cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fenek tax-xmara
Il-Fenek tax-xmara (Bunolagus monticularis) huwa mammiferu plaċentat erbivoru u notturn, tal-familja Leporidae, fl-ordni Lagomorpha. Dan il-fenek huwa wieħed mill-aktar mammiferi rari fid-dinja, li jgħix f'żona ristretta ħafna u jinsab biss fir-reġjuni tan-Nofsinhar u fiċ-ċentru tad-deżert ta' Karoo tal-Afrika t'Isfel fil-Provinċja ta' Kap. Il-fenek tax-xmara huwa fenek monotipiku, l-unika speċi fil-ġeneru Bunolagus.
Normalment il-fenek tax-xmara jkollu strixxa sewda mir-rokna tal-ħalq għal fuq il-warda tal-wiċċ fuq kull naħa. Il-pil lewn il-krema minn taħt l-għonq għal taħt iż-żaqq li jiskura huwa u tiela' mad-dahar, denb sufi fil-kannella ċar bit-tarf ħarira fl-iswed u par saqajn wiesgħajn fuq wara f'forma ta' mazza.
L-evidenza turi li d-daqs tal-popolazzjoni qiegħed dejjem jonqos. Mill-aħħar stimi ħareġ li dawn l-aħħar 70 sena il-popolazzjoni globali naqset saħansitra b'60%. Illum il-ġurnata il-popolazzjoni qiegħda maqsuma u mifruda f'sottopopolazzjonijiet iżgħar li l-ebda waħda ma għandha aktar minn 50 fenek adult fiha. Dan il-fenek tax-xmara jħobb ambjent magħmul minn ħaxix għoli li jikber fuq il-ħamrijja tal-pjanuri tal-għargħar fejn jiffurmaw xmajjar staġjonali, li sfortunatament 80% minn dan l-abitat ġie kkultivat jew immodifikat mill-bniedem.
Distribuzzjoni
Dan il-fenek huwa speċi endemika tal-Afrika t'Isfel. Illum il-ġurnata l-fenek tax-xmara jinsab jgħix fi ftit postijiet biss fid-Deżert ta' Karoo u l-ebda wieħed minn dawn il-postijiet ma huwa erja protetta. Fraserburg, Sutherland u Victoria West kollha għandhom popolazzjoni żgħira.
L-Amerika ta' Fuq
daqsminuri|Mappa tal-Amerka ta' Fuq bil-karatteristiċi fiżiċi, politiċi u tal-popolazzjoni fl-2018 L-Amerika ta' Fuq (jew l-Amerka ta' Fuq) hija kontinent li jinsab kollu kemm hu fl-Emisferu tat-Tramuntana u kważi kollu fl-Emisferu tal-Punent. Tista' tiġi deskritta wkoll bħala s-sottokontinent ta' fuq miż-żewġ Amerki. Ma għandhiex tiġi konfuża mat-Tramuntana tal-Amerka li tirreferi għall-Istati Uniti u mhux għall-kontinent. Fit-Tramuntana tal-Amerka ta' Fuq hemm l-Oċean Artiku, fil-Lvant hemm l-Oċean Atlantiku, fil-Lbiċ hemm l-Amerka t'Isfel u l-Baħar Karibew, u fil-Punent u fin-Nofsinhar hemm l-Oċean Paċifiku. Madankollu, Greenland, peress li tinsab fuq il-Plakka Tettonika tal-Amerka ta' Fuq, spiss tiġi inkluża bħala parti mill-Amerka ta' Fuq ġeografikament.
L-Amerka ta' Fuq tkopri madwar 24,709,000 kilometru kwadrat ta' art, madwar 16.5 % tal-art tad-Dinja u madwar 4.8 % tas-superfiċe totali tagħha. L-Amerka ta' Fuq hija t-tielet l-ikbar kontinent bħala art, wara l-Asja u l-Afrika, u r-raba' bħala popolazzjoni, wara l-Asja, l-Afrika u l-Ewropa. Fl-2013, ġie stmat li l-popolazzjoni tagħha kienet kważi 579 miljun persuna fi 23 stat indipendenti, jew madwar 7.5 % tal-popolazzjoni dinjija, jekk jiġi inklużi l-gżejjer viċini (l-iktar dawk ta' madwar il-Karibew).
L-ewwel popolazzjonijiet umani laħqu l-Amerka ta' Fuq matul l-aħħar perjodu glaċjali, billi qasmu l-art definita attwalment bħala Berinġja madwar 40,000 sa 17,000 sena ilu. L-hekk imsejjaħ perjodu Paleo-Indjan jitqies li dam sa madwar 10,000 sena ilu (il-bidu tal-perjodu Arkajku jew Meso-Indjan). L-istadju klassiku kien bejn wieħed u ieħor mis-sekli 6 sa 13. L-era pre-Kolombjana ntemmet fl-1492, bil-bidu tal-migrazzjonijiet Transatlantiċi ta' insedjaturi Ewropej matul Żmien l-Iskoperti u l-perjodu modern bikri. Madankollu, l-ewwel referenzi Ewropej li qatt ġew irreġistrati rigward l-Amerka ta' Fuq (għajr Greenland) kienu dawk tas-sagi tal-Iskandinavja Antika fl-1000 W.K. bl-isem ta' Vinland. Ix-xejriet kulturali u etniċi attwali jirriflettu l-interazzjonijiet bejn il-kolonjalisti Ewropej, il-popli indiġeni, l-ilsiera Afrikani, l-immigranti u d-dixxendenti ta' dawk il-gruppi.
Minħabba l-kolonjalizzazzjoni Ewropea tal-Amerki, il-biċċa l-kbira tal-abitanti tal-Amerka ta' Fuq jitkellmu lingwi Ewropej bħall-Ingliż, l-Ispanjol jew il-Franċiż, u l-kulturi tagħhom is-soltu jirriflettu t-tradizzjonijiet tal-Punent.
Etimoloġija
daqsminuri|Mappa tal-Amerka ta' Fuq tal-1621 Huwa aċċettat komunement li isem l-Amerki ngħata mill-kartografi Ġermaniżi Martin Waldseemüller u Matthias Ringmann biex jagħtu ġieħ lill-esploratur Taljan Amerigo Vespucci. Vespucci esplora l-Amerka t'Isfel bejn l-1497 u l-1502, u kien l-ewwel Ewropew li ssuġġerixxa li l-Amerki ma kinux l-Indji tal-Lvant, iżda massa ta' art differenti li qabel ma kinitx magħrufa fost l-Ewropej. Fl-1507, Waldseemüller ipproduċa mappa tad-dinja, li fiha poġġa l-kelma "Amerka" fuq il-kontinent tal-Amerka t'Isfel, fin-nofs tal-art li llum tagħmel parti mill-Brażil. Huwa spjega r-raġunament dwar l-isem fil-ktieb Cosmographiae Introductio: "ab Americo inventore ... quasi Americi terram sive Americam" (mill-iskopritur Americus ... bħallikieku kienet l-art ta' Americus, u għaldaqstant Amerka).
Skont Waldseemüller, ħadd ma għandu joġġezzjona li din l-art tissemma wara min skopriha. Huwa uża l-verżjoni Latina ta' isem Vespucci (Americus Vespucius), iżda bil-ġens femminil America, bħalma kien il-każ għal Europa, Asia u Africa. Iktar 'il quddiem, produtturi tal-mapep oħrajn estendew l-isem America għall-kontinent ta' fuq l-Amerka t'Isfel. Fl-1538, Gerard Mercator uża America fuq il-mappa tad-dinja tiegħu għall-Emisferu tal-Punent kollu.
Uħud argumentaw li peress li s-soltu kien jintuża l-kunjom għal isem l-iskoperti (għajr fil-każ ta' xi ħadd irjali), jaf ifeġġu dubji dwar kemm l-Amerki ġejjin minn isem Amerigo Vespucci. Fil-fatt, fl-1874, Thomas Belt ippropona li l-isem ġej minn isem il-muntanji Amerrique tal-Amerka Ċentrali; is-sena ta' wara, Jules Marcou ssuġġerixxa li l-isem ta' dawk il-muntanji ġej minn lingwi indiġeni Amerikani. Marcou kkorrisponda ma' Augustus Le Plongeon, li kiteb li l-isem America jew Amerrique fil-lingwa tal-Maya tfisser pajjiż b'riħ qawwi perpetwu jew l-art tar-riħ, u tista' tfisser spirtu li jieħu n-nifs, jiġifieri l-ħajja nnifisha.
