cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Estrazzjoni terminoloġika
Is-soltu, l-approċċi rigward l-estrazzjoni terminoloġika awtomatika jużaw proċessuri lingwistiċi (eż. l-immarkar ta’ partijiet tat-taħdit bil-miktub, il-ġbir f’daqqa ta’ frażijiet, eċċ.) biex jiġu estratti kandidati terminoloġiċi, jiġifieri frażijiet nominali terminoloġiċi plawżibbli sintattikament. Il-frażijiet nominali jinkludu kliem kompost (eż. “karta tal-kreditu”), frażijiet nominali aġġettivali (eż. ”uffiċċju tal-informazzjoni lokali”), u frażijiet nominali prepożizzjonali (eż. “bord tad-diretturi”). Imbagħad, l-entrati terminoloġiċi jiġu ffiltrati mil-lista ta’ kandidati billi jintużaw metodi ta’ apprendiment statistiku u awtomatizzat. Ladarba dawn it-termini jiġu ffiltrati, minħabba l-livell baxx ta’ ambigwità u l-ispeċifiċità kbira tagħhom, dawn ikunu utli ħafna għall-ħolqien ta’ kunċetti marbuta ma’ dominju partikolari ta’ għarfien jew biex jappoġġaw il-ħolqien ta’ ontoloġija ta’ dominju jew ta’ bażi terminoloġika. Barra minn hekk, l-estrazzjoni terminoloġika hija punt ta’ tluq utli ħafna għas-similarità semantika, għall-ġestjoni tal-għarfien, għat-traduzzjoni umana u għat-traduzzjoni awtomatizzata, eċċ.
Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn
daqsminuri|251x251px|Wieħed mill-oqbra tas-Sit Arkeoloġiku ta' Bat Is-Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn huma grupp ta' nekropoli mit-3000 Q.K. li jinsabu qrib oażi tas-siġar tal-palm fuq in-naħa ta' ġewwa tal-Oman. Dawn it-tliet siti arkeoloġiċi tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1988.
Preistorja u storja
Mill-istudji li saru f'dawn l-aħħar ħmistax-il sena, intweriet l-eżistenza ta' għadd ta' insedjamenti umani bejn il-Golf tal-Persja u l-Golf tal-Oman.
Sit Arkeoloġiku ta' Bat
xellug|daqsminuri|Eżempju ta' torri bħal dak tas-sit arkeoloġiku ta' Al-Khutm. Is-sit arkeoloġiku ta' Bat jinsab fi ħdan oażi tas-siġar tal-palm. Għall-ħabta tat-3000 Q.K., kien hemm kummerċ intensiv tar-ram (estratt lokalment) u tal-ġebel (x'aktarx id-diorit) mas-Sumeri. In-nekropoli tikkonsisti minn 100 qabar u binjiet ċirkolari, kull waħda b'dijametru ta' madwar 20 metru (66 pied). Dawn il-binjiet ma għandhom fetħiet ta' aċċess fuq barra, għaldaqstant apparti l-possibbiltà tal-funzjoni ritwalistika tagħhom, jaf intużaw ukoll bħala mħażen jew silos. Il-funzjoni preċiża għadha mhux magħrufa fiċ-ċert. Fl-1972, l-iskavi mwettqa minn tim Daniż immexxi minn Karen Frifelt urew li l-inħawi ilhom abitati b'mod kontinwu għal 4,000 sena.
Dan is-sit arkeoloġiku jinsab qrib it-triq bejn Amlah u Ad Dreez fid-direzzjoni ta' Ibri u apparti l-oqbra fih ukoll diversi torrijiet fl-inħawi magħrufa bħala ta' Qasr A'Rojoom. Hemmhekk wieħed isib struttura b'għamla ta' niċċa fid-deżert li nbniet minn blokok monolitiċi tal-ġebel li tospita 13-il kompartiment żgħir u bir fiċ-ċentru tat-torri. Ħafna mill-oqbra huma biss fdalijiet fi stat ta' borġ ġebel iżda għad hemm uħud mill-oqbra li għadhom f'kundizzjoni tajba u s-saff ta' barra tagħhom huwa magħmul mill-ġebla tal-ġir. L-għamla tonda iżda pjuttost ċatta ta' dawn l-oqbra hija simili ħafna għall-oqbra fil-Park Arkeoloġiku ta' Hili f'Al Ain, Abu Dhabi, li huwa Sit ta' Wirt Dinji ieħor tal-UNESCO fl-Emirati Għarab Magħquda.
Sit Arkeoloġiku ta' Al-Khutm
Is-sit arkeoloġiku ta' Al-Khutm jikkonsisti mill-fdalijiet ta' forti tal-ġebel u ta' oqbra ċirkolari b'dijametru ta' 20 metru (66 pied). Il-fdalijiet jinsabu madwar żewġ kilometri (1.2 mili) fil-Punent tas-sit arkeoloġiku ta' Bat f'oażi tas-siġar tal-palm biswit il-villaġġ ta' Al Wahrah. L-iskavi f'dan is-sit għadhom għaddejjin u qed jinbena wkoll ċentru għall-viżitaturi.
Sit Arkeoloġiku ta' Al-Ayn
daqsminuri|275x275px|Al-Ayn Is-sit arkeoloġiku ta' Al-Ayn huwa nekropoli żgħir iżda huwa l-iżjed wieħed ippreservat u f'kundizzjoni tajba mit-tliet siti arkeoloġiċi. Jinsab madwar 22 kilometru (14-il mil) fix-Xlokk tas-sit arkeoloġiku ta' Bat u wieħed jaċċessa s-sit tul it-triq sekondarja bejn Amlah u Wadi Al-Ayn li tofroq mill-awtostrada 21. Il-muntanja ta' Jebel Misht tagħmilha ta' sfond għal ringiela ta' 21 qabar b'għamla qisha ta' girna ta' Malta jew taċ-ċelel fil-quċċata ta' Skellig Michael, l-Irlanda.
Il-blat ċatt miekul bl-erożjoni quddiem l-oqbra ntuża għall-kostruzzjoni ta' dawn l-istrutturi. Il-pożizzjoni prominenti tagħhom fil-quċċata ta' għolja tirrappreżenta l-importanza li kellhom għas-soċjetà tal-madwar. L-oqbra jmorru lura għat-3000-4000 Q.K. u kull qabar intuża għal perjodu ta' bosta deċennji u għal diversi individwi. Apparti l-funzjoni funebri, l-arkeologi għadhom qed jinvestigaw il-fdalijiet u joħorġu b'teoriji differenti dwar il-possibbiltà ta' funzjonijiet oħra li seta' kellhom iktar 'il quddiem. Fosthom hemm l-użu possibbli bħala markaturi territorjali, x'aktarx bħala punti fissi biex jiġi kkalkulat il-moviment tal-kwiekeb fis-sema meta mqabbel mal-markaturi, iżda anke bħala siti ta' pellegrinaġġ u postijiet ta' rifuġju għall-abitanti ta' insedjamenti fil-qrib. Barra minn hekk, il-prinċipju ta' struttura ċirkolari b'ħitan għoljin li jagħmluha diffiċli biex wieħed jixxabbat magħhom u jitla' fuqhom jaf ispira wkoll it-torrijiet ċirkolari fis-sit arkeoloġiku ta' Al-Khutm kif ukoll fil-biċċa l-kbira tal-fortijiet madwar Nizwa.
Sit ta' Wirt Dinji
nofs|daqsminuri|559x559px|Parti mir-ringiela ta' oqbra fis-sit arkeoloġiku ta' Al-Ayn bil-muntanja ta' Jebel Misht fl-isfond. Is-Siti Arkeoloġiċi ta' Bat, Al-Khutm u Al-Ayn ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1988.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".
Konservazzjoni
Is-siti ma ġewx soġġetti għal wisq restawr jew tipi oħra ta' konservazzjoni qabel il-protezzjoni pprovduta mill-UNESCO, għaldaqstant l-unika protezzjoni li kellhom kienet bis-saħħa ta' kemm kienu iżolati. Wieħed mill-iżjed perikli għall-preservazzjoni u għall-konservazzjoni tas-sit ġej min-nies li jgħixu fl-inħawi u li xi kultant jieħdu ġebel mis-siti arkeoloġiċi bħala materjal għall-kostruzzjoni.
