cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aung San Suu Kyi
Aung San Suu Kyi (twieldet f'Yangon fid-19 ta' Ġunju 1945) hija politika Birmana, mexxejja tal-Lega Nazzjonali għad-Demokrazija, il-partit politiku li waqqfet hi u li rebaħ l-uniċi elezzjonijiet li saru fi kważi erbgħin sena ta' dittatura militari f'pajjiżha. Minn dak iż-żmien 'l hawn Aung San għamlet ħmistax-il sena arrestata f'darha u l-mexxejja l-oħrajn tal-partit tagħha ntefgħu l-ħabs. Dan iż-żmien kollu qattgħetu weħidha f'darha filwaqt li l-familja tagħha kienet tinsab l-Ingilterra. Inħelset biss nhar it-13 ta' Novembru 2010. F'Diċembru 2021 reġgħet intefgħet il-ħabs għal erba' snin li ġew miżjuda l-ewwel b'erba snin oħra f'Jannar 2022 u mbagħad b'ħames snin oħra f'April 2022 fuq akkużi ta' korruzzjoni. In-Nazzjonijiet Uniti u l-biċċa l-kbira tal-pajjiżi Ewropej u l-Istati Uniti kkundannaw l-arresti, il-proċedimenti tal-ġuri u s-sentenzi bħala motivati politikament.
Tfulija
Aung San Suu Kyi hija bint l-eroj tal-indipendenza tal-Birmanja, Aung Sang, meqjum mill-poplu u maqtul ftit wara li pajjiżu kiseb il-ħelsien fl-għomor ta' 32 sena meta hi kien għad għandha sentejn. F'missierha hija kellha mera ta' kuraġġ kbir. Meta ommha nħatret ambaxxatur tal-Birmanja fl-Indja, marret magħha u hemmhekk interessat ruħha fil-filosofija tan-non-vjolenza ta' Mahatma Gandhi.
Fl-Ingilterra
Mill-Indja, Aung San telgħet l-Ingilterra biex tistudja l-filosofija, il-politika u l-ekonomija fl-Università ta' Oxford. Hemm iltaqgħet ma' Michael Aris, studjuż tal-politika tad-dinja tal-Lvant, u fl-1972 iżżewġitu, issetiljaw f'Oxford fejn Michael kien jgħallem fl-Università u kellhom żewġt itfal, Alexander u Kim. Hi ngħatat għall-ħajja tal-familja u fl-istess ħin baqgħet tistudja. Iżda hi u Michael kienu diġà qablu li 'l quddiem għad tmur lura lejn il-Birmanja. Fl-ittri tagħha lil Michael, meta kienet mifruda minnu minħabba x-xogħol li kellha fi New York fis-Segretarjat tal-Ġnus Magħquda, Aung San tat xhieda tal-imħabba li għandha lejn art twelidha, kemm tħoss li x-xorti tagħha kienet marbuta max-xorti ta' pajjiżha, u kemm tħoss li hi tinsab imsejħa biex taqdi dmirha bħalma qdieh missierha
Lura fil-Birmanja
200px|thumb|Aung San Suu Kyi (2011)|xellugKien fl-1988 meta Aung San irċeviet telefonata li tgħid li ommha tatha puplesija gravi. Minnufih ippakkjat u marret Rangoon, il-belt kapitali tal-Birmanja, li dak iż-żmien kienet maħkuma minn dimostrazzjonijiet u protesti kontra d-dittatura militari tal-ġeneral Ne Win. Waqt li kienet Rangoon ħafna dimostranti sfaw maqtula fit-triqat tal-belt. Quddiem nofs miljun dimostrant, quddiem ir-ritratt ta' missierha, Aung San stqarret li hi ma tistax tkun bint missierha u tibqa' bierda għal dak li kien qed jiġri.
Fi żmien ftit ġimgħat hi u sħabha waqqfu l-Lega Nazzjonali għad-Demokrazija u Aung San intgħażlet bħala segretarju ġenerali li prattikament tfisser li saret mexxejja. Minn hawn bdiet ħajja ġdida għal Aung San, ħajja li firditha mill-familja tagħha, minn żewġha u wliedha, li baqgħu jgħixu fl-Ingilterra għax il-Birmanja ma kinitx toffri sigurtà lilhom, billi d-dittatura militari biddlet il-mexxejja tagħha imma żammet l-id tal-ħadid li biha dejjem imxiet mal-poplu. Aung San issagrifikat l-hena tagħha u l-ħajja komda li setgħet tgħix biex tagħti sehemha għall-ħelsien ta' pajjiżha mit-tirannija. Issagrifikat il-libertà tagħha b'solidarjetà mal-poplu biex issaħħaħ il-għajta tiegħu għal-libertà u għad-demokrazija.
Id-dittatura militari xtaqet teħles minnha imma l-prestiġju li tgawdi minħabba missierha żamm lill-ġenerali milli joqtluha jew jittorturawha. Xtaquha titlaq mill-pajjiż imma hi qagħdet attenta biex qatt ma jkollha għalfejn toħroġ mill-Birmanja, la minħabba l-familja u lanqas meta rebħet il-Premju Nobel, li mar iġibu żewġha u t-tfal. Tant tħobb lil art twelidha li kellha tiċċaħħad milli tara lil uliedha jitrabbew u milli tkun qrib żewġha Michael meta dan marad bil-kanċer u wasal biex miet bla ma setgħet tkun ħdejh. Il-ġenerali għall-ewwel bdew iħallu lil żewġha u lit-tfal jiġu jżuruha bit-tama li dawn iħajruha tħalli l-pajjiż biex tgħix magħhom fl-Ingilterra. Imma meta raw li kien għalxejn, anke dan il-faraġ neħħewlha, għax ma baqgħux jingħataw il-permess jiġu jżuruha. F'intervista li tat lil Alan Clements, Aung San stqarret l-għażliet tagħha: "Naturalment kont nixtieq li kieku kelli l-familja tiegħi madwari – speċjalment kont nixtieq inrabbi lil uliedi u narahom jikbru. Imma dik hija biss parti minn ħajti, art twelidi hija wkoll parti minn ħajti. Naf li jkollok tagħżel fil-ħajja u tissagrifika ċerti ħwejjeġ."
Ħelsien
F'Mejju 2002, Aung San inħelset mill-arrest u tgħidx kemm kien hemm ferħ u ċelebrazzjonijiet fil-pajjiż u anke fid-dinja. Imma ma tantx damet fil-libertà għax il-ħidma tagħha fil-pajjiż qanqlet ir-rabja tar-reġim u spiċċat biex ftit aktar minn sena wara reġgħet lura għall-arrest f'darha, wara li żammewha tliet xhur fil-ħabs. Aung San saret l-aktar priġunier tal-kuxjenza magħrufa fid-dinja. Kellhom jgħaddu disa' snin biex Aung San tinħeles għalkollox, wara ħafna pressjoni internazzjonali. Żewġha kien miet iżda binha Kim, seta' jmur jaraha wara li kien ilu ma jagħmel dan għaxar snin sħaħ. F'Diċembru 2011, il-Papa bagħat lill-Kardinal Renato Martino f'Burma biex jiltaqa' ma' Aung San Suu Kyi u miegħu bagħat ittra sabiħa ta' inkoraġġiment, li hi apprezzat ħafna.
Eletta fil-Parlament
Nhar l-1 ta' April 2012, Aung San kienet eletta fil-Parlament, u l-Partit tagħha rebaħ 43 mill-45 siġġu vakanti tal-Kamra l-Baxxa tal-Parlament. Iżda l-ġlieda tagħha għal-libertà għadha ma ntrebħitx għalkollox. It-triq għadha waħda twila iżda l-kisbiet li dil-mara kuraġġuża rnexxielha twettaq mingħajr vjolenza mhumiex kisbiet żgħar.
Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie
daqsminuri|277x277px|Il-knisja tal-injam f’Sękowa, waħda mis-sitt knejjes tal-injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie Il-Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie (bil-Pollakk: drewniane kościoły południowej Małopolski) huma grupp ta’ sitt knejjes Kattoliċi Rumani tal-injam li jinsabu fin-Nofsinhar ta’ Małopolski, fix-Xlokk tal-Polonja, preċiżament f’Binarowa, f’Blizne, f’Dębno, f’Haczów, f’Lipnica Murowana u f’Sękowa, u li huma mniżżlin fil-lista tas-Siti ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO. Fir-reġjun, u fl-Ewropa Ċentrali inġenerali, hemm bosta knejjes oħra tal-injam (bħal pereżempju l-kollezzjonijiet ta’ knejjes tal-injam fil-mużewijiet fil-beraħ f’Sanok u f’Nowy Sącz), iżda dawn is-sitta huma l-iktar rappreżentattivi ta’ aspetti differenti tat-tradizzjonijiet tal-kostruzzjoni tal-knejjes Gotiċi Medjevali.
Arkitettura
L-istil ta’ dawn il-knejjes tal-injam fir-reġjun oriġina mill-aħħar perjodu Medjevali, lejn l-aħħar tas-seklu 16, u beda bit-tiżjin Gotiku u bid-dettalji polikromatiċi, iżda peress li l-kostruzzjoni kienet bl-injam, l-istruttura, l-għamla u s-sensazzjoni ġenerali mqanqla mill-arkitettura Gotika jew Gotika Pollakka. Il-knejjes tal-injam li nbnew iktar tard kellhom influwenza ornamentali mill-arkitettura Rokokò u Barokka. L-għamla ta’ dawn il-knejjes Kattoliċi Rumani hija influwenzata ferm mill-preżenza Kattolika Griega u Ortodossa fir-reġjun. Uħud mill-knejjes tal-injam għandhom pjanta b’għamla ta’ salib Grieg u koppli b’għamla ta’ basla, iżda l-iktar knejjes interessanti mill-puntdivista arkitettoniku jikkombinaw dawn il-karatteristiċi mal-għamliet Rumani b’navati twal u bl-ispieri.
Sit ta’ Wirt Dinji
Il-Knejjes tal-Injam tan-Nofsinhar ta’ Małopolskie ġew iddeżinjati bħala Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2003.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta’ żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iii) “Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta’ tradizzjoni kulturali jew ta’ ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet”; u l-kriterju (iv) “Eżempju straordinarju ta’ tip ta’ bini, ta’ grupp ta’ siti jew ta’ pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem”.
Johan Jensen
Johan Ludwig William Valdemar Jensen, magħruf l-iktar bħala Johan Jensen (twieled fit-8 ta’ Mejju 1859 – miet fil-5 ta’ Marzu 1925), kien matematiku u inġinier Daniż. Huwa kien il-President tal-Għaqda Daniża tal-Matematika mill-1892 sal-1903.
Bijografija
Jensen twieled f’Nakskov, id-Danimarka, iżda qatta’ l-biċċa l-kbira ta’ tfulitu fit-Tramuntana tal-Iżvezja, minħabba li missieru sab impjieg hemmhekk bħala maniġer ta’ proprjetà immobbli. Il-familja tagħhom reġgħet lura d-Danimarka qabel l-1876, meta Jensen inkiteb fil-Kulleġġ tat-Teknoloġija Avvanzata. Għalhemm huwa studja l-matematika fost diversi suġġetti fil-kulleġġ, u saħansitra ppubblika dokument ta’ riċerka fil-matematika, huwa tgħallem suġġetti avvanzati tal-matematika waħdu u qatt ma kellu xi pożizzjoni akkademika. Minflok, huwa kien inġinier ta’ suċċess għall-Kumpanija tat-Telefon ta’ Copenhagen bejn l-1881 u l-1924, u sar kap tad-dipartiment tekniku fl-1890. Ir-riċerka matematika kollha tiegħu wettaqha fil-ħin liberu tiegħu. Jensen huwa magħruf l-iktar għall-kunċett matematiku tal-inugwaljanza ta’ Jensen. Fl-1915, Jensen wera bil-provi kif taħdem il-formula matematika ta’ Jensen fl-analiżi kumplessa.
Torrijiet ta' de Redin
It-Torrijiet ta' de Redin huma sensiela ta' tlettax-il torri tal-għassa żgħir fortifikat li l-Gran Mastru Martin de Redin tal-Kavallieri ta' Malta bena fuq il-gżira ta' Malta bejn l-1658 u l-1659. It-torrijiet jidhru minn xulxin, u kienu jipprovdu ħolqa ta' komunikazzjoni bejn Għawdex u l-Port il-Kbir, barra milli jservu bħala torrijiet tal-għassa kontra l-kursari.
Id-disinn kien ibbażat fuq il-pjanta tal-aħħar torri mill-ħames torrijiet ta' Lascaris, it-Torri tax-Xuta (1640) li bena il-Gran Mastru Giovanni Paolo Lascaris, il-Gran Mastru ta' qabel de Redin.
Ħafna mit-torrijiet għadhom jeżistu f'kundizzjoni tajba u l-maġġor parti huma ażżessibbli għall-pubbliku.
Lista tat-torrijiet
Dawn huma t-torrijiet ta' de Redin fl-ordni kronoloġika skont meta nbnew.
Premier League Malti 1913–14
Statistika tal-Premier League Malti fl-istaġun 1913–14. Il-kampjonat kien imwettaq f'7 timijiet, u Ħamrun Spartans kienu rebbieħa tal-kampjonat.
Fiġi
Il-Fiġi hu nazzjon fl-Oċean Paċifiku. Il-belt kapitali hi Suva.
Togo
daqsminuri|Il-bandiera tat-Togo thumb|tarka thumb|Organizzazzjoni territorjali
It-Togo hu nazzjon fl-Afrika. Il-belt kapitali hi Lomé.
Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt
daqsminuri|It-Torri taż-Żwieġ Il-Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt tirreferi għal grupp ta' artisti tal-Jugendstil kif ukoll għall-binjiet f'Mathildenhöhe, Darmstadt, il-Ġermanja, fejn kienu jgħixu u jaħdmu dawn l-artisti. Il-biċċa l-kbira tal-artisti kienu ffinanzjati minn patruni u kienu jaħdmu flimkien ma' membri oħra tal-grupp li kellhom gosti u ideali artistiċi konkordanti.
L-UNESCO rrikonoxxiet il-Kolonja tal-Artisti f'Mathildenhöhe, Darmstadt, bħala Sit ta' Wirt Dinji fl-2021.
Twaqqif
Il-Kolonja tal-Artisti twaqqfet fl-1899 minn Ernst Ludwig, il-Gran Duka ta' Hesse. Il-motto tiegħu kien: Mein Hessenland blühe und in ihm die Kunst ("It-territorju tiegħi ta' Hesse għandu jiffjorixxi u fih stess tiffjorixxi l-arti"), u kien jistenna li l-kombinament tal-arti u tal-kummerċ jipprovdi impulsi ekonomiċi għat-territorju tiegħu. L-għan tal-artisti kien li jixprunaw l-iżvilupp ta' forom moderni u innovattivi ta' konstruzzjoni u ta' għajxien. Għalhekk, Ernst Ludwig laqqa' flimkien diversi artisti tal-Art Nouveau f'Darmstadt, fosthom Peter Behrens, Paul Bürck, Rudolf Bosselt, Hans Christiansen, Ludwig Habich, Patriz Huber u Joseph Maria Olbrich.
L-Ewwel Wirja tal-1901
L-ewwel wirja tal-Kolonja tal-Artisti seħħet fl-1901 bit-titlu "Dokument tal-Arti Ġermaniża". L-oġġetti tal-wirja kienu d-djar individwali, l-istudjos u diversi kostruzzjonijiet temporanji tal-Kolonja. Il-wirja nfetħet fil-15 ta' Mejju b'festival propost minn Peter Behrens u ispirat l-interess ferm lil hinn mill-fruntieri ta' Darmstadt's borders, iżda xorta waħda spiċċat b'telf finanzjarju kbir f'Ottubru. Ftit wara, Paul Bürck, Hans Christiansen u Patriz Huber ma baqgħux fil-Kolonja, u l-istess għamlu Peter Behrens u Rudolf Bosselt fis-snin ta' wara.
