cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Opossum nanu mistur tal-Bolivja
Distribuzjoni
Cryptonanus unduaviensis huwa speċi b' distribuzjoni kbira (it-tielet l' akbar fost l-ispeċi fil-ġeneru Cryptonanus) fil-kontinent ta' l-Amerika ta' isfel, mifrux fit-Tramuntana, fil-Grigal u fil-Lvant tal-Bolivja biss, fil-provinċi ta' Beni, Cochabamba, La Paz, Pando u Santa Cruz u b' hekk huwa speċi endemika tal-Bolivja.
Freddie Micallef
Ħajja Personali
F'Diċembru 2007 tfaċċalu kanċer f'sidru, fl-istess żmien li Alfred Sant ġie operat ħabba kanċer fil-musrana. Huma kienu ta' appoġġ kbir lil xulxin. Fi kliem Micallef: “Jien u Alfred imradna fl-istess ħin. Konna nċemplu lil xulxin. U hu kien jiċċekkja jekk hux qed nieħu l-mediċina u l-kura li kelli bżonn. U jien l-istess. Konna t-tnejn nikkunslaw u nqawwu qalb xulxin. Alfred bniedem ġenwin.”
Opossum nanu mistur tal-Bolivja
Sinonimi
"Gracilinanus agilis unduaviensis" u "Gracilinanus unduaviensis" huma sinonimi jew l-istess bħal u jirreferu għal Cryptonanus unduaviensis ta' Tate, 1931.
Freddie Micallef
Ħajja Personali
F'intervista li Micallef ta fl-2008 huwa stqarr: “Jien ġej minn familja fejn missieri kien kuntrattur. Dak iż-żmien kien ħa x-xogħol tal-bini taċ-ċentru ċiviku tal-Mosta. Kienu għaddewh minn passjoni kbira peress li jien ħriġt għall-politika. Għaddew 50 sena u dan il-bini għadu hemm... Jien ngħidlek il-verità ġej minn familja reliġjuża u li għadna s’issa ngħidu r-rużarju. Ħfirt lil kulħadd u meta sirt Ministru ma kont pattejtha lil ħadd. U din jien kburi biha. Ħadmu miegħi nies li dak iż-żmien kienu fil-Kunsill tal-PN, fdajthom u ħdimt tajjeb magħhom. Nemmen li l-aktar elementi importanti huma r-rispett u l-ġenwinità tal-individwu u mhux il-kulur politiku tiegħu..."
Irvell Ilinden–Preobrazhenie
Wara t-trażżin tar-rewwixta, 30,000 refuġjat ħarbu lejn il-Bulgarija.
Galway
Galway, imsejjħa Gallimh bil-gejliku, hija t-tielet l-akbar belt fir-Repubblika ta' l-Irlanda. Hija tinsab tħares fuq il-Baħar Atlantiku u tgħodd 73 elf ruħ. Hija l-aktar belt li qed tikber b'rata mgħaġġla fil-pajjiż minħabba l-kundizzjoniet tajba ta' xogħol li qed toffri. Fost dawn hemm dak fl-industrija tal-kompjuters. Ir-rata ta' kriminalita' hija baxxa ħafna.
Il-qalba tal-belt hija Eyre Square, fejn hemm għal wiri għadd ta' kanuni miġjuba bħala trofej mill-Gwerra tal-Krimea (1854-56). Wieħed mill-aqwa spettakli kulturali fl-Irlanda jseħħ hawnhekk kull sajf, meta jittella' l-festival teatrali Macnas.
Fl-2007 feġġ il-parassit Cryptosporidium, li niġġes l-Għadira Corrib, Lough Corrib, li hija l-akbar waħda fir-Repubblika ta' l-Irlanda, b'daqs ta' 200 kilometru kwadru. Din tati l-ilma li jinxorob f' Galway. Dan il-parassit naffar ħafna dilettanti tas-sajd li jiġu hawn biex jistadu f'din l-għadira.
Kif Tasal
Il-belt ta' Galway
Oplontis
Villa B
Kaxxaforti ddekorata ħafna u rari nstabet fil-peristil, li x'aktarx waqgħet mis-sular ta' fuq. Din kien fiha iktar minn 200 munita, ġojjellerija u ċurkett b'siġill. Kienet iddekorata b'mod fin intarsjati bil-fidda, bir-ram u bil-bronż indurat tipiku tad-disinn Ellenistiku aħħari, u kellha sistema kumplessa ta' sokra li kienet għadha tintuża fis-seklu 19.
Fl-istorja tal-villa ġiet miżjuda wkoll sistema sofistikata tad-drenaġġ tal-ilma. Fit-Tramuntana tas-sit, il-kmamar tal-pjan terran ġiet ikkonfigurati mill-ġdid u t-triq ġiet pavimentata mill-ġdid.
Sit ta' Wirt Dinji
Iż-Żoni Arkeoloġiċi ta' Pompej, Ercolano u Torre Annunziata (li qabel kienet Oplontis) ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1997.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-kriterju (iv) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-kriterju (v) "Eżempju straordinarju ta' insedjament uman tradizzjonali, ta' użu tal-art jew ta' użu tal-baħar, li jirrappreżenta kultura (jew kulturi), jew interazzjoni umana mal-ambjent, speċjalment meta jkun sar vulnerabbli minħabba l-impatt ta' bidla irreversibbli".
Opossum ġurdien ħamrani
L-opossum ġurdien ħamrani (Marmosa lepida) jew opossum ġurdien ħamrani żgħir huwa mammiferu marsupjal, tat-tribù Metachirini, fil-familja Didelphidae (didelfidu) u fl-ordni Didelphimorphia (didelfimorfju). Dan l-opossum huwa wieħed mill-opossumi ġrieden u huwa nattiv tal-kontinent tal-Amerika t'Isfel.
L-Opossum ġurdien ħamrani huwa annimal omnivoru u d-dieta prinċipali tiegħu tikkonsisti minn frott, insetti u annimali vertebrati u invertebrati żgħar oħra. Marmosa lepida huwa speċi ta' opossum ġurdien b'distribuzzjoni fl-Amerika t'Isfel, fosthom fil-Bolivja, il-Brażil, l-Ekwador, il-Kolombja, il-Perù u Surinam.
Noël Mamère
Noël Mamère, imwieled fil-25 ta’ Diċembru 1948 f’Libourne (Gironde), huwa eks ġurnalist u politiku Franċiż, sostenitur tal-ekoloġija politika.
Membru tal-Ħodor u mbagħad tal-Europe Écologie Les Verts (EÉLV) sal-2013, kien sindku ta' Bègles mill-1989 sal-2017 u deputat mill-1997 sal-2017.
Voltaire
François-Marie Arouet, magħruf iżjed bil-laqam ta' Voltaire (Pariġi, 21 ta' Novembru 1694 – Pariġi, 30 ta' Mejju 1778) kien filosfu, kittieb, drammaturgu u poeta Franċiż. Kien wieħed mill-ikbar animaturi u esponenti tal-Illuminiżmu u l-isem ta' Voltaire jibqa' għal dejjem marbut ma' dan il-moviment kulturali.
Il-bidu
François-Marie Arouet Le Jeune uffiċjalment twieled fil-21 ta' Novembru fl-1694 f'Pariġi minn familja għanja tal-borgeżija. Kif qal l-għaref stess bosta drabi, id-data tat-twelid meħuda mir-reġistru tal-magħmudija, hi x'aktarx ħażina billi kellu ħafna problemi tas-saħħa u l-magħmudija setgħet saret xi disa' xhur wara. Missieru, François Arouet, kien nutar għani u Ġansenista ħerqan, waqt li ommu, Marie Marguerite d'Aumart, kienet ġejja minn familja qrib in-nobbiltà. Ħuha, minn naħa l-oħra – dejjem skont Voltaire – kien Ġansenista fanatiku.
