cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Għajn Tuffieħa
daqsminuri|It-taraġ li jwassal għall-bajja ta' Għajn Tuffieħa Ir-Ramla ta' Għajn Tuffieħa (jew sempliċiment Għajn Tuffieħa, u magħrufa ma' xi wħud bħala 'r-Riviera' jew 'ir-Riviera Martinique', għalkemm dan huwa isem mhux korrett) hija bajja bir-ramel ħamrani li tinsab fil-limiti tal-Imġarr, Malta. Il-bajja tinsab 345 metru fin-Nofsinhar tar-Ramla tal-Mixquqa (magħrufa wkoll bl-isem 'Golden Bay'). Normalment bħala bajja tkun iktar kwieta mill-Mixquqa u spiss iżuruha kemm il-Maltin kif ukoll it-turisti. Sabiex wieħed jasal f'din il-bajja, irid jinżel 187 tarġa.
Giosuè Carducci
Juvenilia
Iżda l-ispirtu ta' Carducci diġà jidher; l-imħabba tiegħu għas-sbuħija tal-istil, il-purità tas-sentimenti u ċ-ċelebrazzjoni tal-libertà, kif ukoll il-kapaċità li japprezza dak kollu li huwa ġenwin, u għaldaqstant anke il-lingwaġġ tan-nies komuni.
Għajn Tuffieħa
Fuq l-irdumijiet fil-Punent tar-Ramla ta' Għajn Tuffieħa hemm torri antik tad-difiża li nbena fl-1637, imsejjaħ 'it-Torri ta' Għajn Tuffieħa'. Dan huwa wieħed mis-seba' torrijiet li nbnew mill-Gran Mastru Giovanni Paolo Lascaris tal-Kavallieri ta' San Ġwann.
Fit-tarf tax-xellug ta' din il-bajja hemm 'Ras il-Qarraba', ilsien ta' art ħiereġ 'il barra għal ġol-baħar. daqsminuri|Ir-Ramla ta' Għajn Tuffieħa u t-torri fl-isfond Skont l-istudjuz Godfrey Wettinger, it-tifsira tal-isem 'Għajn Tuffieħa' mhijiex ċara. Fl-artiklu 'Stramberiji fl-ismijiet ta' l-inħawi Maltin' tar-rivista 'L-Imnara', Wettinger jikteb li "tista' tkun l-għajn qrib is-siġra tat-tuffieħ" imma jżid ukoll li l-isem 'Tuffieħa' kien sikwit jingħata "bħala isem ta' persuna".
Għar tal-Irħam
daqsminuri|244x244px|Wieħed mill-kompartimenti tal-Għar tal-Irħam L-Għar tal-Irħam (bir-Russu: Мра́морная пещера, bl-Ukren: Мармурова печера, bit-Tatari tal-Krimea: Mermer qobası, Мермер къобасы) huwa għar fil-Krimea, fil-promontorju baxx tal-katina muntanjuża ta' Chatyr-Dag. Huwa attrazzjoni turistika popolari u wieħed mill-iżjed għerien li jżuruh nies fl-Ewropa.
Storja
xellug|daqsminuri|Formazzjonijiet [[Ġeoloġija|ġeoloġiċi fl-Għar tal-Irħam]] Fl-1987, it-tim tal-ispeleoliġija ta' Simferopol skopra għar b'sistema kumpless ta' kompartimenti u galleriji bejn Bin Bash-Koba (litteralment "Elf Ras") u Suuk-Koba (litteralment "Kesħa"). L-għar il-ġdid, li kien jinsab f'altitudni ta' 920 metru (3,020 pied) 'il fuq mil-livell tal-baħar, ingħata l-isem ta' Għar tal-Irħam (inizjalment kien issejjaħ ukoll Għar Afgan ukoll), minħabba l-fatt li ġie ffurmat minn tip ta' ġebla tal-ġir li qisha irħam. Fl-1988, iċ-ċentru tal-ispeleoloġija turistika Onyx-tour stabbilixxa żjarat turistiċi, wara li nbnew mogħdijiet tal-mixi bil-konkos u ġiet installata sistema ta' tidwil fl-għar. daqsminuri|Formazzjoni ġeoloġika bajda li wasslet għat-tismija attwali tal-għar Iż-żjara turistika tgħaddi mill-Gallerija tal-Ħrejjef, mill-Mogħdija tat-Tigra, b'mijiet ta' stalaktiti differenti, il-Kompartiment tar-Rikostruzzjoni, l-ikbar kompartiment ta' għar fil-Krimea u wieħed mill-iktar kompartimenti mgħammrin fl-Ewropa b'tul ta' 100 metru u b'għoli ta' 28 metru, il-Kompartiment Roża, b'ward tal-ġebel li jiksu l-parti ta' fuq tal-kompartiment, il-Kompartiment tal-Palazz, b'kolonni msejħa r-"Reġina" u r-"Re", u l-Kompartiment tat-Tama u tal-Gallarija. "Foresta" ta' stalaktiti twassal sal-Kompartiment Ileqq. Tużżani ta' "kandilabri" prezzjużi jinżlu mis-saqaf tal-għar bi "fjuri" tal-koralit, u wħud minnhom kważi jaslu sal-art. Hemmhekk iż-żjara turistika tasal fi tmiemha, għalkemm l-għar fih erba' kompartimenti oħra mhux miftuħa għat-turisti: il-Kompartiment taċ-Ċediment tal-Art, il-Kompartiment tal-Kanal, il-Kompartiment taċ-Ċikkulata, u l-Kompartiment tal-Geliktit.
Irpin
Irpin (bl-Ukren: Ірпі́нь) hija Belt tal-Eroj tal-Ukrajna li tinsab max-xmara Irpin fl-Oblast ta' Kiev eżatt ħdejn il-belt ta' Kiev fit-Tramuntana tal-Ukrajna. Parti minn Irpin, l-insedjament ta' Kotsiubynske, jitqies qisu subborg ta' Kiev.
Il-belt għandha stazzjon ferrovjarju li nbena fl-1899.
Storja
xellug|daqsminuri|Il-[[pjazza ċentrali tal-belt]] Fis-seklu 17 fis-sit ta' Irpin kien hemm il-villaġġ ta' Romanivka u l-khutir ta' Lyubka. Fis-seklu 19, tfaċċaw il-villaġġ ta' Severynivka, u l-khutir ta' Rudnya u ta' Stoyanka.
Irpin ġiet stabbilita fl-1899 bħala waħda mill-punti ferrovjarji tal-linja ferrovjarja bejn Kiev u Kovel matul il-kostruzzjoni tagħha. Il-ħaddiema ferrovjarji stabbilew il-belt ħdejn il-linja ferrovjarja flimkien ma' lokalitajiet oħra bħal Bucha u Vorzel. Isem il-belt (flimkien ma' dak tal-belt ta' Vorzel) intgħażel minħabba l-pożizzjoni tagħha max-xmara Irpin.
Mis-26 ta' Lulju 1941, eżatt wara l-Battalja ta' Kyiv, il-belt ġiet okkupata mill-Wehrmacht sa Novembru 1943, meta Kiev reġgħet inħakmet. Il-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni Lhudija nqatlet fil-Babyn Yar jew f'massakri Nażisti oħra.
Fl-1956, l-istatus ta' Irpin inbidel għal dak ta' "belt ta' subordinazzjoni ta' raion (distrett)" subordinata għar-Raion ta' Kiev-Sviatoshyn. xellug|daqsminuri|Il-Knisja ta' San Nikola ta' Irpin Fit-30 ta' Diċembru 1962, Presidju tal-Verkhovna Rada tar-Repubblika Soċjalista Sovjetika tal-Ukrajna ħareġ digriet li bidel l-istatus ta' Irpin għal "belt ta' subordinazzjoni ta' oblast", u b'hekk subordinata għall-awtoritajiet tal-oblast iktar milli għall-amministrazzjoni tal-belt fi ħdan il-belt stess. Fi ħdan id-digriet issemmiet ukoll l-inklużjoni tal-insedjamenti urbani ta' Bucha (li saret belt fl-2007), Vorzel, Hostomel, u Kotsiubynske fil-limiti tal-belt.
