cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Reliġjon Nisranija
Il-Kristjaneżmu jibqa ’kulturalment divers fil-fergħat tal-Punent u tal-Lvant tiegħu, kif ukoll fid-duttrini tiegħu dwar il-ġustifikazzjoni u n-natura tas-salvazzjoni, l-ekkleżjoloġija, l-ordinazzjoni u l-Kristoloġija. L-erba 'fergħat l-akbar tal-Kristjaneżmu huma l-Knisja Kattolika (1.3 biljun / 50.1%), Protestantiżmu (920 miljun / 36.7%), il-Knisja Ortodossa tal-Lvant (260 miljun) u l-Ortodossija Orjentali (86 miljun / it-tnejn flimkien 11.9%), fost diversi sforzi lejn l-għaqda (ekumeniżmu). [7] Il-kredti tagħhom ġeneralment iżommu lil Ġesù komuni bħala l-Iben ta 'Alla - il-logos inkarnati - li ministra, sofra, u miet fuq salib, imma qam mill-mewt għas-salvazzjoni tal-umanità; kif imsejjaħ l-evanġelju, li tfisser "l-aħbar it-tajba", fil-Bibbja (l-Iskrittura). Id-deskrizzjoni tal-ħajja u t-tagħlim ta ’Ġesù huma l-erba’ Evanġelji kanoniċi ta ’Mattew, Mark, Luqa u Ġwanni bit-Testment il-Qadim tal-Lhud bħala l-isfond rispettat tal-Evanġelju.
Il-Kristjaneżmu u l-etika Nisranija kellhom rwol prominenti fl-iżvilupp taċ-ċiviltà tal-Punent, [8] [9] [10] [11] [12] partikolarment madwar l-Ewropa mill-antikità tard u mill-Medju Evu. Minkejja tnaqqis fl-aderenza fil-Punent, il-Kristjaneżmu jibqa ’r-reliġjon dominanti fir-reġjun, b’madwar 70% tal-popolazzjoni tidentifika bħala Kristjana. [13] Il-Kristjaneżmu qed jikber fl-Afrika u l-Asja, il-kontinenti l-aktar popolati fid-dinja. [14] Il-Kristjani huma l-iktar grupp reliġjuż persegwitat fid-dinja, speċjalment fil-Lvant Nofsani, l-Afrika ta 'Fuq u l-Asja t'Isfel.
Etimoloġija
Kristjani Lhud bikrija rreferew ruħhom bħala ‘It-Triq’ (της οδου), probabbilment ġejjin minn Isaija 40: 3, “iħejju t-triq tal-Mulej.” [18] [nota 1] Skond Atti 11:26, it-terminu " Nisrani "(Grieg: Χριστιανός) l-ewwel intuża b'referenza għad-dixxipli ta 'Ġesù fil-belt ta' Antjokja, li jfisser" segwaċi ta 'Kristu, "mill-abitanti mhux Lhud ta' Antijokja. [24] L-ewwel użu rreġistrat tat-terminu "Kristjaneżmu" (Grieg: Χριστιανισμός) kien minn Injazju ta 'Antijokja, madwar 100 WK.
Twemmin
Filwaqt li l-Insara mad-dinja kollha jaqsmu konvinzjonijiet bażiċi, hemm ukoll differenzi ta 'interpretazzjonijiet u opinjonijiet tal-Bibbja u tradizzjonijiet sagri li fuqhom huwa bbażat il-Kristjaneżmu.
Krediti
Dikjarazzjonijiet duttrinali konċiżi jew il-konfessjonijiet ta 'twemmin reliġjuż huma magħrufa bħala kredti. Huma bdew bħala formuli tal-magħmudija u aktar tard ġew estiżi matul il-kontroversji Kristoloġiċi tas-sekli 4 u 5 biex isiru dikjarazzjonijiet ta 'fidi.
Il-Kredu tal-Appostli huwa l-aktar dikjarazzjoni aċċettata b'mod wiesa 'tal-artikoli tal-fidi Nisranija. Jintuża minn numru ta 'denominazzjonijiet insara kemm għal skopijiet liturġiċi kif ukoll kateketiċi, l-aktar viżibbilment mill-knejjes liturġiċi tat-tradizzjoni Kristjana tal-Punent, inklużi l-Knisja Latina tal-Knisja Kattolika, Luteraniżmu, Anglikaniżmu, u Ortodossija tar-Rit tal-Punent. Jintuża wkoll minn Presbiterjani, Metodisti, u Kongregazzjonisti. Dan it-twemmin partikolari ġie żviluppat bejn is-sekli 2 u d-9. Id-duttrini ċentrali tagħha huma dawk tat-Trinità u ta ’Alla l-Ħallieq. Kull waħda mid-duttrini misjuba f'dan it-twemmin tista 'tiġi rintraċċata għal dikjarazzjonijiet kurrenti fil-perjodu apostoliku. Il-kredu apparentement intuża bħala sommarju tad-duttrina Nisranija għall-kandidati tal-Magħmudija fil-knejjes ta 'Ruma. [27] Il-punti ewlenin tagħha jinkludu: [ċitazzjoni meħtieġa]
Twemmin f’Alla l-Missier, f’Ġesù Kristu bħala l-Iben ta ’Alla, u fl-Ispirtu s-Santu
Il-mewt, id-dixxendenza fl-infern, l-irxoxt u t-tlugħ ta ’Kristu
Il-qdusija tal-Knisja u t-tqarbin tal-qaddisin
It-tieni li ġejja ta ’Kristu, il-Jum tal-Ġudizzju u s-salvazzjoni tal-fidili
Il-Kredu Nicene ġie fformulat, fil-biċċa l-kbira b'risposta għall-Arianiżmu, fil-Kunsilli ta 'Nikaraea u Kostantinopli fl-325 u 381 rispettivament, [28] [29] u rratifikat bħala l-kredu universali tal-Kristjanità mill-Ewwel Kunsill ta' Efesu fl-431. [30] ]
Id-Definizzjoni ta 'Kalkedonjan, jew Kredu ta' Kalkedon, żviluppat fil-Kunsill ta 'Kalcedon fl-451, [31] għalkemm irrifjutata mill-Ortodossi Orjentali, [32] għallmet lil Kristu "biex jiġi rikonoxxut f'żewġ natura, bla tlaqliq, mingħajr tibdil, indiviżibbli, inseparabbilment": waħda divina u waħda umana, u li ż-żewġ naturi, filwaqt li huma perfetti fihom infushom, huma madankollu perfettament magħqudin ukoll f'persuna waħda. [33]
Il-Kredu Athanasjan, riċevut fil-Knisja tal-Punent bħala li għandu l-istess status bħan-Nikene u l-Kaltcedonjan, jgħid: "Aħna nqimu lil Alla wieħed fit-Trinità, u fit-Trinità fl-Għaqda; la nfixklu l-Persuni u lanqas naqsmu s-Sustanza." [34]
Ħafna Kristjani (Kattoliċi, Ortodossi tal-Lvant, Ortodossi Orjentali, u Protestanti bl-istess mod) jaċċettaw l-użu ta 'kredti, u jissottoskrivu għal mill-inqas wieħed mill-kredti msemmija hawn fuq. [35]
Ħafna Protestanti Evanġeliċi jirrifjutaw il-kredti bħala dikjarazzjonijiet definittivi tal-fidi, anke waqt li jaqblu ma 'xi wħud jew mas-sustanza tal-kredu. Il-biċċa l-kbira tal-Battisti ma jużawx it-twemmin "inkwantu ma fittxux li jistabbilixxu konfessjonijiet awtorevoli ta 'fidi li jorbtu wieħed fuq xulxin." [36]: 111 Ukoll ir-rifjut ta' kredti huma gruppi li għandhom għeruq fil-Moviment ta 'Restawr, bħalma huma l-Knisja Nisranija (Dixxipli ta' Kristu), il-Knisja Kristjana Evanġelika fil-Kanada, u l-Knejjes ta ’Kristu.
