cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vasco da Gama
Ritorn
Il-kummerċ tal-ħwawar kien assi ewlieni għat-teżor irjali Portugiż, u ftit wara kien hemm konsegwenzi oħra. Pereżempju, il-vjaġġ ta' da Gama kien għamilha ċara li l-kosta tal-Lvant tal-Afrika, il-Contra Costa, kienet essenzjali għall-interessi Portugiżi; il-portijiet tagħha pprovdew ilma tax-xorb, provvisti, injam, u tarzniet għat-tiswijiet tal-bastimenti, u servew ukoll bħala postijiet imkennija fejn il-bastimenti kienu jsorġu u jistennew il-maltemp jgħaddi. Riżultat sinifikanti kienet il-kolonjalizzazzjoni ta' Mozambique mill-monarkija Portugiża.
Premjijiet
daqsminuri|261x261px|Il-firma ta' Vasco da Gama Ho Comde Almirante, jiġifieri "l-Konti Ammirall"). F'Diċembru 1499, ir-Re Manwel I tal-Portugall ippremja lil Vasco da Gama bir-raħal fewdali ereditarju ta' Sines (ir-raħal li missieru Estêvão fl-imgħoddi kellu bħala commenda). Dan spiċċa kien premju kkumplikat, għaliex Sines kien għadu proprjetà tal-Ordni ta' Santiago. Il-mexxej tal-Ordni, Jorge de Lencastre, x'aktarx li approva l-premju – wara kollox, da Gama kien kavallier tal-Ordni ta' Santiago, wieħed minnhom, u qrib ħafna ta' Lencastre stess. Iżda l-fatt li Sines ingħata mir-re pprovoka lil Lencastre li rrifjuta bħala prinċipju, sabiex ma jħeġġiġx lir-re jagħmel premjijiet oħra simili li kienu proprjetà tal-Ordni. Da Gama qatta' s-snin ta' wara jipprova jkollu lil Sines taħt il-pussess tiegħu, sforz li ġelldu minn ma' Lencastre u eventwalment wassal biex da Gama jabbanduna l-Ordni ta' Santiago li tant kienet għall-qalbu, u jsir membru tar-rivali, l-Ordni ta' Kristu fl-1507.
Sadanittant, da Gama ikkuntenta b'pensjoni rjali ereditarja sostanzjali ta' 300,000 reis. Huwa ngħata t-titlu nobbli perpetwu ta' Dom (sinjur) għalih, għal ħutu u għad-dixxendenti tagħhom. Fit-30 ta' Jannar 1502, da Gama ngħata t-titlu ta' Almirante dos mares de Arabia, Persia, India e de todo o Oriente ("Ammirall tal-Ibħra tal-Arabja, il-Persja, l-Indja u l-Orjent Kollu") – titlu elaborat li oriġina mit-titlu elaborat ta' Kastilja li kellu Kristofru Kolombu (evidentement, Manwel x'aktarx li ħaseb li ladarba Kastilja kellha "Ammirall tal-Ibħra Oċeaniċi", mela allura l-Portugall missu kellu wieħed ukoll). Ittra rjali oħra, datata Ottubru 1501, tat lil da Gama d-dritt personali li jintervjeni u jeżerċita rwol determinanti fi kwalunkwe flotta futura li kellha l-ħsieb li ssalpa lejn l-Indja.
Għall-ħabta tal-1501, Vasco da Gama żżewweġ lil Catarina de Ataíde, bint Álvaro de Ataíde, l-alcaide-mór ta' Alvor (Algarve), u nobbli prominenti permezz tar-relazzjoni mal-familja setgħana Almeida (Catarina kienet primakuġina ta' Dom Francisco de Almeida).
It-tieni vjaġġ
daqsminuri|Mappa tal-Kosta ta' Malabar fl-Indja, għall-ħabta tal-1500, li turi r-rotta tar-Raba' Armada tal-Indja ta' Vasco da Gama fl-1502. L-ispedizzjoni ta' wara, it-Tieni Armada tal-Indja, varata fl-1500 taħt il-kmand ta' Pedro Álvares Cabral kellha l-missjoni li tfassal trattat maż-Żamorin ta' Kozhikode u li tistabbilixxi fabbrika Portugiża fil-belt. Madankollu, Pedro Cabral daħal f'kunflitt max-xirkiet lokali tal-merkanti Għarab, bir-riżultat li l-fabbrika Portugiża ġiet attakkata f'rewwixta u mietu sa 70 Portugiż. Cabral ta t-tort tal-inċident liż-Żamorin u bbumbardja l-belt. B'hekk faqqgħet gwerra bejn il-Portugall u Kozhikode.
Vasco da Gama invoka l-ittra rjali tiegħu u ħa f'idejh il-kmand tar-Raba' Armada tal-Indja, li kienet skedata li ssalpa fl-1502, bl-għan espliċitu ta' tpattija kontra ż-Żamorin biex jiġi obbligat iċedi għat-termini Portugiżi. Il-flotta armata sa snienha ta' ħmistax-il vapur u 800 ruħ telqet minn Liżbona fit-12 ta' Frar 1502. F'April ġiet segwita minn flotta oħra ta' ħames bastimenti mmexxija minn kuġinuh, Estêvão da Gama (iben Aires da Gama), li laħqet magħhom fl-Oċean Indjan. Ir-Raba' Armada kienet tassew armada tal-familja da Gama. Tnejn miz-zijiet tiegħu ta' naħa t'ommu, Vicente Sodré u Brás Sodré, ġew iddeżinjati minn qabel biex jikkmandaw flotta navali tal-għassa fl-Oċean Indjan, filwaqt li l-aħwa tar-rispett Álvaro de Ataíde (ħu l-mara ta' Vasco da Gama) u Lopo Mendes de Vasconcelos (miżżewweġ lil Teresa da Gama, oħt Vasco da Gama) kienu kaptana ta' bastimenti fil-flotta prinċipali.
Fil-vjaġġ tat-tluq, il-flotta ta' da Gama għamlet kuntatt mal-port kummerċjali tad-deheb ta' Sofala fil-Lvant tal-Afrika u wasslet biex is-Sultanat ta' Kilwa jkun tribut biss u ħadet somma sostanzjali ta' deheb. daqsminuri|Il-flotta ta' Vasco da Gama mil-Livro das Armadas.
Inċident tal-vapur bil-pellegrini
Malli waslet l-Indja f'Ottubru 1502, il-flotta ta' da Gama interċettat lil Mirim, vapur bil-pellegrini Musulmani f'Madayi li kien qed jivvjaġġa minn Kozhikode sal-Mekka. Skont id-deskrizzjoni fid-dettall tax-xhud Thomé Lopes u tal-kittieb tal-kronaka Gaspar Correia, da Gama seraq il-vapur b'iżjed minn 400 pellegrin abbord, inkluż 50 mara, sakkar il-passiġġieri, lis-sid u lil ambaxxatur mill-Eġittu u ħaraqhom ħajjin. Huma offrew il-ġid tagħhom bħala "rahan tal-iskjavi Kristjani kollha fir-Renju ta' Fez u ferm iktar" iżda xorta waħda nqatlu. Da Gama nemmes fejn kienu msakkrin il-pellegrini u ra lin-nisa jġibu d-deheb u l-ġojjelli tagħhom, bit-trabi f'idejhom biex jitkarrbu għall-ħniena. Il-ħajjiet ta' għoxrin tifel u tifla ġew salvati bl-obbligu ta' konverżjoni għall-Kristjaneżmu.
