cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pressjoni tad-demm
Kejl
Il-Ptad-D artejuża sistolika u dik dijastolika mhumiex statiċi imma jġarrbu varjazzjonijiet naturali minn taħbita tal-qalb għal oħra u matul il-jum (f'ritmu ċirkadjan). Jinbidlu wkoll b'riazzjoni għat-tensjoni, fatturi nutrittivi, mediċini, mard u għal mument meta nqumu bil-wieqfa. Xi minn daqqiet il-varjazzjonijiet ikunu kbar. Ipertensjoni tirreferi għal pressjoni arterjuża li tkun normalment għolja, u bil-kuntrarju, l-Ipotensjoni tirreferi għal pressjoni arterjuża li tkun normalment baxxa. Flimkien mat-temperatura tal-ġisem, ir-rata tar-respirazzjoni, u r-rata tal-polz, il-Ptad-D hi waħda mill-parametri fiżjoloġiċi li l-iktar li jitkejlu.
Il-pressjoni arterjuża s-soltu titkejjel b'mod mhux invażiv, mingħajr il-penetrazzjoni tal-ġilda jew l-arterja. Il-kejl tal-pressjoni b'mod invażiv, bil-penetrazzjoni tal-ħajt tal-arterja, hu inqas komuni u s-soltu jsir fl-ambjent tal-isptar.
Il-metodu tal-palpazzjoni
Il-valur minimu sistoliku jista' jiġi stimat bejn wieħed u ieħor, mingħajr apparat permezz tal-palpazzjoni jew il-ħass tal-polz. Dan isir l-iżjed f'sitwazzjonijiet ta' emerġenza. Fl-imgħoddi l-istudenti tal-mediċina kienu jitgħallmu li jekk jinħass polz radjali dan juri Ptad-D minima ta' 80 mmHg, polz femorali juri mill-inqas 70 mmHg, u l-polz karotidu juri minimu ta' 60 mmHg. Però mill-inqas studju wieħed wera li dan il-metodu spiss jgħati stima għolja tal-Ptad-D sistolika tal-pazjent. Wieħed jista' jikseb valur iżjed preċiż tal-Ptad-D sistolika permezz ta' sfigmomanometru billi jħoss meta l-polz radjali jerġa' jibda. Il-Ptad-D dijastolika ma tistgħax tinkiseb b'dan il-metodu. Xi minn daqqiet il-palpazzjoni tintuża biex tinkiseb stima qabel jintuża il-metodu awskulatorju.
Il-metodu awskulatorju
thumb|Sfigmomanometru anerojde u stetoskopju użati fil-metodu awskulatorju thumb|Manometru tal-merkurju Il-metodu awskulatorju (mill-kelma Latina għas-smiegħ) juża stetoskopju u sfigmomanometru. Dan hu magħmul minn manikott jintefaħ (ta' Riva-Rocci) li jitqiegħed madwar id-driegħ 'il fuq mill-minkeb fil-livell tal-qalb bejn wieħed u ieħor, konness ma' manometru jew tal-merkurju jew anerojde. Il-manometru tal-merkurju ikejjel l-għoli ta' kolonna tal-merkurju u jgħati riżultat assolut mingħajr il-ħtieġa ta' kalibrazzjoni, u għalhekk mhux suġġett għall-iżbalji u l-bdil fil-kalibrazzjoni li jaffettwaw il-metodi l-oħra. L-użu tal-manometru tal-merkurju sikwit jinħtieġ fi studji kliniċi u għall-kejl tal-ipertensjoni f'pazjenti f'periklu serju bħan-nisa fit-tqala.
Il-persuna li tkun qiegħda tkejjel il-pressjoni tgerbeb sewwa manikott ta' daqs xieraq madwar id-driegħ mingħajr issikkar, imbagħad tonfħu ftit ftit billi tagħfas ballun tal-lastiku sakemm il-pressa fuq l-arterja twaqqaf il-fluss tad-demm għal kollox. Waqt li bl-istetoskopju tissemma' fil-minkeb għall-arterja brakjali, terħi l-pressjoni fil-manikott bilmod. Malli d-demm jibda jiskolji fl-arterja, il-fluss turbulenti joħloq ħoss ta' "ċaffċif" jew tħabbit (l-ewwel ħoss ta' Korotkoff). Il-pressjoni fil-punt meta jinstema' l-ewwel ħoss hi il-Ptad-D sistolika. Il-pressjoni fil-manikott tintreħa iżjed sakemm ma jinstema' l-ebda ħoss (il-ħames ħoss ta' Korotkoff), u din tkun il-pressjoni arterjuża dijastolika.
Il-metodu awskultatorju ilu predominanti minn meta bdiet titkejjel il-Ptad-D imma qegħdin jintużaw metodi mhux invażivi oħra f'xi każijiet.
Metodi Oxxillometriċi
Il-metodu oxxillometriku kien ivvintat fl-1876 u jinvolvi l-osservazzjoni ta' oxxillazzjonijiet fil-pressjoni tal-manikott tal-isfigmomanometru li huma kkawżati mill-oxxillazzjonijiet tal-fluss tad-demm, jiġifieri l-polz. Il-verżjoni elettronika ta' dan il-metodu xi minn daqqiet tintuża fil-kejl fuq żmien twil u fil-mediċina ġenerika. Din tuża manikott ta' sfigmomanometru bħal fil-metodu awskultatorju, imma b'sensur elettroniku biex josserva l-oxxillazzjonijiet fil-pressjoni tal-manikott, apparat elettroniku biex jinterpretahom awtomatikament u inflazzjoni u defalzzjoni tal-manikott awtomatika. Is-sensur tal-pressjoni jrid jiġi kkalibrat kultant biex jibqa' eżatt.
Il-kejl oxxilometriku jeħtieġ inqas sengħa mill-metodu awskultatorju u jista' jiġi adattat għall-użu minn staff mhux imħarrġin u għall-monitoraġġ awtomatizzat mill-pazjenti f'darhom.
L-ewwel il-manikott jintefaħ sa pressjoni naqra ogħla mill-pressjoni arterjuża sistolika u mbagħad imniżżel għal pressjoni taħt id-dijastolika fuq perjodu ta' madwar 30 sekonda. Meta ma jkunx hemm iżjed fluss tad-demm (il-pressjoni tal-manikott taqbeż il-pressjoni sistolika) jew il-fluss ma jkollux ostakli (il-pressjoni tal-manikott tkun taħt il-pressjoni dijastolika), il-pressjoni tal-manikott se tkun essenzjalment kostanti. Hu importanti li l-manikott ikun ta' daqs tajjeb: jekk ikun issikkat jista' jagħti pressjoni ogħla milli suppost u jekk ikun merħi jagħti pressjoni baxxa. Meta jkun hemm fluss tad-demm, iżda dan ikun ristrett, il-pressjoni tal-manikott, li hi kkontrollata mis-sensur tal-pressjoni, tvarja perjodikament f'sinkronija mal-espansjoni u kontrazzjoni ċiklika tal-arterja brakjali, jiġifieri toxxilla. Il-valuri tal-pressjoni sistolika u dijastolika jiġu kkalkulati bl-użu ta' algoritmu u jintwerew ir-riżultati kkalkulati.
Il-monituri oxxillometriċi jistgħu jgħatu qari mhux eżatt f'pazjenti bi problemi tal-qalb u taċ-ċirkolazzjoni, fosthom sklerożi arterjuża, aritmija, preeclampsia, alternans pulsus, u pulsus paradoxus.
Fil-prattika l-metodi differenti ma jagħtux riżultati identiċi; jintużaw algoritmu u koeffiċjenti miksubin sperimentalment biex jirregolaw ir-riżultati oxxillometriċi biex jagħtu qari li jaqbel kemm jista' jkun mar-riżultati awskultatorji. Xi apparat juża analiżi megħjuna mill-kompjuter tal-mewġa istantanja tal-pressjoni arterjuża biex jiddetermina l-punt sistoliku, il-punt medju, u l-punt dijastoliku. Peress li ħafna apparati oxxillometriċi ma ġewx validati, wieħed irid joqgħod attent għax il-parti l-kbira minnhom mhumiex adattati għal ambjent kliniku u ta' kura akuta.