Beda l-istudji tiegħu fl-1704 fil-kulleġġ magħruf tal-Ġiżwiti ta' Louis-le-Grand. Dak iż-żmien iż-żagħżugħ Voltaire wera ħerqa kbira għall-istudji umanistiċi: fuq kollox għar-retorika u l-filosofija. Minkejja li kien kritiku ħafna tal-Ġiżwiti, rabba ammirazzjoni kbira lejn l-għalliema tiegħu u l-ħidma tal-Kumpanija ta' Ġesù fiċ-Ċina u l-Paragwaj. Fl-1711 ħalla l-kulleġġ u nkiteb skont ix-xewqa ta' missieru, fl-iskola superjuri tal-liġi. Ir-relazzjonijiet ma' missieru marru għall-agħar, għax dan ma kienx jaqbel mal-vokazzjoni poetika li kien qiegħed jaqbad u l-ħbiberija kontinwa ma' gruppi libertini.
Eżilju fl-Ingilterra
Il-kitba polemika tiegħu għamlet suċċess minnufih fis-salotti tan-nobbli; minħabba xi wħud mill-versi tal-1717, kontra ir-reġġenti ta' Franża Filippu t'Orléans, ġie arrestat u maqful fil-ħabs tal-Bastilja. Fl-1723 ippublika l-poeżija La Ligue li kien kiteb fil-ħabs. Fl-1728, dan ix-xogħol reġa' ġie ppubblikat bit-titlu ta' Henriade.
L-appoġġ li wrew għall-ewwel in-nobbli ta' Franza ma damx wisq ma għeb. Minħabba l-kitba niggieża tiegħu daħal fi ġlieda mal-Kavallier de Rohan. Dan ġiegħel lis-sefturi tiegħu jagħtu xebgħa lil Voltaire u ma laqax l-istedina tiegħu għal dwell. Il-protesti tal-poeta żagħżugħ għamlu kollox agħar u reġa' ntefa' l-ħabs. Wara żmien qasir ta' eżilju barra Pariġi, Voltaire kellu jemigra lejn l-Ingilterra (1726-1729). Fil-Gran Brittanja, fejn kien jaf ħafna kittieba u filosfi ta' kultura demokratika, fosthom Robert Walpole, Jonathan Swift, Alexander Pope u George Berkeley, żviluppa l-ideat Illuministi kontra l-assolutiżmu fewdali ta' Franza. Hemmhekk kiteb l-Ittri Ingliżi (jew Ittri Filosofiċi), li għalihom ġie kundannat mill-ġdid billi dawn kienu immirati kontra l-ancien régime. Matul l-eżilju ħa l-laqam ta' "Voltaire". In-nisel ta' dan l-isem mhux żgur u hu s-suġgett ta' ħafna dibattitu:
Lura Franza
Kien għadu eżiljat f'Lorraine, reġjun ta' Franza, minħabba x-xogħol l-istorja ta' Karlu XII (Histoire de Charles XII) tal-1731, meta kiteb it-traġedja Brutu (Brutus) u wara Il-fanatiżmu jew Muħammet (Le fanatisme ou Mahomet), Mérope, it-trattat Elementi tal-filosofija ta' Newton (Eléments de la philosophie de Newton) u wkoll ix-xogħol storiku Is-seklu ta' Lwiġi XIV (Le Siècle de Louis XIV). Dak iż-żmien beda relazzjoni mal-mara nobbli Madame du Châtelet, u, xi snin wara man-neputija tagħha, Madame Denis.
Fl-1746 sar membru tal-Académie Française.
Fil-Prussja u l-Iżvizzera
Billi ma setax jerġa' lura Pariġi, mar joqgħod Ġinevra, sakemm kisirha mar- Repubblika Kalvinista u fl-1755 mar jgħix Lożanna fil-kastelli ta' Ferney u Tournay, li kien xtara. F'dan il-perjodu kiteb it-traġedja Oreste (1750), meqjusa bħala waħda mix-xogħlijiet minuri tat-teatru ta' Voltaire.
Sa daż-żmien kien sar famuż u punt ta' riferiment għall-Ewropa illuminista kollha. Bil-parodija ta' Ġovanna t'Arc fit-Tfajla ta' Orléans (La Pucelle d'Orléans) daħal f'polemika mal-knisja kattolika. F'Candide jew l-ottimiżmu (Candide ou l'Optimisme) (1759), per mezz tal-allegorija, Voltaire waqqa' għaċ-ċajt ir-reliġjon, it-teologi, il-gvernijiet, l-armati, il-filosfiji u l-filosfi u b'iżjed qawwa attakka l-ottimiżmu ta' Gottfried Leibniz. Ir-rumanz, li baqa' l-espressjoni letterarja tal-ħsieb tiegħu l-iżjed li rnexxiet, kien kontra kull providenzjaliżmu u fataliżmu. Minnu beda kampanja akkanita kontra s-superstizzjoni u l-fataliżmu favur iżjed tolleranza u ġustizzja.
250px|left|thumb|Qabar ta' Voltaire fil-Panthéon ta' Pariġi
B'dan it-tir kiteb it-Trattat fuq it-tolleranza (Traité sur la tolérance) (1763) u d-Dizzjunarju filosofiku (Dictionnaire philosophique) (1764). Fl-aħħar xogħol filosofiku tiegħu, Il-filosfu injorant (Le philosophe ignorant) (1766), Voltaire insista fuq il-limitazzjoni tal-libertà umana, li qatt ma tikkonsiti fl-assenza ta' xi mottiv jew determinazzjoni.
Il-mewt f'Pariġi
Fl-1778 mar lura Parigi fejn daħal fil-Mażunerija u miet xahar wara. Fit-28 ta' Frar 1778, erba' xhur qabel mewtu, f'ittra lis-segretarju tiegħu Vagnière, stqarr:
Minkejja s-suċċessi li kellu ma ndifinx bil-knisja. Din tidher li kienet ukoll ir-rieda tiegħu għax meta qabel ma miet qassis stiednu biex iqerr, irrifjuta u qallu "Issa mhux il-ħin li nagħmel ħbieb ġodda". Fl-1794, matul ir-Rivoluzzjoni Franċiża il-fdalijiet tiegħu ittieħdu fil-Panthéon ta' Pariġi.
Ideat politiċi
Voltaire ma kienx jemmen li Franza (u in ġenerali l-ebda nazzjon) kienet lesta għal demokrazija sħiħa: għalhekk qatt ma kien jaqbel mal-ideat repubblikani (allavolja, wara mewtu sar wieħed mill-"missirijiet" tar-Rivoluzzjoni). Imbiegħed mill-ideat populisti u radikali, ħlief fejn kienet tidħol ir-reliġjon fil-politika (kien antiklerikali konvint), il-pożizzjoni politika tiegħu kienet ta' wieħed liberali moderat, kontra n-nobbiltà u favur monarkija kostituzzjonali tat-tip Ingliż. Madanakollu billi kien jibża' li l-aristokrazija jieħdu f'idejhom ħafna poter żejjed akkost tal-borgeżija u r-re, kien favur l-assolutiżmu mdawwal u, għal ċerti żminijiet kien qrib ħafna l-politika ta' Katerina II tar-Russja u Federiku II tal-Prussja. F'dak li kellu x'jaqsam mas-sistema ġudizzjarju kien kontra t-tortura u l-piena tal-mewt (ħlief f'ċerti każi) u kien laqa' ħafna l-ideat ta' Cesare Beccaria.
Is-sehem tal-Ingilterra fil-filosofija Voltairjana
Fost l-esperjenzi l-iżjed sinjifikattivi tal-ħajja intelletwali ta' Voltaire irridu ngħoddu żgur il-vjaġġi fl-Olanda u fuq kollox fl-Ingilterra; hemm iż-żagħżugħ Pariġin rahom jipprattikaw it-tolleranza reliġjuża u l-libertà tal-espressjoni ta' ideat politiċi, filosofiċi u xjentifċi. Għal wieħed li ma kienx jissaporti r-repressjoni mill-ħakkiema u l-kleru (forsi ħaġa li kienet ġejja mill-esperjenza li kellu fl-iskejjel riġidi tal-Ġiżwiti) l-Ingilterra għalih dehret bħala s-simbolu ta' ħajja mdawla u ħielsa.
