cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Polonja
Commonwealth Pollakk-Litwan
Oriġinarjament il-lingwi uffiċjali jew formali tal-commonwealth kienu Latin, Pollakk (fir-Renju tal-Polonja) u Rutenjan sal-1696 (fil-Gran Dukat tal-Litwanja). Lingwi informali jew ta 'kuljum kienu l-Litwan u l-Belarus fil-Lvant u fin-Nofsinhar tat-territorju mbagħad mogħtija lil-Litwanja, żona abitata l-aktar minn Belarussi; Fl-Ukrajna, li dak iż-żmien kienet tal-Polonja, il-lingwa informali jew ta’ kuljum kienet l-Ukrajna, iżda fl-aħħar tas-seklu tmintax l-unika lingwa uffiċjali rriżulta li kienet il-Pollakk. Fl-eqqel tagħha, il-Commonwealth kienet 4,000,000 mil kwadru u multi-etnika, b'popolazzjoni ta 'madwar 11-il miljun.
Il-Commonwealth kienet estensjoni tal-Unjoni Pollakka-Litwana, għaqda personali bejn dawn iż-żewġ stati li kienet teżisti mill-1386. Il-Commonwealth kienet waħda mill-akbar u l-aktar stati popolati fl-Ewropa dak iż-żmien, u għal żewġ sekli għamlet gwerer ma’ Livonia, Muscovy, l-Imperu Ottoman, u l-Isvezja.
Is-sistema politika tal-commonwealth, imsejħa Demokrazija tan-Nobbli jew Golden Liberty, kienet ikkaratterizzata mil-limitazzjoni tal-poter tal-monarka bil-liġijiet u l-kamra leġiżlattiva (Sejm) ikkontrollata min-nobbli tal-Polonja u l-Litwanja (Szlachta). Din is-sistema kienet il-prekursur tal-kunċetti moderni tad-demokrazija,1​ monarkija kostituzzjonali,2​3​4​ u federazzjoni.5​
Id-Dukat ta’ Varsavja, stabbilit fl-1807, itraċċa l-oriġini tiegħu sal-Commonwealth. Mumenti oħra dehru waqt ir-Rewwixta ta’ Jannar (1863-1864) u diġà fis-snin 20, li fihom Józef Piłsudski jipprova joħloq federazzjoni msejħa Międzymorze (bejn l-ibħra), mal-Litwanja u l-Ukrajna ta’ Simon Petliura.
S'issa l-Polonja tqis lilha nnifisha bħala s-suċċessur tal-Commonwealth,6 filwaqt li r-Repubblika tal-Litwanja ta' qabel it-Tieni Gwerra Dinjija tbiegħed mill-assoċjazzjoni, li hija tqis li ma kinitx ta' benefiċċju storiku fl-eżistenza tagħha.
Kapitali: Krakovja (1569-1596); Varsavja (1596-1795); Lingwa Uffiċjali: Pollakk, Latin, Lingwi Oħrajn: Rutenjan, Litwan u oħrajn; Żona: 865,000 km², 878,000 km² u 718,000 km²; Popolazzjoni (1,580): 7,500,000 abitant, Densità 8.67 abitant/km²; wiċċ storiku. (1618) 990,000 km²; Popolazzjoni storika stmata. (1618): 10,500,000 abitant, (1717): est. 9,000,000 abitant; Storja: 1 ta' Lulju tal-1569-Unjoni ta' Lublin, 5 ta' Awwissu mill-1772-1 Qasam, 3 ta' Mejju tal-1791-Kostituzzjoni tat-3 ta' Mejju, 23 ta' Jannar 1793-2 Taqsim, 24 ta' Ottubru mill-1795-3 taqsim; Forma ta' Gvern: Repubblika nobbli u elettiva.
Isem
L-isem uffiċjali ta 'l-istat kien ir-renju tal-Polonja u l-kbir Ducadado de Litwanja (bil-Pollakk: Królestwo Polskie I Wielkie Księstwo Litewskie, f'Lithuano: Lenkijos Karalystė ir Lietuvos Didžioji Kunigaikštystė ) u t-terminu fil-Latin użat għandu jintuża fi trattati internazzjonali u diplomazija.
Fis-seklu 17 u wara, kien magħruf ukoll bħala l-Commonwealth l-Aktar Seren tal-Polonja (Pollakk: Najjaśniejsza Rzeczpospolita Polska, Latin: Serenissima Res Publica Poloniae),9 il-Commonwealth tar-Renju tal-Polonja, jew il-Commonwealth tal-Polonja.
L-Ewropej tal-Punent ħafna drabi ssimplifikaw l-isem għall-Polonja u fil-biċċa l-kbira tas-sorsi tal-passat u moderni huwa msejjaħ ir-Renju tal-Polonja, jew sempliċement il-Polonja. It-termini Commonwealth tal-Polonja u Commonwealth taż-Żewġ Nazzjonijiet (Pollakk: Rzeczpospolita Obojga Narodów, Latin: Res Publica Utriusque Nationis) intużaw fil-Garanzija Reċiproka ta' Żewġ Nazzjonijiet.
Ismijiet informali oħra jinkludu r-Repubblika tan-Nobbli (Pollakk: Rzeczpospolita szlachecka) u l-Ewwel Repubblika (Pollakk: I Rzeczpospolita), din tal-aħħar relattivament komuni fl-istorjografija biex tiddistingwiha mit-Tieni Repubblika Pollakka.
Renju tal-Polonja (-1 ta' Lulju ta' 1385-1 ta' Lulju ta' 1569)
L-Era Jagiellonian (1385-1569) kienet iddominata mill-unjoni personali tal-Polonja u l-Litwanja taħt id-dinastija Jagiellonian, imwaqqfa mill-Gran Duka Litwan Wladislaus II tal-Polonja. Is-sħubija wriet li kienet ta' benefiċċju għall-Pollakki u l-Litwani, li kellhom rwol dominanti f’wieħed mill-aktar imperi b'saħħithom fl-Ewropa għat-tliet sekli li ġejjin.
Kapitali: Krakovja; Entità: Renju; Lingwa Uffiċjali: Latin, Pollakk; Żona (1569): 1,000,000 km²; Popolazzjoni stmata (1,569): 10,000,000 abitant; Storja: 14 ta' Awwissu, 1385-Għaqda ta' Krewo, 1 ta' Lulju, 1569-Għaqda ta' Lublin; Forma ta' Gvern: Monarkija; Re: Wladislaus II (1386-1434), Siġimund II (1548-1569).
L-Unjoni Pollakka-Litwana
L-assoċjazzjoni tal-Polonja mal-Gran Dukat tal-Litwanja, l-aħħar stat pagan fl-Ewropa, kienet rimedju immedjat għad-dilemma politika u militari li kkaġunat l-estinzjoni tad-dinastija Piast. Fl-aħħar tas-seklu 14, il-Litwanja kienet unità politika gwerra li kienet mifruxa mat-territorji tal-Belarus u l-Ukrajna tal-lum. Waqt li twarrbu l-ostilità preċedenti tagħhom, il-Polonja u l-Litwanja raw li jaqsmu għedewwa komuni, speċjalment il-Kavallieri Tewtoni; din is-sitwazzjoni kienet inċentiv dirett għall-Unjoni Krewo tal-1385. Il-ftehim wassal għaż-żwieġ tar-reġina Pollakka Eduviges I tal-Polonja ma’ Jogaila, li sar Re tal-Polonja bl-isem ta' Vladislao II (Władysław II); bi skambju, il-monarka l-ġdid aċċetta l-magħmudija f'isem il-poplu tiegħu u qabel li jikkonfedera l-Litwanja mal-Polonja. Fl-1387 ġie stabbilit l-Isqof ta' Vilnius biex jikkonverti s-suġġetti ta' Vladislaus għall-Kattoliċiżmu (l-Ortodossija Biżantina kienet predominata f’xi partijiet tal-Litwanja). Mil-lat militari, il-Polonja rċeviet protezzjoni kontra l-Mongols u t-Tatars, filwaqt li l-Litwanja rċeviet rinforzi għall-ġlieda fit-tul tagħha mal-Kavallieri Teuttoni.
