cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kambodja
Repubblika tal-Poplu ta 'Kampuchea (7 ta' Jannar, 1979-1 ta' Mejju, 1989)
Motto: ឯករាជ្យ សន្តិភាព សេរីភាព សុភមង្គល (ekreachy santiphap seripheap sophomongkol) (Khmer: "Indipendenza, Paċi, Libertà, Ferħ"); Innu: ចម្រៀងនៃសាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតាធារណរដ្ឋប្រជាមានិតានិតកជពពមុd saharonh brachameanit kampouchea) "Innu Nazzjonali tar-Repubblika Popolari tal-Kampuchea"; Kapitali: Phnom Penh; Entità: Okkupazzjoni militari u stat klijent tal-Vjetnam (1979-1989), Stat b'rikonoxximent limitat (1979-1989); Lingwa Uffiċjali: Khmer; Żona: 181,040 km²; Żona (1980): 181,035 km²; Popolazzjoni (1980) stmata: 5,500,000 abitant; Reliġjon: Ateiżmu tal-Istat; Munita: Riel tal-Kambodja u Đồng Vjetnamiż (1979-1980); Perjodu storiku: Gwerra Bierda, 7 ta' Jannar 1979-Waqgħa tal-Khmer Rouge, 13 ta' Jannar 1979-Proklamazzjoni, 27 ta' Ġunju 1981-Kostituzzjoni adottata, 1985-Pjan K5, 1 ta' Mejju, 1989-Transizzjoni; Forma ta' Gvern: Repubblika Soċjalista Unitaria Marxista-Leninista ta' Partit Wieħed; Segretarju Ġenerali: Pen Sovan (1979-1981), Heng Samrin (1981-1989); Kap tal-Stat: Heng Samrin (1979-1989); Kap tal-Gvern: Pen Sovan (1979-1981), Chan Sy (1981-1984), Hun Sen (1981-1989).
Kampuchea Demokratika (17 ta' April, 1975-7 ta' Jannar, 1979)
Kampuchea Demokratika (Kambodjana: កម្ពុជាប្រជាធិបតេយ្យ, Kampuchea prâcheathippadey) kienet l-isem uffiċjali ta' Kampuchea prâcheathippadey taħt l-isem uffiċjali ta' Kampuchea tal-Partit tal-Gerilleri tal-Kambodja tal-Guerrilla tal-Armata tal-Kambodja tal-gwerrilleri tiegħu uchea—li ħakmet il-pajjiż bejn l-1975 u l-1979, wara l-gwerra ċivili tal-Kambodja (1970-1975). Dan il-perjodu ra l-mewt ta 'madwar 1.8 miljun Kambodjani permezz ta' eżekuzzjonijiet politiċi, ġuħ, u xogħol furzat, li jammontaw għall-għajbien ta '30-35% tal-popolazzjoni nazzjonali.
Skont statistika ta' K.D. Jackson, fis-17 ta' April, 1975, is-sena li l-Khmer Rouge ħadu Phnom Penh, kien hemm popolazzjoni ta' 7.3 miljun fil-Kambodja. Meta l-Vjetnam beda l-invażjoni f'Diċembru 1978, il-pajjiż kellu popolazzjoni ta' 5.7 miljun, tnaqqis drammatiku minn 1.6 miljun f'inqas minn erba' snin. es”, li fosthom kien hemm tfal, anzjani u anke nies tal-istess Partit. Peress li ħafna mill-vittmi kienu jappartjenu għall-grupp etniku Khmer, il-ġurnalist soċjalista Jean Lacouture sejjaħ dan il-proċess bħala “awtoġenoċidju”.
Kapitali: Phnom Penh; Lingwa Uffiċjali: Khmer; Żona: 181,040 km²; Popolazzjoni stmata (1975): 7,551,987 abitant, Popolazzjoni stmata (1978): 5,795,102 abitant. Reliġjon Statali Ateiżmu Munita Xejn; sistema ta' tpartit Perjodu storiku Gwerra Bierda, Phnom Penh, 17 ta' April, 1975-7 ta' Jannar 1979-Ġenoċidju tal-Kambodja, 15 ta' Jannar, 1976 Proklamazzjoni, 25 ta' Diċembru, 1978-7 ta' Jannar, 1979-Gwerra tal-Kambodja-Vjetnamiż, 7 ta' Jannar, 1979-Ħafa tat-22 ta' Ġunju Khmer Rouge, tal-1982-Xoljiment uffi/jali; Forma ta' Gvern: Monarkija kostituzzjonali unitarja Marxista-Leninista ta' partit wieħed taħt dittatorjat totalitarju (1975-1976), Repubblika soċjalista unitarja Marxista-Leninista ta' partit wieħed taħt dittatorjat totalitarju (1976-1979); Leġiżlatura: Assemblea Rappreżentanti Popolari.
Repubblika Khmer (9 ta' Ottubru, 1970-17 ta' April, 1975)
Ir-Repubblika tal-Kmer (Kambodjana: សាធារណរដ្ឋខ្មែរ; Sathéaranakrâth Khmer) kienet stadju fl-istorja tal-Kambodja li tirreferi għat-twaqqigħ tal-gvern immexxi mill-Prinċep Norodom Sihanouk bħala l-Kap tal-Ġeneral tal-Kambodja Sihanouk bħala l-Prim tal-Kambodja Sihanouk bħala l-Kap tal-Ġeneral tal-Kambodja. il-forma politika l-ġdida li sejjaħ ir-Repubblika Khmer (République khmère bil-Franċiż). Dan l-istat il-ġdid allinja ruħu f'isem l-Stati Uniti u l-Vjetnam t'Isfel kontra l-Vjetnam ta' Fuq u l-Viet Cong, ċeda t-territorju tiegħu għal bażijiet militari Amerikani għal dak il-għan, u ffaċċja l-gwerillieri Khmer Rouge mmexxija minn Pol Pot. It-tnaqqis tal-poter tal-Istati Uniti fil-Gwerra tal-Vjetnam u l-Ftehim ta' Paċi ta' Pariġi dgħajjef il-gvern ta' Lon Nol, li l-stat tiegħu waqa' fis-17 ta' April, 1975 bir-rebħa tal-Khmer Rouge, li waqqaf il-Kampuchea Demokratika. Il-kolp ta' stat ta' Lon Nol kontra l-Prinċep Norodom Sihanouk huwa r-raġuni ewlenija għad-dħul dirett tal-Kambodja fil-Gwerra tal-Vjetnam. F’dan il-perjodu, l-Stati Uniti, bl-awtorizzazzjoni tal-President Richard Nixon, wettqu programm intens ta' bumbardamenti fil-Grigal tal-pajjiż li kkawża numru kbir ta' vittmi ċivili u m’għamlu xejn ħlief li jsaħħaħ il-gwerillieri tal-Khmer Rouge. Lon Nol ġie evakwat mill-Amerikani fil-bidu ta’ April 1975 u miet f’Kalifornja fl-1985.
Motto: សេរីភាព សមភាព ភាតរភាព វឌ្ឍនភាព នាព នាតរភាព វឌ្ឍនភាព និពសិិសិិិ ល (seripheap sampheap pheatarpheap vodthonpheap ning sophomongkol) "Libertà, ugwaljanza, fraternità, progress u hena"; Innu: ដំណើរសាធារណរដ្ឋខ្មែរ (Damnoer Satharonarodth Khmer) "Marċ tar-Repubblika Khmer"; Kapitali: Phnom Penh; Lingwa Uffiċjali: Khmer, Franċiż; Żona: 181,035 km²; Popolazzjoni (1974): 7,500,000 abitant, Densità: 41.43 abitant/km²; Popolazzjoni (1970): 7,100,000 abitant, Popolazzjoni (1975): 7,551,987 abitant; Reliġjon: Buddhism; Munita: Riel tal-Kambodja; Perjodu storiku: Gwerra Bierda: 17 ta' Marzu tal-1970-Coup d'état, 9 ta' Ottubru, 1970-Proklamazzjoni, 23 ta' Mejju, 1971-Kostituzzjoni adottata, 17 ta' April, 1975- Waqgħa ta' Phnom Penh; Forma ta' Gvern: Repubblika kostituzzjonali semi-presidenzjali unitarja taħt dittatorjat militari; Leġiżlatura: Parlament tar-Repubblika.