L-ipertensjoni minħabba l-biża' mit-tabib
Għal xi pazjenti, il-kejl Ptad-D fl-uffiċċju tat-tabib jista' jkun li ma jurix eżatt il-Ptad-D tipiku tagħhom. Fi 'l fuq minn 25% tal-pazjenti, il-kejl fl-uffiċċju huwa ogħla mill-Ptad-D tipiku tagħhom. Dan l-iżball jista' jkun ġej mill-biża' assoċjata mal-eżami minn professjonista tas-saħħa. Id-dijanjożi żbaljata ta' pressjoni għolja f'dawn il-pazjenti tista' jirriżulta f'medikazzjoni bla bżonn u forsi ta' ħsara. Din il-biża' tista' titnaqqas (mhux għal kollox) bil-kejl Ptad-D awtomatizzat matul 15 sa 20 minuta f'parti kwieta tal-uffiċċju jew klinika.
Id-dibattitu rigward is-sinifikat ta' dan l-effett għadu sejjer. Xi pazjenti reattivi jirreaġixxu għal ħafna stimuli matul il-ħajja ta' kuljum tagħhom u jeħtieġu kura. F'xi każijiet il-kejl tal-Ptad-D jagħti valur iżjed baxx għand it-tabib.
Monitoraġġ f’dar il-pazjenti
Il-problemi tal-ipertensjoni minħabba l-biżgħa għand it-tabib jistgħu jiġu identifikati u mnaqqsa bl-użu tal-apparati tal-Ptad-D ambulatorji li jieħdu qari kull nofs siegħa matul il-ġurnata u bil-lejl. Minflok il-monitoraġġ ambulatorju tal-Ptad-D, ħlief fl-irqad, jista' jintuża l-monitoraġġ fid-dar għal dan l-għan.
Il-monitoraġġ f'dar il-pazjent jista' jintuża biex itejjeb il-kontroll tal-ipertensjoni u biex jimmonitorja l-effetti tal-bidliet fl-istil tal-ħajja u tal-mediċini li għandhom x'jaqsmu mal-Ptad-D. Instab li mqabbel mal-kejl ambulatorju tal-Ptad-D il-monitoraġġ f'dar il-pazjent hu alternattiva effettiva li hi orħos.
Apparti mill-effett tal-biżgħa mit-tabib, il-kejl tal-Ptad-D barra l-ambjent kliniku s-soltu hu kemm xejn aktar baxx fil-maġġoranza tan-nies. L-istudji li ħarsu lejn ir-riskji mill-ipertensjoni u l-benefiċċji tat-tnaqqis fil-Ptad-D fil-pazjenti affettwati kienu bbażati fuq kejl f'ambjent kliniku.
Biex il-kejl tal-Ptad-D ikun eżatt jeħtieġ li l-pazjent ma jixrobx kafè, ipejjep is-sigaretti, jew jagħmel eżerċizzju vigoruż għal 30 minuta qabel isir il-kejl. Jekk il-bużżieqa tal-awrina tkun mimlija din tista' jkollha xi effett żgħir fuq qari tal-Ptad-D, allura jekk wieħed iħoss li għandu bżonn jgħaddi l-awrina, għandu jagħmel hekk qabel isir l-qari. Għal 5 minuti qabel il-qari, wieħed għandu joqgħod bilqiegħda wieqaf fis-siġġu b'saqajh ċatti mal-art, b'dirajh u riġleh mhux marbutin. Il-manikott tal-Ptad-D għandu dejjem ikunu imiss mal-ġilda għax il-qari meħud bil-manikott fuq il-komma jkun inqas preċiż. Matul il-qari, il-driegħ li tkun qiegħda tintuża għandha tkun merħija u miżmuma fil-livell tal-qalb, pereżempju tistrieħ fuq mejda.
Il-monituri awtomatiċi u indipendenti tal-Ptad-D jistgħu jinxtraw bi prezzijiet raġonevoli. Xi wħud minnhom huma kapaċi li jgħamlu l-kejl ta' Korotkoff barra l-metodi oxxillometriċi, u b'hekk jippermettu l-pazjenti li qalbhom tħabbat b'mod irregolari li jkejlu b'mod preċiż il-Ptad-D f'darhom.
Kejl invażiv
L-iżjed metodu eżatt għall-kejl tal-pressjoni tad-demm arterjuża huwa b'mod invażiv permezz ta' katetere arterjuża. Il-metodu invażiv għall-kejl tal-pressjoni arterjuża permezz ta' kannuli intravaskulari juża kejl dirett tal-pressjoni arterjuża bit-tqegħid ta' labra kannula fl-arterja (normalment fir-radjali, femorali, dorsalis pedis jew brakjali).
Il-kannula tiġi konnessa ma' sistema mimlija b'fluwidu sterili, li tkun konnessa ma' trasduttur tal-pressjoni elettroniku. Il-vantaġġ ta' din is-sistema hija li l-pressjoni tiġi ssorveljata kontinwament taħbita b'taħbita, u joħroġ grafiku tal-pressjoni kontra l-ħin. Din it-teknika invażiva tintuża regolarment fil-mediċina tal-kura intensiva umana u veterinarja, anesteżjoloġija, u għal skopijiet ta' riċerka.
F'xi okkażjonijiet rari kien hemm xi biżgħa li matul il-monitoraġġ invażiv tal-pressjoni vaskulari, il-kannullazzjoni setgħet ikkawżat komplikazzjonijiet bħal trombożi, infezzjoni, u emorraġija. Meta jkun qiegħed isirilhom monitoraġġ arterjuż invażiv il-pazjenti jeħtieġu sorveljanza mill-eqreb, billi hemm periklu ta' emorraġija severa jekk fil-linja jkun hemm xi skonnessjoni. Il-metodu invażiv hu ġeneralment użat biss fuq il-pazjenti li jkunu mistennijin li jkollhom varjazzjonijiet mgħaġġlin fil-pressjoni arterjużà.
Il-pressjoni pulmonari
Normalment, il-pressjoni fl-arterja pulmonari hi madwar 15 mmHg fil-mistrieħ.
Ptad-D għolja fil-kapillari pulmonari tikkawża ipertensjoni pulmonari, b'edema interstizjali jekk il-pressjoni togħla 'l fuq minn 20 mmHg, u b'edema pulmonari meta tkun 'l fuq minn 25 mmHg.
Il-pressjoni tad-demm fetali
Fit-tqala, hi l-qalb tal-fetu u mhux il-qalb tal-omm li tipprovdi l-Ptad-D fetali biex tmexxi d-demm maċ-ċirkolazzjoni fetali.
Il- Ptad-D fl-aorta tal-fetu hija madwar 30 mmHg fl-20 ġimgħa tat-tqala, u tiżdiet għal madwar 45 mmHg fl-40 ġimgħa tat-tqala. Il-Ptad-D medja ta' tarbija lesta biex titwieled:
Pressjoni għolja
L-ipertensjoni arterjuża tista' tkun sinjal ta' problemi oħra u jista' jkollha effetti ħżiena fit-tul. Kultant tista' tkun problema akuta, per eżempju pressjoni għolja ta' emerġenza.
Ikun xi jkun il-livell tal-pressjoni arterjuża dejjem ikun hemm forza fuq il-ħitan arterjużi. Iżjed ma tkun għolja l-pressjoni iżjed trid taħdem il-qalb u iżjed jikber it-tessut ħażin (ateroma) li jiżviluppa mal-ħitan tal-arterji. Iżjed ma tkun għolja l-pressjoni, iżjed ikun hemm tensjoni u aktar tiżviluppa l-ateroma u l- muskolu tal-qalb maż-żmien jeħxien, jikber u jiddgħajjef.
