cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
L-Għotjiet taż-ŻEE u tan-Norveġja
== Sfond == L-Għotjiet taż-Żona Ekonomika Ewropea (l-EEA) u tan-Norveġja għandhom il-bażi tagħhom fil-Ftehim taż-Żona Ekonomika Ewropea (l-EEA). Skont dan il-ftehim, l-Iżlanda, il-Liechtenstein u n-Norveġja huma parti mis-Suq Uniku Ewropew (ESM), li jippermetti l-moviment liberu tal-prodotti, is-servizzi, il-kapital u n-nies fis-suq intern. Il-Ftehim taż-Żona Ekonomika Ewropea (l-EEA) jistabbilixxi l-għanijiet komuni ta’ ħidma flimkien biex jitnaqqsu d-disparitajiet soċjali u ekonomiċi fl-Ewropa u tissaħħaħ il-kooperazzjoni bejn il-pajjiżi Ewropej
Mill-2004, kien hemm żewġ mekkaniżmi separati: l-Għotjiet taż-Żona Ekonomika Ewropea (l-EEA) u l-Għotjiet tan-Norveġja. L-Għotjiet taż-Żona Ekonomika Ewropea (l-EEA) huma ffinanzjati mit-tliet pajjiżi donaturi: l-Iżlanda, il-Liechtenstein u n-Norveġja; filwaqt li L-Għotjiet tan-Norveġja huma ffinanzjati biss min-Norveġja.
Eliġibilità
L-eliġibbiltà tal-Għotjiet taż-Żona Ekonomika Ewropea (l-EEA) u tan-Norveġja tirrifletti l-kriterji stabbiliti għall-Fond ta’ Koeżjoni tal-UE mmirati lejn l-Istati Membri fejn id-Dħul Nazzjonali Gross (DNG) għal kull abitant huwa inqas minn 90 % tal-medja tal-UE. Għall-perjodu ta’ finanzjament 2014-2021, dawn il-pajjiżi huma l-Bulgarija, il-Kroazja, Ċipru, ir-Repubblika Ċeka, l-Estonja, il-Greċja, l-Ungerija, il-Latvja, il-Litwanja, Malta, il-Polonja, il-Portugall, ir-Rumanija, is-Slovakkja u s-Slovenja. Il-pajjiżi li daħlu fl-UE qabel l-2004 huma eżentati milli jirċievu finanzjament taħt l-Għotjiet tan-Norveġja; il-Greċja u l-Portugall għalhekk jirċievu biss finanzjament mill-Għotjiet taż-Żona Ekonomika Ewropea (l-EEA).
Kif taħdem
L-ewwel nett, l-UE u t-tliet stati donaturi jaqblu dwar Memorandum Ta’ Qbil (MtQ) għall-kontribuzzjoni totali u d-distribuzzjoni tal-finanzjament għal kull stat benefiċjarju. L-allokazzjonijiet tal-pajjiżi huma bbażati fuq id-daqs tal-popolazzjoni u l-PDG per capita, u b’hekk il-Polonja ssir l-akbar stat benefiċjarju, segwita mir-Rumanija. Malta hija l-iżgħar stat benefiċjarju.
It-tieni, l-Iżlanda, il-Liechtenstein u n-Norveġja jinnegozjaw ma’ kull stat benefiċjarju u jaqblu dwar liema programmi għandhom jistabbilixxu, l-objettivi tagħhom u d-daqs tal-allokazzjoni għal kull programm individwali. Il-ftehimiet huma bbażati fuq il-ħtiġijiet u l-prijoritajiet nazzjonali fl-istati benefiċjarji u l-kamp ta’ applikazzjoni għall-kooperazzjoni mal-istati donaturi. Il-Kummissjoni Ewropea tiġi kkonsultata matul in-negozjati biex tiġi evitata d-duplikazzjoni u biex jiġi żgurat li l-finanzjament ikun immirat fejn se jkollu l-akbar impatt. Il-programmi implimentati taħt l-għotjiet taż-Żona Ekonomika Ewropea (l-EEA) u tan-Norveġja għandhom jikkonformaw mar-regoli u l-istandards tal-UE relatati mad-drittijiet tal-bniedem, il-governanza tajba, l-iżvilupp sostenibbli u l-ugwaljanza bejn il-ġeneri.
Il-fondi pprovduti mill-Għotjiet tal-UE u taż-Żona Ekonomika Ewropea (l-EEA) u tan-Norveġja huma kumplimentari, ġeneralment ġestiti mill-istess Awtorità Maniġerjali fil-livell nazzjonali. L-għotjiet taż-Żona Ekonomika Ewropea (l-EEA) u tan-Norveġja ta’ spiss jiffinanzjaw proġetti fl-oqsma fejn il-finanzjament tal-UE jew nazzjonali rari li jkun disponibbli.
Kull Punt Fokali Nazzjonali (NFP) huwa responsabbli għall-ġestjoni ġenerali tal-programmi fil-pajjiż benefiċjarju tiegħu. L-Operaturi tal-Programm (POs) jiżviluppaw u jamministraw il-programmi, spiss b’kooperazzjoni ma’ msieħeba mill-istati donaturi, u jagħtu finanzjament għall-proġetti. Il-proġetti jintgħażlu l-aktar wara sejħiet għal proposti mnedija mill-POs.
It-tisħiħ tal-kooperazzjoni bilaterali
Wieħed miż-żewġ għanijiet ewlenin tal-Għotjiet taż-Żona Ekonomika Ewropea (l-EEA) u tan-Norveġja huwa li tiżdied il-kooperazzjoni u r-relazzjonijiet bejn il-pajjiżi benefiċjarji u dawk donaturi. Is-sħubija bejn entitajiet mill-pajjiżi benefiċjarji u l-kontropartijiet tagħhom fl-Iżlanda, fil-Liechtenstein u fin-Norveġja huma parti fundamentali mill-Għotjiet u joffru opportunità unika biex jiġu indirizzati sfidi Ewropej komuni.
Is-sħubija bilaterali bejn l-istituzzjonijiet pubbliċi u privati fil-pajjiżi donaturi u benefiċjarji huma mħeġġa ħafna. Il-kooperazzjoni bejn in-nies u l-istituzzjonijiet fil-livelli amministrattivi u politiċi u fis-settur privat, l-akkademja u s-soċjetà ċivili hija prerekwiżit sabiex jissaħħu r-relazzjonijiet bilaterali.
Era Istrefi
Era Istrefi (twieldet fl-4 ta' Lulju 1994) hija kantanta u kittieba tad-diski mill-Kosovo, b'dixxendenza Albaniża. Imwielda u mrobbija fi Pristina, hi telgħet għar-rikonoxximent internazzjonali bil-kanzunetta innovattiva "BonBon", li ġabet paraguni max-xogħlijiet mużikali ta' Rihanna u Sia. Minħabba s-suċċess, hi ffirmat kuntratt mal-kumpaniji tad-diski Sony Music u sussegwentement ma' Ultra Music xahar wara.
Id-diskografija ta' Istrefi tinkludi xogħlijiet kemm bl-Albaniż u bl-Ingliż fost oħrajn "Shume Pis", "Redrum", "Nuk E Di" u "Live It Up". Hija rċeviet numru ta' premjijiet u nominazzjonijiet, fosthom il-European Border Breakers Awards u t-Top Music Award. Fl-2018, hija kantat il-kanzunetta uffiċjali għat-Tazza tad-Dinja tal-FIFA 2018 flimkien ma' Nicky Jam u Will Smith, fiċ-ċerimonja tal-għeluq fil-finali f'Moska.
