cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Multilingwiżmu
Diglossja
L-użu tal-lingwa hu mifrux fuq diversi oqsma, pereżempju wieħed jista' jitkellem fuq ix-xogħol b'mod differenti minn mal-familja u ħbieb, fuq ix-xogħol b'xi lingwa standard u d-dar b'djalett tal-istess lingwa. Din tissejjaħ diglossja. Dan it-terminu jintuża wkoll anki jekk iż-żewġ lingwi ma jkollomhomx l-istess bażi, bħal meta immigrant juża l-lingwa nattiva tiegħu spiss.
Kawżi
Hemm diversi kawżi għal multilingwiżmu. Fil-parti l-kbira dawn huma ta' natura politika u storika.
Il-kolonizzazzjoni
Waħda mill-kawżi l-iktar importanti hi l-espansjoni ta' pajjiż bil-kolonizzazzjoni. "F'konkwista territorjali il-pajjiż rebbieħ iġġib miegħu il-lingwa tiegħu fil-pajjiż mirbuħ u jdaħħalha hemm bil-forza." ( Roos, 2005, p.5). Dan pereżempju ġara fil-konkwisti kolonjali Brittaniċi u Franċiżi fl-Afrika. Għalkemm issa li-pajjiżi konkwisti m'għadhomx kolonji aktar, madankollu l-Ingliż u l-Franċiż huma stabbiliti u saru il-lingwi uffiċjali ta' dawk il-pajjiżi. "Għandu jingħad ukoll li l-qsim arbitrarju tal-Afrika mill-potenzi kolonjali kkontribwixxa għall-fatt li l-istati issa hemm fihom għadd ta' gruppi lingwistiċi peress li l-fruntieri statali ma jaqblux mal-konfini tribali fl-intern ta;-istat. Għalhekk, waqt li qabel l-invażjoni kolonjali, kull tribù kellu l-pajjiż u l-lingwa tiegħu, issa l-gruppi lingwistiċi differenti huma mifruxa mad-diversi t-territorji u dan joħloq multilingwiżmu mhux biss bil-kuntatt bejn l-Ingliż u l-Franċiż u l-lingwi indiġeni iżda wkoll bil-kuntatt bejn il-lingwi indiġeni stess." (Roos, 2005, p.5).
Unifikazzjoni politika tat-territorju
It-tielet kawża tal-ħolqien tal-multilingwiżmu hi l-unifikazzjoni politika ta' territorju. Sikwit grupp etniku jistabillixi lingwa waħda bħala l-lingwa tal-istat biex isaħaħ l-unifikazzjoni tiegħu. Eżempju ta' din is-sitwazzjoni nistgħu narawh fiċ-Ċina. Hemmhekk il-Mandarin hu lingwa statali u universali, madankollu, fiċ-Ċina jeżistu ħafna lingwi oħra.
L-Ewropizzazzjoni u l-globalizzazzjoni
Barra minn dawn, l-Ewropizzazzjoni u l-globalizzazzjoni tal-politika u l-ekonomija għandha rwol importanti fl-iżvilupp tal-multilingwiżmu. Qiegħed jidher iżjed u iżjed li l-ħila li wieħed ikun jaf jitkellem b'għadd ta' lingwi, hi ħtieġa bażika fl-edukazzjoni vokazzjonali moderna. "L-abbiltà multilingwi min-naħa taċ-ċittadini tal-pajjiżi Ewropej hi meħtieġa mill-proċessi ta' integrazzjoni fl-Unjoni Ewropea." (Albayrak, 2007, p.7). Dan għandu impatt kbir fuq l-iskejjel, li għandhom l-inkarigu li jħejju t-tfal għall-futur.
Fil-kuntest tal-globalizzazzjoni, il-multilingwiżmu u l-poliglossija qed isiru dejjem aktar kunċetti importanti biex nifhmu ħafna bidliet soċjali:
Il-qlib tal-kodiċi lingwistiku
B'reazzjoni għall-globalizzazzjoni jista' jagħmel sens li ninkuraġġixxu t-tagħlim ta' għadd ta' lingwi kmieni fit-tfulija u li ninvestigaw fenomeni speċifiċi bħall-qlib tal-kodiċi lingwistiku. Il-qlib tal-kodiċi hu "l-bidla bejn lingwi differenti minn kelliema bilingwi u/jew multilingwi skont il-ħtiġijiet tas-sitwazzjoni tal-komunikazzjoni" (Bußmann 1990 u Földes 2005, S. 210 ff. "Kode-Umschaltung"). Waqt li qabel dan il-fenomenu kien meqjus minn kulħadd bħala xi ħaġa ħażina, illum xi wħud iqisuh bħala l-ħila tal-kelliema multilingi li jadattaw għal diversi modi ta' kommunikazzjoni bil-kliem (Ara Chilla, Rothweilweiler u Babur).
Diana Gurtskaya
Diana Gurtskaya (twieledet fit-2 ta' Lulju 1979) hija kantanta għamja mill-Ġeorġja u tgħix f'Moska, fir-Russja. Fl-1 ta' Marzu 2008, Diana rebħet il-finali nazzjonali b'39.4% tal-voti, biex b'hekk ingħatat id-dritt li tirrapreżenta lill-Ġeorġja fil-Festival tal-Eurovision 2008 f'Belgrad, is-Serbja. Hi rebħet post fil-finali wara li kkwalifikat mit-tieni semifinali tat-22 ta' Mejju u ġiet fil-ħdax-il post.
Multilingwiżmu
Multilingwiżmu naturali u mill-iskola
Madankollu id-distinzjoni bejn il-ksib ikkontrollat u mhux mhijiex dejjem ċara. Iż-żewġ għażliet huma spiss marbutin flimkien u dan jiddependi mill-pajjiż. Per eżempju, jekk il-klassijiet jinżammu f'pajjiż fejn jitkellmu bil-lingwa X dawk li qegħdin jitgħallmu l-lingwa X ħa jkollhom kuntatt f'ambjent naturali ma' min jitkellem il-lingwa X bħala lingwa nattiva. Il-ksib tal-lingwa jseħħ ukoll b'mod mhux ikkontrollat permezz tas-smigħ u t-taħdit. Dan japplika wkoll għat-tfal migranti. Per eżempju, dawn jitgħallmu l-lingwa tal-pajjiż ospitanti fl-iskola (b'mod ikkontrollat), u fit-taħlit ma' sħabhom (mod mhux ikkontrollat).
Diana Gurtskaya
Gurtskaya għandha numru ta' unuri importanti għal dak li għamlet. Fost l-aktar prominenti, l-unur fl-2007 tal-aktar Artista Russa ta' Unur li ngħata mill-president Vladimir Putin, Midalja tal-Unur mogħtija mill-president tal-Ġeorġja Mikheil Saakashvili, u l-Unur ta' Santa Barbara fl-Ukrajna.
Multilingwiżmu
Multilingwiżmu naturali u mill-iskola
Ribeaud tispjega li l-ewwel ksib tal-lingwa hu bla kontroll. It-trabi sa meta jkollhom tliet snin jitgħallmu mill-ġenituri, ħuthom u l-familja, jixorbu l-lingwa qishom sponża. It-tfal jitgħallmu indirettament, bħal meta jisimgħu il-ġenituri jitkellmu mingħajr ma jkunu qegħdin jindirizzawhom.
Diana Gurtskaya
Hi rrikordjat dwetti ma' kantanti famużi barranin bħal Ray Charles, Toto Cutugno u Demis Roussos.
Multilingwiżmu
Multilingwiżmu naturali u mill-iskola
Niddistingwu żewġ possibilitajiet fil-kisba naturali ta' għadd ta' lingwi. Jekk it-tfal jiksbu t-tieni lingwa fl-istess ħin mal-ewwel lingwa, din ngħidulha akkwist bilingwu tal-ewwel lingwi (sal-età ta' tliet snin). Min-naħa l-oħra t-tfal jistgħu jiksbu lingwa meta jkunu ikbar jew adulti (Riehl 2004).
Il-kisba ta' żewġ lingwi nattivi jew iżjed fl-istess ħin ġeneralment tiġri f'dawn l-ambjenti (Romaine 1995).