Kozhikode
xellug|daqsminuri|Vasco da Gama mdaħħal fiż-żmien, il-Viċirè tal-Indja u l-Konti ta' Vidigueira (mil-Livro de Lisuarte de Abreu). Wara l-waqfa f'Cannanore, Gama mexxa l-flotta tiegħu lejn Kozhikode, u talab għal kumpens għat-trattament ta' Cabral. Peress li kien jaf x'kien ġara rigward id-destin tal-vapur bil-pellegrini, iż-Żamorin adotta attitudni konċiljatorja fil-konfront tal-Portugiżi u esprima r-rieda tiegħu li jiffirma trattat ġdid, iżda da Gama staqsa lir-re Induista biex ikeċċi lill-Musulmani kollha minn Kozhikode qabel il-bidu tan-negozjati, li ma ntlaqgħetx. Madankollu, fl-istess żmien iż-Żamorin bagħat messaġġ lill-vassall ribelluż tiegħu, ir-Raja ta' Cochin biex iħeġġeġ il-kooperazzjoni u l-ubbidjenza biex jilqa' għat-theddida Portugiża; u l-mexxej ta' Cochin bagħat dan il-messaġġ lil da Gama, li saħħaħ l-opinjoni tiegħu li l-Indjani kienu qed jippruvaw jaħdmuh. Wara li talab għat-tkeċċija tal-Musulmanai minn Kozhikode liż-Żamorin Induista, dan tal-aħħar bagħat il-patri għoli Talappana Namboothiri (l-istess persuna li kienet wasslet lil da Gama sar-residenza taż-Żamorin fl-ewwel vjaġġ tiegħu f'Kozhikode f'Mejju 1498) għat-taħditiet. Da Gama sejjaħlu spjun, ordna li x-xofftejn u l-widnejn tal-patri jinqatgħulu, jitwaħħlulu par widnejn ta' kelb ma' rasu, u jintbagħat 'l hemm. Il-flotta Portugiża mbagħad ibbumbardjat il-belt mhux iffortifikata għal kważi jumejn sħaħ mill-baħar, u kkawżaw ħsarat estensivi. Huwa qabad ukoll diversi bastimenti tar-ross u qata' l-idejn, il-widnejn u l-imniħrijiet tal-ekwipaġġ tagħhom, u bagħtuhom b'nota liż-Żamorin, fejn da Gama ddikjara li kien lesta li jkollu relazzjonijiet ta' ħbiberija jekk iż-Żamorin iħallas għall-oġġetti li seraq mill-feitoria kif ukoll għall-porvli u għall-balal tal-kanuni. daqsminuri|214x214px|Il-Knisja ta' San Franġisk f'Kochi. Vasco da Gama miet f'Kochi fl-1524 fit-tielet vjaġġ tiegħu lejn l-Indja. Il-ġisem tiegħu oriġinarjament indifen f'din il-knisja.
Battalja navali
It-trattament vjolenti ta' da Gama malajr wassal biex il-kummerċ tul il-Kosta ta' Malabar tal-Indja, li fuqu kienet tiddependi Kozhikode, jistaġna. Iż-Żamorin bagħat flotta qawwija ta' bastimenti militari biex jisfida l-armada ta' da Gama, iżda da Gama rnexxielu jirbħilha f'battalja navali quddiem il-port ta' Kozhikode.
Cochin
Da Gama għabba l-bastimenti bil-ħwawar f'Cochin u f'Cannanore, li kienu renji żgħar fil-qrib li kienu fi gwerra maż--Żamorin. L-alleanzi magħhom kienu ġew żgurati minn flotot Portugiżi preċedenti. Ir-Raba' Armada telqet mill-Indja fil-bidu tal-1503. Da Gama ħalla warajh għadd żgħir ta' karavelli taħt il-kmand ta' zijuh, Vicente Sodré, biex joqogħdu għassa mal-kosta Indjana, sabiex ikomplu jfixklu l-kummerċ ta' Kozhikode, u jipproteġu l-fabbriki Portugiżi f'Cochin u f'Cannanore mit-tpattijiet inevitabbli taż-Żamorin. daqsminuri|Lapida ħdejn il-qabar fil-Knisja ta' San Franġisk f'Kochi. Vasco da Gama reġa' lura l-Portugall f'Settembru 1503, u effettivament falla fil-missjoni tiegħu li jwassal biex iż-Żamorin ibaxxi rasu u jċedi. Dan il-falliment, u l-falliment sussegwenti ta' zijuh Vicente Sodré li jipproteġi l-fabbrika Portugiża f'Cochin, x'aktarx li wasslet biex da Gama ma jingħatax iktar premjijiet. Meta r-Re Portugiż Manwel I tal-Portugall iddeċieda li jaħtar l-ewwel gvernatur u Viċirè tal-Indja Portugiża fl-1505, da Gama ġie injorat apposta, u l-kariga ngħatat lil Francisco de Almeida.
Intervall
Fiż-żewġ deċennji ta' wara, Vasco da Gama għex ħajja kwieta, 'il bogħod mill-qorti rjali u mwarrab mill-kwistjonijiet marbuta mal-Indja. It-tentattivi tiegħu li jerġa' jintogħġob minn Manwel I (inkluż li jsir membru tal-Ordni ta' Kristu fl-1507), ma tantx taw frott. Almeida, Afonso de Albuquerque u, iktar 'il quddiem, Albergaria u Sequeira, ġew ippreferuti mir-re għall-Indja. xellug|daqsminuri|213x213px|Il-qabar fejn fl-imgħoddi kien midfun da Gama f'Kochi. Wara li Ferdinand Magellan abbanduna l-monarkija ta' Kastilja fl-1518, Vasco da Gama hedded li jagħmel l-istess ħaġa, u b'hekk ir-re ħa passi biex iżommu l-Portugall u jevita t-tħammir il-wiċċ li l-"Ammirall tal-Indji" tiegħu stess imur Spanja. Fl-1519, wara snin sħaħ jinjora l-petizzjonijiet tiegħu, ir-Re Manwel I finalment ħaffef biex jagħti titlu fewdali lil Vasco da Gama, u ħatru bħala l-Ewwel Konti ta' Vidigueira, titlu maħluq permezz ta' digriet irjali f'Évora fid-29 ta' Diċembru, wara ftehim ikkumplikat ma' Dom Jaime, id-Duka ta' Braganza, li ċedilu l-irħula ta' Vidigueira u ta' Vila dos Frades bi ħlas. Id-digriet iggarantixxa lil Vasco da Gama u lill-werrieta tiegħu d-dħul u l-privileġġi kollha relatati, u b'hekk da Gama ġie stabbilit bħala l-Ewwel Konti Portugiż li ma twilidx f'familja rjali.
It-tielet vjaġġ u l-mewt
daqsminuri|291x291px|Il-Qabar ta' Vasco da Gama fil-[[Monasteru tal-Ġlormini f'Belém, Liżbona.]] Wara l-mewt tar-Re Manwel I fl-aħħar tal-1521, ibnu u s-suċċessur, ir-Re Ġwanni III tal-Portugall ħa ħsieb jirrieżamina l-gvern Portugiż 'il barra mill-art kontinentali tal-pajjiż. Wara li ta dahru lill-klikka l-antika ta' Albuquerque (li dak iż-żmien kienet irrappreżentata minn Diogo Lopes de Sequeira), Ġwanni III ried jibda mill-ġdid. Vasco da Gama reġa' tfaċċa fuq ix-xena politika bħala konsulent importanti tar-re għall-ħatriet u għall-istrateġija l-ġodda tiegħu. Huwa kien tal-fehma li t-theddida Spanjola l-ġdida għall-Gżejjer Maluku kienet prijorità, iżda Vasco da Gama kien kontra l-ossessjoni bl-Arabja li kienet xi ħaġa fissa tul il-perjodu Manwelin, li baqgħet it-tħassib dominanti ta' Duarte de Menezes, il-gvernatur ta' dak iż-żmien tal-Indja Portugiża. Menezes kien ukoll inkompetenti u korrott, u għalhekk soġġett għal bosta ilmenti. B'hekk, Ġwanni III ddeċieda li jaħtar lil Vasco da Gama stess biex minflok Menezes, fiduċjuż li l-maġija ta' ismu u tal-memorja ta' għemilu x'aktarx li jimpressjonaw l-awtorità tiegħu fl-Indja Portugiża, u b'hekk jieħu ħsieb il-ġestjoni tat-tranżizzjoni għal gvern u strateġija ġodda.
Permezz tal-ittra tal-ħatra tiegħu ta' Frar 1524, Ġwanni III ta lil Vasco da Gama t-titlu privileġġat ta' "Viċirè", u b'hekk sar it-tieni gvernatur Portugiż biss li kellu dak it-titlu (l-ewwel wieħed kien Francisco de Almeida fl-1505). It-tieni iben tiegħu, Estêvão da Gama nħatar simultanjament bħala Capitão-mor do Mar da Índia ("Kaptan-Maġġur tal-Baħar Indjan", kmandant tal-flotta navali tal-għassa fl-Oċean Indjan), minflok ħu Duarte, Luís de Menezes. Bħala kundizzjoni finali, da Gama kiseb mingħand Ġwanni III tal-Portugall l-impenn li jaħtarlu lill-ulied subien kollha tiegħu suċċessivament bħala kaptana Portugiżi ta' Malacca.