L-Għotjiet taż-ŻEE u tan-Norveġja
L-Għotjiet taż-Żona Ekonomika Ewropea (l-EEA) u tan-Norveġja 2014-2021
Għall-perjodu 2014-2021, ġew imwarrba €2.8 biljun taħt l-Għotjiet. L-Għotjiet taż-Żona Ekonomika Ewropea (l-EEA) (€1.55 biljun) huma ffinanzjati b’mod konġunt mill-Iżlanda (3 %), mil-Liechtenstein (1 %) u min-Norveġja (96 %) u huma disponibbli fil-15-il pajjiż kollha. L-Għotjiet tan-Norveġja (€1.25 biljun) huma ffinanzjati biss min-Norveġja u huma disponibbli fit-13-il pajjiż li ssieħbu fl-UE wara l-2003. Il-kontribuzzjoni ta’ kull pajjiż donatur hija bbażata fuq Il-Prodott Domestiku Gross (PDG) tagħhom. daqsminuri|Figura 1. Allokazzjoni totali tal-Għotjiet taż-Żona Ekonomika Ewropea (l-EEA) 2014-2021 daqsminuri|Figura 2. Allokazzjoni totali tal-Għotjiet tan-Norveġja
Oqsma ta’ appoġġ
Il-ħames Setturi ta’ Prijorità (PSs) u t-23 Qasam tal-Programm (PAs) relatati ffinanzjati fil-perjodu 2014-2021 jirriflettu l-prijoritajiet stabbiliti fl-“Istrateġija Ewropa 2020” – l-istrateġija ta’ tkabbir fuq għaxar snin tal-Unjoni Ewropea għal tkabbir intelliġenti, sostenibbli u inklużiv – u l-11-il objettiv tal-politika ta’ koeżjoni tal-UE. Dawn għandhom l-għan li jikkontribwixxu għat-tkabbir u l-impjiegi, jindirizzaw it-tibdil fil-klima u d-dipendenza fuq l-enerġija filwaqt li jnaqqsu l-faqar u l-esklużjoni soċjali. Huma jippromwovu wkoll il-kooperazzjoni bilaterali u internazzjonali.
'''PS 1: L-Innovazzjoni, ir-Riċerka, l-Edukazzjoni u l-Kompetittività
'''
1.	L-Iżvilupp tan-Negozju, l-Innovazzjoni u l-SMEs
2.	Ir-Riċerka
3.	L-Edukazzjoni, il-Boroż Ta’ Studju, l-Apprendistati u l-Intraprenditorija għaż-Żgħażagħ
4.	Il-Bilanċ bejn ix-xogħol u l-ħajja privata
5.	Id-Djalogu Soċjali – Xogħol Deċenti
PS 2: L-Inklużjoni Soċjali, l-Impjieg taż-Żgħażagħ u t-Tnaqqis tal-Faqar
6.	L-Isfidi tas-Saħħa Pubblika Ewropea
7.	L-Inklużjoni u l-Għoti tas-Setgħa lir-Roma
8.	Tfal u Żgħażagħ f’Riskju
9.	Il-Parteċipazzjoni taż-Żgħażagħ fis-Suq tax-Xogħol
10.	L-Iżvilupp Lokali u t-Tnaqqis tal-Faqar
PS 3: L-Ambjent, l-Enerġija, it-Tibdil fil-Klima u Ekonomija b’Livell Baxx ta’ Emissjonijiet ta’ Karbonju
11.	L-Ambjent u l-Ekosistemi
PS 4: Il-Kultura, is-Soċjetà Ċivili, il-Governanza Tajba, u d-Drittijiet u Libertajiet Fundamentali
15.	Is-Soċjetà Ċivili
16.	Il-Governanza Tajba, l-Istituzzjonijiet Responsabbli, it-Trasparenza
17.	Id-Drittijiet tal-Bniedem – l-Implimentazzjoni Nazzjonali
PS 5: Il-Ġustizzja u l-Affarijiet Interni
18.	L-Ażil u l-Migrazzjoni
20.	Il-Kooperazzjoni Internazzjonali tal-Pulizija u l-Ġlieda Kontra l-Kriminalità
Ġwann Battista de La Salle
Ġwann Battista de la Salle (Rheims, Franza, 30 ta’ April,1651 – Rouen, Franza, 7 t’April, 1719) kien innovatur fil-qasam tal-pedagoġija u hu meqjum bħala qaddis tal-Knisja Kattolika għar-raġuni li ddedika ħajtu għall-edukazzjoni tat-tfal fqar. Kien il-fundatur tal-Kongregazzjoni tal-Fratelli Kristjani, magħrufa Malta bħala l-Fréres.
Ikkontribwixxa għall-istandardizzazzjoni tal-prattika tat-tagħlim fi Franza, kiteb meditazzjonijiet ispirati fuq il-ministeru tat-tagħlim, katekiżmu, testi ta' "manjieri tajba" u riżorsi oħra għall-għalliema u l-istudenti. Sar il-katalizzatur u l-għajn ta' ħafna kongregazzjonijiet oħra ddedikati għall-edukazzjoni li twaqqfu fis-seklu 18 u 19.
L-Għotjiet taż-ŻEE u tan-Norveġja
Oqsma ta’ appoġġ
21.	L-Effettività u l-Effiċjenza tas-Sistema Ġudizzjarja, it-Tisħiħ tal-Istat tad-Dritt
Ġwann Battista de La Salle
Twieled f’familja nobbli u sinjura ħafna. Fl-1670 daħal is-Seminarju ta’ Pariġi, u ġie ordnat saċerdot fl-1678, meta kellu 28 sena.
L-Għotjiet taż-ŻEE u tan-Norveġja
Oqsma ta’ appoġġ
22.	Il-Vjolenza Domestika u dik abbażi ta’ Sess
Ġwann Battista de La Salle
Il-Kongregazzjoni tal-Aħwa (Freres)
Sentejn wara ltaqa’ ma Adrian Nyel, u miegħu beda jaħdem għall-edukazzjoni tat-tfal foqra. Baqa’ sakemm intefa’ b’ruħu u b’ġismu f’dan ix-xogħol. Ħalla d-dar u l-kanonikat, flusu beda jonfoqhom fit-tfal, u beda jgħix fl-istess livell tal-foqra li għalihom iddedika l-kumplament ta’ ħajtu.
Beda jiftaħ skola waħda wara l-oħra, u minn żmien għal żmien kien iżurhom. Kien jinkoraġġixxi l-għalliema, jagħtihom pariri, u jissuġġerilhom metodi ġodda biex jgħallmu aħjar. Ġie li stedinhom id-dar tiegħu biex jieklu, u joqogħdu miegħu. Hekk bdiet ir-rabta ma’ wħud minnhom, li wara, permezz tagħhom waqqaf il-Kongregazzjoni tal-Aħwa (Freres), fit-28 ta’ Mejju 1684.
Skejjel u Kulleġġi għall-Għalliema
Barra mill-iskejjel primarji u sekondarji li waqqaf, ħa ħsieb ukoll jiftaħ Kulleġġi tal-Għalliema (Colleges of Education). L-ewwel wieħed li fetaħ kien f’Rheims, fl-1687, imbagħad f’Pariġi, fl-1699, u ieħor f’Saint Denis fl-1709.
L-iskejjel tiegħu xterdu ma Franza kollha, u mad-dinja. Il-metodi tiegħu biddlu s-sistema edukattiva ta’ żmienu. Dan swielu ħafna diżappuntamenti, ostakli u oppożizzjoni minn niesu, mill-awtoritajiet, u speċjalment mill-Ġensinisti li kienu qawwija ħafna.
Fl-1695, ifformula sett ta’ Regoli ghall-Komunita’ tiegħu.
Kiteb ukoll ttrattat fuq l-edukazzjoni, ”It-Tmexxija ta’ l-Iskejjel Insara”.
Mifluġ mill-ażżma u r-rewmatiżmu, miet nhar il-Ġimgħa l-Kbira tal-1719, f’Rouen, Franza.
L-Għotjiet taż-ŻEE u tan-Norveġja
Oqsma ta’ appoġġ
23.	Il-Prevenzjoni u t-Tħejjija għad-Diżastri
Karatteristika ġdida tal-Għotjiet taż-Żona Ekonomika Ewropea (l-EEA) u tan-Norveġja 2014-2021 hija t-twaqqif tal-Fond għall-Impjiegi taż-Żgħażagħ (€65.5 miljun) u l-Fond għall-Kooperazzjoni Reġjonali (€34.5 miljun). Dawn il-Fondi jappoġġjaw inizjattivi ta’ proġetti transkonfinali u transnazzjonali Ewropej biex jinstabu soluzzjonijiet għal xi wħud mill-isfidi komuni tal-Ewropa.
