cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lena Meyer-Landrut
Festival tal-Eurovision
Minħabba li kienet qiegħda tieħu sehem f'isem pajjiż tal-"Big Four", Meyer-Landrut kisbet post awtomatiku fil-finali tal-Festival tal-Eurovision 2010 ġewwa Oslo, in-Norveġja. Fil-finali li saret ġewwa t-Telenor Arena, hi kantat ir-raba' mill-aħħar. "Satellite" kisbet total ta' 246 punt fejn tat l-ewwel rebħa tal-Ġermanja mill-1982, u l-ewwel waħda bħala pajjiż unifikat. Il-kanzunetta rebħet fuq dik Torka "We Could Be The Same", li spiċċat fit-tieni post, b'marġinu ta' 76 punt, it-tieni l-ikbar fl-istorja tal-Eurovision, wara r-rekord ta' 169 ta' Alexander Rybak fl-edizzjoni tal-2009. Il-parteċipanta Ġermaniża ngħatat disa' settijiet ta' tnax-il punt u rċiviet punti minn kull pajjiż barra ħamsa. Ir-rebħa ta' Meyer-Landrut kisbet attenzjoni kbira fil-Ġermanja u s-serata segwewha 14.69 miljun persuna fuq it-televiżjoni Ġermaniża. Lena irritornat lura lejn Hannover il-ġurnata wara r-rebħa tagħha fejn ġiet milqugħa minn 40,000 persuna.
Knejjes u Kunventi ta' Goa
Sit ta' Wirt Dinji
Il-Knejjes u l-Kunventi ta' Goa ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1986.
Lena Meyer-Landrut
Dehriet fuq Unser Star für Oslo
thumb|180px|Meyer-Landrut matul l-ewwel riħersal fil-[[Festival tal-Eurovision 2010, Mejju 2010]]
Knejjes u Kunventi ta' Goa
Sit ta' Wirt Dinji
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-kriterju (vi) "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".
Konservazzjoni u preservazzjoni
Il-gvern ċentrali tal-Indja, wara konsultazzjonijiet mal-knisja ta' Goa Antika (id-djoċesi Kattolika), l-istat ta' Goa u esperti lokali tal-Fundação Orient (istituzzjoni Portugiża), fost istituzzjonijiet u organizzazzjonijiet mhux governattivi oħra, u b'kollaborazzjoni mill-qrib mal-fergħa lokali tal-Istħarriġ Arkeoloġiku tal-Indja, ħejja proposta ta' proġett għall-konservazzjoni u għall-preservazzjoni urbani. Din il-proposta hija pendenti sakemm tasal l-approvazzjoni mill-gvern ċentrali Indjan u l-ftuħ għall-finanzjament mid-donaturi. Diskussjonijiet sussegwenti mad-Direttur Ġenerali Portugiż għall-Monumenti u l-Binjiet Nazzjonali (DGEMN) irriżultaw f'impenn ta' kollaborazzjoni bejn il-gvern ċentrali tal-Indja u d-DGEMN sabiex jitfassal inventarju tas-sit bħala l-ewwel pass għat-tħejjija ta' pjan ta' ġestjoni tal-konservazzjoni iktar koerenti.
Papa Pawlu VI
Papa Pawlu VI (Concesio, 26 ta' Settembru 1897 – Castel Gandolfo, 6 ta' Awwissu 1978), kien il-262 Papa tal-Knisja Kattolika mill-1963 sal-1978. Ġie ddikjarat qaddis minn Papa Franġisku nhar l-14 ta' Ottubru 2018.
Saċerdot
Giovanni Battista Montini twieled f’Concesio, qrib Brescia fl-Italja, fis-26 ta’Settembru 1897. Missieru kien avukat influwenti li kien responsabbli mill-ġurnal lokali. Minn età żgħira kien juri interess kbir fil-kotba u fit-tagħlim. Minħabba saħħtu ma ntgħażilx għas-servizz militari fl-I Gwerra Dinjija. Studja fi Brescia u Ruma, fejn ggradwa fil-liġi ċivili u kanonika, fit-teoloġija u l-filosofija. Ordna qassis fl-1920, intbagħat jaħdem fin-nunzjatura ta’ Varsavja (1923), u kien id-direttur spiritwali tal-Federazzjoni Kattolika Taljana tal-Istudenti Universitarji (1923-33), li kienu qed jiġu attakkati mill-Faxxisti. Fl-1937 sar assistent fis-segretarjat tal-Istat tal-Vatikan u fl-1952 prosegretarju fis-segretarju tal-istat.
Arċisqof ta' Milan
Fl-1954 ġie kkonsagrat arċisqof ta’ Milan, fejn ħadem ħafna biex il-Knisja tkun qrib tal-ħaddiema. Fl-1958 sar kardinal (unur li kien irrifjutah sitt snin qabel minn idejn il-Papa Piju XII). Ħa sehem attiv fl-ewwel sessjoni tal-Konċilju Vatikan II f’Ottubru 1962.
Papa
Wara l-mewt ta’ Papa Ġwanni XXIII fl-1963, l-għażla waqgħet fuqu. Montini ħa l-isem ta’ Pawlu VI minħabba l-interess kbir tiegħu fl-Ittri u fl-ispiritwalità ta’ San Pawl iżda l-aktar għall-approach missjunarju tiegħu bħal tal-appostlu Pawlu. L-ewwel att importanti tiegħu kienet it-tħabbira li l-Konċilju se jkompli.
Il-Papa Pawlu VI tlaqqam “il-papa pellegrin” għax bejn l-1964 u l-1970 għamel disa’ vjaġġi barra mill-Italja biex b’hekk sar l-ewwel Papa fi żminijiet moderni li ħareġ barra mill-Italja. Fl-1964 Pawlu VI żar l-Art Imqaddsa. Fl-1965, f’laqgħa storika, flimkien ma’ Athenagoras I, il-patrijarka Grieg Ortodoss ta’ Kostantinopli laħaq ftehim li jħassar l-iskomuniki reċiproċi li kienu saru mill-Knejjes tal-Lvant u l-Punent fl-1054.
Diffikultajiet
Il-Papa Ġwanni XXIII tajjar “l-ajruplan” tal-Konċilju u Pawlu VI kellu l-biċċa xogħol iebsa li jillandjah tajjeb. Wara l-Konċilju eluf ta’ saċerdoti talbu d-dispensa u lejn l-aħħar ta’ ħajtu Pawlu VI stqarr li dan kien għalih “l-itqal salib” li kellu jġorr. Pawlu VI irriforma l-kurja Rumana, abolixxa l-aristokrazija papali u neħħa ħafna mill-pompa li kienet għadha assoċjata mal-papat. Żied ħafna n-numru ta’ kardinali mhux Taljani biex hekk il-kulleġġ tal-kardinali ikun jirrifletti l-Knisja kollha. Neħħa s-Sant’Uffizzju u għamel minfloku l-Kongregazzjoni għad-Duttrina tal-Fidi. Wara l-Konċilju ħadem kemm felaħ biex isseħħ ir-riforma fil-Liturġija. Kien fi żmienu wkoll l-liġijiet tas-sawm u astinenza nbidlu u tneħħew ukoll xi restrizzjonijiet li kien hemm qabel biex isir żwieġ ma’ persuna mhux Nisranija.
Minkejja li kien kritikat ħafna l-aktar fi ħdan il-Knisja nnifisha, Papa Pawlu VI kien irrispettat universalment għall-intellett u l-ispiritwalità, l-umiltà u s-sensibbiltà tiegħu. Miet f’Castel Gandolfo fis-6 t’Awissu 1978, fl-età ta’ 81 sena, tliet xhur wara li nstab maqtul il-politiku ħabib kbir tiegħu, Aldo Moro.
Ġie ddikjarat qaddis minn Papa Franġisku nhar l-14 ta' Ottubru 2018.
Papa Ċelestinu V
Eremita
Tliet lokalitajiet fil-Molise jgħidu li Ċelestinu twieled fihom: Isernia, Sant'Angelo Limosano u Sant'Angelo in Grotte. Jingħad li tilef lil missieru ta' eta' żgħira ħafna. Ta' 20 sena huwa mar jgħix ta' eremita, jitlob, jaħdem u jaqra l-bibbja. Huwa mexa mar-regola tal-Benedittini u kienu bosta l-eremiti l-oħrajn li kienu jfittxuh għall-pariri. Dan wasslu biex waqqaf il-Kommunità tal-Ispirtu Mqaddes ta' Maiella (Celestini Benedettini).