Mercator, fuq il-mappa tiegħu sejjaħ l-Amerka ta' Fuq bħala l-Amerka jew l-Indja l-Ġdida (America sive India Nova).
Iryna Bekeshkina
Iryna Bekeshkina (Ukren: Ірина Ериківна Бекешкіна, l-4 ta' Frar 1952 - 20 ta' Marzu 2020) kienet soċjologa Ukrena. Kienet il-kap tal-Fondazzjoni tal-Inizjattivi Demokratiċi Ilko Kucheriv mill-2010 sal-2020. Hija speċjalizzat fl-istudju tas-soċjetà u l-politika Ukrena. Kienet ukoll kummentatriċi frekwenti tal-midja u avukata tal-politika.
Ħajja u karriera
Fl-1974, Bekeshkina ggradwat mill-Università Taras Shevchenko ta' Kyiv b'baċċellerat fil-filosofija. Lestiet l-studji post-universitarji tagħha fl-Istitut tal-Filosofija fl-Akkademja Sovjetika tax-Xjenzi.
Bekeshkina kienet editriċi xjentifika ta' Філософська думка (Ħsieb Filosofiku, uk), waħda mir-rivisti ewlenin tal-filosofija fl-Ukrajna. Fl-1977, saret riċerkatriċi fl-Akkademja Sovjetika tax-Xjenzi, u mill-1990 ħadmet bħala riċerkatriċi fl-Istitut tas-Soċjoloġija tal-Akkademja Nazzjonali tax-Xjenzi tal-Ukrajna.
Bekeshkina bdiet taħdem fil-Fondazzjoni tal-Inizjattivi Demokratiċi Ilko Kucheriv fl-1996. Hemmhekk wettqet riċerka u ippubblikat artikli l-aktar dwar is-soċjoloġija tal-politika u l-elezzjonijiet. Hija ffokat b'mod partikolari fuq il-politika tal-Ukrajna.
Bekeshkina saret il-kap tal-Fondazzjoni Inizjattivi Demokratiċi fl-2010, u baqgħet il-kap tal-organizzazzjoni sa' mewtha. Kienet ukoll membru tal-bord tal-Uffiċċju ta' Kollegament tat-Think Tanks tal-Ukrajna, u kienet affiljata mal-NGO Direttur tal-Midja, organizzazzjoni Ukrena tal-għassa tal-midja.
Bekeshkina issemmiet bħala t-38 l-iktar mara influwenti fl-Ukrajna minn Focus Magazine fl-2007, u fl-2008 ġiet imsemmija l-51 mara l-iktar influwenti fl-Ukrajna. Il-magażin spjega dawn il-klassifiki billi ikkwota xogħolha fl-istudju ta' informazzjoni politika u l-politika barranija tal-Ukrajna. Fl-2018 u l-2020, kienet inkluża f'listi tal-iktar 100 mara ta' suċċess fl-Ukrajna miġbura mill-magażin HB (uk).
Bit
Numru Binarju
Claude E. Shannon kien l-ewwel li uża l-kelma bit f'karta li ħareġ fl-1948. Hu atribwixxa l-oriġini tal-kelma lil John W. Tukey, li kien kitibha f'nota ġewwa l-Laboratorji Bell fid-9 ta' Jannar 1947 fejn hu qassar numru binaru fil-kelma sempliċi bit. Interessanti wkoll li Vannevar Bush kien kiteb fis-sena 1936 dwar "bits ta' informazzjoni" li setgħu jiġu maħżuna ġewwa punch cards użati dak iż-żmien ġewwa kompjuters mekkaniċi.
Bit fi ħżin ta' informazzjoni hu bħal swiċċ tad-dawl; jista' jkun mixgħul (1) jew mitfi (0). Bit hu allura assoċjat man-numru wieħed jew in-numru xejn, vera jew falz, indikatur li hu mixgħul jew mitfi, jew iktar ġenerali, kwantita ta' informazzjoni li tqabbel żewġ oġġetti: jew wieħed jew l-ieħor. Gregory Bateson ddefinixxa l-bit bħala "id-differenza li tagħmel id-differenza".
Bit hi l-iżgħar unità fir-rigward ta' ħżin ta' informazzjoni fil-kompjuters.
Abbrevjazjoni u simbolu
Għad m'hemm l-ebda qbil fuq simboli li għandhom jirrapreżentaw bit jew byte. Wieħed mill-istandards IEC 60027 tal-Kumissjoni Internazzjonali Elettroteknika, li tispeċifika li "bit" għandu jkun is-simbolu li jirrapreżenta bit wieħed (għaldaqshekk "kbit" jirrapreżenta kilobit). Dan l-istandard ma jispeċifikax simbolu għall-byte.
Standard ieħor komuni, IEEE 1541, jispeċifika li b għandu jintuża għall-bit waqt li B għandu jintuża għall-byte. Din hi konvenzjoni użata ħafna fid-dinja tal-kompjuters iżda għadha ma ġietx aċċettata internazjonalment għax:
Iktar minn bit wieħed
"Word" hi wżata għal numru ikbar ta' bits iżda d-daqs mħux standard definit. Ħafna drabi tirrapreżenta d-daqs ta' reġistru wieħed ġewwa CPU. Fl-arkittetura tal-kompjuters IA-32 16-il bit huma word (u għaldaqstant 32 bits huma msejħa word doppju jew dword), iżda jeżistu arkitetturi f'daqsijiet għal word ta' 8, 32, 64, 80 u oħrajn.
Terminoloġiji għal kwantitajiet kbar ta' bits jistgħu jiġu ffurmati billi napplikaw prefissi li soltu jintużaw, eżempju, kilobit (kbit), megabit (Mbit) u gigabit (Gbit). Biss għad hemm ħafna konfużjoni rigward id-daqs ta' dawn l-abbrevjazjonijiet.
L-Ewwel Diviżjoni Maltija 2012–13
L-Ewwel Diviżjoni Maltija 2012–13 bdiet fl-14 ta' Settembru 2012 u ntemmet fis-27 ta' April 2013. F'dan l-istaġun, żewġ timijiet ġew promossi għall-Premier League Malti u tnejn ġew relegati għat-Tieni Diviżjoni. Grawnds użati:- Grawnd tal-Luxol, Grawnd Victor Tedesco, u l-Grawnd taċ-Ċentinarju. nofs|300px
Promozzjoni u relegazzjoni
15px Timijiet promossi mit-Tieni Diviżjoni 2011–12
15px Timijiet relegati għat-Tieni Diviżjoni 2012–13
Klassifika
Sors: Malta Football Association
Regoli għall-klassifikazzjoni: l-ewwel skont il-punti, it-tieni skont id-differenza fil-gowls, it-tielet skont kemm il-gowls ġew skurjati
Poż = Pożizzjoni; L = Logħbiet; R = Rebħiet; P = Pari; T = Telfiet; GF = Gowls favur; GK = Gowls kontra; DG = Differenza tal-gowls; Pti = Punti; (Ċ) = Ċampjin; (R) = Relegat
Riżultati
Biex taqra din it-tabella, it-tim li qiegħed elenkat fil-kolonna tax-xellug jilgħab f'darhu.
Deċiżiva
Naxxar u Vittoriosa spiċċaw l-istaġun bl-istess livell ta' punti.
José Nasazzi
Bidu tal-karriera
José Nasazzi twieled nhar l-24 ta' Marzu 1901, iben Jacinta Yarza, Urugwajana b'oriġini Baski Spanjoli, u Giuseppe Nasazzi, emigrant Taljan oriġinarjament mil-Lombardija. Ta' seba' snin miet missieru u l-familja mxiet lejn il-viċinanzi ta' Bella Vista. Hemmhekk studja fi skola Sależjana fejn ġie introdott għal-logħba tal-futbol.