Pika ħamra taċ-Ċina
Il-pika ħamra taċ-Ċina (Ochotona erythrotis) hija speċi ta' mammiferu plaċentat tal-familja Ochotonidae fl-ordni Lagomorpha mifruxa fl-Asja. Din l-ispeċi tagħmel parti mill-grupp tal-piki tal-muntanji li hu magħmul minn 13-il speċi, miġburin fis-sottoġeneru Conothoa.
Din il-pika qiegħda klassifikata fil-Lista Ħamra tal-IUCN bħala speċi b'popolazzjoni stabbli fi stat tal-inqas ħsieb.
Distribuzzjoni
Din hija waħda mill-ispeċi endemiċi taċ-Ċina u tinsab mifruxa mal-muntanji fit-territorji jew fil-provinċi ta' Gansu, ta' Qinghai, ta' Sichuan u ta' Xinjiang.
Venera 7
daqsminuri|Replika tal-Venera 7 fil-Mużew tal-Kożmonawtika ta' Sergei Pavlovich Korolyov Venera 7 (bir-Russu: Венера-7, litteralment   "Venere 7") kien inġenju spazjali Sovjetiku, li kien parti mill-programm Venera ta' sondi lejn Venere. Meta l-inġenju niżel fuq wiċċ il-pjaneta Venere fil-15 ta' Diċembru 1970, sar l-ewwel inġenju spazjali li niżel bil-galbu fuq pjaneta oħra u l-ewwel wieħed li ttrażmetta data minn hemmhekk għad-Dinja.
Disinn
L-inġenju spazjali ġie ddisinjat biex ikun jiflaħ għal pressjoni sa' 180 bar (18,000 kPa; 2,610 psi) u għal temperaturi sa 580 °C (1,076 °F). Dan kien ferm iktar minn dak li kien mistenni jopera fih iżda minħabba inċertezzi sinifikanti dwar it-temperaturi fil-wiċċ u l-pressjoni ta' Venere d-disinjaturi allokaw għal marġni kbir ta' żball. Il-livell ta' ebusija żied il-massa mas-sonda li llimitat l-ammont ta' massa disponibbli għal strumenti xjentifiċi kemm fuq is-sonda stess kif ukoll fuq il-bus interplanetarja. Il-bus interplanetarja kellha individwatur tal-partiċelli ċċarġjat bir-riħ tax-xemx kif ukoll individwatur tar-raġġi kożmiċi. Fuq il-Venera 7 kien hemm sensuri tat-temperatura u tal-pressjoni, kif ukoll aċċellerometru biex ikejjel id-densità atmosferika. Is-sonda kellha wkoll altimetru bir-radar.
Varar
Is-sonda ġiet varata mid-Dinja fis-17 ta' Awwissu 1970, fil-5:38 ta' filgħodu UTC. Kienet tikkonsisti minn bus interplanetarja, ibbażata fuq sistema 3MV, u inġenju tal-inżul. Matul it-titjira lejn Venere, saru żewġ korrezzjonijiet fit-traġitt permezz tal-magna KDU-414 abbord il-bus.
Inżul
Is-sonda Venera 7 daħlet fl-atmosfera ta' Venere fil-15 ta' Diċembru 1970. L-inġenju tal-inżul baqa' mqabbad mal-bus interplanetarja matul l-istadji inizjali tad-dħul atmosferiku, sabiex il-bus tkun tista' tberred l-inġenju tal-inżul għal temperatura ta' −8 °C (17 °F) għal żmien twil kemm jista' jkun. L-inġenju tal-inżul ġie żganċat ladarba l-impatt atmosferiku kisser il-makkinarju tal-igganċjar mad-Dinja. Il-paraxutt infetaħ f'għoli ta' 60 km, u minnufih beda l-ittestjar atmosferiku b'riżultati li wrew li l-atmosfera ta' Venere kienet 97 % diossidu tal-karbonju. Inizjalment il-paraxutt iċċekken għal 1.8 metru kwadru, u iktar 'il quddiem infetaħ iktar sa 2.5 metri kwadri, eżattament 13-il minuta wara, skont kif ippjanat. Sitt minuti wara dan, il-paraxutt beda jfalli, u b'hekk l-inżul kien iktar rapidu milli kien ippjanat. Eventwalment il-paraxutt falla għalkollox, u s-sonda għal perjodu kienet nieżla waħedha. B'riżultat ta' dan, l-inġenju tal-inżul mess mal-wiċċ ta' Venere b'veloċità ta' madwar 16.5 m/s (59 km/h; 37 mph) fil-5:37:10 ta' filgħodu UTC. Il-koordinati tal-inżul kienu 5°S 351°E. xellug|daqsminuri|Il-pożizzjoni tas-siti tal-inżul ta' Venera. Il-punti bl-aħmar huma siti fejn intbagħtu immaġnijiet mill-wiċċ, it-tikek ċentrali suwed huma siti minn fejn saret analiżi ta' kampjun mill-wiċċ. Il-mappa hija bbażata fuq immappjar minn Pioneer Venus Orbiter u Magellan. Mal-impatt is-sonda qisha kienet se tintefa, iżda baqgħet tirreġistra kollox normali. Ftit ġimgħat wara, wara li sar rieżami tar-reġistrazzjonijiet mill-astronomu tar-radju Oleg Rzhiga, instabu wkoll 23 minuta ta' sinjali batuti ħafna. L-inġenju spazjali kien niżel fuq Venere, u x'aktarx li tmejjel fuq ġenbu, għalhekk l-antenna tat-trażmissjoni medja ma kinitx immirata kif suppost għat-trażmissjoni tas-sinjal lejn id-Dinja.
Is-sonda ttrażmettiet l-informazzjoni lejn id-Dinja għal 53 minuta, li kienet tinkludi madwar 20 minuta mill-wiċċ. Instab li t-temperatura fil-wiċċ ta' Venere kienet 475 °C (887 °F) ± 20 °C. Permezz tat-temperatura, u mudelli tal-atmosfera, ġiet ikkalkulata pressjoni ta' 9.0 MPa (1,300 psi) ± 1.5 MPa. Mill-waqfien rapidu tal-inġenju spazjali (mill-inżul għall-waqfien f'0.2 sekondi), wieħed seta' jikkonkludi li l-inġenju kien niżel fuq wiċċ b'livell baxx ta' trab.
Is-sonda pprovdiet informazzjoni dwar wiċċ Venere, li ma kienx viżibbli minħabba saff oħxon tal-atmosfera. L-inġenju spazjali kkonferma b'mod definittiv li l-bniedem ma jistax jgħix fuq wiċċ Venere, u eskluda l-possibbiltà li hemm xi ilma likwidu fuq il-pjaneta.
Clare Azzopardi
Clare Azzopardi (5 ta' Lulju, 1977) hija awtriċi Maltija.
Ħajja
Hija temmet l-istudji tagħha fl-Edukazzjoni fl-Università ta' Malta fl-1999. Fl-2002 bdiet l-istudji tagħha tal-Masters mal-Università ta' Sheffield, l-Ingilterra. Hija l-Kap tad-Dipartiment tal-Malti fil-Kulleġġ Ġ.F. Abela.
Xogħlijiet
Il-poeżiji u l-istejjer qosra tagħha dehru f'diversi antoloġiji. Il-kitba tagħha nqalbet għall-Ingliż u dehret f'In Focus, Transcript, Words without Borders, West 47, Lettre International (Ungerija) and Kulturas Forms. Fl-2005, Azzopardi ippubblikat Others, Across, żewġ stejjer qosra li nqalbu għall-Ingliż u fl-2006 ippubblikat ġabra ta' novelli, Il-Linja l-Ħadra ("The Green Line"). Kitbet ukoll, fost testi oħrajn, In-Nisa Jafu Kif, Pretty Lisa u L-Interdett Taħt is-Sodda li nqaleb għall-Franċiż (Éditions Théatrales) u għall-Għarbi (I-ACT).
