cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mammiferu
Graviportali
Bosta speċi ta' mammiferi minn ordnijiet differeneti kisbu piż u daqs enormi (eż. l-iljunfanti, l-ippopotami u r-rinoċerontijiet). Dawn il-mammiferi, ikkonverġew kollha kemm huma għal tip ta' mixi tqil u goff, lokomozzjoni speċjalizzata magħrufa bħala lokomozzjoni graviportali. F' dawn l-ispeċi ma kienx hemm tnaqqis fin-numru tas-swaba u dawn qegħdin mifruxin f' ċirku madwar il-fus tar-riġel bħal pedestal ta' kolonna u dankollu għas-support massimu u totali.
Massimiljanu Kolbe
Jagħti ħajtu għal priġunier ieħor
Jirrakonta wieħed mill-gwardji tal-kamp, Borgoviec: “Mitluf fit-talb, newwel driegħu lill-bojja. Jien ma flaħtx u tlaqt 'il barra. Mort lura iktar tard u sibtu hemm bilqiegħda, mistrieħ mal-ħajt u rasu mmejla lejn ix-xellug. Għajnejh miftuħa beraħ iħarsu ‘l fuq”.
Iddikjarat qaddis
Fis-17 t’Ottubru 1971, Massimiljan Kolbe ġie ddikjarat Beatu minn Papa Pawlu VI.
Mammiferu
Akkwatika jew fl-ilma
Fil-klassi Mammalia hemm bosta speċi li huma totalment jew semi-akkwatiċi. L-ordni Sirenja (li jiġbor fiħ il-baqar tal-baħar, speċi erbivori jew mammiferi li jieklu l-pjanti), l-ordni Ċetaċea (li jiġbor fiħ il-balieni, d-dniefel u l-foċeni, speċi karnivori) u l-lontra tal-baħar jew kif tissejjaħ ukoll ottarja tal-baħar (speċi b' dieta bbażata fuq ħut u invertebrati tal-baħar li tagħmel parti mill-ordni Karnivora) huma 3 gruppi totalment akkwatiċi u huma dippendenti għal-ambjent tal-ilma kemm għal-support mekkaniku kif ukoll għall-insulazzjoni termali tul l-istadji kollha ta' ħajjithom saħħansitra anke waqt it-twelied tal-frieħ.
Massimiljanu Kolbe
Iddikjarat qaddis
Fl-10 ta’ Ottubru 1982, il-Papa Ġwanni Pawlu II iddikjarah Qaddis u Martri tal-imħabba u “patrun ta' dan is-seklu diffiċli”, għax “imħabba akbar minn din m'hemmx, milli wieħed jagħti hajtu għal ħbiebu”.
Mammiferu
Akkwatika jew fl-ilma
Filwaqt li uħud mill-ispeċi semi-akkwatiċi (eż. il-lontri, il-griedem ta' geddumhom twil tal-ilma u l-far tal-misk tal-ilma), baqgħu simili ħafna tal-ispeċi terrestri li huma relatati fil-qrib tagħhom, l-ispeċi semi-akkwatiċi tal-familji Odobenidae (morsa jew walrus), Otariidae(bumerini tal-widnejn) u Phocidae (bumerini ta' veru), kellhom bidla morfoloġika radikali tant li jitilgħu lura fuq l-art għal żmien qasir tan-ngħamra u għat-twelied u t-trobbija tal-frieħ.
Grazzi għall-ispinta statika li joffri l-ilma, l-baleni evolvew fl-akbar mammiferi u fl-akbar annimali li qatt eżistew fuq wiċċ id-dinja.
Ajrubatika jew fl-ajru
thumb|right|200px|Il-farfett il-lejl [[Corynorhinus townsendii waqt titjira]]
Tajran
L-uniċi mammiferi li ġie osservat fihom it-tajran ta' veru, huma l-ispeċi kollha tal-ordni Kiroptera, li huwa maqsum f' 2 sottordijiet; il-Mikrokiroptera li jilqa fih il-biċċa l-kbira tal-ispeċi (madwar 80%) li jissejjħu friefet il-lejl u l-Megakiroptera li jilqa fih il-kumplament tal-ispeċi li jissejjħu volpijiet li jtiru jew volpijiet tal-ajru. L-ordni Kiroptera huwa wieħed mill-aktar ta' suċċess u jinkludi fih madwar 20% (kważi 1 minn kull 5 mammiferi) tal-ispeċi tal-klassi Mammalia.
Dieta
thumb|right|200px|It-[[Tigra Panthera tigris eżempju ċar ta' mammiferu karnivoru]] Biex tinżamm it-temperatura tal-ġisem il-ħin kollu għolja f' termini ta' enerġija din tiġi għalja, b' hekk il-mammiferi għandhom bżonn dieta nutrijenti u abbundanti. Filwaqt li l-ewwel mammiferi kienu probabilment predaturi, minn dak iż-żmien 'l hawn ħafna speċi biex jissodisfaw il-bżonnijiet dietetiċi tagħhom adattaw ruħhom f' modi differenti. Uħud jieklu annimali oħra u din tissejjaħ dieta karnivora li tinkludi fija id-dieta insettivora. Mammiferi oħrajn, 'l hekk imsejjħa erbivori, jieklu il-pjanti. Din id-dieta erbivora tinkludi fija sottotipi ta' dieti speċjalizzati bħal pereżempju dik frottivora (annimali li jieklu l-frott) u dik folivora (annimali li jieklu l-weraq). Il-mammiferi omnivori huma l-ispeċi kollha li kapaċi jieklu t-2 li huma kemm annimali oħrajn kif ukoll pjanti.
Il-mammiferi karnivori għandhom apparat diġestiv sempliċi, dan għaliex il-proteini, il-lipidi u l-minerali misjuba fil-laħam f' termini ta' diġestjoni ma għandhom bżonn xejn speċjali. Minn naħa 'l oħra l-pjanti, magħmula minn karbodrati kumplessi, bħaċ-ċellulosa. L-apparat diġestiv ta'l- erbivori b'hekk huwa mgħammar b' batteri li kapaċi jiffermentaw dawn is-sustanzi u b' hekk vijabli għad-diġestjoni. Dawn il-batteri jkunu miżmuma jew fi stonku maqsum f' ħafna kavitajiet jew f' musrana għamja kbira. Ġeneralment id-daqs tal-annimal huwa fattur li jiddetermina it-tip ta' dieta tal-ispeċi ikkonċernata. Peress li l-mammiferi żagħar għandhom proporzjon għolja ta' superfiċi li titlef is-sħana meta mqabla mal-volum li jiġġenera s-sħana, dawn għandhom tendenza li jkollhom bżonn kwantita kbira ta' enerġija u rata metabolika għolja ħafna.
Il-mammiferi li jiżnu bejn wieħed u ieħor anqas minn 500 gramma huma ġeneralment insettivori għax mhumiex kapaċi jittoleraw il-proċess tant bil-mod u kumpless ta' erbivoru. Minn naħa 'l oħra annimali akbar jiġġeneraw aktar sħana u tintilef ħafn' anqas faċilment, b' hekk dawn kapaċi jittoleraw jew proċess ta'kaċċa aktar moderata (dawk li jikkaċċaw fuq vertebrati akbar) jew proċċess ta' diġestjoni aktar bil-mod (dawk li għandhom dieta erbivora). Madankollu hemm ta' minn iżid, li l-mammiferi li jiżnu 'l fuq minn 500 gramma m' humiex kapaċi jaqbdu biżżejjed insetti matul is-sigħat li jkunu attivi biex isostnu lilhom infushom.
L-uniċi mammiferi insettivori kbar huma dawk li jikkaċċaw fuq kolonji enormi ta' insetti, bħal tan-nemel u t-termiti.