F'Ottubru tal-1920, il-Club Atlético Bella Vista ġie maħluq fil-viċinanzi fejn trabba José Nasazzi u dan tal-aħħar ried jissieħeb magħhom. L-amministrazzjoni ta' CA Lito irrifjutat li tħallih jitlaq u għal din ir-raġuni kellu jagħmel sena ma' klabb f'kampjonat minuri, CA Rolando Moor fil-Liga Nacional, qabel ma kien ħieles li jitlaq mill-klabb.
Bella Vista
Bħal CA Lito sentejn qabel, CA Bella Vista kienu rebħu d-Divisional Extra fl-1921 u Nasazzi ġie magħhom meta kienu għadhom kif ġew promossi għad-Divisional Intermedia. Hu kien jilgħab b'mod regulari bħala attakkant jew difensur ċentrali. Il-Papales, kif kienu msejħa l-plejers tal-klabb minħabba l-kuluri bojod u sofor tagħhom, rebħu l-kampjonat u ġew promossi għall-Primera División, l-ogħla livell tal-futbol Urugwajan. Nasazzi skorja l-ewwel gowl ta' Bella Vista fl-ogħla diviżjoni fl-1923. Bella Vista spiċċaw it-tielet fil-kampjonat u fl-1924 temmew it-tieni, żewġ punti biss taħt iċ-ċampjins Nacional b'sittax-il rebħa u telfa waħda minn 22 logħba.
Il-gvern Urugwajan issospenda l-kompetizzjonijiet domestiċi fl-1925 sabiex jipperswadi r-riżoluzzjoni tal-kunflitt li kien inqala' meta Peñarol kienu ġew esklużi milli jikkompetu, u dawn tal-aħħar kien waqqfu federazzjoni u kampjonat separat. Nacional ħadu l-opportunità ta' dan il-waqfien biex jorganizzaw xi logħob fl-Ewropa għal perjodu ta' ħames xhur. Minħabba li Pedro Petrone kien weġġa' serjament u l-akkwist il-ġdid José Andrade, ukoll minn Bella Vista, ma kienx disponibbli għal xahrejn, Nacional ftehmu ma' Bella Vista għas-self ta' Nasazzi. Magħhom lagħab kemm fid-difiża kif ukoll f'pożizzjonijiet avvanzati u ħalla rendiment ta' disa' gowls fi sbatax-il logħba. Il-kompetizzjonijiet uffiċjali fl-Urugwaj irritornaw fl-1927. Nasazzi, li kien irritorna ma' Bella Vista wara l-esperjenza ma' Nacional, irnexxielu jwassal lit-tim biss sa nofs il-klassifika fl-istaġuni ta' wara, hekk kif il-kampjonat beda jiġi ddominat miż-żewġ klabbs il-kbar tal-Urugwaj ta' Nacional u Peñarol.
Rikonoxximent mat-tim nazzjonali
thumb|250px|right|It-tim nazzjonali tal-Urugwaj fl-1923. Nasazzi huwa l-ewwel wieħed bil-wieqfa mix-xellug. Il-kwalitajiet li wera Nasazzi ma' Bella Vista laqqtu l-għajn ta' Leonardo De Lucca, kowċ tat-tim nazzjonali tal-Urugwaj. Hu ġie mgħajjat f'Ottubru tal-1923 fl-okkażjoni tal-Kampjonat Sud-Amerikan li sar fl-Urugwaj stess. Nasazzi ifforma koppja difensiva ma' Fermín Uriarte, plejer ta' CA Lito, u lagħab it-tliet logħbiet tal-Urugwaj li rriżultaw għalih fir-rebħ tal-ewwel titlu internazzjonali. Fi tmiem il-kampjonat, hu ġie innominat bħala l-aqwa plejer.
Mar-ritorn tagħhom mill-esperjenza Ewropea, f'Ottubru tal-1924, l-Urugwaj ħadu sehem mill-ġdid f'edizzjoni oħra tal-Kampjonat Sud-Amerikan. Nasazzi lagħab it-tliet logħbiet u għal darb'oħra l-Urugwaj irnexxielhom jiddefendu it-titlu mirbuħ fl-edizzjoni preċedenti tas-sena ta' qabel. Minħabba s-sospensjoni fuq il-futbol Urugwajan, it-tim nazzjonali reġa' ħa sehem f'din il-kompetizzjoni fl-edizzjoni tal-1926. Nasazzi, li kien għadu pedina importanti mal-ewwel ħdax u kaptan tat-tim, lagħab l-erba' logħbiet u għen biex jikseb titlu ieħor kontinentali. Għat-turnew tal-1927, Nasazzi naqas milli jagħmel il-vjaġġ lejn il-Perù u postu ħadu minn Adhemar Canavesi. L-Urugwaj tilfu l-kompetizzjoni b'telfa fil-logħba deċiżiva kontra l-Arġentina b'riżultat ta' 3–2, fejn Canavesi kellu jkun l-awtur tal-awtogowl li wassal għal din it-telfa.
thumb|250px|Il-kaptani u r-referis tal-finali Olimpika tal-1928. Nasazzi jidher fuq ix-xellug. Wara din id-delużjoni, l-Urugwaj ħadu sehem fl-Olimpjadi tas-sajf tal-1928 li saru ġewwa Amsterdam, fin-Netherlands. Wara rebħa diffiċli kontra l-ospitu tan-Netherlands, fit-tieni logħba kontra l-Ġermanja, l-Urugwaj rebħu bl-iskor ta' 4–1. Madanakollu, lejn tmiem il-logħba, l-attakkant Ġermaniż Richard Hofmann u Nasazzi tlewmu bejniethom u r-referì keċċa lit-tnejn li huma. Minkejja li ma kienx hemm regola għaliha, l-Assoċjazzjoni Urugwajana għażlet li tissospendi lil Nasazzi għal-logħba ta' wara. Canavesi ħa postu u Arispe libes il-faxxa ta' kaptan għas-semifinali kontra l-Italja. L-Urugwaj batew mhux ftit biex rebħu 3–2 u Nasazzi reġa' sab postu mal-ewwel ħdax għall-finali kontra r-rivali tal-Arġentina. Wara li l-ewwel logħba spiċċat fi dro ta' 1–1, kellha tiġi organizzata logħba oħra tliet ijiem wara. L-Urugwaj biddlu nofs it-tim u l-freskezza fil-plejers dehret hekk kif huma rebħu l-logħba deċiżiva 2–1.
L-Urugwaj u l-Arġentina reġa' affaċjaw ruħhom fil-Campeonato Sudamericano tal-1929, organizzat din id-darba fl-Arġentina. Mingħajr Nasazzi, l-Urugwaj tilfu l-ewwel logħba kontra l-Paragwaj u r-ritorn tiegħu għal-logħba kontra l-Arġentina ma kienx biżżejjed hekk kif l-Arġentina pattew għad-diżappunt fl-Olimpjadi bir-rebħ ta' dan it-titlu kontinentali. It-telfa ta' 2–0 kontra l-Arġentina kienet l-ewwel telfa ta' Nasazzi f'turnew mat-tim nazzjonali, sitt snin wara d-debutt tiegħu.
thumb|250px|xellug|It-tim Urugwajan fit-Tazza tad-Dinja tal-1930. Nasazzi jidher bil-wieqfa, it-tieni wieħed mix-xellug. Fis-sajf ta' wara, l-Urugwaj ospitaw l-ewwel edizzjoni tat-Tazza tad-Dinja, fl-okkażjoni tal-mitt sena mill-indipendenza. Nasazzi baqa' punt fiss fit tim flimkien ma' ħames plejers li miegħu rebħu l-Olimpjadi għal darbtejn: José Andrade, Pedro Cea, Pedro Petrone, Héctor Scarone u Santos Urdinarán. Is-sieħeb difensiv tiegħu Arispe kien irtira mil-logħba u postu ħadu ż-żgħażugħ Ernesto Mascheroni. Bin-nuqqas ta' bosta timijiet rinomati Ewropej, l-Urugwaj u l-Arġentina reġgħu ħabtuha ma' xulxin fil-finali tal-Estadio Centenario.