Dar Ernst Ludwig
daqsminuri|336x336px|Il-faċċata ta' Dar Ernst Ludwig Dar Ernst Ludwig inbniet bħala studjo komuni skont il-pjanta mfassla minn Joseph Maria Olbrich. Olbrich kien ħadem bħala arkitett u kien figura ċentrali fil-grupp ta' artisti. Fil-bidu, Peter Behrens kien involut biss bħala pittur u bħala illustratur. It-tqegħid tal-ewwel ġebla seħħ fl-24 ta' Marzu 1900. L-istudjo kien post tax-xogħol kif ukoll il-post fejn kienu jinġabru l-membri tal-Kolonja tal-Artisti. Fin-nofs tas-sular prinċipali hemm il-kamra tal-laqgħat b'pitturi magħmula minn Paul Bürck u hemm tliet studjos tal-artisti ma' kull naħa tal-kamra. Hemm żewġ appartamenti tal-artisti taħt l-art u kmamar taħt l-art għal skopijiet kummerċjali. Id-daħla tinsab f'niċċa mżejna b'motivi ta' fjuri ndurati. Żewġ statwi twal sitt metri, "Raġel u Mara" jew "Saħħa u Sbuħija", jgħassu d-daħla u huma xogħol Ludwig Habich. Id-djar tal-artisti kienu raggruppati madwar Dar Ernst Ludwig. Lejn l-aħħar tas-snin 80 tas-seklu 20, il-binja ġiet rikostruwita u mibdula f'mużew (bil-Ġermaniż: Museum Künstlerkolonie Darmstadt) dwar il-Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt.
Djar l-artisti
daqsminuri|271x271px|Dar Wilhelm Deiters L-artisti setgħu jixtru l-proprjetà b'kundizzjonijiet favorevoli u jibnu d-djar residenzjali għall-wirja. Kien previst li l-isforzi ta' kombinament tal-arkitettura, id-disinn tal-ispazji interni, l-artiġjanat u l-pittura jintwerew b'eżempji konkreti. Olbrich, Christiansen, Habich u Behrens biss setgħu jifilħu jibnu d-djar tagħhom stess; minkejja dan kien hemm tmint idjar mgħammra għalkollox fl-ewwel wirja.
Dar Glückert iż-Żgħira (Dar Rudolf Bosselt)
Din id-dar ġiet iddisinjata wkoll minn Joseph Maria Olbrich. L-iskulturi mal-faċċata huma xogħol Rudolf Bosselt. Patriz Huber kien responsabbli għad-disinn tal-ispazji interni. Bosselt beda x-xogħol fid-dar, iżda ma kienx kapaċi jkopri l-kostijiet tal-kostruzzjoni. B'hekk Glückert ħa d-dar f'idejh u ħallas biex titlesta. Id-dehra attwali tagħha tqarreb ħafna l-forma oriġinali tagħha. daqsminuri|281x281px|Dar Peter Behrens
Dar Peter Behrens
Peter Behrens kien arkitett awtodidatta. Id-disinn tiegħu għal daru stess u tal-ispazji interni tagħha kien jirrappreżenta d-debutt tiegħu. Il-fatt li l-arkitett u d-disinjatur tal-ispazji interni tad-dar kienu l-istess persuna wassal biex id-dar ikollha konsistenza li tispikka b'mod partikolari. Madankollu, din id-dar hija l-iktar dar tal-wirja li swiet flus, b'kostijiet totali ta' 200,000 Mark. Behrens qatt ma għex fiha, u minflok għażel li jbigħha ftit wara l-wirja. Ġarrbet ħsarat estensivi fit-Tieni Gwerra Dinjija, iżda għall-inqas il-bixra esterna tagħha ġiet irrestawrata kważi għalkollox għall-istat oriġinali tagħha. Xi oġġetti u biċċiet tal-għamara milli jidher kienu tneħħew mid-dar qabel it-Tieni Gwerra Dinjija u għaldaqstant ma nqerdux. daqsminuri|Dar Joseph Maria Olbrich
Dar Joseph Maria Olbrich
Dar Olbrich stess kienet pjuttost irħisa u swiet 75,000 Mark biex inbniet. Il-binja kellha saqaf skuntrat aħmar li kien ikompli jinżel 'l isfel fuq il-pjan terran min-naħa tat-Tramuntana. Olbrich stess kien iddisinja wkoll l-ispazju intern kollu. Id-dar ġarrbet ħsarat estensivi fit-Tieni Gwerra Dinjija u reġgħet inbniet fl-1950-1951, għalkemm kollox mill-pjan terran 'il fuq ġie mibdul kompletament. Il-madum abjad u blu tal-faċċata biss ifakkar fil-kostruzzjoni oriġinali. Id-dar intużat mill-Istitut Pollakk Ġermaniż mill-1980 sal-1996.
Dar Ludwig Habich
Joseph Maria Olbrich kien l-arkitett ta' Dar Ludwig Habich, li kienet l-istudjo u r-residenza tal-iskultur Ludwig Habich. Patriz Huber kien responsabbli għad-disinn tal-ispazji interni. Il-binja hija notevoli għas-saqaf ċatt tagħha u għall-ġeometrija solida tagħha b'dekorazzjoni Spartana. Wara li ġarrbet ħsarat estensivi matul il-gwerra, ġiet rikostruwita fl-1951 b'ċerti bidliet fid-dettalji iżda f'konformità mal-pjanta oriġinali.
Dar Georg Keller
Din id-dar, magħrufa bħala "Beaulieu", inbniet għall-għani Georg Keller skont il-pjanta mfassla minn Joseph Maria Olbrich. Wara li nqerdet fil-gwerra, id-dar ġiet rikostruwita b'mod differenti għalkollox.
It-Tieni Wirja tal-1904
It-tieni wirja kienet ikkaratterizzata minn kważi kostruzzjonijiet temporanji biss wara t-telf finanzjarju kbir tal-ewwel wirja. Flimkien mal-membri li kien għad fadal, Olbrich u Habich, issieħbu tliet membri ġodda: Johann Vincenz Cissarz, Daniel Greiner u Paul Haustein.
Grupp ta' tlett idjar
It-tlett idjar interkonnessi fil-kantuniera ta' Stiftstraße u ta' Prinz-Christians-Weg inbnew fl-1904 skont il-pjanti ta' Joseph Maria Olbrich. Id-dar tal-kantuniera (bi strippi-pilastri magħmula bil-brikks) u d-"Dar Blu" (il-pjan terran huwa miksi b'madum igglejżjat blu) inbnew bit-tir li jinbigħu, filwaqt li d-"Dar Griża", magħrufa wkoll bħala "Dar il-Predikatur" (li għandha superfiċe skura u ħarxa tal-ġibs), ġiet iddisinjata bħala residenza għall-predikatur tal-qorti. Olbrich iddisinja l-ispazji interni tad-Dar Griża; Paul Haustein u Johann Vincenz Cissarz kienu responsabbli għad-dekorazzjoni tad-Dar Blu u xi kmamar tad-dar tal-kantuniera. It-tlett idjar kellhom l-għan li juru l-possibbiltajiet ta' għajxien għall-klassi medja. Id-djar ġarrbu ħsarat estensivi fit-Tieni Gwerra Dinjija. Minflok id-Dar Griża nbniet kostruzzjoni ġdida, filwaqt li ż-żewġt idjar l-oħra ġew rikostruwiti b'modifiki kbar.
It-Tielet Wirja (wirja reġjonali ta' Hesse) tal-1908
daqsminuri|299x299px|Kartolina antika tat-Torri taż-Żwieġ u tal-Binja tal-Wirjiet It-tielet wirja, li kienet miftuħa għall-artisti u għall-ħaddiema tas-snajja' ta' Hesse, kienet iċċentrata fuq kolonja ta' residenzi żgħar, sabiex turi li l-forom moderni ta' għajxien setgħu jinkisbu b'mezzi finanzjarji limitati. It-tema tal-wirja kienet l-arti ħielsa u applikata. Apparti Olbrich, il-kolonja kienet tinkludi lil Albin Müller, Jakob Julius Scharvogel, Joseph Emil Schneckendorf, Ernst Riegel, Friedrich Wilhelm Kleukens u Heinrich Jobst dak iż-żmien.
