cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fidel Castro
Ir-Rivoluzzjoni Kubana
Fl-1 ta' Jannar 1959, Castro ħa t-tmexxija tal-pajjiż wara rivoluzzjoni popolari kontra d-dittatur Batista. Kien hemm ħafna sezzjonijiet tal-pajjiż li raw ħafna tajjeb f'Castro, bħal ngħidu aħna l-Ġiżwiti. Ħalliha li mbagħad wara, ir-rivoluzzjoni ħadet xejra anti-Kattolika.
Castro mill-ewwel beda jwettaq programm ta' riformi ekonomiċi u soċjali iżda mingħajr ma ta lura lill-pajjiż il-libertajiet li kien wiegħed qabel ma ħa l-poter. Dawk li bdew jopponuh intefgħu l-ħabs jew inqatlu.
Bil-mod il-mod, Castro innazzjonalizza kollox, ħafna drabi mingħajr ma ta xi kumpens lis-sidien ta' qabel tal-kumpaniji.
Kuba u l-Istati Uniti
Castro speċjalment fl-ewwel snin tiegħu bħala politiku pinġa lilu nnifsu bħala ċ-champion ta' liberaliżmu kontra dak li ħafna kienu jikkonsidraw bħala l-imperjaliżmu kapitalista tal-Istati Uniti fl-Amerika Latina.
Castro kien element qawwi fil-Gwerra Bierda, fiż-żmien meta l-ideoloġiji kienu importanti ħafna fil-politika. Fl-1962 l-Amerika mponiet embargo fuq l-esportazzjoni minn Kuba li ħalla effett ħażin fuq l-ekonomija Kubana.
Ir-relazzjonijiet bejn Kuba u l-Amerika komplew jiħżienu fil-bidu tas-snin 60 meta madwar 1,400 Kuban imħarrġin mic-CIA Amerikana ppruvaw jinvadu lil Kuba biex ineħħu lil Castro mill-poter, fil-magħrufa Bay of Pigs (1961), disfatta kbira għall-Gvern ta' Kennedy.
Fl-1962 qamet il-kriżi tal-missili nukleari tal-Unjoni Sovjetika f'Kuba li wasslet biex is-Sovjetiċi jirtiraw il-missili fuq l-insistenza ta' l-Amerikani. L-involviment ta' Kuba fl-Amerika ċentrali, l-Afrika u l-Karibew komplew żiedu l-antipatija lejhom min-naħa ta' l-Amerikani.
Suċċessi
Taħt Castro, Kuba saret it-tieni l-inqas pajjiż fir-rata tal-illitteriżmu fid-dinja (it-tieni l-aktar li jafu jaqraw). 99.8% tal-Kubani jafu jiktbu u jaqraw. Fil-qasam tas-saħħa, Kuba huwa l-iktar pajjiż fid-dinja li għandu tobba ras għal ras, u bagħat fid-dinja eluf ta' tobba f'iktar minn erbgħin pajjiż ieħor.
Fil-qasam ambjentali, fl-2007, Kuba kien l-uniku pajjiż fid-dinja li laħaq id-definizzjoni tal-WWF ta' żvilupp sostenibbli.
Staġnar ekonomiku
Iżda mbagħad fl-ekonomija u iktar u iktar fejn jidħlu drittijiet umani u libertà reliġjuża il-pajjiż baqagħlu ħafna x'jaqdef biex imqar ikun fl-ewwel tal-nofs tal-istatistika dinjija.
Il-bidliet kbar li seħħew fis-snin tmenin fil-pajjiżi ta' l-Ewropa tal-Lvant, u t-tmiem ta' l-Unjoni Sovjetika ħallew lil Kuba iżolata politikament, filwaqt li l-embargo ta' l-Amerikani kompla jagħmel ħafna ħsara lill-ekonomija Kubana.
Fi Frar 1996, jet fighters Kubani waqqgħu żewġ ajruplani Amerikani li kienu qed ituru fl-ispazju ta' l-ajru Kuban. L-embargo Amerikan sar iktar strett.
Kuba u l-Knisja Kattolika
Fl-1961, 80% tal-qassisin kellhom jitilqu minn Kuba. Wara l-famuża “Bay of Pigs”, il-Gvern Komunist Kuban beda jqishom kompliċi mal-Amerikani biex jippruvaw ineħħuh mis-setgħa. L-Istat beda jippromwovi l-ateiżmu u jikkunsidra r-reliġjonijiet bħala twemmin superstizzjuż u injorant.
Il-Kattoliċi u nies ta' reliġjonijiet oħra kienu jiġu ppersegwitati fl-iskejjel u fuq il-postijiet tax-xogħol.
Minkejja dawn is-snin kollha ta' propoganda anti-reliġjuża, il-Knisja Kubana llum tistma li 60% tal-Kubani huma Kattoliċi u jinsabu mferrxin fi ħdax –il djoċesi.
Iż-żjara tal-Papa Ġwanni Pawlu II fl-1998 fuq stedina tal-Gvern Kuban żgur tejbet ir-relazzjonijiet bejn Stat u Knisja. Fil-21 ta' Jannar 1998 il-Papa Ġwanni Pawlu appella biex “Kuba tinfetaħ għad-dinja u d-dinja għal Kuba.”.
Riformi
t-transizzjoni ta' poter li seħħet fl-aħħar għaxar snin ta' Fidel Castro għal ħuħ Raul, fissret bidu ta' riforma. Il-ftuħ ta' relazzjonijiet diplomatiċi bejn Kuba u l-Istati Uniti fi żmien il-presidenza Obama jistgħu jwasslu għal riformi ekonomiċi ta' ġid għall-pajjiż u l-poplu Kuban.
Mewt
Wara li tħabbret il-mewt ta' Fidel Castro, il-Gvern Kuban ħabbar disat ijiem ta' luttu. Tul dan il-perjodu attivitajiet pubbliċi mhux se jsiru filwaqt li l-bnadar se jittajru mezzasta. Kien f'April 2016, meta għall-aħħar darba Fidel Castro indirizza l-Partit Komunista. Huwa ħeġġeġ lill-membri kollha tal-Partit biex jżommu l-ideali tar-rivoluzzjoni ħajjin.
Kien hemm diversi reazzjonijiet ta' mexxejja dinjija hekk kif tħabbret il-mewt ta' Castro.
Il-President Russu Vladimir Putin li ddeskriva lil Castro bħala simbolu ta' era u bħala ħabib tar-Russja.
Il-President Amerikan Barack Obama offra l-kondoljanzi għall-famija Castro. Il-President Amerikan tenna li hija l-istorja li se tiġġudika lil Fidel Castro. Min-naħa tiegħu l-President Elett Donald Trump fi tweet qal sempliċiment “Fide Castro is Dead!”
Il-Papa Franġisku qal li l-mewt ta' Fidel Castro hija aħbar ta' niket u wassal il-kondoljanzi lil ħuħ Raul Castro.
Min-naħa l-oħra, il-Prim Ministru Indjan Narendra Modi ddeskriva lil Castro bħala wieħed mill-aktar personalitajiet ikoniċi tas-seklu 20.
Reazzjonijiet oħra waslu minn Mexxejja tal-Amerika Latina fosthom, il-President Messiakn Enrique Pena Nieta li ddeskiva lil Castro bħala ħabib tal-Messiku.
Min-naħa l-oħra, il-President Franċiż Francois Holland qal li Castro kien figura mportanti tas-seklu 20. Tenna li madankollu Franza kkundannat l-abbużi tad-drittijiet umani li seħħew f'Kuba.
Filwaqt li l-Kubani li jgħixu f'Kuba kienu mnikkta b'din l-aħbar mhux l-istess jista jingħad għal Kubani li jgħixu f'Miami. Rapporti qalu li għadd ta' Kubani li jgħixu f'Little Havana ħarġu jiċċelebraw il-mewt ta' Fidel Castro. Huma nstemgħu jgħidu “Cuba si! Castro no!”