Il-finali kienet ta' importanza kbira għall-Urugwaj u Nasazzi enfasizza dan il-punt meta lill-iskwadra tenna: "Jekk ma nirbħux illum, aħna mejtin". Fl-ewwel taqsima, il-kaptan wettaq żball fuq tqassima twila ta' Luis Monti li witta t-triq għal Guillermo Stábile biex jiskorja t-tmien gowl personali fil-kompetizzjoni. Quddiem 70,000 spettatur, minkejja li daħlu għall-mistrieħ 2–1 minn taħt, l-Urugwajani għamlu rimonta fit-tieni taqsima biex rebħu 4–2. Għalkemm ma kienx fost il-lista tal-iskorers, Nasazzi ħalla impressjoni bil-mod kif mexxa lil sħabu. B'differenza tal-edizzjonijiet suċċessivi tat-Tazza tad-Dinja, Nasazzi bħala kaptan tat-tim rebbieħ ma kellux l-opportunità li jirċievi t-trofew u minflok dan ingħata lill-president tal-Assoċjazzjoni Urugwajana.
Wara t-Tazza tad-Dinja tal-1930, l-Arġentina irrifjutaw li jipparteċipaw f'kompetizzjonijiet uffiċjali oħra mal-Urugwaj u għalhekk il-Kampjonat Sud-Amerikan ġie sospiż. Minbarra hekk, l-Urugwaj irrifjutaw li jidħlu jiddefendu t-titlu fit-Tazza tad-Dinja tal-1934 li saret fl-Italja bi protesta għan-nuqqas ta' Ewropej li wrew interess fl-edizzjoni preċedenti. Nasazzi ħa sehem fl-aħħar kompetizzjoni internazzjonali, il-Campeonato Sudamericano tal-1935. B'Mascheroni jilgħab l-Italja, il-koppja difensiva tal-Urugwaj kienet magħmula minn Nasazzi u Agenor Muñiz. Nasazzi lagħab it-tliet logħbiet u rebaħ ir-raba' titlu kontinentali. Fl-età ta' 34 sena ġie magħżul għat-tieni darba bħala l-plejer tat-turnew.
L-aħħar logħba ta' Nasazzi mat-tim nazzjonali kienet l-erbgħin waħda tiegħu u seħħet f'Settembru tal-1936 kontra l-Arġentina, avversarju li kontrihom lagħab tmintax-il darba.
Club Nacional
F'April tal-1932, l-Urugwaj adottaw il-professjonaliżmu b'mod uffiċjali. Għaxar klabbs ħadu sehem fl-ewwel edizzjoni tal-kampjonat il-ġdid li kien mingħajr sistema ta' relegazzjoni. Fl-1933, Nasazzi tħalla ingħaqad ma' Club Nacional, li f'dak iż-żmien kienu l-aktar klabb titolat fil-pajjiż.
Fl-ewwel staġun, fl-1933, Nacional u Peñarol temmew l-istaġun bl-istess punti wara 27 logħba. Logħba ta' spareġġ ġiet organizzata f'Mejju tal-1934. Wara sebgħin minuta, Peñarol fetħu l-iskor meta l-ballun ħabat ma' bagalja li kienet barra l-grawnd. Nasazzi lmenta mhux ħażin mar-referì u dan keċċieh flimkien ma' tnejn minn sħabu. Ir-riżultat kien li l-logħba ġiet sospiża b'dan l-avveniment jibqa' mfakkar fl-istorja tal-futbol Urugwajan bħala el gol de la valija. Nasazzi ġie sospiż għal sena mill-Assoċjazzjoni. Il-gowl ġie mħassar xahrejn wara u l-logħba reġgħet intlagħbet fil-25 ta' Awwissu. Din intemmet mingħajr gowls, u wara żewġ finali oħra li saru f'Settembru u Novembru tal-1934, Nacional eventwalment ġew intitolati rebbieħa tal-kampjonat tal-1933, ġimgħat wara r-rebħ tal-kampjonat tal-1934. Is-sospensjoni ta' Nasazzi tneħħiet f'Diċembru tal-1934.
Nasazzi lagħab l-aħħar logħba tiegħu ma' Nacional kontra l-klabb ta' qalbu, Bella Vista, fit-2 ta' Mejju 1937 fl-Estadio Centenario.
Karatteristiċi tekniċi
Nasazzi kien kapaċi jilgħab bħala difensur laterali fuq il-lemin u anke ċentrali. Kien fiżikament b'saħħtu u insormontabbli fl-arja. Sal-lum għadu meqjus bħala fost l-aqwa difensuri li qatt lagħbu l-logħba tal-futbol.
Evangelista Menga
Evangelista Menga (twieled madwar l-1480 – miet madwar l-1571) kien inġinier militari Taljan.
Menga kien l-inġinier militari tal-Imperatur Karlu V u ddisinja diversi kastelli fl-Italja inkluż dawk ta' Copertino, Barletta, Mola di Bari u Parabita, flimkien ma' torri f'Margherita di Savoia. Bejn l-1560 u l-1567, Menga kien l-inġinier residenti tal-Ordni ta' San Ġwann, u kien involut fit-tiswija tal-fortifikazzjonijiet ta' Malta matul l-Assedju l-Kbir tal-1565.
Huwa żżewweġ lil Maria Coco u kellhom tifel wieħed jismu Avolio. Dan kellu erbat itfal: Sigismondo, Porzia, Camilla u Laura. Sigismondo żżewweġ lil Ottavia Calefato fi Francavilla, u Porzia żżewwġet lil Angelo Perruccio di Leverano.
UEFA Champions League 2012–13
Il-UEFA Champions League 2012–13 hija t-58 staġun tal-UEFA Champions League, l-ogħla kompetizzjoni tal-futbol għall-klabbs fl-Ewropa. Il-finali saret ġewwa Stejdjum Wembley, Londra, fil-25 ta' Mejju 2013.
Dan huwa rikonoxximent ta' 150 sena mill-formazzjoni tal-Assoċjazzjoni tal-Futbol, l-eqdem assoċjazzjoni tal-futbol fid-dinja. Dan hija s-7 darba li l-finali se jsir ġewwa l-Istejdjum Wembley. Chelsea huma l-aħħar ċampjins iżda kienu eliminati fil-fażi tal-gruppi, biex b'hekk sar l-ewwel tim li ħalla l-kompetizzjoni kif kienu titulari tal-kompetizzjoni.
Allokazzjoni tat-timijiet
Total ta' 76 tim minn 52 assoċjazzjoni tal-UEFA (minbarra l-Liechtenstein li ma torganzza l-ebda kampjonat domesitku) ħadu sehem fiċ-Champions League 2012–13. Il-pajjiżi huma allokati skont il-postijiet fil-koefiċċjenti tal-UEFA, li jieħu l-prestazzjoni fil-kompetizzjonijiet Ewropej bejn l-2004–05 u 2008–09.
Distribuzzjoni
Tottenham Hotspur kienu dovuti li jidħlu fir-rawnd tal-play-off taċ-Champions League, iżda minflok daħlu fl-Europa League minħabba li Chelsea rebħu ċ-Champions League fl-istaġun preċedenti. Peress li dan il-post fir-rawnd tal-play-off kien tbattal, il-bidla li ġejja lis-sistema ta 'allokazzjoni moratorja saret kkumpensa:
Timijiet
Il-pożizzjonijiet tal-kampjonat tal-istaġun ta' qabel murija fil-parentesi, ħlief Chelsea li kkwalifikat bħala d-detentur tat-titolu.
P=Pożizzjoni
Skeda
It-tlugħ tal-poloz kollha saru fil-kwartieri ġenerali tal-UEFA f'Nyon, l-Iżvizzera, sakemm mhumiex indikati mod ieħor.
Fażi ta' kwalifikazzjoni
Fir-rawnds kwalifikanti u tal-play-off, it-timijiet kienu maqsuma miżruha u timijiet mhux miżruha kienu bbażati fil-koeffiċjenti tal-klabb tal-UEFA 2012, u mbagħad jitfasslu fil-leg home u away. Timijiet mill-istess assoċjazzjoni ma jistgħux jiġu kontra xulxin.