Il-programmi kollha taħt l-għotjiet taż-Żona Ekonomika Ewropea (l-EEA) u tan-Norveġja 2014-2021 se jibqgħu għaddejjin sat-30 ta’ April 2024.
Il-kooperazzjoni u l-imsieħba esterni
L-Imsieħba fil-Programm tad-Donaturi (DPPs) għandhom rwol strateġiku fl-ippjanar u l-implimentazzjoni tal-programm, kif ukoll fl-iffaċilitar tas-sħubija tal-proġett. Fil-perjodu ta’ finanzjament tal-2014-2021, hemm 21 DPP involuti (tnejn mill-Iżlanda, wieħed mil-Liechtenstein u 18 min-Norveġja).
L-Imsieħba fil-Programm tad-Donaturi huma fil-biċċa l-kbira korpi pubbliċi b’mandati nazzjonali fl-oqsma rispettivi tagħhom u b’esperjenza internazzjonali estensiva. Dawn id-DPPs inħatru fuq l-inizjattiva tal-pajjiżi donaturi.
L-organizzazzjonijiet intergovernattivi u l-atturi għandhom rwol importanti fl-Għotjiet taż-Żona Ekonomika Ewropea (l-EEA) u tan-Norveġja, peress li jimmonitorjaw il-konformità mal-konvenzjonijiet u t-trattati internazzjonali madwar l-Ewropa. Dawn l-organizzazzjonijiet jipprovdu għajnuna f’oqsma marbuta mad-drittijiet tal-bniedem, id-demokrazija u l-istat tad-dritt. Sabiex jiġi żgurat li l-programmi u l-proġetti tal-Għotjiet taż-Żona Ekonomika Ewropea (l-EEA) u tan-Norveġja jkunu allinjati mal-istandards Ewropej u internazzjonali, id-donaturi stabbilixxew sħubija strateġika ma’ tliet imsieħba Ewropej, li jaġixxu bħala Organizzazzjonijiet Imsieħba Internazzjonali (IPOs) fil-perjodu ta’ finanzjament 2014-2021:
== L-Għotjiet taż-Żona Ekonomika Ewropea (l-EEA) u tan-Norveġja 2009–2014 ==
Għall-perjodu 2009-2014, ġew imwarrba €1.8 biljuni taħt l-Għotjiet. L-Għotjiet taż-Żona Ekonomika Ewropea (l-EEA) (€993.5 miljunii), iffinanzjati b’mod konġunt mill-Iżlanda (3 %), il-Liechtenstein (1 %) u n-Norveġja (96 %), kienu disponibbli f’16-il pajjiż. L-Għotjiet tan-Norveġja (€804.6 miljuni), iffinanzjati biss min-Norveġja, kienu disponibbli fit-13-il pajjiż li ssieħbu fl-UE wara l-2003. Spanja rċeviet biss finanzjament tranżitorju fil-perjodu 2009-2014. Wara l-adeżjoni tagħha fl-UE fl-2013, il-Kroazja saret membru tal-UE u taż-Żona Ekonomika Ewropea (l-EEA) fl-2014, u konsegwentement pajjiż benefiċjarju tal-Għotjiet taż-Żona Ekonomika Ewropea (l-EEA) u tan-Norveġja.
'''Tabella 1. Finanzjament tal-Għotjiet taż-Żona Ekonomika Ewropea (l-EEA) u tan-Norveġja 2009-2014''' * % imġarrab mill-ammont tan-nefqa eliġibbli. Id-data estratta fil-5 ta’ Settembru 2019 u soġġetta għal bidla.
Sors: End Review of the EEA and Norway Grants 2009-2014, rapid assessment: final report, (Reviżjoni Finali tal-Għotjiet taż-Żona Ekonomika Ewropea (l-EEA) u tan-Norveġja 2009-2014, valutazzjoni rapida: rapport finali, Marzu 2019.
Oqsma ta’ appoġġ
daqsminuri|Figura 3. Fondi allokati għal kull Settur ta’ Prijorità Fil-perjodu 2009-2014, l-appoġġ tal-Għotjiet taż-Żona Ekonomika Ewropea (l-EEA) u tan-Norveġja ngħata taħt disa’ Setturi ta’ Prijorità (PSs) u 32 Qasam tal-Programm (PAs) kif ippreżentati fit-Tabella 2. Il-fondi allokati għal kull Settur ta’ Prijorità huma murija fil-figura hawn taħt.
'''Tabella 2. Is-Setturi ta’ Prijorità (PSs) u l-Oqsma tal-Programm (PAs) taħt l-għotjiet taż-Żona Ekonomika Ewropea (l-EEA) u tan-Norveġja 2009-2014''' Sors: Blue Book 2009-2014
Kooperazzjoni
Il-kooperazzjoni permezz ta’ programmi u proġetti bilaterali tipprovdi arena għall-iskambju ta’ għarfien, tagħlim reċiproku mill-aħjar prattika u l-iżvilupp ta’ politiki konġunti. 23 Imsieħeb fil-Programm tad-Donaturi (DPPs) kienu involuti fil-perjodu ta’ finanzjament 2009-2014 (20 min-Norveġja, tnejn mill-Iżlanda u wieħed mil-Liechtenstein). Barra minn hekk, il-Kunsill tal-Ewropa kien jgħodd bħala DPP f’diversi programmi.
Aktar minn 30 % tas-7 000 proġett iffinanzjati f’dan il-perjodu kellhom Imsieħeb fil-Proġett tad-Donaturi involut. Kien hemm kważi 1 000 imsieħeb mill-pajjiżi donaturi (185 mill-Iżlanda, 11 mil-Liechtenstein u 780 min-Norveġja).
Riżultati
Ir-Reviżjoni Finali tal-Għotjiet taż-Żona Ekonomika Ewropea (l-EEA) u tan-Norveġja 2009-2014 titfa’ dawl fuq l-appoġġ tal-Għotjiet f’16-il pajjiż tal-UE. L-evalwazzjonijiet u r-reviżjonijiet indipendenti li ġejjin twettqu għall-perjodu ta’ finanzjament 2009-2014:
Il-portal tar-riżultati u tad-data tal-Għotjiet taż-Żona Ekonomika Ewropea (l-EEA) u tan-Norveġja jipprovdi aktar informazzjoni dwar il-programmi u l-proġetti ffinanzjati fil-perjodu 2009-2014.
L-Għotjiet taż-Żona Ekonomika Ewropea (l-EEA) u tan-Norveġja 2004–2009
Bit-tkabbir tal-UE fl-2004, għaxar pajjiżi ġodda – Ċipru, ir-Repubblika Ċeka, l-Estonja, l-Ungerija, il-Latvja, il-Litwanja, Malta, il-Polonja, is-Slovakkja u s-Slovenja – mhux biss issieħbu fl-UE, iżda wkoll fiż-Żona Ekonomika Ewropea (I-EEA).
It-tkabbir kien jeħtieġ żieda sostanzjali fil-kontribuzzjonijiet lejn il-koeżjoni Ewropea. Il-biċċa l-kbira tal-Istati Membri l-ġodda kienu konsiderevolment taħt il-livell medju tal-UE tal-iżvilupp soċjali u ekonomiku.
L-Għotjiet taż-Żona Ekonomika Ewropea (l-EEA) u tan-Norveġja għamlu disponibbli €1.3 biljuni għall-perjodu 2004-2009. L-Għotjiet taż-Żona Ekonomika Ewropea (l-EEA) (€672 miljuni) appoġġjaw 15-il stat benefiċjarju fl-Ewropa Ċentrali u tan-Nofsinhar. L-Għotjiet tan-Norveġja pprovdew €567 miljuni addizzjonali lill-għaxar pajjiżi li ssieħbu fl-UE fl-2004. daqsminuri Minbarra dawn iż-żewġ mekkaniżmi, in-Norveġja allokat €68 miljun permezz tal-programmi bilaterali ta’ kooperazzjoni Norveġiżi mal-Bulgarija u mar-Rumanija, ladarba ż-żewġ stati ssieħbu fl-UE fl-2007.