Pontifikat
Intgħażel Papa fil-5 ta' Lulju, 1294, wara li għal sentejn sħaħ il-konklavi tal-kardinali ma setax jasal għal għażla. Meta huwa kien qalilhom li l-Mulej ma kienx qed jieħu pjaċir b'dan id-dewmien, il-kardinali għażluh Papa u ħa l-isem ta' Ċelestinu V. L-għan ewlieni tal-pontifikat tieghu kien li jirriforma lill-kleru, li ħafna minnhom kienu qed jinqdew bis-saċerdozju tagħhom biex jiksbu s-setgħat temporali. Il-pontifikat tiegħu kien wieħed qasir ħafna li dam 4 xhur biss.
Riżenja
Nhar it-13 ta' Diċembru, 1294, Papa Ċelestinu rriżenja mill-kariga tiegħu, l-ewwel Papa li għamel dan fl-istorja tal-Knisja, wara Papa Ponzjanu|Ponzjanu]] (235), Benedittu IX (1045) u Girgor VI (1046).
Katidral
daqsminuri|344x344px|Id-Duomo ta’ [[Milan, l-Italja]] Katidral huwa knisja li tkun il-cathedra (il-kelma bil-Latin għal “siġġu/sede”) ta’ isqof, u li b’hekk taqdi r-rwol tal-knisja ċentrali ta’ djoċesi, konferenza jew episkopat. Il-knejjes bil-funzjoni ta’ katidral is-soltu jkunu jintużaw speċifikament mid-denominazzjonijiet Kristjani b’ġerarkija episkopali bħal dawk Kattoliċi, Anglikani, Ortodossi tal-Lvant, u xi kultant Luterani. L-ewwel knejjes bil-funzjonijiet ta’ katidral dehru għall-ewwel darba fl-Italja, fil-Gallija, fi Spanja u fit-Tramuntana tal-Afrika fis-seklu 4, iżda l-katridral ma sarux universali fi ħdan il-Knisja Kattolika tal-Punent qabel is-seklu 12, meta kienu laħqu żviluppaw forom arkitetturali, strutturi istituzzjonali, u identitajiet legali distinti minn knejjes parrokkjali, knejjes monastiċi u residenzi episkopali.
Wara r-Riforma Protestanta, il-Knisja Kristjana f’diversi partijiet tal-Punent tal-Ewropa, bħall-Iskozja, in-Netherlands, għadd ta’ Kanton fl-Iżvizzera u partijiet mill-Ġermanja, adottat proċess Presbiteru li neħħa l-isqfijiet. Fejn binjiet ta' katidrali antiki f’dawn l-artijiet għadhom jintużaw għall-qima f’komunità, xorta baqgħu jissejħu katridrali iżda mingħajr ir-rabta tas-supremazija ġerarkika. Mis-seklu 16 ’il quddiem, iżda speċjalment mis-seklu 19, il-knejjes li oriġinaw fil-Punent tal-Ewropa wettqu diversi programmi ta’ attivitajiet missjunarji, li wasslu għat-twaqqif ta’ għadd kbir ta’ djoċesijiet bi stabbilimenti assoċjati ta’ katidrali differenti fl-Asja, fl-Afrika, fl-Awstralasja, fl-Oċeanja, u fl-Amerki. Barra minn hekk, kemm il-Knisja Kattolika kif ukoll il-knejjes Ortodossi ffurmaw djoċesijiet ġodda fi ħdan artijiet li qabel kienu Protestanti għal min jikkonverti u għall-koreliġjużi migranti. B’hekk, mhix xi ħaġa ta’ barra minn hawn li l-Kristjani f’belt partikolari jkunu moqdija minn tliet katidrali jew iktar ta’ denominazzjonijiet differenti.
Etimoloġija u definizzjoni
xellug|daqsminuri|301x301px|Il-Katidral ta’ [[San Bażilju f’Moska, ir-Russja]] xellug|daqsminuri|301x301px|Il-katidral f’[[Ħelsinki, ir-Finlandja]] Il-kelma “katidral” ġejja mill-Franċiż cathédrale, mil-Latin cathedra (“siġġu/sede”), mill-Grieg καθέδρα kathédra, “siġġu, bank”.
Il-kelma tirreferi għall-preżenza u għall-prominenza tas-siġġu tal-isqof jew it-tron tal-arċisqof, f’pożizzjoni ogħla mill-kleru u mil-lajċi, u li oriġinarjament kien iħares lejn il-kongregazzjoni minn wara l-artal. Fid-dinja l-antika, is-siġġu, olzat fuq pjattaforma, kien karatteristika distintiva ta’ għalliem jew rettur u għaldaqstant jissimboleġġa r-rwol tal-isqof bħala għalliem. Tron olzat f’sala ta’ bażilika kien jintuża wkoll għal maġistrat li jkun qed jippresjedi, u għalhekk il-cathedra tissimboleġġa wkoll ir-rwol tal-isqof biex jiggverna lid-djoċesi tiegħu.
Il-kelma "katidral", bħala s-sede ta’ isqof, tintuża f’ħafna lingwi; madankollu fl-Ewropa knisja li tkun katidral tista’ tissejjaħ Duomo (pereżempju bit-Taljan) jew Dom (pereżempju bil-Ġermaniż jew bl-Olandiż), mit-terminu bil-Latin domus ecclesiae jew domus episcopalis. Filwaqt li dawn it-termini mhumiex sinonimi (duomo hija knisja kolleġjali), ħafna knejjes li huma katidrali jkunu knejjes kolleġjali wkoll, u għalhekk il-kelma Duomo jew Dom saret tintuża wkoll għal katidral f’ċerti pajjiżi. Fil-Knisja Ortodossa tal-Lvant, "katidral" normalment hija l-ekwivalenti ta’ katholikon (sobor bil-lingwi Slavi), li tfisser "assemblea", iżda dan it-titlu jingħata wkoll lil knejjes monastiċi u maġġuri oħra mingħajr responsabbiltajiet episkopali. Meta tkun trid issir referenza speċifika għal knisja li jippresjediha arċisqof jew "metropolitan", jintuża t-terminu kathedrikós naós (literalment: "katidral tempju").
It-tron episkopali jħaddan il-prinċipju li isqof biss isawwar katidral, u dan għadu japplika anke jekk f’dawk il-knejjes li ma għandhomx isqfijiet iktar, iżda li għad għandhom dinjità ta’ katidral u funzjonijiet fi knejjes antiki li kienu jippresjeduhom l-isqfijiet. Iżda t-tron jista’ jħaddan ukoll il-prinċipju li katidral isawwar isqof; kemm speċifikament; fis-sens li isqof jiġi elett fi ħdan katidral u jiġi inawgurat billi jingħata t-tron fi ħdan il-katidral bl-akklamazzjoni tal-kleru u tal-lajċi; u kif ukoll ġeneralment; fis-sens li l-kwalifiki essenzjali tal-isqfijiet ta’ talb regolari, tagħlim għoli u qima mużikali kienu għal ħafna sekli aċċessibbli primarjament permezz tal-funzjonijiet ta’ katidral. B’hekk hemm distinzjoni bejn dawk it-tradizzjonijiet tal-knisja, predominantement dawk tal-Kristjanità Ortodossa tal-Lvant iżda li qabel kienu jinkludu l-knejjes Ċeltiċi fl-Irlanda, fl-Iskozja u f’Wales, li l-isqfijiet tagħhom laħqu f’monasteri; u dawk it-tradizzjonijiet tal-knisja li l-isqfijiet tagħhom kienu jilħqu l-iktar min-nofs il-kleru ta’ katidral. daqsminuri|Il-[[Kon-Katidral ta' San Ġwann|Kon-Katidral ta’ San Ġwann fil-Belt Valletta, Malta]] Fit-tradizzjoni Kattolika jew Kattolika Rumana, it-terminu "katidral" japplika korrettament biss għal knisja li tkun is-sede tal-isqof ta’ djoċesi. Il-knisja li tkun abbazija ta’ territorju taqdi l-istess funzjoni (jiġifieri, tkun is-sede tas-superjur tal-abbazija), iżda ma tingħatax it-titlu ta’ abbazija. Fi kwalunkwe ġurisdizzjoni oħra li tkun ekwivalenti kanonikament għal djoċesi iżda li ma tkunx ittellgħet kanonikament għal djoċesi (prelat, vikarjat, ordinarjat, prefettura, amministrazzjoni appostolika), il-knisja li taqdi din il-funzjoni tissejjaħ “knisja prinċipali” tal-entità rispettiva, għalkemm xi kultant xorta jintuża t-terminu katidral. Il-Knisja Kattolika tuża wkoll it-termini li ġejjin:
Il-knisja li tkun katidral ta’ isqof metropolitan tissejjaħ katidral metropolitan.
