cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bengħisa
L-Inħawi
Din tinsab maġenb il-fortizza ta’ Bengħisa li dwarha diġà tkellimna. Din hi blata kbira wieqfa waħedha u għolja kważi daqs il-kumplament ta’ l-irdumijiet. Din tissejjaħ il-Mara għall-fatt li mill-bogħod għandha forma ta’ marab’tarbijama’ ġenbha. Sfortunatament minħabba l-maltemp u l-iktar minħabba l-isplużjonijiet li saru sabiex jitqatta’ l-blat fil-proġett tal-Port Ħieles, din il-blata sofriet ħsarat kbar. Ta’ interess hu li bejn Għar Ħasan u l-Mara nsibu wied tassew sabiħ li jismu Wied il-Mixta. F’dan il-wied insibu żewġ għerien kbar li jisimhom Għar il-Buż u Għar il-Riħ. Dan ta’ l-aħħar jibda mill-ġenb tal-wied u wara 140 pied tul jiżbokka għal fuq il-baħar.
Sa qabel l-1913 dawn l-inħawi kienu jagħmlu parti mill-parroċċa taż-Żurrieq. Il-popolazzjoni sa qabel it-Tieni Gwerra Dinijija kienet ta’ aktar minn 50 familja, iżda minn wara l-gwerra dawn naqsu ferm u llum baqa’ ftit. Dan għaliex li ħafna fami minn wara l-gwerra bdew jinżlu joqogħdu Birżebbuġa. Tajjeb li ngħidu li l-parti l-kbira ta’ dawn il-familji kienu Żrieraq. Illum dawn l-inhawi għadhom igawdu dak l-ambjent rurali li kważi għeb għal kollox minn pajjiżna. B’dan irrid ngħid li Bengħajsa hi xempju ħaj ta’ kif kienu l-irħula Maltin ħafna snin ilu, fejn fin-nofs issib il-kappella, li fil-każ ta’ Bengħisa għadha sal-lum imdawra kollha kemm hi bir-raba’ u l-irziezet, u l-kumplament kollha raba u sqaqien imserpin b’xi razzett antik lil hemm u ieħor ‘l hawn.
F’Bengħisa sal-lum għadek issib ħames niċeċ li juri l-qima li l-Bengħisin minn dejjem kellhom lejn diversi qaddisin. Dawn huma. tal-Madonna tal-Karmnu (circa 1887), l-istatwa tal-Qalb ta’ Ġesu (circa 1912), ta’ San Ġużepp (circa 1923), (tal-Kunċizzjoni circa 1918), u n-niċċa ta’ San Ġwann il-Battista (protettur ta’ l-Ordni) li tinsab ma faċċata ta’ torri mibni fi żmien il-kavallieri. Il-kappella li nsibu f’dawn l-inħawi għandha storja ferm interessanti. Bejn l-1822 u l-1823 Dun Ġużepp Gauci miż-Żurrieq kien bena daqxejn ta’ kappella żgħira ddedikata lill-Kunċizzjoni. Pero din il-kappella kienet żgħira wisq, għalhekk madwar 40 sena wara, Dun ċakbu Gauci li kien jiġi n-neputi tal-fundatur tagħha reġa’ bniha mill-ġdid fis-sura li tinsab illum. U-kappella minn ġewwa għandha altar wieħed bi prospettiva tal-ġebel. Fuq dan l-altar hemm inkwadru tassew sabiħ li ħasra li ma nafux min pittru. Is-saqaf tagħha hu troll, u fuq wara hemm is-sagristija li tista’ tkun l-oriġinali meta nbniet l-ewwel kappella. F’din is-sagristija hemm niċċa tal-ġebel fejn fiha tinżamm l-istatwa titulari tal-Kunċizzjoni li saret madwar mitt sena ilu. Il-faċċata hi sempliċi u fiha kampnar wieħed li fih hemm qanpiena li ġġib l-isem Konċetta u li saret fl-1947. Kull 8 ta’ Diċembru tiġi ċċelebrata f din il-kappella l-festa tal-Kunċizzjoni u allura ta’ Bengħisa.
Il-Gwerra
Minħabba l-qagħda strateġika tagħha, bejn il-mitjar ta’ Ħal Far u Kalafrana, Bengħisa kienet tkun kontinwament fil-periklu tal-bumbardamenti. Barra minnhekk, kif diġà rajna kienu nbnew żewġ fortizzi fl-inħawi sabiex jilqgħu tajjeb l-attakki ta’ l-għadu. Tlett ijiem biss wara l-bidu tal-gwerra seħħ l-ewwel inċident fatali fejn il-Bengħajsi Anġlu Farrugia (minn ta’ Testu) miet meta kien Kalafrana. In-nies ta’ l-inħawi kienu jinżlu jistkennu f post taħt l-art li kien ta’ l-Ingliżi fejn sa ftit żmien ilu kien hemm dawk l-arbli t-twal. Pero meta l-Ingliżi ġew bżonn dan il-post il-Bengħisin kellhom imorru jistkennu f’Għar Ħasan u f Għar il-Buż f Wied il-Mixta. Fatt li baqa’ magħruf bħala miraklu kien meta f'April ta’ l-1942 bomba kbira mixħuta mit-Taljani ġiet eżatt wara l-kappella u splodiet. Kien b’miraklu li għalkemm għamlet ħofra kbira fil-ħamrija, il-bini ma ġralu xejn għajr xi ħsarat minimi fil-ħitan ta’ wara tas-sagristija.
Niesha
Ma’ Bengħisa hemm marbutin diversi personaġġi li jibqgħu magħrufin. Ewlenin fosthom hu l-magħruf Żurrieqi Mons. Prof. Pietru Pawl Saydon (1895-1971). Mons. Saydon jibqa’ magħruf għat-traduzzjoni tal-Kotba Mqaddsa għal-lingwa Maltija mill-oriġinal Ebrajk u Grieg.
Dan ix-xogħol dam jagħmlu għal madwar 40 sena u għamlu fid-dar li kellu jisimha Dar is-Sliem fi Triq il-Kunċizzjoni, ‘l isfel mill-kappella. Mons. Saydon kien għal żmien twil ir-Rettur tal-Kappella ta’ Bengħisa fejn sal-lum għad hemm tifkiriet kbar li ħalla hu. Personaġġ ieħor li jibqa’ magħruf hu Mikiel Schembri (minn tal-Qamħa). Mikiel kien bin-negozju tal-ħasil tal-ħwejjeġ li kien jieħu mingħand l-Ingliżi. Pero apparti minn hekk Mikiel baqa’ magħruf l-aktar ma’ kull min jafu għat-tjubija ta’ qalbu l-aktar mal-ħaddiema tiegħu u mal-Bengħisin kollha. Barra minn hekk hawn tajjeb li nsemmu lin-nies ta’ Bengħisa kollha, li għalkemm ma kinux nies ta’ skola pero kienu nies beżlin u ħawtiela. Insemmu wkoll li fis-snin 50 u 60 il-Bengħisin kellhom il-grupp tar-reffiegħa tagħhom, fejn sena iva u oħra le kienu jerfgħu l-istatwi li johorġu mill-knisja ta’ Birżebbuġa.
Konklużjoni
Illum il-ġurnata dawn l-inħawi għadhom igawdu l-isbuħija u t-trankwillità li minn dejjem kienu magħrufa għalihom. Il-kwiet u l-ħemda li jirrenjaw il-parti l-kbira tal-ġurnata, iġegħluk tinsa l-ħa]ja mgħaġġla tal-lum u taħseb fuq dawk iż-żminijiet meta l-progress kien għadu ma rifisx f pajjiżna. Iġġib quddiem għajnejk lil Malta ta’ dari, li għalkemm nieqsa mill-ġid materjali, pero kienet bil-wisq iktar għanja fil-ġid naturali li aħna nagħmlu parti minnu.
FC Naftan Novopolotsk
FC Naftan Novopolotsk (bil-Bjelorussu:ФК Нафтан Наваполацк), FK Naftan Navapolatsk) hu klabb tal-futbol mill-Bjelorussja li huwa bbażat fil-belt ta' Navapolatsk. Il-klabb jikkompeti fil-Premier League Bjelorussu, l-ogħla diviżjoni fil-futbol Bjelorussu.
