cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Analisi matematika
Storja tal-Analisi Matematika
Il-matematiċi Griegi bħal Ewdossu u Arkimede meta applikaw il-metodu tal-eżawriment biex jikkalkulaw l-arja u l-volum ta' xi reġjuni u solidi użaw il-kunċetti tal-limiti u l-konvergenza b'mod informali. Fl-Indja, il-matematiku tas-seklu 12, Bhaskara ġa kellu l-ideja tal-kalkulu differenzjali u ta eżempji tad-derivata, flimkien mal-propożizzjoni ta' dik li nsejħulu llum it-Teorema ta' Rolle.
Fis-seklu 14, l-analisi matematika bdiha Madhava ta' Sangamagrama, meqjus bħala l-"fundatur ta'l-analisi matematika". Hu żviluppa idejat fundamentali: l-iżvilupp ta' funzjoni f'serje infinita, serje ta' potenzi, is-serje ta' Taylor, u l-approssimazzjoni razzjonali ta' serje infinita. Żviluppa wkoll is-serje ta' Taylor għall-funzjonijiet trigonometriċi tas-senu, kosenu, tanġenti u arktanġenti, u stima l-iżbal li nagħmlu meta naqtgħu is-serje. Żviluppa l-frazzjonijiet kontinwi infiniti, l-integrazzjoni b'termini wara termini, l-approssimazzjoni b'serje ta' Taylor tas-senu u kosenu, u s-serje f'potenzi tar-raġġ, diametru, ċirkonferenza, π, π/4 u l-anglu θ. Id-dixxipli tiegħu fl-iSkola ta' Kerala baqgħu ikkabru x-xogħol tiegħu sas-seklu 16.
thumb|right|200px|Gottfried Leibniz t.1646 m.1716
Fl-Ewropa, fit-tieni nofs tas-seklu 17, Newton u Leibniz independement minn xulxien żviluppaw il-kalkulu, li bl-istimulu tal-applikazzjonijiet matul is-seklu 18 rabba ħafna friegħi bħall-kalkulu tal-varjazzjoni, l-ekwazzjonijiet differenzjali ordinarji u parzjali u l-analisi ta' Fourier. F'dal-perijodu, il-metodi tal-kalkulu ġew applikati biex japprossimaw problemi diskreti b'oħrajn kontinwi.
Fis-seklu18, Euler introduċa il-kunċett ta' funzjoni matematika. Fis-seklu19, Cauchy kien l-ewwel li stabbilixa l-kalkulu fuq pedament loġiku sod bl-introduzzjoni tal-ideja tas-suċċessjoni ta' Cauchy. Beda wkoll it-teorija formali tal-analisi komplessa. Poisson, Liouville, Fourier u oħrajn studjaw l-ekwazzjonijiet differenzjali parzjali u l-analisi armonika.
F'nofs is-seklu Riemann introduċa t-teorija tiegħu tal-integrazzjoni. F'l-aħħar terz tas-seklu 19, Weierstrass li l-fehma tiegħu kienet li l-argumenti ġometriċi jistgħu iqarqu bina, daħħal l-aritmetizzazzjoni tal-analisi u introduċa id-definizzjoni "epsilon-delta" tal-limitu. Wara, il-matematiċi bdew jinkwietaw li kienu qegħdin jassumu l-eżistenza tal-kontinwu tan-numri reali mingħajr prova. Dedekind imbagħad ta kostruzzjoni tan-numri reali bil-methodu tal-qtugħ ta' Dedekind, li bih il-matematiċi jikkrejaw numri rrazzjonali li jimlew il-"vojt" bejn in-numri razzjonali, u hekk joħolqu sett komplet: il-kontinwu tan-numri reali. Madwar dak iż-żmien l-isforzi għar-raffinar tat-teoremi tal-integrazzjoni ta' Riemann wasslu għall-istudju tal-"qies" tas-sett tad-diskontinwitajiet tal-funzjonijiet reali.
Fl-istess ħin, bdew jinħolqu "mostri" (funzjonijiet mkien kontinwi, funzjonijiet kontinwi imma mkien differenzjabbli, kurvi li jimlew l-ispazju). F'dal-kuntest, Jordan żviluppa t-teorija tiegħu tal-meżura, Cantor żviluppa dik li daż-żmien insejħulha it-teorija sempliċi tas-settijiet, u Baire ipprova it-teorema tal-kategoriji ta' Baire. Fil-bidu tas-seklu 20, il-kalkulu ġie formalizzat b'l-użu tat-teorija assjomatika tas-settijiet. Lebesgue irriżolva l-problema tal-miżura, u Hilbert introduċa l-ispazji ta' Hilbert biex jirriżolvi l-ekwazzjonijiet integrali. L-ideja tal-ispazji vettorjali normati kienet infirxet, u f'l-20ijiet tas-seklu Banach ħoloq l-analisi funzjonali.
Oqsma tal-Analisi
L-Analsi Matematika tinkludi dawn l-oqsma:
Il-kelma Analisi Klassika s-soltu tfisser analisi mingħajr l-użu tal-metodi tal-analisi funzjonali. L-istudju tal-ekwazzjonijiet differenzjali issa huwa mferrex ma friegħi oħra bħas-sistemi dinamiċi, imma ġħadu mportanti ħafna fl-analisi konvenzjonali.
Monte San Giorgio
daqsminuri|280x280px|Veduta ta' Monte San Giorgio u l-Lag ta' Lugano Monte San Giorgio hija muntanja u Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fil-fruntiera bejn l-Iżvizzera u l-Italja. Tagħmel parti mill-Prealpi ta' Lugano, u tinsab fuq il-Lag ta' Lugano fil-Kanton Żvizzeru ta' Ticino.
Monte San Giorgio hija muntanja bil-boskijiet li tlaħħaq sa 1,097 metru (3,600 pied) 'il fuq mil-livell tal-baħar. Bejn wieħed u ieħor għandha għamla qisha ta' piramida, b'naħa wieqfa fit-Tramuntana li xxaqleb lejn il-Lag ta' Lugano u naħa ħafna inqas wieqfa fin-Nofsinhar li xxaqleb lejn il-pjanura tax-xmara Po. In-naħa Żvizzera tal-Lvant tal-muntanja, li tinsab bejn il-muniċipalitajiet ta' Brusino Arsizio, Riva San Vitale, u Meride, tniżżlet bħala Sit ta' Wirt Dinji fl-2003. Dan kien rikonoxximent tal-importanza kulturali, bijoloġika u speċjalment paleontoloġika tagħha. Is-sit huwa rinomat għall-kontenut ta' fossili tiegħu, wieħed mill-aqwa reġistri magħrufa tal-ħlejqiet tal-baħar fil-perjodu Triassiku Medju. Ir-reġjun Taljan fil-Punent ta' Poncione d'Arzo (Porto Ceresio) żdied bħala estensjoni tas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2010 u b'hekk is-sit sar wieħed transnazzjonali.
Storja u wirt kulturali
Il-bnedmin ilhom jgħixu fuq Monte San Giorgio mill-inqas mill-ekwivalenti taż-Żmien Neolitiku taż-żona, madwar 6,000 sena ilu. In-naħa tan-Nofsinhar tal-muntanja tospita l-Park Arkeoloġiku ta' Tremona-Castello, fortizza u insedjament li kien abitat kontinwament minn artiġjani miż-Żmien Neolitiku sas-seklu 14. L-artefatti, l-arkitettura u evidenza oħra ta' attività Rumana u Medjevali huma abbundanti fuq il-muntanja u fil-madwar. Matul dan il-perjodu u lil hinn minnu kien hemm barrieri produttivi attivi tal-ġebel tal-ġir kemm fl-Italja (Viggiù u Saltrio) kif ukoll fl-Iżvizzera (Arzo).