Meta salpa f'April 1524, bi flotta ta' erbatax-il vapur, Vasco da Gama ħa bħala l-bastiment ewlieni tiegħu l-karrakka kbira famuża Santa Catarina do Monte Sinai fl-aħħar vjaġġ tagħha sal-Indja, flimkien ma' tnejn mill-ulied subien tiegħu, Estêvão u Paulo. Wara vjaġġ ta' tħabit (erba' jew ħamsa mill-vapuri ntilfu tul ir-rotta), huwa wasal l-Indja f'Settembru. Vasco da Gama minnufih invoka l-poteri għoljin tiegħu ta' viċireġġent biex jimponi ordni ġdid fl-Indja Portugiża, u ssostitwixxa l-uffiċjali antiki kollha bil-ħatriet tiegħu. Madankollu, da Gama laqqat il-malarja ftit wara l-wasla tiegħu, u miet fil-belt ta' Cochin jum qabel il-Milied fl-1524, tliet xhur wara l-wasla tiegħu. Skont l-istruzzjonijiet irjali, minflok da Gama laħaq gvernatur tal-Indja wieħed mill-kaptana li kienu ġew miegħu, Henrique de Menezes (l-ebda relazzjoni ma' Duarte). Ulied Da Gama Estêvão u Paulo tilfu l-karigi tagħhom minnufih u ngħaqdu mal-flotta tar-ritorn fil-bidu tal-1525 (flimkien ma' Duarte de Menezes u Luís de Menezes).
Il-Monasteru tal-Ġlormini f'Belém, li mbagħad sar in-nekropoli tad-dinastija rjali Portugiża ta' Aviz, inbena fil-bidu tal-1500 ħdejn il-punt tat-tluq tal-ewwel vjaġġ ta' Vasco da Gama, u l-kostruzzjoni tiegħu ġie ffinanzjat minn taxxa fuq il-profitti tal-Armadas tal-Indja Portugiża ta' kull sena. Fl-1880, il-fdalijiet ta' da Gama u dawk tal-poeta Luís de Camões (li ċċelebra l-ewwel vjaġġ ta' da Gama fil-poeżija epika tiegħu tal-1572) ġew ittrasferiti f'oqbra mnaqqxin ġodda fin-navata tal-knisja tal-monasteru, ftit metri biss 'il bogħod mill-oqbra tar-rejiet Manwel I u Ġwanni III, li da Gama kien qeda.
Żwieġ u dixxendenti
daqsminuri|L-istemma ta' Vasco da Gama. Vasco da Gama u martu Catarina de Ataíde kellhom sitt subien u bint waħda:
In-nisel maskili tiegħu ġie estint fl-1735, meta s-Seba' Konti ta' Vidigueira, Dom Vasco Baltasar José Luís Gama miet, u kellu bint waħda biss minn martu Dona Maria José da Gama, li wirtet il-patrimonju ta' Vidigueira. Għalhekk, it-titlu nobbli baqa' jintuża min-nisel femminili tiegħu.
Legat
daqsminuri|Ritratt ta' Vasco da Gama magħmul minn [[António Manuel da Fonseca (1838).]] Vasco da Gama huwa wieħed mill-iżjed esploraturi famużi u ċċelebrati mill-Epoka tal-Iskoperti. Bħal kull min ġie wara Enriku n-Navigatur, huwa kien responsabbli għas-suċċess tal-Portugall bħala qawwa ta' kolonizzazzjoni bikrija. Apparti l-fatt tal-ewwel vjaġġ innifsu, kienet it-taħlita astuta ta' politika u ta' gwerra tiegħu fin-naħa l-oħra tad-dinja li wasslu biex il-Portugall ikollu pożizzjoni prominenti fil-kummerċ tal-Oċean Indjan. Wara l-ewwel vjaġġ ta' da Gama, il-monarkija Portugiża rrealizzat li l-iżgurar ta' postijiet tal-għassa tul il-kosta tal-Lvant tal-Afrika kien vitali għaż-żamma tar-rotot kummerċjali nazzjonali sal-Lvant Mbiegħed.
Madankollu, il-fama tiegħu tinkludi wkoll inċidenti u attitudnijiet bħala dawk tal-inċident famuż tal-vapur bil-pellegrini Musulmani.
Alġebra
L-alġebra hi waħda mill-friegħi prinċipali tal-matematika u titratta l-istudju ta’ strutturi alġebrin, relazzjonijiet u kwantitajiet.
Il-kelma alġebra (mill-Għarbi الجبر, al-ġabr li tfisser "ġabra") ġejja mill-isem tal-ktieb tal-matematiku Persjan Għarbi Muħammad ibn Musa al-Khwariżmi, intitolat Al-Kitab al-Ġabr wa-l-Muqabala ("Il-Ktieb tal-Ġabra u t-Tqabbil"), li jittratta ir-riżoluzzjoni tal-ekwazzjonijiet linjari u kwadratiċi.
L-alġebra elementari li normalment tifforma parti mill-kurrikulu tal-iskejjel sekondarji, tintroduċi l-idea ta’ simboli jew varjabbli li jirrepreżentaw kwantitajiet mhux magħrufa. Nitgħalmu wkoll kif ngħoddu u nimmultiplikaw dawn il varjabbli, fuq il-polinomji mibnija minnhom u l-fattorizzazzjoni u l-kalkulazzjoni tar-radiċi. Però, l-alġebra hi ħafn’ usa’ minn hekk. L-għadd u l-multiplikazzjoni nistgħu nqisuhom bħala operazzjoniet ġenerali u d-definizzjoni eżatta tagħhom twassalna għal strutturi ġodda bħal gruppi, ċrieki u kampi.
L-alġebra Elementari
L-alġebra elementari hija l-forma l-iżjed bażika tal-alġebra. Jitgħalmuha l-istudenti li m’għandhomx tgħalim tal-matematika iżjed avvanzat mill-prinċipji bażiċi tal-aritmetika. Fl-aritmetika, nsibu biss in-numri u l-operazzjonijiet aritmetiċi fuqhom (bħal +, −, ×, ÷). Fl-alġebra, in-numri spiss nirrapreżentawhom bis-simboli (bħal a, x, y). Din ir-rappreżentazzjoni għandha dawn il-vantaġġi:
X'inhi l-alġebra Astratta ?
L-'alġebra astratta’ testendi il-kunċetti li nsibu fl-alġebra elementari għal oħrajn iżjed ġenerali.
Settijiet: Minflok nikkunsidraw biss it-tipi ta’ numri differenti, fl-alġebra astratta nqisu il-kunċett iżjed ġenerali ta’ sett li hu ġabra ta’ oġġetti (li jgħidulhom elementi) li għandhom ċerta propjetà speċifika għas-sett. Pereżempju in-numri reali jiffurmaw sett u n-numri kumplessi sett ieħor. Eżempji oħra ta’ settijiet jinkludu is-sett tal-matriċi ta’ tnejn-bi-tnejn, is-sett tal-polinomji tat-tieni ordni (ax2 + bx + c), is-sett tal-vetturi bi-dimensjonali, u gruppi finiti varji bħall-gruppi ċikliċi, jiġifieri l-gruppi tan-numri interi modulo n. It-Teorija tas-settijiet hija fergħa tal-loġika u teknikament mhux fergħa tal-alġebra.
Operazzjonijiet binarji: L-idea tal-għadd (+) nistgħu nagħmluha iżjed astratta biex ittina operazzjoni binarja, * ngħidu aħna. Il-kunċett ta’ operazzjoni binarja ma jfisser xejn jekk ma nagħtux is-sett li fuqu qed niddefinixxu l-operazzjoni. Għal żewġ elementi a u b f’sett S a*b ittina element ieħor fis-sett, (dil-kundizzjoni ngħidulha għeluq taħt l-operazzjoni). L-Għad (+), it-Tnaqqis (-), il-multiplikazzjoni (×), u d-[matematika diviżjoni|diviżjoni]] (÷) huma operazzjonijiet binarji meta niddefinuhom fuq settijiet addattati, kif ukoll l-għadd u l-multiplikazzjoni tal-matriċi, vetturi u polinomji.
