cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mekkanika kwantistika
Dibattitu filosofiku
L-Interpretazzjoni ta' Ħafna Dinjiet tal-mekkanika kwantistika issostni, minflok, li ma' kull att ta' kejl, l-univers tagħna jinqasam f'mirjadu ta' universi paralleli, wieħed għal kull riżultat possibbli għall-proċess ta' kejl. Din l-interpretazzjoni ħarġet minn artiklu tal-1956 miktub minn Hugh Everett III. Minħabba l-mod ambigwu ħafna li bih it-teorija kienet imfissra f'dan l-artiklu ma saritx famuża sa meta kienet "riskoperta" fis-snin '70 minn De Witt u Graham li fissru it-teorija b'manjiera iżjed kompluta u formalment soddisfaċenti.
Minkejja li l-mekkanika kwantistika kellha ħafna suċċessi ma tistax titqis bħala teorija definittiva. Żewġ limiti fundamentali tal-teorija, li kienu diġà intebħu bihom l-istess xjenzati li fformulawha, huma l-inkompatibilità tagħha mat-teorija tal-relattività Einsteinjana u l-inkapacità tagħha li tiddeskrivi sistemi fejn in-numru ta' partiċelli preżenti jinbidel mal-ħin.
It-teorija kwantistika tal-kampi tirrappreżenta estensjoni tal-mekkanika kwantistika li tieħu kont tal-effetti assoċjati mal-invarianza permezz ta' trasformazzjonijiet ta' Lorentz li huma meħtieġa mir-relattività ristretta (fosthom in-non konservazzjoni tan-numru ta' partiċelli) imma għad m'hemmx estensjoni tal-mekkanika kwantistika li tieħu kont tar-relattività ġenerali.
L-unifikazzjoni taż-żewġ teoriji, dik li msejħa teorija kwantistika tal-gravitazzjoni hi wieħed mill-għanijiet l-iżjed importanti għall-fiżika tas-seklu XXI. Ovvjament, billi hemm bosta konfermi sperimentali taż-żewġ teoriji, it-teorija unifikata trid tinkludi t-tnejn l-oħra bħala approssimazzjonijiet, meta l-kondizzjonijiet ixaqilbu lejn waħda jew l-oħra.
Kronoloġija
Dawn ta' fuq jikkostitwixxu t-teorija qadima tal-kwanti.
Lista ta' l-ispeċi tal-mammiferi l-ġodda li ġew deskritti xjentifikament fis-sena 2004
Din hija il-lista ta' l-ispeċi tal-mammiferi il-ġodda li ġew deskritti xjentifikament fis-sena 2004. It-terminu "mammiferi" hawn jinkludi l-ispeċi klassifikati fil-"Mammaliaformes" (Docodonta, Haramiyida, Morganucodonta u xi ġeneri oħrajn) ukoll.
Karmenu Vassallo
Karmenu Vassallo (twieled fit-18 ta' Marzu 1913 – miet fis-7 ta' April 1987) kien politiku, poeta u ġurnalist.
Tfulija
Bin Mikelanġ u Ġużeppina mwielda Micallef, Karmenu Vassallo twieled is-Siġġiewi nhar it-18 ta' Marzu 1913. Fil-ktieb tiegħu Għażiż Karmenu (1982) huwa jgħid li ma kienx hemm ilma imbierek fil-fonti tal-knisja biex jitgħammed billi kien fi żmien il-Ġimgħa Mqaddsa. Huwa ħa l-edukazzjoni tiegħu fil-Kulleġġ San Alwiġi u fil-Kunvent ta' San Mark, ir-Rabat fejn studja l-Letteratura Latina u Taljana, il-filosofija u beda t-teoloġija. Kellu xewqa li jsir missjunarju u bejn l-1932 u l-1935 kien novizz tal-MSSP, is-Soċjetà Missjunarja ta' San Pawl.
Ġurnalist, għalliem u suldat
Vassallo kien ġurnalist ma' Leħen is-Sewwa (1935–37) li tagħha kien jagħmel ukoll il-qari tal-provi u jieħu ħsieb il-paġna letterarja. Wara, kien fl-istaff editorjali ta' Il-Berqa u editur tal-paġna letterarja tagħha. Bejn l-1939 u l-1941 huwa kien jgħallem il-Malti, it-Taljan, l-istorja ta' Malta u l-ġeografija fil-Kulleġġ San Alwiġi.
Fl-1941 huwa nqabad bil-lieva u serva mar-riġment tal-K.O.M.R. fejn baqa' sal-1944. Ingħata l-medalji "1939-45 Star", "Africa Star" u" War Medal 1939-45" għas-servizz tiegħu.
Wara l-gwerra huwa ħadem bħala skrivan mal-Gvern mal-Kummissjoni tar-Reviżjoni tal-Liġijiet (1944–45). Wara nħatar Surmast tal-Liċeo (1947–56) fejn kien jgħallem il-Malti, it-Taljan u l-Latin. Wara daħal jaħdem mad-Dipartiment tal-Informazzjoni (1956–1961). Kien ukoll eżaminatur tal-Malti fl-eżamijiet taċ-ċivil kif ukoll ta' kompetizzjonijiet letterarji fil-Malti. Fl-1961, inħtar uffiċjal tax-xandir għall-iskejjel sa ma rtira fl-1968.
Poeta u l-ħidma b'risq l-ilsien Malti
Vassallo kiteb xogħlijiet bil-Malti, bit-Taljan u l-Ingliż. Poeżiji tiegħu bil-Malti nqalbu bil-Franċiż minn Laurent Ropa, bit-Taljan minn Vincenzo Maria Pellegrini u Giovanni Curmi u bl-Ingliż mill-Professur A. J. Arberry. Rebaħ ħafna premijiet f'konkorsi letterarji tal-poeżija. Fl-1972 Vassallo ngħata l-midalja tad-deheb Ġużė Muscat Azzopardi. Hu hu wkoll magħruf bħala l-Poeta tan-Nirien. Il-poeżija tiegħu b'influwenza tal-poeta Taljan Leopardi tesprimi t-tbatija tal-bniedem, id-dwejjaq u rabja tal-ħajja u r-ribelljoni taż-żgħożija. Fil-poeżiji ta' Vassallo wieħed isib spiritwalità profonda u prinċipji filosofiċi Insara.
Ġużè Chetcuti jgħid li Karmenu Vassallo kien bniedem b'qalb kbira u "nibqgħu ghal dejjem nafuh b'ruħ u qalb għal kollox miġbura fil-poeżija li kiteb; il-poeżija hija l-mera ta' ħajtu, ix-xbieha ta' qalbu".
Alfred Sant jgħid li "Bħal ħafna oħrajn tal-ġenerazzjoni tiegħu, missieri kien ammiratur kbir ta’ Vassallo. Ġieli kien ukoll jarah bħala kittieb “terribbli” għax jesprimi dwejjaq u rabja bil-ħajja li huma parti mill-irvell taż-żgħożija. Imma f’Vassallo din l-espressjoni nnifisha ġieli kienet tinħass bħala tentazzjoni lejn dwejjaq u rabja li lesti jaqbżu kull limitu. Karmenu Vassallo stess kien ta’ spiss jinġibed lura minn dak li hu jidher li qed ifisser.  Malajr malajr, kien jidħol fi djalogu mqit mat-twemmin Kattoliku tiegħu biex jaqta’ ras id-dubju. It-tentazzjoni f’Vassallo għar-rifjut tal-konvenzjoni u d-drawwa kienet tiġbed lejn il-kitba tiegħu, b’ċertu seħer, liż-żgħażagħ tas-snin tletin u erbgħin li kienu jħossu li l-kitba ta’ Vassallo, Ġorġ Pisani u Ġużè Ellul Mercer kienet qed tgħidilhom affarijiet ġodda dwar ħajjithom ta’ dak iż-żmien...  Jispikka fih is-sentiment tal-poeta favur qafas fejn il-ħajja tikseb tifsira aktar profonda. Il-bniedem mhuwiex destinat biss biex jitwieled, jiekol u jorqod, jgħix u jmut. Hemm xi ħaġa aqwa wara l-eżistenza tiegħu. Din hi tema li Karmenu Vassallo baqa’ dejjem itambar fuqha, u jekk mhux dejjem irnexxielu juri fiduċja fit-teżi li iva, hemm tifsira aqwa għall-ħajja, ma kinitx xi ħaġa din li tatu pjaċir tul ħajtu. Iħossu bħalu imma, kien hemm għadd kbir ta’ żgħażagħ…"
Fost il-kotba tiegħu nsibu:
Bejn l-1950 u l-1956 qaleb għall-Malti Tale of Two Cities (Ġrajja ta' Żewġt Ibliet) ta' Charles Dickens, Confessions (Stqarrijiet) ta' Santu Wistin u Bufera (Riefnu) ta' Giovanni Curmi. Ġrajja ta' Żewġt Ibliet kien intlaqa' tajjeb ħafna u kien inqara fuq ir-Rediffusion.