Norbert Buġeja
daqsminuri|Norbert Bugeja
Norbert Bugeja twieled is-Siġġiewi fl-1980. Huwa għallem il-letteratura Ingliża u l-kritika letterarja fil-Kulleġġ Ġan Franġisk Abela ta' l-Università ta' Malta u ħadem bħala ġurnalist. Kiteb il-lirika għal diversi kanzunetti tal-grupp Etnika u kien attiv fl-organizzazzjoni kulturali Inizjamed sa mill-bidunett taghha. Għal ħames snin kien l-editur letterarju tal-gazzetta IL-GENSillum.
Ix-xogħlijiet letterarji tiegħu kisbu popolarità fost il-ġenerazzjoni żagħżugħa ta' qarrejja Maltin u dehru f'għadd ta' antoloġiji, ġabriet, ġurnali letterarji (fosthom 'Cadences', ġurnal letterarju ta' l-Università ta' Ċipru) u programmi tar-radju u t-televiżjoni. Qara x-xogħlijiet tiegħu f'għadd ta' festivals letterarji.
Il-Poeżija
Il-poeżija ta' Norbert Buġeja taħfen l-aspetti varji ta' l-urbanità kontemporanja u tagħmel dan b'idjoma għal kollox friska fil-letteratura ta' Malta. Buġeja kontinwament ifittex is-sbuħija fl-ambjenti li ħoqna b'idejna: l-ibliet li fihom tinħma ħjjitna ta' kuljum. L-ibliet li nafu jew ma nafux bihom, it-toroq imdella li nibżgħu minnhom, il-pjazez li niskartaw jew li nfittxu biex nagħmlu frattarija, il-ħwienet fejn ninnegozjaw magħna nfusna, il-bars fejn nidħlu nsegwu lil ħajjitna tixjieħ u tintelaq minn grokk għal grokk.
Buġeja jfittex metafora ġdida għal-letteratura Maltija, miktuba fi xbihat oriġinali u b'reqqa kbira fit-teknika letterarja, fil-metrika, r-ritmu u l-prosodija. Jinsisti fuq il-modi differenti kif il-poeżija 'tasal' ghand l-udjenza meta tinqara, u ghaldaqstant ifittex li janima l-qari ta' xogħlijietu b'mod li jinvolvi lil min ikun qiegħed isegwi l-poeżija f'intimità akbar max-xogħol.
Norbert Bugeja iggradwa b'summa cum laude fil-Baċellerat u b'Distinction fil-Masters fil-letteratura Ingliża mill-Università ta' Malta. Bħalissa qiegħed iħejji d-dottorat fil-letteratura Ingliża u l-postkolonjaliżmu fl-Ingilterra. L-ewwel ġabra ta' xogħlijiet tiegħu kienet Stay, Fairy Tale, Stay - memoirs of a City Cast Adrift (Midsea Books, 2005. Trad. Maria Grech Ganado).
Ippubblika għadd ta kitbiet kritiċi u qara diversi papers f'konferenzi akkademiċi, fosthom fl-Istitut Mediterranju u fid-Dipartiment ta' l-Ingliż fl-Universita ta Malta. Fl-2005 qara x-xogħol tiegħu fil-Konferenza EACLALS (European Association for Commonwealth Language and Literature Studies). Il-ġabra l-ġdida ta' poeżiji tiegħu bil-Malti (kitbiet li pproduċa fil-perjodu 1999-2006) mistennija tkun ippubblikata dalwaqt.
F'kumment tieghu dwar il-poeżija ta' Buġeja, Albert Marshall iddeskrivih bħala poeta ewlieni li qed jgħaqqad il-pont tal-poezija Maltija mas-seklu wiehed u ghoxrin.
Eliżabetta II
Eliżabetta II (Elizabeth Alexandra Marija; twieldet fil-21 ta' April 1926 u mietet fit-8 ta' Settembru 2022) kienet il-monarka kostituzzjonali ta' 16-il stat sovran (magħrufa bħala r-realms tal-Commonwealth) u territorji tagħhom u d-dipendenzi, kif ukoll kap tal-Commonwealth tan-Nazzjonijiet ta' 54 membru. Kienet Gvernatur Suprem tal-Knisja tal-Ingilterra u, f'xi realms tagħha, twettaq it-titolu tad-Difensur tal-Fidi bħala parti mit-titlu sħiħ tagħha.
Fuq l-adeżjoni tagħha fis-6 ta' Frar 1952, ir-Reġina Eliżabetta saret Kap tal- Commonwealth u reġina ta' seba' pajjiżi tal-Commonwealth indipendenti: ir-Renju Unit, il-Kanada, l-Awstralja, New Zealand, l-Afrika t'Isfel, il-Pakistan u s-Sri Lanka. Mill-1956 sal-1992, l-għadd ta' realms tagħha varjaw minn territorji kisbu l-indipendenza u xi realms saru repubbliki. Flimkien mal-ewwel erba' pajjiżi msemmija hawn fuq, ir-Reġina Eliżabetta kienet monarka tal-Ġamajka, il-Barbados, il-Baħamas, il-Grenada, Papwa Gwinea l-Ġdida, il-Gżejjer Solomon, Tuvalu, Santa Luċija, San Vinċenz u l-Grenadini, il-Beliże, Antigwa u Barbuda u San Kitts u Nevis. Ir-renju tagħha huwa l-itwal wieħed għal monarka Brittanika; ir-Reġina Victoria saltnet għal iktar minn 63 sena u r-renju tagħha kien it-tieni l-itwal.
Eliżabetta twieled f'Londra u ġiet edukata privatament id-dar. Missierha aderixxa għat-tron bħala Ġorġ VI fl-1936 wara l-abdikazzjoni ta' ħuh Edward VIII; minn dak iż-żmien kienet l-eredi għat-tron. Hija bdiet biex twettaq doveri pubbliċi matul it-Tieni Gwerra Dinjija, li fihom serviet fis-servizz territorjali awżiljarju. Fl-1947 hija żżewġet lill-Prinċep Philip, Duka ta' Edinburgu, u miegħu kellha erbat itfal: Charles, Anne, Andrew, u Edward. Is-Servizz nkurunat tagħha sar fl-1953 u kien l-ewwel li xxandar.
Pika ta' Forrest
Il-pika ta' Forrest (Ochotona forresti) hija speċi ta' mammiferu plaċentat tal-familja Ochotonidae, fl-ordni Lagomorpha mifruxa fl-Asja f'ambjent ta' rdum mal-ġnub tal-muntanji li jħarsu lejn ix-xemx f'għoli ta' mhux inqas minn 2,600 metru u mhux aktar minn 4,400 m.
Din l-ispeċi tagħmel parti mill-grupp tal-piki tal-muntanji li hu magħmul minn tlettax-il speċi u miġburin fis-sottoġeneru Conothoa.
Il-pika ta' Forrest qiegħda klassifikata fil-Lista Ħamra tal-IUCN bħala speċi li m'hemmx biżżejjed informazzjoni dwar il-popolazzjonijiet tagħha u qiegħda mniżżla fi stat ta' "tagħrif insuffiċjenti".
Distribuzzjoni
Din hija speċi mifruxa mal-muntanji ta' erba' pajjiżi tal-Asja li huma l-Indja, iċ-Ċina, il-Butan u Mjanmar.
Papa Ġwanni XXIII
Papa San Ġwanni XXIII, imwieled Angelo Roncalli (Sotto il Monte Giovanni XXIII, Bergamo, Italja, 25 ta' Novembru 1881 – Belt tal-Vatikan, 3 ta' Ġunju 1963), kien il-261 Papa tal-Knisja Kattolika. Kien elett Papa fit-28 ta' Ottobru 1958 u f'inqas minn ħames snin ta bidu għat-tiġdid fil-Knisja Kattolika bil-Konċilju Vatikan II. Magħruf bħala l-"Papa buono" jew il-"Papa twajjeb". Kien ibbeatifikat mill-Papa Ġwanni Pawlu II fit-3 ta' Settembru 2000. Fis-27 ta’ April 2014 kien iddikjarat qaddis fi Pjazza San Pietru minn Papa Franġisku.
