cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Strateġija militari
Gwerra Bierda
L-istrateġija tal- Gwerra Bierda kienet dik tat- trażżin, u kienet ġenerazzjoni ddominata mit-theddida tal-qerda totali tad-dinja permezz tal-użu tal -armi nukleari. Id- deterrenza kienet parti mit-trażżin permezz ta' intimidazzjoni retributtiva mir-riskju ta ' qerda assigurata b'mod reċiproku. Bħala konsegwenza, kienet ukoll gwerra li fiha ma ġewx skambjati attakki bejn iż-żewġ rivali ewlenin, l-Istati Uniti u l-Unjoni Sovjetika. Minflok, il-gwerra ġiet miġġielda permezz ta' prokuri. Minflok kienet prinċipalment limitata għall-Ewropa jew il-Paċifiku, id-dinja kollha kienet il-kamp tal-battalja, b'pajjiżi aktar milli armati jaġixxu bħala atturi ewlenin. L-unika regola kostanti kienet li t-truppi ta 'l-Unjoni Sovjetika u l-Istati Uniti ma setgħux jiġġieldu b'mod ċar ma' xulxin. L-istrateġija militari kienet tinvolvi setgħat bipolari ma’ atturi globali li setgħu jolqtu avversarju b’qerda debilitanti nazzjonalment fi kwistjoni ta’ minuti mill-art, l-ajru u l-baħar.
Bil-miġja ta ' armi ta' qerda tal-massa li jistgħu jiddeċiedu gwerra waħedhom, l-istrateġiji tbiegħdu minn fokus fuq l-applikazzjoni ta' armi konvenzjonali għal fokus akbar fuq l- ispjunaġġ u l-valutazzjoni tal-intelliġenza, speċjalment wara l-espożizzjoni tal- Spiji atomiċi.
Id-differenza bejn it-tattiċi, l-istrateġija u l-istrateġija kbira bdiet tinħall matul il-Gwerra Bierda hekk kif it-teknoloġiji tal-kmand u tal-komunikazzjoni tjiebu aktar, fil-forzi armati tal-ewwel dinja. Il-forzi armati tat- tielet dinja kkontrollati miż-żewġ superpotenzi sabu li l-istrateġija kbira, l-istrateġija u t-tattiċi, jekk xejn, imxew aktar 'il bogħod minn xulxin hekk kif il-kmand tal-armati waqa' taħt il-kontroll tal-mexxejja tas-superpotenzi.
Gwerrieri kesħin Amerikani bħal Dean Acheson u George C. Marshall malajr għarfu li ċ-ċavetta għar-rebħa kienet it-telfa ekonomika tal-Unjoni Sovjetika. L-Unjoni Sovjetika kienet adottat pożizzjoni aggressiva ta' espansjoniżmu Komunista wara t-tmiem tat-Tieni Gwerra Dinjija, bl-Istati Uniti u l-flotta b'saħħitha tagħha malajr sabu li kellha tiddefendi b'mod aggressiv ħafna mid-dinja mill-Unjoni Sovjetika u t-tixrid tal-komuniżmu.
Strateġiji matul il-Gwerra Bierda ttrattaw ukoll attakk nukleari u ritaljazzjoni. L-Istati Uniti u n-NATO żammew politika ta ’ first strike limitat matul il-Gwerra Bierda. F'każ ta' attakk Sovjetiku fuq il-Front tal-Punent, li jirriżulta fi avvanz, l-Istati Uniti kienet tuża armi nukleari tattiċi biex twaqqaf l-attakk. L-Unjoni Sovjetika kienet se twieġeb b'attakk nukleari sħiħ, li jirriżulta f'attakk simili mill-Istati Uniti, bil-konsegwenzi kollha li l-iskambju kien jinvolvi.
B’kuntrast, l-istrateġija Sovjetika fil-Gwerra Bierda kienet iddominata mix-xewqa li tipprevjeni, akkost ta’ kollox, ir-rikorrenza ta’ invażjoni tal-art Russa. L-Unjoni Sovjetika nominalment adottat politika ta ' mhux l-ewwel użu, li fil-fatt kienet pożizzjoni ta' tnedija fuq twissija. Minbarra dan, l-USSR adattat sa ċertu punt għall-bidliet prevalenti fil-policies strateġiċi tan-NATO li huma maqsuma b'perjodi bħal:
Fortunatament għan-naħat kollha, it-Tielet Gwerra Dinjija nukleari kollha bejn in-NATO u l-Patt ta’ Varsavja ma seħħitx. L-Istati Uniti reċentement (April 2010) irrikonoxxiet bidu ġdid għall-politika nukleari tagħha li jiddeskrivi l-iskop tal-armi bħala "primarjament" jew "fundamentalment" biex jiskoraġġixxi jew jirrispondu għal attakk nukleari.
Wara l-Gwerra Bierda
L-istrateġija ta' wara l-Gwerra Bierda hija ffurmata mis-sitwazzjoni ġeopolitika globali: għadd ta' poteri qawwija f'firxa multipolari li bla dubju saret iddominata mill-istatus ta' iperpotenza tal-Istati Uniti, li dejjem aktar tiddependi fuq teknoloġija avvanzata biex timminimizza. vittmi u biex titjieb l-effiċjenza. Il-qabżiet teknoloġiċi miġjuba mir- Rivoluzzjoni Diġitali huma essenzjali għall-istrateġija tal-Istati Uniti.
Id-differenza fl-istrateġija llum (mill-perspettiva tal-Punent) tinsab f'dik li l-Amerikani jsejħu " gwerra asimmetrika ": il-battalja kontra l-forzi tal-gwerillieri minn forzi armati nazzjonali konvenzjonali. It-triumvirat strateġiku klassiku tal-politika/militari/popolazzjoni huwa dgħajjef ħafna kontra l-gwerra fit-tul tal-forzi paramilitari bħall- Armata Repubblikana Irlandiża Proviżorja, il- Hezbollah, l- ETA, il- Partit tal-Ħaddiema tal-Kurdistan (PKK), u l-Al-Qaeda. L-abbiltà tal-forzi konvenzjonali li jwasslu l-utilità (l-effett) mill-forzi qawwija ħafna tagħhom hija fil-biċċa l-kbira annullata mid-diffikultajiet biex jiddistingwu u jisseparaw il-ġellieda mill-popolazzjoni ċivili li fil-kumpanija tagħha huma jistaħbew.
Partijiet f'kunflitt li jqisu lilhom infushom bħala ferm jew temporanjament inferjuri jistgħu jadottaw strateġija ta ' "hunkering down" - xhieda Iraq fl-1991 jew Jugoslavja fl-1999.
L-effett primarju tal-elementi ribelli fuq l-istrateġija tal-forza konvenzjonali huwa realizzat fl-isfruttament doppju tal-vjolenza inerenti tal-operazzjonijiet militari. Armati konvenzjonali jiffaċċjaw attrizzjoni politika għal kull azzjoni li jieħdu. Forzi ribelli jistgħu jikkawżaw ħsara u joħolqu kaos (biex l-armata konvenzjonali ssofri telf ta 'kunfidenza u stima); jew jistgħu jmexxu l-elementi konvenzjonali f'attakk li jkompli jaggrava l-kundizzjoni ċivili.
Mikiel Gonzi
Monsinjur Mikiel Gonzi (Birgu, 13 ta' Mejju 1885 – 22 ta' Jannar 1984) kien Isqof ta' Għawdex, u aktar tard, il-ħmistax u l-aħħar Isqof ta' Malta, u l-ewwel Arċisqof tal-Arċidjoċesi ta' Malta.
Tfulija
Mikiel Gonzi twieled il-Birgu fi Triq ta' Biswit il-Kwartier. Bin Ġużè u Margerita mwielda Tonna, hu ġie mgħammed fil-Knisja Kolleġġjata ta' San Lawrenz. Meta kellu ħames snin il-familja marret tgħix il-Kalkara. Hu attenda l-Iskola Primarja tal-Birgu.
