ,Aarhus u Aalborg f'Jutland; u Odense li tinsab fi Funen. Id-Danimarka tokkupa l-ispazju ta' madwar 43,094 kilometru kwadru. Id-daqs tal-art Daniża ma jistax jiġi ddeterminat bi preċiżjoni, dan għaliex l-oċean qiegħed kostantament jiekol u jżid materjal organiku lill-kosta u minħabba li l-bniedem ddeċieda li jwettaq xi proġetti ta' reklamazzjoni sabiex jikkumbatti l-erużjoni kontinwa li l-pajjiż jaffaċja ma' kull għodwa. Id-Danimarka taqsam il-fruntiera tagħha ta' 68 kilometru mal-Ġermanja li tinsab lejn in-nofsinhar, jonkella hija mdawwra minn 7,314 kilometru ta' xatt marea (inkluż il-bajjiet żgħar u l-ispazji miftuħa. L-ebda lokazzjoni fid-Danimarka m'hija 'l bogħod iktar minn 52 kilometru. Il-marea hija bejn 1-2 metri f'wisa'(3.28 u 6.56 piedi) u ddawwar il-kosta tal-Ilbiċ ta' Jutland. Il-kurrent tal-mewġ jimxi 'l barra u 'l ġewwa fuq medda ta' 10 kilometri.
L-iktar punt li jinsab fit-tramuntana tad-Danimarka huwa Skagen (il-bajja tat-tramuntana li ġġib l-isem ta' Skaw) fil-latitudni Nordika ta' 57° 45' 7'. L-estrem l-ieħor jirrappreżenta l-iktar punt li jinsab fin-nofisnhar tal-pajjiż, magħruf bħala l-punt ta' Gedser (Il-ponta tan-nofsinhar ta' Falster) fil-latitudni Nordika ta' 54° 33' 35". L-iktar punt tad-Danimarka li jinsab lejn il-Punent huwa: Blåvandshuk, li qiegħed 8° 4' 22" fuq il-lonġitudni tal-Lvant u biex nagħlqu l-kalkoli jonqosna nsemmu l-iktar punt estrem li jinsab lejn il-Lvant tal-pajjiż, proprju: Østerskær li qiegħed 15° 11' 55" fuq il-lonġitudni l-iktar estrema tal-Lvant. Dan huwa l-arċipelagu ta' Ertholmene, 18-il kilometru lejn il-Grigal ta' Bornholm. Id-distanza mil-Lvant għall-Punent hija ta' 452 kilometru u d-distanza mit-Tramuntana san-Nofsinhar hija ta' 368 kilometru. Il-pajjiż huwa ċatt bi ftit elevazzjoni, b'għoli medju 'l fuq mil-livell tal-baħar ikun dak ta' 31 metru. L-ogħla punt naturali huwa Møllehøj, li jinsab fil-170.86 metru. Iż-żona tal-ilma li hija mdawwra mill-art hija ta' 700 kilometru kwadru.
Fitogeografikalment, ir-renju tad-Danimarka li jinkludi fih lill-Grinlandja u l-gżejjer tal-Faroe, jappartjenti lir-renju Boreali u hija maqsuma bejn l-Artiku, l-Atlantiku Ewropew u l-provinċji ċentrali Ewropej tar-reġjun Ċikomboreali. Skont il-fond ta' madwar id-dinja għan-natura, it-territorju tad-Danimarka jista' jinqasam f'żewġ ekoreġjuni, li huma: il-foresti mħallta tal-Atlantiku u l-foresti mħallta tal-Baltiku. Il-Gżejjer Faroe huma koperti minn tapiti sħaħ ta' mergħat Boreali, art ħadra fejn jikber il-ħaxix salvaġġ. Filwaqt li l-Grinlandja tospita l-ekoreġjuni tal-Kalaallit Nunaat, tundra Artika għolja u l-Kalaallit Nunaat li hija tundra Artika baxxa.
Kultura
Id-Danimarka, bħall-ġirien Skandinavi tagħha kienet waħda mill-iktar kulturi avvanzati soċjalment fid-dinja u dan jista' jiġi approvat meta wieħed jikkonsla l-istorja ta' dan il-pajjiż. Fl-1969,id-Danimarka kienet minn tal-ewwel li mxiet 'il quddiem lejn il-legalizzazzjoni tal-pornografija. Wieħed jista' forsi joqgħod jaħseb jekk dan il-pass meħud huwiex tassew neċessarju biex il-pajjiż jimxi t-triq tal-futur Fl-2012 id-Danimarka mmodifikat ll-liġijiet tas-sħubija rreġistrata tagħha, l-ewwel pajjiż li għamel dan il-pass fl-1989 maż-żwieġ tas-sess newtrali. Modesta u Puntwalità imma fuq kollox l-ugwalità huma aspetti importanti tal-mod tal-ħajja Daniżi.
Il-Klima
Id-Danimarka għandha klima moderata, ikkaretterizzata minn xtiewi moderati b'temperatura medja ta' 0.0 °C (32.0 °F) bejn ix-xhur kesħin ta' Jannar u Frar. L-istaġun tas-sajf f'dan il-pajjiż nordiku huwa wieħed pjuttost biered bit-temperatura medja tkun 15.7 °C (60.3 °F)fix-xahar ta' Awwissu. Bejn wieħed u iehor id-Danimarka għandha 121 ġurnata ta' preċipitazzjoni (xita) fis-sena, fejn tirċievi medja ta' 712-il millilitru ta' ilma fis-sena. L-istaġun tal-Ħarifa huwa l-iktar wieħed imxarrab mill-erba' staġuni li jirregolaw l-atmosfera ta' dan il-pajjiż filwaqt li r-rebbiegħa tista' titqies bħala l-iktar xahar niexef minħabba n-nuqqas ta' xita.
