cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Manchester United FC
L-era ta' Ferguson (1986–2013)
thumb|left|[[Alex Ferguson kien fit-tmun tat-tim bejn l-1986 u l-2013.]] Alex Ferguson u l-assistent tiegħu Archie Knox waslu minn Aberdeen dakinhar tat-tkeċċija ta' Atkinson, u wasslu lill-klabb għall-ħdax-il post finali fil-kampjonat. Minkejja li spiċċaw it-tieni fl-1987–88, il-klabb reġa' spiċċa fil-ħdax-il post fl-istaġun ta' wara. B'għajdut kontinwu li kien se jitneħħa, rebħa fuq Crystal Palace f'replay tal-finali tal-FA Cup 1990 (wara dro ta' 3–3) salvat il-karriera ta' Ferguson. Fl-istaġun sussegwenti, Manchester United kisbu l-ewwel titlu tat-Tazza tat-Tazez Ewropej u kkompetew fis-Super Cup Ewropea 1991 fejn għelbu lil Red Star Belgrade 1–0 fil-finali li ntlagħbet ġewwa Old Trafford. Għat-tieni sena konsekuttiva t-tim wasal sal-finali tal-League Cup fl-1992, fejn ġewwa Wembley rebħu 1–0 lil Nottingham Forest. Fl-1993, il-klabb rebaħ l-ewwel kampjonat tiegħu mill-1967, u sena wara, għall-ewwel darba mill-1957, rebaħ it-tieni titlu konsekuttiv – flimkien mal-FA Cup – sabiex ikkompleta l-ewwel "Doppjetta" fl-istorja tal-klabb.
thumb|upright|200px|[[Ryan Giggs huwa l-aktar plejer rebbieħ fl-istorja tal-futbol Ingliż. ]] Fl-istaġun 1998–99, Manchester United saru l-ewwel tim li rebaħ il-Premier League, l-FA Cup u l-UEFA Champions League – "It-Tripletta" – fl-istess staġun. Minn taħt 1–0 fil-finali tal-UEFA Champions League 1999, Teddy Sheringham u Ole Gunnar Solskjær skorjaw żewġ gowls fil-ħin miżjud sabiex taw rebħa drammatika kontra Bayern Munich, f'dik li hi meqjusa bħala waħda mill-aqwa rimonti fl-istorja. Il-klabb rebaħ ukoll it-Tazza Interkontinentali b'rebħa ta' 1–0 fuq Palmeiras f'Tokjo. Ferguson ġie nominat kavallier għas-servizzi tiegħu lil-logħba.
Manchester United reġgħu rebħu l-kampjonat fl-istaġun 1999–2000 u 2000–01. Wara li spiċċaw it-tieni fl-2001–02, huma kisbu lura t-titlu tal-kampjonat fl-2002–03. Huma rebħu l-FA Cup 2003–04 meta għelbu lil Millwall 3–0 fil-finali li ntlagħbet fil-Millenium Stadium, f'Cardiff. Aktar titli tal-kampjonat segwew fl-istaġuni 2006–07 u 2007–08, u rnexxielu jagħmlu d-doppjetta Ewropea meta għelbu lil Chelsea 6–5 wara l-għoti tal-penalties fil-finali tal-UEFA Champions League 2007–08 fil-Luzhniki Stadium, ġewwa Moska. F'dik l-istess logħba, Ryan Giggs kiser ir-rekord ta' dehriet bil-flokk tal-klabb li kien preċedentament miżmum minn Bobby Charlton, bis-759 logħba tiegħu. F'Diċembru tal-2008, il-klabb rebaħ it-Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2008, u segwewha bil-Football League Cup 2008–09 u t-tielet titlu tal-Premier League. Dak is-sajf, Cristiano Ronaldo ġie mibjugħ lil Real Madrid għas-somma rekord ta' £80 miljun. Fl-2010, Manchester United għelbu lil Aston Villa 2–1 ġewwa Wembley sabiex irnexxielhom iżommu l-League Cup, l-ewwel darba li żammew titlu ta' kompetizzjoni eliminatorja.
Wara li spiċċaw fit-tieni post wara Chelsea fl-istaġun 2009–10, United ugwaljaw ir-rekord ta' 19-il titlu tal-kampjonat fl-istaġun 2010–11 bi dro ta' 1–1 barra minn darhom kontra Blackburn Rovers fl-14 ta' Mejju 2011. Huma kisru r-rekord ta' kampjonati, bir-rebħ tal-20 titlu fl-2012–13.
2013–preżent
Fit-8 ta' Mejju 2013, Ferguson ħabbar li kien se jirtira minn kowċ fi tmiem tal-istaġun, imma se jibqa' mal-klabb bħala direttur u ambaxxatur. Il-klabb ħabbar fil-ġurnata ta' wara li l-eks-kowċ ta' Everton, David Moyes, kien se jieħu post Ferguson mill-1 ta' Lulju, wara l-iffirmar ta' kuntratt ta' sitt snin.
Emblema u kuluri tal-klabb
Ritratt tat-tim ta' Newton Heath meħud fl-1892 jidher juri l-plejers lebsin flokkijiet maqsumin fi kwarti bil-kuluri ħomor u bojod, u xortsijiet blu. Bejn l-1894 u l-1896, il-plejers kienu jilgħabu bi flokkijiet kulur aħdar u deheb li mbiddlu fl-1896 bi flokkijiet bojod, li kienu jintlibsu b'xortsijiet blu. Wara l-bidla fl-isem fl-1902, il-kuluri tal-klabb inbiddlu għal flokk aħmar, xorts abjad u kalzetti suwed, li saret l-uniformi standard ta' Manchester United. Ftit li xejn saru bidliet fuq l-ilbies sal-1922 meta l-klabb adotta flokkijiet bojod b'"V" fonda madwar l-għonq, simili għall-flokk milbus fil-finali tal-FA Cup 1909. Dawn baqgħu parti mill-ilbies għal-logħob ġewwa darhom sal-1927. Fl-1934 libsu flokkijiet bi strixxi bojod u kulur iċ-ċirasa, però fl-istaġun ta' wara reġa' rritorna l-flokk l-aħmar wara l-agħar pożizzjoni fil-kampjonat tal-20 post fis-Second Division. Il-kalzetti suwed ġew mibdula għal dawk bojod mill-1959 sal-1965, fejn kienu mibdula b'kalzetti ħomor sal-1971, meta l-klabb qaleb għal uħud suwed. L-uniformi attwali ġewwa darhom hija flokk aħmar b'kullar iswed, flimkien ma' xorts abjad u kalzetti suwed.
L-ilbies għal-logħbiet barra minn darhom ħafna drabi kien jikkonsisti minn flokk abjad, xorts iswed u kalzetti bojod, imma kien hemm diversi eċċezzjonijiet. Dawn jinkludi flokk kollu iswed bi sfumaturi blu u kulur id-deheb bejn l-1993 u l-1995, il-flokk blu navy bi strixxi żgħar kulur il-fidda milbus fl-istaġun 1999–2000, u l-flokk tal-2011–12 li kien flokk bi strixxi ħoxnin blu u blu skur, b'xorts iswed u kalzetti blu. Uniformi kollha griża ġiet milbusa għall-istaġun 1995–96, però tneħħiet wara ħames logħbiet wara li l-plejers stqarrew li kellhom problema jsibu lil sħabhom. Fl-2001, sabiex jiġi ċċelebrat l-100 sena bħala "Manchester United", inħarġet uniformi riversibbli bajda u kulur id-deheb.
Stadju
250px|thumb|Old Trafford Meta l-klabb ta' Newton Heath kien fundat, it-tim lagħab il-partiti interni tiegħu f'kamp ta' North Road f'Newton Heath. Però, it-timijiet viżitaturi gergru frekwentament fuq l-istat tal-grawnd. Barra minn hekk, il-kmamar fejn kienu jbidlu ma tantx kienu wkoll ta' min jiftaħar bihom, fejn kienu jinsabu għaxar minuti 'l bogħod fil-pub Three Crowns f'Oldham Road.