L-ewwel rawnd ta' kwalifikazzjoni
Il-logħob tal-ewwel u t-tieni rawnds ta' kwalifikazzjoni saru fil-25 ta' Ġunju 2012. L-ewwel legs intlagħbu fit-3 ta' Lulju, u t-tieni legs intlagħbu fl-10 ta' Lulju 2012.
It-tieni rawnd ta' kwalifikazzjoni
L-ewwel legs saru fis-17 u t-18 ta' Lulju, u t-tieni legs saru fl-24 u l-25 ta' Lulju 2012.
It-tielet rawnd ta' kwalifikazzjoni
!colspan="6"|Ċampjins
!colspan="6"|Mhux ċampjins
Play-off
L-ewwel legs saru fl-10 ta' Awwissu, u t-tieni legs saru fil-21 u fit-22 ta' Awwissu 2012. It-timijiet telliefa miż-żewġ sezzjonijiet taċ-ċampjins u dawk li mhumiex ċampjins jidħlu direttament fil-fażi tal-gruppi tal-UEFA Europa League 2012–13.
!colspan="6"|Ċampjins
!colspan="6"|Mhux ċampjins
Fażi eliminatorja
Fil-fażi eliminatorja, it-timijiet se jilagħbu kontra xulxin f'żewġ legs f'bażi home-u-away, ħlief għall-finali. Fil-poloz għall-aħħar sittax, ir-rebbieħa ta' 8 gruppi se jkunu miżruha, u r-runners-up ta' 8 gruppi se jkunu mhux miżruha. It-timijiet miżruha se jilgħabu kontra t-timijiet mhux miżruha, it-timijiet miżruha jospitaw it-tieni leg. Timijiet mill-istess grupp jew l-istess assoċjazzjoni ma jistgħux jiġu kontra xulxin. Mill-kwarti tal-finali l-quddiem, ma jkun hemmx statiska bħal tal-gruppi, u timijiet mill-istess grupp jew l-istess assoċjazzjoni jistgħu jilgħabu kontra xulxin.
L-aħħar sittax
Il-poloz għall-aħħar sittax saru fl-20 ta' Diċembru 2012. L-ewwel legs intlagħbu fit-12, 13, 19 u l-20 ta' Frar u t-tieni legs intlagħbu fil-5, 6, 12 u t-13 ta' Marzu 2013
Semi-finali
Il-poloz għas-semifinali saru fit-12 ta' April 2013. L-ewwel legs intlagħbu fit-23 u t-24 ta' April, u t-tieni legs intlagħbu fit-30 ta' April u fl-1 ta' Mejju 2013.
Finali
Il-finali ntlagħab fil-25 ta' Mejju 2013 ġewwa Stejdjum Wembley, Londra.
Stilla
daqsminuri|Raggruppament Globulari ta' Stilel. Stilla hija oġġett astronomiku li jikkonsisti minn sfera magħmula mill-plażma. L-eqreb stilla viċin id-dinja hija ix-xemx.
Namhansanseong
daqsminuri|300x300px|Daħla tat-Tramuntana ta' Namhansanseong Namhansanseong huwa forti storiku fil-muntanji, 25 km fix-Xlokk ta' Seoul, il-Korea t'Isfel. Jinsab madwar 480 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar u huwa allinjat mal-qċaċet tal-muntanja għal difensibbiltà massima. Il-forti, b'tul totali ta' 12-il kilometru, jipproteġi żona vasta użata bħala belt kapitali ta' emerġenza matul id-dinastija Joseon tal-Korea (1392-1910). Id-disinn huwa bbażat fuq l-arkitettura tal-fortijiet tal-Lvant tal-Asja, u jinkorpora aspetti ta' erba' stili kulturali storiċi: id-dinastija Joseon tal-Korea, il-perjodu Azuchi-Momoyama tal-Ġappun, u d-dinastiji Ming u Qing taċ-Ċina. Il-forti ġie żviluppat b'mod estensiv matul is-sekli 16 sa 18, li kien perjodu ta' gwerer kontinwi. L-iżvilupp tekniku tal-armi u tal-armamenti matul dan il-perjodu, bl-użu tal-porvli importati mill-Ewropa, influwenza ferm ukoll l-arkitettura u l-konfigurazzjoni tal-forti. Namhansanseong jirrappreżenta kif it-teoriji varji tal-mekkaniżmi tad-difiża fil-Korea ddaħħlu fis-seħħ bil-kombinament tal-ambjent tal-għajxien ta' kuljum mal-objettivi tad-difiża. Il-forti jindika kif il-Buddiżmu kellu rwol influwenti fil-protezzjoni tal-istat, u sar simbolu tas-sovranità fil-Korea. Il-forti jinsab fin-Namhansan (il-muntanja Han tan-Nofsinhar), u fih fortifikazzjonijiet li jmorru lura għas-seklu 17 u għadd ta' tempji. Jista' jiġi aċċessat minn Seoul permezz tal-istazzjon ta' Namhansanseong tal-linja nru 8 tal-metro ta' Seoul.
Storja
xellug|daqsminuri|Sueojangdae L-iżjed karatteristika ovvja ta' Namhansanseong hija l-vantaġġ topografiku tagħha; hemm quċċata ċatta u spazjuża msejħa Gorobong, b'ċentru baxx u ġnub għoljin 'il fuq minn 480 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, li hija wkoll muntanja għolja fuq territorju ċatt tal-madwar li jiffaċilita l-osservazzjoni tat-territorju mill-għoli. Bis-saħħa ta' dawn il-karatteristiċi, Namhansanseong kien intuża bħala post ta' kmand mill-era tar-Renju Silla Unifikat fis-seklu 7. Dan ir-renju kien bena l-fortizza ta' Jujangseong fejn illum jinsab il-forti ta' Namhansanseong sabiex jospita lill-irġiel u sabiex jinħażnu l-provvisti meta kien qed jiġġieled kontra d-dinastija Tang fis-seklu 7. Fis-seklu 13, matul id-dinastija Goryeo, Namhansanseong kien fortizza kontra l-Invażjoni tal-Mongoli. Mis-seklu 17, Namhansanseong, qrib il-belt kapitali ta' Seoul, kiber ferm fid-daqs bħala forti fil-muntanji, u ntuża bħala belt kapitali ta' emerġenza għar-Re tad-dinastija Joseon.
Barra minn hekk, sistematikament Namhansanseong kien ġie ġestit u operat għal iżjed minn 300 sena mill-kostruzzjoni tiegħu fl-1624. B'mod speċifiku, kien il-post fejn seħħew il-battalji matul l-invażjoni tad-dinastija Qing sabiex tinkiseb eġemonija fil-Lvant tal-Asja matul it-tranżizzjoni bejn id-dinastiji Ming-Qing fiċ-Ċina. Kien is-simbolu spiritwali tad-dinastija Joseon għas-sovranità, kif ukoll post għas-sigurtà militari sas-seklu 20. L-istorja rikka ta' Namhansanseong turi l-iskambju ta' valuri reliġjużi tal-Buddiżmu, tal-Konfuċjaniżmu, folkloristiċi u Kristjani mill-kostruzzjoni tal-forti sa llum il-ġurnata. daqsminuri|Id-Daħla tal-Punent ta' Namhansanseong Il-forti tal-muntanji tas-seklu 17, Namhansanseong, inbena bħala belt ippjanata kemm biex isservi bħala belt kapitali ta' emerġenza matul il-gwerra u bħala ċentru amministrattiv fil-paċi. Tipikament kien hemm villaġġi tradizzjonali fl-artijiet ċatti tal-madwar biswit il-fortijiet tal-muntanji li kienu jinbnew għall-kenn f'każ ta' emerġenzi. Namhansanseong kien forti difensiv awtosuffiċjenti u fi ħdanu ġie stabbilit raħal amministrattiv lokali flimkien ma' Palazz ta' Emerġenza. B'hekk, kellu diversi funzjonijiet bħad-difiża, l-amministrazzjoni, in-negozju u r-riti tal-antenati rjali. Għad-differenza tal-fortijiet tal-Ewropa u tal-Ġappun li kienu maħsuba għad-difiża tal-klassi tal-mexxejja biss, Namhansanseong kien struttura difensiva ta' kenn kemm għall-klassi tal-mexxejja kif ukoll għan-nies komuni.