L-ipertensjoni persistenti hija wieħed mill-fatturi ta' riskju għal puplesiji, attakki tal-qalb, insuffiċjenza tal-qalb u anewriżmi arterjużi, u hija l-kawża ewlenija tal-insuffiċjenza renali kronika. Anki tlugħ moderat fil-pressjoni arterjuża jwassal għal għomor iqsar. Meta l-pressjoni tkun għolja sewwa, jiġifieri l-pressjoni arterjuża medja tkun għolja mill-medja b'50% jew iżjed, wieħed ma jistenniex li jgħix aktar minn ftit snin sakemm ma jieħux il-kura adattata. Fl-imgħoddi, aktar attenzjoni kienet tingħata lill-pressjoni dijastolika; iżda llum huwa rikonoxxut li kemm pressjoni sistolika għolja u kemm pressjoni tal-polz (id-differenza numerika bejn il-pressjoni sistolika u dijastolika) għolja huma fatturi ta' riskju oħra. F'xi każijiet, jidher li tnaqqis żejjed fil-pressjoni dijastolika jista' jżid ir-riskju, x'aktarx minħabba li jkun hemm żieda fid-differenza bejn il-pressjoni sistolika u dijastolika.
Fin-nies li jkollhom rigurġitu fil-valvoli kardijaċi, meta dan jonqos jista' jkun hemm bidla fil-pressjoni dijastolika. Fi studju ta' nies b'rigurġitu fil-valvoli kardijaċi, li qabbel żewġ kejlijiet imbegħdin b'ġimgħatejn għal kull ruħ, kien hemm żieda fis-severità ta' aortika u rigurġitu mitrali meta żdiedet il-pressjoni tad-demm dijastolika, filwaqt li meta l-pressjoni tad-demm dijastolika naqset, naqset is-severità.
Pressjoni baxxa
L-istat ta' pressjoni tad-demm baxxa hu magħrufa bħala ipotensjoni. Ix-xebh fil-pronunzja ma' ipertensjoni jista' joħloq konfużjoni. L-ipotensjoni tqajjem tħassib mediku fil-każ biss li tikkawża sinjali jew sintomi, bħal sturdament, ħass ħażin, jew f'każijiet estremi, xokk.
Meta l-pressjoni arterjuża u l-fluss tad-demm jonqsu taħt ċertu punt, il-perfużjoni tal-moħħ tonqos kritikament (jiġifieri, il-provista tad-demm ma' tkunx biżżejjed), u tikkawża sturdament li jista' jkun ħafif, debolizza jew ħass ħażin.
Kultant il-pressjoni arterjuża taqa' b'mod sinifikanti meta l-pazjent ikun bilqiegħda u jqum bil-wieqfa. Dan hu magħruf bħala ipotensjoni ortostatika (ipotensjoni posturali); il-gravità tnaqqas ir-rata ta' ritorn tad-demm mill-vini tal-ġisem taħt il-qalb lura 'l fuq lejn il-qalb, u b'hekk tnaqqas il-volum ta' kull taħbita u l-fluss mill-qalb.
Fin-nies b'saħħithom, il-vini ta' taħt qalbhom malajr isru idjaq u r-rata tal-qalb tiżdied biex tnaqqas u tikkumpensa għall-effett tal-gravità. Dan isir involontarjament mis-sistema nervuża awtonomika. Is-sistema normalment tieħu ftit sekondi biex tlaħħaq u jekk il-kumpens ikun bil-mod wisq jew mhux biżżejjed, l-individwu jkollu fluss tad-demm baxx lejn il-moħħ, sturdament u forsi ħass ħażin. Meta jkun hemm żieda fil-forza-G, bħal ma jħossu l-piloti fl-aerobatika jew il-kumbatt, dan l-effett jiżied ħafna. Wieħed jista' jelimina l-problema kważi għal kollox bill jqiegħed ġismu perpendikularment mal-gravità.
Fost il-kawżi l-oħra ta' pressjoni arterjuża baxxa nsibu:
Ix-xokk hu kundizzjoni komplessa li twassal għal perfużjoni kritikament baxxa. Il-mekkaniżmi tas-soltu huma telf ta' volum tad-demm, ġabra ta' demm fil-vini li ma jkunx demm biżżejjed sejjer lura lejn il-qalb u/jew ippumpjar effettiv baxx. Pressjoni arterjuża baxxa, speċjalment pressjoni tal-polz baxxa, hi sinjal ta' xokk u tikkontribwixxi għal perfużjoni mnaqssa u tirriflettiha.
Jekk ikun hemm differenza sinifikanti fil-pressjoni minn driegħ għall-oħra, dan jista' jindika tidjiq (per eżempju, minħabba l-koartazzjoni aortika, dissezzjoni aortika, trombożi jew embolja) ta' arterja.
Enċiklopedija
L-enċiklopediji ilhom jeżistu għal madwar 2,000 sena u evolvew b’mod konsiderevoli matul dak iż-żmien fir-rigward tal-lingwa (miktuba b’lingwa internazzjonali ewlenija jew lingwa vernakulari), id-daqs (ftit jew ħafna volumi), l-intenzjoni (preżentazzjoni ta’ firxa globali jew limitata ta’ għarfien), perspettiva kulturali (awtorevoli, ideoloġika, didattika, utilitarja), awtur (kwalifiki, stil), qarrejja (livell ta’ edukazzjoni, sfond, interessi, kapaċitajiet), u t-teknoloġiji disponibbli għall-produzzjoni u d-distribuzzjoni tagħhom (manuskritti miktuba bl-idejn, edizzjonijiet żgħar jew kbar stampati, internet). Verżjonijiet stampati sabu post prominenti f'libreriji, skejjel u istituzzjonijiet edukattivi oħra, bħala sors ta' informazzjoni affidabbli miġbura minn esperti.
Żewġ kelmiet Griegi mifhuma ħażin bħala waħda
Il-kelma enċiklopedija ( encyclo | pedia ) ġejja mill-Grieg Koine ἐγκύκλιος παιδεία, magħruf ukoll bħala Grieg Bibbliku, transliterat bħala enkyklios paedia, li tfisser "edukazzjoni ġenerali" minn enkyklios (ἐγκύκλιος), li tfisser "ċirkolari, rikurrenti, meħtieġa regolarment, ġenerali" u paedia (παιδεία), li tfisser "edukazzjoni, trobbija ta' tfal"; flimkien, il-frażi litteralment tittraduċi bħala "istruzzjoni sħiħa" jew "għarfien sħiħ". Madankollu, iż-żewġ kelmiet separati tnaqqsu għal kelma waħda minħabba żball skribali minn kopjisti ta' edizzjoni manuskritta Latina ta' Quintillian fl-1470. Il-kopjisti ħadu din il-frażi bħala kelma Griega waħda, enkyklopaedia, bl-istess tifsira, u din il-kelma Griega żbaljata saret il-kelma Latina l-ġdida "encyclopaedia", li minnha ġiet il-kelma bl-Ingliż u lingwi oħra inkluż il-Malti. Minħabba din il-kelma magħquda, il-qarrejja tas-seklu ħmistax u dawk li ġew warajhom, spiss u b’mod żbaljat, ħasbu li l-awturi Rumani Quintillian u Plinju ddeskrivew ġeneru antik.
Użu fis-seklu sittax tal-kelma magħquda
lemin|daqsminuri|Il-paġna tat-titlu ta' Encyclopaediæ, seu orbis disciplininarum, tam sacrarum quam prophanarum, epistemon ta' [[Pavao Skalić|Skalich mill-1559, bl-ewwel użu ċar tal-kelma encyclopaedia fit-titlu. ]] Fis-seklu sittax kien hemm ċertu ambigwità dwar kif tuża din il-kelma ġdida. Kif juru bosta titli, ma kienx hemm kunċett kostanti dwar l-ortografija tagħha u lanqas l-istatus tagħha bħala nom. Pereżempju: Margarita philosophica encyclopaediam exhibens ta' Jacobus Philomusus (1508); l-Encyclopedia orbisque doctrinarum, hoc est omnium artium, scientiarum, ipsius philosophiae index ac divisio ta' Johannes Aventinus; Lucubrationes vel potius absolutissima kyklopaideia (1538, 1541) ta' Joachimus Fortius Ringelbergius; Encyclopaediæ, seu orbis disciplinarum, tam sacrarum quam prophanarum, epistemon (1559) ta' Paul Skalich; Margarita philosophica ta' Gregor Reisch (1503, intitolat mill-ġdid Encyclopaedia fl-1583); u Cyclopaedia Paracelsica ta' Samuel Eisenmenger (1585).