Ġesú
Il-prinċipju ċentrali tal-Kristjaneżmu huwa t-twemmin f’Ġesù bħala l-Iben ta ’Alla u l-Messija (Kristu). Il-Kristjani jemmnu li Ġesù, bħala l-Messija, kien midluk minn Alla bħala salvatur tal-umanità u jqisu li l-miġja ta ’Ġesù kienet it-twettiq tal-profeziji messjaniċi tat-Testment il-Qadim. Il-kunċett Nisrani ta ’Messija jvarja b’mod sinifikanti mill-kunċett Lhudi kontemporanju. It-twemmin Nisrani huwa li permezz tat-twemmin u l-aċċettazzjoni tal-mewt u l-irxoxt ta ’Ġesù, bnedmin midinbin jistgħu jiġu rikonċiljati ma’ Alla, u b’hekk jiġu offruti s-salvazzjoni u l-wegħda tal-ħajja ta ’dejjem. [40]
Filwaqt li kien hemm ħafna tilwim teoloġiku dwar in-natura ta 'Ġesù matul l-ewwel sekli ta' l-istorja Nisranija, ġeneralment, l-insara jemmnu li Ġesù huwa Alla inkarnat u "Alla veru u bniedem veru" (jew kemm kompletament divini kif ukoll kompletament umani). Ġesù, wara li sar bis-sħiħ uman, sofra l-uġigħ u t-tentazzjonijiet ta 'raġel mortali, iżda ma dnub. Bħala Alla bis-sħiħ, huwa reġa 'qam għall-ħajja. Skond it-Testment il-Ġdid, huwa qam mill-imwiet, [41] tela 's-sema, qiegħed bil-qiegħda fuq il-lemin tal-Missier, [42] u fl-aħħar se jirritorna [Atti 1: 9–11] biex iwettaq il-kumplament tal- Profezija Messjanika, inkluż il-qawmien tal-mejtin, il-Ġudizzju tal-Aħħar, u t-twaqqif finali tar-Renju ta 'Alla.
Skond l-Evanġelji kanoniċi ta 'Mattew u Luqa, Ġesù kien maħsub mill-Ispirtu s-Santu u twieled mill-Verġni Marija. Ftit tat-tfulija ta 'Ġesù hija rreġistrata fl-Evanġelji kanoniċi, għalkemm il-Vanġeli tat-tfulija kienu popolari fl-antikità. B'paragun, l-età adulta tiegħu, speċjalment il-ġimgħa ta 'wara mewtu, hija dokumentata sewwa fl-evanġelji li jinsabu fit-Testment il-Ġdid, għax dik il-parti ta' ħajtu hija maħsuba li hi l-iktar importanti. Il-kontijiet bibliċi tal-ministeru ta ’Ġesù jinkludu: il-magħmudija tiegħu, mirakli, predikazzjoni, tagħlim u għemejjel.
Mewt u qawmien
daqsminuri Il-Kristjani jqisu l-qawmien ta ’Ġesù bħala l-pedament tal-fidi tagħhom (ara l-1 Korintin 15) u l-iktar avveniment importanti fl-istorja. [43] Fost it-twemmin Nisrani, il-mewt u l-irxoxt ta ’Ġesù huma żewġ avvenimenti ewlenin li fuqhom hija bbażata ħafna mid-duttrina u t-teoloġija Nisranija. [44] Skond it-Testment il-Ġdid, Ġesù ġie msallab, miet mewta fiżika, ġie midfun ġo qabar, u qam mill-mewt tlett ijiem wara. [Ġw. 19: 30–31] [Mk. 16: 1] [16: 6]
It-Testment il-Ġdid isemmi diversi dehriet tal-irxoxt ta ’Ġesù f’okkażjonijiet differenti lit-tnax-il appostlu u lid-dixxipli tiegħu, fosthom“ iktar minn ħames mitt ħut f’daqqa ”, [1Kor 15: 6] qabel l-ascensjoni ta’ Ġesù fis-sema. Il-mewt u l-irxoxt ta ’Ġesù huma kkommemorati mill-Insara fis-servizzi kollha ta’ qima, b’enfasi speċjali matul il-Ġimgħa Mqaddsa, li tinkludi l-Ġimgħa l-Kbira u l-Ħadd tal-Għid.
Il-knejjes Kristjani jaċċettaw u jgħallmu r-rendikont tat-Testment il-Ġdid dwar l-irxoxt ta 'Ġesù bi ftit eċċezzjonijiet. [46] Xi studjużi moderni jużaw it-twemmin tas-segwaċi ta ’Ġesù fil-qawmien bħala punt tat-tluq biex jistabbilixxu l-kontinwità tal-Ġesù storiku u l-proklamazzjoni tal-knisja bikrija. [47] Xi Kristjani liberali ma jaċċettawx irxoxt litterali tal-ġisem, [48] [49] jaraw l-istorja bħala ħrafa sinjifikament simbolika u spiritwalment li ssostni. Argumenti fuq il-mewt u t-talbiet tal-irxoxt iseħħu f'ħafna dibattiti reliġjużi u djalogi interfaith. [50] Pawlu l-Appostlu, Kristjan bikri konvertit u missjunarju, kiteb, "Jekk Kristu ma kienx imqajjem, allura l-predikazzjoni kollha tagħna hija inutli, u l-fiduċja tiegħek f'Alla hija inutli."
Maltin
daqsminuri|216x216px|Il-bandiera ta’ Malta Il-Maltin (bl-Ingliż: Maltese, bit-Taljan: Maltesi) huma nazzjon u grupp etniku indiġenu ta’ Malta li jitkellmu bil-Malti, lingwa Semitika. Malta hija gżira f’nofs il-Baħar Mediterran. Inklużi fil-grupp etniku definit mill-Maltin hemm ukoll l-Għawdxin (bl-Ingliż: Gozitans, bit-Taljan: Gozitani) li jgħixu fil-gżira ta’ Għawdex.
Storja
Il-Maltin attwali, ikkaratterizzati mill-użu tal-lingwa Maltija u mill-Kattoliċiżmu Ruman, huwa d-dixxendenti – għalkemm b’ħafna taħlit u ibridizzazzjoni – tal-kolonjalisti minn Sqallija u Calabria li reġgħu popolaw il-gżejjer Maltin fil-bidu tat-tieni millennju wara perjodu ta' żewġ sekli ta’ depopolazzjoni li segwiet il-ħakma Għarbija mill-Aglabidi fit-870 W.K. Studju ġenetiku ta’ Capelli et al. jindika li Malta bilkemm kienet abitata fil-bidu tas-seklu għaxra u x’aktarx li ġiet popolata mill-ġdid minn insedjaturi minn Sqallija u minn Calabria li kienu jitkellmu bis-Sikulo-Għarbi (Għarbi li kien mitkellem Sqallija). L-abitanti preċedenti tal-gżejjer – il-Feniċi, ir-Rumani, u l-Biżantini – ma ħallewx ħafna traċċi, peress li ħafna mill-ismijiet tal-postijiet intesew jew ġew sostitwiti. In-Normanni rnexxielhom jaħkmu l-gżira fl-1091 u kkonvertew lill-abitanti kollha għall-Kristjaneżmu sal-1249. Dan il-proċess ta’ Kristjanizzazzjoni mill-ġdid witta t-triq għall-evoluzzjoni tal-lingwa Maltija mid-djalett Sikulo-Għarbi li issa huwa estint.
L-influwenzi fuq il-popolazzjoni wara dan ġew diskussi bil-qawwa fost l-istoriċi u l-ġenetisti. Il-kwistjoni dwar l-oriġini hija waħda kkumplikata minħabba bosta fatturi, fosthom l-istorja mqallba ta’ Malta magħmula minn sensiela ta’ invażjonijiet u ħakmiet, b’perjodi twal ta’ depopolazzjoni segwiti minn perjodi ta’ immigrazzjoni lejn Malta u żwiġijiet bejn il-Maltin u l-barranin mill-pajjiżi tal-Mediterran, tal-Punent tal-Ewropa u tan-Nofsinhar tal-Ewropa li ħakmu lil Malta. Fost il-ħafna influwenzi demografiċi fuq il-gżira nsibu:
Maż-żmien, id-diversi mexxejja ta’ Malta ppubblikaw il-fehma tagħhom stess dwar l-etniċità tal-popolazzjoni. Il-Kavallieri ta’ Malta ċekknu r-rwol tal-Iżlam f’Malta u ppromovew l-idea ta’ preżenza Kattolika Rumana kontinwa.