Mis-seklu 17, Namhansanseong ġie abitat minn iktar minn 4,000 ruħ u ġie ġestit u ppreservat mir-residenti għal ġenerazzjonijiet sħaħ. Il-biċċa l-kbira tal-fortijiet-bliet fil-Korea għaddew minn deformazzjonijiet u bidliet kbar matul iż-żminijiet kolonjali Ġappuniżi u matul il-perjodu ta' industrijalizzazzjoni u ta' urbanizzazzjoni, u dan wassal biex bosta tilfu l-konfigurazzjoni u l-għamliet oriġinali tagħhom. Madankollu, Namhansanseong żamm il-konfigurazzjoni oriġinali tiegħu peress li l-gvern kolonjali Ġappuniż wettaq rilokazzjoni tal-funzjonijiet amministrattivi u qered il-funzjonijiet militari tiegħu fl-istadju bikri tal-kolonizzazzjoni, u b'hekk baqa' jeżisti bħala villaġġ iżolat fil-muntanji.
Sistema tat-Toroq tal-Inka
daqsminuri|Mappa tas-Sistema tat-Toroq tal-Inka Is-Sistema tat-Toroq tal-Inka, magħrufa wkoll bħala Qhapaq Ñan bil-lingwa Quechua, jiġifieri "triq irjali") kienet l-iżjed sistema tat-trasport estensiva u avvanzata fl-Amerka t'Isfel pre-Kolombjana. Kienet twila madwar 40,000 kilometru (25,000 mil). Il-kostruzzjoni tat-toroq kienet teħtieġ ħafna żmien u sforz kbir.
Namhansanseong
Storja
Il-karatterisitiċ ta' Namhansanseong inbidlu ferm matul l-istorja tiegħu. Intuża bħala ċentru militari u amministrattiv bil-Palazz ta' Emerġenza u l-uffiċċji amministrattivi mill-1627 sal-1917. Kien iċ-ċentru tal-moviment tar-reżistenza ċivili (Uibyeong) iċċentrat fuq it-tempji tas-suldati-patrijiet Buddisti (Seungyeong) meta d-dinastija Joseon waqgħet u l-perjodu kolonjali Ġappuniż kien qed joqrob fil-bidu tas-seklu 20. Madankollu, il-forti twaqqa' u t-tempji ġew imġiegħla jagħlqu mill-Ġappuniżi fl-1907. Il-fortizza tilfet il-funzjoni tagħha bħala ċentru ta' raħal minħabba r-rilokazzjoni tal-uffiċċju tal-Kontea ta' Gwangju fl-1917, u dan irriżulta fi tnaqqis ta' importanza tal-villaġġ remot fil-muntanji. Imbagħad, il-forti ġarrab telf fil-popolazzjoni u telf materjali matul il-Gwerra Koreana.
Sistema tat-Toroq tal-Inka
In-network kien magħmul minn toroq formali, li ġew ippjanati, maħduma, mibnija, immarkati u miżmuma b'reqqa kbira; kien hemm pavimentar fejn meħtieġ, b'taraġ biex tinkiseb l-elevazzjoni, b'pontijiet u b'kostruzzjonijiet aċċessorji bħal ħitan tas-sejjieħ u sistemi għad-drenaġġ tal-ilma. Kien ibbażat fuq żewġ toroq mit-Tramuntana għan-Nofsinhar: waħda tul il-kosta u l-oħra, li kienet l-iżjed importanti, 'il ġewwa u fuq il-muntanji, it-tnejn li huma b'bosta trejqiet oħra li joforqu minnhom. In-network jista' jitqabbel direttament man-network tat-toroq li nbnew matul l-Imperu Ruman, għalkemm is-sistema tat-toroq tal-Inka nbniet elf sena wara. Is-sistema tat-toroq ippermettiet it-trasferiment tal-informazzjoni, tal-oġġetti, tas-suldati u tal-persuni, mingħajr l-użu ta' roti, fi ħdan l-Imperu Inka jew Tawantinsuyu u f'territorju sħiħ ta' kważi 2,000,000 km2 (770,000 mil kwadru) li kien abitat minn madwar 12-il miljun ruħ.
Namhansanseong
Storja
Illum il-ġurnata, Namhansanseong huwa attrazzjoni turistika, wara r-restawr tal-ħitan li sar fuq skala kbira u wara li ġie ddeżinjat bħala park provinċjali fis-snin 70 tas-seklu 20. Kien hemm żieda drammatika fl-għadd ta' ristoranti u diversi faċilitajiet għall-viżitaturi mis-snin 80 tas-seklu 20. Il-Palazz ta' Emerġenza u s-Santwarju tal-Antenati Rjali fi ħdan il-forti ġew irrestawrati ferm abbażi ta' diversi studji fuq Namhansanseong mis-snin 90 tas-seklu 20, u fl-2010 tniżżel fil-lista tas-siti indikattivi tal-Korea t'Isfel. Il-forti tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2014. Il-Kumitat għall-Wirt Dinji tal-UNESCO stqarr li "l-forti Namhansanseong huwa l-unika forti-belt li nbena bħala belt kapitali temporanja għall-ħarsien tas-sovranità u tal-indipendenza tad-dinastija Joseon".
Sistema tat-Toroq tal-Inka
It-toroq kienu kkonfinati, f'ċertu intervalli, b'binjiet biex jippermettu l-iżjed użu effettiv: fuq distanza qasira kien hemm stazzjonijiet għaċ-chasquis, il-messaġġiera; f'intervall ta' jum mixi t-tambos kienu jippermettu l-appoġġ għall-utenti tat-toroq u għall-merħliet tal-annimali, fosthom il-llama. Tul it-toroq kien hemm ukoll ċentri amministrattivi bl-imħażen, imsejħa qullqas, għad-distribuzzjoni mill-ġdid tal-oġġetti. Lejn il-konfini tal-Imperu Inka u fiż-żoni li kienu jkunu għadhom kemm inħakmu, kien ikun hemm il-pukaras (fortizzi).
Namhansanseong
Sit ta' Wirt Dinji
daqsminuri|286x286px|Id-Daħla tan-Nofsinhar ta' Namhansanseong Namhansanseong ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2014.
Sistema tat-Toroq tal-Inka
Parti min-network tat-toroq inbena minn kulturi preċedenti għall-Imperu Inka, b'mod partikolari l-kultura Wari fit-Tramuntana tal-Perù ċentrali u l-kultura Tiwanaku fil-Bolivja. Diversi organizzazzjonijiet internazzjonali bħall-UNESCO u l-IUCN ħadmu flimkien biex in-network tat-toroq jiġi protett, b'kollaborazzjoni mill-gvernijiet u mill-komunitajiet ta' sitt pajjiżi (il-Kolombja, l-Ekwador, il-Perù, il-Bolivja, iċ-Ċilì u l-Arġentina) li minnhom tgħaddi t-Triq il-Kbira tal-Inka.
Namhansanseong
Sit ta' Wirt Dinji
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".
Sistema tat-Toroq tal-Inka
Fiż-żminijiet moderni, xi fdalijiet tat-toroq jintużaw ħafna mit-turisti, fosthom il-Mogħdija tal-Inka magħrufa ħafna lejn Machu Picchu.
Namhansanseong
Ġestjoni tal-konservazzjoni
Iċ-Ċentru tal-Wirt Dinji ta' Namhansanseong huwa responsabbli għall-ġestjoni u għall-monitoraġġ tal-wirt kulturali ta' Namhansanseong, filwaqt li l-Uffiċċju tal-Park Provinċjali ta' Namhansanseong huwa responsabbli għall-ġestjoni u għall-monitoraġġ tal-faċilitajiet tal-viżitaturi fi ħdan l-inħawi tal-park provinċjali ta' Namhansanseong, f'konformità mal-Pjan Bażiku tal-2012 dwar it-Titjib Komprensiv ta' Namhansanseong.