It-terminu katidral effettivament mhuwiex mehmuż mad-daqs jew mal-ammont ta’ dekorazzjoni ta’ binja, minkejja li ħafna katidrali huma binjiet impressjonanti sempliċement għaliex iċ-ċelebrazzjonijiet ta’ djoċesi s-soltu jirrikjedu l-kapaċità ta’ waħda mill-ikbar knejjes fid-djoċesi. Għaldaqstant, it-terminu katidral spiss jintuża kollokjalment biex jirreferi għal knejjes kbar u impressjonanti li ma jkunux jaqdu l-funzjoni ta’ katidral (eż. il-Katidral tal-Artiku fi Tromsø, in-Norveġja u s-Sagrada Familia, bażilika minuri f’Barċellona).
Oriġini u karatteristiċi tal-ewwel katidrali
daqsminuri|263x263px|Ħafna katidrali, bħal din ta’ [[Notre-Dame de Paris, Franza, ikollhom twieqi u rużuni bil-ħġieġ ikkulurit]] L-istorja tal-katidrali teħodna lura għas-sena 313, meta l-imperatur Kostantinu l-Kbir adotta personalment il-Kristjaneżmu u ta bidu għall-Paċi tal-Knisja. Tabilħaqq, jekk nimxu eżatt mat-terminoloġija stretta, ma setax ikun hemm “katidrali” qabel din id-data, peress li qabel is-seklu 4 ma kienx hemm cathedrae Kristjani; l-isqfijiet qatt ma kienu jpoġġu bilqiegħda meta kienu jmexxu xi qima kongregazzjonali, iżda minflok kienu jkunu bilwieqfa fuq pjattaforma olzata jew pulpitum (pulptu). Fit-tielet seklu, il-frażi ad pulpitum venire (tiela’ fuq il-pjattaforma) saret il-frażi standard għall-ordinazzjoni Kristjana. Matul l-assedju ta’ Dura Europos (illum fis-Sirja) fis-sena 256, knisja Kristjana sħiħa jew domus ecclesiae ġiet midfuna f’xatt difensiv li f’xi postijiet kien ilaħħaq sal-ħitan ta’ fuq nett. Din il-knisja waslet sa żminjietna bis-saħħa tal-iskavi. Il-knisja ta’ Dura kienet ġiet konvertita minn dar urbana kbira b’forma standard, fejn żewġ kmamar twaqqgħu flimkien biex ikun hemm spazju għas-sala tal-assemblea, li kienet kapaċi tilqa’ bejn 60 u 75 ruħ bilwieqfa; filwaqt li ddaħħal tank f’kamra fuq in-naħa opposta biex iservi bħala battisterju, b’pitturi sbieħ mal-ħitan eżatt fuqu. Instab li fis-sala l-kbira kien hemm pulptu olzat fuq naħa, kbir biżżejjed biex toqgħod persuna waħda għall-qari, għall-prietki u għat-tmexxija taċ-ċelebrazzjonijiet; iżda kien baxx wisq biex seta’ jintuża bħala tron, u żgħir wisq biex joqgħod artal fuqu. Mill-bqija, is-sala l-kbira ma kellha l-ebda dekorazzjoni jew karatteristika distintiva oħra.
Fis-sena 269, ftit wara li Dura nħakmet mill-armata Persjana, numru ta’ membri tal-kleru fasslu għadd ta’ akkużi kontra l-isqof ta’ Antjokja, Pawlu ta’ Samosata, f’ittra miftuħa. Fost l-akkużi, kien qed jingħad li Pawlu, li kien irċieva t-titlu ċivili ta’ ducenarius, minħabba l-kuntatti li kellu mal-imperu, kien tella’ ħajt mhux xieraq biex ikollu kompartiment għalih jew secretum fil-knisja ta’ Antjokja; li f’dan il-kompartiment kellu tron li kien jippresjedi minnu fiċ-ċelebrazzjonijiet ta’ qima; u li kien ħarreġ kor femminili biex ikantaw l-innijiet li kien jixtieq hu. Dawn il-prattiki kollha ġew ikkundannati bħala innovazzjonijiet, talli daħħal is-simboli tal-maġistratura Rumana sekolari tiegħu fir-ritwali tal-knisja; filwaqt li b’mod preżuntuż u blasfemiku donnu kien qisu qed jagħti ħjiel li l-persuna tal-isqof fil-qima Ewkaristika tpoġġi fil-post ta’ Kristu nnifsu. Minkejja dan, fi żmien mitt sena, l-isqfijiet kollha fil-Mediterran kellhom katidrali, kollha kienu jpoġġu fuq tronijiet fi spazju magħluq qisu santwarju, u kollha kienu stabbilew korijiet imħarrġa biex isebbħu l-qima Ewkaristika. xellug|daqsminuri|238x238px|Il-figuri femminili fil-mużajk tal-Katidral ta’ Aquileia Il-prinċipju ewlieni li wassal għal din il-bidla kien l-aċċettazzjoni tal-isqfijiet, ftit jew wisq minn jeddhom, ta’ stedina imperjali biex jadottaw u jibqgħu jwettqu dmirijiet, id-dinjità u l-insinja xierqa għal maġistrat pubbliku. Is-soltu, maġistrat Ruman kien jippresjedi minn tron olzat f’sala rettangolari ddekorata kbira bin-navati msejħa basilica; u minn dak iż-żmien ’il quddiem l-isqfijiet bdew jagħmlu l-istess ħaġa. L-iktar katidral antik bi fdalijiet sostanzjali, li kien ukoll bażilika, jinsab taħt il-Katidral ta’ Aquileia fit-Tramuntana tal-Baħar Adrijatiku. Minn iskrizzjoni fil-mużajk, dan il-katidral ġie datat bejn is-sena 313 u 319. Il-kumpless kien jikkonsisti minn żewġ swali paralleli bin-navati fil-Lvant u fil-Punent ta’ daqs simili; b’kontrosala iżgħar fit-Tramuntana u fin-Nofsinhar li tikkollega ż-żewġ swali l-oħra, u li ġiet interpretata bħala s-sala ta’ lqugħ tal-episcopium jew ir-residenza tal-isqof. It-tliet swali joħolqu qisha pjazza żgħira fil-beraħ, li fiha oriġinarjament kien hemm battisterju separat. Minn dawn iż-żewġ swali tal-katidral li kien ukoll bażilika, wasal sa żminijietna l-pavimentar rikk bil-mużajk, li fost xeni oħra, juri dik ta’ Ġona u l-Baliena, u sensiela ta’ ritratti ta’ figuri femminili ta’ donaturi. Milli jidher, katidrali simili b’bażilika doppja u battisterju nbnew wara din f’Milan, f’Pavia u f’Trier; iżda sussegwentement il-knejjes b’bażilika waħda saru l-iktar mudell komuni ta’ katidral.
Id-dikjarazzjoni imperjali ta’ Kostantinu favur il-Kristjaneżmu ttrasformat l-aspetti kollha tal-ħajja Kristjana fl-Imperu Ruman. Minn reliġjon ta’ minoranza, f’żoni urbani pjuttost ċirkoskritti u f’raggruppamenti soċjali ristretti, soġġetti għal ostilità uffiċjali u persigwitazzjoni okkażjonali; il-Kristjaneżmu żdied sew numerikament u laqa’ nies minn kull klassi soċjali, inizjalment xorta fi ħdan żoni tal-bliet, iżda eventwalment estiża wkoll għall-pagus, iż-żoni rurali tal-bliet. Il-konsegwenza kienet espansjoni radikali fil-binjiet, fil-finanzjament u fil-persunal ta’ stabbilimenti assoċjati mal-Knisja tul is-seklu 4. L-ewwel katidrali jirrappreżentaw din l-espansjoni f’forma materjali.