Minħabba l-lokazzjoni nordika tad-Danimarka, wieħed jista' jippretendi li jara varjazzjoniet maġġuri fl-istaġun matul il-jum. Il-jiem matul l-istaġun tax-xitwa huma qosra billi żerniq ix-xemx iseħħ għal xit-8.45 ta' filgħodu u nżul ix-xemx għandu jseħħ fit-3:45 ta' filgħaxija (ħin standard), kif ukoll ġranet twal fis-sajf fejn żerniq ix-xemx iseħħ filgħodu kmieni fl-4.30 u nżul ix-xemx fl-għaxra ta' filgħaxija (l-iffrankar tal-hin waqt il-ġurnata).
thumb|Ikel tipiku Daniż
Il-Kċina
Il-kċina tad-Danimarka, bħal dik ta' pajjiżi nordiċi oħra u dik tal-Ġermanja tat-tramuntana, tikkonsisti prinċipalment minn laħam u ħut. Din hija indikazzjoni ċara tal-passat agrikolu li għadda minnu l-pajjiż, il-Ġografija tiegħu kif ukoll iż-żmien twil ta' klima kiesħa fix-xitwa li taħkem lil din l-art ċatta. B'145.9 kilogrammi ta' laħam ikkonsmat kull persuna fl-2002, id-Danimarka hija meqjusa bħala l-iktar pajjiż fejn jiġi mittiekel laħam minn persuna waħda fid-dinja.
Il-ħobż miftuh, magħruf bħala: smørrebrød,li fil-forma bażika tagħhom huma is-soltu nol tal-pranzu. Il-ħobż miftuh jista' jiġi kkunsidrat bħala speċjalità nazzjonali meta huwa ppreparat u mżejjen b'varjetà vasta ta' ingredjenti fini. Tradizzjonalment, l-ikel sħun ikun jikkonsisti minn laħmijiet mitħuna, ngħidu aħna l-frikadeller (il-blalen tal-laħam, meat balls), jonkella minn iktar dixxijiet sostanzjali ta' laħam u ħut, ngħidu aħna bħal: flæskesteg (tip ta' majjal mixwi) jew il-kogt torsk (Merluzz)biz-zalza tal-mustarda u ttrimjata. Id-Danimarka hija rinomata wkoll għall-birer tagħha, li huma l-Carlsberg u t-Tuborg.
Il-kokijiet Daniżi, ispirati minn prattiċi kontinentali, fis-snin riċenti rnexxielhom jiżviluppaw serje innovattiva ta' dixxijiet Gourmet li huma bbażati fuq kwalità għolja ta' prodotti lokali. Bħala riżultat, issa Kopenħagen u l-provinċji għandhom numru kosiderevoli ta' ristoranti mill-aqwa. Ristoranti li ħafna minnhom irnexxielhom jattribwixxu l-premju prestiġjuż tal-istillel ta' Michelin.
Sports
L-isports huma popolari fid-Danimarka, u ċ-ċittadini tagħha jipparteċipaw u jaraw varjetà wiesgħa ta' sports. L-isport nazzjonali huwa l-futbol, ​​b'aktar minn 320,000 plejer f'aktar minn 1600 klabb. [230] Id-Danimarka kkwalifikat sitt darbiet konsekuttivament għall-Kampjonati Ewropej bejn l-1984 u l-2004, u ġiet inkurunata Champions Ewropej fl-1992; Kisbiet sinjifikanti oħra jinkludu r-rebħ tat-Tazza tal-Konfederazzjonijiet fl-1995 u l-ilħuq tal-kwartifinali fit-Tazza tad-Dinja tal-1998. Il-plejers tal-futbol Daniż notevoli jinkludu Allan Simonsen, imsemmi l-aqwa plejer fl-Ewropa fl-1977, Peter Schmeichel, nominat l- "Aqwa gowlkiper tad-Dinja" fl-1992 u l-1993, u Michael Laudrup, nominat l-aqwa plejer Daniż ta 'kull żmien mill-Assoċjazzjoni Daniża tal-Futbol.
Hemm ħafna attenzjoni fuq il-handball, ukoll. It-tim nazzjonali tan-nisa ċċelebra suċċessi kbar matul id-disgħinijiet. Min-naħa tal-irġiel, id-Danimarka rebħet tmien midalji - żewġ deheb (fl-2008 u l-2012), tliet fidda (fl-2011, fl-2011 u fl-2014) u tliet bronż (fl-2002, fl-2004 u fl-2006) - l-iktar li ntrebħu minn kwalunkwe tim fl-istorja tal-Kampjonat Ewropew tal-Handball. Fl-2019, it-tim nazzjonali tal-handball tal-irġiel Daniż rebaħ l-ewwel titlu tal-Kampjonat Dinji tagħhom fil-kampjonat li kien ospitat bejn il-Ġermanja u d-Danimarka. [Ċitazzjoni meħtieġa]
Fi snin reċenti, id-Danimarka għamlet marka bħala nazzjon qawwi taċ-ċikliżmu, b'Micel Rasmussen jilħaq l-istatus tar-Re tal-Muntanji fit-Tour de France fl-2005 u fl-2006. Sport popolari ieħor jinkludi l-golf - li huwa l-aktar popolari fost dawk fid-demografija anzjana. ;tennis - li fih id-Danimarka tirnexxi fuq livell professjonali; baskitbol - Id-Danimarka ssieħbu fl-organu ta ’tmexxija internazzjonali FIBA ​​fl-1951; [234] ir-rugby; id-Danish Rugby Union tmur lura għall-1950; hockey - li spiss jikkompetu fl-ogħla diviżjoni fil-Kampjonati tad-Dinja tal-Irġiel; Qdif - Id-Danimarka jispeċjalizzaw fil-qdif ħafif u huma partikolarment magħrufa għall-erba' ħfief coxless tagħhom, wara li rebħu sitt midalji tal-Kampjonat Dinji tad-deheb u żewġ fidda u tliet midalji Olimpiċi tad-deheb u żewġ bronż; u diversi sports ta 'ġewwa - speċjalment badminton, tennis tal-mejda u ġinnastika, f'kull wieħed minnhom id-Danimarka jkollha Kampjonati Dinjija u medalji Olimpiċi. Bajjiet u ċentri turistiċi numerużi tad-Danimarka huma postijiet popolari għas-sajd, il-kenura, il-kayak u ħafna sport ieħor b'rabta mat-tema tal-ilma.
