cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nagorno-Karabakh
L-Aħħar tal-Medju Evu
xellug|daqsminuri|256x256px|Mappa tal-Ħames Prinċipati ta’ Karabakh li jitqiesu bħala l-aħħar fdal tal-istati Armeni (is-sekli 15 sa 19). daqsminuri|226x226px|Il-Fortizza ta’ Askeran Fis-seklu 15, it-territorju ta’ Karabakh kien parti mill-istati mmexxija sussegwentement mill-konfederazzjonijiet tribali ta’ Kara Koyunlu u Ak Koyunlu Turkic. Skont Abu Bakr Tihrani, matul il-perjodu ta’ Jahan Shah (1438-1468), il-mexxej ta’ Kara Koyunlu, Piri bey Karamanli kellu f’idejh il-governorat ta’ Karabakh. Madankollu, skont Robert H. Hewsen, Jahan Shah (1437-67) assenja l-governorat ta’ Karabakh ta’ Fuq lill-prinċipijiet Armeni lokali, u b’hekk ippermetta li tfeġġ tmexxija Armena nattiva li kienet tikkonsisti minn ħames familji nobbli mmexxija minn prinċipijiet li kellhom it-titlu ta’ melik (prinċep). Dawn id-dinastiji kienu jirrappreżentaw il-fergħat tal-familja ta’ Khachen u kienu d-dixxendenti tar-rejiet Medjevali ta’ Artsakh. L-artijiet tagħhom spiss kienu jissejħu bħala l-Pajjiż tal-Khamsa (ħamsa bl-Għarbi). F’Karta tat-2 ta’ Ġunju 1799 tal-Imperatur Pawlu I msejħa “Dwar l-ammissjoni tagħhom fir-relazzjoni statali mar-Russja, l-allokazzjonijiet tal-art, id-drittijiet u l-privileġġi”, issemma li l-wirt Kristjan tar-reġjun ta’ Karabakh u l-poplu kollu ġie ammess fir-relazzjoni statali mar-Russja. Madankollu, skont Robert Hewsen, l-Imperu Russu rrikonoxxa l-istatus sovran tal-ħames prinċipijiet fid-dominji tagħhom permezz tal-Karta tat-2 ta’ Ġunju 1799 tal-Imperatur Pawlu I.
Id-diversi melik ingħataw il-kmand suprem fuq il-prinċipati Armeni ġirien u t-territorji mmexxija mill-Khan Musulmani fil-Kawkasu mir-re Iranjan Nader Shah, bħala tpattija għar-rebħiet tal-melik kontra l-invażjonijiet tat-Torok Ottomani fis-snin 20 tas-seklu 18. Il-ħames prinċipati f’Karabakh li ġejjin kienu mmexxija minn familji Armeni li kienu rċevew it-titlu ta’ melik:
Mill-1501 sal-1736, matul l-eżistenza tal-Imperu tas-Safavidi, il-provinċja ta’ Karabakh kienet iggvernata mid-dinastija ta’ Ziyadoglu Gajar, li mexxiet il-provinċja ta’ Karabakh sa ma ħa r-riedni f’idejh Nader Shah. Il-melik Armeni żammew kontroll sħiħ fuq ir-reġjun tagħhom sa nofs is-seklu 18. Imbagħad, Nader Shah ħa l-kontroll ta’ Karabakh mill-Khans ta’ Ganja bħala kastig talli appoġġaw is-Safavidi. F’nofs is-seklu 18, qalb il-kunflitti interni bejn il-melik li dgħajfu lilhom infushom, ġie ffurmat it-territorju ta’ Karabakh immexxi mill-Khan, li kien wieħed mill-ikbar li kellu relazzjoni statali mal-Iran. Dan kien immexxi mill-Khan Panah-Ali Javanshir. Sabiex isaħħaħ is-setgħa tat-territorju tiegħu, il-Khan Panah-Ali Javanshir bena “il-fortizza ta’ Panahabad (illum Shusha)” fl-1751. Dak iż-żmien, l-Otuziki, il-Javanshir, il-Kebirli, u tribujiet Torok oħra kien jikkostitwixxu l-maġġoranza tal-popolazzjoni ġenerali.
Era moderna
xellug|daqsminuri|Ritratt tal-qerda wara l-massakru li seħħ f’Shusha: in-nofs Armen ta’ Shusha ġie meqrud mill-forzi armati tal-Ażerbajġan fl-1920. daqsminuri|Kartolina tal-Palazz tal-eks mexxej (khan) ta’ Shusha lejn l-aħħar tas-seklu 19 u l-bidu tas-seklu 20 Karabakh (inkluż Nagorno-Karabakh kif nafuh illum), sar protettorat tal-Imperu Russu permezz tat-Trattat ta’ Kurekchay, li ġie ffirmat bejn Ibrahim Khalil, il-Khan ta’ Karabakh il-Ġeneral Pavel Tsitsianov f’isem il-Kżar Alessandru I fl-1805. Skont it-Trattat, il-monarka Russu rrikonoxxa lil Ibrahim Khalil u lid-dixxendenti tiegħu bħala l-uniċi mexxejja ereditarji tar-reġjun. Madankollu, l-istatus ġdid tiegħu ġie kkonfermat biss wara l-eżitu tal-Gwerra bejn ir-Russja u l-Persja (1804-1813)  , meta wara li tilfet fil-gwerra, il-Persja ċediet formalment ir-reġjun ta’ Karabakh lill-Imperu Russu skont it-Trattat ta’ Gulistan (1813), qabel ma l-bqija tat-Transkawkasja ma ġiet inkorporata fl-Imperu fl-1828 permezz tat-Trattat ta’ Turkmenchay, li seħħet bħala l-eżitu tal-Gwerra bejn ir-Russja u l-Persja (1826-1828).
Fl-1822, disa’ snin wara li l-kontroll ta’ Karabakh għadda mingħand il-Persja għar-Russja, it-territorju ta’ Karabakh immexxi mill-Khan ġie xolt, u t-territorju sar parti mill-Governorat tal-Elisabethpol fi ħdan l-Imperu Russu. Fl-1823, il-ħames distretti li jikkorrispondu bejn wieħed u ieħor għar-reġjun ta’ Nagorno-Karabakh kif nafuh illum kienu 90.8 % Armeni.
Era Sovjetika
xellug|daqsminuri|L-Oblast Awtonomu ta’ Nagorno-Karabakh fl-era Sovjetika. Il-kunflitt attwali ta’ Nagorno-Karabakh nibet mid-deċiżjonijiet li ħa Joseph Stalin u l-Burò tal-Kawkasu (Kavburo) matul is-Sovjetizzazzjoni tat-Transkawkasja. Stalin kien il-Aġent Kummissarju tan-Nazzjonalitajiet għall-Unjoni Sovjetika fil-bidu tas-snin 20 tas-seklu 20, il-fergħa tal-gvern li taħtha nħoloq il-Kavburo. Wara r-Rivoluzzjoni Russa tal-1917, ir-reġjun ta’ Karabakh sar parti mir-Repubblika Federata Demokratika Transkawkasjana, iżda din malajr ġiet xolta fi stati separati tal-Armenja, tal-Ażerbajġan u tal-Georgia. Matul is-sentejn ta’ wara (1918-1920), kien hemm sensiela ta’ gwerer qosra bejn l-Armenja u l-Ażerbajġan rigward diversi reġjuni, fosthom Karabakh. F’Lulju 1918, l-Ewwel Assemblea Armena ta’ Nagorno-Karabakh iddikjarat li r-reġjun seta’ jiggverna lilu nnifsu u ħolqot Kunsill Nazzjonali u gvern. Iktar ’il quddiem, truppi Ottomani daħlu Karabakh, u sabu reżistenza armata mill-Armeni.