Zofia Zamenhof
Zofia Zamenhof (twieldet fit-13 ta’ Diċembru 1889 – mietet x’aktarx f’Awwissu 1942) kienet pedjatra Pollakka u bint Klara Silbernik u Ludwik Lejzer Zamenhof, l-inventur tal-Esperanto.
Bijografija
Zofia Zamenhof twieldet fit-13 ta’ Diċembru 1889 fl-Ukrajna.
Gianna Beretta Molla
Gianna Beretta Molla (twieldet fl-4 ta' Ottubru 1922 – mietet fit-28 ta' April 1962) kienet pedjatra Taljana, meqjuma bħala qaddisa tal-Knisja Kattolika.
Zofia Zamenhof
Bijografija
Mill-1907 sal-1913 temmet l-istudji mediċi tagħha fl-Università ta’ Lausanne u għaddiet eżami statali f’San Pietruburgu fl-1914. Imbagħad kompliet tispeċjalizza fil-mard intern u pedjatriku. Zofia Zamenhof ħadmet l-isptar ta’ Lebedin, u mill-1922 ħadmet fi sptar ta’ Varsavja, il-Polonja.
Gianna Beretta Molla
Gradwat bħala tabiba u kirurgu mill-Università ta' Pavia fl-1949 u fetħet klinika għal rasha sena wara. Reġgħet ingħatat għall-istudju, din id-darba tal-pedjatrija, u meta temmet dan, bdiet taħdem l-iktar mal-ommijiet, mat-trabi, mal-anzjani u mal-foqra. Kienet attiva ħafna fl-Azzjoni Kattolika. Kienet ukoll tħobb ħafna l-iskijjar. Għamlet żmien tikkunsidra jekk tidħolx soru, iżda meta kellha 33 sena żżewġet lil Pietro Molla f'Magenta. Saret omm ta' tlett itfal, iżda kompliet xorta l-karriera tagħha ta' tabiba.
Zofia Zamenhof
Bijografija
Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, marret tgħix fil-getto ta’ Varsavja. Minkejja l-preżenza tan-Nażisti, kompliet bil-prattika medika tagħha sa ma ġiet arrestata u ttrasportata lejn kamp ta’ konċentrament. Fl-1942 hija ttieħdet mill-Umschlagplatz fil-getto ta’ Varsavja u ntefgħet fil-kamp ta’ konċentrament fi Treblinka, fejn inqatlet, wisq iggassjata x’aktarx f’Awwissu 1942.
Il-qabar simboliku tagħha (lapida kommemorattiva ħdejn il-qabar ta’ ommha Klara Zamenhof) jinsab fiċ-Ċimiterju tal-Lhud, f’Varsavja.
Gianna Beretta Molla
Sitt snin wara li żżewġet, f'Settembru tal-1961, Gianna operawha biex ineħħulha tumur mill-utru li kien qed jikkawżalha ħafna uġigħ u jippressa fuq it-tarbija f'ġufha. "Tlabt ħafna f'dawn il-ġranet. B'fidi u tama fdajt lili nnifsi lill-Mulej… nafda f'Alla, iva; iżda issa rrid naqdi dmiri bħala omm. Inġedded lill-Mulej l-offerta ta' ħajti. Jiena lesta għal kollox, biex insalva lit-tarbija." Fil-Ġimgħa l-Kbira tal-1962, Gianna daħlet l-isptar biex twelled ir-raba' tarbija. Ftit qabel ħelset qalet lil żewġha: "Jekk tiġi biex tiddeċiedi bejni u t-tarbija, tinkwieta xejn: agħżel – u jien hekk irrid – lit-tarbija, salvaha." Fl-aħħar ġimgħa tat-tqala kienet tgħid: "Dak kollu li Alla jrid".
Il-kirurgu rrakkomandalha li tagħmel abort jekk riedet issalva ħajjitha. Iżda hi ma riditx u mietet ġimgħa wara li welldet lil Emanuela Gianna, nhar it-28 ta' April 1962 fi sptar f'Monza fl-età ta' 40 sena. Il-Papa Ġwanni Pawlu II ddikjara lil Gianna Beretta Molla qaddisa fl-2004. Iċ-ċelebrazzjoni liturġika ssir fit-28 ta' April.
Fenek tal-istrixxi ta' Sumatra
Dan il-fenek huwa ristrett għal foresti tal-muntanja fil-Punent u l-Lbiċ ta' Sumatra, hemm rekord wieħed biss fl-1972 mill-Park Nazzjonali ta' Gunung Leuser u rapport ta' avvistament fl-1978 fil-qrib tal-Muntanja Kerinci. Kważi r-rekords kollha ta' din l-ispeċi ġejjin minn żoni fejn ikabbru l-pjanti tat-te u l-kafe fejn il-foresta ġiet maqtugħha, f'għoli ta' bejn 600 u 1,600 metru. L-ambjent huwa kollu foresta tal-muntanja li tikber fuq ħamrija vulkanika u l-Fenek tal-istrixxi ta' Sumatra jiekol il-ħxejjex li jikbru fil-livell ta' taħt is-siġar u mhux fejn hemm il-ftuħ jew saret xi tip ta' deforestazzjoni. Dan il-fenek huwa notturn u matul il-ġurnata jistaħba f'bejtiet jew f'toqob taħt l-art qalb l-għeruq tas-siġar.
Il-Fenek tal-istrixxi ta' Sumatra huwa imniżżel bħala speċi f'periklu kritiku ta' estinzjoni minħabba telf ta' abitat minn deforestazzjoni. Minn dan il-fenek ftit li xejn inqabdu eżemplari u ħafna drabi jkunu għaddew snin twal bejniethom u l-unika Fenek Sumatran li nżamm barra mill-ambjent naturali tiegħu miet fi ftit żmien. Dan kien maħsub li huwa fenek monotipiku, l-unika speċi fil-ġeneru Nesolagus sakemm ftit snin ilu instab il-Fenek tal-istrixxi ta' Annam (Nesolagus timminsi), fil-muntanji ta' Annamite bejn Laos u Vjetnam.
Distribuzzjoni
Il-Fenek tal-istrixxi ta' Sumatra huwa speċi ta' fenek rari ħafna endemiku tal-Indoneżja li jinsab biss fil-foresta tal-Muntanji Barisan fil-Punent tal-gżira ta' Sumatra.
Jamāhīriyya
thumb|200px|Plakka ġewwa [[Praga li tgħid "Uffiċċju tal-Poplu (Ambaxxata) tal-Ġamaħirija Għarbija Libjana Popolari u Soċjalista"]] Jamāhīriyya (bl-Għarbi: جماهيرية) hija kelma bl-Għarbi ġeneralment tradotta għal "reġim tal-mases". Dan it-terminu, neoloġiżmu introdott minn Muammar al-Gaddafi, huwa intiż sabiex jiddeskrivi tip ta' stat.
Paucituberculata
Il-Paucituberculata (Pawċituberkulata) huwa ordni ta' mammiferi marsupjali, dawk l-ispeċijiet estanti li ġeneralment jissejħu opossumi bugdiedem jew opossumi firien. Dan qiegħed ikklassifikat fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria u fis-superordni Ameridelphia. Il-Paucituberculata għandu familja waħda biss b' rappreżentanti ħajjin, il-familja Caenolestidae u fiha hemm miġburin 3 ġeneri (Caenolestes, Lestoros u Rhyncholestes), li bejniethom għandhom 7 speċijiet ħajjin.
Dan l-ordni miljuni ta' snin ilu kien ħafna akbar fin-numru ta' ġeneri u speċijiet u b' ħafna aktar varjeta kemm fid-daqs kif ukoll fil-morfoloġija u fit-tip ta' niċeċ okkupati minnhom.
Il-Paucituberculata flimkien ma' l-ordni Didelphimorphia u l-ordni estint Sparassodonta, jiffurmaw is-superordni Ameridelphia il-marsupjali Amerikani (dan ta' laħħar jiġbor fiħ il-marsupjali kollha tal-kontinenti Amerikani b' eċċezzjoni tal-kolokolo li jagħmel parti mill-grupp tal-marsupjali Awstraljani).