Hemm żewġ eżempji tal-eqdem użu vernakulari tal-kelma magħquda. Madwar l-1490, Franciscus Puccius kiteb ittra lil Politianus fejn irringrazzjah tal-Miscellanea tiegħu, u sejħilha enċiklopedija. B'mod aktar komuni, François Rabelais huwa msemmi għall-użu tiegħu ta' dan it-terminu f'Pantagruel (1532).
Is-suffiss -p(a)edia
Diversi enċiklopediji għandhom ismijiet li jinkludu s-suffiss -p(a)edia, biex jimmarkaw it-test bħala li jappartjeni għall-ġeneru ta' enċiklopediji. Eżempju huwa Banglapedia (dwar kwistjonijiet rilevanti għall-Bangladesh).
Użu kontemporanju
Bil-Malti, il-kelma enċiklopedija tintuża komunament mingħajr varjanti ortografiċi. Bl-Ingliż, il-kelma hija l-iktar komunement miktuba encyclopedia, għalkemm encyclopaedia (minn encyclopædia ) tintuża wkoll fl-Ingliż Brittaniku.
Karatteristiċi
L-enċiklopedija moderna ġiet żviluppata mid-dizzjunarju fis-seklu 18. Storikament, kemm l-enċiklopediji kif ukoll id-dizzjunarji ġew riċerkati u miktuba minn esperti edukati tajjeb u infurmati sew, iżda huma differenti fl-istruttura b'mod sinifikanti. Dizzjunarju huwa xogħol lingwistiku li jiffoka primarjament fuq elenkar alfabetiku tal-kliem u d-definizzjonijiet tagħhom. Kliem sinonimu u dak relatat mas-suġġett jinstabu mxerrdin mad-dizzjunarju, u ma jagħtu l-ebda post ovvju għal trattament fil-fond. Għalhekk, dizzjunarju tipikament jipprovdi informazzjoni limitata, analiżi jew sfond għall-kelma definita. Filwaqt li jista' joffri definizzjoni, jista' jħalli lill-qarrej fejn kien għax xorta jibqa' majifhimx it-tifsira, is-sinifikat jew il-limitazzjonijiet ta' terminu, u kif it-terminu jirrelata ma' qasam usa' ta' għarfien. Enċiklopedija, teoretikament, mhix miktuba sabiex tikkonvinċi, għalkemm wieħed mill-għanijiet tagħha huwa tabilħaqq li jikkonvinċi lill-qarrejja mill-veraċità tagħha stess.
Biex jiġu indirizzati dawn il-ħtiġijiet, artikolu ta' enċiklopedija tipikament mhuwiex limitat għal definizzjonijiet sempliċi, u mhuwiex limitat għad-definizzjoni ta' kelma individwali, iżda jipprovdi tifsira aktar estensiva għal suġġett jew dixxiplina. Minbarra li jiddefinixxi u jelenka termini sinonimi għas-suġġett, l-artikolu jista' jittratta t-tifsira aktar estensiva tas-suġġett f'aktar fond u jwassal l-iktar għarfien akkumulat rilevanti dwar dak is-suġġett. Artikolu ta' enċiklopedija spiss jinkludi wkoll bosta mapep u illustrazzjonijiet, kif ukoll dettalji bibljografiċi u statistika.
Erba' elementi ewlenin jiddefinixxu enċiklopedija: is-suġġett tagħha, l-ambitu tagħha, il-mod kif inhi organizzata, u l-metodu ta' produzzjoni tagħha:
Xi xogħlijiet intitolati "dizzjunarji" huma fil-fatt simili għall-enċiklopediji, speċjalment dawk li għandhom x'jaqsmu ma' qasam partikolari (bħad-Dizzjunarju tal-Medju Evu, id-Dizzjunarju tal-Vapuri tal-Ġlied Navali Amerikani, u d-Dizzjunarju tal-Liġi ta' Black).
Hemm xi differenzi sinifikanti bejn enċiklopediji u dizzjunarji. Fost l-aktar notevoli nsibu li artikoli ta' enċiklopedija huma itwal, aktar sħaħ u jidħlu aktar fil-fond minn entrati fil-biċċa l-kbira tad-dizzjunarji ġenerali. Hemm differenzi fil-kontenut ukoll. Ġeneralment, id-dizzjunarji jipprovdu informazzjoni lingwistika dwar il-kliem infushom, filwaqt li l-enċiklopediji jiffokaw aktar fuq il-ħaġa li għaliha jintużaw dawk il-kliem. Għalhekk, filwaqt li l-entrati tad-dizzjunarju huma marbutin sew mal-kelma deskritta, l-artikoli tal-enċiklopedija jistgħu jingħataw isem xi ftit jew wisq differenti. Hekk, l-entrati tad-dizzjunarju ma jistgħux jiġu tradotti għalkollox f'lingwi oħra, iżda jistgħu jkunu artikoli ta' enċiklopedija.
Fil-prattika, madankollu, id-distinzjoni mhix konkreta, peress li m'hemm l-ebda differenza ċara bejn informazzjoni fattwali, "enċiklopedika" u informazzjoni lingwistika bħalma tidher fid-dizzjunarji. Għalhekk l-enċiklopediji jista' jkun fihom materjal li jinstab ukoll fid-dizzjunarji, u viċi versa. B’mod partikolari, l-entrati tad-dizzjunarju spiss ikun fihom informazzjoni fattwali dwar il-ħaġa msemmija mill-kelma.
Storja
L-enċiklopediji żviluppaw sew mill-forma miktuba li kellhom fl-antik, għal dik stampata fi żminijiet moderni. Illum jinstabu wkoll f'ambjenti elettroniċi.
Żminijiet antiki
daqsminuri|Naturalis Historiae, edizzjoni tal-1669, paġna tat-titlu Wieħed mill-ewwel xogħlijiet enċiklopediċi li baqgħu ħajjin sa żminijiet moderni huwa n-Naturalis Historiae ta’ Plinju x-Xiħ, statist Ruman li għex fl-ewwel seklu wara Kristu. Huwa ġabar xogħol ta’ 37 kapitlu li jkopru l-istorja naturali, l-arkitettura, il-mediċina, il-ġeografija, il-ġeoloġija, u aspetti oħra tad-dinja ta’ madwaru. Fid-daħla tiegħu jgħid li ġabar 20,000 fatt minn 2,000 xogħol minn aktar minn 200 awtur, u żied ħafna oħra mill-esperjenza tiegħu stess. Ix-xogħol ġie ppubblikat madwar is-sena 77–79, għalkemm Plinju aktarx li ma spiċċax din il-biċċa xogħol qabel mewtu fl-iżbruffar tal-Vesuvju fis-sena 79 W.K.
Żmien medjevali
Isidru ta’ Sevilja, wieħed mill-iprem studjużi tal-Medju Evu bikri, huwa rikonoxxut bħala l-kittieb tal-ewwel enċiklopedija tal-Medju Evu, l-Etymologiae (L-Etimoloġiji ) jew l-Oriġini (madwar is-sena 630), li fiha ġabar għadd imdaqqas ta' tagħlim disponibbli fi żmienu, kemm antik kif ukoll kontemporanju. Dan ix-xogħol fih 448 kapitlu f'20 volum, u huwa ta' valur kbir minħabba l-kwotazzjonijiet u frammenti ta' testi minn awturi oħra li kienu jintilfu kieku ma ġabarhomx.