Fl-1981 Vassallo bagħat lil Ġużè Cassar Pullicino 11-il poeżija bit-Taljan u tliet għanjiet bl-Ingliż - Adieu (1943), Victory (1944) meta t-Tieni Gwerra Dinjija kienet fl-epilogu tagħha, u Alone (1945) li kienet immużikata minn Joseph Abela Scolaro u ppubblikata fl-1957.
Politika
Fuq il-kontribut politiku ta' Vassallo, Alfred Sant fl-1999 stqarr hekk: "Xi wħud preżenti hawn illejla forsi se jistagħġbu li m’inix nirreferi daqstant għall-kontribut politiku li ta' Karmenu Vassallo, għall-impenn tiegħu favur Laburiżmu moderat u favur il-ġustiżżja soċjali. Kien hemm per eżempju l-elezzjoni tal-1971, fejn jintqal li kieku Vassallo ma ħariġx kandidat għall-Partit Laburista fis-Siġġiewi, kienu jintilfu l-voti. Effettivament, minħabba l-kandidatura ta’ Karmenu Vassallo, il-Partit Laburista seta’ jirkupra biżżejjed voti biex jirbaħ siġġu essenzjali għalih u b’hekk jifforma gvern. Minkejja dan kollu, apparti mill-fatt li ma naħsibx li Vassallo kien iqis il-politika bħala xi ħidma ewlenija għal ħajtu, għalija t-tifkiriet il-kbar li għandi huma tiegħu bhala kittieb. Hekk nippreferi nibqa’ naħseb dwaru…għax nemmen ukoll li fil-kitbiet tiegħu, Vassallo ta xhieda mhux biss tal-konflitti spiritwali li ġarrab, imma aktar minn hekk, ta xhieda tat-twemmin politiku tiegħu, mingħajr ma ndaħal fil-partiġġjaniżmu jew f’referenzi politiċi kontemporanji li mas-snin jitilfu t-tifsira tagħhom."
Familja u l-mewt
F'Ġunju 1939 Vassallo żżewweg lil Marija Vassallo u kellhom sebat ulied: Rożanna, Herman-Baruch, Oliver Paul, Toninu, Nicholas, Jane u Joe Silverius. Kellu mħabba kbira lejn is-Siġġiewi raħal twelidu. Magħrufa l-poeżija tiegħu Raħal Twelidi li tibda bil-vers "Seta' kien ikbar, seta' kien isbaħ..." Kellu diversi karigi fil-każin tal-banda San Nikola u kien fost il-fundaturi tal-klabb tal-futbol tal-lokal fl-1945 li tiegħu kien president fl-ewwel tmien snin. Huwa miet nhar is-7 ta' April 1987.
Nhar it-28 ta' Jannar 2007 il-President Eddie Fenech Adami kixef monument tal-bronż f'ġieħu fis-Siġġiewi.
John F. Marks
John F. Marks (Isla, 26 ta' Ġunju 1894 - Tas-Sliema, 14 ta' Settembru 1954) kien wieħed mill-intellettwali ewlenin li kellu l-Partit Laburista fil-bidu tiegħu fis-snin 20, li ta sehem kbir biex Jum il-Ħaddiem fl-1 ta' Mejju jiġi ċċelebrat f’Malta.
Bin Daniel, Lhudi mwieled f'Varsavja, il-Polonja, u Kunċetta mwielda Chetcuti. Studja l-Liċeo, il-Kulleġġ tat-Tarzna u wara daħal jaħdem bħala disinjatur fl-inġinerija fit-Tarzna.
Politika
Kien president tal-Każin Laburista tal-Isla. Kien fl-Eżekuttiv tal-Partit mill-1925 'il quddiem u għamel żmien bħala Viċi President tal-Partit.
L-Ewwel ta' Mejju
Fil-ktieb tiegħu Bandiera Ħamra: L-Ewwel ta’ Mejju f’Malta, l-awtur Joe Borg iqis lil John Marks bħala l-magna li tat l-ewwel nifsijiet tal-ħajja lill-Ewwel ta’ Mejju f’Malta. Barra minn hekk jgħid li kieku ma kienx għal John F. Marks, forsi llum f’Malta ma niċċelebrawx Jum il-Ħaddiem. L-ewwel darba li l-Ewwel ta’ Mejju ġie ċċelebrat kien proprju fl-Isla fl-1926.
Xogħlijiet
Kiteb ħafna f'ġurnali Laburisti jew Xellugin bħal Il Cotra.
Filosofija
thumb|upright=1.5|[[L-Iskola ta' Ateni (1509-1510), jew bit-Taljan Scuola di Atene - affresk tal-artist Taljan Raffaello Sanzio.]]
Il-Filosofija hi l-istudju ta' problemi ġenerali u fundamentali, bħal dawk marbutin mal-eżistenza, l-għarfien, il-valuri, ir-raġuni, il-menti (il-moħħ), u l-lingwa. Il-filosofija tiddistingwi ruħha minn metodi oħrajn li jindirizzaw l-istess problemi bil-mod kritiku u ġeneralment sistematiku tagħha, u mid-dipendenza tagħha fuq l-argumentazzjoni razzjonali. Il-kelma "filosofija" ġejja mill-Grieg - φιλοσοφία (philosophia), li litteralment tfisser "imħabba għall-għerf".
Etimoloġija
Ara Metafilosofija
L-introduzzjoni tat-termini "filosfu" u "filosofija" hi attribwita lill-ħassieb Grieg Pitagora. L-attribuzzjoni hi magħduda li hi bbażata fuq silta minn xogħol illum mitluf ta' Herakleides Pontikos, dixxiplu ta' Aristotli. Ix-xogħol hu meqjus parti minn korp wiesa' ta' leġġendi ta' Pitagora. "Filosfu" kienet meqjusa kelma li tikkuntrasta ma' "sofist" (minn sophoi). Sofisti li kienu jivvjaġġaw, jew "għorrief", kienu importanti fil-Greċja klassika, ħafna drabi jaqilgħu l-għajxien tagħhom bħala għalliema, filwaqt li l-filosfi kienu "maħbubin tal-għerf" u mhux professjonisti.
Fergħat tal-filosofija
L-oqsma ewlenin tal-istudju tal-filosofija jinkludu l-epistemoloġija, il-loġika, il-metafiżika, l-etika u l-estetika.
L-Epistemoloġija
L-epistemoloġija tittratta n-natura u l-iskop tal-għarfien, bħar-relazzjoni bejn il-verità, it-twemmin, u teoriji tal-ġustifikazzjoni.
Ix-xettiċiżmu hu l-pożizzjoni li tqajjem mistoqsijiet dwar il-ġustifikazzjoni ta' kwalunkwe verità. It-Trilemma ta' Münchhausen tgħid li t-tliet għażliet biex biex wieħed jipprova bis-sod kwalunkwe verità m'humhiex sodisfaċenti. L-ewwel metodu hu l-argument tar-rigress fejn, b'rigress infinit, kull prova tiġi bżonn iktar provi. L-infinitiżmu jsostni li din il-katina tista' ma tieqaf qatt. Metodu ieħor hul-fondazzjonaliżmu, fejn il-ġustifikazzjoni eventwalment isserraħ fuq twemmin bażiku jew assjomi mhux ippruvati. L-atomiżmu loġiku jsostni li hemm "fatti" loġiċi (jew "atomi") li ma jistgħux jinqasmu f'biċċiet iżgħar. It-tielet metodu ta' ġustifikazzjoni jinvolvi raġunament cirkolari, fejn it-teorija u l-prova jsostnu lil xulxin. Il-koerentiżmu isostni li twemmin huwa [ġustifikat jekk ikun koerenti ma' sistema iktar wiesa' ta' twemmin. B'mod iktar speċifiku, il-it-teorija tal-koerenza tal-verità tafferma li dak li hu minnu hu dak li jikkoera ma' xi ġabra speċifika ta' propożizzjonijiet.