Saċerdozju
Wara li studja fis-Seminarju ta' Malta huwa ġie ordnat saċerdot nhar id-19 ta' Diċembru 1908. Mill-Università ta' Malta ġab il-Baċellerat fil-Letteratura u d-Dottorat fit-Teoloġija. Fl-1909, Gonzi mar jistudja fl-Università Gregorjana ta' Ruma, mnejn ġab id-Dottorat fil-Liġi Kanonika. Attenda wkoll l-Istitut Bibbliku. Meta fl-1912 ġie lura Malta, beda jgħallem l-Iskrittura fis-Seminarju u iktar tard il-Liġi Kanonika. Fl-1922 beda jgħallem l-Ebrajk u l-Iskrittura fl-Università ta' Malta. Bħala saċerdot żagħżugħ, Dun Mikiel Gonzi ħadem fil-parroċċa tal-Kalkara. Kien ukoll Rettur tal-Iskola ta' San Pawl, il-Belt Valletta, u Direttur Spiritwali għall-Iskejjel tal-Gvern.
Matul l-Ewwel Gwerra Dinjija kien Kappillan Militari fl-Isptar tal-Imtarfa. Fl-1919 sar Defensor Vinculi, avukat fil-kawżi ta' żwiġijiet.
Senatur
Fi żmien meta s-saċerdoti kienu mħajra jieħdu sehem attiv fix-xena politika, Dun Mikiel Gonzi daħal membru tal-Partit Laburista li kien għadu kif twaqqaf fil-15 ta' Mejju 1921, u kien jissejjaħ La Camera del Lavoro. Mal-Partit Nazzjonalista kien hemm Mons. Dandria u Mons. Panzavecchia. Probabbilment kienu ħajruh is-Sur Fons u l-Kurunell Willie Savona. Wara li mar ħa parir mingħand l-Isqof Mawru Caruana, dan qallu:
Isqof t'Għawdex
Fl-1922, l-Isqof Mawru Caruana ħatru segretarju privat tiegħu. Lejn nofs is-sena 1924 irriżenja mis-Senat u sar il-ħames Isqof t'Għawdex. Dam dsatax-il sena f'din il-kariga sakemm fl-1943 inħatar Isqof ko-adjatur ta' Malta. Fl-eqqel tat-Tieni Gwerra Dinjija, l-Isqof Gonzi għen ħafna biex tittaffa l-problema tal-ġuħ minħabba n-nuqqas ta' qamħ f'Malta, li seta' jwassal biex Malta ċċedi. F'laqgħa sigrieta nhar il-5 ta’ Lulju 1942, li sejjaħ il-Gvernatur Lord Gort kien hemm preżenti l-Isqof Gonzi, li fuq din il-laqgħa jikteb hekk:
L-għajnuna ta' Mons. Gonzi li ħeġġeġ lill-bdiewa Għawdxin jiġbru l-qamħ biex jintbagħat lejn Malta ingħatat rikonoxximent meta l-Gvernatur Lord Gort laqqa' lil Gonzi mar-Re Ġorġ VI fi żjara qasira li dan għamel f'Malta fl-20 ta’ Ġunju 1943. Meta l-Isqof Caruana xjaħ ħafna, għall-ewwel l-Ingliżi kienu kontra li Mikiel Gonzi jinħatar isqof ko-adjutur ta' Malta għax kienu jqisuh filo-Taljan. Imma fil-kwistjoni tal-qamħ, l-Ingliżi raw fih att leali lejhom u għalhekk ma baqgħux jopponu.
Isqof u l-ewwel Arċisqof ta' Malta
Tliet xhur wara li nħatar Isqof ko-adjatur, miet l-Isqof Mawru Caruana, u nhar is-17 ta' Diċembru Mons. Mikiel Gonzi sar Isqof ta' Malta. Fl-1944, id-Djoċesi ta' Malta kienet elevata għal Arċidjoċesi u hekk Gonzi sar l-ewwel Arċisqof ta' Malta. Fi żmienu saru l-Kungress Marjan (1949) u ċ-Ċelebrazzjonijiet Ċentinarji ta' San Pawl (1960). Wara li ħa sehem fil-Konċilju Vatikan II, huwa ma qagħadx lura milli jimplimenta r-riformi konċiljari fl-Arċidjoċesi ta' Malta.
Kwistjoni Politiko-Reliġjuża
Fis-snin ħamsin, il-Partit Laburista taħt it-tmexxija ta' Dom Mintoff, ħareġ bil-proposta tal-Integration. Dan kien pjan biex Malta tingħaqad mal-Ingilterra fuq bażi ta' ugwaljanza politika, soċjali u ekonomika bl-iskop li jissolvew il-problemi tal-qgħad, ta' nuqqas ta' servizzi soċjali, u ta' nuqqas ta' leġislazzjoni biex id-drittijiet tal-bniedem, kif kienu gawduti mill-Ingliżi dak iż-żmien, jitgawdew ukoll mill-Maltin. L-Arċisqof Gonzi beża' li Mintoff kien sejjer idaħħal il-Komuniżmu, u l-Integration kienet l-ewwel pass biex jeqred ir-reliġjon minn Malta.
L-Interdett
L-Isqfijiet ħeġġew biex
F'The Struggle, organu tal-Għaqda Żgħażagħ Laburisti ta' Marzu 1960, f'artiklu bl-isem Kummenti dwar il-Pastorali tar-Randan, kien hemm miktub li l-Pastorali tar-Randan ma kinitx tittratta ż-żmien tar-Randan iżda kienet attakk fuq iż-żgħażagħ Laburisti u fuq il-Partit Laburista, b'bosta ineżattezzi u tagħwiġ tat-twemmin soċjalista. Ftit jiem wara, lill-Editur Lorry Sant il-Kurja ordnatlu jippubblika dikjarazzjoni ta' apoloġija fil-ħarġa li jmiss ta' The Struggle. Nhar id-9 ta' April, Lorry Sant irċieva digriet mingħand l-Arċisqof Gonzi bil-piena tal-interdett personali fuq artiklu li skont il-Kurja kasbar u naqqas mir-rispett lejn l-awtorità tal-Isqfijiet. Minbarra l-kundanna personali, kull min jistampa The Struggle, jikteb fih, ibigħu jew jaqrah, jkun qed jagħmel dnub mejjet.
Nhar it-8 ta' April 1961, l-interdett ingħata lill-Eżekuttiv Laburista, inkluż il-Kap tal-Oppożizzjoni Dom Mintoff. Dan wara li fil-15 ta' Marzu l-Partit Laburista kien ħareġ stqarrija li fiha kkundanna l-aġir tal-Arċisqof Gonzi bħala persuna privata minħabba li bl-imġieba tiegħu kien qed joħloq ħsara lill-pajjiż u xkiel lejn il-ksieb tal-Indipendenza. Il-Kurja wieġbet li jekk l-Eżekuttiv nazzjonali tal-Partit Laburista ma kienx se jagħmel apoloġija pubblika, kienet se tagħmel użu tal-pieni tal-interdett. Fit-8 ta' April, il-Kurja għarrfet lill-aġent Segretarju tal-Partit Laburista, li wara li l-Eżekuttiv sejjaħ Konferenza Ġenerali minflok li rtira l-istqarrija tal-politika tal-Partit, l-Isqfijiet taw l-interdett personali lill-membri kollha li ħadu sehem fil-laqgħa tal-Eżekuttiv tal-Partit Laburista ta' nhar il-15 ta' Marzu.
F'Settembru 1961 tħabbret il-mewt ta' Ġużè Ellul Mercer, Deputat Mexxej tal-Partit Laburista, u awtur tar-rumanz Leli ta' Ħaż-Żgħir. Billi kien taħt il-pieni tal-interdett, indifen fil-parti taċ-ċimiterju tal-Addolorata mhux ikkonsagrata, magħrufa bħala l-Miżbla.
Fl-istess sena, il-Partit Laburista daħal fl-A.A.P.S.O (Afro-Asian Peoples' Solidarity Organization) li skont il-Moviment Azzjoni Soċjali kienet "għaqda reġjonali li taħt pretesti jew skopijiet tajba bħall-ġlieda għal-libertà tal-poplu qed isservi għall-penetrazzjoni tal-Komuniżmu fl-Asja u fl-Afrika."