Binjiet
daqsminuri|254x254px|Il-Katidral ta’ [[Köln, il-Ġermanja]] Il-pożizzjoni u l-pjanta tal-ewwel katidrali kienu jvarjaw b’mod sostanzjali minn belt għall-oħra, għalkemm il-biċċa l-kbira, bħal f’Aquileia, kellhom it-tendenza li jinbnew fi ħdan il-ħitan tal-bliet iżda ’l bogħod miċ-ċentru urban; iżda ċerti elementi kienu jiddaħħlu kważi dejjem.
Bażilika
Is-swali tal-bażilika qabel kienu karatteristiċi ta’ kumplessi ċiviċi ewlenin u ta’ binjiet u kwartieri ġenerali militari; iżda mbagħad saru l-istruttura standard għall-kongregazzjonijiet Kristjani kbar. Minn hawn ’il quddiem, it-terminu bażilika jirreferi għal kwalunkwe binja ta’ knisja sostanzjali. Dawn il-bażiliki ġodda kienu differenti għalkollox bħala skala meta mqabbla ma’ swali bikrin oħra tal-Kristjaneżmu, peress li kienu differenti wkoll fl-għamla tagħhom meta mqabbla ma’ xi tempji jew strutturi reliġjużi Rumani mhux tal-Kristjaneżmu. Is-swali kienu lonġitudinali, bin-navati, u mdawla ferm permezz ta’ twieqi kbar. Il-pavimenti u l-ħitan kienu jkunu jew intarsjati jew inkella ddekorati bil-mużajk – is-soltu b’disinn astratt jew bil-fjuri. Iż-żewġ bażiliki oriġinali ta’ Aquileia kellhom daqs ta’ madwar 37 metru bi 17-il metru, iżda fi żmien 30 sena, id-daqs ta’ sala minnhom ġie kkwadruplikat għal 73 metru b’31 metru. Permezz ta’ din l-estensjoni, il-bażilika ngħatat tliet karatteristiċi addizzjonali li saru karatteristiċi tal-ewwel katidrali: kompartiment magħluq fin-naħa tal-Lvant tal-knisja madwar l-artal; synthronos fil-Lvant tal-artal u jħares lejn il-Punent, magħmul minn dais olzati bi tron ċentrali għall-isqof u bankijiet fuq kull naħa tat-tron għall-kleru tal-familia tiegħu; u narthex magħluq fin-naħa tal-Punent li l-Katekumeni kienu jinġabru fiha waqt l-att ċentrali tal-liturġija Ewkaristika.
Battisterju
Id-daqs tal-battisterju fil-knisja ta’ Dura kien ta’ metru kwadru u kien fond metru; min kien jiġi biex jitgħammed, seta’ joqgħod bilwieqfa fih, iżda mhux jiġi mgħaddas. Fil-katidrali l-ġodda, kif kien jiġri qabel, l-isqfijiet biss kienu jgħammdu; u ċ-ċerimonji kienu jsiru mhux iktar minn darbtejn fis-sena biex ikun hemm biżżejjed żmien għat-tħejjija. Għalhekk, id-daqs tal-battisterji kellu jiżdied sew, biex ikun hemm biżżejjed spazju li jkun jista’ jiggarantixxi l-privatezza waqt it-tneżżigħ, il-magħmudija, u l-ilbies mill-ġdid; u l-fonti tal-magħmudija, spiss ottagonali, kienet fonda biżżejjed biex tippermetti l-immersjoni totali, u wiesgħa biżżejjed biex takkomoda kemm lil min kien jiġi biex jitgħammed kif ukoll lil xi djakni assistenti. Il-battisterji s-soltu kienu jadottaw pjanta ċentralizzata li kienet toriġina mill-kappelli funebri; u kienu jkunu separati mill-bażilika kongregazzjonali.
Episkopju
Ħadd ma kien jgħix fil-knisja residenzjali ta’ Dura; il-faċilitajiet residenzjali bħal-latrina u l-kċina kienu tneħħew meta l-binja ġiet ikkonvertita. Iżda l-katidrali dejjem kienu jinkludu residenza episkopali. Fost l-akkużi prominenti li kienu tressqu kontra Pawlu ta’ Samosata, kien hemm dik li kien ikollu wisq kunfidenzi man-nisa devoti. Kif kienet it-tradizzjoni dak iż-żmien, Pawlu kien miżżewweġ meta ġie elett isqof; u mill-ġdid, kif kien universalment mistenni minn isqof, ma baqax ikollu kuntatt sesswali ma’ martu u lanqas baqa’ jikkoabita magħha. Iżda l-akkużaturi tiegħu sostnew li peress li baqa’ jkun assoċjat ma’ nisa oħra (minkejja li ma kien hemm l-ebda indikazzjoni li kien qed iġib ruħu ħażin), hu kien qed joħloq potenzjal inaċċettabbli li jinqala’ skandlu. Sabiex jiġi evitat li jinqalgħu okkażjonijiet ta’ din ix-xorta, kien meħtieġ li l-katidrali l-ġodda jkollhom kwartieri li fihom jgħixu irġiel biss u li fihom jgħix l-isqof u dawk meħtieġa għall-funzjoni tiegħu; u ladarba, fil-knejjes tal-Punent, kien mistenni li l-presbiteri u d-djakni kollha jgħixu għalihom u mhux mal-mara tagħhom wara l-ordinazzjoni, dawn il-kwartieri tal-għajxien, magħrufa bħala l-episcopium jew l-episkopju, kienu jeħtieġu daqs pjuttost sostanzjali. Apparti l-kwartieri tal-ikel u tal-irqad għas-subien u għall-irġiel wara l-ordinazzjoni, l-episkopju wkoll kien ikollu oratorju privat jew kappella privata tal-isqof, kamra fejn kien jinħasel l-isqof, u swali privati għal xi pranzu jew ċena ta’ ospitalità li l-isqof kien mistenni joffri minħabba l-istatus soċjali msaħħaħ tiegħu.
Simbolika
daqsminuri|372x372px|Wieħed mill-kampnari antiki fil-Belt Valletta Il-katidrali jaqdu funzjoni simbolika. Spiss ikunu l-iktar binja imponenti u waħda mill-iktar binjiet antiki fil-bliet jew fl-irħula. Il-kobor u l-ġmiel tal-katidrali jaf ikunu spropozjonati mal-bliet u mal-irħula nfushom. Il-flus u t-talenti li jintużaw għall-binja jitqiesu bħala azzjoni li tagħti ġieħ lill-Alla, u jistgħu juru wkoll id-devozzjoni u l-istatus tal-fidili.
Sikwit il-katidrali jkunu orjentati Lvant/Punent, biex b’hekk il-fidili jkunu qed iħarsu lejn minn fejn titla’ x-xemx, bħala simbolu ta’ Kristu Rxoxt. L-għamla arkitetturali tal-binja ħafna drabi jkollha pjanta ta’ salib. Din l-għamla hija funzjonali u simbolika wkoll għax tirreferi għas-salib li fuqu ġie msallab Ġesù Kristu. L-għamla hija funzjonali liturġikament peress li tippermetti li l-binja tiġi maqsuma f’sezzjonijiet fejn jistgħu jseħħu attivitajiet differenti, jew jiġu okkupati minn nies differenti bħall-kleru, il-kor u l-lajċi.
Reliġjuża
Apparti l-funzjoni organizzattiva bħala s-sede tal-isqof, il-katidral jaqdi funzjoni liturġika biex fih kuljum jiġu offruti servizzi tal-knisja. Ħafna mill-katidrali jiċċelebraw quddiesa kuljum, ġieli iktar minn waħda, u speċjalment il-Ħadd u fil-festi tal-Knisja meta l-quddiesa jaf tkun kantata jew ikollha s-servizzi tal-kor u akkumpanjament bl-orgni, karatteristika li hija preżenti fil-biċċa l-kbira tal-katidrali. L-omelija jew il-prietka fil-quddiesa, ħafna drabi ssir minn ambone, mill-artal stess jew minn fuq pulptu.