Ir-Razzjonaliżmu jemfasizza r-raġuni bħala l-għajn tal-għarfien. L-Empiriċiżmu huwa l-emfażi fuq evidenza osservata permezz tas-sensi bħala s-sors tal-għarfien.
Il-Metafiżika
Il-metafiżika tittratta temi dwar ir-realtà, bħall-eżistenza, ir-relazzjoni bejn il-menti (il-moħħ) u l-ġisem, l-oġġetti u l-karatteristiċi, avvenimenti and l-kawżalità. Friegħi oħra tradizzjonali tal-metafiżika huma l-kożmoloġija u l-ontoloġija.
L-Idealiżmu hu l-twemmin li r-realtà hi fundamentalment mibnija mill-menti, jew inkella li hi immaterjali, filwaqt li r-realiżmu jsostni li r-realtà, jew għallinqas partijiet minnha, teżisti indipendentement mill-menti. Il-partikolari huma dawk l-oġġetti magħduda li jeżistu fi spazju u ħin, bil-maqlub ta' astratti, bħan-numri. L-universali huma karatteristiċi ta' partikolari multipli, bħall-ħmura, jew il-ġeneru. It-tip ta' eżistenza ta' universali u oġġetti astratti hi dibattibbli. Ir-realiżmu huwa kultant użat biex isostni l-eżistenza ta' dawn tal-aħħar, filwaqt li n-nominaliżmu huwa kultant użat biex jissimbolizza ċ-ċaħda tal-universali, l-astratti, jew it-tnejn. Il-kunċettwaliżmu jsostni li l-universali jeżistu, iżda jeżistu biss fi ħdan il-perċezzjoni tal-moħħ.
Il-mistoqsija dwar jekk l-eżistenza hijiex karatteristika ilha tiġi diskussa mill-bidu tal-perjodu Modern. L-essenza hi l-ġabra tal-attributi li jagħmlu oġġett dak li fundamentalment hu u li mingħajrhom jitlef l-identità tiegħu. L-essenza tikkuntrasta mal-aċċident: karatteristika li s-sustanza għandha b'mod kontinġenti u li mingħajra s-sustanza xorta tista' żżom l-identità tagħha.
Pika
thumb|right|232px|Snien inċisivi tal-lagomorfi li ma ntiklux ma' l-ikel. i - l-ewwel par ta' inċisivi, i2 - it-tieni par ta' inċisivi fuq wara ta' l-ewwel par, inċisivi tipiċi tal-Lagomorfi. Il-Piki (singular "Pika") huma it-30 speċi ta' mammiferi tal-familja Ochotonidae (b' hekk jissejħu okotoni ukoll) li hija waħda miż-2 familji li jiffurmaw l-ordni Lagomorpha li jinkludi fiħ il-fniek u l-liebri (jew kif jissejħu wkoll il-leporidi). L-ispeċijiet kollha ta' piki estanti qegħdin miġburin f'ġeneru 1 biss, il-ġeneru Ochotona.
Il-Piki jirreferu għalijhom bl-isem ta' fniek il-ġebel u magħrufa bħala liebri tas-suffara ukoll minħabba l-għajta għolja li jagħmlu biex iwissu lil xulxin b'xi periklu. L-isem Pika jidher li ġej mill-kelma "piika" tal-lingwa Tungus jew saħansitra mill-kelma Russa "pikat'", li tfisser "twerżieqa".
Il-Piki huma nattivi ta' klimi kesħin, l-aktar ta' l-Asja, ta' l-Amerika ta' fuq u ta' l-Ewropa tal-Lvant. Il-Piki ta' l-Ewropa u l-Asja normalment jgħixu fi gruppi familjari u jaqsmu x-xogħolijiet tal-ġurnata bejniethom (eż. ġbir ta' ikel u l-għassa għall-periklu). Dawk ta' l-Amerika ta' fuq (eż.Ochotona princeps u Ochotona collaris) huma asoċjali jew solitarji.
Il-Piki jilħqu l-quċċata ta' l-attivita tagħhom qabel l-istaġun tax-xitwa. Dawn il-mammiferi ma jorqdux fix-xitwa bħal annimali oħra, għalhekk iridu jaħżnu t-tiben għall-ikel u s-sħana. Il-Piki jagħmlu dan billi jiġbru ħxejjex friski f'munzell barra fix-xemx u kif jinxef dan jinġarr fil-bejtiet taħt l-art għall-ħażna, biex imbagħad jintuża matul ix-xitwa.
Alfabett Malti
L-alfabett Malti huwa l-alfabett li jintuża sabiex jinkiteb il-Malti. Dan huwa l-uniku alfabett Latin li, miżjud b'xi sinjali dijakritiċi, jintuża biex jesprimi l-fonemi ta' lingwa Semitika.
Kellhom jgħaddu żewġ sekli u iktar minn tnax-il verżjoni biex l-alfabett attwali jiġi stabbilit uffiċjalment fl-1 ta' Jannar 1934. Il-ħolqien ta' dan l-alfabett kien neċessarju sabiex jippermetti lill-Malti biex ma jibqax iktar bħala lingwa mitkellma biss. Dan kollu sar grazzi għal ġabra ta' studjużi Maltin li kienu jiffurmaw l-Akkademja tal-Malti. L-Akkademja kellha taffaċċja diversi diffikultajiet sabiex tadatta l-alfabett Latin f'lingwa Semitika; ix-xena politika, li rat kunflitt bejn sostenituri tal-irredentiżmu Taljan u l-okkupanti Ingliżi, ir-reliġjon u t-tradizzjonijiet kienu ostakli.
L-alfabett jikkonsisti minn 30 ittra:
A a, B b, Ċ ċ, D d, E e, F f, Ġ ġ, G g, GĦ għ, H h, Ħ ħ, I i, IE ie, J j, K k, L l, M m, N n, O o, P p, Q q, R r, S s, T t, U u, V v, W w, X x, Ż ż, Z z.
Storja tal-alfabett
Il-Malti kien għal ħafna żmien lingwa mitkellma biss; il-popolazzjoni kienet tikkomunika bil-Malti imma kienu jintużaw l-ittri Sqallin sabiex jinkiteb. Fil-fatt, fis-Sikulu-Għarbi bil-Malti, il-kliem u l-kitba fl-arċipelagu Malti segwew evoluzzjoni parallela għal dik fi Sqallija, b'din tal-aħħar mis-Sikulu-Għarbi għall-Isqalli.
Huwa stmat li l-oriġini tal-Malti jmur lura għas-seklu 11, però huwa biss fis-seklu 15 li dehru l-ewwel traċċi ta' kitba bil-Malti grazzi għal atti notarili. Dawn l-atti huma miktubin bl-Isqalli, imma l-ismijiet tal-persuni u l-postijiet huma miktubin bil-Malti flimkien ma' traskrizzjoni fonoloġika u fonetika. L-alfabett użat ma kienx adattat, it-traskrizzjoni kienet b'mod każwali u, għal fonema bil-Malti kienu jikkorrispondu grafemi bl-Isqalli ħafna drabi differenti (it-traskrizzjoni tal-"k" jew "ch" u "i" jew "j" tiegħu kienet tagħti grafija Maltija, "knisja" jew waħda pjuttost Sqallija, "chnisia").