Parlament Ewropew
thumb|Il-logo tal-Parlament Ewropew
Paucituberculata
(għal aktar informazzjoni ara l-artiklu Opossum bugeddum)
Jamāhīriyya
Kuntest
Il-gvern Libjan jistqarr li l-Libja hija demokrazija diretta mingħajr ebda partit politiku, immexxi mill-poplu permezz ta' kunsilli u komuni lokali. Minħabba li din is-sistema apparentament hija użata biss mil-Libja, it-terminuu jamahiriya hi użata biex tiddeskrivi dan it-tip ta' stat. It-traslitterazzjoni bil-Malti hija "Ġamaħirija"
Paucituberculata
Tassonomija tal-ordni Paucituberculata
† jindika estinzjoni
Għarab
daqsminuri
Parlament Ewropew
Il-Parlament Ewropew huwa istituzzjoni tal-Unjoni Ewropea li jiġi elett direttament miċ-ċittadini. Dawn l-elezzjonijiet isiru kull ħames snin permezz tal-vot universali.
Jamāhīriyya
Kuntest
History of Libya under Muammar Gaddafi
Għarab
L-Għarab (Għarbi: العرب) huma grupp etniku mifrux fil-Lvant Nofsani u l-Afrika ta’ Fuq. L-Għarbi hija waħda mil-lingwi Semitiċi, li hija wkoll l-isem tal-familja etnika li jappartjenu għaliha.
Parlament Ewropew
Is-sede prinċipali hija Strasburgu iżda l-Parlament jiltaqa' wkoll fi Brussell. Huwa għandu wkoll xi uffiċini fil-Lussemburgu.
Il-Parlament Ewropew hu l-korp tal-UE fejn jitfasslu l-liġijiet. Hu elett direttament mill-votanti tal-UE kull 5 snin. L-elezzjonijiet Ewropej saru bejn it-23 u s-26 ta’ Mejju, 2019.
Għarab
Min huwa Għarbi?
Il-minoranzi huma l-Kurdi f'xi pajjiżi Għarab. Il-poplu Kurd ħafna drabi jitqies bħala Għarbi, iżda huma grupp etniku Iraniku bil-lingwa u l-kultura Kurda tagħhom stess. L-istess jgħodd għall-Berberi u l-Bedouini.
Parlament Ewropew
Il-Parlament għandu tliet rwoli prinċipali:
Kompożizzjoni: L-għadd ta' MPE għal kull pajjiż hu bejn wieħed u ieħor proporzjonali mal-popolazzjoni tiegħu, iżda dan isir permezz ta' proporzjonalità digressiva: ebda pajjiż ma jista’ jkollu inqas minn 6 jew iżjed minn 96 MPE u l-għadd totali ma jistax jaqbeż is-705 (704 flimkien mal-President). Il-MPE huma miġbura skont l-affiljazzjoni politika, u mhux skont in-nazzjonalità. Il-President jirrappreżenta l-Parlament mal-istituzzjonijiet l-oħra tal-UE u mad-dinja ta' barra u jagħti l-approvazzjoni finali għall-baġit tal-UE.
Ix-xogħol tal-Parlament huwa maqsum f’żewġ stadji ewlenin:
Fil-Parlament hemm 20 kumitat u żewġ sottokumitati, kull wieħed jittratta ma' qasam ta' politika partikolari. Il-kumitati jeżaminaw proposti għal-leġiżlazzjoni, u l-MPE u l-gruppi politiċi jistgħu jressqu emendi jew jipproponu r-rifjut ta' proposta. Dawn il-kwistjonijiet huma wkoll diskussi fi ħdan il-gruppi politiċi.
Dan huwa meta jinġabru l-MPE kollha fil-Kamra biex jagħtu vot finali dwar il-leġiżlazzjoni proposta u l-emendi proposti. Normalment isiru fi Strasburgu għal erbat ijiem fix-xahar, iżda xi drabi jkun hemm sessjonijiet addizzjonali fi Brussell.
Istitut tat-Tempju
daqsminuri|400px| L-Istitut tat-Tempju (The Temple Institute - מכון המקדש) huwa mużew, istitut ta' riċerka u ċentru edukattiv fil-Belt Qadima ta' Ġerusalemm. Din twaqqfet fl-1987 u hija ddedikata għaż-żewġ tempji f'Ġerusalemm (il-Ewwel Tempju u Tieni Tempju).
Isabelle Borg
Isabelle Borg (Londra 7 ta' Settembru 1959 - Malta 23 ta' Settembru 2010) kienet artista Ingliża-Maltija. Ix-xogħol tagħha deher f’diversi wirjiet f’Malta u internazzjonalment.
Ħajja
Isabelle Borg twieldet Londra fl-1959 minn missier Malti u omm Taljana. Hija studjat il-pittura fil-Camberwell School of Art, Londra, u ggradwat BA (Hons) fl-1986. Hija kisbet MA (History of Art) fl-1994 u għallmet l-arti fl-Università ta’ Malta. Qattgħet perjodi ta’ ħajjitha f’Berlin u West Cork, fl-Irlanda. Lejn l-aħħar tas-snin tmenin hija waqqfet il-Moviment Mara Maltija.
Mewt
Borg mietet f’Malta fl-2010, wara li sofriet minn fibrożi pulmonari idjopatika. Qattgħet l-aħħar snin ta’ ħajjitha taħdem mill-istudjo tagħha fil-Furjana. Matul l-aħħar xhur ta’ ħajjitha kienet attiva tipprotesta kontra l-awtoritajiet tal-ippjanar ta’ Malta, billi sostniet li x-xogħlijiet ta' kostruzzjoni li kienu qed isiru biswit ir-residenza tagħha kienu qed ikollhom impatt negattiv fuq il-kwalità ta' ħajjitha, qed jaggravaw il-marda il-madra li kellha u jillimitawha biex tgħix fil-kamra tas-sodda tagħha, kif ukoll kellhom impatt negattiv fuq il-wirt kulturali taż-żona.
Xogħlijiet
Isabelle Borg regolarment esibiet ix-xogħol tagħha kemm f'Malta kif ukoll internazzjonalment, fl-Irlanda, l-Ingilterra, u l-Ġermanja, fost pajjiżi oħra. Ix-xogħol tagħha kien esebit fil-Museum of Fine Arts f’Malta u fil-Kavallier ta' San Ġakbu. Hija pparteċipat f'diversi wirjiet ta' gruppi u kellha r-riċerka tagħha ppubblikata. Retrospettiva tax-xogħolijiet artistiċi tagħha saret f’Malta f’Ġunju 2017. Is-suġġetti tagħha kienu jinkludu pajsaġġi, astratti u ritratti.
FK Transinvest
Futbolo klubas Transinvest huwa klabb tal-futbol Litwan, mil-belt ta Galinė. Il-klabb twaqqaf fl-2022.
Unuri
<...>
Formula 1
daqsminuri|252x252px|Il-logo tal-Formula Wieħed daqsminuri|[[Max Verstappen rebaħ l-ewwel kampjonat tiegħu u sar l-ewwel ċampjin Olandiż fil-Formula Wieħed fl-istaġun li għadda wara li għeleb is-seba' darbiet ċampjin Lewis Hamilton fl-aħħar tellieqa]] Il-Formula Wieħed (magħruf ukoll bħala Formula 1, Formula One jew F1) huwa tip ta’ motorsport. It-timijiet jikkompetu f’serje ta’ tiġrijiet tal-Grand Prix, li jsiru f’pajjiżi differenti madwar id-dinja. Uħud mill-aktar tiġrijiet popolari jsiru f'Monako, il-Ġappun, l-Italja u l-Inglilterra. Il-karozzi jgħaġġlu ħafna, u jilħqu veloċitajiet sa 350 kilometru fis-siegħa (220 mil fis-siegħa). Il-kampjonat intrebaħ bosta drabi minn timijiet differenti bħall-McLaren, Ferrari u Williams. It-timijiet jistgħu jikkonsistu minn 600 persuna, li kollha jingħaqdu flimkien kull tmiem il-ġimgħa tat-tellieqa, u bl-użu ta' kull kompetenza individwali tagħhom jippruvaw jiksbu l-aħjar riżultat - ir-rebħa. Is-sewwieq u t-tim rebbieħ jiksbu ħamsa u għoxrin punt kull wieħed lejn il-Kampjonat tas-Sewwieqa u tal-Kostrutturi. It-timijiet jikkonsistu minn sewwieqa, sewwieqa tal-ittestjar, prinċipal tat-tim, mekkaniċi, inġiniera, u disinjaturi. Ir-rebħ ta’ tellieqa teħtieġ pożizzjoni tajba ta’ kwalifika, strateġija bla difetti, pitstops perfetti u karozza veloċi. Jekk ikollok l-aktar poles (l-ewwel post) fi staġun tirċievi trofew. Din ġiet miżjuda fl-2014.