L-alleanza Pollakka-Litwana kellha influwenza notevoli fuq l-istorja tal-Ewropa tal-Lvant. Il-Polonja u l-Litwanja kienu magħqudin għal aktar minn erba' mitt sena, u għall-ewwel tliet sekli l-Commonwealth Pollakka-Litwanja kienet waħda mill-potenzi ewlenin fil-kontinent.
Is-sħubija dalwaqt ipproduċiet benefiċċji: fl-1410 il-forzi tal-Commonwealth għelbu lill-Kavallieri Teuttoni fil-Battalja ta' Grunwald (Tannenberg) matul il-Gwerra Pollakka-Litwana-Teutonika; din ir-rebħa temmet il-fewd twil mal-kruċjati rinnegati. Id-dinastija l-ġdida Pollakka-Litwana, bl-isem ta' Jagiellon għall-fundatur tagħha, kompliet iżżid it-territorji tagħha matul l-għexieren ta’ snin ta' wara. Fl-aħħar tas-seklu ħmistax, rappreżentanti tal-Jagiellon ħakmu l-Boemja u l-Ungerija kif ukoll il-Polonja-Litwanja; il-familja estendiet il-ħakma tagħha fuq kważi l-Ewropa tal-Lvant u Ċentrali kollha. Din il-federazzjoni waqgħet fl-1526 meta l-armati tal-Imperu Ottoman rebħu rebħa kbira fil-Battalja ta’ Mohács (l-Ungerija) u qabdu l-Boemja u l-Ungerija mingħand il-Jagelloni. Minn dakinhar it-Torok kienu theddida għall-Ewropa ċentrali.
Polonja u l-Litwanja bħala poteri Ewropej
Il-Kavallieri Teuttoni kienu tnaqqsu għal vassallaġġ, u minkejja theddid persistenti mit-Torok u l-kolossu emerġenti tal-Prinċipat ta’ Moska, il-Gran Dukat tal-Litwanja rnexxielu jiddefendi l-istatus tiegħu bħala qawwa Ewropea. Id-diplomazija tas-seklu pprevjeniet l-espansjoni territorjali, iżda pproteġiet il-pajjiż u ppermettiet żvilupp intern konsiderevoli. "Paċi eterna" ġiet iffirmata mat-Torok Ottomani fl-1533, għalkemm dan ma neħħax it-theddida ta 'invażjoni.
Il-ġid ewlieni tar-renju kien kummerċ ta’ esportazzjoni agrikola bi qligħ. Kien hemm tkabbir kbir fil-popolazzjoni tal-Ewropa tal-Punent u dan żied id-domanda għall-ikel; il-Commonwealth Pollakk-Litwan sar il-fornitur ewlieni tal-qamħ fl-Ewropa. Il-qamħ kien mibgħut barra mill-port Baltiku ta 'Gdansk. Minbarra li tarrikkixxi l-kaxxa Pollakki, in-negozju tal-qamħ influwenza elementi notevoli oħra tal-iżvilupp nazzjonali. Hija affermat mill-ġdid il-preeminenza tan-nobbli li għandha l-art, li rċeviet il-benefiċċji tagħha, u għenet biex tippreserva soċjetà u ekonomija tradizzjonalment rurali, fi żmien meta l-Ewropa tal-Punent kienet bdiet timxi lejn l-urbanizzazzjoni u l-kapitaliżmu.
Il-Gvern tal-Polonja u l-Litwanja
F'aspetti oħra, ukoll, il-karatteristiċi partikolari tal-Polonja Jagiellonian ħabtu mal-kurrenti storiċi tal-Ewropa moderna bikrija. Waħda kienet l-istruttura governattiva unika tagħha. F'era li ffavoriet l-akkumulazzjoni kostanti tal-poter f'idejn il-monarki Ewropej, il-Polonja u l-Gran Dukat tal-Litwanja żviluppaw sistema deċentralizzata ħafna, iddominata minn aristokrazija li żammet l-awtorità rjali taħt kontroll. In-nobbli Pollakka, jew szlachta, gawdew il-benefiċċji konsiderevoli tal-pussess tal-art u l-kontroll tax-xogħol tal-bdiewa. In-nobbli ma kinux is-sidien tal-ħajja u l-mewt tal-bdiewa, iżda ma setgħux jitilqu mill-belt mingħajr permess tal-mulej. Is-szlachta kienet tinkludi 7 sa 10 fil-mija tal-popolazzjoni, billi kienet klassi nobbli kbira ħafna skont l-istandards tal-Ewropa. In-nobbli wriet solidarjetà impressjonanti tal-grupp minkejja differenzi individwali kbar fil-ġid u l-prestiġju. Maż-żmien, il-Mulej feudali Pollakki kisbu sensiela ta' konċessjonijiet u garanziji rjali li investew lill-Parlament nobbli—is-Sejm—b’kontroll deċiżiv fuq ħafna mill-affarijiet statali; Fost is-setgħat parlamentari kien hemm id-dritt esklussiv li jiġu ppromulgati liġijiet.
Xi storiċi kkritikaw il-mekkaniżmu governattiv delikat Pollakk-Litwan bħala suxxettibbli għall-anarkija. Għalkemm il-falliment eventwali tagħha kkontribwixxa bil-kbir għat-telf tal-indipendenza fis-seklu tmintax, is-sistema ħadmet b'mod pjuttost effettiv għal mitejn sena, u ġġenerat spirtu ta' liberalità ċivika mhux imqabbla fl-Ewropa dak iż-żmien. Is-sett ta' garanziji legali li n-nobbli ġeneralment ippromulgaw għalihom infushom antiċipaw id-drittijiet taċ-ċittadinanza tad-demokraziji moderni, u l-memorja tal-libertajiet tad-deheb tal-commonwealth hija element importanti tas-sens Pollakk tal-lum tat-tradizzjoni tagħha tal-libertà. Min-naħa l-oħra, l-esklużjoni tan-nobbli t'isfel mill-biċċa l-kbira ta' dawn is-salvagwardji kkawżat riżentiment intens fost din il-klassi essenzjalment fqira, u l-aristokrazija għaddiet liġijiet fil-bidu tas-seklu 16 li għamlu lill-bdiewa skjavi virtwali ta' korporazzjonijiet li jiffjorixxu.
Polonja-Litwanja fi żmien ir-Riforma
Mil-lat modern, l-aspett liberali ewlieni tal-Polonja Jagiellonian kien it-tolleranza mhux tas-soltu tad-differenzi reliġjużi. Dan kien jipprevali anke waqt rewwixti reliġjużi, gwerer, u atroċitajiet relatati mal-impjantazzjoni tar-Riforma Protestanti u r-riperkussjonijiet tagħha f’ħafna partijiet tal-Ewropa tas-seklu sittax. Ir-Riforma waslet il-Polonja bejn l-1523 u l-1526. Il-gruppi żgħar Kalvinisti, Luterani, u Hussiti li ffurmaw kienu ppersegwitati serjament mill-Knisja Kattolika fis-snin bikrin. Iżda fl-1552 is-Sejm abolixxa l-eżekuzzjoni ċivili tas-sentenzi ekkleżjastiċi għall-ereżija. Għall-130 sena ta' wara, il-Polonja baqgħet Kattolika sod, iżda rrifjutat li ssegwi d-differenzi reliġjużi u baqgħet kenn għal varjetà wiesgħa ta' reliġjużi mhux konformi.
Tolleranza bħal din kienet ġejja kemm mill-ħtieġa kif ukoll mill-prinċipju, għaliex il-pajjiż kien magħmul minn popolazzjoni ta’ diversità etnika u reliġjuża kbira minbarra l-Kattoliċi, bħall-Ortodossi tal-Lvant, il-Protestanti, u bosta abitanti mhux Insara. B'mod partikolari, wara nofs is-sitt seklu, l-artijiet Pollakki kien fihom l-akbar konċentrazzjoni ta' Lhud fid-dinja, stmata li tammonta għal 150,000 fl-1582. Mal-Jagiellonians, il-Lhud sofrew inqas restrizzjonijiet fil-Polonja-Litwanja milli f'postijiet oħra mill-Ewropa u stabbilixxew lilhom infushom bħala negozjanti u amministraturi tal-proprjetà għan-nobbli.