Elementi tal-identità: Il-kunċett tal-“element tal-identità” huwa l-astrazzjoni tan-numri żero u wieħed. Żero huwa l-element tal-identità għall-għadd and u wieħed l-element tal-identità għall-multiplikazzjoni. Għal operazzjoni binarja ġenerali * l-element tal-identità e irid jissodisfa a * e = a u e * a = a. Għall-għadd din hija sodisfatta billi a + 0 = a u 0 + a = a u għall-multiplikazzjini wkoll għax a × 1 = a u 1 × a = a. Imma, jekk nieħdu n-numri naturali pożittivi u l-operazzjoni tal-għadd, m’hemmx element tal-identità.
Elementi inversi: Min-numri negattivi noħolqu l-kunċett tal- element invers jew sempliċiment l-invers. Għall-għadd, l-invers ta’ a huwa -a, u għall-multiplikazzjoni l-invers huwa 1/a. L-element invers ġenerali a-1 jrid jissodifa r-relazzjoni a * a-1 = e u a-1 * a = e.
Vasco da Gama
Legat
Il-opra grandjuża tal-1865 L'Africaine: Opéra en Cinq Actes, komposta minn Giacomo Meyerbeer minn librett ta' Eugène Scribe, b'mod prominenti tinkludi l-karattru ta' Vasco da Gama. Madankollu, l-avvenimenti ta' ġo fiha huma fittizji. It-titlu li għażel Meyerbeer għall-opra kien Vasco da Gama. Produzzjoni tal-1989 tal-opra fis-San Francisco Opera kienet tinkludi lit-tenur famuż Plácido Domingo fir-rwol ta' da Gama. Il-kompożitur tas-seklu 19 Louis-Albert Bourgault-Ducoudray ikkompona opra fl-1872 ibbażata fuq il-ħajja u l-kisbiet fuq il-baħar ta' da Gama. xellug|daqsminuri|Mafkar ta' Vasco da Gama fil-Knisja ta' Santa Engrácia, issa l-Panteon Nazzjonali f'Liżbona. Il-belt portwali ta' Vasco da Gama f'Goa issemmiet għalih, l-istess bħall-krater Vasco da Gama fuq il-Qamar. Hemm tliet klabbs tal-futbol fil-Brażil, inkluż Club de Regatas Vasco da Gama u Vasco Sports Club f'Goa li ssemmew għalih. Hemm knisja f'Kochi, Kerala msejħa l-Knisja ta' Vasco da Gama, u residenza privata fil-gżira ta' Saint Helena. Is-subborg ta' Vasco f'Cape Town issemma għalih ukoll.
Alġebra
X'inhi l-alġebra Astratta ?
Kommutattività: L-għadd tan-numri interi għandu wkoll propjetà oħra li ngħidulha kommutattività. Jiġifieri, l-ordni tan-numri li nkunu qegħdin ngħoddu ma tbiddilx is-somma tagħhom. Per eżempju: 2+3=3+2. Fil-kuntest ġenerali, dan isir a * b = b * a. Mhux l-operazzjonijiet binarji kollha għandhom din il-propjetà. L-għadd u l-multiplikazzjoni tan-numri interi għandhom din il-propjetà imma l-multiplikazzjoni tal-matriċi le.
Vasco da Gama
Legat
Xi postijiet fil-Parque das Nações ta' Liżbona ssemmew għall-esploratur, fosthom il-Pont ta' Vasco da Gama, it-Torri ta' Vasco da Gama u l-istabbiliment kummerċjali taċ-Centro Comercial Vasco da Gama. L-Oceanário fil-Parque das Nações għandu mascot ta' bugħaddas imsejjaħ "Vasco" għall-esploratur.
Alġebra
Gruppi—strutturi ta’ sett b’operazzjoni binarja waħda
Meta niġbru flimkien il-kunċetti li rajna qabel, ikollna waħda mill-iżjed strutturi importanti fil-matematika: il- grupp. Grupp jikkonsisti f’sett S u operazzjoni waħda li rridu, li niktbuha '*', imma li jrid ikolla dawn il-propjetajiet:
Vasco da Gama
Legat
Vasco da Gama kien l-uniku esploratur fil-ġabra finali ta' Os Grandes Portugueses. Minkejja li l-lista finali kienet tinkludi nies oħra tal-Epoka tal-Iskoperti, l-ebda wieħed minnhom għajr da Gama ma kien esploratur jew navigatur.
Alġebra
Gruppi—strutturi ta’ sett b’operazzjoni binarja waħda
Jekk grupp hu anki kommutattiv - jiġifieri, għal kull żewg membri a u b ta’ S, a * b hija ugwali għal b * a – il-grupp ngħidu li hu Abeljan.
Vasco da Gama
Legat
Il-Flotta Navali Portugiża għandha klassi ta' frejgati msemmija għalih. B'kollox hemm tliet frejgati Vasco da Gama ta' dik il-klassi, u l-ewwel waħda għandha ismu wkoll.
Alġebra
Gruppi—strutturi ta’ sett b’operazzjoni binarja waħda
Pereżempju, is-sett tan-numri interi bl-operazzjoni tal-għadd huwa grupp. F’dal grupp, l-identità hija 0 u l-invers ta’ kull element a huwa n-negativ tiegħu, -a. Il-kundizzjoni ta’ assoċjattività hi sodisfatta, għax għal kull tliet numri interi a, b u c, (a + b) + c = a + (b + c).
Vasco da Gama
Legat
Il-gvern Portugiż stabbilixxa żewġ monumenti tan-navigazzjoni, is-Salib ta' Dias u s-Salib da Gama, biex ifakkar lil da Gama u lil Bartolomeu Dias li kienu l-ewwel esploraturi Ewropej moderni li waslu sal-Kap tat-Tama t-Tajba. Meta jiġu allinjati, dawn is-slaleb jindikaw is-Sikka ta' Whittle, blata perikoluża għall-bastimenti eżatt taħt wiċċ l-ilma f'False Bay.
Alġebra
Gruppi—strutturi ta’ sett b’operazzjoni binarja waħda
Imma l-interi bl-operazzjoni tal-multiplikazzjoni ma jiffurmawx grupp. Dan jiġri għax, in ġenerali, l-invers multiplikattiv ta’ numru interu mhuwiex interu. Pereżempju, 4 huwa interu, imma l-invers multiplikattiv tiegħu hu 1/4, li mhux interu.
L-istudju tal-gruppi jsir fit-teorija tal-gruppi. Wieħed mir-riżultati l-iżjed importanti f’din it-teorija kien il-klassifikazzjoni tal-gruppi finiti sempliċi li l-ikbar parti tagħha ġiet ippublikata bejn xi l-1955 u l-1983. Din tqassam il-gruppi sempliċi finiti f’xi 30 tip bażiku.
Vasco da Gama
Legat
Il-mużiċista tal-Afrika t'Isfel Hugh Masekela rreġistra kanzunetta antikolonjali msejħa "Colonial Man" (Raġel Kolonjali), li tinkludi fil-lirika "Vasco da Gama ma kienx ħabib tiegħi", u kanzunetta oħra msejħa "Vasco da Gama (Il-Baħri)". Iż-żewġ kanzunetti ġew inklużi fl-album tal-1976 tiegħu msejjaħ Colonial Man. daqsminuri|Munita Portugiża tal-1969 li tfakkar il-500 anniversarju tat-twelid ta' Vasco da Gama. Vasco da Gama jidher bħala antagonista fil-film Indjan Urumi. Il-film tar-reġista Santosh Sivan juri l-atroċitajiet u l-progress tal-istabbiliment tal-Imperu Portugiż li għamel da Gama fl-Indja.
Alġebra
Gruppi—strutturi ta’ sett b’operazzjoni binarja waħda
Semigruppi, kważigruppi, u monoidi huma strutturi simili għall-gruppi, imma iżjed ġenerali. Jikkonsistu f’sett u operazzjoni binarja magħluqa, imma ma jissodisfawx il-kondizzjonijiet l-oħra neċessarjament. Semigrupp għandu operazzjoni binarja assoċjattiva, imma jista’ jkun li m’għandux element tal-identità. Monoid huwa semigrupp li għandu identità imma jista’ jkun li m’għandux invers għal kull element. Kważigrupp għandu l-propjetà li kull element jista’ jinbidel f’kull ieħor bi pre- jew post-operazzjoni unika; imma l-operazzjoni binarja jista’ jkun li mhux assoċjattiva.