Tfulija
Bin Giovanni Battista u Marianna mwielda Mazzola, Angelo Roncalli twieled fl-1881 f’familja kbira ta’ bdiewa foqra f’Sotto il Monte (illum Sotto il Monte Giovanni XXIII) qrib Bergamo, fl-Italja ta’ fuq. Kien ir-raba' wild minn tlettax -il aħwa. Għammduh dakinhar stess li twieled fil-Knisja ta' Santa Maria. Il-familja tiegħu kienet reliġjuża ħafna u kienu jitolbu flimkien kuljum. Bħal ħafna tfal żgħar oħra l-gost tiegħu kien li joqgħod fit-tieqa jara n-nies għaddejjin. Għalih bniedem wieħed biss kien differenti min-nies kollha li kienu jgħaddu minn hemm: il-kappillan bil-libsa s-sewda. Ta' 8 snin għamel l-Ewwel Tqarbina u l-Griżma.
B'differenza minn ħutu Angelino kien iktar iħobb il-kotba mill-imgħażqa. Bagħtuh l-ewwel għand il-kappillan ta' Cavico li kien jgħallmu d-dar tiegħu, u mbagħad kien student estern tal-Kulleġġ ta' Celana. Meta Angelino wera x-xewqa li jsir qassis, iz-ziju ta' missieru (ħu nannuh) Zaverio, li kien parrinuh fil-magħmudija, offra li jħallaslu biex jistudja s-Seminarju Minuri ta' Bergamo, fejn daħal meta kellu 12-il sena. Angelino lesta l-istudji tiegħu f'qasir żmien, tant li fis-seminarju kien l-iżgħar wieħed tal-klassi. Ta' 19 -il sena kien lesta mill-korsijiet, imma skond il-liġijiet ekkleżjastiċi ma setax ikun ordnat saċerdot qabel jagħlaq 24 sena, u għalhekk intbagħat Ruma biex jiggradwa fit-Teoloġija fis-Seminario dell'Apollinare ta' Roma, illum il-Pontificio Seminario Romano Maggiore.
Saċerdot
Nhar l-10 t'Awissu 1904, huwa kien ordnat qassis fil-Knisja ta' Santa Maria in Monte Santo, fi Piazza del Popolo f'Ruma (fejn iltaqa' ukoll mal-Papa San Piju X), u l-għada qaddes l-ewwel quddiesa tiegħu fil-Bażilika ta' San Pietru fil-Vatikan. Nhar il-15 t'Awissu, festa ta' Santa Marija, qaddes l-ewwel darba fl-istess knisja fejn kien tgħammed f'Sotto il Monte.
L-isqof il-ġdid ta’ Bergamo, Giacomo Radini-Tedeschi mill-ewwel għażlu bħala s-Segretarju tiegħu. F'din il-kariga Roncalli wera dedikazzjoni, diskrezjoni u effiċjenza. Min-naħa tiegħu Radini-Tedeschi baqa' dejjem mudell għal Angelo Roncalli. Minkejja Radini-Tedeschi kien ġej minn familja nobbli u ta' karattru riservat u ta' ftit kliem, kien dejjem Isqof sensittiv u ġeneruż. Kien impenjat fil-problemi soċjali ta' żmienu. Fil-ħarifa tal-1909, huwa appoġġja strajk f'Ranica, fejn il-ħaddiema ta' fabbrika li kienu f'union Kattolika kienu qed jitolbu għal tnaqqis fis-sigħat ta' xogħol, li kienu 11-il siegħa xogħol għal sitt ijiem fil-ġimgħa. Tant daħal fiha li xi wħud fil-Knisja bdew jakkużawh b'moderniżmu u progressiżmu, it-tnejn ikkundannati mill-Knisja. Roncalli baqa' jassisti lil Radini-Tedeschi sakemm dan miet b'kanċer nhar it-22 t'Awissu 1914 fl-età ta' 57 sena. Fl-istess żmien Roncalli kien jgħallem ukoll l-Istorja tal-Knisja u l-Patroloġija fis-Seminarju.
1925-35: Viżitatur Appostoliku fil-Bulgarija
Disat ijiem qabel ma Roncalli wasal il-Bulgarija, terroristi ppruvaw joqtlu lir-Re Boris III billi qiegħdu bomba fil-koppla tal-Katidral ewlieni Ortodoss ta' Sofia. L-isplużjoni waqqgħet il-koppla fuq il-fidili Ortodossi u qatlet 150 minnhom u feriet 300. Roncalli żar lill-feruti fi sptar Kattoliku li kien qed joffri kura b'xejn lil kulħadd. Boris tant impressjona ruħu li xi jiem wara laqa' għandu lil Roncalli – ġest sinjifikattiv għax Roncalli ma kellu l-ebda titlu diplomatiku imma biss viżitatur.
Roncalli żar belt fil-Bulgarija fejn is-sentiment anti-Kattoliku infexx fi vjolenza. Lawrence Elliott fil-bijografija, I Will Be Called John, jikteb "għall-ħars bl-ikrah li kien jirċievi kien jagħti tbissima. Imbagħad għamel omelija b'tant imħabba, ħbiberija, u rieda tajba, li l-Viċiprefett Ortodoss, anti-Kattoliku feroċi, mar isellimlu." Fl-1928, sensiela ta' terremoti għeżżu lill-Bulgarija ċentrali. Roncalli mexxa personalment it-tqassim tal-ikel u tal-kutri fiż-żoni milquta u anke raqad fit-tined ta' emerġenza qabel dawk li spiċċaw bla dar. Meta ma kienx ikollu iktar x'itihom kien ifarraġhom bil-preżenza tiegħu. Roncalli talab fondi papali għal kċina li temgħethom għal xahrejn.
1935-44: Fit-Turkija u l-Greċja isalva ħafna Lhud
Fl-1935, Roncalli nħatar Delegat Appostoliku fit-Turkija u l-Greċja. Għalkemm ma kellu l-ebda awtorità diplomatika mal-gvern sekulari Tork, Roncalli, bħala l-uniku rappreżentant tal-Vatikan fil-pajjiż, beda relazzjonijiet kordjali mal-uffiċjali tal-pajjiż. Dawn il-kuntatti swew ħafna meta bdiet it-Tieni Gwerra Dinjija u l Istanbul li baqgħet newtrali saret il-bejta ta' intrigi diplomatiċi u spjunaġġi.
L-ewwel ma Roncalli sema' b'dak li kienu għaddejjin minnu l-Lhud fl-Ewropa maħkuma min-Nażisti, kien meta ltaqa' ma' refuġjati Lhud li kienu qegħdin jaħarbu mil-Polonja f'Settembru 1940, u hu kien strumentali biex dan il-vapur mimli Lhud li kienu waslu t-Turkija, jirnexxielu jibgħathom lejn port ħieles, u fil-fatt dawn waslu fil-Palestina, dak iż-żmien kolonja Ingliża. Roncalli kiteb hekk fuq l-Olokawst:
Roncalli wassal ukoll ir-rabja tiegħu lill-Ġermaniżi. Huwa ċanfar lill-ambaxxatur Ġermaniż Franz von Papen, Kattoliku devot li ried li l-Papa Piju XII jappoġġja pubblikament l-invażjoni Ġermaniża tal-Unjoni Sovjetika. Lil von Papen, wieġbu:
Iżda fi tmiem il-gwerra Roncalli kiteb lit-Tribunal ta' Nuremberg li von Papen –
Bl-għajnuna tar-Re Boris tal-Bulgarija Roncalli uża r-Red Cross biex isalva ta' Lhud Slovakki li kienu ġew deportati l-Bulgarija biex jinqatlu.
Fi Frar 1944, Roncalli iltaqa' darbtejn ma' Rabbi Isaac Herzog, ir-rabbi ewlieni ta' Ġerusalemm. Herzog talbu jinterċedi għal 55,000 Lhudi li kienu se jinqatlu fir-Rumanija. Iżda billi l-ħruxija Nażista eskalat fl-aħħar sena tal-Gwerra, din id-darba rnexxielu jsalva biss 750 Lhudi – 250 minnhom tfal orfni – meta vapur bihom wasal Ġerusalemm.