Sfruttament tal-fjuwils fossili u taż-żejt
xellug|daqsminuri|Fossila ta' Paċiplewrosawru Iktar reċentement ġew sfruttati d-depożiti ta' fjuwils fossili tal-muntanja. Immotivati mit-tfittxija għaż-żejt għal-lampi u għall-fuklari għal Milan, il-proġetti tax-xogħol fil-minjieri ppruvaw jistabbilixxu lilhom infushom fl-aħħar tas-seklu 18 u fil-bidu tas-seklu 19, u ffukaw fuq ix-shale bituminuż tal-Formazzjoni ta' Grenzbitumenzone (magħrufa wkoll bħala l-Formazzjoni ta' Besano). Għalkemm dawn l-isforzi bikrin ma damux wisq, l-isfruttament tal-Formazzjoni ta' Grenzbitumenzone rrankat fil-bidu tas-seklu 20 ladarba ġew skoperti l-proprjetajiet farmaċewtiċi tagħha. Fl-1908, l-impjant ta' Spinirolo nbena bl-għan li x-shale jiġi pproċessat f'sawrol, li huwa ingwent tal-ġilda qisu l-ichthyol. Il-produzzjoni u l-estrazzjoni tas-sawrol baqgħet għaddejja sas-snin 50 tas-seklu 20, u l-operazzjonijiet fallew fl-1960. Minerali bħall-barit, il-fluworit, u l-galena kienu jiġu estratti wkoll mill-muntanja matul is-seklu 20. daqsminuri|285x285px|Profil ġeoloġiku ta' Monte San Giorgio Il-paleontologu Taljan Giulio Curioni semma għall-ewwel darba li l-fossili kienu preżenti fil-muntanja fl-1847. L-ewwel dokument miktub fuq il-karta li ffoka fuq il-fossili ta' Monte San Giorgio b'mod partikolari ġie ppubblikat minn Emilio Cornalia fl-1854. Skavi żgħar minn soċjetajiet paleontoloġiċi ta' Milan fl-1863 u fl-1878 ipprovdew iktar kuntest speċifiku rigward il-paleontoloġija ta' Monte San Giorgio. L-estrazzjoni tax-shale wasslet id-depożiti ta' fossili għall-attenzjoni tal-paleontologu tal-Università ta' Zurich Bernhard Peyer fl-1919. Peyer u sħabu bdew sensiela ta' skavi kbar u sistematiċi fl-1924, u komplew ikabbru ferm l-għadd ta' siti magħrufa tal-fossili u l-għadd ta' saffi ġeoloġiċi li huwa magħruf li jippreservaw il-fossili fihom. L-iskavi ta' Peyer baqgħu għaddejjin sal-1938, u ġew skoperti speċijiet ġodda ta' annimali fossilizzati. It-Tieni Gwerra Dinjija wasslet għal pawża kemm fil-produzzjoni tas-sawrol kif ukoll fil-ġbir tal-fossili. Il-Mużew Ċiviku tal-Istorja Naturali ta' Milan (MSNM) ġie bbumbardjat fl-1943, u l-kollezzjoni ta' eżemplari minn Monte San Giorgio li kien hemm fih inqerdet. L-iskavi għall-fossili komplew fl-1950 taħt it-tmexxija ta' Emil Kuhn-Schnyder, is-suċċessur ta' Peyer u eks student tiegħu. Kuhn-Schnyder stabbilixxa l-Istitut u l-Mużew Paleontoloġiku tal-Università ta' Zurich (PIMUZ) fl-1956, li issa fih iktar minn 15,000 eżemplar ta' fossili minn Monte San Giorgio. Minn żmien għal żmien kien hemm kampanji oħra ta' ġbir tal-fossili u dawn għadhom isiru sa llum il-ġurnata, taħt il-ġestjoni tal-MSNM, tal-Università ta' Milan (UNIMI), u tal-Mużew tal-Istorja Naturali tal-Kanton ta' Lugano (MCSN). Sal-2010, b'kollox inġabru iżjed minn 21,000 eżemplar ta' fossili.
Sit ta' Wirt Dinji
nofs|daqsminuri|689x689px|Veduta Panoramika ta' Monte San Giorgio u l-Lag ta' Lugano Fl-2003, in-naħa Żvizzera ta' Monte San Giorgio ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, b'total ta' 849 ettaru ta' art protetta mill-komuni ta' Meride, Brusino Arsizio, u Riva San Vitale. Madwar din iż-żona protetta hemm żona ta' lqugħ ta' 1,389 ettaru oħra li tmiss ma' sitt komuni addizzjonali. In-nominazzjoni ta' Monte San Giorgio ġiet ispirata mill-valur paleontoloġiku eċċezzjonali tagħha, b'diversi saffi mimlijin fossili li jippreservaw fost l-aqwa reġistri ta' ħlejqiet tal-baħar tal-perjodu Triassiku Medju fid-dinja. Monte San Giorgio jirrappreżenta wkoll rabta bejn il-ġeoloġija u l-kultura lokali, kif ukoll wirt ekoloġiku uniku meta mqabbel mal-bqija tal-Iżvizzera.
Fl-2010, is-Sit ta' Wirt Dinji ġie estiż iktar, u żdiedu 240.34 ettaru oħra mill-komuni Taljani ta' Besano, Porto Ceresio, u Viggiù. Dawn il-komuni, flimkien ma' Clivio u Saltrio, ġew inklużi wkoll fi ħdan żona ta' lqugħ Taljana ta' 1,818.45 ettaru. Din l-art addizzjonali twassal biex l-erja totali tal-proprjetà protetta tal-UNESCO titla' għal 1,089.34 ettary u biex l-erja totali taż-żona ta' lqugħ titla' għal 3,207.45 ettaru. Iż-żieda tan-naħa Taljana tal-muntanja ġiet motivata mill-istess wirt paleontoloġiku bħal tan-naħa Żvizzera. L-istorja tagħha ta' studju paleontoloġiku u ta' sfruttament ekonomiku hija saħansitra ferm iktar antika minn dik tan-naħa Żvizzera tal-muntanja. Barra minn hekk, in-naħa Taljana għandha kwalitajiet ġeoloġiċi uniċi, bħal firxa usa' ta' fossili ta' ħut u stratigrafija li tista' tiġi ttraċċata iktar faċilment fuq żona wiesgħa.
Kull naħa tas-sit hija ġestita mill-organizzazzjonijiet Żvizzeri u Taljani rispettivi, kif ukoll minn bord transnazzjonali li jimmodera l-ġestjoni bejn iż-żewġ organizzazzjonijiet. Is-sit mhux mhedded minn xi periklu partikolari ta' użu żejjed jew degradazzjoni, għaldaqstant il-ġestjoni hija marbuta l-iktar mar-regolamentazzjoni rigoruża tal-iskavi għall-fossili, mal-promozzjoni, u mal-manutenzjoni tal-faċilitajiet turistiċi li ma tantx ikunu ffullati spiss. Il-fossili ta' Monte San Giorgio jinġabru, jiġu kkatalogati, jiġu ppreservati u jintwerew f'għadd żgħir ta' mużewijiet, primarjament il-PIMUZ, l-MSNM, u l-MCSN. Il-mużewijiet lokali f'Besano, f'Meride, u f'Induno Olona jaqdu rwol importanti wkoll fil-promozzjoni tas-sit u tal-fossili tiegħu. Il-Mużew tal-Fossili ta' Monte San Giorgio f'Meride nfetaħ għall-ewwel darba fl-1973, u ġie ddisinjat mill-ġdid u mkabbar fl-2012 mill-arkitett Mario Botta.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (viii) "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta stadji importanti tal-istorja tad-dinja, inkluż it-trapass tal-ħajja, il-proċessi ġeoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-iżvilupp tat-tipi differenti ta' art, jew il-karatteristiċi ġeomorfiċi jew fiżjografiċi sinifikanti".