Riehl jispjega l-prinċipju ta' "persuna waħda, lingwa waħda" fil-familji ta' lingwi mħallta. Hawn kull ġenitur ikellem it-tfal bil-lingwa nattiva tiegħu u hekk il-lingwa tkun marbuta ma' persuna speċifika. It-tfal jiddistingwu bejn il-lingwa tal-missier u l-lingwa tal-omm fil-bini tal-lessiku multilingwi. Dan isir diffiċli jekk wieħed mis-sħab ikun jaf lingwa waħda biss, u għalhekk jitħalla barra mill-konverżazzjoni mas-sieħeb l-ieħor. Meta jintuża dan il-prinċipju ta' "persuna waħda, lingwa waħda", it-tfal jitgħallmu kmieni ħafna jitkellmu b'lingwi differenti. Għat-tfal immigranti li fil-familja jitkellmu lingwa waħda u jitrabbew f'ambjent differenti, importanti ħafna li l-ġenituri jitkellmu l-lingwa tagħhom u ma jħalltux il-lingwi.
Fil-każ tal-akkwist mhux ikkontrollat ​​(naturali) tat-tieni lingwa, it-tfal għandhom żewġ modi biex jitgħallmu l-lingwa ġdida. Min-naħa waħda t-tfal jistgħu jiksbu t-tieni lingwa meta jkunu żgħar fl-istess ħin mal-ewwel lingwa. Din isejħulha "kisba bilingwali tal-ewwel lingwi" (sal-età ta' tliet snin). Min-naħa l-oħra, il-lingwa tista' tinkiseb fi stadju aktar tard, minn tfal ikbar minn tliet snin. Però din il-possibbiltà tal-aħħar iġġib ċertu problemi magħha. Meta meta wieħed jitgħallem il-lingwa aktar tard il-ħakma l-aċċent tal-lingwa ma tantx hu possibbli. Għalhekk f'dan il-każ ngħidu li hemm "perjodu kritiku" għall-akkwist ta' għadd ta' lingwi (Riehl, 2004).
Il-problema fundamentali
Għalkemm il-lingwa wieħed jista' jitgħallimha b'immersjoni f'soċjetà b'lingwa differenti, l-akkwist tal-lingwa f'dan il-każ normalment isir f'istituzzjonijiet pereżempju l-iskola. L-istess japplika bil-kontra għall-ewwel lingwa: it-tfal tal-immigranti, dawn l-iskola normalment jitgħallmu biss il-lingwa tal-pajjiż ospitanti bħala lingwa miktuba u l-lingwa nattiva spiss tibqa' biss "lingwa tad-dar". Din taffettwa l-għadd kbir ta' migranti fid-dinja. It-tfal jikbru f'pajjiż b'lingwa differenti u jkunu jafu jiktbu b'dik il-lingwa biss. Il-"multilingwiżmu ibbilanċjat" jinkiseb biss meta wieħed jitgħallem jikteb biż-żewġ lingwi, jiġifier jekk it-tfal imorru skola bilingwi jew b'dik li jsejħulha "edukazzjoni immerssiva" (Riehl, 2004). Fil-każ ta' "edukazzjoni immersiva", l-istudenti "jintefgħu f'banju lingwistku" li fih is-suġġetti l-oħra jiġu mgħallma b'lingwi differenti. Dawn il-programmi ta' immersjoni jistgħu jvarjaw ħafna. "(Riehl, 2004).
Il-ħila komunikattiva
Vantaġġ ċar tal-multilingwiżmu hu ż-żieda fil-ħila tal-komunikazzjoni soċjali (Reimann, 2009). L-ewwelnett, dan jippromwovi skambju internazzjonali (Roth, 2006) billi nies b'lingwi nattivi differenti u minn pajjiżi differenti xorta jistgħu jifhmu 'l xulxin u jikkomunikaw f'ħafna sitwazzjonijiet. Il-faċiltà ta' komunikazzjoni tiżdied mhux biss 'il barra imma wkoll 'il ġewwa: F'kumpanija l-possibbiltà ta' ftehim tiġi promossa u peress li l-komunikazzjoni bejn il-maġġoranza u l-minoranza ssir possibbli, l-interazzjoni ssir ukoll possibbli u b'dan il-mod, l-integrazzjoni tal-minoranzi fil-parteċipazzjoni fil-kumpanija ssir iżjed faċli (Roth, 2006).
Il-lingwi bħala riżorsi lingwistiċi - il-vantaġġi konjittivi
Il-lingwi li wieħed jitkellem, jistgħu jaqduh b'ħafna modi bħala riżors lingwistiku. It-tfal u ż-żgħażagħ li jitrabbew b'għadd ta' lingwi, jidraw minn kmieni il-kuntrast bejn il-lingwi u hekk jistabbilixxu kuxjenza meta-lingwistika. Dan huwa ta' vantaġġ għalihom meta jiġu biex jitgħallmu lingwi ġodda u minnhom strutturi lingwistiċi ġodda (Roth, 2006).
Kif jispjega Riehl (2006), il-vantaġġ tal-multilingwiżmu fit-tagħlim ta' lingwi ġodda mhux qiegħed biss fit-tisfir tal-lingwa, iżda wkoll fl-għarfien metalingwistiku. In-nies multilingwi kif jitgħallmu xi lingwa ġdida mill-ewwel jistgħu jużaw strateġiji lingwistiċi differenti li jieħdu mill-multilingwiżmu tagħhom (bħall-parafrażi u l-code-switching), dawn jiffokaw b'aktar kunfidenza fuq it-testi u jistgħu jagħmlu tfittxija iżjed ristretta għal strutturi u kliem familjari. Jistgħu wkoll jiddeterminaw aħjar il-limiti tal-kliem u jifhmu aħjar ir-regoli grammatiċi, peress li hu aktar probabbli li jagħtu attenzjoni għal dawn l-aspetti min-nies monolingwi (Riehl, 2006).
Studji differenti fir-riċerka tal-moħħ (cf. Franceschini, 2001) juru b'mod ċar li l-multilingwiżmu bikri (mill-età ta' sitt snin) juri vantaġġi konsiderevoli fit-tagħlim ta' lingwi ġodda. Il-lingwi l-oħra jistgħu jiġu konnessi mal-oqsma tal-lingwi eżistenti u b'hekk it-tagħlim isir iżjed faċli (Riehl, 2006). Fi studji iżjed fil-fond fil-psikolinġwistika sabu li hemm konnessjoni distintiva bejn il-konsapevolezza metalingwistika u t-tagħlim tal-qari. Wieħed minn dawn l-istudji (ara Clyne, 2005) wera li t-tfal multilingwi fil-qari jkunu xi ftit xhur 'il quddiem mit-tfal monolingwi.
Aspett prammatiku tal-lingwa
Il-multilingwiżmu ġġib miegħu aktar aspetti prammatiċi lingwistiċi. Il-bilingwiżmu u l-multilingwiżmu jiftħu l-moħħ tal-individwu. Dan jirrigwarda parzjalment il-kapaċità li wieħed jifhem kulturi oħra, iżda wkoll l-opportunitajiet edukattivi oħra. Li wieħed ikun jaf jitkellem u jifhem għadd ta' lingwi, għandu ħafna vantaġġi fil-qasam edukattiv u professjonali (Roth, 2006). Meta jfisser dan aspett prammatiku tal-lingwa Riehl (2006) jitkellem dwar il-"vista differenzjata tad-dinja" tan-nies l-multilinqwi għax dawn jistgħu iħarsu minn "għajnejn lingwi oħra" u hekk jistgħu ikollhom perspettivi oħra u jkunu iżjed flessibbli f'għemilhom.
Id-diffikultajiet tal-multilingwiżmu
Il-multilingwiżmu li jirriżulta mill-migrazzjoni huwa spiss meqjus bħala żvantaġġ, u fil-letteratura din l-opinjoni dwar id-diffikultajiet tal-multilingwiżmu nsibuha spiss. Stoelting (1980) isostni li l-multilingwiżmu mhuwiex fin-natura tal-bniedem. Aħna organiżmi monolingwi u kontra n-natura tagħna li nitgħallmu u nitkellmu b'aktar minn lingwi waħda (Ostendoerfer, 2009).