Vasco da Gama
Legat
F'Marzu 2016, arkeologi li kienu qed jaħdmu lil hinn mill-kosta tal-Oman identifikaw bastiment mgħerreq li x'aktarx kien dak tal-Esmeralda mill-flotta tal-1502-1503 ta' da Gama. Il-bastiment mgħerreq inizjalment ġie skopert fl-1998. Iktar 'il quddiem saru skavi bejn l-2013 u l-2015 permezz ta' sħubija bejn il-Ministeru għall-Wirt u l-Kultura tal-Oman u Blue Water Recoveries Ltd., kumpanija tal-irkupru tal-bastimenti mgħerrqa. Il-bastiment ġie identifikat permezz ta' artefatti bħal munita Portugiża zzekkata għall-kummerċ mal-Indja (waħda minn żewġ muniti biss ta' dan it-tip li qatt eżistew) u balal tal-ġebel tal-kanuni mnaqqxin x'aktarx bl-inizjali ta' Vincente Sodré, iz-ziju tan-naħa ta' omm da Gama u l-kmandant tal-Esmeralda".
Alġebra
Gruppi—strutturi ta’ sett b’operazzjoni binarja waħda
Il-gruppi kollha huma monoidi, u l-monoidi kollha huma semigruppi.
Ċrieki u Kampi—strutturi ta’ sett b’żewġ operazzjonijiet binarji, (+) u (×)
Id-Distributtività tiġġeneralizza l-liġi distributtiva tan-numri u tiffissa f’liema ordni għandna napplikaw l-operazzjonijiet, (ngħidulha l-preċedenza). Għall-interi (a + b) × c = a×c+ b×c u c × (a + b) = c×a + c×b, u ngħidu li × hija  distributtiva  fuq +.
Ċirku għandu żewġ operazzjonijiet (+) u (×), fejn × hu distributtiv fuq +. Taħt l-ewwel operazzjoni (+) jifforma grupp Abeljan. Taħt it-tieni operazzjoni (×) hu assoċjattiv, imma m’hemmx bżonn ta' identità jew ta' invers, u allura ma nistgħux niddividu. L-element tal-identità tal-għadd (+) niktbuha bħala 0 u l-inverse tal-għadd ta’ a jinkiteb -a.
Kamp hu ċirku b’propjetà oħra miżjuda li l-elementi kollha barra 0 jiffurmaw grupp Abeljan taħt ×. L-identità multiplikattiva (×) niktbuha bħala 1 u l-invers multiplikattiv ta’ a jinkiteb a-1.
In-numri razzjonali, in-numri reali u n-numri komplessi huma kollha eżempji ta’ kampi.
Alġebriet
Il-kelma alġebra nużawha wkoll għal xi strutturi alġebrin:
L-Storja tal-alġebra
thumb|right|200px|L-ewwel paġna tal-ktieb ta' al-Khwariżmi
F’nofs is-seklu 16 kien hemm żvilupp importanti ieħor tal-alġebra. Dan kien is-soluzzjoni alġebrija ġenerali tal-ekwazzjonijiet kubiċi u kwartiċi. L-idea ta’ determinant żviluppha l-matematiku Ġappuniż Kowa Seki fis-seklu 17, u għaxar snin wara Gottfried Leibniz uża d-determinanti biex jirriżolvi sistemi ta’ ekwazzjonijiet linjari simultanji premezz tal-matriċi. Fis-seklu 18, Gabriel Cramer ukoll ħadem fuq il-matriċi u d-determinanti. L-iżvilupp tal-alġebra astratta sar fis-seklu 19. Fil-bidu dan ix-xogħol ikkonċentra fuq li daż-żmien insejħulha it-teorija ta’ Galois u fuq kwistjonijiet tal-kostruttibbiltà.
thumb|right|200px| Paġna titulari tal-edizzjoni ta’ 1621 tal-Arithmetica ta’ Diofantu, maqluba għall-Latin minn de Méziriac
thumb|right|200px| Évariste Galois t.1811 m.1832
Isco
Francisco Román Alarcón Suárez (twieled fil-21 ta' April 1992), komunement magħruf bħala Isco, huwa plejer tal-futbol professjonali Spanjol li jilgħab ma' Sevilla bħala midfilder offensiv.
Valencia
Isco huwa prodott tal-akkademija ta' Valencia, u ddebutta mat-tim tal-kbar fil-11 ta' Novembru 2010 kontra UD Logroñés, partita valida għall-Copa del Rey; hu skorja żewġ gowls f'rebħa ta' 4–1 (7–1 bl-aggregat). Preċedentement, huwa qatta' staġun sħiħ mat-tim tar-riservi fis-Segunda División B, fejn skorja darba f'25 logħba filwaqt li sofra r-relegazzjoni.
Málaga
F'Lulju tal-2011, wara li għen it-tim B ta' Valencia jirritornaw lura għat-tielet livell tal-futbol Spanjol fejn skorja 15-il gowl, Isco iffirma kuntratt ta' ħames snin ma' Málaga, wara li l-klabb attiva l-klawsola tiegħu ta' €6 miljuni. Huwa skorja l-ewwel gowl tiegħu fil-21 ta' Novembru 2011, fir-rebħa ta' 3-1 barra min darhom kontra Racing de Santander. Isco temm l-ewwel staġun tiegħu bi 32 logħba u ħames gowls, hekk kif għen lit-tim jikkwalifika għall-UEFA Champions League għall-ewwel darba fil-karriera tiegħu u għall-ewwel darba fl-istorja ta' Málaga.
Fit-18 ta' Settembru 2012, fl-ewwel logħba ta' Málaga fil-fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League, Isco skorja darbtejn f'rebħa ta' 3–0 kontra Zenit Saint Petersburg, u kien magħżul bħala l-plejer tal-logħba. Fit-22 ta' Diċembru, hu skorja l-ewwel gowl f'rebħa ta' 3–2 kontra Real Madrid ġewwa La Rosaleda, li fissret l-ewwel rebħa ta' Málaga kontra l-avversarji f'29 sena. F'Diċembru, hu rebaħ l-premju tal-Golden Boy meta għeleb lil Stephan El Shaarawy u Thibaut Courtois.
Fit-28 ta' Jannar 2013, Isco iffirma kuntratt ġdid li rat il-klawsola għall-bejgħ tiegħu stabbilita għal €35 miljun.
Real Madrid
Fit-18 ta' Awwissu 2013, huwa għamel id-debutt tiegħu ma' Real Madrid fl-ewwel ġurnata tal-kampjonat fejn assista u skorja l-gowl tar-rebħa, b'daqqa ta' ras fil-85 minuta, f'rebħa ta' 2–1 f'darhom kontra Real Betis. Huwa kompla bil-forma tiegħu billi skorja żewġ gowls kontra Athletic Bilbao fl-1 ta' Settembru.
Klabb
Statistika aġġornata sal-1 ta' Settembru 2013
Malgrat de Mar
Malgrat de Mar hija belt fil-provinċja ta' Barċellona, fi reġjun tal-Katalunja, l-Spanja. Il-belt għandha popolazzjoni ta' 18,596 persuna (sal-2010). Hija maġenb il-baħar u għandha ħafna attrazzjonijiet turistiċi.
Il-Knisja parrokkjali hija ddedikata lil San Nikola (tas-seklu 18)
Festi
F'din il-belt jiġu ċċelebrati żewġ festi prinċipali, dik ta' San Rokku nhar it-16 ta' Awwissu, kif ukoll dik ta' San Nikola nhar il-6 ta' Diċembru.
thumb|250px|left|Malgrat de Mar u knisja ta' San Nikola
Madre Maria Debrincat
Il-Venerabbli Madre Margerita Debrincat (Kerċem, Għawdex, 28 ta’ Novembru 1862 - Rabat, Għawdex, 22 ta’ Jannar 1952) hija kofundatriċi ta' kongregazzjoni reliġjuża.
Fl-1877, hija daħlet f’assoċjazzjoni li kienet tissejjah it-Tnax il-Stilla tal-Qalb Imqaddsa ta’ Gesù, u fl-1880 din l-assoċjazzjoni nbidlet f’kongregazzjoni.