Is-sistema politika
Id-Danimarka hija monarkija kostituzzjonali. Hija għandha sistema parlamentari rappreżentattiva b’kap tal-gvern - il-prim ministru - u kap tal-istat - il-monarka - li uffiċjalment iżomm is-setgħa eżekuttiva, għalkemm id-dmirijiet tiegħu huma strettament rappreżentattivi u ċerimonjali. Ir-renju għandu wkoll 2 pajjiżi kostitwenti awtonomi fl-Atlantiku, li ebda wieħed minnhom mhu membru tal-UE: il-Gżejjer Faeroe u Greenland.
Il-kummerċ u l-ekonomija
L-aktar setturi importanti tal-ekonomija tad-Danimarka fl-2018 kienu l-amministrazzjoni pubblika, id-difiża, l-edukazzjoni, is-saħħa tal-bniedem u l-attivitajiet ta’ xogħol soċjali (21.6%), il-kummerċ bl-ingrossa u bl-imnut, it-trasport, l-akkomodazzjoni u servizzi tal-ikel (20.0%) u l-industrija (18.0%).
Il-kummerċ fi ħdan l-UE jammonta għal 61% tal-esportazzjonijiet tad-Danimarka (il-Ġermanja 16% u l-Iżvezja 11%), filwaqt li barra mill-UE 8% jmorru fl-Istati Uniti u 6% fin-Norveġja.
F’termini ta’ importazzjonijiet, 70% jiġu minn Stati Membri tal-UE (il-Ġermanja 22%, l-Iżvezja 12% u n-Netherlands 8%), filwaqt li barra mill-UE 7% jiġu miċ-Ċina u 6% min-Norveġja.
Id-Danimarka fl-UE
Hemm 12-il membru fil-Parlament Ewropew mid-Danimarka.
Fil-Kunsill tal-UE, il-ministri nazzjonali jiltaqgħu b'mod regolari biex jadottaw il-liġijiet tal-UE u jikkoordinaw il-politiki. Il-laqgħat tal-Kunsill jattendu għalihom regolarment rappreżentanti tal-gvern Daniż, skont il-qasam tal-politika li jkun qed jiġi indirizzat.
Il-Kunsill tal-UE m’għandux persuna waħda permanenti bħala president (bħal pereżempju, il-Kummissjoni jew il-Parlament). Minflok, ix-xogħol jitmexxa mill-pajjiż li jkollu l-Presidenza tal-Kunsill, li jinbidel kull sitt xhur.
Matul dawn is-6 xhur, il-ministri mill-gvern ta’ dak il-pajjiż jippresiedu u jgħinu jiddeterminaw l-aġenda tal-laqgħat tal-Kunsill f’kull qasam ta’ politika, u jiffaċilitaw id-djalogu ma’ istituzzjonijiet oħra tal-UE.
Dati tal-presidenzi Daniżi:
Lul-Diċ 1973 | Jan-Ġun 1978 | Lul-Diċ 1982 | Lul-Diċ 1987 | Jan-Ġun 1993 | Lul-Diċ 2002 | Jan-Ġun 2012
Il-Kummissarju nominat mid-Danimarka għall-Kummissjoni Ewropea hija Margrethe Vestager, il-Viċi President Eżekuttiv għal għal Ewropa Lesta għall-Era Diġitali.
Id-Danimarka għandha 9 rappreżentanti fil-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew. Dan il-korp konsultattiv – li jirrappreżenta lil dawk li jħaddmu, il-ħaddiema u gruppi oħra ta’ interess – huwa kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex ikun hemm idea aħjar tal-bidliet possibbli tas-sitwazzjonijiet soċjali u tax-xogħol fil-pajjiżi membri.
Id-Danimarka għandha 9 rappreżentanti fil-Kumitat Ewropew tar-Reġjuni, l-assemblea tal-UE tar-rappreżentanti reġjonali u lokali. Dan il-korp konsultattiv jiġi kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex jiżgura li dawn il-liġijiet iqisu l-perspettiva minn kull reġjun tal-UE.
Id-Danimarka tikkomunika wkoll mal-istituzzjonijiet tal-UE permezz tar-rappreżentanza permanenti tagħha fi Brussell. Bħala l-“ambaxxata għall-UE” tad-Danimarka, il-kompitu ewlieni tagħha hu li tiżgura li l-interessi u l-politiki tal-pajjiż huma segwiti b’mod effettiv kemm jista’ jkun fl-UE.
L-ammont li jħallas kull pajjiż tal-UE fil-baġit tal-UE huwa kkalkulat b’mod ġust, skont il-mezzi. Aktar ma tkun kbira l-ekonomija tal-pajjiż, aktar iħallas – u viċi versa.