Matul l-invażjoni Russa tal-Ukrajna tal-2022, Irpin sar sit ta' battalja matul l-offensiva ta' Kiev. Il-forzi Russi ħadu l-Ajruport ta' Hostomel fit-Tramuntana tal-belt biex jiffaċilitaw l-avvanz tagħhom lejn in-Nofsinhar, madwar Kiev. Il-belt ġiet ibbumbardjata mill-artillerija Russa filwaqt li l-Ukreni rnexxielhom jirreżistu u jeqirdu diversi forzi Russi li ppruvaw joqorbu fil-belt. Skont il-Human Rights Watch, fis-6 ta' Marzu 2022, il-forzi Russi bbumbardjaw parti minn triq li kienet qed tintuża min-nies ċivili biex jaħarbu. Fl-24 ta' Marzu 2022, 80 % tal-belt reġgħet inħatfet minn idejn l-okkupanti Russi mill-Forzi Armati Ukreni. Fit-28 ta' Marzu, is-sindku Oleksandr Markushyn ħabbar li l-belt kollha ta' Irpin kienet ġiet irkuprata mill-forzi Ukreni.
Ekonomija
xellug|daqsminuri|249x249px|Il-ġnien ċentrali tal-belt Hemm 22 manifattur industrijali li joperaw fir-reġjun ta' Irpin. Il-belt għandha qrib elf impriża b'forom differenti ta' sjieda. L-iżjed notevoli huma l-Kumpless Industrijali ta' Peremoha ta' Irpin (li jipproduċi brikks, komponenti tal-konkrit rinfurzat, u materjali tal-iżolament tat-tisħin u tal-istorbju), Irpinmash (li tipproduċi t-tagħmir għall-industrija agrikola), l-Azjenda Kummerċjali ta' Perun (li tipproduċi kotba), il-Kumpanija Privata Kummerċjali u Privata KATECH-electro (li tipproduċi prodotti tal-kejbils u tal-wajers), il-fabbrika ta' Irpintorfmash (li tipproduċi materjali tal-kostruzzjoni), u fabbrika tal-għamara, fost l-oħrajn.
Is-settur agrikolu ta' Irpin jipprovdi l-belt kapitali tal-Ukrajna, Kiev, bil-patata u bi ħxejjex oħra.
Il-belt hija wkoll żona tal-istabbilimenti tas-saħħa u hija magħrufa għall-faċilitajiet rikreattivi tagħha.
Sport
xellug|daqsminuri|Il-grawnd tal-belt ta' Irpin Il-belt għandha infrastruttura tal-isport żviluppata ħafna. Kien hemm żmien fejn kienet tospita diversi klabbs tal-futbol professjonali, fosthom Dynamo Irpin (li iktar 'il quddiem sar FC Ros Bila Tserkva), Nafkom-Akademiya (li iktar 'il quddiem sar FC Nafkom Brovary), u oħrajn.
Fis-sajf tal-2016 infetaħ grawnd żgħir ġdid fil-belt.
Edukazzjoni
daqsminuri|L-istazzjon ferrovjarju tal-belt Fil-belt hemm l-istituzzjonijiet edukattivi li ġejjin:
Ġemellaġġ
Irpin hija ġemellata ma':
Dentist
daqsminuri|301x301px|Dentist u l-assistent tiegħu Dentist, magħruf ukoll bħala kirurgu dentali, huwa professjonista mediku li jispeċjalizza fid-dentistrija, fid-dijanjożi, fil-prevenzjoni, u fit-trattament ta' mard u ta' kundizzjonijiet fil-ħalq. It-tim ta' sostenn tad-dentist jgħinu fil-provvista tas-servizzi tas-saħħa orali. It-tim jinkludi l-assistenti dentali, l-iġjenisti dentali, it-tekniċi dentali, u xi kultant it-terapisti dentali.
Medju Evu
xellug|daqsminuri|275x275px|Inċiżjoni umoristika dwar dentist fis-snin 80 tas-seklu 19 Fiċ-Ċina kif ukoll fi Franza, l-ewwel nies li kienu jipprattikaw id-dentistrija kienu l-barbiera. Dawn ġew kategorizzati f'żewġ gruppi distinti: ix-xirka tal-barbiera u l-barbiera komuni. L-ewwel grupp, ix-Xirka tal-Barbiera, inħoloq biex jiġu distinti l-iktar kirurgi dentali edukati u kkwalifikati mill-barbiera komuni. Il-barbiera tax-xirka kienu mħarrġa biex iwettqu operazzjonijiet kumplessi. It-tieni grupp, il-barbiera komuni, kienu kkwalifikati biex iwettqu servizzi iġjeniċi regolari bħat-tqaxxir tal-leħja u l-estrazzjoni tas-snien, kif ukoll il-kirurġija bażika. Madankollu, fl-1400, Franza ħarġet digrieti li jipprojbixxu lill-barbiera komuni milli jipprattikaw it-tipi kollha ta' operazzjonijiet. Fil-Ġermanja kif ukoll fi Franza, mill-1530 sal-1575, ġew ippubblikati pubblikazzjonijiet kompletament dwar id-dentistrija. Ambroise Paré, spiss magħruf bħala Missier il-Kirurġija, ippubblika x-xogħol tiegħu dwar iż-żamma u t-trattament kif suppost tas-snien. Ambroise Paré kien barbier-kirurgu Franċiż li ħa ħsieb il-kura dentali ta' diversi monarki Franċiżi. Spiss jiġi akkreditat li għolla l-istatus tal-barbiera-kirurgi.
Dentistrija moderna
daqsminuri|241x241px|Dettall ta' raġel għand dentist Pierre Fauchard ta' Franza spiss jissemma wkoll bħala "missier id-dentistrija moderna" peress li kien l-ewwel wieħed li ppubblika ktieb akkademiku xjentifiku (1728) dwar it-tekniki u l-prattiki tad-dentistrija. Maż-żmien, id-dentisti mħarrġa immigraw mill-Ewropa lejn l-Amerki biex jipprattikaw id-dentistrija, u sal-1760, l-Amerka kellha d-dentisti prattikanti nattivi wkoll. Il-gazzetti ta' dak iż-żmien kienu jintużaw biex jiġu rreklamati u promossi s-servizzi dentali. Fl-Amerka, mill-1768 sal-1770, kien hemm l-ewwel applikazzjoni pijuniera tad-dentistrija għall-verifika tal-każijiet forensiċi; din kienet tissejjaħ dentistrija forensika. Biż-żieda tad-dentisti, bdew jiżdiedu wkoll metodi ġodda sabiex tittejjeb il-kwalità tad-dentistrija. Dawn il-metodi ġodda kienu jinkludu mekkaniżmu b'rota ddur biex iddawwar trapan dentali u siġġijiet magħmula apposta għall-pazjenti tad-dentisti.
Fis-snin 40 tas-seklu 19 ġew stabbiliti l-ewwel skola dentali u l-ewwel organizzazzjoni dentali nazzjonali, flimkien mal-istabbiliment tal-ewwel dottorat fil-kirurġija dentali. B'rispons għaż-żieda ta' dentisti ġodda kif ukoll ta' tekniki tad-dentistrija, ġie stabbilit l-ewwel att dwar il-prattika dentali sabiex id-dentistrija tiġi rregolata. Fl-Istati Uniti, l-Ewwel Att dwar il-Prattika Dentali kien jeħtieġ li d-dentisti jgħaddu minn eżami tal-bord mediku tal-istat speċifiku sabiex ikunu jistgħu jipprattikaw id-dentistrija fi stat partikolari. Madankollu, minħabba li l-att dentali qajla kien jiġi infurzat, xi dentisti ma kinux jobduh. Mill-1846 sal-1855 ġew ivvintati tekniki dentali ġodda bħall-użu tal-loppju bl-ester għall-operazzjonijiet, u l-metodu tal-folja koesiva tad-deheb li permezz tiegħu d-deheb kien jiġi applikat f'sinna mħassra. L-Assoċjazzjoni Dentali Amerikana (ADA) ġiet stabbilita fl-1859 wara laqgħa ma' 26 dentist. Għall-ħabta tal-1867 ġiet stabbilita l-ewwel skola dentali assoċjata ma' università, magħrufa bħala l-Iskola Dentali ta' Harvard. Lucy Hobbs Taylor kienet l-ewwel mara li kisbet lawrija dentali. xellug|daqsminuri|329x329px|Dentista pedjatrika Fis-snin 80 tas-seklu 19, inħoloq it-toothpaste f'għamla ta' tubu li ssostitwixxa l-għamliet oriġinali ta' toothpaste f'forma ta' trab jew likwidu. Bords dentali ġodda, bħall-Assoċjazzjoni Nazzjonali tal-Eżaminaturi Dentali, inħolqu sabiex jistabbilixxu standards u uniformità fost id-dentisti. Fl-1887 ġie stabbilit l-ewwel laboratorju dentali; il-laboratorji dentali jintużaw għall-ħolqien tad-dentaturi u għall-kuruni tas-snien li jkunu speċifiċi għal kull pazjent. Fl-1895 ġie skopert ir-raġġ-X dentali mill-fiżiku Ġermaniż Wilhelm Röntgen.