L-assoċjazzjoni li tmexxi l-Formula Wieħed, l-FIA, hija bbażata fi Franza. Għalkemm il-Formula Wieħed huwa ‘negozju ta’ biljun dollaru’, tnaqqis fil-figuri ta’ telespettaturi u attendenza fit-tiġrijiet wassal lill-FIA biex tagħmel numru ta’ bidliet fir-regoli f’dawn l-aħħar snin. Dawn il-bidliet huma maħsuba biex jagħmlu t-tiġrijiet aktar interessanti, sabiex aktar nies jaraw l-F1 fuq it-televiżjoni.
Tiġrijiet tal-Formula Wieħed
Grand Prix tal-Formula Wieħed huwa avveniment tal-karozzi. Il-Grand Prix isir fi tmiem il-ġimgħa. Hemm żewġ sessjonijiet ta’ prattika nhar il-Ġimgħa. Nhar is-Sibt, ikun hemm sessjoni oħra ta’ prattika, u mbagħad is-sessjoni ta’ kwalifikazzjoni warajha. It-tellieqa ssir nhar il-Ħadd. Il-Grand Prix tal-Formula Wieħed jitmexxew taħt ir-regoli u l-kontroll tal-Fédération Internationale de l'Automobile (FIA). Tipikament, serje ta’ kategroiji inqas tal-FIA, bħall-Formula Tnejn, jiġru wkoll matul il-weekend.
It-tiġrija nnifisha ssir il-Ħadd wara nofsinhar (il-Ħadd bil-lejl f'Singapor, il-Baħrejn u Abu Dhabi). Tletin minuta qabel il-ħin tat-tellieqa, il-karozzi jitlestu fuq it-trakka. Jistgħu jagħmlu bosta dawriet ta' tisħin jekk jixtiequ. Meta jkunu lesti, huma jingħaqdu fuq il-grid tal-bidu fl-ordni li kkwalifikaw. Fil-ħin tat-tellieqa, aħdar jixgħel biex jibda d-dawra tal-formazzjoni. Id-dawra tal-formazzjoni hija dawra bil-mod madwar iċ-ċirkwit. Il-karozzi jsaħħnu l-magni u t-tajers, u s-sistemi kollha jiġu kkontrollati. Il-karozzi jirritornaw lejn il-post tal-grid assenjat tagħhom u jieqfu. Il-bidu jissejjaħ bidu wieqaf (standing start).
Is-sistema tad-dawl tal-bidu hija sett ta' ħames dwal ħomor immuntati fuq il-linja tal-bidu/finitura. Id-dwal ħomor jixegħlu wieħed kull darba, sakemm il-ħames dwal ħomor ikunu mixgħula. Imbagħad hemm dewmien qasir ta' ftit sekondi. Imbagħad id-dwal ħomor jintfew u tibda t-tellieqa. Id-dewmien huwa differenti kull darba biex iżomm lis-sewwieqa milli jobsru meta se tibda t-tellieqa. daqsminuri|236x236px|Bidu ta’ tiġrija tal-F1 It-tul tat-tiġrija huwa mill-inqas 305 kilometru. L-inqas dawriet meħtieġa biex tiġri mill-inqas 305 km hija determinata għal kull ċirkwit. L-unika tiġrija li hija differenti hija ta' Monako. Hemmhekk, it-tellieqa hija stabbilita għal 78 dawra għal 206.5 km.
Il-ħin tat-tiġrija ma jistax jaqbeż is-sagħtejn. Wara sagħtejn, it-tellieqa tintemm meta l-karozza fl-ewwel post tgħaddi l-linja finali. It-tiġrija tista' wkoll titwaqqaf fil-qosor tad-distanza sħiħa għal raġunijiet ta' sigurtà jekk il-kundizzjonijiet ikunu ħżiena.
It-timijiet m'għadhomx jitħallew jagħtu l-fjuwil lill-karozzi tagħhom waqt it-tiġrija. Il-karozzi jridu jibdew it-tellieqa b’biżżejjed fjuwil biex itemmu d-distanza sħiħa tat-tellieqa.
Fil-passat, iż-żieda tal-fjuwil fil-karozza waqt il-pitstops kienet permessa. L-ammont ta’ fjuwil li tim kien iżid fil-karozza kien parti mill-istrateġija tat-tiġrija. Inqas fjuwil jagħmel il-karozza eħfef u għalhekk tkun aktar mgħaġġla. Iżda aktar pit stops ikunu meħtieġa biex jiżdied il-fjuwil.
Sistema tal-Punti
Il-punti jingħataw lis-sewwieqa u t-timijiet skont fejn jispiċċaw it-tellieqa. Ir-rebbieħ jirċievi 25 punt, it-tieni post 18-il punt, bi 15, 12, 10, 8, 6, 4, 2 u 1 punt għall-pożizzjonijiet 3 sa 10 u punt bonus għal min jagħmel l-iktar dawra veloċi għal kull sewwieq li jispiċċa. f’pożizzjoni ta’ punti (L-ewwel sal-għaxar). Jekk tiġrija titwaqqaf qabel ma tkun tlestiet 75% tad-distanza tat-tiġrija skedata, il-punti mogħtija jinqatgħu bin-nofs. Jekk żewġ sewwieqa jew aktar jispiċċaw fl-istess pożizzjoni, il-premjijiet u l-punti jingħaddu flimkien u jinqasmu b’mod ugwali għal dawk is-sewwieqa kollha li jkunu ndaqs. Il-kostrutturi jirċievu punti kif ukoll is-sewwieqa. Kull kostruttur jirċievi l-istess ammont ta 'punti li ż-żewġ sewwieqa tagħhom qalgħu.
Ir-rebbieħ tal-Kampjonat tas-Sewwieq annwali huwa s-sewwieq bl-aktar punti. L-istess jgħodd għall-Kampjonat tal-Kostrutturi. Jekk żewġ sewwieqa jew aktar (jew kostrutturi) għandhom l-istess numru ta' punti, tintuża sistema tie breaker. Dak li għandu l-aktar rebħ huwa kklassifikat ogħla. Jekk in-numru ta’ rebħiet ikun l-istess, imur għal dak li spiċċa l-aktar fit-tieni post, it-tielet, eċċ.
Fil-passat, intużaw sistemi oħra ta' punti. Barra minn hekk, ma kienx hemm tiġrijiet matul l-istaġun daqs illum. Fis-snin bikrija, kien hemm staġuni b'seba' tiġrijiet biss. Meta l-F1 bdiet fl-1950, ingħataw biss tmien punti lir-rebbieħ. Għall-ewwel għaxar snin tal-F1, ingħata punt addizzjonali għall-iktar dawra mgħaġġla, li reġgħet ġiet miżjuda mill-ġdid fl-2019.