Voltaire intefa' fuq il-kultura Ingliża fejn studja d-duttrina rivoluzzjunarja xjentifika ta' Newton u d-deiżmu u l-empiriżmu ta' Locke u għama warajhom. Minn din il-laqa' mal-filosofija Ingliża, ħareġ kunċett ta' xjenza msejsa fuq l-esperimenti, li kien jifhmu bħala d-determinazzjoni tal-liġijiet tal-fenomeni, u kunċett ta' filosofija li kien jifhmu bħala analiżi u kritika tal-esperjenza umana f'oqsma diversi. Hekk twieldu l-"Lettres sur les anglais" jew "Lettres philosophiques" (1734) li fetħu u wessgħu ix-xefaq razzjonali Ewropew imma fl-istess ħin ġibdu fuqu burraxka ta' persekuzzjoni.
"Le Lettres" kienu kkundannati, f'dak li għandu x'jaqsam mal-prinċipji reliġuzi, minn dawk kollha li dehrilhom li kien hemm il-ħtieġa politika ta' twemmin wieħed. Min-naħa politika, fih Voltaire faħħar l-onorabbiltà tal-kummerċ u l-libertà u oppona bla mistħija ir-regime Franċiz ibbażat fuq it-tradizzjoni. Mill-lat filosofiku, u fl-isem l-empiriżmu, ipprova jofroq it-tfittix xjentifiku mis-subordinazzjoni antika għall-verità reliġjuża. Il-programm filosofiku tiegħu Voltaire spjegah b'mod iżjed preċiż iktar tard fit-"Traité de métaphisique"(1734), il-"Métaphisique de Newton"(1740), "Remarques sur les pensées de Pascal"(1742), id-"Dictionnaire philosophique"(1764), il-"Philosophe ignorant"(1766), biex insemmu l-iżjed importanti.
Ir-reliġjon naturali
right|250px|thumb|Bust ta' Voltaire, 1778, minn Jean-Antoine Houdon (1741 - 1828) Il-problema prinċipali għal Voltaire kien l-eżistenza ta' Alla, li l-għarfien tagħha hu fondamentali biex naslu għal nozzjoni meqjusa tal-bniedem. Il-filosfu, l-eżistenza ta' Alla, ma ċaħadhiex bħalma għamlu xi Illuministi oħra li stqarru li kienu atej (Diderot, D'Holbach u oħrajn) għaliex ma sabux prova tal-eżistenza ta' Esseri Suprem, imma ħa pożizzjoni anjostika. Ra l-prova tal-eżistenza t'Alla fl-ordni kbira li hemm fl-univers. Hekk kif kull xogħol irid xi ħadd li għamlu, Alla jeżisti bħala l-awtur tad-dinja. Jekk irridu nagħtu kawża għall-eżistenza tal-esseri, hemm bżonn nammettu li jeżisti esseri ħallieq. Kien jgħid :
Il-pożizzjoni tiegħu kienet waħda deista; Alla jeżisti u minkejja li nsibu ħafna diffikultajiet f'din il-fehma, id-diffikutajiet huma ikbar jekk nieħdu l-opinjoni kuntrarja. L-Alla ta' Voltaire mhux l-alla rivelat, u lanqas l-alla fis-sens panteista, bħal dak ta' Spinoza. Hu tip ta' Arkittet Kbir tal-Univers, arluġġar ta' magna perfetta. Voltaire ma ċaħadx il-Providenza, imma mhux dik tat-tip nisrani; skond il-fehma tiegħu (bħal ħafna ta' żmienu), il-bniedem kien hieni fl-istat tan-natura, għax kellu l-istint u r-raġuni, imma ċ-ċiviltà ħassret din l-hena: mela jeħtieġ li naċċettaw id-dinja kif inhi u nippruvaw intejbuha kemm nistgħu. Din il-fehma, kienet imsaħħa mill-istudju tax-xjenza ta' Newton, li fittxet il-liġijiet tal-fenomeni u mhux il-kawżi tagħhom, u hekk kellha konnessjoni qawwija mal-metafiżika teistika, għax timplika twemmin razzjonali f'esseri suprem. Voltaire kien jemmen f'Alla li jaqqgħad, Alla tal-bnedmin kollha: universali bħar-raġuni, Alla ta' kulħadd.
Waħda mill-għedewwa kbar tiegħu kienet il-Knisja kattolika (li kienet issejjaħlu l-infami), u hu ipprova ikkisser il-Kattoliċeżmu billi jippriedka l-validità tar-reliġjon naturali. It-twemmin tiegħu fil-prinċipji tal-morali naturali kellu l-għan li jaqqgħad spiritwalment il-bnedmin, ikunu x'ikunu d-differenzi fid-drawwiet u l-użanzi tagħhom, u għalhekk fit-"Trattat fuq it-tolleranza" (1763), saħaq fuq it-tolleranza kontra l-fanatiżmu u s-superstizzjoni (li kienu għar-reliġjon bħal ma kienet l-astrologija għall-astronomija) u per mezz ta' ħafna kitba oħra antiklerikali saħaq fuq il-lajċità. Biex ir-reliġjonijiet pożittitivi jinħelsu minn dawn il-feriti, jinħtieġ li dawn il-kulti (il-Kristjaneżmu wkoll) jinbidlu fir-reliġjon naturali, u jeħilsu mill-patrimonju dogmatiku tagħhom u jimxu mad-dawl tar-raġuni.
Mill-Kristjaneżmu Voltaire aċċetta t-tagħlim morali, jiġifieri s-sempliċità, l-umanità, il-karità, u kien tal-fehma li meta nippruvaw nirriduċu din id-duttrina għall-metafiżika nagħmluha għajn ta' żbalji. Ħafna drabi Voltaire faħhar id-duttrina Nisranija kif ippriedkaha Kristu u d-dixxipli tiegħu, u waħħal għad-deġenerazzjoni fil-fanatiżmu fl-istruttura li l-bnedmin, u mhux Kristu, taw lill-knisja. Il-Kristjaneżmu jekk ngħixuh b'mod razzjonali, jaqbel sewwa mal-liġi tan-natura.
Voltaire kien qiegħed immexxi polemika doppja, kontra l-intolleranza u l-korruzzjoni tal-Kattoliċeżmu u fl-istess ħin kontra l-materjaliżmu. Kien jgħid li "l-ateiżmu ma jopponix id-delitti imma l-fanatiżmu jġiegħlhom issiru", allavolja wara ikkonkluda li l-ateiżmu dejjem joqtol il-virtù fis-soċjetà u għalhekk aħjar ikollok reliġjon, anki waħda falza, milli ma jkollikx.
Voltaire madankollu rrifjuta li jammetti kwalunkwe intervent minn Alla fid-dinja umana. Is-Suprem, il-magna tal-univers qabbadha timxi, mingħajr ma ndaħal iżjed wara, għalhekk il-bniedem hu ħieles, jiġifieri għandu l-poter li jaġixxi, anki jekk il-libertà tiegħu hi limitata. Mil-bqija "jkun stramb jekk in-natura kollha, il-kwiekeb kollha jobdu l-liġijiet eterni, u li animal żgħir twil ħames piedi jista' jaġixxi dejjem kif irid skond il-kapriċċi tiegħu".
Ta' minn isemmi wkoll il-polemika li Voltaire kellu kontra Blaise Pascal, l-awtur tal-"Provinciales" u l-"Pensees", li kienet fuq kollox polemika kontra l-apoloġetika u l-pessimiżmu Nisrani in ġenerali. Voltaire qal li kien qiegħed jiddefendi l-umanità kontra dak il-"miżantropu sublimi", li jgħallem il-bnedmin jobodu n-natura tagħhom stess. Qal li iżjed minn kontra l-"Provinciales", ried jintefa' kontra l-"Pensees", f'difiżà ta' konċezzjoni differenti tal-bniedem, dik li tisħaq iżjed fuq il-komplessità tar-ruħ u l-multipliċità tal-imġiba, sabiex il-bniedem jirrikonoxxi u jaċċetta kif inhu, u ma jippruvax ikun iżjed milli hu.
Biex nagħlqu nistgħu ngħidu li ż-żewġ filosfi għarfu li bniedem bil-kundizzjoni tiegħu hu marbut mad-dinja, imma Pascal stenna li hu għandu jeħles u jinqata' minnha, waqt li Voltaire ried il-bniedem jirrikonoxxiha u jaċċettaha: id-dinja l-ġdida kontra l-qadima.