Ġeoloġija
daqsminuri|338x338px|Litografija ta' Monte San Giorgio Is-saffi ġeoloġiċi ta' Monte San Giorgio jkopru iżjed minn 100 miljun sena, mill-perjodu Permjan sa dak Ġurassiku. Il-blat li jifforma l-muntanja jxaqleb lejn in-Nofsinhar, bl-eqdem blat espost iktar ma wieħed jersaq lejn it-Tramuntana, u blat iktar reċenti espost iktar ma wieħed jersaq lejn in-Nofsinhar. L-eqdem blat huwa materjal ta' bażi vulkanika Permjana fuq ix-xaqliba wieqfa tat-Tramuntana tal-muntanja. Dan huwa segwit minn sedimenti u karbonati Triassiċi f'elevazzjonijiet ogħla tal-muntanja. Is-saffi Triassiċi Medji huma l-iktar li fihom fossili u huma straordinarji minn perspettiva globali, u jinsabu fiż-żona protetta fit-Tramuntana ta' Meride. Fin-Nofsinhar ta' Meride, minflokhom hemm sedimenti kostali tal-Aħħar tat-Triassiku u fuqhom hemm saffi esposti tal-ġebla tal-ġir tal-Ġurassiku Bikri li jibqgħu sejrin sal-pjanura tax-xmara Po.
Vulkanoloġija Permjana u trasgressjoni Triassika
L-iktar blat baxx stratigrafikament fuq Monte San Giorgio huwa tal-bidu tal-perjodu Permjan, jiġifieri madwar 290-280 Ma (miljun sena ilu). Huwa fdal ta' qsim bikri u attività vulkanika wara l-oroġenija Variskana. Dan il-blat vulkaniku ħafna minnu huwa ħamrani, bħar-rijolit u l-andesit, b'karatteristiċi tal-porfidu, u jipproduċi kristalli kbar tal-kwarz, tal-barit u tal-fluworit. Il-blat tal-bażi Permjan huma kkaratterizzati minn nuqqas ta' konformità, superfiċe mnawwra u sedimenti Triassiċi.
Dawn is-sedimenti Triassiċi għandhom oriġini siliċiklastika u terrestri, l-iktar blat ramli u konglomerati mnawwrin mill-materjal vulkaniku ta' taħthom. Is-sedimenti iktar antiki mill-perjodu Triassiku Bikri (madwar 252-247 Ma) jissejħu l-"Formazzjoni ta' Servino". Sedimenti kemxejn iktar reċenti mill-aħħar tal-perjodu Anisjan (l-ewwel stadju tat-Triassiku Medju; 247-242 Ma) jissejħu l-"Formazzjoni ta' Bellano". Il-Formazzjonijiet ta' Servino u ta' Bellano jaf ikun diffiċli li wieħed jiddistingwi bejniethom, iżda flimkien iwasslu għar-rikostruzzjoni ta' perjodu ta' trasgressjoni (żieda fil-livelli tal-baħar) f'xatt ramli mimli delti u pjanuri.
Bit-tkomplija tal-perjodu Anisjan, il-blat ramli kostali tal-Formazzjoni ta' Bellano ġie sostitwit b'depożiti marini tal-ġir. Dawn kienu l-ewwel minn ħafna pjattaformi kbar tal-karbonati li bdew jinġemgħu fuq fergħa tal-Baħar ta' Tetide jew Tethys li kien qed jespandi lejn il-Punent. Il-pjattaforma tal-karbonati baxxa ta' Monte San Giorgio u taż-żoni tal-madwar hija magħrufa bħala l-pjattaforma ta' Salvatore, li issa hija ppreservata bħala d-Dolomit ta' San Salvatore. Twassal għar-rikostruzzjoni ta' ambjent tropikali sħun, u l-fossili l-iktar komuni huma ta' algi u ta' invertebrati bil-qxur. Il-parti iktar baxxa biss tad-Dolomit ta' San Salvatore hija ppreservata fuq Monte San Giorgio, u tikkorrispondi ma' perjodu partikolarment baxx u mmellaħ fl-istorja tal-pjattaforma. L-istromatoliti u laminazzjonijiet oħra ta' algi ġeneralment huma l-uniċi fossili li jinstaby fuq id-Dolomit iktar baxx ta' San Salvatore.
Formazzjoni ta' Grenzbitumenzone / Besano
Lejn l-aħħar tal-perjodu Anisjan, it-tarf tan-Nofsinhar tal-pjattaforma ta' Salvatore ssir fonda f'daqqa, u tikxef baċir iktar sterili li żviluppa bejn il-pjattaformi tal-karbonati. Il-baċir issa huwa ppreservat bħala faxx relattivament dejjaq ta' dolomit u shale skuri, mil-Lvant għall-Punent tul it-tarf ta' Monte San Giorgio. Din il-formazzjoni ssejħet il-Formazzjoni ta' Besano (fl-Italja) jew il-Formazzjoni ta' Grenzbitumenzone (fl-Iżvizzera). Tirrappreżenta l-ewwel minn diversi sezzjonijiet tal-muntanja mimlijin b'fossili ppreservati tajjeb ħafna. Il-Formazzjoni ta' Grenzbitumenzone, speċjalment is-saffi tax-shale tagħha, fiha wkoll arrikkiment b'materjal organiku li rriżulta miċ-ċjanobatterji. Dan l-akkumulu ta' materjal organiku x'aktarx wassal biex il-qiegħ tal-baċir ikun anossiku jew diżossiku, b'livelli baxxi ta' ossiġenu fl-ilma baħar. L-unika fossili ta' organiżmi tal-qiegħ tal-baħar huma tad-Daonella, organiżmu bivalvi b'qoxra rqiqa li adatta għal-livelli baxxi ta' ossiġenu. Il-fossili ta' annimali li kienu jgħumu b'mod ħieles huma iktar diversifikati, b'rettili tal-baħar, ħut, u ċefalopodi bil-qxur fost l-iktar prominenti. Organiżmi terrestri u tal-ilma baxx bħall-gambli, friegħi koniferi (Voltzia), u rettili tal-art (Ticinosuchus) xi kultant kienu jispiċċaw fil-baċir ukoll.
Ġebel tal-Ġir ta' Meride
Il-baċir responsabbli għall-Formazzjoni ta' Grenzbitumenzone baqa' jippersisti sal-perjodu Ladinjan, għakemm il-Formazzjoni ta' Grenzbitumenzone stess daħlet f'tranżizzjoni lejn formazzjoni inqas mimlija fossili, magħrufa llum bħala d-Dolomit ta' San Giorgio. Din il-formazzjoni għandha kontenut inqas organiku, l-ebda shale, u ftit fossili frammentarji biss. Kontenut iktar organiku u laminazzjonijiet ifjen jirritornaw ftit wara, u jifformaw il-parti iktar baxxa tal-Ġebla tal-Ġir ta' Meride mimlija fossili. Il-Ġebla tal-Ġir ta' Meride x'aktarx tirrappreżenta perjodu ta' żieda ta' instabbiltà fuq il-pjattaformi tal-karboniti li kienu qed jikbru, u dan wassal biex frammenti ta' karbonati jaqgħu iktar spiss fil-baċir. L-iskeletri għandhom it-tendenza li jkunu ppreservati aħjar milli fil-Formazzjoni ta' Grenzbitumenzone, u dan jissuġġerixxi li l-baċir kompla jsir iktar fond jew kiseb saffi mikrobiċi estensivi. Sezzjoni tad-dolomit, magħrufa bħala "Dolomitband", tifforma l-parti ta' fuq tal-Ġebla tal-Ġir iktar baxxa ta' Meride. Timmarka wkoll il-bidu tal-Ġebla tal-Ġir iktar 'il fuq ta' Meride, li hija simili għall-parti iktar baxxa tal-formazzjoni iżda għandha ftit sezzjonijiet bil-fossili biss. Il-Ġebla tal-Ġir iktar 'il fuq ta' Meride eventwalment issir dominata minn marls u shales laminati ifjen ħafna b'kontenut ferm iktar tafli. Dan l-intervall rikk fit-tafal, li huwa indikattiv ta' żieda ta' skular terrestri fi ħdan il-baċir li kien qed jiċkien, huwa magħruf bħala l-"Kalkschieferzone".