Nhar l-24 ta' Mejju 1961, l-Arċisqof ħareġ din id-direttiva lill-Kleru:
L-Elezzjonijiet tal-1962
Nhar l-4 ta' Frar 1962, l-Arċisqof Gonzi xandar ittra pastorali dwar l-elezzjonijiet li kienu fil-qrib. Hu wissa lill-votanti li kellhom id-dmir u l-obbligu li jużaw il-voti biex jgħinu lil dawk il-partiti li kienu jappoġġjaw lill-Knisja. Minkejja dan, fl-Elezzjonijiet Ġenerali tal-1962, kważi 51,000 Malti (34% tal-elettorat) ivvutaw lill-Partit Laburista, li beda jsejħilhom "suldati tal-azzar".
Wara l-Elezzjonijiet, nhar is-7 ta' Marzu 1962, l-Arċisqof Gonzi ħareġ struzzjonijiet bil-Latin biex jitqassmu biss bl-idejn:
Fl-1966, il-Partit Laburista, li kien għadu sanzjonat mill-Knisja ġab 43% tal-voti - żieda ta' 11,000 vot.
Ftehim bejn il-MLP u l-Knisja
Nhar l-4 ta’ April 1969, tħabbar il-Ftehim bejn il-MLP u l-Knisja, f'dokument li kien jgħid:
Mintoff u Gonzi
Wara li Dom Mintoff tela' fil-Gvern fl-1971, ir-relazzjoni bejnu u l-Arċisqof Gonzi tjiebet ħafna. Gonzi kien anki ta' għajnuna għall-Gvern Laburista tas-sebgħinijiet. Meta fid-19 ta' Ġunju 1998, Mintoff fil-Parlament qal hekk:
(Dibattitu fil-Parlament, 19 ta' Ġunju 1998)
Lwiġi XIV ta' Franza
Lwiġi XIV ta' Franza (Franċiż: Louis XIV) imwieled fil-5 ta' Settembru 1638 fix-Château Neuf f'Saint-Germain-en-Laye u miet fl-1 ta' Settembru 1715 f'Versailles, huwa re ta' Franza u ta' Navarra. Saltan mill-14 ta' Mejju 1643 sal-mewt tiegħu fl-1715. Ir-renju tiegħu ta' 72 sena huwa wieħed mill-itwal fl-istorja Ewropea u l-itwal fl-istorja ta' Franza.
Id-Dsatax-il Emenda għall-Kostituzzjoni tal-Istati Uniti
thumb|Emenda XIX fl-Arkivji Nazzjonali Id-Dsatax-il Emenda tal-Kostituzzjoni tal-Istati Uniti tipprojbixxi kull stat u gvern federali milli jiċħad d-dritt tal-vot lil xi ċittadin minħabba s-sess tiegħu. Din ġiet ratifikata fit-18 ta' Awwissu, 1920.
Test
Id-dritt taċ-ċittadini tal-Istati Uniti li jivvutaw m'għandux jiġi miċħud jew imnaqqas mill-Istati Uniti jew minn kwalunkwe Stat ieħor minħabba s-sess.
Il-Kungress għandu jkollu s-saħħa li jinforsza dan l-artiklu permezz tal-leġislatura approprjata.
Storja
Nhar id-9 ta' Jannar, 1918, il-President Woodrow Wilson ħabbar li kien jappoġġa din l-emenda. L-għada, il-Kamra tar-Rappreżentanti għaddiet bi ftit din l-emenda, imma s-Senat irrifjuta li jiddibattiha sa Ottubru. Meta s-Senat ivvota fuq din l-emenda f'Ottubru, din falliet bi tliet voti.
B'riżultat t'hekk, il-Partit Nazzjonali tan-Nisa ħeġġeġ liċ-ċittadini sabiex fl-elezzjonijiet tal-1918 jivvutaw kontra Senaturi li kienu kontra s-suffraġju. Wara dawn l-elezzjonijiet, il-parti l-kbira tal-membri tal-Kungress kienu favur is-suffraġju. Fil-21 ta' Mejju, 1919, il-Kamra tar-Rappreżentanti għaddiet din l-emenda b'vot ta' 304 favur u 89 kontra u s-Senat fl-4 ta' Ġunju vvota 56 favur u 25 kontra.
Fit-18 ta' Awwissu, 1920, l-Assemblea Ġenerali ta' Tennessee saret is-sitta u tletin leġislatura tal-istat li rratifikat din l-emenda proposta, biex din saret id-Dsatax-il Emenda tal-Kostituzzjoni tal-Istati Uniti.
Proposta u ratifika
Ir-ratifika kompliet fit-18 ta' Awwissu, 1920. L-emenda ġiet sussegwentament ratifikata minn dawn l-istati segwenti: <li>Connecticut (14 ta' Settembru, 1920, affermata mill-ġdid fil-21 ta' Settembru, 1920)</li> <li>Vermont (8 ta' Frar, 1921)</li> <li>Delaware (6 ta' Marzu, 1923, wara li ġiet rifjutata fit-2 ta' Ġunju, 1920)</li> <li>Maryland (29 ta' Marzu, 1941, wara li ġiet rifjutata fl-24 ta' Frar, 1920; ma ġietx ċertifikata sal-25 ta' Frar, 1958)</li> <li>Virginia (21 ta' Frar, 1952, wara li ġiet rifjutata fit-12 ta' Frar, 1920)</li> <li>Alabama (8 ta' Settembru, 1953, wara li ġiet rifjutata fit-22 ta' Settembru, 1919)</li> <li>Florida (13 ta' Mejju, 1969)</li> <li>South Carolina (1 ta' Lulju, 1969, wara li ġiet rifjutata fit-28 ta' Jannar, 1920; ma ġietx ċertifikata qabel it-22 ta' Awwissu, 1973)</li> <li>Georgia (20 ta' Frar, 1970, wara li ġiet rifjutata fl-24 ta' Lulju, 1919)</li> <li>Louisiana (11 ta' Ġunju, 1970, wara li ġiet rifjutata fl-1 ta' Lulju, 1920)</li> <li>North Carolina (6 ta' Mejju, 1971)</li> <li>Mississippi (22 ta' Mejju, 1984, wara li ġiet rifjutata fid-29 ta' Marzu, 1920)</li> </ol>
Żapoteki
daqsminuri|Mappa taċ-ċivilizzazzjoni Żapoteka fl-aqwa tagħha. Iż-Żapoteki (biż-Żapotek: Be'ena'a; li tfisser "In-Nies"; għall-ħabta tas-700 Q.K. sal-1521 W.K.) kienu ċivilizzazzjoni pre-Kolombjana indiġena (imsejħa wkoll ċivilizzazzjoni Żapoteka) li tkattret fil-Wied ta' Oaxaca fil-Mesoamerka. L-evidenza arkeoloġika turi li l-kultura tagħhom oriġinat mill-inqas 2,500 sena ilu. Is-sit arkeoloġiku taż-Żapoteki fil-belt antika ta' Monte Albán għandu binjiet monumentali, spazji għal-logħba tradizzjonali tal-ballun, oqbra tal-għaġeb u oġġetti funebri, inkluż ġojjellerija tad-deheb maħduma b'mod mirqum. Monte Albán kienet waħda mill-ewwel bliet kbar fil-Mesoamerka. Kienet iċ-ċentru ta' stat taż-Żapoteki li ddomina l-biċċa l-kbira tat-territorju li llum il-ġurnata huwa magħruf bħala l-istat Messikan ta' Oaxaca.
Storja
Matul l-istess perjodu, insedjament kbir ġdid żviluppa fl-art mhux okkupata fil-quċċata ta' muntanja li kienet tħares fuq it-tliet widien; iktar 'il quddiem ingħata l-isem ta' Monte Albán. Il-bċejjeċ bikrin tal-fuħħar ta' Monte Albán huma simili għall-bċejjeċ tal-fuħħar minn San José Mogote, u dan jissuġġerixxi li l-belt iktar ġdida ġiet popolata b'nies li kienu telqu minn San José Mogote. Għalkemm ma hemm l-ebda evidenza diretta fil-fażijiet bikrin tal-istorja ta' Monte Albán, il-ħitan u l-fortifikazzjonijiet madwar is-sit matul il-fażi arkeoloġika ta' Monte Alban 2 (għall-ħabta tal-100 Q.K.–200 W.K.) jissuġġerixxu li l-belt inbniet bħala rispons għal theddida militari. L-arkeologi Amerikani Joyce Marcus u Kent V. Flannery iqabblu dan il-proċess ma' dak li ġara fil-Greċja tal-qedem, jiġifieri sinojkiżmu, li tfisser ċentralizzazzjoni ta' popolazzjonijiet iżgħar sparsi kkongregati f'belt ċentrali sabiex jaffrontaw theddida esterna.