Mietet id-dar tas-Sorijiet Frangiskani fir-Rabat, Għawdex. Illum il-kongregazzjoni li waqqfet tahdem f’diversi pajjizi fosthom fl-Afrika, il-Brazil u l-Pakistan.
Kuruna ta' tnax-il kewkba
II-Kongregazzjoni kellha l-bidu taghha fir-Rabat Ghawdex fl-4 ta' Jannar 1874 meta lis-Sinjorina Karmela Xerri, mir-Rabat, gieha f’idejha ktieb ta' Don OImi li hi stess tat lil shabha biex jaqrawh, Dan il-ktieb jismu: “Kuruna ta' tnax-il kewkba" ad unur tat-tnax-il kewkba li jdawwru l-Qalb Santissma ta' Gesù. Dan il-ktieb jistieden lill-vergni biex jaghtu ruhhom b'riparazzjcni ghall-offizi li jsiru lil din il-Qalb.
Il-qari ta' dan il-ktieb kellu effett kbir fuq xi xebbiet li bdew jingabru fid-dar ta' l-imsemmija Sinjorina Xerri, biex jaghtu bidu ghal dan x-xoghol ta' riparazzjoni. Billi ma setghux ikomplu dawn il lagghat wehidhom talbu lil Arcipriet ta' San Gorg, Dun Felic Refalo, biex jahaseb jinforma Assocjazzjoni. Bil-permess ta' l-Isqof Pietru Pace gie moghti lilhom bhala Direttur tat-"Tnax-il kewkba”, il-Vici Parroku Dun Guzepp Diacono, maghruf ghat-tjubija u ghaz-zelu mhux komuni tieghu. Dan it-twajjeb Sacerdot twieled ix-Xaghra, Ghawdex, fit-15 ta' Awissu 1866 u miet fit-22 ta' Gunju 1924. Il-laqghat ta' kull xahar baqghu jsiru fid-dar tas-Sinjorina Xerri, sakemm inkriet dar fi Strada "Ghajn Qatet" No. 5 u gie moghti l-isem "Dar tal-Karità".
L-Għan tal-Għaqda
Il-fini ta' I-Assocjazzjoni f'din id-dar kien li jaghmlu gid liz-zgha­zagh specjalment lit-tfal l-izjed fqar. Ghaldaqstant l-Assocjati taw bidu ghall-programm tal-hajja taghhom. Wara li kienu jispiccaw il prattiki taghhom ta' pieta, kienu jigbru t-tfal, bi preferenza l-iktar fqar, u kienu jaghtuhom lezzjonijiet ta' Katekiimu, ta' skola u ta' xoghol tad-dar. Filghaxija, kienu jiehdu t-tfal fil-knisja ta' San Frangisk biex jaghmlu vizta lil Gesù Sagramentat u wara kienu jwassluhom sa dar taghhom.
Fit-18 ta' Ottubru 1880, dawn il-Kongregati hadu l-abitu tat-Terz Ordni ta' San Frangisk minn idejn il-Fundatur taghhom Dun Guzepp Diacono.
L-Isqof Pietru Pace, fit-13 ta' Ottubru 1883 accetta l-Kongregazzjoni l-gdida blala Istitut Djocesan u ta lill-Ewwel Sorijiet ir-Regola tat-Terz Ordni ta' San Frangisk biex josservawha.
Dawn l-ewwel Terzjarji Frangiskani kienu jghixu fl-ikbar faqar. Biex ikollhom in-necessarju ghall-hajja kienu jahdmu minn filghodu sa filghaxija, ighallmu l-bizzilla, u jzommu skola ta' tfal zghar subien u bniet. Hekk kienu utli ghall-proxxmu, mhux biss bl-ezempju ta’ hajja qaddisa u fervoruza li kienu jghaddu, izda anki bl-opri, ghall-vantagg tax-xbejbiet specjalment fqar. Meta xi wahda minn dawn kienet tmut jew tohrog, il-post taghha kien jigi okkupat biex in­numru ta' din l-Assocjazzjoni jibqa' dejjem tnax.
Madre Margerita: Konfondatriċi
Hawn l-istorja hija mzejna bid-dehra tax-xbejba Virginja Debrincat li twieldet f'Kercem fit-28 ta' Novembru 1862. Din ix-xebba kienet moghtija ghat-tjieba u ghall-hajja mohbija u kienet ghamlet vot tal-verginità ta' 14-il sena. Giet accettata bhala postulanta fil-5 ta' Frar 1881. Fil-20 ta' Frar 1881 libset il-libsa ta' San Frangisk minn idejn il-Fundatur, Dun Guzepp Diacono u hadet l-isem ta' Maestra Virginja: 'il quddiem Suor. Marija Margerita tal-Qalb ta' Gesu.
L-iskop tal-Kongregazzjoni hu l-qdusija tal-membri permezz ta' l-osservanza fidila tal-voti ta' l-Ubbidjenza, Kastità u Povertà skond ir-Regola tat-Terz Ordni ta' San Frangisk u tal-Kostituzzjonijiet Propri.
Il-Konfundatrici waqqfet l-ispirtu ta' l-Istitut fuq il-faqar, fuq l-umiltà, u fuq is-semplicità Frangiskana. L-abitu ta' kulur qastni, il-kurdun tas-suf abjad, u l-velu li jilbsu s-Sorijiet ifissru s-semplicità Frangiskana. Il-ferh frangiskan hu d-distintiv tas-Sorijiet Frangiskani tal-Qalb ta' Gesu.
Jinfirxu mad-dinja
Hi ta' mportanza kbira d-dar li nfetħet f'Ruma fl-10 ta' Mejju 1927. F'din id-dar, imkabbra u mizjuda, hemm skola materna, skola elementari, orfanatrofju tal-bniet u subien, ospizju ghax-xjuh nisa, taghlim tal-Katekiimu tal-Parrocca kollha.
L-attivita tas-Sorijiet Frangiskani titnissel u tissahhah mill-imhabba dedikata. Mis-sighat ta' talb fil-Kappella, is-soru ggorr lil Kristu maghha fix-xoghol u fl-appastolat taghha.
Fl-ahhar 50 sena, il-Kongregazzjani hadet zvilupp kbir barra djar f’Ghawdex u f’Malta ghandha wkoll djar fl-Italja, fil-Grecja, fl-Ingilterra, fl-Etjopja, fil-Pakistan, fil-Brazil, fl-Awstralja, fl-Amerka u f’Gerusalemm.
Iz-zerriegha ckejkna mixhuta mill-Fundatur Dun Guzepp Diacono u kkultivata mill-Konfundatrici qaddisa Madre Margerita tal-Qalb ta' Gesù, kibret u tat frott vizibbli u ta' gid kbir lill-Knisja. Kollox ikun ghall-ikbar glorja t'Alla.
Kawża ta' Beatifikazzjoni
Fl-2014, Madre Margerita ġiet iddikjarata Venerabbli.
Liebru tad-deżert
Il-liebru tad-deżert jew il-liebru tar-ramel, li hu magħruf xjentifikament bħala Lepus tibetanus, huwa speċi ta' mammiferu plaċentat tal-familja Leporidae (leporidu), fl-ordni Lagomorpha (lagomorfu), ta' daqs żgħir u huwa speċi ta' liebru nattiv tal-kontinent tal-Asja.
Firenze
Firenze ([fiˈrɛntse] ) hija belt fl-Italja Ċentrali u l-belt kapitali tar-reġjun ta' Toskana. Firenze għandha l-ikbar popolazzjoni fit-Toskana, bi abitant, u b'iktar minn 1,520,000 abitant fiż-żona metropolitana kollha.
Liebru tad-deżert
Lepus capensis tibetanus u Lepus tolai tibetanus huma iż-żewġ sinonimi u b'hekk l-istess bħal u jirreferu għal Lepus tibetanus ta' Waterhouse (1841).
Klassifikazzjoni
Dan il-liebru wara ħafna riklassifikazjonijiet bħala sottospeċi ġie kklassifikat bħala wieħed minn tmien speċi li qegħdin ikklassifikati fis-sottoġeneru Proeulagus u l-ispeċi maqsuma minn tal-inqas f'ħames sottospeċi.