Koeżjoni dgħajfa fis-soċjetà
Skont Eichinger (1994) komunità tinżamm flimkien permezz ta', fost oħrajn, il-lingwa ta' kull parteċipant. Allura, fejn jitkellmu b'għadd ta' lingwi, il-komunità mhijiex qawwija daqs grupp ta' nies li jitkellmu b'lingwa waħda biss. F'dan il-każ, l-għaqda tkun aktar qawwija u l-poplu aktar konxju. Madankollu, dan l-aspett negattiv tal-multilingwiżmu irridu nibbalinċjawh mal-fattur pożittiv fl-integrazzjoni u l-parteċipazzjoni tal-membri ta' soċjetà permezz tal-multilingwiżmu li semmejna iżjed 'il fuq taħt "Il-vantaġġi tal-multilingwiżmu".
Il-multilingwiżmu bħala barriera lingwistika
Għal darb'oħra, b'kuntrast mal-vantaġġi tal-multilingwiżmu li ddiskutejna hawn fuq, skont Roth (2006) u Eichinger (1994) il-multilingwiżmu jista' jkun barriera lingwistika għal xi nies. Billi bniedem multilingwi qatt ma jista' jitkellmu bil-lingwi b'ċertezza fissa (għaliex il-lingwi kollha jinfluwenzaw lil xulxin), dan jista' jwassal għall-fatt li ħadd ma jista' jikkomunika b'mod effettiv ma' ħadd ieħor f'soċjetà multilingwi. Rigward il-familji migranti, din iżżommhom lura mill-integrazzjoni u l-parteċipazzjoni fis-soċjetà. ==Il-Bilingwiżmu f’Malta tul is-sekli== L-istorja tixhed li lingwistikament Malta dejjem aġġornat ruħha mal-ħtiġijiet tal-Ewropa tal-Mediterran. Fi-tgerbiba tal-ġrajja ta’ Malta jidher li minn dejjem kien hawn xi element barrani jaħdem fuq il-lingwa tul il-perjodi differenti kollha ħalliet jidħlu bosta żidiet non-Semitiċi meħtieġa għall-komunikazzjoni sempliċi – żidiet li kkontribwew għall-wirt lingwistiku tal-Maltin. Dawn iż-żidiet donnhom jindikaw li fost missirijietna wkoll kin hawn element ta’ bilingwiżmu. Anzi nasa ngħidu li l-bilingwiżmu f’Malta kien minn żmien żemżem għodda qawwija fl-iżvilupp politico-soċjali tan-nazzjon. Mid-dokumenti uffiċjali maħżuna fil-bibjoteka u mid-diversi riċerki li saru sa issa nintebħu li minn dejjem kien hawn l-ilsien uffiċjali li l- ħakkiema ħaddmu fl-amministrazzjoni tal-gżejjer, u magħha wkoll kien hawn l-ilsien tal-poplu, mitkellem u ftit li xejn miktub. Wieħed ukoll irid iżomm f’moħħu li interferenza minn ilsien għal ieħor x’aktarx li tindika użu mħallat u fit-tul tal-ilsien fl-istess sitwazzjoni.
Marcel Bezençon
Marcel Bezençon (Orbe, 1 ta' Mejju 1907 – Lausanne, 17 ta' Frar 1981) kien sal-1970 id-direttur tal-European Broadcasting Union, u hu wkoll kkunsidrat bħala missier il-Festival tal-Eurovision, festival ibbażat fuq l-idea tal-Festival ta' Sanremo.
Hu ggradwa fl-Istorja tal-Arti fl-1932. Għal ħdax-il sena serva bħala direttur ta' Radio-Lausanne. Hu kien il-protagonista tal-introduzzjoni tat-televiżjoni fl-Iżvizzera u pijunier fi programmi tar-radju li kkombinaw il-proża u l-mużika.
Għal xi snin kien hemm unur taħt ismu għall-aqwa esebizzjoni fil-Festival tal-Eurovision, fil-kategoriji tal-aqwa kanzunetta, l-aqwa esebizzjoni fuq il-palk u l-unur tal-aqwa kompożitur, li kienu jingħataw fuq bażi indipendenti lir-rebbieħ tal-edizzjoni.
Lena Belkina
Lena Belkina (Tashkent, 27 ta' Novembru 1987) hi kantanta.
Pesta s-sewda
Il-pesta s-sewda kienet pandemija ta' pesta bubonika (għalkemm xi wħud jaħsbu li ma kinetx bubonika xejn imma kienet ta' tip ieħor ) li qerdet parti kbira mill-popolazzjoni Ewropea bejn l-1347 u l-1350. Din ma kinetx l-ewwel jew l-aħħar epidemija ta' dan it-tip, imma hi biss tissejjaħ hekk. Kienet l-ewwel waħda li l-kronisti ddeskrivew tajjeb.
thumb|350px|right|Stampa tal-Pesta s-Sewda meħuda mill-[[Bibbja ta' Toggenburg (1411)]] Jaħsbu li l-pesta s-sewda f'ħames snin kienet il-kawża tal-mewt ta' nofs il-popolazzjoni tal-Ewropa, xi 25 miljun ruħ. , u x'aktarx l-istess numru fl-Asja, jiġifieri xi 50 miljun b'kollox. Il-pesta s-sewda kellha konsegwenzi permanenti fuq iċ-ċivilizazzjoni Ewropea, iżjed u iżjed billi wara din l-ewwel mewġa, il-marda reġgħet dehret f'bosta mill-pajjiżi milquta (pereżempju bejn l-1353 u l-1355 Franza, bejn l-1360 u l-1369 l-Ingilterra, etc.)
L-epidemji ta' qabel
Il-Medju Evu kien imsallab b'ħafna epidemji. Fis-seklu VII, il-Pesta ta' Ġustinjanu ħarbtet l-Imperu Ruman ta' Lvant u żgur li kienet il-kawża tal-popolazzjoni baxxa fil-Medju Evu Għoli fl-Ewropa. Mill-Antikità il-ġdim kien jitfaċca b‘mod kroniku. Epidemji oħra ftit jew wisq virulenti u lokalizzati imma sikwit mhux identifikati tajjeb kienu jfaqqgħu 'l hemm u 'l hawn. Barra forsi l-ergotiżmu li l-kawża tiegħu kienet intossikazzjoni mill-ikel, il-parti l-kbira tal-epidemji kienu jiġru fl-istess żmien mal-ġwieħ u l-karestiji li kienu jdgħajfu l-popolazzjoni.
Kif bdiet
Il-pesta bubonika kien tidher b'mod endemiku fl-Asja ċentrali, u żgur li kienu l-gwerer bejn il-Mongoli u ċ-Ċiniżi li kkawżaw l-epidemija. Tfaċċat fl-1334 fil-provinċja Ċiniża ta' Hubei u infirxet bil-ħeffa mal-provinċji tal-inħawi (Jiangxi, Shanxi, Hunan, Guangdong, Guangxi, Henan u Suiyuan, provinċja antika ikkontestata bejn l-imperi Mongolu u Ċiniż).
Fl-1346, it-Tatari assedjaw il-belt ta' Caffa, fuq ix-xatt tal-Baħar Iswed, fil-Krimea, port importanti fuq it-triq bejn il-Lvant mbiegħed u l-Punent Ewropej, fejn kien hemm ħafna merkanti Ġenwiżi. L-epidemija, miġjuba mill-Asja ċentrali mill-Mongoli laqtet kemm l-assedjanti u kemm l-assedjati, għax il-Mongoli sparaw l-kadavri bil-katapulti ġewwa s-swar biex jinfettaw il-belt.
L-assedju waqaf għax ma' kienx hemm biżżejjed ġellieda b'saħħithom. Ġenova u t-Tatari iffirmaw armistizju u l-bastimenti Ġenwiżi telqu mill-belt u ferrxu l-pesta f'kull port fejn waqfu. Il-marda waslet Messina f'Settembru 1347, Ġenova u Marsilja f'Diċembru tal-istess sena. Venezja intlaqtet f'Ġunju 1348. F'sena kullimkien fil-Mediterran kien intlaqat.
Minn hemm, il-pesta ħarbtet l-Ewropa kollha min-nofsinhar għat-tramuntana, iżjed u iżjed billi sabet art tajba: il-popolazzjoni ma kellhiex l-antikorpi kontra dan il-varjanti tal-baċillu tal-pesta, u kienet iddgħajfet b'karistija wara l-oħra, mill-epidemji minħabba li l-klima kienet kesħet mill-aħħar tas-seklu XIII, u mill-gwerer.