L-istat Żapotek li fforma f'Monte Albán beda jespandi matul l-aħħar tal-fażi ta' Monte Alban 1 (400-100 Q.K.) u matul l-fażi ta' Monte Alban 2 kollha (100 Q.K. – 200 W.K.). Matul il-fażi ta' Monte Alban 1c (bejn wieħed u ieħor fil-200 Q.K.) sal-fażi ta' Monte Alban 2 (200 Q.K. – 100 W.K.), il-mexxejja Żapoteki ħatfu l-kontroll tal-provinċji 'l barra mill-Wied ta' Oaxaca, peress li l-ebda waħda mill-provinċji tal-madwar ma seta' jikkompeti magħhom politikament u militarment. Sal-200 W.K., iż-Żapoteki kienu estendew l-influwenza tagħhom, minn Quiotepec fit-Tramuntana sa Ocelotepec u Chiltepec fin-Nofsinhar. Monte Albán kienet saret l-ikbar belt f'dawk li llum huma magħrufa bħala l-artijiet għoljin tan-Nofsinhar tal-Messiku, u żammet dan l-istatus sa bejn wieħed u ieħor is-700 W.K. L-espansjoni tal-imperu taż-Żapoteki laħqet il-quċċata tagħha matul il-fażi ta' Monte Alban 2. Iż-Żapoteki ħakmu jew ikkolonizzaw insedjamenti ferm lil hinn mill-Wied ta' Oaxaca. B'mod notevoli, l-influwenza tagħhom hija viżibbli fil-bidla ħesrem fl-istil tal-bċejjeċ taċ-ċeramika prodotti f'reġjuni 'l barra mill-wied. L-istili uniċi ta' dawn ir-reġjuni f'daqqa waħda ġew sostitwiti bl-istil tal-bċejjeċ tal-fuħħar taż-Żapoteki, u dan jindika li ġew integrati fl-imperu taż-Żapoteki. L-arkeologu Alfonso Caso, wieħed minn tal-ewwel li wettaq skavi f'Monte Albán fis-snin 30 tas-seklu 20, sostna li binja fil-pjazza prinċipali ta' Monte Albán hija evidenza ulterjuri tal-espansjoni drammatika tal-istat taż-Żapoteki. Dik li llum il-ġurnata tissejjaħ il-Binja J b'għamla ta' ponta ta' vleġġa hija pjuttost unika meta mqabbla ma' binjiet monumentali oħra. Għandha iktar minn 40 ħaġra mnaqqxa b'kitbiet ġeroglifiċi. L-arkeologi interpretaw dawn il-kitbiet bħala rappreżentazzjonijiet tal-provinċji kkontrollati miż-Żapoteki. Kull raggruppament ta' kitbiet ġeroglifiċi juri wkoll ras, b'xedd ir-ras elaborat, imnaqqxa fil-ġebel. X'aktarx li dawn jirrappreżentaw il-mexxejja tal-provinċji. L-irjus ta' taħt fuq x'aktarx li jirrappreżentaw il-mexxejja li nqatlu u li l-provinċji tagħhom ittieħdu bil-forza, filwaqt li dawk weqfin jaf jirrappreżentaw dawk li ma rreżistewx l-annessjoni u b'hekk ma nqatlux. Għal din ir-raġuni, il-Binja J tissejjaħ ukoll bħala l-"Ħaġra tal-Konkwista" mill-arkeologi.
Marcus u Flannery jiddeskrivu l-espansjoni drammatika sussegwenti tal-istat ta' Monte Albán, u jindikaw meta kien hemm:"'diskrepanza kbira fil-popolazzjonijiet bejn il-qalba tal-istat u l-periferija tiegħu, x'aktarx li kien ikun meħtieġ li jintbagħtu kolonizzaturi mill-qalba għall-periferija tal-istat. Raggruppamenti żgħar jaf ħasbu li r-reżistenza kienet tkun inutli, u allura aċċettaw li jbaxxu rashom u ma jiġux umiljati. Min-naħa l-oħra raggruppamenti ikbar jaf ma kinux lesti li jitilfu l-awtonomija tagħhom u b'hekk irreżistew u kellhom jiġu mrażżna militarment. Matul l-espansjoni tal-istat fil-fażi ta' Monte Alban 2, naħsbu li kien hemm kolonizzazzjoni kif ukoll konkwisti fl-istess żmien'."
Gwerra u reżistenza
L-aħħar battalja bejn l-Azteki u ż-Żapoteki seħħet bejn l-1497 u l-1502, taħt il-mexxej Aztek Ahuizotl. Fiż-żmien tal-konkwista Spanjola tal-Messiku, meta waslet l-aħbar li l-Azteki ġarrbu telfa kontra l-Ispanjoli, ir-Re Cosijoeza ordna lil niesu ma jikkonfrontawx lill-Ispanjoli sabiex b'hekk jevitaw l-istess destin. Huma ġarrbu telfa kontra l-Ispanjoli wara diversi kampanji militari bejn l-1522 u l-1527. Madankollu, kien hemm ukoll diversi rewwixti kontra l-awtoritajiet kolonjali fl-1550, fl-1560 u fl-1715.
Etimoloġija
L-isem Żapotek huwa eżonimu. Iż-Żapoteki kienu jissejħu tzapotēcah (singular: tzapotēcatl) mill-kelliema tan-Nahuatl, li tfisser "abitanti tal-post tas-sapote". Iż-Żapoteki kienu jirreferu għalihom infushom b'xi varjant tat-terminu Be'ena'a, li jfisser "In-Nies tas-Sħab".
Lingwa
xellug|daqsminuri|Is-sistema tonali taż-Żapotek ta' Texmelucan. Il-lingwi Żapoteki jiffurmaw parti minn familja ta' lingwi msejħa Otomangweani, familja antika ta' lingwi Mesoamerikani. Huwa stmat li l-lingwi Otomangweani tal-lum tferrqu minn għerq komuni għall-ħabta tal-1500 Q.K. Il-lingwi Mangweani x'aktarx li kienu l-ewwel li tferrqu, segwiti mil-lingwi Otopameani, filwaqt li d-diverġenza tal-lingwi Miksteki u Żapoteki seħħet wara. Il-grupp ta' lingwi Żapoteki jinkludi l-lingwi Żapoteki u ċ-Ċatino li għandha rabta mill-qrib. Il-lingwi Żapoteki huma mitkellma f'partijiet mis-Sjerra tat-Tramuntana, fil-Widien Ċentrali kif ukoll f'partijiet mis-Sjerra tan-Nofsinhar, fl-Istmu ta' Tehuantepec u tul partijiet tal-Kosta Paċifika. Minħabba deċennji ta' emigrazzjoni, iż-Żapotek huwa mitkellem ukoll f'partijiet mill-Belt tal-Messiku u f'Los Angeles, California. Hemm seba' lingwi Żapoteki distinti u iktar minn 100 djalett.
Iż-Żapotek huwa lingwa tonali, jiġifieri t-tifsira ta' kelma spiss tiġi ddeterminata mit-tonalità tal-vuċi (tonemi), li hija essenzjali għall-fehim tat-tifsiriet differenti tal-kelmiet differenti. Il-lingwi Żapoteki għandhom sa erba' tonemi distinti: għoljin, baxxi, jogħlew u neżlin.
Soċjetà
Bejn il-fażijiet ta' Monte Alban 1 u 2 kien hemm espansjoni konsiderevoli tal-popolazzjoni tal-Wied ta' Oaxaca. Filwaqt li l-popolazzjoni kibret, kiber ukoll il-livell ta' differenzjazzjoni soċjali, ta' ċentralizzazzjoni tal-poter politiku, u ta' attività ċerimonjali. Matul il-fażijiet ta' Monte Alban 1 u 2, milli jidher il-wied ġie fframmentat f'diversi stati indipendenti, kif manifestat fiċ-ċentri tal-poter reġjonali. Sal-fażi ta' Monte Alban 3, il-frammentazzjoni bejn il-belt u l-widien irriżultat fl-iżvilupp urban u tal-popolazzjoni ta' Monte Albán stess.