Fis-sajf tal-1944, Roncalli ltaqa' ma' Ira Hirschmann, mibgħuta speċjali tal-American War Refugee Board u immigranta Ungeriża. F'Marzu, il-Ġermanja kienet invadiet l-Ungerija, u Hirschman ġabet magħha dokumentazzjoni tal-persekuzzjoni anti-Semitika f'pajjiżha. Roncalli semagħha b'attenzjoni u ddeċieda li jkompli u jwessa' dak li kienu qegħdin jagħmlu xi sorijiet Ungeriżi, jiġifieri li joħorġu ċertifikati tal-magħmudija lil-Lhud u dawn kienu qed jitħallew joħorġu mill-Ungerija bla ma jiġrilhom xejn min-Nażi. Roncalli għamel minn kollox biex joħroġ ċertifikati tal-magħmudija, ċertifikati tal-immigrazzjoni, u visas – ħafna minnhom foloz – lil-Lhud Ungeriżi, f'intervent imsejjaħ "Operation Baptism" (Operazzjoni Magħmudija). Din l-operazzjoni tant kienet suċċess li meta s-Sovjetiċi ħadu Budapest fi Frar 1945, madwar 100,000 Lhudi kienu ġew salvati.
1944-53: Nunzju fi Franza
Fi tmiem il-gwerra, meta diġà kellu 63 sena, laħaq Nunzju Appostoliku ta’ Pariġi fejn kellu jiddefendi tletin isqof Franċiż li kienu qed jiġu mixlija mill-gvern ta’ De Gaulle li kienu kkollaboraw mal-Ġermaniżi waqt il-gwerra. Il-problema ssolviet wara li tliet isqfjiet irriżenjaw minn jeddhom. F’Pariġi Roncalli sar ħabib ta’ nies importanti mhux Insara iżda li kienu jaraw fih il-bniedem li jġib il-paċi. Kemm dam Franza żar il-kampijiet kollha ta’ konċentrament u għen ħafna lil Dun Francesco Stok biex iwaqqaf seminarju għall-priġunieri Ġermaniżi tal-Gwerra. Fl-1947 ordna ħafna minnhom.
1953-58: Patrijarka ta' Venezja
Fl-1953 inħatar Patrijarka (Isqof) ta’ Venezja, fejn wera tjubija u ħniena kbira mal-foqra, morda, iltima, studenti u xjuħ. Fit-12 ta' Jannar ta' dik is-sena kien inħatar kardinal. Fil-ħames snin li għamel hemmhekk wera ukoll kemm kien bniedem miftuħ għal kulħadd, meta fost l-oħrajn bagħat messaġġ lill-Kungress tal-PSI, il-Partit Soċjalista li kien alleat tal-Komunisti ikkundannati mill-Knisja, meta dan iltaqa' f'Venezja fi Frar 1957.
Papa
Meta l-Papa Piju XII miet, ġie elett Papa bl-isem ta’ Ġwanni XXIII fit-28 ta’ Ottubru 1958, meta kellu 77 sena. Raġel xiħ, qasir u oħxon u bid-daħka fuq fommu. Uħud sejħulu “papa ta’ tranżizzjoni” sakemm isibu lil xi ħadd aħjar minnu. Ħadd ma mmaġina li kellu jkun il-Papa li jpoġġi sfida quddiem il-Knisja biex iġġedded l-identità u l-missjoni tagħha. Tliet xhur wara l-għażla tiegħu, nhar il-25 ta’ Jannar 1959 ħabbar li kien ser isir Konċilju Ekumeniku biex jara x’jista’ jsir biex il-Knisja tiġġedded (aggiornamento) u sseħħ l-għaqda fost l-insara. Il-Konċilju beda fil-11 t’Ottubru 1962 meta 2,500 isqof minn kull rokna tad-dinja nġabru f’Ruma. L-interventi rari tiegħu waqt il-Konċilju (li ma kienx lest qabel mewtu) kienu favur il-moviment għall-bidla kif mixtieq mill-maġġoranza tad-delegati. Jibqa' magħruf id-diskors spontanju li Ġwanni XXIII għamel fil-ftuħ tal-Konċilju filgħaxija mit-tieqa tal-Palazz Appostoliku waqt purċissjoni aux flambeaux. Hekk kif ra l-folol fid-dawl tal-qamar, għamel diskors mill-isbaħ li baqa’ jissejjaħ bħala d-diskors tal-qamar:
Kiteb seba’ enċikliċi, fosthom Mater et Magistra (1961), li tisħaq fuq id-dinjità individwali bħala l-bażi tal-istituzzjonijiet soċjali, u Pacem in Terris (1963), li tħeġġeġ għal koperazzjoni internazzjonali għall-paċi u l-ġustizzja u tikkommetti lill-knisja f’interess għall-problemi kollha tal-bniedem.
Papa Ġwanni kien miftuħ ħafna lejn ir-reliġjonijiet l-oħra u fl-1960 waqqaf is-segretarjat għall-għaqda Nisranija, kellu kuntatti mal-knisja Ortodossa u l-mexxejja Protestanti u mal-World Council of Churches, u ħadem bis-sħiħ għad-djalogu bejn l-Insara u l-Lhud. Id-diplomazija teigħu flimkien mal-popolarità li kellu għamluh figura influenti fix-xena internazzjonali. Iltaqa’ ma’ numru ta’ mexxejja dinjija, fosthom il-Presidenti tal-Istati Uniti Dwight D. Eisenhower u John F. Kennedy.
Ġwanni XXIII kien jiftaħar bl-oriġini tiegħu ta’ bidwi għalkemm kien bniedem ta’ kultura kbira; fost ix-xogħlijiet tiegħu nsibu studji f’ħames volumi dwar San Karlu Borromeo. Id-djarji tiegħu, ippubblikati fl-1965 bħala Il Giornale dell’Anima (Il-Ġurnal tar-Ruħ) u Ittri lill-Familja Tiegħu (1969), juru s-sempliċità profonda u l-umiltà tal-ħajja spiritwali tiegħu. It-tolleranza, l-ottimiżmu u l-personalità ġenjali tiegħu għamluh maħbub ma’ miljuni ġewwa u barra l-Knisja, u sakemm miet - nhar it-30 ta’ Ġunju 1963 - kien laħaq sar l-aktar Papa maħbub fi żminijiet moderni.
Papa Ġwanni XXIII u Malta
Nhar l-24 ta' Lulju 1960, fl-Għeluq tal-Festi Ċentinarji ta' San Pawl fuq il-Fosos tal-Furjana, kien instema' l-messaġġ tal-Papa Ġwanni XXIII lill-Poplu Malti li ta l-barka bil-Malti fost iċ-ċapċip u l-ewforija ta' dawk preżenti:
Fl-1971, Patri Dijonisju Mintoff, kien fetaħ il-Laboratorju tal-Paċi Papa Ġwanni XXIII f'Ħal-Far. Beda jagħti wkoll premju ta' kull sena bl-isem Premju għat-Tjubija Papa Ġwanni XXIII, li jingħata mill-President ta' Malta.
Fl-1988, Patri Pawl Cremona, li iktar tard sar arċisqof, ippubblika t-teżi tiegħu The Concept of Peace in Pope John XXIII, li biha kien kiseb id-Dottorat fit-Teoloġija fl-1973. F'din it-teżi, il-ħsieb tal-Papa Ġwanni XXIII dwar il-paċi jiġi żviluppat minn Cremona b’mod profond li ﬁh huwa jieħu l-valur tal-Paċi ﬁd-dawl tal-Verità, il-Ġustizzja, il-Libertà u l-Karità. Il-ħsieb tal-Paċi ta’ Ġwanni XXIII jiġi attwalizzat minn Cremona fejn juri li r-reliġjon hi essenzjali għall-kultura tal-paċi.
Fl-Ordinazzjoni tiegħu bħala Isqof, nhar is-26 ta' Jannar 2007, Mons. Pawl Cremona libes l-alba ta' Papa Ġwanni XXIII li tahielu s-Segretarju tal-Papa, Loris Capovilla. Fl-omelija tiegħu, Cremona qal hekk:
Nhar is-26 ta’ Diċembru 2008, l-Isqof Cremona iċċelebra Quddiesa fil-Kappella tal-Ħabs, jew il-Faċilita Korrettiva ta’ Kordin. Fl-omelija tiegħu, Mons. Arċisqof qal:
Pika ta' Gaoligong
Il-Pika ta' Gaoligong (Ochotona gaoligongensis) hija speċi ta' mammiferu plaċentat tal-familja Ochotonidae fl-ordni Lagomorpha u tinsab fl-Asja f'ambjent ta' rdum u foresti f'ogħli ta' madwar 2,950m ta' muntanja waħda biss.