Kolt ta' stat u Formazzjoni
F'Marzu 1970, hekk kif il-Prinċep Norodom Sihanouk kien qed jibda mawra fl-Ewropa, l-USSR u ċ-Ċina, folla attakkat l-ambaxxata tal-Vjetnam ta' Fuq f'Pnom Penh. L-att kien ippjanat mill-prinċep innifsu biss bil-għan li jagħmel pressjoni fuq Moska u Beijing, iżda l-avveniment ħareġ minn idejn il-gvern u d-dimostranti okkupaw u saqqu l-ambaxxata, ​​talbu lill-Vjetnamiż biex jirtiraw immedjatament mit-territorju tal-Kambodja. Minflok reġa’ lura lejn il-pajjiż biex jittratta l-kriżi, il-prinċep kompla mawra tiegħu fil-pajjiżi komunisti.
Fis-16 ta' Marzu, is-Segretarju tal-Stat tal-Kambodja u l-Kap tal-Pulizija Mannorine kellu jidher quddiem il-Kungress Nazzjonali biex iwieġeb għal każijiet ta’ korruzzjoni taħt il-gvern ta' Norodom Sihanouk. Imħasseb li l-Prim Ministru Lon Nol jista' jipprova jagħmel kolp ta' stat kontra l-prinċep, Mannorine ipprova jneħħi lil Lon Nol, iżda malajr ġie megħlub mill-armata leali lejn Lon Nol. Sirik Matak, deputat tal-istat, imbagħad ta parir biex ineħħi lil Norodom Sihanouk mill-gvern.
L-għada, l-armata ħadet il-kontroll tal-kapitali u sar dibattitu ġewwa l-Assemblea Nazzjonali. Kienet tnaddaf mill-elementi tax-xellug fis-sittinijiet minn Norodom Sihanouk innifsu u għalhekk kienet magħmula esklussivament minn nies tal-lemin. Membru wieħed biss tal-Assemblea ipprotesta qabel il-proċess, iżda ma nstemax u ttieħed vot unanimu li invoka l-artikolu 122 tal-Kostituzzjoni biex jitneħħew is-setgħat ta' Norodom Sihanouk. Imbagħad Lon Nol ħa l-poteri tal-Istat skond loġika ta 'Stat ta' emerġenza politika, iżda ġeneralment ħalla l-istruttura tal-gvern u l-pożizzjonijiet bħal fi żmien il-prinċep. B'dan il-mod twaqqfet ir-"Repubblika Khmer".
Gwerra ċivili
thumb|Truppi Amerikani daħlu fil-belt ta' Snoul fl-1970. Il-gwerra ċivili mbagħad ġiet iġġenerata fit-territorju tal-Kambodja, konnessa mal-avvenimenti tal-Gwerra tal-Vjetnam. Malajr ħafna l-gvern ta 'Lon Nol wera d-dgħufija istituzzjonali tiegħu, l-akkużi ta' korruzzjoni amministrattiva, u l-popolarità baxxa tiegħu fost l-iktar popolazzjoni umli, li rawha bħala l-villain li kien ażżard li javża t-tron tar-re (għalkemm Norodom Sihanouk kien abdika, quddiem il-poplu huwa kompla jiġi meqjum bħala tali). Dan wassal biex id-dittatur ifittex l-għajnuna minn qawwa tal-Punent: l-Istati Uniti, li tatu appoġġ militari sħiħ u installat bażijiet militari fil-Kambodja. Il-gwerra ċivili tant laħqet estrem li l-kapital kellha tiġi fornuta mill-istess forza tal-ajru tal-Stati Uniti. Il-gwerillieri bdew ikollhom suċċessi sinifikanti mill-1973 u fl-1975 Phnom Penh inqabad.
Renju tal-Kambodja (9 ta' Novembru, 1953-9 ta' Ottubru, 1970)
Ir-Renju tal-Kambodja, magħruf ukoll aktar tard bħala l-Ewwel Renju tal-Kambodja jew l-ewwel amministrazzjoni ta' Sihanouk, huwa l-isem mogħti lil dan il-pajjiż wara t-tmiem tal-protettorat Franċiż (għalkemm jista' jiġi ttardjat mid-dikjarazzjoni tal-indipendenza tal-1945 jew il-promulgazzjoni tal-kostituzzjoni tal-1946) sat-twaqqif tar-Repubblika Khmer. Dan ir-renju kien immexxi minn Norodom Sihanouk mill-1953 sal-1970 u kellu rwol ewlieni fl-istorja tal-Kambodja. Dan il-perjodu ra l-lok tal-Partit Komunista Khmer, li l-membri tiegħu dalwaqt se jkunu magħrufa bħala l-Khmer Rouge.
L-ewwel gvern ta' Sihanouk, mill-1955 sal-1970, kien mument partikolarment sinifikanti fl-istorja tal-Kambodja. Norodom Sihanouk baqa’ wieħed mill-aktar figuri kontroversjali fix-Xlokk tal-Asja bi storja mqallba u spiss traġika wara t-Tieni Gwerra Dinjija. L-ammiraturi tiegħu elenkawh bħala wieħed mill-missirijiet il-kbar tan-nazzjon tal-Kambodja, u jiċċelebraw il-politika soda tiegħu ta' newtralità fil-kunflitt li faqqa' fi stati ġirien, hekk kif il-Kambodja baqgħet 'il bogħod mill-Gwerra mdemmija tal-Vjetnam għal aktar minn ħmistax-il sena. Oħrajn, iżda, jarawh bħala l-ħati prinċipali tal-faqar ta' art twelidu u n-newtralità tagħha, meqjusa wkoll bħala sempliċi attta'ta’ dupliċità, u t-trattament brutali li dejjem għażel in-naħa l-aktar b’saħħitha, li wassal għall-għatba tal-Gwerra Ċivili tal-Kambodja.
Perjodu demokratiku: 1947-1955
Norodom Sihanouk sar Re tal-Kambodja matul l-okkupazzjoni Ġappuniża tal-Indokina fl-1941, u ħa rwol attiv ta' tmexxija. Wara t-telfa Ġappuniża fit-Tieni Gwerra Dinjija, il-Kambodja ġiet vakanti, iżda l-Franċiżi naqsu milli jerġgħu jistabbilixxu kompletament il-kontroll fuq ir-reġjun, u b'hekk qanqal il-Gwerra tal-Indokina. Grupp favur l-indipendenza, il-Khmer Issarak, iddikjara l-indipendenza tal-pajjiż f'Marzu 1945. Madankollu, fil-Kambodja, li għadha taħt il-ħakma Franċiża, saru elezzjonijiet ġenerali ħielsa għal Assemblea Kostitwenti fl-1946, l-ewwel fl-istorja tal-Kambodja. ty tas-sebgħa u sittin deputat.4 Il-partit ewlieni tal-oppożizzjoni kien il-Partit Liberali, li kien impenjat li jżomm il-protettorat u kien monarkista sod, anke kien immexxi minn membri tal-Familja Rjali, li għall-ewwel qalilha l-appoġġ ta’ Sihanouk.
L-Assemblea fasslet kostituzzjoni li tifforma monarkija parlamentari, ibbażata fuq il-mudell parlamentari Franċiż, b'Re bħala kap ċerimonjali tal-istat u Prim Ministru bħala kap tal-gvern elett. Il-kostituzzjoni daħlet fis-seħħ fis-6 ta' Mejju 1947. Xahrejn wara, Youtevong miet, għalkemm il-partit tiegħu baqa’ fil-poter, l-aktar minħabba l-popolarità immensa tal-prinċep mibki.6 Għalhekk, il-Partit Demokratiku rebaħ rebħa elettorali kbira oħra fl-ewwel elezzjonijiet taħt il-kostituzzjoni l-ġdida, li saret dik l-istess sena. u ddikjarat li Franza se tibqa' “assolutament newtrali” fir-rigward tar-riżultati elettorali, u talbet lill-politiċi biex iwettqu l-kampanji tagħhom b’“kawtela kbira” sabiex jiżguraw elezzjonijiet paċifiċi. Ma naqasx milli fakkar lill-kandidati kollha li kienet l-"awtorità rjali" hemmhekk (b'referenza għall-gvern kolonjali), u pprova jbeżża' lill-popolazzjoni billi qalilhom dwar il-ġirien tagħhom "infinitament aktar b'saħħithom u dinamiċi" (il-Vjetnam u t-Tajlandja) li minnhom Franza kienet ipproteġiet l-integrità tal-Kambodja matul il-protettorat. F’ittra uffiċjali, Aguilón allegatament esprima t-tħassib tiegħu li d-dibattiti politiċi jwasslu għal offerta nazzjonalista li Franza jkollha tħallas il-prezz tagħha.