Ir-Rinaxximent Pollakk
Is-seklu 16 kien forsi l-aktar fażi illustri fl-istorja kulturali Pollakka. Matul dan il-perjodu, il-Polonja-Litwanja ġibdet ispirazzjoni artistika kbira mit-Taljani li magħhom il-qorti Jagiellonian ikkultivat relazzjonijiet mill-qrib. Ġew importati stili karatteristiċi tal-istati tal-Italja, tipiċi tar-Rinaxximent tard. Dawn l-influwenzi kienu riflessi fl-arkitettura famuża ta’ Kraków, il-kapitali rjali sakemm dak l-istatus għadda lil Varsavja fl-1611. L-Università ta’ Krakovja kisbet reputazzjoni internazzjonali bħala ċentru kożmopolitana ta’ tagħlim, u fl-1543 l-aktar student illustri tagħha, Nicholas Copernicus (Mikolaj). Kopernik), litteralment irrevoluzzjona x-xjenza tal-astronomija.
Dan il-perjodu ġab ukoll il-maturità tal-letteratura Pollakka, immudellata fuq il-moda tar-Rinaxximent tal-Punent. Id-dilettanti Mikołaj Rej kien l-ewwel kittieb Pollakk importanti li uża l-vernakulari, għalkemm huwa l-klassista eleganti Jan Kochanowski (1530-1584) li huwa rikonoxxut bħala l-ġenju taż-żmien. Prolifiku f'diversi ġeneri u ugwalment fluwenti bil-Pollakk u bil-Latin, Kochanowski huwa meqjus b'mod wiesa' bħala l-akbar poeta Slav qabel is-seklu 19.
Ir-reġjuni tal-Lvant tar-renju
Il-popolazzjoni tal-Polonja-Litwanja kienet fil-biċċa l-kbira la Kattolika u lanqas Pollakka. Din iċ-ċirkustanza kienet riżultat tal-federazzjoni mal-Litwanja, fejn Pollakki etniċi kienu minoranza. Dak iż-żmien, li tkun Pollakk ma kinitx karatteristika etnika imma waħda ta' grad; kienet nomina riżervata prinċipalment għall-klassi nobbli, li kienet tinkludi kemm membri ta' oriġini Pollakka kif ukoll mhux Pollakka. B'mod ġenerali, il-familji nobbli mhux Pollakki tal-Litwanja adottaw il-lingwa u l-kultura Pollakki. Bħala riżultat, fit-territorji tal-Lvant tar-renju l-aristokrazija Pollakka jew Pollakka kienet iddominat il-bdiewa, li ħafna minnhom la kienu Pollakki u lanqas Kattoliċi. Dan qajjem riżentiment li aktar tard kiber f'movimenti nazzjonalisti separati—Litwanja, Belarussa, u Ukranja.
F'nofs is-seklu 16, l-unjoni tal-Polonja u l-Litwanja fittxet modi biex iżżomm is-saltna diversa flimkien u tevita żewġ theddidiet. L-ewwel kellha tkun Moska: mill-aħħar tas-seklu ħmistax, sensiela ta' zars ambizzjużi mid-dar ta' Rurikovich kienu ġabu l-Prinċipat ta' Moska f'kompetizzjoni mal-Gran Dukat tal-Litwanja għall-influwenza fuq it-territorji Slavi li jinsabu bejn iż-żewġ naħat. stati. It-tieni kien in-nuqqas ta' eredi maskili tar-renju minħabba n-nuqqas ta' wlied ta' Siġimund II Awgustu (1548-1572). Id-dinastija Jagiellon sparixxa mal-mewt tiegħu. L-Unjoni ta' Lublin tal-1569 imbagħad bidlet il-konfederazzjoni laxka u l-unjoni personali ta' żminijiet Jagiellon f'Commonwealth Pollakka-Litwanja, billi approfondit u tifformalizza r-rabtiet bejn il-Polonja u l-Litwanja.
Dukat ta' Masovia (1138-1526)
Id-Dukat ta' Masovia (Pollakk: Księstwo Mazowieckie) kien dukat medjevali iffurmat meta r-renju Pollakk tal-Piasts tkisser fl-1138. Kien jinsab fir-reġjun storiku ta' Mazovia fil-Grigal tal-Polonja. Id-dukat ġie inkorporat mill-ġdid fir-Renju Jagiellonian tal-Polonja fl-1526.
Id-Dukat tal-Mazovia għadda minn bosta bidliet fil-fruntieri tiegħu matul l-istorja tiegħu, xi drabi tilef u kultant kiseb territorju.
Storja
L-artijiet Mazovian li jinsabu fil-lvant tax-Xmara Vistula kienu ġew maħkuma mid-Duka Mieszko I tal-Polonja tad-dinastija Piast (960-992) u ffurmaw parti kostitwenti ta' Civitas Schinesghe tiegħu. Id-Djoċesi Mazovian ta' Płock twaqqfet fl-1075.
Wara l-mewt tad-Duka Boleslaw III fl-1138, u skont ir-rieda tiegħu, il-provinċja Masovjana kienet immexxija mit-tieni iben tiegħu Boleslaw IV il-Kaboċċa, li, wara li keċċa lil nofs ħuh Vladislaus, fl-1146 sar Gran Prinċep (il-kbir Duka) ta' Polonja. Is-saltna tiegħu Mazovian kienet tinkludi wkoll l-artijiet maġenb Cuyavian (Kujawy) fuq ix-xatt tal-punent tal-Vistula.
Filwaqt li t-tifel ta' Siemowit id-Duka Konrad II (1264–1294) mexxa r-residenza tiegħu f'Czersk, hu u ħuh Bolesłao II bdew fergħa twila fuq is-sinjur Pollakk mal-qraba tagħhom Kujawy u l-Piasts Silesjani, li aljenawhom mill-monarkija Piast. Meta r-renju fl-aħħar ġie restawrat fl-1295 bl-inkurunazzjoni tad-Duka Premyslaus II ta' Wielkopolska, id-Dukat ta' Masovia baqa' indipendenti.
Mal-mewt tad-Duka Boleslaus II fl-1313, Masovia kienet maqsuma bejn uliedu:
Siemowit II kien duka f'Rawa (sal-1345), Trojden kien duka f'Czersk (sal-1341), Wenceslaus kien Duka fi Płock (sal-1336), segwit minn ibnu Boleslaus III (sal-1351) Peress li la Siemowit II u lanqas Bolesław III ta' Płock ma kellhom werrieta, iben Trojden Siemowit III (1341–1381) għaqqad mill-ġdid il-biċċa l-kbira tal-Mazovia taħt il-ħakma tiegħu; fl-1351 hu u ħuh Casimir saru vassalli tar-rejiet Pollakki, filwaqt li l-isqof ta' Płock dejjem kien parti mill-Arċidjoċesi Pollakka ta’ Gniezno. Mal-mewt ta 'Siemowit III fl-1381, Mazovia reġgħet ġiet maqsuma fost uliedu:
Janusz I, ħakem bħala duka f'Czersk sal-1413, meta ċċaqlaq ir-residenza tiegħu f'Varsavja, segwit min-neputi tiegħu Duka Boleslaus IV (1429-1454) Siemowit IV, Duka f'Rawa u Płock (sal-1426), ukoll Duka ta' Belz mill-1388 Wara l-unjoni Pollakka-Litwana ta' Krewo fl-1385, Masovia bdiet tinstab fost l-istati Jagiellonian. Id-duki ta’ Masovia ħakmu wkoll id-Dukat ta' Belz sal-1462.
Wara t-twaqqif tal-voivodeships ta' Rawa u Płock fl-1495 l-aħħar iben li baqa' ħaj ta' Boleslaus IV, id-Duka Conrad III Rudy, reġa' għaqqad lil Masovia. Madankollu, il-linja maskili tal-Piasts Masovian mietet mal-mewt ta’ binhom Janusz III fl-1526, u wara d-dukat sar voivodeship dipendenti fuq il-Kuruna Pollakka.
Partijiet mir-reġjun tan-Nofsinhar tal-Ġar tal-Lvant tal-Prussja rċevew settlers reliġjużi Protestanti u refuġjati li saru magħrufa bħala Mazurs. Sas-seklu 18 iż-żona tal-Prussja tal-Lvant li fiha stabbilixxew xi drabi kienet magħrufa bħala Masuria (Mazury, Masuren), u kienet abitata minn popolazzjoni Protestanta ta 'Ġermaniżi u Pollakki.