In-Norveġja, bħala l-akbar donatur, ipprovdiet kważi 97 % tal-finanzjament totali fl-2004-2009.
Oqsma ta’ appoġġ
Mill-2004 sal-2009, 1 250 proġett ingħataw appoġġ finanzjarju permezz tal-Mekkaniżmi Finanzjarji taż-Żona Ekonomika Ewropea (l-EEA) u tan-Norveġja. Dawn il-proġetti ġew iffinanzjati taħt l-oqsma ta’ appoġġ li ġejjin:
Kooperazzjoni
Aktar minn proġett wieħed minn kull ħames proġetti appoġġati kienu proġetti ta’ sħubija bejn entitajiet fl-istati benefiċjarji, u l-Iżlanda, il-Liechtenstein jew in-Norveġja.
Riżultati
daqsminuri|L-Għotjiet taż-Żona Ekonomika Ewropea (l-EEA) u tan-Norveġja għadhom jappoġġaw lil Home for Cooperation, li tinsab fiż-Żona Ta’ Riżerva tan-NU fil-qalba ta’ Nikosija, Ċipru. Iċ-ċentru kulturali u edukattiv sar post importanti ta’ laqgħat għall-organizzazzjonijiet minn fuq il-gżira kollha. Ir-Reviżjoni Finali tal-Għotjiet taż-Żona Ekonomika Ewropea (l-EEA) u tan-Norveġja 2004-2009 ikkonkludiet li “l-għotjiet taż-Żona Ekonomika Ewropea (l-EEA) u tan-Norveġja 2004-2009 ikkontribwew għat-tnaqqis tad-disparitajiet fl-Ewropa […] u l-benefiċċji lokalment kienu sinifikanti” (Rapport finali, Nordic Consulting Group, Jannar 2012).
L-evalwazzjonijiet u r-reviżjonijiet indipendenti li ġejjin twettqu għall-perjodu ta’ finanzjament 2004-2009:
Strument Finanzjarju 1999–2003
Fil-perjodu 1999-2003, il-Greċja, l-Irlanda, l-Irlanda ta’ Fuq, il-Portugall u Spanja rċevew €119.6 miljun mill-Istati tal-EFTA taż-Żona Ekonomika Ewropea (l-EEA) (l-Iżlanda, il-Liechtenstein u n-Norveġja). Il-proġetti kienu appoġġjati fl-oqsma tal-ħarsien tal-ambjent, it-tiġdid urban, it-tniġġis fiż-żoni urbani, il-protezzjoni tal-wirt kulturali, it-trasport, l-edukazzjoni u t-taħriġ, u r-riċerka akkademika. Madwar 93 % tal-finanzjament intefaq fuq proġetti relatati mal-ħarsien tal-ambjent.
Mekkaniżmu Finanzjarju 1994–1998
Il-Mekkaniżmu Finanzjarju 1994-1998 ikopri l-Greċja, l-Irlanda, l-Irlanda Ta’ Fuq, il-Portugall u Spanja. Il-proġetti kienu appoġġjati fl-oqsma tal-ħarsien ambjentali, l-edukazzjoni u t-taħriġ, u t-trasport. Minbarra l-€500 miljun f’appoġġ għall-proġetti, ingħataw skontijiet ta’ mgħax fuq self li jammonta għal €1.5 biljun fil-Bank Ewropew tal-Investiment (EIB).
Il-Finlandja, l-Iżvezja u l-Awstrija, li sal-1994 kienu membri tal-EFTA, ħallew l-assoċjazzjoni biex jissieħbu fl-UE. Il-Kummissjoni Ewropea ħadet f’idejha r-responsabbiltajiet għall-kontribuzzjonijiet ta’ dawn it-tliet pajjiżi għall-Mekkaniżmu Finanzjarju 1994-1998.
Niżżel ir-Rapport finali għall-Mekkaniżmu Finanzjarju 1994-1998.
Adeodato Micallef
Monsinjur Francis George Adeodato Micallef (B'Kara, 17 ta' Diċembru 1928 - 3 ta' Jannar 2018), kien Isqof Malti fil-Kuwajt u patri tal-Ordni tal-Karmelitani Tereżjani.
Patri Karmelitan
Huwa ingħaqad mal-Ordni tal-Karmelitani fl-1947, fl-età ta' 19-il sena. Tliet snin wara ġie ordnat qassis.
Fi tmiem l-istudji tiegħu f’Ruma hu rritorna f’pajjiżna fejn għallem it-teoloġija morali u serva wkoll bħala Superjur tal-Monasteru kif ukoll Superjur Provinċjali tal-Provinċja Maltija tal-Karmelitani Tereżjani u Rettur tal-Kulleġġ Internazzjonali tal-Karmelitani f’Ruma.
Fil-Kuwajt
L-Isqof Micallef kien bniedem sempliċi, dejjem lest li jgħin anke fl-aktar ħidma umli tal-kunvent. Il-motto tiegħu kien Magnus Deus Noster, Kbir hu Alla tagħna.
Matul il-ħidma tiegħu, hu kien wieħed mill-ftit Ewropej li baqgħu fil-pajjiż waqt l-invażjoni tal-Iraq fl-1990.
Meta ntemm il-kunflitt, kemm it-truppi Amerikani u kif ukoll l-uffiċjali Kuwajtani faħħruh għal dan l-att kuraġġuż tiegħu.
Bħala Isqof, għaraf jorganizza l-Knisja hemmhekk u ħabrek ħafna għat tiġdid u organizzazjoni anke tas-sistema skolastika tal-Knisja. Huwa irtira minn Kuwait fl-14 ta’ Lulju 2005 u ġie joqgħod Malta.
Funeral
Il-funeral sar nhar is-Sibt 6 ta’ Jannar 2018 fil-Konkatridal ta’ San Ġwann, il-Belt. Preżenti għall-funeral kien hemm ukoll Mons. Paul Darmanin O.F.M. Cap., Isqof Emeritu ta’ Garissa fil-Kenja u Mons. Camillo Ballin M.C.C.J., Isqof u Vigarju Appostoliku fil-Kuwajt.
Fl-Omelija tiegħu, l-Arċisqof Charles Scicluna qal li jittama li t-tifkira tal-Isqof Adeodato Micallef fis-sempliċità u dedikazzjoni tiegħu tkun bħal kewkba tiddi, mhux biss fil-memorja tal-Knisja fil-Kuwajt iżda fil-Knisja Universali. Scicluna fakkar il-memorja tal-Isqof Malti bit-tama li jibqa’ imfakkar is-sagrifiċċju u l-ġenerożità tal-Isqof.
Bħala ragħaj tajjeb l-Isqof Micallef iddeċieda jibqa’ mal-poplu tiegħu minkejja l-periklu li kien jiffaċċja. Ħafna huma dawk li jiftakru lil Micallef, li kien jgħix ħajja ddedikata lill-Mulej, għall-ġesti kbar tal-umiltà tiegħu.
Birgu
Il-Birgu kiber minn nitfa ta' raħal għal belt kummerċjali u li tilqa' l-barranin, suldati, baħrin u negozjanti. Ir-residenti ta' din il-lokalità dejjem sabu l-kenn mill-ħakkiema li għal sekli sħaħ kienu jgħixu ġol-Forti Sant’Anġlu, magħruf fiż-Żmien Nofsani bħala l-Castrum Maris. Mal-wasla tal-Kavallieri ta' San Ġwann fl-1530, il-Birgu sar il-bażi tal-flotta tal-Ordni, u serva bħala l-kwartier prinċipali tal-Kavallieri.
L-Ordni saħħaħ il-Forti Sant'Anġlu, tella' swar fuq in-naħat tal-Lvant u tan-Nofsinhar tal-Birgu. Il-kavallieri ta'San Ġwann għexu fil-Birgu fi djar mibnija għalihom skont l-ilsiena differenti li l-kavallieri. Dawn id-djar huma magħrufa bħala bereġ. Fil-Birgu kien hemm bereġ bħal ma wara nbnew il-Belt, biss iżgħar. Berġa li hemm il-Birgu biss mhux il-Belt u din hi l-Berġa tal-Ingilterra. Dan minħabba li l-Ilsien tal-kavallieri Ingliżi waqaf milli jappartjeni għall-Ordni għax Enriku VIII ma baqax fidil lejn il-Papa u t-twemmin Kattoliku u stabbilixxi r-reliġjon tiegħu, il-Knisja Anglikana.