Torri taż-Żwieġ u Binja tal-Wirjiet
Joseph Maria Olbrich ippjana t-Torri taż-Żwieġ (li ngħata dan l-isem biex ifakkar iż-żwieġ bejn il-Gran Duka Ernst Ludwig u l-Prinċipessa Eleonore zu Solms-Hohensolms-Lich fl-1905) u l-Binja tal-Wirjiet maġenbu. Dawn iż-żewġ binjiet infetħu fl-1908 bħala post fejn il-membri tal-Kolonja tal-Artisti setgħu juru x-xogħol artistiku tagħhom. Iż-żewġ binjiet jinsabu fuq eks ġibjun li huwa parti min-network tal-ilma ta' Darmstadt, li oriġinarjament kien ġie ssiġillat bir-radam biss.
Dar tal-Wirjiet tat-Tramuntana ta' Hesse
Din id-dar ġiet iddisinjata minn Olbrich bħala post fejn setgħu jintwerew il-prodotti industrijali u kummerċjali mit-Tramuntana ta' Hesse u fil-biċċa l-kbira tagħha ġiet iddekorata minnu wkoll. Illum il-ġurnata l-binja tintuża mill-"Istitut għall-Mużika Ġdida u għall-Edukazzjoni fil-Mużika".
Dar Conrad Sutter
L-arkitett Conrad Sutter iddisinja u bena din id-dar, u ħa ħsieb ukoll id-disinn tal-ispazju intern kollu. Il-binja ġiet inkluża fil-wirja kontra l-parir tal-ġurija, u Sutter assuma r-responsabbiltà għal din l-għażla.
Dar Wagner-Gewin
L-arkitett Johann Christoph Gewin iddisinja l-pjanta għal din id-dar għall-bennej Wagner. Din id-dar inqerdet fil-gwerra.
Kolonja tar-residenzi ż-żgħar
Il-kolonja tar-residenzi ż-żgħar inbniet fuq ix-xaqliba tal-Lvant tal-Mathildenhöhe bħala mudell għar-residenzi tal-klassijiet inqas għonja. Kienet magħmula minn dar waħda għal żewġ okkupanti, żewġt idjar imissu ma' xulxin minn naħa waħda u tlett idjar għal okkupant wieħed. Id-djar servew bħala mudell kollettiv u ntwerew mis-Soċjetà ta' Ernst Ludwig u mis-Soċjetà Ċentrali ta' Hesse għall-Kostruzzjoni ta' Appartamenti Orħos. Sitt industrijalisti kbar minn Hesse pprovdew il-finanzjament. Il-kundizzjonijiet kienu jirrikjedu li d-djar ikollhom mill-inqas tliet kmamar residenzjali, jinbnew b'materjali lokali tal-bini, u ma jiswewx iktar minn 4,000 Mark għal dar għal okkupant wieħed jew 7,200 Mark għal dar għal żewġ okkupanti. Barra minn hekk, l-arkitetti kienu meħtieġa jiddisinjaw spazji interni li jiswew inqas minn 1,000 Mark għal kull residenza. Il-binjiet ġew iddisinjati mill-arkitetti lokali Ludwig Mahr, Georg Metzendorf, Josef Rings, Heinrich Walbe, Arthur Wienkoop u Joseph Maria Olbrich. Il-binjiet mgħammrin għalkollox intwerew fl-1908 iżda ġew żarmati ftit wara li ntemmet il-wirja.
Dar il-Ħaddiema tal-Opel
Olbrich ġie kkummissjonat mid-ditta Opel minn Rüsselheim biex jiddisinja dar għal okkupant wieħed kompluta bid-disinn tal-ispazju intern bħala parti mill-kolonja tar-residenzi ż-żgħar. Minflok kċina maħsuba biex wieħed jiekol fiha, xi ħaġa li kienet komuni dak iż-żmien, kien hemm kċina żgħira u salott kbir fil-pjan terran. Fit-tieni sular, kien hemm żewġ kmamar tas-sodda kbar u kamra tal-banju.
Ir-Raba' Wirja tal-1914
L-enfasi partikolari tal-aħħar wirja kienet ir-residenza għall-kiri. B'hekk Albin Müller bena grupp ta' tmien appartamenti għall-kiri għoljin tliet sulari fuq ix-xaqliba tat-Tramuntana tal-Mathildenhöhe. Tlett idjar kienu jinkludu mudelli ta' disinn tal-ispazji interni minn diversi membri tal-kolonja. Fuq in-naħa ta' wara ta' dan il-grupp ta' binjiet kien hemm studjo ta' ħames sulari. Din ir-ringiela ta' binjiet ta' appartamenti nqerdet fit-Tieni Gwerra Dinjija, iżda l-istudjo bil-faċċata bl-istrixxi kannella ma ġarrbet l-ebda ħsara. L-għalqa bis-siġar tas-sikamoru u Bieb l-Iljun (li issa huwa l-bieb tad-daħla għall-Park ta' Rosenhöhe) għadhom jeżistu. Il-membri tal-kolonja dak iż-żmien kienu Heinrich Jobst, Friedrich Wilhelm Kleukens, Albin Müller, Fritz Osswald, Emanuel Josef Margold, Edmund Körner u Bernhard Hoetger.
Żvilupp tal-madwar
L-arkitetti lokali ta' Darmstadt ma ħadux sehem fl-Ewwel Wirja tal-Mathildenhöhe. Madankollu, it-tradizzjonalisti Alfred Messel (ir-residenza għad-direttur tal-mużew Paul Ostermann von Roth), Georg Metzendorf (ir-residenza għal Georg Kaiser), Heinrich Metzendorf (ir-residenza għal Hofrat Otto Stockhausen) u Friedrich Pützer (fost binjiet oħra r-residenza tiegħu stess, ir-residenza għal Dr. Mühlberger u d-dar għal żewġ okkupanti għal Dr. Becker u għal Bornscheuer tal-Kunsill tal-Finanzi) irnexxielhom juru l-kunċetti tagħhom fil-marġnijiet tal-Kolonja tal-Artisti. It-territorju tal-wirjiet kien imdawwar b'ċint temporanju waqt il-wirjiet. Id-djar tal-Kolonja tal-Artisti u dawk ta' arkitetti oħra kienu waħda ħdejn l-oħra f'dan l-iżvilupp.
Kolonja l-Ġdida tal-Artisti f'Rosenhöhe
Il-belt ta' Darmstadt stabbiliet il-Kolonja l-Ġdida tal-Artisti fis-snin 60 tas-seklu 20. Seba' studjos u residenzi nbnew bejn l-1965 u l-1967 skont il-pjanti ta' Rolf Prange, Rudolf Kramer, Bert Seidel, Heribert Hausmann u Reinhold Kargel. L-awtur Heinrich Schirmbeck, il-kittieb tal-lirika Karl Krolow, l-istoriku tal-arti Hans Maria Wingler u l-iskultur Wilhelm Loth kienu (jew huma) fost il-membri ta' din il-kolonja.
Sit ta' Wirt Dinji
Il-Kolonja tal-Artisti ta' Darmstadt ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2021.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".
Ġużeppi Stalin
Ġużeppi Stalin (Russu: Иосиф Виссарионович Сталин) (Trażlitterazzjoni: Josif Vissarjonoviċ Stalin), imwieled Джугашвили (Ġugaxvili), Ġorġja: იოსებ ჯუღაშვილი (Joseb Ġugaxvili); (18 ta' Diċembru, 1878 – 5 ta' Marzu, 1953) kien l-isem li kien juża d-dittatur Komunist, Joseb Ġugaxvili (18 ta' Diċembru, 1878 – 5 ta' Marzu, 1953). Huwa kien it-tieni mexxej politiku tal-Unjoni Sovjetika, wara Vladimir Lenin. Stalin kien mexxej totalitarju u kkawża l-mewt ta' miljuni. Huwa beda l-verżjoni tiegħu ta' komuniżmu, l-Istaliniżmu.