Wara t-telfa tal-Imperu Ottoman fl-Ewwel Gwerra Dinjija, it-truppi Brittaniċi okkupaw lil Karabakh. Il-kmand Brittaniku proviżorjament afferma li Khosrov bey Sultanov (maħtur mill-gvern tal-Ażerbajġan) kien il-gvernatur-ġeneral ta’ Karabakh u Zangezur, diment li tittieħed deċiżjoni favur mill-Konferenza tal-Paċi f’Pariġi. Id-deċiżjoni ġiet opposta mill-Armeni f’Karabakh. Fi Frar 1920, il-Kunsill Nazzjonali ta’ Karabakh qabel b’mod preliminari rigward il-ġurisdizzjoni tal-Ażerbajġan, filwaqt li l-Armeni f’Karabakh baqgħu jiġġieldu u jikkawżaw irvelli, u qatt ma aċċettaw il-ftehim. Il-ftehim innifsu ftit wara ġie annullat mid-Disa’ Assemblea ta’ Karabagh, li ddikjarat unjoni mal-Armenja f’April. daqsminuri|Il-kompożizzjoni etnika ta’ Nagorno-Karabakh fl-aħħar tal-era Sovjetika F’April 1920, filwaqt li l-armata tal-Ażerbajġan kienet impenjata fil-ġlied f’Karabakh kontra forzi Armeni lokali, l-Ażerbajġan ġie assedjat u meħud mill-Bolxeviki. Fl-10 ta’ Awwissu 1920, l-Armenja ffirmat ftehim preliminari mal-Bolxeviki, u qablet li jkun hemm okkupazzjoni Bolxevika temporanja ta’ dawn iż-żoni sakemm jintlaħaq qbil finali. Fl-1921, l-Armenja u l-Georgia ġew assedjati u meħuda wkoll mill-Bolxeviki. Wara s-Sovjetizzazzjoni tal-Armenja u tal-Ażerbajġan, il-Kavburo ddeċieda li t-territorju ta’ Karabakh kien se jibqa’ fi ħdan l-SSR tal-Ażerbajġan b’awtonomija reġjonali wiesgħa, u biċ-ċentru amministrattiv fil-belt ta’ Shusha. Il-fruntieri tal-oblast tfasslu b’tali mod li jinkludu l-villaġġi Armeni u jeskludu kemm jista’ jkun il-villaġġi tal-Ażerbajġan. Id-distrett li rriżulta, żgura maġġoranza Armena.
Peress li l-Unjoni Sovjetika kellha kontroll sod tar-reġjun, il-kunflitt rigward ir-reġjun batta għal diversi deċennji sal-bidu tax-xoljiment tal-Unjoni Sovjetika fl-aħħar tas-snin 80 u l-bidu tas-snin 90 tas-seklu 20, meta reġgħet feġġet il-kwistjoni ta’ Nagorno-Karabakh. Bl-akkuża lill-gvern tal-SSR tal-Ażerbajġan li kien qed iwettaq l-“Ażerifikazzjoni” tar-reġjun, il-popolazzjoni Armena li kienet f’maġġoranza, permezz tal-appoġġ ideoloġiku u materjali mill-SSR tal-Armenja, bdiet moviment biex ikun hemm oblast awtonomu ttrasferit lill-SSR tal-Armenja. F’Awwissu 1987, l-Armeni f’Karabakh għamlu petizzjoni għall-unjoni mal-Armenja u bagħtuha Moska b’għexieren ta’ eluf ta’ firem.
Gwerra u seċessjoni
xellug|daqsminuri|325x325px|Tank tal-gwerra li kien ntuża fil-gwerra f’Askeran Fit-13 ta’ Frar 1988, l-Armeni li jgħixu f’Karabakh bdew jagħmlu dimostrazzjonijiet fi Stepanakert favur l-unifikazzjoni mar-Repubblika Armena. Sitt ijiem wara seħħew ukoll protesti tal-massa f’Yerevan. Fl-20 ta’ Frar, id-Deputati tal-Poplu Sovjetiku f’Karabakh ivvutaw 110 favur u 17 kontra fir-rigward tat-trasferiment tar-reġjun lill-Armenja. Din l-azzjoni mingħajr preċedent minn reġjun Sovjetiku wasslet biex għexieren ta’ eluf ta’ dimostranti joħorġu fit-toroq kemm fi Stepanakert kif ukoll f’Yerevan, iżda Moska ċaħdet it-talbiet Armeni. Fl-20 ta’ Frar 1988, żewġt ibniet Ażerbajġani ġew stuprati fi Stepanakert, u dan ħoloq għadab kbir fir-raħal Ażerbajġani ta’ Agdam, fejn seħħet l-ewwel konfrontazzjoni diretta tal-kunflitt meta grupp kbir ta’ Ażerbajġani mar jipprotesta minn Agdam għar-raħal ta’ Askeran, b’popolazzjoni kbira ta’ Armeni. Il-konfrontazzjoni bejn l-Ażerbajġani u l-pulizija ħdejn Askeran iddeġenerat fit-taqbida ta’ Askeran, li rriżultat fil-mewt ta’ żewġ Ażerbajġani, li wieħed minnhom allegatament inqatel minn uffiċjal tal-pulizija Ażerbajġani, kif ukoll 50 ċittadin Armen u għadd mhux magħruf ta’ Ażerbajġani u ta’ pulizija midruba. Għadd kbir ta’ refuġjati telqu mill-Armenja u mill-Ażerbajġan malli bdiet il-vjolenza kontra l-popolazzjonijiet f’minoranza tal-pajjiżi rispettivi.
Fid-29 ta’ Novembru 1989, it-tmexxija diretta f’Nagorno-Karabakh intemmet u r-reġjun ġie rritornat lill-amministrazzjoni Ażerbajġana. Madankollu, il-politika Sovjetika falliet meta sessjoni konġunta tal-Kunsill Sovjetiku Suprem Armen u tal-Kunsill Nazzjonali, il-korp leġiżlattiv ta’ Nagorno-Karabakh, ipproklamaw l-unifikazzjoni ta’ Nagorno-Karabakh mal-Armenja. Fis-26 ta’ Novembru 1991, l-Ażerbajġan abolixxa l-istatus ta’ Oblast Awtonomu ta’ Nagorno-Karabakh, irranġa d-diviżjoni amministrattiva mill-ġdid, u wassal biex it-territorju jkun taħt il-kontroll dirett tal-Ażerbajġan.
Fl-10 ta’ Diċembru 1991, f’referendum li ġie bbojkottjat mill-Ażerbajġani lokali, l-Armeni li jgħixu f’Nagorno-Karabakh approvaw il-ħolqien ta’ stat indipendenti. Proposta Sovjetika għal awtonomija msaħħa għal Nagorno-Karabakh fi ħdan l-Ażerbajġan ma ssodisfat lil ebda waħda miż-żewġ naħat u sussegwentement faqqgħet gwerra fuq skala kbira bejn l-Ażerbajġan u Nagorno-Karabakh, b’dan tal-aħħar jirċievi l-appoġġ mill-Armenja. Skont l-eks President tal-Armenja, Levon Ter-Petrossian, l-approċċ tat-tmexxija ta’ Karabakh kien massimalista u sostna li “ħasbu li setgħu jiksbu iktar”.
Id-diżgwid rigward Nagorno-Karabakh skala wara li kemm l-Armenja kif ukoll l-Ażerbajġan kisbu l-indipendenza mill-Unjoni Sovjetika fl-1991. Fl-ewwel snin wara l-Unjoni Sovjetika, l-azzjoni militari bejn l-Ażerbajġan u l-Armenja kienet influwenzata bil-kbir mill-militar Russu. Barra minn hekk, kemm il-militar Armen kif ukoll il-militar Ażerbajġani impjegaw għadd kbir ta’ merċenarji mill-Ukrajna u mir-Russja. Mijiet ta’ muġaħiddin Afgani pparteċipaw fil-ġlied man-naħa tal-Ażerbajġani, filwaqt li l-Armeni kellhom artillerija tqila u tankijiet tal-gwerra mogħtija mir-Russja. Diversi mill-persuni Ażerbajġani li ħelsuha ħafif mill-gwerra sabu kenn fi 12-il kamp ta’ emerġenza li ġew stabbiliti f’partijiet oħra tal-Ażerbajġan biex ilaħħqu mal-għadd dejjem jikber ta’ persuni li spiċċaw spustjati internament minħabba l-ewwel gwerra ta’ Nagorno-Karabakh.