Matul iż-żmien, diversi kittieba ħolqu alfabett tal-Malti biex ikunu jistgħu jiktbu l-Malti bih. Lejn is-seklu 19, biż-żieda sostanzjali ta' letteratura miktuba bil-Malti u bil-pubblikazzjoni ta' ħafna gazzetti bil-Malti, inħasset il-ħtieġa li l-alfabett tal-Malti jiġi standardizzat. Għall-bidu kien hemm individwi li ħolqu alfabett tal-Malti biex jinqdew bih, u kultant, anke bl-iskop li jxerrduh fost il-kittieba l-oħra u fl-iskejjel. Iktar 'il quddiem, twaqqfu bosta għaqdiet bil-għan li joħolqu alfabett u ortografija tal-Malti biex jistandardizzaw il-lingwa. Fost l-individwi u l-għaqdiet li ħolqu alfabett tal-Malti nsibu lil:
Toruń
Toruń (/'tɒrʊnjə/  , bil-Pollakk: [ˈTɔruj̃]; bil-Ġermaniż: Thorn) huwa raħal storiku max-xmara Vistula fil-Polonja Ċentrali u tat-Tramuntana u huwa wkoll Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO. Il-popolazzjoni tar-raħal kienet tammonta għal 197,812 abitant f’Diċembru 2021. Preċedentement, kien il-kapitali tad-Distrett ta’ Toruń (1975-1998) u tad-Distrett tal-Pomeranja (1921-1945). Mill-1999, Toruń huwa sede tal-gvern awtonomu tad-Distrett ta’ Kujavja u tal-Pomeranja u huwa wieħed miż-żewġ kapitali tad-distrett, flimkien ma’ Bydgoszcz. Il-bliet u l-kontej ġirien jiffurmaw iż-żona metropolitana ġemellata ta’ Bydgoszcz–Toruń.
Toruń huwa wieħed mill-eqdem irħula fil-Polonja, bl-ewwel insedjament tiegħu jmur lura għas-seklu 8, u wara ġie estiż fl-1233 mill-Kavallieri Tewtoniċi. Tul is-sekli, ir-raħal ospita nies bi sfondi u b’reliġjonijiet differenti. Mill-1264 sal-1411, Toruń kien parti mill-Lega Anseatika u sas-seklu 17 kien wieħed mill-aqwa punti kummerċjali. Dan affettwa bil-kbir l-arkitettura tar-raħal li tvarja mill-istil Gotiku bil-Brikks sal- Manjeriżmu u l-Barokk. Fl-età moderna bikrija, Toruń kien belt rjali tal-Polonja u kien waħda mill-ikbar bliet fil-pajjiż dak iż-żmien. Bid-Diviżjonijiet tal-Polonja fl-aħħar tas-seklu 18, ir-raħal sar parti mill-Prussja, u mbagħad mill-Imperu Ġermaniż u wara mit-Tieni Repubblika Pollakka. Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, Toruń ħelisha ħafif mill-ibbumbardjar u mill-qerda; iċ-Ċentru Storiku tar-raħal u l-pjazza ċentrali ikonika tas-suq ġew ippreservati kompletament sa żminijietna.
Toruń huwa magħruf għall-Mużew tal-Kejkijiet Imħawra bil-Ġinġer, li t-tradizzjoni tal-ħami tagħhom tmur lura kważi millennju, kif ukoll għall-katidral il-kbir tiegħu. Toruń huwa rinomat għall-istandard għoli ħafna tal-għajxien u għall-kwalità għolja ħafna tal-ħajja. Fl-1997, il-parti Medjevali tar-raħal ġiet iddeżinjata bħala Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO. Fl-2007, iċ-Ċentru Storiku ta’ Toruń ġie miżjud fil-lista tas-Seba’ Għeġubijiet tal-Polonja.
Toruń huwa l-post fejn twieled l-astronomu Nicolaus Copernicus. L-asterojde 12999 Toruń huwa msemmi għar-raħal.
Storja
L-ewwel insedjament fil-viċinanza ta’ Toruń huwa datat mill-arkeoloġi li jmur lura għall-1100 Q.K. (kultura tal-Lusazja). Matul il-perjodu Medjevali bikri, mis-seklu 7 sas-seklu 13, kien hemm insedjament Slavoniku antik, f’parti mix-xatt tax-xmara Vistula. Fis-seklu 10 sar parti mill-istat Pollakk emerġenti mmexxi mid-dinastija Piast.
Fir-rebbiegħa tal-1231, il-Kavallieri Tewtoniċi qasmu x-xmara Vistula fl-inħawi ta’ Nieszawa u stabbilew fortizza. Fit-28 ta’ Diċembru 1233, il-Kavallieri Tewtoniċi Hermann von Salza u Hermann Balk, iffirmaw il-karti meħtieġa biex Toruń (Thorn) u Chełmno (Kulm) isiru rħula jew bliet. Id-dokument oriġinali ntilef fl-1244. Is-sett ta’ drittijiet inġenerali huwa magħruf bħala l-liġi ta’ Kulm. Fl-1236, minħabba għargħar frekwenti, ir-raħal ġie rilokat fis-sit preżenti taċ-Ċentru Storiku ta’ Toruń. Fl-1239, il-patrijiet Franġiskani stabbilew ruħhom fir-raħal, segwiti fl-1263 mid-Dumnikani. Fl-1264, il-parti l-ġdida lil hinn miċ-Ċentru Storiku ġiet stabbilita prinċipalment biex tilqa’ l-popolazzjoni dejjem tikber ta’ artiġjani u ta’ ħaddiema tas-sengħa f’Torun, li ġew l-iktar minn artijiet fejn kien mitkellem l-iktar il-Ġermaniż. Fl-1280, ir-raħal (jew kif kien dak iż-żmien, iż-żewġt irħula) ingħaqad mal-Lega Anseatika merkantili, u b’hekk sar ċentru kummerċjali Medjevali importanti. daqsminuri|Toruń fl-1641 Ir-raħal reġa’ ġie rkuprat mill-Polonja fl-1410 matul il-Gwerra Tewtonika Pollakka-Litwana, madankollu, wara li l-Ewwel Trattat ta’ Paċi ta’ Thorn ġie ffirmata fi Frar 1411, ir-raħal reġa’ lura f’idejn l-Ordni Tewtonika. Fl-1411, ir-raħal ma baqax parti mil-Lega Anseatika. Fis-snin 1420, ir-Re Pollakk Władysław II Jagiełło bena l-Kastell ta’ Dybów, li jinsab fix-xatt tax-xellug ta’ Toruń, li huwa żar bosta drabi. Matul il-Gwerra Tewtonika Pollakka l-kbira ta’ wara, il-Kastell ta’ Dybów ġie okkupat mill-Kavallieri Tewtoniċi mill-1431 sal-1435.
Fl-1440, in-nies nobbli ta’ Thorn stabbilew b’mod konġunt il-Konfederazzjoni Prussjana sabiex tkompli topponi l-politika tal-Kavallieri. Mill-1452, it-taħditiet bejn ir-Re Pollakk Casimir IV Jagiellon u l-membri tal-Konfederazzjoni saru fil-Kastell ta’ Dybów. Il-Konfederazzjoni rribellat kontra l-istat monastiku tal-Kavallieri Tewtoniċi fl-1454 u d-delegazzjoni tagħha ressqet petizzjoni lir-Re Pollakk Casimir IV Jagiellon fejn talbitu jerġa’ jikseb il-poter fuq ir-reġjun bħala l-mexxej leġittimu.
Fis-6 ta’ Marzu 1454 ġie ffirmat att ta’ inkorporazzjoni fi Krakovja, li jirrikonoxxi r-reġjun (inkluż Toruń), bħala parti mir-Renju Pollakk. Dawn l-avvenimenti wasslu għall-Gwerra ta’ Tlettax-il Sena. Iċ-ċittadini tar-raħal kienu rrabjati minħabba l-isfruttament bla ħniena tal-Ordni, u kkonkwistaw il-kastell Tewtoniku, u ġarrfu l-fortifikazzjonijiet kollha tal-brikks, ħlief it-torri Gdanisko li ntuża sas-seklu 18 għall-ħżin tal-porvli. Is-sindku lokali wiegħed lealtà lir-Re Pollakk waqt l-inkorporazzjoni f’Marzu 1454 fi Krakovja, u mbagħad f’Mejju 1454 saret ċerimonja uffiċjali f’Toruń, li matulha n-nobbiltà, il-kavallieri, is-sidien tal-art, is-sindki u l-uffiċjali lokali minn Chełmno, inkluż Toruń, għal darb’oħra ddikjaraw lealtà lir-Re Pollakk u lir-Renju tal-Polonja.