Ġenetika
lemin|daqsminuri|Distribuzzjonijiet tal-kromożoma Y fl-Ewropa. Il-Maltin għandhom distribuzzjoni simili ta’ aplogruppi tal-Y-DNA bħat-Taljani tan-Nofsinhar tal-Italja L-aplogruppi tal-Y-DNA jinstabu fil-frekwenzi li ġejjin f’Malta: R1 (35.55 % inkluż 32.2 % R1b), J (28.90 % inkluż 21.10 % J2 u 7.8 % J1), I (12.20 %), E (11.10 % inkluż 8.9 % E1b1b), F (6.70 %), K (4.40 %), P (1.10 %). L-aplogruppi R1 u I huma tipiċi fil-popolazzjonijiet Ewropej u l-aplogruppi E, K, F u J jikkonsistu minn arbli tar-razza b’distribuzzjoni differenzjali l-iktar fil-Lvant Nofsani u fit-Tramuntana tal-Afrika. L-istudju ta’ Capelli et al. ikkonkluda li l-irġiel kontemporanji ta’ Malta x'aktarx oriġinaw min-Nofsinhar tal-Italja. L-istudju jindika wkoll li Malta bilkemm kienet abitata fil-bidu tas-seklu għaxra u x’aktarx kienet reġgħet ġiet popolata minn insedjaturi minn Sqallija u minn Calabria li kienu jitkellmu bis-Sikulo-Għarbi. Dawn is-sejbiet jikkonfermaw l-evidenza onomastika u lingwistika ppreżentata fl-1993 minn Geoffrey Hull, li rintraċċa l-eqdem kunjomijiet Maltin fin-Nofsinhar u fix-Xlokk ta’ Sqallija, speċjalment fid-distrett ta’ Agrigento.
L-istudju ta’ Capelli et al. tal-2015 għamel raggruppament tal-markaturi ġenetiċi Maltin tal-irġiel ma’ dawk minn Sqallija u minn Calabria, b’input minuskolu mil-Lvant tal-Mediterran b’affinità ġenetika mal-Libanu Kristjan.
Studju ieħor imwettaq mill-ġenetisti Spencer Wells (2017) u Pierre Zalloua tal-Università Amerikana ta’ Bejrut sostna li iktar minn 50 % tal-kromożomi Y mill-irġiel Maltin jaf għandhom oriġini Feniċi. Madankollu, ta’ min jinnota li dan l-istudju mhuwiex rieżaminat mill-pari u hemm studji ewlenin li jikkontradiċu s-sejbiet tiegħu, u li juru bil-provi li l-Maltin għandhom antenati komuni mat-Taljani tan-Nofsinhar tal-Italja, b’input ġenetiku negliġibbli mil-Lvant tal-Mediterran jew mill-Afrika ta’ Fuq.
Kultura
daqsminuri|Qabel is-snin 70 tas-seklu 20, in-nisa Maltin storikament kienu jilbsu l-[[għonnella, libsa tradizzjonali li saret simbolu ta’ identità Maltija, devozzjoni reliġjuża u pudur ]] Il-kultura ta’ Malta hija riflessjoni ta’ diversi kulturi li ġew f’kuntatt mal-Gżejjer Maltin tul is-sekli, inkluż kulturi Mediterranji ġirien, u l-kulturi tan-nazzjonijiet li ħakmu lil Malta għal perjodi twal ta’ żmien qabel l-indipendenza tagħha fl-1964.
Il-kultura ta’ Malta moderna ġiet deskritta bħala “mudell rikk ta’ tradizzjonijiet, twemmin u prattiki”, li huwa r-riżultat ta’ “proċess twil ta’ adattament, assimilazzjoni u fertilizzazzjoni trasversali ta’ twemmin u ta’ drawwiet minn diversi sorsi konfliġġenti”. Kienet soġġetta għall-istess proċessi kumplessi u storiċi li wittew it-triq għat-taħlita lingwistika u etnika li tiddefinixxi min huma l-Maltin u l-Għawdxin illum.
Lingwa
Il-Maltin jitkellmu l-Malti, lingwa vernakulari ibrida unika li bażikament hija Semitika iżda b’superstratum Rumanz lemin|daqsminuri|[[Cantilena|Il-Kantilena ta’ Pietru Caxaro, l-eqdem test bil-lingwa Maltija, is-seklu 15]] (Taljan) imponenti, u miktuba bl-alfabett Latin fil-forma standard tiegħu. Il-lingwa ġejja mis-Sikulo-Għarbi, djalett estint tal-Għarbi li kien mitkellem fi Sqallija min-nies indiġeni li dak iż-żmien kienu maqsuma fir-reliġjon fi Kristjani tar-rit Grieg u Musulmani li l-antenati reċenti tagħhom kienu Sqallin ikkonvertiti mill-Kristjaneżmu. Tul l-istorja ta’ Malta, il-lingwa adottat ammonti kbar ta’ kelmiet fil-vokabularju mill-Isqalli u mit-Taljan, isselfet ammont inqas ta’ kliem mill-Ingliż (l-angliċiżmi huma iktar komuni fil-Malti kollokjali milli fil-lingwa letterarja), u sselfet ftit għexieren ta’ kelmiet mill-Franċiż. Numru kbir ta’ kelmiet u idjomi li jidhru Għarab mal-ewwel daqqa t’għajn huma fil-fatt traduzzjonijiet ta’ kelmiet misselfa (kalki) mill-Isqalli u mit-Taljan li ftit li xejn jagħmlu sens għal kelliema ta’ lingwi oħra ġejjin mill-Għarbi.
Il-Malti sar lingwa uffiċjali ta’ Malta fl-1934, minflok it-Taljan u flimkien mal-Ingliż. Huwa stmat li hemm madwar 371,900 kelliem tal-Malti f’Malta, bi statistika li tikkwota li 100 % tal-popolazzjoni kapaċi titkellem bil-Malti, 88 % bl-Ingliż, 66 % bit-Taljan u 17 % bil-Franċiż, li juri grad ikbar ta’ ħiliet lingwistiċi mill-biċċa l-kbira ta’ pajjiżi Ewropej oħra. Fil-fatt, il- multilingwiżmu huwa fenomenu komuni f’Malta, bl-Ingliż, bil-Malti u xi kultant bit-Taljan li jintużaw fil-ħajja ta’ kuljum. Filwaqt li l-Malti huwa l-lingwa nazzjonali, ġie ssuġġerit li bl-axxendenza tal-Ingliż tista’ tibda sseħħ bidla fil-lingwa; għalkemm stħarriġ li jmur lura għall-2005 issuġġerixxa li l-persentaġġ ta’ Maltin li jitkellmu bil-Malti bħala l-lingwa materna tagħhom f’Malta baqa’ għoli (97 %).
Reliġjon
Il-Kostituzzjoni ta’ Malta tipprevedi l-libertà tar-reliġjon imma tistabbilixxi l-Kattoliċiżmu Ruman bħala r-reliġjon tal-istat. Il-popolazzjoni Maltija oriġinali kienet Kristjana tar-rit Biżantin (Grieg), bħall-komunitajiet Kristjani iktar antiki ta’ Sqallija. Konsegwentement, l-iktar saff antik tal-vokabularju liturġiku bil-Malti jikkonsisti minn kliem Grieg u Għarbi (dan tal-aħħar użat fil-qima mis-Sqallin tar-rit Biżantin li kienu jitkellmu bl-Għarbi matul l-okkupazzjoni Musulmana). Ir-rit Ruman (bil-Latin bħala l-lingwa liturġika) ġie impost fil-gżejjer kollha fil-bidu tas-seklu erbatax, għalkemm il-knisja Kattolika Griega ġiet stabbilita mill-ġdid wara l-1530 mill-Kavallieri ta’ San Ġwann għas-segwaċi tagħhom minn Rodi u minn inħawi oħra tal-Greċja.
Malta hija deskritta fil-Ktieb tal-Atti tal-Appostli (Atti 27:39-42 u Atti 28:1-11) bħala l-post fejn Pawlu l-Appostlu safa nawfragu fi triqtu lejn Ruma biex jgħaddi mill-proċess ġudizzjarju. Freedom House u l-World Factbook jirrappurtaw li 98 % tal-Maltin huma Kattoliċi (l-iktar tar-rit Ruman, b’minoranza tar-rit Biżantin), u b’hekk in-nazzjon huwa wieħed mill-iktar pajjiżi Kattoliċi fid-dinja.