Sistema tat-Toroq tal-Inka
Studju tal-2021 sab li l-effetti tas-sistema tat-toroq ilhom iħallu impatt pożittiv għal iktar minn 500 sena, b'pagi, nutrizzjoni u livelli ta' skola li huma ogħla fost il-komunitajiet li jgħixu sa 20 kilometru mis-sistema tat-toroq tal-Inka, meta mqabbla ma' komunitajiet simili li jgħixu iktar lil hinn.
Kobor
"Jiena nemmen li mill-memorja tan-nies, ma tantx qrajna dwar il-kobor ta' din is-sistema tat-toroq, magħmula f'widien fondi u fi qċaċet għoljin, f'muntanji miksija bil-borra, f'imraġ bl-ilma, fil-blat u maġenb xmajjar bi fluss veloċi tal-ilma; f'xi partijiet it-toroq kienu ċatti u pavimentati, fuq ix-xaqlibiet kienu magħmula sew, mal-muntanji ġew ikklerjati, tħaffru fil-blat, max-xmajjar inbnew ukoll il-ħitan, fil-borra nbnew it-taraġ u postijiet għall-mistrieħ; kullimkien it-toroq kienu nodfa, mikinsa mit-trab, mimlijin abitazzjonijiet, imħażen għall-oġġetti ta' valur, tempji tax-Xemx, u stazzjonijiet għall-messaġġiera. — Pedro Cieza de León, El Señorío del Inca. 1553."It-Tawantinsuyu, li integraw it-territorji attwali tal-Perù, komplew lejn it-Tramuntana fejn illum il-ġurnata hemm l-Ekwador, u laħqu l-limiti l-iktar fit-Tramuntana tal-katina muntanjuża tal-Andes fir-reġjun ta' Los Pastos fil-Kolombja; fin-Nofsinhar, baqgħu neżlin sal-artijiet ta' Mendoza u Atacama, in fl-iżjed artijiet fin-Nofsinhar tal-Imperu, li llum jikkorrispondu għat-territorji tal-Arġentina u taċ-Ċilì. Fuq in-naħa Ċilena, it-toroq jaslu sax-xmara Maipo. Is-sistema tat-toroq tal-Inka kkollegat it-territorji tat-Tramuntana mal-belt kapitali ta' Cusco u t-territorji tan-Nofsinhar. Madwar 5,000 kilometru (3,100 mil), mill-iżjed minn 7,000 kilometru (4,300 mil) tal-muntanji Andes, kienu koperti minn din is-sistema. Kif indikat minn Hyslop, "Ir-rotta prinċipali tas-sierra (muntanji) li tgħaddi minn Quito, Tumebamba, Huánuco, Cusco, Chucuito, Paria u Chicona sax-xmara Mendoza, għandha tul ta' 5,658 km" (3,516-il mil).
Il-kobor eżatt tan-network tat-toroq mhix magħrufa: il-vjaġġaturi u l-istudjużi pproponew diversi tulijiet, li jvarjaw minn 23,000 kilometru (14,000 mil) għal 40,000 kilometru (25,000 mil) sa 60,000 kilometru (37,000 mil). Ġew definiti żewġ rotot prinċipali: dik tal-Lvant, 'il ġewwa mill-baħar, li tibqa' sejra fil-għoli fil-bwar tal-ħaxix puna, b'superfiċe kbira u mmewġa, estiża 'l fuq minn 4,000 metru (13,000 pied); u dik tal-Punent, li tibda mir-reġjun ta' Tumbes fil-fruntiera attwali tal-Perù u l-Ekwador, u ssegwi l-pjanuri kostali, iżda ma tinkludix id-deżerti kostali, fejn tkompli mal-għoljiet ta' qabel il-muntanji. Din ir-rotta tal-Punent timxi mal-Awtostrada Pan-Amerikana attwali fl-estensjoni Paċifika tal-Amerka t'Isfel.
Investigazzjonijiet reċenti mwettqa fil-qafas tal-Proyecto Qhapaq Ñan, sponsorjati mill-gvern Peruvjan u bbażati wkoll fuq riċerka u stħarriġiet preċendenti, jissuġġerixxu livell kbir ta' probabbiltà li kienet teżisti xi fergħa oħra tas-sistema tat-toroq fin-naħa tal-Lvant tal-katina muntanjuża tal-Andes, li tikkollega ċ-ċentru amministrattiv ta' Huánuco Pampa mal-provinċji tal-Amazzonja b'tul ta' madwar 470 kilometru (290 mil).
Erba' rotot
Matul l-Imperu Inka, it-toroq uffiċjalment kienu jinbtu minn Cusco u jmorru lejn l-erba' punti kardinali fid-direzzjoni tal-erba' suyus (provinċji) li fihom kienu maqsuma t-Tawantinsuyu. Cusco kienet iċ-ċentru tal-Perù: il-kronista dwar l-Inka u l-Ispanjoli Inca Garcilaso de la Vega jistqarr li "Cozco bil-lingwa tal-Inka tfisser żokkra, jiġifieri ż-żokkra tad-Dinja". L-erba' reġjuni kien jisimhom: Chinchaysuyu fit-Tramuntana, Collasuysu fin-Nofsinhar, Antisuyu fil-Lvant u l-widien iktar baxxi tar-reġjun tal-Amazzonja, u Contisuyu fil-Punent u l-widien iktar baxxi tul il-kosta Paċifika.
Ir-rotta lejn it-Tramuntana kienet l-iżjed waħda importanti fl-Imperu Inka, kif jidher ċar mill-karatteristiċi tal-kostruzzjoni tagħha: wisa' li tvarja bejn tliet metri u 16-il metru u d-daqs tal-fdalijiet arkeoloġiċi li jimmarkaw il-mogħdija kemm fil-qrib tagħha kif ukoll fl-inħawi ta' influwenza tagħha. Mhijiex kumbinazzjoni li din il-mogħdija tgħaddi minn u torganizza l-iżjed ċentri amministrattivi importanti tat-Tawantinsuyu barra minn Cusco, fosthom Vilcashuamán, Xauxa, Tarmatambo, Pumpu, Huánuco Pampa, Cajamarca u Huancabamba, fit-territorji attwali tal-Perù; u Ingapirca, Tomebamba jew Riobamba fl-Ekwador. Din kienet titqies mill-Inka bħala l-Qhapaq Ñan ewlenija, jiġifieri t-triq prinċipali jew irjali, li kienet tibda minn Cusco u twassal sa Quito. Minn Quito lejn it-Tramuntana, il-preżenza tal-Inka hija perċepita fl-insedjamenti difensivi li jimmarkaw l-avvanz tal-Imperu mill-provinċji Ekwadorjani ta' Carchi u Imbabura u d-Dipartiment attwali ta' Nariño fil-Kolombja, li fis-seklu 16 kien wasal biex jiġi inkorporat fl-Imperu Inka.
Ir-rotta ta' Qollasuyu titlaq minn Cusco u tibqa' sejra fid-direzzjoni tan-Nofsinhar, u tofroq f'żewġ fergħat tul il-kosta tal-Lvant u tal-Punent tal-Lag ta' Titicaca, li mbagħad jerġgħu jiltaqgħu biex jaqsmu t-territorju tal-Altiplano Bolivjan. Minn hemmhekk it-toroq kienu qed jiżviluppaw f'fergħat differenti lejn l-iktar konfini fin-Nofsinhar tat-Tawantinsuyu. Fergħa minnhom kienet tibqa' sejra lejn ir-reġjun attwali ta' Mendoza tal-Arġentina, filwaqt li fergħa oħra kienet tgħaddi mit-territorji antiki tal-popli Diaguita u Atacama fit-territorji taċ-Ċilì, li diġà kienu żviluppaw networks bażiċi tat-toroq. Minn hemmhekk, ir-rotta ta' Qollasuyu taqsam l-iżjed deżert niexef fid-dinja, id-Deżert ta' Atacama, u tilħaq ix-xmara Maipo, attwalment fir-reġjun metropolitan ta' Santiago. Minn hemmhekk 'il quddiem ma nstabu l-ebda fdalijiet tal-Inka.