Din l-ispeċi tagħmel parti mill-grupp tal-piki tal-muntanji li hu magħmul minn 13-il speċi u miġburin fis-sottoġeneru Conothoa.
Il-Pika ta' Gaoligong qiegħda klassifikata mil-"IUCN Red List of Threatened Species" bħala speċi li hemm bżonn aktar studji u osservazzjoni fuq il-popolazzjonijiet tagħha u mniżżla fi stat "Indeterminat" ("Indeterminate").
Distribuzzjoni
Din hija speċi endemika taċ-Ċina mifruxa mal-muntanja ta' Goligong biss fil-Majjistral tal-provinċa ta' Yunnan.
Stojċiżmu
thumb|200px|[[Żenone ta' Ċizju (c.334 QK – c.262 QK), fundatur]] L-iStojċiżmu (Grieg Στωικισμός) huwa skola ta' filosofija Ellenistika mwaqqfa f'Ateni minn Żenone ta' Ċizju fis-snin bikrin tas-seklu III QK. L-Istoċji kienu jemmnu li l-emozzjonijiet distruttivi jirriżultaw minn żbajli fil-ġudizzju, u li għaref, jew "persuna ta' perfezzjoni morali u intellettwali," ma tbatix minn emozzjonijiet bħal dawn.
L-Istojċi kienu interessati ferm fir-relazzjoni attiva bejn id-determiniżmu kożmiku u r-rieda ħielsa tal-bniedem, u t-twemmin li huwa virtwuż li wieħed ikollu rieda (msejħa prohairesis) li tkun taqbel man-natura. Minħabba dan, l-Istojċi ppreżentaw il-filosofija tagħhom bħala mod ta' ħajjaa, u għallmu li l-aħjar indikazzjoni ta' liema filosofija wieħed iħaddan ma kenitx dak li wieħed jgħid, imma dak li wieħed jagħmel.
L-Istojċi li dehru iktar tard, Seneka u Epittetu, emfażizzaw li minħabba li l-"virtù hi biżżejjed għall-kuntentizza," l-għaref huwa immuni għall-isfortuna. Dat-twemmin huwa simili għat-tifsira tal-frażi 'kalma stojka', għalkemm il-frażi ma tinkludix il-pożizzjoni etika radikali tal-Istojċi li l-għaref biss jista' jiġi meqjus verament ħieles, u li l-korruzzjonijiet morali huma kollha vizzjużi bl-istess mod.
Mit-twaqqif tagħha, id-duttrina Stojka kienet filosofija popolari u dewwiema, b'appoġġ madwar il-Greċja u l-Imperu Ruman, inkluż mill-Imperatur Marku Awrelju, sal-għeluq tal-iskejjel kollha tal-filosofija fis-sena 529 WK, b'ordni tal-Imperatur Ġustinjanu I, li ra l-karattru pagan tagħhom bħala kunfliġġenti mat-twemmin Nisrani.
Prinċipji Bażiċi
L-Istojċi pprovdew deskrizzjoni unifikata tad-dinja, li tikkonsisti f'loġika formali, fiżika li m'hiex dwalistika, u etika naturalista. Minn dawn, huma emfażizzaw l-etika bħala l-għan prinċipali tal-għarfien tal-bniedem, allura t-teoriji loġiċi tagħhom kienu iktar ta' interess għal filosfi li ġew aktar tard.
L-istojċiżmu jippromwovi l-iżvilupp tal-awto-kontroll u l-fortitudni bħala mezz kif wieħed jegħleb emozzjonijiet distruttivi; il-filosofija ssostni li aktar ma wieħed isir ħassieb ċar u mingħajr preġudizzju, wieħed joqrob dejjem iktar biex jifhem ir-raġunament universali (logos). Aspett importanti tal-istojċiżmu jinvolvi t-titjib tas-saħħa morali u etika tal-individwu: "Il-virtù tikkonsisti f'rieda li taqbel man-Natura." Dan il-prinċipju japplika wkoll għar-relazzjonijiet interpersonali; "biex wieħed ikun ħieles mir-rabja, mill-għira, u l-ġelożija," wieħed għandu jaċċetta anke li l-iskjavi huma "daqs nies oħra, għaliex il-bnedmin kollha huma prodott tan-natura bl-istess mod."
L-etika Stojka tħaddan prospettiva deterministika; rigward dawk neqsin mill-virtǜ Stojka, Cleanthes darba qal li r-raġel ħażin huwa bħal "kelb marbut ma' karru, imġiegħel imur kulfejn imur il-karru." Dak li għandu l-virtǜ Stojka, min-naħa l-oħra, jibdel għemilu biex jaqbel mad-dinja u jibqa', fi kliem Epittetu, "marid iżda kuntent, fil-periklu iżda kuntent, qed imut iżda kuntent, eżiljat iżda kuntent, fil-grazzja u kuntent," u b'dan il-mod jippostula rieda individwali "kompletament awtonoma", u fl-istess ħin univers li huwa "riġidament deterministiku, sħiħ u waħdani".
Fid-dinja Ellenistika u fl-Imperu Ruman, l-Istojċiżmu kien l-aktar filosofija popolari fost dawk edukati, daqshekk li, fi kliem Gilbert Murray "kważi s-suċċessuri kollħa ta' Alessandu [...] stqarru lilhom infushom Stojċi."
Storja
right|thumb|200px|[[Antistene, fundatur tal-iskola Ċinika]] Għall-ħabta tas-sena 301 QK, Żenone ta' Ċizju beda jgħallem il-filosofija fl-Stoa Poikile (i.e., "il-veranda mprittra"), minn fejn il-filosofija tiegħu ħadet isimha. Bil-maqlub ta' skejjel filosofiċi oħrajn, fosthom l-Epikurej, Żenone għażel li jgħallem il-filosofija tiegħu fi spazju pubbliku, loġoġ li jgħatu għall-iktar misraħ ċentrali t'Ateni, l-Agora.
L-ideat ta' Żenone żviluppaw minn dawk taċ-Ċiniċi, li l-fundatur tagħhom, Antistene, kien dixxiplu ta' Sokrate. L-iktar dixxiplu influwenti ta' Żenone kien Krisippu, li kien responsabbli tal-iffurmar ta' dak li llum jissejjaħ Stojċiżmu. Stojċi Rumani li ġew iktar tard iffukaw fuq it-tagħlim ta' ħajja f'armonija mal-univers, li fuqu wieħed m'għandu ebda kontroll dirett.
L-istudjużi ġeneralment jaqsmu l-istorja tal-Istojċiżmu fi tliet fażijiet:
Kif jgħid A. A. Long, ma ssopraviva l-ebda xogħol Stojku sħiħ mill-ewwel żewġ fażijiet tal-Istojċiżmu. Baqa' biss kitbiet Rumani mill-Istoa tal-Aħħar.
Dante Alighieri
right|thumb|200px|Ir-ritratt ta' Dante l-iżjed antik li nafu bih, dettal minn affresch fil-kappella Bargello attribwit lil [[Giotto di Bondone]]
Stojċiżmu
Loġika Propożizzjonali
Bobzien tinnota wkoll li "Krisippu kiteb 'il fuq minn 300 ktieb dwar il-loġika, tista' tgħid fuq is-suġġetti kollha li jikkonċernaw 'il-loġika tal-lum, inkluż it-teorija tal-atti lingwistiċi, l-analiżi tas-sentenzi, espressjonijiet singulari u plurali, tipi ta' predikati, l-indessikali, propożizzjonijiet eżistenzjali, il-konnettivi sentenzjali, in-negattivi, id-diżġunzjoni, il-kondizzjonali, il-konsegwenz loġika, l-forom t'argumenti validi, it-teorija tad-deduzzjoni, il-loġika propożizzjonali, il-loġika modali, il-loġika tat-tensi, il-loġika epistemoloġika, il-loġika tas-suppożizzjoni, il-loġika tal-imperativi, paradossi dwar l-ambigwità u l-loġika."
Dante Alighieri
Dante Alighieri (Durante degli Alighieri), poeta, politiku u kittieb Fjorentin (twieled bejn l-14 ta' Mejju u t-13 ta' Ġunju 1265 f'Firenze u miet fl-14 ta' Settembru 1321 f'Ravenna).