L-Aħħar tat-Triassiku
Sal-bidu tal-Aħħar tal-perjodu Triassiku, regressjoni maġġuri tal-baħar (waqgħa fil-livell tal-baħar) heddet il-baċir rikk bil-fossili u s-sistema ta' karbonati tat-Triassiku Medju. Matul il-perjodu Karnjan (madwar 237 sa 227 Ma), l-ewwel stadju tal-aħħar tat-Triassiku, pjattaformi ta' karbonati ġew sostitwiti b'sedimenti kostali u tal-ilma baxx. Din il-formazzjoni, magħrufa bħala l-Pizzella Marls, fiha ammont ferm ikbar ta' siliċiklastiċi (sedimenti mnawwra mill-blat terrestri) u evaporiti (depożiti minerali mill-ilma mnixxef), bħall-ġibs. Fl-istadju Norjan ta' wara (madwar 227 sa ~208 Ma), il-pjattaformi ta' karbonati u ż-żieda fil-livelli tal-baħar ġew imġedda bil-kbir, u b'hekk ġew iddepożitati firxa wiesgħa ta' karbonati magħrufa bħala d-"Dolomia Principale" jew il-"Hauptdolomit". Id-Dolomia Principale hija massa kristallina u dgħajfa tal-blat li ġiet fratturata minn xquq normali mhux wisq wara li ffurmat. Dan huwa impuls bikri ta' reġim tettoniku estensjonali kumplessiv, perjodu ta' qsim dinji li eventwalment kisser lil Pangea. Sal-istadju Retiku (~208 sa 201 Ma), id-Dolomia Principale ntradmet b'sekwenza iqsar iżda iktar stabbli ta' marl u karbonati tal-ilma baxx, magħrufa bħala s-Serje ta' Tremona.
Ġurassiku Bikri
Il-qsim tettoniku baqa' għaddej sal-Ġurassiku Bikri, flimkien mas-sedimentazzjoni tal-baħar. Mill-istadji Ettanġjani sa Plijensbakjani (201 sa 183 Ma), iż-żona reġgħet kisbet ambjent ta' baċir iktar fond. Dawn is-sedimenti tal-baċir ġew ippreservati bħala l-Ġebla tal-Ġir ta' Moltrasio, folja ħoxrna ta' mikrit (ġebla tal-ġir b'granuli fini) b'saffi tal-qiegħ abbundanti ta' chert u marl li nħolqu permezz ta' turbiditi (ċedimenti tal-art). Is-sedimenti Ġurassiċi ġew ippreservati lejn il-Lvant, in-Nofsinhar u l-Punent ta' Monte San Giorgio; il-pożizzjoni tal-muntanja moderna kienet ta' gżira jew ambjent baxx matul il-Ġurassiku. Is-sedimenti Ġurassiċi issa tnawwru għalkollox u ġie espost il-blat iktar antik tat-Triassiku u Permjan. Kuntrarjament, Monte Generoso, fil-Lvant ta' Monte San Giorgio, hija magħmula l-iktar minn sedimenti ta' baċir tal-Ġurassiku. Hemm sedimenti Ġurassiċi viżibbli wkoll lejn il-pjanura tax-xmara Po, fit-tarf tan-Nofsinhar ta' Monte San Giorgio (f'sens wiesa'). Il-barrieri produttivi tal-"irħam" fin-Nofsinhar ta' Monte San Giorgio effettivament kienu jwasslu għall-estrazzjoni ta' ġebla tal-ġir mhux metamorfizzata, iktar milli irħam reali. Dawn l-unitajiet tal-ġebla tal-ġir ġew iffurmati ġeneralment fl-istess ħin tal-Ġebla tal-Ġir ta' Moltrasio.
Wirt ekoloġiku
daqsminuri|266x266px|Fossili ta' ħuta tal-qedem ta' Monte San Giorgio Il-fawna u l-flora ta' Monte San Giorgio għandhom diversità kbira, b'xi speċijiet li ma jinstabu mkien iktar fl-Iżvizzera. L-ekosistemi prevalenti huma l-foresti mħallta b'weraq wiesa' u l-mergħat influwenzati mill-klima sub-Mediterranja tal-muntanja. Monte San Giorgio hija waħda mill-iktar żoni tan-Nofsinhar tal-Iżvizzera, bi xtiewi mhux daqstant qalila, umdità kbira, u bosta sigħat ta' xemx. Minħabba l-varjazzjoni fil-ġeoloġija sottostanti, ġiet żviluppata ħamrija aċidika u ħamrija alkalina, li jappoġġaw komunitajiet differenti ta' veġetazzjoni. Ix-xaqliba tat-Tramuntana b'bażi tar-riolit, fil-biċċa l-kbira, hija miksija b'Castanea sativa (qastan ħelu), Quercus petraea (ballut sessili), u Fraxinus excelsior (fraxxnu Ewropew). Ix-xaqliba tan-Nofsinhar b'bażi tad-dolomit hija iktar diversifikata fil-pjanti u fil-kwalità tal-ħamrija, bi pjanti komuni li jinkludu l-Carpinus betulus (karpin komuni), l-Ostrya carpinifolia (karpin iswed Ewropew), it-Tilia (tilju), l-Asperula taurina, il-Quercus pubescens (ballut pubexxenti), u l-Fraxinus ornus (fraxxnu tal-manna).
L-iktar ħamrija niexfa u alkalina ta' Monte San Giorgio tgħajjex il-mergħat niexfa ta' Ticino, bijoma unika b'iktar minn 100 speċi ta' pjanti. 38 minnhom huma rari jew mhedda fl-Iżvizzera. L-iktar ħaxix komuni huwa l-Carex humilis (sogħda nana) u l-Molinia caerulea arundinacea (ħaxix twil tal-bwar), filwaqt li Monte San Giorgio jsostni wkoll ftit popolazzjonijiet Żvizzeri ta' fjuri selvaġġi bħall-Adenophora liliifolia, il-Gladiolus imbricatus, l-Iris graminea, il-Lotus herbaceus, u d-Danthonia alpina.
Sacha Distel
Alexandre " Sacha " Distel (29 ta' Jannar 1933 - 22 ta' Lulju 2004) kien kantant, kitarrist, kittieb u attur Franċiż li kiseb suċċess popolari bil-verżjoni tiegħu tal-kanzunetta Raindrops Keep Falling on My Head fl-1970, li laħqet in-numru 10 fil-klassfika tad-disk fir-Renju Unit. Inħatar Chevalier (Kavallier) tal-Legion d'honneur fl-1997. Huwa kien kiseb ukoll suċċess bħala kittieb tal-kanzunetti meta Tony Bennett irrekordja l-kanzunetta ta’ Sacha The Good Life fl-1963. Din telgħet sat-18-il post tal-Billboard's Hot 100 chart u Top 10 tal-Easy Listening.
Karriera
Distel kien iben l-emigrant Russu-Franċiż Léonide Distel li twieled f'Odessa (Imperu Russu) u l-pjanista Lhudija Franċiża Andrée Ventura (1902–1965), imwielda f'Kostantinopli. Zijuh kien il-bandleader Ray Ventura. Wara li Ventura stabbilixxa ruħu f’Pariġi mal-orkestra tiegħu Les Collégiens, Distel qaleb millpjanu u għall-kitarra bħala l-istrument prinċipal tiegħu.
Matul il-karriera tiegħu, Distel ħadem ma' Kenny Clarke, Jimmy Gourley, Lionel Hampton, Slide Hampton, Bobby Jaspar, Barney Kessel, John Lewis, Pierre Michelot, Bernard Peiffer, Henri Renaud, Fats Sadi, Art Simmons, Martial Solal, René Urtreger, u Barney Wiltreger.
Ħajja personali
Distel kellu relazzjoni mal-attriċi Brigitte Bardot fl-1958, wara li stedinha għall-festa ta' għeluq sninu f'Saint-Tropez. Ir-relazzjoni ntemmet fl-1959. Huwa żżewweġ liċ-champion tal-iskijjar Olimpiku Francine Bréaud fl-1963. Distel stqarr pubblikament li baqa’ fidil lejn martu matuall ħajtu: “Kull ħaġa li rrid f’mara nista’ nsbha d-dar”.
Distel miet bil-kanċer fl-età ta' 71 sena fit-22 ta' Lulju 2004 fid-dar ta' ommu f'Rayol-Canadel, ħdejn Saint-Tropez, Franza. F'intervista xahar wara l-mewt ta' Distel, l-armla tiegħu Francine qalet li kienet taf bl-infedeltà tiegħu: "Kont naf li kien se jiġri hekk u kont naf li kien se jgħaddi kollox."
Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa
daqsminuri|247x247px|Eżempju ta' dolmen tan-Nofsinhar fil-gżira ta' Ganghwa. Is-Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa jinkludu mijiet ta' dolmens tal-ġebel li kienu jintużaw bħala markaturi tal-oqbra u għal skopijiet ta' ritwali matul l-ewwel millenju Q.K. meta l-kultura megalitika kienet prominenti fil-Korea t'Isfel u fil-Peniżola Koreana inġenerali. Is-siti tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-sena 2000. Il-Peniżola Koreana fiha iżjed minn 35,000 dolmen, li jirrappreżentaw bejn wieħed u ieħor 40 % tat-total dinji. Fis-siti tad-dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa biss hemm iktar minn 1,000 dolmen.
Il-ħaġar megalitiku huma imprezzabbli għaliex jimmarkaw l-oqbra tal-elit fit-tmexxija. Minn dawn id-dolmens ġew skavati bċejjeċ tal-fuħħar, ġojjellerija, għodod tal-ġebel u artefatti funebri oħra. Il-kultura tan-nies ta' dak iż-żmien toħroġ fid-dieher mill-evidenza tad-dolmens. Barra minn hekk, mill-ħaġar jista' jinftiehem kif kienet tinkiseb, tiġi ttrasportat u tintuża l-ġebla fil-kostruzzjoni tad-dolmens.
Id-dolmens fil-Korea ġew datati li jmorru lura għas-seklu 7 Q.K. f'postijiet bħas-sit ta' Gochang u l-prattika ntemmet għall-ħabta tas-seklu 3 Q.K. Il-kultura tad-dolmens hija kkollegata mal-kulturi taż-żminijiet Neolitiċi u tal-Bronż tal-Korea.
L-iskavi fis-siti ma bdewx qabel l-1965. Minn dak iż-żmien 'l hawn, ġew sponsorjati diversi skavi u l-gvern Korean ta bidu għal programm estensiv ta' tfassil ta' inventarju u ta' preservazzjoni.
Teoriji dwar l-origini
Jeżistu tliet teoriji prinċipali rigward l-oriġini tad-dolmens Koreani: 1) it-tagħrif dwar id-dolmens u dwar il-kostruzzjoni tagħhom ġie trażmess tul ir-rotot tal-baħar mix-Xlokk tal-Asja; 2) it-tagħrif dwar id-dolmens u dwar il-kostruzzjoni tagħhom ġie trażmess mill-popli Neolitiċi li kienu jgħixu fit-Tramuntana tal-Peniżola Koreana; u 3) id-dolmens fil-Korea oriġinaw minn ċivilizzazzjonijiet Neolitiċi fil-Peniżola Koreana.
Teorija tat-trażmissjoni mix-Xlokk tal-Asja
Skont din it-teorija, it-tagħrif dwar id-dolmens u dwar il-kostruzzjoni tagħhom infirex mix-Xlokk tal-Asja flimkien mal-kultura tar-ross. Bosta dolmens fil-Peniżola Koreana huma mifruxa tul il-kosta tal-Punent tal-Korea, speċjalment fin-Nofsinhar tal-peniżola, u din id-distribuzzjoni jaf hija konsistenti mat-trażmissjoni permezz ta' migrazzjoni mix-Xlokk tal-Asja.
Teorija tal-firxa mill-Grigal tal-Asja
Skont din it-teorija l-popli Neolitiċi mit-territorju li llum il-ġurnata huwa l-Manċurja u n-Nofsinhar tas-Siberja wasslu t-tagħrif dwar id-dolmens u dwar il-kostruzzjoni tagħhom permezz tal-migrazzjoni lejn il-Peniżola Koreana, jew inkella ttrażmettew dak it-tagħrif lil popli Neolitiċi oħra li diġà kienu jgħixu fil-Korea. Din it-teorija sserraħ fuq xi osservazzjonijiet oħra: ix-xebħ fl-għamla bejn id-dolmens fil-Korea u dawk fejn illum il-ġurnata hemm il-Manċurja u n-Nofsinhar tas-Siberja fi Żmien il-Bronż; u x-xebħ fl-artefatti funebri ta' Żmien il-Bronż (pereżempju tal-kultura ta' Liaoning) bejn dawk li nstabu fil-Korea u dawk li nstabu fejn illum il-ġurnata hemm il-Manċurja; u r-rabta sfiqa bejna id-dolmens fil-Manċurja u fin-Nofsinhar tas-Siberja u l-kultura ta' Żmien il-Bronż f'dawk ir-reġjuni. Madankollu, id-distribuzzjoni tad-dolmens fil-Manċurja u fin-Nofsinhar tas-Siberja hija ferm inqas ikkonċentrata minn dik tal-Korea, u dan l-aspett idgħajjef din it-teorija.
Teorija tal-oriġini Koreana
Din it-teorija hija bbażata fuq il-fatt li: id-dolmens Koreani jirrappreżentaw l-ikbar konċentrazzjoni ta' dolmens fid-dinja, u l-Korea biss fiha xi 40 % tad-dolmens kollha fid-dinja; id-dolmens Koreani għandhom morfoloġija differenti u distinta minn dawk f'inħawi oħra fid-dinja;  u l-kultura megalitika fil-Peniżola Koreana u fil-qrib jidher li nfirxet b'mod estensiv, u xi dolmens jirrappreżentaw formazzjonijiet astronimiċi datati lura għat-3000 Q.K., għal raġunijiet li attwalment mhumiex magħrufa. Skont din it-teorija huwa probabbli ħafna li l-kultura/i taż-żminijiet Neolitiċi u tal-Bronż tal-Peniżola Koreana u fil-qrib żviluppaw kultura unika tad-dolmens. B'mod partikolari, il-preżenza ta' żewġ stili distinti ta' dolmens (tat-Tramuntana u tan-Nofsinhar; id-distribuzzjoni tagħhom bejn wieħed u ieħor tikkorrispondi mat-tnixxija tax-xmara Bukhan) tissuġġerixxi li l-pożizzjoni ġeografika tal-Korea jaf ipprovdiet aċċess faċli għall-popli Neolitiċi/ta' Żmien il-Bronż tal-Korea għall-kulturi tad-dolmens minn diversi reġjuni, u b'hekk dan influwenza l-iżvilupp ta' kultura unika tad-dolmens.
Deskrizzjoni
Id-dolmens ġeneralment huma kklassifikati f'żewġ tipi fil-Lvant tal-Asja: it-tip b'għamla ta' mejda jew tat-Tramuntana u t-tip tan-Nofsinhar. Fl-ewwel każ, erba' ħaġriet kienu jiġu ppożizzjonati biex jiffurmaw il-ħitan ta' kaxxa u fuqhom kienet titqiegħed ħaġra fuqhom qishom riffieda. Fit-tieni każ, kien ikun hemm qabar taħt l-art u fuqu ħaġriet mad-dawra li kienu jirfdu ħaġra kbira orizzontali li ssaqqaf il-qabar.
Sit tad-Dolmens ta' Gochang
Id-dolmens inbnew mil-Lvant għall-Punent fil-bażi ta' sensiela ta' għoljiet f'altitudni ta' bejn 15-il metru (49 pied) sa 50 metru (164 pied). Ġeneralment, il-ħaġriet orizzontali tad-dolmens għandhom tul ta' madwar metru (3.2 piedi) sa 5.8 metri (19-il pied) u jistgħu jiżnu sa 225 tunnellata. 442 dolmen ġew iddokumentati u kklassifikati abbażi tad-daqs tal-ħaġra orizzontali.
Huwa maħsub li dan il-grupp inbena għall-ħabta tas-seklu 7 Q.K. Is-Sit tad-Dolmens ta' Gochang ġie elenkat bħala s-Sit Storiku Nru 391 tal-Korea t'Isfel.