Emigrazzjoni
daqsminuri|Mafkar tal-Migranti Tfal, fix-Xatt tal-[[Valletta|Belt Valletta, li jfakkar it-310 migranti tfal Maltin li vvjaġġaw lejn l-Awstralja bejn l-1950 u l-1965.]] daqsminuri|[[Nicolò Isouard kien kompożitur Malti li għex u ħadem fi Franza.]] Malta ilha pajjiż ta’ emigrazzjoni, b’komunitajiet Maltin kbar jgħixu f’pajjiżi oħra li jitkellmu bl-Ingliż kif ukoll fi Franza
L-emigrazzjoni tal-massa qabdet ġmielha fis-seklu 19, u laħqet il-quċċata tagħha fid-deċennji ta’ wara t-Tieni Gwerra Dinjija.
L-emigrazzjoni kienet inizjalment lejn il-pajjiżi tat-Tramuntana tal-Afrika (partikolarment l-Alġerija, it-Tuneżija u l- Eġittu); iktar ’il quddiem l-emigranti Maltin bdew imorru lejn ir-Renju Unit, l-Istati Uniti, il-Kanada u l-Awstralja. Fadal ftit traċċi tal-komunitajiet Franċiżi-Maltin fit-Tramuntana tal-Afrika, peress li l-biċċa l-kbira minnhom ġew spostati, wara li bdew ifeġġu l-movimenti tal-indipendenza, lejn postijiet bħal Franza (speċjalment lejn Marsilja u r-Rivjera), ir-Renju Unit jew l-Awstralja. Il-Franċiżi-Maltin huma kulturalment distinti mill-Maltin minn Malta, fis-sens li tal-ewwel baqgħu marbuta mal-użu tal-lingwa Taljana (spiss, iżda mhux dejjem, flimkien mal-Malti) kif ukoll jitkellmu bil-Franċiż.
Għalkemm l-emigrazzjoni ma baqgħetx tkun fenomenu soċjali sinifikanti, għad hemm komunitajiet Maltin importanti fl-Awstralja, fil-Kanada, fl-Istati Uniti u fir-Renju Unit. L-emigrazzjoni naqset b’mod drammatiku wara nofs is-snin sebgħin tas-seklu 20 u minn dak iż-żmien ’l hawn ma baqgħetx fenomenu soċjali sinifikanti. Minn meta Malta ssieħbet fl-Unjoni Ewropea fl-2004, iffurmaw komunitajiet ta’ espatrijati f’għadd ta’ pajjiżi Ewropej, partikolarment fil-Belġju u fil-Lussemburgu.
Hiroshima
Hiroshima (広島市) hija l-ikbar belt fir-reġjun Chūgoku fil-Punent ta' Honshū, l-ikbar gżira tal-Ġappun. Kienet l-ewwel belt fl-istorja tad-dinja li nqerdet b'bomba nukleari meta l-Istati Uniti tal-Amerka tefgħet fuqha bomba atomika fit-8:15am tas-6 ta' Awissu 1945, lejn l-aħħar tat-Tieni Gwerra Dinjija.
Il-bomba msejħa "Little Boy" intefgħet minn bomber Amerikan B-29, Enola Gay, u stmat li qatlet direttament 80,000 ruħ. Sal-aħħar tas-sena, il-ġrieħi u r-radjazzjoni tellgħu l-ammont ta' vittmi għal 90,000-140,000 ruħ. Iktar minn żewġ terzi tal-bini tal-belt inqered kompletament. Jumejn wara, l-Amerikani tefgħu bomba oħra fuq il-belt Ġappuniża ta' Nagasaki.
Kontroversja fuq l-attakk nukleari
L-użu tal-bombi atomiċi, ordnati mill-President Amerikan Harry Truman għadu sal-lum suġġett ta' kontroversja kbira. Fuq naħa hemm min isostni li l-użu ta' dawn il-bombi salvaw il-ħajja ta' eluf ta' suldati Amerikani, Brittaniċi u ta' alleati oħra. Dan għax wara l-bombi, il-Ġappun ċeda u ma kienx hemm bzonn invażjoni tal-Ġappun. Min isostni din il-pożizzjoni jsemmi l-ġlied fil-gżejjer Ġappuniżi jew okkupati mill-Ġappuniżi bħall-Filippini, Saipan, Iwo Jima u oħrajn fejn id-difensuri Ġappuniżi ġġieldu bl-aħrax kontra t-truppi Amerikani. U ġġieldu sakemm mietu għax kien it-twemmin tal-Ġappuniżi, skont il-kodiċi Bushido, kien diżunur mill-ikbar li ċċedi u tispiċċa priġunier. Huwa fatt li l-Ġappun kien qieghed jieħu miżuri estremi biex iwaqqaf l-avvanz tal-alleati, fosthom l-attakki suwicida bl-ajruplani, human torpedos. Sistema "militari" li daħlet fil-vokabolarju dinji l-kelma “kamikaze".
Min-naħa l-oħra hemm min isostni li min ordna u min wettaq l-attakki b'dawn il-bombi qerrieda għandu jitqies bħala “kriminal tal-gwerra". Kien żmien meta l-ajruplani Amerikani B-29, bl-użu ta' bombi konvenzjonali u tan-nar, kienu qegħdin jeqirdu bliet sħaħ tal-Ġappun. Kien żmien meta l-flotta merkantili Ġappuniża kienet spiċċat f'qiegħ il-baħar u l-Ġappun kien wasal f'qagħda fejn ma kienx se jifdallu petrol, materja prima u anke ikel biex jibqa' jirreżisti. Dak iż-żmien ukoll, l-Unjoni Sovjetika ddikjarat gwerra kontra l-Ġappun u bagħtet armati vasti biex kaxkru l-unika armata kbira li kien fadallu l-Ġappun u li kienet fil-Manċurja u l-Korea. Dawn jgħidu li l-iskuża li l-bombi atomiċi ntefgħu għax Truman beza' li tintilef il-ħajja ta' miljun Amerikan ġiet imgiddba anke minn kapijiet militari Amerikani bħall-Ammiral Nimitz u l-Ġeneral Eisenhower li kienu tal-fehma li l-Ġappun kien diġà tilef il-gwerra u li kienu ilhom jipprovaw iċedu minn Mejju 1945, meta l-bombers Amerikani qerdu l-parti l-kbira ta' Tokjo. Fil-fatt il-Ġappuniżi kienu bdew kuntatti mal-mexxej Sovjetiku Stalin biex tintemm il-gwerra. Kollox kien juri li l-Ġappunizi ma kellhom l-ebda cans li jwettqu reżistenza fit-tul. U r-rekords storiċi juru li d-dħul tal-Unjoni Sovjetika fil-gwerra kellu effett ikbar fuq il-mexxejja Ġappuniżi biex iċedu milli kellhom il-bombi atomiċi. L-Amerikani kienu qerdu kwazi kull belt ħlief ħamsa jew sitta li tħallew mhux mittiefsa apposta. Tnejn minn dawn kienu Hiroshima u Nagasaki. Ħafna jemmnu li l-Amerikani ma kellhomx għalfejn “jipprovaw" l-effett devastanti ta' dawn il-bombi għax dan kien evidenti u ċar mill-provi li għamlu. Għalhekk, isostnu ħafna, dawn il-bombi ntefgħu fuq Hiroshima u Nagasaki bħala twissija lil pajjiżi oħrajn. Fuq kollox lill-Unjoni Sovjetika u l-forzi Komunisti fiċ-Ċina li bdew offensiva kontra l-forzi Nazzjonalisti. Għax digà kien hemm fost il-militar tal-Istati Uniti li beda jippjana attakk nukleari biex jeqred lill-Unjoni Sovjetika. Li ġara żgur huwa li l-uzu tal-armi mill-Amerikani wera li dawn kienu lesti jużaw armi tant qerrieda u b'hekk bdiet tellieqa li wasslet għal żewġ blokki militari jiffaċċjaw lil xulxin u sikwit tefgħu lid-dinja f'xifer il-qerda sħiħa.
5 ta' Novembru
Il-5 ta' Novembru hija il-309 ġurnata tal-Kalendarju Gregorjan (il-310 fis-snin bisestili). Fadal 56 ġurnata għall-aħħar tas-sena.
Rishi Sunak
Rishi Sunak (/ˈrɪʃi ˈsuːnæk/; imwieled fit-12 ta' Mejju 1980) huwa politiku Brittaniku li serva bħala Prim Ministru tar-Renju Unit mill-25 ta' Ottubru 2022 u Kap tal-Partit Konservattiv mill-24 ta' Ottubru 2022. Sunak kien il-Kanċillier tat-Teżor mill-2020 sal-2022 u Segretarju Ewlieni għat-Teżor mill-2019 sal-2020. Huwa ilu Membru Parlamentari (MP) għal Richmond (Yorks) mill-2015.