Stalin ikkoopera ma' Hitler qabel it-Tieni Gwerra Dinjija u finalment, fl-1939 it-tnejn għamlu patt sabiex jieħdu l-Polonja u jaqsmuha bejniethom; din kienet kif faqqgħet it-Tieni Gwerra Dinjija.
Meta ntemmet it-Tieni Gwerra Dinjija, l-armata Sovjetika spiċċat tokkupa ħafna pajjiżi fl-Ewropa, bħall-Polonja, iċ-Ċekoslovakkja, l-Ungerija, u parti mill-Ġermanja, u bdiet timponi l-komuniżmu f'dawn il-pajjiżi maħkuma.
Stalin żamm il-kmand fuq l-Unjoni Sovjetika sal-mewt tiegħu. Huwa ta importanza kbira lill-militar, u ffoka l-ħin u l-enerġija kollha tar-Russja lejn il-bini ta' armi, vejikoli u forzi armati. Jingħad li Stalin seraq sigrieti nukleari mill-Amerika sabiex ikun jista' jibni l-armamenti tiegħu. Din ġabet magħha l-bidu tal-Gwerra Bierda, li baqgħet għaddejja sal-waqgħa tal-Unjoni Sovjetika fl-1990.
Stalin miet b'puplesija fl-1953. Huwa ġie suċċedut minn Nikita Hruxxjov.
Pliolestes
Pliolestes huwa ġeneru ta' mammiferi marsupjali estinti (dawk relatati fil-qrib mal-opossumi srieċed jew l-opossumi firien), u qiegħed ikklassifikat fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria, fis-superordni Ameridelphia, fl-ordni Paucituberculata, fis-sottordni Caenolestoidea, fil-familja Caenolestidae, fis-sottofamilja Pichipilinae ma' ġeneri oħra estinti u bl' ebda rapreżentanti ħajjin.
(għal aktar informazzjoni ara l-artiklu Opossum sorċid)
Naħla
In-naħal huma insetti li jtiru u li jiġu mill-qrib miż-żnażan u n-nemel. Huma magħrufa għas-sehem tagħhom fil-produzzjoni tal-għasel u x-xama' u għall-pollinazzjoni. In-naħal jagħmlu linjaġġ monofiletiku fi ħdan is-superfamilja Apoidea, fil-preżent ikklassifikat bl-isem tat-takson bla livell Anthophila. Hemm kważi 20,000 speċi magħrufa ta' naħal f' disa' familji rikonoxxuti, għalkemm ħafna minnhom għadhom ma ġewx deskritti u n-numru veru x'aktarx hu ogħla. Jinstabu fuq kull kontinent ħlief l-Antartika, f'kull ħabitat fuq il-pjaneta li fih ix-xtieli li jwarrdu ppolinati mill-insetti.
Daħla
In-naħal huma adattati biex jieklu n-nettaru u l-pollin, l-ewwel wieħed l-iżjed bħala sors ta' enerġija u t-tieni għal proteini u nutrijenti oħra li fih. Ħafna mill-pollin jintuża bħala ikel għal-larvi.
In-naħal għandhom proboxxidi ("ilsien" kumpless) li jippermettilhom jiksbu n-nettaru mill-fjuri. Għandhom antenni li kważi f'kollha huma magħmulin minn 13-il segment fl-irġiel u 12 fin-nisa, kif inhu tipiku għas-superfamilja. In-naħal kollha għandhom żewġ pari ta' ġwienaħ, il-par ta' wara iżgħar minn ta' quddiem; fi ftit speċi, sess wieħed jew kasta għandu ġwienaħ relattivament qosra u ghalhekk isibuha diffiċli jew impossibli li jtiru, imma l-ebda minnhom ma huma bla ġwienaħ. L-iżgħar naħla hi t- Trigona minimi, naħla bla xewka fejn il-ħaddiema huma twal madwar 2.1 mm. L-ikbar naħla fid-dinja hi Megachile Pluto, naħla li tiekol il-weraq fejn in-nisa jistgħu jilħqu t-tul ta' 39 mm. Il-membri tal-familja Halictidae, huma t-tip ta' naħal l-iktar komuni fl-Emisferu tat-Tramuntana, imma huma żgħar ħafna u spiss jaħsbuhom żnażan jew dubbien.
L-ispeċi tan-naħla l-iktar magħrufa hi n-naħla tal- għasel Ewropea, li, kif juri isimha, tagħmel l-għasel, kif jagħmlu ftit tipi oħra ta' naħal. It-trobbija mill-bnedmin tan-naħal ta' din l-ispeċi tissejjaħ apikultura.
In-naħal huma ikel imfittex tal-għasfur Merops apiaster, qerd in-naħal. Predaturi komuni oħra huma l- għasafar Tyrannus u Mimidae, iż- żnażan Philanthus u l-mazzarell.
Naħal ewsoċjali u semisoċjali
thumb|upright|left|Ferħ naħal tal-għasel In-naħal jistgħu ikunu solitarji jew jgħixu f'diversi tipi ta' komunitajiet. L-iktar avvanzati minn dawn huma l-kolonji ewsoċjali li jinstabu fost in-naħal tal-għasel, il-bombli u n-naħal bla xewka. Jaħsbu li diversi tipi ta' soċjalità differenti evolvew fin-naħal bosta drabi separatament.
F'xi speċi, gruppi ta' naħal nisa li jgħixu flimkien jistgħu jkunu aħwa, u fil-każ li x-xogħol jinqasam bejn il-grupp, dawn jitqisu semisoċjali.
Jekk barra li jaqsmu x-xogħol, il-grupp jikkonsisti minn omm u wliedha bniet, il-grupp jissejjaħ ewsoċjali. L-omm titqies bħala r-"Reġina" u wliedha huma "ħaddiema". Dawn il-kasti jistgħu jkunu biss alternattivi fl-imġiba, u f'dan il-każ is-sistema titqies bħala "primittivament ewsoċjali" (bħal ħafna żnażan li jagħmlu l-bejta tal-karta (Polistinae)), u jekk il-kasti jkunu morfoloġikament diskreti, allura s-sistema tkun "ewsoċjali għall-aħħar".
Hemm ħafna aktar speċi ta' naħal li huma primittivament ewsoċjali milli ewsoċjali għall- aħħar, imma dawn rari ġew studjati. Il-bijoloġija tal-parti l-kbira ta' dawn l-ispeċi hi ftit li xejn magħrufa. Il-maġġoranza l-kbira tagħom huma fil-familja Halictidae. Il-kolonji huma tipikament żgħar, b'medja ta' tużżana ħaddiema jew inqas fihom. L-unika differenza fiżika bejn ir-reġina u l-ħaddiema, jekk hemm xi differenza, jkun id-daqs medju. Fil-parti l-kbira tal- ispeċi, il-kolonja ddum ħajja staġun wieħed, anki fit-tropiċi, u n-nisa mgħammra biss (irġejjen tal-futur) jibernaw (din l-ibernazzjoni tissejjaħ dijapawża). Xi speċi għandhom staġun attiv twil u l-kolonji jilħqu l-mijiet ta' naħal. L-Ewglossini (Euglossini) jinkludu numru ta' speċi li huma primittivament ewsoċjali b'bijoloġija simili. Ċerti speċi ta' Allodapini naħal (qraba tan-naħla Xylocopa) wkoll għandhom kolonji primittivament ewsoċjali, imma għandhom interazzjoni bejn in-naħal adulti u l-frieħ li qed jiżviluppaw fuq livell mhux tas-soltu. Din tissejjaħ "proviżjoni progressiva"; l-ikel tal-larva jiġi fornut ftit ftit hija u tiżviluppa. Din is-sistema jużawha wkoll in-naħal tal-għasel u xi bombli.