Unuri
Tazza Bjelorussa:
Stadju
Stadju Atlant huwa stadju multi-fin li jinsab ġewwa Novopolotsk, Bjelorussja. Huwa bħalissa qed jintuża l-aktar għal logħbiet tal-futbol u huwa l-grawnd ta' Naftan Novopolotsk. L-istadju nbena fl-1970 u jesa' 4520 spettatur.
Mérida (Spanja)
Mérida (pronunzja bl-Ispanjol: [ˈmeɾiða]) hija belt u muniċipalità Spanjola, parti mill-Provinċja ta' Badajoz, u l-belt kapitali tal-komunità awtonoma ta' Extremadura. Tinsab fil-parti ċentrali u tal-Punent tal-Peniżola Iberika 217-il metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, u minnha jgħaddu x-xmajjar Guadiana u Albarregas. Il-popolazzjoni tal-belt kienet tlaħħaq is-60,119-il ruħ fl-2017.
Emerita Augusta ġiet stabbilita bħala kolonja Rumana fil-25 Q.K. skont l-ordni tal-Imperatur Awgustu biex isservi bħala post ta' rtir għas-suldati veterani (emeriti) tal-leġjuni V Alaudae u X Gemina. Il-belt, waħda mill-iżjed importanti fil-Hispania Rumana, kellha l-kumditajiet kollha ta' belt Rumana kbira u serviet bħala l-belt kapitali tal-provinċja Rumana tal-Lusitania mill-istabbiliment tagħha u bħala l-belt kapitali tad-Djoċesi kollha ta' Hispania matul is-seklu 4 W.K. Wara l-invażjonijiet tal-Viżigoti, Mérida baqgħet belt importanti tar-Renju tal-Viżigoti ta' Hispania fis-seklu 6. Fis-713, il-belt inħakmet mill-Kaliffat tal-Umayyad, u baqgħet taħt it-tmexxija Musulmana. Il-poplu Możarabiku tal-peniżola rribellaw kemm-il darba kontra l-awtoritajiet tal-Kaliffat fis-seklu 9 u l-belt bdiet tmajna bil-mod il-mod. Wara t-tmexxija tal-Almoħadin, Mérida, li żammet ma' Ibn Hud kontra l-Almoħadin, inħatfet minn Alfonso IX ta' León fl-1230.
Flimkien ma' Badajoz, il-belt hija s-sede metropolitana tal-Arċidjoċesi ta' Mérida-Badajoz. Saret il-belt kapitali tal-komunità awtonoma ta' Extremadura fl-1983. Is-sit arkeoloġiku fil-belt tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1993.
Is-sindku attwali (mill-2015) huwa Antonio Rodríguez Osuna, mill-Partit Soċjalist tal-Ħaddiema Spanjol.
Etimoloġija
Isem Mérida oriġina mil-Latin Emerita, li tfisser "irtirat" jew "veteran". Dan kien parti mill-isem li l-belt ingħatat wara li ġiet stabbilita mill-Imperatur Awgustu fil-25 Q.K. bħala Augusta Emerita, li kienet kolonja li fiha kienu jgħixu s-suldati veterani jew emeriti.
Storja
Mérida ilha popolata mill-preistorja kif ħareġ fid-dieher permezz ta' sejba prestiġjuża ta' ġojjellerija tad-deheb li ġiet skavata minn qabar ta' tifla fl-1870. Din is-sejba kienet tikkonsisti minn żewġ brazzuletti ta' mal-polz, brazzuletta kbira tal-idejn u katina magħmula minn sitt anelli spirali tal-wajer, li issa jinsabu ppreservati fil-Mużew Brittaniku (bl-Ingliż: British Museum). Ir-raħal ġie stabbilit fil-25 Q.K., bl-isem ta' Emerita Augusta (li jfisser il-veterani – b'referenza għas-suldati li jkunu rtiraw – tal-armata ta' Awgustu, li stabbilixxa l-belt; l-isem Mérida huwa evoluzzjoni ta' dan l-isem) skont l-ordnijiet tal-Imperatur Awgustu, għall-protezzjoni ta' mogħdija u pont fuq ix-xmara Guadiana. Emerita Augusta kienet waħda mill-waqfiet tal-Vía de la Plata (Mogħdija tal-Fidda), rotta Rumana strateġika bejn il-minjieri tad-deheb madwar Asturica Augusta u l-iżjed belt Rumana importanti fil-Peniżola Iberika. Il-belt saret il-belt kapitali tal-provinċja tal-Lusitania, u waħda mill-iżjed bliet importanti fl-Imperu Ruman. F'Mérida ġew ippreservati iżjed monumenti Rumani importanti tal-qedem minn kwalunkwe belt oħra fi Spanja, inkluż arkata trijonfali u teatru.
Wara l-waqgħa tal-Imperu Ruman tal-Punent, matul żmien il-Viżigoti, il-belt żammet il-biċċa l-kbira tal-ġmiel tagħha, speċjalment taħt id-dominju tal-isqfijiet fis-seklu 6, meta kienet il-belt kapitali ta' Hispania.
Il-belt sfat taħt it-tmexxija Kristjana fl-1230, meta nħakmet minn Alfonso IX ta' León, u sussegwentement saret is-sede tal-monasteru ta' San Marcos de León tal-Ordni ta' San Ġakbu. Wara l-unifikazzjoni tal-kuruni ta' Aragona u ta' Kastilja (is-seklu 15), beda perjodu ta' rkupru għal Mérida, bis-saħħa tal-appoġġ ta' Alonso de Cárdenas, il-Gran Mastru tal-Ordni.
Fl-1720, il-belt saret il-belt kapitali tal-Intendencia ta' Mérida. Il-belt tifforma parti wkoll mill-mogħdija tal-Via de la Plata tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġakbu bħala alternattiva għar-Rotta Franċiża.
Matul is-seklu 19, fl-qilla tal-invażjoni ta' Napuljun, bosta monumenti ta' Mérida u ta' Extremadura nqerdu jew ġarrbu xi ħsarat. Iktar 'il quddiem il-belt saret ċentru ferrovjarju u kellha industrijalizzazzjoni enormi.
Fl-10 ta' Awwissu 1936, matul il-Gwerra Ċivili Spanjola, fil-Battalja ta' Mérida n-Nazzjonalisti kisbu l-kontroll tal-belt.
Sit ta' Wirt Dinji
Il-Kumpless Arkeoloġiku ta' Mérida ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1993.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".
Klima
Mérida għandha klima Mediterranja b'influwenzi Atlantiċi, minħabba l-prossimità tal-kosta Portugiża. Ix-xtiewi huma miti u t-temperatura minima qajla tinżel taħt iż-0 °C (32 °F). Is-sjuf huma sħan u t-temperatura massima xi kultant taqbeż l-40 °C (104 °F).
Il-preċipitazzjoni normalment tkun bejn 450 u 500 mm (17.7 sa 19.7-il pulzier) fis-sena. L-iżjed xhur bix-xita huma Novembru u Diċembru. Is-sjuf huma nexfin, u f'Mérida, bħal fil-kumplament tan-Nofsinhar ta' Spanja, spiss ikun hemm ċikli ta' nixfa, li jvarjaw bejn sentejn u ħames snin.
Fil-ħarifa l-klima tinbidel iktar mill-bqija tas-sena. Sikwit ikun hemm il-maltempati, iżda t-temp ġeneralment ikun niexef.
Kemm l-umdità kif ukoll il-qawwa tal-irjieħ ikunu baxxi. Madankollu, spiss ikun hemm iċ-ċpar, speċjalment fix-xhur ċentrali tal-ħarifa u tax-xitwa.
Emerita Lvdica
Kull sena l-belt tospita avveniment ta' ġimgħa li jiċċelebra l-istorja Rumana tal-inħawi. Il-"logħbiet" (lvdica) jinkludu avvenimenti skedati fil-belt kollha binhar u filgħaxija. Isiru wkoll parati b'kostumi b'kuluri jgħajtu, b'gladjaturi bl-armaturi, battalji taparsi fl-anfiteatru antik, kif ukoll simulazzjoni tal-ħajja ta' kuljum fi żmien ir-Rumani. Dan l-avveniment normalment isir lejn l-aħħar ġimgħa ta' Mejju sal-ewwel tmiem il-ġimgħa ta' Ġunju u wieħed jista' jara x'programm ikun se jitħejja billi jżur is-sit web tal-belt.