Il-gvern Demokratiku kien ġeneralment ffastidjat kemm minn Sihanouk kif ukoll mill-Familja Rjali u mill-awtoritajiet kolonjali Franċiżi. Għalhekk, il-gvern tiegħu kien ikkaratterizzat minn suċċessjoni ta' Prim Ministri b'kabinetti fraġli li xolt wara ftit xhur. Fit-12 ta’ Frar, 1949, Yem Sambaur in[atar Prim Ministru.Matul dik is-sena, ifforma gvern ta' g[aqda nazzjonali li kien jinkludi l-Liberali g[all-ewwel darba. Madankollu, fit-18 ta’ Settembru kien imkeċċi f’nofs skandli ta’ korruzzjoni, għalkemm Sihanouk pperpetwa ftit jiem ftit jiem, u rrestawraha fil-poter bl-oppożizzjoni għall-Assemblea Nazzjonali. Bħala alleat ta' Si Hanouk innifsu nħatar Prim Ministru interim. Għalkemm il-Partit Demokratiku reġa' rebaħ fl-elezzjonijiet tal-1951, it-turning waqgħet, u dan juri skuntentizza dejjem tikber u nuqqas ta' fidi fil-parlament elett. F’Ġunju tal-1952, il-gvern reġa' ġie mneħħi minn Sihanouk u l-Assemblea Nazzjonali xolta b’digriet irjali.10
Bejn l-1953 u l-1954 saret il-Konferenza ta' Ġinevra, li temmet il-Gwerra tal-Indokina. Fl-aħħarnett, ġew iffirmati l-Ftehim ta' Ġinevra, li fihom Franza għarfet lill-Kambodja, lil Laos u liż-żewġ Vjetnami bħala stati indipendenti. Parti mill-ftehimiet stabbilixxew li l-elezzjonijiet għandhom jerġgħu jsiru fil-Kambodja qabel Ottubru 1955. 10 F'dik l-istess sena, Sihanouk abdika mill-Kuruna u taha lil missieru, Norodom Suramarit. Ir-raġuni kienet li jeħles mill-prerogattivi kostituzzjonali li jillimitaw il-poter tar-Re u li jkun jista’ jippreżenta ruħu bħala kandidat fl-elezzjonijiet. F'Marzu, twaqqaf is-Sangkum, moviment politiku (Sihanouk insista li ma jissejjaħx partit) li jinkludi firxa wiesgħa ta' ideoloġiji, li jiddefinixxi lilu nnifsu bħala partit ta' “Soċjaliżmu Rjali-Buddhist”.11 12 F'Mejju, is-Sangkum beda jikseb saħħa wara li l-partit tat-Tiġdid tal-Khmer ta' Lon Nol xolt ruħu biex jingħaqad mas-Sangkum. Partiti monarkisti oħra, il-Partit Popolari ta' Sam Nhean u l-Grigal Rebbieħ ta' Dap Chhuon, segwew l-istess. Il-kampanja kienet mifnija b'episodji ta' vjolenza kontinwa mill-istat, li rat lis-Sangkum jirbaħ fuq il-Partit Demokratiku, ħataf is-siġġijiet kollha tiegħu, u jtemm l-elezzjonijiet ħielsa fil-Kambodja sal-1993.
Reġim Sangkum: 1955-1967
Minkejja ismu, is-“Soċjaliżmu Real-Buddhist” ta' Sihanouk (imsejjaħ ukoll “Soċjaliżmu Khmer”) ma tantx kellu x’jaqsam mas-soċjaliżmu veru, u lanqas ma' xi varjanti tiegħu bħall-Marxiżmu jew is-“soċjaliżmu tal-welfare” Anglo-Sassonu. Neqsin minn filosofija politika konsistenti, huwa għaqqad slogans psewdo-soċjalisti ma' valuri soċjali konservattivi, monarkisti, nazzjonalisti, u tagħlim Buddist Theravada. It-talba tal-moviment kienet li kienu "Soċjalisti għall-benesseri tan-nies u royalists għall-prestiġju u l-koeżjoni tan-nazzjon." Il-metodu ta' Sihanouk li b'mod alternattiv jikkritika lill-avversarji tiegħu f'diversi fora pubbliċi u mbagħad joffrilhom pożizzjonijiet fi ħdan is-Sangkum kien immirat biex ineħħi d-dissens u sussegwentement jintegra l-fehmiet tal-oppożizzjoni fir-reġim tiegħu. Sihanouk ipprova jibni dehra tal-Kambodja bħala “Il-Camelot tax-Xlokk tal-Asja”, oasi ta' paċi u ordni soċjali f’nofs il-kunflitt li affettwa l-bqija tar-reġjun.15 Internazzjonalment, adotta politika ta' newtralità uffiċjali.
Matul il-perjodu ta' tmexxija ta' Sihanouk, is-Sangkum irnexxielu jassorbi ħafna mill-elementi tal-lemin u ċentristi tal-politika Kambodjana, kif ukoll elementi favur Sihanouk tal-komunisti tax-xellug u moderati: elementi ta' linja iebsa biss tal-Partit Komunista Kampuchean irrifjutaw li jikkollaboraw ma' Sihanouk. Bosta komunisti prominenti, bħal Hu Nim u Khieu Samphan, aċċettaw karigi mas-Sangkum f'tentattiv biex jaħdmu fi ħdan is-sistema. Samphan, li fil-fatt kien se jservi aktar tard bħala kap ta' stat matul ir-reġim totalitarju Maoista ta' Pol Pot, kien mistieden fil-bidu tas-snin sittin mill-gvern Sihanoukist biex jimplimenta serje ta' pjanijiet soċjali u ekonomiċi bbażati fuq id-Demokratiċi7. tic Partit, ir-rappreżentanti tal-moderati, u r-repubblikani progressivi fl-ambjent politiku tal-Kambodja, ġew effettivament inkorporati fis-Sangkum fl-1957,18 ħafna repubblikani moderati sempliċiment evitaw il-politika sal-immedjat wara l-kolp ta' stat tal-1970.
L-uniku element notevoli li baqa' barra mis-Sangkum, minbarra dawk komunisti, kien in-nazzjonalista tal-lemin u anti-monarkiku Son Ngoc Thanh, li l-irregolari Khmer Serai tiegħu żammew ir-reżistenza armata b’fondi mit-Tajlandja. Sihanouk kien imarka lill-avversarji tiegħu fuq il-lemin bħala "Khmer Bleu" biex jiddistingwihom mill-avversarji tiegħu fuq ix-xellug. Madankollu, jidher li fl-aħħar tas-snin ħamsin u fil-bidu tas-sittinijiet kien hemm relattivament ftit repressjoni vjolenti tal-oppożizzjoni għas-Sangkum (għalkemm kien hemm intimidazzjoni ripetuta mill-partit tax-xellug Pracheachon tal-istat politiku tax-xellug tal-partit tax-xellug akkużat li kien pro-Viet akkużat b’esperjenza komparattiva ta' stabbiltà pro-Vietna). y lill-gvern qabel u wara (il-perjodu kolonjali taħt il-gwerra tal-indipendenza u r-Repubblika Khmer taħt stat permanenti ta' gwerra ċivili).20 L-unika eċċezzjoni kienet għal darb'oħra l-Khmer Serei, li ġew ittrattati bl-aħrax: Preap En, attivist Khmer Serai li pprova jinnegozja ma' Sihanouk fl-1963, ġie arrestat u l-eżekuzzjoni sussegwenti tiegħu fil-pajjiż taċ-ċinema murija kollha. L-istess trattament ingħata lil grupp ieħor ta' mexxejja Khmer Serei suspettati, Chau Bory (li qabel kien implikat fil-plott ta' Bangkok), Chau Mathura u Sau Ngoy, fl-1967.