Il-klabb baqa' fil-grawnd North Road għal ħmistax-il sena mill-1878 u l-1893, sena wara li daħlu fil-Football League, qabel ma marru għall-istadju l-ġdid f'Bank Street qrib Clayton. Fl-1902, il-klabb marru qrib il-falliment u l-grawnd ta' Bank Street kien magħluq minħabba fl-insolvenzà tiegħu. Il-klabb kien salvat fl-aħħar minuta mill-kaptan Harry Stafford, li rnexxielu jiġbor flus biżżejjed biex iħallas lill-partita tal-klabb barra minn darhom kontra Bristol City u sab grawnd temporanju qrib Harpurhey għal partita interna ta' wara kontra Blackpool.
Sitt ġimgħat qabel l-ewwel titlu tal-FA Cup għal United f'April 1909, Old Trafford kien imsejjaħ bħala d-dar ta' Manchester United, wara li xtraw l-art għal madwar £60,000. L-arkitett Archibald Leitch kien mikri mill-president ta' United John Henry Davies, u ngħata baġitt ta' £30,000 għall-kostruzzjoni. Pjanijiet oriġinali indikaw li l-istadju kellu jkollu kapaċità ta' madwar 100,000, imma dan ġie mnaqqas għal 77,000. Minkejja dan, attendenza rekord ta' 76,962 kienet rikordjata, li hi aktar milli l-istadju kurrenti jżomm fih. Il-partita inawgurali ntlagħbte fid-19 ta' Frar 1910 kontra Liverpool, u rriżultat f'rebħa ta' 4–3 għall-viżitaturi
Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, fil-11 ta' Marzu 1941, bumbardament qered parti kbira tal-istadju. Sakemm ir-rikostruzzjoni kienet qed issir fl-1949, Manchester United lagħbu l-logħob tagħhom f'Maine Road, l-istadju ta' Manchester City.
Hu stmat li se jkun żvilupp ieħor fl-istadju, speċjalment fis-South Stand, fejn hu mistenni li dan ikollu spiża ta' madwar £114 miljun. Il-kapaċità proġettata tal-istadju kompluta hi stmata li se tkun madwar 96,000, aktar mill-Wembley Stadium il-ġdid.
Rivalità
L-ikbar rivalità ta' Manchester United diffiċli tiġi definita. Tradizzjonalment, l-ikbar rivali kienu Liverpool, Manchester City u Leeds United, għalkemm Arsenal ġabu rivalità kbira f'dawn l-aħħar snin. Preżentament, il-partitarji jaraw lil Liverpool bħala l-ikbar rivali, minħabba s-suċċessi li dawn iż-żewġ timijiet kisbu fl-istorja tagħhom, waqt li ħafna jsostnu li l-ikbar rivalità tinsab bejn il-klabb tal-istess belt, Manchester City. Ir-rivalità bejn Unitd u Liverpool bdiet lejn is-sittinijiet meta ż-żewġ klabbs kienu fost l-aqwa fl-Ingilterra, u kienu jikkompetu ma' xulxin kull sena. Ma' Manchester City, ir-rivalità tmur lura lejn l-era ta' Newton Heath, lejn l-1890, u baqgħet b'saħħitha hekk kif iż-żewġ timijiet kienu dejjem fl-istess diviżjoni għal ħafna mis-snin.
Ir-rivalità ma' Leeds United bdiet lejn is-sittinijiet meta Leeds ħarġu bħala tim qawwi, u kompliet ir-rivalità lejn is-sebgħinijiet u t-tmenijiet fejn Leeds kien irnexxielhom jisirqu t-titlu lil United fl-1992. Ma' Arsenal, ir-rivalità bdiet aktar fl-aħħar snin fejn iż-żewġ timijiet qed ikunu f'kompetizzjoni diretta għal rebħ ta' diversi trofej.
Unuri
thumb|right|It-trofej tat-[[It-Tripletta|Tripletta ta' United fl-1999, mix-xellug: Premier League, Champions League u FA Cup]]
San Ġwann Appostlu u Evanġelista
San Ġwann Appostlu u Evanġelista (Galilija, bidu l-ewwel seklu - Efesu, tmiem l-ewwel seklu) kien l-iżgħar Appostlu ta' Ġesù. Magħruf mit-tradizzjoni Kristjana bħala l-awtur tar-Raba' Vanġelu, San Ġwann kien bin Żebedew u Salomè, ħu Ġakbu l-Kbir. Qabel ma kien segwaċi ta' Ġesù, Ġwanni kien dixxiplu ta' Ġwanni l-Battista. Ġwanni jiġi attribwit rwol importanti permezz tat-tradizzjoni Biblika, fejn Ġwanni huwa mejqus bħala "id-dixxiplu l-maħbub". Ir-rwol ta' Ġwanni huwa fundamentali għaliex kien ix-xhieda tal-avvenimenti li akkumpanjaw ħajjet Kristu, mill-għażla tat-tnax il-Appostlu sal-mewt fuq is-salib, fejn Ġwanni kien l-uniku wieħed mill-appostli preżenti. Għaldaqstant, Ġwanni kien dak li permezz tar-rakkont tiegħu fil-Vanġelu, daħal fil-fond tal-misteru ta' Kristu.
Wara li waqqaf il-Knisja f'Ġerusalemm huwa mar għal xi snin f'Efesu, fl-Asja Minuri (illum it-Turkija). Hemmhekk, skont it-tradizzjoni, għex mal-Madonna sakemm mietet. Minħabba t-tagħlim tiegħu, huwa kien eżiljat fil-95 WK fil-gżira ta' Patmos mill-Imperatur Domitian. Miet f'Efesu, meta kellu madwar erbgħa u disgħin sena, fatt li jindikah bħala l-iktar wieħed li għex fost l-appostli. Is-simbolu ta' Ġwanni, l-ajkla, hija d-definizzjoni tal-viżjoni li tidher fil-ktieb tal-Apokalissi fejn jikkontempla il-veru dawl tal-Kelma. L-ajkla, fil-fatt, tħares lejn id-dawl qawwi tax-xemx direttament.
Lepus (sottoġeneru)
{{TaxoboxIng }}
Lepus huwa sottoġeneru (jew ġeneru ara Lepus) ta' mammiferi (il-liebri), fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria (il-plaċentati), fl-ordni Lagomorpha, fil-familja Leporidae, fil-ġeneru Lepus stess ma' 8 sottoġeneri oħra (Macrotolagus, Poecilolagus, Proeulagus, Eulagos, Sabanalagus, Indolagus, Sinolagus, Tarimolagus) bi 3 speċijiet ħajjin.
(għal aktar informazzjoni ara l-artikli Liebru, jew Lagomorfu)
Forti ta' Bahla
daqsminuri|292x292px|Veduta tal-Forti ta' Bahla Il-Forti ta' Bahla (bl-Għarbi: قلعة بهلاء‎; traslitterat: Qal'at Bahla) huwa wieħed minn erba' fortijiet storiċi (flimkien ma' dawk ta' Nizwa, Rustaq u Izki ) li jinsabu taħt il-muntanji ta' Hajar Al Gharbiyah u l-Jebel Akhdar fl-Oman u l-uniku forti fil-lista ta' Siti ta' Wirt Dinji mill-Oman li ġie miżjud fl-1987.
Storja
Il-forti x'aktarx li nbena bejn is-sekli 12 u 15 mit-tribù ta' Banu Nebhan li kienet tgħix fiż-żona dak iż-żmien u kienet magħrufa għall-kummerċ tal-frankinċens. Flimkien mal-Forti ta' Bahla, hemm il-fdalijiet ta' ċittadella biswit oasi tat-tamal u tal-għelieqi bl-għelejjel u bil-frott, kif ukoll fdalijiet ta' ħajt antik ta' xi 13-il kilometru li kien jiddefendi ċ-ċittadella flimkien mal-forti.
xellug|daqsminuri|262x262px|Id-daħla Bab A'Sabah Iċ-ċittadella biswit oasi tant kienet tinsab f'pożizzjoni strateġika mħarsa mill-muntanji u mill-fortifikazzjonijiet, li matul id-dinastija tal-kaliffat tal-Abbasidi, li Bahla kienet is-sede tal-gvernatur tal-Oman. Il-forti kien jintuża bħala r-residenza tal-gvernatur u bħala l-kwartieri ġenerali tal-gwardjani tiegħu. Matul perjodi differenti fl-istorja, saru diversi żidiet ta' binjiet u modifiki fil-forti.