L-istorja
Mix-xogħlijiet storiċi kbar tiegħu l-"Historie de Charles XII" (1731), "Le siècle de Louis XIV" (1751), l-"Essai sur les moeurs et l'esprit des nations" (1754-58), twieldet l-istorja "tal-ispirtu uman", billi dawn wessgħu immensament l-orizzont storiku, u nqatgħu radikalment mill-viżjoni teoloġiko-providenzjalistika tal-imgħoddi tal-bniedem u mill-istorja li tfaħħar il-ħakkiema. Voltaire kien jinteressa ruħu fil-popli u d-drawwiet tagħhom; qablu l-istorja kienet l-istorja tad-dinja Nisranija, marbuta mal-Ewropa, u wara saret l-istorja universali tal-progress uman. Bil-progress uman kien jifhem il-kontroll li r-raġuni kellha fuq il-passjonijiet, li minħabba fihom irabbu l-għeruq il-preġudizzji u l-iżbalji; infatti fl-"Essai" kien dejjem iwissi fuq il-periklu li jitfaċċa l-fanatiżmu.
Il-filosofija trid tkun l-ispirtu kritiku li topponi t-tradizzjoni biex tofroq is-sewwa mill-falz, u tagħżel qalb il-fatti stess l-iżjed importanti u sinjifikattivi biex infissru l-istorja taċ-ċiviltà. Infatti Voltaire ma tagħx każ taż-żminijiet mudlamin tal-istorja, jiġifieri dawk kollha li ma kellux x'jaqsam mal-kultura, u ħalla barra mill-istorja "universali" tiegħu il-popli barbari, li ma kinux taw kontribut għall-progress taċ-ċiviltà umana. Voltaire ried jiddeskrivi l-iżvillup tal-liġi naturali matul l-istorja u juri fejn kien li l-ispirtu uman twieled mill-ġdid u għamel progress, jiġifieri meta r-raġuni ippruvat teħles mill-preġudizzji u tkun il-gwida fil-ħajja tal-bniedem: u billi s-sustanza tal-ispirtu uman ma jibidilx, il-progress jikkonsisti f'meta l-provi dejjem jirnexxu aħjar.
L-għan tal-istorja m'għadux iżjed l-għarfien t'Alla, dan mhux l-iskop tal-bniedem, li għandu minflok jiddedika ruħu biex jifhem u jsir jaf lilu nnifsu. L-għarfien tal-istorja mhux ħlief l-għarfien tal-bniedem stess. L-istorja saret l-istorja tal-illuminiżmu, tad-tidwil progressiv li l-bniedem iwettaq hu stess, tas-sejba progressiva tal-prinċipju razzjonali tiegħu. Shaftesbury qal li l-umoriżmu hu l-aħjar rimedju kontra s-superstizzjoni u l-intolleranza u ħadd ma jippratika dan il-prinċipju aħjar minn Voltaire; infatti "il-mod li juża joqrob ħafna lejn dak ta' karikaturista, dejjem jibqa' viċin il-mudell li jibda minnu imma jilgħab bih u jagħwġu b'sengħa kbira biex jagħti l-interpretazzjoni tiegħu".
L-umoriżmu, l-ironija, is-satira, is-sarkażmu, iż-żufjett minn taħt jew fil-beraħ kultant jimmirahom kontra l-metafiżika, l-iskolastiċiżmu jew it-twemmin reliġjuż tradizzjonali. Imma xi minn daqqiet din is-simplifkazzjoni ironika iġġegħlu jittraskura ċerti aspetti importanti ħafna tal-istorja.
In ġenerali Voltaire irrappreżenta l-Illuminiżmu, bi ispirtu kritiku u aċituż, bix-xewqa għaċ-ċarezza u l-luċidità, biċ-ċaħda tal-preġudizzji u l-fanatiżmu superstizzjuż, b'fiduċja soda fir-raġuni, imma mingħajr ottimiżmu żejjed jew fiduċja żejda fil-parti kbira tan-nies. Ir-rumanz satiriku "Candide" (1759) huwa eżempju ta' dan. Fih Voltaire iwaqqa' għaċ-ċajt l-ottimiżmu filosofiku li kien jiddefendi Leibniz. Infatti jakkuża bl-ikbar ħruxija l-ottimiżmu ipokrita, il-"tout est bien" u t-teorija tal-aħjar mid-dinjiet possibbli, għax it-triġrib tagħna jagħmluh jidher agħar u juruh bħala inevitabbli u marbut intrisekament mal-univers. Kontra dan hemm l-ottimiżmu veru, jiġifieri t-twemmin fil-progress uman li x-xjenja u l-filosofija illuminista jġibulna.
Xogħlijiet ta' Voltaire
thumb|250px|right|Paġna titulari ta' Lettres sur les Anglois, 1735.
SV Zulte Waregem
150px|lemin|daqsminuri|Arma antika ta' Zulte Waregem. Sportvereniging Zulte Waregem, komunement magħrufa bħala Zulte Waregem jew mill-laqam tagħhom Essevee, huwa klabb tal-futbol professjonali Belġjan, ibbażat ġewwa l-belt ta' Waregem, Fjandri tal-Punent. Attwalment, il-klabb jikkompeti fl-Ewwel Diviżjoni Belġjana. L-ogħla finitura tagħhom fl-ogħla livell kienet il-ħames post fl-Ewwel Diviżjoni Belġjana 2008-09. S'issa huma rebħu t-Tazza Belġjana darba. Sussegwentement huma kwalifikaw għat-Tazza UEFA 2006-07, dan kien biss l-uniku staġun Ewropew tagħhom, huma tilfu biss fir-rawnd tal-aħħar 32 kontra Newcastle United.
Il-klabb huwa prodott ta' sħubija fl-2001 bejn Zultse VV u KSV Waregem, tim preċedenti tal-ewwel diviżjoni. L-ebda għaqda ma ġiet applikata. Zulte Waregem laħqu l-ogħla livell għall-ewwel darba fl-istaġun 2004-05 bir-rebħ tat-Tieni Diviżjoni. Il-kuluri tradizzjonali tal-klabb huma aħdar u aħmar. Huma jilagħbu l-logħbiet tagħhom ġewwa r-Regenboogstadion, il-grawnd preċedenti ta' KSV Waregem.
Storja
Il-klabb kien twaqqaf fis-sena 1950 u direttament sar membru tal-assoċjazzjoni nazzjonali (matricule n° 5381). Il-klabb Zultse VV (bl-istess numru tal-matricule) kien beda wara l-għaqda fl-1976 bejn Zulte Sportief u SK Zulte. Fl-2001, it-tim ingħaqad ma' KSV Waregem, li lagħbu fl-ewwel diviżjoni għal ħafna snin. L-ebda tim minn Zulte kiseb il-promozzjoni għat-tieni diviżjoni qabel SV Zulte Waregem fl-2002. Għalkemm Zultse VV kisbu l-aċċess għat-tielet diviżjoni fl-1995. Il-klabb spiċċaw l-14 minn 16 għal żewġ staġuni u kien relegati għat-tieni darba wara l-playoff.
Fl-1999, l-istaġun li fih daħlu lura, Zultse spiċċaw ir-4 f'din id-diviżjoni. Sentejn wara, il-klabb il-ġdid sar ċampjin tat-Tielet Diviżjoni A. L-uffiċċju reġistrat ta' Zulte Waregem jinsab f'Zulte iżda l-klabb huwa bbażat fil-grawnd ta' KSV Waregem f'Waregem u l-kuluri ħomor u bojod ta' KSV Waregem pprevalu.
Il-klabb kiseb ċans li jikkompetti fl-Ewropa matul l-istaġun 2006-07, huma ġew eliminati fl-aħħar 32 tat-Tazza UEFA, minn klabb Ingliż Newcastle United, għalkemm tilfu 4-1 bl-aggregat.