Mill-1454, ir-raħal kien awtorizzat mir-Re Casimir IV jizzekka muniti Pollakki. Matul il-gwerra, Casimir IV spiss kien joqgħod fil-Kastell ta’ Dybów u Toruń appoġġa finanzjarjament lill-Armata Pollakka. Il-parti l-antika u l-parti l-ġdida ta’ Toruń ingħaqdu fl-1454. Il-Gwerra ta’ Tlettax-il Sena spiċċat fl-1466, bit-Tieni Trattat ta’ Paċi ta’ Thorn, fejn l-Ordni Tewtonika rrinunzjat kull jedd fir-rigward tar-raħal u rrikonoxxietu bħala parti mill-Polonja. Ir-Re Pollakk ta privileġġi kbar lil Toruń, bħal dawk li kienet tgawdi l-belt ta’ Gdańsk. Fl-1454 ukoll, fil-Kastell ta’ Dybów, ir-Re ħareġ l-Istatuti famużi ta’ Nieszawa, li kienu jkopru sett ta’ privileġġi għan-nobbiltà Pollakka; avveniment li huwa meqjus bħala t-twelid tad-demokrazija nobbli fil-Polonja, li damet sal-1795. xellug|daqsminuri|Il-post fejn twieled u għex l-ekonomista u l-kittieb Pollakk [[Fryderyk Skarbek, u l-post fejn kien joqgħod il-filjozz tiegħu Frédéric Chopin fl-1825]] Tul l-istorja, ir-raħal ospita diversi persuni, studjużi u statisti notevoli. Fl-1473 twieled Nicolaus Copernicus u fl-1501 miet ir-Re Pollakk Ġwanni I Albert f’Toruń; qalbu ġiet midfuna fil-Katidral ta’ San Ġwann. Fl-1500, it- Tuba Dei, li kienet l-ikbar qanpiena tal-knisja fil-Polonja dak iż-żmien, tqiegħdet fil-Knisja ta’ San Ġwann il-Battista, u nbena pont li jaqsam ix-xmara Vistula, li kien l-itwal pont tal-injam tal-pajjiż dak iż-żmien. Fl-1506, Toruń sar belt rjali tal-Polonja. Fl-1528, iz-zekka rjali bdiet topera f’Toruń. Fl-1568, twaqqaf liċeo, li wara l-1594 sar wieħed mill-iskejjel ewlenin tat-Tramuntana tal-Polonja għas-sekli ta’ wara. Fl-1594 ukoll, l-ewwel mużew (Musaeum) ta’ Toruń ġie stabbilit fl-iskola, u beda t-tradizzjonijiet mużeali. Toruń kellu ġid u influwenza kbira, u gawda minn drittijiet tal-vot matul il-perjodu tal-elezzjoni rjali. Laqgħat tal-Commonwealth Pollakka-Litwana saru f’Toruń fl-1576 u fl-1626.
Fl-1557, matul ir-Riforma tal-Protestantiżmu, Toruń adotta l-Protestantiżmu. Taħt is-Sindku Henryk Stroband daqsminuri|302x302px|It-Tieni Trattat ta’ Paċi ta’ Toruń, pittura tas-seklu 19 mill-pittur imwieled f’Toruń, [[Marian Jaroczyński, li tinsab fil-Mużew Distrettwali lokali]] (1586-1609), Toruń ġie ċentralizzat. Il-poter amministrattiv għadda f’idejn il-kunsill lokali. Fl-1595, il-Ġiżwiti waslu biex jippromwovu l-Kontroriforma, u ħadu l-kontroll tal-Knisja ta’ San Ġwann. L-uffiċjali Protestanti ppruvaw jillimitaw il-fluss ta’ Kattoliċi fil-belt, filwaqt li l-Kattoliċi (il-Ġiżwiti u l-patrijiet Dumnikani) diġà kienu jikkontrollaw ħafna mill-knejjes, u ħallew biss il-Knisja ta’ Santa Marija għaċ-ċittadini Protestanti. Fl-1645, fi żmien meta seħħew diversi kunflitti reliġjużi f’ħafna pajjiżi Ewropej oħra u l- Gwerra diżastruża ta’ Tletin Sena ġiet miġġielda fil-Punent tal-Polonja, f’Toruń, fuq inizjattiva tar-Re Władysław IV Vasa, sar kungress ta’ tliet xhur tal-Kattoliċi, tal-Luterani u tal-Kalvinisti Ewropej, magħruf bħala Colloquium Charitativum; avveniment tassew importanti fl-istorja tad-djalogu interreliġjuż.
Matul il-Gwerra l-Kbira tat-Tramuntana (1700-1721), ir-raħal ta’ Toruń ġie assedjat mit-truppi Żvediżi. Il-Kżar Russu Pietru l-Kbir ħejja t-Trattat ta’ Thorn fl-1709 sabiex ir-Re tal-Polonja jerġa’ jkun Awgustu II tal-Polonja. Fit-tieni nofs tas-seklu 17, it-tensjonijiet bejn il-Kattoliċi u l-Protestanti kibru, b’mod simili għall-gwerer reliġjużi madwar l-Ewropa kollha. xellug|daqsminuri|Id-Dar ta’ Copernicus, li attwalment hija mużew Fil-bidu tas-seklu 18 madwar 50 fil-mija tal-popolazzjoni, speċjalment in-nobbli u l-klassi medja, kienu Protestanti li kienu jitkellmu bil-Ġermaniż, filwaqt li l-50 fil-mija l-oħra kienu Kattoliċi Rumani li kienu jitkellmu bil-Pollakk. L-influwenza Protestanta sussegwentement battiet wara l-Irvell ta’ Thorn tal-1724.
Wara t-Tieni Diviżjoni tal-Polonja fl-1793, Toruń ġie anness mal-Prussja. Ġie rkuprat għal żmien qasir mill-Pollakki bħala parti mid- Dukat ta’ Varsavja fis-snin 1807-1815, u saħansitra kien il-kapitali temporanja f’April u f’Mejju 1809. Fl-1809, Toruń ġie difiż b’suċċess mill-Pollakki kontra l-Awstrijaki. Wara li ġie anness mill-ġdid mal-Prussja fl-1815, Toruń ġie soġġett għal Ġermanizzazzjoni u sar ċentru b’saħħtu tar-reżistenza Pollakka kontra politiki simili. Ġew stabbiliti istituzzjonijiet Pollakki ġodda bħal Towarzystwo Naukowe w Toruniu (is-Soċjetà Xjentifika ta’ Toruń), istituzzjoni Pollakka ewlenija fid-Diviżjoni Prussjana tal-Polonja, li ġiet stabbilita fl-1875. Fl-1976, Toruń ingħata s-Salib tal-Kmandant bl-Istilla tal-Ordni tal-Polonia Restituta, waħda mill-ogħla unuri Pollakki. Wara l-Ewwel Gwerra Dinjija, il-Polonja ddikjarat l-indipendenza u reġgħet ħadet il-kontroll ta’ Toruń. Fil-Polonja ta’ bejn gwerer, Toruń kien il-kapitali tad-Distrett tal-Pomeranja.
It-Tieni Gwerra Dinjija
Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, il-Ġermanja okkupat lil Toruń mis-7 ta’ Settembru 1939 sal-1 ta’ Frar 1945. L- daqsminuri|Gwardji Pollakki u Ġermaniżi arrestati fil-bieb tal-Forti VII fl-1939 Einsatzkommando 16 daħal Toruń biex jikkommetti diversi reati kontra l-Pollakki. Taħt l-okkupazzjoni Ġermaniża, iċ-ċittadini lokali kienu soġġetti għal arresti, tkeċċijiet, jasar, deportazzjonijiet lejn il-kampijiet ta’ konċentrament Nażisti u ġustizzjar, speċjalment l-elit Pollakk bħala parti mill-Intelligenzaktion.