L-iktar enċiklopedija popolari tal-Era Karolingjana kienet id-De universo jew De rerum naturis ta’ Rabanus Maurus, miktuba madwar is-sena 830; din kienet ibbażata fuq Etymologiae.
L-enċiklopedija tas-Suda, enċiklopedija Biżantina enormi mis-seklu 10, kellha 30,000 entrata, ħafna meħudha minn sorsi antiki li issa ntilfu, u spiss ġejjin minn kompilaturi Kristjani Medjevali. It-test kien irranġat alfabetikament b'xi ftit devjazzjonijiet mill-ordni komuni tal-vokali fl-alfabett Grieg.
Il-ġabriet bikrija ta' għerf Musulman fil-Medju Evu kienu jinkludu bosta xogħlijiet komprensivi. Madwar is-sena 960, l-Aħwa tal-Purità ta’ Basra kienu qed jaħdmu fuq l-Enċiklopedija tal-Aħwa tal-Purità. Xogħlijiet notevoli f'dan il-kuntest jinkludu l-enċiklopedija tax-xjenza ta' Abu Bakr al-Razi, il-produzzjoni prolifika tal-Mutazilite Al-Kindi f'270 ktieb, u l-enċiklopedija medika ta' Ibn Sina, li kienet xogħol ta' referenza standard għal sekli sħaħ. Notevoli wkoll huma xogħlijiet ta' storja universali (jew soċjoloġija) minn Asharites, al-Tabri, al-Masudi, L-Istorja tal-Profeti u s-Slaten minn Muhammad ibn Jarir al-Tabari, Ibn Rustah, al-Athir, u Ibn Khaldun, li fil-Muqadimmah iwissi dwar kemm nistgħu nafdaw ċerti sorsi, xi ħaġa li għadha applikabbli anke illum. xellug|daqsminuri|254x254px|Silta mill-enċiklopedija "[[Liber Floridus". Illustrazzjoni li turi lill-kittieb Lambert, waqt li qed jipprova jiġbor l-għarfien kollu tal-bniedem. Manuskritt ippreservat fil-Librerija tal-Università ta’ Ghent.]] Ix-xogħol enċiklopediku enormi fiċ-Ċina tal-Erba’ Kotba l-Kbar tal-Għanja, miġbur fis-seklu 11 matul id- dinastija Song bikrija (960–1279), kien biċċa xogħol letterarja enormi għal dak iż-żmien. L-aħħar enċiklopedija minn dawn l-erbgħa tammonta għal 9.4 miljun karattru Ċiniż f'1,000 volum miktub. Il-'perjodu tal-enċiklopedisti' jifrex mill-għaxar sas-sbatax-il seklu, u matulu l-gvern taċ-Ċina impjega mijiet ta' studjużi biex jiktbu enċiklopediji kbar ħafna. L-akbar waħda minnhom hija l-Enċiklopedija Yongle; li tlestiet fl-1408 u kienet tikkonsisti fi kważi 23,000 volum ta' folji f'forma ta' manuskritt.
Rinaxximent
daqsminuri|254x254px|Anatomija fil-Margarita Philosophica, 1565 L-enċiklopediji Medjevali kienu kollha kkupjati bl-id u għalhekk disponibbli l-aktar għal patruni sinjuri jew irġiel monastiċi; kienu jiswew ħafna flus, u ġeneralment kienu miktuba għal dawk li jiddilettaw fil-ġbir tal-għarfien aktar milli għal dawk li jaqrawh każwalment.
Matul ir-Rinaxximent, l-invenzjoni tal-istampar ippermettiet it-tifrix usa' tal-enċiklopediji u kull studjuż li ried waħda seta' jkollu kopja personali. Id-De expetendis et fugiendis rebus ta' Giorgio Valla ġie stampat wara mewtu fl-1501 minn Aldo Manuzio f'Venezja. Dan ix-xogħol segwa l-iskema tradizzjonali tal-arti liberali. Madankollu, Valla żied it-traduzzjoni ta' xogħlijiet Griegi qodma dwar il-matematika (l-ewwelnett minn Arkimede), li kienu għadhom kemm ġew skoperti mill-ġdid u tradotti għal-Latin. Il-Margarita Philosophica ta’ Gregor Reisch, stampata fl-1503, kienet enċiklopedija sħiħa li tispjega s-seba’ arti liberali.
It-terminu enċiklopedija iddaħħal mill-umanisti tas-seklu 16 li qraw ħażin kopji tat-testi ta' Plinju u Quintillian, u għaqqdu ż-żewġ kelmiet Griegi "enkyklios" u "paedia" f'kelma waħda, έγκυκλοπαιδεία. Il-frażi enkyklios paedia (ἐγκύκλιος παιδεία) intużat minn Plutarka u l-kelma Latina encyclopaedia ġiet minnu.
L-ewwel xogħol intitolat b’dan il-mod kien l- Encyclopedia orbisque doctrinarum, hoc est omnium artium, scientiarum, ipsius philosophiae index ac divisio miktub minn Johannes Aventinus fl-1517.
It-tabib u filosfu Ingliż, Sir Thomas Browne uża l-kelma 'enċiklopedija' fl-1646 fid-daħla biex jiddefinixxi l-Pseudodoxia Epidemica tiegħu, xogħol ewlieni fir-rivoluzzjoni xjentifika tas-seklu 17. Browne qassam l-enċiklopedija tiegħu fuq l-iskema stabbilita fir-Rinaxximent, l-hekk imsejħa 'skala ta' ħolqien' li titla' mid-dinja minerali, veġetali, tal-annimali, umana, planetari u dik kożmoloġika. Pseudodoxia Epidemica kien best-seller Ewropew, tradott għall-Franċiż, l-Olandiż u l-Ġermaniż kif ukoll il-Latin. B'kollox kien hemm mhux inqas minn ħames edizzjonijiet tiegħu, kull waħda riveduta u miżjuda, u l-aħħar edizzjoni ħarġet fl-1672.
Fatturi finanzjarji, kummerċjali, legali u intellettwali biddlu d-daqs tal-enċiklopediji. Matul ir-Rinaxximent, il-klassijiet medji kellhom iktar ħin biex jaqraw u l-enċiklopediji għenuhom jitgħallmu aktar. Il-pubblikaturi riedu jżidu l-produzzjoni tagħhom u għalhekk xi pajjiżi bħall-Ġermanja bdew ibigħu kotba mingħajr ċertu partijiet tal-alfabett, biex jippubblikawhom aktar malajr. Il-pubblikaturi ma setgħux jaffordjaw ir-riżorsi kollha waħedhom, u għalhekk il-pubblikaturi kienu jingħaqdu flimkien biex joħolqu enċiklopediji aħjar. Meta l-pubblikazzjoni saret finanzjarjament impossibbli, introduċew sistemi ta' abbonamenti u pubblikazzjonijiet maqsuma b'partijiet li jinħarġu minn żmien għal żmien. Dan kien riskjuż għall-pubblikaturi minħabba li kellhom isibu nies li jħallsu kollox bil-quddiem jew bin-nifs. Meta dawn irnexxew, il-kapital tal-pubblikaturi żdied u kien ikun hemm dħul kostanti għall-produzzjoni tal-enċiklopediji. Aktar tard, ir-rivalità kibret, u bdew jintalbu d-drittijiet tal-awtur minħabba liġijiet dgħajfa f'dan il-qasam. Xi pubblikaturi kienu jikkopjaw ix-xogħol ta' pubblikatur ieħor biex jipproduċu enċiklopedija aktar malajr u bi prezz orħos. B'hekk il-konsumaturi ma kienx ikollhom iħallsu ħafna u l-pubblikaturi setgħu jbiegħu aktar. L-enċiklopediji għamluha possibli li nies tal-klassi medja setgħu bażikament ikollhom librerija żgħira f'darhom stess. Ħafna nies fl-Ewropa kienu qed isiru aktar kurjużi dwar is-soċjetà tagħhom u f'dawk ta' madwarhom u b'hekk anke qamu kontra l-gvern tagħhom.