Sit tad-Dolmens ta' Hwasun
xellug|daqsminuri|310x310px|Uħud mid-dolmens fis-Sit tad-Dolmens ta' Hwasun. Is-Sit tad-Dolmens ta' Hwasun jinsab fil-widien madwar ix-xmara Jiseokgang, li tikkollega lil Hyosan-ri, Dogok-myeon u lil Dasin-ri. Chunyang-myeon. Huwa stmat li madwar Hyosan-ri, Dogok-myeon hemm 135 dolmen minn total ta' 980 struttura tal-ġebel. Dawn id-dolmens huma inqas ippreservati tajjeb mill-grupp ta' Jungnim-ri.
Huwa stmat li d-dolmens ta' Hyosan-ri ġew esposti f'minn tal-inqas 250 post, inkluż dawk miġjuba mill-barriera għall-kostruzzjoni tad-dolmens. Skont stħarriġ huwa stmat li 124 struttura mit-3,309 struttura tal-ġebel fis-sit huma dolmens.
Is-Sit tad-Dolmens ta' Hwasun huwa magħruf partikolarment għax hemm konċentrazzjoni ta' 596 dolmen f'żona żgħira u hemm l-ikbar dolmen fil-Korea f'Daesin-ri, Chunyang-myeon. Id-dolmen hija twila 7.3 metri, wiesgħa 5.0 metri, ħoxna 4.0 metri, u tiżen 280 tunnellata. L-ikbar dolmen f'Hyosan-ri, Dogok-myeon hija twila 5.3 metri, wiesgħa 3.6 metri, u ħoxna 3.0 metri, u huwa stmat li tiżen iktar minn 100 tunnellata.
Is-Sit tad-Dolmens ta' Hwasun huwa elenkat bħala s-Sit Storiku Nru 410 fil-Korea t'Isfel.
Sit tad-Dolmens ta' Ganghwa
Is-Sit tad-Dolmens ta' Ganghwa jinsab fuq il-gżira ta' Ganghwa, il-Kontea ta' Ganghwa, Incheon. Id-dolmens jinsabu fuq xaqlibiet ta' muntanji u b'hekk għandhom elevazzjoni ogħla mid-dolmens l-oħra fis-siti l-oħra. Huwa maħsub li dawn id-dolmens huma l-iżjed bikrin għaliex il-grupp ta' dolmens f'Bugeun-ri (부근리, f'Hajeom-myeon) u f'Gocheon-ri (고천리, f'Naega-myeon) jixbah ħafna l-kostruzzjoni tad-dolmens bikrin. Madankollu, dan ma ntweriex b'mod konklużiv.
Il-gżira ta' Ganghwa hija post mimli muntanji u korpi tal-ilma. Ġew iffurmati gruppi bikrin ta' tmexxija li huwa maħsub li bnew id-dolmens. B'kollox hemm madwar 150 dolmen. Il-mappa tad-distribuzzjoni tad-dolmens turi li d-dolmens kellhom rabta sfiqa mas-sajd fi Żmien il-Bronż, għalkemm illum il-ġurnata huma sseparati mill-baħar.
Dolmen notevoli fil-gżira ta' Ganghwa hija tat-tip tat-Tramuntana b'għamla ta' mejda, fejn huwa maħsub li kienu jsiru xi riti tal-antenati tal-kultura tad-dolmens. Din id-dolmen għandha l-ikbar ħaġra fil-Korea t'Isfel, b'daqs ta' 2.6 × 7.1 × 5.5 metri, għalkemm hija mirfuda biss żewġ ħaġriet. F'daqqa, il-ħaġriet riffieda u l-ħaġra orizzontali jiżnu bejn 150 u 225 tunnellata.
Is-Sit tad-Dolmens ta' Ganghwa ġie elenkat bħala s-Sit Storiku Nru 137 tal-Korea t'Isfel bħala wieħed mit-tipi ta' oqbra rappreżentattivi ta' Żmien il-Bronż. Intużat ħaġra kbira twila 710 cm, għolja 260 cm, u wiesgħa 550 cm, u l-għamla tal-ħaġra hija qisha ta' mejda jew tat-tip tat-Tramuntana, li kienet sors tajjeb għar-riċerka dwar l-istorja tal-qedem jew il-preistorja.
Sit ta' Wirt Dinji
Is-Siti tad-Dolmens ta' Gochang, Hwasun u Ganghwa ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-24 sessjoni tal-Kumitat tal-Wirt Dinji li saret f'Cairns, l-Awstralja, bejn id-29 ta' Novembru u t-2 ta' Diċembru 2000.
Dolmens Koreani oħra
daqsminuri|Mappa tad-dolmens fil-Peniżola Koreana. Id-dolmens fil-Korea t'Isfel huma kkonċentrati l-iktar fil-provinċja tan-Nofsinhar ta' Jeolla. Bħala reġjuni, hemm 338 dolmen f'Gangwon-do, 502 f'Gyeonggi-do, 189 f'Chungcheongbuk-do, 1,597 f'Jeollabuk-do, 10,068 f'Jeollanam-do, 2,800 f'Gyeongsangbuk-do, u 140 f'Jeju-do.
F'Sansuri, Yulchon-myeon, Yeosu, Jeollanam-do, hemm dolmen li x'aktarx li hija l-ikbar waħda fid-dinja.
Huwa maħsub li f'Seoul u fiż-żona metropolitana tagħha fl-imgħoddi kien hemm għadd kbir ta' dolmens, u dan kieku jkun konsistenti mal-konċentrazzjoni ogħla ta' dolmens fil-Punent tal-Korea. Madankollu, fil-proċess ta' żvilupp urban rapidu, huwa maħsub li bosta dolmens intilfu għal dejjem. Kienu jeżistu dolmens f'Jeongneung-dong, Gaepo-dong, fil-muntanja Daemo, Umyun-dong, Yangjae-dong, Wonji-dong, u f'Gocheok-dong. Fosthom, fl-1984 ġew skoperti d-dolmens f'Won Ji-dong flimkien ma' artefatti relatati, iżda huwa maħsub li l-biċċa l-kbira tagħhom inqerdu minħabba nuqqas ta' protezzjoni mill-gvern (pereżempju faċilitajiet protettivi, tabelli u deżinjazzjonijiet bħala proprjetajiet kulturali).
Rwoli tad-dolmens
Għalkemm kien hemm bosta kontroversji dwar il-funzjoni tad-dolmens fil-Peniżola Koreana, fl-1967 ġie kkonfermat li l-istruttura tal-ġebel kienet issir bi skop funebri, meta nstab l-iskeletru sħiħ ta' bniedem fis-sit tad-dolmens ta' Hwangseok-ri f'Jecheon, fil-provinċja tat-Tramuntana ta' Chungcheong.
Madankollu, uħud isostnu li l-funzjoni tad-dolmens ma kinitx ta' oqbra. Minkejja li ma kienx hemm oġġezzjoni uffiċjali għall-fatt li d-dolmens kienu jiffunzjonaw bħala oqbra, uħud xorta waħda jsostnu li d-dolmens kellhom il-funzjoni ta' markatur funebri apparti l-qabar proprja taħt l-art. Min-naħa l-oħra hemm min isostni li kellhom funzjoni ta' artal iktar milli ta' qabar speċjalment it-tip ta' dolmen b'għamla ta' mejda, li jingħad li nbnew iktar fl-għoli sabiex in-nies ta' dak iż-żmien setgħu jarawhom faċilment. Barra minn hekk, hemm min isostni li d-dolmens jaf intużaw ukoll bħala pedestall.
Fil-każ ta' gruppi ta' dolmens, xi kultant xi dolmen tkun ferm ikbar mill-bqija jew tkun orjentata f'direzzjoni oħra meta mqabbla mad-dolmens l-oħra. Huwa maħsub li dawn id-dolmens inbnew hekk apposta b'funzjoni sempliċi li jiżvelaw l-awtorità u l-prestiġju ta' grupp ta' nies tal-kultura tal-kostruzzjoni tad-dolmens.