Attrazzjonijiet prinċipali
Fost il-monumenti Rumani li għad fadal hemm:
Attrazzjonijiet oħra jinkludu:
Diversi binjiet notevoli nbnew iktar reċentement, fosthom l-Iskola jew il-Kulleġġ tal-Amministrazzjoni Pubblika (bl-Ispanjol: Escuela de la Administración Pública), il-Kunsilli u l-Assemblea ta' Extremadura (bl-Ispanjol: Consejerías y Asamblea de Junta de Extremadura), l-Aġenzija tal-Qasam tad-Djar ta' Extremadura (bl-Ispanjol: Agencía de la Vivienda de Extremadura), il-Librerija Statali (bl-Ispanjol: Biblioteca del Estado), il-Palazz tal-Kungressi u tal-Wirjiet jew l-Awditorju (bl-Ispanjol: Palacio de Congresos y Exposiciones), il-Ċentru Kulturali u tad-Divertiment taż-Żgħażagħ (bl-Ispanjol: Factoría de Ocio y Creación Joven), il-Kumpless Kulturali ta' Hernán Cortés (bl-Ispanjol: Complejo Cultural Hernán Cortés), il-Belt Sportiva (bl-Ispanjol: Ciudad Deportiva), l-Università ta' Mérida (bl-Ispanjol: Universidad de Mérida), il-Konfederazzjoni Idrografika tax-xmara Guadiana (bl-Ispanjol: Confederación Hidrografica del Guadiana) iddisinjata minn Rafael Moneo, il-Pont ta' Lusitania fuq ix-xmara Guadiana ddisinjat minn Santiago Calatrava, il-Palazz tal-Ġustizzja, eċċ.
Sport
Mérida AD huwa t-tim tal-futbol prinċipali tal-belt. Ġie stabbilit fl-2013 bħala suċċessur ta' Mérida UD, li kien is-suċċessur ta' CP Mérida. It-tim ta' dan tal-aħħar lagħab żewġ staġuni fid-diviżjoni ewlenija ta' Spanja, La Liga, lejn l-aħħar tas-snin 90 tas-seklu 20.
It-tliet klabbs kollha lagħbu fil-grawnd tal-belt Estadio Romano li jesa' 14,600 ruħ. Fid-9 ta' Settembru 2009 ospita t-tim nazzjonali tal-futbol ta' Spanja li rebaħ 3-0 kontra l-Estonja fil-kwalifikazzjonijiet għat-Tazza tad-Dinja FIFA tal-2010, li mbagħad rebħu. Is-Sindku ta' Mérida Ángel Calle stqarr, "Irridu nużaw il-partita ta' kontra l-Estonja biex nippromwovu lil Mérida u lil Extremadura; se nilqgħu lill-plejers bħallikieku kienu gladjaturi tas-seklu 21".
Ġemellaġġ
Mérida hija ġemellata ma':
Filosofija f'Malta
Il-Filosofija f’Malta tirreferi għall-filosofija li għamlu ċittadini Maltin jew ta’ nisel Malti, kemm jekk għexu Malta jew barra minn Malta, kemm jekk kitbu bl-ilsien Malti jew f’xi ilsien barrani. Għalkemm Malta hija biss gżira ċkejkna Ewropea f’nofs il-Baħar Mediterran, għal dawn l-aħħar sitt sekli l-popolazzjoni żgħira tagħha ġiet f’kuntatt mill-qrib ma’ xi wħud mill-movimenti ewlenin politiċi, akkademiċi u intellettwali tal-Ewropa. Il-filosofija kienet waħda mill-oqsma li nġibdu lejha l-akkademiċi u l-intellettwali.
Matul il-biċċa l-kbira tal-istorja tagħha, f’Malta l-filosofija kienet sempliċiment studjata bħala parti mill-kors bażiku istituzzjonali li kien iħejji l-kandidati sabiex isiru saċerdoti Kattoliċi, avukati jew tobba. Kien biss fl-aħħar kwart tas-seklu 20 li l-filosofija bdiet tikseb importanza dejjem akbar għaliha waħedha u għaliha nnifisha Minkejja dan, matul is-snin kien hemm akkademiċi u intellettwali Maltin li spikkaw għall-ħila filosofika tagħhom. Għalkemm kellhom limitazzjonijiet qawwija xi jżommhom lura, xorta waħda taw sehem modest iżda sinifikanti għall-għarfien tal-filosofija u għall-iżvilupp ta’ xi friegħi tagħha.
Għalkemm il-filosofija kienet mgħallma f’Malta f’bosta istituzzjonijiet ta’ edukazzjoni għolja sa minn nofs is-seklu 16 ’il quddiem, mit-tieni nofs tas-seklu 18 ’il quddiem kienet l-Università ta’ Malta l-istituzzjoni akkademika ewlenija li l-aktar ippromoviet l-attività u r-riċerka filosofika. Illum, l-aktar minħabba aċċess eħfef għall-għejjun ta’ riċerka u wkoll minħabba t-tkabbir u l-firxa tal-mezzi ta’ komunikazzjoni, l-istħarriġ u l-interess filosofiku fil-gżejjer Maltin saru mifruxa aktar, kemm fl-għadd ta’ dawk li jitħajru għalihom u kemm fid-diversità tal-kontenut.
Iż-Żmien ta’ qabel il-Kavallieri (pre-1530)
Qabel ma waslu Malta l-Kavallieri ta’ San Ġwann fl-ewwel nofs tas-seklu 16, il-gżejjer Maltin kienu art itturufnata bi ftit li xejn siwi politiku. Il-ftit intellettwali li kienu jgħixu hawnhekk kibru fi ħdan jew madwar l-ordnijiet reliġjużi Kattoliċi li kien hemm fil-gżejjer. Ir-rabtiet kulturali kienu l-aktar ma’ Sqallija fil-qrib. Il-filosofija kienet studjata l-aktar, jekk mhux biss, bħala tarġa għat-teoloġija. F’dak iż-żmien, Sqallija kienet ċentru akkademiku, intellettwali u kulturali attiv u famuż. Il-professjonisti kollha kienu jistudjaw hemmhekk u jiggradwaw mill-iskejjel li kien hemm. Kien żmien meta r-Rinaxximent kien fl-aqwa tiegħu. Minkejja li l-Kontra-Riforma kellha sehem qawwi f’kull istituzzjoni akkademika u intellettwali, il-letteratura li ħarġu l-edukaturi ewlenin tar-Riforma, bħal Luteru u Erażmu, kienu fl-idejn u jinqraw minn ħafna.
NASA
daqsminuri|L-istemma tan-NASA.
Filosofija f'Malta
Iż-Żmien tal-Kavallieri ta’ San Ġwann (1530–1798)
Il-Kavallieri ta’ San Ġwann għamlu minn Malta darhom fl-1530 u baqgħu sidien sovrani tal-gżejjer Maltin sakemm ġew imkeċċija minn Napuljun fl-1798. Bħala regola, kien jinteressahom mill-edukazzjoni u l-kultura daqskemm kien jinteressahom mill-kampanji militari u l-ġid ekonomiku tagħhom. Minkejja dan, għalkemm kienu jħeġġu l-edukazzjoni għolja billi jagħtu protezzjoni lill-bosta kulleġġi u universitajiet li kienu ġew imwaqqfa (speċjalment mill-ordnijiet reliġjużi Kattoliċi), żammew ukoll ħarsien strett ħafna fuq kull qasam tal-istudju u x-xjenza. Ċertament ma kinux iħobbu jew iridu li l-Inkwiżizzjoni taqbad magħhom, għax dan kien joskurahom mal-Papa f’Ruma.
NASA
L-Amministrazzjoni Nazzjonali tal-Ajrunawtika u l-Ispazju (NASA /ˈnæsə/) hija aġenzija indipendenti tal-gvern federali tal-Istati Uniti responsabbli għall-programm spazjali ċivili, ir-riċerka ajrunawtika u r-riċerka spazjali.