Storja tal-Evoluzzjoni tal-Mammiferi
thumb|right|250px|Il-kronoloġija evoluttiva tal-mammiferi. L-evoluzzjoni tal-mammiferi minn sinapsidi, magħarufin ukoll bħala rettili qieshom mammiferi, kien proċess gradwali li ħa bejn wieħed u ieħor 70 miljun sena, mil-Permjan nofsani sal-Ġurassiku nofsanu u sa nofs it-Trijassiku kien hemm ħafna speċi li fid-dehra kienu qieshom mammiferi. Ta' minn jinnota ukoll li s-sinapsidi m' humiex affattu rettili, iżda jagħmlu parti minn fergħa distinta tat-tetrapodi.
Stadji prinċipali fl-evoluzzjoni tal-Mammiferi
thumb|right|250px|l-istruttura oriġinali tal-kranju tas-sinapsidi għandha toqba waħda fuq in-naħa ta' wara ta' kull għajn, f' pożizzjoni kemxejn baxxa (f'din l-istampa qiegħda fil-baxx fuq il-lemin).
L-ewwel amnijoti apparentement dehru għall-ewwel darba tard fil-Karboniferu. Fi ftit miljuni ta' snien inħolqu 2 fergħat distinti u ferm importanti ta' amnijoti: is-sinapsidi, minn liema iddixxendew il-mammiferi u s-sawropsidi, minn liema iddixxendew il-gremxul, is-sriep, il-kukudrilli, d-dinosawri u l-għasafar. l-istruttura oriġinali tal-kranju tas-sinapsidi għandha toqba waħda fuq in-naħa ta' wara ta' kull għajn, f' pożizzjoni kemxejn fil-baxx.
Grupp wieħed partikolari ta' sinapsidi, il-pelikosawri, kienu l-aktar vertebrati komuni fuq wiċċ l-art fil-bidu tal-Permjan u l-grupp kien jinkludi fih l-akbar annimali terrestri ta' dak iż-żmien.
It-terapsidi ddixxendew mil-pelikosawri fil-Permjan nofsani madwar 250 miljun sena ilu, u dawn ħadu l-pożizzjoni ta' vertebrati terrestri dominanti. It-terapsidi kienu jiddistingwu ruħhom mil-pelikosawri b' diversi fattizzi fil-kranju u fix-xedaq, bħal tieqa temporali akbar u inċisivi li kienu tal-istess daqs. It-terapsidi għaddew minn serje twila ta' stadji, minn dawk l-ispeċi tal-bidu li kienu jixbħu l-antenati tagħhom il-pelikosawri, għal dawk tal-aħħar li kienu s-sinodonti tat-Trijassiku, li uħud minn dawn huma simili ferm tal-mammiferi:
L-Estinzjoni tal-Permjan u t-Trijassiku temmet id-dominanza tat-terapsidi u kmieni fit-Trijassiku in-niċeċ kollha tal-annimali terrestri ta' daqs medju għal dawk kbar ġew meħuda mill-arkosawri, li kienu l-anntenati tal-kukudrilli, pterosawri, dinosawri u tal-għasafar. Wara din il' "bidla Trijassika" is-sinodonti u d-dixxendenti tagħhom setgħu jgħixu biss primarjament fi ftit niċeċ bħala annimali insettivori ta' daqs żgħir u notturni (attivi prinċimalment matul il-lejl). Filfatt jista jagħti l-każ li dan kollu għen biex tkun aċċelerata l-evoluzjoni tal-mammiferi (eż., is-sinodonti li ssopravivew u d-dixxendenti tagħhom kellhom jevolvu lejn l-endotermija dan għaliex id-daqs żghir tagħhom kien jitlef is-sħana malajr speċjalment huma li kienu attivi prinċipalment matul il-lejl).
L-ewwel mammfieri ta' veru dehru għall-ewwel darba kmieni fil-Ġurassiku, aktar minn 70 miljun sena wara id-dehra tal-ewwel terapsidi u bejn wieħed u ieħor 30 miljun sena wara l-ewwel speċi tal-grupp bla rank tal-Mammaliaformes. Ħadrokodjum jidher biċ-ċar li kien f' nofs it-transizzjoni lejn stat ta' mammiferu ta' veru u nfatti dan kien mgħammar bil-ġog tax-xedaq bħal tal-mammiferi (magħmul mid-dentarja u l-għadam skwamosali, iżda hemm dibattiti għaddejjin fuq jekk il-widna nofsanija hijiex kompletament bħal tal-mammiferi).
Tejnolofos (Teinolophos) li huwa L-ewwel monotremat magħruf xjentifikament, kien jgħix madwar 123 miljun sena ilu fl-Awstralja. Hemm probabilita li uħud mill-fattizzi tal-monotremati ġew immwirta mill-amnijoti oriġinali: Għad-differenza ta' mammiferi oħrajn, il-monotremati nisa ma għandhomx bżieżel u jisqu liż-żagħar tagħhom billi fil-veru sens tal-kelma "jorgħqu" l-ħalib minn irqajja fuq iż-żaqq.
L-eqdem marsupjal magħruf xjentifikament huwa Sinodelfis (Sinodelphys) li kien misjub f' ġebla sedimentarja ta' żmien il-Kretaċeju ta' madwar 125 miljun sena ilu, fil-Provinċa ta' Liaoning fil-Grigall taċ-Ċina. Il-fossilu instab kważi komplut b' troffof tax-xagħar u stampar tat-tessut organiku artab. thumb|right|250px|[[Eomaja|Eomaia scansoria, l-eqdem plaċentat magħruf xjentifikament.]] L-Ewterjani ("bhejjem ta' veru") huma kollha plaċentati, iżda l-għeqdem ewterjan magħruf, Eomaja (Eomaia), li kien misjub madwar 125 miljun sena ilu, fiċ-Ċina ukoll, għandu uħud mil-fattizzi jibħu jew qieshom aktar bħal dawk tal-marsupkali (il-metaterjani ħajjin): :
Sfortunatament għadu mhux ċert meta il-mammiferi plaċentati evolvew - l-għeqdem fossilu plaċentat magħruf u ndisputibli ġej minn kmieni fil-Paleoċen, wara l-estinzjoni tad-dinosawri.
Il-mammiferi u l-kważi-mammiferi espandew u nfirxu l' barra min-niċċa ta' insettivori notturni minn nofs il-Ġurassiku l' quddiem, pereżempju Kastorokawda (Castorocauda) kellu adattazzjonijiet għall-għawm, għat-tħaffir u għal-qbid tal-ħut.
Tradizzjonalment kien maħsub li fiċ-Ċenożojku wara l-estinzjoni tad-dinosawri, l-mammiferi kienu ħadu lura in-niċeċ ekoloġiċi tal-annimali medji u kbar, iżda wara dan iddersifikaw vera malajr, (eż., l-għeqdem speċi ta' farfett il-lejl magħruf xjentifikament huwa ta' madwar 50 miljun sena ilu, dan 15-il miljun sena biss wara l-estinzjoni tad-dinosawru~dinosawri.
Minn naħa l' oħra studji reċenti fil-filoġenetika molekolari indikaw li l-biċċa l-kbira tal-ordnijiet tal-plaċentati infirdu bejn 100 u 85 miljun sena ilu, iżda urew ukoll li l-familji moderni dehru għal-ewwel darba bejn tard fl-Eoċen u kmieni fil-Mijoċen. Il-paleontoloġisti pero objettaw li 'l ebda foddilu tal-plaċentati ma nstab qabel it-tmiem tal-Kretaċju.
Matul iċ-Ċenożojku tfaċċaw ħafna gruppi ta' mammiferi li kienu ħafna akbar mill-eqreb ekkwivalenti moderni, iżda 'l ebda speċi minnhom ma kienet tlaħħaq jew tqarreb id-daqs tal-akbar dinosawru li kellhom l-istess jew tipi ta' dieti simili.