Kif infirxet
Il-pesta s-sewda infirxet bħal mewġa imma ma damitx għal żmien twil fil-postijiet milquta. Ir-rata tal-mortalità ta' xi 30 % tal-popolazzjoni totali (u minn 60 sa 100 % tal-popolazzjoni infettata) kienet hekk li l-iżjed dgħajfa mietu malajr, u l-flaġell ma damx iżjed minn medja ta' sitta jew disa' xhur.
Minn Marsilja (Novembru 1347), ma damitx ma laħqet Avignon (Jannar 1348), li dak iż-żmien kienet il-belt papali u salib it-toroq tad-dinja nisranija, u għalhekk qalba perfetta għat-tixrid tal-pesta. Laħqet Pariġi f'Ġunju tal-1348, u sa Diċembru tal-1348, l-Ewropa t'isfel mill-Greċja sal-Ingilterra kienet intlaqtet. Nafu li l-pesta s-sewda waslet fil-gżejjer Maltin fl-1348. F'Diċembru 1349, ġriet mal-Ġermanja kollha, id-Danemarka, l-Ingilterra, Wales, ma' parti kbira tal-Irlanda u l-iSkozja. Wara baqet timxi lejn il-lvant u t-tramuntana u fl-1350 ħarbtet l-iSkandinavja, imbagħad fl-1351 intilfet fil-pjanuri vasti bla abitanti tar-Russja. Ta' min jinnota li mixja tagħha ma kinetx omoġenja. Mhux ir-reġjuni kollha intlaqtu bl-istess mod u xi rħula u ċerti bliet bħal Brugge, Milan u Nuremberg ħelsuha permezz ta' meżuri drastiċi biex ma jħallux nies jidħlu, u ġara l-istess f'Béarn u l- Polonja (ara l-mappa faċċata).
Konsegwenzi
Il-pesta ħolqot ħafna problemi serji ekonomiċi, soċjali u reliġjużi:
Il-pesta għamlet impressjoni wkoll fuq l-arti, pereżempju iż-Żifna tal-Mewt u x-xogħol ta' Bocaccio id-"Decameron".
Il-mortalità
thumb|right|250px|Tabib liebes il-maskra karatteristika ta' żmien il-pesta. Il-munqar twil kien ikun fih il-ħwawar biex itaffi mir-riħa tal-kadavri (inċiżjoni tal-1656). Is-sorsi dokumentarji huma skarsi wisq u ġeneralment jikkopraw perjodu itwal, imma għall-inqas jagħtuna idea raffa. L-istoriċi jestimaw li l-proporzjon tal-mejtin kien bejn 30 % u 50 % tal-popolazzjoni Ewropea. Il-bliet kienu milquta iżjed bl-aħrax mill-irħula minħabba l-konċentrazzjoni tal-popolazzjoni, imma wkoll minħabba l-ġuħ u l-problemi tal-għaks. Jidher li fl-Ewropa, il-popolazzjoni kienet ilha niżla mill-bidu tas-seklu XIV, minħabba l-għaks u l-popolazzjoni żejda. Din baqgħet nieżla sal-bidu tas-seklu XV, u niżlet iżjed malajr bil-pesta.
Franza, bejn l-1340 u l-1440, il-popolazzjoni naqset minn 17 għal 10 milljuni, jiġifieri tnaqqis ta' mill-inqas 42 %. Ir-reġistru parrokkjali ta' Givry (Saône-et-Loire), wieħed mill-iżjed preċiżi juri li minn xi 1,500 abitant, kien hemm 649 midfunin fl-1348, li minhom 630 kienu bejn Ġunju u Settembru. Għal parroċċa li s-soltu jkollha xi 40 biss midfunin dan iffisser li l-pesta qatlet 40.6 %.
L-istoriċi ġeneralment jaqblu li fl-Italja, l-pesta qatlet mill-inqas nofs l-abitanti. Milan biss jidher li ħeles, però, is-sorsi huma skarsi u impreċiżi fuq dan is-suġgett. Is-sorsi kontemporanji jagħtu rata ta' mortalità tal-biża': tmienja minn għaxra Firenze, tlieta minn erbgħa Venezja, etc.
Fi Spanja, il-pesta setgħet qerdet minn 30 sa 60% tal-popolazzjoni, l-iżjed f'Aragona (disa' mewġiet bejn l-1348 u l-1401).
Fl-Awstrija, kien hemm 40,000 vittma fi Vjenna u 25 sa 35% tal-popolazzjoni nqerdet.
L-Ingilterra l-iżjed li ħallietilna sorsi u paradossalment dan jagħmel l-estimazzjoni tar-rati l-iżjed diffiċli għax l-istoriċi jibbażaw il-kalkulazzjonijiet tagħhom fuq dokumenti differenti. Iċ-ċifri proposti huma bejn 20 sa 50 %. Mentri, l-istimi tal-popolazzjoni juru li bejn l-1300 u l-1450 naqset b'45 sa 70 %. Anki jekk il-popolazzjoni kienet nieżla qabel il-pesta, xorta l-istima ta' 20% mhux kredibbli, l-iżjed billi dawn ir-rati huma bbażati fuq dokumenti li jirrigwardaw il-propjetarji tal-art lajċi li ma jirripreżentawx il-popolazzjoni li kienet il-parti kbira magħmula minn raħħala mdagħjfin bil-karistiji.
Jaħsbu wkoll li l-popolazzjoni tal-Ġermanja naqset bin-nofs. Amburgu tilfet 66% tal-popolazzjoni tagħha, Bremen 70% u Pommerellen 42%.
L-antiġudaiżmu
Mill-1348, il-pesta qajmet ħafna ħdura kontra l-Lhud. Fi Provenza fi Franza is-sinagoga ta' Saint-Rémy-de-Provence tawha n-nar; xi Lhud ġew maħruqin f'Serres, fid-Delfinat; kien hemm massakri oħra f'Navarra u f'Kastilja. Fit-13 ta' Mejju 1348, inqered il-kwartier Lhudi ta' Barċelona. .
L-Axkenazi tal-Ġermanja kienu vittmi ta' bosta pogrom. F'Settembru 1348, il-Lhud tar-reġjun ta' Chillon, fuq il-lag Léman fl-Iżvizzera, kienu ttorturati sakemm għamlu stqarrija falza li kienu avvelenaw il-bjar. L-istqarrijiet tagħhom saħħnu r-rabja tal-poplu u wasslu għal xi massakri u tkeċċijiet. Tliet mitt komunità ġew meqruda jew imkeċċija. Sitt elef Lhudi ġew maqtula f'Mainz. Għadd kbir ta' Lhud ħarbu lejn il-Polonja u l-Litwanja.
Xi 2000 Lhudi ġew maħruqa fi Strażburgu fl-14 ta' Frar 1349 (Il-massakru ta' San Valentin), oħrajn ġew mitfugħa fix-xmara Vienne f'Chinon. Fl-Awstrija, in-nies qabadhom il-paniku u ħabtu għal-Lhud li ssusspettaw li ferrxu l-marda u Albertu II tal-Awstrija kellu jindaħal biex jipproteġi s-suġġetti tiegħu Lhud. .
Biex tkun taf aktar fuq il-persekuzzjoni tal-Lhud minħabba l-pesta s-sewda, ara pereżempju l-artiklu Histoire des Juifs ta' Heinrich Graetz.
Malta
Malta, magħrufa uffiċjalment bħala r-Repubblika ta' Malta, hija repubblika indipendenti, kostituzzjonali, żviluppata fl-Unjoni Ewropea. Il-pajjiż jikkonsisti minn arċipelagu ta' seba' gżejjer li jinsabu fil-Baħar Mediterran, u meqjus pajjiż parti mill-Ewropa t'Isfel, 93 km mill-kosta ta' Sqallija (l-Italja), 288 km fil-Lvant tat-Tuneżija u 300 km fit-Tramuntana tal-Libja. Dawn il-gżejjer igawdu minn klima Mediterranja.