Sal-aħħar tal-1993, il-kunflitt kien ikkawża eluf ta’ persuni midruba u mwiet kif ukoll mijiet ta’ eluf ta’ refuġjati fuq iż-żewġ naħat. Sa Mejju 1994, l-Armeni kellhom il-kontroll ta’ 14 % tat-territorju tal-Ażerbajġan. F’dak l-istadju, għall-ewwel darba matul il-kunflitt, il-gvern Ażerbajġani rrikonoxxa lil Nagorno-Karabakh bħala parti terza fil-gwerra u beda negozjati diretti mal-awtoritajiet ta’ Karabakh. B’riżultat ta’ dan, intlaħaq ftehim ta’ waqfien mill-ġlied fit-12 ta’ Mejju 1994 permezz ta’ negozjati Russi.
Wara l-ftehim ta’ waqfien mill-ġlied tal-1994
daqsminuri|266x266px|Ilham Aliyev, Dmitry Medvedev u Serzh Sargsyan f’Moska fit-2 ta’ Novembru 2008 Minkejja l-ftehim ta’ waqfien mill-ġlied, xorta waħda baqa’ jkun hemm imwiet minħabba kunflitti armati bejn s-suldati Armeni u Ażerbajġani. Fil-25 ta’ Jannar 2005, l-Assemblea Parlamentari tal-Kunsill tal-Ewropa (PACE) adottat ir-Riżoluzzjoni 1416 tal-PACE, li kienet tikkundanna t-tindif etniku kontra l-Ażerbajġani. Bejn il-15 u s-17 ta’ Mejju 2007, l-34 sessjoni tal-Kunsill tal-Ministri tal-Affarijiet Barranin tal-Organizzazzjoni tal-Konferenza Iżlamika adottat ir-Riżoluzzjoni Nru 7/34-P, fejn l-okkupazzjoni tat-territorju tal-Ażerbajġan ġiet meqjusa bħala aggressjoni tal-Armenja kontra l-Ażerbajġan u l-azzjonijiet kontra l-persuni Ażerbajġani ġew rikonoxxuti bħala reat kontra l-umanità, filwaqt li ġiet ikkundannata wkoll il-qerda tal-monumenti arkeoloġiċi, kulturali u reliġjużi fit-territorji okkupati. Il-11-il sessjoni tas-summit tal-Organizzazzjoni tal-Konferenza Iżlamika li saret bejn it-13 u l-14 ta’ Marzu 2008 f’Dakar adottat ir-Riżoluzzjoni Nru 10/11-P (IS). Fir-Riżoluzzjoni, l-Istati Membri tal-organizzazzjoni kkundannaw l-okkupazzjoni tal-artijiet tal-Ażerbajġan mill-forzi Armeni, kif ukoll l-aggressjoni Armena kontra l-Ażerbajġan u t-tindif etniku kontra l-popolazzjoni Ażerbajġana, u akkużaw lill-Armenja bid-“distruzzjoni ta’ monumenti kulturali fit-territorji Ażerbajġani okkupati”. Fl-14 ta’ Marzu tal-istess sena, l-Assemblea Ġenerali tan-Nazzjonijiet Uniti adottat ir-Riżoluzzjoni Nru 62/243 li “titlob l-irtirar immedjat, sħiħ u mingħajr kundizzjonijiet tal-forzi Armeni kollha mit-territorji okkupati tar-Repubblika tal-Ażerbajġan”. xellug|daqsminuri|294x294px|Il-fruntieri finali tal-kunflitt wara l-Protokoll ta’ [[Bishkek]] Bejn it-18 u l-20 ta’ Mejju 2010, is-37 sessjoni tal-Kunsill tal-Ministri tal-Affarijiet Barranin tal-Organizzazzjoni tal-Konferenza Iżlamika f’Dushanbe adottat riżoluzzjoni oħra fejn ikkundannat l-aggressjoni tal-Armenja kontra l-Ażerbajġan, filwaqt li rrikonoxxiet l-azzjonijiet kontra ċ-ċivili Ażerbajġani bħala reat kontra l-umanità u kkundannat id-distruzzjoni tal-monumenti arkeoloġiċi, kulturali u reliġjużi fit-territorji okkupati. Fl-20 ta’ Mejju tal-istess sena, il-Parlament Ewropew fi Strasburgu adotta r-Riżoluzzjoni dwar “Il-ħtieġa għal Strateġija tal-UE għall-Kawkasu tan-Nofsinhar” abbażi tar-rapport ta’ Evgeni Kirilov, Membru Bulgaru tal-Parlament Ewropew. Ir-Riżoluzzjoni tiddikjara b’mod partikolari li “r-reġjuni Ażerbajġani okkupati madwar Nagorno-Karabakh iridu jiġu lliberati mill-iktar fis possibbli”. Fis-26 ta’ Jannar 2016, l-Assemblea Parlamentari tal-Kunsill tal-Ewropa (PACE) adottat ir-Riżoluzzjoni 2085, li kkundannat il-fatt li l-okkupazzjoni mill-Armenja ta’ Nagorno-Karabakh u żoni oħra biswit tal-Ażerbajġan toħloq problemi umanitarji u ambjentali għaċ-ċittadini tal-Ażerbajġan, u li kkundannat it-tindif etniku kontra l-Ażerbajġani, filwaqt li l-Assemblea talbet l-irtirar immedjat tal-forzi armati Armeni mir-reġjun ikkonċernat.
Bosta mexxejja dinjin iltaqgħu mal-Presidenti tal-Armenja u tal-Ażerbajġan matul is-snin, iżda l-isforzi biex il-waqfien mill-ġlied jinżamm fallew.
Fit-2 ta’ April 2016, il-forzi Ażerbajġani u Armeni reġgħu daħlu f’kunflitt bejniethom fir-reġjun. Il-Ministeru tad-Difiża Armen allega li l-Ażerbajġan vara attakk biex jaħtaf it-territorju fir-reġjun. Mill-inqas 30 suldat inqatlu f’dan il-kunflitt u ħelikopter tat-tip Mil Mi-24 u tank tal-gwerra nqerdu. F’dan l-attakk mietu 12-il suldat tal-forzi Ażerbajġani u 18-il suldat tal-forzi Armeni. Barra minn hekk, ġie rrappurtat li 35 suldat Armen oħra ndarbu.
Gwerra tal-2020 u ftehim ieħor ta’ waqfien mill-ġlied
Fis-27 ta’ Settembru 2020, faqqgħet gwerra ġdida f’Nagorno-Karabakh u fit-territorji tal-madwar, li wasslet għall-imwiet ta’ suldati u ċivili miż-żewġ naħat. In-Nazzjonijiet Uniti kkundannaw il-kunflitt b’mod sod u appellaw liż-żewġ naħat biex ma jkomplux jeskalaw it-tensjonijiet u minflok ikomplu n-negozjati mingħajr dewmien.
David Attard
David Joseph Attard (29 ta’ Marzu 1953) hu avukat Malti, imħallef, membru ta’ Middle Temple fl-Ingilterra, u professur akkadmediku. Kien pro-kanċillier tal-Università ta’ Malta fl-2006 u kanċillier sa mill-2011.
Bert Patenaude
Bertrand "Bert" Arthur Patenaude (twieled fl-4 ta' Novembru 1909 – miet fl-4 ta' Novembru 1974) kien plejer tal-futbol Amerikan li kien jilgħab bħala attakkant. Hu hu uffiċjalment ikkreditat bl-ewwel tripletta li qatt ġie skorjata fl-istorja tat-Tazza tad-Dinja.