Filosofija f'Malta
Iż-Żmien tal-Kavallieri ta’ San Ġwann (1530–1798)
Għalkemm fil-biċċa l-kbira tal-każijiet il-filosofija kompliet tiġi meqjusa biss bħala l-qaddejja tat-teoloġija, xi intellettwali ħadu l-interess li diskretament jiġbdu x-xogħlijiet tagħhom f’mogħdijiet anqas magħrufa jew mistennija mis-soltu. Minkejja li l-kontribuzzjonijiet filosofiċi ta’ dawn l-għalliema huma affaxxinanti fihom infushom, il-kontroll u r-restrizzjonijiet li kien hemm fuq l-attività intellettwali qajla ħallitilhom fejn jimirħu b’oriġinalità u ħolqien tal-ħsieb.
NASA
In-NASA twaqqfet fl-1958, wara l-Kumitat Konsultattiv Nazzjonali għall-Ajrunawtika (NACA), biex tagħti orjentazzjoni distintament ċivili lill-isforz tal-iżvilupp tal-ispazju tal-Istati Uniti, u tenfasizza applikazzjonijiet paċifiċi fix-xjenza spazjali. Minn dak iż-żmien, in-NASA mexxiet il-biċċa l-kbira tal-esplorazzjoni spazjali Amerikana, inkluż il-Proġett Merkurju, il-Proġett Gemini, il-missjonijiet tal-inżul tal-Qamar Apollo tal-1968-1972, l-istazzjon spazjali Skylab, u l-iSpace Shuttle. In-NASA tappoġġa l-Istazzjon Spazjali Internazzjonali u tissorvelja l-iżvilupp tal-vettura spazjali Orion u s-Sistema ta' Tlugħ Spazjali għall-programm Artemis Lunar b'ekwipaġġ, vetturi spazjali tal-ekwipaġġ kummerċjali, u l-istazzjon spazjali Lunar Gateway ippjanat. L-aġenzija hija wkoll responsabbli għall-Programm ta' Servizzi ta' Tlugħ, li jipprovdi sorveljanza tal-operazzjonijiet tat-tlugħ u l-ġestjoni tal-countdown għall-operazzjonijiet tat-tlugħ tan-NASA mingħajr ekwipaġġ.
Filosofija f'Malta
Iż-Żmien tal-Kavallieri ta’ San Ġwann (1530–1798)
F’dan iż-żmien, l-ambjenti intellettwali kienu lkoll parti mill-moviment kbira Skolastiku, fejn Aristotli kien jingħata qima kważi ta’ alla. Madanakollu, l-Iskolastiċi kienu mifruqa f’żewġ kampijiet opposti għal xulxin: filwaqt li l-parti l-kbira kienet taqra lil Aristotli mill-għajnejn ta’ Tumas ta’ Akwinu, l-oħrajn kienu jaqrawh mill-għajnejn ta’ Ġwanni Duns Scotus. Tal-ewwel kienu jissejħu ‘Tomisti’ u l-oħrajn ‘Skotisti’. Ilkoll, kemm ta’ naħa u kemm ta’ oħra, dawn l-akkademiċi u intellettwali kienu jipproduċu għadd bla qies ta’ kummentarji, jew ta’ Aristotli nnifsu jew tal-imgħallem rispettiv tagħhom. Il-kreattività kollha tagħhom kienu jesprimuha strettament fi ħdan il-limiti tal-iskola tagħhom tal-ħsieb, u dan rażżan kważi għal kollox kull ħsieb ġdid jew ażżardat.
Matul il-parti tas-seklu 18 ta’ dan iż-żmien tal-Kavallieri ta’ San Ġwann, ix-xjenza u l-metodu xjentifiku bdew jagħmlu passi qawwija ’l quddiem lil hinn mit-trunċieri tal-Iskolastiċi. Ġeneralment, din il-linja ta’ ħsieb ma kinetx tiġi meħudha mill-ekkleżjastiċi, li fuqhom il-kontroll kien aktar qawwi, iżda minn lajċi professjonali, speċjalment tobba. Iżda dawn ftit li xejn kellhom xi influwenza qawwija fuq l-istudenti fi ħdan l-istituzzjonijiet akkademiċi, li kienu għal kollox taħt idejn il-membri tal-ordnijiet reliġjużi.
Iż-Żmien ta’ bejn iż-żewġ Saltniet (1798–1813)
Lejn tmiem iż-żmien tal-Kavallieri ta’ San Ġwann f’Malta, ideat li kienu splussivi għall-ħabta tar-Rivoluzzjoni Franċiża tal-1789 bdew jaqbdu ġmielhom fost ambjenti intellettwali li kienu ddejqu bl-Iskolastiċiżmu u riedu arja intellettwali kemxejn ġdida. Dawn ġew fl-aqwa tagħhom madwar l-1798, meta Napuljun keċċa l-Kavallieri ta’ San Ġwann. Minkejja dan, dawn l-ideat kienu diġà qegħdin iduru fost l-intellettwali sa minn għaxar snin qabel Napuljun. Tabilħaqq, kienu ideat influwenzati ħafna mill-filosofiji Illuministi, speċjalment fi Franza.
Muscat, John Nicholas - La Giurisprudenza.jpg
Iż-Żmien Kolonjali Britanniku (1813–1964)
F’dan iż-żmien, l-iskejjel għolja komplew ix-xogħol li kienu jagħmlu bħal fi żmien il-Kavallieri ta’ San Ġwann. Għal darba oħra, l-Iskolastiċiżmu kien fuq quddiem u b’saħħtu daqs qabel. Iżda din id-darba, minkejja li ċ-ċirkustanzi tbiddlu ħafna fuq medda ta’ żewġ sekli ta’ ħakma Britannika, kien it-Tomiżmu biss li saltan waħdu. Bħal fis-snin ta’ qabel, il-biċċa l-kbira tal-filosfi f’dan iż-żmien kienu nies tal-Knisja, l-aktar membri tal-ordnijiet reliġjużi. Għal darba oħra, minħabba ċ-ċensura u l-kontroll li kien hemm fuqhom, bil-kemm qatt azzardaw jipproponu xejn filosofikament oriġinali jew immaġinattiv. Eċċezzjoni sorprendenti għal dan kollu kien Manwel Dimech, li għex u ħadem fil-bidu tas-seklu 20. Mhux biss ma kien iħaddan ebda għamla ta’ Skolastiċiżmu, iżda saħansitra kien filosfu innovattiv u oriġinali, kif ukoll riformatur soċjali.
Iż-Żmien ta’ wara l-Indipendenza (1964–)
Sa żmien l-Indipendenza ta’ Malta l-Iskolastiċiżmu kien naqas mill-iskejjel għolja u għoddu xxejjen għal kollox mill-ambjenti intellettwali. Ftit li xejn baqa’ min jistudja u jieħu bis-serjetà d-duttrini tiegħu għajr f’dawk l-imkejjen iżolati reliġjużi Kattoliċi. Mill-bqija, baqa’ jeżisti biss b’mod indirett fil-katekiżmu li t-tfal kollha kienu jiġu mgħallma bi tħejjija għas-sagramenti.
Il-bqija tal-filosfi oħrajn li ħallew warajhom l-istudju formali tal-Iskolastiċiżmu saru aktar avventurużi fil-ħidmiet intellettwali tagħhom. Huma bdew jistħarrġu oqsma li, sa żmien il-Britanniċi (u wisq aktar fi żmien il-Kavallieri ta’ San Ġwanni), ma setgħux jidħlu fihom. F’termini tal-iżvilupp ta’ kif il-filosofija ħadet xejra aktar miftuħa f’Malta, jispikka Peter Serracino Inglott, speċjalment minn tmiem is-snin 60 lil hawn.
F’dan iż-żmien, kien hemm ukoll għadd ta’ filosfi Maltin li għexu u ħadmu barra minn Malta, f’artijiet fejn marru joqogħdu ħafna emigranti. Il-biċċa l-kbira minn dawn il-filosfi, filwaqt li żammew kuntatt limitat ħafna ma’ Malta, kellhom mod ieħor ta’ kif jaħsbu u ta’ kif jagħmlu l-filosofija.