Fis-seklu 20 ġew ivvintati tekniki dentali ġodda bħall-kuruni dentali tal-porċellana (1903), in-Novocain (loppju) (1905), il-mili fondut bi preċiżjoni (1907), ix-xkupilji tas-snien tan-nylon (1938), il-fluworodazzjoni tal-ilma (1945), it-toothpaste bil-fluworur (1950), l-għodod dentali li jaħdmu bl-arja (1957), il-lasers (1960), ix-xkupilji tas-snien elettriċi (1960), u kits domestiċi għat-tbajjid tas-snien (1989). Invenzjonijiet bħall-għodod dentali li jaħdmu bl-arja wasslu għal dentistrija ġdida b'veloċità għolja.
Responsabbiltajiet
Min-natura stess tat-taħriġ ġenerali tiegħu, dentist bil-liċenzja jista' jwettaq il-biċċa l-kbira tat-trattamenti dentali bħall-kirurġija restawrattiva (restawr dentali, kuruni, pontijiet), l-ortodonzija (braces), il-prostodonzija (dentaturi, kuruni/pontijiet), l-endodonzija (il-kanal sal-għerq tas-snien), it-terapija perjodontali (ħanek), u l-kirurġija orali (l-estrazzjoni tas-snien), kif ukoll iwettaq eżamijiet, jieħu radjografiji (raġġi-X) u jagħmel dijanjożi. Barra minn hekk, id-dentisti jistgħu jwettqu proċeduri kirurġiċi orali oħra bħat-tqegħid tal-impjanti dentali. Id-dentisti jistgħu wkoll jagħmlu riċetti mediċi għall-antibijotiċi, għall-fluworuri, għall-pilloli kontra l-uġigħ, għal-loppju, għas-sedattivi/prodotti ipnotiċi u kwalunkwe mediċina oħra meħtieġa għat-trattament ta' diversi kundizzjonijiet li jaffettwaw ir-ras u l-għonq mhux biss is-snien direttament. xellug|daqsminuri|286x286px|Dentist pedjatrika u l-assistenta tiegħu fl-1936 Id-dentisti kollha li jkollhom lawrija fid-dentistrija u l-mediċina jkunu kkwalifikati legalment biex iwettqu għadd ta' proċeduri iktar kumplessi bħat-trapjanti tal-ħanek, it-trapjanti tal-għadam, it-tgħollija tas-sinus, u l-impjanti, kif ukoll firxa ta' proċeduri kirurġiċi orali u maksillofaċċali iktar invażivi, għalkemm bosta jagħżlu li jkomplu jispeċjalizzaw jew ikomplu bi studji ta' wara d-dottorat biex iżidu l-kapaċitajiet tagħhom. Ftit proċeduri partikolari, bħall-għoti tal-loppju, legalment jeħtieġu taħriġ ta' wara d-dottorat fl-Istati Uniti. Filwaqt li ħafna mard orali huma uniku u limitat fih innifsu, kundizzjonijiet batuti fil-ħalq jistgħu jwasslu għal saħħa ġenerali batuta u bil-kontra; b'mod partikolari, hemm rabta sinifikanti bejn il-mard perjodontali u kardjovaskulari. Kundizzjonijiet fil-ħlaq jistgħu jindikaw ukoll mard sistemiku ieħor bħall-osteoporożi, id-dijabete, l-AIDS, u mard differenti fid-demm, inkluż tumuri malinji u limfomi.
Diversi studji ssuġġerew li d-dentisti u l-istudenti tad-dentistrija jissograw ferm li jbatu minn burnout jew kollass. Matul dan il-perjodu, id-dentisti jesperjenzaw għeja, aljenazzjoni mix-xogħol u jaħdmu b'inqas effiċjenza. Studju sistemiku identifika l-fatturi ta' riskju assoċjati ma' din il-kundizzjoni bħall-età żgħira tal-prattikant, it-tip ta' personalità, il-ġeneru, l-livell ta' edukazzjoni, l-għeja kbira mix-xogħol u/jew is-sigħat tax-xogħol, u l-piż tar-rekwiżiti tal-lawriji kliniċi. L-awturi ta' dan l-istudju kkonkludew li l-programmi ta' intervent fi stadju bikri fl-ewwel livell terzjarju jistgħu jipprovdu strateġija tajba lill-prattikanti biex jħejju ruħhom jew jgħelbu din il-kundizzjoni.
Speċjalizzazzjonijiet
Għal bosta pajjiżi, wara t-tlestija b'suċċess tat-taħriġ ta' wara l-ewwel lawrija, l-ispeċjalisti dentali meħtieġa jissieħbu f'bord jew f'lista tal-ispeċjalisti, sabiex ikunu jistgħu jużaw it-titlu ta' "speċjalist(a)".
Stati Uniti
daqsminuri|Tagħmir tad-dentistrija moderna għat-teħid u għat-turija tal-immaġnijiet dentali mediċi Fl-Istati Uniti, l-ispeċjalizzazzjonijiet dentali huma rikonoxxuti mill-Assoċjazzjoni Dentali Amerikana (ADA) jew mill-Bord Amerikan tal-Ispeċjalizzazzjonijiet Dentali (ABDS). Attwalment, l-ADA telenka tnax-il speċjalizzazzjoni dentali, li huma rikonoxxuti mill-Kummissjoni Nazzjonali dwar ir-Rikonoxximent tal-Ispeċjalizzazzjonijiet Dentali u l-Bords taċ-Ċertifikazzjoni, filwaqt li l-ABDS tirrikonoxxi erba' bords tal-ispeċjalizzazzjoni dentali.
Lista ta' Speċjalizzazzjonijiet Dentali fil-qafas tal-ADA:
Lista ta' Speċijalizzazzjonijiet Dentali fil-qafas tal-ABDS:
L-ispeċjalisti f'dawn l-oqsma jiġu ddeżinjati bħala "reġistrabbli" (fl-Istati Uniti jiġu ddeżinjati bħala "eliġibbli għall-bord") u jkollhom titli esklużivi bħal pereżempju dentist anestesista, ortodontiku, kirurgu orali u maksillofaċċali, endodontiku, dentist pedjatriku, perjodontiku, jew prostodontiku ladarba jissodisfaw ċerti rekwiżiti ta' akkreditament lokali.
Renju Unit
Fir-Renju Unit, l-ispeċjalizzazzjonijiet huma rikonoxxuti mill-Kunsill Dentali Ġenerali (bl-Ingliż – General Dental Council jew GDC). Attwalment, il-GDC telenka 13-il speċjalizzazzjoni dentali:
Unjoni Ewropea
Il-leġiżlazzjoni tal-Unjoni Ewropea tirrikonoxxi żewġ speċjalizzazzjonijiet dentali: il-kirurġija orali u maksillofaċċali (lawrija fid-dentistrija u l-mediċina hija obbligatorja) u l-ortodonzija.
Teżawru
daqsminuri|285x285px|Teżawru Teżawru jew dizzjunarju tas-sinonimi huwa xogħol ta' referenza għas-sejbien ta' sinonimi u xi kultant antonimi tal-kliem. Spiss teżawru jintuża mill-kittieba sabiex jgħinhom isibu l-aqwa kelma biex jesprimu idea.