Karriera
Fl-1930, Patenaude ġie msejjaħ mat-tim nazzjonali tal-Istati Uniti għat-Tazza tad-Dinja tal-1930. F'din il-kompetizzjoni hu skorja gowl fl-ewwel logħba tal-Amerikani kontra l-Belġju, u fil-logħba ta' wara kontra l-Paragwaj skorja tripletta. Wara l-eliminazzjoni fis-semifinali kontra l-Arġentina, it-tim Amerikan għamel numru ta' logħbiet oħra fl-Amerika t'Isfel, b'Patenaude jiskorja s-sitt u l-aħħar gowl tiegħu mat-tim nazzjoni fit-telfa ta' 4–3 kontra l-Brażil. Din kellha tkun l-aħħar tiegħu man-nazzjonal.
Din it-tripletta għal numru ta' snin qajjmet dubji fuq l-awtentiċità tagħha, diversi sorsi jsostnu li t-tieni mit-tliet gowls ta' Patenaude ġie skorjat minn Tom Florie (skont ir-rekord uffiċjali tal-FIFA), kien awtogowl ta' Aurelio González (skont l-RSSSF) jew kien fil-fatt gowl ta' Patenaude (skont il-federazzjoni tal-futbol Amerikana). Fl-aħħar, nhar l-10 ta' Novembru 2006, il-FIFA ħabbret li Patenaude kien fil-fatt l-ewwel persuna li skorja tripletta f'fażi finali tat-Tazza tad-Dinja.
Fl-1971, Patenaude ġie miżjud fin-National Soccer Hall of Fame.
David Attard
Esperjenza professjonali
Għallem id-Dritt tal-Baħar, kien professur assoċjat tal-Liġi fl-Università ta’ Malta u sar professur tad-Dritt Internazzjonali Pubbliku fl-Università ta’ Malta fl-1988. Kien Direttur tal-Istitut tad-Dritt Marittimu tal-Organizzazzjoni Marittima Internazzjonali (IMO), professur tad-Dritt Internazzjonali fl-Università ta’ Ruma Tor Vergata fl-1994, senior visiting lecturer fil-College of Foreign Affairs, Bejġing, research fellow fl-Università ta’ Oxford fl-1998, u scholar f’Yale Law School u visiting professor fl-Università ta’ Pariġi 1 Pantheon-Sorbonne.
Premier League Malti
Il-Premier League Malti, magħruf aħjar bħala l-BOV Premier League għal raġunijiet ta' sponsorizzazzjoni, huwa l-ogħla livell tal-futbol Malti. Dan huwa organizzat mill-Malta Football Association u ilu jintlagħab mill-1909. Fis-sistema tal-futbol Malti, relegazzjoni minn dan il-kampjonat twassal għall-Ewwel Diviżjoni.
Nagorno-Karabakh
Gwerra tal-2020 u ftehim ieħor ta’ waqfien mill-ġlied
L-Ażerbajġan għamel kisbiet sinifikanti matul il-gwerra, u reġa’ kiseb it-territorji okkupati madwar Nagorno-Karabakh u partijiet kbar ta’ Nagorno-Karabakh, inkluż il-belt sinifikanti kulturalment ta’ Shusha.
Il-gwerra ntemmet fl-10 ta’ Novembru 2020, meta ġie ffirmat ftehim trilaterali ta’ waqfien mill-ġlied bejn l-Ażerbajġan, l-Armenja u r-Russja, li ġiegħel lill-Armenja tirritorna t-territorji okkupati kollha madwar Nagorno-Karabakh.
Ġeografija
daqsminuri|311x311px|Veduta tal-muntanji bil-foresti ta’ Nagorno-Karabakh Nagorno-Karabakh għandu erja totali ta’ 4,400 kilometru kwadru. Bejn wieħed u ieħor nofs it-territorju ta’ Nagorno-Karabakh għandu elevazzjoni ta’ 950 metru ’l fuq mil-livell tal-baħar. Il-fruntieri ta’ Nagorno-Karabakh jixbħu fażola ħamra b’feles fuq in-naħa tal-Lvant. Għandu muntanji għoljin tul it-tarf tat-territorju fit-Tramuntana, fil-Punent u fin-Nofsinhar. Il-parti ħdejn il-feles tal-fażola ħamra hija wied pjuttost ċatt, biż-żewġ trufijiet tal-fażola, id-distretti ta’ Martakert u ta’ Martuni, għandhom artijiet ċatti wkoll. Jeżistu widien iktar ċatti madwar il-ġibjun ta’ Sarsang, madwar Hadrut, u fin-Nofsinhar. Ir-reġjun kollu, bħala medja, għandu elevazzjoni ta’ 1,100 metru ’l fuq mil-livell tal-baħar. Qċaċet notevoli jinkludu l-muntanja Murovdag fil-fruntiera u l-katina muntanjuża tal-Kirs il-Kbar fejn id-distetti ta’ Shusha u Hadrut. It-territorju ta’ Nagorno-Karabakh attwalment jifforma parti mir-reġjun storiku ta’ Karabakh, li jinsab bejn ix-xmajjar Kura u Araxes, u l-fruntiera moderna bejn l-Armenja u l-Ażerbajġan. Nagorno-Karabakh, bil-fruntieri moderni tiegħu, huwa parti mir-reġjun ikbar tal-Karabakh ta’ Fuq. xellug|daqsminuri|227x227px|Il-ġibjun ta’ Sarsang Nagorno-Karabakh ma għandux fruntiera mal-Armenja iżda r-repubblika mhux rikonoxxuta tikkontrolla l-kuritur ta’ Lachin, mogħdija muntanjuża li tikkollegaha mal-Armenja.
L-ambjent ta’ Nagorno-Karabakh ivarja bejn steppa fl-artijiet baxxi ta’ Kura għal foresti densi tal-ballut, tal-karpin u tal-fagu fiż-żoni muntanjużi iktar fil-baxx, għal mergħat alpini u tal-betula iktar ’il fuq. Ir-reġjun fih għadd kbir ta’ fawwara naturali u depożiti taż-żingu, tal-faħam, taċ-ċomb, tad-deheb, tal-irħam u tal-ġebla tal-ġir. Il-bliet ewlenin tar-reġjun huma Stepanakert, li sservi bħala l-belt kapitali tar-repubblika mhux rikonoxxuta ta’ Nagorno-Karabakh, u Shusha, li parzjalment hija fdalijiet. Id-dwieli, is-siġar tal-frott, u s-siġar taċ-ċawsli għad-dud tal-ħarir jitkabbru fil-widien.
Demografija
daqsminuri|212x212px|Mappa etnika tar-reġjun fl-1995 wara d-deportazzjoni tal-Ażerbajġani Stħarriġ imħejji mill-awtoritajiet imperjali Russi fl-1823 wera li l-Armeni kollha f’Karabakh kienu jirresjedu b’mod kumpatt fl-artijiet b’elevazzjoni għolja, jiġifieri fit-territorju tal-ħames prinċipalitajiet Armeni tradizzjonali, u kienu jikkostitwixxu maġġoranza demografika assoluta f’dawk l-artijiet. Tant li 90.8 % tal-villaġġi fl-istħarriġ kienu Armeni, filwaqt li 9.2% kienu Tatari jew Ażerbajġani.
Fl-1989, l-Oblast Awtonomu ta’ Nagorno-Karabakh kellu popolazzjoni ta’ 192,000 ruħ, li minnhom 76 % kienu Armeni u 23% kienu Ażerbajġani, b’minoranzi Russi u Kurdi.