Il-Katedra tal-Filosofija fl-Università ta’ Malta
Din li ġejja hi lista tal-professuri li żammew il-Katedra tal-Filosofija fl-Università ta’ Malta, l-ogħla istituzzjoni akkademika filosofika ġewwa l-gżejjer Maltin. Id-dati jirreferu għaż-żmien li fih żammew l-uffiċċju tagħhom. Din il-katedra tal-filosofija ġiet imwaqqfa fl-1771 mill-Granmastru tal-Ordni ta’ San Ġwann, Manwel Pinto da Fonseca, meta biddel il-Collegium Melitense (Kulleġġ Malti) tal-Ġiżwiti fl-Università ta’ Malta.
Riċerka
Bejn wieħed u l-ieħor f’dawn l-aħħar għoxrin sena, beda jsir sforz imġedded sabiex jiġi magħruf aħjar u mogħti attenzjoni aktar xierqa s-sehem tal-filosofija fil-gżejjer Maltin. Din il-ħtieġa kibret għal żewġ raġunijiet ewlenin. L-ewwel, għax il-Maltin infushom, l-aktar minħabba n-nuqqas ta’ riċerka meħtieġa, ma kinux qegħdin jirrikonoxxu, wisq anqas japprezzaw, it-tradizzjoni filosofika lokali. It-tieni, għax kull attività li kienet qiegħda titwettaq fil-qasam filosofiku―kemm jekk bit-tagħlim, kemm jekk bil-kitba u kemm jekk f’sempliċi diskussjonijiet―kienet qed issir bħallikieku l-filosofija f’Malta kellha, l-aktar l-aktar, preżent mingħajr imgħoddi.
I r-riċerka fl-arkivji ħareġ mill-għeluq u d-dlam ismijiet, manuskritti u personalitajiet li qajla kienu magħrufa qabel. Fuq il-bażi ta’ dan ix-xogħol, ġew ippubblikati kotba ta’ gwida (1995; 2001; 2009), u saru korsijiet speċjalizzati fuq is-suġġett fl-Università ta’ Malta (1996; 2012; 2013) u f’istituzzjonijiet għolja oħra ta’ tagħlim. Ġiet ukoll organizzata l-ewwel konferenza dwar il-ħidma filosofika fil-gżejjer Maltin (1996).
Apprezzament
Sa mis-seklu 16, il-filosofija tat sehem xierqa lill-ħajja akkademika u, xi kultant, intellettwali u kulturali tal-intelliġensja Maltija. F’ħafna każijiet, dan is-sehem kien bħala għodda għall-mexxejja ċivili u ekkleżjastiċi ħalli jikkonservaw u jipperpetwaw id-duttrini ortodossi u uffiċjali tagħhom. F’każijiet oħrajn, dan is-sehem offra mogħdijiet alternattivi u immaġinattivi ta’ ħsieb. Iżda minkejja t-tradizzjoni relattivament twila tagħha, Malta qatt ma kellha xi filosofija partikulari marbuta speċifikament ma’ isimha. Għalkemm ġieli kienu innovattivi u kreattivi, fil-biċċa l-kbira tagħhom il-filosfi Maltin dejjem ħadmu b’ideat importati minn barra u qajla―ħlief f’każijiet tassew rari (bħal dak ta’ Manwel Dimech)―għamlu xi skoperti ġodda fil-qasam filosofiku. Minkejja l-filosofija ta’ ħafna minnhom m’affettwatx il-ħajja soċjali u politika tal-Maltin, xi wħud mill-filosfi Maltin kellhom relazzjonijiet qawwija mal-ġrajjiet kurrenti ta’ żmienhom, u xi minn daqqiet saħansitra anki stimulaw il-bidla soċjali. Mal-medda tas-snin, il-filosofi Maltin ma żammewx ma tradizzjonijiet filosofika waħda. Il-biċċa l-kbira tagħhom kienet tal-iskola Aristoteliko-Tomista. Iżda xi minn daqqiet, xejriet filosofiċi oħra tfaċċaw fil-wiċċ, speċjalment mill-aħħar kwart tas-seklu 20 ’il quddiem. Dawn ix-xejriet stħarrġu oqsma fl-umaniżmu, l-empiriċiżmu, il-pragmatiżmu, l-eżistenzjaliżmu, l-analiżi lingwistika, il-post-moderniżmu u oħrajn. Ħlief għal każijiet uniċi, aktar milli rari, it-teiżmu kien element kostanti tul it-tradizzjoni filosofika kollha tal-gżejjer Maltin.
Matul l-aħħar tletin sena, il-filosofija f’Malta ħadet xejra għal kollox differenti milli kellha qabel. Peter Serracino Inglott taha nifs straordinarju ġdid billi wessgħalha x-xefaq tagħha, żewqilha l-interessi li kellha, u għenha tizhar fl-oqsma soċjali, politiċi u artistiċi. Dan l-istil ġdid ta’ kif issir il-filosofija ħajret bosta akkademiċi u intellettwali oħra sabiex jieħdu l-istess mogħdija u jdakkru l-ħsieb b’avventuri ġodda.
Xi Filosfi Maltin
Seklu 15
Pre)thing
Storja
Rust Epique, eks-kitarrista ta' Crazy Town, ħalla 'l-grupp fl-2001 u ifforma grupp ieħor taħt it-titlu Rustandthesuperheroes. Aktar tard, bdew iżuru ż-żona ta' Los Angeles magħrufa bħala Daisy Town. Wara li għamlu xi demos u bagħtuhom lil ħafna tikketti diskografiċi, Rust and the group, li issa kienu jissejħu pre)Thing, iffirmaw mal-V2 Records fl-2004. V2 ħejjew kampanja ta' promozzjoni kbira għal pre)Thing, fosthom preparamenti għal-logħob tal-kompjuter, imma fid-9 ta' Marzu, 2004, xahar biss qabel il-mistenni album debuttanti, Rust miet b'attakk tal-qalb. L-album 22nd Century Lifestyle ħareġ xorta waħda fis-6 ta' April tal-2004, u l-kanzunetta "Faded Love", waslet sat-38 post fil-klassifika tal-mużika rock fl-Amerika magħmula mill-gazzetta Billboard.
Filosofija f'Malta
Xi Filosfi Maltin
Seklu 17
Seklu 18
Seklu 19
Seklu 20
Benedicta Boccoli
Benedicta Boccoli (twieldet fil-11 ta' Novembru 1966) hija attriċi Taljana.
Bijografija
Imwielda Milan fl-1966, flimkien ma' familtha marret toqgħod Ruma. Boccoli bdiet il-karriera tagħha ta' 18-il sena fit-televiżjoni, għalkemm it-traġitt tal-karriera tagħha mexa aktar fuq il-linja tat-teatru. Id-direttur Giorgio Albertazzi taha t-titlu tal-"artistissima". . Oħtha Brigitta Boccoli hi wkoll attriċi.
Papessa Ġovanna
thumb|Il-Papessa, ritratt fuq karta tat-tarokki Visconti-Sforza magħmulin minn [[Bonifacio Bembo, ca. 1450, Il-Bibljoteka Pierpont Morgan, New York]]
Il-Papessa Ġovanna kienet figura leġġendarja ta' Papa mara, li rrenjat fuq il-Knisja mit-853 sat-855. Din hi meqjusa mill-istoriċi bħala leġġenda medjevali, li x'aktarx bdiet fid-dinja Ortodossa antipapali u li wara kisbet xi plawsibbiltà fil-Punent minħabba ċerti elementi ġenwini li jinsabu fl-istorja.
Ir-rakkonti
Skont ir-rakkont, kienet mara Ingliża, edukata f'Mainz li kienet tilbes ta' raġel b'mod konvinċenti u bil-qerq tagħha irnexxielha tidħol patri bl-isem ta' Johannes Anglicus. Hekk, imbagħad setgħet tiġi eletta papa u ħadet l-isem ta' Ġwanni VIII, wara l-mewt ta' Ljun IV (17 ta' Lulju 855), fi żmien meta l-elezzjoni tal-papa kienet issir kif ġie ġie.
Il-papessa ma kinitx tipprattika l-astinenza sesswali u saret tqila minn wieħed mill-ħafna maħbubin tagħha. Matul il-purċissjoni solenni tal-Għid meta l-Papa kien sejjer lura lejn il-Lateran wara li kien qaddes f'San Pietru, filwaqt li l-purċissjoni papali kienet waslet fl-inħawi tal-Bażilika ta' San Clemente, il-folla entużjasta ippressat madwar iż-żiemel li kien rikeb fuqu l-Papa. Iż-żiemel sfirra u kważi kien hemm inċident. Il-qatgħa li ħa l-"Papa Ġwanni" f'dan l-inċident wasslet għal ħlas vjolenti qabel iż-żmien.