Id-dizzjunarji tas-sinonimi għandhom storja twila. Il-kelma "teżawru" ntużat għall-ewwel darba fl-1852 minn Peter Mark Roget għat-teżawru tiegħu Roget's Thesaurus.
Filwaqt li xi teżawri, bħal dak ta' Roget, jiġbru flimkien il-kliem f'tassonomija ipernimika ġerarka ta' kunċetti, oħrajn jorganizzawhom alfabetikament jew b'modi oħra.
Il-biċċa l-kbira tat-teżawri ma jinkludux definizzjonijiet, iżda ħafna dizzjunarji jinkludu listi ta' sinonimi.
Xi teżawri u noti dwar is-sinonimi fid-dizzjunarji jikkaratterizzaw id-distinzjonijiet bejn kliem simili, b'noti dwar "il-konnotazzjonijiet u sfumaturi varji tat-tifsira" tagħhom. Xi dizzjunarji tas-sinonimi primarjament jiddifferenzjaw is-sinonimi skont it-tifsira u l-użu. Il-manwali tal-użu bħal A Dictionary of Modern English Usage ta' Fowler spiss jagħtu gwida dwar l-użu xieraq tas-sinonimi.
Xi kultant it-teżawri jintużaw biex tiġi evitata r-ripetizzjoni tal-kliem, u minflok ikun hemm varjazzjoni eleganti, li ħafna drabi tiġi kkritikata mill-manwali tal-użu: "il-kittieba xi kultant jużawhom mhux biss sabiex ivarjaw il-vokabularji tagħhom iżda biex ilibbsuhom wisq".
Etimoloġija
Il-kelma "teżawru" ġejja mil-Latin thēsaurus, li min-naħa l-oħra ġejja mill-Grieg θησαυρός (thēsauros) li tfisser "teżor, maħżen". L-etimoloġija tal-kelma thēsauros mhix ċerta.
Sas-seklu 19, teżawru kien kwalunkwe dizzjunarju jew enċiklopedija, bħat-Thesaurus Linguae Latinae (Dizzjunarju tal-Lingwa Latina, 1532), u t-Thesaurus Linguae Graecae (Dizzjunarju tal-Lingwa Griega, 1572). Kien Roget li introduċa t-tifsira ta' "ġabra ta' kliem irranġati skont it-tifsira", fl-1852.
Storja
Fi żmien il-qedem, Filone ta' Byblos kien l-awtur tal-ewwel test li issa kieku jista' jissejjaħ teżawru. Bis-Sanskritu, l-Amarakosha huwa teżawru f'forma ta' versi, li ġie miktub fis-seklu 4.
L-istudju tas-sinonimi sar tema importanti fil-filosofija tas-seklu 18, u Condillac kiteb, iżda qatt ma ppubblika, dizzjunarju tas-sinonimi.
Xi dizzjunarji bikrin tas-sinonimi jinkludu:
Roget's Thesaurus, li ġie kkompilat għall-ewwel darba fl-1805 minn Peter Mark Roget, u li ġie ppubblikat fl-1852, isegwi l-arranġament semantiku ta' John Wilkins tal-1668. Għad-differenza ta' dizzjunarji iktar bikrin tas-sinonimi, ma fihx definizzjonijiet jew jimmira li jgħin lill-utent jagħżel fost is-sinonomi. Ilu jiġi stampat kontinwament mill-1852, u għadu jintuża b'mod wiesa' fost il-kelliema tal-Ingliż.
Wieħed mill-iktar teżawri li għadu jintuża għall-Malti huwa Id-Dizzjunarju Malti u Teżawru tal-Malti Mħaddem ta' Erin Serracino Inglott.
Bilingwi
Id-dizzjunarji tas-sinonimi bilingwi huma maħsuba għal dawk li jkunu qed jitgħallmu l-lingwi. Ġeneralment dawn ikunu organizzati b'mod alfabetiku minn lingwa għall-oħra u bil-kontra, bit-traduzzjoni u ġieli xi eżempju kif jintuża l-kliem. Inkella jkunu organizzati b'mod tassonomiku, bl-eżempji, it-traduzzjoni u xi noti dwar l-użu.
Xjenza informatika u pproċessar tal-lingwa naturali
Fix-xjenza tal-informatika u tal-libreriji, teżawru huwa tip ta' vokabularju kkontrollat.
Teżawru jista' jifforma parti minn ontoloġija u jiġi rrappreżentat f'Sistema Sempliċi ta' Organizzazzjoni tal-Għarfien (SKOS).
It-teżawri jintużaw fl-ipproċessar tal-lingwa naturali għad-diżambigwità tat-tifsiriet tal-kliem u għas-simplifikazzjoni tat-test għas-sistemi tat-traduzzjoni awtomatizzata.
Ruma
Ruma ( Taljan :Roma ) hija belt u komun speċjali (imsemmi Roma Capitale) fl-Italja. Ruma hija l-belt kapitali tal-Italja u tar-reġjun Lazjo. B'2.9 miljun reżident f'1,285 km2 (496.1 mi kw), hija l-aktar belt popolata tal-pajjiż u r-raba' l-aktar popolata fl-Unjoni Ewropea mill-popolazzjoni ġewwa l-konfini tal-belt. Il-Belt Metropolitana ta' Ruma għandha popolazzjoni ta' 4.3 miljun ruħ. Il-belt tinsab fil-parti ċentrali tal-punent tal-Peniżola Taljana, tul ix-xtut tax-xmara Tevere. Il-Belt tal-Vatikan hija pajjiż indipendenti ġewwa l-konfini tal-belt ta' Ruma, l-uniku eżempju eżistenti ta' pajjiż ġewwa belt: għal din ir-raġuni, Ruma tiġi spiss definita bħala l-kapitali taż-żewġ stati.
L-Istorja ta' Ruma tmur lura għal aktar minn elfejn sena. Filwaqt li l-mitoloġija Rumana tgħid li Ruma twaqqfet madwar is-sena 753 QK, il-post ilu abitat minn ħafna qabel, u għalhekk il-belt hija waħda mill-eqdem siti kontinwament okkupati fl-Ewropa. Il-Popolazzjoni bikrija tal-belt oriġinat minn taħlita ta' Latini, Etruskani u Sabini. Wara, il-belt suċċessivament saret il-kapitali tar-Renju Ruman, tar-Repubblika Rumana u tal-Imperu Ruman, u hija meqjusa bħala waħda mill-postijiet tat-twelid taċ-ċiviltà tal-Punent u minn xi nies l-ewwel metropoli li qatt kien hemm. Hija magħrufa bħala "Roma Aeterna" (Il-Belt Eterna) u "Caput Mundi" (Kapitali tad-Dinja), żewġ kunċetti ċentrali fil-kultura antika Rumana.
Wara l-waqgħa tal-Imperu tal-Punent, li mmarka l-bidu tal-Medjuevu, Ruma bdiet taqa' bilmod taħt il-kontroll politiku tal-Papat, li kien stabbilit fil-belt mill-ewwel seklu AD sas-seklu 8, meta sar il-belt kapitali tal-Istati Papali, li damu sal-1870.
Mir-Rinaxximent, kważi l-Papiet kollha ta' wara Nikola V (1422–55), għal erba' mitt sena segwew b'mod koerenti programm arkitettoniku u urbanistiku li għamlu l-belt ċentru artistiku u kulturali dinji. Minħabba dan, Ruma saret l-ewwel waħda miċ-ċentri maġġuri ewlenin tar-Rinaxximent Taljan, u wara, saret il-post tal-ħolqien tal-istil Barokk u tan-neoklassiċiżmu. Artisti famużi, pitturi, skulturi u periti, għamlu Ruma ċ-ċentru tal-attività tagħhom, waqt li ħolqu kapolavuri madwar il-belt. Fl-1871, Ruma saret il-kapitali tar-Renju tal-Italja, u fl-1946, tar-Repubblika Taljana.