Renju tal-Polonja (18 ta' April ta' 1025-1 ta' Lulju ta' 1385)
Ir-Renju tal-Polonja kien stat medjevali fl-Ewropa tal-Lvant maħluq fit-18 ta' April, 1025 mill-inkurunazzjoni ta' Boleslaus I l-Brave bħala Re tal-Polonja f’dak li qabel kien id-Dukat tal-Polonja. Boleslaus kien inkurunat lilu nnifsu re wara l-mewt tal-Imperatur Ġermaniku Enriku II, iżda bil-mewt tal-monarka Pollakk, it-titlu tiegħu u r-rank tal-istat Pollakk kienu se jisparixxu. Ikun fl-1295 waqt ir-renju ta' Premislau II (1257-1296) meta l-Polonja titla' legalment u definittivament sal-rank ta' renju u s-sinjuri tagħha jkollhom it-titlu ereditarju ta' re.
Stampa:Flag of the Kingdom of Poland.svg|Banner tar-Renju tal-Polonja fis-seklu 14 Siġill tad-Duka Premislaus II mill-1290 juri lill-ħakkiem iżomm banner imqabbad b'ajkla nkurunata. Matul ir-renju tar-Re Ladislaus (r. 1320–1333), id-drapp aħmar bl-Ajkla l-Bajda ġie stabbilit bħala l-bandalora rjali. L-orjentazzjoni tal-ajkla fuq il-bandalora kienet tvarja; kap tagħha jista 'jippunta jew 'il fuq jew lejn il-parank. Stampa:Coat of Arms of the Polish Crown.svg|Rikostruzzjoni tal-arma mill-invers tas-siġill maestuż tar-Re tal-Polonja – Przemysł II mill-1295 Stampa:Europe mainland d1097.JPG|Ir-Renju tal-Polonja fl-1097 Stampa:Duchy of Poland 1000.svg|Mappa tal-sena 1000 Stampa:Polska 992 - 1025-es.svg|L-akbar firxa tar-renju tal-Polonja qabel il-Commonwealth Pollakk-Litwan, matul is-snin tal-konkwista fl-1002-1005.
Kapitali: Gniezno, Poznań, Płock, Krakovja; Entità: Renju Medjevali; Lingwa Uffiċjali: Latin; Lingwi Oħra: Pollakk Qadim; Storja: 18 ta' April ta' 1025-Inkurunazzjoni ta' Boleslau I l-Brave, 1 ta' Lulju ta' 1385-Għaqdata' Krewo; Forma ta' Gvern: Monarkija; Re: Boleslaus I l-Brave (l-1) (1025), Ġadwiga (l-aħħar) (1384-1385).
L-ewwel Dukat u l-ewwel Renju tal-Polonja
Ir-re jmexxi l-pajjiż fuq ir-responsabbiltà tiegħu stess, iżda huwa mistenni li jirrispetta d-drawwiet tradizzjonali tal-popli. Is-suċċessjoni tal-ħakkiem mhijiex legalment limitata mill-primoġenitura. L-ulied kollha tar-re jew duka għandhom drittijiet ta' wirt indaqs u min irriżulta li kien l-aktar bsaħħtu b'xi mod irnexxielu fuq it-tron.
Perjodu ta' frammentazzjoni
Id-Duka Boleslaw III il-Ħalq Mgħawġ, li dam isaltan mill-1102 sal-1138, ipprova jtemm il-ġlied ripetut bejn diversi rikorrenti billi jistabbilixxi l-gvern tal-Polonja fuq bażi aktar formali. It-testment ta’ Boleslao III Krzywust qasam l-artijiet tiegħu f’ħames dukati, li qassamhom fost uliedu.
Biex jiggarantixxi l-unità, huwa stabbilixxa l-prinċipju manjali, li ddikjara li l-ogħla membru tad-dinastija għandu jkun ta' preponderanza għolja u jkollu setgħa suprema fuq id-duki l-oħra. Id-duka ta' fuq irċieva, minbarra dak li wiret id-dukat, fil-parti seigneurial indiviżibbli, strixxa wiesgħa ta' art li tgħaddi mit-tramuntana għan-nofsinhar miċ-ċentru tal-Polonja, b'Krakow bħala l-belt ewlenija. Il-prerogattivi tad-duka kienu jinkludu wkoll il-kontroll tal-Pomerania, fief tal-Imperu Ruman Qaddis.
Madankollu, dawn l-arranġamenti malajr tkissru, bid-diversi duki jippruvaw jirbħu l-kariga ta' High Duke għalihom infushom, irrispettivament mill-anzjanità attwali. Id-dispożizzjonijiet, maħsuba biex jiggarantixxu l-għaqda tal-pajjiż, ifframmentawha aktar, u wasslu għal tnaqqis fil-poter monarkiku. Il-Polonja saħansitra daħlet taħt l-influwenza tad-dinastija Premyslid tar-rejiet tar-Renju tal-Boemja, iżda din id-dinastija mietet qabel ma setgħet tqatta post stabbli fil-Polonja.
Il-frammentazzjoni ntemmet bl-adeżjoni tal-Piasts lid-Duka Ladislaus I fl-1306. Huwa għaqqad il-prinċipalitajiet varji tar-Renju tal-Polonja, u fl-1320 ibnu Każimir III il-Kbir ġie inkurunat re, u saħħaħ konsiderevolment l-stat tal-Polonja kemm fil-qasam domestiku. u l-affarijiet barranin.
Bidla dinamika u għaqda mal-Litwanja
Casimir kien l-aħħar membru maskili tad-dinastija Piast u kien is-suċċessur min-neputi tiegħu Louis I tal-Ungerija tad-dinastija Angevin. Iż-żieda tal-monarkija kompliet taħt Louis. Peress li Louis ma kellu l-ebda iben, bintu Eduviges I tal-Polonja saret il-werriet tal-monarkija Pollakka.
Skont it-termini tal-Unjoni Krew, hija żżewġet lil Jogaila, il-Gran Duka tal-Litwanja, li kkonvertit għall-Kristjaneżmu. Dan iż-żwieġ ħoloq mhux biss għaqda dinastika bejn il-Polonja u l-Litwanja, iżda wkoll għaqqad iż-żewġ pajjiżi għall-erba 'sekli li ġejjin.
Dukat tal-Polonja (qabel 966-18 ta' April ta' 1025)
Id-Dukat tal-Polonja, jew magħruf ukoll bħala Civitas Schinesghe, kien stat fl-Ewropa tal-Lvant maħluq qabel l-966 (Magħmudija tal-Polonja) mid-Duka Miecislao I.
Kapitali: Ġniezno; Entità, Stat: Dukat: Lingwa Uffiċjali: Pollakk l-Antik, Latin; Lingwi Oħra: Ungeriż Qadim; Forma ta' Gvern: Monarkija; Duka: Miecislao I (960-992), Boleslao I l-Brave (992-1025).
Stampa:Emblem of Civitas Schinesghe.svg|Tarka Stampa:Duchy of Poland 1000.svg|Mappa tal-sena 1000 Stampa:Polska 992 - 1025-es.svg|L-akbar firxa tar-renju tal-Polonja qabel il-Commonwealth Pollakk-Litwan, matul is-snin tal-konkwista fl-1002-1005.
Etimoloġija
Skont id-Dagome iudex, regesta storika miktuba madwar is-sena 991 AD. C. u skoperti mill-ġdid ftit tal-ħin wara, matul il-papat ta' Girgor VII (1073-1085), jissemmew l-artijiet “Civitas Schinesghe”, li huwa kif il-Pollakki sejħu lilhom infushom u kien ukoll l-ewwel isem uffiċjali li bih kienet magħrufa l-Polonja.