Matul l-istorja, il-pożizzjoni ta' Malta fil-Baħar Mediterran dejjem tqieset ta' importanza strateġika. Minħabba f'hekk, bosta nazzjonijiet u qawwiet militari, fosthom il-Feniċi, il-Kartaġiniżi, ir-Rumani, l-Għarab, ir-rejiet u l-imperaturi ta' Spanja, il-Kavallieri ta' San Ġwann, il-Franċiżi u l-Brittaniċi, ilkoll ħakmu lil Malta. Fl-1964, Malta kisbet l-indipendenza tagħha mir-Renju Unit u mill-ewwel ġiet aċċettata bħala membru tan-Nazzjonijiet Uniti. Għaxar snin wara, fl-1974, Malta saret Repubblika. Malta żammet l-istatus tagħha bħala membru tal-Commonwealth. Fl-2004, Malta saret membru tal-Unjoni Ewropea. Fl-2008, Malta bdiet tagħmel parti miż-żona tal-ewro. L-ilsien mitkellem prinċipalment hu l-Malti, ilsien li ġej mis-Semitiku u r-Rumanz. Illum dan l-ilsien tħallat ħafna bi kliem li ġej mill-Ingliż.
L-istorja ta' Malta tmur lura daqs 7,000 sena. It-Tempji Megalitiċi li jmorru lura daqs 5,500 sena huma rikonoxxuti mill-UNESCO bħala Wirt Dinji. . Ma' dawn, il-UNESCO tirrikonoxxi wkoll il-Belt Valletta u l-Ipoġew ta' Ħal Saflieni bħala Siti ta' Wirt Dinji. Skont l-Atti tal-Appostli, Kap. 28, fis-sena 60 W.K., wara li l-bastiment li kien qed jivvjaġġa fuqu nkalja fuq il-kosta ta' Malta, San Pawl qatta' tliet xhur jgħix fuq il-gżira. Il-kitba fit-Testment il-Ġdid ma ssemmi xejn li San Pawl ikkonverta lill-Maltin għall-Kristjaneżimu. Biss, dan seta' ġara minħabba l-fatt li l-Maltin raw il-qawwa ta' dan il-bniedem meta ħelisha mill-għarqa kif ukoll mill-gidma velenuża tal-lifgħa. Imbagħad San Pawl seta' ngħata widen mill-Maltin wara li kien ukoll fejjaq lill-Missier Pubbliju, il-Gvernatur Ruman ta' Malta. Fl-Atti tal-Appostli lanqas ma jissemma li San Pawl għamel lil Pubbliju bħala l-ewwel Isqof ta' Malta. L-eqdem provi tal-eqdem komunità Nisranija f'Malta ġejjin minn xi katakombi li tħaffru u ntużaw xi ftit mijiet ta' snin wara il-miġja ta' San Pawl.
Il-belt kapitali ta' Malta hi l-Belt Valletta. Il-lingwi uffiċjali tal-pajjiż huma l-Malti u l-Ingiż, u dawn it-tnejn ħadu post it-Taljan fl-1935. Malta għandha konnessjoni qawwija mal-Kattoliċiżmu Ruman, li għadu r-reliġjon uffiċjali u l-aktar wieħed ipprattikat f'Malta.
Etimoloġija
Id-definizzjoni tal-kelma 'etimoloġija' tista' tiġi deskritta bħala l-istudju tal-oriġini preċiża tal-kliem semantiku (tifsir) preżenti f'lingwa.
L-oriġini tat-terminu "Malta" hu inċert u l-varjazzjoni moderna hi derivata mil-lingwa Maltija. L-isem x'aktarx ġej mill-Grieg μέλι (meli) ('għasel'). Il-Griegi kienu jsejħu lill-gżira Μελίτη (Melite) li tfisser "għasel" jew "għasel ħelu" possibbilment minħabba l-produzzjoni ta' kwalità tal-għasel bnin Malti. Speċi endemika ta' naħal tgħix f'din il-gżira.
Storja
Għall-ħabta tal-5200 Q.K., fuq il-gżira waslu l-ewwel abitanti f'Malta minn Sqallija. Għal mijiet ta' snin dawn kienu jgħixu fi kmamar żgħar, bħal giren, u fl-għerien. Wara, dawn ġew nies ta' kultura oħra dejjem minn Sqallija li bnew it-tempji megalitiċi (3800 - 2500 Q.K.). Fil-perjodu preistoriku mbagħad ġew nies oħra, magħrufa bħala nies ta' Żmien il-Bronż (2000 - 750 Q.K.). Warajhom ġew il-Feniċi li għamlu minn Malta kolonja qrib it-8 seklu Q.K.
Biż-żmien, Kartaġni li kienet kolonja Feniċja saret poter għaliha nfisha u Malta spiċċat taħt l-influwenza u t-tmexxija tal-Kartaġiniżi. Fil-bidu tat-Tieni Gwerra Punika (218 Q.K.), il-gżejjer Maltin waqgħu f'idejn ir-Rumani li għamlu lil Malta u lil Għawdex muniċipalitajiet.
Meta l-Imperu Ruman inqasam fi tnejn, Malta għaddiet f'idejn il-mexxejja militari Biżantini. Teżisti ftit xhieda ċara x'ġara verament f'dawn iż-żminijiet. Malta għaddiet f'idejn ħakkiema diversi li għadna ma nafux eżattament min kienu. Ċertament li l-istorja ta' Malta hi simili ħafna għal dik tal-istess żmien fi Sqallija. Malta ġiet maħkuma mill-Għarab li ġew Malta minn Sqallija fis-sena 870. Il-ġens Għarbi rnexxielu jinfluwenza l-lingwa tal-poplu Malti u għalhekk l-Għarbi jista' jitqies bħala l-pedament tal-Malti. L-Għarab xerrdu t-twemmin Iżlamiku fost il-Maltin u ta' dan hemm xhieda fl-oqbra Musulmani li nstabu qrib id-Domus Rumana fir-Rabat.
Fl-1091, il-Konti Ruġġieru żbarka Malta b'qawwa militari biex juri l-kobor u s-sovranità tiegħu bħala l-mexxej ta' Malta. Biss hu ma għamel xejn biex ibiddel l-amministrazzjoni Għarbija-Musulmana. Kien fi żmien ir-renju tat-tifel tiegħu, Ruġġieru II, li f'Malta beda jseħħ xi ċaqliq fl-amministrazzjoni influwenzata jew immexxija minn Sqallija. Bil-mod il-mod, l-influwenza tar-renju l-ġdid fi Sqallija u ta' dawk li ġew wara bdiet kulma jmur tinħass, u sal-aħħar tas-seklu ħdax bdiet dieħla sew f'Malta il-kultura Ewropea u t-twemmin Nisrani.
Fis-sekli ta' wara u sa ma ġie l-Ordni ta' San Ġwann, Malta ngħatat kemm-il darba mir-Re ta' Spanja lil diversi nies ta' poter li kienu jgħinuh jew finanzjarjament jew inkella militarment. Fl-1492 b'ordni tar-Re Ferdinandu u r-Reġina Isabella, tkeċċew minn Malta l-aħħar nies ta' twemmin Għarbi kif ukoll dawk ta' twemmin Lhudi.
Fl-1530, il-gżejjer Maltin ingħataw lill-Ordni ta' San Ġwann mill-Imperatur Karlu V. Dawn il-Kavallieri ta' demm nobbli kienu qed ifittxu art ġdida wara li kienu tkeċċew minn Rodi mis-Sultan Ottoman fl-1522.
Meta l-Ordni wasal Malta, il-popolazzjoni tal-Gżejjer Maltin kienet tlaħħaq madwar 20,000 ruħ. Bosta kienu jgħixu fl-Imdina, fir-Rabat u fl-irħula ż-żgħar mxerrda ma' Malta u Għawdex. L-Ordni ddeċida li juża l-Forti ta' Sant'Anġlu bħala l-kwartier il-ġdid tiegħu minn fejn imexxi, u r-raħal iż-żgħir tal-Birgu bħala l-post fejn bosta mill-Kavallieri setgħu jgħixu fi djar separati skont l-ilsien tagħhom. Din l-għażla saret minħabba li l-Ordni kellu x-xwieni tiegħu x'jieħu ħsieb għax dawn kienu importanti bħala servizz ta' komunikazzjoni u utli biex ikunu impurtati f'Malta oġġetti essenzjali. Wara xi ftit żmien, l-Ordni beda jsaħħaħ xi swar kemm ta' Sant'Anġlu kif ukoll madwar il-Birgu. Fuq l-Isla ttella' l-Forti San Mikiel.
Matul is-snin ta' wara, l-attakki tal-furbani Musulmani ma naqsu xejn, u fl-1551, Dragut attakka l-ewwel il-Birgu, imbagħad l-Imdina u wara salpa lejn Għawdex fejn minn hemm kaxkar il-popolazzjoni kollha għal fuq il-bastimenti bħala skjavi.