Gwerra Ċivili: 1967-1970
F'nofs is-sittinijiet, il-politika barranija riskjuża ta' Sihanouk u l-iżbilanċ sussegwenti fl-ekonomija kellhom impatt fuq l-immaġni tal-gvern. Fl-1966, Sihanouk laħaq ftehim mar-reġimi Ċiniżi u tal-Vjetnam ta' Fuq biex iħallu truppi Vjetnamiżi ta' Fuq jidħlu fil-fruntiera tal-Majjistral tal-pajjiż. Ittollera wkoll il-preżenza ta' bastimenti tal-gwerra komunisti fil-port ta' Sihanoukville biex iwasslu l-armi u l-provvisti lil dawk it-truppi u jibagħtuhom fil-Vjetnam t'Isfel.Dawn l-atti għamlu dubjuża n-newtralità tal-Kambodja, teoretikament garantita quddiem in-Nazzjonijiet Uniti. Ir-raġunijiet għal din id-dawra lejn il-Blokk tal-Lvant huma li Sihanouk emmen bis-sħiħ fit-telfa inevitabbli tal-Stati Uniti fil-Vjetnam, u ried jiżgura s-sopravivenza tal-gvern tiegħu f'reġjun iddominat mill-komunisti, u stqarr: "L-interessi tagħna jinsabu fil-ħidma man-naħa li dalwaqt se tiddomina l-Asja, nilħqu ftehim mal-komunisti qabel ir-rebħa... niżguraw l-aħjar kundizzjonijiet possibbli."
Fil- 11 ta' Marzu, 1967, meta l- Prinċep Sihanouk kien qed iżur Franza, faqqgħet ribelljoni fl- inħawi qrib Samlaut fil- provinċja ta' Battambang, fejn raħħala rrabjati attakkaw brigata ta' kolletturi tat- taxxa. Bil-kuraġġ tal-kwadri tal-mexxejja lokali tal-Partit Komunista tal-Kampuchea (CPK), l-insurrezzjoni kisbet saħħa fir-reġjun. Lon Nol, li jaġixxi fl-assenza tal-prinċep iżda bil-permess tiegħu, wieġeb billi ddigrieta l-liġi marzjali; mijiet ta’ bdiewa nqatlu u rħula ġew meqruda waqt ir-repressjoni. Meta Norodom irritorna f'Marzu, abbanduna l-pożizzjoni ċentrista tiegħu u ordna personalment l-arrest tal-mexxejja "kontro-gvern" Khieu Samphan, Hou Yuon u Hu Nim u dawk kollha li ħarbu lejn il-Grigal. F'dik is-sena l-PCK ta lok għall-Khmer Rouge, immexxi minn Pol Pot, Ieng Sary u Son Sen – il-mexxej Maoist tal-“maquisards”–; Il-gwerillieri ngħataw l-isem tal-grupp etniku Khmer li huwa predominanti fil-Kambodja. Fis-17 ta' Jannar, 1968, tnediet l-ewwel offensiva ta’ gwerillieri, b’mhux aktar minn 4,000 jew 5,000 suldat f'parti tajba mit-territorju nazzjonali; maż-żmien in-numru ta' gwerilli kiber għal 70 000. Fil-11 ta' Mejju 1969, il-Prinċep Norodom Sihanuk laqa’ r-restawr normali tar-relazzjonijiet diplomatiċi mal-Stati Uniti u ħoloq Gvern ġdid ta' Salvazzjoni Nazzjonali b’Lon Nol bħala Prim Ministru; Huwa qal: "Aħna karta tal-logħob ġdida, kontra l-komunisti Asjatiċi li jattakkaw il-pajjiż qabel it-tmiem tal-Gwerra tal-Vjetnam."
Deposizzjoni Sihanouk
Fost l-instabilità politika dejjem tikber, waqt li kien qed iżur barra, Sihanouk fl-aħħar ġie maħlul minn kolp ta' stat militari mmexxi minn Lon Nol fit-18 ta' Marzu. Il-kolp ta' stat tmexxa wkoll mill-lemin In Tam u l-Prinċep Sisowath Sirik Matak. Lon Nol ħarġet il-liġi lis-Sangkum u, fid-9 ta' Ottubru ta' dik l-istess sena, iddikjara lill-Kambodja bħala repubblika. Fit-18 ta’ Frar, 1971, ftit qabel sena wara l-kolp ta' stat, is-Sangkum xolt ruħha.
Id-dikjarazzjoni tar-Repubblika Khmer, madankollu, żiedet l-instabbiltà, hekk kif Sihanouk kiseb appoġġ minn gruppi monarkiċi tal-lemin estrem, kif ukoll allinjament sussegwenti mal-xellug estrem, li unifikat gwerillieri kontra l-gvern u rnexxielu jiddepożita r-repubblika fraġli fis-17 ta' April, 1975, ħataf Phnom Penh u reġa' daħħal lil Sihanouk bħala kap ta' stat.
Indokina Franċiża (1887-1954)
Indokina Franċiża (Franċiż: Indochine française; Vjetnamiż: Đông Dương thuộc Pháp; Kambodja: សហភាពឥណ្ឌូចិន; Laostjan: ຝຝ໺ັ໺ັ໺ັ໺ັ໺ຝຼ໺ພ໙c ាពឥណ្ឌូចិន Franċiż ອິນດູຈີນ) kien territorju kolonjali Franċiż li jinsab fir-reġjun Asjatiku ta 'l-Indokina u l-parti tat-Tramuntana tal-Peniżola ta' Leizhou. Kienet magħrufa uffiċjalment bħala l-Unjoni Indochina (Franċiż: Union indochinoise; Vjetnamiż: Liên bang Đông Dương) mill-1887. Mill-1947, irċeviet l-isem tal-Federazzjoni Indochina (Franċiż: Fédération indochinoise) bħala parti mill-Unjoni Franċiża.
Matul it-Tieni Gwerra Dinjija l-kolonja kienet amministrata minn Vichy Franza u baqgħet taħt okkupazzjoni Ġappuniża sal-1945. Fit-22 ta' Ottubru u fid-9 ta' Novembru, 1953, ir-Renju tal-Laos u r-Renju tal-Kambodja pproklamaw l-indipendenza rispettiva tagħhom. Wara l-ftehimiet milħuqa waqt il-Konferenza ta’ Ġinevra, il-Viet Minh afferma mill-ġdid il-ħakma tiegħu fuq il-Vjetnam ta’ Fuq, filwaqt li l-gvern ta’ Bảo Đại kompla l-attivitajiet u l-poter tiegħu fil-Vjetnam t’Isfel; il-Franċiż evakwat il-Vjetnam u l-Indokina Franċiża waslet fi tmiemha.
Il-Ftehim ta' Ġinevra spjegaw it-tmiem tal-poter kolonjali Franċiż fil-peniżola ta’ Indochina u wkoll il-bidu tat-tmiem tal-imperu kolonjali tagħha.
Protettorat Franċiż tal-Kambodja (1863-1945, 1945-1953)
Il-Protettorat Franċiż tal-Kambodja (Kambodja: ប្រទេសកម្ពុជាក្រោមអាណាព្រទេសកម្ពុជាក្រោមអាណាព្ណាព្យាព្យាព្យាា្យាា្យាាលយាល Franċiż; : Protectorat français du Cambodge), tirreferi għar-Renju tal-Kambodja meta kien protettorat Franċiż fi ħdan l-Indokina Franċiża, ġabra ta 'protettorati tax-Xlokk tal-Asja fi ħdan l-Imperu kolonjali Franċiż. Il-protettorat ġie stabbilit fl-1867 meta r-Re tal-Kambodja Leggio Norodom talab it-twaqqif ta’ protettorat Franċiż fuq pajjiżu, sadanittant, Siam (illum it-Tajlandja) irrinunzja s-sovranità fuq il-Kambodja u rrikonoxxa uffiċjalment il-protettorat Franċiż fuqu. Il-Kambodja ġiet integrata fl-unjoni tal-Indokina Franċiża fl-1887 flimkien mal-kolonji u protettorati Franċiżi fil-Vjetnam (Cochinchina, Annam, u Tonkin). Fl-1946, il-Kambodja ngħatat awto-gvern fi ħdan l-Unjoni Franċiża, u l-istatus ta' protettorat tagħha ġie abolit fl-1949. Il-Kambodja sussegwentement kisbet l-indipendenza tagħha, u Jum l-Indipendenza ġie ċċelebrat fid-9 ta' Novembru, 1953.