L-Ewwel apparenza tal-fattizzi tipiċi tal-Mammiferi
Il-fossili ta' Ħadrokodjum (Hadrocodium), liema huma ddatati bħala minn kmieni fil-Ġurassiku, jipprovdu l-ewwel evidenza ċara ta' ġogi kompletament żviluppati bħal dawk tal-mammiferi ta' veru.
Ġie ssuġġerit ukoll li l-funżjoni oriġinali tal-lattazzjoni (il-produzzjoni tal-ħalib) kienet oriġinat biex jinżamm il-bajd niedi u ħafna minn dan l-argument huwa bbażat fuq il-monotremati (il-mammiferi li jbidu l-bajd).:
L-ewwel evidenza ċara ta' xagħar, suf, fer jew pil hija visibli fil-fossili ta' Kastorokawda (Castorocauda), minn ta' madwar 164miljun sena ilu mil-Ġurassiku nofsani. Mill-1955 il' quddiem ix-xjentisiti bdew jinterpretaw il-foramina (il-passaġġi) fil-maxillae (ix-xedaq ta' fuq) u l-premaxillae (għadmiet żagħar fuq il' quddiem tal-maxillae) fis-sinodonti bħala passaġġi minn fejn jgħaddu l-kanali tad-demm u n-nervituri tal-vibrissae (il-mustaċċi) u b' hekk issuġġerew li din hija evidenza ta' xagħar suf, fer u pil. Iżda il-foramina ma' turix neċċessarjament il-preżenza ta' vibrissae - pereżempju il-gremxula moderna Tupinambis għandha foramina kważi identika jew l-istess bħal dik misjuba fil-fossilu tas-sinodont mhux mammiferu Trinaksodon (Thrinaxodon).
L-evoluzzjoni tas-saqajn dritti taħt il-ġisem fil-mammiferi m' hijiex kompluta u fil-monotremati kemm f' dawk fossili kif ukoll f' dawk ħajjin is-saqajn għadhom miftuħin il' barra. Fil-fatt uħud mix-xjentisti jaħsbu li l-pożizzjoni jew il-qagħda parasaġittali tas-sieq hija sinapomorfija (karatteristika li tingħaraf) tal-mammiferi fil-grupp Boreosphenida, li jagħmlu parti minnhu t-terjani u b' hekk jinkludi fih l-aħħar antenat komuni tal-marsupjali u l-plaċentati moderni, dan kollu jfisser li l-mammiferi kollha ta' qabel dan l-antenat kienu magħmra b' saqajn miftuħin. Sinodelfis (Sinodelphys) li huwa l-eqdem metaterjan jew marsupjial magħruf u Eomaja (Eomaia) li huwa l-eqdem ewterjan jew plaċentat magħruf kienu jgħixu madwar 125 miljun sena ilu, b' hekk huwa magħruf li s-saqajn dritti taħt il-ġisem fil-mammiferi żgur ġew evoluti minn qabel.
Klassifikazzjoni
thumb|300px|right|Aktar minn 70% tal-ispeċi mammiferi jagħmlu parti mill-[[ordnijiet Rodentia (blu), Chiroptera (aħmar) u Soricomorpha (isfar)]]
Il-"Principles of Classification and a Classification of Mammals" (AMNH Bulletin v. 85, 1945) ta' George Gaylord Simpson kien is-sorsi oriġinali tat-tassonomija lis-segwi hawn taħt.
Simpson firex is-sistematika tal-oriġini tal-mammiferi u rrelazzjonijiet li kienu universalment mgħalma sa l-aħħar tas-seklu 20. Mil-klassifikazzjoni ta' Simpson, ir-rekord paleontoloġiku ġie rikalibrat u fis-snien ta' wara kien hemm ħafna dibattitu u progress fejn issaħħaħ l-argument li kien jikkonċerna it-teorija tas-sistematazzjoni infisha mil-qiegħ, parzjalment bid-dħul tal-kunċett il-ġdid tal-kladistika.
Għalkemm ir-riċerka gradwalment għamlet il-klassifikazzjoni ta' Simpson antikwata, din baqat 'l eqreb xogħol ta' klassifikazzjoni uffiċjali tal-mammiferi.
Klassifikazzjoni fit-Testi tal-Kotba Standardizzati
Din hija s-sistema ta' klassifikazzjoni standardizzata li ġiet adottata fit-testi tal-kotba tal-mammoloġija fl-iskejjel. It-tassonomija t' hawn taħt tal-mammiferi estanti u ta' dawk estinti reċentement hija ta' Vaughan et al. (2000).
Klassifikazzjoni ta' McKenna/Bell
Fl-1997, il-mammiferi ġew riveduti komprensivament minn Malcolm C. McKenna u Susan K. Bell. Dan ix-xogħol irrisulta fil-Klassifikazzjoni McKenna/Bell "McKenna/Bell classification".
Il-McKenna and Bell, Classification of Mammals: Above the species level, (1997) hija 'l aktar biċċa xogħol komprensiva sa llum il-ġurnata fuq is-sistematika, r-relazzjonijiet u l-okkorrenza tat-taksa tal-mammiferi kollha estinti u estanti, 'l isfel sar-rank jew livell ta' ġeneru. Il-klassifikazzjoni l-ġdida ta' McKenna/Bell ġiet aċċettata malajr mil-paleontoloġisti. L-awturi jaħdmu flimkien bħala paleontoloġisti fl-American Museum of Natural History f' New York. McKenna wiret il-proġett minn Simpson u flimkien ma Bell, bena sistema ġerarkika kompletament aġġarnata li tkopri kemm taksa estanti (ħajjin) kif ukoll estinti li tirrifletti il-ġenealoġija storika tal-klassi Mammalia.
Il-ġerarkija McKenna/Bell telenka it-termini kollha użati għal gruppi tal-mammiferi fuq il-livell ta' speċi u tinkludi mammiferi estinti kif ukoll gruppi moderni u tintroduċi distinzjonijiet bħal leġjuni u sottoleġjuni (rankijiet li jaqgħu bejn il-klassijiet u l-ordnijiet]]) li ħafna drabi jitħallew barra minn dawk mhux profesjonisti.
Ir-riklassifikazzjoni tifforma kemm rekord komprensiv kif ukoll awtoritativ tal-ismijiet u l-klassifikazzjonijiet approvati u lista tal-ismijiet invalidi.
Il-Gruppi estinti huma rrappreżentati bis-sinjal (†).
Klassifikazzjoni Molekulari tal-Mammiferi Plaċentati
Dawn l-aħħar snin, studji molekulari bbażati fuq analiżi tad-DNA issuġġerew relazzjonijiet ġodda bejn il-familji fil-klassi tal-mammiferi. Il-biċċa l-kbira ta' dawn tas-sejbiet ġew imsaħħa mid-dejta presenti/assenti tar-Retrotranspożju. L-aktar sistemi ta' klassifikazzjoni reċenti bbażati fuq studji molekulari pproponew 4 gruppi jew insla ta' mammiferi plaċentati. L-arloġġi molekulari issuġġerew li dawn il-kladi nfirdu minn antenati komuni kmieni fil-Kretaċju, iżda fossili biex isaħħu din l-ipotesi ma' nstabux, biss ta' minn jgħid ukoll li dawn is-sejbiet molekulari huma konsistenti maż-żuġeografija:
Following molecular DNA sequence analyses, the first divergence was that of the Afrotheria 110–100 million years ago. The Afrotheria proceeded to evolve and diversify in the isolation of the African-Arabian continent. The Xenarthra, isolated in South America, diverged from the Boreoeutheria approximately 100–95 million years ago. According to an alternative view, the Xenarthra has the Afrotheria as closest allies, forming the Atlantogenata as sistergroup to Boreoeutheria. The Boreoeutheria split into the Laurasiatheria and Euarchontoglires between 95 and 85 mya; both of these groups evolved on the northern continent of Laurasia. After tens of millions of years of relative isolation, Africa-Arabia collided with Eurasia, exchanging Afrotheria and Boreoeutheria. The formation of the Isthmus of Panama linked South America and North America, which facilitated the exchange of mammal species in the Great American Interchange. The traditional view that no placental mammals reached Australasia until about 5 million years ago when bats and murine rodents arrived has been challenged by recent evidence and may need to be reassessed. These molecular results are still controversial because they are not reflected by morphological data, and thus not accepted by many systematists. Further there is some indication from Retrotransposon presence/absence data that the traditional Epitheria hypothesis, suggesting Xenarthra as the first divergence, might be true.