Teatru Rjal
daqsminuri|310x310px|It-Teatru Rjal fl-1911 It-Teatru Rjal (bl-Ingliż: Royal Opera House jew Royal Theatre; bit-Taljan: Teatro Reale, magħruf kollokjalment ukoll bħala t-Teatru Mwaqqa’, kien teatru fejn jittellgħu l-ispettakli fil-Belt Valletta, Malta. Kien iddisinjat mill-arkitett Ingliż Edward Middleton Barry u nbena fl-1866 bi stil Neo-Klassiku. Fl-1873 it-teatru ġarrab ħsarat estensivi fuq ġewwa minħabba li nħakem min-nirien iżda eventwalment ġie rrestawrat sal-1877. Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, it-teatru ntlaqat direttament mill-bumbardamenti mill-ajru, eżattament fl-1942. Qabel ma ġġarraf, kien wieħed mill-iktar binjiet sbieħ u ikoniċi fil-belt kapitali. Wara diversi pjanijiet li qatt ma twettqu biex it-teatru jerġa’ jinbena, il-fdalijiet tiegħu ġew disinjati mill-ġdid mill-arkitett Taljan Renzo Piano u fl-2013 reġa’ beda jiffunzjona bħala post fejn jittellgħu l-ispettakli u ġie msemmi “Pjazza Teatru Rjal”.
Storja
xellug|daqsminuri|244x244px|It-Teatru Rjal fl-1935 Id-disinn tal-binja kien ġie inkarigat bih Edward Middleton Barry, l-arkitett tat-Teatru ta’ Covent Garden, u pjanta klassika tiegħu tlestiet fl-1861. Il-pjanta oriġinali kellha tiġi alterata minħabba li t-toroq li kienu ġejjin għan-niżla fil-ġnub tat-teatru ma kinux tqiesu. Dan irriżulta fiż-żieda ta’ terrazza fin-naħa ta’ Strada Rjali (bit-Taljan: Strada Reale) li llum hija magħrufa bħala Triq ir-Repubblika ddisinjata minn arkitetti Maltin.
Il-kostruzzjoni tal-binja ta’ 206 piedi (63 metru) b’112-il pied (34 metru) inbdiet fl-1862, wara li twaqqgħet binja magħrufa bħala Casa della Giornata. Wara erba’ snin, it-Teatru Rjal, li kien jiflaħ 1,095 persuna bilqiegħda u 200 persuna bilwieqfa, kien lest għall-ftuħ uffiċjali li sar fid-9 ta’ Ottubru 1866.
Madankollu, it-teatru kellu għomor qasir; fil-25 ta’ Mejju 1873, sitt snin biss wara li nfetaħ, inħakem min-nirien. It-teatru minn barra ma ġarrabx ħsarat iżda minn ġewwa l-ġebla ġiet ikkalċifikata bis-sħana intensa tan-nirien.
Ġie deċiż li t-teatru jerġa’ jinbena, u wara l-ħruġ ta’ sejħa għall-offerti għat-twettiq tax-xogħlijiet tal-kostruzzjoni u tar-restawr kif ukoll ħafna indeċiżjonijiet dwar jekk il-faċċata kellhiex tinbidel jew le, it-teatru tlesta. Fil-11 ta’ Ottubru 1877, wara kważi erba’ snin u nofs min-nirien, it-teatru reġa’ nfetaħ bi spettaklu tal-Aida ta’ Giuseppe Verdi.
Xi 65 wara, it-Teatru Rjal reġa’ kellu xorti ħażina ferm:"It-Tlieta filgħaxija, is-7 ta’ April 1942, it-teatru nqered mill-bumbardamenti tal-inġenji tal-ajru tat-tip Luftwaffe. L-għada filgħodu, malli n-nies ħarġu jispezzjonaw l-eżitu tal-bumbardamenti fuq it-teatru nazzjonali tagħhom qabdithom għafsa ta’ qalb kif raw x’kien fadal minnu.... Il-portiku u l-awditorju kienu saru borġ ġebel, u s-saqaf kellu toqba kbira u x-xorok tiegħu li kien fadal kienu kollha mgħawġin. Madankollu, in-naħa ta’ wara tat-teatru fejn il-kolonni u l-ħnejjiet kienet għadha sħiħa (traduzzjoni mhux uffiċjali)." daqsminuri|264x264px|It-tiġrif fi Strada Rjali wara l-ibbumbardjar fit-Tieni Gwerra Dinjija. It-tiġrif tat-Teatru Rjal jidher fuq il-lemin. L-istrutturi instabbli li kien għad fadal tat-Teatru Rjal twaqqgħu lejn l-aħħar tas-snin 50 tas-seklu 20 bħala prekawzjoni ta’ sikurezza. Jingħad ukoll li l-priġunieri tal-gwerra Ġermaniżi f’Malta offrew li jergħu jibnu t-teatru mill-ġdid fl-1946 iżda l-gvern irrifjuta minħabba pressjoni mit-trade unions; x’aktarx li r-raġuni l-iktar probabbli kienet li l-ebda wieħed mill-priġunieri tal-gwerra ma kellu ħiliet jew kwalifiki fil-kostruzzjoni.
Tim nazzjonali tal-futbol tal-Arġentina
It-tim nazzjonali tal-futbol tal-Arġentina (bl-Ispanjol: Selección de fútbol de Argentina) jirrapreżenta lill-Arġentina fil-futbol internazzjonali u hu mmexxi mill-Assoċjazzjoni tal-Futbol Arġentin.
Teatru Rjal
Fdalijiet tas-sit u pjanijiet ta’ rikostruzzjoni
Għalkemm is-sit ibbumbardjat ġie mnaddaf mit-tiġrif u mill-iskulturi dekorattivi li kien għad fadal, ir-rikostruzzjoni ġiet posposta darba wara l-oħra mill-gvernijiet suċċessivi ta’ wara l-gwerra, favur proġetti ta’ rikostruzzjoni li l-ħtieġa tagħhom tqieset li kienet iktar urġenti. xellug|daqsminuri|264x264px|Il-fdalijiet tat-Teatru Rjal fl-2006 bl-ispazju fuq ġewwa li kien jintuża bħala parkeġġ tal-karozzi Fl-1953, sitt arkitetti rinomati ressqu d-disinni għal teatru ġdid. Il-Kumitat tal-Għażla għażel il-proġett ta’ Zavellani-Rossi u rrakkomanda li jiġi aċċettat mill-gvern, soġġett għal ċerti alterazzjonijiet. Il-proġett iżda waqaf ħesrem meta l-Partit Laburista reġa’ ġie elett fil-gvern, peress li sostna li ma kienx f’pożizzjoni li jonfoq daqstant flejjes fuq teatru meta kien hemm bosta proġetti oħra li kienu jeħtieġu l-attenzjoni wkoll. Għalkemm ġew allokati 280,000 sterlina għar-rikostruzzjoni tat-teatru fil-baġit tal-1955-1956, dawn il-flejjes qatt ma ntużaw. Fl-1957, il-proġett baqa’ fuq l-ixkaffa u wara l-1961 tneħħew ir-referenzi kollha għat-teatru fil-pjanijiet tal-iżvilupp tal-pajjiż.
Tim nazzjonali tal-futbol tal-Arġentina
La Selección, jew kif inhuma magħrufa wkoll bħala l-Albicelestes, dehru f'ħames finali tat-Tazza tad-Dinja, fosthom l-ewwel finali tal-1930 li kienu tilfu kontra l-Urugwaj. Fiż-żewġ dehriet ta' wara fil-finali ta' din il-kompetizzjoni huma ħarġu rebbieħa, meta fl-1978 u fl-1986 għelbu lill-Olanda u lill-Ġermanja tal-Punent rispettivament. Fl-edizzjoni tal-1990 reġgħu għamlu l-finali li tilfuha kontra l-Ġermanja tal-Punent minħabba penalty kontroversjali fl-aħħar minuti tal-logħba, u fl-2014 tilfu wkoll il-finali kontra l-Ġermanja wara l-ħin barrani.
Fil-kompetizzjoni reġjonali tal-Copa América, l-Arġentina rebħuha 15-il darba, l-aktar riċentament fl-2021 biex b'hekk ugwaljaw lill-Urugwaj bħala l-aktar tim intitolat f'din il-kompetizzjoni.