Skeletru u status
daqsminuri|286x286px|Dolmen fil-gżira ta' Ganghwa. Eżempji ta' għadam ta' bniedem ġew skavati mis-sit tad-dolmens ta' Hwangseok-ri f'Jecheon, il-provinċja tat-Tramuntana ta' Chungcheong, f'Chuncheon fil-provinċja ta' Gangwon, f'Jincheon-dong f'Daegu, u f'Daepyeong-ri f'Jinyang, il-provinċja tan-Nofsinhar ta' Gyeongsang. L-iskoperta ta' għadam ta' bniedem tipprovdi tagħrif dwar id-drawwiet funebri fiż-żmien il-kultura tal-kostruzzjoni tad-dolmens, u tipprovdi wkoll tagħrif dwar il-ħsieb u l-aspetti reliġjużi ta' dak iż-żmien.
B'mod notevoli, l-iskeletru li nstab fis-sit tad-dolmens ta' Hwangseok-ri huwa kważi intatt, b'tul ta' madwar 176 ċentimetru, u b'għamla tal-kranju li tvarja minn dik tal-Koreani moderni, iżda għad irid jiġi kkonfermat hijiex għamla komuni jew differenza individwali.
Kulma jmur, iktar studjużi qed jaħsbu li l-persuna midfuna taħt id-dolmen kienet xi mexxej setgħan, pereżempju xi kap ta' tribù. Minkejja dan, hemm oħrajn li ressqu ipoteżi differenti, bħal pereżempju li l-qabar kien ta' persuna li tat kontribut siewi f'xi gwerra, jew li kien ta' familja sħiħa ta' persuna importanti.
Maldive
thumb|Il-bandiera tal-Maldivi thumb|Il-tarka tal-Maldivi thumb|Mappa thumb|Organizzazzjoni territorjali thumb|Malé thumb|Veduta parzjali ta' Hulhumale, gżira artifiċjali maħluqa bħala espansjoni tal-belt kapitali Malé Il-Maldivi huma nazzjon fl-Asja. Il-belt kapitali hi Malé, uffiċjalment ir-Repubblika tal-Maldivi 13​ (Maldive: statutorju: statutorju: statutorju: statutorju: statutorju, statistika, statistika: It-territorju tiegħu huwa organizzat f'26 atoll. Il-kapitali u, fl-istess ħin, l-aktar belt popolata hija Malé, b'popolazzjoni ta' 103,693 abitant.
Huwa l-inqas pajjiż popolat fl-Asja u l-inqas popolat fost il-pajjiżi b'maġġoranza Musulmana. Hija wkoll dik bl-inqas altitudni massima fid-dinja, b'2.3 m,17 karatteristika li tagħmilha partikolarment vulnerabbli għaż-żieda fil-livell tal-baħar.18 19 Għandha klima tropikali u umda b’xita approssimattiva ta' 2000 mm fis-sena.
L-Iżlam, li ġie introdott fl-1153, huwa r-reliġjon predominanti u uffiċjali. Kienet kolonja Portugiża (1558), Olandiża (1654) u Brittanika (1887). Fl-1953 ipprova jwaqqaf repubblika iżda ftit xhur wara s-sultanat reġa’ ġie stabbilit. Kisbet l-indipendenza fl-1965 u fl-1968 reġgħet reġgħet iddaħħal ir-repubblika.
Il-Maldivi huwa pajjiż fejn 80% tal-art tinsab inqas minn metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, minbarra li hija l-iktar pajjiż ċatt fid-dinja.
Etimoloġija
Skont il-leġġendi, l-ewwel settlers tal-Maldivi kienu nies magħrufa bħala Dheyvis.20 L-ewwel renju tal-Maldivi kien magħruf bħala Dheeva Maari. Matul iż-żjara ta’ emissarji mit-3 seklu QK. C., il-Maldivi ġew innutati li huma magħrufa bħala Dheeva Mahal.
Bejn l-1100 u l-1166, l-istudjuż u polimat al-Biruni (973-1048) sejjaħ il-Maldivi Diva Kudha u l-arċipelagu Laccadive, li kien parti mill-Maldivi, Diva Kanbar.21
L-isem Maldivi jista’ wkoll ġej mis-Sanskrit माला mālā (girlanda) u द्वीप dvīpa (gżira),22 jew මාල දිවයිවයින In-nies ta’ Malala Divahian2 ("Necklace Divahian") imsejjħa2. . Il-kelma Dheeb/Deeb (arkajka Dhivehi, relatata mas-Sanskrit द्वीप, dvīpa) tfisser "gżira", u Dhives (Dhivehin) tfisser "gżejjer" (jiġifieri Maldivjani).24 Fit-Tamil, "Girlanda tal-gżejjer" tista' tiġi tradotta bħala Maalai. (மாலைத்தீவு).25
Il-kronika antika tas-Sri Lanka Mahawamsa tirreferi għal gżira msejħa Mahiladiva ("Gżira tan-Nisa", महिलादिभ) f'Pali, li probabbilment hija traduzzjoni ħażina tal-istess kelma Sanskrit li tfisser "girlanda".
Jan Hogendorn, Professur Grossman tal-Ekonomija fil-Kulleġġ Colby, teorizzat li l-isem Maldivi ġej mis-Sanskrit mālādvīpa (मालाद्वीप), li jfisser "girlanda tal-gżejjer". വീപ്)
Fil-Kannada, "Garland of Islands" tista' tiġi tradotta bħala Maaledweepa (ಮಾಲೆದ್ವೀಪ). [L-ebda wieħed minn dawn l-appellazzjonijiet ma jissemma fil-letteratura, iżda testi klassiċi tas-Sanskrit li jmorru lura għall-perjodu Vedic isemmu l-"Mit Elf Gżira" (Lakshadweepa), isem ġeneriku li jinkludi mhux biss il-Maldivi, iżda wkoll il-Laccadives, il-gżejjer. Aminidivi, Minicoy u l-gruppi tal-gżejjer Chagos.26
Vjaġġaturi Għarab Medjevali bħal Ibn Battuta semmew il-gżejjer Maḥal Dībīyāt (محل ديبية) mill-kelma Għarbija maḥal ("palazz"), li għandha tkun kif il-vjaġġatur Berber interpreta l-isem lokali, wara li għadda mit-tramuntana tal-Indja Musulmana, fejn Perso-Għarbi kliem ġie introdott fil-vokabularju lokali. [Dan huwa l-isem li bħalissa jinsab imniżżel fuq l-iskroll tal-Emblema tal-Istat tal-Maldivjana.27 L-isem klassiku Persjan/Għarbi għall-Maldivi huwa Dibajat.2829 L-Olandiż irreferew għall-gżejjer bħala Maldivische Eilanden (pronunzjata [mɑlˈdivisə ˈʔɛilɑndə]), filwaqt li (n)] l-Ingliżi anglicizzati l-isem lokali tal-gżejjer l-ewwel għal "Islas Maldives" u wara għal "Maldives".30
Fi ktieb ta' konversazzjonijiet ippubblikat fl-1563, García da Orta jikteb: "Irrid ngħidilkom li smajt li l-indiġeni ma jsejħuhiex Maldiva iżda Nalediva. Fil-lingwa Malabar nale tfisser erba u gżira diva. Allura f'dik il-lingwa l- kelma tfisser "erba 'gżejjer", filwaqt li aħna, korrotti l-isem, nsejħulha Maldive".
Storja
Studji komparattivi ta' tradizzjonijiet u drawwiet orali, lingwistiċi u kulturali jikkonfermaw li l-ewwel settlers tal-arċipelagu kienu popli Dravidian ta’ Kerala, prinċipalment sajjieda mill-kosta tal-Lbiċ tal-Indja u l-kosta tal-punent tas-Sri Lanka.