Fl-1565, seħħ l-Assedju l-Kbir hekk kif fit-18 ta' Mejju qawwiet militari Ottomani żbarkaw f'Marsaxlokk u ħadu posthom f'diversi lokalitajiet strateġiċi madwar il-Port il-Kbir. Dan l-Assedju dam sejjer sat-8 ta' Settembru, meta l-armata Ottomana ddeċidiet li ssalpa lura minn fejn ġiet. Il-ġurnata tar-rebħa tal-Ordni u l-Maltin fuq l-armata Ottomana għadha sal-lum titfakkar kull sena u hi meqjusa bħala festa nazzjonali. Dan il-jum fil-fatt hu magħruf bħala Jum il-Vitorja.
Din ir-rebħa ġiegħlet lil Gran Mastru La Valette u l-Kavallieri tal-Ordni jifhmu li issa li ddifendew lilhom infushom u lil Malta u li rebħu l-battalja għandhom iħarsu lejn il-gżejjer Maltin bħala r-residenza l-ġdida tagħhom b'mod permanenti. Dlonk La Valette ordna li tinbena belt ġdida ffortifikata fuq l-Għolja Xiberras. Din il-belt setgħet tiddefendi l-Port il-Kbir, dak ta' Marsamxett u l-ibliet tal-madwar. Din il-belt il-ġdida ngħatat l-isem tal-Gran Mastru fundatur tagħha u saret il-belt kapitali ta' Malta.
L-Ordni dam Malta sal-1798 meta mbagħad kellu jċedi għall-qawwa militari u r-rieda ta' Napuljun hekk kif dan wasal Malta fid-9 ta' Ġunju. Fit-2 ta' Settembru ta' wara, il-Maltin qamu kontra l-Franċiżi u bdew imblokk militari kontra t-truppi barranin li kellhom jissakkru wara s-swar tal-Belt u t-Tlett Ibliet tal-Kottonera. Bl-għajnuna tat-truppi Brittaniċi li Nelson stazzjona kemm fuq l-art kif ukoll bil-bastimenti Brittaniċi li żammew l-imblokk minn fuq il-baħar qrib il-kosta, wara sentejn il-Franċiżi kellhom iċedu l-armi u tkeċċew minn Malta. Il-Patt ta' Paċi li sar, kien iffirmat bejn il-Franċiżi u l-Brittaniċi, għax il-Maltin ma tħallewx jipparteċipaw f'dan il-ftehim. B'hekk Malta waqgħet taħt amministrazzjoni ta' 'protettorat' taħt il-Gran Brittanja. Sir Alexander John Ball sar l-ewwel Kummissarju Ċivili.
Fl-1814, bħala parti mit-Trattat ta' Pariġi, Malta uffiċjalment saret tagħmel parti mill-Imperu Brittanniku biex b'hekk saret bażi navali ta' importanza kbira għall-Gran Brittanja fil-Mediterran. Dan ir-rwol baqa' dejjem importanti kemm fis-seklu 19 kif ukoll fis-seklu 20.
Malta kellha rwol importanti ħafna fit-Tieni Gwerra Dinjija, minħabba li kienet fuq ir-rotta strateġika u importanti tal-Forzi tal-Assi, bejn l-Italja u t-Tramuntana tal-Afrika, fejn Rommel kien qed jieħu l-artijiet minn taħt idejn l-għadu. Malta sofriet aktar minn 3,000 attakk mill-ajru, għall-ewwel mill-Qawwa Ajrunawtika Taljana u mbagħad mill-Fliegerkorps Ġermaniż li kien stazzjonat fi Sqallija.
Malta ngħatat l-indipendenza tagħha fil-21 ta' Settembru 1964, b'arranġament li kien iħalli l-flotta Brittanika tibqa' tuża lil Malta bħala bażi navali - dan biex jagħti n-nifs lill-Gvern Malti jibni l-ekonomija l-ġdida b'mod kummerċjali u liberu u mhux aktar ibbażata fuq il-preżenza militari tal-Brittaniċi. Dan il-ftehim iġġedded fl-1971 u l-Flotta Navali Rjali Brittanika baqgħet tuża lil Malta bħala bażi militari sal-31 ta' Marzu 1979. Malta baqgħet membru tal-Commonwealth u saret Repubblika fl-1974. F'referendum li sar f'April 2003, il-votanti wrew ir-rieda tagħhom li Malta tidħol fl-Unjoni Ewropea, biex b'hekk Malta saret membru sħiħ fl-1 ta' Mejju 2004.
Lingwa
Illum il-Malti stabbilit u meqjus bħala l-lingwa franka tal-poplu Malti waqt li l-Ingliż fl-istess ħin jaqsam mal-Malti l-istat ta' lingwa uffiċjali. Il-lingwa Maltija tmur lura lejn l-aħħar parti tad-disa' seklu għall-ħabta tat-870 W.K. meta l-Għarab invadew lil Malta. L-Għarbi baqa' jinfluwenza lill-Malti għal bosta sekli, kif naraw mill-Cantilena ta' Pietru Caxaro li nkitbet lejn l-aħħar kwart tas-seklu ħmistax. Il-kliem kollu ta' din il-poeżija, ħlief għal kelma waħda, huma kollha kliem li ġejjin mill-Għarbi. Aktar ma għadda ż-żmien, it-Taljan u l-Isqalli bdew jinfluwenzaw il-vokabularju li l-Maltin kienu jużaw. Mikiel Anton Vassalli (1764-1829) jgħid li l-Malti ta' madwar il-Port kien difettuż għax bosta minnu kien kliem li ġej mit-Taljan. Mas-seklu dsatax ħafna kliem Taljan kien stabbilixxa ruħu sew. Mal-ewwel deċennji tas-seklu għoxrin daħlu ħafna kliem fl-ilsien Malti tant li meta wieħed jifli r-riklami fil-kotba ta' dak iż-żmien, insibu li bosta termini bdew ikunu bl-Ingliż. Fl-1935, l-Ingliż u l-Malti ħadu post it-Taljan b'mod uffiċjali. Ironikament, kien fiż-żmien li l-Brittaniċi kienu bdew jitilfu, lejn l-aħħar tas-snin ħamsin u tas-snin sittin, li l-interess f'Malta lejn l-Ingliż beda jikber b'pass aktar mgħaġġel u sar l-aktar ilsien barrani studjat fl-iskejjel. Dan anki minħabba l-ħtieġa ta' bosta eluf ta' Maltin li xtaqu jemigraw lejn pajjiżi u kontinenti fejn l-Ingliż kien mitkellem. Il-ħajra lejn l-ilsien Ingliż kompliet kibret aktar u aktar meta l-films u l-mużika kif ukoll il-qari tal-kotba u r-rivisti Ingliżi u Amerikani kienu saru aktar popolari fost il-Maltin.
Festi nazzjonali
Dawn huma l-ħames festi nazzjonali ċċelebrati f'Malta:
Uħud minn dawn il-festi huma marbuta ma' diversi tradizzjonijiet, fosthom ir-regatta fil-Port il-Kbir nhar Jum il-Ħelsien u Jum il-Vitorja. Minbarra dawn il-ħames festi, hemm ukoll għadd ta' festi pubbliċi marbuta mar-reliġjon u t-tradizzjonijiet li ssawru magħhom. Fosthom insibu l-Imnarja (29 ta' Ġunju), Santa Marija (15 ta' Awissu), il-miġja ta' San Pawl f'Malta (10 ta' Frar) u l-festa tal-Immakulata Kunċizzjoni (8 ta' Diċembru).
Politika
thumb|290px|Il-bini tal-qorti fil-[[Belt Valletta]]
Il-President tar-Repubblika jiġi elett kull ħames snin mill-Kamra tad-Deputati. F'Malta hawn diversi partiti. Il-partiti politiċi l-kbar huma l-Partit Nazzjonalista, li hu partit Demokratiku Kristjan, u l-Partit Laburista, li hu partit Soċjal-Demokratiku. Il-Partit Laburista jinsab attwalment fil-Gvern u l-Prim Ministru huwa Robert Abela. Il-Partit Nazzjonalista jinsab fl-oppożizzjoni. Il-Partit Demokratiku li tela' fuq il-lista tal-Partit Nazzjonalista, għandu żewġ siġġijiet. Apparti dawn il-partiti, hemm ukoll partiti iżgħar li mhumiex eletti u rrappreżentati fil-Kamra tad-Deputati.