Sistema ta' klassifikazzjoni użata f'artikli relatati
Din ta' hawn taħt hija is-sistema ta' klassifikazzjoni li ġiet adottata għal użu f'artikli relatati.
Aħmar
L-Aħmar hu wieħed mill-kuluri tal-ispettru li hu perċepit mill-għajn uman. Għandu frekwenza minuri u, konsegwentament, għandu tul tal-mewġa ikbar mill-kuluri l-oħra viżibbli (bejn 630 u 760 nanometri).
Hu wieħed mit-tliet kuluri primarji li miegħu jiżdiedu l-kuluri, fejn il-kulur komplementarju hu l-aħdar. Fil-passat kien ikkunsidrat ukoll bħala kulur primarju sottrattiv, waqt li l-kulur użat fl-istampar modern hu l-maġenta.
Fil-psikoloġija tal-kulur umana, l-aħmar hu assoċċjat mas-sħana, l-enerġija u d-demm, u emozzjonijiet li jaġitaw lid-demm, fosthom ir-rabja, il-passjoni, u l-imħabba.
Arnold Cassola
Bijografija
Għallem fl-Università ta' Katanja (1981–83) u La Sapienza ta' Ruma (1983–88).
Fl-1999 ġie elett Segretarju Ġenerali tal-Partit Aħdar Ewropew. Bejn l-2008 u l-2009, u l-2013 u l-2017 kien ċermen tal-Alternattiva Demokratika. Fl-2004, il-Partit ippreżentah bħala kandidat għall-Parlament Ewropew fejn kiseb riżultat tajjeb ta' 9.3% tal-ewwel preferenzi. Dan iżda ma kienx biżżejjed biex jiġi elett bħala Membru tal-Parlament Ewropew.
Serva ukoll għal xi żmien bħala Membru Parlamentari fil-Kamra tad-Deputati mal-Verdi.
Fl-2003 ġie onorat mir-Repubblika Taljana bl-unur Cavaliere della Repubblica Italiana għall-ħidma kulturali u r-relazzjonijiet bejn l-Italja u Malta.
Huwa awtur ta' diversi kotba fuq l-istorja, l-letteratura u l-kultura Maltija kif ukoll kotba fuq il-politika ekoloġista f'Malta u fl-Ewropa, flimkien ma' diversi artikli akkademiċi.
Karmni Grima
Karmni Grima (2 ta’ Frar 1838-25 ta’ Frar 1922) kienet bidwija Maltija, li kellha esperjenza reliġjuża mistika, li wasslet biex tinbena l-knisja tal-Madonna ta’ Ta’ Pinu.
Karmni Grima twieldet fir-raħal tal-Għarb f’Għawdex, il-gżira li tagħmel parti minn Malta. Il-ġenituri tagħha, Tumas u Antonia (née Apap) kienu ħaddiema foqra li jaħdmu fl-għelieqi li jinsabu fl-għoljiet tal- Ghammar. Kuljum, wara li kienet tisma' quddiesa, f' kappella żgħira ddedikata lill-Beata Verġni Marija, Karmni skienet tmur taħdem fl-għelieqi.
Fit- 22 ta' Ġunju 1883 filwaqt li, bħas-soltu hi kienet għaddejja minn quddiem il-kappella żgħira, hi semgħet ‘vuċi misterjuża ssejjħilha: “Ejja... Ejja llum. Għal sena sħiħa, inti ma tkunx tista' terġa’ tiġi hawn”. Din il- ġrajja hija meqjusa bħala “L-iktar ġrajja notevoli fl-istorja tad-Djoċesi”[1] ta’ Għawdex. Karmni Grima, għalkemm imwerwra, obdiet u daħlet fil - kappella. Minn pittura ta ‘l-Assunzjoni tal-Beata Verġni Marijali kienet tinsab fil-kappella, Karmni tisma' vuċi tgħidilha: “Għid tlett Ave Marijiet ad unur tat-tliet ijiem li Jiena qgħadt fil-qabar.” Karmni Grima mardet, u setgħet bisstmur lura fil-kappella sena wara..
Danny Simpson
Daniel Peter "Danny" Simpson (twieled fl-4 ta' Jannar 1987) huwa plejer tal-futbol Ingliż li jilgħab bħala difensur lemini.
Manchester United
Imwieled f'Salford, Greater Manchester, Simpson lagħab għal Parkwydnn JFC f'Eccles bħala żagħżugħ qabel ma ngħaqad ma' Manchester United. Simpson iddebutta mat-tim tal-kbar tal-United, f'logħba ta' ħbiberija kontra t-tim mill-Afrika t'Isfel Kaizer Chiefs, fit-18 ta' Lulju 2006, partita li r-Reds rebħuha 1–0. Simpson qatta' l-ewwel nofs tal-istaġun 2006–07 taħt self mal-klabb Olandiż ta' Royal Antwerp u rritorna lejn Manchester United f'Jannar tal-2007. Suċċessivament, flimkien ma' sieħbu Jonny Evans, Simpson ġie msellef lill-klabb ta' Sunderland.
Simpson iffirma kuntratt ġdid ma' Manchester United f'Settembru tal-2007 li se jżommu mal-klabb sal-2010. Id-debutt kompetittiv tiegħu għal United wasal fis-26 ta' Settembru 2007 fit-telfa ta' 2–0 kontra Coventry City fil-Carling Cup, waqt li nhar is-6 ta' Ottubru 2007 wasal id-debutt fil-kampjonat Ingliż meta daħal fit-30 minuta għall-imweġġa' John O'Shea kontra Wigan Athletic. Kien hu li qassam għall-gowl ta' Wayne Rooney, li ssiġilla r-rebħa ta' 4–0. Fl-Ewropa, l-ewwel dehra tiegħu waslet fit-23 ta' Ottubru 2007, meta daħal bħala sostitut fit-80 minuta għal Ryan Giggs kontra Dynamo Kyiv.
Nhar il-21 ta' Marzu 2008, Simpson iffirma qbil ta' self ma' Ipswich Town. B'Gary Neville qrib li jirritorna lura fl-iskwadra, il-kowċ ta' United Alex Ferguson iddeċieda li kien fl-aħjar ta' Simpson li jikseb aktar opportunitajiet mal-ewwel tim, xi ħaġa aktarx diffiċli f'Old Trafford b'Gary Neville u Wes Brown quddiem Simpson fl-għażla tal-iskwadra.
Newcastle United
Hu kien figura importanti fil-promozzjoni ta' Newcastle lura għall-Premier League. Lejn tmiem l-istaġun weġġa' l-għaksa u kellu jitlef l-ewwel xahar tal-istaġun il-ġdid. Hu rritorna fir-rebħa ta' 2–1 kontra West Ham United, fejn ħa post James Perch fid-difiża. Il-prestazzjonijiet konvinċenti tiegħu wassluh biex ikompli jżomm postu fl-iskwadra.
Fi tmiem l-istaġun 2012–13, hu ġie rilaxxat minn Newcastle United.
Queens Park Rangers
Wara li tħalla jitlaq minn Newcastle United, Simpson iffirma kuntratt ta' tliet snin ma' Queens Park Rangers.