Kapitali: Udong (1863-1865), Phnom Penh (1865-1953); Entità: Protettorat ta' Franza (1863-1953), Territorju tal-Indokina Franċiża (1887-1953); Lingwa Uffiċjali: Khmer, Franċiż; Lingwi Oħra: Vjetnamiż; Popolazzjoni (1931): 2,803,000 abitant; Reliġjon: Theravada, Kattoliċiżmu (It-tnejn Uffiċjali); Munita: Kambodja Tical (1863-1875), Kambodja Franc (1875-1885), Franċiż Indochina Piastre (1885-1953); Perjodu Storiku: Imperjaliżmu Ġdid, Ewwel Gwerra Dinjija, Perjodu ta' Interguerra, Tieni Gwerra Dinjija, Gwerra Bierda; 11 ta' Awwissu 1863-Twaqqif, 17 ta' Ottubru, 1887-Parti mill-Indokina Franċiża, 13 ta' Frar, 1904-1 Trattat Franco-Siamese, 23 ta' Marzu, 1907-2 Trattat Franco-Siamiż, Ottubru 1940-28 ta’ Jannar, 1941-Dipendenza ta' Marzu, 1941-5 ta' Ottubru, Franco-Siamese 1945-Restawr Franċiż, 6 ta' Mejju, 1947-Kostituzzjoni adottata, 9 ta' Novembru ,1953-Indipendenza; Forma ta' Gvern: Monarkija assoluta unitarja taħt amministrazzjoni kolonjali Franċiża (1863-1947), Monarkija kostituzzjonali parlamentari unitarja taħt amministrazzjoni kolonjali Franċiża (1947-1953) Taħt sistema ta' partiti dominanti (1946-1953); Monarka: Norodom (1863-1904), Sisowath (1904-1927), Sisowath Monivong (1927-1941), Norodom Sihanouk (1941-1953); Resident Anzjan: Ernest D. de Lagrée (1863-1866, l-ewwel), Jean Risterucci (1953, l-aħħar); Prim Ministru: Norodom Sihanouk (1945, l-ewwel), Penn Nouth (1953, l-aħħar); Leġiżlatura: Parlament (1947-1953); Kamra ta' Fuq: Kunsill tar-Renju (1947-1953); Kamra t'isfel: Assemblea Nazzjonali (1947-1953).
Bidu tal-okkupazzjoni Franċiża
thumb|Ir-Re Norodom, il-monarka li beda overtures lejn Franza biex jagħmel lill-Kambodja l-protettorat tiegħu fl-1863 biex jaħrab mill-pressjoni Siamese Matul is-seklu 19, ir-Renju tal-Kambodja kien ridott għal stat vassalli għar-Renju tas-Siam, li kien annessa l-provinċji tal-punent tiegħu, inkluż Angkor, filwaqt li l-influwenza dejjem tikber tad-dinastija Nguyen Vjetnamiża hedded il-parti tal-Lvant. mill-pajjiż. Wara l-istabbiliment Franċiż ta 'kolonja fil-Cochinchina (il-ġurnata tan-Nofsinhar tal-Vjetnam) fl-1867, ir-Re Norodom tal-Kambodja talab protettorat Franċiż fuq is-saltna tiegħu. Dak iż-żmien, Pierre-Paul de La Grandière, il-gvernatur kolonjali tal-Cochinchina, kien qed iwettaq pjanijiet biex jespandi l-ħakma Franċiża fuq il-Vjetnam kollu u qies lill-Kambodja bħala buffer bejn il-possedimenti Franċiżi fil-Vjetnam u s-Siam. Fil-11 ta' Awwissu, 1863, Norodom iffirma trattat li jirrikonoxxi protettorat Franċiż fuq is-saltna tiegħu. Taħt it-trattat, il-monarkija tal-Kambodja tħalla tibqa’, iżda l-poter waqa’ prinċipalment f’idejn ġenerali residenti li kien se joqgħod Phnom Penh. Franza tkun inkarigata wkoll mill-kummerċ u r-relazzjonijiet barranin tal-Kambodja u tipprovdi wkoll protezzjoni militari. Siam aktar tard irrikonoxxa l-protettorat wara li Franza ċediet il-provinċja tal-Kambodja ta' Battambang u rrikonoxxiet il-kontroll Tajlandiż ta' Angkor.
Gvern kolonjali Franċiż
Is-sede tal-Gvernatur Ġenerali għall-Indokina Franċiża kollha kienet ibbażata f'Saigon sakemm il-kapitali ġiet imċaqalqa f'Hanoi fl-1902. Il-Kambodja, li hija protettorat kostitwenti tal-Indokina Franċiża, hija rregolata mir-Resident Supérieur (Resident-Ġenerali) għall-Kambodja, li kien maħtur direttament mill-Ministeru tal-Marina u l-Kolonji f'Pariġi. Ir-Residente Ġenerali kien assistit min-naħa tiegħu minn Residenti jew gvernaturi lokali, li kienu stazzjonati fiċ-ċentri provinċjali kollha, bħal Battambang, Pursat, Odong u Siem Reap. Phnom Penh, il-kapitali, kienet taħt l-amministrazzjoni diretta tar-Residenti Ġenerali.
Irvell tal-1885–1886
L-ewwel deċennji tal-ħakma Franċiża fil-Kambodja inkludew bosta riformi fil-politika tal-Kambodja, bħat-tnaqqis tal-poter tal-monarka u l-abolizzjoni tal-iskjavitù. Fl-1884, il-Gvernatur tal-Cochinchina, Charles Anthoine François Thomson, ipprova jwaqqa' lill-monarka u jistabbilixxi kontroll sħiħ Franċiż fuq il-Kambodja billi bagħat forza żgħira fil-palazz irjali f'Pnom Penh. Il-mossa kienet biss parzjalment ta 'suċċess peress li l-kolonizzazzjoni sħiħa ġiet evitata mill-Gvernatur Ġenerali tal-Indokina Franċiża minħabba kunflitti possibbli mal-Kambodjani u l-poter tal-monarka tnaqqset għal dak ta' figurehead. Fl-1885, Si Votha, in-nofs ħu Norodom u kontestant għat-tron, mexxa ribelljoni biex jeħles min-Norodom appoġġjat mill-Franċiż wara li rritorna mill-eżilju fis-Siam. Ġabar l-appoġġ ta 'avversarji minn Norodom u l-Franċiż, Si Votha mexxa ribelljoni li kienet fil-biċċa l-kbira kkonċentrata fil-ġungla tal-Kambodja u l-belt ta' Kampot. Il-forzi Franċiżi aktar tard għenu lil Norodom jegħleb lil Si Votha taħt ftehimiet biex iddiżarma l-popolazzjoni tal-Kambodja u rrikonoxxew lill-ġenerali residenti bħala l-ogħla qawwa fil-protettorat.
Riorganizzazzjoni amministrattiva
thumb|Monument li jfakkar ir-restawr tat-tliet provinċji ta 'Sisophon, Battambang u Siem Reap fl-1907. Dawn it-tliet territorji ġew amministrati formalment mis-Siam fl-aħħar tas-seklu 18, iżda rritornati taħt trattat Franċiż.
Fl-1896, Franza u l-Imperu Brittaniku ffirmaw ftehim li jirrikonoxxi l-isfera ta 'influwenza ta' xulxin fuq l-Indokina, speċjalment is-Siam. Taħt dan il-ftehim, Siam kellu jċedi l-provinċja ta’ Battambang lill-Kambodja issa kkontrollata minn Franza. Il-ftehim irrikonoxxa l-kontroll Franċiż fuq il-Vjetnam (inkluż il-kolonja Cochinchina u l-protettoratita'ta’ Annam u Tonkin), il-Kambodja, u l-Laos, li ġie miżjud fl-1893 wara r-rebħa Franċiża fil-Gwerra Franko-Siamese u l-influwenza Franċiża. fuq il-Lvant tas-Siam. Sussegwentement, il-gvern Franċiż poġġa karigi amministrattivi ġodda fil-kolonja u beda jiżviluppaha ekonomikament, filwaqt li introduċa wkoll il-lingwa u l-kultura Franċiża lill-abitanti taż-żona bħala parti minn programm ta' assimilazzjoni. Fl-1897, il-gvernant ġenerali residenti lmenta ma’ Pariġi li r-Re attwali tal-Kambodja, Norodom ma kienx għadu f’loku biex imexxi, u talab permessi ta’ rjali, joħroġ uffiċjali u jassumi s-setgħa li jiġbor r-rojali jeleġġu prinċpijiet tal-kuruna. Minn dak iż-żmien 'il quddiem, Norodom u s-rejiet futuri tal-Kambodja kienu figureheads u sempliċiment patruni tar-reliġjon Buddista fil-Kambodja, għalkemm kienu għadhom meqjusa bħala god-rejiet mill-popolazzjoni tal-bdiewa. Is-setgħat l-oħra kollha kienu f'idejn ir-Residente Ġenerali u l-burokrazija kolonjali. Madankollu, din il-burokrazija kienet magħmula prinċipalment minn impjegati taċ-ċivil Franċiżi, u l-uniċi Asjatiċi li kellhom il-permess li jipparteċipaw fil-gvern kienu Vjetnamiżi etniċi, li kienu meqjusa bħala l-Asjatiċi dominanti fl-Unjoni Indochina.