Diviżjonijiet amministrattivi
L-Att tal-Kunsilli Lokali tal-1993 (Att XV tal-1993) ġie ppubblikat fit-30 ta' Ġunju 1993, fejn qasam lill-gżejjer Maltin f'54 kunsill lokali f'Malta u 14-il kunsill lokali f'Għawdex b'kull kunsill responsabbli għall-amministrazzjoni tal-belt jew tar-raħal tiegħu. Ir-responsabbiltà amministrattiva hi mqassma bejn il-kunsilli lokali u l-gvern ċentrali. L-abitanti li huma eleġibbli għall-votazzjoni jeleġġu l-kunsill tagħhom kull tliet snin. Is-sindku hu l-kap tal-kunsill lokali u r-rappreżentant tal-kunsill b'kull effett taħt l-Att. Is-Segretarju Eżekuttiv, li jiġi appuntat mill-Kunsill, hu l-kap eżekuttiv, amministrattiv u finanzjarju tal-Kunsill. Il-kunsilliera l-oħra eletti mill-elezzjoni tal-kunsilli jieħdu d-deċiżjonijiet flimkien mas-sindku. Il-kunsilli lokali huma responsabbli għall-ħarsien u tisbiħ tal-lokalità, l-allokazzjoni tal-gwardjani lokali u l-ġbir tal-iskart. Il-kunsilli lokali jieħdu ħsieb ċerti doveri amministrattivi għall-Gvern Ċentrali, bħal ġbir ta' fondi u kirjiet tal-gvern u jirrispondu għall-ilmenti li għandhom x'jaqsmu mal-ambjent tal-lokalità u kif dan jaffettwa lir-residenti.
Ġeografija
thumb|250px|Ir-Riżerva Naturali tal-Għadira
Il-gżejjer Maltin huma arċipelagu li jinsabu f'nofs il-Baħar Mediterran madwar 93 km fin-Nofsinhar ta' Sqallija. Huma biss it-tliet gżejjer, Malta, Għawdex u Kemmuna li huma abitati. Il-gżejjer iż-żgħar, bħal Filfla, Kemmunett u l-Gżejjer ta' San Pawl huma diżabitati. Malta hi miżgħuda b'bajjiet u wħud minnhom jipprovdu wkoll portijiet tajbin. Il-gżejjer tal-arċipelagu ġew iffurmati mis-sediment ta' qiegħ il-baħar miljuni ta' snin ilu (fiż-Żmien Plioċen). Meta dan is-sediment issolidifika u bil-mod il-mod inkixef f'wiċċ l-ilma dawn biż-żmien, l-aktar dak Tas-Silġ, ingħaqdu ma' Sqallija. Dan il-pont ma kienx jibqa' sejjer lejn l-Afrika minħabba l-widien profondi immens ta' taħt il-baħar li jeżistu bejn Malta u l-Afrika. L-arċipelagu jinsab f'tarf il-plakka tettonika Afrikana, bil-konfini tiegħu jmissu mal-plakka Ewroasjatika. Għal mijiet ta' snin, Malta kienet meqjusa bħala gżira tal-Afrika ta' fuq.
Il-pajsaġġ tal-gżejjer Maltin attwalment huwa kkaraterizzat minn għoljiet baxxi b'għelieqi mtarrġin. L-ogħla punt hu Ta' Dmejrek, 253 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, qrib Ħad-Dingli. Ċerti widien fil-gżejjer Maltin jimtlew bl-ilma ġieri tax-xita li jdum għaddej għal ċertu żmien biss, u li jinxef wara ċertu żmien, l-aktar fis-sajf. Ma jeżistux xmajjar jew għadajjar ta' ċertu kobor b'mod permanenti. Postijiet f'Malta fejn hemm xi għejun magħrufa huma, Wied Qlejgħa, il-Baħrija, l-Imtaħleb u San Martin, waqt li f'Għawdex hemm il-Wied tal-Lunzjata.
Gżejjer żgħar, blat fil-baħar u skolli
Gżejjer żgħar li jiffurmaw parti mill-arċipelagu jinkludu lil Kemmunett (diżabitata), Filfla (riżerva naturali diżabitata), il-Ġebla tal-Ġeneral (diżabitata), il-Gżira Manoel (li hi magħquda mal-lokalità tal-Gżira permezz ta' pont żgħir), u l-Gżejjer ta' San Pawl (diżabitati).
Il-gżejjer Maltin huma dawn is-segwenti:
Klima
L-inqas temperatura qatt irreġistrata kienet fid-19 ta' Frar 1895, fil-Belt Valletta, meta t-temperatura niżlet għal 1.2°C, waqt li l-ogħla waħda laħqet it-43.8°C f'Awwissu tal-1999.
Kienu ftit l-okkażjonijiet fejn ġiet irreġistrata xi preċipitazzjoni ta' borra, u dawn kienu fi Frar 1895, f'Jannar 1905 u fil-31 ta' Jannar 1962. Il-bidla fil-klima wasslet biex id-differenza li hemm bejn l-ogħla u l-inqas temperaturi tiżdied, u dan ħafna drabi jwassal għal staġuni b'temp instabbli. Dawn l-aħħar snin kienu rreġistrati wkoll każi aktar frekwenti ta' borra u silġ li laqtu lill-gżejjer.
Il-provista tal-ilma toffri sfida għal Malta, peress li fiż-żmien sħun tas-sajf il-preċipitazzjoni tkun waħda minima filwaqt li dan ikun ukoll iż-żmien fejn l-ilma jkun użat l-iktar. Din il-problema tinħass ukoll matul ix-xitwa minħabba x-xita qawwija li tagħmel, li ħafna drabi tkompli nieżla fil-baħar minflok tippenetra fl-art. Malta tiddependi fuq ir-riżervi ta' taħt l-art tal-ilma ħelu (40 fil-mija), li jinġieb minn sistema ta' riżervi tal-ilma msejħin galleriji, bħal pereżempju, Ta' Kandja, b'fond ta' madwar 97 metru. Aktar minn nofs l-ilma tax-xorb ta' Malta huwa prodott permezz tad-desalinazzjoni (60 fil-mija), li twassal għal aktar użu ta' kombustibbli fossili u għal aktar tniġġis.
Ekonomija
L-ekonomija ta' Malta hi bbażata fuq diversi setturi, kemm dawk tal-manifattura kif ukoll tas-servizzi. L-uniċi riżorsi naturali u tanġibbli huma l-blat tal-Franka u tal-Qawwi/taż-Żonqor, u l-baħar ta' madwar il-gżejjer. Minn tal-ewwel jitqatta' l-ġebel tal-franka għall-bini kif ukoll jittieħed żrar u trab mill-ġebla ta' qawwi l-aktar biex titħallat mas-siment.
L-ekonomija tiddependi ħafna fuq il-kummerċ u l-investiment barrani, l-aktar fil-manifattura ta' bosta prodotti. Hawn ħames żoni industrijali fejn jiġu prodotti tant kwalitajiet ta' oġġetti bħal, għodda ta' inġinerija speċjalizzata, u komponenti tagħhom, oġġetti tal-plastik, kimika, oġġetti elettroniċi jew komponenti tagħhom, tessuti, ikel, xorb u tant affarijiet oħra. Dawn kollha jaħdmu f'suq liberu. L-aktar setturi importanti tal-ekonomija ta' Malta fl-2018 kienet il-manifattura u l-esportazzjoni tal-prodotti tagħhom, it-turiżmu, il-qasam finanzjarju, l-avjazzjoni, il-Port frank u s-servizzi tal-ikel. Il-kummerċ fl-UE jammonta għal 57% tal-esportazzjonijiet ta' Malta (il-Ġermanja 16%, l-Italja 12% u Franza 11%), filwaqt li barra mill-UE 6% jmorru kemm f'Singapore kif ukoll fil-Ġappun.
F'termini ta' importazzjonijiet, 72% jiġu minn Stati Membri tal-UE (l-Italja 25% u l-Ġermanja 8%), filwaqt li barra mill-UE 4% jiġu miċ-Ċina u 3% mill-Indja.