Enċiklopediji tradizzjonali
daqsminuri|[[Encyclopédie, 1773]] L-idea moderna ta' enċiklopedija ġenerali, taf il-bidu tagħha qabel l-enċiklopedisti tas-seklu 18. Madankollu, Chambers' Cyclopaedia, magħrufa wkoll bħala Universal Dictionary of Arts and Sciences (1728), u l-Encyclopédie ta' Denis Diderot u Jean le Rond d'Alembert (maħruġa mill-1751 'il quddiem), kif ukoll l-Encyclopædia Britannica u l-Conversations-Lexikon ta' Brockhaus, kienu l-ewwel li ħadu l-forma ta' enċiklopedija kif nafuha llum, b'ambitu komprensiv ta' suġġetti, diskussi fil-fond u organizzati b'mod aċċessibbli u sistematiku. Fl-1728, Chambers segwew mal-Lexicon Technicum ta' John Harris maħruġ fl-1704 u l-edizzjonijiet sussegwenti; dan ix-xogħol kien bit-titlu u l-kontenut tiegħu "A Universal English Dictionary of Arts and Sciences: Explaining not only the Terms of Art, but the Arts Themselves".
Enċiklopediji popolari u bi prezz raġonevoli bħal Harmsworth's Universal Encyclopaedia u ċ-Children's Encyclopaedia dehru fil-bidu tas-snin 20 tas-seklu 20.
Fl-Istati Uniti, is-snin ħamsin u sittin raw l-introduzzjoni ta' diversi enċiklopediji kbar, ħafna drabi mibjugħa bin-nifs. L-iktar magħrufa minn dawn kienu l-World Book u Funk & Wagnalls. Daqs 90 % inbiegħu bieb bieb. Fil-ktieb tiegħu You Could Look It Up, Jack Lynch jgħid li l-bejjiegħa tal-enċiklopediji tant kienu komuni li anke ċajt beda jintqal dwarhom. Huwa jiddeskrivi l-għajta tal-bejgħ tagħhom hekk: "Ma kinux ibiegħu kotba imma stil ta' ħajja, futur, wegħda ta' mobbiltà soċjali." F'reklam tal-World Book tal-1961 jingħad li, "Għandek il-futur tal-familja tiegħek f'idejk issa," waqt li turi idejn femminili li jżommu l-formola biex tordna. daqsminuri|Reklam tal-1913 għall-Encyclopædia Britannica, l-eqdem u waħda mill-ikbar enċiklopediji Ingliżi kontemporanji It-tieni nofs tas-seklu 20 ra wkoll il-proliferazzjoni ta' enċiklopediji speċjalizzati li ġabru suġġetti f'oqsma speċifiċi, prinċipalment biex isostnu industriji u professjonisti speċifiċi. Din it-tendenza kompliet sa żmienna. Enċiklopediji ta' mill-inqas volum wieħed fid-daqs issa jeżistu għall-biċċa l-kbira tad-dixxiplini akkademiċi kważi kollha, jekk mhux kollha, inklużi suġġetti speċjalizzati ħafna bħalma huma l-bijoetika.
Enċiklopediji diġitali u onlajn
Ma' tmiem is-seklu 20, l-enċiklopediji kienu qed jiġu ppubblikati fuq CD-ROM għall-użu fuq kompjuters personali. L-Encarta tal-Microsoft, ippubblikata bejn l-1993 u l-2009, kienet eżempju importanti f'dan il-qasam peress li ma kellha l-ebda ekwivalenti stampat. F'dawn it-tiġ ta' enċiklopediji, ħafna mill-artikoli kienu akkumpanjati minn fajls tal-vidjo kif ukoll awdjo kif ukoll bosta stampi ta' kwalità tajba.
Teknoloġiji diġitali u crowdsourcing onlajn ippermettew li l-enċiklopediji jinqatgħu mil-limitazzjonijiet tradizzjonali ta' daqs, sew fl-ammont ta' artikli kif ukoll fl-approfondiment tas-suġġetti koperti. Il-Wikipedija, enċiklopedija onlajn b'xejn, b'liċenzja miftuħa u multilingwi, appoġġata mill-Fondazzjoni Wikimedia mingħajr skop ta' qligħ u s-softwer open-source MediaWiki dehret għall-ewwel darba fl-2001. B'differenza għal enċiklopediji kummerċjali onlajn bħal Encyclopædia Britannica Online, li huma miktuba minn esperti, il-Wikipedija hija maħluqa u miżmuma b'mod kollaborattiv minn edituri voluntiera, organizzati minn linji gwida miftiehma b'mod kollaborattiv u rwoli tal-utenti. Ħafna kontributuri jużaw psewdonimi u jibqgħu anonimi. Il-kontenut huwa għalhekk rivedut, iċċekkjat, miżmum jew imneħħi abbażi tal-valur intrinsiku tiegħu stess u sorsi esterni li jappoġġjawh.
L-affidabbiltà tal-enċiklopediji tradizzjonali, min-naħa tagħhom, tiddependi fuq l-awturi u l-kompetenza professjonali tagħhom. Ħafna akkademiċi, għalliema, u ġurnalisti rrifjutaw u jkomplu jirrifjutaw enċiklopediji miftuħa, li joriġinaw mill-folla, speċjalment il-Wikipedija, bħala sors affidabbli ta’ informazzjoni, u l-Wikipedija fiha nnifisha mhix sors affidabbli skont l-istandards tagħha stess minħabba l-mudell ta’ crowdsourcing u l-fatt li hija apertament modifikabbli b'mod anonimu. Studju min-Nature fl-2005 sab li l-artikoli tax-xjenza tal-Wikipedija kienu bejn wieħed u ieħor komparabbli fl-eżattezza għal dawk ta' Encyclopædia Britannica, li fihom l-istess numru ta' żbalji serji u madwar 1/3 aktar ineżattezzi fattwali żgħar, iżda li l-kitba tal-Wikipedija kellha t-tendenza li tkun konfuża u inqas faċli biex tinqara. L-Encyclopædia Britannica ċaħdet il-konklużjonijiet tal-istudju, u qieset li l-istudju kien difettuż ferm. Fi Frar 2014, il-Wikipedija kellha 18-il biljun żjara fil-paġni tagħha minn kważi 500 miljun viżitatur uniku kull xahar. Il-kritiċi jargumentaw li l-Wikipedija turi preġudizzju sistemiku.
Hemm diversi enċiklopediji iżgħar, ġeneralment aktar speċjalizzati, fuq diversi temi, xi drabi ddedikati għal reġjun ġeografiku speċifiku jew perjodu ta' żmien. Eżempju wieħed ta' dan huwa l-iStanford Encyclopedia of Philosophy.
L-ikbar enċiklopediji
Mill-bidu tas-snin 2020, l-akbar enċiklopediji kienu dawk Ċiniżi bl-isem Baidu Baike (16-il miljun artikolu) u Hudong Baike (13-il miljun artikolu), segwit mill-Wikipediji bl-Ingliż (6 miljun artikolu), il-Ġermaniż (2+ miljun artikolu) u l-Franċiż (2+ miljun artikolu). Aktar minn tużżana Wikipediji oħra għandhom 1 miljun artikolu jew aktar, ta' kwalità u tul varjabbli. Il-kejl tad-daqs ta' enċiklopedija bl-artikoli tagħha huwa metodu ambigwu peress li l-enċiklopediji Ċiniżi onlajn imsemmija hawn fuq jippermettu aktar minn artikolu wieħed dwar l-istess suġġett, filwaqt li l-Wikipediji jaċċettaw artikolu komuni wieħed biss għal kull suġġett iżda jippermettu ħolqien awtomatizzat ta' artikoli kważi vojta.
Dermotherium
Dan il-ġeneru qiegħed ikklassifikat fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Eutheria (il-plaċentati), fis-superordni Euarchontoglires, fl-ordni Dermoptera u fil-familja Cynocephalidae ma' 2 ġeneri oħra, Galeopterus u Cynocephalus rappreżentat it-tnejn li huma bi speċi waħda ħajja, kull wieħed.