In-naħal li huma ewsoċjali għall-aħħar jgħixu f'kolonji. Kull kolonja jkollha reġina waħda, ħafna ħaddiema u, f'ċerti stadji fiċ-ċiklu tal-kolonja, jkun fiha n-naħal bgħula. Il-bejta li jipprovdu l-bnedmin għan-naħal tissejjaħ ġarra jew kaxxa tan-naħal. Ġarra tan-naħal tal-għasel jista' jkun fiha 40000 naħla fl-aqwa tas-sena, fir-rebbiegħa, iżda s-soltu jkun fiha inqas.
Il-bombli
thumb|upright|right|Bomblu Il-bombli (Bombus terrestris,B. pratorum, et al.) huma ewsoċjali b'mod li jixbah bejn wieħed u ieħor lill-Vespidae bħall-bgħula taż-żunżan. Ir-reġina tibda bejta weħida (mhux bħall-irġejjen tan-naħal tal-għasel u n-naħal ta' bla xewka li jibdew il-bejtiet minn ferħa li jkun fiha għadd kbir ta' ħaddiema). Il-kolonji tal-bombli tipikament ikun fihom minn 50 sa 200 naħla fl-aqwa tagħhom li jkun minn nofs sa tmiem is-sajf. L-arkitettura tal-bejta hi sempliċi, limitata mid-daqs tal-ħofra tal-bejta (li tkun hemm minn qabel), u l-kolonji rari jkunu perenni. L-irġejjen tal-bombli kultant fix-xitwa jistkennu fil-ġarer tan-naħal tal-għasel, fejn kultant l-apikulturi isibuhom mejtin, nistgħu nissoponu li jkunu qatluhom in-naħal bix-xewka. Mhux magħruf jekk xi wħud jibqgħux ħajjin matul ix-xitwa f'dan l-ambjent.
Il-bombli huma wħud mill-pollinaturi selvaġġi l-aktar importanti, iżda naqsu ħafna f'dawn l-aħħar għexieren ta' snin.
In-naħal bla xewka
In-naħal bla xewka jvarjaw ħafna fl- imġiba tagħhom, iżda huma kollha ewsoċjali għall-aħħar. Huma jużaw il- hażna tal-massa, l- arkitettura tal-bejta tagħhom hi kumplessa, u l-kolonji tagħhom jibqgħu minn sena għall-oħra.
In-naħal tal-għasel
Il-veru naħal tal-għasel (ġeneru Apis) nistgħu ngħidu li għandhom l-aktar imġiba soċjali kumplessa fost in-naħal. In-naħla tal-għasel Ewropea, Apis mellifera, hi l-ispeċi tan-naħal l-iktar magħrufa u waħda mill-iżjed magħrufin fost l-insetti kollha. Sottospeci ta' din in-nahla li tinsab fil-gżejjer Maltin biss. L-isem xjentifiku ta' din in-naħla hu Apis mellifera ruttneri, filwaqt li l-isem komuni hu n-Naħla tal-għasel ta' Malta. Tezisti organizazzjoni bl-isem Fondazzjoni għall-Konservazzjoni tan-Naħla Maltija li tahdem favur il-konservazzjoni ta' dan l-ekotip lokali.
In-naħal solitarji u komunali
Il-parti l-kbira tan-naħal l-oħra, fosthom xi speċi familjari bħal Xylocopa virginica, Megachile rotundata, Osmia lignaria u Osmia cornifrons huma solitarji fis-sens li kull mara hi għammiela, u tipikament tgħix f'bejta li tibni hi stess. F'dawn l-ispeċi m'hemmx naħal ħaddiema. In-naħal solitarji tipikament la jipproduċu għasel u lanqas xama'. Huma immuni mill-Akarina u l-briegħed tal-varroa, iżda għandhom parassiti, dud u mard speċjali għalihom. left|thumb|Naħla solitarja, Anthidium florentinum (familja Megachilidae), fuq xitla tal-Lantana
In-naħal solitarji huma pollinaturi importanti, u l-pollin jiġbruh biex ifornu l-bejta bl-ikel għall-frieħ tagħhom. Spiss iħalltuh man-nettaru biex jagħmlu taħlita qiesha soppa. Xi naħal solitarji għandhom fuq ġisimhom tipi ta' strutturi avvanzati ħafna biex iġorru l-pollin. It-trobbija ta' xi speċi ta' naħal solitarji għall-pollinazzjoni kummerċjali qiegħda dejjem tiżdied.
In-naħal solitarji huma spiss oligoleġi, fis-sens li jiġbru l-pollin minn speċi/ġeneru ta' pjanti wieħed biss jew xi ftit (mhux bħan-naħal u l-bombli li huma ġeneralisti). Ma nafux b'naħal li huma speċjalisti tan-nettaru; ħafna naħal oligolettiċi jżuru bosta pjanti għan-nettaru, iżda m'hemmx naħal li jżuru xitla waħda biss għan-nettaru filwaqt li jiġbru l-pollin minn ħafna xtieli differenti. Fost in-naħal li huma pollinaturi speċjalisti hemm ukoll speċi li jiġbru ż-żejt mill-fjuri minflok il-pollin, u l-irġiel tan-naħal tal-orkidej, li jiġbru materjali aromatiċi mill-orkidej (wieħed mill-każi fejn in-naħal irġiel huma pollinaturi effikaċi). Fi ftit każi speċi waħda biss ta' naħal tista' tippolinizza effikaċament speċi ta' xtieli, u xi pjanti huma fil-periklu mill-inqas in parti minħabba li l-pollinaturi speċjali tagħhom qegħdin jinqerdu. Però in-naħal oligolettiċi għandhom tendenza mmarkata li jkunu assoċjati ma' xtieli komuni u mifruxa li jżuruhom bosta pollinaturi (pereżempju, hemm madwar 40 oligoleġi assoċjati mal-Larrea tridentata fl-Istati Uniti, u l-istess tendenzi ġew osservati fil-ward tax-xemx, Astri, eċċ )
Filwaqt li n-naħal solitarji nisa jibnu l-bejtiet tagħhom, xi speċi huma gregarji, u jħobbu jibnu l-bejtiet qrib tal-oħrajn tal-istess speċi, u dan jagħti l-impressjoni li huma soċjali. Gruppi kbar ta' bejtiet ta' naħal solitarji insejħulhom "aggregazzjonijiet", biex ma nħaltuhomx ma' "kolonji".
F'xi speċi, bosta nisa jgħixu fl-istess bejta, imma kull waħda tibni ċ-ċelluli tagħha u tfornihom bl-ikel hi waħida. Dan it-tip ta' grupp, li mhuwiex rari, jissejjaħ "komunali". Il-vantaġġ ewlieni jidher li hu, li meta hemm bosta nisa li jużaw l-istess daħla għall-bejta regolarment hu eħfef li jiddefenduha mill-predaturi u l-parassiti.
In-naħal kleptoparassiti
In-naħal kleptoparassiti jinstabu f'bosta familji tan-naħal, għalkemm l-isem teknikament japplika l-aħjar għan-nomadini (Nomadinae), sottofamilja tal-apidi (apidae). In-nisa ta' dawn in-naħal m'għandhomx it-tagħmir għall-ġbir tal-pollin (l-iscopa) u ma jibnux il-bejta tagħhom. Dawn tipikament jidħlu fil-bejtiet ta' speċi li jiġbru l-pollin, u jbidu l-bajd tagħhom fiċ-ċelluli tal-bejta li jkunu daħlu fiha, lesti bil-proviżjon tal-ikel. Meta l-larva tan-naħla kleptoparassita tfaqqas, tiekol il-boċċa tal-pollin u jekk in-naħla kleptoparassita ma tkunx diġà għamlet hekk, toqtol il-larva u tikolha. Fi ftit każi fejn l-ospiti huma speċi soċjali, il-kleptoparassita tibqa' fil-bejta tal-ospiti u tbid ħafna bajd, kultant anki toqtol is-sultana ospiti u toħdilha postha.