Trasport
Matul it-tmexxija tal-Unjoni Sovjetika, il-linja Yevlakh–Agdam–Stepanakert kienet tikkollega lir-Reġjun Awtonomu ta’ Nagorno-Karabakh mal-parti ewlenija tal-Ażerbajġan. Wara l-gwerra ta’ Nagorno-Karabakh u l-abbandun ta’ Ağdam, is-servizz tal-linja beda jopera biss bejn Yevlax u Kətəlparaq, mingħajr ebda sezzjoni fir-Repubblika ta’ Nagorno-Karabakh. Il-linja preċedenti tal-ferrovija bejn Kətəlparaq u Stepanakert kważi nqerdet għalkollox.
Is-sezzjoni f’Nagorno-Karabakh bejn Ordubad u Horadiz tal-linja tal-ferrovija prinċipali (Tbilisi–Gyumri–)Yerevan–Nakhchivan–Horadiz–Shirvan(–Baku) ġiet żarmata wkoll flimkien ma’ linja sekondarja minn Mincivan għall-belt Armena ta’ Kapan. Attwalment, il-ferroviji Ażerbajġani jivvjaġġaw biss lejn Horadiz. Is-sezzjoni Ordubad–Horadiz tneħħiet, u b’hekk f’Nagorno-Karabakh ma fadal l-ebda linja ferrovjarja attiva. Il-linja ferrovjarja fir-Repubblika Awtonoma ta’ Nakhchivan għadha topera, iżda hija separata mil-linji Ażerbajġani prinċipali, u għandha biss konnessjoni mal-Iran.
Flora ta' Malta
300px|thumbnail|lemin| Widnet il-baħar Pjanta nazzjonali ta' Malta Palaeocyanus crassifolius Id-distribuzzjoni tal-flora tal-gżejjer Maltin f' habitats differenti tista’, bejn wieħed u ieħor, tiġi klassifikata hekk - 40% tal-flora kollha tikber fuq art imqallba jew raba', 40% tikber fuq artijiet bil-blat (fosthom widien, truf tal-iskarpi, xagħri tal-korallina) u l-20% li jifdal tinsab f' habitats partikolari bħal xtajtiet ramlija, rdumijiet tal-korallina, bwar salmastri, eċċ
Il-ġabriet tal-flora ġeneralment jistgħu jiġu kategorizzati f'waħda minn tliet tipi, li ta' spiss jidħlu fuq xulxin:
- żoni rupestri
- komunitajiet kostali, pereżempju duni tar-ramel, xtut bil-blat, artijiet mistagħdra mielħa u bassasa kostali tranżitorji
- widien
Fl-imsaġar
lemin|thumbnail|170px| Ħarrub Ceratonia siliqua
L-imsaġar jew iżjed eżatt il-Foresti Sklerofilli tal-Mediterran, huma l-habitat l-iżjed tipiku tar-reġjun kollu tal-Mediterran u dan hu kkaratterizzat minn siġar u arbuxxelli sempreverdi b'weraq ħoxnin. Dawn huma l-quċċata tas-sensiela tal-veġetazzjoni (steppa –> gariga –> makkja –> msaġar).
F'Malta dan il-habitat inqered kważi għal kollox u illum baqa' ftit imsaġar żgħar. Il-ftit irqajja' li baqa' huma s-soltu dominati mill-Ballut (Quercus ilex) u huma meqjusin bħala fossili ħajjin ta' foresti antiki. L-ikbar erja hi dik tal-Ballut tal-Wardija li fiha siġar li hu maħsub li għandhom bejn 500 u 900 sena.
Il-Buskett, li l-parti kbira minnu tħawwel min-nies, illum kiseb ix-xeħta ta' masġar semi-naturali fejn is-siġar jirreġeneraw ruħhom b'mod naturali. Is-siġar ewlenin f'dawn l-erji huma ż-Żnuber (Pinus halepensis), il-Ballut (Quercus ilex), iż-Żebbuġ (Olea europea) u l-Ħarrub (Ceratonia siliqua).
Fil-makkji
thumbnail|xellug|120px| Deru Pistacia lentiscus Il-habitat li jmiss fis-sensiela hu l-makkja, karatterizzata minn siġar żgħar u arbuxxelli kbar. Dan il-habitat hu relattivament mifrux fil-gżejjer Maltin u ta' nisel sekondarju. Xi makkji artifiċjali jistgħu jiżviluppaw fi msaġar. Il-komunitajiet tal-makkja aktarx insibuhom mal-ġnub tal-widien jew fil-qiegħ tal-wieden l-iżjed fondi, ma' blat imżerżaq jew taħt irdumijiet ta' ġewwa mill-baħar. Fost l-ispeċi tal-makkja insibu d-Deru (Pistacia lentiscus), ir-Rand (Laurus nobilis) u l-Ħarrub (Ceratonia siliqua) u ż-Żebbuġ (Olea europea) li daħħluhom il-bnedmin. Hemm grupp ta' siġar tal-Għargħar (Tetraclinis articulata) li jikbru f'komunità tat-tip tal-makkja li jistgħu ikunu l-fdal ta' msaġar antiki.
Fil-garigi
thumbnail|170px|lemin| Sagħtar Thymus capitatus Il-gariga hi eko-sistema li tiżviluppa fuq xagħri tal-ġebla tal-ġir li jkun fihom ħafna ħofor u xquq. Hi kkaratterizzata minn arbuxxelli folti, baxxi u aromatiċi bħas-Sagħtar (Thymbra capitata) u l-Erika (Erica multiflora). Xi komunitajiet naturali tal-gariga jiffurmaw fuq art karsika waqt li oħrajn jiffurmaw bħala r-riżultat ta' degradazzjoni tal-komunitajiet tal-makkja. Fost l-ispeċi l-oħra tal-gariga hemm il-Klin (Rosmarinus officinalis), it-Tengħud tax-xagħri (Euphorbia melitensis), xitla endemika u bosta orkidi bħall-Orkida piramidali ta’ Malta (Anacamptis urvilleana).
Fl-isteppi
Il-komunitajiet tal-isteppi, li huma komuni mal-gżejjer, is-soltu jiffurmaw minn makkji jew garigi li jiddegradaw minħabba raġunijiet differenti fosthom wisq bhejjem jirgħu fuqhom jew ħruq jew bħala komuntajiet naturali tal-isteppi li jinstabu pereżempju fuq art imżerżqa taflija. Fl-aħħar każ l-isteppi naturali qatt ma jsiru garigi għax ikunu laħqu l-ogħla li jistgħu jilħqu skont il-fatturi ambjentali tagħhom. Iż-żrieżaq taflin huma ddominati mill-Ħalfa (Lygeum spartum). Fost l-ispeċi tal-isteppi hemm ix-xtieli erbaċej, l-iżjed il-Poaceae, l-Apiaceae, il-Fabaceae u l-ispeċi tuberużi u bulbużi bħall-Berwieq Asphodelus aestivus u l-Għansar 'Urginea maritima.
Ma' xatt il-baħar
thumbnail|xellug|180px| Xorbett Inula crithmoides Il-gżejjer Maltin, kif inhuma mdawwrin bil-baħar, fihom ħafna habitats kostali karatterizzati mill-alofili, jiġifieri xtieli li jistgħu jinqdew b'ammonti żgħar ta' ħamrija mielħa. Fost dawn insibu xi wħud li huma endemiċi, ristretti għal dan it-tip ta' ambjent, bħall-Limonju ta’ Zerafa (Limonium zeraphae) u l-Bebuna tal-baħar (Anthemis urvilleana). Insibu wkoll is-Siġra tal-bruk (Tamarix africana), l-Almeridja tal-blat (Arthrocnemum macrostachyum), ix-Xorbett (Inula crithmoides) u l-Ħaxixa tal-irmied (Salsola soda).