Storja
Matul il-Medju Evu, kienet maqsuma f’diversi gruppi rivali, li fosthom spikkaw il-Vislanos u l-Polanos, li raw kif il-qawwa tagħhom żdiedet bil-kontroll tar-rotot merkantili. Fil-leġġenda Lech, Ċeka u Rus, Lech wasal mal-grupp tiegħu fuq ix-xtut tax-Xmara Varta u ħdejn il-Lag Goplo, fejn kien jgħix it-tribù Slavi tal-Polán. Hemmhekk ra bejta ta’ ajkli bojod fuq siġra. Huwa ddeċieda li joqgħod hemm u semmiet is-sit Gniezno (bejta). Huwa pproklama lilu nnifsu prinċep ta 'dik il-belt. Bħala tarka adottaw l-ajkla bajda bil-ġwienaħ tagħha estiżi fl-attitudni tat-titjira fuq il-għalqa ħamra, l-arma attwali tal-Polonja.
Fl-aħħar tas-seklu 10, il-Polani, immexxija mid-dinastija Piast, għaqqdu t-territorju. Matul il-gvern ta’ Miecislao I (960-992) inżammet għaqda li tkopri mill-Oder sal-Vistula u resqet eqreb ukoll lejn il-kumplament tal-Ewropa bil-konverżjoni tagħha għall-Kristjaneżmu li magħha kienet kostitwita bħala provinċja ekkleżjastika awtonoma fis-sena. 1000.Fi Fis-seklu 13, il-frammentazzjoni interna kkawża l-erożjoni tal-istat inizjali, iżda matul is-seklu l-bażi ta 'stat dominanti ġdid li kellu jiġi kkonsolidat.Boleslaus kien inkurunat innifsu re wara l-mewt tal-imperatur Ġermaniku Enriku II. , iżda bil-mewt tal-monarka Pollakk, it-titlu tiegħu u r-rank tal-istat Pollakk kienu se jisparixxu. Ikun fl-1295 meta l-Polonja titla’ legalment u definittivament fil-grad ta’ renju u d-dixxendenti tagħha jkollhom it-titlu ereditarju ta’ re li jibda minn Premislaw II (1257-1296).
Premier League Malti 1968–69
Statistika tal-Premier League Malti fl-istaġun 1968–69. Il-kampjonat kien imwettaq fi 8 timijiet, u Hibernians kienu rebbieħa tal-kampjonat.
Tazza tad-Dinja VIVA 2008
It-Tazza tad-Dinja VIVA 2008 kienet it-tieni edizzjoni tat-Tazza tad-Dinja VIVA, kompetizzjoni internazzjonali tal-futbol, li ħadet post f'Lulju tal-2008. Ir-rebbieħa kienu l-Padanja, li ħadu f'darhom it-Trofew Nelson Mandela. It-turnew kien ospitat minn Nouvelle Fédération-Board.
L-ospiti u fl-istess ħin iċ-ċampjins li kienu qed jiddefendu t-titlu kienu Sapmi. Il-kompetizzjoni, organizzata mis-Sami, żvolġiet bejn is-7 ta' Lulju u t-13 ta' Lulju, f'Gällivare, ġewwa l-Iżvezja.
Timijiet kwalifikati
It-timijiet tal-irġiel li ħadu sehem kienu:
It-timijiet tan-nisa li ħadu sehem kienu:
Xi timijiet oħra tal-irġiel wrew interess li jieħdu sehem f'ċertu punt:
Ħarsa ġenerali
Il-Padanja saru ċ-ċampjins tat-Tazza tad-Dinja VIVA 2008 wara li rebħu lill-Aramej fil-finali bl-iskor ta' 2–0. Sapmi, l-ospiti tal-kompetizzjoni, wara li spiċċaw ir-raba' fil-fażi tal-gruppi, irnexxielhom jirbħu l-partita għat-tielet u r-raba' post. Il-Kurdistan, li kien ukoll qed jiddebutta, spiċċaw it-tielet fil-fażi tal-gruppi, imma tilef fil-partita kontra Sapmi għat-tielet post. Provenza, rappreżentazzjoni ta' reġjun fi Franza, spiċċa fl-aħħar post migħajr punt.
Fil-kampjonat inawgurali tan-nisa, Sapmi rebħu lill-Kurdistan bi skor totali ta' 16–1.
Pika tat-Tramuntana
Il-Pika tat-Tramuntana (Ochotona hyperborea) hija speċi ta' mammiferu plaċentat dijurni tal-familja Ochotonidae fl-ordni Lagomorpha mifruxa mal-kontinent ta' l-Asja, normalment f' ambjent muntanjuż.
Din hija speċi komuni mifruxa fuq territorju vast u tagħmel parti mil-grupp tal-piki tat-Tramuntana li hu magħmul minn 8 speċijiet li huma miġburin fis-sottoġeneru Pika.
Pika tat-Tramuntana adult għandu tul ta' bejn 12.7ċm u 18.6ċm u denb mhux aktar minn 1.2ċm. Din l-ispeċi tbiddel il-pil darbtejn fis-sena u dan ikun ta' lewn kannella fl-aħmar fis-sajf u griż fil-kannella fix-xitwa.
Distribuzzjoni
Din l-ispeċi mifruxa mit-Tramuntana ta' l-Asja, mil-muntanji Ural sa fit-Tramuntana tal-Ġappun u minn Nofs in-nhar tal-Mongolja għal fil-Manċurja u fit-Tramuntana tal-Koreja ta' fuq.
Tumas More
Sir Thomas More (Londra, 7 ta' Frar 1478 - Londra, 6 ta' Lulju 1535) kien avukat, filosfu umanista tar-Rinaxximent, kittieb, u politiku Ingliż. Huwa wkoll qaddis tal-Knisja Kattolika.
Studji u Karriera
Wara li studja ħafna r-reliġjon u l-istudji klassiċi, daħal l-Università ta' Oxford biex jistudja l-liġi. Meta spiċċa l-università beda karriera ta' avukat li wasslitu sal-Parlament. Fl-1505 iżżewweġ lil Jane Colt li tatu erbat itfal, u meta mietet f'età żgħira iżżewweġ armla, Alice Middleton, biex tkun omm għal uliedu żgħar. Tumas More kien bniedem għaref u ta' kultura kbira, ħabib ta' isqfijiet u studjużi kbar. Fl-1516 kiteb il-ktieb famuż mad-dinja kollha, Utopia.
Sfond storiku
Is-seklu sittax bil-kemm kien għadu beda meta fil-Ġermanja, qam il-moviment tar-riforma ta’ Luteru, il-Protestantiżmu. Hekk kellu jkun, moviment ta’ riforma, riforma tal-Knisja Kattolika, imma wassal biex iġġieled u nqata’ minnha. Għall-ewwel fl-Ingilterra, l-influwenza tal-protestanti ftit li xejn ħakmet l-imħuħ. Fil-bidu tas-seklu sittax, dan il-pajjiż kien qiegħed igawdi żmien ta’ paċi u progress, żmien li kien ilu ħafna ma jkollu bħalu. Kien għadu kif inħeles minn gwerra ċivili qerrieda għat-tron.
Tumas More u Enriku VIII
More kien avukat mill-aqwa u minħabba l-għerf tiegħu kien magħruf bħala Socrates ta’ l-Ingilterra. Il-fama ta’ More sa ġibdet l-attenzjoni ta’ Enriku VIII, bin Enriku VII. Għalhekk ma damitx ma waslet l-istedina biex More jidħol fis-servizz irjali. Stedina tar-re dak iż-żmien ma kontx tista’ twarrabha kif ġieb u laħaq. Thomas More aċċetta.
Fil-bidu tar-renju tiegħu, Enriku ltaqa’ ma’ saram. Martu, Katarina ta’ Aragona, l-armla ta’ ħuh, ma setgħetx tagħtih iben. Kien importanti li r-re jkollu iben; x’jiswa li Katarina tagħtu tifla? L-Ingilterra qatt ma kienet aċċettat nisa bħala suċċessuri għat-tron. X’ser isir issa mit-Tudors? Kien hemm il-biża’ li t-tron imur għand familja oħra. Għalhekk hemm bżonn li Enriku jerġa’ jiżżewweġ biex ikollu tifel.