Il-ġeneru fossilu Dermotherium ġie skopert xjentifikament għall-ewwel darba fl-1992 minn Ducrocq et al. u l-llum jiġbor fiħ 2 speċi estinti (it-tieni speċi fossila ġiet skoperta fl-2006) u t-tnejn li huma kienu mifruxin fil-kontinent ta' l-Asja mill-Pakistan sat-Tajlandja.
(għal aktar informazzjoni ara l-artiklu Kolugo)
Carlos Peucelle
Carlos Peucelle (twieled fis-17 ta' Jannar 1905 – miet fis-26 ta' Diċembru 1966) kien plejer u kowċ tal-futbol Arġentin li kien jilgħab bħala attakkant. Hu hu kkunsidrat bħala wieħed mill-aktar plejers tekniċi fl-istorja tal-futbol Arġentin kif ukoll kien il-pijunier wara "La Máquina" ma' River Plate, li rathom jiddominaw il-futbol fl-Amerika t'Isfel fl-erbgħinijiet.
Karriera
Peucelle lagħab għal San Telmo u Sportivo Buenos Aires, qabel ma ngħaqad mal-ġganti Arġenti ta' River Plate għas-somma ta' 10,000 pesos, tant li ħa l-laqam "El primer millonario". Hu lagħab ma' River bejn l-1931 u l-1941, fejn ġabar 407 preżenza u skorja 143 gowl. Matul dan il-perjodu magħhom, Los Millonarios rebħu l-kampjonat erba' darbiet.
Man-nazzjonal Arġentin rebaħ żewġ edizzjonijiet tal-Campeonato Sudamericano de Football (prekursur tal-Copa América). Ħa sehem ukoll fit-Tazza tad-Dinja 1930 fl-Urugwaj, fejn skorja wieħed miż-żewġ gowls tal-Arġentina fil-finali kontra l-Urugwaj, mitlufa 4–2 mill-Arġentina.
Wara l-karriera bħala futboler, ikkowċja numru ta' timijiet, sakemm stabbilixxa l-ewwel skola tal-futbol fil-Kolombja.
Lyon
Lyon, ġieli spelluta wkoll Lyons (l-iktar bl-Ingliż), hija t-tielet l-ikbar belt fi Franza. Tinsab fil-konfluwenza tax-xmajjar Rhône u Saône, lejn il-Majjistral tal-Alpi Franċiżi, 391 kilometru (243 mil) fix-Xlokk ta' Pariġi, 278 kilometru (173 mil) fit-Tramuntana ta' Marsilja, 113-il kilometru (70 mil) fix-Xlokk ta' Ġinevra, u 50 kilometru (31 mil) fil-Grigal ta' Saint-Étienne.
Il-belt ta' Lyon kellha popolazzjoni ta' 522,228 ruħ fl-2020 fi ħdan it-territorju muniċipali żgħir tagħha ta' 48 km2 (19-il mil kwadru), iżda flimkien mas-subborgi u l-irħula tal-madwar tagħha, iż-żona metropolitana ta' Lyon kellha popolazzjoni ta' 2,293,180 f'dik l-istess sena, jiġifieri t-tieni l-iżjed popolata fi Franza. Mill-2015, Lyon u 58 muniċipalità sottourbani ffurmaw il-Metropoli ta' Lyon, awtorità metropolitana eletta direttament li issa hija responsabbli għall-biċċa l-kbira tal-kwistjonijiet urbani, b'popolazzjoni ta' 1,416,545 ruħ fl-2020. Lyon hija l-prefettura tar-reġjun ta' Auvergne-Rhône-Alpes u s-sede tal-Kunsill Dipartimentali ta' Rhône (il-ġurisdizzjoni tiegħu iżda ma għadhiex estiża sal-Metropoli ta' Lyon mill-2015).
Lyon kienet il-belt kapitali tal-Galli matul żmien l-Imperu Ruman, u Lyon għadha s-sede ta' arċiveskovat li d-detentur tiegħu għandu t-titlu ta' Primat tal-Galli. Lyon saret ċentru ekonomiku ewlieni matul ir-Rinaxximent. Il-belt hija magħrufa għall-kċina u l-gastronomija tagħha, kif ukoll għall-attrazzjonijiet storiċi u arkitettoniċi tagħha; fil-fatt, id-distretti taċ-Ċentru Storiku ta' Lyon, l-għolja ta' Fourvière, Presqu'île u x-xaqlibiet ta' Croix-Rousse tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Lyon kienet żona importanti storikament għall-produzzjoni u għall-insiġ tal-ħarir. Lyon kellha rwol sinifikanti fl-istorja taċ-ċinema minn mindu Auguste u Louis Lumière ivvintaw it-tagħmir ċinematografu hemmhekk. Il-belt hija magħrufa wkoll għall-festival tad-dwal tagħha, il-Fête des Lumières, li tibda kull sena fit-8 ta' Diċembru u ddum għal erbat ijiem; b'hekk Lyon ingħatat it-titlu ta' "Kapitali tad-Dwal".
Ekonomikament, Lyon hija ċentru ewlieni tal-industriji bankarji, kimiċi, farmaċewtiċi u bijoteknoloġiċi. Il-belt tħaddan industrija sinifikanti tas-software b'enfasi partikolari fuq il-logħob elettroniku; f'dawn l-aħħar snin rawmet settur ta' kumpaniji innovattivi lokali li qed jikber. Lyon tospita universitajiet u skejjel tal-edukazzjoni għolja rinomati, u hija t-tieni l-ikbar belt studenteska fi Franza, b'popolazzjoni universitarja ta' 200,000 student fi ħdan il-Metropoli ta' Lyon. Lyon tospita l-kwartieri ġenerali internazzjonali tal-Interpol, tal-Aġenzija Internazzjonali għar-Riċerka dwar il-Kanċer, kif ukoll ta' Euronews. Skont l-Istitut tar-Riċerka dwar il-Globalizzazzjoni u l-Klassifikazzjonijiet Dinjin, Lyon titqies bħala belt "beta" mill-2018. Ġiet fit-tieni post fi Franza u fl-40 post globalment fil-klassifikazzjonijiet tal-2019 ta' Mercer fost l-aħjar bliet biex wieħed jgħix fihom.
Sit ta' Wirt Dinji
Iċ-Ċentru Storiku ta' Lyon ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1998.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".
Attrazzjonijiet prinċipali
daqsminuri|It-Teatru Ruman ta' Lyon.
Relazzjonijiet internazzjonali
Lyon hija belt pilota tal-Kunsill tal-Ewropa u tal-programm "Bliet interkulturali" tal-Kummissjoni Ewropea. Lyon hija ġemellata ma':
Tim nazzjonali tal-futbol taċ-Ċekoslovakkja
It-tim nazzjonali tal-futbol taċ-Ċekoslovakkja rrapreżenta liċ-Ċekoslovakkja fil-futbol internazzjonali bejn l-1920 u l-1992. It-tim ikkwalifika għal tmien edizzjonijiet tat-Tazza tad-Dinja u tliet Kampjonati Ewropej. Fihom spiċċa finalista tellief f'żewġ Tazez tad-Dinja u rebaħ il-Kampjonati Ewropej tal-1976.
Fiż-żmien ix-xoljiment taċ-Ċekoslovakkja fi tmiem l-1992, it-tim ħa sehem fil-kwalifikazzjoni tal-UEFA għat-Tazza tad-Dinja tal-1994 taħt l-isem ta' "Rappreżentazzjoni taċ-Ċeki u Slovakki". It-tim attwali tar-Repubblika Ċeka huwa rikonoxxut bħala s-suċċessur taċ-Ċekoslovakkja, filwaqt li t-tim Slovakk jirrappreżenta lis-Slovakkja.