Ħafna katidrali huma postijiet ta’ pellegrinaġġ, u ħafna nies jiddeċiedu li jivvjaġġaw distanzi twal biex jivveneraw lil xi oġġett sagru jew relikwa ta’ xi qaddis. Il-pellegrinaġġi kienu popolari l-iktar fil-Medju Evu, iżda uħud bħall-Pellegrinaġġ ta’ San Ġakbu lejn Santiago de Compostela fi Spanja għadu jsir sa llum u għadu jattira lil ħafna pellegrini.
Ċivika u soċjali
Spiss it-twelid, iż-żwieġ u l-mewt jiġu ċċelebrati b’servizzi fil-katidrali u ħafna drabi l-katidrali jaġixxu bħala repożitorju tal-istorja lokali permezz tar-reġistrazzjoni ta’ dawn l-avvenimenti. Il-katidrali jiċċelebraw iż-żminijiet ta’ ċelebrazzjoni u ta’ dieqa nazzjonali u ċiviċi lokali b’servizzi speċjali. Il-funerali statali speċjalment fil-Punent, ħafna drabi jsiru f’katidral. Nies li jkunu ta’ servizz għall-komunità jew għall-knisja kemm-il darba jiġu midfuna fil-katidral stess jew jiġu kkommemorati b’mafkar. Xi katidrali, bħal dawk ta’ Aachen fil-Ġermanja u ta’ Reims fi Franza huma l-postijiet tradizzjonali tal-inkurunazzjoni tal-monarki.
Funzjoni ċivika oħra tal-katidral hija l-għoti ta’ tagħrif ċiviku importanti. Jistgħu jsiru tħabbiriet fil-katidral stess jew f’forma stampata ġeneralment qrib id-daħla tal-katidral innifsu.
Il-biċċa l-kbira tal-katidrali jkollhom qanpiena jew qniepen. Dawn jintużaw biex jitħabbar servizz li jkun se jingħata dak il-ħin stess jew appik li jingħata. Jintużaw ukoll biex iwasslu xi informazzjoni bħall-ħin bit-tokki kull siegħa jew iktar, xi luttu bit-tokki kajmana u kiebja, jew biex joħolqu briju f’ċelebrazzjoni bħal f’tieġ. Fi żmien il-gwerra, it-tokki tal-qniepen kienu jintużaw ukoll biex jissinjalaw li faqqgħet jew li intemmet xi gwerra.
Arti, kultura u turiżmu
xellug|daqsminuri|297x297px|Xi katidrali huma attrazzjonijiet turistiċi ewlenin u Siti ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO. Il-Katidral ta’ Pisa fil-[[Pjazza tal-Mirakli huwa wieħed mill-iktar magħrufa fid-dinja.]] Ħafna binjiet ta’ katidrali huma famużi ferm għall-arkitettura tagħhom u għandhom importanza lokali, nazzjonali u internazzjonali, kemm storikament kif ukoll artistikament. Diversi katidrali huma elenkati fil-lista ta’ Siti ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO.
Bosta katidrali, minħabba l-kobor tagħhom u minħabba l-fatt li spiss ikollhom torrijiet, kampnari, koppli, eċċ., sas-seklu 20 kienu binjiet ikoniċi ewlenin fil-bliet jew fl-irħula. Dan l-aħħar, bil-bini dejjem jgħola ’l fuq, ittieħdet azzjoni ċivili f’ċerti każijiet biex tipprevjeni li l-veduta tal-katidral titgħatta jew tkun irvinata minn xi bini għoli ieħor.
Peress li ħafna katidrali ħadu sekli sħaħ biex inbnew u biex jiġu ddekorati, huma jikkostitwixxu investiment artistiku kbir għall-belt fejn ikunu jinsabu. Il-bini stess mhux biss jaf ikun sinifikanti minħabba l-arkitettura tiegħu, iżda l-katidral jaf ikun iħaddan fih teżori bħall-ħġieġ ikkulurit, statwi jew skulturi tal-ġebel jew tal-injam, oqbra storiċi, għamara imprezzabbli, u oġġetti ta’ valur artistiku u reliġjuż kbir bħall-pitturi jew relikwarji. Barra minn hekk, il-katidrali spiss ikollhom rwol ċentrali biex jirrakkontaw l-istorja tal-belt jew tar-raħal tagħhom, permezz tal-lapidi, l-iskrizzjonijiet, l-oqbra, eċċ.
Għal dawn ir-raġunijiet, it-turisti ilhom iżuru l-katidrali għal mijiet ta’ snin. Ħafna katidrali jilqgħu t-turisti b’xejn meta ma jkunx hemm servizzi għaddejjin, jew inkella jitolbu miżata jew donazzjoni jew ħlas biex wieħed jieħu r-ritratti. Il-katidrali li jkunu popolari ħafna bħala attrazzjonijiet turistiċi xi kultant jipprovdu gwidi, fuljetti, ħwienet fejn wieħed jista’ jixtri xi tifkiriet u kafetteriji.
Émile Zola
Émile François Zola (twieled fit-2 ta' April 1840 – miet fid-29 ta' Settembru 1902) kien kittieb influwenti Franċiż, wieħed mill-aktar eżemplari mill-iskola letterarja tan-naturaliżmu, kontributur importanti għall-iżvilupp tan-naturaliżmu teatrali, u figura ewlenija fil-liberalizzazzjoni politika ta' Franza u fl-eżoneru tal-uffiċjal tal-armata Alfred Dreyfus, li ġie akkużat intortament u arrestat.
Pika ta' Turuchan
Il-Pika ta' Turuchan (Ochotona turuchanensis) hija speċi ta' mammiferu plaċentat tal-familja Ochotonidae fl-ordni Lagomorpha.
Din l-ispeċi tagħmel parti mill-grupp tal-piki tat-Tramuntana li hu magħmul minn 8 speċi u qegħdin miġburin kollha fis-sottoġeneru Pika.
Il-Pika ta' Turuchan għal tul ta' żmien kienet klassifikata bħala sottospeċi tal-Pika Alpina (Ochotona alpina).
Distribuzzjoni
Din hija speċi endemika tar-Russja mifruxa fit-territorju ta' Krasnoyarskyi Krai.
Sinonimi
"Ochotona alpina turuchanensis" huwa sinonimu ta' Ochotona turuchanensis.
San Girgor Nażjanżenu
San Girgor Nażjanżenu (329 - 389 w.K.) kien wieħed mis-Santi Padri tal-Lvant.
Twieled f’Nażjanże, Kappadoċja fis-sena 330. Missieru Girgor Nazjanzenu x-xiħ, ommu Nonna, ħuħ Ċesarju, u oħtu Gorgonja, huma lkoll qaddisin.
Kellu temperament differenti minn ta’ ħabibu Bażilju, kien aktar miġbur, ta’ għalih waħdu, u jħobb il-kwiet. Meta ħabibu mar eremita, hu mar warajh. Fis-sena 362 ġie ordnat saċerdot, u fis-sena 372 ġie kkonsagrat Isqof ta’ Sasima, mill-ħabib tiegħu San Basilju li kien Arċisqof ta’ Ċesarija. Fis-sena 380 sar il-Patrijarka ta’ Konstantinopli.
Sena wara rtira f’Nażjanzu fejn għex fil-kwiet, jitlob, jikteb u jipprietka, sakemm miet fil-25 ta’ Jannar tas-sena 389, ta’ 64 sena. Hu ukoll huwa Duttur tal-Knisja.
San Girgor hu wieħed mit-tliet teoloġi l-kbar tal-Kappadoċja, kolonni tal-Knisja fi żmienu flimkien ma’ ħabibu San Bażilju u San Girgor ta' Nissa (ħu San Bażilju). Hu magħruf bħala d-Duttur tat-Trinita’. Kien hu l-ewwel wieħed li sejjaħ lill-Madonna “Omm Alla”.