Sunak twieled f'Southampton minn ġenituri ta' nisel Indjan li emigraw lejn il-Gran Brittanja mill-Afrika tal-Lvant fis-snin sittin. Huwa kien edukat f'Winchester College, studja l-filosofija, il-politika u l-ekonomija (PPE) fil-Lincoln College, Oxford, u kiseb MBA mill-Università ta’ Stanford bħala Fulbright Scholar. Waqt li kien qed jistudja f'Stanford, iltaqa' mal-mara futura tiegħu Akshata Murty, bint il-biljunarju Indjan NR Narayana Murthy. Sunak u martu kienu l-222 l-aktar nies sinjuri fil-Gran Brittanja fl-2022, b’£730 miljun. Wara li ggradwa, Sunak ħadem għal Goldman Sachs u aktar tard bħala sieħeb fid-ditti tal-hedge fund The Children's Investment Fund Management u Theleme Partners.
Wara r-riżenja ta' Truss fost kriżi oħra tal-gvern, Sunak ġie elett mingħajr oppożizzjoni bħala Kap tal-Partit Konservattiv. Huwa nħatar Prim Ministru fil-25 ta' Ottubru 2022, u sar l-ewwel Brittanniku Asjatiku u Ħindu li okkupa dik il-pożizzjoni.
Ħajja personali
ħolqa=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6c/Kirby_Sigston_Manor_and_Lake_%28geograph_2028063%29.jpg/220px-Kirby_Sigston_Manor_and_Lake_%28geograph_2028063%29.jpg|lemin|daqsminuri| Kirby Sigston Manor, proprjetà ta' Rishi Sunak Sunak huwa Ħindu, u ħa l-ġurament tiegħu bħala MP fil- House of Commons fuq il-Bhagavad Gita. F'Awwissu 2009, huwa żżewweġ lil Akshata Murty, bint NR Narayana Murth, il-fundatur tal-kumpanija tat-teknoloġija Infosys. Akshata Murty tippossjedi 0.91% tal-ishma — stmati għal madwar $900 miljun (£690 m) f'April 2022 — f'Infosys, li tagħmilha waħda mill-aktar nisa sinjuri fil-Gran Brittanja.
Sunak u Murty iltaqgħu waqt li kienu qed jistudjaw fl-Università ta' Stanford; għandhom żewġt ibniet. Murty hija direttur tad-ditta ta’ investiment ta’ missierha, Catamaran Ventures. Huma proprjetarji ta' Kirby Sigston Manor fir-raħal ta' Kirby Sigston, North Yorkshire, kif ukoll ta' mews house f'Earl's Court fiċ-ċentru ta' Londra, flat fuq Old Brompton Road, South Kensington, u appartament penthouse fuq Ocean Avenue f'Santa Monica, Kalifornja. Sunak ma jixrobx alkaħol. Huwa stqarr li huwa dipendenti fuq il-Coca-Cola u issa għandu seba' darsiet mimlja minħabba konsum eċċessiv meta kien iżgħar. Preċedentement kien gvernatur tal-East London Science School.
Sunak għandu Labrador imsejħa Nova u huwa dilettant tal-cricket, tat-tennis u tat-tiġrijiet taż-żwiemel. Wara l-qtil ta’ George Floyd, Sunak tkellem kontra r-razziżmu li ffaċċja f’ħajtu u kif il-familja tiegħu tħabtu meta kienu qed jemigraw lejn il-Gran Brittanja fis-snin sittin.
F'April 2022, ġie rrappurtat li Sunak u Murty telqu minn 11 Downing Street għal dar fil-Punent ta' Londra li kienet għadha kemm ġiet irranġata.
Holašovice
daqsminuri|293x293px|Uħud mid-djar bl-istil Barokk rurali f’Holašovice Holašovice ([ˈɦolaʃovɪtsɛ], bil-Ġermaniż: Hollschowitz jew Holschowitz) huwa villaġġ storiku żgħir li jinsab fin-Nofsinhar tar-Repubblika Ċeka, 16-il kilometru fil-Punent ta’ České Budějovice u 24 km fit-Tramuntana ta’ Český Krumlov. Il-villaġġ jagħmel parti mill-muniċipalità ta’ Jankov u mir-reġjun tal-Boemja tan-Nofsinhar tar-Repubblika Ċeka. Fin-Nofsinhar ta’ Holašovice hemm żona ta’ pajsaġġ protett tal-Foresta ta’ Blanský. Il-villaġġ ġie abbandunat wara t-Tieni Gwerra Dinjija, u b’hekk il-pjanta Medjevali u l-binjiet vernakolari tiegħu bl-istil tal-Barokk Rurali jew bl-istil folkloristiku Barokk tal-Boemja tan-Nofsinhar waslu sa żminijietna qawwijin u sħaħ. Il-villaġġ ġie rrestawrat u ripopolat mill-1990, u tniżżel fil-lista tas-Siti ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1998.
Storja
Holašovice jissemma għall-ewwel darba fl-1263. Fl-1292, ir-Re Wenceslaus II ta dan il-villaġġ flimkien ma’ diversi oħrajn lill-monasteru Ċisterċens (fergħa reliġjuża iktar stretta mill-Ordni Benedettina) ta’ Vyšší Brod, u l-villaġġ baqa’ proprjetà tal-monasteru sal-1848.
Bejn l-1520 u l-1525, il-popolazzjoni ta’ Holašovice kważi nqerdet għalkollox bil-pesta s-sewda. Tnejn biss mill-abitanti tal-villaġġ baqgħu ħajjin. Fin-naħa tat-Tramuntana tal-villaġġ hemm monument ta’ kolonna fuq qabar bħala mafkar tal-pesta s-sewda. Il-monasteru bil-mod il-mod reġa’ ġie popolat b’nies mill-Bavarja u mill-Awstrija. Sal-1530, il-popolazzjoni kienet telgħet għal 17-il ruħ, skont ir-reġistri tal-monasteru, u prattikament il-villaġġ kien sar post fejn il-maġġoranza kienet titkellem bil-Ġermaniż, minkejja li l-villaġġ kien jinsab f’żona fejn il-maġġoranza kienu jitkellmu biċ-Ċek. Sas-sena 1900, il-popolazzjoni telgħet għal 164 abitant: 163 abitant ta’ oriġini etnika Ġermaniża u abitant wieħed ta’ oriġini etnika Ċeka.
Wara l-ispostament tar-residenti Ġermaniżi lejn l-aħħar tat-Tieni Gwerra Dinjija, ħafna rziezet fil-villaġġ ġew abbandunati u bdew jaqgħu biċċiet. Il-villaġġ ta’ Holašovice spiċċa mitluq u abbandunat iktar taħt ir-reġim Komunista Ċek ta’ wara l-gwerra.
Fl-1990, il-villaġġ ġie rrestawrat u reġa’ ngħata l-ħajja u ġie abitat mill-ġdid. Il-popolazzjoni attwali tiegħu hija ta’ 140 ruħ.
Buildings
daqsminuri|261x261px|L-irziezet f’għamla ta’ U b’daħla ċentrali Holašovice huwa villaġġ tipiku tal-Boemja fiż-żona ta’ Hlubocká Blatská qrib České Budějovice. Jikkonsisti minn 23 razzett jew azjenda agrikola familjari b’120 binja tal-brikks. Kull waħda mill-binjiet għandha fruntun iddekorat, b’saqaf imżerżaq u b’faċċata tipika ddekorata li tħares lejn l-unika pjazza ċentrali tal-villaġġ bil-ħaxix u s-siġar. Fil-pjazza hemm ukoll għadira bil-ħut u kappella. xellug|daqsminuri|Il-kappella ta’ San Ġwann ta’ Nepomuk Il-binjiet imorru lura għas-sekli 18, 19 u 20, għalkemm il-maġġoranza tagħhom inbnew fit-tieni nofs tas-seklu 19 bl-istil Barokk rurali. Il-kappella fil-pjazza hija ddedikata lil San Ġwann ta’ Nepomuk u nbniet fl-1755.
Il-biċċa l-kbira tal-irziezet inbnew bl-istess stil. Is-soltu, ikollhom għamla tal-ittra U (li kieku wieħed kellu jħares lejhom mill-ajru) b’għalqa żgħira fin-nofs. Il-faċċati kienu jiġu ddekorati bl-istukko b’dettalji differenti b’kuluri differenti, u bis-sena tal-kostruzzjoni tagħhom miżbugħa fuqhom. Id-dekorazzjonijiet magħmula mill-arkitetti u l-bennejja ta’ Holašovice, x’aktarx ġew ispirati bil-binjiet tas-sinjuri fil-Boemja u fl-Awstrija.