Instabu numru ta' artefatti li jmorru lura għall-Żmien il-Bronż fl-Oman, meta l-pajjiż kien magħruf bħala Magan. Barra minn hekk, il-pajjiż dak iż-żmien kien famuż għall-produzzjoni tar-ram u kellu rabtiet kummerċjali stabbilit ferm maċ-ċivilizzazzjonijiet tal-Mesopotamja, ta' Dilmun u tal-Indù. Kien anke żmien meta l-agrikoltura fl-oasi kienet qabdet sew.
Peress li l-forti nbena bil-brikks magħmula bit-tajn u bit-tiben, l-erożjoni u ż-żmien ma damux wisq biex jagħmlu l-ħsara. Għalhekk, minħabba l-istat tiegħu, il-forti tqiegħed fil-Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fil-Periklu fl-1988, sena wara li ddaħħal fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji, sabiex isiru xi xogħlijiet ta' restawr mill-iktar fis. Madankollu, l-ewwel xogħlijiet ta' restawr kien kontroversjali ferm.
Struttura
Il-forti fih tliet partijiet ewlenin: Al-Qasabah, l-iktar parti antika tal-forti b'influwenzi mis-Sassanidi; Bait al-Hadith jew ‘dar ġdida' li nbniet mid-dinastrija Ya'riba (1624-1743); u Bait Al-Jabal li nbniet fis-seklu 18. Id-daħla prinċipali hija Bab A'Sabah.
Il-forti fih tliet karatteristiċi difensivi ewlenin li kienu jintużaw fil-fortifikazzjonijiet tad-deżert: it-toqob tal-mewt fuq id-daħla, li minnhom is-suldati jew il-popolin kienu jferrgħu ġulepp jagħli tad-dibs (ġulepp tat-tamal) fuq kull min kien jipprova jinvadi l-forti; il-bokkaporti moħbija eżatt wara l-bibien jew bejn tarġa u oħra, bi bjar fondi taħthom; u toqob fil-ħitan li minnhom setgħu jiddaħħlu s-snieter biex jisparaw minnhom u fl-istess ħin il-ħajt jilqalhom it-tiri mill-għadu. L-iktar struttura għolja fil-forti hija Burj A'Rih (it-torri tar-riħ). Dan it-torri kien joffri veduta panoramika tal-oasi kollha mdawra bil-muntanji u minnu l-għassiesa setgħu jilmħu mill-bogħod xi attakk potenzjali.
daqsminuri|Il-Forti ta' Bahla qabel ir-restawr tal-1995 Biswit il-forti hemm ukoll moskea antika b'karatteristiċi Iżlamiċi dekorattivi, iskrizzjonijiet u inċiżjonijiet fuq il-ħitan imkaħħal bil-ġibs.
Restawr
L-ewwel xogħlijiet ta' restawr fil-bidu tas-snin 90 tas-seklu 20 kienu kontroversjali ferm minħabba li ntuża tkaħħil bil-konkoż minflok it-tkaħħil tradizzjonali bit-tajn u bit-tiben imsejjaħ juss.
Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier
daqsminuri|L-arkitett Le Corbusier. Ix-Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier huwa Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO li jirrappreżenta kontribut straordinarju għall-Moviment Modern. Jikkonsisti minn sensiela ta' 17-il binja f'diversi pajjiżi ddisinjati mill-arkitett Franċiż-Żvizzeru Le Corbusier. Dawn is-siti juru kif l-arkitettura tal-Moviment Modern ġiet applikata biex twieġeb għall-ħtiġijiet tas-soċjetà u juru l-firxa globali ta' stil u ta' arkitett.
Sit ta' Wirt Dinji
Ix-Xogħol Arkitettoniku ta' Le Corbusier, Kontribut Straordinarju għall-Moviment Modern, ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2016. Huwa sit kulturali transnazzjonali b'għadd ta' binjiet f'seba' pajjiżi: l-Arġentina, Franza, l-Indja, l-Iżvizzera, il-Belġju, il-Ġermanja u l-Ġappun.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (i) "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-kriterju (vi) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ".
Ċensu Tabone
Ċensu Tabone (Rabat, 30 ta' Marzu 1913 - San Ġiljan, 14 ta' Marzu 2012) huwa figura politika Maltija fejn serva bħala r-raba' President ta' Malta mill-1989 sal-1994.
Tfulija
Ċensu Tabone twieled fil-belt Għawdxija tar-Rabat. Iben Niccolò Tabone u Elisa née Calleja. Huwa kien l-iżgħar fost għaxar ulied. Missieru kien l-ewwel tabib Malti li studja fl-Ingilterra u serva bħala tabib distrettwali f'Għawdex. Miet għall-għarrieda fl-età ta' 59 sena. Sentejn wara, meta kellu 11-il sena, Ċensu Tabone niżel Malta biex jieħu l-edukazzjoni tiegħu fil-Kulleġġ San Alwiġi.
Tabib
Mill-Università ta' Malta, fl-1933 iggradwa bħala spiżjar u tabib tal-mediċina fl-1937. Matul it-Tieni Gwerra Dinjija Ċensu Tabone serva ta' Uffiċjal Mediku mar-Royal Malta Artillery. Fl-ewwel jiem tal-gwerra huwa ħelisha mill-mewt meta bomba tal-għadu splodiet u waqqgħet parti mill-kwartieri tal-armata. Fl-1946 huwa kiseb diploma fl-oftalmoloġija mill-Università ta' Oxford. Ftit wara kiseb ukoll diploma fil-mediċina oftalmoloġika mir-Royal College of Surgeons tal-Ingilterra. Ħadem ukoll fil-Moorfields Eye Hospital ta' Londra.
Fl-1948, Tabone tqabbad jissuperviżjonizza l-kampanja kontra t-trakoma. Bl-isforzi tiegħu, din il-marda nqerdet għal kollox minn Għawdex. Huwa tqabbad mill-Organizazzjoni Dinjija tas-Saħħa (WHO) jorganizza kampanji simili fit-Tajwan, l-Indonesja u l-Iraq. Kien membru u konsulent tal-panel internazzjonali ta' esperti dwar it-trakoma tad-WHO. Bejn is-snin 1957 u 1960 huwa serva fuq il-Kunsill tal-Università ta' Malta. Qatta' wkoll xi żmien jien jgħallem ukoll fl-istess università. Huwa għen biex fl-1954 titwaqqaf l-Assoċjazzjoni Medika ta' Malta, li wara sar il-president onorarju tagħha.
Politika
Ċensu Tabone ma daħalx żgħir fil-politika, u fil-fatt ikkontesta għall-ewwel darba l-elezzjoni ġenerali meta kellu 50 sena, fl-1962. Għal ħafna snin kien membru parlamentari f'isem il-Partit Nazzjonalista. Hu ħaddan diversi karigi f'dan il-partit, fosthom membru tal-Kumitat Eżekuttiv, Segretarju Ġenerali u Deputat Mexxej tal-Partit. Kien Ministru tax-Xogħol fis-snin sittin u Ministru tal-Affarijiet Barranin fis-snin tmenin. Kien membru ta' diversi kumitati tal-Kunsill tal-Ewropa. Huwa waqqaf l-Akkademja għall-Iżvilupp tal-Ambjent Demokratiku (AŻAD), li taghha kien President bejn l-1976 u l-1988.
Barra minn xtutna, l-inizjattivi tiegħu wasslu sabiex in-Nazzjonijiet Magħquda welldet il-Pjan ta' Vjenna għal Azzjoni favur l-Anzjani. L-istess organizzazzjoni stabilixxiet il-Klima bħala Wirt Komuni tal-Umanità. Huwa kien ressaq mozzjoni quddiem in-Nazzjonijiet Magħquda bħala Ministru tal-Affarijiet Barranin, biex din tiddikjara l-klima tad-dinja bħala patrimonju komuni tal-umanità.