Fl-1904, ir-Re Norodom miet u minflok għaddew it-tron lil ulied Norodom, il-Franċiżi għaddew is-suċċessjoni lil ħu Norodom Sisowath, li l-fergħa tiegħu tal-familja rjali kienet aktar sottomessa u inqas nazzjonalista għall-ħakma Franċiża minn dik ta’ Norodom. Bl-istess mod, Norodom kien meqjus bħala responsabbli għar-ribelli kostanti tal-Kambodja kontra l-ħakma Franċiża. Raġuni oħra kienet li l-iben favorit ta' Norodom, li ried jirnexxi bħala re, kien, f’wieħed mill-vjaġġi tiegħu lejn l-Ewropa, qajjem l-opinjoni pubblika dwar il-brutitajiet kolonjali Franċiżi fil-Kambodja okkupata. Aktar tard, Franza espandiet il-kontroll tagħha fuq il-Kambodja filwaqt li espandiet it-territorju tal-protettorat fl-1902 u fl-1904 permezz ta' trattati mas-Siam, li żiedu l-Provinċja ta' Preah Vihear u l-Provinċja ta' Champasak) mal-Kambodja u taw lil Franza kontroll sħiħ tax-Xmara Bassac rispettivament. Qabel it-talba storika tal-Kambodja għall-Provinċja ta 'Stung Treng, seħħ skambju fl-1904 li l-Kambodja ċediet Champasak filwaqt li kisbet Stung Treng minn Laos Franċiż. Tilwimiet territorjali sussegwenti bejn Franza u Siam fuq Battambang u Siem Reap Provinċja wasslu lill-Franċiżi għall-annessjoni aċċidentali tal-Provinċja ta 'Trat fl-1904, kemm Franza u Siam qablu li jagħmlu skambju territorjali fuq il-bażi tat-trattat Franco-Siamese ta' 1907. Minn dan, il-Franċiżi kisbu Battambang u Siem Reap, oriġinarjament territorju tal-provinċji tal-Kambodja 18 seklu. L-akkwist ta’ dawn il-provinċji jkun l-aħħar fażi tal-espansjoni territorjali Franċiża fl-Indokina peress li aktar tard is-Siam se jikkoopera mal-Ingliżi fir-reġjun, li beżgħu li l-espansjoni u l-kontroll Franċiżi mhux ikkontrollati tas-Siam se jfixklu l-bilanċ tal-poter fl-Indokina.
Ekonomija fi żmien il-kolonjaliżmu Franċiż
Oriġinarjament iservi bħala territorju ta 'bafer għal Franza bejn il-kolonji Vjetnamiżi l-aktar importanti tagħha u s-Siam, il-Kambodja inizjalment ma kinitx meqjusa bħala żona ta' importanza ekonomika. Il-baġit tal-gvern kolonjali oriġinarjament kien jiddependi primarjament fuq il-ġbir tat-taxxa tal-Kambodja bħala s-sors ewlieni tad-dħul tiegħu, bil-Kambodjani jħallsu l-ogħla taxxi per capita fost il-kolonji Franċiżi fl-Indokina. Amministrazzjoni fqira u kultant instabbli fis-snin bikrija tal-ħakma Franċiża fil-Kambodja fissret li l-infrastruttura u l-urbanizzazzjoni kibru b'rata ħafna aktar bil-mod milli fil-Vjetnam u l-istrutturi soċjali tradizzjonali fl-irħula xorta baqgħu. Madankollu, meta l-gvern Franċiż iddritta wara l-Gwerra Franko-Siamese, l-iżvilupp beda bil-mod fil-Kambodja, fejn uċuħ tar-ross u tal-bżar ippermettew li l-ekonomija tikber. Hekk kif l-industrija tal-karozzi Franċiża kibret, pjantaġġuni tal-gomma bħal dawk diġà f'Cochinchina u Annam inbnew u mmexxija minn investituri Franċiżi. Id-diversifikazzjoni ekonomika kompliet matul is-snin 20, meta tkabbru wkoll l-uċuħ tar-raba' tal-qamħ u l-qoton. Minkejja l-espansjoni ekonomika u l-investiment, il-Kambodjani komplew iħallsu taxxi għoljin, u fl-1916 faqqgħu protesti li jitolbu tnaqqis fit-taxxa.
Ġew żviluppati wkoll infrastruttura u xogħlijiet pubbliċi taħt il-ħakma Franċiża, u nbnew toroq u ferroviji fit-territorju tal-Kambodja. B'mod partikolari, ferrovija għaqqad Phnom Penh ma' Battambang fuq il-fruntiera Tajlandiża.
L-industrija ġiet żviluppata aktar tard, iżda kienet iddisinjata primarjament biex tipproċessa materja prima għall-użu lokali jew għall-esportazzjoni. Bħal fil-qrib tal-Burma Brittanika u l-Malaja Brittanika, il-barranin iddominaw il-forza tax-xogħol fl-ekonomija minħabba d-diskriminazzjoni Franċiża kontra l-Kambodjani talli kellhom pożizzjonijiet ekonomiċi importanti. Ħafna Vjetnamiżi ġew reklutati biex jaħdmu fuq pjantaġġuni tal-gomma, u aktar tard immigranti kellhom rwoli ewlenin fl-ekonomija kolonjali bħala sajjieda u negozjanti. Il-Kambodjani Ċiniżi komplew ikunu involuti ħafna fil-kummerċ, iżda ngħataw pożizzjonijiet ogħla lill-Franċiżi.
Żieda tan-nazzjonaliżmu Khmer
B'differenza mill-Vjetnam, in-nazzjonaliżmu tal-Kambodja baqa' relattivament kwiet matul ħafna mill-ħakma Franċiża prinċipalment minħabba inqas influwenza edukattiva, li għenet li r-rati tal-litteriżmu jibqgħu baxxi u pprevjeniet movimenti nazzjonalisti bħal dawk li jseħħu fil-Vjetnam. Madankollu, fost l-elite tal-Kambodja edukata mill-Franċiż, l-ideat tal-Punent ta’ demokrazija u awto-tmexxija, kif ukoll ir-restawr Franċiż ta’ monumenti bħal Angkor Wat, ħolqu sens ta’ kburija u għarfien tal-istat li darba kien qawwi tal-Kambodja fil-passat. Fl-edukazzjoni, kien hemm ukoll riżentiment dejjem jikber fost l-istudenti Kambodjani mill-minoranza Vjetnamiżi li għandhom status aktar iffavorit. Fl-1936, Son Ngoc Than u Pach Choeun bdew jippubblikaw Nagaravatta (Notre cité) bħala gazzetta Franċiża anti-kolonjali u xi drabi kontra l-Vjetnam. Movimenti minuri ta’ indipendenza, speċjalment il-Khmer Issarak, bdew jiżviluppaw fl-1940 fost il-Kambodjani fit-Tajlandja, li beżgħu li l-azzjonijiet tagħhom kienu jwasslu għal kastig li kieku ħadmu f’pajjiżhom.
Kampanja ta' indipendenza
F'Ġunju 1952, Sihanouk ħabbar it-tkeċċija tal-kabinett tiegħu, issospenda l-kostituzzjoni, u ħa f'idejh il-gvern bħala Prim Ministru. Imbagħad, mingħajr sanzjoni kostituzzjonali ċara, huwa xolta l-Assemblea Nazzjonali u pproklama l-liġi marzjali f'Jannar 1953. Sihanouk eżerċita tmexxija diretta għal kważi tliet snin, minn Ġunju 1952 sa Frar 1955. Wara x-xoljiment tal-assemblea, ħoloq Kunsill Konsultattiv biex jissostitwixxi l-leġiżlatura u ħatar lil missieru, Noro bħala regentamarit.