Riga
Riga (/ˈriːɡə/; bil-Latvjan: Rīga [ˈriːɡa], bil-Livonjan: Rīgõ;) hija l-belt kapitali tal-Latvja u għandha popolazzjoni ta' 614,618 abitant (fl-2021), jiġifieri terz tal-popolazzjoni tal-Latvja. Peress li hija ferm ikbar minn bliet oħra tal-Latvja, Riga hija l-belt ewlenija tal-pajjiż kif ukoll l-ikbar belt fit-tliet Stati Baltiċi, u tilqa' fi ħdanha għaxra fil-mija tal-popolazzjoni kkombinata tat-tliet Stati Baltiċi f'daqqa. Il-belt tinsab mal-Golf ta' Riga fil-bokka tax-xmara Daugava fejn tiltaqa' mal-Baħar Baltiku. It-territorju ta' Riga jkopri erja ta' 307.17 km2 u jinsab bejn metru u għaxar metri 'l fuq mil-livell tal-baħar, fuq pjanura ċatta u ramlija.
Riga ġiet stabbilita fl-1201 u hija eks membru tal-Lega Anseatika. Iċ-ċentru storiku ta' Riga huwa Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, u huwa magħruf għall-arkitettura tiegħu bi stil tal-Art Nouveau/Jugendstil u għall-arkitettura tal-injam tas-seklu 19. Riga kienet Kapitali Ewropea tal-Kultura fl-2014, flimkien ma' Umeå fl-Iżvezja. Riga ospitat is-Summit tan-NATO fl-2006, il-Festival tal-Eurovision tal-2003, il-Kampjonat tal-Ice Hockey tal-Irġiel tal-IIHF tal-2006, il-Kampjonat Dinji tal-Curling tan-Nisa tal-2013 u l-Kampjonat Dinji tal-Ice Hockey tal-IIHF tal-2021. Tospita wkoll l-uffiċċju tal-Unjoni Ewropea għar-Regolaturi Ewropej għall-Komunikazzjoni Elettronika (BEREC). Fl-2017, ġiet imsemmija bħala r-Reġjun Ewropew tal-Gastronomija.
Fl-2016, Riga laqgħet iżjed minn 1.4 miljun viżitatur. Il-belt hija moqdija mill-Ajruport Internazzjonali ta' Riga, l-ikbar ajruport fl-Istati Baltiċi u l-iktar wieħed traffikuż. Riga hija membru tal-Bliet bl-Ewro, tal-Unjoni tal-Bliet Baltiċi (UBC) u tal-Unjoni tal-Bliet Kapitali tal-Unjoni Ewropea (UCEU).
Etimoloġija
Hija kelma tas-self adattata mir-ringa Livonjana li tfisser loop, li tirreferi għall-port naturali tal-qedem iffurmat mill-linja tributarja tax-Xmara Daugava. Jista 'jkun derivat minn Riege, l-isem Ġermaniż tax-xmara Rīdzene, li qabel kienet tributarja tad-Daugava. L-Isqof Alberto ħa kreditu għall-kampanja tiegħu biex jirbħu u jikkonvertu l-popolazzjoni lokali, li ġejja mil-Latin rigata ("imsaqqija"), li tissimbolizza "irrigazzjoni ta 'erwieħ pagani nixfa mill-Kristjaneżmu." Madankollu, l-aktar spjegazzjoni dokumentata b'mod affidabbli hija t-talba tal-istoriku Ġermaniż Dionysius Fabricius (1610) li isem Riga ġej mir-rwol diġà stabbilit tagħha fil-kummerċ: [21] "Riga nomen sortita est suum ab aedificiis vel horreis quorum a litus Dunae magna fuit copia, quas livones sua lingua Rias vocare soliti." (Latin) ("Riga ħadet isimha mill-bini jew imħażen li jinstabu f'numru kbir tul ix-xtut tad-Duna, li l-Livs bil-lingwa tagħhom stess is-soltu jsejħu Riae". ). [22] Il-Latvjana "j" rīja saret "g" bil-Ġermaniż. Il-ġeografu Ingliż Richard Hakluyt (1589) jikkorrobora dan ir-rakkont, billi jsejjaħ Riga Rie, kif ippronunzjat bil-Latvjan.
Stabbiliment
Ix-Xmara Daugava ilha rotta kummerċjali minn żminijiet antiki, parti mir-rotta tat-tbaħħir tad-Dvina-Dnieper Vikingi lejn Biżanzju. Port naturali protett 15-il km (9.3 mi) 'l fuq mill-bokka tad-Daugava, is-sit ta' Riga tal-lum, ġie rreġistrat bħala Duna Urbs, sa mill-seklu 2. Ġiet stabbilita mill-Livs, tribù Finlandiż.
Il-Kronika ta' Henry ta' Livonia tixhed li Riga kienet għal żmien twil ċentru tal-kummerċ fis-seklu 12, billi tirreferi għaliha bħala l-portus antiquus (port il-qadim), u tiddeskrivi l-kwartieri tal-għajxien u l-imħażen użati biex jaħżnu prinċipalment bjankerija u pil. Il-kummerċjanti Ġermaniżi bdew iżuru Riga u stabbilixxew post fil-qrib fl-1158.
Il-Knisja mmobilizzat biex tpattija din it-telfa. Il-Papa Innoċenz III ħareġ barri li tiddikjara kruċjata kontra l-Livonjani. L-Isqof Albert ġie pproklamat Isqof ta' Livonia minn zijuh Hartwig ta' Uthlede, Prinċep-Arċisqof ta' Bremen u Hamburg fl-1199. Albert niżel f'Riga fl-1200 bi 23 vapur u 500 kruċjat minn Westphalia. Fl-1201, huwa ttrasferixxa s-sede tal-isqof Livonjan minn Uexküll għal Riga, u ħeġġeġ lill-anzjani ta' Riga biex jaqblu li jagħmlu dan bil-forza.
Taħt l-Isqof Albert
Il-Kristjanizzazzjoni tal-Liv kompliet. Fl-1207, Albert beda jsaħħaħ il-belt. L-Imperatur Filippu investa lil Albert ma' Livonia bħala fief u prinċipat tal-Imperu Ruman Qaddis. Biex tiġi promossa preżenza militari permanenti, is-sjieda tal-art kienet maqsuma bejn il-Knisja u l-Ordni, bil-Knisja tieħu Riga u żewġ terzi tal-art kollha maħkuma u tagħti lill-Ordni terz. Sa dak iż-żmien, kienet id-drawwa li l-kruċjati jaqdu għal sena u mbagħad jerġgħu lura d-dar.
Iċ-ċittadinanza merkantili ta' Riga ħarġet u fittxet awtonomija akbar mill-Knisja. Fl-1221, huma kisbu d-dritt li jamministraw b'mod indipendenti Riga u adottaw kostituzzjoni tal-belt.
Dik l-istess sena, Albert kien imġiegħel jirrikonoxxi l-ħakma Daniża fuq l-artijiet li kienu rebħu fl-Estonja u Livonia. Albert kien talab l-għajnuna tar-Re Valdemar tad-Danimarka biex jipproteġi Riga u l-artijiet Livonjani kontra l-insurrezzjoni ta' Liv meta r-rinforzi naqsu milli jaslu għal Riga. Id-Daniżi niżlu f'Livonia, bnew fortizza f'Reval (Tallinn) u bdew jirbħu l-artijiet Estonjani u Livonjani. Il-Ġermaniżi ppruvaw, iżda fallew, joqtlu lil Valdemar. Albert kien kapaċi jasal għal ftehim magħhom sena wara, madankollu, u fl-1222 Valdemar rritorna l-artijiet u l-possedimenti kollha Livonjani għall-kontroll ta 'Albert.
Id-diffikultajiet ta' Albert bi/-/ittadinanza ta' Riga komplew; b'intervent papali, fl-1225 intlaħaq ftehim li bih ma kellhomx aktar iħallsu taxxi lill-Isqof ta' Riga, u ċ-ċittadini ta' Riga kisbu d-dritt li jeleġġu l-maġistrati u l-kunsilliera tagħhom. Fl-1226, Albert ikkonsagra l-Katidral ta' Dom, bena l-Knisja ta' San Ġakbu, (illum katidral) u waqqaf skola parrokkjali fil-Knisja ta' San Ġorġ.