President
Fis-16 ta' Marzu, 1989, Ċensu Tabone irriżenja minn Ministru tal-Affarijiet Barranin u minn membru parlamentari, biex fl-4 ta' April tal-istess sena nħatar President ta' Malta. Waħda minn uliedu, Helen, tgħid li “Bejn l-1987 u l-1989 kien Ministru tal-Affarijiet Barranin u kien rwol li vera kien iħobb. Kien għal qalbu ħafna f'din il-pożizzjoni u għalhekk għall-ewwel kien ħadha ftit bi kbira. Kien xtaq jagħmel aktar f'din il-pożizzjoni."
Iżda Eddie Fenech Adami, li nnominah għall-kariga, jgħid li ma kien hemm l-ebda reżistenza min-naħa ta' Tabone. “Ċensu kien diġà jidher bħala 'father figure' kemm fil-partit kif ukoll fil-pajjiż, u kien magħruf mhux biss bħala politiku imma wkoll bħala tabib u President tal-union tat-tobba. Kien għażla naturali għall-kariga ta' President tar-Reppublika, u għalhekk il-fatt li ntgħażel la kienet sorpriża għalih u lanqas għall-pajjiż.”.
Proeulagus
Proeulagus huwa sottoġeneru ta' mammiferi (il-liebri), fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria (il-plaċentati), fl-ordni Lagomorpha, fil-familja Leporidae, fil-ġeneru Lepus ma' tmien sottoġeneri oħra (Lepus, Macrotolagus, Poecilolagus, Eulagos, Sabanalagus, Indolagus, Sinolagus, Tarimolagus) bi tmien speċi ħajjin.
Ċensu Tabone
President
Bħala President, Tabone serva sal-1994. Meta ġie biex jispiċċa, il-Kap tal-Oppożizzjoni Alfred Sant kien ried li tinbidel il-Kostituzzjoni biex Tabone jkun jista' jservi terminu ieħor.
Familja
Ċensu Tabone żżewweġ lil Maria Wirth fit-23 ta' Novembru 1941. L-attur Malti ta' Hollywood Joseph Calleia kien prim kuġin tiegħu.
Monument
Fl-4 ta' Diċembru 2014, il-Prim Ministru Joseph Muscat kixef monument f'ġieħu fil-Balluta, San Ġiljan, fejn għex għal ħafna żmien. F'dan id-diskors, huwa ħalla l-karti biex għamel apoloġija lill-familja ta' Ċensu Tabone għall-bojkott li l-Partit Laburista kien għamel lill-Presidenza ta' Tabone fl-1989.
Milied
250px|thumb|[[Adorazzjoni tar-rgħajja|L-Adorazzjoni tar-Rgħajja, minn Gerard van Honthorst, 1622, Wallraf-Richartz Museum]] Il-Milied hija festa vaganza ċċelebrata l-iktar fil-25 ta' Diċembru biex tfakkar it-twelid ta' Ġesù, il-figura ċentrali tal-Kristjanità. Mhuwiex magħruf jekk din il-ġurnata hix tassew il-ġurnata tat-twelid ta' Ġesù imma jista' jkun li ħadet post il-festa qadima tas-solistizju tax-xitwa fil-kalendarju antik Ruman. Minkejja li l-Milied hija predominantement festa Nisranija, din tiġi ċċelebrata minn ħafna nies li mhumiex ta' twemmin Nisrani. Fost id-drawwiet popolari marbuta mal-Milied insibu l-għoti tar-rigali, il-Father Christmas, il-mużika u l-għanjiet tal-Milied, kartolini b'xewqat, ċelebrazzjonijiet reliġjużi bħall-quddies ta' nofs il-lejl, ikel speċjali, u dekorazzjonijiet varji bħas-siġra tal-Milied, dwal, girlandi, mistletoes, presepji, u l-holly.
L-għoti tar-rigali u ż-żieda fl-attività ekonomika għamel minn dan iż-żmien żmien importanti għal tal-ħwienet u n-negozjanti. L-impatt ekonomiku tal-Milied kiber ħafna f'dawn l-aħħar sekli f'ħafna partijiet tad-dinja.
L-isem "Milied"
L-isem sħiħ tal-festa bil-Malti huwa l-Milied ta' Ġesù, għax il-kelma "milied" tfisser sempliċiment twelid, u hija nom mimmat mill-verb "wiled".
L-Istoriċità ta' Betlem bħala l-post fejn twieled Ġesù
Wara l-Evanġelji, l-aktar xhieda antika dwar il-post tat-twelid ta’ Ġesù, hi dik ta’ Ġustinu, isqof u martri (lejn it-tieni parti tat-2 seklu). Oriġinarjament hu kien minn Flavia Neapoli (illum Nablus) tal-Palestina. Ġustinu jikteb, “fil-mument tat-twelid tat-tarbija f’Betleħem, minħabba li ma nstabx post fejn joqogħdu fir-raħal, Ġużeppi waqaf ħdejn grotta viċin iż-żona abitata, u kif kienu jinsabu hemm Marija welldet lil Kristu u qegħditu f’maxtura, fejn ukoll il-Maġi li ġew mill-Għarabja sabuh.” Il-grotta msemmija bħala l-post ta’ abitazzjoni hi magħrufa mit-tradizzjonijiet ħajjin tal-lokal, xhieda ta’ dan, il-Vanġelu Apokrifu ta’ Ġakbu (3 seklu), kif ukoll Oriġene (3 seklu). Dan kollu hu l-bażi tal-istorja suċċessiva tas-santwarju ta’ Betlem.
Din l-istess grotta ġiet imdawra mill-Imperatur Kostantinu, kif ukoll minn ommu Elena b’bini mill-isbaħ sa mhux aktar tard mis-sena 325 W.K. Dan jistqarru l-istoriku Ewsebju ta’ Ċesarija, kontemporanju tal-fatti miktuba. Fis-sena 386, San Ġilormu stabilixxa ruħu biswit il-bażilika, flimkien man-nobbli Rumana Paola u dixxipli oħrajn. Kienu jgħixu ħajja monastika, iddedikati għall-istudju tal-Bibbja u fil-ħolqien tal-famuża verżjoni latina ta’ l-iskrittura (il-Vulgata), li imbagħad saret il-Bibbja ufficjali fil-Knisja tal-Punent. Il-Bażilika tar-raba’ seklu ġiet mibdula mill-imperatur Ġustinjanu fis-6 seklu għal waħda ta’ dimensjoni akbar, li hi dik li nsibu llum. Fil-perjodu tal-Kruċjati (12-il seklu), il-ħitan ġew imżejna b’mużajk prezzjuż miksi bid-deheb u bil-madreperla. Sal-lum wieħed jista’ jara frammenti sħaħ bix-xeni tal-Ġdid Testment (fit-transett, b’iskrizzjonijiet Latini) u rappreżentazzjonijiet simboliċi tal-konċilji ekumeniċi (fin-navati, b’iskrizzjonijiet Griegi). Fuq il-kolonni tan-navi, issib sensiela ta’ medaljuni li juru l-antenati ta’ Ġesù (bil-lingwa latina).
L-iskavi li saru fis-snin 1934-35, mill-gvern mandatorju Ingliż, ġabu fid-dawl diversi fdalijiet tal-paviment mużajkat tal-Bażilika Kostantinjana. Ħafna minnu huwa viżibbli fin-navata, kif ukoll (kappellun tax-xellug) fit-transett tal-Bażilika. Il-Franġiskani, li ilhom jgħammru f’Betleħem mill-1347, għandhom maġenb il-Bażilika tan-Natività l-kunvent u l-Knisja ddedikata lil martri qaddisa Santa Katerina. Il-Knisja ilha teżisti sa mis-seklu 12, u gradwalment ġiet imkabbra. Prinċipalment isservi għall-bżonnijiet tal-komunita’ kattolika tar-rit Latin, u minna wieħed jista’ jinżel għall-grotta ta’ San Ġilormu.