Grupp ta’ ħaddiema ferrovjarji u pulizija Pollakki minn Toruń inqatlu mill-ġendarmerija Ġermaniża u mill-Wehrmacht f’Gąbin fid-19 u fil-21 ta’ Settembru 1939. Il-Pollakki lokali, fosthom attivisti, għalliema u qassisin, li ġew arrestati f’Toruń u fil-Kontea ta’ Toruń minn Settembru 1939, inizjalment inżammu fil-ħabs ta’ qabel il-gwerra, u wara li kien iffullat wisq, minn Ottubru 1939 il-Ġermaniżi tefgħu lill-Pollakki l-ħabs fil-Forti VII tal-Fortizza ta’ Toruń.
Fis-17 u fid-19 ta’ Ottubru 1939 biss, il-pulizija Ġermaniża u s-Selbstschutz arrestaw 1,200 Pollakk f’Toruń u fil-Kontea. Fil-bidu ta’ Novembru 1939, il-Ġermaniżi wettqu iktar arresti tal-massa ta’ għalliema, bdiewa u qassisin Pollakki f’Toruń u fil-Kontea, li mbagħad intefgħu l-ħabs fil-Forti VII. Il-Pollakki mitfugħa l-ħabs imbagħad ġew deportati lejn il-kampijiet ta’ konċentrament Nażisti jew maqtula fuq il-post.
Filwaqt li l-popolazzjoni ta’ Toruń sofriet minħabba bosta atroċitajiet, ma kien hemm l-ebda battalja jew bumbardament li qerdu l-binjiet. Għalhekk, b’xorti tajba r-raħal ta’ Toruń baqa’ ppreservat minkejja iż-żewġ Gwerer Dinjin, u żammet l-arkitettura storika tagħha li tvarja minn stil Gotiku tal-brikks, għal Rinaxximentali, għal Barokk sa l-istili tas-sekli 19 u 20.
Sit ta’ Wirt Dinji
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta’ żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) “Wirja ta’ skambju importanti ta’ valuri umani, tul perjodu ta’ żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ”; u l-kriterju (iv) “Eżempju straordinarju ta’ tip ta’ bini, ta’ grupp ta’ siti jew ta’ pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem”.
Edukazzjoni
daqsminuri|238x238px|Miasteczko uniwersyteckie (Belt universitarja) Iktar minn tletin skola elementari u primarja u iktar minn għaxar skejjel sekondarji jiffurmaw il-bażi edukattiva ta’
Toruń. Minbarra dawn, l-istudenti jistgħu jattendu wkoll għadd żgħir ta’ skejjel privati. xellug|daqsminuri|261x261px|Collegium Maximum tal- Università Nicolaus Copernicus f’Toruń L-ikbar istituzzjoni tal-edukazzjoni għolja f’Toruń, l-Università Nicolaus Copernicus taqdi ’l fuq minn 20,000 student u ġiet stabbilita fl-1945, abbażi tas-Soċjetà Xjentifika ta’ Toruń, l- Università Stefan Batory f’Wilno, u l-Università Jan Kazimierz f’Lviv. L-eżistenza ta’ università ta’ livell għoli u ta’ profil għoli b’ħafna studenti kellha rwol kbir fil-pożizzjoni u fl-importanza ta’ Toruń inġenerali, kif ukoll fiż-żieda tal-popolazzjoni ta’ żgħażagħ f’Toruń. Dan għadu japplika u għandu wkoll influwenza serja fuq l-ekonomija lokali.
Istituzzjonijiet pubbliċi oħra tal-edukazzjoni għolja:
Hemm ukoll għadd ta’ faċilitajiet privati tal-edukazzjoni għolja:
F’Toruń hemm ukoll waħda mill-eqdem skejjel sekondarji fil-Polonja msejħa I Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Kopernika, li tmur lura għal-liċeo li ġie stabbilit fl-1568. lemin|daqsminuri|266x266px|Sptar muniċipali tat-tfal
Kura tas-saħħa
Sitt sptarijiet bi speċjalizzazzjonijiet varji jipprovdu servizz mediku għal Toruń, għaż-żona tal-madwar u għar-reġjun
inġenerali. L-ikbar tnejn minn dawn l-isptarijiet, reċentement immexxija mid-distrett, ittieħdu f’idejn l-Università Nicolaus Copernicus u qed jitmexxew bħala unitajiet kliniċi tagħha. Sptar minnhom bidel l-istatus tiegħu fl-2008.
Barra minn hekk, hemm numru ta’ faċilitajiet oħra tal-kura tas-saħħa f’Toruń.
Residenti notevoli
Fost ir-residenti notevoli ta’ Toruń insibu:
Ġemellaġġ
Toruń huwa ġemellat ma’:
Albert Marshall
Albert Marshall (Ħ'Attard, 1947) huwa awtur u direttur tad-drammi Malti.
Studju
Studja s-Seminarju, l-Università ta' Malta, il-London Academy of Music and Dramatic Arts u Victoria University ta' Melbourne, l-Awstralja, mnejn kiseb l-M.A. fl-Istudji tal-Komunikazzjoni. Bejn l-1971 u l-1980 okkupa diversi karigi fix-xandir nazzjonali u kien l-ewwel kap Malti tal-Akkademja Nazzjonali tal-Arti Drammatika.
Fl-Awstralja
Marshall emigra lejn l-Awstralja fl-1981. Għamel żmien reġista residenti fil-Victoria College of the Arts ta' Melbourne u kien l-ewwel Malti li dderieġa fis-Sydney Opera House. Kien jgħallem l-istudji tal-Komunikazzjoni f'Victoria University qabel irritorna Malta.
Lura Malta
Irritorna Malta f'Novembru 1995 biex jieħu f'idejh it-tmexxija tar-Radju tal-Università u fl-istess ħin jgħallem l-istudji tal-Komunikazzjoni fl-Università ta' Malta. Marshall inħatar General Manager tal-PBS fl-1996. Fl-2004, Marshall emigra lejn il-Lussemburgu fejn ħadem bħala traduttur mal-Kummissjoni Ewropea. F'Novembru 2009 irtira u irritorna lejn Malta.
San Staniżlaw Martri
Imwieled minn ġenituri nobbli li għal ħafna żmien kienu bla tfal u li tawh trobbija reliġjuża tajba u ressquh bl-ezempju tagħhom lejn Alla. Meta kiber ġie ordnat saċerdot u mogħti kanonkat fil-katidral. Ħafna nies kienu jersqu lejn Alla minħabba l-prietki mqanqla tiegħu msaħħa b'ezempju tajjeb. Kemm il-poplu kif ukoll il-kleru kienu jfittxuh għall-pariri. Kien ġeneruż mal-foqra u mbotta ‘l quddiem ir-riformi religjuzi.
Isqof
L-isqof ta’ Krakovja xtaq jirreżenja u jċedilu postu iżda Staniżlaw insista miegħu biex ma jiħux dan il-pass. Imma meta l-isqof miet, huwa intgħażel minfloku għalkemm aċċetta biss għax ordnalu l-Papa. Kien kkonsagrat isqof fl-1072. Baqa' bl-istess ħeġġa, jgħallem, jirriforma u benefattur ġeneruż tal-fqar. Dan l-isqof miet martri meta safa maqtul mir-re Boleslav li qatlu hu stess fil-katidral waqt li kien qed iqaddes. L-isqof Stanislaw safa vittma għax ried jaqdi id-dmir tiegħu ta' mexxej tal-erwieħ bl-aktar mod rett. Ir-re Boleslav kien ħataf mara ta' waħda min-nobbli tiegħu, u ħadha fil-palazz tiegħu. Dan kien skandlu kbir għan-nies tal-Polonja. Minkejja li Staniżlaw widdbu biex jindem, Boleslav baqa' kif kien u l-isqof skumnikah. Ir-re ma felaħx għal din l-umiljazzjoni u żvoga l-qilla tiegħu meta daħal fil-katidral u qatlu b'idejh stess wara li s-suldati li hu ordna biex ineħħulu ħajtu qalulu li ma setgħux jagħmlu dan għax Staniżlaw kien imdawwar b'dija kbira divina. San Staniżlaw huwa l-Qaddis Patrun tal-Polonja.