F'Marzu 1953 Sihanouk mar Franza. Milli jidher, kien qed jivvjaġġa għal saħħtu; fil-fatt, kien qed jagħmel kampanja intensiva biex jipperswadi lill-gvern Franċiż biex jagħti l-indipendenza sħiħa. Il-klima ta' opinjoni fil-Kambodja dak iż-żmien kienet tali li jekk ma kisbitx l-indipendenza sħiħa malajr, in-nies x'aktarx li jduru lejn Son Ngoc Thanh u l-Khmer Issarak, li kienu impenjati bis-sħiħ biex jilħqu dak l-għan. F'laqgħat mal-president Franċiż u uffiċjali għolja oħra, ġie ssuġġerit li Sihanouk kien eċċessivament "allarmista" dwar il-kundizzjonijiet politiċi interni. Il-Franċiżi għamlu wkoll it-theddida mgħottija li jekk baqa’ ma jikkooperax jistgħu jieħdu posthom. Il-vjaġġ deher li kien falliment, iżda fi triqtu lejn id-dar mill-Istati Uniti, il-Kanada u l-Ġappun, Sihanouk ippubbliċizza l-qagħda tal-Kambodja fil-midja.
Biex tkompli dramatizza l-"kruċjata rjali għall-indipendenza" tiegħu, Sihanouk, iddikjara li mhux se jirritorna sakemm il-Franċiżi jiggarantixxu li tingħata l-indipendenza sħiħa. Imbagħad telaq minn Phnom Penh f'Ġunju biex imur fl-eżilju hu stess fit-Tajlandja. Mhux milqugħ f'Bangkok, mar joqgħod fil-villa rjali tiegħu ħdejn il-fdalijiet ta' Angkor fil-Provinċja ta' Siemreab. Siemreab, parti miż-żona militari awtonoma stabbilita fl-1949, kienet ikkmandata mill-Lt. Kurunell Lon Nol, li qabel kien politiku tal-lemin li kien qed isir prominenti, u maż-żmien kien ikun l-alleat indispensabbli ta' Sihanouk fi ħdan il-militar. Mill-bażi tagħhom f'Siemreab, ir-re u Lon Nol kkontemplaw pjanijiet biex jirreżistu jekk il-Franċiżi ma jikkonformawx mat-termini tagħhom.
Sihanouk kien qed jieħu xutt mill-bogħod, għax il-Franċiżi setgħu faċilment ħadu posthom b’monarka aktar doċili; madankollu, is-sitwazzjoni militari kienet qed tmur għall-agħar fl-Indokina kollha, u l-gvern Franċiż, fit-3 ta’ Lulju, 1953, iddikjara li lest jagħti indipendenza sħiħa lit-tliet stati tal-Kambodja, il-Vjetnam u l-Laos. Sihanouk insista fuq it-termini tiegħu stess, li kienu jinkludu kontroll sħiħ tad-difiża nazzjonali, il-pulizija, il-qrati, u l-affarijiet finanzjarji. Il-Franċiżi ċedew: il-pulizija u l-ġudikatura ġew trasferiti għall-kontroll tal-Kambodja fl-aħħar ta 'Awwissu, u f'Ottubru l-pajjiż assuma l-kmand sħiħ tal-forzi militari tiegħu. Ir-Re Sihanouk, issa eroj f'għajnejn il-poplu tiegħu, reġa' lura Phnom Penh bi trijonf u Jum l-Indipendenza ġie ċċelebrat fid-9 ta' Novembru 1953. Il-kontroll ta' kwistjonijiet residwi li jaffettwaw is-sovranità, bħal kwistjonijiet finanzjarji u baġitarji, għadda lill-istat il-ġdid tal-Kambodja fl-1954.
Renju Kampuchean (9 ta' Marzu sas-16 ta' Ottubru, 1945)
Ir-Renju tal-Kampuchea kien stat b'rikonoxximent limitat, oriġinarjament imwaqqaf bħala stat satellita tal-Imperu tal-Ġappun, kien jeżisti mid-9 ta' Marzu sas-16 ta' Ottubru, 1945 fit-territorju tal-Kambodja tal-lum.
Taħriġ taħt il-patroċinju Ġappuniż
Fid-9 ta’ Marzu, 1945, matul l-aħħar stadji tat-Tieni Gwerra Dinjija, l-Imperu kolonjali Ġappuniż waqqa’ l-ħakma Franċiża fl-Indokina. L-amministraturi kolonjali Franċiżi ġew meħlusa mill-pożizzjonijiet tagħhom u l-forzi militari Franċiżi ġew ordnati jiddiżarmaw. Il-Ġappuniżi ttamaw li jqajmu l-appoġġ dgħajjef tal-popolazzjonijiet lokali għall-isforz tal-gwerra ta' Tokyo billi jħeġġu lill-mexxejja indiġeni jipproklamaw l-indipendenza Fit-13 ta' Marzu, ir-Re żagħżugħ Norodom Sihanouk ipproklama renju indipendenti tal-Kampuchea (filwaqt li biddel l-isem Franċiż uffiċjali tal-pajjiż mill-Kambodja għal Khmer Kampuchea) wara talba formali mill-Ġappuniż. Ftit wara, il-gvern Ġappuniż nominalment irratifika l-indipendenza tal-Kambodja u stabbilixxa konsulat f'Pnom Penh, il-kapitali tal-pajjiż il-ġdid.Digriet ta' Sihanouk ħassar it-trattati preċedenti bejn Franza u l-Kambodja u wiegħed il-kooperazzjoni u l-alleanza tal-pajjiż indipendenti ġdid tiegħu mal-Ġappun. Il-gvern il-ġdid temm ir-rumanizzazzjoni tal-lingwa Khmer li l-amministrazzjoni kolonjali Franċiża kienet bdiet timponi u reġa' daħħal uffiċjalment l-iskrittura Khmer. Din il-mossa mill-awtorità tal-gvern ta' ħajja qasira tkun popolari u dejjiema, peress li l-ebda gvern tal-Kambodja ma pprova jerġa' jimmanizza l-lingwa Khmer minn dakinhar. Bidliet oħra kienu jinkludu l-introduzzjoni mill-ġdid tal-kalendarju Lunar Buddist.
Norodom Sihanouk inizjalment serva wkoll bħala Prim Ministru mit-18 ta' Marzu 1945. Madankollu, Son Ngoc Thanh, ieħor mill-irġiel wara Nagaravatta li kien ħarab lejn il-Ġappun wara d-dimostrazzjonijiet kontra l-Franċiżi tal-1942, kien irritorna f'April 1945 biex iservi bħala ministru għall-affarijiet barranin. Son Ngoc Thanh kien se jieħu f'idejh il-kariga ta' Prim Ministru wara l-konsenja tal-Ġappun, u jservi sas-restawr Franċiż f'Ottubru 1945.
Kollass u reinkorporazzjoni fi Franza
L-okkupazzjoni Ġappuniża tal-Kambodja spiċċat bil-konsenja uffiċjali tal-Ġappun f'Awwissu 1945. Wara li unitajiet militari Alleati daħlu fil-Kambodja, il-forzi militari Ġappuniżi preżenti fil-pajjiż ġew diżarmati u ripatrijati. Il-Franċiżi setgħu jerġgħu jistabbilixxu amministrazzjoni kolonjali f'Pnom Penh f'Ottubru tal-istess sena. Wara li arrestaw lil Son Ngoc Thanh talli kkollabora mal-Ġappuniżi fit-12 ta’ Ottubru, l-awtoritajiet kolonjali Franċiżi eżiljawh fi Franza, fejn kien qed jgħix taħt arrest domiċiljari. Uħud mill-partitarji tiegħu ħabu u ħarbu fil-Majjistral tal-Kambodja kkontrollata mit-Tajlandja, fejn eventwalment kienu se jingħaqdu fi grupp favur l-indipendenza, il-Khmer Issarak. Dan il-moviment nazzjonalista politikament eteroġenu kontra l-Franċiż organizzat bl-appoġġ tat-Tajlandja, iżda aktar tard kien jinqasam f'fazzjonijiet.
Perjodu Nofsani wara Angkor (1431-1863)
L-Età Skur tal-Kambodja, magħrufa wkoll bħala l-perjodu tan-nofs jew ta’ wara Angkor, huwa perjodu fl-istorja tal-Kambodja li jvarja mill-1431 sal-1863, ikkaratterizzat min-nuqqas ta’ informazzjoni dwar dak li ġara.
F'dan il-perjodu l-Kambodja saret dipendenza tat-Tajlandja u l-Vjetnam u spiċċat meta waslu l-Franċiżi u imponew monarkija pupazzi mar-Re Norodom I.
Storja
M'hemmx ħafna preċedenti. L-aktar rilevanti hija li t-Tajlandiżi fittxew li jespandu t-territorji tagħhom bħala parti mill-kampanji territorjali tagħhom. Barra minn hekk, biex ikun jista 'jkollhom territorji akbar kultivabbli. Il-ħaġa ċerta hija li l-perjodu kien belliġeranti ħafna minn inizjattiva Tajlandiża (Siamese).