Żmien il-Milied fid-dinja Nisranija
L-ewwel indikazzjoni ta' festa tal-Milied insibuha f'Ruma fil-Kalendarju ta' Philocalus tas-sena 354, li jgħid li fil-25 ta' Diċembru, VII kalendas Ianuarii, natus est Christus in Betlehem Iudeae. Jista' jkun li ntagħżel il-25 ta' Diċembru biex titwarrab il-festa pagana tax-xemx bi Kristu, li l-miġja tiegħu hi "bħaż-żjara tax-xemx tielgħa li dawwal il-dawk li jinsabu fid-dlamijiet u dell il-mewt u tmexxi l-passi tagħna fit-triq tas-sliem" (Luqa 1, 78-79). Fil-bidu, il-festa tal-Milied fil-Punent kienet tinkludi t-tfulija ta' Ġesù, iż-żjara tal-Maġi u l-istraġi tal-innoċenti. Fil-Lvant, iżda, u fi Franza, li mxiet fuq il-Lvant, sal-bidu tar-raba' seklu, insibu biss il-festa tal-Epifanija bl-enfasi fuq it-teofanija, jiġifieri, l-manifestazzjoni ta' Ġesù bħala Alla magħmul bniedem.
Kien lejn tmiem ir-raba' seklu li fil-Punent (fl-Italja, Spanja u l-Afrika ta' Fuq) il-festa tal-Epifanija ġiet mifruda minn dik tal-Milied li, sadanittant, ġiet ukoll introdotta fil-Lvant. Dan minkejja li l-festa tal-Epifanija, hawnhekk, baqgħet tingħata iktar importanza. Minkejja dan, il-Milied, skont kif jikteb Santu Wistin, kien għadu memorja, tifkira, mhux bħall-festa tal-Għid li kienet ikkunsidrata bħala sacramentum, jiġifieri, sinjal tanġibbli ta' realtajiet intanġibbli. Kien lejn tmiem it-tmien seklu li l-Papa Ljun ikkunsidra l-festa tal-Milied bħala sacramentum. Lejn tmiem ir-raba' seklu kienet diġà ssir il-quddiesa tal-Vġili, waqt li fil-ħames seklu kienet issir ukoll il-quddiesa ta' nofs il-lejl fil-Bażilika ta' Santa Maria Maggiore kif kien qed isir f'Betlehem. Iktar tard, fis-seklu sitta, insibu l-Papa jqaddes quddiesa mas-sebħ f'Sant'Anastasja u quddiesa oħra matul il-jum f'San Pietru. Din l-aħħar quddiesa mit-tnax-il seklu 'l quddiem bdiet issir f'Santa Maria Maggiore. Mas-seklu għaxra dawn it-tliet quddisiet bdew isiru fil-knejjes kollha tal-Punent fejn fl-ewwel quddiesa jitħabbar il-messaġġ tat-twelid ta' Ġesù, it-tieni quddiesa tħabbar il-qima li tingħatalu mir-rgħajja, waqt li t-tielet tħabbar li t-tarbija ta' Betlehem hija l-Verb magħmul bniedem.
Bir-riforma tal-Konċilju Vatikan II żmien il-Milied jagħlaq bil-magħmudija tal-Mulej li tiġi Ħadd fuq l-Epifanija fejn insibu s-sejħa tal-ġnus għas-salvazzjoni waqt li mistednin jagħtu qima lill-Mulej. Il-festa tal-magħmudija tal-Mulej hija estensjoni tal-Epifanija jew, aħjar, epifanija oħra għax, fi kliem San Pawl, bid-dehra tal-qawwa ta' Alla fostna aħna l-bnedmin ksibna twelid ġdid u tiġdid fl-Ispirtu s-Santu.
Bħalma l-festi tal-Għid ġew estiżi f'ċiklu li jwassalna kemm sal-Pentekoste u kemm fiż-żmien tar-Randan bħala preparazzjoni għalihom, hekk ukoll il-festi tal-Milied narawhom estiżi f'ċiklu li jagħlaq bil-Magħmudija tal-Mulej u jinkludi wkoll żmien ta' preparazzjoni għalihom, iż-żmien tal-Avvent.
Il-Milied fl-Istorja tad-Dinja
Tul is-snin ġraw diversi avvenimenti marbutin mal-ġrajja tal-Milied. Fil-Milied tas-sena 800, Karlu Manju kien inkurunat l-ewwel Imperatur tal-Imperu Qaddis Ruman minn Papa Ljun III. Fil-Milied tal-1066, William the Conqueror kien inkurunat Re tal-Ingilterra f'Westminster Abbey. Fl-1643 ħaditha isimha Christmas Island, gżira fl-Oċean Indjan li ntlemħet nhar il-Milied ta' dik is-sena mill-Kaptan William Mynors tal-bastiment Royal Mary tal-kumpanija tal-vapuri East India. Fl-1914, matul l-Ewwel Gwerra Dinjija, is-suldati Ġermaniżi u tal-Alleati riedu josservaw il-Milied u l-messaġġ ta' paċi tiegħu billi waqfu mill-ġlied u saħansitra għamlu ukoll logħba futbol bejniethom. Fil-Milied tal-1939 A Christmas Carol ta' Charles Dickens ixxandar għall-ewwel darba fuq ir-radju, CBS Radio.
F'Betlem
Betlem tal-lum, belt Palestinjana fix-Xatt tal-Punent, 8 km 'l isfel minn Ġerusalemm, tkun imżejna bi dwal u dekorazzjonijiet oħra biex jagħtu dehra ta' ferħ lil din il-belt li fiha twieled Ġesù. Ħafna huma l-pellegrini li jżuru din il-belt f'dawn il-granet. F'Lejlet il-Milied il-ftit Insara tal-post (fl-1947 kienu 75% tal-popolazzjoni, fl-1998 niżlu għal 23%), li huma Palestinjani, u l-pellegrini kollha jiffullaw biex jaraw il-purċissjoni drammattizzata li ssir ta' kull sena. Diversi rikkieba fuq iż-żwiemel fosthom pulizija fuq żwiemel ta' razza Għarbija jiftħu l-parata. Warajhom jasal rikkieb waħdu jġorr is-salib. Wara jimxu s-saċerdoti u l-politiċi. Il-Purċissjoni tidħol solennement fil-Knisja tan-Natività fil-Pjazza tal-Maxtura u titqiegħed xbieha antika ta' Ġesù. Taraġ għoli iwasslek f'għar fejn wieħed isib kewkba tal-fidda li timmarka l-post fejn it-tradizzjoni tgħid li twieled Ġesù. Il-ftit djar tal-Insara ikunu mmarkati b'salib fuq il-bieb u kull dar ikollha presepju espost għall-qima. Kewkba kbira tittella' fuq arblu fil-Pjazza tal-Maxtura. Fil-qrib wieħed isib ukoll il-Grotta tal-Ħalib fejn il-Familja Mqaddsa marret tistaħba fil-Ħarba lejn l-Eġittu.
Fil-Knisja ta' Betlem il-Milied ikun iċċelebrat tliet darbiet: Il-Kattoliċi jiċċelebrawh fl-24 ta' Dicembru; il-knejjes Griegi Ortodossi, il-Kopti u s-Sirjani fis-6 ta' Jannar; u l-knisja Armenja fid-19 ta' Jannar.
Malta
Meta tqabbilha ma' pajjiżi oħra Ewropej, Malta għadha tiċċelebra Milied Nisrani, minkejja li diversi drawwiet barranin daħlu ukoll. Għal ħafna anzjani, nies ta' mezza età u tfal il-Milied għadu wieħed reliġjuż b'diversi attivitajiet reliġjużi organizzati fl-iskejjel u mis-Soċjetà tal-MUSEUM. Mhux l-istess jista' jingħad għall-ġenerazzjoni żagħżugħa għalkemm numru ta' żgħażagħ imorru l-Quddiesa ta' Nofs il-Lejl tal-Milied.
In-Novena
Kienu d-Dumnikani tal-Belt Valletta li fi żmien il-Kavallieri bdew jagħmlu n-Novena, disat ijiem ta' tħejjija għall-Milied b'Quddiesa kantata kuljum. Wara ħafna żmien bdiet fil-parroċċi mmexxija mil-Kleru Djoċesan. Illum ħafna parroċċi jiċċelebraw in-novena fil-quddiesa ta' filgħaxija bis-sehem tat-tfal tad-duttrina u għaqdiet oħra.