Ġeografija
Il-Widien Ċentrali ta' Oaxaca, in-nieqa taċ-ċivilizzazzjoni Żapoteka, huma tliet widien wesgħin — Etla fil-Punent, Ocotlán fin-Nofinhar u Mitla fil-Lvant — li jiltaqgħu f'altitudni ta' madwar 4,500 pied 'il fuq mil-livell tal-baħar fiċ-ċentru ta' dak li llum il-ġurnata huwa l-istat ta' Oaxaca. Dawn jinsabu madwar 200 kilometru fin-Nofsinhar tal-Belt tal-Messiku. Il-muntanji jinsabu madwar il-widien bis-Sierra Norte fit-Tramuntana u l-muntanji ta' Tlacolula fix-Xlokk. L-ambjent huwa adattat ħafna għall-agrikoltura u jitqies bħala wieħed mill-postijiet minn fejn oriġina l-qamħirrum. Huwa stmat li meta feġġet iċ-ċivilizzazzjoni Żapoteka, il-ħamrija fil-widien ma kinitx affettwata mill-erożjoni attwali, peress li l-foresti tas-siġar tal-ballut u taż-żnuber fil-muntanji tal-madwar ma kinux għadhom inqatgħu għall-injam.
Hemm staġun tan-nixfa minn Novembru sa Mejju iżda tul ix-xmajjar huwa possibbli li wieħed jiżra' u jaħsad l-għelejjel darbtejn. Ix-xmara Atoyac tgħaddi mill-Grigal għan-Nofsinhar tal-muntanji u tipprovdi l-ilma għal biċċa art żgħira tul ix-xmara, meta perjodikament tfur bl-ilma. Sabiex jipprovdu l-ilma għall-għelejjel fl-inħawi l-oħra fil-wied lil hinn mix-xmara, iż-Żapoteki kienu jużaw l-irrigazzjoni permezz tal-kanali. Bl-użu tal-ilma min-nixxigħat żgħar, iż-Żapoteki rnexxielhom iwasslu l-ilma sa Monte Albán, madwar 400 metru 'l fuq mill-baċir tal-wied. L-arkeologi sabu l-fdalijiet ta' sistema żgħira tal-irrigazzjoni li kienet tikkonsisti minn diga u minn kanal fuq ix-xaqliba tax-Xlokk tal-muntanja. Peress li din waħedha ma kinitx biżżejjed biex issostni l-popolazzjoni kollha ta' Monte Albán, huwa preżunt li kien hemm bosta sistemi oħra tal-irrigazzjoni. Bl-istess mod, l-għelejjel imkabbra fil-wied ma kinux biżżejjed biex isostnu t-tkabbir rapida fil-popolazzjoni fil-fażi ta' Monte Albán I. Għalhekk, l-għelejjel tkabbru fl-għoljiet ta' qabel il-muntanja fejn il-ħamrija kienet inqas għammiela u fejn kienet meħtieġa l-irrigazzjoni artifiċjali.
L-innovazzjoni tal-biedja ppermettiet liż-Żapoteki jagħtu ġieħ lill-konkwistaturi Spanjoli u fl-istess ħin joħolqu biżżejjed surplus biex jitimgħu lilhom infushom minkejja d-diżastri naturali u l-mard.
Teknoloġija
Fil-belt kapitali tal-Azteki, Tenochtitlan, kien hemm artiġjani Żapoteki u Miksteki li kienu jipproduċu l-ġojjellerija għall-mexxejja Azteki (magħrufa bħala tlatoani), inkluż Moctezuma II. Madankollu, ir-relazzjonijiet mal-Messiku Ċentrali jmorru ferm iktar lura, kif issuġġerit mill-fdalijiet arkeoloġiċi ta' kwartier taż-Żapoteki fi ħdan Teotihuacan u ta' binja għall-mistednin bl-istil ta' Teotihuacan f'Monte Albán. Siti Żapoteki pre-Kolombjani importanti oħra jinkludu Lambityeco, Dainzú, Mitla, Yagul, San José Mogote, El Palmillo u Zaachila.
Iż-Żapoteki kienu kultura sedentarja li kienet tgħix fil-villaġġi u fl-irħula, fi djar mibnija bil-ġebel u bit-tkaħħil. Kienu jirreġistraw l-avvenimenti prinċipali fl-istorja tagħhom permezz tal-ġeroglifiċi, u fiż-żminijiet ta' gwerra kienu jużaw armatura tal-qoton. Il-fdalijiet magħrufa sew ta' Mitla ġew attribwiti lilhom.
Kitba
F'Monte Albán l-arkeologi sabu test estiż b'kitba ġeroglifika. Xi simboli jistgħu jiġu rikonoxxuti bħala informazzjoni ta' kalendarju iżda l-kitba inġenerali għadha ma ġietx deċifrata. Tinqara f'kolonni minn fuq għal isfel, u sa ċertu punt hija kemxejn inqas elaborata mill-kitba li ġiet iktar 'il quddiem fil-perjodu Klassiku tal-Maja. Dan wassal biex l-epigrafi jemmnu li l-kitba kienet ukoll inqas fonetika mill-kitba pjuttost sillabika tal-Maja.
L-iżjed artefatt bikri magħruf bil-kitba Żapoteka hija ħaġra ta' danzante ("żeffien"), magħrufa uffiċjalment bħala l-Monument Nru 3, li nstabet f'San José Mogote, Oaxaca. Għandha riljiev qisu ta' xi priġunier mejjet u mimli dmijja b'żewġ simboli ġeroglifiċi bejn riġlejh, x'aktarx ismu. Inizjalment datata għall-500-600 Q.K., din tqieset bħala l-iżjed kitba bikrija fil-Mesoamerka. Madankollu, tressqu dubji dwar id-datazzjoni peress li l-monument jaf reġa' ntuża. Il-kitba Żapoteka milli jidher għebet lejn l-aħħar tal-perjodu Klassiku.
Reliġjon
Bħall-biċċa l-kbira tas-sistemi reliġjużi Mesoamerikani, ir-reliġjon taż-Żapoteki kienet politeista. Uħud mid-divinitajiet magħrufa kienu Cocijo, l-alla tax-xita (simili għall-alla Tlaloc tal-Azteki); Coquihani, l-alla tad-dawl; u Pitao Cozobi, l-alla tal-qamħirrum. Id-divinitajiet Żapoteki kienu assoċjati b'mod predominanti mal-fertilità jew mal-agrikoltura. Kien hemm divinitajiet maskili kif ukoll femminili, li ġew differenzjati permezz tal-kostumi. Dawk maskili jidhru lebsin biċċa drapp mal-qadd b'kappa jew mingħajr kappa, filwaqt li dawk femminili jidhru lebsin xi dublett. Hemm xi evidenza wkoll ta' qima tad-divinitajiet mhux assoċjati direttament mal-kultura Żapoteka, bħas-Serp bir-Rix ta' Teotihuacan, l-alla farfett, u l-alla tax-xita; kif ukoll l-alla tan-Nahuatl tar-rebbiegħa Xipe Totec. Huwa maħsub li ż-Żapoteki kienu jagħmlu sagrifiċċji umani f'uħud mir-ritwali tagħhom.
Hemm diversi leġġendi dwar l-oriġini taż-Żapoteki. Waħda minnhom hi li huma kienu l-ewwel nies tal-Wied ta' Oaxaca u twieldu mill-blat, jew kienu dixxendenti minn felini kbar bħal pumi, ġagwari u felini selvaġġi. Oħra ssostni li ż-Żapoteki insedjaw il-Wied ta' Oaxaca wara li stabbilew l-imperu tat-Tolteki, u kienu d-dixxendenti tal-poplu ta' Chicomoztoc. Dawn il-leġġendi ma ġewx traskritti sa wara l-konkwista Spanjola.
Skont leġġendi Żapoteki storiċi u kontemporanji, l-antenati tagħhom feġġew mill-art, mill-għerien, jew saru bnedmin mis-siġar jew mill-ġagwari. L-elit li kienu jmexxuhom kienu jemmnu li kienu dixxendenti minn ħlejqiet sovranaturali li kienu jgħixu fis-sħab, u li wara l-mewt kienu se jerġgħu lura fis-sħab. L-isem li bih huma magħrufa ż-Żapoteki llum il-ġurnata ġej minn dan it-twemmin. Iż-Żapoteki tal-Widien Ċentrali jsejħu lilhom infushom "Be'ena' Za'a" jew "In-Nies tas-Sħab".