More isir Kanċillier tar-Re
Issa Enriku ried dispensa oħra, biex jerġa’ jieħu mara u din id-darba, lil Ann Bolejn. Imma l-Papa ma ħariġx din id-dispensa u l-ewwel żwieġ baqa’ jgħodd. Għalxejn ma swiet id-diplomazija tal-Kardinal Wolsey ma’ Ruma. Għalhekk Wolsey tkeċċa minn kanċillier u minfloku Enriku poġġa lil Sir Thomas More. More sar l-aktar bniedem prominenti fl-Ingilterra.
Dak iż-żmien Enriku kien fl-aqwa tiegħu. Kien sabiħ u kellu manjieri li jħolluk. Kien mimli talenti, studjuż u għaref, kapaċi ħafna fl-atletika u fil-logħob tat-tennis, żeffien u mużiċista. Ta’ tmintax kien diġà re. Kien imrobbi fi fsied li ħassru u mdorri jagħmel ta’ rasu. Kien jogħġbu l-ftaħir u moħħu biex ikun l-aqwa u l-ewwel f’kollox.
Bdiet issir aktar ċara li l-Papa ma kienx se jħoll iż-żwieġ tar-re għalhekk daħħal fin-nofs lil Thomas Cromwell, is-segretarju ta’ Enriku li ħejja pjan biex tgħaddi tas-sultan tiegħu. L-isqfijiet tar-renju ġegħlhom jaċċettaw lil Enriku bħala l-kap tal-knisja u b’hekk Ruma u l-Papa ma baqgħu ifissru xejn iżjed għall-Ingilterra. Ir-riforma protestanta nibtet f’dan il-pajjiż ukoll.
More jirriżenja minn kanċillier
thumb|200px|Tumas More Fuq din Thomas More irriżenja minn kanċillier. Ma ħassux li seta jaħdem iktar mar-re. Ma kienx qed jaqbel ma dak li kien qed isir. Ħaġa iebsa tirriżenja minn kanċillier. Tfisser titlef id-dħul tal-flus. Tfisser tiksirha mar-re li ma jħobbx li jitilquh nies jekk ma jkunx ordnalhom hu. Tfisser ikollok tissaporti t-tgergir tal-familjari tiegħek li ma jkunux fehmu għalfejn għandek titlaq dan il-ġid u l-unuri kollha.
Thomas Cromwell ingħata l-inkarigu li jew jibdel il-fehma ta’ More jew jeħles minnu. Biex jilħaq dan l-iskop, Cromwell sab l-għajnuna ta’ Richard Rich, żagħżugħ b’kilba li jilħaq u dejjem lest biex għal dan l-iskop jagħmel kollox.
Ann Bolejn kien ser ikollha tarbija. Enriku ttama li jkun tifel. Hu ried li s-suċċessur tiegħu ma jkunx it-tifla ta’ Katarina imma t-tarbija tal-mara ġdida tiegħu u għalhekk, Cromwell poġġa quddiem il-parlament l-att ta’ suċċessjoni li kien jgħid: “Ann hi l-mara propja tar-re. It-tarbija ta’ Ann għandha d-dritt għat-tron. Il-Papa m’għandux dritt jindaħal fil-ħwejjeġ tal-knisja fl-Ingilterra. Min jiġi mitlub jieħu ġurament biex jikkonferma dan l-att u ma jeħdux, jitlef ġidu kollu u jintbagħat il-ħabs għal għomru.’’
More issa sar jaf li wasal iż-żmien li jitlef ġidu u l-kumpanija tal-familja tiegħu. Il-ġurament u l-kastigi li kien hemm marbutin miegħu kienu ntiżi għal nies prominenti bħalu biex iġegħulhom jaqblu ma dak li kien qed isir.
Wara ftit taż-żmien More ġie msejjaħ biex imur Lambeth Palace sabiex jieħu l-ġurament. Kien jaf li sejjer biex ma jerġax lura. Qabel mar, sellem lill-familja. F’Lambeth Palace More la ħa l-ġurament u lanqas ma nħela f’argumenti. Talab biss li jħalluh bi kwietu mal-kuxjenza tiegħu.
More fil-ħabs
Min hemm ittieħed lejn it-torri ta’ Londra biex jiskonta s-sentenza ta’ ħabs għal għomru. Imma l-inkwiet ma kienx spiċċa għal More. Il-ħalfa tar-re u s-segretarju tiegħu li jġegħluh iċedi jew jeqirduh ma ntesietx. Mill-Parlament Cromwell għadda l-att ta’ supremanzija li jgħid li r-re kien il-kap suprem tal-knisja fl-Ingilterra. Cromwell kompla “Min bil-kelma jew bil-kitba iċaħħad lill- Majestà tiegħu minn dan it-titlu ikun ħati ta’ tradiment u ħaqqu l-mewt.’’
More ittella’ quddiem kummissjoni biex jiġi eżaminat fuq kliemu u kitbietu, imma nstab li la bil-kitba u lanqas bil-kliem ma qatt ċaħad dan it-titlu lir-re. Ma kkummenta xejn jekk jaqbilx jew le li r-re kien il-kap suprem tal-knisja. Xejn. Żamm is-skiet, għalhekk ma setgħux jikkundannawh, More kien intelliġenti wisq għalihom.
Il-Proċess
F’Ġunju ta’ l-1535, More ittieħed għall-ġuri l-qorti. “Thomas More, int akkużat li ttradejt ir-re billi żammejt silenzju malinn. Akkużat ukoll li f’ittri li għaddew bejnek u bejn it-traditur l-isqof Fischer, inti wettaqt l-istess tradiment u mbagħad b’ħażen kbir ħraqt dawn l-imsemmija ittri.’’
More xorta xejjen dawn l-akkużi faċilment. “Kif għidtu intom stess, l-ittri huma maħruqa u ma jistgħux ikunu ta’ xhieda. Naħilifilkom li ma kienx fihom tradiment. Dwar is-silenzju tiegħi fuq x’jgħidu l-atti, ma tafux li l-liġi tinkiser meta wieħed jitkellem kontra u mhux meta ma jgħid xejn. L-aktar li tistgħu tgħidu hu li bis-silenzju tiegħi qbilt magħhom u mhux ċħadthom. Il-pjan ta’ Cromwell u Rich kien ser jerġa’ jiġi fix-xejn. More kien ser jerġa’ jeħlisha.
Għalhekk Rich tela’ bħala xhud. Ħalef u xehed li quddiemu fit-torri, More kien ċaħad bil-kelma s-supremazija ta’ Enriku fuq il-knisja fl-Ingilterra. Din id-darba l-għedewwa nqdew bil-ħalf falz. More ċaħad din ix-xhieda. Imma issa kien f’idejn il-ġurija biex temmen lilu jew lil Rich. Il-ġurija damet ħmistax-il minuta biex waslet għall-verdett. Iddeċidiet li Rich kien qal is-sewwa u li More kien ħati ta’ tradiment.
Issa Thomas More kien jaf x’hemm lest għalih. Qabel ma l-imħallfin temmew is-sentenza, More talab biex jitkellem. Fl-aħħar kiser is-silenzju u stqarr fhemtu dwar is-supremazija tar-re fuq il-knisja fl-Ingilterra.
Ċaħad bl-aktar mod ċar u sod li r-re hu l-kap tal-knisja. Qal li din kienet kontra l-liġi t’Alla. Fakkar li skond il-Magna Carta u l-ġurament tar-re waqt l-inkoronazzjoni tiegħu, dan l-att qatt ma seta’ għadda mill-parlament. Thomas More ġie kkundannat għall-mewt.
Fil-5 ta’ Lulju, kiteb ittra lil bintu l-maħbuba Margaret. Kienet ittra ta’ tislijiet lil qrabatu. “Saħħiet binti u itlob għalija u jien għad nitlob għalik u għal ħbiebek biex niltaqgħu flimkien fil-hena tal-ġenna.’’
L-għada wasallu l-messaġġ li kellu jmut dak in-nhar stess. Ir-re talbu biex fuq il-forka jitkellem mill-inqas. More kien il-qaddej fidil tar-re. Dejjem obda fit-tajjeb. Il-ftit kelmiet li lissen qabel ma ġie maqtul kienu: “Ser imut il-qaddej fidil tar-re imma fuq kollox il-qaddej fidil ta’ Alla!’’