Sewwieqa tal-Formula Wieħed
B'kollox kien hemm 770 sewwieq tal-Formula Wieħed minn 40 nazzjonalità differenti li pparteċipaw f’mill-inqas waħda mill-1,054 tiġrija tal-Kampjonat tad-Dinja tal-FIA mill-ewwel avveniment, il-Grand Prix Brittaniku tal-1950. (Sa Abu Dhabi 2021)
Is-seba’ darbiet champions Michael Schumacher u Lewis Hamilton għandhom ir-rekord tal-aktar kampjonati. Hamilton għandu wkoll ir-rekord tal-aktar rebħiet b’101, l-aktar pole positions b’101, l-aktar punti b’4096.5, u l-aktar podju b’179. Kimi Räikkönen ipparteċipa f’aktar Grands Prix minn ħaddieħor (350) u għandu wkoll rekord tal-aktar Grand Prix li beda (346). Ir-Renju Unit huwa l-aktar pajjiż rappreżentat, li pproduċa 163 sewwieq.
Ħafna minn dawn is-sewwieqa jekk mhux kollha jibdew minn kategoriji baxxi, bħall-karting, meta jkunu għadhom tfal, sakemm jilħqu kategoriji għoljin u eventwalment jiġu promossi għall-F1. Mill-2015, is-sewwieqa jridu jkollhom mill-inqas 18-il sena biex ikunu jistgħu jikkompetu fil-Formula Wieħed, skont is-Super License. Dan sar wara li Max Verstappen ingħaqad mal-F1 fl-età ta’ 16-il sena biss, li wassal lill-FIA biex tibdel ir-regoli.
Angola
L-Angola, uffiċċjalment ir-Repubblika tal-Angola, hi nazzjon fin-nofsinhar tal-Afrika li tibbordura ir-Repubblika tal-Kongo u r-Repubblika Demokratika tal-Kongo fit-tramuntana, iż-Żambja fl-ilvant, u n-Namibia fin-nofsinhar, bl-oċean Atlantiku fil-punent. Erja ta' 1,246,700 kilometru kwadru u popolazzjoni ta' 34 miljun ruħ tagħmel l-Angola t-tieni l-ikbar pajjiż Lusofonu fiż-żewġ katergoriji, wara l-Brażil fiż-żewġ każijiet, u hija is-seba' l-ikbar pajjiż fl-Afrika. L-Angola għandha wkoll reġjun mqaċċat mill-bqija tal-pajjiż jismu Cabinda. Luanda hija l-belt kapitali kif ukoll l-ikbar belt fil-pajjiż.
L-Angola ilha abitata mill-Paleolitiku, minn-nies Khoisan, qabel ma ġew in-nies Bantu mit-tramuntana fl-ewwel millenju QK. Fost il-pajjiżi li ffurmaw matul iż-żmien wieħed jista jsib ir-renji ta' Matamba u Ndongo, li l-kelma għall-kapijiet tagħhom kienet Ngola, is-sors tal-isem modern tal-Angola, kif ukoll ir-renju tal-Kongo, illi kien ċentru ta' kummerċ importanti għan-nofsinhar tal-Afrika. Fis-seklu 16 waslu l-Portugiżi, li bdew jikkolonizzaw il-kosta, u gradwalment daħlu iktar fl-interjur tal-pajjiż. Taħt il-Portugiżi l-Angola saret ċentru importanti tal-kummerċ tal-iskjavi, fejn il-maġġoranza spiċċaw skjavi l-Brażil, u fil-fatt erbgħatax-il sena wara li l-Brażil kiseb l-indipendenza, fl-1836 il-Portugall kien abolixxa l-kummerċ tal-iskjavi, u sussegwentement waqaf fl-Angola wkoll. Iżda l-Angola xorta rat żmien diffiċli taħt il-Portugall anke wara li spiċċa l-kummerċ fl-isjkavi, u wara tlettax-il sena ta' ġlied l-Angola kisbet l-indipendenza fl-1975, iżda kellha tissaporti gwerra ċivili li damet sal-2002. Illum il-ġurnata l-Angola saret repubblika unitarja preżidenzjali.
Mużew tal-Kultura Filistina
daqsminuri|400px| Il-Mużew tal-Kultura Filistina (המוזיאון לתרבות הפלשתים ע"ש קורין ממן - Corinne Mamane Museum of Philistine Culture) huwa mużew arkeoloġiku f'Ashdod, l-Iżrael. Fih hemm esplorazzjoni tal-kultura tal-Filistin li storikament għexu f'parti minn din l-istess belt. Dan il-mużew huwa l-uniku wieħed fid-dinja ddedikata għall-kultura Filisintina. Dan kienet l-ewwel mużew li nfetaħ f'Ashdod fl-1990.
Gowler (futbol)
thumb|220px|Gowler tal-futbol Fil-futbol, il-gowler jokkupa pożizzjoni li tirrapreżenta l-aħħar linja difensiva bejn l-attakk tat-tim avversarju u l-lasta tat-tim tiegħu. L-irwol primarju tal-gowler hu li jiddefendi l-lasta tat-tim tiegħu u jevita li l-oppożizzjoni tiskorja. Il-gowler huwa l-uniku plejer li għandu permess li jmiss il-ballun b'idejh waqt il-logħba. Madanakollu dan jista' jsir biss fil-kaxxa tal-penalty. Kull tim għandu bżonn li jkollu gowler fil-grawnd il-ħin kollu matul il-partita. Jekk gowler ikun imġiegħel li jħalli l-grawnd minħabba li jew ikun weġġa' jew kien imkeċċi, plejer ieħor irid jieħu l-pożizzjoni tiegħu, anki jekk it-tim ma jkollux gowler bħala sostitut u/jew ikunu wżaw is-sostituzzjonijiet kollha.
Meta jingħataw in-numru tal-flokk lill-plejers tat-tim, jekk ma tkunx użata s-sistema tan-numru tal-iskwadra, in-numru 1 hu ġenerlament riservat għall-gowler. Eċċezzjonijiet sinjifikanti jinkludu lill-Arġentin Ubaldo Fillol, li libes in-numru 5 u 7 fit-Tazza tad-Dinja 1978 u fl-1982, u Vítor Baía, il-gowler Portugiż li libes in-numru 99 fl-aħħar parti tal-karriera.
Il-figura tal-gowler fil-kultura popolari
225px|thumb|left|[[Dino Zoff, ikkunsidrat bħala wieħed mill-aqwa gowlers fuq livell mondjali]]
Il-gowler hu figura separata mill-kumplament tat-tim. Minkejja li jkun 'il bogħod mill-azzjoni tal-attakk, hu hu dedikat għall-protezzjoni ta' żona definita tal-grawnd, dik tal-aħħar sittax-il metru ta' logħob, fejn hemmhekk hu hu – jew aħjar, ikun – il-kap assolut. Minkejja li ħafna jaħsbu li l-gowler hu plejer spettakolari u, f'ċertu sensi, drammatiku, kuntrarjament dan l-irwol għandu jittrażmetti trankwilità għad-difiża kollha.
L-ewwel gowler ta' importanza mondjali kien l-Ispanjol Ricardo Zamora, imsejjaħ id-Divin, li kien mogħni bi stil elastiku imma sigur. Wara l-gwerra, gowlers ta' valur kbir kienu s-Sovjetiku Lev Yashin, magħruf aktar bħala il-Brimba Sewda minħabba l-kuluri tal-ilbies tiegħu, l-Ingliż Gordon Banks, magħruf bħala Banks of England, il-Ġermaniż "Sepp" Maier, it-Taljan Dino Zoff u l-Arġentin Ubaldo Matildo Fillol magħruf aktar bħala el Pato (il-papra).
Is-snin sebgħin raw jifjorixxu ġenerazzjoni ta' gowlers tal-istil aktar disinvolt milli dak formali bħal Zoff u Maier. Fost dawn insibu lill-Iżvediż Ronnie Hellström, li kellu teknika kbira madanakollu ma tantx kellu l-aqwa atteġġjamenti kemm ġewwa u barra l-grawnd, u l-Olandiż Jan Jongbloed, famuż li kien iħalli spiss l-lasta u jipproponi l-logħob tiegħu għal sħabu. Fi żmien aktar riċenti, gowler li kien iġib ispirazzjoni u jentużjażma lil sħabu kien il-Kolombjan René Higuita, li fil-grawnd kien jesebixxi xi drabi bil-parata msejjħa "tal-iskorpjun", fejn hu jistrieħ fuq idejh waqt li jolqot il-ballun b'għarqubu.