L-għan tal-baġit tal-UE mhuwiex li jipprova jqassam mill-ġdid il-ġid, iżda pjuttost jiffoka fuq il-ħtiġijiet tal-Ewropej b’mod ġenerali.
2018 ċifri għad-Danimarka
Il-flus imħallsa fil-baġit tal-UE mid-Danimarka jgħinu biex jiġu ffinanzjati programmi u proġetti fil-pajjiżi kollha tal-UE – bħall-bini ta' toroq, is-sussidjar ta' riċerkaturi u l-ħarsien tal-ambjent.
Unjoni ta' Kalmar (1397-1523)
thumb|Bandiera tar-Unjoni ta' Kalmar thumb|Tarka tar-Unjoni ta' Kalmar thumb|Territorji tal-Unjoni fl-1400s u l-bidu tal-1400s. thumb|Ittra ta' Unjoni ta' Lulju 1397. thumb|Eric tal-Pomerania jiġi maħtur suċċessur ta' Margarita I ta' Kalmar. thumb|Tarka ta' Eric ta' Pomerania (1382-1459). thumb|Ir-Re Kristjan II tad-Danimarka L-Unjoni ta' Kalmar tirreferi għall-istat dinastiku Nordiku li ħareġ mill-għaqda tat-tliet monarkiji Nordiċi (id-Danimarka, l-Isvezja u n-Norveġja) fl-istess persuna, ir-Reġina Margareta I tad-Danimarka, ir-Reġina tan-Norveġja u d-Danimarka fl-1387, u nnominata bħala reġina tad-Danimarka. L-Isvezja fl-1397. L-Unjoni ta' Kalmar bdiet tkopri erja totali ta' madwar 3,000,000 km².1
Ir-renji Skandinavi ppruvaw f’diversi okkażjonijiet matul is-seklu erbatax biex jiksbu l-għaqda politika permezz taż-żwieġ. L-ewwel Unjoni nkisbet fl-1319 bejn in-Norveġiżi u l-Iżvediżi. Aktar tard it-tliet renji kienu jiffurmaw parti mill-Unjoni biż-żwieġ fl-1363 bejn Margarita tad-Danimarka u Haakon VI tan-Norveġja, dak iż-żmien ukoll re tal-Isvezja.
B'dan il-mod, inħoloq renju Nordiku kbir li kien jinkludi mhux biss ir-renji attwali li ffurmawha, iżda wkoll it-territorji dipendenti tiegħu, bħal Greenland, l-Iżlanda, il-Gżejjer Faroe (dak iż-żmien dipendenti min-Norveġja) u l-Finlandja (li jappartjenu lill-Isvezja).
Madankollu, ir-renju Nordiku ma kienx ikkonsolidat minħabba s-suspett tal-aristokrazija Svediża lejn id-Danimarka, li kienet il-qawwa dominanti fi ħdan l-Unjoni. Wara diversi rewwixti mill-Iżvediżi (fl-1444-1446, fl-1464 u l-aħħar rewwixta tal-1521), l-Unjoni xolt fl-1523 bl-elezzjoni ta' Gustav Vasa bħala Re tal-Isvezja. Id-Danimarka u n-Norveġja, min-naħa tagħhom, baqgħu magħqudin sal-1814.
Formazzjoni tal-Unjoni
Il-proċess li kien se jilħaq il-qofol tiegħu fl-għaqda ta’ Kalmar beda mar-re Daniż Valdemar IV Atterdag, li, wara li sab ruħu b’żewġt ibniet nisa biss u l-ebda werrieta maskili wara l-mewt ta' ibnu Kristofru fl-1363, beda politika ta’ żwieġ biex jassigura l-pożizzjonijiet. mill-bniet tiegħu fir-renju, għalhekk, Margarita Valdemarsdotter, it-tifla iżgħar tiegħu, iżżewġet lil Haakon VI meta kellha għaxar snin.
Fis-sena 1370, Margarita għandha l-uniku binha, Olaf. Meta Valdemar IV tad-Danimarka miet fl-1375, Olaf laħaq lin-nannu tiegħu fuq it-tron Daniż is-sena ta’ wara, iżda minħabba l-età bikrija tiegħu, li dak iż-żmien kellha sitt snin, ommu Margarita eżerċitat ir-reġenza fir-renju Daniż. Fl-1380 Haakon VI kien se jmut ukoll, u ħalliet lil Margarita armla u lil Olaf bħala Re tan-Norveġja, għalkemm billi baqgħet żgħira wisq (f'din l-okkażjoni kellha għaxar snin), Margarita assumiet ir-reġenza ta' dan is-saltna l-ġdida. Ir-renji tan-Norveġja u d-Danimarka, bl-appoġġ tal-Lega Anseatika, imbagħad ġew magħqudin taħt ir-renju ta’ Olaf u r-reġenza ta’ ommu.
Meta rat lilha nnifisha biż-żewġ kuruni waħedha, Margarita ma qagħditx lura milli titlob għaliha s-saltna tal-Iżvezja, li għalih kellha drittijiet, peress li kienet amministrawh bħala reġina konsorti meta żżewġet lil Haakon VI (li kien ko-re tal-Isvezja). l-Isvezja). Għalhekk, huwa sfida lill-usurper Albert III ta 'Mecklenburg, li kien wasal fuq it-tron Żvediż. Appoġġjata minn parti tajba tan-nobbli lokali, Margarita għelbet lil Alberto fil-battalja ta' Alse,2 fil-muniċipalità Svediża attwali ta' Falköping, fl-24 ta' Frar, 13893.