Wara l-Assedju tal-1565, il-Gran Mastru La Vallette ddeċieda li jibni belt ġdida fuq l-Għolja Xiberras. Wara li l-Ordni spostja ruħu u mar fil-belt il-ġdida din dlonk saret il-belt kapitali ta' Malta. Xorta waħda l-Birgu kif ukoll Bormla u l-Isla żammew l-importanza tagħhom minħabba li nieshom baqgħu jagħtu kull tip ta' servizz lill-Ordni, speċjalment f'dak li kellu x'jaqsam mall-kummerċ, artiġjanat u tbaħħir fuq ix-xwieni tal-Ordni.
Il-Knisja Parrokkjali tal-Birgu hi ddedikata lil San Lawrenz, u l-festa ssir fl-10 t'Awwissu. Fil-Birgu hemm ukoll il-knisja tal-Lunzjata miħmuma mill-patrijiet Dumnikani li għandhom il-kunvent tagħhom bieb ma' bieb tal-istess knisja. Dawn ukoll jiċċelebraw il-festa tagħhom iddedikata għall-qaddis fundatur tagħhom, San Duminku. Din il-festa tkun iċċelebrata l-aħħar Ħadd ta' Awwissu.
Il-Palazz tal-Inkwiżitur, il-Birgu
Zlata Filipović
Zlata Filipović (twiedlet fit-3 ta' Diċembru 1980) hija kittieba Bosnijaka-Irlandiża. Hija żammet djarju mill-1991 sal-1993 meta kienet tifla tgħix f'Sarajevo matul il-gwerra tal-Bosnija.
Hi u l-familja tagħha issopravivew il-gwerra u marru jgħixu Pariġi fejn għexu għal perjodu ta' sena.
Bijografija
L-uniku wild ta’ avukat u spiżjar, Filipović trabbiet ġewwa familja ta’ klassi soċjali medja. Kienet studenta tal-unur, b’ambizzjonijiet biex issir ġurnalist. Bejn l-1991 u l-1993, kitbet fid-djarju dwar l-orrur tal-assedju ta’ Sarajevo fid-djarju tagħha, Mimmy.
Filipović u l-familja tagħha issopravivew il-gwerra u ħarbu lejn Pariġi fl-1993, fejn għexu għal żmien ta' sena. Filipović ilha tgħix f’Dublin, l-Irlanda minn Ottubru 1995, fejn attendiet St. Andrew’s College u Trinity College Dublin. Hija ggradwat mill-Università ta’ Oxford fl-2001 b'lawra fix-xjenzi umani. Filipović kitbet id-daħla għal-ktieb The Freedom Writers Diary u editjat b'mod konġunt Stolen Voices: Young People's War Diaries, From World War I to Iraq. Filipović ipparteċipat fil-verżjoni Kanadiża tal-programm televiżiv Tout le monde en parle fid-19 ta’ Novembru 2006. Mill-2016 għexet f’Dublin, l-Irlanda, u ħadmet fil-qasam ta’ produzzjoni dokumentarja u produzzjoni oħra tal-films.
Attiviżmu
Fl-2011, hija pproduċiet il-film qasir Stand Up! għall-kampanja Stand Up! maħluqa minn BeLonG To, organizzazzjoni ta' servizzi taż-żgħażagħ LGBTQ fl-Irlanda kontra l-bullying omofobiku fl-iskejjel. Din ġiet aċċessata aktar minn 1.6 miljun darba fuq YouTube.
Filipović serviet fil-Kumitat Eżekuttiv ta’ Amnesty International Ireland (2007–13) u hija membru fundatur ta’ NYPAW (Network of Young People Affected by War). Tkellmet b'mod estensiv fl-iskejjel u universitajiet madwar id-dinja dwar kwistjonijiet ta' tfal f'kunflitti. Kienet membru tal-Ġurija tal-UNESCO għall-Premju għat-Tfal u Letteratura taż-Żgħażagħ għat-Tolleranza u hija riċevitur tal-Premju Child of Courage miċ-Ċentru Simon Wiesenthal f'Los Angeles (1994).
Birgu
Il-Forti Sant Anġlu huwa x’aktarx l-aktar forti antik li jeżisti fil-gżejjer Maltin. Wisq probabbli, l-oriġini tal-forti Sant’ Anġlu hu eqdem minn dawn tal-Mdina. Dan għaliex il-forti Sant’Anġlu kien jiddomina l-Port il-Kbir u jiddefendi d-daħla tiegħu għax il-kanuni tal-forti kienu jkunu mmirati ‘l hinn. Ta’ min wieħed jgħid li fl-inħawi ta-din il-forti kienet saret battalja qalila fuq ix-xwieni bejn l-Aragonisi u l-Angevini fit 8 ta’ Lulju tal-1283. Din il-battalja kienet biex ngħidu hekk determinant biex l-Aragonisi jaħkmu lil Malta.
Fil-perjodu medjoevali, Sant’Anġlu kien miżmum mill-Kastellan li kien jirrapreżenta l-interessi tan-nobbli li kienu jaħkmu lil Malta minn Sqallija u Spanja. Dan il-kastellan ma tantx kien jingwala mall-Capitano della Verga jew kif nafuh aħjar il-ħakem tal-Mdina.
Kien fl-1530 meta ġew il-Kavallieri tal-Ordni ta’ San Ġwann li l-Forti Sant’Anġlu beda jieħu s-sura li nafuh biha llum. Dan il-forti kien wisq importanti għall-Kavallieri li ddeċidew li jżommu ruħom protetti wara s-swar tiegħu. Meta l-Ordni wasal Malta, fl-1530, kien taħt dawn is-swar li Kavallieri ħallew irmeġġjati x-xwieni tagħhom – fosthom il Gran Caracca.
Wara l-Assedju il-Kbir, Sant’ Anġlu kompla jiġi rrinfurzat, minkejja li issa l-Gran Mastru u l-Kavallieri marru jabitaw fil-Belt il-ġdida in-naħa l-oħra tal-Port il-Kbir.
Meta ġew l-Ingliżi f’Malta fl-1800, Sant’Anglu kien l-għażla naturali li biex jipproteġu x-xwieni tagħhom. Aktar minn hekk, eventwalment, Sant’ Anglu sar uffiċjalment il-kwartier ġenerali  għall-flotta Ingliża. Sant’Anglu issa beda jissejjah H.M.S. St. Angelo iġifieri Her/ His Majesty’s Ship bħallikieku l-Forti kien bastiment ankrat.
Illum il-parti ta’ fuq nett ta’ Sant’Anglu reġgħet ġiet mogħtija lil-Ordni ta’ San Ġwann b’ċens. Il-parti ta’ nofs infetħet għall-pubblika taħt is-sorveljanza u l-management ta’ Heritage Malta. Il-isfel ta’ ħdejn il-baħar, illum isservi bħala moll u ambjent ta’ rmiġġ għall-jottijiet u opri tal-baħar oħra.
Koordinati: 35.88806°N, 14.5225°W
Għaqdiet Sportivi
It-tim tal-futbol Vittoriosa Stars twaqqaf minn Feliċ Grima fl-1906, għalkemm hemm ħjiel li Vittoriosa Melita kienu diġa lagħbu fl-1902. Fl-1912 bdew jieħdu sehem fil-Kampjonat Malti. Għalkemm il-Vittoriosa Stars huma tim minn belt żgħira xorta baqgħu jieħdu sehem, anki jekk l-unuri kienu l-ftit. Fl-1954-55 rebħu t-Tieni Diviżjoni u s-sena ta' wara dehru fl-għola kampjonat Malti. Wara sena ġew relegati, sakemm fl-1975-76 ġew it-tieni fit-Tieni Diviżjoni u promossi. Din id-darba rnexxilhom iżommu sentejn mal-kbar sakemm fl-1977 tilfu posthom.