Firenze
Il-belt tattira miljuni ta' turisti kull sena, u l-UNESCO ddikjarat iċ-Ċentru Storiku ta' Firenze bħala Sit ta' Wirt Dinji fl-1982 għar-rikkezza kulturali u Rinaxximentali tal-arkitettura u tal-monumenti tagħha. Firenze fiha wkoll għadd ta' mużewijiet u galleriji tal-arti, bħall-Uffizi u Palazzo Pitti, u għadha influwenti ħafna fil-oqsma tal-arti, il-kultura u l-politika. Fid-dawl tal-wirt artistiku u arkitettoniku tal-belt, Forbes ikklassifikat lil Firenze bħala waħda mill-isbaħ bliet fid-dinja.
Firenze taqdi rwol importanti fil-moda Taljana u hija kklassifikata bħala waħda mill-iktar 15-il belt tal-moda ewlenin fid-dinja mill-Global Language Monitor. Barra minn hekk, il-belt hija ċentru ekonomiku nazzjonali ewlieni, kif ukoll ċentru turistiku u industrijali. Fl-2008, il-belt kellha s-17-il ogħla introjti medji fl-Italja.
Territorju
daqsminuri|460x460px|Veduta panoramika ta' Firenze Firenze tinsab f'pożizzjoni xenofrafika, fin-nofs ta' pajsaġġ imdawwar bl-għoljiet u l-muntanji tal-Appennini. Ix-xmara Arno tgħaddi mill-pjanura li fiha tinsab il-belt ta' Firenze. Barra minn hekk, hemm ukoll nixxigħat żgħar bħal Mugnone, Terzolle e x-xmara Greve.
Il-Kunsill Reġjonali ta' Toskana stabbilixxa ż-żona metropolitana tat-tliet provinċji ta' Firenze, Prato u Pistoia fid-29 ta' Marzu 2000, b'popolazzjoni ta' madwar 1,520,000 abitant. Iż-żoni metropolitani tal-pjanura għandhom ambjent antropizzat bil-preżenza ta' żoni industrijali u kummerċjali kbar bi ftit spazji naturali. Fiż-żoni bl-għoljiet hemm interdipendenza qawwija bejn l-abitanti u l-agrikoltura, b'irqajja' żgħar ta' boskijiet antiki, speċjalment lejn in-Nofsinhar u l-Lvant tal-belt. Fil-pjanura hemm żoni umdużi mhux urbani lejn il-Punent tal-belt tul ix-xmara Arno.
It-territorju ġie kklassifikat fuq livell nazzjonali li għandu sismiċità tal-livell 2 jiġifieri pjuttost għolja.
Klima
Fil-panorama meteoroloġiku dinji, il-belt ta' Firenze kienet waħda minn tal-bidu li feġġet storikament, bis-saħħa tal-istazzjon meteoroloġiku ta' Firenze Monastero degli Angeli li bejn l-1654 u l-1670 kienet twettaq osservazzjonijiet meteoroloġiċi u reġistrazzjonijiet tad-data termometriku għan-network meteoroloġiku Grandukali, li ġie stabbilit minn Ferdinandu II tal-Medici. Minkejja li għandha klima iktar kiesħa mill-bliet Spanjoli u Franċiżi b'latitudni u b'altitudni simili, il-belt ta' Firenze għandha klima iktar temperata minn Toronto, pereżempju. Minkejja li tinsab għaxar gradi iktar fin-Nofsinhar, Atlanta (Georgia, l-Istati Uniti) għandha klima simili ħafna bħala temperatura, anke jekk il-preċipitazzjonijiet huma iktar subtropikali.
Xi kultant fix-xitwa, u xi kultant anke bejn Novembru u Diċembru kif ukoll bejn Frar u Marzu, it-temperatura jaf tinżel ftit gradi taħt iż-żero. Fis-sajf ikun hemm ħafna jiem b'35-36 °C u xi drabi anke jiem li jlaħħqu jew saħansitra jisbqu l-40 °C. Ir-rekords tat-temperaturi massimi u minimi li qatt ġew irreġistrati fl-istazzjon meteoroloġiku tal-ajruport ta' Peretola fil-periferija lejn il-Majjistral tal-belt laħħqu t-42.6 °C fis-26 ta' Lulju 1983 u saħansitra −23.2 °C fit-12 ta' Jannar 1985.
Ix-xita tinżel l-iktar fir-rebbiegħa u fil-ħarifa, kemm-il darba b'xita qliel. L-iktar sena li kienet niżlet xita f'Firenze kienet l-1937 b'total ta' 1,269.9 mm, filwaqt li fl-1894 kienet l-inqas sena li kienet niżlet xita b'total ta' 433.7 mm. Kważi kull sena tinżel il-borra anke jekk mhux wisq. Fix-xhur tas-sajf spiss ikun hemm perjodi ta' riħ isfel u sħana kbira.
Storja antika
daqsminuri|232x232px|Replika tal-villaġġi mibnija fuq il-puntali Il-pjanura ta' Firenze u l-għoljiet tal-madwar ilhom abitati minn żminijiet preistoriċi, kif jistgħu jixhdu diversi fdalijiet arkeoloġiċi li nstabu fl-akkwati.
L-ewwel insedjament stabbli kien villaġġ mibni fuq il-puntali, li ġie stabbilit għall-ħabta tad-disa' seklu Q.K. mill-Etruski, qrib xatt bl-ilma baxx tax-xmara Arno. Dan il-villaġġ inbena apposta fin-nofs tal-pjanura għammiela. Lejn il-150 Q.K., l-Etruski tar-raħal viċin ta' Visul (illum il-ġurnata Fiesole), fil-quċċata taż-żona bl-għoljiet, stabbilew belt oħra qrib l-Arno, sabiex jisfruttaw il-preżenza tal-mogħdijiet tal-ilma, u bnew pont tal-injam.
Fi żmien l-Etruski, Firenze kienet imsejħa Florentia, bil-Latin, li kien lingwa li bdiet issib saqajha u tintuża fil-wied minn diversi nies li kienu jittranżitaw minn dawn l-inħawi.
Florentia kien isem li jawgura tajjeb u li jfisser: "j'Alla tiffjorixxi" jew "belt li tiffjorixxi". Din l-istess tradizzjoni fit-tismija tal-bliet insibuha fl-ismijiet ta' bliet oħra fil-qrib bħal Potentia, Piacentia, Valentia, Pollentia anke f'reġjuni oħra tal-Imperu. Pereżempju, Granada fi Spanja kienet imsejħa Florentia Illiberitana. L-oriġini ta' isem il-belt ta' Firenze mill-kelma Florentia ġiet ikkonfermata wkoll mill-Accademia della Crusca.
Wara l-gwerer bejn Silla u Mario, ir-raħal Visul tal-Etruski sar Ruman, u ngħata l-isem bil-Latin ta' Fæsule u, fid-59 Q.K., bis-saħħa tal-Liġi Ġulja, anke Florentia saret castrum għar-Rumani veterani. Florentia ġiet imdawra bi swar, bi pjanta rettangolari tipika, bi pjazza ċentrali li minnha kienu jgħaddu t-toroq prinċipali.
Fil-bidu tar-raba' seklu, il-belt kienet sede ta' djoċesi u ġiet definita Municipium splendidissimum. Minn żmien l-imperatur Adrijanu, il-belt kienet ikkollegata ma' Ruma permezz tat-triq ta' Cassia. Taħt it-tmexxija ta' Djoklezjanu saret Corrector Italiae (belt kapitali tal-Etrurja u tal-Umbria) u mbagħad għaddiet minn taħt idejn il-Biżantini, l-Ostrogoti, il-Longobardi u l-Franki. Matul dawn il-ħakmiet, il-popolazzjoni naqset għal ftit eluf ta' persuni.
Storja tal-Medjuevu
xellug|daqsminuri|245x245px|Il-koppla ta' Brunelleschi tal-katidral ta' Firenze Mis-seklu X il-belt ta' Firenze bdiet tiżviluppa u fl-1115 saret Komun awtonomu. Fis-seklu XIII faqqgħet ġlieda interna bejn il-Gibellini, li kienu jappoġġaw l-imperatur tal-Imperu Ruman Sagru, u l-Gwelfi, li kienu favur il-Papat Ruman. Wara ħafna tilwim, il-Gwelfi rebħu l-hekk imsejħa battalja tal-għolja fis-17 ta' Ġunju 1269, iżda mbagħad inqasmu internament fl-hekk imsejħa Gwelfi Bojod u Gwelfi Suwed (Dante Alighieri stess ġie skjerat fil-fazzjoni tal-Gwelfi Bojod).