Teatru Rjal
Pjazza Teatru Rjal
xellug|daqsminuri|246x246px|Il-kostruzzjoni ta’ Pjazza Teatru Rjal Fl-2006, il-Partit Nazzjonalist fil-gvern ħabbar proposta biex is-sit jiġi żviluppat mill-ġdid għal binja tal-Parlament ta’ Malta, li sa dak iż-żmien kien jopera fl-eks Armerija tal-Palazz tal-Gran Mastru fil-Belt Valletta. Il-proposta ma tantx intogħġbot peress li l-ħsieb dejjem kien li s-sit eventwalment kien se jiġi żviluppat f’binja ta’ istituzzjoni kulturali. Madankollu, Renzo Piano reġa’ ġie kkuntattjat mill-ġdid u huwa beda jaħdem fuq disinni ġodda. daqsminuri|260x260px|Pjazza Teatru Rjal billejl Il-proposta reġgħet tpoġġiet fuq l-ixkaffa sa wara l-elezzjonijiet ġenerali tal-2008, u fl-1 ta’ Diċembru 2008, il-Prim Ministru Lawrence Gonzi reġa’ ta ħajja lill-proposta b’baġit ta’ €80 miljun. Piano pperswada lill-gvern biex ma jinbeniex Parlament fis-sit tat-Teatru Rjal, u minflok il-bini tal-Parlament jiġi ppjanat f’Misraħ il-Ħelsien flimkien ma’ mmudellar mill-ġdid ta’ Bieb il-Belt. Piano ppropona li l-fdalijiet tat-Teatru Rjal jiġu kkonvertiti f’teatru fil-beraħ.
Element kimiku
Element kimiku huwa sustanza pura magħmula minn tip wieħed ta’ atomi, li jikkaratterizzawh u jiddistingwuh mill-elementi l-oħra bin-numru atomiku (Z).
L-elementi jistgħu jidhru taħt forom diversi:
L-istess element jista’ jeżisti f’forom allotropiċi differenti bħad-djamanti u l-graffit, li fihom il-karbonju għandu strutturi kristallini differenti jew l-ossiġenu diatomiku O2 u l-ożonu O3, li huma differenti fl-istruttura molekulari.
L-elementi ġew klassifikati fit-Tavla perjodika, strument tas-sintesi estremament qawwi.
L-atomi ta’ l-istess element jista’ jkollhom numru tal-massa (A), jiġifieri numru ta’ nuklejuni, differenti. Dawn il-varjetajiet differenti jissejħu isotopi, billi għandhom l-istess post fit-tavla perjodika.
L-elementi li jinstabu naturalment fi-Dinja huma 94 (mill-idroġenu sa l-uranju mingħajr it- teknezju u l-promezju) li minhom 80 għandhom almenu isotopu stabbli wieħed. Sa issa jistgħu jinħolqu 24 oħra artifiċjalment, u għalhekk b’kollox nafu b’118 element. L-element l-iżjed tqil hu l-oganesson bin-numru atomiku ta’ 118.
Hawn taħt nagħtu tabella li tiġbor fiha xi informazzjoni fuq l-elementi, irranġati skond in-numru atomiku.
Ġeneru (tassonomija)
Fin-Nomenklatura Binominali użata mad-Dinja kollha, l-isem ta' organiżmu huwa magħmul minn 2 partijiet: l-isem ġeneriku (dejjem kapitalizzat) u l-isem speċifiku (magħruf bħala "epithet"). Eżempju huwa Homo sapiens, l-isem xjentifiku tal-ispeċi Umana li tagħmel parti mill-Ġeneru Homo.
Il-burduri bejn il-Ġeneri kienu storikament suġġettivi, iżda bl-avvent tal-Filoġenetika, sar ferm aktar komuni li l-livelli tassonimiċi kollha 'l fuq mil-livell speċifiku jridu jkunu ristretti għal gruppi li juru biċ-ċar li huma monofiletiċi, dan ifisser li d-dixxendenti ta' Takson anċestrali jridu jiġu miġbura flimkien fi grupp wieħed, anke jekk uħud minnhom ma jkunux jaqsmu l-karatteristiċi viżibli kollha mal-bqija. Dan kollu fil-kodiċi taż-Żooloġija jew tal-Botanika qatt ma kien rekwiżit u b'hekk din hija diskussjoni taħraq għaddejja l-ħin kollu fil-qasam tas-sistematika; jekk wieħed għandux jibbaża fuq il-Kladistika jew fuq il-Fenetika. Fil-present, il-biċċa l-kbira tal-klassifikazjonijiet ibbażati fuq il-Fenetika qegħdin jiġu bil-mod il-mod mibdula bi klassifikazjonijiet ibbażati fuq il-Kladistika (eż. Reptilia u Amphibia ma għadhomx użati).
Ħafna Ġeneri jistgħu jiġi maqsuma f'Sottoġeneri (singular Sottogeneru).
Ovvjament fl-istess Renju isem ġeneriku partikolari jista' jintuża għal Ġeneru wieħed. Dan jispjega għaliex il-Ġeneru tal-platipu huwa Ornithorhynchus — għall-ewwel George Shaw fl-1799 kien semmieħ Platypus, iżda kien diġa' użat għal insett minn Johann Friedrich Wilhelm Herbst fl-1793 u peress li l-platipu u l-insetti jagħmlu parti mill-istess Renju l-Animalia, l-isem Platypus ma setax jintuża għat-tnejn li huma u b'hekk Johann Friedrich Blumenbach fis-sena 1800, għall-platipu, ippublika l-isem xjentifiku Ornithorhynchus bħala sostitut.
Il-Ġeneru bħala Takson fil-ġerarkija obbligatorja qiegħed eżatt taħt il-Familja u livell aktar 'l fuq mill-ispeċi.
Il-Ġeneru bħala Takson fil-ġerarkija f'tassonomija kumplessa huwa Takson bejn l-Infratribu u s-Sottoġeneru (jew Sezzjoni fil-botanika).
Fgura United FC
Fgura United Football Club huwa klabb tal-futbol Malti ibbażat fl-1 ta Ġunju, 1971 u huwa l-eqdem għaqda sportiva fil-lokalità tal-Fgura, Malta. Huma bħalissa jilagħbu fit-Tieni Diviżjoni.
L-ewwel president kien is-Sur Żaren Vella, mas-Sur Ċ.Farrugia bħala l-segretarju u s-Sur E.Muscat bħala t-teżorier. Matul is-snin tal-klabb, l-indirizz inbidel darbtejn minn St Thomas Street fl-1973, imbagħad marru għat-Triq L-Isponsun u mbagħad lura għal San Tumas fil-bini ġdid li l-klabb kien investa fiha.
Bejn l-istaġuni 1971/72 u 1973/74 il-klabb ħa sehem fil-MFA Amateur League u l-MFA Minor League. Fgura United daħlu fil-Kampjonat Nazzjonali fl-istaġun 1974/75 meta l-klabb ħa sehem fir-4 Diviżjoni. Fgura United ilhom tipparteċipaw fil-kompetizzjonijiet tal-MFA inklużi n-Nazzjonali, Riżervi, Taħt il-21 u taħt it-19. Mill-1995, Fgura United mexxiet in-nursery taż-żgħażagħ li timmira li tħarreġ plejers żgħażagħ ta' bejn l-età ta' 6-16 li jiżviluppaw it-talenti tagħhom u jippermettulhom li jipparteċipaw f'kompetizzjonijiet taż-żgħażagħ Maltin fosthom ta' taħt it-12, taħt il-15 u taħt is-17-il sena.
Grawnd tal-Fgura
thumb|xellug|300px|Il-Grawnd tal-Fgura Il-Grawnd tal-Fgura kien iawgurat fil-31 ta' Marzu 2012 fil-preżenza tal-President tal-MFA u l-Prim Ministru. Dan hu wieħed mill-52 grawnds li qed jiġu żviluppati mill-Gvern bi sħubija mal-UEFA u l-MFA. Għandu wiċċ tat-turf sintetiku u Jesa' 100 ruħ. thumb|lemin|250px|Platini jiftaħ il-Grawnd tal-Fgura
Torri tax-Xebba (Baku)
daqsminuri|It-Torri tax-Xebba. It-Torri tax-Xebba (bl-Ażerbajġani: Qız qalası; bil-Persjan: قلعه دختر; bl-Ingliż: Maiden Tower) huwa monument tas-seklu 12 li jinsab fiċ-ċentru storiku ta' Baku, il-belt kapitali tal-Ażerbajġan. Flimkien mal-Palazz tax-Shirvanshah tas-seklu 15 jifforma grupp ta' monumenti storiċi li fl-2001 tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. It-torri huwa wieħed mill-iżjed monumenti nazzjonali ikoniċi tal-Ażerbajġan u jidher fuq il-karti tal-flus u d-dokumenti uffiċjali tal-Ażerbajġan.