Illum it-tim jilgħab fil-format ġdid tal-Kampjonat Premier. Il-każin preżenti jinsab fid-dar imsejħa Domus Panis Celestis, illi qabel kienet isservi bħala ċentru ta' tagħlim reliġjuż tal-Mużew.
Postijiet ta' interess fil-Birgu
Avvenimenti rikurrenti fil-Birgu
Evoluzzjoni
Is-sisien tal-evoluzzjoni huma l-ġeni li jiġu mgħoddija minn ġenerazzjoni għal oħra; dawn jipproduċu l-karatteristiċi jew xeħtiet li jintirtu fl-organiżmu. Dawn il-karatteristiċi jvarjaw fost il-popolazzjonijiet, bl-effett li l-organiżmi juru differenzi li jintirtu (varjazzjoni) fil-karatteristiċi tagħhom. L-evoluzzjoni nfisha hi l-prodott ta' żewġ forzi opposti: il-proċessi li l-ħin kollu jintroduċu l-varjazzjoni, u l-proċessi li jagħmlu l-varjanti jsiru aktar komuni jew rari. Varjazzjoni ġdida tista' tinħoloq b'żewġ modi ewlenin: jew minn mutazzjonijiet fil-ġeni, jew mit-trasferiment tal-ġeni bejn il-popolazzjonijiet u bejn l-ispeċi. Fl-ispeċi li jirriproduċu sesswalment, xi taħlitiet ġodda ta' ġeni huma prodotti wkoll mir-rikombinazzjoni ġenetika, li tista' żżid il-varjazzjoni bejn l-organiżmi.
Hemm żewġ mekkaniżmi prinċipali li jiddeterminaw liema varjanti jsiru aktar komuni jew rari fil-popolazzjoni. L-ewwel hi s-selezzjoni naturali, proċess li l-karatteristiċi ta' ġid (dawk li jżidu ċ-ċans ta' sopravivenza u riproduzzjoni) iġegħilhom isiru aktar komuni f'popolazzjoni u jrażżan il-karatteristiċi ta' ħsara biex isiru aktar rari. Dan jiġri għaliex individwi b'karatteristiċi vantaġġjużi huma aktar probabbli li jirriproduċu, li jfisser li aktar individwi fil-ġenerazzjoni li jmiss se jirtu dawn il-karatteristiċi. Matul ħafna ġenerazzjonijiet, l-adattament iseħħ permezz ta' kombinazzjoni ta' bidliet żgħar każwali waħda wara l-oħra fil-karatteristiċi u ta' għażla naturali tal-varjanti l-iżjed adattati għall-ambjent tagħhom. It-tieni mekkaniżmu importanti li jsuq l-evoluzzjoni hu t-tkarkir ġenetiku, proċess indipendenti li jipproduċi bidliet każwali fil-frekwenza tal-karatteristiċi f'popolazzjoni. It-tkarkir ġenetiku jirriżulta mill-effett tal-probabbiltà fuq jekk ċertu karatteristika titgħaddiex jew le lil individwi li jgħixu u jirriproduċu.
Il-bijoloġi evoluttivi jiddokumentaw il-fatt li l-evoluzzjoni sseħħ, kif ukoll jiżviluppaw u jittestjaw teoriji li jispjegaw il-kawżi tagħha. L-istudju tal-bijoloġija evoluttiva bdiet f'nofs is-seklu 19, meta l-istudji tal-fossili u d-diversità tal-organiżmi ħajjin ikkonvinċew lill-parti l-kbira tax-xjenzjati li l-ispeċi jinbidlu maż-żmien. Madanakollu, il-mekkaniżmu li jsuq dawn il-bidliet baqa' mhux ċar sal-wasla tat-teoriji tas-selezzjoni naturali skoperta indipendentement minn Charles Darwin u Alfred Wallace. Bix-xogħol importantissmu ta' Darwin Dwar l-oriġni tal-ispeċi tal-1859, it-teoriji l-ġodda tal-evoluzzjoni naturali xxandru u tferrxu fil-wisa'.
Ix-xogħol ta' Darwin malajr wassal għal aċċettazzjoni qawwija u mifruxa tal-evoluzzjoni fost ix-xjenzjati. Fis-snin 1930, l-għażla naturali Darwinjana ġiet ikkombinata mal-eredità Mendeljana biex tifforma s-sinteżi evoluttiva moderna, li għamlet konnessjoni bejn l-unitajiet tal-evoluzzjoni (il-ġeni) u l-mekkaniżmu tal-evoluzzjoni (l-għażla naturali). Din t-teorija, b'ħila qawwija li tispjega u tbassar, issuq ir-riċerka billi l-ħin kollu tqanqal problemi ġodda, u saret il-prinċipju ċentrali li jorganizza l-bijoloġija moderna, li jipprovdi spjegazzjoni unifikanti għad-diversità tal-ħajja fuq l-Art.
L-eredità
thumb|right|200px| L-istruttura tal-ADN . Il-bażijiet jinsabu fiċ-ċentru, imdawrin minn ktajjen ta' zokkor u fosfati f'[[elika doppja.]]
L-evoluzzjoni fl-organiżmi sseħħ permezz ta' bidliet fil-karatteristiċi li jintirtu – il-karatteristiċi partikolari ta' organiżmu. Fil-bniedem, pereżempju, il-kulur tal-għajnejn hi karatteristika li tintiret, jiġifieri l-individwi jistgħu jirtuha minn wieħed mill-ġenituri tagħhom. Il-karatteristiċi li jintirtu huma kkontrollati mill-ġeni, u s-sett komplut ta' ġeni fil-ġenoma tal-organiżmu jissejjaħ il-ġenotip tiegħu.
Is-sett komplut ta' karatteristiċi osservabbli li jiffurmaw l-istruttura u l-imġiba ta' organiżmu jissejjaħ il-fenotip tiegħu. Dawn il-karatteristiċi jiġu mill-interazzjoni tal-ġenotip tiegħu mal-ambjent. Allura, mhux kull aspett tal-fenotip ta' organiżmu jintiret. Is-smurija tal-ġilda li tiġi milli wieħed joqgħod fix-xemx tirriżulta mill-interazzjoni bejn il-ġenotip ta' persuna u d-dawl tax-xemx; għalhekk, dan it-tip ta' smurija ma jgħaddix minn bniedem għall-uliedu. Madankollu, in-nies għandhom reazzjonijiet differenti għax-xemx, li jirriżultaw minn differenzi fil-ġenotip tagħhom; eżempju li jolqotna ta' dan hu n-nies li jirtu l-karatteristika tal-albiniżmu u allura ma jismarux u huma sensittivi ħafna għall-ħruq bix-xemx.
Il-karatteristiċi li jintirtu jgħaddu minn ġenerazzjoni għall-oħra permezz tal-ADN, molekula li tikkodifika l-informazzjoni ġenetika. L-ADN hi polimeru magħmul minn erba' tipi ta' bażijiet. Is-sekwenza ta' bażijiet matul molekola partikulari tal-ADN tispeċifika t-tagħrif ġenetiku, bl-istess mod li sekwenza ta' ittri tispeċifika sentenza. Parti ta' molekula tal-ADN li tispeċifika unità funzjonali waħda tissejjaħ ġeni; ġeni differenti għandhom sekwenzi differenti ta' bażijiet. Ġewwa ċ-ċelluli, il-ħjut twal tal-ADN jiffurma strutturi kondensati msejħa kromożomi. Post speċifiku fi kromożoma huwa magħruf bħala locus. Jekk is-sekwenza tal-ADN f'locus tvarja bejn l-individwi, il-forom differenti ta' din is-sekwenza jissejħu alleli. Is-sekwenzi tal-ADN jistgħu jinbidlu permezz ta' mutazzjoni li tipproduċi alleli ġodda. Jekk mutazzjoni tiġri ġewwa ġene, l-allele l-ġdida tista' taffettwa l-karatteristika li l-ġene tikkontrolla u tbiddel il-fenotip tal-organiżmu.