Il-kunflitt politiku intern ma xekkilx lill-belt milli tiżviluppa, tant li saret waħda mill-iktar bliet b'saħħithom u fejn l-iktar tkattar il-ġid fl-Ewropa. Dan seħħ bl-għajnuna tal-munita tad-deheb tal-belt ta' Firenze stess, il-fjorin (li beda jintuża fl-1252), bis-saħħa tad-dekadenza tal-belt rivali tagħha Pisa (li tilfet kontra Genova fl-1284 u nxtrat minn Firenze fl-1406), kif ukoll permezz tal-qawwa kummerċjali tagħha frott il-kostituzzjoni kontra l-aristokrazija magħrufa bħala "Ordinamenti tal-ġustizzja" ta' Giano della Bella (1293). L-espansjoni territorjali kienet tirrigwarda wkoll ir-Romagna u fil-bidu tas-seklu XV waslet sa Forlì, li dak iż-żmien kienet taħt id-dominju tal-Ordelaffi, u l-akkwist ta' Castrocaro (1403). B'hekk twieldet l-hekk imsejħa Romagna Toskana. daqsminuri|234x234px|Palazzo Vecchio, is-sede tal-kunsill lokali muniċipali ta' Firenze Mill-istima tal-popolazzjoni li qabel il-pesta s-sewda tal-1348 kienet ta' 80,000 persuna (eżatt wara dik tal-Venezja, u qabel dik ta' Milan u Bolonja), 25,000 persuna kienu jaħdu fl-industrija tas-suf. Fl-1345, f'Firenze seħħ strajk min-naħa taċ-Ciompi, li fl-1378 organizzaw rewwixta qasira kontra d-dominju oligarkiku tal-belt. Wara r-repressjoni, il-belt ta' Firenze spiċċat taħt id-dominju tal-familja Albizi (1382-1434), għedewwa kbar u prekursuri tal-familja Medici.
Storja moderna
daqsminuri|Il-Gallerija tal-Uffizi L-ewwel perjodu ta' dominju tal-familja Medici ntemm bir-ritorn ta' gvern repubblikan, bl-influwenza mit-tagħlim tal-pirjol radikali Domenicano Girolamo Savonarola (li ġie ġustizzjat fl-1498 u li qabel miet ħalla trattat fuq il-gvern ta' Firenze). Fis-sekli ta' wara, kliem il-pirjol spiss qanqal kontroversji reliġjużi. L-avvenimenti ta' dak iż-żmien wasslu għal modifika tas-sistema lajka tal-belt li kienet ibbażata fuq gvernijiet immexxija minn xi konslu jew podestà (qisu sindku ta' dak iż-żmien). Figura importanti oħra kien Niccolò Machiavelli. L-indikazzjonijiet li kien ta għall-gvern ta' Firenze biex titmexxa minn xi ħadd b'poter qawwi, sikwit jiġu interpretati bħala leġittimazzjoni le cui indicazioni per il governo di Firenze da parte di una figura forte sono spesso lette come una legittimazione tal-qerq jew anke tal-abbużi tal-poter min-naħa tal-politiċi. Fis-16 ta' Mejju 1527, iċ-ċittadini ta' Firenze reġgħu keċċew il-familja Medici – li kienet reġgħet kisbet il-poter permezz tal-Ispanjoli fl-1521 – u mill-ġdid reġgħu stabbilew repubblika.
Madankollu, fl-1530, bl-appoġġ kemm tal-Imperatur kif ukoll tal-Papa, il-familja Medici kisbu l-poter għal darb'oħra. Fl-1532 saru duki ereditarji ta' Firenze u fl-1555, permezz ta' eżerċtu msawwar flimkien mal-alleati Spanjoli u Ġermaniżi, rebħu kontra Siena fil-Battalja ta' Scannagallo. Bis-saħħa tad-digriet tal-paċi ta' Cateau-Cambrésis, kisbu t-territorju kollu tar-Repubblika ta' Siena, għajr il-kosta ta' Maremma li saret parti mill-Istat tal-Presidi taħt il-kontroll tal-Ispanjoli permezz tal-Viċire ta' Napli. Cosimo (tal-familja Medici) kellu f'idejh il-gvern ta' żewġ Stati: l-Istat "Qadim" ta' Firenze u l-Istat il-"Ġdid" ta' Siena. Iż-żewġ stati kienu Dukati awtonomi separati fil-livell tal-istrutturi politiċi kif ukoll fil-livell tal-istrutturi istituzzjonali, iżda mbagħad kienu magħqudin taħt Sovran uniku. Din il-qagħda ambigwa ġiet solvuta fis-27 ta' Awwissu 1569, meta kiseb it-titlu ta' Gran Duka ta' Toskana mill-Papa Piju V, u dan indika li kellu poter kemm fuq id-Dukat ta' Siena kif ukoll fuq dak ta' Firenze. daqsminuri|Il-faċċata u l-kampnar tal-Katidral ta' Firenze Fis-seklu XVII, il-belt ta' Firenze laħqet il-quċċata tagħha fil-qasam tax-xjenza. Bejn l-1654 u l-1670, Firenze kienet waħda mill-ewwel bliet fid-dinja fil-qasam tal-meteoroloġija, bis-saħħa tal-istazzjon tal-meteoroloġija ta' Firenze Monastero degli Angeli, qrib il-monasteru bl-istess isem tal-istazzjon. Dan l-istazzjon kien jagħmel osservazzjonijiet tat-temp u jirreġistra d-data dwar it-temperaturi skont skala ta' Firenze ta' 50º skont in-network tal-meteoroloġija tal-Gran Dukat li kien ġie stabbilit dak iż-żmien minn Ferdinandu II tal-Medici li kienu jagħmlu parti minnu stazzjonijiet oħra tat-Toskana bħal dawk ta' Vallombrosa, Pisa u Cutigliano, stazzjonijiet oħra tal-Italja bħal dawk ta' Bolonja, Parma u Milan, kif ukoll stazzjonijiet oħra tal-Ewropa bħal dawk ta' Innsbruck, Varsavja u Pariġi. Fl-istess żmien, f'Firenze twaqqfet l-Accademia del Cimento (Akkademja tal-Esperiment), li kompliet tħeġġeġ l-esperimenti fil-qasam tax-xjenza.
Matul is-sekli Firenze rnexxielha tirrenja fuq it-Toskana kollha, ħlief ir-Repubblika ta' Lucca, li baqgħet indipendenti u sovrana sas-seklu 18 (sal-wasla ta' Napuljun Bonaparte fl-Italja, li qatta' seba' snin minn ħajtu hemmhekk), u d-Dukat ta' Massa u l-Prinċipat ta' Carrara, li baqgħu indipendenti sal-1829, meta ġew assorbiti mid-Dukat ta' Modena. Il-Gran Dukat l-ewwel sar ir-Renju tal-Etrurja u mbagħad ġie assorbit direttament bħala parti mit-territorju Franċiż. F'dan il-perjodu seħħ serq kbir mill-monumenti tat-Toskana. It-tmiem tad-dinastija tal-familja Medici u t-tlugħ fil-poter ta' Francesco Stefano fl-1737, id-duka ta' Lorraine u r-raġel ta' Marija Tereża tal-Awstrija, wasslu biex it-Toskana tiġi inkluża fit-territorji li kellhom influwenza fuqhom l-Asburġiċi. Il-Gran Duka Pietru Leopoldu, fit-30 ta' Novembru 1786, ippromulga kodiċi kriminali ġdid u bis-saħħa tiegħu, għall-ewwel darba fl-istorja tal-istati moderni, ġew aboliti l-piena tal-mewt u t-tortura.
Storja kontemporanja
daqsminuri|Logħob tan-nar fuq Ponte Vecchio Ir-renju tad-dinastija Awstrijaka spiċċa l-ewwel f'idejn Franza u mbagħad ġie anness mar-Renju ta' Sardenja fl-1859 qabel ma sar ir-Renju tal-Italja fl-1861.