Tmien snin wara dik il-ġrajja, fl-20 ta' Lulju 1397, is-setgħa tar-Reġina Margerita fuq it-tliet pajjiżi ġiet imsaħħa bl-Unjoni ta’ Kalmar, li biha l-kunsilli ta’ kull renju ffirmaw l-att ta' għaqda li fih inkorpora l-għaqda tat-tliet saltniet.
Kapitali: Kopenħagen; Lingwa Uffiċjali: Daniż, Svediż u Latin Medjevali, Lingwi Oħra: Norveġiż, Ġermaniż Baxx, Finlandiż, Karelian, Iżlandiż, Norn, Saami, Greenland, Faroese; Popolazzjoni (1,500): 4,000,000 abitant; Reliġjon: Knisja Kattolika; Re: Margaret I (1397-1412), Eric tal-Pomerania (1412-1439), Kristofru tal-Bavarja (1439-1446), Kristjan I tad-Danimarka (1446-1481), Ġwanni I tad-Danimarka (1481-1513), Kristjan II tad-Danimarka (1513-1523); Perjodu storiku: Medju Evu, Età Moderna; Forma ta' Gvern: Monarkija; Isem: Kalmarunionen (Daniż, Svediż, Norveġiż), Kalmarin unioni (Finlandiż), Kalmarsambandið (Iżlandiż), Kalmar unioni (Groenlandiż), Kalmarsamveldið (Faroiża), Kalmara uniovdna (Northern Sami), Unio Calmariensis (Latin)
Milan
Milan (/mɪˈlɑːn/; bid-djalett ta’ Milan: [miˈlãː]; bit-Taljan: Milano [miˈlaːno] ) hija belt fit-Tramuntana tal-Italja, il-belt kapitali tal-Lombardia, u t-tieni l-iktar belt popolata fl-Italja wara Ruma. Hija l-unika belt Ewropea li hija iktar sinjura mill-belt kapitali tal-pajjiż. Milan kienet il-kapitali tal-Imperu Ruman tal-Punent, tad-Dukat ta’ Milan u tar-Renju tal-Lombardia-Venezja. Il-belt proprja għandha popolazzjoni ta’ madwar 1.4 miljun ruħ filwaqt li l-belt metropolitana għandha popolazzjoni ta’ madwar 3.26 miljun abitant. Iż-żona urbana tagħha, li kontinwament tinsab fi stat ta’ kostruzzjoni u li hija estiża ferm lil hinn mill-konfini tal-belt metropolitana amministrattiva, hija r-raba’ l-ikbar fl-Unjoni Ewropea (UE) b’5.27 miljun abitant. Huwa stmat li l-popolazzjoni fi ħdan iż-żona metropolitana usa’ ta’ Milan hija 8.2 miljun ruħ, jiġifieri b’hekk hija l-ikbar żona metropolitana fl-Italja b’qabża kbira u t-tielet l-ikbar fl-UE.
Milan titqies bħala belt globali alfa minn ta’ quddiem, b’qawwiet fil-oqsma tal-arti, il-kummerċ, id-disinn, l-edukazzjoni, id-divertiment, il-moda, il-finanzi, il-kura tas-saħħa, il-mezzi tax-xandir, is-servizzi, ir-riċerka u t-turiżmu. Id-distrett kummerċjali tagħha jospita l-Borża tal-Italja (bit-Taljan: Borsa Italiana), u l-kwartieri ġenerali ta’ banek u ta’ kumpaniji nazzjonali u internazzjonali. Bħala Prodott Domestiku Gross, għandha t-tielet l-ikbar ekonomija fost il-bliet tal-UE wara Pariġi u Madrid, u hija l-iktar waħda sinjura fost il-bliet tal-UE li mhumiex bliet kapitali. Milan titqies bħala l-Banana l-Blu u waħda mill-“Erba’ Muturi għall-Ewropa”. xellug|daqsminuri|L-istemma araldika tal-belt ta’ Milan Il-belt ġiet rikonoxxuta bħala waħda mill-erba’ kapitali dinjin tal-moda bis-saħħa ta’ diversi avvenimenti u fieri internazzjonali, inkluż il-Ġimgħa tal-Moda ta’ Milan u l-Fiera tal-Għamara ta’ Milan, li attwalment huma fost l-ikbar fid-dinja bħala dħul, viżitaturi u tkabbir. Milan ospitat l-Wirja Universali fl-1906 u fl-2015. Il-belt tospita bosta istituzzjonijiet kulturali, akkademji u universitajiet, bi 11 % tat-total nazzjonali tal-istudenti jattenduhom. Milan laqgħet 10 miljun viżitatur fl-2018, bl-ikbar għadd ta’ viżitaturi barranin miċ-Ċina, mill-Istati Uniti, minn Franza u mill-Ġermanja. It-turisti jiġu attirati mill-bosta mużewijiet u galleriji tal-arti ta’ Milan li jħaddnu wħud mill-iżjed kollezzjonijiet importanti fid-dinja, fosthom kapulavuri ewlenin ta’ Leonardo da Vinci bħal L-Aħħar Ċena fil-Knisja ta’ Santa Marija tal-Grazzji. Il-belt hija moqdija minn ħafna lukandi lussużi, u hija l-ħames l-iktar belt fid-dinja li għandha ristoranti bl-ogħla stilel skont il-Gwida ta’ Michelin. Milan għandha wkoll tnejn mill-iktar timijiet tal-futbol ta’ suċċess fl-Ewropa, A.C. Milan u F.C. Internazionale, u wieħed mit-timijiet ewlenin tal-basketball fl-Ewropa, Olimpia Milano. Milan se tospita l-Logħob Olimpiku tax-Xitwa fl-2026 flimkien ma’ Cortina d'Ampezzo.
