cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
J.K. Rowling
Joanne Rowling hija awtriċi Ingliża magħrufa bħala J.K. Rowling. Rowling hija l-awtriċi magħrufa li kitbet is-serje tant popolari Harry Potter, sejre li rnexxielha tisraq il-qlub ta' bosta nies li tinteressahom il-maġija. Harry Potter rebaħ ħafna premjijiet, u nbigħu 'il fuq minn 377 miljun kopja mad-dinja kollha.
Biografija
thumb|right|220px|J. K. Rowling Il-ġenituri ta' Rowling kien jisimhom Peter James Rowling u Anne Rowling (mwielda Volat) fil-31 t'Awwissu tal-1965, f'Yate Gloucestershire, l-Ingilterra, 10 mili (16.1 km) fit-tramuntana ta' Bristol. Oħtha Dianne twieldet fid-dar tagħhom fit-28 t'Awwissu fl-1967 meta Rowling kien għad kellha biss 23 xahar. Il-familja marret toqgħod f'raħal qrib Winterbourne meta Rowling kellha erba' snin. Hija attendiet l-iskola primarja St Michael's, skola imwaqqfa kważi 200 sena ilu mill-popolari William Wilberforce u ġiet irriformata minn Hannah More. Jingħad li l-Kap tal-iskola f'St Michael's, Alfred Dunn, kien il-mudell ta' Albus Dumbledore f'Harry Potter.
Meta kienet tifla, Rowling kienet tieħu gost tikteb l-istejjer tal-fantasija biex taqrahom oħtha. "Niftakar ngħidilha l-istejjer fejn hi kienet taqa' ġo ħofra tal-fniek u l-fniek ta' ġewwa kienu jagħtuha tiekol il-frawli" tgħid Rowling. "L-ewwel storja li ktibt (meta kelli ħames jew sitt snin) kienet dwar fenek jismu Rabbit. Dan il-fenek kien qabdu il-ġidri r-riħ u kienu jiġu ħbiebu jarawh, fosthom kien hemm naħla kbira jisimha, is-sinjura naħla (Miss Bee)."
Bidu tal-karriera
Ġieli l-Kunjom ta' Rowling kien jinqara "Rolling" minflok "Rowling". Proprjament hi jisimha "Joanne Rowling" mhux bħalma jaħsbu ħafna nies "Joanne Kathleen Rowling". Qabel ma ppubblikat l-ewwel ktieb Harry Potter and the Philosopher’s Stone, Bloomsbury, il-kumpanija li stampaw u ppublikaw il-kotba ta’ Harry Potter, beżgħet li s-subien ma kinux ser jaqraw il-ktieb billi kienet kitbitu mara. Allura biex ma tidhirx li hija mara, għażlet l-ittra K, minn isem nannitha Kathleen, ħalli b'hekk minflok jidher l-isem "Joanne Rowling", jidher "J.K Rowling".
F’ Diċembru tal-1990, omm Joanne mardet u mietet. Joanne qalet "Kont qiegħda nikteb Harry Potter meta ommi mietet. Qatt ma għedtilha fuq Harry Potter".
Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2019
Il-Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2019 kien is-sbatax-il edizzjoni tal-Festival tal-Eurovision taż-Żgħar. Se jkun ġewwa l-Gliwice Arena nafu wkoll ‘Arena Gliwice’. Il-Polonja rebħet id-dritt li tospita dan il-festival wara r-rebħa ta ’Roxie fuq il-Bjelorussja. Dan se jkun l-ewwel Festival tal-Ewropa Żgħażagħ ospitat fil-Polonja.
Assedju ta' Malta
L-Assedju ta' Malta jista' jirreferi għal:
Michael Jackson
Michael Joe Jackson (twieled fl-29 ta' Awissu 1958 - miet fil-25 ta' Ġunju 2009), magħruf aħjar bħala Michael Jackson, kien mużiċista u kantant mill-Istati Uniti.