Ritwali bid-dediki
Iż-Żapoteki kienu jagħmlu ritwali bid-dediki biex ibierku l-ispazji tal-għajxien u l-istrutturi tagħhom. Mill-iskavi tat-Tumbata III fit-Tempju tal-Piramidi ta' Cuilapan f'Oaxaca ħareġ senduq tad-dediki li kien fih bosta żibeġ tal-ġada, żewġ imsielet tal-ġada, tliet xfafar tal-ossidjana, qxur tal-baħar, ħaġar, perla, u għadam ta' annimali żgħar, x'aktarx ta' għasafar, li jmorru lura għas-700 W.K. Kull wieħed minn dawn il-materjali kienu jissimbolizzaw kunċetti reliġjużi differenti. Peress li ma kinitx tinkiseb faċilment, il-ġada kienet tiswa ħafna u kienet imfittxija ħafna, speċjalment il-ġada maħduma, ladarba l-elit kienu artisti primarji. Ix-xfafar tal-ossidjana huma assoċjati mas-sagrifiċċju, peress li sikwit kienu jintużaw fir-ritwali bit-tixrid tad-demm. Il-qxur tal-baħar u l-perli jirrappreżentaw id-dinja tal-mejtin, peress li ġejjin mill-oċean, u l-għadam tal-annimali żgħar jirrappreżentaw is-smewwiet u r-relazzjoni kożmika bbilanċjata. Dawn l-artefatti huma sinifikanti minħabba l-kollokament tagħhom fi struttura li kienet tintuża għar-ritwali u li kienet assoċjata mal-poter. Dan is-senduq huwa forma ta' kontenitur tad-dediki, u jiddedika t-Tempju tal-Piramidi ta' Cuilapan lil dawn l-ideat ta' poter, ta' sagrifiċċju u tar-relazzjoni bejn id-dinja tal-mejtin u s-smewwiet.
Winston Churchill
Sir Winston Leonard Spencer Churchill (Ingliż: []) imwieled fit-30 ta’ Novembru, 1874 f’Woodstock u miet fl-24 ta’ Jannar, 1965 f’Londra, kien statista u kittieb Ingliż. Membru tal-Partit Konservattiv minkejja interludju fil-Partit Liberali, kien Prim Ministru tar-Renju Unit minn Mejju 1940 sa Lulju 1945 u mbagħad minn Ottubru 1951 sa April 1955; notevolment kellu rwol deċiżiv fir-rebħa tal-Alleati matul it-Tieni Gwerra Dinjija.
Ideoloġija
Il-kelma ideoloġija wettqet l-introduzzjoni tagħha fil-lingwa Maltija permezz tal-influss ta' vokabolarju Taljan fl-istess lingwa. Di fatti però l-kelma ideoloġija mhix oriġinarjament Taljana iżda ġiet introdotta mill-filosofu Franċiż Antoine Destutt de Tracy (1754-1836) li uża l-kelma idéologie, li jerġa' hija komposta minn verżjoni Franċiża tal-Grieg idea u s-suffiss Grieg logia. B'hekk ikollna l-kelma effettivament Griega ideologia li hawnhekk hija miktuba bi skritt Latin.
Ġeneralment ideoloġija tirreferi għal sistema konċettwali ta' ideat, suppost internament koerenti, li jispjegaw fost l-oħrajn il-prinċipji u l-pedamenti fil-kuntest ta' ideat u jwasslu għall-miri definiti jekk applikati korrettament. L-ideoloġija, in teorija, tispeċifika l-miri u tispira l-mezzi. Tagħti wkoll limiti ta' azzjoni b'mod ġenerali u għal kwistjonijiet partikolari, u bażikament isservi biex tiggwida l-operat ta' min iħaddanha.
L-ideoloġija hija għodda teoretika utli sabiex wieħed jagħraf jikklassifika ħsieb minn ieħor u speċjalment gruppi ta' ideat assoċjati ma' xulxin f'ideoloġija. Għaldaqstant, l-ideoloġija hija għodda klassifikatorja f'sens passiv iżda kapaċi tkun mezz ta' kif jittrawmu ideat ġodda u ideoloġiji ġodda.
Spiss min jgħid li jħaddan ideoloġija, ma jagħmilx dan b'mod ortodoss u puritan u dan joħloq kunflitti meta mhux biss wieħed iħaddan ideoloġija iżda meta jabbina magħha tikketta li kapaċi ma tapplikax għal ċertu ideat imħaddnin.
Ħafna wkoll iħaddnu ideoloġija u lanqas ikunu jafu biha għax ma jkunux ħasbu b'mod strutturali, xjentifiku u għaldaqstant klassifikatorju fil-konfront tal-ħsieb tagħhom.
L-ideoloġiji huma rifless u anke fonti tal-ħsieb ta' kull wieħed minnha, anke dawk li m'għandhomx jew ma jridux ideoloġija.
Antonio Valencia
Luis Antonio Valencia Mosquera (twieled fl-4 ta' Awwissu 1985) huwa eks-plejer tal-futbol Ekwadorjan.
Karriera
Valencia beda l-karriera tiegħu ma' El Nacional, u fl-2005 ittrasferixxa għal mat-tim Spanjol ta' Villarreal. Madankollu, hu ġie msellef lil Recreativo de Huelva għal parti sostanzjali tal-istaġun 2005–06.
Fit-3 ta' Awwissu 2006, Valencia ingħaqad mal-klabb tal-Premier League Ingliż Wigan Athletic għal sena taħt self. Il-kowċ Paul Jewell ikkumenta fuq Valencia: "Antonio hu xi ħaġa ġdida għal Wigan. Bħal ħafna Sudamerikani, hu jħaddan ħafna kapaċitajiet u din jikkombinaha ma' pass mgħaġġel u ħidma bla qatigħ fuq il-grawnd. Hu lagħab fl-Ewropa għal staġun, u jien konvint li hu għandu l-attributi neċessarji biex jagħmel suċċess fil-Premiership." Id-debutt tiegħu wasal fid-19 ta' Awwissu 2006, fit-telfa ta' 2–1 kontra Newcastle United, u skorja l-ewwel gowl tiegħu fil-21 ta' Ottubru 2006 kontra Manchester City. Il-perjodu ta' self ġie estiż għas-sena segwenti, u fit-18 ta' Frar 2008 issiġilla permanentament il-passaġġ tiegħu mal-klabb Ingliż, fejn iffirma kuntratt ta' tliet snin u nofs.
Il-forma eċċellenti laqtet l-għajn ta' klabbs importanti matul is-suq tat-trasferimenti tas-sajf 2008, fosthom Manchester United u Liverpool, fejn finalment ittrasferixxa fl-istaġun segwenti ma' Manchester United, għal kuntratt ta' erba' snin.
Internazzjonali
L-ewwel dehra internazzjonali ta' Valencia mat-tim nazzjonali tal-Ekwador kienet f'partita valida għall-kwalifikazzjoni għat-Tazza tad-Dinja kontra l-Paragwaj fis-27 ta' Marzu 2005, fejn skorja doppjetta fir-rebħa Ekwadorjana bl-iskor ta' 5–2. Hu lagħab f'isem l-Ekwador fil-fażi finali tat-Tazza tad-Dinja 2006 li saret fil-Ġermanja, u kien nominat fit-tim ideali tal-FIFA, lista li tirrikonoxxi l-aqwa plejers għal kull pożizzjoni matul it-Tazza tad-Dinja. Hu kien nominat ukoll bħala wieħed mis-sitt kandidati għall-unur ta' L-Aqwa Plejer Żagħżugħ. Lukas Podolski kien ir-rebbieħ eventwali, anke jekk ir-riżultati uffiċjali tas-sondaġġ imwassal mis-sit tat-Tazza tad-Dinja 2006 urew lil Valencia fil-vantaġġ.
Ilarju ta' Poitiers
Ilarju ta' Poitiers (Poitiers, madwar 315 – Poitiers, 367) kien isqof ta' Pictavium (illum Poitiers), teologuo, filosfu u kittieb. Hu meqjum bħala qaddis fil-Knisja Kattolika, fil-Knisja Ortodossa u fil-Komunjoni Anglikana u ġie proklamat Duttur tal-Knisja.