It-Torri tax-Xebba jospita mużew li jippreżenta l-istorja tal-evoluzzjoni storika tal-belt ta' Baku u fih ukoll ħanut fejn wieħed jista' jixtri xi tifkiriet. Mill-bejt wieħed ikollu veduta panoramika tat-toroq u tal-minareti taċ-ċentru storiku tal-belt, it-triq prinċipali ta' Baku, id-dar ta' Isa bek Hajinski u tal-Bajja ta' Baku.
It-torri għandu wkoll sensiela ta' misteri u leġġendi marbuta miegħu, li nibtu mill-istorja u mill-kultura tal-Ażerbajġan. Tabilħaqq, xi ġrajjiet saru t-tema għax-xenarji taż-żfin klassiku u tat-teatru. It-Torri tax-Xebba (żfin klassiku) huwa kapulavur dinji taż-żfin klassiku tal-Ażerbajġan, maħluq mill-kompożitur Afrasiyab Badalbeyli fl-1940, u l-ispettaklu taż-żfin klassiku reġa' ttella' fl-1999.
B'konsegwenza tat-treġġigħ lura tal-kosta tal-Baħar Kaspju, tfaċċat biċċa art. Din l-art ġiet żviluppata bejn is-sekli 9 u 15, u nbnew is-swar taċ-ċentru storiku u l-palazz, inkluż il-bastjun il-kbir tat-Torri tax-Xebba.
Storja
xellug|daqsminuri|It-Torri tax-Xebba fuq il-karti tal-flus tal-Ażerbajġan. Xi sorsi xjentifiċi jindikaw li t-Torri tax-Xebba huwa eżempju importanti taż-Żoroastrijaniżmu u l-arkitettura pre-Iżlamika fl-Iran u fl-Ażerbajġan. Il-Professur Davud A. Akhundov jipprovdi evidenza arkeoloġika u arkitettonika u jsostni li t-torri kien it-Torri Sagru tan-Nar taż-Żoroastrijaniżmu li kellu seba' ħarġiet għan-nar fil-quċċata tiegħu. Iż-Żoroastrijani kienu jemmnu li hemm Seba' Stadji jew Seba' Smewwiet li wieħed irid jgħaddi minnhom biex jilħaq il-ġenna.
Skont Davud A. Akhundov u Hassan Hassanov dan it-Tempju Sagru tan-Nar imur lura għall-ħabta tas-seklu 8-7 Q.K.
Sara Ashurbeyli, professur u storiku prominenti tal-istorja ta' Baku kkalkulat li l-pedamenti tat-torri, estiżi għal 15-il metru taħt l-art, u l-ewwel tliet sulari ta' fuq l-art, oriġinarjament inbnew bejn is-sekli 4 u 6 W.K. u tindika d-differenza ċara fil-ġebel li ntużaw fit-torri mqabbla mal-ġebel li ntużaw fil-belt Medjevali ta' madwaru. Din il-konklużjoni hija parzjalment appoġġata mill-istoriku u Professur Bretanitskiy li sostna li t-torri nbena parzjalment fis-sekli 5 u 6 u mbagħad iktar 'il quddiem fis-seklu 12. Huwa maħsub li s-sit oriġinarjament intuża matul żmien is-Sassanidi bħala tempju taż-Żoroastrijaniżmu. Hemm kitba mnaqqxa f'għoli ta' 14-il metru mal-ħajt tan-Nofsinhar li b'kalligrafija Kufika antika ssemmi lil Qubbeye Masud ibn Davud jew Kubey Mesud ibn Da’ud, arkitett li kien attiv fis-seklu 12; hu u missieru kienu l-arkitetti li bnew ukoll it-Torri Tond ta' Mardakan. Madankollu, hemm nuqqas ta' qbil peress li l-kitba mnaqqxa tat-Torri tax-Xebba, għad-differenza tal-kitba mnaqqxa tat-Torri ta' Mardakan, fil-fatt ma tiżvelahx tassew bħala l-arkitett, għalkemm hemm qbil ġenerali li l-biċċa l-kbira tat-torri modern tmur lura għas-seklu 12. Il-Professur Ahmadov jemmen li t-torri kien jintuża bħala osservatorju astronomiku minn żmien ir-rikostruzzjoni tiegħu, minħabba l-fatt li hemm 30 marka fil-ġebel tal-parti t'isfel tat-torri u 31 marka oħra fil-ġebel tal-parti ta' fuq tat-torri, ikkollegati flimkien b'qisu ċintorin tal-ġebel, li skontu huma marbuta mal-jiem tax-xahar.
Skont skavi arkeoloġiċi reċenti, li twettqu fl-1962-1963 fil-pjan terran tal-mina, it-torri nbena fuq xaqliba kbira tal-blat orjentata lejn il-baħar, u l-istruttura riffieda li ġejja 'l barra mit-torri prinċipali pprovdiet stabbiltà għat-torri. Skavi ulterjuri żvelaw ukoll xorok tal-injam ta' 14-il metru (46 pied), fil-pedamenti tat-torri. Huwa maħsub li dan x'aktarx kien disinn biex il-binja tkun reżistenti għat-terremoti. Huwa maħsub ukoll li x'aktarx l-għamla ċilindrika tat-torri b'ħitan fil-bażi ħoxnin ħames metri (16-il pied) li jsiru 4.5 metri (15-il pied) u erba' metri (13-il pied) iktar 'il fuq ipprovdew pedamenti sodi li wasslu biex l-istruttura baqgħet teżisti tul is-sekli. Jissemma wkoll li t-torri nbena f'daqqa u mhux fi żminijiet differenti kif isostnu studjużi oħra.
It-torri u strutturi oħra bil-ħitan tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, u matul it-tmexxija Russa fl-1806 ġew imsaħħa u b'hekk waslu sa żminijietna.
It-Torri tax-Xebba jidher ukoll fuq in-naħa ta' wara tal-karti tal-flus tal-Ażerbajġan ta' 1 sa 250 manat tal-1992-2006, fuq il-karta tal-flus tal-10 manat maħruġa mill-2006, kif ukoll fuq in-naħa ta' wara tal-munita ta' 50 qəpik izzekkata bejn l-1992 u l-2006 u tal-munita ta' 5 qəpik izzekkata mill-2006.
Leġġendi u misteri
Hemm diversi misteri u leġġendi marbuta mat-Torri tax-Xebba ta' Baku. Madankollu, il-misteru prinċipali hu d-disinn u l-iskop tat-torri. B'kollox hemm xi 20 leġġenda marbuta mat-Torri tax-Xebba ta' Baku. Għadd kbir minnhom huwa marbut mal-perjodu Iżlamiku u Medjevali tal-istorja ta' Baku. Iżda oħrajn għandhom għeruq fondi fiż-Żoroastrijaniżmu jew l-istorja, ir-reliġjon u l-kultura pre-Iżlamika tal-Ażerbajġan. X'aktarx li l-iżjed leġġenda famuża hi dik tat-tfajla verġni tax-xagħar aħmar li salvat lill-poplu ta' Baku mill-iskjavitù. Il-ġrajja għandha għeruq marbuta mat-twemmin u mal-kultura Żoroastrijani tal-pajjiż u twasslet sa żminijietna.
Leġġenda tat-tfajla tax-xagħar aħmar
Darba fost l-oħrajn, kien hemm raħal-fortizza tal-qedem jismu Baku. Il-fortizza kellha Tempju-Torri tan-Nar. Fil-qedem, l-għadu ċċirkonda l-fortizza u ordna lill-poplu ta' Baku jarrendi, iżda l-poplu rrifjuta. B'hekk l-għadu vara assedju biex iġarraf il-fortizza u qabad l-abitanti kollha bħala lsiera. Bosta difensuri tal-fortizza mietu huma u jippruvaw iwaqqfu l-attakki tal-għadu. Sadanittant, il-kmandant tal-għadu ordna li l-provvisti tal-ilma jitkissru. B'hekk kull min kien fil-fortizza bata l-għatx. Ma kien hemm l-ebda ikel u xorb, iżda tixrid tad-demm u mwiet biss. Il-Maġi Supremi, flimkien ma' patrijiet oħra, talbu lin-Nar Imqaddes fit-Tempju-Torri tan-Nar tal-fortizza, u talbu lill-alla ta' Ahura Mazda biex jgħin lin-nies. Huma talbu lejl u nhar biex Ahura Mazda isalvalhom ħajjithom u biex jifilħu jirreżistu lill-għadu. Finalment, it-talb tagħhom instema'. L-għada, in-nies raw biċċa kbira min-Nar Imqaddes taqa' mill-quċċata tat-Tempju-Torri tan-Nar. Tfajla sabiħa ħarġet min-nar u kellha xagħar twil aħmar nar. Il-folla niżlet għarkopptejha minnufih u bdiet titlob. Hija qalet: "Tinkwetawx. Se ngħinkom u se nħariskom. Tuni xabla u elmu. L-għadu ma għandux jara x-xagħar tiegħi ta' tfajla, iftħu x-xatba tal-fortizza". Sadanittant, il-kmandant tal-għadu kien qed jistenna barra għall-pahlevan tal-fortizza biex jiġġieldu wieħed kontra l-ieħor. Jekk jirbaħ il-ġlieda l-pahlevan tal-fortizza, l-armata tal-għadu kellha tirtira. Iżda jekk jirbaħ l-għadu, allura jkunu ħakmu l-fortizza u l-abitanti ħajjin kollha jsiru lsiera. Ix-xatba tal-fortizza nfetħet u l-kmandant tal-għadu ra pahlevan ġej għall-ġlied. Għaldaqstant, bdiet battalja qalila. Darba minnhom, il-pahlevan tal-fortizza rnexxielu jwaqqa' lill-għadu minn fuq iż-żiemel u ressaq sikkina direttament ma' għonq l-għadu. Il-kmandant tal-għadu werżaq: "Irbaħt inti! Min int? Neħħi l-elmu minn fuq rasek. Irrid nara wiċċek, pahlevan!". Kif tneħħa l-elmu induna li l-pahlevan tal-fortizza kienet it-tfajla sabiħa tax-xagħar aħmar twil. Maħsud stqarr: "O, inti tfajla! Inti tfajla qalbiena u sabiħa! Jekk it-tfajliet ta' Baku huma daqstant qalbiena, qatt mhu se naħkem il-fortizza tiegħek! Toqtolnix, ja sbejħa!". L-għadu ssaħħar quddiem is-sbuħija u l-qlubija tagħha u talabha tiżżewġu. It-tfajla ma qatlitux u saret tħobbu għax rat li kellu qalbu tajba. B'hekk, l-għadu ma ħakimx lil Baku u l-poplu lokali sejjaħ it-torri bħala t-Torri tax-Xebba.
Opossum ġurdien ta' Anderson
L-Opossum ġurdien ta' Anderson, magħruf xjentifikament bħala Marmosa andersoni, huwa mammiferu marsupjal, tat-tribù Metachirini, fil-familja Didelphidae (didelfidu), fl-ordni Didelphimorphia (didelfimorfju) u huwa wieħed mill-opossumi ġrieden, nattiv tal-kontinent tal-Amerika ta' isfel.
Torri tax-Xebba (Baku)
Leġġenda dwar il-waqfien tan-nirien
Il-leġġenda li jmiss għandha għeruq Żoroastrijani wkoll.
Darba fost l-oħrajn, kien hemm għadu li assedja l-fortizza ta' Baku. Madankollu, il-poplu ta' Baku rrifjuta li jarrendi. Il-poplu ddeċieda li jiġġieled sal-aħħar u li jibqa' jiddefendi l-fortizza u l-għajxien tiegħu. B'hekk il-poplu ta' Baku ġġieled bi qlubija kbira iżda s-sitwazzjoni fi ħdan il-fortizza kompliet issir dejjem iktar perikoluża. L-għadu implimenta assedju aħrax kontra d-difensuri tal-fortizza billi kisser il-provvista tal-ilma. B'hekk mingħajr ikel u xorb, id-difensuri ma kellhom l-ebda ċans ta' għajxien. Sadanittant, il-Maġi Supremi flimkien ma' patrijiet oħra talbu fit-Tempju-Torri tan-Nar tal-fortizza. Kollha flimkien talbu lill-alla Ahura Mazda u talbuh jgħinhom. Wara diversi jiem ta' talb bla heda, it-talba tagħhom instema' u seħħ terremot qawwi u devastanti. Eluf ta' għedewwa mietu u b'hekk l-għedewwa l-oħra li baqgħu ħajjin ħarbu. Għaldaqstant, il-poplu ta' Baku ħeles mill-jasar iżda n-Nar Sagru tneħħa mill-quċċata tat-Tempju-Torri tan-Nar.
Opossum ġurdien ta' Anderson
Dieta
L-Opossum ġurdien ta' Anderson huwa annimal omnivoru u d-dieta prinċipali tikkonsisti minn frott, insetti u annimali vertebrati u invertebrati żgħar oħra.
Charlie Watts
Charles Robert Watts (twieled fit-2 ta' Ġunju 1941 – miet fl-24 ta' Awwissu 2021) kien mużiċist Ingliż li kiseb fama internazzjonali bħala d-drummer tar-Rolling Stones mill-1963 sa mewtu fl-2021. Huwa kien wieħed mill-membri tal-qalba tal-grupp mużikali, u flimkien mal-kitarrista Keith Richards, kienu l-unika membri tal-band li daqqew fl-albums kollha tar-Rolling Stones. Huwa ġie mlaqqam bħala "The Wembley Whammer" minn Mick Jagger. Watts ikkwota l-jazz bħala influwenza maġġuri fl-istil tiegħu fuq it-tnabar.
Torri tax-Xebba (Baku)
Oriġini tal-isem
Il-Professur Mahir Khalifa-zadeh jemmen li apparti l-leġġendi, kienet biċċa xogħol diffiċli li jinstabu spjegazzjonijiet storiċi jew evidenza arkeoloġika jew bil-miktub għaliex it-torri ssejjaħ it-Torri tax-Xebba. Minbarra l-isfondi epiċi, huwa maħsub li t-terminu "xebba" jindika li t-torri ma nqeridx minn xi għadu u għaldaqstant mill-puntidivista reliġjuż iffisser li qatt ma ntmess mill-ħażen ta' Angra Mainyu u allura baqa' tempju-torri "verġni" tal-alla Ahura Mazda taż-Żoroastrijaniżmu.
Charlie Watts
Oriġinarjament tħarreġ bħala artist grafiku, iżda mbagħad żviluppa interess fil-jazz ta' età żgħira, u ngħaqad fil-band Blues Incorporated. Huwa beda wkoll idoqq it-tnabar fil-klabbs tal-R&B (bl-Ingliż: rhythm and blues) ta' Londra, fejn iltaqa' mal-membri tal-band futura Jagger, Richards u Brian Jones. F'Jannar 1963, huwa telaq mill-band Blues Incorporated u ngħaqad mar-Rolling Stones bħala drummer, filwaqt li għamilha wkoll ta' disinjatur tal-qoxra tad-diski bil-vinil u tal-palkijiet fejn taw spettaklu. L-ewwel dehra pubblika ta' Watts bħala membru permanenti kienet fi Frar 1963, u huwa baqa' fil-grupp sa mewtu 58 sena wara. Minbarra l-karriera tiegħu mar-Rolling Stones, Watts wettaq tours mużikali mal-grupp tiegħu stess, il-Kwintett ta' Charlie Watts (bl-Ingliż: Charlie Watts Quintet), u deher f'Londra fir-Ronnie Scott's Jazz Club maċ-Charlie Watts Tentet.
Fl-1989, Watts iddaħħal fil-Klassifika tal-Aqwa Esponenti tar-Rock and Roll, u fl-2004 iddaħħal fil-Klassifika tal-Aqwa Mużiċisti tar-Renju Unit mar-Rolling Stones, għalkemm Watts ma attendiex għall-okkażjoni tat-tħabbir tal-ewwel klassifika. Spiss jitqies bħala wieħed mill-aqwa drummers ta' dejjem.