Sangiran
daqsminuri|263x263px|Replika tal-kranju ta' Sangiran 17. Sangiran huwa sit ta' skavi arkeoloġiċi f'Ġava, l-Indoneżja. Skont rapport tal-UNESCO tal-1995, "Sangiran huwa rikonoxxut mix-xjenzati bħala wieħed mill-iktar siti importanti fid-dinja għall-istudju tal-fossili tal-bniedem, u jikklassifika fuq l-istess livell ta' Zhoukoudian (iċ-Ċina), il-Lagi ta' Willandra (l-Awstralja), l-Irdum ta' Olduvai (it-Tanżanija), u Sterkfontein (l-Afrika t'Isfel), u iktar rikk fil-fdalijiet minn kwalunkwe wieħed minnhom".
Iż-żona għandha erja ta' madwar 56 km² (7 km bi 8 km) u tinsab f'Ġava Ċentrali, madwar 15-il kilometru fit-Tramuntana ta' Surakarta fil-wied tax-xmara Solo. Amministrattivament, is-sit ta' Sangiran huwa maqsum bejn żewġ unitajiet amministrattivi: Sragen (id-distretti ta' Gemolong, Kalijambe u Plupuh) u Karanganyar (id-distrett ta' Gondangrejo). Karatteristika importanti tas-sit hija l-ġeoloġija taż-żona. Oriġinarjament, miljuni ta' snin ilu nħolqot qisha koppla naturali permezz ta' movimenti tettoniċ. Imbagħad, din il-koppla ttieklet mill-elementi u esponiet saffi ta' depożiti fi ħdan il-koppla li huma rikki bi fdalijiet arkeoloġiċi. daqsminuri|Homo sapiens Ngrejeng (40,000 sena ilu)
Kronoloġija
Maż-żmien, wara x-xogħol inizjali ta' Dubois u ta' von Koenigswald f'Sangiran, studjużi oħra inkluż arkeologi Indoneżjani wettqu xi xogħol fis-sit. Fost l-istudjużi Indoneżjani kien hemm Teuku Jacob, Etty Indriati, Sartono, Fachroel Aziz, Harry Widianto, Yahdi Zaim, u Johan Arif.
Sit ta' Wirt Dinji
Is-Sit tal-Ewwel Bnedmin ta' Sangiran ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1996.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-kriterju (vi) "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".
Mużew ta' Sangiran
Il-mużew attwali u ċ-ċentru tal-viżitaturi għandhom tliet swali. L-ewwel sala fiha għadd ta' dijorami li jipprovdu tagħrif dwar il-bnedmin bikrin u l-annimali li kienu jeżistu fis-sit ta' Sangiran madwar miljun sena ilu. It-tieni sala, li hija iktar estensiva, fiha iktar materjal dettaljat dwar firxa wiesgħa ta' fossili li nstabu f'Sangiran u dwar l-istorja ta' esplorazzjoni tas-sit. It-tielet sala, bi preżentazzjoni separata, fiha dijorama kbira li tagħti veduta panoramika tas-sit kollu ta' Sangiran, b'vulkani bħal dak tal-Muntanja Lawu fl-isfond u l-ewwel bnedmin u l-annimali fuq quddiem, kif wieħed jimmaġina li seta' jkun is-sit madwar miljun sena ilu. Diversi preżentazzjoni f'din it-tielet sala jirreferu għax-xogħol tal-iskultur paleontoloġiku magħrufa internazzjonalment Elisabeth Daynes.
Aċċess
xellug|daqsminuri|255x255px|Darsa ta' Stegodon trigonocephalus. Wieħed jaċċessa l-mużew ta' Sangiran billi jivvjaġġa madwar 15-il kilometru fit-Tramuntana minn Surakarta tul it-triq prinċipali lejn ir-raħal ta' Purwodadi f'Ġava Ċentrali. Il-kisra lejn il-mużew, eżatt wara r-raħal żgħir ta' Kalioso, twassal għal triq imwittija li sserrep f'żona rurali relattivament fqira għal madwar erba' kilometri qabel ma wieħed jasal għat-triq qasira finali tad-dħul taċ-ċentru tal-viżitaturi fuq il-lemin. Jiddependi mit-traffiku tul it-triq traffikuża bejn Surakarta u Purwodadi, iżda bħala medja l-vjaġġ minn Surakarta jdum xi 45-60 minuta. Tul ir-rotta minn Surakarta għal Purwodadi l-karozzi tal-linja jgħaddu spiss u jwaqqfu lill-passiġġieri fil-kisra msemmija hawn fuq. Sewwieqa informali lokali tal-muturi li jagħmluha ta' sewwieqa tat-taksi għall-erba' kilometri li jkun għad fadal u jwasslu lill-viżitaturi sal-mużew għal ftit flus. Wieħed jista' jasal għall-mużew b'mod konvenjenti wkoll permezz tal-awtostrada bin-noll li taqsam minn naħa għall-oħra ta' Ġava. Il-mużew jiftaħ kuljum mit-08:00 ta' filgħodu sal-04:00 ta' waranofsinhar għajr nhar ta' Tnejn meta l-mużew ikun magħluq.
Problemi soċjali u oħrajn
L-iżvilupp tas-sit kumplessiv ta' Sangiran ma sarx mingħajr kontroversja. It-tħaffir mhux ikkontrollat u l-kummerċ illegali tal-fossili seħħew diversi drabi mill-ewwel skoperta tas-sit. Għal perjodu konsiderevoli, in-nies tal-villaġġi fl-inħawi kienu jħaffru għall-fossili u jbigħuhom lix-xerrejja lokali. Wara l-promulgazzjoni tal-Liġi Nazzjonali Nru 5 tal-1992 dwar l-oġġetti ta' wirt kulturali, beda jkun hemm kontrolli iktar rigorużi fuq dawn l-attivitajiet. Madankollu, xorta waħda baqgħu jsiru attivitajiet illegali xi kultant fis-snin reċenti. Fl-2010, pereżempju, ċittadin Amerikan li sostna li kien xjenzat ġie arrestat qrib Sangiran wara li nqabad jivvjaġġa fi trakk li kien fih 43 tip differenti ta' fossili f'kaxxi u fi xkejjer, b'valur stmat fis-suq ta' $2 miljun.
Iktar reċentement, kien hemm diskussjoni fil-mezzi tax-xandir Indoneżjani dwar il-mod kif l-iżvilupp tas-sit ta' Sangiran ma wassal l-ebda benefiċċju tanġibbli sinifikanti lill-komunitajiet rurali lokali.
Lista ta' timijiet nazzjonali tal-futbol tal-irġiel
Din hija l-lista tat-timijiet nazzjonali tal-futbol tal-irġiel fid-dinja.
Pajjiżi affiljati mal-FIFA
thumb|350px|Il-mappa tad-[[dinja bis-sitt konfederazzjonijiet]] Preżentament hemm 208 tim nazzjonali tal-futbol tal-irġiel li hu affiljat mal-Fédération Internationale de Football Association (FIFA), l-organizzazzjoni li tmexxi l-logħba tal-futbol, permezz tal-assoċċazzjonijiet rispettivi tagħhom. Il-membri huma eleġibbli li jieħdu sehem fit-Tazza tad-Dinja u l-logħbiet l-oħra bejn xulxin huma rikonoxxuti bħala partiti internazzjonali. Ibbażati skont ir-riżultati tal-partiti fuq il-perjodu tal-aħħar erba' snin, il-FIFA tippubblika kull xahar il-klassifika mondjali tal-FIFA, li tikkompara l-qawwa tat-timijiet nazzjonali.