Toponimija
daqsminuri|Iċ-ċingjala semilanuta mal-Palazzo della Ragione, Milan L-etimoloġija tal-isem Milan mhijiex ċerta. Teorija partikolari ssostni li l-isem Latin Mediolanum ġej mill-kliem bil-Latin medio (fin-nofs) u planus (pjanura). Madankollu, xi studjużi jemmnu li lanum ġejja mill-għerq Ċeltiku lan, jiġifieri territorju kkonfinat jew demarkat (is-sors tal-għerq tal-kelma bil-Welsh llan, li tfisser “santwarju jew knisja”, li fl-aħħar mill-aħħar wasslet għall-kelma Land bl-Ingliż u bil-Ġermaniż), li fih il-komunitajiet Ċeltiċi kienu jibnu s-santwarji. Għaldaqstant, Mediolanum tista’ tfisser il-belt jew is-santwarju ċentrali ta’ tribù Ċeltika. Tabilħaqq, madwar sittin sit Galliku-Ruman fi Franza kienu jissejħu "Mediolanum", pereżempju: Saintes (Mediolanum Santonum) u Évreux (Mediolanum Aulercorum). Barra minn hekk, teorija oħra tikkollega l-isem maċ-ċingjala (Scrofa semilanuta), emblema antika tal-belt, li tissemma fl-Emblemata (1584) ta’ Andrea Alciato, taħt tinqixa tal-ewwel saffi tas-swar tal-belt, fejn ċingjala tidher ’il fuq mill-iskavi. Teorija oħra ssostni li l-etimoloġija ta’ Mediolanum ġejja mil-Latin u mill-Franċiż u tfisser "nofs-suf". Skont din it-teorija, il-belt ta’ Milan twaqqfet bis-saħħa ta’ żewġ tribujiet Ċeltiċi, il-Bituriġi u l-Eduj, li bħala l-emblemi tagħhom kellhom muntun u ċingjal; għalhekk "is-simbolu tal-belt huwa ċingjal sufi, annimal b’forma doppja, fuq naħa bil-lanżit iniggeż u fuq l-oħra bis-suf lixx".
Preistorja u Żmien ir-Rumani
daqsminuri|Il-Kolonni Rumani ta’ [[San Lawrenz]] L-Insubri Ċeltiċi, l-abitanti tar-reġjun tat-Tramuntana tal-Italja msejjaħ Insubria, milli jidher kienu stabbilew insedjament għall-ħabta tas-600 Q.K. Skont il-leġġenda msemmija minn Tito Livio f’kitba tiegħu ta’ bejn is-27 u 9 Q.K., ir-re Galliku Ambigato bagħat lin-neputi tiegħu Belloveso lejn it-Tramuntana tal-Italja bħala kap ta’ grupp magħmul minn diversi tribujiet Galliċi; Belloveso allegatament stabbilixxa insedjament fi żmien il-monarkija Rumana, matul ir-renju ta’ Tarquinio Prisco. Tarquinio tradizzjonalment ġie ddokumentat li rrenja mis-616 sal-579 Q.K., skont l-istoriku Ruman tal-qedem Tito Livio. Matul ir-Repubblika Rumana, ir-Rumani, immexxija mill-konslu Gneo Cornelio Scipione Calvo, iġġieldu kontra l-Insubri u ħakmu l-insedjament fil-222 Q.K. Il-kap tal-Insubri ssottometta ruħu għal Ruma, u ta l-kontroll tal-insedjament lir-Rumani. Eventwalment ħakmu r-reġjun kollu, u l-provinċja l-ġdida semmewha Gallia Cisalpina – jiġifieri "Gallia ta’ din in-naħa tal-Alpi" – u jaf taw lis-sit l-isem Latin ta’ Mediolanum: bil-Galliku *medio- tfisser "nofs jew ċentru" u -lanon hija l-ekwivalenti Ċeltika tal-Latin -planum "pjanura". B’hekk *Mediolanon (Latinizzata bħala Mediolānum) x’aktarx li kienet tfisser "(insedjament) fin-nofs tal-pjanura".
Fil-286, l-Imperatur Ruman Djoklezjanu ċaqlaq il-kapitali tal-Imperu Ruman tal-Punent minn Ruma għal Mediolanum. xellug|daqsminuri|Il-fdalijiet tal-anfiteatru Ruman f’Milan Djoklezjanu nnifsu għażel li jirresjedi f’Nicomedia fl-Imperu tal-Lvant, u ħalla lill-kollega tiegħu Massimjanu f’Milan. Massimjanu bena diversi monumenti ġganteski: iċ-ċirku l-kbir (470 metru b’85 metru), it-thermae jew il-"Banjijiet ta’ Erkole", kumpless kbir ta’ palazzi imperjali u servizzi u binjiet oħra li ma tantx baqa’ traċċi viżibbli tagħhom illum. Massimjanu żied iż-żona tal-belt għal 375 akru mdawra bi swar tal-ġebel ġodda u akbar (b’tul ta’ madwar 4.5 km) b’bosta torrijiet. Iż-żona monumentali kellha torrijiet doppji; wieħed minnhom, inkluż fil-Kunvent ta’ San Mawrizju Maġġuri huwa għoli 16.6-il metru.