Fl-1227 Albert rebaħ Oesel u l-belt ta' Riga kkonkludiet trattat mal-Prinċipat ta' Smolensk li tat Polotsk lil Riga.
Albert miet f'Jannar 1229. Huwa naqas fl-aspirazzjoni tiegħu li jkun arċisqof midluk iżda l-eġemonja Ġermaniża li stabbilixxa fuq Livonia kienet se ddum għal seba' sekli.
Lega Anseatika
Fl-1282 Riga saret membru tal-Lega Anseatika. Il-Hansa kellha rwol deċiżiv fl-istabbiltà ekonomika u politika ta' Riga, u b'hekk ipprovdiet lill-belt b'pedament sod li rreżistiet il-konflagrazzjonijiet politiċi li ġejjin, sa żminijiet moderni.
Imperu Ruman Sagru, Commonwealth Pollakk-Litwan, Imperu Żvediż u Russu
Hekk kif l-influwenza tal-Lega Anseatika naqset, Riga saret l-oġġett ta 'aspirazzjonijiet militari, politiċi, reliġjużi u ekonomiċi barranin. Riga aċċettat ir-Riforma fl-1522, u temm is-setgħa tal-arċisqfijiet. Fl-1524, ikonoklasti attakkaw statwa tal-Verġni Marija fil-katidral biex jagħmlu stqarrija kontra l-ikoni reliġjużi. Hija ġiet akkużata li kienet saħħara u ppruvata bl-ilma fix-Xmara Daugava. L-istatwa f'wiċċ l-ilma, li għaliha ġiet iddenunzjata bħala saħħara u maħruqa f'Kubsberg. Bil-mewt tal-Ordni Livonjana matul il-Gwerra Livonjana, Riga kellha għal għoxrin sena l-istatus ta' belt imperjali ħielsa tal-Imperu Ruman Qaddis qabel ma ġiet taħt l-influwenza tal-Commonwealth Pollakka-Litwanja bit-Trattat ta' Drohiczyn, li ntemmet il-Gwerra ta' Riga fl-1581. Fl-1621, matul il-Gwerra Pollakka-Iżvezja (1621–1625), Riga u l-Fortizza Barranija Daugavgrīva ġew taħt il-ħakma ta' Gustavus Adolphus, Re tal-Isvezja, li intervjena fil-Gwerra tat-Tletin Sena. mhux biss għall-gwadann politiku u ekonomiku, iżda wkoll favur il-Protestantiżmu Luteran Ġermaniż. Matul il-Gwerra Russo-Svediż (1656-1658), Riga rreżistiet assedju mill-forzi Russi.
Riga baqgħet waħda mill-akbar bliet taħt il-kuruna Żvediża sal-1710, perjodu li matulu l-belt żammet ħafna gvern awtonomu. F'Lulju 1701, matul il-fażi tal-ftuħ tal-Gwerra l-Kbira tat-Tramuntana, il-Qsim tad-Düna sar fil-qrib, li rriżulta f'rebħa għar-Re Karlu XII tal-Isvezja. Madankollu, bejn Novembru 1709 u Ġunju 1710, ir-Russi taħt it-Tsar Pietru l-Kbir assedjaw u qabdu Riga, li dak iż-żmien kienet fil-ħakma ta' pesta. Flimkien mal-bliet l-oħra u n-nobbli Livonjani, Riga kapitulat fir-Russja, iżda fil-biċċa l-kbira żamm il-privileġġi tagħha. Riga saret il-kapitali tal-Gvernatur ta' Riga (aktar tard Livonia). Il-ħakma Svediża tat-Tramuntana kienet intemmet, u l-emerġenza tar-Russja bħala l-aktar qawwa b'saħħitha fit-Tramuntana ġiet formalizzata permezz tat-Trattat ta' Nystad fl-1721. Fil-bidu tas-seklu 20, Riga kienet il-port ta 'esportazzjoni għall-injam l-akbar fl- Imperu Russu u kklassifikati fit-3 skond il-volum tal-kummerċ barrani.
Matul dawn il-bosta sekli ta' gwerra u tibdil fil-poter fil-Baltiku, u minkejja l-bidliet demografiċi, il-Ġermaniżi Baltiċi f'Riga żammew pożizzjoni dominanti. Fl-1867 il-popolazzjoni ta' Riga kienet 42.9% Ġermaniża. Riga impjegat il-Ġermaniż bħala l-lingwa uffiċjali tal-amministrazzjoni sal-installazzjoni tar-Russu fl-1891 bħala l-lingwa uffiċjali fil-provinċji Baltiċi, bħala parti mill-politika ta 'Russifikazzjoni tat-territorji li ma jitkellmux ir-Russu tal-Imperu Russu, inkluż il-Kungress. Il-Polonja, il-Finlandja u l-Baltiċi, meħuda mit-Tsar Alexander III. Aktar u aktar Latvjani bdew jiċċaqilqu lejn il-belt f'nofs is-seklu 19. Iż-żieda ta' Latvjan Il-bourgeoisie għamlu Riga ċentru tal-Qawmien Nazzjonali tal-Latvja bit-twaqqif tal-Assoċjazzjoni Latvjana ta' Riga fl-1868 u l-organizzazzjoni tal-ewwel festival nazzjonali tal-kanzunetti fl-1873. Il-moviment nazzjonalista tan-Neo-Latvjani kien segwit mill- Kurrent Soċjalista Ġdid matul l-industrijalizzazzjoni mgħaġġla tal-belt, li laħqet il-qofol tagħha fir-Rivoluzzjoni tal-1905 immexxija mill-Partit tal-Ħaddiema Soċjali Demokratiku Latvjan.
L-Ewwel Gwerra Dinjija
Is-seklu 20 ġab l-Ewwel Gwerra Dinjija u l-impatt tar-Rivoluzzjoni Russa tal-1917 f'Riga. Bħala riżultat tal-Battalja ta' Jugla, l-armata Ġermaniża daħlet f'Riga fit-3 ta' Settembru 1917. Fit-3 ta' Marzu 1918, ġie ffirmat it-Trattat ta' Brest-Litovsk, li jagħti l-pajjiżi Baltiċi lill-Ġermanja. Sa l-armistizju mal-Ġermanja fil-11 ta' Novembru, 1918, il-Ġermanja kellha tirrinunzja għal dak it-trattat, kif għamlet ir-Russja, u ħalliet lill-Latvja u lill-istati Baltiċi l-oħra f'pożizzjoni li jitolbu l-indipendenza. Il-Latvja, b'Riga bħala l-kapitali tagħha, għalhekk iddikjarat l-indipendenza tagħha fit-18 ta' Novembru 1918. Bejn l-Ewwel Gwerra Dinjija u t-Tieni Gwerra Dinjija (1918-1940), Riga u l-Latvja bidlu l-fokus tagħhom mir-Russja għall-pajjiżi tal-Ewropa tal-Punent. Ir-Renju Unit u l-Ġermanja ħadu post lir-Russja bħala l-imsieħba kummerċjali ewlenin tal-Latvja. Ħafna mill-Ġermaniżi Baltiċi ġew risistemati fl-aħħar tal-1939, qabel l-okkupazzjoni tal-Estonja u l-Latvja mill-Unjoni Sovjetika f'Ġunju tal-1940.