Kull tim nazzjonali huwa affiljat f'wieħed mis-sitt konfederazzjoni, skont iż-żona kontinentali tiegħu:
Hawn taħt hawn il-lista tat-timijiet nazzjonali tal-futbol skont il-konfederazzjoni. Ftit mit-timijiet nazzjonali huma membri tal-konfederazzjoni, imma mhumiex magħqudin mal-FIFA. Hemm noti li juri jekk tim huwiex magħqud kemm mal-FIFA, kif ukoll informazzjoni jekk tim nazzjonali ħalliex konfederazzjoni biex ingħaqad ma' oħra.
AFC (Asja)
Minħabba l-kobor ġeografiku tal-Asja, l-AFC hija diviża f'ħames federazzjonijiet oħra:
1: Kienu membri tal-OFC (Ingħaqdu mal-AFC fl-2006). 2: Isem uffiċjali tat-tim nazzjoni tar-Repubblika taċ-Ċina (Tajwan); Membru tal-OFC mill-1975 sal-1989. 3: Ismijiet uffiċjali wżati mill-FIFA u l-AFC; l-ismijiet uffiċjali wżati mill-EAFF huma "Ħong Kong, Ċina" u "Makaw, Ċina". 3: L-Iran hu membru ta' żewġ sottofederazzjonijiet (WAFF u CESAFA).
NB: huma membri tal-EAFF, imma għandhom ukoll assoċjazzjoni mal-OFC.
CAF (Afrika)
Minħabba l-kobor ġeografiku tal-Afrika, il-CAF hija diviża f'sitt federazzjonijiet oħra:
1: Membru tal-CAF, imma mhux tal-FIFA. 2: Membru proviżorju tal-NF-Board.
CONCACAF (Amerika ta' Fuq u Ċentrali, u l-Karibew)
Il-federazzjoni tal-CONCACAF hi maqsuma fi tliet federazzjonijiet oħra:
1: Membri tal-CONCACAF, imma mhux tal-FIFA.
OFC (Oċeanja)
1: Membru tal-OFC, imma mhux tal-FIFA. 2: Membru proviżorju tal-NF-Board. 3: Il-Gżejjer Marjani ta' Fuq huma membri wkoll tal-EAFF. 4: Isem uffiċċjali tal-futbol tal-Polineżja Franċiża mill-1970.
UEFA (Ewropa)
1: Kien membru tal-AFC.
Fanal ta' Cordouan
daqsminuri|Il-Fanal ta' Cordouan Il-Fanal ta' Cordouan (pronunzja bil-Franċiż: [kɔʁdwɑ̃]) huwa fanal attiv li jinsab f'nofs ta' baħar seba' kilometri 'l bogħod mix-xatt, ħdejn il-bokka tal-estwarju ta' Gironde fi Franza. Il-fanal huwa għoli 67.5 metru (221 pied) u huwa l-għaxar "fanal tradizzjonali" l-iktar għoli fid-dinja.
Il-Fanal ta' Cordouan, il-"Patrijarka tal-Fanali", huwa l-eqdem fanal fi Franza, u l-kostruzzjoni tiegħu nbdiet fl-1584 u spiċċat fl-1611. Il-fanal ġie ddisinjat mill-arkitett ewlieni ta' Pariġi Louis de Foix, u huwa kapulavur Rinaxximentali, li ġie ispirat mill-mawżolej Rumani, u mill-palazzi, mill-katidrali, u mill-fortijiet tar-Rinaxximent. Tliet sulari tal-fanal ġew miżjuda fis-seklu 18.
Minħabba l-arkitettura Rinaxximentali straordinarja tal-fanal u x-xhieda tiegħu għall-iżvilupp tal-fanali, il-Fanal ta' Cordouan tniżżel bħala monument storiku fl-1862, u ġie rikonoxxut bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2021.
Storja
Torrijiet żgħar b'ħuġġieġa kienu jeżistu fuq il-gżejra mit-880 W.K., iżda l-ewwel struttura ta' fanal proprja ġiet imwettqa minn Edward il-Prinċep Iswed, peress li Guienne dak iż-żmien kienet provinċja Ingliża. Din l-ewwel struttura kienet għolja 16-il metru (52 pied), bi pjattaforma fuqha fejn il-ħatab kien jinżamm jaqbad f'ħuġġieġa, u kienet okkupata minn eremita reliġjuż. Il-vapuri li kienu jgħaddu minn ħdejha kien iħallsu żewġ groats (muniti Ingliżi antiki tal-fidda) – l-ewwel eżempju magħruf ta' miżati tal-fanali. Minbarra t-torri, fuq il-gżejra nbniet kappella żgħira. Sat-tieni nofs tas-seklu 16, it-torri kien beda jiġġarraf u l-periklu għan-navigazzjoni beda jhedded il-kummerċ tal-inbid ta' Bordeaux. Dan wassal għall-kostruzzjoni tal-Fanal ta' Cordouan fil-bixra attwali tiegħu.
Disinn
xellug|daqsminuri|Inċiżjoni ta' tpinġija ta' [[Claude Chastillon tat-torri oriġinali li tlesta fl-1611]] Bl-użu ta' blokok tal-ġebla tal-ġir maħduma, de Foix l-ewwel bena bażi tonda b'dijametru ta' 41 metru (135 pied) u għolja żewġ metri (tmien piedi) biex tilqa' għall-qilla tal-mewġ iħabbat. Fi ħdanha ħaffer ħofra ta' żewġ metri kwadru għall-ħżin tal-ilma u ta' provvisti oħra. Fuqha bena erba' sulari, bis-sular ta' fuq iżgħar minn ta' taħtu. Il-pjan terran kien jikkonsisti minn torri ġej għat-tond b'dijametu ta' 15-il metru (50 pied), b'appartamenti għal erba' għassiesa tal-fanali madwar il-ħajt ta' ġewwa tiegħu. Fin-nofs kien hemm daħla mżejna sew ta' żewġ metri kwadru u għolja 6.1 metri (20 pied). It-tieni sular kien l-Appartament tar-Re, u kien jikkonsisti minn kamra għat-tfassil tad-dokumentazzjoni, antikamra u għadd ta' armadji. It-tielet sular kien fih kappella b'koppla notevoli għas-sbuħija tal-mużajk tagħha. Fuq dan is-sular kien hemm il-lanterna sekondarja, u fuqha l-lanterna ewlenija stess. Din kienet għolja 60 metru (200 pied) 'il fuq mil-livell tal-baħar u kienet viżibbli sa 8–10 kilometri bogħod. Id-dawl oriġinali tal-lanterna kien jiġi mill-ħruq ta' laqx tal-ballut f'kontenitur tal-metall.
Fil-binja kollha, de Foix qies kemm it-tiżjin kif ukoll id-durabbiltà tal-binja, u fuq kull sular għamel sensiela ta' indurar, tinqix, entrati b'bibien bi ħnejjiet eleganti u statwi.
Tkabbir
L-ewwel lampi paraboliċi żdiedu fl-1782, iżda l-fanal dak iż-żmien kien f'kundizzjoni ħażina ħafna. Il-baħħara wkoll bdew jikkritikaw in-nuqqas tal-għoli tad-dawl. Għaldaqstant kienu meħtieġa rinnovazzjonijiet kbar u dawn twettqu mill-1782 sal-1789 mill-inġinier Joseph Teulère, li ssuġġerixxa li t-torri tal-fanal ta' 30 metru jiġi mkabbar mill-għoli, iżda fl-istess waqt il-pjan terran u ż-żewġ sulari jinżammu bl-istil ta' Lwiġi XVI. Is-sempliċità tas-sulari l-ġodda ħolqu kuntrast mar-rikkezza tas-sular ta' taħt, li baqgħu mżejnin bi stil Rinaxximentali. daqsminuri|Tpinġija arkitettonika tal-Fanal ta' Cordouan kif imkabbar fl-1790. Fl-1790, wara li l-fanal tkabbar għal għoli ta' 60 metru 'l fuq mill-ogħla marea, Teulère ħejja l-ewwel lampa parabolika ddur. Din kienet tikkonsisti minn lampi tat-tip Argand imdawra b'magna mibnija minn arloġġar f'Dieppe. Il-fjuwil kien taħlita ta' żejt tal-balieni, żejt taż-żebbuġa u żejt tal-lift.