Ruma għandha l-istatus ta' belt globali. Fl-2014, Ruma ġiet klassifikata l-erbatax l-aktar belt miżjura fid-dinja, it-tielet l-aktar fl-Unjoni Ewropea, u l-aktar attrazzjoni turistika popolari fl-Italja. Iċ-ċentru storiku tal-belt huwa elenkat mill-UNESCO bħala Sit ta' Wirt Dinji. Il-monumenti u l-mużewijiet bħall-Mużewijiet tal-Vatikan u l-Kolossew, huma fost l-aktar destinazzjonijiet li jżuruhom nies turistiċi fid-dinja, iż-żewġ postijiet jirċievu miljuni ta' turisti kull sena. Ruma ospitat l-Olimpjadi tas-sajf 1960 u s-sede tan-Nazzjonijiet Uniti, l-Organizazzjoni tal-Ikel u l-Agrikoltura.
Etimoloġija
Skont il-leġġenda tar-Rumani Antiki stess ta' kif twaqqfet il-belt, l-isem "Roma" ġej mill-fundatur u l-re, Romulus.
Madankollu, jista' jkun li l-isem Romulus kien fil-fatt ġej minn Ruma stess. Kmieni fis-seklu 4, kien hemm diversi teoriji pproposti dwar l-oriġini tal-isem Roma. Ġew proposti bosta ipoteżijiet li ffukaw fuq l-għeruq lingwistiċi inċerti tal-isem.:
Bidu
Hemm evidenza arkeoloġika ta' okkupazzjoni umana taż-żona ta' Ruma minn madwar 14,000 sena ilu, imma s-saff dens ta' skart miż-żminijiet ta' wara, joskura is-siti Palaeolitiċi u Neolitiċi. Il-preżenza ta' għodda tal-ġebel u armi tal-fuħħar u ġebel tafferma l-preżenza umana għal madwar 10,000 sena. Diversi skavi, ikkonfermaw il-fehma li Ruma kibret minn insedjamenti pastorali fl-Għolja Palatina fejn il-quddiem kellu jkun hemm il-Forum Ruman. Filwaqt li xi arkeoloġi jsostnu li Ruma kienet tabilħaqq imwaqqfa fin-nofs tas-seklu 8 QK (id-data tradizzjonali), din id-data hija suġġett kontroversjali. Madankollu, il-qawwa tal-ħrafa li kulħadd jaf dwar il-fondazzjoni leġġendarja ta' Ruma, għandha t-tendenza li tiddifletti l-attenzjoni mill-veri oriġini tagħha li huma ħafna aktar antikiti.
Leġġenda tat-twaqqif ta' Ruma
L-istejjer tradizzjonali li waslulna mir-Rumani tal-qedem stess, jispjegaw l-istorja bikrija tal-belt f'termini ta' leġġendi. L-aktar magħrufa dawn il-miti, u forsi l-aktar famuża mill-miti Rumani, hija l-istorja ta' Romulus u Remus, it-trabi tewmin li reddgħithom lupa. Huma ddeċidew li jibnu belt, iżda wara ġlieda, Romulus qatel lil ħuh u l-belt ħadet ismu. Skond l-annalisti Rumani, dan sar fil-21 ta' April 753 QK. Din il-leġġenda trid tiġi rrikonċiljata ma' tradizzjoni oħra ta' storja li suppost ġrat qabel, li fiha r-refuġjat Trojan Aeneas, ħarab mill-Italja u waqqaf ir-razza tar-Rumani permezz ta' ibnu Iulus, l-isem tad-dinastija Ġulju-Klawdja. Dan twettaq mill-poeta Ruman Virġilju fl-ewwel seklu QK.
Monarkija, repubblika, imperu
Wara l-fondazzjoni leġġendarja minn Romulus, Ruma kienet iggvernata għal perjodu ta' 244 sena minn sistema monarkika, l-ewwel minn sovrani ta' nisel Latin u Sabin, u wara minn reijiet Etruski. It-tradizzjoni issemmi seba' Reijiet: Romulus, Numa Pompilius, Tullus Hostilius, Ancus Marcius, Tarquinius Priscus, Servius Tullius u Tarquinius Superbus.
Fis-sena 509 QK, ir-Rumani keċċew l-aħħar re mill-belt u stabbilew repubblika Oligarkika. Imbagħad, Ruma bdiet perjodu kkaratterizzat b'ġlied intern bejn il-patrizji (l-aristokratiċi) u l-plebej (proprjetarji żgħar), u b'gwerer kontinwi kontra l-popolazzjonijiet tal-Italja ċentrali: l-Etruski, il-Latini, il-Volxi u l-Ekwi. Wara li saret il-ħakkiema ta' Latium, Ruma mexxiet diversi gwerrer (kontra l-Galli, Oxi-Sanniti u l-kolonja Griega ta' Taranto, alleati ma' Pirru, ir-Re tal-Epiru) li rriżultaw fil-konkwista tal-peniżola Taljana, miż-żona ċentrali sal-Magna Graecia.
Matul it-tielet u t-tieni seklu QK ġiet stabbilita l-eġemonija Rumana mal-Mediterran u l-Lvant,permezz tat-tliet gwerer Puniċi (264-146 QK), kontra l-belt ta' Kartaġni u tliet gwerrer oħra kontra l-Maċedonja (212-168 QK). Imbagħad, Ruma stabbilit l-ewwel provinċji Rumani: Sqallija, Korsika u Sardinja, Spanja Rumana, il-Maċedonja, il-Greċja (Akaja) u l-Afrika.
thumb|left|Mappa antika ta' Ruma. Mill-bidu tas-seklu 2 QK, kien hemm kontest għall-poter bejn żewġ gruppi ta' aristokratiċi: l-ottimati, li jirrappreżentaw il-parti konservattiva tas-Senat, u l-populares, li kienu jiddependu mill-għajnuna tal-plebej (klassi baxxa urbana) biex jiksbu l-poter. Fl-istess perjodu, il-falliment tal-bdiewa ż-żgħar u l-istabbiliment ta' oqsma li jimpjegaw l-iskjavi, ipprovokaw il-migrazzjoni ta' għadd kbir ta' nies lejn il-belt. Għall-gwerra kontinwa kienet meħtieġa armata professjonali, u din kienet aktar leali lejn il-ġenerali tagħha milli lejn ir-repubblika. Minħabba dan, fit-tieni nofs tas-seklu 2 u matul l-ewwel seklu QK, kien hemm kunflitti kemm barra l-belt u internament: wara t-tentattiv fallut tar-riforma soċjali tal-populares Tiberju u Gajju Grakku, u l-gwerra kontra l-Jugurtha, kien hemm l-ewwel gwerra ċivili bejn Gajju Marju u Sulla. Wara kien hemm ir-rewwixta l-kbira tal-iskjavi taħt Spartaku u wara, l-istabbiliment tal-ewwel triumvirat b'Ċesri, Pompew u Krassu.
Il-konkwista ta' Gallja għamlet lil Ċesri qawwi u popolari immens, u dan wassal għat-tieni gwerra ċivili kontra s-Senat u Pompew. Wara r-rebħa tiegħu, Ċesri ħatar ruħu dittatur għal ħajtu. L-assassinju tiegħu wassal għat-tieni triumvirat bejn Ottovjanu (neputi u werriet ta' Ċesri), Marku Antonju u Lepidu, u għal gwerra ċivili oħra bejn Ottavjanu u Antonju. Fis-sena 27 QK, sar princeps civitatis u kiseb it-titlu ta' Augustus, b'hekk sar il-fundatur tal-prinċipat, diarkija bejn il-princeps u s-senat. Ruma ġiet stabbilita bħala imperu de facto li laħaq l-akbar espansjoni fit-tieni seklu taħt l-Imperatur Trajjanu, Ruma ġiet ikkonfermata bħala caput Mundi, (kapitali tad-dinja), espressjoni li kienet diġà ngħatat fil-perjodu Repubblikan. Matul l-ewwel żewġ sekli tiegħu, l-imperu kellu bħala mexxejja l-imperaturi tad-dinastija Ġulju-Klawdjana, id-dinastija Flavjana (Flavjanu bena l-amfiteatru bl-istess isem, magħrufa bħala l-Kolossew) u d-dinastija Antonina. Dan iż-żmien kien ikkaratterizzat ukoll bil-firxa tal-Kristjaneżmu, ippriedkat minn Ġesù Kristu fil-Ġudea fl-ewwel nofs tal-ewwel seklu (taħt Tiberju) u ppopolarizzat mill-appostli mal-imperu u lil hinn minnhu. L-epoka Antonina hija meqjusa bħala l-apoġew tal-Imperu, li territorju tiegħu kien jilħaq mill-Oċean Atlantiku għall-Ewfrate u mill-Brittanja sal-Eġittu.