Ħafna naħal kleptoparassiti jieġu mill-qrib, u jixbħu l-ospiti tagħhom fid-dehra u d-daqs, (pereżempju is-sottoġeneru Psithyrus tal-Bombus li huma bombli parassiti li jinvadu l-bejtiet ta' speċi f'sottoġeneri oħra tal-Bombus ). Din l-iskema komuni wasslet ghall-prinċipju ekoloġiku magħruf bħala r-"Regola ta' Emery". Xi oħrajn jidħlu fil-bejta ta' naħal ta' familji differenti, bħat-Townsendiella, apidi nomadina, li speċi minnhom hi kleptoparassita tad-Dasypodaidae ġeneru Hesperapis, waqt li l-ispeċi l-oħra fl-istess ġeneru jattakkaw in-naħal halictidae.
In-naħal notturni
Erba' familji ta' naħal (Andrenidae, Colletidae, Halictidae, u Apidae) fihom xi speċi li huma krepuskulari (dawn jistgħu jkunu tat-tip vespertin jew matinali). Dawn in-naħal għandhom ocelli kbar ħafna, li huma estremament sensittivi għad-dawl u d-dlam, għalkemm mhumiex kapaċi li jiffurmaw xbihat. Ħafna huma pollinaturi ta' fjuri li huma wkoll krepuskulari, bħall-primuli ta' filgħaxija, u xi wħud jgħixu fid-deżert fejn binhar it-temperaturi huma għoljin ħafna.
Titjir in-naħal
thumb|Naħla fl-ajru iġġorr il-pollin fil-borża tal-pollin Fil ktieb tiegħu tal-1934 bil-Franċiż Le vol des insectes, M. Magnan kiteb li hu u s-Sur Saint-Lague kienu applikaw l-ekwazzjonijiet tar-reżistenza tal-arja għall-bombli u sabu li t-titjir tagħhom ma setax jiġi spjegat bil-kalkuli li jissoponu ġwienaħ fissi, imma "M'għandniex niskantaw li r-riżultati tal-kalkuli ma jaqblux mar-realtà". Dan wassal għall-iżbal komuni li n-naħal "jiksru l-liġijiet tat-teorija tat-teorija tal-aerodinamika ", imma fil-fatt sempliċiment ikkonferma li n-naħal li ma jużawx ġwienaħ fissi, u li t-titjir tagħhom nistgħu nispjegaw b'mekkaniżmu ieħor, bħal dak użat mill-elikotteri
Fl-1996 Charlie Ellington tal-Università ta' Cambridge University wera li l-vortiċi maħluqa mill-ġwienaħ ta' ħafna insetti flimkien mal-effetti mhux linjari huma importanti biex jipprovdu l-forza li terfa' l-insetti fl-ajru ; il-vortiċi u l-fenomeni mhux linjari huma magħrufin bħala oqsma tal-idrodinamika diffiċli għall-aħħar u għalhekk il-progress fil-fehim teoretiku tat-titjir tal-insetti miexi bilmod ħafna.
Fl-2005, Michael Dickinson u l-kollegi tiegħu f'Caltech studjaw it-titjir tan-naħla tal-għasel tal-punent bl-għajnuna taċ-ċinematografija ta' veloċità għolja u mudell ġgant robotizzat ta' ġwejnaħ ta' naħla. L-analiżi tagħhom uriet li kien hemm irfiegħ biżżejjed ġej mill-"kombinazzjoni mhux konvenzjonali ta' daqqiet qosra tal-ġwejnaħ, tidwir mgħaġġel tal-ġwejnaħ meta jdur u jaqleb id-direzzjoni, u frekwenza għolja ħafna tat-tperpir tal-ġwejnaħ". Il-frekwenza tat-tperpir tal-ġwejnaħ is-soltu tiżdied meta jonqos id-daqs, iżda billi t-tperpir tal-ġwejnaħ tan-naħla ikopri qaws daqshekk żgħir, hi tperper il-ġwejnaħ madwar 230 darba kull sekonda, b'rata aktar mgħaġġla minn ta' dubbiena tal-frott (200 darba fis-sekonda) li hi 80 darba iżgħar. Fl-2008 Barbara Shipman skopriet konnessjoni matematika bejn iż-żfin tan-naħal u l-varjetà bandiera.
Evoluzzjoni
left|thumb|In-naħal ivarjaw ħafna fid-daqs. Hawnhekk naħla ċkejkna ħafna tal-familja halictidae tiġbor il-pollin, filwaqt li bomblu warajha jiġbor in-nettaru minn ġilju. In-naħal, bħan-nemel, huma forma speċjalizzata ta' żunżan. L-antenati tan-naħal kienu żnażan tal-familja Crabronidae, u għalhekk predaturi fuq insetti oħra. Il-bidla mill-insetti bħala ikel għall-pollin għandha mnejn irriżultat mill-konsum ta' xi insetti li kienu jżuru l-fjuri u kienu parzjalment miksija bil-pollin meta intemgħu lill-larvi taż-żnazan. L-istess proċess evoluttiv ġara wkoll fi ħdan il-familja taż-żnażan vespoidea, fejn il-grupp magħruf bħala "żnażan tal-pollin" evolvew huma wkoll minn antenati predatorji. L-eqdem fossili ta' naħla li ma saritx bil-kompressjoni li konna nafu biha sa dal-aħħar kienet Cretotrigona Prisca, naħla bla xewka, (Meliponini) fl-ambra minn New Jersey miż-żmien Kretatiku. Riċentament ġiet irrapportata sejba ta' fossili ta' naħla tal-ġeneru Melittosphex , li hi meqjusa bħala "linjaġġ estint ta' Apoidea, naħla li tiġbor il-pollin, oħt in-naħla ta' daż-żmien", u ġejja mill-bidu tal-perjodu Kretatiku (~ 100 miljun sena ilu). Il-karatteristiċi derivati tal-morfoloġija tagħha ("apomorfi") jqegħduha ċarament fi ħdan in-naħal, iżda baqgħalha żewġ karatteristiċi fir-riġlejn mhux modifikati li ġejjin mill-antenati ("pleżjomorfi") li juru li kienet fi stat tranżitorju.
L-ewwel fjuri li qatt ġew pollinati mill-annimali ippollinawhom insetti bħal ħniefes, u allura l-pollinazzjoni mill-insetti bdiet qabel dehru n-naħal. Il-ħaġa ġdida hi li n-naħal huma speċjalizzati bħala pollinaturi, b'modifikazzjonijiet fiżiċi u fl-imġiba li speċifikament jgħinu l-pollinazzjoni, u li ġeneralment huma aktar effiċjenti f'dan ix-xogħol mill-insetti l-oħra kollha li jippollinaw bħall-ħniefes, dubbien, friefet u żnażan tal-pollin. Jaħsbu li d-dehra tal-ispeċjalisti fil-pollinazzjoni tal-fjuri ħeġġet ir-radjazzjoni adattiva tal-anġjospermi u, warajhom tan-naħal stess.
Fost il-gruppi ħajjin tan-naħal, id-Dasypodaidae daż-żmien meqjusa bħala l-aktar naħal "primittivi", u jagħmlu "takson oħt" tal-bqija tan-naħal, kontra l-ipoteżi ta' qabel li n-naħal tal-familja Colletidae hu l-grupp bażali tan-naħal; il-colletidae għandhom ħalq qasir bħal taż-żnażan li ġie minn evoluzzjoni konverġenti u mhux xhieda ta' stat pleżjomorfu.
Il-pollinazzjoni
right|thumb|upright|Osmia ribifloris In-naħal għandhom sehem importanti fil-pollinazzjoni tax-xtieli li jwarrdu u huma t-tip l-iżjed numeruż ta' pollinaturi fl-ekosistemi li fihom xtieli li jwarrdu. In-naħal jew jintefgħu fuq il-ġbir tan-nettaru jew fuq il-ġbir tal-pollin skont il-bżonn, speċjalment fl-ispeċi soċjali. In-naħal li jiġbru n-nettaru jistgħu jagħmlu xi pollinazzjoni, iżda n-naħal mitfugħin fuq il-ġbir tal-pollin huma pollinaturi aktar effiċjenti. Huwa stmat li terz tal-provvista tal-ikel tal-bniedem jiddependi fuq il-pollinazzjoni mill-insetti, li l-parti l-kbira minnha titwettaq min-naħal, speċjalment min-naħla domestikata, in-naħla Ewropea tal-għasel. Il-pollinazzjoni bil-kuntratt saret iżjed importanti mill-produzzjoni tal-għasel għall-kultivaturi f'bosta pajjiżi. Il-monokultura u t-tnaqqis enormi fin-numru tan-naħal ta' ħafna speċi (kemm domestiċi u kemm selvaġġi) qiegħed iġiegħel dejjem aktar il-kultivaturi tan-naħal tal-għasel li jsiru migraturi biex hekk in-naħal ikunu jistgħu jiġu kkonċentrati f'postijiet fejn hemm l-iżjed bżonn tal-pollinazzjoni skont l-istaġun.