Sit ta’ Wirt Dinji
Il-valur universali straordinarju tal-villaġġ ġie rrikonoxxut abbażi ta’ żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) “Wirja ta’ skambju importanti ta’ valuri umani, tul perjodu ta’ żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ”, ladarba Holašovice jirrappreżenta l-fużjoni ta’ żewġ tradizzjonijiet vernakolari fi stil ta’ bini eċċezzjonali u dejjiemi magħruf bħala l-Barokk Rurali jew il-“Barokk Folkloristiku” tal-Boemja tan-Nofsinhar; u l-kriterju (iv) “Eżempju straordinarju ta’ tip ta’ bini, ta’ grupp ta’ siti jew ta’ pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem”, ladarba l-kompletezza u l-preservazzjoni eċċezzjonali tal-villaġġ ta’ Holašovice u tal-binjiet tiegħu
jagħmluh eżempju straordinarju ta’ insedjament rurali tradizzjonali fl-Ewropa Ċentrali.
Mutpuracinus
Mutpuracinus huwa ġeneru ta' mammiferi estinti, il-marsupjali karnivori (id-dasjuromorfji), eżattament il-Lupi marsupjali tal-kontinent ta' l-Awstralja.
Dan il-ġeneru qiegħed klassifikat fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria (il-marsupjali kollha), fis-superordni Australidelphia (il-marsupjali Awstraljani kollha u l-kolokolo tal-kontinent ta' l-Amerika ta' isfel), fl-ordni Dasyuromorphia (il-marsupjali karnivori tal-kontinent ta' l-Awstralja) u fil-familja Thylacinidae. Mutpuracinus huwa ġeneru monotipiku li jiġbor fiħ speċi waħda biss estinta.
Dan il-ġeneru fossilu, instab f' depożiti tal-Mijoċen nofsani, fi-istat tat-Territorju tat-Tramuntana ("Northern Territory"), fl-Awstralja.
(għal aktar informazzjoni ara l-artiklu Dasyuromorphia)
Matteo Renzi
Matteo Renzi (Firenze, Italja, 11 ta' Jannar 1975) kien Prim Ministru tal-Italja mill-2014 sal-2016, u mexxej tal-partit ċentru xellugi l-Partito Democratico, li nħatar mexxej tiegħu fit-8 ta' Diċembru 2013. Kien President tal-Provinċja ta' Firenze bejn l-2004 u l-2009, Sindku ta' Firenze fil-ħames snin ta' wara. Huwa nħatar Prim Ministru fit-22 ta' Frar 2014.
Meta nħatar, Renzi kien l-iżgħar Prim Ministru Taljan, fl-età ta’ 39 sena.
Il-Prim Ministru preċedenti, Enrico Letta, mill-istess partit ta' Renzi, irriżenja wara pressjoni kbira li kellu minħabba l-kundizzjoni ħażina tal-ekonomija Taljana. Infatti Renzi kien qal li l-inċertezza fl-Italja setgħet tieqaf biss jekk il-gvern ta’ Letta jieqaf.
Fit-12 ta' Diċembru 2016 huwa rriżenja minn Prim Ministru wara li tilef referendum fuq riformi kostituzzjonali.
Skjavitù
daqsminuri|Skjav f'[[Żanżibar fis-seklu dsatax.]] L-iskjavitù, magħruf ukoll bħala l-jasar, hu sistema fejn persuni huma ttrattati bħala proprjetà li jiġu mixtrija u mibjugħa, u huma sfurzati li jaħdmu. Skjavi jistgħu jinżammu kontra r-rieda tagħhom mill-mument tal-qabda tagħhom, xiri jew twelid, u huma jiġu mċaħħda mid-dritt li jitilqu, li jirrifjutaw li jaħdmu jew li jitlob kumpens. Storikament, l-iskjavitù kien rikonoxxut minn ħafna soċjetajiet filwaqt li fi żminijiet aktar riċenti, l-iskjavitù sar illegali fil-pajjiżi kollha. Madanakollu hu jkompli permezz tal-jasar tad-dejn, sefturi domestiċi miżmuma fil-magħluq, f'ċerti adozzjonijiet fejn it-tfal huma sfurzati li jaħdmu bħala skjavi, suldati tfal, u ż-żwieġ sfurzat. Il-jasar hu uffiċjalment illegali fil-pajjiżi kollha, iżda għad hemm madwar 20 sa 30 miljin skjav madwar id-dinja. Il-Mawritanja kienet l-aħħar pajjiż li uffiċjalment għamel l-iskjavitù illegali (fl-1981 u fl-2007), iżda madwar 10% sa 20% tal-popolazzjoni tagħha hija stmata li tgħix fi skjavitù. It-traffikar tal-bnedmin huwa primarjament użat fuq in-nisa u tfal f'industriji sesswali.
Il-post fejn kienu jinbiegħu l-iskjavi kien magħruf bħala s-suq tal-iskjavi. Ħafna drabi lill-iskjavi kienu jneżżgħulhom il-ħwejjeġ u kienu jinbiegħu għarwenin. Dan kien isir sabiex il-bejjiegħ ikun jista' jeżamina lill-iskjav b'mod aħjar.
Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč
Il-Bażilika Ewfrasjana, fil-biċċa l-kbira tagħha, żammet l-għamla oriġinali tagħha, iżda xi inċidenti, nirien u terremoti li seħħew tul is-snin alteraw kemxejn xi dettalji żgħar. Peress li hija t-tielet knisja li nbniet fl-istess sit, tħaddan fiha partijiet mill-binjiet preċedenti, bħala pereżempju l-art bil-mużajk tal-bażilika preċedenti mis-seklu 5 W.K. Minħabba l-valur eċċezzjonali tagħha, fl-1997 tniżżlet fil-lista tas-Siti ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO. Il-Bażilika hija wkoll il-Katidral tad-Djoċesi Kattolika Rumana ta’ Poreč-Pula.
Storja
xellug|daqsminuri|267x267px|Il-Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč mill-kjostru L-iktar bażilika bikrija kienet iddedikata lil San Maurus ta’ Parentium u tmur lura għat-tieni nofs tas-seklu 4 W.K. L-art bil-mużajk fl-oratorju tagħha, oriġinarjament parti minn dar Rumana kbira, għadha ppreservata fil-ġnien tal-knisja. Dan l-oratorju kien diġà ġie estiż fl-istess seklu fi knisja magħmula minn navata waħda u kuritur wieħed (basilicae geminae). Il-ħuta fl-art bil-mużajk tmur lura għal dak il-perjodu. Barra minn hekk, fl-istess post instabu wkoll muniti bl-Imperatur Valens (365-378) fuq wiċċ minnhom, li jikkonfermaw li d-dati huma tajbin. daqsminuri|Il-mużajk ta’ ħuta ta’ nofs is-seklu 4 W.K. Il-bażilika attwali, iddedikata lil Marija Assunta, inbniet fis-seklu 6 matul il-perjodu tal-Isqof Ewfrasju. Bdiet tinbena fil-553 fuq is-sit fejn kien hemm il-bażilika ta’ qabel li kienet qed taqa’ biċċa biċċa. Għall-kostruzzjoni tagħha, intużaw partijiet mill-knisja preċedenti u l-blokok tal-irħam ġew importati mill-kosta tal-Baħar ta’ Marmara. Il-mużajk ta’ mal-ħajt twettaq minn artisti Biżantini filwaqt li l-art bil-mużajk sar minn esperti lokali. B’kollox, il-kostruzzjoni damet għaxar snin. Fuq mużajk partikolari fl-apsida, l-Isqof Ewfrasju jidher qed iżomm il-Bażilika f’idejh, ħdejn San Maurus.
Il-ħajt tan-Nofsinhar tan-navata ċentrali tal-Bażilika ġie rrestawrat wara t-terremot tal-1440. It-twiequ kienu nqerdu u għaldaqstant minflok inbnew oħrajn bi stil Gotiku.