Maqtul
Fis-6 ta' Lulju 1535, meta ħaduh għall-forka, niżel għarkubbtejh jitlob is-salm Miserere u kif spiċċa beda jiċċajta mal-bojja. Tah xi ħaġa tal-flus, għannqu u qallu biex jaqdi dmiru. Baxxa rasu u lestiha għall-mewt u biex jiċċajta qal lill-bojja, “Mument wieħed, ħallini nqiegħed sewwa l-leħja, dnub li tinqata': hi ma ttradiet lil ħadd” u lil dawk li kienu qed jarawh qalilhom, “Ser imut il-qaddej leali tar-Re, imma fuq kollox il-qaddej leali ta' Alla” (the King's good servant - but God's first).
Il-ġisem ta' More indifen fi knisja żgħira maġenb il-ħabs stess iżda rasu ġiet imwaħħla fil-Pont ta' Londra mal-irjus tan-nies ħżiena li kienu jitqiegħdu hemm biex ibeżżgħu lin-nies. Imma bintu Margaret irnexxielha teħodha u żammitha bħala fdal ta' għożża kbira tul ħajjitha kollha.
San Thomas More huwa wieħed mill-qaddisin patruni tal-avukati u tal-politiċi.
Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz
daqsminuri|270x270px|Gżira artifiċjali u l-Villa Hamilton fil-Park ta' Wörlitz Ir-Renju tal-Ġonna ta' Dessau-Wörlitz (bil-Ġermaniż: Dessau-Wörlitzer Gartenreich) huwa Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fil-Ġermanja, li jinsab bejn il-belt ta' Dessau u r-raħal ta' Wörlitz fiċ-ċentru tal-Ġermanja. Ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-sena 2000. Huwa l-ewwel u l-ikbar park Ingliż fil-Ġermanja u l-Ewropa kontinentali. Inħoloq fl-aħħar tas-seklu 18 taħt ir-reġġenza tad-Duka Leopold III ta' Anhalt-Dessau (1740-1817), wara vjaġġ twil lejn l-Italja, in-Netherlands, l-Ingilterra fir-Renju Unit, Franza u l-Iżvizzera li kien għamel ma' sieħbu l-arkitett Friedrich Wilhelm von Erdmannsdorff. Influwenzati bil-kbir mill-ideali tal-Illuminiżmu, huma kellhom l-għan li jitbiegħdu mill-kunċett tal-ġonna formali tal-era Barokka, favur pajsaġġ naturalistiku, bħalma kienu raw fil-Ġonna ta' Stourhead u f'Ermenonville. Illum il-ġurnata l-pajsaġġ kulturali ta' Dessau-Wörlitz jinkludi erja ta' 142 km2 fi ħdan ir-Riżerva tal-Bijosfera tan-Nofs tal-Elbe fl-istat Ġermaniż ta' Sachsen-Anhalt.
Oranienbaum
xellug|daqsminuri|276x276px|Il-Palazz ta' Oranienbaum Il-Ġonna ta' Oranienbaum oriġinaw fis-seklu 17, meta ż-żwieġ tal-bużnannu ta' Leopold, il-Prinċep Ġwanni Ġorġ II ta' Anhalt-Dessau mal-Prinċipessa Olandiża Henriette Catharina, bint il-Prinċep Frederick Henry ta' Orange (bl-Olandiż: Oranje), fl-1659 wassal biex tim ta' inġiniera u arkitetti min-Netherlands, taħt is-superviżjoni tal-arkitett Cornelis Ryckwaert, sabiex jistabbilixxu l-pjanta tar-raħal, tal-palazz u ta' ġnien Barokk fl-insedjament preċedenti ta' Nischwitz, li ngħata l-isem ġdid ta' Oranienbaum fl-1673. L-influwenza Olandiża baqgħet prevalenti fil-Prinċipat ta' Anhalt-Dessau għal bosta deċennji.
Il-Palazz ta' Oranienbaum tlesta fl-1683 bħala r-residenza tas-sajf ta' Henriette Catharina, fejn irtirat wara l-mewt tar-raġel tagħha fl-1693. L-għamara rikka li tgħammar il-palazz tinkludi wallpapers tal-ġilda u kamra tal-pranzu mgħammra bil-madum ta' Delft. Mill-1780, id-Duka Leopold III ordna r-rikostruzzjoni tal-palazz u tal-park bi stil Ċiniż, skont it-teoriji ta' Sir William Chambers, b'diversi pontijiet bil-ħnejjiet, dar tat-te u pagoda. Fl-1811, tħejjew l-għelieqi tas-siġar tal-larinġ, uħud mill-ikbar fl-Ewropa b'tul ta' 175 metru, li għadhom jintużaw biex iħarsu firxa wiesgħa ta' siġar taċ-ċitru. Il-Palazz ta' Oranienbaum flimkien mal-park u l-kunċett ta' insedjament ġeometriku jifforma wieħed mill-irħula bi pjanta Barokka Olandiża fil-Ġermanja. Ir-Reġina Beatrix tan-Netherlands, il-Prinċipess ta' Orange-Nassau, spezzjonat ix-xogħlijiet ta' restawr fit-3 ta' Marzu 2004.
Park ta' Wörlitz
daqsminuri|247x247px|Id-Dar Gotika Il-Park ta' Wörlitz ċentrali jinsab maġenb ir-raħal żgħir ta' Wörlitz max-xatt ta' fergħa tax-xmara Elbe, b'hekk huwa rikk fl-ilma u fid-diversità. Ġie stabbilit bejn l-1769 u l-1773 bħala wieħed mill-ewwel ġonna Ingliżi fil-kontinent. Skont l-ideali tad-Duka Leopold III, il-park kellu jservi wkoll bħala istituzzjoni edukattiva fl-arkitettura, ix-xogħol fil-ġonna u l-agrikoltura, għaldaqstant partijiet kbar infetħu għall-pubbliku mill-bidu nett. Il-biċċa l-kbira tal-binjiet ġew iddisinjati minn Erdmannsdorff, filwaqt li l-ġonna ġew stabbiliti minn Johann Friedrich Eyserbeck (1734-1818), arkitett tal-ġonna li għamel bosta referenzi għal anteċedenti Brittaniċi ta' pajsaġġi tal-ġonna bħal Claremont, Stourhead u Stowe. Il-ġonna huma protetti mill-għargħar tax-xmara Elbe fit-Tramuntana permezz ta' diga. Wieħed jista' jimxi minn fuq din id-diga u jitpaxxa b'diversi veduti fuq il-park.
Il-Palazz ta' Wörlitz tlesta fl-1773 bħala r-residenza tad-Duka Leopold u martu Louise ta' Brandenburg-Schwedt, u kien l-ewwel binja Neoklassika fil-Ġermanja. Il-palazz minn barra u l-palazz minn ġewwa, bl-armadji lussużi mill-istudjo ta' Abraham u David Roentgen, kif ukoll kollezzjoni kbira ta' porċellana ta' Wedgwood, kienu aċċessibbli għall-pubbliku. Louise kellha d-dar privata tagħha biswit fil-Graues Haus (id-Dar il-Griża). Fit-tarf tal-Lvant tal-ġnien tal-palazz hemm is-Sinagoga ta' Wörlitz, li nbniet fl-1790 bħala rotunda mmudellata fuq it-tempju antik ta' Vesta f'Tivoli, l-Italja. Il-binja kienet tesprimi t-tolleranza reliġjuża ta' Leopold u ġie salvata mit-twaqqigħ fil-pogrom tal-1938, magħruf bħala "Kristallnacht", mill-kustodju tal-park, li mbagħad tilef l-impjieg tiegħu. Il-Knisja Neo-Gotika ta' San Pietru fil-Punent, b'kampnar għoli 66 metru, tlestiet fl-1809.