Minn Mediolanum, l-Imperatur Kostantinu ħareġ l-Editt ta’ Milan fit-313 W.K., u bih iggarantixxa t-tolleranza għar-reliġjonijiet kollha fi ħdan l-imperu. B’hekk witta t-triq biex il-Kristjaneżmu jsir ir-reliġjon dominanti tal-Ewropa Rumana. Kostantinu kien f’Mediolanum biex jiċċelebra t-tieġ ta’ oħtu mal-Imperatur tal-Lvant, Liċinju. Fl-402, il-Visigoti assedjaw il-belt u l-Imperatur Onorju ttrasferixxa r-residenza imperjali lejn Ravenna. Fl-452, Attila min-naħa tiegħu assedja lil Mediolanum, iżda l-iżvolta reali mill-imgħoddi imperjali tal-belt waslet fil-539, matul il-Gwerra Gotika, meta Uraia (neputi ta’ Witiges, li qabel kien ir-re tal-Ostrogoti Taljani) qered lil Mediolanum u tilfu ħajjithom bosta nies. Il-Lombardi ħadu lil Ticinum bħala l-kapitali tagħhom fil-572 (u semmewha Papia – illum magħrufa bħala Pavia), u ħallew il-belt Medjevali bikrija ta’ Milan f’idejn il-governanza tal-arċisqfijiet tagħha.
Medju Evu
xellug|daqsminuri|L-istemma araldika Medjevali tal-Visconti bis-serp (biscione) b’tifel f’ħalqu Wara l-assedju tal-belt mill-Visigoti fl-402, ir-residenza imperjali ġiet ittrasferita lejn Ravenna. B’hekk bdiet era li fiha l-belt ta’ Milan qabdet it-triq tan-niżla u marret għall-agħar meta Attila, ir-re tal-Unni, assedja, seraq u qered il-belt fl-452 W.K. Fl-539, l-Ostrogoti ħakmu u qerdu l-belt ta’ Milan matul il-Gwerra Gotika kontra l-Imperatur Biżantin Ġustinjanu I. Fis-sajf tal-569, il-Longobardi (li taw l-isem tar-reġjun Taljan Lombardia), ħakmu l-belt ta’ Milan, u ġabu fix-xejn il-gwarniġjon Biżantin żgħir li kien qed jiddifendiha. Xi strutturi Rumani baqgħu jintużaw f’Milan taħt it-tmexxija tal-Longobardi. Milan kellha ċċedi quddiem il-qawwa ta’ Karlu Manju u l-Franki fis-774.
Is-seklu 11 ġab miegħu reazzjoni kontra l-kontroll tal-Imperaturi Rumani Sagri. Il-bliet-stati feġġew fit-Tramuntana tal-Italja bħala espressjoni tal-poter politiku ġdid tal-bliet u tar-rieda tagħhom li jiġġieldu kontra s-setgħat fewdali kollha. Il-belt ta’ Milan ma kinitx eċċezzjoni. Madankollu, ma tantx għadda wisq żmien qabel ma l-bliet-stati Taljani bdew jiġġieldu ma’ xulxin biex jippruvaw jillimitaw il-poteri tal-ġirien tagħhom. Iċ-ċittadini ta’ Milan qerdu lil Lodi u kienu kontinwament fi gwerra ma’ Pavia, Cremona u Como, li min-naħa tagħhom staqsew għall-għajnuna lil Federico I Barbarossa. F’attakk ħesrem ħatfu lill-Imperatriċi Beatrice u obbligawha tirkeb bil-kontra fuq ħmar fi triqitha ’l barra minn ġol-belt. Dawn il-bliet wasslu għall-qerda tal-biċċa l-kbira ta’ Milan fl-1162. In-nirien ħakmu l-imħażen li kien fihom il-provvisti tal-ikel, u fi żmien ftit jiem Milan kellha tarrendi. daqsminuri|242x242px|Mappa tal-belt ta’ Milan imdawra bis-swar Spanjoli fl-aħħar tas-seklu 16 Imbagħad kien hemm perjodu ta’ paċi u Milan gawdiet prosperità bħala ċentru kummerċjali minħabba l-pożizzjoni ġeografika tagħha. Matul dan iż-żmien, il-belt kienet meqjusa bħala waħda mill-ikbar bliet Ewropej.
Fl-1395, Gian Galeazzo Visconti sar l-ewwel Duka ta’ Milan wara li rċieva t-titlu minn Wenceslaus, ir-re tar-Rumani. Fl-1447, Filippo Maria Visconti, id-Duka ta’ Milan, miet mingħajr iben werriet. B’hekk, wara t-tmiem tal-arblu tar-razza tal-familja Visconti, ġiet stabbilita r-Repubblika Ambroġjana. Din ħadet isimha minn Sant'Ambroġju, il-qaddis patrun popolari tal-belt. Kemm il-Gwelfi kif ukoll il-Gibellini ġibdu ħabel wieħed biex jistabbilixxu r-Repubblika Ambroġjana f’Milan. Madankollu, ir-Repubblika sfaxxat meta fl-1450 Milan inħakmet minn Francesco I tal-familja Sforza, li wassal biex Milan issir waħda mill-bliet ewlenin tar-Rinaxximent Taljan.