Deskrizzjoni
Il-bażilika hija parti minn kumpless magħmul minn:
daqsminuri|It-torri tal-kampnar Iż-żewġ kurituri fil-ġnub huma sseparati min-navata ċentrali permezz ta’ 18-il kolonna Griega eleganti tal-irħam b’kapitelli Biżantini u Rumaneski rikki, li huma skolpiti u ddekorati bi xbihat ta’ annimali. Kull kolonna għandha l-monogramma ta’ San Ewfrasju, filwaqt li l-ħnejjiet bejn il-kapitelli huma ddekorati bl-istukko.
Karatteristika innovattivi tal-Bażililka Ewfrasjana hi li minflok hija kkonfinata b’ħajt dritt, bħall-binjiet sagri kollha ta’ dak iż-żmien, tuża l-wisa’ u t-tul tal-apsida tan-navata ċentrali, mibnija f’għamla ta’ poligonu minn barra, filwaqt li ż-żewġ kurituri tal-ġnub jintemmu f’żewġ apsidi semiċirkolari iżgħar, imħaffrin ġol-ħajt. Għaldaqstant, il-Bażilika Ewfrasjana hija l-iktar eżempju bikri ta’ knisja bi tliet apsidi fl-Ewropa tal-Punent. L-atriju huwa eżempju tipiku tal-arkitettura Biżantina, bħalma huma l-kolonni, il-madum ħdejn l-artal u l-mużajk abbundanti kollu. L-iktar mużajk impressjonanti jinsab eżatt fuq l-artal u huwa rappreżentazzjoni ta’ Ġesù mal-appostli, u taħthom freġju ta’ 13-il medaljun bl-istampa tal-Ħaruf ta’ Kristu fin-nofs, imdawwar bi 12-il medaljun ieħor ta’ diversi martri.
Il-knisja fiha wkoll oġġetti sagri u opri tal-arti oħra mill-perjodi Paleo-Kristjani, Biżantini u tal-Medju Evu. Ħdejn is-sagristija, hemm kappella bir-relikwi ta’ San Maurus u San Elewterju.
Mużajk
xellug|daqsminuri|319x319px|Il-mużajk fuq l-apsida tal-Bażilika L-iktar karatteristika li tispikka tal-bażilika huma l-mużajk li jmur lura għas-seklu 6.
Il-mużajk fl-arkata trionfali fuq l-apsida jirrappreżenta lil Kristu bi ktieb miftuħ f’idejh bit-test bil-Latin Ego sum lux vera (Jien id-dawl ta’ vera) bl-Appostli maġenbu, kull wieħed bl-attribut tiegħu. Il-ħnejja taħt il-mużajk fiha medaljuni bil-mużajk bil-Ħaruf t’Alla u r-ritratti ta’ tnax-il martri mara. Il-volta fuq l-apsida hija ddekorata bil-mużajk tal-Madonna bil-Bambin, bilqiegħda fuq it-Tron tas-Smewwiet, taħt girlanda f’id - is-simbolu t’Alla l-Missier. Din hija l-unika xbieha ta’ Omm Alla f’bażilika tal-ewwel Kristjani tal-Punent. Maġenb il-Madonna hemm l-anġli, l-Isqof Ewfrasju, b’mudell tal-knisja f’idejh; hemm ukoll qaddisin lokali, fosthom San Maurus, l-ewwel isqof ta’ Poreč u d-djoċesi ta’ Istria, u l-arċidjaknu Claudius. It-tifel bejn Ewfrasju u Claudius huwa akkumpanjat bl-iskrizzjoni “Ewfrasju, iben l-arċidjaknu”. Ir-ritratti kollha jinsabu fuq mergħa miksija bil-fjuri. daqsminuri|311x311px|L-art bil-mużajk tal-bażilika preċedentiIl-mużajk ċentrali bejn it-twieqi tal-apsidi jirrappreżenta t-Tħabbira u ż-Żjara. Fil-mużajk tat-Tħabbira, anġlu jidher jgħolli idu biex jindika messaġġ. F’idu tax-xellug għandu ħatar ta’ messaġġier. Il-Madonna liebsa libsa blu fil-vjola u velu. F’idi tax-xellug għandha raden. Fuq in-naħa l-oħra, il-mużajk jirrappreżenta ż-żjara ta’ Marija lil Eliżabetta. It-tnejn jidhru libsin ilbies saċerdotali kontemporanju b’kappa mimlija żigarelli. Figura żgħira ta’ mara tidher qed tħares minn wara purtiera ta’ dar. It-tliet medaljuni żgħar juru lil San Ġwann Battista, lil Żakkarija u lil anġlu. Bejn dawn iż-żewġ mużajċi kbar hemm oħrajn iżgħar ta’ Kristu żagħżugħ bir-raġġiera, u żewġ martri bil-kuruna tagħhom ta’ martri. Fl-apsida tat-Tramuntana x’aktarx kemm Cosmas u Damjan, filwaqt li fl-apsida tan-Nofsinhar hemm Ursus (jew isqof ieħor ta’ Ravenna), u Severus.
Il-ħajt tal-faċċata tal-apsida għandu qisu gwarniċ b’faxx dejjaq iddekorat mimli tfaħħir lil Ewfrasju u x-xogħlijiet tiegħu. Il-parti t’isfel tal-apsida hija ddekorata b’ħaġriet tal-madreperla. Parti minn dawn ġew minn zokkli preċedenti. Jikkonsistu minn 21 għalqa bi 11-il dekorazzjoni differenti. Fin-nofs hemm it-tron tal-isqof, u maġenbu żewġ gandlieri.
Ciborium
L-apsida hija ddominata miċ-ciborium tal-irħam, immudellat fuq dak tal-Bażilika ta’ San Mark f’Venezja, li nbena fl-1277 skont l-ordnijiet ta’ Otto, l-Isqof ta’ Poreč. Il-baldakkin, iddekorat bil-mużajk, iserraħ fuq erba’ kolonni tal-irħam li kienu l-istess taċ-ciborium preċedenti tas-seklu 6. Il-parti ta’ quddiem tal-baldakkin fiha rappreżentazzjonijiet ta’ xeni mill-ħajja ta’ Marija sat-Tħabbira. Fis-seklu 15, l-Isqof Johann Porečanin ordna mill-Italja riljiev Rinaxximentali għall-antependju tal-artal, magħmul mill-fidda. Il-polittiku tal-pittur Venezjan Antonio Vivarini jmur lura għall-istess perjodu. L-Aħħar Ċena, impittra minn Palma ż-Żgħir hija xogħol Barokk.
Giovanni Camocio
Giovanni Francesco Camocio (imwieled fl-1501, miet fl-1575) - stampatur Taljan tal-kotba u tal-mapep, u kartografu. Is-sett ta’ 4 mapep ippubblikati minnu li juru l-Assedju ta’ Malta mit-Torok fl-1565, proprjetà ta' Heritage Malta u l-Fakultà tax-Xjenzi Naturali tal-Università Charles fi Praga, iddaħħal fl-2017 mill-UNESCO fuq il-Lista Memorja tad-Dinja.
Mellieħa SC
Mellieħa Sports Club huwa klabb sportiv Malti imma primarjament jibbaża l-iktar fil-klabb tal-futbol bbażata fil-Mellieħa. L-ewwel logħob tal-futbol tagħhom kien fiż-żmienijiet tal-1961 u l-kisba aktar notevoli ġrat fl-1992 meta l-Mellieħa rebħu l-promozzjoni għall-Premier League, bl-aktar suċċess riċenti kien rebbieħ tal-promozzjoni mit-Tieni Diviżjoni għall-Ewwel Diviżjoni fl-istaġun 2006/2007. It-tim tal-kbar qed jilgħab fil-kampjonat tat-Tieni Diviżjoni filwaqt li n-Nursery tal-futbol tipparteċipa fil-kampjonat taż-żgħażagħ varji.
Giovanni Camocio
Bijografija
daqsminuri| Mappa tal-Kamoċja mill-1574 Twieled fl-ewwel nofs tas-seklu 16, probabbilment f'Asolo. Mill-1552, mexxa l-ħanut tal-kotba “Al segno della Piramide” f’Venezja f’San Lio in Merceria, fejn kien ibigħ l-aktar inċiżjonijiet u riproduzzjonijiet ta’ xogħlijiet ta’ arti u mapep ġeografiċi. Fl-ippubblikar ta’ mapep, huwa kkollabora ma’ inċiżuri u kartografi magħrufa bħal: Domenico Zenoi, Paolo Forlani, Giacom Gastaldi u oħrajn. Bejn l-1566 u l-1574, huwa ppubblika ħafna stampi ta’ format żgħir bl-ingrossa, li wasslu għall-ħruġ ta' ktieb magħruf bħala Isole famose (Gżejjer Famużi). Fix-xogħol tiegħu uża marka tipografika b’piramida fuq erba’ sferi, sostnuta minn pedestall bl-iskrizzjoni Prudentia perpetuat u ras ta’ serp. L-eqdem inċiżjoni ta’ Camocio ġejja mill-1566, u l-aħħar waħda mill-1574.