Madankollu, filwaqt li din il-korrispondenza sempliċi bejn allele u karatteristika taħdem f'xi każijiet, il-parti kbira tal-karatteristiċi huma aktar komplessi u huma kkontrollati minn numru ta' ġeni b'interazzjoni bejniethom L-istudju ta' karatteristiċi komplessi bħal dawn hi qasam ewlieni tar-riċerka kurrenti fil-ġenetika. Problema oħra interessanti fil-ġenetika li għaliha għad m'hemmx soluzzjoni hi jekk l-epiġenetika hijiex importanti fil-evoluzzjoni, dan hu meta bidliet li jintirtu jiġru f'organiżmi mingħajr ma jkun hemm ebda bidla fis-sekwenzi tal-ġeni tagħhom.
Il-varjazzjoni
Il-fenotip individwali ta' organiżmu jirriżulta kemm mill-ġenotip tiegħu u kemm mill-influwenza tal-ambjent li għex fih. Parti sostanzjali mill-varjazzjoni fil-fenotipi f'popolazzjoni ġejja mid-differenzi bejn il-ġenotipi tagħhom. Is-sinteżi evoluttiva moderna tiddefinixxi l-evoluzzjoni bħala l-bidla maż-żmien f'din il-varjazzjoni ġenetika. Il-frekwenza ta' allele waħda partikolari tvarja, u issir iktar jew anqas prevalenti relattivament mal-forom l-oħra ta' dik il-ġene. Il-qawwiet evoluttivi jaġixxu billi jsuqu dawn il-bidliet fil-frekwenza tal-alleli f'direzzjoni waħda jew oħra. Il-varjazzjoni tgħib meta allele tilħaq il-punt tal-fissazzjoni - meta jew tisparixxi mill-popolazzjoni jew tissostitwixxi l-alleli antenati kollha.
Il-varjazzjoni tiġi mill-mutazzjoni fil-materjal ġenetiku, il-migrazzjoni bejn l-popolazzjonijiet (il-fluss tal-ġene), u t-taħlit tal-ġeni permezz tar-riproduzzjoni sesswali. Il-varjazzjoni tiġi wkoll mill-iskambji ta' ġeni bejn speċi differenti; pereżempju, permezz tat-trasferiment orizzontali tal-ġene fil-batterji, u l-ibridizazzjoni fix-xtieli. Minkejja l-indħul kontinwu ta' varjazzjoni permezz ta' dawn il-proċessi, il-parti kbira tal-ġenoma ta' speċi hi l-istess fl-individwi kollha ta' dik l-ispeċi. Madankollu, anki bidliet relattivament ċejknin fil-ġenotip jistgħu jwasslu għal bidliet drammatiċi fil-fenotip: Iċ-ċimpanzi u l-bnedmin huma differenti f'madwar 5% biss tal-ġenomi tagħhom.
Il-mutazzjoni
thumb|100px|left|Duplikazzjoni ta' parti ta' kromożoma
Il-varjazzjoni ġenetika tiġi minn mutazzjonijiet każwali li jiġru fil-ġenomi tal-organiżmi. Mutazzjoni hi bidla fis-sekwenza tad-ADN tal-ġenoma taċ-ċellula u ssir minħabba r-radjazzjoni, viri, traspożoni u kimiċi mutaġeniċi, kif ukoll minħabba żbalji li jiġru matul il-meożi jew replikazzjoni tal-ADN. Dawn il-mutaġeni jipproduċu bosta tipi differenti ta' bidliet fis-sekwenzi tal-ADN; jista' jkun li dawn il-bidliet ma jkollhom l-ebda effett, jew li jbiddlu l-prodott tal-ġene, jew li ma jħallux il-ġene taħdem. Studji fuq id-dubiena Drosophila melanogaster jissuġġerixxu li jekk mutazzjoni tbiddel il-protejina prodotta minn ġene, din x'aktarx se tkun ta' ħsara; madwar 70 fil-mija minn dawn il-mutazzjonijiet għamlu l-ħsara u l-qbija kienu jew newtrali jew ta' ġid dgħajjef. Minħabba l-ħsara li l-mutazzjonijiet jistgħu jagħmlu fuq iċ-ċelluli, l-organiżmi evolvew mekkaniżmi bħat-tiswija tal-ADN biex ineħħu l-mutazzjonijiet. Għalhekk, l-aħjar rata ta' mutazzjoni għal speċi hi bilanċ bejn id-dannu li jiġi minn rata għolja ta' mutazzjoni, bħall-mutazzjonijiet ta' ħsara, u x'jiswa l-metaboliżmu tagħha biex iżomm sistemi li jnaqqsu r-rata ta' mutazzjoni, bħal enzimi tat-tiswija tal-ADN Xi speċi bħar-retroviri għandhom rata ta' mutazzjoni tant għolja li l-parti kbira ta' wliedhom ikollhom mutazzjoni ġenetika. Mutazzjoni hekk mgħaġġla tista' tkunu ta' vantaġġ għalihom billi dawn il-viri jevolvu malajr u l-ħin kollu, u hekk jevitaw ir-reazzjoni tas-sistema immunitarja tal-bniedem.
Fil-mutazzjoni sezzjonijiet kbar tal-ADN jistgħu jiġu dduplikati. Dawn huma sors ewlieni ta' materja prima għall-evoluzzjoni ta' ġeni ġodda u bejn għaxar u mitt ġene jiġù dduplikati fil-ġenomi tal-annimali kull miljun sena. Il-parti kbira tal-ġeni jappartienu għall-familji ikbar ta' ġeni bl-istess antenati. Il-ġeni ġodda jiġu b'bosta metodi, l-iżjed sikwit permezz tad-duplikazzjoni u l-mutazzjoni ta' ġene antenata, jew permezz tar-rikombinazzjoni ta' partijiet ta' ġeni differenti biex jiffurmaw kombinazzjonijiet ġodda b'funzjonijiet ġodda. Hawn, id-dominji jagħmluha ta' moduli, kull wieħed b'funzjoni partikulari u indipendenti, li jistgħu jitħalltu flimkien biex jipproduċu ġeni li jikkodifikaw proteini ġodda b'proprjetajiet ġodda. Pereżempju, għajn il-bniedem tuża erba' ġeni biex tagħmel strutturi li jħossu d-dawl: tlieta għall-vista bill-kulur u waħda għall-vista ta' bil-lejl; L-erba' kollha ġew minn ġene antenata waħda. Vantaġġ ieħor tad-duplikazzjoni ta' ġene (jew anki ġenoma sħiħa) hu li din tista' żżid il-ġeni żejda; dan iħalli l-kopja żejda tal-ġene tikseb funzjoni ġdida waqt li l-kopja oriġinali tal-ġene tibqa' tagħmel l-istess funzjoni li kellha fil-bidu, u b'hekk tiżdied id-diversità ġenetika.
Il-bidliet fin-numru tal-kromożomi jistgħu jinvolvu anki mutazzjonijiet ikbar, fejn segmenti tal-ADN ġol-kromożomi jinqasmu u mbagħad jerġgħu jirranġaw ruħhom. Pereżempju, żewġ kromożomi fil-ġeneru Homo għaqdu ma' xulxin biex jipproduċu l-kromżoma 2; din l-għaqda ma seħħitx fil-linjaġġi tax-xadini l-oħra li baqgħu bil-kromożomi mifrudin. Fl-evoluzzjoni, l-effet l-iktar importanti ta' dawn ir-riarranġamenti kromożomali jista' jkun li jaċċellera d-diverġenza ta' popolazzjoni lejn speċi ġdida billi jagħmel il-popolazzjonijiet inqas probabbli li jgħammru bejniethom, u b'hekk jinżammu d-differenzi ġenetiċi bejn dawn il-popolazzjonijiet.
Is-sess u r-rikombinazzjoni
Fl-organiżmi asesswali, il-ġeni jintirtu flimkien, jew marbuta ma xulxin, għax ma jistgħux jitħalltu ma' ġeni ta' organiżmi oħra matul ir-riproduzzjoni. Imma, ulied l-organiżmi sesswali fihom taħlitiet każwali tal-kromożomi tal-ġenituri tagħhom li huma prodotti permezz tal-assortiment indipendenti. Fil-proċess relatat ta' rikombinazzjoni ġenetika, l-organiżmi sesswali jistgħu ipartu wkoll l-ADN bejn żewġ kromożomi li jaqblu. Ir-rikombinazzjoni u riassortment ma jbiddlux il-frekwenzi tal-alleli, iżda minflok jibdlu liema alleli jaqblu ma xulxin biex jipproduċu wlied b'kombinazzjonijiet ġodda ta' alleli. Riċerka reċenti tissuġġerixxi li s-sess is-soltu jżid l-varjazzjoni ġenetika u jista' jżid ir-rata tal-evoluzzjoni. .