Żmien modern bikri
xellug|daqsminuri|216x216px|Porta Ticinese (1100), waħda mit-tliet daħliet Medjevali li għadhom jeżistu f’Milan L-aħħar mexxej indipendenti ta’ Milan, Ludovico Sforza, talab l-għajnuna ta’ Karlu VIII ta’ Franza kontra l-istati Taljani l-oħra, u eventwalment faqqgħu l-Gwerer tal-Italja. Il-kuġin tar-re, Louis ta’ Orléans, ħa sehem fl-ispedizzjoni u rrealizza li l-biċċa l-kbira tal-Italja kienet prattikament bla difiża. Dan wasslu biex jerġa’ jiġi ftit snin wara fis-sena 1500, u jiddikjara li d-Dukat ta’ Milan huwa tiegħu, ladarba nanntu kienet membru tal-familja Visconti fit-tmun. Dak iż-żmien, Milan kienet difiża wkoll minn merċenarji Żvizzeri. Wara r-rebħa tas-suċċessur ta’ Louis, François I, fuq l-Iżvizzeri fil-Battalja ta’ Marignan, id-dukat ġie mwiegħed lir-re Franċiż François I. Meta l-imperatur Spanjol tal-Asburgi Karlu V rebaħ kontra François I fil-Battalja ta’ Pavia fl-1525, it-Tramuntana tal-Italja, inkluż Milan, għaddiet għand Spanja Asburga. daqsminuri|249x249px|Pjazza San Babila fil-pesta tal-1630 Fl-1556, Karlu V abdika favur ibnu Filippu II u ħuh Ferdinandu I. Dak kollu li Karlu kien jipposjedi fl-Italja, inkluż Milan, għadda għand Filippu II u baqa’ proprjetà tal-linja Spanjola tal-Asburgi, filwaqt li l-linja Awstrijaka tal-Asburgi ta’ Ferdinandu mexxiet l-Imperu Ruman Sagru. Il-Pesta l-Kbira ta’ Milan fl-1629-1631, li minħabba fiha huwa stmat li mietu 60,000 ruħ minn popolazzjoni ta’ 130,000 ruħ, ikkawżat devastazzjoni bla preċedent fil-belt u ġiet deskritta effettivament minn Alessandro Manzoni fil-kapulavur tiegħu I Promessi Sposi. Dan l-episodju tqies minn ħafna bħala s-simbolu tat-tmexxija ħażina u tad-dekadenza tal-Ispanjoli u jitqies bħala waħda mill-aħħar tifqigħat ta’ sekli sħaħ tal-pesta li bdew bil-Pesta s-Sewda. xellug|daqsminuri|292x292px|Ċerimonja tar-riċeviment ta’ Alexander Suvorov f’Milan f’April 1799 Fis-sena 1700, il-linja Spanjola tal-Asburgi ntemmet bil-mewt ta’ Karlu II. Wara mewtu, bdiet il-Gwerra tas-Suċċessjoni Spanjola fl-1701 bl-okkupazzjoni tal-artijiet Taljani kollha ta’ Spanja mit-truppi Franċiżi li kienu qed jappoġġaw lill-Franċiż Philippe ta’ Anjou biex jitla’ fuq it-tron Spanjol. Fl-1706, il-Franċiżi tilfu f’Ramillies u f’Torino u kellhom iċedu t-Tramuntana tal-Italja lill-Asburgi Awstrijaki. Fl-1713-1714, it-Trattati ta’ Utrecht u Rastatt ikkonfermaw formalment is-sovranità Awstrijaka fuq il-biċċa l-kbira tal-artijiet Taljani tal-Asburgi Spanjoli, inkluż il-Lombardia u l-kapitali tagħha Milan. Napuljun invada l-Italja fl-1796, u Milan ġiet iddikjarata l-kapitali tar-Repubblika Ċisalpina. Iktar ’il quddiem, huwa ddikjara lil Milan bħala r-Renju tal-Italja u ġie inkurunat Re tal-Italja fid-Duomo, il-katidral tal-belt. Ladarba l-okkupazzjoni ta’ Napuljun intemmet, il-Kungress ta’ Vjenna rritorna l-Lombardia, u Milan, lill-Awstrijaki fl-1815.
Żmien modern u kontemporanju
daqsminuri|305x305px|Ir-Rewwixta tal-Ħamest Ijiem f’Milan Fit-18 ta’ Marzu 1848, Milan irnexxielha tirribella kontra t-tmexxija Awstrijaka, fl-hekk imsejħa rewwixta tal-“Ħamest Ijiem” (bit-Taljan: Le Cinque Giornate), li wasslu biex il-Marexxall Radetzky jirtira temporanjament mill-belt. Ir-renju ta’ Piemonte-Sardenja fil-konfini bagħat it-truppi sabiex jipproteġi lil dawk li ħadu sehem fir-rewwixta u organizza plebixxit li rratifika b’maġġoranza enormi l-unifikazzjoni tal-Lombardia mar-renju ta’ Piemonte-Sardenja. Iżda ftit xhur wara biss, l-Awstrijaki rnexxielhom jibagħtu forzi ġodda u friski li għelbu lill-armata ta’ Piemonte fil-Battalja ta’ Custoza fl-24 ta’ Lulju u reġgħu ħadu r-riedni f’idejhom fit-Tramuntana tal-Italja. Madankollu, xi għaxar snin wara, il-politiċi, l-uffiċjali u l-intellettwali nazzjonalisti Taljani, bħal Cavour, Garibaldi u Mazzini rnexxielhom jiksbu konsenus enormi u tefgħu pressjoni fuq il-monarkija biex tissawwar alleanza mal-Imperu Franċiż il-ġdid ta’ Napuljun III sabiex jgħelbu lill-Awstrija u jistabbilixxu stat kbir Taljan fir-reġjun. Fil-Battalja ta’ Solferino fl-1859, it-truppi Franċiżi u Taljani rebħu bil-kbir kontra l-Awstrijaki, li rtiraw taħt il-linja kwadrilaterali. Wara din il-battalja, Milan u l-bqija tal-Lombardia ġew inkorporati fir-renju ta’ Piemonte-Sardenja, li mbagħad kompla bl-annessjoni tal-istati ż-żgħar Taljani l-oħra kollha u pproklama t-twelid tar-Renju tal-Italja fis-17 ta’ Marzu 1861.