Fil-bwar salmastri
thumbnail|lemin|200px| Simar tal-ilma Juncus subulatus F'bosta postijiet max-xtajta, nistgħu insibu wkoll għadd ta' rqajja' baxxi li jimtlew bl-ilma matul ix-xita. It-taħlita tal-ilma mielaħ mat-tajn u l-ilma ħelu tifforma art mistgħadra salmastra. L-evaporazzjoni tal-ilma fis-sajf iżżid ħafna l-imluħa tal-ilma u tista' tnixxef il-bur għal kollox u tħalli għadajjar ta' tajn mielaħ. Però, minkejja dawn il-kundizzjonijiet ħorox u ibsin xi speċi ta' xtieli jgħixu f'dan il-habitat. Hemm wieħed minn dawn il-habitats Marsaxlokk, u dan ġie ddikjarat riżerva naturali fl-1993. Dan il-habitat jagħmilha ta' interfaċċja bejn l-ambjenti tal-baħar, tal-ilma ħelu u tal-art u hu kkolonizzat minn xtieli alofili bħall-Limonju tal-baħar (Limonium virgatum) u t-tliet speċi tal-Juncus – Is-Simar niggież (J. acutus), is-Simar tal-ilma (J. subulatus) u s-Simar tal-baħar (J. maritimus).
Fid-duni tar-ramel
thumbnail|xellug|120px| Pankrazju Pancratium maritimum Ftit 'l bogħod mill-ftit xtut bir-ramel li għandhom il-gżejjer, l-aħħar qabda ta' duni jew għaram li baqa' jissaraw kontra l-indħil tal-bnedmin biex jibqgħu ħajjin. Dawn id-duni sofrew ħafna degradazzjoni u taqlib u saru habitats mhedda għall-aħħar li fihom xi xtieli rari ħafna. Xi wħud bħall-ħaxix Ammophila littoralis diġà saru estinti. Illum dawn il-habitats saru ddominati mill-ħxejjex tad-duni Elytrigia juncea u Sporobolus arenarius. Nistgħu ngħidu l l-quċċata hi s-siġra tal-Bruk Tamarix africana li tikber ftit 'il ġewwa mill-baħar. Fost l-ispeċi l-oħra nsibu l-Cakile maritima, l- Eryngium maritimum u l-Pankrazju Pancratium maritimum.
Fl-ilma ħelu
thumbnail|120px|lemin| Il-Qasba l-Kbira Arundo donax Habitats tal-ilma ħelu huma skarsi f'Malta u Għawdex l-iżjed fix-xhur tas-sajf. Fix-xitwa l-ilma jinġabar ġo għadajjar żgħar fil-blat u xi speċi tal-ilma ħelu jgħixu fihom għal żmien qasir. F'xi widien insibu wkoll xi għadajjar u għejun u dawn jista' jkun fihom speċi li huma meqjusin bħala rari minħabba l-iskarsezza ta' dawn il-habitats. Il-maġġoranza tax-xtieli Maltin li jgħixu f' habitats tal-ilma ħelu aktarx insibuhom fil-qigħan tal-widien meta dawn ikun mimlijin bl-ilma fix-xitwa. Il-Qasba l-kbira, Arundo donax insubuha fejn ikun hemm l-ilma.
Fl-art imqallba
thumbnail|xellug|180px| Xewk tal-Madonna Silybum marianum Billi l-gżejjer Maltin għandhom densità ta' popolazzjoni għolja ħafna u kważi l-art kollha hi wżata, dan it-tip ta' komunità hu mifrux ħafna. Il-habitats imsemmijin iżjed 'l fuq kollha ġew affettwati ftit jew wisq minn fatturi antropoġeniċi u għalhekk l-ebda parti mill-gżejjer ma nistgħu ngħidu li hi fi stat tassew naturali. B'art imqallba hawn infissru art li soffriet ħafna degradazzjoini minħabba l-impatt uman dirett. Hawn insibu xi speċi reżistenti li jistgħu jibqgħu jgħixu f'kondizzjonijiet fqar u speċi barranin li kellhom suċċess rimarkabbli fil-kolonizzazzjoni ta' art bħal din, u jużawha biex minnha jinfirxu ma' ħafna postijiet għad-dannu tal-ispeċi indiġeni. Fix-xhur tax-xita nistgħu naraw b'mod partikulari l-varjetà kbira ta' xtieli li sfruttaw l-art imqallba. Maż-żmien jista' jkun li dawn il-habitats jibdew irabbu xi speċi ħatbin u jerġgħu lura għal stat semi-narurali.
Premier League Malti
Storja
L-istorja tal-futbol f'Malta tmur lura lejn in-nofs tas-seklu 19 grazzi għall-Ingliżi, minħabba li Malta kienet kolonja tagħhom. Madanakollu, il-logħob kien biss logħob ta' ħbiberija. L-ewwel kampjonat Malti ntlagħab fl-1909–10 u kien jikkonsisti bejn ħames timijiet, bir-rebbieħ tal-ewwel edizzjoni jkun it-tim ta' Floriana. Is-sena ta' wara ma nżamm l-ebda kampjonat, biex b'hekk it-tieni edizzjoni saret fl-istaġun 1911–12. Għal darb'oħra kien it-tim Furjaniż li kiseb it-titlu nazzjonali, tragward li reġa' rrepeta s-sena ta' wara, fejn fiż-żewġ okkażjonijiet ħalla dejjem lil warajh lit-tim tal-Ħamrun.
Fi tmiem il-gwerra ħareġ avversarju ġdid fit-tiġrja għat-titlu, Valletta, li rnexxielu jwaqqaf il-predominanza taż-żewġ timijiet "kbar" ta' dak iż-żmien, fejn f'erba' snin rebaħ tliet titli. Mill-1948 reġa' ħareġ għad-dawl id-dwett ta' Sliema-Furjana b'10 titli bejniethom (4 għas-Sliema u 6 għall-Floriana).
Fis-snin sittin ra realtà ġdida fil-kamp tal-futbol Malti hekk kif it-tim minn Raħal Ġdid, Hibernians, f'dak id-deċennju kiseb tliet titli. Bejn l-1978 u l-1988, għal ħdax-il staġun, Sliema Wanderers u Floriana naqsu li jżidu trofej oħra mal-vetrina tal-unuri. Fil-fatt kienu Valletta (3 darbiet), Hibernians (3 darbiet), Ħamrun Spartans (3 darbiet), u Rabat Ajax (darbtejn) li kisbu t-titlu nazzjonali.
Format
Dan il-kampjonat jikkonsisti minn sett ta' tnax-il tim, skont it-tibdliet li ġew introdotti fil-bidu tas-sena 2011, u jinqasam f'żewġ fażijiet. L-istaġun, li jibda minn Awwissu u jintemm fix-xahar ta' Mejju, jingħata l-bidu tiegħu permezz tal-ewwel rawnd fejn kull tim jilgħab kontra t-timijiet l-oħra għal darbtejn. Meta kull tim ikun lagħab 18-il logħba d-diviżjoni tinqasam fi tnejn u l-punti jinqasmu bin-nofs. Dawk li jkunu spiċċaw fl-ewwel sitt postijiet fl-ewwel rawnd jidħlu fiċ-Championship Pool u l-aħħar erbgħa jilgħabu fir-Relegation Pool.
L-ewwel tliet postijiet fil-kampjonat jaffettwaw il-post li jingħata fil-kompetizzjoni tal-UEFA. Ir-rebbieħa tal-kampjonat jidħlu fl-ewwel rawnd ta' kwalifika tal-UEFA Champions League, waqt li dawk li jikklassifikaw fit-tieni u fit-tielet post jieħdu sehem fl-ewwel rawnd ta' kwalifika tal-UEFA Europa League. L-aħħar żewġ timijiet mir-Relegation Pool jiġu relegati għall-Ewwel Diviżjoni. Barra minn hekk, klabb ieħor jikkwalifika awtomatikament għat-tieni rawnd ta' kwalifikazzjoni għall-Europa League bir-rebħ tal-U*BET FA Trophy.
Klabbs
Il-lista segwenti ta' tnax-il tim huma dawk li se jikkompetu fl-istaġun 2013–14.