Il-filosofija ta' Jean-Jacques Rousseau u l-estetika ta' Johann Joachim Winckelmann jirfdu d-disinn tal-park u wasslu għall-ħolqien ta' binjiet ornamentali għaljin mingħajr skop prattiku. Rousseau kien iħares lejn l-agrikoltura bħala l-bażi tal-ħajja ta' kuljum u indika funzjonijiet edukattivi tal-pajsaġġ naturali. Mhux kumbinazzjoni li l-iżjed pajsaġġ eleganti fiż-żona huwa dak tal-Gżira ta' Rousseau fil-Ġnien ta' Neumark, maħluqa biex timita l-gżira fil-Park ta' Ermenonville fejn il-filosfu ġie midfun. xellug|daqsminuri|274x274px|Żbroffar tal-vulkan artifiċjali Gżira fuq il-Lag artifiċjali ta' Wörlitz fiha l-unika vulkan artifiċjali fl-Ewropa. Meta Leopold III għamel vjaġġ twil fl-Ewropa fis-snin 60 tas-seklu 18, huwa baqa' skantat mill-mawra tiegħu lejn Napli fejn ra l-Vesuvju jarmi d-duħħan u fejn sema’ bir-raħal ta' Pompej li kien għadu kemm ġie skopert. Tnejn u għoxrin sena wara, daħħalha f'rasu li joħloq biċċa mill-pajsaġġ ta' Napli fil-Ġermanja; għalhekk, huwa ordna lill-arkitett tiegħu biex jibni binja, magħmula mill-brikks minn ġewwa, ta' kważi ħames sulari u jiksiha b'ġebliet kbar lokali. Fil-quċċata, inbena kon vojt minn ġewwa b'kamra għolja, mgħammra bi tliet fireplaces u saqaf li kellu “krater artifiċjali” li seta' jimtela bl-ilma. Imbagħad ordna li jiġi ppjanat lag madwar il-vulkan u stieden lill-ħbieb tiegħu biex jesperjenzaw żbroffar. Ir-rakkonti kontemporanji tas-seklu 18 biss jispjegaw fid-dettal kif kien ikun dan l-iżbroffar artifiċjali, iżda l-prattika għadha ssir sa llum, kompluta b'effetti moderni, wara li l-gżira ġiet irrestawrata għall-kundizzjoni oriġinali meta kienet fl-aqwa tagħha. daqsminuri|277x277px|Kastell ta' Wörlitz Strutturi minuri tar-Renju tal-Ġonna, li kien estiż fuq xi 25 kilometru, kellhom effett pjuttost dejjiemi fuq l-arkitettura tal-Ewropa Ċentrali. Id-"Dar Gotika", li nbdiet tinbena minn Erdmannsdorff fl-1774, immudellata fuq il-villa ta' Horace Walpole fi Strawberry Hill, kienet waħda mill-ewwel strutturi Neo-Gotiċi fil-kontinent. Il-park fih ukoll repliki ta' tempji Rumani, inkluż il-Panteon, li nbena fl-1795. Fis-snin bikrin tas-seklu ta' wara, il-pajsaġġ ġie arrikkit bil-knejjes Neo-Gotiċi fil-villaġġi ġirien ta' Riesigk (1800) u Vockerode (1811).
Oħrajn
xellug|daqsminuri|253x253px|Il-Kastell ta' Luisium f'Dessau Strutturi oħra tar-Renju tal-Ġonna jinkludu l-Kastell ta' Luisium, li jinsab fid-distrett ta' Waldersee ta' Dessau, li kien rigal mid-Duka Leopold III lil martu Louise. Inbena mill-1774 bi stil Neoklassiku sempliċi bħala dar fil-kampanja skont il-pjanta ta' Erdmannsdorff, b'ġonna, mergħat u stalel għaż-żwiemel tar-razza biswitha. Leopold miet fil-kastell fid-9 ta' Awwissu 1817 minħabba li ndarab f'aċċident meta kien riekeb fuq żiemel.
Ġwanni Ġorġ (1748-1811), wieħed mill-aħwa iż-żgħar tad-Duka Leopold III, ordna li jinbena l-Kastell ta' Georgium mill-1780 skont il-pjanta ta' Erdmannsdorff. Dan jinsab f'bosk qrib ix-xmara fit-Tramuntana ta' Dessau, u l-palazz fih ġnien Ingliż b'diversi monumenti. Illum il-Georgium jospita kollezzjoni ta' opri tal-arti ta' Anhalt, inkluż xogħlijiet ta' Albrecht Dürer - speċjalment pittura ewlenija antika tal-Melencolia I tiegħu - u Lucas Cranach ix-Xiħ. daqsminuri|Il-Kastell ta' Georgium f'Dessau Il-Kastell ta' Mosigkau fil-Punent ta' Dessau huwa wieħed mill-ftit palazzi bi stil Rokokò fil-Ġermanja Ċentrali, u jixbah lil Sanssouci f'Potsdam, li kien ġie ddisinjat minn Georg Wenzeslaus von Knobelsdorff. Inbena bejn l-1752 u l-1757 għal Anna Wilhelmine ta' Anhalt-Dessau, bint il-Prinċep Leopold I. Jinkludi wkoll għelieqi bis-siġar tal-larinġ u kollezzjoni tal-arti ta' pitturi Barokki Fjammingi, li kienu frott l-unjoni tad-Duka Ġwanni Ġorġ II mal-familja Orange-Nassau, li tinkludi xogħlijiet ta' Peter Paul Rubens u Anthony van Dyck.
Il-Kastell ta' Großkühnau jinsab fit-tarf tal-Punent tar-Renju tal-Ġonna. Inbena fl-1780 għal Albert ta' Anhalt-Dessau, wieħed mill-aħwa ż-żgħar tad-Duka Leopold III, qrib il-Lag ta' Kühnau. Il-park jinkludi diversi gżejjer artifiċjali, għelieqi tas-siġar tal-frott u għalqa bid-dwieli. Illum il-ġurnata l-kastell huwa s-sede tal-Kulturstiftung Dessau-Wörlitz, it-trust li tieħu ħsieb l-immaniġġjar tal-park. Barra minn hekk, ir-Renju tal-Ġonna jinkludi wkoll il-loġġa fil-foresta, magħrufa bħala Leiner Berg, li bniet fl-1830, u li issa hija ristorant qrib ir-rotta għar-roti max-xmara Elbe, u l-park tal-foresta ta' Sieglitzer Berg li ġie stabbilit fl-1777.
Sit ta' Wirt Dinji
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".
Ħaiti
thumb|Organizzazzjoni territorjali (Departaments) thumb|Gżira Gonâve, fil-Golf ta' Gonâve, Ħaiti. Il-Bank Rochelois bilkemm huwa dixxernibbli fil-kanal tan-Nofsinhar bejn il-gżira u l-kontinent. thumb|Hispaniola bejn l-1808 u l-1820 thumb|Il-kolonja Franċiża ta 'Saint-Domingue fil-kosta tal-Punent, u l-kolonja Spanjola ta' Santo Domingo fil-bqija tal-gżira Hispaniola. Il-fruntiera mxiet diversi drabi fl-storja (1697-1795). thumb|Veduta taċ-ċittadella Laferrière mibnija taħt il-gvern ta 'Enriku I ta' Ħaiti. thumb|Ritratt ta' Enriku I ta' Ħaiti fl-1816 Il-Ħaiti (Franċiż:Haïti; Ħaitjan:Ayiti), uffiċjalment ir-Repubblika tal-Ħaiti (République d'Haïti; Repiblik Ayiti), huwa pajjiż fil-Karibew. Huwa jokkupa l-punent u porzjon żgħir tal-gżira ta' Ħispanjola, fl-arċipelagu tal-Antilli Kbar, li jaqsam mar-Repubblika Dominikana. Ayiti (art ta' muntanji għoljin) kienu l-indiġeni Taino jew Amerindjani li taw l-isem għall-gżira. L-ogħla punt tal-pajjiż hu Pic la Selle, b'2,680 metri (8,793 ft). L-erja totali tal-Ħaiti hija ta' 7,750 kilometru kwadru (10,714 mi kw) u l-kapitali hija Port-au-Prince. Il-Ħaitjan u l-Franċiż huma l-lingwi uffiċjali.
It-Tieni Imperu tal-Ħaiti (26 ta' Awwissu, 1849-15 ta' Jannar, 1859)
It-Tieni Imperu ta' Ħaiti, jew sempliċiment Imperu ta' Ħaiti (bil-Franċiż: Second Empire d'Haïti jew Empire d'Haïti; Kreol Ħaiti: Anpi an Ayiti) ġie pproklamat mis-Senat ta' Ħaiti fl-1849, li ħatar lill-President Faustino Soulouque bħala Imperatur Faustinus. I.