Meta nkixef is-sigriet, il-Papessa Ġovanna rabtuha minn saqajha ma' denb ta' żiemel li kaxkarha mat-toroq ta' Ruma u wara tħaġġret mill-folla rrabjata sakemm mietet fl-inħawi ta' Grande Ripa. Indifnet fit-triq fejn inkixfet l-identità vera tagħha, bejn il-Lateran u San Pietru. Milli jidher din it-triq kienet tiġi evitata fil-purċissjonijiet papali ta' wara, però dan l-aħħar dettal sar parti mil-leġġenda popolari fis-seklu 14 matul il-Qofol tal-papat f'Avignon meta ma kien hemm l-ebda purċissjoni papali f'Ruma.
Analiżi
right|thumb|250px|Il- Papessa, waħda mill-arkani maġġuri tat-[[tarokki, murija bħala l-"prostituta fuq il-bhima" msemmija fl-Apokalissi]] L-ewwel wieħed li ppubblika l-leġġenda kien il-kronista Dumnikan Ġwanni ta' Metz fis-sena 1240, u ftit snin wara kompla l-kollega tiegħu Dumnikan Martin Troppau.
Bħal fil-leġġendi l-oħra kollha in ġenerali, hemm xi verità, mżejna b'saff ta' finzjoni. Jeżisti siġġu simili; meta l-papa jieħu l-pussess tal-Katedra tiegħu Rumana, f'San Giovanni in Laterano, tradizzjonalment joqgħod bilqiegħda fuq żewġ siġġijiet tal-porfirju (il-ġebla tal-imperaturi), bil-maqgħad tagħhom f'għamla ta' qagħqa. Ir-raġuni għal dawn it-toqob għadha tiġi diskussa, iżda is-siġġijiet huma t-tnejn ta' żmien Kostantinu, sekli qabel l-istorja tal-Papessa Ġovanna u hekk ma jistax ikollhom x'jaqsmu ma' eżami tas-sess tal-Papa. Hemm minn jaħseb li dawn kienu oriġinalment tojlits Rumani jew banketti imperjali għall-ħlas u minħabba l-età tagħhom u l-oriġni imperjali, intużaw mill-papiet biex isaħħu l-pretensi imperjali tagħhom (bħal ma għamlu bit-titlu Latin tagħhom ta' Pontifex Maximus). D'Onofrio (ara l-bibljografija) ta spjegazzjoni oħra konvinċenti. Dan jgħid li l-rit kien essenzjalment ta' karattru reliġjużi: is-siġġu tal-ħlas jissimbolizza l-Knisja omm li twelled 'l uliedha għall-ħajja eterna. Wieħed miż-żewġ siġġijiet bħalissa qiegħed għal wiri fis-sala msejħa l-Kabinett tal-Maskri fil-Mużewijiet Vatikani.
Il-leġġenda tal-Papa Ġovanna ġiet totalment skreditata mill-istudji ta' David Blondel, storiku u qassis protestant ta' nofs is-seklu 17. Blondel, permezz ta' analiżi dettaljata tal-affermazzjonijiet u ż-żmienijiet suġġeriti, argumenta li l-ebda ġrajja ta' dan it-tip ma setgħet ġrat. Fost il-provi li jiskreditaw l-istorja tal-Papessa Ġovanna nsibu:
Iż-żmien tal-ewwel dehra tal-istorja jaqbel mal-mewt ta' Federiku II, li kien wieħed mill-mexxejja fil-kunflitt aħrax mal-Papat. L-istoriċi ġeneralment jaqblu li l-istorja tal-Papessa Ġovanna hi satira anti-papali mfassla biex tgħin il-kunflitt tal-Imqaddes Imperu Ruman mal-papat, billi tibbaża ruħha fuq tliet biżgħat Kattoliċi medjevali: Dik li setgħet bdiet bħala satira ppreżentata fil-karnivali tal-Ewropa kollha, spiċċat biex saret realtà aċċettata sal-punt li l-Papessa Ġovanna jirreferu għaliha nies bħal Guljielmu ta' Ockham. Tidher f'xi listi tal-papiet, prinċipalment fil-katidral ta' Siena, fejn ix-xbieha tagħha tidher fost dawk tal-papiet veri. Il-leġġenda ssaħhet mill-konfużjoni fl-ordni mogħtija lill-papiet imsemmijin Ġwanni; Billi Ġwanni hu l-isem ta' papa l-aktar użat, u xi Ġwannijiet kienu  antipapiet, kien hemm konfużjoni dwar kemm minnhom kienu jappartjeni għal Papa Ġwanni veru. Minħabba dan, il-lista tal-papiet ma fihiex il-Papa Ġwanni XX.
Diwi fil-kultura
Xi wħud jissuġġerixxu li l-karta tal-Papessa, waħda mit-trijonfi (jew arkani maġġuri) fit-tarokki, hija xbieha tal-Papessa Ġovanna.
Il-kittieb Ingliż Lawrence Durrell ħareġ traduzzjoni ħielsa ta' ktieb bil-Grieg miktub minn Emmanuel Rhoides fl-1886, li fiha f'għamla ta' rumanz ipprova jerġa' joħloq l-ambjent medjevali fejn kien possibbli li tifla orfna adottata minn patri u predikatur itineranti, liebsa ta' fratell għas-sigurtà, ftit ftit titgħallem it-teoloġija u taqbad karriera fil-Knisja sakemm tasal għat-tron papali.
Fl-1996 l-awtriċi Amerikana Donna Woolfolk Cross ħarġet rumanz jismu Pope Joan, li minnu fl-2009 sar il-film bl-istess isem (ara hawn taħt).
Filmografija
Saru żewġ films fuq din il-leġġenda, wieħed fl-1972 u l-ieħor fl-2009.
Pope Joan huwa film tal-1972 ta' Michael Anderson, b'Liv Ullmann fir-rwol ta' Ġovanna u bil-parteċipazzjoni ta' Olivia de Havilland u Trevor Howard fir-rwol tal-Papa Ljun.
Die Päpstin huwa film tal-2009, ibbażat fuq ir-rumanz ta' Donna Woolfolk Cross u dirett minn Sönke Wortmann.
Lista tal-poeti tal-ilsien Malti
Referenzi
DELIMARA Daniel Massa Firxu bl-imqieta s-sajjieda l-kannizzati tal-jablite f'serje ta' paraboli ferrxu konz u elf sunnara biex jistadu l-orizzont bi dritt il-linji tal-lampuki żlaqt ħafif bħal minn ġuf ommi għal saqajja minn fuq l-alka għal taħt il-blat għax smajt l-għanja tas-sireni biex il-ħut fiddien nistad u maċ-ċeren ninżel ngħarrex fond il-fond fejn għajn ma rat u bqajt ħiereġ, nieżel, ħiereġ wara l-fanfru bluċerkjat war'elf ħuta w blat imqarnat ħaxix jiżfen tiela' jiżfen sa ma jsaħħar il-lampuki taħt il-jablite illuppjat u għidt f'qalbi hawn kont diġa' - qabel ġarrabt il-fsieqi ta' ġensi - qabel għalaqt it-twieqi ta' wensi - qabel ombrajt l-għekiesi ta' niesi qalb id-dell tal-kannizzati kont diġa' forsi mrekken mal-koralli fi spiralli stalaktiti ma' l-artikli kuluriti sekli ilu kont diġa' bla bombli ta' l-arja ma' dahri bla majka ma' wiċċi w ħadida ppuntata f'idejja nniffed ħuta f'denfilara qalb il-blat ta' Delimara kont diġa' u meta jispiċċa l-ossiġenu kważi, kważi nista' nibqa' għax f'dawn l-ibħra, qalb din l-alka kont diġa'.