Rebbieħa
{| cellspacing="0" cellpadding="0" style="font-size:90%; background:transparent; width:100%;"
Prestazzjonijiet skont il-klabb
† M'għadux jeżisti
Flora ta' Malta
Fl-art imqallba
Fost l-ispeċi barranin li jikbru fl-art imqallba bħall-ġnub tat-toroq u l-għelieqi mitluqin insibu l-Ħaxixa Ingliża Oxalis pes-caprae, is-siġra tar-Riġnu Ricinus communis, is-Settembrina salvaġġa Aster squamatus, il-Lellux Chrysanthemum coronarium, il-Ġarġir isfar Diplotaxis tenuifolia u l-Bajtar tax-xewk Opuntia ficus-indica, flimkien mal-ispeċi tal-Akaċja u l-Ewkaliptu. Fl-art imqallba nsibu wkoll il-Buqexrem Verbena officinalis, il-Fidloqqom Borago officinalis, ix-Xewk tal-Madonna Silybum marianum, il-Leblieb tax-xagħri Convolvulus althaeoides u l-Pepprin Papaver rhoeas.
Fil-bini antik
thumbnail|lemin|150px| Papoċċi ta’ Malta Linaria pseudolaxiflora Il-bini antik bħas-swar u l-fossijiet spiss joffru refuġju għall-flora lokali li mingħajru ma jistgħux ikomplu. Il-ħitan għoljin is-soltu ma jistgħux jintlaħqu (jekk ma jitnaddfux) u jħallu xi xtieli jikbru ( li jistgħu ikunu ta' ħsara għall-bini jew le). Fuq is-swar insibu xi speċi partikulari bħall-Papoċċi ta’ Malta Linaria pseudolaxiflora, ix-Xewk Malti Centaurea melitensis u x-Xebb Darniella melitensis.
Il-forestazzjoni
Fl-imgħoddi xi programmi ta' forestazzjoni ħalqu imsaġar zgħar bħal tal-Miżieb, tal-Aħrax tal-Mellieħa, ta' tal-Pietà, ta' Fort Chambray (l-Imġarr) u ta' Kennedy Grove (is-Salini). Però l-ebda wieħed minn dawn l-imsaġar ma nistgħu ngħidulhom naturali u f'xi każi l-għażla ta' siġar u l-metodi li ntużaw ma kinux adattati. Forestazzjoni fuq skala iżgħar qed issir ukoll fir-Riżerva Naturali ta' Wied Għollieqa.
Lista alfabetika skont l-isem Malti
Hemm xi 16-il speċi ta' xtieli vaskulari li jinstabu biss f'Malta fosthom il-pjanta nazzjonali ta' Malta, Widnet il-baħar. Fost ix-xtieli endemiċi l-oħra insibu it-Tewm irqieq ta' Malta, il-Bjanka tal-irdum, il-Kurrat selvaġġ ta' Malta, il-Bebuna tal-baħar, it-Tulliera ta’ Malta, is-Sempreviva ta' Għawdex, it-Tengħud tax-Xagħri, iż-Żagħfran tal-blat, iż-Żigland ta' Għawdex, il-Brimba sewda, l-Orkida piramidali ta' Malta, ix-Xebb, il-Limonju ta’ Malta, il-Limonju ta’ Zerafa, u l-Ħarira tal-ilma.
Dawn huma mmarkati b' E
L.A
Acacia cyanophylia Gazzija
Acanthus mollis Ħannewija
Adiantum capillus-veneris Tursin il-bir
Adonis microcarpa Għallet is-serduq
Aeonium arboreum (Sempervivum arboreum) Kalluwa
Agave americana Sabbara tal-Amerka
Ajuga iva Xantkura
Alisma plantago-aquatica Biżbula tal-ilma
Allium lojaconoi  Tewm irqieq ta' Malta
Allium melitense Kurrat selvaġġ ta' Malta
Allium roseum Tewm ħamrani
Allium subhirsutum Tewm muswaf
Aloe vera (Aloe barbadensis) Sabbara
Anacamptis pyramidalis Ħajja u mejta
Anacamptis urvilleana Orkida piramidali ta' Malta
Anagallis arvensis caerulea Ħarira kaħla
Anagallis arvensis phoenicea Ħarira ħamra
Anagyris foetida Ful tal-klieb
Anchusa azurea Ilsien il-fart ikħal
Anemone coronaria Kaħwiela
Anogramma leptophylla (Gymnogramma leptophylla) Tursin ir-riħ
Anthemis arvensis Bebuna tar-raba'
Anthemis urvilleana Bebuna tal-baħar
Anthyllis vulneraria Silla tal-blat
''Antirrhinum majus subsp. tortuosum'' Papoċċa ħamra
Arisarum vulgare Garni tal-pipi
Arthrocnemum macrostachyum Almeridja tal-blat
Arum italicum Garni
Asparagus aphyllus Sprag xewwieki
Asperula cynanchica
Asphodelus aestivus/ramosus/microcarpus Berwieq
Asphodelus fistulosus Berwieq żgħir
Aster squamatus Settembrina selvaġġa
Astragalus boeticus Kafè Messikan
Atriplex halimus Bjanka
Avena sterilis Ħafur kbir
L.B
Bellardia trixago Perlina bajda
Bellis sylvestris Margerita selvaġġa
Brassica rapa Liftija
L.C
Cakile maritima Ravastrell/Kromb il-baħar
Calamintha nepeta Kammilta
''Capparis spinosa ssp. orientalis'' Kappar
Capsella bursa-pastoris Ġarġir il-ġemel
Carlina gummifera Xewk tal-miskta
Carlina involucrata Sajtun
Carthamus lanatus Xewk ta' Kristu
''Carthamus lanatus ssp. baeticus'' Xewk ta' Kristu
Celtis australis Bagular
Centaurea melitensis Xewk Malti
Centaurea nicaeensis Xewk tal-għotba
Centaurium erythrea Ċentawrija
Cercis siliquastrum Siġra ta' Ġuda
Cerinthe major Qniepen
Chamaerops humilis Gummar safrani
Chara spp. Kara
Chenopodium sp. Għobbejra
Chiliadenus bocconei Tulliera ta' Malta
Chiliadenus saxatilis Tulliera salvaġġa
Chrozophora tinctoria Turnasol
Chrysanthemum coronarium Lellux
Cichorium intybus Ċikwejra
Cichorium spinosum Qanfuda
Cistus creticus Ċistu roża
Clematis cirrhosa Il-kiesħa
Colchicum cupanii Busieq
Convolvulus althaeoides Leblieb tax-xagħri
Convolvulus arvensis Leblieb tar-raba'
Convolvulus oleifolius Leblieb tal-blat
Convulvulus sp. (fosthom cantabrica u pentapetaloides) Leblieb
Conyza bonariensis Żagħżigħa selvaġġa
Crataegus monogyna Żagħrun
Cremnophyton lanfrancoi Bjanka tal-irdum
Crocosmia x aurea Mombreżja
Crocus longiflorus Żagħfran salvaġġ
Crucianella rupestris Kruċanella
Cynara cardunculus Qaqoċċ tax-xewk
Cynodon dactylon Niġem
Cynoglossum creticum Ilsien il-kelb
Cynomorium coccineum Faqqiegħ ta' Malta
Cynosurus cristatus Denb il-kelb
Cyperus longus Bordi
L.D
Daldinia concentrica Ballun tas-siġar
Damasonium bourgei Damasonju
Darniella melitensis Xebb
Datura innoxia Sigriet ir-rizzi
Daucus carota Zunnarija selvaġġa
Diplotaxis erucoides Ġargir abjad
Diplotaxis erucoides Ġarġir abjad/tal-ġojjini
Diplotaxis tenuifolia Ġarġir isfar
L.E
Echallium elaterium Faqqus il-ħmir
Echium italicum Ilsien il-fart abjad