Minkejja li minn dejjem kien hemm gowlers li kienu speċjalizzati li jagħtu l-penalties, huwa rari li wieħed isib l-isem ta' gowler fil-kategorija tal-gowls skurjati. Aktar rari minn hekk, jekk mhux ukoll singulari, li ssib gowler li skorja f'okkażjonijiet diversi minn penalty. Min-naħa l-oħra, ċerti gowlers bħal Rogério Ceni u José Luis Chilavert huma esperti minn free-kicks. Fil-fatt, Ceni skorja iktar minn 100 gowl għal São Paulo.
Rekords
L-aktar gowler li qatt sewa flus kien Gianluigi Buffon, meta Juventus kienu ħallsu €52.29 miljun lil Parma. Ir-rekord Brittaniku hu miżmum mill-Ispanjol David de Gea li iffirma ma' Manchester United minn Atlético Madrid għas-somma ta' €22 miljun fl-2011.
L-aktar gowl veloċi skurjat minn gowler kien minn Paul Smith ta' Nottingham Forest wara 23 sekonda, fit-18 ta' Settembru 2007, meta Leicester City qablu li jagħtu gowl lil Nottingham Forest f'partita valida mit-tieni rawnd tal-Football League Cup. Dan wara li l-partita oriġinali kienet abbandunata minħabba li l-plejer ta' City Clive Clarke kien sofra attakk ta' qalb fi tmiem l-ewwel taqsima meta Forest kienu 1–0 minn fuq. Nottingham Forest tilfu l-logħba 3–2.
Xi gowlers saru prominenti minħabba n-numru ta' gowls li skurjaw; per eżempju, José Luis Chilavert hu l-uniku gowler li skorja tripletta f'partita waħda, u dan għamlu permezz ta' tliet penalties. Hu kien espert ukoll fil-free-kicks. Rogério Ceni iżomm ir-rekord tal-ikbar ammont ta' gowls skorjati minn gowler, bil-100 gowl tiegħu jasal fis-27 ta' Marzu 2011.
Elezzjonijiet Ċentinarji tal-IFFHS
Il-lista segwenti turi l-aqwa 20 gowler minn sondaġġ tal-IFFHS għall-aqwa gowlers tas-seklu 21 (2001–2011).
L-Aqwa Gowler tas-Sena tal-IFFHS
Din hi lista tal-aqwa gowlers magħżula mill-IFFHS kull sena mill-1987.
Ħoloq esterni
Fodboldpositioner Torwart
Pastizz
daqsminuri|Pastizzi Pastizz (plural pastizzi) huwa ikel tradizzjonali minn Malta. Il-pastizzi normalment għandhom mili (tal-ħaxu) tal-irikotta jew tal-piżelli. Il-pastizzi huma ikel tradizzjonali Malti popolari u magħruf. M'għandux jiġi konfuż mal-pastizz Taljan, magħruf aħjar bħala U' pastizz 'rtunnar.
Tħejjija
Il-pastizzi ġeneralment ikunu f’forma ta’ djamant jew tondi (magħrufa bħala pastizzi tax-xema’) u magħmulin b’għaġina simili ħafna għall-għaġina filo Griega. L-għaġina tintewa b’modi differenti skont il-mili. Dawn huma tipikament moħmija fuq tilari tal-metall fi fran tal-elettriku jew tal-gass fi pastizzerija, normalment ikun ħanut żgħir jew tal-familja. Jinbiegħu wkoll fil-bars, kafetteriji u minn bejjiegħa tat-triq.
Il-kelma Pastizz fil-Malti
Minħabba l-popolarità tagħha, il-kelma “pastizzi” għandha numru ta' tifsiriet fil-Malti. Jintuża bħala ewfemiżmu għall-organu sesswali tal-mara, minħabba l-forma tiegħu, u biex tiddeskrivi lil xi ħadd bħala dgħajjef, jaqa' għal kollox (feeble). L-idjoma Maltija jinbiegħu bħall-pastizzi hija ekwivalenti għall-idjoma Ingliża "selling like hot cakes", biex jiddeskrivi prodott li jidher li għandu domanda għolja. Affarijiet li jinħarġu bħall-pastizzi, jistgħu jingħadu li qed joħorġu b'rata mgħaġġla, kultant malajr wisq.
Qabar Traċjan ta' Kazanlak
daqsminuri|L-affresk tal-koppla tal-qabar. Il-Qabar Traċjan ta' Kazanlak (bil-Bulgaru: Казанлъшка гробница, Kazanlǎška grobnica) huwa qabar bil-volti b'għamla ta' miġbħa (tholos) li jinsab qrib ir-raħal ta' Kazanlak fil-Bulgarija ċentrali.
Deskrizzjoni
Il-monument imur lura għas-seklu 4 Q.K. u tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1979. Il-pitturi f'dan il-qabar żgħir huma fost l-iżjed kapulavuri artistiċi ppreservati l-aħjar mill-perjodu Ellenistiku.
Is-sit jikkonsisti minn kuritur dejjaq li jagħti għal kompartiment tond imsaqqaf b'koppla ta' daqs li jesa' difna waħda. Iż-żewġ elementi huma mpittra u mżejna bl-affreski li jirrappreżentaw koppja Traċjana f'ċerimonja funebri ritwalistika. L-affreski mal-ħitan ġew impittrin b'lewn aħmar skur jew kulur id-demm.
Sabiex l-affreski delikati jiġu ppreservati, il-qabar oriġinali mhuwiex miftuħ għall-pubbliku. Minflok, inbniet replika tal-istess daqs u qies fil-qrib għall-aċċess tal-pubbliku.
Sit ta' Wirt Dinji
Il-Qabar Traċjan ta' Kazanlak ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1979.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (i) "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet", u l-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".
Kultura kontemporanja
Il-mara bilqiegħda tal-affresk tal-qabar tidher fuq in-naħa ta' wara tal-munita Bulgara ta' 50 stotinki li nħarġet fl-2005.
Gustavo Gutiérrez
Tfulija u Studji
Gustavo Gutiérrez, li ġej minn nisel imħallat bejn indiġeni u Spanjoli, twieled nhar it-8 ta’ Ġunju 1928 f’Lima, il-belt kapitali tal-Perù. F’żgħożitu beda jbati bl-osteomelite, marda fl-għadam u kien iqatta’ ħafna żmien fis-sodda. Minn meta kellu 12-il sena sakemm għalaq 18, Gutiérrez kien ikollu juża siġġu tar-roti. Meta l-kundizzjoni ta’ saħħtu tjiebet beda jistudja l-mediċina u l-humanities filwaqt li beda jaħdem fl-Azzjoni Kattolika fejn beda jiżviluppa l-ewwel riflessjonijiet teoloġiċi tiegħu. Ir-rabta tiegħu mar-realtajiet ta’ pajjiżu ġegħluh japprofondixxi iktar l-għarfien tiegħu ta’ Alla. Fil-bidu xtaq isir psikjatra u studja fl-Università Nazzjonali ta’ San Marcos fil-Peru imma mbagħad irrealizza li kien imsejjaħ għall-ħajja reliġjuża. Kien ordnat saċerdot fl-1959 meta kellu 31 sena. Wara li studja l-mediċina u l-letteratura fl-Università ta’ San Marcos, kompla jistudja l-psikoloġija u l-filosofija fl-Università ta’ Louvain fil-Belġju, imbagħad it-teoloġija fl-Università Kattolika ta’ Lyons fejn ġab id-dottorat mill-Institut Pastoral d'Etudes Religieuses (IPER). Bħala għalliema tat-teoloġija kellu lill-kbar Henri de Lubac, Yves Congar, Marie-Dominique Chenu u Christian Ducoq. Ġie f’kuntatt ukoll ma’ ħafna mit-teoloġi moderni tal-Konċilju Edward Schillebeeckx, Karl Rahner, Hans Küng u Jean Baptista Metz. Kien ukoll fi djalogu mat-teoloġija Protestanta u studja sew ix-xogħlijiet ta’ Karl Barth u kellu interess f’teologi bħal Jürgen Moltmann u Dietrich Bonhoeffer u xjenzati soċjali bħal François Perroux.