Fit-tielet seklu, fit-tmiem tad-dinastija Antonina, fi żmien id-dinastija tas-Severi, il-principatus ġie sostitwit minn gvern militari, li ftit taż-żmien wara kien segwit minn perjodu destabilizzanti ta' anarkija militari magħruf bħala l-Kriżi tat-Tielet Seklu. Fl-istess żmien l-ekonomija marret lura, l-inflazzjoni żdiedet u l-għedewwa storiċi ta' Ruma, it-tribujiet Ġermaniċi fil-Punent u l-Imperu Persjan fil-Lvant, żammew pressjoni kontinwa fuq il-fruntieri.
L-Imperatur Dijoklezjanu (284) pprova jsolvi l-problemi ekonomiċi u militari billi jintroduċi d-dominat (monarkija assoluta fejn l-imperatur kien deifikat), u impona l-kontroll tal-prezzijiet u ddeċentralizza l-amministrazzjoni. L-imperatur qasam l-imperu fi tnax-il djoċesi. Hu kien jiggverna, taħt it-titolu ta' Augustus, in-nofs tal-lvant (bir-residenza tiegħu f'Nicomedia) u ħatar lil Maximian bħala Augustus tal-Punent biex jiggverna n-nofs tal-Punent, u l-belt kapitali tmexxiet lejn Mediolanum. Is-suċċessjoni kienet regolata bil-ħolqien tat-Tetrarka: fil-fatt kull Augustus, kellu jaħtar imperatur żgħir, bit-titlu ta' Ċesri, biex jiggverna parti mit-territorju Ruman f'isem Augustus u li fl-aħħar kellu jilħaq l-imperatur il-ġdid.
Wara l-abdikazzjoni ta' Diocletian u Maximian fit-305 u l-kunflitti dinastiki ħafna, din is-sistema kkollassat, u l-mexxej il-ġdid, Kostantinu, iċċentralizzata l-poter mill-ġdid u, bl-Editt ta' Milan fit-313, ta' il-libertà ta' qima għall-Insara, u b'hekk rahan ruħu li jagħti stabbiltà għar-reliġjon ġdid. Huwa bena diversi knejjes, ta' l-poter ċivili ta' Ruma lil Papa Silvestru I u fil-Lvant waqqaf il-belt kapitali l-ġdida; Kostantinopli.
Il-Kristjaneżmu sar ir-reliġjon uffiċjali tal-imperu, grazzi għall-editt maħruġ fit-380 minn Theodosius, li kien l-aħħar imperatur tal-imperu unifikat: fil-fatt, wara mewtu, it-tfal tiegħu, Arcadius u Honorius, qasmu l-imperu f'żewg partijiet; l-imperu tal-Punent u l-imperu tal-Lvant. Il-kapitali tal-Imperu Ruman tal-Punent saret Ravenna.
Ruma kienet tilfet ir-rwol ċentrali tagħha fl-amministrazzjoni tal-imperu, b'hekk ġiet imkeċċija fl-410 mill-Viżigoti, immexxija minn Alaric I, iżda wkoll ġew imsebbħa mill-kostruzzjoni tal-bini sagru mill-Papiet (bil-kollaborazzjoni tal-imperatur). Il-Belt, fqira u spopolata, sofriet sakkeġġi ġodda fl-455, minn Ġenseriku, re tal-Vandali. L-imperatur dgħajjef tal-ħames seklu ma setgħax iwwaqqaf id-dikompożizzjoni, sakemm id-depożizzjoni ta' Romulus Augustus fit-22 ta' Awwissu 476, li mmarka t-tmiem tal-Imperu Ruman tal-Punent u, għal ħafna storiċi, kien il-bidu tal-Medju Evu.
Medju Evu
thumb|left|Minjatura turi s-[[Sakkeġġ ta' Ruma (410)]] L-Isqof ta' Ruma, imsejjaħ il-Papa, kien importanti mill-jiem bikrija tal-Kristjaneżmu minħabba l-martirju taż-żewġ appostli, Pietru u Pawlu. L-Isqfijiet ta' Ruma dehru wkoll (u għadhom jidhru bħala Kattoliċi) bħala s-suċċessuri ta' Pietru; li kien l-ewwel Isqof ta' Ruma. B'hekk il-belt saret ta' importanza akbar bħala ċ-ċentru tal-Knisja Kattolika. Wara l-waqgħa tal-Imperu Ruman tal-Punent fl-476 AD, Ruma kienet l-ewwel taħt il-kontroll ta' Odoacer u mbagħad saret parti mir-Renju Ostrogotiku qabel ma rritornat lejn il-kontroll Ruman tal-Lvant wara l-Gwerra Gotika, li qerdet il-belt. Il-popolazzjoni tal-belt naqset aktar minn miljun fil-210 AD għal 500,000 fil-273 u 35,000 wara l-Gwerra Gotika, li naqset gruppi ta' bini abitat b'intervall fost oqsma kbar ta' fdalijiet, veġetazzjonijiet, vinji u ġonna tas-swieq.
Wara l-invażjoni tal-Langobardi fl-Italja, il-belt baqgħet nominalment Biżantina, iżda fir-realtà l-Papiet segwew il-politika tal-ekwilibriju bejn il-Biżantini, il-Franki u l-Langobardi. Fis-729, ir-Re tal-Langobardi Liutprand, ta' donazzjoni lill-knisja il-belt ta' Sutri li tinsab fi tramuntana ta' Latium, b'hekk beda l-poter temporali tal-knisja. Fis-756, Pepin il-Qasir, wara li għeleb lill-Langobardi, ta' il-ġuriżdizzjoni temporali lill-Papa fuq id-Dukat Ruman u l-Esarkat ta' Ravenna, b'hekk inħolqu l-Istati Papali. Wara dan il-perjodu, it-tliet poteri pruvaw immexxu l-belt: il-papa, in-nobbli, flimkien mal-kapijiet tal-milizzji, l-imħallfin, is-Senat u l-poplu; u r-re tal-Franki, patricius u l-Imperatur. Dawn it-tliet partiti (teokratiku, repubbliku u imperjali) kienu karatteristiċi tal-ħajja Rumana matul il-Medju Evu kollu. Fil-lejl tal-Milied tas-sena 800, Charlemagne kien inkurunat f'Ruma bħala imperatur tal-Imperu Qaddis Ruman mill-Papa Leo III: f'dik l-okkażjoni, il-belt ospitat għall-ewwel darba ż-żewġ setgħat li ssaraw il-poter universali li kellu jkun kostanti għall-Medju Evu.
Fit-846, l-Għarab Musulmani daħlu fi ħdan il-belt mingħajr suċċess, imma rnexxielhom jisirqu affarijiet mill-bażiliki ta' San Pietru u San Pawl. Wara t-tmiem tal-poter Karolingjan, Ruma waqgħet bħala priża għall-anarkija fewdali: diversi familji nobbli komplew il-ġlieda kontra l-Papa u l-imperatur. Dawn kienu ż-żminjiet ta' Theodora u bintha Marozia, sefturi u ommijiet ta' diversi papiet, u ta' Crescentius, li kien eżempju ta' qawwa fewdali, kif ukoll iġġieled kontra l-Imperaturi Otto II u III. L-iskandli ta' dan il-perjodu, imbuttaw il-papa li jirriforma ruħhu: l-elezzjoni tal-Papa kienet riservata għall-kardinali, u riforma tal-kleru kien attentat. Il-forza ta' wara dan it-tiġdid, kien il-monk Ildebrando da Soana, li darba kien elett papa taħt l-isem ta' Gregorju VII, huwa sar involut fil-Kontroversja tal-Investitura kontra l-Imperatur Henry IV. Sussegwentement, Ruma kienet maħruqa minn Normani ta' Robert Guiscard, dan kien daħal fil-belt bl-appoġġ tal-Papa, li kien assedjat fil-Castel S. Angelo.