Fit-2 ta’ Ottubru, 1567, is-Senat tar-Repubblika Venezjana tah il-privileġġ li jistampa pubblikazzjonijiet reliġjużi, ritratti u mapep. Fid-9 ta’ Settembru 1568, Camoci (flimkien mal-inċiżur Domenico Zenoi) ġie mmultat mill-Esecutori contro la Bestemmia talli kellu sett ta’ sonetti oxxeni mqassmin b’xeni oxxeni.
Mellieħa SC
Grawnd tal-Mellieħa
300px|thumb|xellug Il-grawnd tal-Mellieħa hu twil 101m u wiesa' 58.5m u għandu wiċċ tat-turf artifiċjali. Jintuża għall xi logħob li jkollom il-Mellieħa SC, għall xi logħob tal-ligs Maltin u għat-taħriġ.
Giovanni Camocio
Bijografija
Miet madwar l-1575, aktarx waqt il-pesta.
Memorja tad-Dinja mill-UNESCO
Ir-reġistru tal-Memorja tad-Dinja inħoloq fl-1997, u fih jiddaħħlu dokumenti ta' importanza partikolari għall-wirt kulturali tad-dinja. Fl-2017, 4 mapep ta' Camocio li juru l-Assedju ta’ Malta fl-1565 ġew miżjuda ma’ din il-lista. Il-mapep jiffurmaw stampa sħiħa u juru l-ġrajjiet li seħħew bejn Awwissu u Settembru 1565, bl-attakk fuq l-Isla u l-irtirar tat-truppi Ottomani. Tlieta minnhom 1, 3 u 4 huma ppreservati minn Heritage Malta, u waħda (Nru 2) instabet fl-2013 fil-kollezzjoni ta’ mapep tal-Fakultà tax-Xjenzi Naturali tal-Università Charles fi Praga. Din kienet skoperta fl-2013 mis-segretarju tal-Malta Map Society, Joseph Schiro, waqt li kien qed iqalleb online fil-kollezzjoni ta’ mapep katalogati, diġitizzati u kondiviżi tal-Università Charles. Immedjatament mar Praga fejn wara li eżamina l-mappa huwa kkonferma l-awtentiċità tagħha u l-fatt li hija l-unika kopja magħrufa li għadha teżisti fil-kollezzjonijiet Ewropej u Amerikani. Filwaqt li l-ewwel u r-raba’ mapep mill-Kollezzjoni Kartografika tal-Mużew Nazzjonali tal-Arti fil-Belt Valletta huma wkoll ippreservati f’kollezzjonijiet privati, it-tieni u t-tielet mapep huma l-uniċi kopji li huma magħrufa li jeżistu fid-dinja kollha.
Id-deċiżjoni li jkunu sottomessi għad-dħul fil-lista tal-UNESCO ttieħdet fl-2015. Il-formola ta’ reġistrazzjoni ġiet sottomessa b’mod konġunt minn Heritage Malta u Charles University fi Praga fl-2016. Wirja ta’ mapep ippreżentat fil-Mużew Nazzjonali tal-Arkeoloġija fil-Belt Valletta kienet ikkorata minn Bernadine Scicluna f'isem Heritage Malta u d-direttur tal-kollezzjoni ta’ mapep tal-Università Charles, Eva Novotna. Din dehret fil-Belt Valletta Jannar sa Mejju, imbagħad f'Ġunju u Lulju f'Għawdex, u wara, f'verżjoni tradotta għaċ-Ċek, il-wirja marret Praga f'Lulju u Awwissu.
Fil-5 ta’ April 2018 fi Praga, il-Ministru tal-Kultura tar-Repubblika Ċeka ppreżenta lid-Dekan tal-Fakultà tax-Xjenzi Naturali tal-Università Charles b’ċertifikat li jikkonferma d-dħul tal-mapep Camocio mill-Assedju l-Kbir ta’ Malta fil-Registru tal-Memorja tal-Dinja tal-UNESCO.
Lorenzo Staelens
Lorenzo Jules Staelens (twieled fit-30 ta' April 1964) huwa eks-plejer u kowċ tal-futbol Belġjan. Staelens deher għat-tim nazzjonali tal-Belġju fi tliet edizzjonijiet tat-Tazza tad-Dinja.
Karriera
Staelens beda l-karriera professjonali tiegħu ma KV Kortrijk fl-età ta' 23, u f'żewġ staġuni solidi tiegħu hemmhekk ġibdu l-attenzjoni tal-ġganti tal-ogħla diviżjoni Club Brugge KV.
Hemmhekk, huwa pproċeda biex jiffurma sħubija mal-midfilder leġġendarju Franky Van der Elst, li aktarx damu kważi għaxar snin. Staelens lagħab 369 logħbiet fil-kompetizzjonijiet kollha għall-klabb, fejn skorja 105 gowls.
Fl-età ta' 34, u aktar spiss milli ma jilgħabx fuq wara mal-linja, hu mar ma RSC Anderlecht, hu rebaħ il-kampjonat Belġjan f'żewġ okkażjonijiet magħhom (2000 u 2001), u rebaħ iż-Żarbuna tad-Deheb Belġjana fl-1999; madankollu, huwa ma spiċċax l-aħħar sena tiegħu, hu mar jilgħab fil-Ġappun ma Oita Trinita kmieni fl-2001 u rtira ftit wara.
Staelens ħa sussegwentement il-kariga tal-kowċing, l-ewwel ma RE Mouscron. Wara xahrejn biss hu mar ma VC Eendracht Aalst, imbagħad huwa reġa mal-ewwel klabb Kortrijk bħala kowċ ġenerali, hu biss irritornaw lejn il-bankijiet fl-2007, bħala kowċ assistent ma KSV Roeselare.
Karriera internazzjonali
Bħala plejer mingħajr esperjenza internazzjonali, Staelens kien magħżul fl-iskwadra Belġjana għat-Tazza tad-Dinja 1990; hemm, hu deher fil-logħba tal-fażi tal-gruppi kontra Spanja fejn tilfu 1–2.
Minn hemm 'il quddiem, Staelens sar membru essenzjali tat-tim nazzjonali, hu rrappreżentah wkoll fit-Tazza tad-Dinja 1994 u 1999 u fil-Kampjonati Ewropej 2000,hu lagħab aktar minn 10 logħbiet kompluti.
Tjarrpecinus
Tjarrpecinus huwa ġeneru ta' mammiferi estinti, il-marsupjali karnivori (id-dasjuromorfji), eżattament il-Lupi marsupjali tal-kontinent ta' l-Awstralja.
Dan il-ġeneru qiegħed klassifikat fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria (il-marsupjali kollha), fis-superordni Australidelphia (il-marsupjali Awstraljani kollha u l-kolokolo tal-kontinent ta' l-Amerika ta' isfel), fl-ordni Dasyuromorphia (il-marsupjali karnivori tal-kontinent ta' l-Awstralja) u fil-familja Thylacinidae. Tjarrpecinus huwa ġeneru monotipiku li jiġbor fiħ speċi waħda biss estinta.
Dan il-ġeneru fossilu, instab f' depożiti ta' kmieni fil-Mijoċen ta' Riversleigh, fil-Majjistral ta' l-istat ta' Queensland, fl-Awstralja.
(għal aktar informazzjoni ara l-artiklu Dasyuromorphia)
Wabulacinus
Wabulacinus huwa ġeneru ta' mammiferi estinti, il-marsupjali karnivori (id-dasjuromorfji), eżattament il-Lupi marsupjali tal-kontinent ta' l-Awstralja.
Dan il-ġeneru qiegħed klassifikat fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria (il-marsupjali kollha), fis-superordni Australidelphia (il-marsupjali Awstraljani kollha u l-kolokolo tal-kontinent ta' l-Amerika ta' isfel), fl-ordni Dasyuromorphia (il-marsupjali karnivori tal-kontinent ta' l-Awstralja) u fil-familja Thylacinidae. Wabulacinus huwa ġeneru monotipiku li jiġbor fiħ speċi waħda biss estinta.