Echium parviflorum Ilsien il-fart żgħir
Elytrigia juncea Elitriġja
Ephedra fragilis Efedra
Epilobium tetragonum
Equisetum ramosissimum Denb iż-żiemel
Erica multiflora Erika
Erodium laciniatum Miskta tar-ramel
Erodium moschatum Ħaxixa tal-misk
Eryngium maritimum Erinġju tal-baħar
Euphorbia dendroides Tengħud tas-siġra
Euphorbia melitensis Tengħud tax-xagħri
Euphorbia pinea Tengħud komuni
Evax Evaks
L.F
Fedia graciliflora Sieq il-ħamiema
Ficus carica Tina
Foeniculum vulgare Bużbież
Fraxinus angustifolia Fraxxnu tal-werqa dejqa/Siġar tal-paċenzja
Freesia refracta Friżja
Fumana arabica Ċistu isfar
Fumana thymifolia Ċistu żgħir
Fumaria capreolata Daħnet l-art
L.G
Galactites tomentosa Xewk abjad
Geranium purpureum
Gladiolus italicus Ħabb il-qamħ
Glaucium flavum Pepprin isfar
Gynandriris sisyrinchium Fjurdulis salvaġġ
L.H
Hedysarum coronarium Silla
Helichrysum melitense Sempreviva ta' Għawdex
Heliotropium europaeum Vanilja bajda
Holoschoenus vulgaris Simar tal-boċċi
Hordeum leporinum Nixxief komuni/Bunexxief
Hyoseris frutescens Żigland ta' Għawdex
Hyoseris radiata Żigland tal-pizzi
Hypericum pubescens Fexfiex sufi
Hypericum triquetrifolium Fexfiex tar-raba'
L.I
Inula crithmoides Xorbett
L.J
Juncus acutus Simar niggież
Juncus maritimus Simar tal-baħar
Juncus subulatus Simar tal-ilma
L.K
Kickxia elatine Xatbet l-art
L.L
Lagurus ovatus Denb il-liebru kbir
Lamarckia aurea Xkupilja
Lamium maculatum
Lathyrus clymenum (sin: articulatus) Ġilbiena tas-serp
Lavatera arborea Ħobbejża tas-siġra
Lavatera cretica Ħobbejża wieqfa
Lavatera trimestris Ħobbejża tal-warda kbira
It-Tielet Diviżjoni Maltija 2012–13
It-Tielet Diviżjoni 2012–13 kienet it-tlettax-il edizzjoni tat-Tielet Diviżjoni li bdiet fis-16 ta' Settembru 2012 u spiċċat fil-5 ta' Mejju 2013. Mill-ħmistax-il tim li ħadu sehem, erbgħa ġew promossi għat-Tieni Diviżjoni. Il-logħob intlagħbu f'Luxol Ground, f'Charles Abela Memorial Stadium u fil-Grawnd tas-Sirens.
Flora ta' Malta
L.L
Leontodon tuberosus Żigland tal-għerq
It-Tielet Diviżjoni Maltija 2012–13
Promozzjoni u relegazzjoni
15px Timijiet promossi għat-Tieni Diviżjoni 2012–13
Flora ta' Malta
L.L
Limonium melitensis Limonju ta’ Malta
Limonium virgatum Limonju tal-baħar
It-Tielet Diviżjoni Maltija 2012–13
Promozzjoni u relegazzjoni
15px Timijiet relegati mit-Tieni Diviżjoni 2011-12
Flora ta' Malta
L.L
Limonium zeraphae Limonju ta’ Zerafa
Linum angustifolium/Linum bienne Kittien salvaġġ
Linaria pseudolaxiflora Papoċċi ta’ Malta
Lonicera implexa Qarn il-mogħża
Lotus edulis Qrempuċ
Lotus ornithopodioides Qrempuċ tal-mogħoż
Lotus tetragonolobus Fiġġiela ħamra
Lycium intricatum Għawseġ
Lygeum spartum Ħalfa
Lythrum hyssopifolia Litrum tal-għadajjar
Lythrum junceum Litrum tal-ilma
L.M
Malva sylvestris Ħobbejża komuni
Matthiola tricuspidata Ġiżi tal-baħar
Mentha pulegium Plejju
Mercurialis annua Burikba
Mespilus germanica Fomm il-lipp/Naspli Tedeski
Mirabilis jalapa Ħommejr
Morus nigra Tut
Muscari comosum Basal il-ħnieżer
Myrtus communis Riħan
L.N
Narcissus serotinus Narċis imwaħħar
Narcissus tazetta Narċis
Nauplius aquaticus Għajn il-baqra tax-xatt
Nerium oleander Oljandru
Nicotiana glauca Tabakk tas-swar
Nigella damascena Sieq il-brimba
Notobasis syriaca Xewk tax-xitan
L.O
Olea europea Żebbuġ
Ophrys bombyliflora Naħla
Ophrys speculum Dubbiena kaħla
Ophrys sphegodes Brimba Sewda
Opuntia ficus-indica Bajtar tax-Xewk
Orchis collina Orkida ħamra
Orchis conica Orkida tat-tikek
Ornithogalum arabicum Ħalib it-tajr kbir
Ornithogalum narbonense Ħalib it-tajr żgħir
Orobanche muteli Budebbus tal-Ingliża
Oxalis pes-caprae Ħaxixa Ingliża/Qarsu
L.P
Palaeocyanus crassifolius Widnet il-baħar
Palienis spinosa Għajn il-baqra xewwikija
Paliurus spina-christi Xewk tal-Kuruna
Pancratium maritimum Pankrazju
Incadelphys
Incadelphys huwa ġeneru li jiġbor fih speċi waħda biss estinta u għalkemm qiegħed fil-familja Didelphidae, il-mammoloġisti għadhom mhumiex ċerti f'liema jew ma' liema sottofamilja ta' opossumi dan huwa relatat l-aktar fil-qrib.
Flora ta' Malta
L.P
Papaver rhoeas Peprin
Papaver setigerum Xaħxieħ vjola
Parentucellia viscosa Perlina safra
Periploca angustifolia Siġra tal-ħarir
Petalophyllum ralfsii Ħass il-bir
''Phagnalon graecum ssp. ginzbergeri'' Lixka komuni
Phillyrea latifolia Fillirja ta’ werqa wiesgħa
Phillyrea media Fillirja
Phlomis fruticosa Salvja tal-Madonna
Physantylla tetraphyllis Silla tal-bżieżel
Pinus halepensis Żnuber
Pistacia lentiscus Deru
Pistacia x saportae Deru bagħal
Pistacia terebinthus Skornabekk/Terebintu/Siġra tat-trementina
Plantago lagopus Biżbula komuni
Plantago serraria Biżbula tas-snien
Populus alba Luq
Potentilla reptans Frawli selvaġġ
Prasium majus Te sqalli
Prunus dulcis Lewż
Psoralea bituminosa Silla tal-mogħoż
Punica granatum Rummien
Pyrus amygdaliformis Lanġas lewżi
Pyrus pyraster Lanġas selvaġġ
Pyrus syriaca Lanġas bagħal
L.Q
Quercus ilex Ballut
L.R
Raphanus raphanistrum Ravanell salvaġġ
Ranunculus aquatilis/saniculaefolius/trichophillus Ċfolloq tal-ilma
Ranunculus bulbosus Ċfolloq
Ranunculus ficaria Fomm-il-għeliem
Reseda alba Denb il-ħaruf
Rhamnus alaternus Alaternu
Rhamnus oleoides Żiju
Rhus coriaria Xumakk tal-konz
Romulea columnae Żagħfran tal-blat
Romulea melitensis Żagħfran tal-blat
Rosa sempervirens Girlanda tal-wied
Rubia peregrina Robbja selvaġġa
Rubus ulmifolius Għollieq
Rumex conglomeratus Qarsajja tal-ilma
L.S
Salix alba	 Safsaf kbir/Żafżaf kbir