Ir-rikombinazzjoni tippermetti anki l-alleli li huma qrib xulxin fuq ħajta tal-ADN li jintirtu indipendentement. Madankollu, ir-rata ta' rikombinazzjoni hi baxxa (madwar żewġ ġrajjiet kull kromożoma kull ġenerazzjoni). Jirriżulta li l-ġeni qrib xulxin fuq kromożoma mhux dejjem imorru 'l bogħod minn xulxin fit-taħlit, u l-ġeni li huma qrib xulxin għandhom it-tendenza li jintirtu flimkien, fenomenu magħruf bħala r-rabta ġenetika. Din it-tendenza titkejjel minn kemm żewġ alleli jidhru spiss flimkien fuq kromożoma waħda, li jissejjaħ l-iżbilanċ fir-rabta tagħhom. Sett ta' alleli li s-soltu jintiret fi grupp jissejjaħ haplotip.
Meta l-alleli ma jkunux jistgħu jinfirdu bir-rikombinazzjoni - bħal fil-kromożoma Y tal-mammiferi, li tgħaddi intatta mill-missirijiet lil uliedhom subien – jinġemgħu ħafna mutazzjonijiet ta' ħsara. Bil-qsim tal-kombinazzjonijiet tal-alleli, ir-riproduzzjoni sesswali tippermetti t-tneħħija ta' mutazzjonijiet ta' ħsara u ż-żamma ta' mutazzjonijiet ta' ġid. Barra minn hekk, ir-rikombinazzjoni u riassortment jistgħu jipproduċu individwi b'kombinazzjonijiet ta' ġeni ġodda li huma ta' ġid. Dawn l-effetti pożittivi huma bbilanċjati mill-fatt li s-sess inaqqas ir-rata riproduttiva ta' organiżmu, jista' jikkawża mutazzjonijiet u jista' jissepara kombinazzjonijiet ta' benefiċċju ta' ġeni. Għalhekk ir-raġunijiet għall-evoluzzjoni tar-riproduzzjoni sesswali mhumiex ċari u din il-kustjoni għadha qasam attiv ta' riċerka fil-bijoloġija evoluttiva, li minnha ħarġu ideat bħall-ipoteżi tar-"Reġina l-Ħamra".
Il-ġenetika tal-popolazzjoni
right|200px|thumb|Baħrija Biston betularia bajda right|200px|thumb|Il-varjanti sewda tal-istess baħrija Biston betularia f. carbonaria
Mil-lat ġenetiku, l-evoluzzjoni hija bidla "minn-ġenerazzjoni-għal-ġenerazzjoni" fil-frekwenzi tal-alleli f'popolazzjoni li għandha patrimonju ġenetiku komuni. Popolazzjoni hi grupp lokalizzat ta' individwi tal-istess speċi. Pereżempju, l-insetti baħrijiet kollha tal-istess speċi li jgħixu ġo foresta iżolata jagħmlu popolazzjoni. Kull ġene fil-popolazzjoni jista' jkollha diversi forom differenti, li jagħtu l-varjazzjonijiet bejn il-fenotipi tal-organiżmi. Eżempju ta' dan hi l-ġene tal-lewn fil-baħrijiet li għandha żewġ alleli: abjad u iswed. Patrimonju ġenetiku hu s-sett sħiħ ta' alleli għal ġeni f'popolazzjoni waħda; il-frekwenza tal-alleli tkejjel il-frazzjoni tal-patrimonju ġenetiku magħmul minn allele waħda (pereżempju, il-frazzjoni tal-ġeni tal-lewn li huma l-allele s-sewda). L-evoluzzjoni sseħħ meta jkun hemm bidliet fil-frekwenzi ta' alleli f'popolazzjoni ta' organiżmi li jipproduċu l-ibridi; pereżempju, l-allele għal-lewn iswed fil-popolazzjoni tal-baħrijiet issir iktar komuni.
Biex nifhmu l-mekkaniżmi li jġiegħlu l-popolazzjoni tevolvi, hu utli nqisu liema huma l-kondizzjonijiet meħtieġa biex il-popolazzjoni ma tevolvix. Il-prinċipju Hardy-Weinberg jgħid li l-frekwenzi ta' alleli (varjazzjonijiet fil-ġene) f'popolazzjoni kbira biżżejjed, tibqa' kostanti jekk il-forzi li jaġixxu fuqha huma biss it-taħlit każwali tal-alleli matul il-formazzjoni tal-isperma jew tal-bajd, u l-kombinazzjoni każwali tal-alleli f'dawn ċelluli tas-sess matul il-fertilizzazzjoni. . F'dal-każ ngħidu li l-polazzjoni hi fi stat ta' ekwilibriju Hardy-Weinberg- mhux qiegħda tevolvi.
Il-fluss tal-ġeni
250px|thumb|left|[[Iljun iħalli l-familja li jkun twieled fiha. Dan jirriżulta fil-fluss tal-ġeni bejn il-familji]] Bil-fluss tal-ġeni nfissru t-tpartit tal-ġeni bejn il-popolazzjonijiet, li s-soltu huma tal-istess speċi. Fost l-eżempji tal-fluss tal-ġeni fi speċi insibu t-tgħammir bejn l-organiżmi wara l-migrazzjoni, u anki t-tpartit tal-pollin. It-trasferiment tal-ġeni bejn l-ispeċi jinkludi l-formazzjoni ta' organiżmi ibridi u t-trasferiment orizzontali tal-ġeni.
Il-migrazzjoni lejn jew minn popolazzjoni tista' tbiddel il-frekwenzi tal-alleli, kif ukoll iddaħħal varjazzjoni ġenetika f'popolazzjoni. L-immigrazzjoni tista' żżid materjal ġenetiku ġdid fil-patrimonju ġenetiku stabbilit ta' popolazzjoni. Bil-kuntrarju, l-emigrazzjoni tista' tneħħi materjal ġenetiku. Billi, biex żewġ popolazzjonijiet diverġenti jsiru żewġ speċi ġodda, jeħtieġ li jkun hemm ostakli għar-riproduzzjoni bejniethom, il-fluss ġenetiku jista' jagħmel dan il-proċess iżjed bilmod billi jferrex id-differenzi ġenetiċi bejn il-popolazzjonijiet. Il-fluss ġenetiku hu mrażżan mill-ktajjen tal-muntanji, l-oċeani u d-deżerti u saħansitra minn strutturi magħmula mill-bniedem bħall-Ħajt il-Kbir taċ-Ċina, li fixkel l-fluss tal-ġeni tax-xtieli.
Jekk żewġ speċi ma jkunux tbegħdu wisq mill-antenat komuni tagħhom l-iżjed reċenti, jista' jkun li jkollhom l-ulied, bħal ma t-tgħammir bejn iż-żiemel u l-ħmar jipproduċi l-bagħal. Dawn l-ibridi ġeneralment huma ħawlija, minħabba li ż-żewġ settijiet differenti ta' kromożomi ma jistgħux jiffurmaw par matul il-meożi. Minkejja li l-ispeċi li jiġu minn xulxin mill-qrib jista' jkollhom ulied ibridi regolarment, dawn l-ibridi ma jgħaddux il-ġeni tagħhom u l-ispeċi jibqgħu distinti. Madankollu, xi minn daqqiet jiffurmaw ibridi vijabbli u dawn l-ispeċi ġodda jistgħu jkollhom proprjetajiet intermedji bejn l-speċi tal-ġenituri, jew ikollhom fenotip ġdid għal kollox. L-importanza tal-ibridizzazzjoni fil-ħolqien ta' speċi ġodda ta' annimali mhijiex ċara, għalkemm ġiet osservata f'ħafna tipi ta' annimali, u l-eżempju taż-żrinġ Hyla versicolor ġie studjat sewwa ħafna. .