Tfulija
Michael Joe Jackson twieled f’Gary, Indiana, li jagħmel parti minn Chicago fl-Istati Uniti tal-Amerika, f’familja ta’ ħaddiema. Il-ġenituri tiegħu, Joe u Katherine, it-tnejn Afro-Amerikani, iżżewġu fl-1949. Kellhom familja kbira ta’ disa’ ulied – tlett ibniet u sitt subien: Rebbie, Jackie, Tito, Jermaine, La Toya, Marlon, Michael, Randy u Janet. L-ewwel tmienja twieldu bejn l-1950 u l-1961. Janet ġiet ħames snin wara. Michael trabba bħala Xhud ta’ Ġehovah, setta Kristjana, minn ommu Katherine, mara devota ħafna.
Il-kantant kien jibża’ ħafna minn missieru li kien strett wisq u juża ċ-ċinturin fuq uliedu meta jagħmlu xi ħaġa ħażina, xi ħaġa li kienet meqjusa normali f’dawk iż-żminijiet. “Missieri kien jaqbad miegħi, xi ħaġa li kont nobgħod u li minħabba fiha kont nibki kuljum. Kien hemm żminijiet li meta kien jiġi jarani kont inħossni ma niflaħx u nibda nirremetti,” kien stqarr lil Oprah Winfrey fl-1993.
Iżda kien ukoll grazzi għal missieru li Michael u ħutu kisbu l-fama. Fil-ħamsinijiet hu kien idoqq l-R&B ma’ ħuh f’band, The Falcons, li ma damitx wisq. Sakemm twieldet oħthom iż-żgħira, it-tliet subien il-kbar – Jackie, Tito u Jermaine – kienu diġà bdew il-grupp tagħhom. Michael u Marlon daħlu fih iktar tard. Missierhom ra opportunità ta’ karriera mużikali fihom li f’tiegħu ma rnexxietx, u ma’ uliedu kien għalliem aħrax u kien iġegħilhom jippruvaw il-kanzunetta b’intensità kbira.
Jackson 5
Meta Jackson kellu għaxar snin il-Jackson 5 diġà kienu jdoqqu fuq livell professjonali u jduru l-klabbs. Hu beda jkanta magħhom minn mindu kellu sitt snin. Ta’ tmien snin sar il-kantant ewlieni flimkien ma’ ħuh Jermaine. F’wieħed minnhom rahom il-produttur Bobby Taylor li ħeġġeġ lil Motown biex jagħmel kuntratt magħhom. Berry Gordy, il-fundatur ta’ Motown, kien qal li huma kienu l-aħħar stilel li ħadem magħhom. Gordy iktar tard sar il-kunjatu ta’ Jermaine ukoll.
Il-grupp għamel suċċess minnufih b’erba’ kanzunetti li telgħu fl-ewwel post. Permezz tagħhom kisbu ħafna ammiraturi kif ukoll programm fuq it-televixin. Iżda kellhom prezz xi jħallsu għaliex is-suċċess wara sar piż.
F’dawk iż-żminijiet Michael diġà kien beda jispikka. Il-produtturi tal-Epic Records, Gamble u Huff, jiftakruh jieħu interess fl-irrekordjar tat-teknoloġija u kif jinstema’. Għalihom li fl-1979 ħareġ għal rasu Off the Wall ma’ Quincy Jones bħala produttur, kienet mossa tajba.
Lejn il-quċċata tal-karriera mużikali
B’‘Off the Wall’ ma’ Quincy Jones biegħ 20 miljun kopja madwar id-dinja, u permezz tiegħu Jackson rebaħ tliet premji importanti. Minkejja s-suċċess il-kantant ħass li xorta seta’ jagħmel ħoss akbar.
Fl-1983 iddebutta ż-żifna magħrufa tiegħu ‘Moon Walk’ fil-programm televiżiv ‘Motown 25: Yesterday, Today, Forever’. Sena wara rebaħ tmien Grammy’s u beda l-Victory Tour ma’ ħutu. F’dan iż-żmien għamel ħbieb ma’ Paul McCartney. Fl-1987 ħareġ l-ewwel album ‘Bad’ li għamel suċċess kbir iżda b’inqas bejgħ minn ‘Thriller’. Fl-2008 l-album laħaq biegħ it-30 miljun kopja madwar id-dinja. It-tour tal-album dam sentejn u ta 123 kunċert quddiem 4.4 miljun ruħ. It-tfal żvantaġġjati kienu jitħallew jidħlu b’xejn u mill-qligħ kien jagħti ħafna donazzjonijiet lill-isptarijiet u orfanatrofji.
Lepisma saccharina
Lepisma saccharina huwa insett żgħir li jibża' mid-dawl u m'għandux ġwienaħ. Lepisma saccharina hija magħrufa wkoll bħala l-ħuta fiddiena, u dan minħabba l-kulur griż fiddien li għandha fuq ġisimha. Dan l-insett jgħix fuq il-karboidrati bħaz-zokkor, li jispjega l-oriġini tal-isem xjentifiku.
Sena dawl
thumb|upright 1.5|Rappreżentazzjoni ċċentrata fuq ix-[[Xemx ta' sena dawl (l-isfera l-kbira, għandha vleġġa safra bħala raġġ) u xahar dawl (l-isfera ż-żgħira) imqabbla mat-trajettorji tal-kometa l-kbira ta' Jannar tal-1910 (linja safra) u l-kometa Hyakutake (linja oranġjo).]]
Lepisma saccharina
Din l-ispeċi tappartjeni għall-ordni Thysanura, u ilha teżisti għal dawn l-aħħar 300 miljun sena.
Michael Jackson
Lejn il-quċċata tal-karriera mużikali
Fl-1988 ħareġ l-ewwel awtobijografija tiegħu: ‘Moon Walk’ li ħadet erba’ snin biex titlesta. Il-laqam King of Pop ingħatalu fl-1989 minn ħabibtu l-attriċi Liz Taylor meta kien qed jagħmel ħafna flus mill-bejgħ tal-albums biss.
Sena dawl
Sena dawl hi d-distanza li jivvjaġġa d-dawl fil-vojt matul sena Ġuljana, jiġifieri madwar 9461 biljun kilometru (għalhekk l-ordni ta' kobor hi madwar 10,000 biljun kilometru, jew 1016 metru).
Michael Jackson
Kulur tal-ġilda u operazzjonijiet
Jingħad li l-ewwel operazzjoni li għamel kien f’imnieħru meta kellu xi għoxrin sena, wara li kissru waqt li kien qed jiżfen. L-operazzjoni ma kinitx ta’ suċċess, għax baqa’ jbati bi problemi tan-nifs. Għalhekk baqgħu jsirulu l-operazzjonijiet fuq imnieħru. Wara saret anki bidla f’geddumu, fil-forma tax-xagħar t’għajnejh, f’xufftejh u ħalqu u li hu jgħid li kienu riżultat tal-pubertà, telf ta’ piż, dieta stretta, bidla fl-istil tax-xagħar u dwal fuq il-palk.
Sena dawl
Definizzjoni
Is-sena dawl hi unità tal-kejl tad-distanza (u mhux taż-żmien).
Michael Jackson
Kulur tal-ġilda u operazzjonijiet
Ħafna jsostnu li l-kantant għamel operazzjoni kożmetika biex jiċċara l-ġilda; għalkemm hu jsostni li l-kulur tal-ġilda nbidel minħabba l-marda vitilgo li qabditu fl-1986, li hi marda kronika li biha l-ġilda tiċċara (depigmentation) u li għamlitu sensittiv għax-xemx.
Sena dawl
Definizzjoni
L-Għaqda Astronomika Internazzjonali iddefinietha bħala d-distanza li jivvjaġġa foton (jew iżjed sempliċi, id-dawl) fil-vojt, f'sena Ġuljana (jiġifieri 365.25 jum jew 31,557,600 sekonda).
Michael Jackson
Mewtu
Lisa-Marie Presley li għamlet sentejn miżżewġa ma’ Jackson qalet li hu kien jaf li ħajtu se tintemm bħal ta’ missierha Elvis Presley, li wkoll kien miet b’attakk f’qalbu tort ta’ pilloli preskritti, iżda fl-età ta’ 42 sena. “Ridt ‘insalvah’ minn dak li kien inevitabbli li għadu kif ġara. Anki familtu u min kien iħobbu xtaq ‘isalvah’ imma ħadd ma kien jaf kif… “Kellu forza dinamika li ma kienx ta’ min ma jagħtix kasha. Meta kien jużaha fit-tajjeb kienet toħroġ l-aħjar tagħha, iżda meta kien jużaha ħażin ir-riżultat kien ikun ħażin ħafna… “Għejjejt emozzjonalment u spiritwalment nipprova nsalvah minn imġieba distruttiva… Kont mgħaddsa f’din il-kwistjoni imma jien kelli nieħu ħsieb lil uliedi wkoll. Għalhekk kelli nieħu l-aktar deċiżjoni diffiċli: li nitilqu għal xortih anke jekk kont inħobbu u ppruvajt inwaqqfu.” “Jien fortunata li kont ersaqt daqshekk viċin tiegħu u li qattajt dawk is-snin miegħu. Nispera li issa jitneħħa mit-tbatija, pressjoni u l-inkwiet. Ħaqqu jkun ħieles minn kollox u nispera li qiegħed f’post aħjar”.