Stojċiżmu
Il-Kategoriji Stojċi
L-Istojċi kienu jemmnu li l-kewn (ὄντα) kollu -- għalkemm mhux l-oġġetti kollha (τινά) -- huwa materjali. Huma aċċettaw id-distinzjoni bejn affarijiet konkreti u oħrajn Oġġett astratt, iżda ċaħdu t-twemmin ta' Aristotli li jeżisti kewn purament inkorporali. Huma aċċettaw l-idea t'Anassagora (bħalma għamel Aristotli) li jekk oġġett ikun jaħraq, ikun hekk għaliex ikun daħal fih xi ftit minn massa universali ta' sħana. Iżda, bil-maqlub ta' Aristotli, huma estendew l-idea biex tkopri l-aċċidenti kollha. Allura, jekk oġġett huwa aħmar, huwa hekk għaliex ikun daħal fih xi parti minn massa universali ta' ħmura.
Dante Alighieri
Dante kien l-ewwel poeta kbir tal-ilsien Taljan, u l-ktieb tiegħu Il-Kummiedja Divina hu meqjus bħala wieħed mill-kapulavuri tal-letteratura universali.
Iż-żgħożija
left|200px|thumb|Pittura fuq l-injam fil-[[Gallerija tal-Uffizi Firenze li tirrapreżenta 'l Dante, impittra minn Andrea del Castagno fl-1450.]]
Stojċiżmu
Il-Kategoriji Stojċi
Huma kienu jsostnu li hemm erba' Kategoriji.
Dante Alighieri
Iż-żgħożija
Nafu li l-familja tiegħu kienet familja importanti Fjorentina, li kienet iżżomm mal-partit tal-Gwelfi u li isimha — fil-forma tagħha oriġinali — kien Alaghieri. Missieru, Alighiero di Bellincione, kien Gwelf abjad, imma ma sofriex il-vendetta tal-Gibellini, wara r-rebħa tagħhom fil-Battalja ta' Montaperti, u dan ta ċertu prestiġju lill-familja. Omm Dante kienet Bella degli Abati; Bella hu d-diminuttiv ta' Gabriella, imma jfisser ukoll "sabiħa". Mietet meta Dante kellu 13-il sena, fl-1278 (missieru miet 5 snin wara fl-1282). Alighiero kien jgħix għal xi żmien ma' Lapa di Chiarissimo Cialuffi (mhux ċert jekk kinux miżżewġin), u kellu żewġt ulied magħha, ħu Dante, Francesco, u oħtu, Tana (Gaetana).
Meta Dante kellu 12-il sena, fl-1277, ġie miftiehem iż-żwieġ tiegħu ma' Gemma, bint Messer Manetto Donati, u wara żżewwiġha. Iż-żwiġijiet miftehmin f'dawn l-etajiet baxxi ma kinux ħaġa rari u għalihom kienet issir ċerimonja importanti li teħtieġ kuntratti uffiċjali ffirmati quddiem in-nutar. Dante kellu tliet ulied minn Gemma: Jacopo, Pietro u Antonia. Antonia daħlet soru bl-isem ta' Sor Beatrice. Ieħor jismu, Giovanni, kien jgħid li kien bin Dante u akkompanjah fl-eżilju imma m'hemm l-ebda prova li kien ibnu.
Stojċiżmu
Epistemoloġija
L-Istojċi kienu jemmnu li l-għarfien jista' jinkiseb permezz tar-raġuni. Il-verità tista' tingħaraf mill-fallaċja; anke jekk, fil-prattika, tista' ssir biss approssimazzjoni. Skont l-Istojċi, is-sensi l-ħin kollu jirċievu sensazzjonijiet: taħbit li jgħaddi mill-oġġetti għas-sensi, għall-menti (moħħ), fejn iħallu impressjoni fuq l-immaġinazzjoni (fantasija). (Impressjoni li tqum mill-moħħ innifsu kienet tissejjaħ fantażma.)
Dante Alighieri
Iż-żgħożija
Ftit nafu dwar l-edukazzjoni ta' Dante; wieħed jista' jippreżumi li studja d-dar. Għadda xi żmien Bolonja u f'Firenze tgħallem fl-iskola Franġiskana ta' Santa Croce, taħt Remiġju dei Girolami tal-iskola Dumnikana ta' Santa Maria Novella u taħt Brunetto Latini. Iltaqa' ma' poeti u beda ħbiberija soda ma' Guido Cavalcanti. Huwa kważi ċert li studja l-poeżija Toskana, fil-mument meta l-iskola poetika Sqallija, grupp kulturali minn Sqallija, bdiet issir magħrufa fit-Toskana. Minħabba l-interessi tiegħu skopra l-menestrelli, il-poeti Provenzali u l-kultura Latina. Jidher ċar li kellu ammirazzjoni kbira lejn Virġilju "Inti l-imgħallem tiegħi u l-awtur tiegħi; inti dak biss li minnu ħadt l-istil sabiħ li għamilli unur.", kiteb fil-Kummiedja Divina (L-Infern — Canto I).
Stojċiżmu
Epistemoloġija
Il-menti għandu l-abiltà li jiġġudika (sunkatathesis)—japprova jew jirriġetta—impressjoni, bil-fakultà li jagħrab bejn rappreżentazzjoni veritiera tar-realtà minn waħda falza. Xi impressjonijiet jistgħu jinkisbu mill-ewwel, iżda oħrajn jistgħu jiksbu biss gradi varji t'approvazzjoni dubjuża, li tista' tissejjaħ twemmin jew opinjoni (doxa). Huwa biss permezz tar-raġuni li jirbexxielna niksbu fehma u konviżjoni ċara (katalepsis). Għarfien ċert u veru (episteme), li seta' jintlaħaq mill-għaref Stojku, jista' jinkiseb biss billi wieħed jivverifika l-konvizjoni mal-għarfien espert t'oħrajn fis-suġġett, u l-ġudizzju kollettiv tal-umanità.
Dante Alighieri
Iż-żgħożija
Wieħed irid jenfasizza li fil-Medjuevu l-fdalijiet tal-Imperu Ruman kienu saru mifrudin għal kollox, u baqa' xi tużżana stati żgħar, b'mod li Sqallija kienet imbiegħda (kulturalment u politikament) mit-Toskana daqs li din kienet minn Provenza: ir-reġjuni ma kellhomx l-istess lingwa u l-komunikazzjoni kienet diffiċli.
Stojċiżmu
Il-fiżika u l-kożmoloġija Stojka
Skont l-Istojċi, l-univers huwa sustanza materjali u li tirraġuna, u huwa magħruf bħala Alla jew Natura. L-Istojċi qasmu n-natura f'żewġ klassijiet: l-attiv u l-passiv. Is-sustanza passiva hi l-materja, li "hi kajmana, sustanza lesta għal kwalunkwe użu, iżda wkoll ċerta li tibqa' bla użu jew xejn ma jġiegħla tibda." Is-sustanza attiva, li tista' tissejjaħ ix-xorti, jew ir-Raġuni Universali (Logos), hi eteru intelliġenti, jew nar primordjali, li jwettaq fuq il-materja passiva:
Kollox huwa suġġett għal-liġijiet tax-Xorti, għaliex l-Univers jaġixxi biss skont in-natura tiegħu, u n-natura tal-materja passiva li jiggverna. L-erwieħ tal-bnedmin u l-annimali joħorġu minn dan-nar primordjali u huma, ukoll, suġġetti għax-Xorti:
Erwieħ individwali min-natura tagħhom jispiċċaw, u jistgħu jiġu "mibdulin u diffużi, u jassumu natura qalila billi jintlaqgħu fir-Raġuni Seminali (logos spermatikos) tal-Univers." Peress li r-raġuni korretta hi l-pedament kemm tal-umanità kif ukoll tal-univers, jirriżulta li l-għan tal-ħajja hu li wieħed jgħixa skont ir-Raġuni, ċioè, li wieħed jgħix ħajtu skont in-Natura.