Fost l-ewwel komunitajiet b’dawn il-karatteristiċi hemm il-poplu Giraavaru, dixxendenti ta’ Tamils ​​tal-qedem. Huwa tabilħaqq imsemmi fil-leġġendi u l-folklor antiki dwar it-twaqqif tal-belt u r-renju ta 'Malé, u hemm ukoll komponent Tamil qawwi għall-popolazzjoni u l-kultura tal-Maldivi. Il-Gujaratis huma wkoll probabbilment fost l-ewwel settlers tal-gżejjer, li ġejjin minn Gujarat fil-bidu tal-kultura tal-Wied tal-Indus. Ir-rakkonti jataka u purana jiżvelaw traċċi importanti tal-kummerċ marittimu mwettaq minn dawn il-gruppi. Huwa possibbli wkoll li kien hemm migrazzjonijiet mix-Xlokk tal-Asja.33
Bejn is-sitt u l-ħames seklu Q.K. Is-Sinhalese, dixxendenti tal-prinċep fl-eżilju Kalinga, Vijaya tas-Sri Lanka, waslu għall-gżejjer mir-renji ta’ Orissa u Sinhapura fil-majjistral tal-Indja. Skont il-poeżija storika Mahavansa, wieħed mill-vapuri li bihom il-monarka baħħru wasal fl-arċipelagu, u sorsi oħra jgħidu dwar vjaġġi mill-abitanti tiegħu lejn il-gżejjer. L-istabbilimenti tagħhom fis-Sri Lanka u xi wħud mill-Maldivi jimmarkaw bidla kbira fid-demografija u l-iżvilupp tal-lingwa Dhivehi.
Storja antika
thumb|Skultura Buddista tal-Maldivi Bejn is-sitt u l-ħames seklu Q.K. Il-Maldivi diġà kellhom ir-renji tagħhom.Il-pajjiż għandu storja stabbilita ta 'aktar minn 2,500 sena, skond evidenza storika u leġġendi. L-ewwel settlers fil-Maldivi kienu probabbilment Gujaratis, li waslu u stabbilixxew fis-Sri Lanka madwar 500 QK. Evidenza tal-influwenza kulturali tat-Tramuntana tal-Indja tista' tinġabar minn metodi ta' bini tal-vapuri u muniti tal-fidda mmarkati.
Il-Mahāvaṃsa (300 Q.K.) għandu rekord ta 'nies mis-Sri Lanka li jemigraw lejn il-Maldivi. Jekk wieħed jassumi li l-qxur tal-cowrie ġew mill-Maldivi, l-istoriċi jemmnu li n-nies setgħu għexu fil-Maldivi matul iċ-Ċiviltà tal-Wied tal-Indus (3300-1300 QK) Diversi artifatti juru l-preżenza tal-Induiżmu fil-pajjiż qabel il-perjodu Iżlamiku.
Skont il-ktieb Kitāb fi āthār Mīdhu al-qādimah (كتاب في آثار ميذو القديمة) (Fuq il-fdalijiet tal-qedem ta’ Meedhoo), miktub fis-seklu 17 bl-Għarbi minn Allama Ahmed Shihabuddine (al-Allamain) Shihabuddine (al-Allama) atoll Minn Addu, l-ewwel settlers tal-Maldivi kienu nies magħrufa bħala Dheyvis. [Ġew minn Kalibanga, l-Indja. Il-ħin tal-wasla tagħhom mhux magħruf, iżda kien qabel ir-renju tal-Imperatur Asoka, fl-269-232 QK. Ir-rakkont ta' Shihabuddin jaqbel b'mod notevoli mal-istorja rreġistrata mill-Asja t'Isfel u ma' dik tad-dokument tar-ram tal-Maldivjani magħruf bħala l-Loamaafaanu.
Il-Maapanansa, il-pjanċi tar-ram li jirreġistraw l-istorja tar-rejiet bikrija tal-Maldivjani tad-dinastija solari, intilfu malajr ħafna.
Avviż tar-raba' seklu miktub minn Ammianus Marcellinus (AD 362) jirrakkonta dwar rigali mibgħuta lill-Imperatur Ruman Ġiljan minn delegazzjoni min-nazzjon ta' Divi. L-isem Divi huwa simili ħafna għal dak ta 'Dheyvi, li kienu l-ewwel settlers tal-Maldivi.
Il-Maldivjani tal-bidu ma ħallew l-ebda artifatti arkeoloġiċi. Il-​bini tagħhom x’aktarx kien magħmul mill-​injam, frondi tal-​palm, u materjali oħra li jitħassru, li kienu jitħassru malajr fil-​melħ u r-​riħ taʼ klima tropikali. Barra minn hekk, il-​kapijiet jew il-​ħakkiema ma kinux joqogħdu f’palazzi elaborati tal-​ġebel, u lanqas ir-​reliġjon tagħhom ma kienet teħtieġ il-​bini taʼ tempji jew kompartimenti kbar.
Studji komparattivi tat-tradizzjonijiet orali, lingwistiċi u kulturali tal-Maldivjani jikkonfermaw li l-ewwel settlers kienu nies mix-xtut tan-Nofsinhar tas-subkontinent Indjan ġar,39 inkluż il-poplu Giraavaru, imsemmi fil-leġġendi antiki u l-folklor lokali dwar it-twaqqif tal-kapital u l-gvern irjali. f'Malé.
Saff sottostanti qawwi ta’ kulturi Dravidijani u ta’ Tramuntana ta’ l-Indja jgħix fis-soċjetà Maldivjana, b’sottostrat Elu ċar fil-lingwa, li jidher ukoll fl-ismijiet tal-postijiet, termini ta’ parentela, poeżija, żfin u twemmin reliġjuż. Is-sistema ta’ l-Indja tat-Tramuntana ġiet miġjuba mill-oriġinali Sinhaliż mis-Sri Lanka. Il-kultura tal-baħar ta' Malabar u Pandya wasslet għall-issetiljar tal-gżejjer mill-baħħara Tamil u Malabar.
Il-Gżejjer Maldivi jissemmew fil-letteratura Tamil Sangam tal-qedem bħala "Munneer Pazhantheevam" jew "Gżejjer Antiki tat-Tliet Ibħra".
Renju buddist
thumb|Il-Buddist Kuruhinna Stupa fuq il-gżira ta 'Gan fl-Atoll Laamu. Il-Buddiżmu wasal fil-Maldivi fit-3 seklu QK. C., matul l-Imperu Maurya, meta l-Imperatur Aśoka l-Kbir estenda t-territorju tiegħu għal reġjuni tal-Afganistan u l-Asja Ċentrali, lil hinn mill-fruntiera tat-tramuntana, kif ukoll lejn il-gżira tan-Nofsinhar tas-Sri Lanka u l-Maldivi.
Għalkemm jissemma fil-qosor biss fil-biċċa l-kbira tal-kotba tal-istorja, il-perjodu Buddista ta '1,400 sena huwa ta' importanza kruċjali fl-istorja tal-Maldivi. Kien matul dan il-perjodu li l-kultura tal-Maldivi żviluppat u ffjorixxiet, kultura li tibqa 'ħajja llum. Il-lingwa Maldivjana, l-iskritturi bikrija tal-Maldivja, l-arkitettura, l-istituzzjonijiet li jirregolaw, id-drawwiet u l-manjieri tal-Maldivjani oriġinaw miż-żmien meta l-Maldivi kienet renju Buddista.
It-tempji Buddisti (u Hindu) kienu forma ta’ mandala. Huma orjentati skond l-erba 'punti kardinali bil-bieb prinċipali jħares lejn il-Lvant. L-istoriku lokali Hassan Ahmed Maniku għadd sa 59 gżira b’siti arkeoloġiċi Buddisti f’lista proviżorja li ppubblika fl-1990.
Kolonizzazzjoni Portugiża u Olandiża
thumb|Tpinġija Portugiż tas-seklu 17 tal-fortizza Maldivjana (Ilhas de Maldiva/Islas Maldivas) Bejn l-1550 u l-1552 matul ir-Renju tas-Sultan Ḥasan IX (aktar tard magħruf bħala Dom Manoel)43 irrinunzja lill-Iżlam sentejn u nofs fil-renju tiegħu u ħalla l-Maldivi għall-Indja, fejn iżżewweġ mara Kristjana f’Goa. L-apostasija tiegħu u l-alleanza tiegħu mal-Portugiż intużaw minnhom biex iniedu sensiela ta’ spedizzjonijiet biex jimponu kontroll tal-Imperu Portugiż fuq il-Maldivi.
Is-Sultan bagħat vapur Portugiż lejn Malé fl-1552 bi struzzjonijiet li l-Ministri u l-Kapijiet jinġiebu f’Cochin. Il-vapur jinqabad u kull min kien abbord jinqatel. It-tieni spedizzjoni armata minn Cochin sofriet l-istess destin.