It-Tieni Gwerra Dinjija
Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, il-Latvja kienet okkupata mill-Unjoni Sovjetika f'Ġunju 1940, u mbagħad okkupata mill-Ġermanja Nażista fl-1941-1944. Fis-17 ta' Ġunju, 1940, il-forzi Sovjetiċi invadew il-Latvja, u okkupaw pontijiet, uffiċċji tal-posta, uffiċċji tat-telefon, tat-telegrafu u tax-xandir bir-radju. Tlett ijiem wara, il-President Latvjan Karlis Ulmanis kien sfurzat japprova gvern pro-Sovjetiku li kien ħa l-kariga. Fl-14 u l-15 ta' Lulju saru elezzjonijiet irregolati fil-Latvja u fl-istati Baltiċi l-oħra. Il-voti kien fihom l-istruzzjonijiet li ġejjin: "Il-lista tal-Blokk tal-Poplu tax-Xogħol Latvjan biss trid tiġi depożitata fil-kaxxa tal-vot. Il-vot għandu jiġi depożitat mingħajr ebda tibdil." Ir-rata preżunta ta' attività tal-votanti kienet ta' 97.6%. B'mod partikolari, ir-riżultati elettorali sħaħ ġew ippubblikati f'Moska 12-il siegħa qabel l-għeluq tal-elezzjonijiet. Dokumenti elettorali Sovjetiċi misjuba aktar tard ippruvaw li r-riżultati kienu kompletament iffabbrikati. L-awtoritajiet Sovjetiċi, wara li reġgħu ħadu l-kontroll ta 'Riga u l-Latvja imponew reġim ta' terrur, fetħu l-kwartieri ġenerali tal-KGB, bdew deportazzjonijiet tal-massa. Ġew arrestati mijiet ta' rġiel, inklużi l-mexxejja tal-gvern Latvjan preċedenti. L-aktar deportazzjoni notorja, dik ta 'Ġunju, seħħet fit-13 u l-14 ta' Ġunju, 1941, stmata għal 15,600 raġel, mara u tfal, u inklużi 20% tal-aħħar gvern legali tal-Latvja. Deportazzjonijiet simili ġew ripetuti wara t-tmiem tat-Tieni Gwerra Dinjija. Il-bini tal-KGB li jinsab f'61 Brīvības iela, magħruf bħala 'id-dar tal-kantuniera', issa huwa mużew. Id-deportazzjonijiet ta' Stalin kienu jinkludu wkoll eluf ta' Lhud Latvjani. (Id-deportazzjoni tal-massa ammontat għal 131,500 fil-Baltiċi.)
Matul l-okkupazzjoni Nażista, il-komunità Lhudija kienet sfurzata tgħix fil-ghetto ta' Riga, u nbena kamp ta' konċentrament Nażista fil-Kaiserwald. Fil-25 ta' Ottubru, 1941, in-Nazi ttrasferixxew lill-Lhud kollha ġewwa u madwar Riga għall-ghetto. Ħafna mil-Lhud tal-Latvja (madwar 24,000) inqatlu fit-30 ta' Novembru u fit-8 ta' Diċembru, 1941 fil-massakru ta' Rumbula. [50] Fl-aħħar tal-gwerra, il-Ġermaniżi Baltiċi li kien fadal ġew imkeċċija lejn il-Ġermanja.
Sal-1989, il-perċentwal tal-Latvjani f'Riga kien niżel għal 36.5%.
Seklu XXI
Fl-2004, il-wasla ta' linji ta' l-ajru low-cost irriżulta f'titjiriet orħos minn bliet Ewropej oħra bħal Londra u Berlin, u konsegwentement żieda sostanzjali fin-numru ta' turisti.
Fil-21 ta' Novembru, 2013, is-saqaf ta' supermarket f'Zolitude, wieħed mill-viċinat tal-belt, waqa', possibilment bħala riżultat tal-piż tal-materjali użati fil-bini ta' ġnien tas-saqaf. Erbgħa u ħamsin persuna mietu. Il-President tal-Latvjan Andris Bērziņš iddeskriva d-diżastru bħala "qtil fuq skala kbira ta' ħafna nies bla difiża".
Riga kienet il-Kapitali Ewropea tal-Kultura fl-2014. Matul il-Presidenza Latvjana tal-Kunsill tal-Unjoni Ewropea fl-2015, sar ir-4 Samit tas-Sħubija tal-Lvant f'Riga.
Sit ta' Wirt Dinji
Iċ-Ċentru Storiku ta' Riga ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1997.
Maria Grech Ganado
Maria Grech Ganado (twieldet fl-1943) hija poetessa bilingwi Maltija.
Abort
L-abort huwa t-tneħħija ta’ l-embrijun jew fetu mill-utru ta’ l-omm tqila waqt it-tqala fi żmien meta dan ma jistax jgħix waħdu. L-abort ilu jsir eluf ta’ snin bħala mezz ta’ kontroll tat-twelid u nsibuh f’ħafna kulturi ta’ l-imgħoddi kif ukoll f’dawk tal-lum. Fl-istorja nsibu ħafna filosofiji li jitkellmu kemm favur u kontra l-abort. Waħda mir-reliġjonijiet ewlenin li jikkundannaw l-abort hija dik Nisranija li dejjem qieset l-abort bħala qtil ta’ tarbija innoċenti, għax tqisha bniedem sa mill-bidu nett tat-tnissil tagħha.
Maria Grech Ganado
Hija bint Dr Walter Ganado u għalhekk neputija ta' Dr Herbert Ganado, l-awtur ta' Rajt Malta Tinbidel. Biex titħabbar it-twelid ta' Maria lil Dr Herbert Ganado li kien internat inġustament fl-Uganda, peress li ma setgħux jibagħtulu telegrammi, minflok bagħtulu lira f'isem Maria u fehem li kienet twieldet l-ewwel neputija tiegħu.
Abort
Sas-sebghinijiet, l-abort sar legali f’ħafna mill-pajjiżi Ewropej, fil-Ġappun u fl-Istati Uniti fis-sentenza magħrufa tal-Qorti Suprema ta’ Roe kontra Wade (1973), li fiha ġie ddikjarat li l-fetu mhuwiex ‘persuna’ protetta mill-Kostituzzjoni u li l-abort jista’ jsir fl-ewwel sitt xhur tat-tqala. F’Malta l-abort huwa meqjus bħala delitt u jeżistu pieni kontra min jagħmlu. Madankollu ħafna jsiefru l-Italja jew l-Ingilterra u jabortixxu fl-isptarijiet t’hemmhekk. L-abort huwa differenti mill-metodi ta’ kontraċezzjoni għax waqt li dawn ma jħallux lill-isperma tiltaqa’ mal-bajda, fl-abort il-bajda li titneħħa tkun diġa fekondata u forsi diġa kibret u saret fetu.
Maria Grech Ganado
Studjat fl-universitajiet ta' Malta, Cambridge u Heidelberg. Kienet l-ewwel mara Maltija li nħatret full-time lecturer fl-Università ta' Malta fl-1971. Iżżewġet fl-1972 lil Louis Grech u għandha tlett itfal, fosthom Xandru Grech. Fl-1995, wara waqfa ta' iżjed minn 20 sena, reġgħet bdiet tgħallem sakemm irtirat fi Frar tal-2003.
Abort
Kif isir l-abort
1. 	Raxkament. L-għonq ta’ l-utru jiġi mwessa’ u tiddaħħal fih sikkina b’xafra mdawra. Il-fetu u l-placenta jitqattgħu biċċiet u jitneħħew. Perikli: Telf ta’ demm, l-aktar jekk l-omm ikollha xi infezzjoni. L-għonq ta’ l-utru jista’ ma jagħlaqx sewwa wara u allura meta l-omm tasal għal xi tqala oħra din ma tkunx tista’ żżommha u titlef it-tarbija. 2. 	Suction. Ma’ l-għonq ta’ l-utru mfettaħ jiddaħħal pajp bħal tal-vakumkliner li bil-qawwa li biha jiġbed iqatta’ l-fetu biċċiet u jgħaddih għal ġo flixkin bid-demm u l-biċċiet ta’ l-għadam b’kollox. Perikli. Bħal tar-raxkament. 3. 	Injezzjoni tal-melħ. Il-fetu ġewwa l-ġuf jingħata injezzjoni ta’ melħ li biha jmut xi siegħa wara bi tbatija kbira. Jumejn wara l-fetu joħroġ bħal fi twelid normali. Perikli: Diffiċli fiżikament u psikoloġikament għall-mara. 4. 	‘Abortion pill’. Din hija pillola steroid imsejħa RU486 li bdiet tintuża għall-ewwel darba fl-1986 fi Franza u fiċ-ċina. 5. 	Isterotomija (Hysterotomy). Din l-operazzjoni tixbah lil dik taċ-ċesarja. Iż-żaqq tal-mara u l-utru jiġu miftuħa u minn hemmhekk jinħareġ il-fetu li billi jkun għadu żgħir wisq biex jgħix barra mill-ġuf imut wara ftit.
Riga
Sit ta' Wirt Dinji
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (i) "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; u l-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ".