cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Petra
daqsminuri|393x393px|Al-Khazneh (it-Teżor)Petra (bl-Għarbi: ٱلْبَتْرَاء‎, b’ittri Rumani: Al-Batrāʾ; bil-Grieg Antik: Πέτρα, "Blata"), magħrufa oriġinarjament mill-abitanti tagħha bħala Raqmu jew Raqēmō, hija belt storika u arkeoloġika fin-Nofsinhar tal-Ġordan. Petra tinsab madwar Jabal Al-Madbah f’baċir imdawwar bil-muntanji li jiffurmaw in-naħa tal-Lvant tal-Wied ta’ Arabah mill-Baħar il-Mejjet sal-Golf ta’ Aqaba. Il-belt ilha Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO mill-1985 u fl-2007 il-binja tat-Teżor ġiet ivvutata bħala waħda mis-Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja.
Storja
Iż-żona madwar Petra ilha abitata saħansitra mis-7000 Q.K., u n-Nabatej x’aktarx li insedjaw ruħhom hemmhekk mir-raba’ seklu Q.K. u iktar ’il quddiem għamluha l-belt kapitali tagħhom. Madankollu, l-iskavi arkeoloġiċi sa issa skoprew biss evidenza tal-preżenza tan-Nabatej li tmur lura għat-tieni seklu Q.K. meta Petra kienet ġa saret il-belt kapitali tagħha. In-Nabatej kienu nomadi tal-Arabja li investew fil-prossimità ta’ Petra għar-rotot kummerċjali u stabbilewha bħala ċentru kummerċjali reġjonali maġġuri. xellug|daqsminuri|295x295px|Mappa ta’ Petra Il-kummerċ qalla’ dħul konsiderevoli lin-Nabatej u Petra saret is-sors ewlieni ta’ ġidhom. In-Nabatej kienu mdorrijin jgħixu f’ambjent tad-deżert, għad-differenza tal-għedewwa tagħhom, u setgħu faċilment joħorġu rebbieħa minn diversi attakki billi jieħdu vantaġġ tat-territorju muntanjuż taż-żona. Kellhom ħila partikolari fil-ġbir u l-ħżin tal-ilma tax-xita, fl-agrikoltura u fit-tinqix tal-ġebel. Petra laħqet il-quċċata tagħha fl-ewwel seklu W.K., meta nbniet l-istruttura famuża tagħha, Al-Khazneh (it-Teżor), li x’aktarx kienet mawżolew tar-Re tan-Nabatej Aretas IV, u l-popolazzjoni tagħha kienet 20,000 ruħ.
Żmien in-Neolitiċi
Għall-ħabta tas-7000 Q.K., skont l-iktar fdalijiet bikrin li nstabu, xi bdiewa diġà kienu stabbilew l-insedjament Neolitiku ta’ qabel żmien il-fuħħar imsejjaħ Beidha, fit-Tramuntana ta’ Petra.
Żmien il-Bronż
Petra tissemma fid-dokumenti tal-kampanja Eġizzjana u fl-ittri fuq it-tavli ta’ Amarna bħala Pel, Sela jew Seir.
Żmien il-Ħadid
Is-sit Edomit li ġie skavat fil-quċċata tal-muntanja Umm el-Biyara f’Petra ġie stabbilit mhux qabel is-seba’ seklu Q.K. (Żmien il-Ħadid II).
L-Edomiti kienu ċiviltà preistorika imnissla minn Esau. Ġenesi kapitlu 36 fih informazzjoni dwar il-ġenerazzjonijiet ta 'Esau. X’esperjenza inkredibbli kellha tkun għal Esau, ħu Jacob, li għex f’dawn il-muntanji inkredibbli. Għalkemm għadu mhux magħruf x'ġara mill-Oriti, li ġew maħkuma mill-Edomiti, u wara l-Edomiti, li ġew maħkuma min-Nabatej madwar l-400 QK.
Oriġini ta’ Petra
In-Nabatej kienu wieħed minn fost diversi tribujiet Bedwini nomadiċi li kienu jgħixu fid-Deżert tal-Arabja u kienu jiċċaqilqu minn post għall-ieħor flimkien mal-merħliet tal-bhejjem tagħhom kull fejn kien ikun hemm mergħat u ilma. Għalkemm in-Nabatej kienu inizjalment inkorporati fil-kultura Aramajka, it-teoriji li jgħidu li kellhom għeruq Aramajċi ma ntlaqgħux mill-biċċa l-kbira tal-istudjużi moderni. Minflok, l-evidenza arkeoloġika, reliġjuża u lingwistika tikkonferma li huma tribù tat-Tramuntana tal-Arabja. Evidenza attwali tissuġġerixxi li l-isem tan-Nabatej għal Petra kien Raqēmō, spellut fl-inċiżjonijiet bħala rqmw jew rqm. daqsminuri|200x200px|L-inċiżjoni taħt il-pont modern
Petra bħala Rekem
L-istoriku Titus Flavius Josephus (għall-ħabta tas-37-100 W.K.) jikteb li r-reġjun kien abitat mill-Midjaniti fi żmien Mosè u li dawn kienu mmexxija minn ħames rejiet, li wieħed minnhom kien Rekem. Josephus isemmi li l-belt, imsejħa Petra mill-Griegi, kienet “ikklassifikata bħala l-ogħla waħda fit-territorju tal-Għarab” u kienet għadha msejħa Rekem mill-Għarab kollha ta’ żmienu, wara isem ir-re li stabbilixxa l-belt (Antikitajiet tal-Lhud iv. 7, 1; 4, 7).
L-isem Rekem (rqm) kien inċiż fil-blat ta’ Wadi Musa faċċata tad-daħla fis-Siq li jwassal għat-Tezor ta’ Petra. Madankollu, fiż-żminijiet reċenti nbena pont fuq il-wadi u din l-inċiżjoni tgħattiet taħt tunnellati ta’ konkos.
Petra bħala Sela
Teorija antika kienet tgħid li Petra setgħet tiġi identifikata ma’ post imsejjaħ sela fil-Bibbja bil-Lhudi. L-isem Semitiku sela bil-Lhudi jfisser sempliċement “blata”, u b’hekk x’aktarx mhijiex il-belt imsemmija fil-Bibbja.
Xi riċerkaturi ħasbu li s-silta ta’ Diodorus Siculus (xix. 94-97) li tiddeskrivi l-ispedizzjonijiet li Antigonu bagħat kontra n-Nabatej fit-312 Q.K. se tixħet ftit dawl fuq l-istorja ta’ Petra, iżda t-terminu petra (li bil-Grieg tfisser blata) kienet tirreferi għal fortizza naturali u post kenni li ma setax ikun isem proprju, għaldaqstant id-deskrizzjoni timplika li ma kienet teżisti l-ebda belt hemmhekk dak iż-żmien.
Żmien ir-Rumani
Fil-106 W.K., meta Kornelju Palma kien gvernatur tas-Sirja, il-parti tal-Arabja taħt it-tmexxija ta’ Petra ġiet assorbita fl-Imperu Ruman bħala parti mill-Arabia Petraea, u Petra saret il-belt kapitali. Id-dinastija nattiva ntemmet iżda l-belt kompliet tiffjorixxi taħt it-tmexxija tar-Rumani. Kien għal dik il-ħabta wkoll li nbniet it-Triq Rumana ta’ Petra. Seklu wara, fi żmien Alessandru Severu, meta fil-belt kollox kien ward u żahar, il-kwistjoni taz-zekkar tal-muniti ntemmet. Il-bini tal-oqbra mill-isbaħ waqaf ħesrem, u dan ġie spjegat b’xi katastrofi li ġrat f’daqqa waħda, bħall-invażjoni mis-setgħa neo-Persjana taħt l-Imperu tas-Sassanidi.
Sadanittant, Palmyra (għall-ħabta tal-130-270) kisbet importanza kbira u attirat il-kummerċ tal-Arabja għad-detriment ta’ Petra, li b’hekk qabdet it-triq tan-niżla. Madankollu, milli jidher Petra baqgħet importanti bħala ċentru reliġjuż. Ħdejn is-sit inbniet triq Rumana oħra. Epifanu ta’ Salamis (xi 315-403) jikteb li fi żmienu saret festa hemmhekk fil-25 ta’ Diċembru f’ġieħ il-verġni Khaabou (Chaabou) u n-nisel tagħha Dushara. Dushara u al-Uzza kienu tnejn mill-allat prinċipali tal-belt, li kienet tinkludi diversi idoli oħra ta’ allat tan-Nabatej bħal Allat u Manat. xellug|daqsminuri|230x230px|Munita Rumana tal-bronż ta’ Geta u t-tempju ta’ Petra bl-istatwa ta’ Tike Bejn il-111 u l-114, Trajanu bena l-Via Traiana Nova, triq mill-fruntiera Sirjana sal-Baħar l-Aħmar u li tgħaddi minn Petra. Din it-triq kienet issegwi r-rotot l-antiki tal-karovani tan-Nabatej. Fid-dell tal-Pax Romana, din ir-rotta reġgħet tat il-ħajja lill-kummerċ bejn l-Arabja, is-Sirja, u l-portijiet tal-Mediterran. Fil-125 W.K., wieħed mill-amministraturi tal-Imperatur Adrijanu ħalla xi traċċi f’Petra, u dan jiġi indikat minn dokumenti li nstabu fil-Baħar il-Mejjet. Fil-130 W.K., Adrijanu żar l-eks kapitali tan-Nabatej, u taha l-isem ta’ Hadriane Petra Metropolis, kif ġie zzekkat fil-muniti tiegħu. Madankollu, iż-żjara tiegħu ma wasslitx għal xi żieda fl-iżvilupp arkitettoniku u f’xi binjiet ġodda kif min-naħa l-oħra ġara f’Jerash. Il-gvernatur tal-provinċja, Sextius Florentinus, bena mawżolew monumentali għal ibnu ħdejn l-aħħar tal-oqbra ta’ al-Hubta (il-Ħajt tar-Re), li ġeneralment kien irriżervat għall-familja rjali fil-perjodu tan-Nabatej.
L-interess li wrew l-imperaturi Rumani għall-belt fit-tielet seklu W.K. jissuġġerixxi li Petra u l-akkwati tagħha baqgħu apprezzati għal żmien twil. Instabet inċiżjoni lil Liber Pater, alla vvenerat mill-Imperatur Settimu Severu, fit-temenos tat-tempju magħruf bħala Qasr al-Bint, u l-oqbra tan-Nabatej kien fihom muniti tal-fidda bir-ritratt tal-imperatur, kif ukoll fuħħar mir-renju tiegħu. L-Imperatur Elagabalu ddikjara li Petra kienet kolonja Rumana, meta organizza l-Imperu Ruman mill-ġdid lejn l-aħħar tat-tielet seklu W.K. Iż-żona minn Petra sa Wadi Mujib, in-Negev, u l-Peniżola ta’ Sinaj ġew annessi fil-provinċja ta’ Palaestina Salutaris. Petra tidher ukoll fil-mużajk ta’ mappa ta’ żmien ir-renju tal-Imperatur Ġustinjanu f’Madaba.
Żmien il-Biżantini
daqsminuri|263x263px|Il-Knisja Biżantina Petra malajr marret lura taħt it-tmexxija tar-Rumani, l-iktar minħabba r-reviżjoni tar-rotot kummerċjali bil-baħar. Fit-363, terremot qered ħafna binjiet u ġarrab ħsarat estensivi fis-sistema tal-ġestjoni tal-ilma tant vitali. Il-belt l-antika ta’ Petra kienet il-belt kapitali tal-provinċja Biżantina ta’ Palaestina III u ħafna knejjes minn dak iż-żmien ġew skavati ħdejn Petra. F’waħda minnhom, ġew skoperti 140 papiru, li kien fihom l-iktar kuntratti datati mill-530 sal-590, u li kienu jistabbilixxu li l-belt kienet għadha qed tiffjorixxi fis-sitt seklu. Din il-knisja Biżantina hija l-iprem eżempju ta’ arkitettura monumentali ta’ Petra fi Żmien il-Biżantini.
L-aħħar referenza għal Petra fi Żmien il-Biżantini saret fil-Mergħa Spiritwali ta’ John Moschus, li nkiteb fl-ewwel deċennji tas-seba’ seklu. Huwa jsemmi aneddotu tal-isqof tagħha, Atenoġenu. Petra ma baqatx belt metropolitana mmexxija minn isqof għall-ħabta tas-687, meta dik il-funzjoni ġiet ittrasferiti lil Areopolis. Petra ma tissemma fl-ebda narrattiva tal-ħakma Musulmana tal-Lvant, u lanqas tidher f’xi reġistru Iżlamiku bikri.
Kruċjati u Mamluk
Fis-seklu 12, dawk li wettqu l-Kruċjati bnew fortizzi bħall-Kastell ta’ Alwaeira, iżda wara ftit kellhom jabbandunaw il-belt ta’ Petra. B’riżultat ta’ dan, Petra intesiet mid-dinja tal-Punent sas-seklu 19.
Jeżistu żewġ kastelli oħra ta’ żmien il-Kruċjati qrib Petra. L-ewwel wieħed huwa l-Kastell ta’ al-Wu'ayra, li jinsab fit-Tramuntana ta’ Wadi Musa. Wieħed jista’ jilmħu mit-triq li tagħti għal Petra ż-Żgħira. Huwa l-kastell li ġie ssekwestrat minn grupp ta’ Torok bl-għajnuna tal-Musulmani lokali u dawk li wettqu l-Kruċjati rkupraw il-kastell biss wara li bdew jeqirdu s-siġar taż-żebbuġ ta’ Wadi Musa. It-telf potenzjali tal-għajxien wassal biex in-nies tal-post iċedu. It-tieni kastell jinsab fuq il-quċċata ta’ el-Habis, fil-qalba ta’ Petra, u jista’ jiġi aċċessat min-naħa tal-Punent ta’ Qasr al-Bint.
Il-fdalijiet ta’ Petra qanqlu ħafna kurżità matul il-Medju Evu u żaruhom il-Bajbari, minn wieħed mill-ewwel sultanati Mamluk tal-Eġittu, lejn l-aħħar tas-seklu 13.
Sekli 19-20 u turiżmu
xellug|daqsminuri|284x284px|Veduta tal-Oqbra Rjali ta’ Petra L-ewwel Ewropew li ddeskrivihom kien il-vjaġġatur Żvizzeru Johann Ludwig Burckhardt matul il-vjaġġi tiegħu fl-1812. Dak iż-żmien, il-Knisja Griega ta’ Ġerusalemm kellha djoċesi f’Al Karak jisimha Battra (bl-Għarbi: باطره, u bil-Grieg: Πέτρας) u l-kleru ta’ Ġerusalemm kien tal-fehma li Kerak kienet fil-fatt il-belt antika ta’ Petra.
Léon de Laborde u Louis-Maurice-Adolphe Linant de Bellefonds għamlu l-ewwel tpinġijiet bir-reqqa ta’ Petra fl-1828. Il-pittur Skoċċiż David Roberts żar il-belt ta’ Petra fl-1839 u reġa’ lura l-Ingilterra b’abbozzi ta’ pitturi u ġrajjiet dwar meta ltaqa’ mat-tribujiet lokali, li ġew ippubblikati fir-rendikont tal-ivvjaġġar The Holy Land, Syria, Idumea, Arabia, Egypt, and Nubia. Frederic Edwin Church, il-pittur ewlieni Amerikan tal-pajsaġġi tas-seklu 19, żar il-belt ta’ Petra fl-1868, u l-pittura tiegħu El Khasné, Petra hija l-iktar waħda importanti tiegħu u l-iktar waħda li ġiet iddokumentata.
Minħabba li l-istrutturi ddgħajfu biż-żmien, ħafna mill-oqbra saru vulnerabbli, u ħafna mit-teżori ta’ ġo fihom insterqu mill-ħallelin. Fl-1929, tim magħmul minn erba’ min-nies, l-arkeologi Brittaniċi Agnes Conway u George Horsfield, it-tabib Palestinjan u l-espert folkloristiku Dr Tawfiq Canaan u l-istudjuż Daniż Dr Ditlef Nielsen, li skavaw u stħarrġu l-belt ta’ Petra.
L-arkeologu Philip Hammond mill-Università ta’ Utah żar il-belt ta’ Petra għal kważi 40 sena. Huwa spjega li fil-folklor lokali hemm it-twemmin li l-belt inħolqot bil-ħatar ta’ Mosè, meta mess il-blata bil-ħatar biex l-Iżraeliti jkollhom l-ilma. Hammond kien jemmen li l-kanali mnaqqxin fil-fond tal-ħitan u tal-art kienu nħolqu mill-pajpijiet taċ-ċeramika li fl-imgħoddi wasslu l-ilma għall-belt.
Diversi skrolli bil-Grieg u li jmorru lura għal Żmien il-Biżantini ġew skoperti fl-iskavi ta’ knisja ħdejn it-Tempju tal-Iljuni bil-Ġwienaħ f’Petra f’Diċembru 1993.
Importanza fi żmien il-qedem
Plinju x-Xiħ u kittieba oħra jidentifikaw il-belt ta’ Petra bħala l-belt kapitali tar-Renju tan-Nabatej u ċ-ċentru tal-kummerċ tal-karovani tagħhom. Imdawra bi blat għoli u b’nixxiegħa perenni, Petra mhux biss kellha l-vantaġġi ta’ fortizza, iżda kienet tikkontrolla r-rotot kummerċjali prinċipali li kienu jgħaddu minnha lejn Gaza fil-Punent, lejn Bosra u Damask fit-Tramuntana, lejn Aqaba u Leuke Kome mal-Baħar l-Aħmar, u tul id-deżert lejn il-Golf tal-Persja.
Sit ta’ Wirt Dinji
Il-Belt ta’ Petra ġiet iddeżinjata bħala Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1985. Ġiet deskritta mill-UNESCO bħala “wieħed mill-iktar siti kulturali prezzjużi tal-wirt kulturali tal-bniedem”. Il-valur universal straordinarju tagħha ġie rrikonoxxut abbażi ta’ tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (i) “Rappreżentazzjoni ta’ kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem”; il-kriterju (iii) “Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta’ tradizzjoni kulturali jew ta’ ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet”; u l-kriterju (iv) “Eżempju straordinarju ta’ tip ta’ bini, ta’ grupp ta’ siti jew ta’ pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem”.
Kontroll tal-ilma
L-iskavi wrew li l-belt ta’ Petra nbniet bis-saħħa tal-ħila tan-Nabatej li jikkontrollaw il-provvista tal-ilma u joħolqu oasi artifiċjali fid-deżert. Fiż-żona jkun hemm ħafna maltempati kbar tax-xita f’daqqa, iżda l-evidenza arkeoloġika turi li n-Nabatej irnexxielhom jikkontrollaw l-għargħar li kien jirriżulta minn dawn il-maltempati permezz tal-użu ta’ digi, ċisterni u pajpijiet jew mogħdijiet tal-ilma. Dawn l-innovazzjonijiet kienu jippermettu li l-ilma jinħażen biex jintuża fil-perjodi twal ta’ nixfa u l-belt setgħet anke tistagħna permezz tal-bejgħ tal-ilma stess. daqsminuri|227x227px|Is-Siq
Aċċess
Fil-qedem, l-aċċess għal Petra jaf kien min-Nofsinhar permezz ta’ mogħdija mill-art watja ħdejn Jabal Haroun (“il-muntanja ta’ Aron”), il-post fejn jingħad li hemm il-qabar ta’ Aron, ħu Mosè. Mod ieħor seta’ kien mill-irdum għoli lejn it-Tramuntana. Illum il-ġurnata, il-biċċa l-kbira tal-viżitaturi jaslu fis-sit mil-Lvant minn ġo fondoq dejjaq u mudlam imsejjaħ is-Siq, iffurmat qalb il-blat ramli, li f’xi postijiet mhuwiex iktar minn tliet metri.
Ċentru tal-belt
xellug|daqsminuri|320x320px|It-teatru Fl-aħħar tal-fondoq dejjaq imsejjaħ is-Siq, wieħed jasal quddiem l-iktar fdal elaborat ta’ Petra, magħruf bħala Al-Khazneh (“it-Teżor”), imnaqqax fil-blat ramli tal-irdum. Filwaqt li għadu f’kundizzjoni ppreservata tajjeb ħafna, il-faċċata tal-istruttura għandi marki ta’ mijiet ta’ tiri tal-armi tan-nar li kienu sparaw it-tribujiet Bedwini lokali bit-tama li jiskopru xi rikkezzi li kien jingħad li kienu moħbija fil-binja. Ftit iktar lil hinn mit-Teżor, taħt il-muntanja msejħa en-Nejr, hemm teatru enormi, ippożizzjonat b’tali mod li minnu jkunu jidhru l-ikbar numru possibbli ta’ oqbra fl-isfond. Fil-punt fejn il-wied jiftaħ beraħ f’art watja, is-sit tal-belt jiġi żvelat b’effett tal-għaġeb. It-teatru tħaffer mill-ġebla tal-għolja u f’diversi oqbra matul il-kostruzzjoni tiegħu. Għad hemm spazji rettangolari viżibbli maġenb il-postijiet li kienu allokati biex wieħed ipoġġi bilqiegħda. Kważi jikkonfinaw it-teatru minn tliet naħat hemm muntanji roża li huma diviżi fi gruppi minħabba xquq fondi u allinjati b’għamliet ta’ torrijiet imnaqqxin fil-blat.
Il-Kumpless tal-Pixxina u tal-Ġnien ta’ Petra huwa sensiela ta’ strutturi fiċ-ċentru tal-belt. Oriġinarjament kien jingħad li kienet żona tas-suq, iżda permezz ta’ skavi li saru fis-sit, l-istudjużi setgħu jidentifikawha bħala ġnien elaborat tan-Nabatej, li kien jinkludi pixxina kbira għall-għawm, gżira-padiljun, u sistema idrawlika ddettaljata.
Struttura kbira skoperta fl-2016
Fl-2016, l-arkeologi użaw l-immaġni bis-satellita u droni biex jiskopru struttura monumentali kbira ħafna, li qabel ma kinitx magħrufa, li x’aktarx tmur lura għal madwar il-150 Q.K., iż-żmien meta n-Nabatej bdew il-programm pubbliku tagħhom tal-bini. Din tinsab ’il barra miż-żona prinċipali tal-belt, taħt Jabal an-Nmayr u xi 0.80 km fin-Nofsinhar taċ-ċentru tal-belt, iżda tħares lejn il-Lvant, mhux lejn il-belt, u ma għandha l-ebda rabta viżibbli magħha. L-istruttura tikkonsisti minn pjattaform enormi ta’ 56 metru b’49 metru, b’taraġ monumentali ħdejn in-naħa tal-Lvant tagħha. Il-pjattaforma kbira tikkonfina fiha oħra iżgħar, b’binja komparattivament żgħira ta’ 8.5 metri bi 8.5 metri, li tħares il-Lvant lejn it-taraġ. L-istruttura, iżgħar biss mill-kumpless tal-Monasteru, probabbli kellha funzjoni ċerimonjali li r-riċerkaturi lanqas biss ħjiel m’għandhom x’kienet għalissa.
Klima
F’Petra, il-klima hija semiarida. Il-biċċa l-kbira tax-xita tinżel fix-xitwa. Il-klassifikazzjoni klimatika ta’ Köppen-Geiger hija BSk. It-temperatura annwali medja f’Petra hija 15.5 °C. Kull sena l-preċipitazzjoni tlaħħaq madwar 193 mm.
Reliġjon
xellug|daqsminuri|333x333px|It-Tempju l-Kbir ta’ Petra In-Nabatej kienu jqimu l-allat maskili u femminili Għarab matul iż-żmien pre-Iżlamiku kif ukoll xi ftit mir-reijiet divini tagħhom. Re minnhom, Obodas I, ġie meqjus bħala alla wara mewtu. Dushara kien l-alla maskili primarju akkumpanjat mit-tliet allat femminili tiegħu: Al-‘Uzzā, Allat u Manāt. Ħafna statwi mnaqqxin fil-blat juru dawn l-allat maskili u femminili. Evidenza ġdida tindika li t-teoloġija usa’ tal-Edomiti u tan-Nabatej kellha rabtiet b’saħħithom mar-relazzjonijiet bejn id-Dinja u x-Xemx, li spiss kienet tiġi mmanifestata fl-orjentazzjoni tal-istrutturi prominenti ta’ Petra lejn it-tlugħ u l-inżul ix-xemx tal-ekwinozju u tas-solstizju.
Hemm ukoll stele tar-re Qosmilk iddedikata lil Qos-Allah. Qos huwa identifikabbli ma’ Kaush (Qaush), l-alla tal-Edomiti. L-istele għandha qrun u s-siġill ta’ Tawilan l-Edomit bi stilla u n-nofs qamar ta’ Kaush, it-tnejn konsistenti mal-alla tal-Qamar. X’aktarx li dan tal-aħħar seta’ rriżulta mill-kummerċ ma’ Harran. In-natura ta’ Qos, li seta’ kien identifikat kemm ma’ alla tal-kaċċa (Qos - qaws) kif ukoll ma’ alla tat-temp (Qos - qawsalla), għalkemm in-nofs qamar fuq l-istele qisha qaws ukoll.
L-inċiżjonijiet tan-Nabatej fis-Sinaj u f’postijiet oħra għandhom diversi referenzi għal ismijiet ta’ allat (Allah, El u Allat), b’referenzi reġjonali għal al-Uzza, Baal u Manutu (Manat). L-isem Allat jinstab ukoll fis-Sinaj bil-lingwa tan-Nofsinhar tal-Arabja. L-isem Allah jokkorri partikolarment bħala Garm-'allahi – “alla ddeċieda” (bil-Grieg Garamelos) u Aush-allahi – "il-patt t’Alla” (bil-Grieg Ausallos), u Shalm-lahi “Alla hu paċi” u Shalm-allat “il-paċi tal-alla femminili”, Amat-allahi "qaddejja femminili t’alla” u Halaf-llahi “is-suċċessur ta’ alla”.
Dan l-aħħar, Petra tressqet bħala l-Mekka oriġinali minn xi skola reviżjonista tal-istudji Iżlamiċi, minħabba l-konstatazzjonijiet ta’ għadd kbir ta’ biċċiet ta’ evidenza indipendenti, b’mod partikolari li l-moskej oriġinali bikrin kienu jħarsu lejn Petra, mhux lejn Ġerusalemm jew lejn Mekka, bħala d-direzzjoni tat-talb Musulman, il-Qibla. Madankollu, oħrajn ma qablux man-nozzjoni tat-tqabbil tal-interpretazzjonijiet modern tad-direzzjonijiet tal-Qibla ma’ dawk tal-moskej bikrin peress li jsostnu li l-Musulmani bikrin ma setgħux jikkalkulaw bir-reqqa d-direzzjoni tal-Qibla lejn il-Mekka u għalhekk id-direzzjoni lejn Petra skonthom hija biss kumbinazzjoni. Petra (Raqēmō) tissemma fil-Koran fis-Surah al-Kahf bħala الرقيم al-Raqīm. daqsminuri|288x288px|Il-Monasteru Il-Monasteru, l-ikbar monument ta’ Petra, imur lura għall-ewwel seklu Q.K. Kien iddedikat lil Obodas I u jingħad li huwa simpożju ta’ l-alla Obodas. Dan it-tagħrif huwa inċiż fuq il-fdalijiet tal-Monasteru (bl-Għarbi: Ad Deir).
It-Tempju tal-Iljuni bil-Ġwienaħ huwa kumpless ta’ tempju kbir li jmur lura għar-renju tar-Re Aretas IV (9 Q.K.-40 W.K). It-tempju jinsab fl-hekk imsejjaħ Kwartier Sagru ta’ Petra, li hija żona li tinsab fl-aħħar tat-Triq bil-Kolonni ta’ Petra u li tikkonsisti minn żewġ tempji maestużi, il-Qasr al-Bint u fuq in-naħa opposta t-Tempju tal-Iljuni bil-Ġwienaħ fin-naħa tat-Tramuntana ta’ Wadi Musa.
Wirt tal-Bedwini
xellug|daqsminuri|345x345px|Ġrajjiet folkloristiċi tal-Bedwini billejl quddiem it-Teżor imdawwal biss b’ħafna lanterni żgħar Fl-1985, qabel il-proċess tad-deżinjazzjoni tal-UNESCO, il-gvern tal-Ġordan ordna li l-insedjament tal-Bidoul/Bidul (il-Bedwini ta’ Petra) jgħaddi mill-abitazzjonijiet fl-għerien f’Petra għal Umm Sayhoun/Um Seihun. Huma ngħataw blokok ta’ abitazzjonijiet moderni b’xi infrastruttura bħad-drenaġġ u s-sanitazzjoni. Fost is-sitt komunitajiet fir-Reġjun ta’ Petra, Umm Sayhoun hija waħda mill-iżgħar komunitajiet. Il-villaġġ ta’ Wadi Musa huwa l-ikbar fiż-żona, abitat l-iktar mill-Bedwini Layathnah, u attwalment huwa l-eqreb insedjament għaċ-ċentru tal-viżitaturi, id-daħla prinċipali permezz tas-Siq u s-sit arkeoloġiku inġenerali. Umm Sayhoun tagħti aċċess għal rotta sekondarja li twassal għas-sit bil-mixi msejħa r-rotta tal-mixi ta’ Wadi Turkmaniyeh.
Il-Park Arkeoloġiku ta’ Petra sar entità legali awtonoma u ħa f’idejh il-ġestjoni tas-sit f’Awwissu 2007.
Il-Bidul jappartjenu għal wieħed mit-tribujiet tal-Bedwini li l-wirt kulturali u l-ħiliet tradizzjonali tagħhom ġew imniżżla fil-Lista tal-Wirt Kulturali Intanġibbli tal-UNESCO fl-2008 wara proċess li kien inbeda fl-2005.
Fl-2011, wara fażi ta’ ppjanar ta’ 11-il xahar, l-Awtorità tal-Iżvilupp u tat-Turiżmu tar-Reġjun ta’ Petra flimkien ma’ DesignWorkshop u JCP s.r.l. ippubblikaw Pjan Direzzjonali Strateġiku li jiggwida l-iżvilupp ippjanat tar-Reġjun ta’ Petra. B’hekk, l-iżvilupp ippjanat fir-Reġjun ta’ Petra jiġi ggwidat b’mod effiċjenti, ibbilanċjat u sostenibbli sal-2031 għall-benefiċċju tal-popolazzjoni lokali u tal-Ġordan inġenerali. Bħala parti minn dan il-pjan, ġie żviluppat Pjan Strateġiku għal Umm Sayhoun u ż-żoni tal-madwar.
Il-proċess tal-iżvilupp tal-Pjan Strateġiku kkunsidra l-ħtiġijiet taż-żona minn ħames perspettivi:
Theddidiet
Hemm diversi theddidiet li jaffettwaw is-sit ta’ Petra, fosthom iċ-ċediment tal-istrutturi antiki, l-erożjoni mill-għargħar u l-iskular tal-ilma tax-xita, l-effetti tal-melħ fuq il-blat, ir-restawr ħażin tal-istrutturi antiki u t-turiżmu mhux sostenibbli. Din tal-aħħar żdiedet b’mod sostanzjali, speċjalment minn mindu s-sit ingħata kopertura estensiva mill-mezzi tax-xandir meta sar wieħed mis-Seba’ Għeġubijiet Ġodda tad-Dinja.
Fl-1989, f’tentattiv biex jittaffa l-impatt ta’ dawn it-theddidiet, ġiet stabbilita t-Trust Nazzjonali ta’ Petra. Din ħadmet ma’ bosta organizzazzjonijiet lokali u internazzjonali fuq proġetti li jippromwovu l-protezzjoni, il-konservazzjoni, u l-preservazzjoni tas-sit ta’ Petra. Barra minn hekk, l-UNESCO u l-ICOMOS dan l-aħħar ikkollaboraw biex jippubblikaw l-ewwel ktieb tagħhom fuq it-theddidiet umani u naturali għas-Siti ta’ Wirt Dinji sensittivi u għażlu lil Petra bħala l-iktar eżempju importanti ta’ pajsaġġi mhedda. Il-preżentazzjoni Tourism and Archaeological Heritage Management at Petra: Driver to Development or Destruction? (2012) kienet l-ewwel waħda minn sensiela biex jiġu indirizzati l-kawżi ewlenin ta’ dawn il-binjiet, il-bliet, is-siti u r-reġjuni li qed jiddeterjoraw.
Fl-2018, l-organizzazzjoni tal-Persuni għat-Trattament Etiku tal-Annimali, PETA, irrilaxxat filmat dwar l-abbuż kontra l-annimali li jintużaw għax-xogħol f’Petra. PETA ddikjarat li l-annimali jiġu sfurzati jġorru t-turisti jew iġorru l-karrijiet kuljum. Il-filmat wera lil dawk li suppost qed jieħdu ħsieb l-annimali, isawtuhom u jagħtuhom bil-frosta darba wara l-oħra kull meta l-annimali ma jobdux. PETA żvelat ukoll xi annimali feruti, b’ġerħiet miftuħa u infestati bid-dubbien. L-awtorità Ġordana li tieħu ħsieb is-sit wieġbet billi fetħet klinika veterinarja u billi żiedet is-sensibilizzazzjoni dwar it-trattament xieraq tal-annimali fost dawk li kienu qed jieħdu ħsiebhom u jaqilgħu l-ħobża ta’ kuljum tagħhom permezz tagħhom. nofs|daqsminuri|844x844px|Oqbra rjali fin-Nofsinhar tal-belt
Konservazzjoni
Il-belt ta’ Petra hija sit f’salib it-toroq bejn il-wirt naturali u l-wirt kulturali b’pajsaġġ kulturali uniku. Minn mindu Johann Ludwig Burckhardt magħruf ukoll bħala x-Xejikk Ibrahim reġa’ skopra l-belt arkeoloġika ta’ Petra fl-1812, is-sit kulturali attira nies differenti li kienu jikkondividu interess fl-istorja u fil-kulturi tal-qedem tan-Nabatej, fosthom vjaġġaturi, pellegrini, pitturi, għorrief u studjużi. Madankollu, ir-riċerkaturi arkeoloġiċi bdew jaħdmu b’approċċ sistematiku lejn l-aħħar tas-seklu 19. Minn dak iż-żmien ’l hawn saru skavi arkeoloġiċi regolari u riċerka kontinwa dwar il-kultura tan-Nabatej f’Petra. Permezz tal-iskavi fil-Park Arkeoloġiku ta’ Petra, instabu għadd dejjem jikber ta’ fdalijiet kulturali tan-Nabatej iżda dawn ġew esposti għall-impatt ambjentali. Il-ġestjoni tal-ilma hija kwistjoni ċentrali biex jittaffa l-impatt fuq il-wirt mibni u fuq il-faċċati tal-fdalijiet imnaqqxin fil-blat. L-għadd kbir ta’ skoperti u l-esponiment tal-istrutturi u tas-sejbiet jeħtieġu miżuri ta’ konservazzjoni li jirrispettaw l-isfida ċentrali tal-interkonnessjoni bejn il-pajsaġġ naturali u l-wirt kulturali.
Konservazzjoni tal-wirt kulturali
F’dawn l-aħħar snin ġew stabbiliti kampanji u proġetti differenti ta’ konservazzjoni f’Petra. Ix-xogħlijiet prinċipali ffukaw fuq is-sitwazzjoni tad-daħla tas-Siq biex it-turisti jkunu protetti u biex l-aċċess jiġi ffaċilitat. Barra minn hekk, saru proġetti differenti għar-riċerka tal-konservazzjoni, fosthom:
Dokumentazzjoni 3D
Uħud mill-istrutturi fil-Park Arkeoloġiku ta' Petra ġew iddokumentat spazjalment permezz tal-proġett Zamani u huma viżibbli fir-repożitorju maDIH.
Mukivoru
Mukivoru (mil-Latin "mucus" - muki li tfisser likwidi tal-pjanti u "vorare" - -voru li tfisser taħtaf u tibla l-ikel), huwa definit bħala annimal, b' dieta li tkun tikkonsisti primarjament jew esklużivament minn sustanzi organiċi bħal muku ("mucus") u linfa jew likwidi tal-pjanti ("sap").Mukivoru huwa annimal, ġeneralment speċi ta' insett erbivoru, b' dieta speċjalizzata.
Karatteristiċi Fisiċi
L-insetti fis-sottordni Auchenorrhyncha li jagħmlu parti mill-ordni Hemiptera għandhom ħalq modofikat u jirrifletti d- dieta speċjalizzata tagħhom. Minnbarra l-pompa u l-muskoli li jaħdmu flimkien u li huma essenzjali biex jiġbdu l-ikel, għandhom parti li tissejjaħ ir-"rostrum" jew "labium" u din hija l-parti biex itaqqbu ġewwa l-pjanta, li mingħajrha ma jkunux jistgħu jilħqu t-tubi minn fejn ikunu għaddejjin il- likwidi jew il-linfa tal-pjanta.
Tupaja mpitter
It-Tupaja mpitter (Tupaia picta) huwa speċi ta' mammiferu plaċentat ta' daqs żgħir mifrux fix-Xlokk tal-Asja.
Daniel Sturridge
Daniel Andre Sturridge (twieled fl-1 ta' Settembru 1989) huwa plejer tal-futbol Ingliż. Fil-karriera tiegħu lagħab ma' Manchester City, Chelsea, Bolton Wanderers, Liverpool, West Bromwich Albion u Trabzonspor.
Christopher Corey Smith
Christopher Corey Smith (twieled fis-17 ta' Lulju 1962), magħruf ukoll bl-isem ta' Chris Kent, huwa doppjatur Amerikan tal-films animati u tal-logħob elettroniku.
UEFA Champions League 2010–11
Il-UEFA Champions League 2010–11 kienet s-56 staġun tal-UEFA Champions League, l-ogħla kompetizzjoni tal-futbol għall-klabbs fl-Ewropa. Il-finali saret ġewwa Wembley Stadium f'Londra fit-28 ta' Mejju 2011, fejn Barcelona għelbu lil Manchester United 3–1. Internazionale kienu d-difensuri tat-titlu, però ġew eliminati minn Schalke 04 fil-kwarti tal-finali.
Allokazzjoni tat-timijiet
Total ta' 76 tim minn 52 assoċjazzjoni tal-UEFA (minbarra l-Liechtenstein li ma torganzza l-ebda kampjonat domesitku) ħadu sehem fiċ-Champions League 2010–11. Il-pajjiżi huma allokati postijiet skont il-koefiċċjenti tal-UEFA 2009, li tieħu l-prestazzjoni fil-kompetizzjonijiet Ewropej bejn l-2004–05 u 2008–09.
Distribuzzjoni
Minħabba li r-rebbieħa tal-edizzjoni preċedenti, Inter, kisbu post fil-fażi tal-gruppi grazzi għall-post fil-kampjonat domestiku, il-post għaċ-ċampjin renjanti fil-fażi tal-gruppi baqa' vojt. Sabiex jikkumpensa dan:
Timijiet
D Detentur tat-titlu
Skeda
It-tlugħ tal-poloz kollha saru fil-kwartieri ġenerali tal-UEFA f'Nyon, l-Iżvizzera, sakemm mhuwiex indikat mod ieħor.
L-ewwel rawnd ta' kwalifikazzjoni
L-ewwel legs intlagħbu fid-29 u fit-30 ta' Ġunju, u t-tieni legs intlagħbu fis-6 u fis-7 ta' Lulju 2010. Madanakollu, l-ewwel logħba tal-kompetizzjoni (FC Santa Coloma vs. Birkirkara – 29 ta' Ġunju) ġiet imħassra minħabba li l-kundizzjonijiet tal-grawnd ma kienux adattati.
It-tieni rawnd ta' kwalifikazzjoni
L-ewwel legs saru fit-13 u l-14 ta' Lulju, u t-tieni legs saru fl-20 u l-21 ta' Lulju 2010.
It-tielet rawnd ta' kwalifikazzjoni
It-tielet rawnd ta' kwalifika kien maqsum f'żewġ sezzjonijiet: wieħed għaċ-ċampjins u l-ieħor għal dawk li mhumiex. It-timijiet telliefa miż-żewġ sezzjonijiet jidħlu fir-rawnd tal-play-off tal-UEFA Europa League 2010–11. L-ewwel legs intlagħbu fis-27 u t-28 ta' Lulju, u t-tieni legs intlagħbu fit-3 u l-4 ta' Awwissu 2010.
!colspan="6"|Ċampjins
!colspan="6"|Mhux ċampjins
Play-off
L-ewwel legs saru fis-17 u t-18 ta' Awwissu, u t-tieni legs saru fl-24 u fil-25 ta' Awwissu 2010. It-timijiet telliefa miż-żewġ sezzjonijiet taċ-ċampjins u dawk li mhumiex ċampjins jidħlu direttament fil-fażi tal-gruppi tal-UEFA Europa League 2010–11.
!colspan="6"|Ċampjins
!colspan="6"|Mhux ċampjins
Fażi eliminatorja
Fil-fażi eliminatorja, timijet jilgħabu kontra xulxin fuq bażi ta' żewġ logħbiet ġewwa u barra minn darhom, minbarra l-partita finali li se tintlagħab f'Wembley Stadium f'Londra. It-tlugħ tal-poloz għar-rawnd tal-aħħar sittax saret fis-17 ta' Diċembru, 2010, ġewwa l-kwartieri ġenerali tal-UEFA f'Nyon, l-Iżvizzera.
L-aħħar sittax
L-ewwel legs intlagħbu fil-15, 16, 22 u 23 ta' Frar, u t-tieni legs intlagħbu fit-8, 9, 15 u 16 ta' Marzu, 2011.
Kwarti tal-finali
L-ewwel legs intlagħbu fil-5 u s-6 ta' April, u t-tieni legs intlagħbu fit-12 u t-13 ta' April, 2011.
Semifinali
L-ewwel legs intlagħbu fis-26 u s-27 ta' April, u t-tieni legs intlagħbu fit-3 u l-4 ta' Mejju, 2011.
Finali
Il-finali tal-UEFA Champions League 2011 saret nhar t-28 ta' Mejju 2011 ġewwa Wembley Stadium, f'Londra, l-Ingilterra.
L-aqwa skorers
L-aqwa skorers għall-istaġun 2010–11 tal-UEFA Champions League (esklużi r-rawnds ta' kwalifikazzjoni) huma:
J. A. Baker
John Alec Baker kien awtur Ingliż magħruf l-aktar għall-ktieb The Peregrine, illi rebaħ id-Duff Cooper Prize fl-1967. Robert Macfarlane sejjaħlu "kapolavur tal-letteratura non-fiction tas-seklu 20" meta kiteb id-daħla għall-edizzjoni tan-New York Review Books. Fuq il-qoxra ta' wara tal-istess edizzjoni, James Dickey jistqarr li l-ktieb "jittraxxendi kull kitba naturistika ta' żmienna," filwaqt li Barry Lopez jgħid li l-ktieb hu "wieħed fost l-aktar rakkonti dwar in-natura miktubin sabiħ, osservati b'reqqa u evokattivi." Werner Herzog qal li hu "l-ktieb waħdani li nistedinkom taqraw jekk tridu tagħmlu l-films," and said elsewhere "... it has prose of the caliber that we have not seen since Joseph Conrad."
Il-ktieb jirrakkonta sena waħda minn Ottubru sa April (x'aktarx tal-1962/3) mill-ossessjoni tal-awtur dwar il-bies, li damet għaddejja għaxar snin sħaħ, u li kien iqatta' x-xtiewi qrib fejn kien joqgħod Baker, f'Chelmsford, Essex fl-Ingilterra tal-Lvant. Il-kitba hi lirika, u rwol l-awtur ta' osservatur ħabrieki jinbidel fuq livell personali hekk kif Baker isir, fi kliem James Dickey, "twaħħida bejn l-għasfur u l-bniedem." Il-ktieb l-ieħor li qatt kiteb Baker kien The Hill of Summer, tal-1969, rakkont liriku u viżjonarju ta' mixjet is-sajf fl-inħawi l-aktar selvaġġi tal-Ingilterra tan-Nofsinhar. Għad illi mhux magħruf daqs The Peregrine, xorta jgawdi l-istess reputazzjoni għall-ġmiel letterarju u l-preċiżjoni naturalista.
Baker kien twieled fis-6 ta' Awwissu 1926 u għex Chelmsford, Essex. Ħa l-edukazzjoni sekondarja tiegħu fil-King Edward VI Grammar School, Chelmsford. Il-kotba tiegħu huma msejsin fuq l-osservazzjoni tiegħu tal-għasafar fil-kampanja ta' Essex l-aktar fl-inħawi li jibdew minn Chelmsford u jibqgħu sejrin sal-kosta. Għad illi kien jaħdem mal-Automobile Association, Baker ma kienx jista' jsuq u kien iterraq bir-rota. F'xil-1970 qabdu r-rewmatiżmu u ħariġlu l-kankru minħabba fil-pilloli li kien jieħu biex itaffi r-rewmatiżmu. Miet fis-26 ta' Diċembru 1987.
L-Università ta' Essex għandha xi oġġetti li kienu tiegħu, fosthom id-djarji, l-abbozzi tal-kotba, l-abbozzi korretti, il-korrispondenza tiegħu, u t-tagħmir ottiku li kien juża biex josserva l-għasafar.
Għawdex
thumb|right|200px|Mappa tal-arċipelagu Malti, b'Għawdex immarkati bl-oranġjo.Għawdex huwa parti mill-arċipelagu Malti, u huwa t-tieni l-akbar gżira fid-daqs wara Malta. Għawdex għandu ambjent aktar rurali.
Għawdex magħruf bħala l-Gżira tat-Tliet Għoljiet, kif ukoll bħala l-Gżira ta' Kalipso, isem meħud mil-leġġenda ta' Omeru fl-Odissea, li tirrakkonta kif Ulisse żbarka fuq il-gżira ta' Ogigia (li jingħad li hi Għawdex), fejn Ulisse għex man-ninfa Kalipso.
Storja
Bħal Malta, l-istorja ta' Għawdex tmur lura sebat elef sena. Hawn instabu siti arkeoloġiċi antiki li xi wħud minnhom huma magħrufa sew, bħalma hu t-tempju megalitiku tal-Ġgantija fix-Xagħra. Hu possibli ħafna li l-ewwel nies li għexu fuq il-Gżejjer Maltin l-ewwel ma għexu kien f'Għawdex minħabba li din hi l-ewwel gżira li tintlaħaq minn Sqallija, minn fejn ġew l-eqdem abitanti tal-Gżejjer Maltin. L-istudjużi jaħsbu li l-ewwel abitanti tal-gżira kienu joqogħdu f'għerien u f'giren.
Fi żmien ir-Rumani, Għawdex sar muniċipju għalih, bi flus u tmexxija differenti minn dik ta' Melita.
Ic-Ċittadella
Matul iż-żminijiet, iċ-Ċittadella jew kif l-Għawdxin għadhom isejħula, “il-Kastell”, kienet isservi bħala refuġju għall-Għawdxin, l-istess bħalma l-Imdina kienet isservi għall-Maltin, kull meta l-gżejjer tagħna kienu jigu attakkati mill-furbani. Mhux l-ewwel darba li dawn kienu jiżbarkaw u jattakkaw lil Għawdex. Ma ninsewx li meta Dragut ma setax jieħu dak li ried minn Malta fl-iżbark li għamel f’Malta fl-1551, kien dar lejn Għawdex u kaxkar miegħu mal-5,000 ruħ bħala skjavi, anke jekk dawn kienu qed jistkennu ġewwa s-swar tal-Kastell.
Nafu li ċ-ċitadella kienet abitata, kemm fiż-żmien il-preistorja (2000-750 Q.K.), kif ukoll fiż-żmien ir-Rumani (madwar it-218 ’il quddiem). F’dan l-aħħar perjodu nstab li kienu nbnew diversi binjiet pubbliċi, bħal pereżempju tempji lill-allat pagani, kif ukoll monumenti li ġew mibnija f’ġieħ persunaġġi distinti tal-familji imperjali. Dak iż-żmien il-parti ffortifikata taċ-ċittadella kienet twassal aktar ’l isfel milli hija llum, dan biex tkopri u tipproteġi parti kbira mir-Rabat.
Meta wieħed iżur iċ-Ċittadella, wieħed jinduna li llum din hija kważi vojta mill-abitanti. Biss, il-monumenti storiċi li fiha, jindikaw passat u ħajja oħra aktar vivaċi. Żgur li l-iżjed monument impressjonanti fiċ-Ċittadella huwa l-Katidral li kien imbena bħala knisja ewlenija mill-arkitett Lorenzo Gafà, bejn l-1697 u l-1711. Fiċ-ċokon tiegħu, dan il-katidral xorta jispikka u jagħti xeħta maestuża, mibni kif inhu fuq taraġ wieqaf. L-istatura tiegħu tesprimi d-devozzjoni tal-Għawdxin lejn il-Madonna u l-fidi tagħhom f’Alla. Dan it-tempju nbena wara li ta’ qablu beda jitlef l-istabbilità tiegħu wara t-terremot tal-1693. L-istess kien ġara lill-Katidral tal-Imdina, u bħalu din il-knisja kellha tinħatt u tinbena mill-ġdid. Il-Katidral huwa ddedikat lill-Assunzjoni (il-Madonna Tiela’ s-Sema’) u l-festa titulari hi ċċelebrata fil-15 ta’ Awissu. Il-Katidral għandu koppla taparsi, fis-sens li, minflok ġiet mibnija, il-koppla ġiet impinġija minn ġewwa b’tali mod u manjiera li meta tħares lejha minn taħt, taħsibha koppla ta’ veru. Dan l-affresk huwa xogħol kapulavur tal-pittur Taljan Antonio Pippi. Ma’ dan il-katidral hemm mużew żgħir tal-knisja li huwa ta’ ċertu interess. Quddiem il-Katidral naraw statwi ta’ żewġ Papiet: dik ta’ Piju IX, li kien stabilixxa lil Għawdex bħala djoċesi fl-1864, u dik ta’ Ġwann Pawlu II, li kien żar il-Katidral fis-26 ta’ Mejju 1990.
Gvernatur ta' Għawdex
thumb|left|190px|Fl-1551 il-parti l-kbira tal-popolazzjoni ta' Għawdex inħatfet u ttieħdet mill-qawwa ta' Dragut Rais bħala lsiera. Fl-1551, l-awtorità tal-ħakem ta’ Għawdex, jiġifieri dak li kien jippresiedi l-ġurati fil-Kunsill Popolari (jew l-Università), kienet abolita mill-Ordni ta’ San Ġwann. Floku l-Gran Mastru appunta uffiċċjal tal-Ordni biex jagħmilha ta’ Gvernatur tal-gżira. L-ewwel gvernatur li kien appuntat f’din il-kariga kien Fra Galazjan de Sesse, uffiċjal tal-Ordni ta’ Aragona. Dan l-ewwel gvernatur spiċċa ħażin ħafna għax safa mkaxkar bħala skjav mal-bqija tal-popolazzjoni, meta fl-istess sena li kien maħtur kien seħħ l-iżbark ta’ Dragut. Il-gvernatur ta’ Għawdex kellu s-sede tiegħu fiċ-ċittadella ta’ Għawdex. Dan kien imexxi b’mod awtokratiku, megħjun mill-ġurati tal-Kunsill. Il-gvernatur kien jagħmilha ta’ mħallef (Kastellan) ta’ Għawdex. F’kawżi ta’ importanza iżgħar kien hemm il-ġurati u l-kuntistabbli. Normalment, il-gvernatur kien iżomm il-kariga tiegħu għal madwar sena, biss kien hemm bosta li damu aktar minn hekk f’din il-kariga. Fir-rigward tad-difiża tal-gżira, il-Gvernatur kien jiddelega lil-Logutenent-Kmandant tiegħu biex imexxi r-riġment tal-Infanterija u mad-disgħin muskettier. Il-gvernatur kellu salarju bażiku ta’ 300 skud fis-sena. Hu kien igawdi wkoll minn taxxi dovuti lilu mill-bdiewa. Fil-knisja ewlenija tal-Kastell, hu kellu siġġu u inġinokkjatur magħmula apposta għalih. Dawn kienu jitqiegħdu fuq il-presbiterju, fuq in-naħa tal-ambone. Il-gvernatur ta’ Għawdex dejjem kien jieħu sehem fil-purċissjonijiet li kienu joħorġu minn din il-knisja.
Agrikoltura
Għawdex hu magħruf għall-prodotti tal-biedja li ħafna minnhom ikunu kkunsmati f'Malta.
Ġeografija
thumb|250 px|right|Il-Gżejjer Maltin
Għawdex hu 'l bogħod madwar sitt kilometri fil-Majjistral mill-eqreb art ta' Malta. Għawdex għandu erja ta' 67 km², b’tul ta’ 14-il km u b’wisa’ ta’ 7.25 km. Il-gżira għandha popolazzjoni ta' 30,000 ruħ, li 6,000 elef minnhom jgħixu r-Rabat.
Revarnelle James
Revarnelle James (twieled fil-21 ta' Frar 2000) huwa plejer tal-futbol Ingliż li attwalment jilgħab ma' Tamworth.
Mandejżmu
thumb|right|Darfax huwa is-simbolu ta' Mandejżmu Il-Mandejżmu hija reliġjon li temmen f'Alla, qabel il-Ġudaiżmu. Din ir-reliġjon tinstab fil-Iraq u l-Iran.
Kartaġni
lemin|bla_tilar|267x267px Kartaġni (bil-Latin: Carthago jew Karthago, bil-Grieg: Καρχηδών Karkhēdōn, bl-Għarbi: قرطاج Qarṭāj‎, li tfisser "Belt Ġdida") huwa l-isem ta' belt antika fuq ix-xatt tal-Lvant tal-lag ta' Tuneż li ilha teżisti għal madwar 3,000 sena u li llum il-ġurnata hija subborg ta' Tuneż, fit-Tuneżija.
Għall-ħabta tas-sena 814 Q.K., Kartaġni nbniet minn kolonji Feniċi mill-belt ta' Tiru, u ġiet dedikata lill-alla Melkart. Fil-leġġendi naraw li din il-belt twaqqfet minn Dido, u numru ta' stejjer differenti għadhom ħajjin fil-letteratura Griega u Rumana.
Sit ta' Wirt Dinji
Is-sit arkeoloġiku ta' Kartaġni ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1979.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) “Wirja ta’ skambju importanti ta’ valuri umani, tul perjodu ta’ żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ”; il-kriterju (iii) “Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta’ tradizzjoni kulturali jew ta’ ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet”; u l-kriterju (vi) “Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma’ avvenimenti jew ma’ tradizzjonijiet ħajjin, ma’ ideat jew ma’ twemmin, jew ma’ xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta’ valur universali straordinarju”. nofs|daqsminuri|690x690px|Is-sit arkeoloġiku ta' Kartaġni
Mekka
Mekka, jew Makka, fil-qosor għal Makka al Mukarrama, hija meqjusa waħda mill-ibliet l-iktar imqaddsa għall-Mislem.
Mekka tinsab f'Ħiġaż fl-Arabja Sawdita, madwar 80km mill-Baħar l-Aħmar. F'Mekka jinsabu l-Kagħba u il-Ħarem.
Iżlam
thumb|right|[[Alla bill Għarbi]] L-Islam hu waħda mit-tliet reliġjonijiet monoteistiċi ewlenija dinjija. It-tnejn l-oħra huma l-Ġudaiżmu u l-Kristjaneżmu. L-eqdes ktieb għall-Musulmani hu il-Quran.
Il-fidi Islamika
Fost it-twemmin Musulman, wieħed isib dak:
Prinċipji tal-Islam
1. Monoteiżmu: M'hemm l-ebda alla ħlief Alla
2. Profezija tal-Profeta: Il-profeta huwa l-messaġġier ta’ Alla
3. Qawmien: Verdett u d-dinja wara l-mewt
Fi Shia:
4. Ġustizzja ta’ Alla: Alla hu ġust
5. Imamate: tnax-il suċċessur wara l-Profeta
L-għamudiet tal-Islam
L-Islam huwa mibni fuq ħames prinċipji:
thumb|musulmin jitolbu fil-Moskea thumb| Ix-xheda bill Kalligrafija għarbija thumb|Pellegrenaġġ f'Makka| thumb| il-[[Kagħba f'Mekka fl-Għarabja Sawdita ]]
Lino Spiteri
Lino Spiteri (Ħal Qormi, 21 ta’ Settembru 1938 - 14 ta' Novembru 2014 ) kien ekonomista, politiku, opinjonista u kittieb Malti. Kien elett fil-Parlament ta’ 23 sena fl-1962 mal-Partit Laburista, u serva b’kollox għal 21 sena, sitta minnhom fil-kabinett, sa ma rtira mill-poliika fl-1998.
Studja fil-Liċeo ta’ Malta, u fl-Universitá ta’ Oxford, fejn iggradwa fil-Politika u l-Ekonomija.
Letteratura
Beda jikteb in-novelli minn kmieni, bl-ewwel waħda tiegħu, Raġel Kburi. Kiteb madwar 110 novelli, imsejsa f’realiżmu soċjali, b’madwar kwart minnhom ambjentati fil-qasam soċjo-politiku, ’il hinn mill-parteġġjaniżmu.
L-ewwel ġabra ta’ novelli mit-tmienja li ppubblika bejn l-1968 u l-2005 (waħda minnhom fantażiji bl-Ingliż) kienet Tad-Demm u l-Laħam u stejjer oħra. Fl-1970, ħareġ ġabra oħra bl-isem Ħala taż-Żgħożija. Ġabriet oħra huma Anatomija, Fejn jixrob il-qasab fis-sajf, u Mal-ħmura tas-silla.
L-iżjed ġabra għal qalbu kien jgħid li kienet Stejjer għal Valentina, fejn l-awtur, jiċċelebra l-ferħ tiegħu li hu nannu billi jkellem lin-neputijiet tiegħu bi stejjer dwar il-ħajja.
Elju
Proprjetajiet
L-Elju hu element kimiku tat-tavla perjodika tal-elementi, li għandu simbolu He. In-numru atomiku tiegħu huwa 2 u għandu piż atomiku ta' 4.0026.
Lino Spiteri
Letteratura
L-aktar ġabra riċenti (2005) hi Meta Jdellel il-Qamar.
Flimkien ma’ pubblikazzjonijiet oħra Spiteri ħareġ ukoll tliet ġabriet ta’ poeżija u rumanz soċjo-politiku, Rivoluzzjoni, do Minore, li jirreġistra l-ħasra u l-ħala tal-kwistjoni politiko-reliġjuża tas-Sittinijiet, li għal Spiteri kienu l-ewwel fażi tal-karriera politika tiegħu.
Fl-2005 ingħata l-Premju Nazzjonali tal-Ktieb għan-novelli u r-rumanzi.
Politika
Spiteri daħal fil-Parlament ta’ 23 sena fi żmien il-kwistjoni politiko-reliġjuża, u dam mill-1962 sal-1966. Wara li mar jistudja barra, fost ħwejjeġ ieħor mexxa l-Bank Ċentrali, reġa tela' fil-Parlament fl-1981 u baqa’ membru sa ma rtira mill-politika fl-1998. Tul il-21 sena li għamel fil-Parlament f’isem il-Partit Laburista kien ministru darbtejn, u serva b’kollox għal sitt snin.
Il-kriżi fil-Partit Laburista tal-1998
Spiteri jammetti li l-ikbar żball politiku li għamel kien dak li kkontesta l-elezzjoni tal-1996 minkejja li ma qabilx mal-pożizzjoni tal-partit Laburista favur it-tneħħija tal-VAT.F'intervista li ta fl-2007, qal: "Ħassejt li kieku tlaqt mill-partit qabel l-elezzjoni kienet issir iktar ħsara lill-MLP. Tista’ tgħidli li l-ħsara xorta waħda saret wara, tant li l-Gvern dam biss 22 xahar. Jista’ jkun ukoll. Iżda sal-lum għadni ma nistax nifhem kif il-maġġoranza li kellu l-MLP fl-1996 żvintat fix-xejn u saħansitra l-PN kabbar dik il-maġġoranza fl-1998. Alfred Sant kellu raġun jgħid li ma setax jiggverna b’Mintoff jorbotlu jdejh wara dahru. Iżda nħoss li t-timing tal-elezzjoni bikrija kien ħażin. Alfred kien konvint li seta jirbaħ dik l-elezzjoni għax ħass li bir-rabja li kien hemm kontra Mintoff fost il-Laburisti l-mument kien opportun biex tisfruttah. Nemmen li dak kien l-iktar kalkolu politiku żbaljat ta’ Alfred Sant... Nemmen li Mintoff ma ridx iwaqqa’ Gvern. Ried iġib sitwazzjoni fejn Alfred Sant iwarrab biex minfloku jmexxi xi ħaddieħor li kien ikollu maġġoranza Laburista garantita fil-Parlament. Iżda Mintoff ma sab lil ħadd jilgħablu l-logħba..."
Dak iż-żmien kienu ħafna li spekulaw dwar dan dan l-oġġettiv ta’ Mintoff u l-possibbiltà li Lino Spiteri jieħu post Sant fit-tmexxija tal-partit. Spiteri kien jgħid bla tlaqliq li probabbilment l-oġġettiv ta’ Mintoff kien li jħajjar lilu biex jieħu post Sant. “Mintoff kien bagħat għalija biex niltaqa’ miegħu. Ma kontx aċċettajt u ma nafx x’ried jgħidli iżda nista’ nobsor x’kien it-tir tiegħu. Dakinhar kont anki rrappurtajt lil Alfred Sant li l-Perit ried jiltaqa’ miegħi.”
L-elezzjoni għat-tmexxija tal-Partit Laburista tal-1992
F'Mejju 2000, Lino Spiteri allega li fl-elezzjoni għall-ħatra ta' mexxej ġdid tal-Partit fl-1992, Pawlu Muscat, sindku Laburista ta' Bormla, kien bagħbas fil-voti biex ma jitlax hu, tbagħbis li Spiteri qal, u anke Muscat qal, Alfred Sant ma kellux x'jaqsam miegħu u lanqas kien jaf bih. Muscat kien tressaq quddiem il-Bord ta' Viġilanza u Dixxiplina tal-Partit Laburista u rtira dak li kien qal.
Huwa jirrakkonta xi episodji tal-ħajja politika tiegħu fil-ktieb Jiena u għaddej fil-politika, li ħarġu fl-2007.
Ġurnaliżmu, Ekonomija u Finanzi
Oqsma li ħadem fihom ukoll b’mod paralleli huma dawk tal-ġurnaliżmu u ta’ l-ekonomija u l-finanzi. Għadu attiv f’dawn l-oqsma, fil-gazzetti bħala opinjonist b’kolonni regolari f’The Times u The Sunday Times, u fil-qasam ekonomiku bħala direttur fuq għadd ta’ bordijiet.
Meta kien Ministru tal-Kummerċ fis-snin 80 ta l-permess, kontra l-parir li ngħatalu minn diriġent fiċ-ċivil, biex Farsons ikun jista’ jdaħħal makkinarju iktar modern f’Malta biex jaħdem il-birra u jtejbilha l-kwalità. Spiteri kien issuġerixxa l-isem Easysell lil Tumas Fenech meta bena l-ewwel showroom tiegħu. Kien ukoll dak li ħareġ bl-ismijiet ta’ Mid-Med Bank, minflok l-ewwel suġġeriment ta’ Dom Mintoff li jkun Mid-Mediterranean Bank, u MV Pinto, vapur tas-Sea Malta li kien “varat fuq l-għatba ta’ forn” fi Triq Pinto f’Ħal Qormi.
Ħajja Personali
Spiteri kellu diżabiltà fiżika għax twieled bi driegħ wieħed iżda din kienet fattur importanti fl-għaġna tal-karattru assertiv u ‘ġellied’ tiegħu li anki għenu jkun indipendenti fiżikament u fil-ħsieb. “Kelli nirreżisti kemm-il darba għall-inkejja u t-tinbix tan-nies u allura sawwart karattru daqxejn supperv anki biex inpatti għall-mistħija. Iżda anki fuq livell fiżiku qatt ma bżajt nieqaf lil min ipprova jweġġagħni”, qal f'intervista fl-2007. “Inħobb nuża lili nnifsi bħala eżempju biex ninkoraġġixxi lil ġenituri ta’ tfal b’diżabbiltà ħalli jemmnu f’uliedhom bħalma emmnu fija l-ġenituri tiegħi li rabbewni indipendenti minkejja kollox.”
Fl-2008 Spiteri nghata Ġieħ ir-Repubblika u nħatar Kumpann tal-Ordni tal-Mertu.
Lino Spiteri iźźewweġ lil Vivienne neé Azzopardi fl-20 t’Awwissu, 1964 u kellhom erbat itfal, Noelle, Bertrand, Lara u Lincoln.
Mewt
Fi stqarrija, l-Gvern Malti qal li pajjiżna tilef personaġġ importanti fil-qasam politiku, soċjali u letterarju. Il-mewt tal-eks Ministru Lino Spiteri iħalli sentiment ta’ sogħba u dieqa fost il-poplu Malti u Għawdxi kollu kemm hu.