Il-Purċissjoni jew Dimostrazzjoni tal-Bambin
Il-qaddis Malti, San Gorg Preca, stinka ħafna biex tinxtered id-devozzjoni lejn il-misteru tal-Inkarnazzjoni. Sa mill-1920 ħa ħsieb li f'kull raħal u belt, lejlet il-Milied, tiġi organizzata “Dimostrazzjoni ad unur ta' Ġesù Bambin”, użanza li daħlet sew fost id-drawwiet sbieħ tal-Milied Malti. Ix-xewqa tiegħu kienet li għall-Milied kull tifel u tifla li kienu jattendu l-M.U.S.E.U.M. jieħdu magħhom id-dar, grotta b'Ġesù Tarbija. Fl-1920, Dun Ġorġ kien ġabar lis-soċji tal-M.U.S.E.U.M. tal-Ħamrun biex jaqsam magħhom xewqa li kellu: li ssir dimostrazzjoni bil-Bambin tal-Milied fejn it-tfal u s-soċji f'lejlet il-Milied joħorġu mat-toroq tal-Ħamrun jgħajtu l-aħbar li Ġesù Bambin twieled għalina. Ix-xewqa tiegħu kienet li dawn joħorġu bħal f'purċissjoni bix-xemgħa f'idejn it-tfal u l-weraq tal-palm u ż-żebbuġ, iduru mat-toroq kollha tal-Ħamrun u jkantaw innijiet tal-Milied. Riedhom ukoll li jgħidu lil xi rġiel biex jiġu jimxu magħhom. Kellhom bżonn Bambin, u dan issellfuh mill-Belt, mill-Knisja tal-Franġiskani.
Minn dakinhar, il-purċissjoni bil-Bambin kibret u xterdet ma' Malta u Għawdex u fl-artijiet l-oħra fejn hemm il-M.U.S.E.U.M.: l-Awstralja, il-Kenja, il-Perù, l-Ingilterra u l-Albanija. Il-qofol tal-purċissjoni hu bambin imdaqqas f'maxtura, bandalora bil-kliem Verbum Dei factum est, fanali tal-mantell biex jagħtu d-dawl u fanali bl-arkett bi kliem relattiv mal-ġrajja tal-Milied. Matul il-purċissjoni x'aktarx li jitkantaw għanjiet tradizzjonali. L-istrumenti kienu, u għadhom jintużaw f'xi nħawi, accordion u vjolini. Il-Purċissjoni tal-Bambin issir f'madwar 66 lokalità f'Malta, fil-parti l-kbira lejlet il-Milied. F'xi postijiet, l-iktar fejn il-MUSEUM, minbarra l-Qasam prinċipali, ikollu fergħa jew tnejn fejn isir it-tagħlim, issir purċissjoni fit-23 ta' Diċembru biex il-membri mill-fergħat differenti fl-istess lokalità jgħinu lil xulxin billi l-purċissjoni titlob ftit xogħol mhux ħażin biex tiġi organizzata.
Ninni La Tibkix Iżjed
Il-Benniena ta' Ġesù Bambin jew, kif inhi magħrufa, in-'Ninni la Tibkix Iżjed', hija għanja mill-aktar magħrufa fost il-Maltin. Inkitbet fl-1846 mill-patri Ġiżwita Indri Schembri. Meta kitibha, dal-patri minn Ħal Luqa kien f'Alġeri u kitibha għal dawk il-Maltin li kienu emigraw lejn Tuneż. Saret popolari mindu bdiet titkanta fil-purċissjonijiet tal-Milied. Ta' min jgħid li n-'Ninni' anke nqalbet bit-Taljan u titkanta fl-Italja.
"Ninni la tibkix iżjed
ninni Ġesù Bambin
Ħallih għalina l-biki
għax aħna midinbin."
Ninu Ninu tal-Milied
Taqbila popolari ħafna tat-tfal li saret għanja.
"Ninu Ninu tal-Milied, Ommu għamlet il-qagħqiet.
Il-qagħqiet tal-qastanija, Santu Rokku bit-tiġrija. Għaddew il-Festi kollha,
Baqa’ biss Santa Marija."
O Ġesù Ħelwa Tarbija
"O Ġesù ħelwa tarbija
Ejja twieled ġewwa fija
Ġesù tfajjel, frott l-imħabba
Twieled f’qalbi, miegħi trabba."
Presepji, grotti u bambini
L-eqdem presepju f'Malta kien inħadem fil-kunvent tal-patrijiet Dumnikani fir-Rabat fl-1617. Fil-monasteru tas-sorijiet Benedittini fl-Imdina għadna nistgħu naraw presepju li sar fl-1826. F'dan l-istess żmien inħadem l-ewwel presepju mekkanizzat f'Malta. Sar minn Antonio Muscat Fenech f'Ħal Qormi, u kien jitħaddem bit-taqtir tal-ilma. L-istil tal-presepju Malti ori[ina mill-istil Sqalli iżda matul iż-żmien inbidel. Fil-bidu l-pasturi kienu tat-tafal u mlibbsin id-drapp waqt li l-presepju nnifsu kien tal-gagazza jew tal-ġebel. Illum jintużaw pasturi magħmulin mill-plastik u huma artistiċi ħafna. Il-presepji magħmulin bil-karta pesta huma tant realistiċi u apprezzati.
Fi żmien l-Ingliżi, il-presepji minbarra l-kartapesta bdiet tintuża il-gagazza, faħam maħruq u materjal ieħor. Il-pasturi, minbarra l-Bambin, Marija u San Ġużepp kien ikun hemm ħafna oħrajn li jirrappreżentaw il-ħajja Maltija speċjalment tal-irħula. Fost il-persunaġġi kienu jdaħħlu: l-għannej, in-nissieġ, il-bidwi, taż-żaqq, tat-tanbur, taż-żavżava, is-sajjied, l-imgħaġġeb, tal-forn, ir-rieqed u oħrajn mill-ħajja maltija. F'dak iż-żmien daħlu pasturi magħmula mit-tafal u anke tax-xemgħa; f'dawn l-aħħar snin daħlu tal-plastika u materjal ieħor.
Bħala devot kbir tal-Misteru tal-Inkarnazzjoni Dun Ġorġ Preca kellu mħabba kbira lejn il-presepju. Kull Milied huwa kien jarma f'kamartu presepju mdaqqas biex jimmedita quddiemu. Dun Ġorġ anki ried li, permezz tat-tfal li jattendu l-Oqsma tal-Museum, idaħħal id-drawwa tal-Presepju fost ħafna familji Maltin għax kien irid li s-soċji tiegħu jagħtu lit-tfal kollha qrib il-Milied presepju jew grotta bil-Bambin.
Illum il-presepju huwa tant popolari f'Malta li anke jsiru kompetizzjonijiet għall-isbaħ presepji. L-Għaqda ħbieb tal-Presepju tara li din id-drawwa tal-presepju tkompli tfakkarna fit-twelid ta' Ġesù.
Il-Prietka tat-Tifel
Din id-drawwa bdiet fis-seklu 19. Fl-1883 it-tfajjel, Ġorġ Sapiano, kien għamel il-prietka tal-Milied fil-knisja parrokkjali ta' Ħal Luqa. Fl-imgħoddi, it-tifel kien joħroġ minn wara l-altar il-maġġur jew mis-sagristija akkumpanjat minn żewġ abbatini. Kien isellem is-sagrament u liċ-ċelebrant u wara jitla' fuq il-pulptu. L-abbatini ikollhom gandlier bix-xemgħa tixgħel. Meta jitla' fuq il-pulptu minn wara jitla' min għallem il-priedka u joqgħod fuq it-tarag biex jekk dan it-tifel jinsa xi ħaġa jgħidilu fil-pront. Meta t-tifel jasal fuq il-pulptu jsellem lil dawk preżenti u jibda bil-kliem b'ilsien Latin. Dejjem l-istess frażi: Annuntio Vobis Gaudium Magnun, li tfisser 'Se nagħtikom aħbar ta' ferħ kbir.' Ix-xjuħ tal-lokalità kienu jkunu fuq ix-xwiek biex jisimgħu din il-priedka. Anke l-familjari tat-tifel ikollhom ċertu ħerqa għal din il-priedka. Bħal dejjem in-nies preżenti mat-tmiem tal-priedka jkollhom kliem ta' tifħir bħal 'prosit', 'kemm kellu jistudja miskin!', 'Alla jbierek ftakar kollox', 'kemm kien ħelu'. Iżda l-aktar ħaġa li jgħidu hi 'prosit'. Is-skiet jispiċċa u għal ftit in-nies tkun trid qisu waqfa mill-quddiesa biex tgħid kelma. Hemm drawwa, għall inqas f'ċertu parroċċi, li wara l-priedka u l-quddiesa ta' nofs il-lejl it-tifel jissejjaħ mill-kappillan u jiġi mogħti rigal speċjali.