Matul dan il-perjodu, il-belt kienet immexxija b'mod awtonomu minn senatore jew patrizio: fis-seklu 12. Din l-amministrazzjoni, li hija normali fil-bliet Taljani, evolviet f'komun, forma ġdida ta' organizzazzjoni soċjali, espressjoni ta' klassijiet sinjuri ġodda. Il-Papa Lucius II kien diġà lest biex jiġġieled kontra l-komun Ruman, u wara, il-ġlieda tkompliet mis-suċċessur tiegħu, li kien il-Papa Eugene III: imbagħad, il-komun kien alleat man-nobbli, li kien appoġġatat minn Arnaldo da Brescia, monk li kien riformatur soċjali u reliġjuż. Wara l-mewt tal-Papa, Arnaldo ittieħed priġunier minn Adrianus IV, b'hekk immarka t-tmiem awtonomu tal-komun. Taht il-Papa Innocent III, li mmarka r-renju tal-apoġew tal-papiżmu, il-komun illikwida is-senat, u ġie sostitwit minn Senatore, dan kien suġġett għall-Papa.
F'dan il-perjodu l-papiet kellhom rwol ta' importanza sekulari fl-Ewropa tal-Punent, huma spiss kienu jaġixxu bħala arbitri bejn il-monarki Kristjani u jeżerċitaw il-poteri addizzjonali tal-politiċi.
Fl-1266 Charles t'Anjou, li kien sejjer fin-nofsinhar għall-ġlieda kontra l-Hohenstaufen f'isem il-Papa, ġie maħtur Senatur. Charles stabilixxa s-Sapienza, l-università ta' Ruma. F'dak il-perjodu, il-Papa miet, u l-kardinali, ġew ikkonvokati f'Viterbo, u ma setgħux jaqblu dwar is-suċċessur tiegħu: il-poplu tal-belt kien irrabjat dwar dan, b'hekk kisser is-saqaf tal-bini li ltaqgħu fih, u spiċċa l-ħabs sakemm kien innominat il-Papa l-ġdid: f'dan il-mument seħ il-marka tat-twelid tal-konklav. F'dan il-perjodu, il-belt kienet ukoll għebet minn ġliedit kontinwi fost il-familji nobbli: l-Annibaldi, il-Caetani, il-Colonna, l-Orsini, u l-Conti, huma kellhom il-fortizzi tagħhom mibnija fuq l-edifiċji Rumani tal-qedem, u ġġieldu kontra xulxin biex jikkontrollaw il-papa.
Il-Papa Bonifacju VIII, imwieled f'Caetani, kien l-aħħar Papa li ġġieled għad-dominju universali tal-Knisja: huwa pproklama kruċjata kontra l-Colonna, u fl-1300 hu sejjaħ għall-ewwel Jubilee tal-Kristjaneżmu, li laqqa l-miljuni ta' pellegrini f'Ruma. Madankollu, it-tamiet tiegħu kienu ddeklinati kontra r-re Franċiż Filippu, li ħadu priġunier f'Anagni, b'hekk ikkawżat il-mewt tiegħu. Wara dan, Papa ġdid għall-Franċiżi kien elett, u l-post tiegħu kien rilokat fil-qosor ġewwa Avignon (1309–1377). Matul dan il-perjodu l-belt kienet traskurata, sakemm il-poter waqa' f'idejn ir-raġel plebjan, Cola di Rienzo. Idealist u dilettant ta' Ruma tal-qedem, Cola ħolom dwar it-twelied il-ġdid tal-Imperu Ruman: wara li kiseb il-poter bit-titlu ta' Tribuno, ir-riformi tiegħu ġew miċħuda mill-poplu. Wara li kien imġiegħel li jaħrab, Cola seta' ġie lura fost il-firxa tal-kardinal Albornoz, fir-rwol responsabbli tar-restawr tal-poter tal-knisja Taljana. Hu kiseb il-poter lura għal żmien qasir u kien iġġudikat mill-poplu, u Albornoz seta' jieħu f'idejh il-pussess tal-belt, fl-1377 taħt Gregorju XI, huwa reġa sar is-sede tal-papa. Meta rritorna l-Papa f'Ruma f'dik is-sena, inħoloq ix-Xiżma tal-Punent (1377–1418), u matul l-erbgħin sena ta' wara, il-belt kienet priża tal-ġlied li għeb il-knisja.
Żmien kmieni modern
Fl-1418, il-Kunsill ta' Konstanz issetilja x-xiżma tal-punent, u l-papa Ruman, Martin V, kien elett. Dan ġab seklu ta' paċi intern lejn Ruma, li mmarka il-bidu tar-Rinaxximent. Il-Papiet tal-ewwel nofs tas-seklu 16, minn Nikola V, il-fundatur tal-Librerija Vatikana, għal Piju II, umanist u litterat, minn Sistu IV, papa gwerrier, għal Alessandru VI, immorali u nepotist, minn Ġulju II, suldat u patrun, għal Leo X, li ta' ismu għal dan il-perjodu ("is-seklu ta' Leo X"), dawn kollha ddedikaw l-enerġija tagħhom għas-sbuħija tal-Belt Eternali, għall-qawwa tal-istokk tagħhom, u għall-patroċinju tal-arti.
Matul dawn is-snin, iċ-ċentru tar-Rinaxximent Taljan mexa minn Ruma għal Firenze. Xogħlijiet majestużi, bħall-Bażilika ta' San Pietru, il-Kappella Sistina u l-Ponte Sisto (l-ewwel pont li nbena madwar it-Tiber, għalkemm fuq bażi Ruman) ġew maħluqa. Biex twettaq dan, il-Papiet kienu nvoluti fl-aqwa artisti taż-żmien, inklużi Mikelanġlu, Perugino, Raphael, Ghirlandaio, Luca Signorelli, Botticelli, u Cosimo Rosselli.
Il-perjodu kien ukoll infamuż għall-korruzzjoni papali, b'ħafna Papiet li kienu missirijiet, u f'involvimenti fin-nepotiżmu u s-simonija. Il-korruzzjoni tal-Papiet u l-ispejjeż enormi għall-proġetti tal-bini tagħhom wassal f'parti ta' Riformazzjoni u, min-naħa, il-Kontro-Riformazzjoni. Papiet bħal Alessandru VI, kien magħruf sew għad-dekadenza tiegħu, partijiet selvaġġi, vakanti żejda u l-ħajja immorali. Madankollu, taħt dawn il-papiet sinjuri u vakanti, Ruma ġiet trasformata f'ċentru ta' arti, poeżiji, mużika, letteratura, edukazzjoni u kultura. Ruma saret kapaċi biex tikkompeti ma' bliet Ewropej ewlenin taż-żmien f'termini ta' ġid, arti, tagħlim u arkitettura.
Il-perjodu tar-Rinaxximent biddel wiċċ Ruma drammatikament, b'xogħolijet bħal tal-Pietà minn Mikelanġlu u l-affreski tal-Appartament Borgia, dawn kienu magħmula matul ir-renju ta' Innocent. Ruma laħqet l-ogħla punt ta' sbuħija taħt il-Papa Ġulju II (1503–1513) u s-suċċessuri tiegħu Leo X u Klement VII, żewġ membri tal-familja Medici.
Sit ta' Wirt Dinji
Iċ-Ċentru Storiku ta' Ruma, il-Proprjetajiet tal-Vatikan f'dik il-Belt li Jgawdu Drittijiet Ekstraterritorjali u l-Knisja ta' San Paolo Fuori le Mura ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1980.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' ħames kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (i) "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-kriterju (vi) "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".