Il-Bidu
Twieled għall-ħabta tas-sena 315, madwar erbgħin sena qabel Santu Wistin. Hu sar Isqof ta’ Poitiers, il-belt kapitali ta’ Poitou li kienet provinċja qadima ta’ Franza, qrib is-sena 350. Fis-sena 356 hu ħa sehem fil-Konċilju ta’ Beziers. Dan tlaqqa’ sena wara l-Konċilju ta’ Milan li minħabba l-pressjoni ta’ l-Imperatur Arjan Kostanzu, iben l-Imperatur Kostantinu, kien ikkundanna lil Atanasju, Isqof ta’ Lixandra, għax dan ma kienx laqa’ mill-ġdid fil-Knisja lill-ereżjarka Arju.
Sant'Illarju kien kontra l-kundanna ta’ Atanasju. Minħabba f’hekk hu kien akkużat fil-Konċilju ta’ Beziers li ma kienx qabel ma’ l-isqfijiet l-oħra Oċċidentali meta dawn ikkundannaw lil Atanasju. Dan kien ħadha kontra Arju li ċaħad kemm l-unità u l-konsustanzjalità tat-Tliet Persuni tat-Trinita’ Qaddisa kif ukoll id-divinità ta’ l-Iben ta’ Alla. Bħala konsegwenza Illarju kien imneħħi minn Isqof ta’ Poitiers u eżiljat fil-Friġja, fl-Asja Minuri.
Is-snin li Illarju għadda fl-eżilju fl-Asja Minuri servewh biex kabbar il-kultura tiegħu u ssaħħaħ fid-duttrina nisranija. Hawnhekk hu sab ruħu espost għall-kitbiet ta’ Missirijiet il-Knisja u ta’ kittieba nsara oħrajn li kitbu bil-Grieg. Kien influwenzat b’mod speċjali mill-kitba Griega ta’ Oriġene. Minħabba f’hekk hu seta’ jitbiegħed mill-materjaliżmu ta’ Tertulljanu u jasal għall-ispiritwaliżmu ta’ Platun. Għal dik li hi formazzjoni teoloġika, Illarju sar jaf minn ras il-għajn x’kien ifisser l-Arjaniżmu u x’valur kellha l-kontroversja Arjana. Illarju għamel użu minn din it-teoloġija Griega meta kiteb iż-żewġ trattati ta’ matul l-eżilju, jiġifieri It-Trinita’ u Is-Sinodi. Hu għamel enfasi fuq il-fatt li l-Iben kien imnissel mill-Missier qabel kull żmien, jiġifieri minn dejjem ta’ dejjem. Sostna wkoll li l-Persuni jintgħażlu minn xulxin, imma huma Alla wieħed, b’sustanza waħda, minkejja l-fatt li l-Missier hu Alla, l-Iben hu Alla u l-Ispirtu s-Santu hu Alla. Min-naħa l-oħra l-Ispirtu s-Santu ġej mill-Missier u mill-Iben, u la hu mnissel u lanqas maħluq mill-Iben qabel il-ħolqien ta’ l-univers.
Kemm dam fl-eżilju fil-Friġja, Illarju kien ħieles li jagħmel u jmur fejn irid, mhux bħal xi isqfijiet u kittieba sagri oħra mill-Oċċident, ngħidu aħna Ewsebju ta’ Verċelli u Luċiferu ta’ Cagliari. Minħabba f’din il-libertà hu ħa sehem fil-Konċilju ta’ Selewċja f’Settembru tas-sena 359. Wara li ntemm dan il-Konċilju, l-Arjani u dawk li ma kinux jemmnu fil-konsustanzjalità tat-Tliet Persuni, jiġifieri li l-Persuni huma essenza jew sustanza waħda, marru Kostantinopli għand l-Imperatur Kostanzu li kien Arjan bħalhom u qalulu b’dak li kien ġara.
Fl-istess żmien Illarju mar hu stess Kostantinopli, imma qrib it-tmiem tas-sena 359 waslitlu l-aħbar kerha li l-isqfijiet tal-Knisja Latina kienu ltaqgħu f’Rimini u, taħt il-pressjoni ta’ l-Imperatur Kostanzu, iffirmaw il-formula ta’ fidi Trinitarja li kienet influwenzata mit-tagħlim Arjan u setgħet tissejjaħ formula Filoarjana bħala konsegwenza tat-taħlita tad-duttrina ta’ Filone u dik ta’ Arju.
Fis-sena 364 Illarju mar Milan minn Poitiers biex flimkien ma’ Ewsebju ta’ Verċelli jneħħi lill-Isqof Awsenzju minn dik is-sede. Dan kien ilu isqof ta’ dik id-djoċesi importanti sa mis-sena 355. It-tentattiv falla u l-Isqof Illarju kellu jerġa’ lura pajjiżu bla ma kiseb suċċess. Skont San Ġlormu hu miet kważi tliet snin wara, fis-sena 367.
Id-duttrina Arjana
Il-fundatur tad-duttrina Arjana kien Arju, qassis ta’ nisel Libjan (ċ. 256-336) imma li kien tgħallem it-teoloġija f’Antijokja. Hu sar djaknu u wara kien ordnat saċerdot fil-Knisja ta’ Lixandra. Mill-istess skola Antijokena ħarġu ereżjarki oħra, bħal Nestorju u Appollinar ta’ Laodicea. Kien hemm ukoll Teodoru ta’ Mopswestja, imma dan għall-inqas kellu tajbin il-kummentarji bibliċi tiegħu li fihom wera talent kbir eseġetiku; ħdejn l-oħrajn, għalhekk, Teodoru kien inqas ħażin f’tagħlimu.
F’Antijokja fil-fatt kien hemm l-għalliem Luċjanu li l-Isqof Alessandru ta’ Lixandra jgħoddu bħala wieħed mill-fundaturi ta’ l-Arjaniżmu. Qrib is-sena 318 Arju beda jqajjem ħafna diskussjonijiet minħabba l-fatt li beda jippriedka duttrina teoloġika personali u jippreżentaha bħala d-duttrina tal-Knisja Kattolika. Hu kiteb ftit ferm u l-ftit li kiteb intilef, neħħi xi frammenti ’l hawn u ’l hinn.
L-Arjaniżmu kien attakkat sa minn kmieni minħabba l-fatt li kien qed jesponi duttrina li kienet teħodha kontra l-bażi tat-teoloġija nisranija. Li kieku l-Iben ma kienx Alla, hu ma kienx ikun jista’ jifdi l-umanità mid-dnub tan-nisel u mid-dnubiet personali.
Il-qagħda tal-kontroversja Arjana ħżienet meta Alessandru, Isqof ta’ Lixandra, talab lil Arju u lis-segwaċi tiegħu biex jirtiraw id-duttrina falza tagħhom. Dawn irrifjutaw bil-qawwa kollha. Għalhekk fis-sena 318 l-Isqof Alessandru sejjaħ sinodu li skomunika lil Arju u lis-segwaċi tiegħu. Minflok ma aċċetta s-sentenza, Arju fittex l-appoġġ tal-kondixxipli tiegħu f’Antijokja. Xi wħud minn dawn kienu ġa isqfijiet, fosthom Ewsebju ta’ Nikomedja li tah l-appoġġ kollu u għamillu laqgħa kbira. B’hekk in-nuqqas ta’ qbil infirex fil-knisja Griega u l-periklu kiber. L-Imperatur Kostantinu ried li tinstab soluzzjoni u għalhekk laqqa’ l-ewwel Konċilju Ekumeniku: dak ta’ Niċea. B’kollox kien hemm aktar minn tliet mitt isqof li ħadu sehem. Il-konklużjoni kienet li l-konċilju kkonferma s-sentenza ta’ l-Isqof Alessandru kontra Arju u fformula s-Simbolu jew Kredu ta’ Niċea li għadu magħruf sa llum għad-dettalji duttrinali li jesponi.