Ikel Tradizzjonali Malti tal-Milied
Ix-xarba tal-imbuljuta tista’ tgħid li hi xarba Maltija. Din kienet l-aktar tiġi offruta wara l-quddies ta’ nofs il-lejl, fejn il-familji kienu jirritornaw id-dar wara l-quddies u f’dak il-lelj ta’ ksieħ kienu jissaħħnu b’kikkra imbuljuta. Il-kokkodina, il-qastan, l-imsiefer tal-qronfol, iz-zokk tal-kannella u l-qoxra tal-mandolina huma l-ingredjenti prinċipali. Għaliex m’għandniex indaħħluha aktar f’okkażjonijiet tal-Milied. Qegħdin jidhru bosta avviżi għal diversi attivitajiet u meta tara dak offrut, l-imbuljuta ma ssibhiex; anzi tiġi offrut xarbiet oħrajn li tradizzjonalment ssibhom f’pajjiżi oħrajn.
Il-Presepju
L-ewwel presepju kien presepju ħaj. L-idea ġiet lil San Franġisk t'Assisi li ried iqajjem aktar id-devozzjoni lejn Ġesu' mwieled tarbija u jfakkar lin-nies il-ġrajja tal-ewwel Milied. Dan għamlu fir-raħal ckejken ta' Greccio fl-1223. Sab stalla u ppreparaha u daħħal fiha baqra u ħmara. Imbagħad bdew ġejjin il-patrijiet, ikantaw bħalma kien qalilhom San Franġisk minn qabel. Wara ġew in-nies iġorru x-xemgħat. U fi ftit ħin il-bosk fejn kienu mtela dawl u kant sabiħ tal-Milied. Saret quddiesa sabiħa u fiha San Franġisk qralhom l-episodju tat-twelid ta' Ġesù. Imbagħad kellimhom fuq kif dan ir-re tar-rejiet twieled fqir u fuq kif Alla jsejħilna għall-imħabba. L-istorja tgħid li fil-maxtura vojta dehret tarbija tat-twelid b'mod mirakoluż, u San Franġisk refagħha u wrieha lin-nies.
Il-Piferari
Tradizzjoni sabiħa imma li sfortunatament qiegħda tintilef hija dik tal-“Piferari” li jinżlu mill-għoljiet tal-Abruzzo u Lazjo jdoqqu ċ-ċirimelli fil-pjazez quddiem xi xena tal-Milied, biex iħabbru li żmien il-ferħ qiegħed fil-qrib.
Tu Scendi Dalle Stelle
Tu Scendi Dalle Stelle hija l-iktar għanja magħrufa tal-Milied li ħarġet mill-Italja. Hija magħrufa wkoll Malta. Tradizzjonalment kienet tindaqq biz-zampogna, iż-żaqq jew bagpipe Taljana. Il-melodija u l-kliem huma ta' San Alfons Maria de Liguori, qassis Naplitan famuż, fundatur tar-Redentoristi, li kitibha fl-1744, fil-Kunvent tal-Konsolazzjoni, f'Deliceto fil-provinċja ta' Foggia fl-Italja t'Isfel. L-għanja tibda bil-kliem "Ħallejt O Alla s-sema" o oriġinarjament semmieha "Quanne nascette Ninno" (Meta twieldet it-tarbija).
Finlandja
Hafna Finlandizi jiddeciedu li jmorru f'xi sauna lejlet il-Milied. Il-familji jingabru flimkien u joqoghdu jisimghu r-radju fejn tigi trażmessa 'Peace of Christmas'. Hafna jzuru c-cimiterji biex jittawlu lill-familjari mejtin.
Norveġja
In-Norveġja huwa l-post tat-twelid taz-zokk popolari hafna matul il-Milied imsemmi 'Yule log'. Fl-antik kienu juzaw dan iz-zokk fic-celebrazzjoni tar-ritorn tax-xemx fis-solstizju tax-xitwa. Il-kelma 'Yule' gejja mill-kelma Norvegiza 'hweol', li tfisser 'rota'. In-Norvegizi kienu jemmnu li x-xemx kienet rota kbira ta' nar li kienet iddur lejn u 'l boghod mid-dinja. Qatt hsibt ghalfejn il-fireplace jidher hafna bhala c-centru ta' xi xena tal-Milied? Din it-tradizzjoni tmur lura ghall-Yule log Norvegiz. Probabbilment huwa responsabbli ukoll ghall-popolarità tal-gobon, kejkijiet, u dezerti forma ta' zokk matul dawn il-festi.
Ġermanja
Id-dekorazzjonijiet mas-siġar magħrufa bħala 'evergreen' minn dejjem kienu parti mit-tradizzjoni tas-solstizju tax-xitwa fil-Ġermanja. Is-siġar tal-Milied li ssib imżejnin f'dan iż-żmien tas-sena jvarjaw minn siġar tal-prinjol fil-pajjiżi tas-silġ sa siġar tal-palm fil-pajjiżi tas-sħana. Din it-tradizzjoni bdiet ħafna sekli ilu fil-Ġermanja.
Is-Siġra tal-Milied
Is-siġra tal-Milied hi waħda mill-aktar drawwiet popolari tal-Milied. Illum, fl-Istati Uniti biss, kull sena jinxtraw u jiżżejnu bejn 35 u 40 miljun sigra hajja.
Fil-Ġermanja, fit-tmien seklu wara Kristu, proprju lejlet il-Milied, il-patri missjunarju Ingliż San Bonifaċju sejjaħ madwaru lil dawk in-nies li kienu tgħammdu u kkonvertew. Talabhom biex f'din il-ġurnata speċjali, lejlet it-twelid ta' Ġesu', jaqtgħu is-siġra kbira tal-ballut li qabel taħtha kienu jagħmlu s-sagrifiċċji umani lill-allat foloz. Dan kellhom jagħmluh biex juru kemm vera saru jemmnu f'Ġesu'. Waqt li s-siġra kienet nieżla, inqasmet f'erbgħa biċċiet u f'nofsha dehret tikber siġra żgħira tal-prinjol. San Bonifaċju ħajjarhom jieħdu dik is-siġra bħala simbolu tat-twemmin ġdid tagħhom għax kienet siġra li tipponta 'l fuq lejn is-sema u għax tħaddar is-sena kollha, donnha simbolu tal-ħajja ta' dejjem. Ukoll hija simbolu tal-qawwa għaliex minkejja l-maltemp u l-ksieħ li jaħkmu fuqha fix-xitwa, is-siġra tal-prinjol tibqa' tgħix u tikber.
L-aktar taghrif storiku bikri li nsibu fuqha jmur lura ghall-1521 u jirreferi ghal sigra hajja li zzejnet (minghajr dwal) fir-regjun Germaniz ta' Alsace. Taghrif iehor isemmi kif fi Strasbourg fl-1605 in-nies fil-Milied qatghu sigar taz-znuber u zejnuhom b'ward tal-karti, tuffieh, ostji u helu. L-ewwel referenza ghal sigra tal-Milied imzejna bid-dawl tax-xemgha nsibuha fis-seklu 17. Minn nofs is-seklu 17 'il quddiem, is-sigra tal-Milied ziedet fil-popolarità bil-mod il-mod. Izda kien fil-bidu tas-seklu 19 li mill-Germanja nfirxet lejn pajjizi ohra. Hu mahsub li s-sigra tal-Milied giet introdotta fi Franza fl-1837, meta l-Principessa Helen ta' Mecklenburg hadet wahda f'Parigi wara li zzewget lid-Duka ta' Orleans. Fl-Ingilterra l-ewwel sigra fegget fl-1841, meta l-Princep Albert, ir-ragel tar-regina Vittorja, zejjen wahda fil-Kastell ta' Windsor. Kien f'dan iz-zmien li s-sigra dahlet ukoll f'Malta, li kienet kolonja Ingliza.