Karigi u Rikonoxximenti
Sal-lum, ingħata mal-25 grad akkademiku onorarju ieħor minn universitajiet mifruxa madwar id-dinja kollha.
Gutiérrez illum huwa Professur tat-Teoloġija fl-Università ta’ Notre Dame, fl-Istati Uniti. Huwa kien il-professur ewlieni fl-Università Pontifiċja tal-Perù, u jżur ukoll ħafna universitajiet ewlenin fl-Amerika ta’ Fuq u fl-Ewropa. Huwa membru ta’ l-Akkademja Peruvjana tal-Lingwa, u fl-1993 ingħata l-Leġjun tal-Unur mill-gvern Franċiż għall-ħidma kbira tiegħu favur id-dinjità umana u l-ħajja, u kontra l-oppressjoni, speċjalment fl-Amerika Latina u t-Tielet Dinja. Fl-2002 Gutiérrez kien elett fl-American Academy of Arts and Sciences u fl-2003 ingħata l-premju prestiġjuż Príncipe de Asturias.
L-aktar xogħol famuż ta’ Gutiérrez, fost il-ħafna li għandu (anki maqlubin f’ħafna ilsna tad-dinja) huwa Teoloġija tal-Liberazzjoni: Storja, Politika, Salvazzjoni (1971). Huwa ktieb ta’ importanza storika monumentali fil-Knisja Kattolika, u meqjusa minn ħafna bħala l-aktar kontribuzzjoni teoloġika sinifikanti mill-Konċilju Vatikan it-Tieni ’l hawn.
L-Għazla Preferenzjali għall-Fqar
L-“għazla preferenzjali għall-fqar” (optión por los pobres) hi l-qalba ta’ dak li Gutiérrez u sħabu kollha fl-Amerika Latina pproponew lill-Kattoliċizmu u lid-dinja fis-snin snin. Xi kummentaturi jgħidu li din l-għajta kienet l-aktar waħda rilevanti u rivoluzzjonarja fil-Knisja Kattolika minn wara l-għajta l-oħra ta’ Martin Luteru “Sola Fides” (Bil-Fidi Biss) fis-seklu 16. L-għajta tesprimi viżjoni, missjoni u strateġija pastorali u umana. Hi moviment ta’ ħsieb u azzjoni li, fi ftit kliem, ifittex li jeqred il-kawżi ta’ kull tip ta’ faqar fid-dinja. Aktar minn hekk, hi interpretazzjoni ġdida tal-Evangelju u tat-tagħlim tal-Knisja.
Dawk li jissejħu l-“fqar”, aħna aktarx insejħulhom ż-“żgħar”. Xi wħud isejhulhom ukoll l-“esklużi”. Kollha jirreferu għall-istess kundizzjoni umana ta’ nies imwarrba, sfruttati, oppressi, imtarrfa; nies li t-twarrib tagħhom faqqarhom b’kull mod immaġinabbli. Bit-Teoloġija tal-Liberazzjoni, Gutiérrez u sħabu laqgħu s-sejħa tal-Koncilju Vatikan, u tal-Papiet Ġwanni XXIII u Pawlu VI, u qraw l-Evanġelju mill-perspettiva ta’ ħelsien u liberazzjoni li Alla fassal għal kull bniedem.
Charles Clews
Charles Clews (Isla, Malta, 27 ta' Settembru 1919 - G'Mangia, 29 ta' Jannar 2009) kien attur komiku Malti.
"Charlie" Clews, kif kien magħruf aħjar, twieled l-Isla fis-27 ta' Settembru 1919 u kien wieħed mill-ewwel vuċijiet li nstemgħu fuq is-sistema tar-Redifussion. Fl-1996 kien ingħata ġieh bil-Midalja għall-Qadi tar-Repubblika, filwaqt li fl-1998 ingħata Premju għall-karriera komika tieħu lill-pajjiż.
Qabel beda l-karriera fil-media, Clews kien jaħdem fit-Tarzna ta' Malta, minfejn telaq biex jibda karriera fil-ġurnaliżmu. Biex ikun jista’ jgħin lill-familja tiegħu fir-riżorsi finanzjarji limitati li kellha, huwa kien telaq mill-iskola, għalkemm kien xtaq ħafna jsir perit u jistudja l-Latin, u daħal apprendist fit-Tarzna fejn dam bejn l-1935 u l-1964 bħala ‘engine fitter surveyor’. Iżda minn dejjem kien jistqarr li qalbu hi aktar marbuta mal-palk u r-radju. Fil-fatt, hu beda jirreċta f'raħal twelidu stess qabel it-Tieni Gwerra Dinjija. Il-karriera pubblika bdiet fi żmien il-Gwerra stess, meta kien jagħmel kunċerti għall-ħaddiema fit-Tarzna li mhux l-ewwel darba twaqqfu ħesrem minn xi bumbardament.
Karriera
Fl-1945 Charles Clews kien membru tal-kumpanija komika The Stage Commandos u anke parti essenzjali minn Radju Muskettieri. Fil-karriera tiegħu ħadem viċin ħafna mill-aqwa komiċi tal-pajjiż, iżda l-aktar viċin Johnny Catania. Oħrajn kienu jinkludu lil Ġemma Portelli, Vitorin Galea, Johnny Navarro, Terry Bencini, Josette Ciappara, Nosi' Ghirlando u Ġuża Caruana. Fl-istejjer tiegħu kien jieħu gost jinkludi lill-kunjata, impinġija bħala 'mostru', għalkemm kien jiddikjara li fil-verita' kienet 'anġlu'.
Iżda probabbli l-akbar suċċess ta' Clews kienet is-soap opera "It-Tieġ ta' Karmena Abdilla", li għal sentejn sħaħ inżammet fit-Teatru Radio City, u wara kważi daret is-swali kollha ta' Malta u Għawdex bl-interpretazzjoni ta' Nosi' Ghirlando. Clews kien igawdi wkoll popolarita' fl-Awstralja, fejn kien mistieden darbtejn mill-Maltin tal-Awstralja. Aktar riċenti, kien jikteb kontribuzzjonijiet komiċi f'ġurnali lokali.
Ċad
Iċ-Ċad (Għarbi:تشا د‎,Tšād; Franċiż: Tchad) huwa pajjiż interkjuż fl-Afrika Ċentrali. Dan il-pajjiż huwa mdawwar mill-Libja lejn it-tramuntana, is-Sudan lejn il-lvant, ir-Repubblika Afrikana Ċentrali lejn in-nofsinhar, il-Kamerun u n-Niġerja għall-lbiċ u n-Niġer lejn il-punent.
Xama' tax-xagħar
Ix-xama' tax-xagħar huwa prodott magħqud tax-xagħar li fih ix-xama', użat biex jgħin biex iżomm ix-xagħar. B'kuntrast mal-ġellijiet tax-xagħar, li ħafna minnhom fihom l-alkoħol, ix-xama' tax-xagħar tibqa' flessibbli u għandha inqas ċans li tinxef. Konsegwentement, ix-xama' tax-xagħar bħalissa qed tesperjenza żieda fil-popolarità, ħafna drabi b'ismijiet bħal pomade, stokk, kolla, frosta, molding gum, jew pejst tal-grafika. In-nisġa, il-konsistenza u l-iskop ta' dawn il-prodotti jvarjaw ħafna u kull wieħed minnhom għandu skop allegat differenti skont il-manifattur. Tradizzjonalment, il-pomade huwa tip ta' xama' tax-xagħar li żżid ukoll kemm ileqq ix-xagħar ta' dak li jkun.