L-ewwel sistema ta' lenti tat-tip Fresnel li kienet iddur, ivvintata minn Augustin-Jean Fresnel, ġiet installata fil-Fanal ta' Cordouan fl-1823. Tliet ftejjel konċentriċi tal-lampa, fornuti biż-żejt tal-lift permezz ta' pompa tal-ġbid u tal-forza, tpoġġew fil-pjan fokali tal-apparat.
Il-fanal ġie rrestawrat fl-1855 u sar monument storiku fl-1862, fl-istess żmien bħall-Katidral ta' Notre-Dame f'Pariġi. Il-lenti Fresnel oriġinali ġiet sostitwita bil-lenti attwali fl-1854.
Id-dawl ġie kkonvertit għall-gass tal-pitrolju fl-1907 u għall-elettriku fl-1948, meta ntużat lampa ta' 6,000 W. Il-lampa ġiet sostitwita b'lampa tal-ksenon ta' 450 W fl-1984 iżda din is-sostituzzjoni ma rnexxietx, u tliet snin wara ġiet installata lampa aloġena. Il-fanal ġie awtomatizzat għalkollox fl-2006, għalkemm l-għassiesa tal-fanal għadhom jiġu impjegati. Tabilħaqq, għad-differenza ta' fanali oħra, iż-żamma kontinwa tal-Fanal ta' Cordouan ġiet meqjusa bħala xi ħaġa neċessarja biex dan il-fanal tassew antik u storiku jiġi ppreservat, kif ukoll biex jiggwidaw lill-viżitaturi. L-aħħar żewġ għassiesa "tradizzjonali" impjegati mill-Istat spiċċaw fl-2012 u ġew sostitwiti minn membri tal-assoċjazzjoni lokali SMIDDEST. Għalhekk, il-Fanal ta' Cordouan huwa l-aħħar fanal abitat fi Franza, wara li l-aħħar għassies tal-Fanal tal-Kap Fréhel waqaf jaħdem hemm f'Awwissu 2019. xellug|daqsminuri|Il-lanterna attwali tal-Fanal ta' Cordouan
Sit ta' Wirt Dinji
Il-Fanal ta' Cordouan ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2021.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (i) "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; u l-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".
Pelé
Edson Arantes do Nascimento (twieled fit-23 ta' Ottubru 1940 – miet fid-29 ta' Diċembru 2022), magħruf bħala Pelé, kien plejer tal-futbol Brażiljan li kien jilgħab bħala attakkant. Ikkunsidrat bħala wieħed mill-aqwa fl-istorja u rikonoxxut bħala "l-aqwa" mill-organizzazzjoni tal-FIFA, hu kien fost l-aktar figuri sportivi ta' suċċess u ta' popolarità fis-seklu 20. Fl-1999 ġie mniżżel bħala l-Atleta tas-Seklu mill-Kumitat Olimpiku Internazzjonali u inkluż fil-lista tal-mitt persuna importanti tas-seklu 20 mir-rivista Time. Ir-rekord tiegħu ta' 1,279 gowl f'1,363 logħba, inklużi logħbiet ta' ħbiberija, huwa rikonoxxut mill-Guinness World Record.
L-ewwel snin
thumb|xellug|upright=1.3|Pelé għandu triq imsemmija għalih f'belt twelid ta' Três Corações, f'Minas Gerais. F'pjazza fil-belt hemm ukoll statwa prominenti tal-istess Pelé. Pelé twieled bħala Edson Arantes do Nascimento fit-23 ta' Ottubru 1940 fi Três Corações, fl-istat ta' Minas Gerais, iben il-plejer tal-futbol ta' Fluminense Dondinho (imwieled João Ramos do Nascimento) u Celeste Arantes. Hu kien l-ikbar fost żewġt aħwa u kien imsemmi wara l-inventur Amerikan Thomas Edison. Il-ġenituri ddeċidew li jneħħu l-"i" minn ismu u jgħajtulu "Edson", però ħafna dokumenti uffiċjali juruh imniżżel bħala "Edison" minflok "Edson" minħabba żball fiċ-ċertifikat tat-twelid. Hu rċieva l-laqam "Pelé" fiż-żmien l-iskola minħabba kif kif ilissen isem il-plejer favorit tiegħu, Bilé, gowler ta' Vasco da Gama. Fl-awtobijografija tiegħu, Pelé jistqarr li ma kellu l-ebda idea x'ifisser l-isem u lanqas ħbiebu antiki.
Pelé trabba fil-povertà f'Bauru, fl-istat ta' São Paulo. Hu kien idaħħal xi ħaġa tal-flus billi jaħdem fi ħwienet tat-te. Missieru kien li introduċieh għal-logħba, għalkemm ma kellux biex jixtri ballun proprju u għalhekk kien jispiċċa jilgħab b'kalzetta mimlija gazzetti. Fit-tfulija tiegħu lagħab ma' diversi klabbs tad-dilettanti, fosthom Sete de Setembro, Canto do Rio, São Paulinho u Ameriquinha. Pelé mexxa wkoll lit-tim ta' Bauru Athletic Club (taħt il-gwida ta' Waldemar de Brito) biex jirbaħ żewġ kampjonati taż-żgħar tal-istat ta' São Paulo.
Fiż-żgħożija tiegħu kien involut ukoll ma' tim tal-futbol indoor imsejjaħ Radium, f'dixxiplina li kienet għadha fil-bidu tal-popolarità tagħha f'Bauru. Skont Pelé, l-esperjenza tiegħu fil-futbol indoor ippreżentat sfidi differenti kkumparata mal-futbol fuq il-ħaxix hekk kif il-plejers kellhom jaħsbuha aktar mal-ewwel minħabba li kulħadd hu qrib xulxin fil-grawnd. Pelé semma wkoll il-futsal bħala dixxiplina li għenitu jitjieb fil-logħba, fejn fost oħrajn ħallietu jilgħab kontra persuni adulti meta hu kien għadu biss erbatax-il sena. F'waħda mill-kompetizzjonijiet, għall-bidu kien meqjus bħala żgħir wisq biex jipparteċipa, però spiċċa l-aqwa skorer b'erbatax jew ħmistax-il gowl.
Santos
Fl-1956, de Brito ħa lil Pelé lejn Santos, belt industrijali qrib São Paulo, sabiex jipprova mal-klabb professjonali ta' Santos FC. Pelé impressjona lill-kowċ ta' Santos Lula matul il-prova tiegħu u ffirma kuntratt professjonali mal-klabb f'Ġunju tal-1956. Id-debutt mal-ewwel tim seħħ fis-7 ta' Settembru 1956 fl-età ta' ħmistax-il sena kontra Corinthians de Santo André u ħalla l-marka bl-ewwel gowl tiegħu f'rebħa ta' 7–1.