Izda minn fejn giet l-idea li sigra tissimbolizza t-tifsira tal-Milied? Is-sigar li jhaddru matul is-sena kollha ilhom jissimbolizzaw it-twelid mill-gdid minn zminijiet imbieghda. F'diversi kulturi dawn is-sigar fid-djar, specjalment fi zmien is-solstizju tax-xitwa, kienu simbolu tal-hajja. Aktar tard, fiz-Zminijiet tan-Nofs, fl-Ewropa kienu jsiru recti fil-berah u fil-knejjes li wahda minnhom kienet dwar Adam u Eva, id-dnub li ghamlu u t-tkeccija taghhom mill-Gnien ta' l-Eden. F'din ir-recta l-uniku oggett fuq il-palk kienet sigra taz-znuber imzejna bit-tuffieh. Fis-seklu 15 il-Knisja pprojbiet dawn ir-recti izda n-nies tant kienu dwar is-sigra li bdew ipoggu wahda fid-dar taghhom fl-24 ta' Dicembru – il-jum li jfakkar lil Adam u Eva fil-Knisja tal-Lvant. Jidher li s-sigra tal-Milied li nuzaw illum gejja minn din id-drawwa. Is-sigra li kienet tfakkar lil Adam u Eva kienet tissimbolizza kemm sigra tad-dnub kif ukoll sigra tal-hajja. Ghal din ir-raguni, in-nies kienu jzejnuha bit-tuffieh, bhala sinjal tal-frott tad-dnub, u bl-ostji, bhala sinjal tal-hajja. Aktar tard zdied il-helu bhala tizjin fuq is-sigra.
Kien fl-1848 li l-ewwel gazzetta Amerikana uriet stampa tas-sigra tal-Milied u t-tradizzjoni griet kwazi f'kull dar fi zmien ftit snin.
O Lejl ta' Skiet
Fost l-aktar għanjiet popolari Ġermaniżi nsibu 'O Lejl tas-Skiet', bil-Ġermaniż Stille Nacht, heilige Nacht. Din l-għanja nkitbet l-ewwel f'forma ta' poeżija minn Joseph Mohr, fl-1816. Joseph kien saċerdot fil-knisja ta' Obendorf fl-Awstrija. Lejlet il-Milied, l-24 ta' Diċembru ta' l-1818, Joseph ta din il-poeżija lill-ħabib tiegħu Franz Gruber, li kien l-organista tal-istess knisja u surmast ta' skola, biex jikkomponi l-mużika. Franz kiteb il-mużika għaliha fi ftit ħin u laħaq lestieha biex tindaqq u titkanta fil-quddiesa ta' nofs il-lejl dakinhar stess.
Stollen
Dan il-kejk jaf il-bidu tiegħu fl-1330 fi Dresden il-Ġermanja. Kellhom jgħaddu 100 sena biex infirxet il-popolarità tiegħu u sar magħruf bħala “Christ’s Christmas Bread”. Dan kien inbiegħ fl-eqdem Suq tal-Milied fi Striezel il-Ġermanja, fejn għadek issibu sal-lum fis-swieq kollha tal-Milied fil-Ġermanja. Fl-1560 kienu ġew ppreżentati żewġ kejkijiet Stollen lis-Sindku b’piż rekord ta’ 18-il kilo. Però dan ir-rekord inkiser minn August the Powerful fejn fl-1730 ordna Stollen ta’ 1.8 tu­nellata għal okkażjoni ta’ 24,000 persuna. Fis-17-il seklu kien diffiċli li tagħmel dan il-kejk għar-raġuni li l-Knisja Kattolika ibbanjat l-użu tal-ħalib u butir fil-kej­kijiet. Kienu l-aħwa Kurfurst li fl-1647 bagħtu petizzjoni lill-Papa biex jikkonsidra din id-direttiva. Mal-petizzjoni, l-Papa rċieva wkoll kejk Stollen bħala kumplament u t-talba intlaqgħet bil-kundizzjoni li titħallas taxxa lill-Knisja mill-bejgħ ta’ dan il-kejk. L-oriġinalità tiegħu tibqa’ fi Dresden u hemm biss 150 dul­ċier liċenzjati biex jipproduċuh. Il-forma oriġinarjament kienet tirrappreżenta tarbija fil-fisqija, iżda biż-żmien ipparagunaw il-forma ma’ mina ta’ miniera u kienu l-istess ħaddiema li tawh l-isem Stollen.
Kartolini
L-ewwel kartolina tal-Milied li qatt saret kien iddisinjaha l-pittur Ingliż magħruf John Callcott Horsley. Kien Sir Henry Cole li talbu jiddisinjalu kartolina f'Diċembru ta' l-1843. Dak iż-żmien minflok kartolini kienu jibagħtu ittri twal bl-awguri tal-Milied. Iżda Sir Henry ma tantx kellu ċans joqgħod jikteb fit-tul minħabba x-xogħol importanti li kellu ta' direttur. Għalhekk talab lil Horsley joħloq kartolina b'messaġġ sempliċi fuqha. Dan pinġa familja qiegħda tiekol l-ikla tal-Milied flimkien u s-sentenza sempliċi: 'A Merry Christmas and a Happy New Year to You'. L-idea ntgħoġbot. Bdew jistampaw bħalha fuq kartun 12.6 ċentimetri tul bi 8 ċentimetri wisa'. Il-kuluri kienu jinżebgħu bl-idejn. Dan kien fl-1843. Sa sitt snin wara, fl-1850, il-proċess tal-istampar kien tant żviluppa li dawn il-kartolini setgħu jiġu stampati bl-irħis u bil-kulur, u saru popolari ħafna. Wara biss erbgħin sena li nħolqot l-ewwel kartolina tal-Milied, fl-Ingilterra tant kienu qed jibagħtu kartolini li fl-1880 il-posta Ingliża ħarġet għall-ewwel darba l-avviż: 'Post early for Christmas'. Matul l-istess zmien, bdew isiru kartolini simili minn R.H. Pease, l-ewwel Amerikan li beda jaghmel il-kartolini, fl-Albanija, New York, u Louis Prang, Germaniz li emigra lejn l-Amerika fl-1850.
Viskju jew Mistletoe
It-Tewtoniċi u ċ-Ċeltiċi kienu jqisu l-viskju bħala pjanta b'qawwiet maġiċi, bħala kura għall-feriti u għall-fertilità. Iċ-Ċeltiċi kienu jdendlu l-viskju fid-djar tagħhom għax-xorti tajba u biex ikeċċu l-ispirti ħżiena. Matul il-ġranet tal-Milied fl-era Vittorjana, l-Ingliżi kienu jdendlu z-zkuk tal-viskju mis-saqaf għal isfel u fl-entraturi. Tnejn min-nies li jinzertaw taħt il-viskju, riedu jbusu lil xulxin, imġiba mhux daqstant komuni fis-soċjetà Vittorjana. Din it-tradizzjoni jista' jkun għandha oriġini Skandinava.
Il-Pudina tal-Milied u l-Kejk tal-Milied
Il-pudina tal-Milied hija ikla tradizzjonali Ingliża li tmur lura ghall-Medju Evu. Id-dqiq, iz-zokkor, iż-żbib, il-lewż, xaħam u l-ħwawar jitpoġġew f'biċċa drapp u jitgħallew sakemm l-ingredjenti jintefħu ħafna, u jikbru tant li jimlew id-drapp. Imbagħad tinfetaħ, u tiġi mqatta' bħal kejk, bil-krema fil-wiċċ.Fil-Medjuevu din kienet magħrufa bħala mince pie u tisserva bħala ikla magħmula mil-laħam tat-tjur u fniek. Wara bdiet tiġi magħ­mula minn ingredjenti imqatta’ (minced), fosthom tuffieħ, ċirasa, qxur tal-larinġ u l-lumi, passolina, sultana, pruna, xorb u zokkor. Fl-1664 il-Puritani kienu jikkundannaw lil dawk il-Kattoliċi meta jieklu din il-pudina, ghax kienu jqisuha bħala deżerta rikka u tqanqallek xewqa sesswali.