Sena dawl
Definizzjoni
Il-veloċità tad-dawl fil-vojt hi kostanti fissa ta' 299,792,458 m/s (madwar 300,000 km/s), sena dawl hi eżatt ugwali għal 9,460,730,472,580.8 km; madwar 9460.730 biljun kilometru li hi ekwivalenti għal 9.460730 Petametru (Pm) jew 9460.730 Terametru (Tm). F'valur arrotondat, sena dawl hi ekwivalenti għal 9.461 Pm jew 9.461x1015m.
Michael Jackson
Mewtu
Filwaqt li kien qed iħejji għall-kunċert This Is It fl-2009, Jackson miet nhar il-25 ta’ Ġunju fl-età ta’ ħamsin sena, b’attakk f’qalbu. Jidher li kienu ġew amministrati lilu mediċini qawwija bħall-propofol u l-lorazepam, u hemm min jgħid li nqatel mit-tobba. Iċ-ċerimonja tal-funeral tiegħu ixxandret dirett fuq it-televixin mad-dinja kollha, u b’kollox rawha madwar biljun ruħ.
Sena dawl
Użu
It-terminu sena dawl jintuża l-iżjed fil-popolarizzazzjoni tal-astronomija biex jesprimi id-distanzi interstellari u intergalattiċi, billi din l-unità tinftiehem faċilment mill-popolin minħabba d-definizzjoni tagħha bħala d-distanza li jivvjaġġa d-dawl fiż-żmien imsemmi.
L-unità astronomika (simbolu ua), ibbażata fuq id-distanz bejn id-dinja u x-xemx, tintuża sikwit, l-iżjed għal oġġetti relativament qrib (fuq l-iskala astronomika). Unita astronomika hi ekwivalenti għal madwar 8.32 minuti dawl u sena dawl hi ekwivalenti għal 63241.077 ua.
Irridu noqogħdu attenti li bħalissa hemm valur ieħor li qiegħed jintuża għad-distanza sena dawl:10,000,000,000,000 (għaxart elef biljun) kilometru. Dan il-valur hu interessanti għax wieħed jista' jiftakru faċilment. Min ikun qiegħed jaqra xi artiklu li juża s-sena dawl irid ikun jaf b'din id-differenza (in fatti hemm madwar 5.4 % bejn iż-żewġ valuri). Però, fil-verità, is-sena dawl iżjed tintuża biex turi l-ordni tal-kobor jew id-distanzi approssimati u f'dan il-kuntest id-differenza mhux sinjikattiva.
Unitajiet iżgħar
Meta nimmoltiplikaw il-veloċità tad-dawl b'xi ħin li nagħżlu, nistgħu niddefinixxu unitajiet oħra li jiġu minn xulxin bħal, pereżempju, is-siegħa dawl li tiġi 1,079,252,848.8km.
Ix-xahar dawl ma jintużax billi mhuwiex definit preċiżament: hemm bżonn ngħidu eżatt jekk ix-xahar dawl huwiex pereżempju 30 jum dael jew it-tnax il-parti ta' sena dawl. Din l-unità intrinżikament għandha nuqqas ta' preċiżjoni li hi kbira wisq imqabbla mal-unitajiet astronomiċi l-ohra. L-istitutizzjonijiet uffiċjali ftit ma tantx jinteressawhom dawn l-unitajiet derivati minn sena dawl.