HEMM DIL-MARA Mario Azzopardi
Hemm dil-mara tikkuntempla l-misteru tal-ġerħa tiegħu. Imsieħba privileggata dil-mara tad-dulur u l-ġenn divin. Kompliċi fl-analoġiji w kull nifs tagħha tnehida tinbala’ Mill-kisra t’għajnejh. Jevapora d-dmugħ tagħha u sbieħ-il jum jidħol fil-kanali niexfa li tħaffrru Mill-ġnub t’għajnejha sat-truf ta’ ħalqha meħjut. Bħal zokk maħruq ta’ siġra dil-mara Quddiem relikwarju Jesponi t-tempri kollha tiegħu: -         Mill-gentilezza sar-rabja ħamra nar -         Mis-suppervja qalila sal-biki mrażżan -         Min-nifsijiet tiegħu jerħi fuqha sal-kefen li jitkebbeb fih meta jbarriha u jgħidilha titlaq.
Hemm dil-mara li jgħidu li ħabbet għalxejn imma ħadd ma jaf daqsha. Jgħidu li qalbha kessieha bi frott ilu jnawwar imma ħadd ma jaf daqsha. Jgħidu li tħossha mielħa daqs statwa fuq qabar imma daqsha ħadd ma jaf. Jgħidu li għandha djalogu twil magħha nfisha interrott biss bl-ismazmi tiegħu bla ritmi jew rima. Imma daqs dil-mara ħadd ma jaf.
Anton Buttigieg
NIFTAKAR
Niftakar Tal-qniepen il-mota ferrieħa, U l-Ave Maria ta’ Schubert, Taż-żahar il-fwieħa, U l-għafsa ta’ idek ma’ driegħi, U l-ħeġġa ta’ wiċċek ħamrani, U l-mantar bajdani Jitkaxkar mal-qiegħa Tal-korsija; Id-dija u d-dawl tal-parilja, Il-ħsejjes taż-żwiemel għaddejja, U ġemgħa bil-ħrara Ma’ biebna biex tara Sbuħitna, Mħabbitna; U xita’ ta’ ross Li niżlet għal fuqna bla ħoss; Imb’għad ix-xampanja Li tfawwar bil-qawwa, Bir-ragħwa, U l-kejk qisu torri bajdan, U l-foxtrot, u t-tango u l-waltzer, U s-sakra u ż-żifna Tal-qraba u l-ħbieb; U mb’għad qajla qajla Ftit ftit qabdu l-bieb, U bqajna ġo darna Fid-dawl tal-Madonna Weħidna flimkien Jien u int U int u jien; U jien kollni tiegħek, U int kollok tiegħi, Bħal Eva u Adam; Qalb waħda, nifs wieħed, Int rieqda, jien rieqed, U ħolma ta’ hena, Ta’ ferħ ta’ tgawdija, Ta’ dawl u ta’ dija,
Space Shuttle Challenger
daqsminuri|Challenger fl-1983, waqt il-missjoni STS-7 Space Shuttle Challenger (OV-099) kien orbiter Space Shuttle manifatturat minn Rockwell International u operat min-NASA. Imsemmi għall-bastiment kmandanti ta’ spedizzjoni xjentifika tas-seklu dsatax li vvjaġġa mad-dinja, Challenger kien it-tieni orbiter Space Shuttle li tar fl-ispazju wara Columbia, u tnieda fit-titjira tal-ewwel tiegħu f’April 1983. Inqered f’Jannar 1986 ftit wara t-tlugħ f’inċident li qatel is-seba’ membri tal-ekwipaġġ li kienu abbord. Inizjalment manifatturat bħala oġġett tat-test mhux maħsub għat-titjir fl-ispazju, kien utilizzat għall-ittestjar fuq l-art tad-disinn strutturali tal-orbiter tal-Ispace Shuttle. Madankollu, wara li n-NASA sabet li l-pjan oriġinali tagħhom biex jaġġornaw l-Enterprise għal titjiriet spazjali jkun jiswa aktar mill-aġġornament ta’ Challenger, l-orbiter ġie ppressat fis-servizz operattiv fil-programm Space Shuttle. It-tagħlimiet meħuda mill-ewwel titjiriet orbitali ta 'Columbia wasslu biex id-disinn ta' Challenger kellu inqas madum tas-sistema tal-protezzjoni termali u fuselage u ġwienaħ eħfef. Dan wassal biex kien 1,000 kilogramma (2,200 libbra) eħfef minn Columbia, għalkemm xorta 2,600 kilogramma (5,700 libbra) itqal minn Discovery.
Zofia Posmysz
daqsminuri|300x300px| Zofia Posmysz fil-KL Auschwitz. Ritratt mill-amministrazzjoni tal-SS. Zofia Posmysz-Piasecka (imwielda fit-23 ta' Awwissu 1923) hija ġurnalist, rumanziera u awturijċi Pollakka. Hija kienet ġellieda tar-reżistenza fit-Tieni Gwerra Dinjija fejn kienet ukoll priġuniera fil-kampijiet ta' konċentrament ta' Auschwitz u Ravensbrück. Ir-rendikont awtobijografiku tagħha tal-Olokawst fil-Polonja tal-Passiġġieri minn Cabin 45 sar il-bażi għan-novella Passenger tagħha tal-1962, sussegwentement tradott fi 15-il lingwa. Ir-radjudramm oriġinali ġie adattat għal film rebbieħ tal-premju feature film, filwaqt li r-rumanz ġie adattat f'opera bl-istess titlu b'mużika ta' Mieczysław Weinberg.
Bijografija
Posmysz twieldet fi Kraków u għexet hemm sakemm l-invażjoni fil-Polonja fl-1939. Waqt l-okkupazzjoni hija attendiet korsijiet klandestini u ħadmet f’fabbrika tal-kejbil. Hija ġiet arrestata minn Gestapo fl-1942, fl-età ta’ 19, fuq l-akkuża li tqassam fuljetti anti-Nażisti. Hija kienet miżmuma għal 6 ġimgħat fil-Ħabs Montelupich fi Kraków. Wara interrogazzjoni fit-tul kienet trasportata taħt skorta ta’ konċentrament ta’ Auschwitz-Birkenau. Imġela tagħmel xogħol ta’ strapazz f’kumpanija penali f'Budy, hija ġiet salvata darbtejn mit-tabib tal-kamp, Janusz Mąkowski. Fit-18 ta’ Jannar 1945 Posmysz (priġunier numru 7566) kienet mibgħuta Ravensbrück kamp tal-konċentrament u minn hemm lejn il-kamp Neustadt-Glewe, fejn hija ġiet meħlusa fid-2 ta’ Mejju 1945 mill-armata Amerikana.
Wara t-Tieni Gwerra Dinjija, studjat fl-Università ta’ Varsavja, u ħadmet bħala xandara ma Polskie Radio f’it-Taqsima dwar il-kultura. Fl-1959, hi kitbet ir-radjudramm, Pasażerka z kabiny 45 (Passenger minn 45 tal-Kabina), ibbażati fuq iż-żmien li qattat fil-kampijiet tal-konċentrament Nażi. Id-dramm ġie prodott fl-istess sena mir-Radju Pollakk, li fih jiħdu sehem Aleksandra Śląska u Jan Świderski. Ġie adattat għat-televiżjoni minn Posmysz fl-1960. TL-ispettaklu kien dirett minn Andrzej Munk u fih jidher Ryszarda Hanin, Zofia Mrozowska, u Edward Dziewoński fir-rwoli ewlenin. Il-Passiġġier minn Cabin 45 kien innovattiv u mhux tas-soltu f’ġeneru ta’ letteratura tal-Olokawst, għax tiddeskrijvi il-lealta ta' SS Aufseherin, Annelise Franz, inkarigata mill-ħidma Posmysz ta' xogħol f’Auschwitz, li madankollu urew imġieba bażika fl-imġiba tal-bniedem lejn il-priġunieri.