Meta beda l-istaġun 1957, Pelé ingħata post mat-tim tal-kbar u ta' sittax-il sena sar l-aqwa skorer tal-kampjonat. Għaxar xhur wara li ffirma l-kuntratt professjonali, iż-żgħażugħ ġie msejjaħ mat-tim nazzjonali Brażiljan. Wara t-Tazza tad-Dinja tal-1958 u l-1962, diversi klabbs kbar Ewropej bħal Real Madrid, Juventus u Manchester United ipprovaw iġibu l-firma tiegħu mingħajr suċċess. Fl-1958, il-klabb Taljan ta' Inter kien wasal sal-kuntratt, imma Angelo Moratti kellu jxolji l-kuntratt wara rikjesta tal-president ta' Santos minħabba rivolta mill-partitarji. L-Ispanjoli ta' Valencia kienu waslu fi qbil li jġib lil Pelé wara t-Tazza tad-Dinja tal-1958, però l-prestazzjonijiet tiegħu matul l-istess turnew ħallew lil Santos l-ebda għażla milli li jirrifjutaw milli jħallu 'l-plejer jitlaq. Fl-1961, il-gvern Brażiljan taħt it-tmexxija tal-President Jânio Quadros iddikjara li Pelé kien "teżor nazzjonali uffiċjali" sabiex ma jħalli l-ebda trasferiment barra l-pajjiż.
thumb|xellug|upright|Pelé ma' Santos fin-Netherlands f'Ottubru tal-1962 Pelé rebaħ l-ewwel titlu maġġuri ma' Santos fl-1958 bir-rebħ tal-Campeonato Paulista; hu kien l-aqwa skorer bi 58 gowl, rekord li għadu jżomm sal-lum. Sena wara, hu għen lit-tim jirbaħ it-Torneio Rio–São Paulo għall-ewwel darba b'rebħa ta' 3–0 fuq Vasco da Gama. Madanakollu, Santos naqsu milli jiddefendu t-titlu tal-Paulista. Fl-1960, Pelé skorja 33 gowl fit-triq lejn ir-rebħ mill-ġdid tal-Campeonato Paulista, però spiċċaw fit-tmien post tat-Torneio Rio–São Paulo. Fl-istaġun 1961, Pelé skorja 47 gowl u għal darb'oħra Santos rebħu l-Paulista. Santos rebħu wkoll fl-istess sena t-Taça Brasil meta fil-finali għelbu lil Bahia; Pelé skorja l-aktar gowls fil-kompetizzjoni b'disa' gowls. Dan it-trijonf wasslet sabiex Santos jipparteċipaw fil-Copa Libertadores, l-iktar turnew għall-klabbs prestiġjuż fl-emisferu tal-Punent.
L-istaġun l-iktar ta' suċċess għal Santos fil-Copa Libertadores kien fl-1962; it-tim kien imtella' fl-ewwel grupp flimkien ma' Cerro Porteño u Deportivo Municipal Bolivia fejn rebħu l-logħbiet kollha minbarra dro ta' 1–1 kontra Cerro barra minn darhom. Fis-semifinali Santos għelbu lil Universidad Católica u affaċċjaw liċ-ċampjins attwali Peñarol fil-finali. Minħabba li wara żewġ legs spiċċaw fi skor aggregat ta' 4–4, fil-logħba ta' spareġġ li ntlagħbet tat-30 ta' Settembru, Pelé skorja darbtejn hekk kif Santos saru l-ewwel klabb Brażiljan li rebaħ dan it-titlu kontinentali. F'dik l-istess sena, Santos iddefendew ukoll it-titlu tal-Campeonato Paulista (37 gowl għal Pelé) u t-Taça Brasil (Pelé skorja erba' gowls fil-finali kontra Botafogo). Santos rebħu wkoll it-Tazza Interkontinentali tal-1962 kontra Benfica, fejn bil-flokk numru għaxra, Pelé wettaq waħda mill-aqwa prestazzjonijiet tal-karriera tiegħu meta skorja tripletta f'Liżbona hekk kif Santos rebħu 5–2.
thumb|upright|Pelé qabel il-logħba kontra Boca Juniors fil-Copa Libertadores tal-1963. Bħala d-detenturi tat-titlu, Santos ikkwalifikaw awtomatikament għas-semifinali tal-Copa Libertadores tal-1963. Pelé skorja erba' gowls fiż-żewġ legs kontra Botafogo, li kienu jinkludu lil ġganti Brażiljani bħal Garrincha u Jairzinho, inkluż il-gowl tad-dro fl-aħħar minuta tal-ewwel leg u tripletta fit-tieni leg fir-rebħa ta' 4–0 fl-Estadio do Maracanã. Fil-finali fuq żewġ legs kontra Boca Juniors, Santos rebħu ż-żewġ logħbiet 3–2 u 2–1 rispettivament, u Pelé skorja wieħed minnhom. B'din ir-rebħa Santos saru l-ewwel (u l-uniku) tim Brażiljan li għolla l-Copa Libertadores ġewwa l-Arġentina. Santos tilfu l-Campeonato Paulista meta spiċċaw it-tielet imma rebħu t-Torneio Rio–São Paulo wara rebħa ta' 3–0 fuq Flamengo. Pelé għen ukoll fir-rebħ tat-Tazza Interkontinentali u tat-Taça Brasil kontra Milan u Bahia.
Fil-Copa Libertadores tal-1964, Santos ġew megħluba fuq żewġ legs fis-semifinali minn Independiente. Il-klabb rebaħ il-Campeonato Paulista b'Pelé jiskorja 34 gowls. Santos qasmu wkoll it-titlu ta' Rio-São Paulo flimkien ma' Botafogo u rebħu t-Taça Brasil għar-raba' sena konsekuttiva. Fil-Libertadores tas-sena ta' wara, Santos reġgħu waslu fis-semifinali u ltaqgħu ma' Peñarol, l-istess klabb li kienu għelbu fil-finali tal-1962. Wara dro ta' 7–7 wara żewġ legs, fil-logħba ta' spareġġ Peñarol ħarġu rebbieħa 2–1. Pelé, madanakollu, spiċċa l-aqwa skorer tal-kompetizzjoni bi tmien gowls.
Fl-1966, Pelé u Santos reġgħu fallew milli jirbħu t-Taça Brasil hekk kif il-gowls tal-istess Pelé ma kienux biżżejjed meta sfaw telliefa b'riżultat ta' 9–4 kontra Cruzeiro. Il-klabb min-naħa l-oħra rebaħ tliet titli infila tal-Campeonato Paulista bejn l-1967 u l-1969. Nhar id-19 ta' Novembru 1969, Pelé skorja l-elf gowl tiegħu f'kull kompetizzjoni b'gowl minn penalty kontra Vasco da Gama, gowl li baqa' msemmi bħala O Milésimo (L-Elf).
Wara dsatax-il staġun ma' Santos, Pelé irtira mil-logħba Brażiljana. Is-643 gowl għal Santos kien l-iktar numru ta' gowls skorjati minn plejer f'isem klabb sakemm dan ir-rekord ġie maqbuż f'Diċembru tal-2020 minn Lionel Messi għal Barcelona.
New York Cosmos
thumb|xellug|upright|Pelé jidħol fil-grawnd għad-debutt man-New York Cosmos nhar il-15 ta' Ġunju 1975. Wara l-istaġun tal-1974, Pelé ħalla 'l-futbol Brażiljan għalkemm xorta waħda kien jilgħab xi drabi f'xi logħbiet uffiċjali għal Santos. Sena wara hu ssieħeb ma' New York Cosmos. Fil-konferenza stampa tal-preżentazzjoni, il-kelliem tal-klabb għall-istampa stqarr "Kellna ħafna stilel fl-Istati Uniti però l-ebda minnhom fil-livell ta' Pelé. Kulħadd ried imissu, joħodlu b'idejh, jieħu ritratt miegħu". Minkejja li ma kienx għadu fl-aqwa tiegħu, il-wasla ta' Pelé ġabet interess qawwi fil-logħba tal-futbol fl-Istati Uniti.
Pelé għamel id-debutt tiegħu mal-Cosmos fil-15 ta' Ġunju 1975 kontra Dallas Tornado fejn skorja gowl fi dro ta' 2–2. Pelé fetaħ il-bieb għal numru ta' stilel oħra biex jilgħabu fl-Amerika ta' Fuq, fosthom Giorgio Chinaglia, Franz Beckenbauer u sieħbu ma' Santos Carlos Alberto. Fis-snin li segwew, plejers oħrajn ta' kalibru bdew jilgħabu fil-kampjonat inklużi Johan Cruyff, Eusébio, Bobby Moore, George Best u Gordon Banks.