Il-perjodu beda wara l-invażjoni ta' Angkor. L-għarfien tal-kitba intilef għal kollox, minħabba l-varjant deformat (Tajlandiż) użat mill-kolonizzaturi. It-tempji ma ġewx abbandunati, iżda l-impjiegi kienu (li huwa evidenzjat fin-nuqqas ta' xogħol ikkawżat mit-Tajlandiż (Siamese)), li ġiegħel lis-settlers jimxu lejn belt oħra, f'dan il-każ Phnom Penh. L-offensivi żdiedu.
L-Età mudlama tal-Kambodja hija maqsuma fi 3 perjodi: l-Età mudlama l-Kbira, fejn il-Kapitali ġiet imċaqalqa għal Luang Prabang (1354-1560), peress li hija l-kapitali tal-Laos, il-Medju Evu tal-Kambodja, mill-1560 sal-1830s, u l-Età Kolonjali, li damet minn dak id-deċennju sat-186 impożizzjoni tar-Renju Franċiż.
Età mudlama kbira
Tibda bl-invażjoni tat-Tajlandja lejn il-belt ta 'Angkor, u teqredha fis-sena 1430 bejn wieħed u ieħor. Imbagħad il-Laos u t-Tajlandja (Li dak iż-żmien kienu Lan Xang u Dai Viet rispettivament) qasmuha. Il-Laos kienet l-aktar dominanti, peress li l-kapitali tal-pajjiż kienet dik tal-Laos, u l-popolazzjoni kienet marġinalizzata (b'mod ġenerali).
Kambodja Medju Evu
thumb|Fdalijiet ta' Tempju Fl-1560, il-kapitali ta' Lan Xang ġiet trasferita lejn Vientiane, u din kienet il-kapitali tal-Laos tal-lum. Il-Kambodja rnexxielhom jistabbilixxu ruħhom f'Pnom Penh, u jiffurmaw provinċja. Din il-bidla fil-ħajja hija influwenzata mill-irkupru minimu tal-kitba. Kien perjodu twil ħafna, u l-Kambodja kienet qed tikseb aktar u aktar awtonomija.
Kapitali: Srey Sorchhor (1431–1434), Chaktomuk (1434–1525), Longvek (1525–1603), Lvea Aem (1603–1620), Oudong (1620–1863); Lingwa Primarja: Khmer; Reliġjon: Buddhism.
Stadju kolonjali
thumb|Re Norodom Huwa l-istadju li fih il-Kambodja ġiet akkwistata minn Franza Kolonjali. Il-kitba ġiet irkuprata u formalment l-istruttura tal-Istat, għalkemm Franza ddeċidiet lill-Kambodja bħala pupazz.
Il-Kambodja Dark Age intemmet bit-teħid Franċiż tal-Kambodja u l-konverżjoni tagħha għall-Protettorat Franċiż tal-Kambodja. L-aktar figura notevoli hija Norodom I, imposta mill-Franċiżi fl-1863.
Imperu Khmer (802-1431)
thumb|Bandiera thumb|Aħmar: Imperu Khmer, Aħdar Skur: Hariphunchai, Isfar: Renju ta' Champa, fl-900. thumb|Espansjoni tal-Imperu Khmer madwar l-[[Asja tax-Xlokk.]] thumb|Asja tax-Xlokk fis-seklu 13 thumb|Asja tax-Xlokk fis-seklu 15 L-Imperu Khmer (Kambodja: ចក្រភពខ្មែរ) jew Imperu Angkor kien renju qawwi li t-territorju ewlieni tiegħu kien jikkorrispondi għal dak li llum huwa r-Renju tal-Kambodja fix-Xlokk tal-Asja, iżda li kien jinkludi wkoll it-territorji tal-pajjiżi moderni tat-Tajlandja, il-Laos, il-Malaja, il-Kambodja, il-Vietnam u l-parti tal-Kambodja. L-imperu ħareġ mid-diviżjoni tar-renji ta' Chenlá u Funán u kellu bħala ċ-ċentru tiegħu l-Belt Sagra ta' Angkor, illum il-belt ta' Siem Reap, fit-tramuntana tal-Lag Sap. Is-sbuħija tagħha u l-ġid arkeoloġiku u kulturali enormi huma l-ispirazzjoni nazzjonali tad-dixxendenti diretti tagħha, ħafna minnhom Khmer preżenti fuq kollox fil-Kambodja, iżda sa ċertu punt fil-pajjiżi tal-madwar ukoll.
L-akbar wirt tiegħu huwa Angkor, fil-Kambodja tal-lum, li kienet il-belt kapitali matul iż-żenith tal-imperu. Il-monumenti majestużi ta' Angkor, bħal Angkor Wat u Bayon, jixhdu l-qawwa u l-ġid enormi tal-imperu Khmer, l-arti u l-kultura impressjonanti tiegħu, it-teknika arkitettonika, il-kisbiet estetiċi, u l-varjetà ta’ sistemi ta’ twemmin li ppermettiet maż-żmien. Ix-xbihat bis-satellita wriet li Angkor, matul l-aqwa żmien tiegħu fis-sekli 11 u 13, kien l-akbar ċentru urban preindustrijali fid-dinja.
Il-bidu tal-era tal-imperu Khmer huwa konvenzjonalment datat sa 802 meta r-Re Jayavarman II iddikjara lilu nnifsu chakravartin ("sultan tad-dinja" jew "sultan tar-rejiet") f'Phnom Kulen. L-imperu spiċċa bil-waqgħa ta' Angkor fl-1431.
Soċjetà u l-politika
Minkejja l-influwenza sinifikanti tal-Induiżmu, is-soċjetà Khmer ma kinitx maqsuma f'kasti skond ir-riċerka. Il-Khmers jiltaqgħu fi professjoni jew funzjonijiet li għandhom jitwettqu, mingħajr ma jkunu ereditarji, peress li l-pożizzjonijiet politiċi u militari kienu magħżula mir-re.
L-unika kasta stabbilita kienet dik tal-Bramini ta’ nisel Indjan, li kienu inkarigati mit-twettiq tar-riti sagri, u li organizzaw lilhom infushom fi clans skont il-linja materna u miżżewġin membri tal-aristokrazija tal-gwerriera.
Is-sultan kien is-sovran ta’ kollox fuq l-art u r-rappreżentazzjoni ta’ Shiva, biss jekk kien approvat mill-qassisin. Kien il-bażi tas-sistema soċjali organizzata, u kien maħsub li l-qawwa tiegħu kienet assoluta bil-kmand divin, u seta’ jordna dak li ried. Kien hemm ħames konsorti rjali: l-ewwel mara, omm l-werriet u sieħba tar-riti, u erba’ nisa oħra li jissimbolizzaw l-erba’ punti kardinali li permezz tagħhom kien estiż l-imperu.
L-uffiċjali u l-prinċpijiet kienu parti mill-aristokrazija tal-gwerriera, u l-unur u d-dmir tagħhom żdiedu bil-prestazzjoni tagħhom fil-battalja. Kienu ammirati ħafna fi ħdan l-imperu, għalkemm ir-re seta’ jneħħihom mill-kariga jekk ried mingħajr ebda impediment. Dawk inkarigati mill-ġbir tat-taxxi u l-ġestjoni tat-territorju kienu diversi uffiċjali ta’ gradi differenti. Parasols, fly-swatters u fannijiet jirrappreżentaw l-istatus soċjali u politiku ta 'persuna.
Fl-aħħarnett, kien hemm il-khnum, li kienu nies imġiegħla jipprovdu servizz, iżda, fl-istess ħin, ma kinux skjavi. Kienu sfurzati li jwettqu ċertu servizz jew jagħtu ċertu ammont ta 'prodotti lit-tempju, għalhekk mhux meqjus bħala piż, iżda pjuttost bħala tweġiba għal favuri u devozzjoni lejn il-ħlejjaq supremi.
L-iskjavi kienu priġunieri tal-gwerra, xi kredituri, u selvaġġi maqbudin. Huma għamlu l-irfigħ kollu u ġew trattati b'disprezz. Uliedhom kienu għadhom skjavi u ma kellhom ebda ċans li jkunu ħielsa.
Sadanittant, b’differenza minn tant kulturi oħra dakinhar, in-nisa kienu jgawdu ħafna rispett u konsiderazzjoni, u kienu responsabbli min-negozju, flimkien maċ-Ċiniżi.