Dante Alighieri
Beatrice u l-Vita Nuova
200px|thumb|left|Dante u Beatrice fil-Ġenna ta' [[Gustave Doré (1832-1883) ]]
Stojċiżmu
L-etika u l-virtù Stojka
L-Istojċi tal-antik huma ħafna drabi mifhumin ħażin għaliex it-termini li kienu jużaw kienu parti minn kunċetti differenti minn dawk tal-lum. Il-kelma 'stojku' llum tfisser 'bla emozzjonijiet' jew indifferenti għall-uġiegħ, għaliex l-etika Stojka tgħallem il-ħelsien mill-'passjoni' permezz tar-'raġuni'. L-Istojċi ma fittxewx li jitfu l-emozzjonijiet; pjuttost, fittxew li jittrasformaw ruħhom permezz t' 'askēsis' li jħalli 'l persuna trawwem ġudizzju ċar u kalma ġewwiena. Il-Loġika, ir-riflessjoni, u l-konċentrazzjoni kienu l-metodi li jwasslu għal din l-awto-dixxiplina.
Dante Alighieri
Beatrice u l-Vita Nuova
Kien fl-1274 li Dante ltaqa' għall-ewwel darba ma' Beatrice. Isimha veru kien Bice di Folco Portinari, iżżewġet lil Simone de Bardi u mietet fl-1290. Ftit nafu fuq l-istorja tal-imħabba tiegħu għal Beatrice, issublimata fil-Vita Nuova (miktuba bejn l-1292 u l-1294) li fiha ddeskriva l-ewwel laqgħa ma' Beatrice, li dak iż-żmien kellha biss disa' snin. Qabel it-tieni laqgħa għaddew disa' snin oħra (spjega iżjed tard it-tifsira simbolika tan-numru disa', in-numru ta' Beatrice). Fil-Vita Nuova Dante ddeskriva l-imħabba tiegħu u d-disperazzjoni li ħass meta mietet Beatrice. Irrakkonta l-kriżi profonda li qabditu, il-ġiri tiegħu 'l hemm u 'l hawn u l-avventura tiegħu ma' "sinjura nobbli" (bla dubju allegorija għall-filosofija), u fl-aħhar l-indima tiegħu. Għalkemm il-Vita Nuova hi x'aktarx ispirata mill-ħajja personali ta' Dante, bosta kritiċi għandhom dubju fuq l-eżistenza vera ta' Beatrice, jaraw fiha figura allegorika (xi wħud għadhom tal-fehma sal-lum li fil-Kummiedja Divina, Virġilju jirrappreżenta r-raġuni naturali, u Beatrice t-teoloġija).
Ħolma li kellu Dante, u li daħħalha mal-ewwel poeżija fil-ktieb, tagħtina xi dawl: lil Dante jidhirlu l-alla Mħabba fi sħaba tan-nar u jġib miegħu lil Beatrice għarwiena mdawra b'liżar lewn id-demm. L-alla Mħabba jżomm f'idu l-qalb taqbad bin-nar ta' Dante u jagħtiha 'l Beatrice biex tikolha, imbagħad jitla' lejn is-sema magħha. Din il-ħolma turi r-rikkezza u l-qawwa evokatriċi tal-poeta fil-Vita Nuova, xogħol diffiċli biex ninterpretawh: it-tradizzjoni mistika (is-sħaba tan-nar pereżempju) imħabbla mat-tradizzjoni kortiża (l-istorja tal-qalb li tittikel), is-sejħiet lill-"fidili tal-imħabba" u l-laqgħat ta' dami jistiednu qari eżoteriku, waqt li l-viżjonijiet u l-ħolm enigmatiku jqiegħed ix-xogħol f'dimensjoni f'l-istess ħin eskatoloġika (il-mewt ta' Beatrice bħala orizzont) u misterjuża. Beatrice ġiet sikwit imxebbħa ma' qaddisa (b'referenza għall-aġjografija Franġiskana b'mod partikulari), u wieħed mill-aħjar manjieri li bihom nistgħu inħarsu lejn din il-figura ta' mara sovrana hi billi nistudjaw l-analoġiji notevoli ma' Kristu. Jekk inwarrbu fil-ġenb id-deskrizzjoni tal-virtujiet u r-rakkonti tal-mirakli li nsibu mferrxin mal-ħajja tal-qaddisin, bħalhom, il-Vita Nuova tiġbor fiha il-misterji ta' Beatrice.
Stojċiżmu
L-etika u l-virtù Stojka
B'self miċ-Ċiniċi, il-pedament tal-etika Stojka hu li t-tajjeb jinsab fl-istat tar-ruħ infisha; fl-għerf u fl-awto-kontroll. L-etika Stojka emfażizzat ir-regola: "Imxi fejn tieħdok ir-raġuni." Allura, wieħed għandu jagħmel ħiltu biex jinħeles mill-passjonijiet, waqt li jżomm f'moħħu li t-tifsira antika ta' 'passjoni' kienet "dieqa" jew "tbatija", jiġifieri, li wieħed jirreaġixxi "passivament" għal avvenimenti esterni — kemmxejn differenti mill-użu modern tal-kelma. Kienet issir distinzjoni bejn παθος (pathos) (plural: pathe) li normalment tiġi tradotta għal passjoni, propathos jew reazzjoni istintiva (eż., li wieħed jibjad meta jiffaċċja periklu fiżiku) u eupathos, li hi l-marka tal-għaref Stojku (sophos). L-eupatheia huma sentimenti li jirriżultaw minn ġudizzju tajjeb, bl-istess mod li l-passjonijiet huma riżultat ta' ġudizzji ħżiena.
Dante Alighieri
Beatrice u l-Vita Nuova
Il-Vita Nuova, li kienet diġà differenti mill-istil ta' dak iż-żmien, id-"Dolce Stil Novo", hi magħmula minn xi tletin poeżija, il-biċċa l-kbira sunetti, jixgħelu bi fjamma ta' mħabba u mistiċiżmu fl-istess ħin. Tnejn u erbgħin kapitlu bil-proża jikkumentaw fuq il-versi wieħed wieħed. Dante jagħlaq dan ix-xogħol bi stqarrija qisha viżjoni mis-sema li daħħal wara l-aħħar sunett: Ħa jikteb xi ħaġa li ħadd qatt ma kiteb, biex jgħanni l-glorja tal-maħbuba. Forsi kien diġà ħaseb fil-kapulavur tiegħu, il- Kummiedja Divina.
Stojċiżmu
L-etika u l-virtù Stojka
L-idea kienet li wieħed jinħeles mit-tbatija permezz tal-apatheia (Grieg: ἀπάθεια}}) jew paċi mentali (litteralment,'bla passjoni'), fejn paċi mentali kienet mifhuma fis-sens antik - li wieħed ikun oġġettiv jew li jkollu "ġudizzju ċar" u li jżomm rasu fuq għonqu meta jiffaċċja t-tlugħ u l-inżul tal-ħajja.
Dante Alighieri
Fjorentin attiv
180px|thumb|right|Statwa ta' Dante fil-[[gallerija tal-Uffizi, Firenze]]
Stojċiżmu
L-etika u l-virtù Stojka
Għall-Istojċi, ir-'raġuni' fissret mhux biss l-użu tal-loġika, imma wkoll li wieħed jifhem il-proċess tan-natura - il-logos, jew ir-raġuni universali, inerenti fl-affarijiet kollha. Li wieħed jgħix skont ir-raġuni u l-virtù, huma kienu jsostnu, ifisser li wieħed jgħix f'armonija mal-ordni divin tal-univers, f'għarfien tar-raġuni komuni u l-valur essenzjali tal-bnedmin kollha. L-erba' virtujiet kardinali tal-filosofija Stojka huma l-għerf (Sophia), il-kuraġġ (Andreia), il-ġustizzja (Dikaiosyne), u t-temperanza (Sophrosyne), klassifikazzjoni derivata mit-tagħlim ta' Platun.
Dante Alighieri
Fjorentin attiv
Dante kellu sehem attiv ħafna fil-ħajja politika ta' Firenze. Fil-ġlied li kien iħarbat l-Italja f'dak iż-żmien, Dante kien Gwelf akanit: indaħal f'bosta espedizzjonijiet kontra l-Gibelllini ta' Arezzo, ta' Bolonja u ta' Piża, u kontribwixxa ħafna bil-qlubija tiegħu għar-rebħa ta' Campaldino (1289) kontra l-Gwelfi ta' Arezzo, kif ukoll tal-kastell ta' Caprona, kontra 'l Piżanin (1290).