It-toroqo ta' Contisuyu kienu jikkollegaw lil Cusco mat-territorji kostali, f'dawk li issa jikkorrispondu għar-reġjuni attwali ta' Arequipa, Moquegua u Tacna, fin-Nofsinhar estrem tal-Perù. Dawn it-toroq huma rotot trasversali li kienu jiggarantixxu l-komplementarjetà tar-riżorsi naturali, peress li kienu jaqsmu minn artijiet ekoloġiċi varjati ħafna, b'altitudni varjata 'l fuq u 'l isfel mill-għoli tal-cordillera sal-ispazji kostali.
It-toroq tal-Antisuyu huma l-inqas magħrufa u fihom ġew irreġistrati għadd iżgħar ta' fdalijiet. Dawn kienu jippenetraw fit-territorji taċ-Ceja de Jungla jew tal-Andes tal-Amazzonja u kienu jwasslu sal-foresta tropikali tal-Amazzonja, fejn il-kundizzjonijiet huma iktar diffiċli għall-konservazzjoni ta' evidenzi arkeoloġiċi. Il-kobor fiżiku reali tal-Imperu Inka għal dan ir-reġjun ma tantx huwa ċar ħafna.
Skopijiet tat-toroq
L-Inka kienu jużaw is-sistema tat-toroq għal bosta raġunijiet varji, fosthom it-trasport għan-nies li kienu jivvjaġġaw minn post għall-ieħor fl-imperu għal skopijiet militari u reliġjużi. Is-sistema tat-toroq kienet tippermetti l-moviment rapidu tal-persuni minn parti tal-imperu għall-oħra: kemm l-armati kif ukoll il-ħaddiema kienu jużaw it-toroq biex jiċċaqilqu minn post għall-ieħor u kienu jużaw it-tambos biex jistrieħu u jieklu. Is-sistema tat-toroq kienet tippermetti wkoll il-moviment rapidu tal-informazzjoni u tal-oġġetti żgħar ta' valur li kienu jivvjaġġaw permezz taċ-chasquis. L-Inka taw prijorità biex it-toroq ikunu dritti, kull fejn dan kien possibbli, biex jitqassru d-distanzi.
Skont Hyslop it-toroq kienu l-bażi għat-tkabbir tal-Imperu Inka: l-iżjed insedjamenti importanti kienu jinsabu tul it-toroq prinċipali, li kienu nbnew fuq toroq iktar antiki. L-Inka kienu jħobbu jużaw l-Altiplano, jew iż-żoni tal-puna, għall-ispazju bejn il-popolazzjonijiet, biex b'hekk jiġi evitat il-kuntatt mal-popolazzjonijiet insedjati fil-widien, u fl-istess ħin biex jipproġettaw rotta dritta ta' komunikazzjoni rapida. Riċerkaturi oħra indikaw fatturi addizzjonali li kkundizzjonaw il-pożizzjoni tal-insedjamenti u t-toroq tal-Inka, fosthom l-istabbiliment ta' żoni ta' kontroll f'pożizzjoni intermedja fir-rigward tal-popolazzjonijiet u l-artijiet produttivi tal-widien, il-ħtieġa ta' oġġetti speċifiċi, u l-ħtiġijiet ta' ħżin, li kienu jiġu ssodisfati faċilment fil-pjanuri għoljin tal-Altiplano, ikkaratterizzati minn temperaturi baxxi u klima niexfa. Pereżempju, iċ-ċentru amministrattiv ta' Huánuco Pampa jinkudi 497 collcas, saħansitra b'total ta' 37,100 metru kubu (1,310,000 pied kubu), u seta' jsostni popolazzjoni ta' bejn 12,000 u 15,000 ruħ. Cotapachi (illum il-ġurnata fir-reġjun Bolivjan ta' Cochabamba) kienet tinkludi grupp ta' 2,400 collcas 'il bogħod minn kwalunkwe villaġġ sinifikanti. Il-collcas kienu binjiet ta' ħżin fit-tul, primarjament għall-ħżin tal-qmuħ u tal-qamħirrum, li kellhom data ta' skadenza estremament twila u b'hekk kienu ideali għall-ħżin fit-tul għall-armata f'każ ta' kunflitti.
Skont Hyslop l-użu tas-sistema tat-toroq tal-Inka kienet riżervata għall-awtoritajiet. Huwa jistqarr: "is-suldati, il-purtinara, u l-karovani tal-llama kienu l-utenti ewlenin, flimkien man-nobbli u individwi oħra li kienu jkunu qed iwettqu xi dmir uffiċjali… Sudditi oħrajn kienu jitħallew jimxu tul it-toroq biss jekk kien ikollhom il-permess biex jagħmlu dan…". Madankollu, huwa jirrikonoxxi li "kien hemm ukoll ammont mhux iddeterminat ta' traffiku privat … li ma tantx nafu dwaru". Xi strutturi lokali (imsejħa ranchillos) jeżistu tul it-toroq u dawn jaf huma evidenza li kien jeżisti wkoll traffiku kummerċjali privat.
L-użu tat-toroq tal-Inka fil-perjodu kolonjali, wara l-konkwista Spanjola ta' Perù, kważi spiċċa għalkollox. Il-Konkwistaturi użaw it-toroq tal-Inka għall-approċċ lejn il-belt kapitali ta' Cusco, iżda kienu jużaw iż-żwiemel u l-karrijiet bil-gniedes, li ma setgħux jintużaw fuq dak it-tip ta' toroq, u f'qasir żmien it-toroq ġew abbandunati. Kważi 25 fil-mija biss minn dak in-network għadu viżibbli llum, u l-kumplament inqered mill-gwerer (il-konkwisti, ir-rewwixti, l-indipendenza jew il-kunflitti bejn in-nazzjonijiet). Dan wassal għal bidla fil-mudell ekonomiku, li kien jinvolvi l-abbandun ta' żoni kbar tat-territorju, u finalment wassal għall-kostruzzjoni ta' infrastruttura moderna matul is-sekli 19 u 20. Din wasslet għas-sovraimpożizzjoni ta' kanali ġodda ta' komunikazzjoni fil-kontorn tat-toroq pre-Ispaniċi.
Trasport
It-trasport kien isir bil-mixi, peress li fl-Amerki pre-Kolombjani, l-użu tar-roti għat-trasport kien għadu mhux magħruf. L-Inka kellhom żewġ użi prinċipali tat-trasport fit-toroq: iċ-chasqui (messaġġiera) li kienu jwasslu l-informazzjoni minn post għall-ieħor (permezz tal-quipus) u l-oġġetti ħfief ta' valur fl-imperu kollu, u l-karovani tal-llamas għat-trasport tal-oġġetti.
Il-llamas kienu jintużaw bħala annimali tal-merħliet kbar. Kienu annimali pjuttost ħfief u ma tantx jifilħu jġorru wisq. Iżda sabiex jiġu ttrasportati ammonti kbar ta' oġġetti fi ħdan l-imperu, kien iktar effiċjenti għall-Inka li jużaw merħliet ta' llamas li kienu jieħdu ħsiebhom xi żewġ jew tliet rgħajja. Ir-rgħajja kienu jiddirezzjonaw lill-annimali bit-tagħbija tul it-toroq muntanjużi weqfin, u b'hekk kienu jżidu l-kapaċità tal-ġarr mingħajr ma jiġu ssograti ħajjiet addizzjonali. Il-llamas għandhom qawqbiet rotob u li jilqgħulhom, u b'hekk iqabbdu tajjeb mas-superfiċe tal-art u l-impatt tagħhom fuqu huwa minimu. Il-llamas tar-razza Q'ara (bil-pil qasir), li jintużaw ukoll fil-karovani kontemporanji, jistgħu jġorru madwar 30 kilogramma (66 libbra) għal distanza ta' 20 kilometru (12-il mil) kuljum, u meta jkun hemm bżonn jistgħu jġorru sa 45 kilogramma (99 libbra) għal vjaġġi qosra. L-għalf tagħhom huwa l-veġetazzjoni naturali.