Bryan Cristante
Karriera
Cristante twieled f'San Vito al Tagliamento iżda trabba ġewwa San Giovanni di Casarsa, fejn beda jilgħab il-futbol bħala tfajjel. Huwa mexa lejn Liventina Gorghense, klabb tad-dilettanti fil-provinċja ta' Treviso, qabel ma ssieħeb ma AC Milan fl-2009. Matul iż-żmien tiegħu fl-akkademja ta' AC Milan, hu kien membru tal-iskwadra tal-U15 li rebħet il-Campionato Giovanissimi Nazionali fl-2010, fejn hemmhekk skorja tmien gowls, huwa wkoll kien membru tal-iskwadra tal-U17 li rebħet il-Campionato Allievi Nazionali fl-2011.
Huwa għamel id-debutt professjonali tiegħu għall-klabb fis-6 ta' Diċembru 2011, fl-età ta' 16-il sena u 278 ġranet, fejn ħareġ bħala sostitut minflok Robinho fil-fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League kontra Viktoria Plzeň, il-logħba kienet spiċċat fid-dro ta' 2–2. Hu b'hekk sar l-iżgħar plejer ta' Milan li lagħab fiċ-Champions League u t-tielet l-iżgħar ta' kull żmien.
Cristante kien elett bħala l-aqwa plejer fit-Torneo di Viareggio 2013. Fl-4 ta' Marzu 2013, Cristante ffirma l-ewwel kuntratt professjonali tiegħu, li jżommu f'Milan sal-2018. Huwa se jissieħeb fl-ewwel skwadra fil-bidu tal-istaġun 2013/2014.
Statwa ta' Roland ta' Bremen
daqsminuri|L-Istatwa ta' Roland ta' Bremen L-Istatwa ta' Roland ta' Bremen hija statwa ta' Roland li saret fl-1404. Tinsab fil-Pjazza tas-Suq, il-pjazza ewlenija ta' Bremen, il-Ġermanja, tħares lejn il-katidral, u turi lil Roland, il-paladin tal-ewwel Imperatur tal-Imperu Ruman Sagru Karlu Manju, u l-eroj tal-Battalja tal-Mogħdija Muntanjuża ta' Roncevaux.
Deskrizzjoni
Roland huwa magħruf bħala l-protettur tal-belt: ix-xabla leġġendarja tiegħu (magħruf fil-leġġenda tal-Kavallieri bħala Durendal) hija mikxufa, u t-tarka tiegħu hija mżejna bl-ajkla imperjali b'żewġ irjus.
L-istatwa ta' Roland bilwieqfa hija twila 5.47 metri, u qiegħda fuq rostrum (pedestall) għoli 60 cm. Kolonna li tirfed l-istatwa, b'baldakkin fil-quċċata tagħha, twassal l-għoli kkombinat għal 10.21 metri. L-istatwa ġiet imnaqqxa mill-ġebla tal-ġir minn Elm, u ġiet ikkummissjonata mill-mexxejja tal-belt biex jissostitwixxu waħda li nħarqet fl-1366 mill-Prinċep-Arċisqof Albert II. Tinsab faċċata tal-knisja bħala rappreżentazzjoni tad-drittijiet tal-belt b'kuntrast mal-jeddijiet territorjali tal-prinċep-arċisqof.
Il-kitba fuq it-tarka hija din li ġejja: "vryheit do ik ju openbar / d’ karl vnd mēnich vorst vorwar / desser stede ghegheuen hat / des danket god’ is mī radt".
Din il-kitba tfisser: "Libertà, jien nappella għalik / kif għamlu Karl u bosta nies nobbli tabilħaqq / f'dan il-post. / Niżżikħajr lill-Alla, dan huwa l-parir tiegħi".
Statwi ta' Roland jidhru f'bosta bliet tal-eks Imperu Ruman Sagru, bħala emblemi tad-drittijiet tal-belt (bil-Ġermaniż: Stadtrechte). L-istatwa ta' Roland fi Bremen hija l-eqdem eżempju eżistenti. Minn Bremen, is-simbolu tal-libertà ċivika u tal-ħelsien infirex fi bliet oħra u sar simbolu tal-Ewropa l-ġdida. Mill-1973 saret protetta permezz tal-att dwar il-protezzjoni tal-monumenti. F'Lulju 2004, flimkien mal-Muniċipju ta' Bremen, l-istatwa żdiedet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.
Sit ta' Wirt Dinji
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-kriterju (vi) "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".
Leġġenda
xellug|daqsminuri|Kartolina ta' Bremen għall-ħabta tal-1905 li turi l-istatwa ta' Roland ta' Bremen fil-pjazza ewlenija Skont leġġenda, Bremen se tibqa' ħielsa u indipendenti diment li l-istatwa ta' Roland tibqa' tħares il-belt. Għal din ir-raġuni, jingħad li hemm it-tieni statwa ta' Roland moħbija taħt l-art fil-muniċipju ta' Bremen, li tista' tiġi installata malajr bħala sostitut jekk jiġri xi ħaġa lill-istatwa oriġinali.
Kleiner Roland
Statwa iżgħar ta' Roland (bil-Ġermaniż: Kleiner Roland) f'Neustadt tħejjiet fl-1737 mill-ewwel Neustädter Bürgerkompanie bħala riżultat tal-fatt li ċ-ċittadini ta' Neustadt kellhom drittijiet ta' ċittadinanza limitati ħafna mill-1642. Hija bbażata fuq l-istatwa l-kbira ta' Roland tal-1404.
Fiha kitba li tgħid: "Għandkom l-istatwa l-kbira hemmhekk, filwaqt li aħna għandna ż-żgħira. Aħna m'aħniex belt kbira, aħna belt żgħira miżjuda magħha, iżda aħna belt daqskom".
L-isparar fid-diskoteka Pulse f'Orlando
Fit-12 ta' Ġunju fl-2016, Omar Mateen, għassies tas-sigurtà ta' 29 sena, daħal fid-diskoteka omosesswali Pulse fil-belt ta' Orlando fi Florida u fetaħ in-nar fuq in-nies li kienu ġo fiha. Wara konfront ta' 3 sigħat, il-Pulizija f'Orlando sparat fuqu u qatlitu.
Ftit tal-ħin qabel ma wettaq l-isparar, Mateen kien ċempel lil 9-1-1 u ddikjara l-lealtà tiegħu mal-mexxej tal-Istat Iżlamiku, Abu Bakr al-Baghdadi. Investigaturi tal-aġenzija FBI kklassifikaw l-attakk bħala wieħed terroristiku.
F'lejl l-attakk id-diskoteka kienet organizzat "Lejla Latina", u l-maġġoranza tal-vittmi kienu ta' ġens Ispaniku. Dan l-inċident huwa l-attakk bl-akbar numru ta' vittmi fl-istorja tal-vjolenza kontra l-kommunità LGBT fl-Istati Uniti u kien l-attakk terroristiku bl-akbar numru ta' mejtin fl-Istati Uniti mindu l-attakki li saru fil-11 ta' Settembru fl-2001. F'dak il-ħin kien ukoll l-isparar tal-massa bl-akbar numru ta' mejtin imwettaq minn persuna waħda fl-istorja tal-Istati Uniti. Sena wara ssebaq mill-isparar li seħħ f'Las Vegas.
L-ewwel tiri u s-sitwazzjoni tal-ostaġġi
Fil-11 ta' Ġunju fl-2016, id-diskoteka Pulse, li hija diskoteka omosesswali fil-belt ta' Orlando fi Florida, kienet tospita "Lejla Latina", avveniment ta' bil-lejl kull nhar is-Sibt, li fih kienu jattendaw bosta nies ta' ġens Ispaniku. Fil-ħabta tas-2 bil-lejl għadu kien hemm xi 320 persuna ġewwa d-diskoteka. Kien f'dak il-ħin li Omar Mateen daħal fiha u beda spara fuq in-nies. Tużżani mejtu jew indarbu gravi. Ftit minuti wara l-bidu tal-isparar, Mateen irtira aktar 'il ġewwa u beda jżomm ostaġġi f'kamra tal-banju.