Storja tal-ekonomija
Qabel l-1800, Malta kellha vera ftit industriji, apparti dik tal-qoton, it-tabakk, u tat-tarzna. L-Ingliżi bdew jibnu it-tarzna u bosta baċiri mill-1848 'l hinn. Fi żmien il-gwerer fil-Mediterran li l-Ingliżi kienu involuti fihom, l-ekonomija ta' Malta kienet tmur tajjeb. Eżempju ta' dan kienet il-Gwerra tal-Krimea (1854 - 1856).
Fl-1869, mal-ftuħ tal-Kanal tas-Swejz kien hemm żieda massiva fil-vapuri li kienu jidħlu Malta. L-ekonomija tal-Mediterran ġiet ideskritta bħala "Awtostrada" tan-negozju tad-dinja, u numru ta' vapuri kienu jidħlu Malta għal faħam u proviżjon ieħor qabel ikomplu bil-vjaġġi tagħhom lejn l-Eġittu u l-Oċean Indjan.
Bejn l-1871 u l-1881, 8,000 ħaddiem sabu xogħol fit-tarzni. In-negozjanti kienu ngħaqdu bħala assoċjazzjoni u fl-1856 inbniet La Borsa (The Exchange) fi triq ir-Repubblika (dak iż-żmien imsejħa Strada Rjali). Fil-Borsa kien hemm żewġ banek.
Demografija
Il-popolazzjoni tal-gzejjer Maltin hi ta' madwar 500,000 ruħ. Hu mifhum li f'kull kilometru kwadru jgħixu madwar 1,400 ruħ. Malta tista' titqies bħala wieħed mill-iktar pajjiżi b'densità tal-popolazzjoni fid-dinja.
Malta fl-UE
Fil-Kunsill tal-UE, il-ministri tal-pajjiżi membri jiltaqgħu b'mod regolari biex jadottaw il-liġijiet tal-UE u jikkoordinaw il-politika ta' bejniethom. Il-laqgħat tal-Kunsill jattendu għalihom regolarment rappreżentanti mill-gvern ta' Malta, skont il-qasam ta' politika li jkun qed jiġi indirizzat.
Il-Kunsill tal-UE m'għandux persuna waħda permanenti bħala President (bħal pereżempju l-Kummissjoni jew il-Parlament). Minflok, ix-xogħol jitmexxa mill-pajjiż li jkollu l-Presidenza tal-Kunsill, li jinbidel kull sitt xhur.
Matul dawn is-sitt xhur, il-ministri mill-gvern ta' dak il-pajjiż jippresiedu u jgħinu jiddeterminaw l-aġenda tal-laqgħat tal-Kunsill f'kull qasam ta' politika, u jiffaċilitaw id-djalogu ma' istituzzjonijiet oħra tal-UE. Dati tal-Presidenza Maltija: Jan-Ġun 2017
Il-Kummissjoni hija rrappreżentata f'kull pajjiż tal-UE minn uffiċċju lokali, imsejjaħ "rappreżentanza".
Malta għandha ħames rappreżentanti fil-Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew. Dan il-korp konsultattiv – li jirrappreżenta lil dawk li jħaddmu, il-ħaddiema u gruppi oħra ta' interess – huwa kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex ikun hemm idea aħjar tal-bidliet possibbli tas-sitwazzjonijiet soċjali u tax-xogħol fil-pajjiżi membri.
Malta tikkomunika wkoll mal-istituzzjonijiet tal-UE permezz tar-rappreżentanza permanenti tagħha fi Brussell. L-"ambaxxata għall-UE" ta' Malta, il-kompitu ewlieni tagħha hu li tiżgura li l-interessi u l-politiki tal-pajjiż huma segwiti b'mod effettiv kemm jista' jkun fl-UE.
L-ammont li jħallas kull pajjiż tal-UE fil-baġit tal-UE huwa kkalkulat b'mod ġust, skont il-mezzi. Aktar ma tkun b'saħħitha l-ekonomija tal-pajjiż, akbar hi l-kontribuzzjoni finanzjarja. L-għan tal-baġit tal-UE mhuwiex li jipprova jqassam mill-ġdid il-ġid, iżda pjuttost li jiffoka fuq il-ħtiġijiet tal-Ewropej b'mod ġenerali.
Il-flus imħallsa fil-baġit tal-UE minn Malta jgħinu biex jiġu ffinanzjati programmi u proġetti fil-pajjiżi kollha tal-UE – bħall-bini ta' toroq, is-sussidjar ta' riċerkaturi u l-ħarsien tal-ambjent.
Fenek xkupilja
Il-Fenek xkupilja Sylvilagus bachmani jew kif xi kultant inhu msejjaħ ukoll Fenek ta' denbu qotni xkupilja huwa mammiferu plaċentat tad-Dinja l-Ġdida u membru tal-familja Leporidae (leporidu), fl-ordni Lagomorpha (lagomorfu). Dan id-denb qotni huwa nativ tal-kontinent ta' l-Amerika ta' fuq.
Mis-sottospeċijiet varji li ġew proposti, għal mument ġew rikonoxxuti Sylvilagus bachmani ubericolor, Sylvilagus bachmani cinerascens, Sylvilagus bachmani bachmani, Sylvilagus bachmani exiguus, Sylvilagus bachmani howelli u Sylvilagus bachmani cerrosensis, il-bqijja qegħdin jistennew li jiġu rikkonoxxuti uffiċjalment jew meqjusa bħala sinonimi.
Riproduzzjoni
L-irġiel ġeneralment jitgħammru ma' aktar minn fenka waħda matul is-sena kollha, iżda jilħqu l-quċċata minn Frar sa Awissu. It-tqala jew il-ġestazjoni hija madwar 22 ġurnata u dawn jista' jkollhom saħansitra sa 5 btan żrameġ fis-sena. Il-boton ikun magħmul minn 1 sa 7 żrameġ li jitwieldu għomja, bla pil u totalment dippendenti fuq l-omm.
Distribuzzjoni
Il-Fenek xkupilja għandu distribuzjoni mal-kosta fin-naħa tal-Punent tal-kontinent ta' l-Amerika ta' fuq, mix-xmara Columbia f' Oregon sal-ponta fin-Nofs in-nhar tal-penisula ta' Baja California. Il-firxa tmur 'il bogħod fil-Lvant sal-ġnub fil-Lvant ta' Sierra Nevada u l-muntanji Cascade.
Klassifikazzjoni
Dan id-denb qotni huwa 1 minn 2 speċi li qegħdin klassifikati fis-sottoġeneru Microlagus u bħala speċi maqsuma minn ta' linqas f' 6 sottospeċi rikonoxxuti.
Urugan Felix (2007)
lemin|200px| L-Urugan Felix kien is-sitt uragwan li ngħata isem, it-tieni urugan u t-tieni urugan ta' kategorija 5 fl-istaġun Atlantiku tal-urugani fl-2007. Ifforma minn mewġa tropikali fil-31 ta' Settembru, għadda minn naħa t'isfel tal-Gżejjer Windward fl-1 ta' Settembru qabel issaħħaħ u ħa l-istatus ta' urugan. Jum wara, fit-2 ta' Settembru, Felix issaħħaħ f'daqqa f'urugan kbir, u kmieni fit-3 ta' Settembru ġie avvanzat għall-istatus ta' kategorija 5; fid-2100 UTC tat-3 ta' Settembru l-urugan niżel għall-istatus ta' kategorija 4, imma reġa' żied għall-kategorija 5 fil-1040 UTC. Felix kompla l-mixja tiegħu lejn il-fruntiera t'isfel bejn in-Nikaragwa u l-Ħonduras fir-reġjun storiku magħruf bħala l-Kosta Mosquito.
Storja Meteoroloġika
Mewġa Tropikali bdiet mixja mill-kosta ta' l-Afrika fl-24 ta' Awissu, b'mixja lejn il-punent b'veloċità ta' madwar 14-il mil fis-siegħa (23km/h). Fil-25 ta' Awissu satellita viżibli indikat ċiklun lejn in-naħa ta' fuq taż-Żona tal-Konverġenza Intertropikali. Il-mewġa kompliet tiżviluppa f'konvenzjoni moderata għal b'saħħitha, u fis-26 ta' Awissu fl-1012 żviluppat żona ta' pressjoni baxxa f'madwar 830 mil (1,340km) fil-punent il-lbiċ ta' Praia, il-Kape Verde.