Ġeoloġija
daqsminuri|268x268px|Is-supervulkan ta' [[Yellowstone, l-Istati Uniti]] Il-ġeoloġija (mill-Grieg Antik: γῆ, gē ("dinja") u -λoγία, -logia, ("l-istudju ta'")) hija fergħa tax-xjenza tad-Dinja li għandha x'taqsam kemm mal-materjal likwidu kif ukoll mal-materjal solidu tad-Dinja, it-tipi ta' blat li jiffurmaw il-qalba tagħha, u l-proċessi li bihom jinbidlu maż-żmien. Il-ġeoloġija tista' tinkludi wkoll l-istudju tal-karatteristiċi solidi ta' kwalunkwe pjaneta terrestri jew satellita naturali bħal Marte jew il-Qamar. Il-ġeoloġija moderna titrikkeb b'mod sinifikanti max-xjenzi l-oħra kollha tad-Dinja, inkluż l-idroloġija u x-xjenzi atmosferiċi, u b'hekk titqies bħala aspett ewlieni tas-sistema integrata tax-xjenza u tax-xjenza planetarja tad-Dinja.
Il-ġeoloġija tiddeskrivi l-istruttura tad-Dinja fuq u taħt is-superfiċe tagħha, kif ukoll il-proċessi li sawru dik l-istruttura. Tipprovdi wkoll l-għodod biex jiġi ddeterminat kemm għandhom żmien, f'termini relattivi u assoluti, it-tipi differenti ta' blat f'post partikolari, u anke biex tiġi deskritta l-istorja ta' dak il-blat. Bl-użu ta' dawn l-għodod flimkien, il-ġeologi jirnexxilhom joħolqu kronoloġija tal-istorja ġeoloġika tad-Dinja kollha, u jirnexxilhom juru kemm għandha żmien id-Dinja. Il-ġeoloġija tipprovdi l-evidenza primarja taċ-ċaqliq tal-plakek tettoniċi, tal-istorja evoluzzjonarja tal-ħajja, u tal-klimi tal-imgħoddi tad-Dinja.
Il-ġeologi jużaw varjetà wiesgħa ta' metodi biex jifhmu l-istruttura u l-evoluzzjoni tad-Dinja, inkluż xogħol fuq il-post, deskrizzjoni tal-blat, tekniki ġeofiżiċi, analiżi kimika, esperimenti fiżiċi, u mmudellar numeriku. F'termini prattiċi, il-ġeoloġija hija importanti għall-esplorazzjoni u għall-isfruttament tal-minerali u tal-idrokarburi, għall-evalwazzjoni tar-riżorsi tal-ilma, għall-fehim tal-perikli naturali, għar-rimedji tal-problemi ambjentali, u biex tagħti ħjiel dwar it-tibdil fil-klima tal-imgħoddi. Il-ġeoloġija hija dixxiplina akkademika ewlenija, u hija ċentrali għall-inġinerija ġeoloġika, filwaqt li taqdi rwol importanti fl-inġinerija ġeoteknika.
Materjali ġeoloġiċi
daqsminuri|Deheb mill-[[Veneżwela|Venezwela]] Il-maġġoranza tad-data ġeoloġika tiġi mir-riċerka fuq il-materjali solidi tad-Dinja. Il-meteoriti u materjali naturali ekstraterrestri oħra jiġu studjati wkoll permezz ta' metodi ġeoloġiċi.
Minerali
Il-minerali huma elementi u komposti li jokkorru fin-natura b'kompożizzjoni kimika omoġenja definita u b'kompożizzjoni atomika ordnata.
Kull mineral għandu proprjetajiet fiżiċi distinti, u hemm bosta testijiet għad-determinazzjoni ta' kull wieħed minnhom. L-eżemplari jistgħu jiġu ttestjati għal dawn li ġejjin:
Blat
daqsminuri|Iċ-ċiklu tal-blat Blata hija kwalunkwe massa solida jew aggregat ta' minerali jew mineralojdi li jokkorru fin-natura. Il-biċċa l-kbira tar-riċerka fil-ġeoloġija hija assoċjata mal-istudju tal-blat, peress li jipprovdi r-reġistru primarju tal-maġġoranza tal-istorja ġeoloġika tad-Dinja. Hemm tliet tipi ewlenin ta' blat: ignew, sedimentarju, u metamorfiku. Iċ-ċiklu tal-blat juri r-relazzjonijiet bejniethom (ara d-dijagramma fuq il-lemin).
Meta l-blat jissolidifika jew jikkristallizza mill-magma jew mill-lava, ikun blat ignew. Dan il-blat jista' jittiekel mill-elementi u bl-erożjoni, u mbagħad jiġi ddepożitat mill-ġdid u litifikat f'blat sedimentarju. Jista' wkoll jinbidel fi blat metamorfiku permezz tas-sħana u l-pressjoni li jibdlu l-kontenut minerali tiegħu, u jirriżultaw f'nisġa karatteristika. It-tliet tipi jistgħu jerġgħu jdubu, u meta dan jiġri, tiġi ffurmata magma ġdida, li minnha għal darb'oħra jista' jissolidifika l-blat ignew. Il-materjali organiċi, bħall-faħam, il-bitum, iż-żejt u l-gass naturali, huma kkollegati l-iktar mal-blat sedimentarju b'kontenut organiku rikk. Sabiex jistudjaw it-tliet tipi ta' blat, il-ġeologi jevalwaw il-minerali tal-kompożizzjoni tagħhom u l-proprjetajiet fiżiċi l-oħra tagħhom, bħall-istruttura u n-nisġa tagħhom.
Materjal mhux litifikat
xellug|daqsminuri|189x189px|Kwarz mit-[[Tibet]] Il-ġeologi jistudjaw ukoll materjali mhux litifikati (magħrufa wkoll bħala depożiti superfiċjali) li jinsabu 'l fuq mis-saff primarju tal-blat. Dan l-istudju spiss huwa magħruf bħala l-ġeoloġija Kwaternarja, għall-perjodu Kwaternarju tal-istorja ġeoloġika, li huwa l-iżjed perjodu reċenti taż-żmien ġeoloġiku.
Magma
Il-magma hija s-sors mhux litifikat oriġinali tal-blat ignew kollu. Il-fluss attiv tal-blat imdewweb jiġi studjat mill-qrib fil-vulkanoloġija, u l-petroloġija tal-blat ignew timmira li tiddetermina l-istorja tal-blat ignew mis-sors imdewweb oriġinali tiegħu sal-kristallizzazzjoni finali tiegħu.
Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus
Is-Santwarju ta' Asklepju ta' Epidaurus ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1988.
Mit u storja
Pausanias iddeskriva l-mit madwar l-istabbiliment tat-tempju, kif ukoll l-importanza reliġjuża tal-qima ta' Asklepju fis-seklu 2:
Struttura
daqsminuri|Statwa ta' Asklepju ta' Epidaurus It-tempju kien Doriku, sitt kolonni bi ħdax-il kolonna, b'tul ta' madwar 80 pied. Ħdejn it-tempju ġiet skavata kitba mnaqqxa (Inscriptiones Graecae IV, it-tieni edizzjoni, nru. 102) li tagħti rendikont pubbliku ta' meta nbena t-tempju. Il-kitba mnaqqxa ssemmi lil Teodotu bħala l-arkitett. Il-proġett ħa kważi ħames snin biex tlesta. It-tempju kellu skultura pedimentali, fuq quddiem u fuq wara, u acroteria bil-figuri. Dawn, li kienu l-frott tal-aqwa skulturi ta' dak iż-żmien, issa jokkupaw kamra prominenti fil-Mużew Arkeoloġiku Nazzjonali f'Ateni.
L-istatwa meqjuma tad-deheb u tal-avorju tal-alla ġiet deskritta minn Pausanias, li ddeskriva wkoll is-santwarju fis-seklu 2:
Mis-santwarju ġew ippreservati biss il-pedamenti. Xi frammenti mill-istruttura ta' fuq, li ġew irkuprati fl-iskavi, jinsabu fil-Mużew Arkeoloġiku fis-sit, u minflok inbniet rikostruzzjoni parzjali tal-frammenti li nstabu.
Madankollu, it-Tempju ta' Asklepju ma kienx l-unika binja f'Epidaurus. Pausanias iddokumenta diversi binjiet iżgħar oħra fiż-żona sagra u l-ort tal-kumpless tat-tempju, fosthom teatru, Tempju ta' Artemis, xbieha ta' Epione, Santwarju ta' Afrodite u Themis, "korsa tat-tiġrijiet... u funtana li ta' min jaraha għas-saqaf tagħha u għall-ġmiel inġenerali".