Ix-xama' tax-xagħar ilha tintuża għal bosta snin u sustanza li tixbah is-sapun tax-xama' ġiet ivvintata mill-Galli tal-qedem bħala aġent tax-xagħar u ma ntużax bħala aġent tat-tindif qabel ħafna snin wara.
Ingredjenti
Dawn li ġejjin huma wħud mill-ingredjenti tipikament misjuba fi prodotti kummerċjali tax-xama' tax-xagħar.
Xi stilisti jippreferu jagħmlu t-taħlitiet tagħhom ta' xama' tax-xagħar apposta għall-klijentela tagħhom. Jeżistu diversi riċetti, fosthom xi wħud b'ingredjenti "sigrieti".
Kavallier ta' Madara
Deskrizzjoni
L-iskultura turi kavallier maestuż, madwar 23 metru (75 pied) 'il fuq mil-livell tal-art, mnaqqax fil-blat ta' rdum kważi vertikali u għoli 100 metru (328 pied). L-iskultura għandha daqs kważi reali. Il-kavallier qed iħares lejn il-lemin u b'lanza f'idu qed joqtol iljun qrib iż-żiemel tiegħu, u fuq ix-xellug hemm kelb jiġri wara l-kavallier. It-tinqix tar-raġġiera u tal-ilbies tal-kavallier, kif ukoll tal-għasfur quddiem wiċċ il-kavallier, bil-kemm jintgħarfu minħabba sekli sħaħ ta' erożjoni u inġenerali minħabba l-kundizzjoni batuta tal-monument. Ir-riljiev huwa simili għax-xbihat li nstabu f'Saltovo, f'Soulek, f'Pliska u f'Veliki Preslav.
Oriġini
Ma hemmx ċertezza rigward it-tifsira u s-simboliżmu tal-iskultura, u l-istess japplika għat-tradizzjoni tax-xogħol fil-ġebel u s-sors kulturali tagħha.
Ir-riljiev x'aktarx jinkorpora elementi kemm awtoktoni ta' Traċja kif ukoll ta' kulturi Bulgari partikolari li waslu wara. Id-daqs u l-ikonografija monumentali, u l-bosta dettalji speċifiċi (l-istafef, ir-raġġiera, l-elmu, l-għasfur, eċċ.) ġeneralment huma parti mit-tradizzjoni Bulgara, filwaqt li d-direzzjoni lejn il-lemin u l-iljun huma iktar tipiċi tat-tradizzjoni ta' Traċja.
Xi riċerkaturi bikrin ikkunsidraw ir-riljiev bħala eżempju ta' kavallier ta' Traċja – motiv rikorrenti ta' divinità b'għamla ta' kavallier fil-mitoloġija Paleo-Balkanika. Il-motiv tipikament jinkludi raġel liebes kappa fuq żiemel, b'lanza f'idu il-leminija. Spiss jintwera hu u joqtol xi bhima b'lanza, għalkemm xi kultant din il-karatteristika ma tkunx preżenti. Inizjalment ikkunsidrata (u iktar 'il quddiem abbandunata) minn Konstantin Josef Jireček u Karel Škorpil, din is-suppożizzjoni gradwalment ġiet irrifjutata minħabba d-differenzi fid-dettalji ikonografiċi, u r-rabta mal-annimali (ma hemm l-ebda kelb).
Arkeoloġija
xellug|daqsminuri|Il-blat fejn ġie mnaqqax il-Kavallier ta' Madara. Fl-1924-1935, taħt ir-riljiev (xi 250 metru fit-Tramuntana) instabu l-fdalijiet ta' kumpless li huwa maħsub li serva bħala santwarju pagan (knisja bi tliet korsiji) u binja rettangolari, x'aktarx l-abitazzjoni privata tal-mexxej, fejn il-mexxej kien jagħmel ritwali sagri relatati ma' Tangra. Fis-sit instabet ukoll kitba mnaqqxa danneġġata tal-Khan Omurtag li ssemmi lid-divinità Tangra.
Inġenerali l-kumpless huwa datat li jmur lura għat-tieni kwart tas-seklu 9, peress li l-iskavi tas-snin 70 tas-seklu 20 dataw il-bċejjeċ tal-fuħħar bejn is-sekli 8 u 10. Uħud jargumentaw li l-iżjed binjiet bikrin ġew stabbiliti wara l-konverżjoni għall-Kristjaneżmu. B'hekk it-tempju pagan (jiġifieri l-knisja) u l-binja x'aktarx li nbnew fuq bażilika Biżantina bikrija. Lejn il-Punent tal-binja nstabet evidenza ta' difna Kristjana, fejn instab ċintorin imżejjen bid-deheb, li ġie datat li jmur lura għall-ħabta tad-900 W.K.
Iktar 'il quddiem fis-seklu 20, żewġ mili (madwar 3.2 kilometri) fil-Grigal mir-riljiev instab grupp ieħor ta' binjiet li jikkonsistu minn bażilika tas-seklu 5-6 bi struttura rettangolari interna, li wħud interpretawha bħala tempju pagan (għalkemm mingħajr evidenza ċara).
Kitbiet imnaqqxin
Madwar ir-riljiev tal-Kavallier ta' Madara hemm tliet kitbiet imnaqqxin fil-blat, parzjalment ippreservati, bil-Grieg Medjevali. Dawn jagħtuna informazzjoni importanti rigward l-istorja tal-Bulgarija f'dak il-perjodu. L-eqdem kitba mnaqqxa hija xogħol Tervel (701-718 W.K.), u għaldaqstant jitqies li r-riljiev inħoloq matul it-tmexxija tiegħu jew eżatt wara li l-Bulgari insedjaw ir-reġjun fis-680-681 W.K. Il-kitbiet imnaqqxin l-oħra jirreferu għall-Khans Krum (802-814 W.K.) u Omurtag (814-831 W.K.), li wisq probabbli huma dawk li ordnaw li jsir it-tinqix.
Kitba I:
''L-imperatur Ġustinjanu għamel trattat [...] il-Bulgari [...] u ġie għand Tervel. Iz-zijiet tiegħi f'Thessaloniki ma fdawx lill-imperatur bl-imnieħer maqtugħ u marru lura għand il-Kisiniie [...] wieħed minn [...] Il-mexxej Tervel għamel trattat u lill-imperatur tah ħames mitt [...] bl-għajnuna tiegħi l-imperatur irnexxielu jagħmel rebħa kbira.''
Kitba II:
''[...] deheb. Huwa ta tmintax [...] deheb lill-mexxej [...] suldati [...] mexxej [...] il-Griegi (Biżantini) [...] li tajtek, se nagħtik kull sena, u l-imperatur bagħat lill-mexxej [...] u staqsa lill-mexxej Krumesis [...] il-mexxej [...] qasam id-deheb [...] beda [...] huwa ta minn [...] il-mexxej Krumesis ta [...] dak il-baħar [...] inti [...] il-mexxej [...] gwerra u qattgħu t-trattati [...] gwerra [...] imbagħad [...] isem [...]''
Kitba III:
[...] huwa trabba [...] qatta' u Omurtag il-mexxej mibgħut minn alla [...] għinni [...]
Il-Khan sybigi Omurtag, mexxej minn alla [...] kien [...] u ta b'sagrifiċċju lill-alla Tangra [...] itchurgu boila [...] deheb [...]
Sit ta' Wirt Dinji
Il-Kavallier ta' Madara ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1979.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (i) "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem" u l-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".
Legat
Il-Kavallier ta' Madara jintwera fuq in-naħa ta' wara tal-muniti ż-żgħar tal-Bulgarija (1 sa 50 stotinki) maħruġa fl-1999 u fis-sena 2000.
Stħarriġ uffiċjali li sar fid-29 ta' Ġunju 2008 dwar id-disinn tal-muniti Bulgari futuri tal-ewro ntrebaħ mill-Kavallier ta' Madara b'25.44 fil-mija tal-voti.
Il-Quċċata ta' Madara fil-Gżira ta' Livingston fil-Gżejjer tan-Nofsinhar ta' Shetland, l-Antartika ngħatat isem is-sit storiku Bulgaru tal-Kavallier ta' Madara.