Storja
Id-debutt taċ-Ċekoslovakkja fil-futbol internazzjonali seħħ wara l-Ewwel Gwerra Dinjija, nhar it-28 ta' Awwissu 1920 kontra l-Jugożlavja, f'rebħa ta' 7–0 waqt l-Olimpjadi ta' Antwerp. Fl-istess kompetizzjoni għelbu lin-Norveġja fil-kwarti tal-finali u 'l Franza fis-semifinali. Madanakollu, fil-finali kontra l-Belġju tat-2 ta' Settembru, iċ-Ċekoslovakki telqu mill-grawnd wara 40 minuta logħob u minn taħt b'żewġ gowls bi protesta kontra r-referì. B'hekk huma baqgħu mingħajr midalja. Iċ-Ċekoslovakkja reġgħu lura fl-Olimpjadi ta' Pariġi tal-1924 u minkejja li għelbu lit-Turkija 5–2 fl-ewwel rawnd, huma ġew eliminati fir-rawnd ta' wara kontra l-Iżvizzera.
thumb|225px|xellug|[[František Plánička (fuq il-lemin) jieħu b'idejn it-Taljan Gianpiero Combi qabel il-finali tat-Tazza tad-Dinja tal-1934.]] Il-pajjiż ħa sehem għall-ewwel darba fit-Tazza tad-Dinja tal-1934 meta rebħu l-partita ta' kwalifikazzjoni kontra l-Polonja b'dawn tal-aħħar jirtiraw wara telfa fl-ewwel leg tal-konfront. Fil-fażi finali li saret fl-Italja, iċ-Ċekoslovakkja avvanzaw fuq ir-Rumanija, l-Iżvizzera u l-Ġermanja, però tilfu l-finali 2–1 kontra l-pajjiż ospitu wara l-ħin barrani. L-attakkant Oldřich Nejedlý kien l-aqwa skorer tal-kompetizzjoni b'ħames gowls.
Wara li naqsu milli jieħdu sehem fil-kwalifiki għat-Tazza tad-Dinja tal-1950, fiż-żewġ edizzjonijiet ta' wara laħqu biss il-fażi tal-gruppi. Nhar il-5 ta' April 1959, iċ-Ċekoslovakkja lagħbu l-ewwel logħba ta' kwalifikazzjoni tal-Kampjonati Ewropej fejn dawru telfa ta' 2–0 fl-ewwel logħba kontra r-Repubblika tal-Irlanda biex avvanzaw 4–2. Huma waslu sas-semifinali wara rebħiet konvinċenti fuq żewġ legs kontra d-Danimarka (7–3) u r-Rumanija (5–0). Fis-semifinali sabu lill-Unjoni Sovjetika li rebħu 3–0, madanakollu, kisbu t-tielet post b'rebħa ta' 2–0 fuq il-pajjiż ospitu ġewwa Marsilja.
Iċ-Ċekoslovakkja kkwalifikaw għat-Tazza tad-Dinja tal-1962 li saret fiċ-Ċili b'rebħa ta' 4–2 kontra l-Iskozja fi play-off li ntlagħbet fi Brussell, il-Belġju, wara li ż-żewġ timijiet temmew l-impenji tagħhom fil-kwalifikazzjoni bl-istess punti. Fil-fażi finali, iċ-Ċekoslovakkja fetħu b'rebħa ta' 1–0 fuq Spanja u dro ta' mingħajr gowls kontra l-Brażil. It-telfa fl-aħħar logħba tal-grupp kontra l-Messiku ma affettwatx l-avvanz għar-rawnd suċċessiv. Megħjunin bil-prestazzjoni tal-gowler Viliam Schrojf u l-attakkant Adolf Scherer, huma għelbu lill-Ungerija fil-kwarti tal-finali u lill-Jugożlavja fis-semifinali. Fit-tieni finali tagħhom huma sabu lill-Brażil. Josef Masopust poġġa liċ-Ċekoslovakki fil-vantaġġ però żewġ żbalji ta' Schrojf kienu kruċjali biex jikkastigawhom għal telfa ta' 3–1. Masopust rebaħ it-titlu tal-1962 tal-Ballun tad-Deheb.
Wara dan is-suċċess, iċ-Ċekoslovakkja pparteċipaw biss f'edizzjoni waħda ta' kompetizzjoni maġġuri sal-1976, li kienet is-sehem tagħhom fit-Tazza tad-Dinja tal-1970 fejn ġew eliminati fil-fażi tal-gruppi bi tliet telfiet. Għall-Kampjonati Ewropej tal-1976 li saru fil-Jugożlavja huma kkwalifikaw minn grupp li kien jikkonsisti mill-Ingilterra, il-Portugall u Ċipru, b'rekord ta' erba' rebħiet, dro u telfa. Fis-semifinali ġewwa Żagreb huma għelbu lin-Netherlands 3–1 wara l-ħin barrani. Il-finali kontra l-Ġermanja tal-Punent ntlagħbet fl-20 ta' Ġunju f'Belgrad u minkejja li ċ-Ċekoslovakkja ħadu vantaġġ ta' 2–0 wara nofs siegħa logħob, il-Ġermaniżi ġabu d-dro. Fl-għoti tal-penalties iċ-Ċekoslovakkja rebħu 5–3 fejn fost il-penalties baqa' mfakkar dak mogħti minn Antonin Panenka, li l-istil tal-eżekuzzjoni tiegħu għadu jżomm l-istess tal-plejer.
Għall-edizzjoni suċċessiva tal-Kampjonati Ewropej tal-1980 huma rebħu l-grupp ta' kwalifikazzjoni quddiem Franza. Fil-fażi finali huma spiċċaw it-tieni fil-grupp wara l-Ġermanja tal-Punent li tathom aċċess għal-logħba għat-tielet u r-raba' post kontra l-ospiti tal-Italja. Huma rebħu 9–8 bl-għoti tal-penalties. L-aħħar kompetizzjoni taċ-Ċekoslovakkja kienet it-Tazza tad-Dinja tal-1990 fejn avvanzaw mill-grupp wara rebħiet kontra l-Istati Uniti (5–1) u l-Awstrija (1–0), għalkemm tilfu fl-aħħar logħba kontra l-pajjiż ospitu. Fir-rawnd tal-aħħar sittax għelbu lill-Kosta Rika, però tilfu l-kwarti tal-finali kontra l-Ġermanja tal-Punent b'gowl ta' Lothar Matthäus.
L-istat taċ-Ċekoslovakkja nqasam fir-Repubblika Ċeka u s-Slovakkja fl-1 ta' Jannar 1993. It-tim nazzjonali Ċekoslovakk baqa' ħaj b'mod proviżorju sa tmiem il-kwalifikazzjoni tat-Tazza tad-Dinja tal-1994 u wara ġiet imwaqqfa l-assoċjazzjoni nazzjonali Ċeka u Slovakka.
Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho
daqsminuri|272x272px|It-Tempju ta' Lakshman mill-Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho Il-Grupp ta' Monumenti ta' Khajuraho huma grupp ta' tempji tal-Induiżmu u tal-Ġainiżmu fid-distrett ta' Chhatarpur, Madhya Pradesh, l-Indja, madwar 175 kilometru fix-Xlokk ta' Jhansi, li tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. It-tempji huma famużi għas-simboliżmu arkitettoniku bl-istil nagara u għall-iskulturi erotiċi tagħhom.
Il-biċċa l-kbira tat-tempji ta' Khajuraho nbnew bejn it-885 W.K. u l-1050 mid-dinastija Chandela. Skont dokumenti storiċi, is-sit tat-tempji ta' Khajuraho kellu 85 tempju sas-seklu 12, li kienu mifruxa fuq 20 kilometru kwadru. Minnhom, baqgħu jeżistu biss xi 25 tempju, mifruxa fuq sitt kilometri kwadri. Minn dawn it-tempji eżistenti, it-Tempju ta' Kandariya Mahadeva huwa mżejjen b'bosta skulturi mimlija dettalji, simboliżmu u espressività tal-arti Indjana tal-qedem.