L- iscript għall-film inkiteb kemm minn Posmysz kif ukoll minn Munk fl-1961. Munk miet f’ħabta ta ’karozza ftit wara. Posmysz ma pparteċipatx fit-teħid tal-film, li ġie rilaxxat fl-1963. Minflok, hija ffukat fuq il-kitba ta 'rumanz derivat mill-memorja awtobijografika tagħha. Il-ktieb ġie ppubblikat fl-1962 bħala Pasażerka. L-avvenimenti fil-ktieb iseħħu fuq Liner tal-oċean, 16-il sena wara li ntemmet il-gwerra. L-eks SS Aufseherin, Lisa Kretschmer, tivvjaġġa ma 'żewġha fit-tfittxija ta' ħajja ġdida. Fost il-bosta passiġġieri, hi tara lil Marta, priġuniera preċedenti tagħha, li hija kienet titma 'u tipproteġi minn xogħol perikoluż. Waqt li kienet f’Auschwitz, Lisa ġiet assenjata kariga ġdida, u offriet lil Marta biex teħodha mill-kamp għad-detenzjoni f’post inqas perikoluż, iżda dan kien kollu għalxejn. Fl-aħħar tar-rumanz, hi titgħallem li Marta għarfetha wkoll. Notevolment, fir-radjudramm oriġinali, it-titolu "Kabina 45" kien in-numru tal-kompartiment ta 'Posmysz fuq ferrovija għal Auschwitz; l-ivvjaġġar bl-oċean serva bħala mezz letterarju ta 'storja fi storja. Ma teżisti l-ebda traduzzjoni bl-Ingliż tar-rumanz The Passenger.
Xogħol u legat
daqsminuri| ﻿Zofia Posmysz titkellem f’Auschwitz-Birkenau Memorial and Museum,waqt Konferenza fl-anniversarju tal-liberazzjoni tal-kamp, 27 ta’ Jannar 2014 Posmysz kompliet tikteb kontinwament għal aktar minn 30 sena u kitbet l-aħħar ktieb tagħha ppubblikat fl-età ta '73. Hija magħrufa l-aktar għall-awtobijografija tagħha tal-Passenger in Cabin 45 (Pasażerka z kabiny 45) li wassal għal dramm televiżiv u film The Passenger minn Andrzej Munk, li kien wieħed mill-aktar artisti influwenti tal-Polonja post-Stalinista. Id-direttur miet waqt l-iscreening fl-1961, iżda l-film tlesta mill-assistenti tiegħu, id-diretturi Andrzej Brzozowski u Witold Lesiewicz, u rilaxxat għall-ewwel darba fl-1963. Ir-rumanz ta 'Posmysz sar il-bażi tal-libretto minn Alexander Medvedev għall-opra ta' Mieczysław Weinberg tal-1968 Il-Passiġġier, Op. 97. Soppressa għal aktar minn 40 sena, ġiet imtellgħa għall-ewwel darba fil- Festival ta 'Bregenz fil-21 ta' Lulju 2010, segwita mill-istess produzzjoni fit- Teatru Kbir ta' Varsavja. . "Survivor's Auschwitz memories reborn in 'The Passenger'". Chicago Tribune. L-opra ta ’Weinberg ippremjata fl-Opra Lyrika ta’ Chicago fl-24 ta ’Frar 2015, mas-soprana Amanda Majeski bħala Marta. Die Passagierin ġie mtella mill-Opra ta’ Frankfurt f’Marzu 2015 immexxija flimkien ma’ Leo Hussain.
Għażla ta 'xogħlijiet minn Posmysz, ippubblikati bil-Pollakk, jinkludu:
Forza tal-Ajru tal-Armata tal-Ħelsien tal-Poplu
Il -Forza tal-Ajru tal-Armata tal-Ħelsien tal-Poplu ( PLAAF ; Ċiniż :中国人民解放军空军; pinyin : Zhōngguó Rénmín Jiěfàngjūn Kōngjūn ), magħrufa wkoll bħala l -Forza tal -Ajru Ċiniża (中国人民解放军空军), jew is-servizz tal- Poplu军庰曺空冩庺空fergħa tal- Armata tal-Ħelsien tal-Poplu , il -forzi armati regolari tar- Repubblika Popolari taċ-Ċina. Il-PLAAF ġie stabbilit uffiċjalment fil-11 ta' Novembru 1949 u huwa magħmul minn ħames fergħat: l-avjazzjoni, id-difiża tal-ajru bbażata fuq l-art., radar , Airborne Corps u elementi oħra ta 'appoġġ. [5]
Marte (pjaneta)
thumb|right|Meta jkun viżibbli bil-lejl, Marte, għandu lewn ħamrani u minħabba f'hekk huwa magħruf ukoll bħala l-Pjaneta l-Aħmar.
''Dan l-artiklu huwa dwar il-pjaneta Marte. Għall-figura storika Rumana mur Marte (mitoloġija). Għal tifsiriet oħrajn mur Marte.''
Marte jinstab iżjed 'l bogħod mix-Xemx milli hija l-Art tagħna, u huwa biss nofs id-daqs tagħha b'densità tixbaħ lil dik tal-Qamar. Dan juri li l-qalba tal-ħadid ta' Marte għandha volum proporzjonalment iżgħar meta imqabbla ma' dawk tal-pjaneti terrestri l-oħrajn. Marte għandha kamp manjetiku dgħajjef, iżda xi riċerki juru li xi darba dan il-pjaneta kellu wieħeda qawwi mhux ħażin. L-assi tar-rotazzjoni ta' Marte huwa mxeqleb ftit biss iżjed min dak ta' l-Art. Marte jorbita madwar ix-Xemx bħall-Art u jesperjenza staġuni simili wkoll bħalha, għalkemm ix-xtiewi fin-nofsinhar tal-pjaneta huma iksaħ u itwal minn dawk tat-tramuntana.
Struttura u kompożizzjoni
L-atmosfera hi rqiqa u komposta primarjament minn diossidu tal-karbonju. Il-pressa atmosferika hija biss 1% ta' dik tal-Art; jista' jkun li fl-imgħoddi kienet ikbar iżda l-gravità dgħajfa ta' Marte tfisser li diffiċli għalih li jżomm atmosfera densa.
Billi l-atmosfera mhix wiesgħa biżżejjed ma tista' żżomm l-ebda tip ta' effett serra li żżomm il-pjaneta sħun, għalhekk it-temperatura matul il-jum rarament titla' iżjed minn 273K (0º C/32º F) u bil-lejl tinżel bil-wisq inqas!
Għamlet Wiċċ Marte
Kien xi darba emnut li fuq dan il-korp ċelesti kien hemm xi tip ta' ħajja intelliġenti--ħlejqiet li jissieltu kontra it-tmiem tal-pjaneta tagħhom billi jibnu digi u kanali tal-ilma biex jipprovduh fejn kien nieqes u jsaqqu l-artijiet nixfa. Marte huwa niexef imma l-ebda evidenza ta' ħajja ma' nstabet-- il-kanali kienu biss illużjonijiet tas-sistemi foqra li kienu jintużaw għall-osservazzjoni.
thumb|left|300px|Olympus Mons huwa l-ikbar vulkan fis-Sistema Solari, jogħla għal tliet darbiet itwal mill-Everest u mill-wisgħa jestendi daqs l-istat ta' l-[[Arizona tal-Istati Uniti.]] Il-krateri ta' Marte huma bil-wisq differenti minn dawk tal-Qamar, il-materjal misjub ħdejhom jissuġġerixxi li xi darba kien hemm ilma jew silġ fuq wiċċ il-pjaneta; għamliet oħra bħal widien li jixbħu xmajjar imnixxfa, ukoll iħassbu fi preżenza imgħoddija ta' ilma ġieri fuq Marte. Fl-1998 Mars Global Surveyor interċetta livelli għoljin ta' amatite, minerali li normalment jiġi prodott minn ilma, li fih ammont sostanzjali ta' ħadid, msaħħan minn attività vulkanika!
Fuq Marte jinsab l-ikbar vulkan tas-Sistema Solari, l-Olympus Mons, li jogħola sa' 27 km (17-il mil)--iktar minn tliet darbiet daqs l-Everest.
Il-Pjaneta l-aħmar
Marte huwa tassew aħmar, il-lewn huwa ikkawżat mill-ossidu tal-ħadid, simili tas-sadid, li jgħatti l-parti l-kbira tal-pjaneta. Ħafna drabi tempesti tar-riħ jaħkmu wiċċ il-pjaneta kollu. Wisq probabbli dawn it-tempesti huma ikkaġunati mit-tibdil fl-atmosfera fuq l-istrati tas-silġ polari u dik ta' fuq il-blat: li huwa iktar sħun. Partiċelli tat-trab fl-arja jikkawżaw dik l-għamla ħamranija fl-atmosfera tal-pjaneta.