Ħafna naħal huma muswafa u ikkargati bl-elettrostatika biex il-pollin jeħel magħhom aħjar. In-naħal nisa kultant jieqfu mit-tfittxija għall-ikel biex isorru l-pollin fl-iscopa, li tinstab fuq ir-riġlejn f'ħafna naħal, u fuq l-addome ventrali f'oħrajn. Din ġiet immodifikata f'borża għall-pollin fuq riġlejn fin-naħal tal-għasel u l-qraba tagħhom. Ħafna naħal huma opportunisti u jiġbru l-pollin mill-pjanti li jsibu, filwaqt li oħrajn huma oligolettiċi u jiġbru l-pollin minn tip wieħed biss jew ftit tipi ta' xtieli. Hemm numru żgħir ta' pjanti li minflok il-pollin jipproduċu żejt sustanzjuż fil-fjuri tagħhom li jiġbruh u jużawh in-naħal oligolektiċi. Hemm sottogrupp żgħir ta' naħal bla xewka, imsejħin "naħal avultuni" tal-ġeneru trigona li huma speċjalizzati biex jieklu l-karonja, il-laħam ta' annimali mejtin, u dawn huma l-uniċi naħal li ma jużawx il-prodotti tal-pjanti bħala ikel. In-naħal is-soltu l-pollin u n-nettaru jagħqduhom flimkien sabiex jiffurmaw "massa ta' proviżżjon", li għandha l-konsistenza tal-għaġina, iżda tista' tkun iebsa. Jagħġnuha f'diversi għamliet (tipikament f'forma ta' boċca), u jaħżnuha f'kamra żgħira ("ċellula"), u jqegħdu bajda fuqha. Iċ-ċellula tipikament jissiġillawha kif titqiegħed il-bajda, u l-adulti u l-larvi qatt ma jiltaqgħu direttament (sistema li tissejjaħ "proviżżjon bil-massa"). thumb|upright|left|Żewġ naħal jiġbru l-pollin minn fuq il-kaktus li tiftaħ bil-lejl, Selenicereus grandiflorus. F'New Zealand xi xjenzjati skoprew li tliet ġeneri ta' naħal indiġeni evolvew biex saru jistgħu jiftħu l-blanzuni tal-fjuri tal-viskju indiġenu Peraxilla tetrapetala. Il-blanzuni ma jistgħux jinfethu waħidhom iżda jżuruhom xi għasafar bħat-"Tui" (Prosthemadera novaeseelandiae) u l-"Korimako" (Anthornis melanura) li bil-munqar jobormu t-tarf tal-blanzuni lesti għall-ftuħ. Dan iħoll mekkaniżmu li jġiegħel il-petali jinfetħu f'daqqa biex ikunu jistgħu jintlaħqu l-għasel u l-pollin. Però, meta kienu qegħdin josservaw in-naħal indiġeni fil-provinċja ta' Canterbury f'South Island, ix-xjenzati skantaw meta raw in-naħal jigdmu t-truf tal-blanzuni, imbagħad jimbuttaw b'saqajhom u kultant jirnexxilhom jiftħu l-blanzuni biex ikun jistgħu jilħqu l-għasel u l-pollin, u hekk jgħinu fil-pollinazzjoni tal-viskju li qiegħed jonqos f'New Zealand. Imkien ieħor fid-dinja in-naħal ma kellhom il-ħila li jiftħu fjuri li jinfetħu f'daqqa adattati għall-għasafar.
Meta jmorru minn fjura għall-oħra n-naħal jiltaqgħu ma' ħafna perikli. Il-ħniefes "Reduvidi" (Reduviidae) u l-brimb Tomisidi (Thomisidaes) jistaħbew fil-fjuri biex jaqbdu n-naħal aljenati. Naħal oħra jikluhom l-għasafar huma u jtiru. L-insettiċidi użati fuq xtieli li jwarrdu joqtlu ħafna naħal, kemm avvelenati direttament u kemm bil-kontaminazzjoni tal-provvista tal-ikel tagħhom. Sultana tan-naħal tal-għasel tista' tbid 2000 bajda kull jum matul ir-rebbiegħa qabel tibda t-tfittxija għall-ikel, iżda trid wkoll tbid bejn 1000 u 1500 bajda kull jum matul l-istaġun ta' tfittxija għall-ikel, l-aktar biex tpatti għal dawk in-naħal li jmutu kuljum, li l-parti kbira minnhom huma ħaddiema li jmutu bix-xjuħija. Fost in-naħal solitarji u primitivament soċjali, però, ir-riproduzzjoni matul ħajja hi fost l-iżjed baxxi mill-insetti kollha, billi s-soltu n-nisa ta' dawn l-ispeċi jipproduċu inqas minn 25 ulied.
Il-valur ta' popolazzjoni ta' naħal tiddependi parzjalment mill-effiċjenza individwali tan-naħal, iżda wkoll mill-popolazzjoni nnifsha. Pereżempju filwaqt li l-bombli (Bombus) huma madwar għaxar darbiet aktar effiċjenti bħala pollinaturi fuq il-cucurbitaceae, il-familja tal-qargħa, l-effiċjenza totali ta' kolonja ta' naħal tal-għasel hi ħafna ogħla minħabba li jkun fiha numru ħafna akbar ta' insetti. Bl-istess mod kmieni fir-rebbiegħa, il-popolazzjonijiet tal-bombli jkunu magħmulin minn xi ftit slaten biss u għalhekk mhumiex pollinaturi importanti tal-frott bikri.
In-naħal u l-bniedem
In-naħal għandhom post prominenti fil-mitoloġija u ntużaw mit-teoriċi tal-pulitka bħala mudell għas-soċjetà umana. Jidhru xbihat ta' komunitajiet ta' naħal tal-għasel mill-qedem saż-żmien ta' llum, fix-xogħol ta' Aristotli u Platun; f'Virġilju u Seneca ; f'Erażmu, Shakespeare u Tolstoj, kif ukoll fix-xogħol tat-teoriċi soċjali bħal Bernard Mandeville u Karl Marx.
Minkejja x-xewka tan-naħla tal-għasel li tista' tweġġa' sewwa u l-fama li għandhom l-insetti bħala tikazzjoni, in-naħal ġeneralment għandhom isem tajjeb, x'aktarx minħabba li huma utli bħala pollinaturi u produtturi tal-għasel, in-natura soċjali tagħhom, u l-fama tagħhom għall-bżulija. In-naħal huwa wieħed mill-ftit insetti li jidhru regolarment fir-reklami.
Liebru
thumb|right|230px|Ras ta' skeletru ta' Liebru Ewropew (Lepus europaeus) thumb|right|230px|Snien inċisivi tal-lagomorfi li ma ntiklux mal-ikel. i - l-ewwel par ta' inċisivi, i2 - it-tieni par ta' inċisivi fuq wara ta' l-ewwel par, inċisivi tipiċi tal-Lagomorfi. Il-liebri (sing. Liebru) huma l-leporidi tal-ġeneru Lepus għalkemm uħud minn dawn jissejħu fniek ħmir u erba' speċi oħra ta' leporidi tal-ġeneri Caprolagus u Pronolagus xi drabi jissejħu liebru u liebru l-ġebel rispettivament ukoll, biss dawn huma fniek.
Il-liebri huma mammiferi ta' ħeffa kbira (eż. il-Liebru Ewropew Lepus europaeus kapaċi jilħaq veloċità ta' 70 kilometru jew 45 mil fis-siegħa).