Waqt l-isparar, numru tal-persuni maqbuda fid-diskoteka ppruvaw sejħu l-għajnuna billi jċemplu jew jibgħatu messaġġi lill-iħbieb u qraba tagħhom.
Ismijiet il-mejtin
L-ismijiet u l-etajiet tal-vittmi maqtula ġew ikkonfermati mill-Belt ta' Orlando wara li l-qraba tagħhom kienu ġew notifikati:
Senġi
thumb|192px|[[Senġi ta' taħt dahru dehebi (Rhynchocyon chrysopygus)]]
Is-Senġijiet huma mammiferi insettivori Afrikani ta' daqs żgħir. Dawn jagħmlu parti mill-familja Macroscelididae, fl-ordni Macroscelidea. L-isem senġi gej minn lingwi Bantu Afrikani).
Huma mifruxin sew miż-żona subsaħarjana lejn in-nofsinhar tal-Afrika u għalkemm m' huma komuni imkien, kważi tista' issibhom f' kull tip ta' ambjent; mid-deżert tan-Namibja, għall-foresti tal-Afrika ta' isfel. Is-Senġi tal-Afrika ta' Fuq kif jghid l-isem komuni tiegħu huwa l-unika speċi li jgħix fl-ambjent xott tal-pajjiżi fil-Majjistral tal-kontinent Afrikan.
Deskrizzjoni
It-18-il speċi jvarjaw fid-daqs bejn wieħed u ieħor minn 100 millimetru sa ftit aktar minn 300 millimetru u jiżnu minn ftit anqas minn 50 gramma għal ftit aktar minn 700 gramma. Kollha kemm huma jimxu fuq erba' saqajn li huma pjuttost twal għal ġisimhom u għalkemm it-tul ta' mnieħirhom ivarja minn speċi għall-ohra, kollha kapaċi jilwu t-tromba jew il-proboxxidi 'l hemm u 'l hawn waqt it-tfittxija għall-ikel.
Dieta
Il-parti l-kbira tad-dieta tagħhom tikkonsisti minn insetti, dud u brimb li jsibu mal-art qalb il-weraq.
Klassifikazzjoni
Fil-passat is-senġijiet kienu, ikklassifikati fl-ordni Insectivora flimkien mal-ġriedem ta' geddumhom twil u l-qniefed, ikkunsidrati bħala relatati fil-bogħod mal-Ungulati, miġburin fi grupp flimkien mat-tupaji u meqjusin parti mill-ordni Lagomorpha mal-fniek, liebri u l-piki. Madankollu, evidenzi molekolari reċenti, b' saħħa jissapportjaw is-superordni Afrotheria li jaqqagħad flimkien, it-tenreki u t-talpi dehbin ma' ċerti ungulati jew mammiferi li xi darba kienu meqjusin ungulati li jinkludu l-iraċi, l-iljunfanti, il-baqar tal-baħar u l-oritteropi, kif ukoll is-senġijiet.
Instabu numru ta' speċijiet fossili, kollha kemm huma mil-kontinent Afrikan. Uħud, bħal Myohyrax, tant kienu simili tal-iraċi li għal bidu kienu identifikati ħażin bħala tali, filwaqt li oħrajn, bħal pereżempju Mylomygale kienu relativament qishom gerriema. Dawn il-forom kienu kollha estinti sal-Plejstoċen.
Senġijiet hemm madwar 19-il speċi mqasmin ma' 4 ġeneri u 1 minnhom huwa monotipiku.
Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ingilterra
It-tim nazzjonali tal-futbol tal-Ingilterra hu t-tim nazzjonali tad-dixxiplina sportiva tal-futbol tal-Ingilterra u hu kkontrollat mill-The Football Association.
Skwadra kurrenti
Din hi l-iskwadra li ntagħżlet biex taffronta lill-Kroazja fl-10 ta' Settembru 2008.
! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" |
Lingwa Franċiża
Il-Franċiż (français) hija lingwa Rumanza mitkellma minn madwar 300 miljun ruħ madwar id-dinja, prinċipalment fi Franza, ir-Repubblika Demokratika tal-Kongo u l-Kanada.
Gżira tal-Mużewijiet
daqsminuri|288x288px|Il-Mużew ta' Bode fuq il-Gżira tal-Mużewijiet Il-Gżira tal-Mużewijiet (bil-Ġermaniż: Museumsinsel) hija kumpless ta' mużewijiet fuq in-naħa tat-Tramuntana tal-Gżira ta' Spree fil-qalba storika ta' Berlin, il-belt kapitali tal-Ġermanja. Hija waħda mill-iktar attrazzjonijiet turistiċi viżitati ta' Berlin u hija wieħed mill-iktar siti importanti ta' mużewijiet fl-Ewropa. Il-kumpless inbena bejn l-1830 u l-1930 fuq l-ordni tar-rejiet tal-Prussja skont il-pjanijiet ta' ħames arkitetti.
Il-Gżira tal-Mużewijiet tniżżlet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1999. Il-kumpless inizjalment kien jinkludi ħames mużewijiet b'kollox: il-Mużew l-Antik (bil-Ġermaniż: Altes Museum), il-Mużew il-Ġdid (bil-Ġermaniż: Neues Museum), il-Gallerija Nazzjonali l-Antika (bil-Ġermaniż: Alte Nationalgalerie), il-Mużew ta' Bode (bil-Ġermaniż: Bode-Museum) u l-Mużew ta' Pergamon (bil-Ġermaniż: Pergamonmuseum). Peress li l-kumpless tal-Gżira tal-Mużewijiet inbena fuq il-Gżira ta' Spree kollha fit-Tramuntana tat-triq prinċipali l-kbira Unter den Linden, il-Katidral ta' Berlin (bil-Ġermaniż: Berliner Dom) jinsab hawnhekk ukoll, ħdejn il-park imsejjaħ Lustgarten. Fin-Nofsinhar, il-Palazz ta' Berlin rikostruwit jospita l-mużew tal-Forum ta' Humboldt, is-sitt mużew li nfetaħ fl-2020. Mir-riunifikazzjoni tal-Ġermanja, il-Gżira tal-Mużewijiet ġiet rikostruwita u estiża skont pjan direzzjonali ewlieni. Fl-2019, infetaħ ċentru tal-viżitaturi ġdid u gallerija tal-arti msejħa l-Gallerija ta' James Simon (bil-Ġermaniż: James-Simon-Galerie).
Mużewijiet
daqsminuri|Mappa tal-Gżira tal-Mużewijiet Il-Gżira tal-Mużewijiet ingħatat isimha minħabba l-kumpless ta' mużewijiet sinifikanti fuq livell internazzjonali li hemm fuqha, kollha kemm huma parti mill-Mużewijiet Statali ta' Berlin, li jokkupaw il-parti tat-Tramuntana tal-Gżira ta' Spree:
Storja
xellug|daqsminuri|245x245px|Il-Gżira tal-Mużewijiet bil-mogħdija ferrovjarja tgħaddi minn ġo nofsha Fl-1797 inbniet l-ewwel sala tal-wiri fuq suġġeriment tal-arkeologu Aloys Hirt. Fl-1822, Schinkel iddisinja l-pjanijiet għall-Mużew l-Antik sabiex jospita l-kollezzjoni rjali tal-antikitajiet, u l-arranġament tal-kollezzjoni kien issorveljat minn Wilhelm von Humboldt. Il-gżira, oriġinarjament żona residenzjali, kienet iddedikata lill-"arti u x-xjenza" mir-Re Frederick William IV tal-Prussja fl-1841. Wara estensjoni ulterjuri taħt rejiet tal-Prussja differenti, il-kollezzjonijiet tal-arti u tal-arkeoloġija tal-mużew saru fondazzjoni pubblika wara l-1918. Attwalment il-kollezzjoni tieħu ħsiebha l-fergħa tal-Wirt Kulturali tal-Prussja tal-Mużewijiet Statali ta' Berlin.