L-Imperatur Kostantinu bagħat lil Arju fl-eżilju f’Illirja, imma wara għaxar snin, fis-sena 328, ħallieh jerġa’ lura lejn pajjiżu. Wara s-Sinodu ta’ Tir u dak ta’ Ġerusalemm, fis-sena 335, l-isqfijiet iddeċidew li jaħfru lil Arju u jerġgħu jilqgħuh fil-Knisja fost il-membri tal-kleru. Fis-sena 336 l-Imperatur Kostantinu ordna li ssir rikonċiljazzjoni solenni f’Kostantinopli bil-ħidma ta’ l-isqof tal-belt imperjali, imma lejliet il-jum tar-rikonċiljazzjoni Arju miet għal għarrieda.
Ir-ritorn ta’ Illarju fi Poitiers
Fil-kontroversja Arjana kien hemm min tkellem dwar it-Tliet Persuni tat-Trinita’ u ħareġ bit-tifsira omousiana, terminu li jfisser li l-Persuni għandhom essenza waħda, dik li llum ngħidulha sustanza waħda. Kien hemm ukoll min ħareġ bit-tifsira omeousiana, terminu li jfisser li l-Persuni tat-Trinita’ jixxiebħu fl-essenza jew fis-sustanza. Il-Konċilju ta’ Pariġi aċċetta dawn iż-żewġ tifsiriet, imma fl-istess ħin ikkundanna l-mexxejja ta’ l-Arjaniżmu tal-Knisja Latina, filwaqt li wera ħniena kbira ma’ l-isqfijiet li f’Rimini u bnadi oħra kienu ċedew għall-pressjoni li kienet saret fuqhom mill-Imperatur Kostanzu jew minn ħaddieħor. Ir-riżultat kien li l-Franċiżi kienu meħlusa immedjatament mill-fdalijiet ta’ l-Arjaniżmu.
Il-ħidma letterarja ta’ Illarju
Il-parti l-kbira tal-kitbiet ta’ Illarju waslu sħaħ sa għandna u dan juri l-imħabba li kellhom lejh il-qarrejja tiegħu matul iż-żminijiet. Ix-xogħlijiet tiegħu jinqasmu f’erbgħa:
(1) opri dottrinali, (2) opri storiċi, (3) opri eseġetiċi jew ta’ tifsir il-Bibbja u (4) innijiet.
(A) L-opri dottrinali ta’ Illarju
L-opri dottrinali ta’ Illarju huma ż-żewġ trattati li kiteb kemm dam fl-eżilju, jiġifieri It-Trinita’ u Is-Sinodi.
Dan it-trattat fih 12-il ktieb. X’aktarx li Illarju ma tahx dan it-titlu. San Ġirolmu jirreferi għalih bħala Kontra l-Kotba ta’ l-Arjani. Hu fil-manuskritt l-iktar riċenti li jissejjaħ It-Trinita’. Kittieba oħra sejħulu Dwar il-Fidi.
Il-kitba kienet ispirata mill-kuntatt li Illarju kellu fl-Orjent mal-omeousiani, jew dawk li kienu jgħidu li l-Persuni tat-Trinita’ għandhom essenza li tixxiebah. Din tista’ tkun duttrina tajba jekk wieħed jgħallem li l-essenza tixxiebah għax hi l-istess, imma hi duttrina ħażina jekk wieħed isostni li l-essenza tal-Persuni Divini tixxiebah biss imma mhix l-istess. Hu f’dan it-tieni sens li l-omeousiani kienu qegħdin jinterpretaw ix-xebh bejn il-Persuni tat-Trinita’.
L-ewwel ktieb hu introduzzjoni. Fil-prologu Illarju jistqarr li ħadd ma jista’ jifhem il-misteru tat-Trinita’, iżda hu kien qiegħed fi ‘vjaġġ lejn Alla’. Imbagħad jagħti sintesi ta’ l-opra kollha. Is-suġġett fil-fatt hu ttrattat mit-tieni ktieb ’il quddiem.
Il-kotba mit-tieni sat-tnax huma maqsumin fi tlieta: (a) l-ewwel taqsima tiġbor fiha t-tieni u t-tielet ktieb, (b) it-tieni tkopri mir-raba’ sas-seba’ ktieb u (ċ) it-tielet mit-tmienja sat-tnax.
L-ewwel taqsima fiha espożizzjoni ġenerali tal-kontroversja dwar ir-rabta bejn il-Missier u l-Iben u dwar id-divinità ta’ l-Iben li kienet miċħuda mill-Arjani. Imbagħad fit-tieni ktieb l-awtur juri x’kienet tgħallem il-Knisja Kattolika dwar id-diversi ereżiji. Jgħid xi ħaġa wkoll dwar l-Ispirtu s-Santu. It-tielet ktieb jeħodha kontra l-argumenti foloz li l-Arjani kienu jġibu biex juru li l-Iben hu inferjuri għall-Missier.
Fit-tieni taqsima Illarju jagħti lista ta’ l-istqarrijiet tal-fidi ta’ l-Arjani. Jagħti traduzzjoni Latina tat-test sħiħ tal-professjoni Arjana li Arju kien bagħat lil Alessandru, Isqof ta’ Lixandra u jeħodha kontra l-kontenut tagħha permezz ta’ siltiet bibliċi biex jipprova li l-Iben hu Alla veru bħall-Missier.
Fit-tielet taqsima jikkonfuta t-tagħlim Arjan u juri li r-rabta bejn il-Missier u l-Iben hi vera u reali u mhux biss morali kif kienu jgħidu l-Arjani. L-Iben mhux inferjuri għall-Missier. Kristu bata iżda b’daqshekk ma kienx esseri imperfett; id-divinità ma tbatix. Sar bniedem biex ikun jista’ jbati u jmut. Qam mill-mewt għaliex kien bniedem u Alla. Fi tmiem din it-taqsima Illarju kiteb il-kapitli 55 u 56 dwar l-Ispirtu s-Santu.
Is-Sinodi (De Synodis)
Illarju kiteb dan it-trattat fis-sena 359 waqt li kien qed jikteb fuq it-Trinita’. Fl-istess ħin kienu qed isiru t-tħejjijiet għall-Konċilju ta’ Rimini u ta’ Selewċja. It-trattat kien indirizzat lill-Isqfijiet tal-Gallja u fl-aħħar lill-Isqfijiet ta’ l-Orjent. L-opra hi maqsuma f’żewġ taqsimiet. Fl-ewwel taqsima (kap1 sa 65) Illarju jeżamina l-istqarrijiet varji tal-fidi li l-Orjentali kienu ppubblikaw bejn is-snin 341 u 359, u li l-Insara tal-Knejjes Latini kienu jqisu kollha flimkien bħala stqarrija tal-fidi Arjana. Illarju qies bħala Arjana l-istqarrija l-iżjed estrema - dik tas-sena 357 imsawra f’Sirmio. Fit-tieni taqsima (kap 66 sa 92) hu jistudja t-termini Griegi homoousios u homoiousios. It-terminu homoousios ifisser li Kristu hu ta’ l-istess essenza jew sustanza tal-Missier; it-terminu homoiousios ifisser li Kristu hu bħall-Missier skond l-essenza jew is-sustanza. Illarju interpreta l-kliem ‘ta’ l-istess sustanza tal-Missier’ bħala li tfisser li l-Iben hu bħall-Missier skond is-sustanza. B’hekk wera li ż-żewġ termini kienu aċċettabli jekk jingħataw interpretazzjoni ortodossa. Għalhekk il-Persuni Divini huma sustanza waħda għalkemm magħżulin minn xulxin.
B. L-opri storiċi ta’ Illarju.
Insibu ħames opri storiċi ta’ Illarju, jiġifieri Ktieb lil Kostanzu, It-Tieni Ktieb lil Kostanzu, Ktieb Kontra Kostanzu, Kontra Awsenzju u Frammenti Storiċi.
(1)	Ktieb lil Kostanzu (Liber ad Costantium Augustum)
Fl-ewwel parti ta’ din l-opra nsibu t-test ta’ l-ittri li bagħtu l-isqfijiet tal-Knisja Latina miġburin fil-Konċilji lill-Imperatur Kostanzu biex jitolbuh iwaqqaf il-persekuzzjoni kontra min kien isostni l-Kredu tal-Konċilju ta’ Niċea. Fit-tieni parti Illarju jitkellem dwar il-proċedura irregolari li kien hemm fil-Konċilju ta’ Milan fis-sena 355 u li wasslet għall-kundanna ta’ Atanasju u ta’ Ewsebju ta’ Verċelli.
(2)	It-Tieni Ktieb lil Kostanzu