Sqaq l-Infern
200px|thumb|Il-qoxra ta' Sqaq l-Infern Sqaq l-Infern hu l-ewwel volum fit-triloġija Il-Fiddien, mill-kitba ta' Simon Bartolo u Loranne Vella. Ippubblikat fl-2007 mid-dar tal-pubblikazzjoni Merlin Library Ltd, Sqaq l-Infern hu storja fantastika li tħallat misteru, avventura, fantasija, l-ambjent Malti u s-seħer medjevali fi storja waħda.
Imniedi fil-21 ta' April 2007, fl-ewwel disat ijiem ta' bejgħ ġa kien biegħ 1,000 kopja, rekord fil-qasam tiegħu f'Malta. Fi żmien sena, kellu jiġi stampat mill-ġdid. It-tieni ktieb fit-triloġija Il-Fiddien jismu Wied Wirdien, li tnieda Malta nhar il-Ħamis 24 ta' April 2008, u ġewwa Għawdex is-Sibt 26 ta' April 2008.
Sinopsi
Id-Dar il-Ħamra fiha riħa wisq qawwija ta' kotba antiki, xtieli tal-għeruqarja, sigrieti u mistoqsijiet bla tweġiba. U ġewwa wieħed minn dawn il-kotba, titfaċċa l-ġrajja ta' Fennimore li twassalna għall-kitba ta' Jason. U kollox donnu jgħaddi, b'mod jew ieħor, minn dar ċkejkna u żdingata fit-tarf ta' Sqaq l-Infern.
F'dan l-ewwel ktieb fit-Triloġija tal-Fiddien, dak li jibda bħala misteru fil-ħajja ta' kuljum jispiċċa jġorrna miegħu fi vjaġġ uniku: mid-drammatiku għall-avventuruż, mill-fantastiku għall-istoriku, bi ħjiel ta' seħer medjevali li jispikka f'periklu u jsib il-qofol tiegħu fiż-żewġ volumi li jmiss.
Jesmond Grech
Jesmond Grech (imwieled fl-14 ta’ Settembru 1963) huwa rumanzier, storiku, kittieb u għalliem Malti. Twieled fl-isptar tar-Royal Navy fl-Imtarfa, Malta, u qatta’ tfulitu u żogħżitu f’Raħal Ġdid, Malta. Miżżewweġ lil Mary nee Pace u għandu żewġt itfal, Julian u Maria Cristina. Ħa l-edukazzjoni tiegħu fl-iskola Primarja ta’ Raħal Ġdid, Il-Kulleġġ Mount Carmel (Santa Venera, Malta), St. Paul's Missionary College, Malta, u l-Università ta' Malta (Bachelor of Education u Master of Education) u bħalissa jokkupa l-kariga ta’ Kap tad-Dipartiment tal-Istorja fi skola sekondarja statali.
Grech huwa membru onorarju tal-Banda Sant’Andrija, Ħal Luqa u President Onorarju tas-Siġġiewi Rowing Club. Jgħix is-Siġġiewi flimkien mal-familja.
Kitba
Matul dawn l-aħħar tletin sena Grech ippubblika ħmistax-il ktieb ta’ genres differenti li jinkludu kotba għat-tfal, novelli u kotba tal-istorja. Fl-2008 il-ktieb għat-tfal tiegħu Bongi Wongi u l-Avventuri Tiegħu rrappreżenta lil Malta fil-wirja Tour d’Europe en 27 Livres d’Images li saret fil-Bibliothèque nationale de France. Din il-wirja kienet inawgurata minn Christine Albanel, il-Ministru Franċiża għall-Kultura u Komunikazzjoni u Bruno Racine, iċ-Ċerman tal-Bilbliothèque nationale de France. Il-ktieb, ippubblikat mill-Klabb Kotba Maltin, kellu disinji ta’ Marisa Attard, waħda mill-iżjed illustraturi prominenti Maltin. In-novella ta’ Grech Ġenerazzjoni Paceville ppubblikata għall-ewwel darba mill-Klabb Kotba Maltin fl-1999 bdiet trend ġdid ta’ letteratura għall-addolexxenti bil-Malti, liema trend ġie segwit b’entużjażmu minn bosta awturi oħra. Grech għamel ukoll kontribuzzjonijiet siewja fi drama televiżiva. Żewġ novelli tiegħu Gideb u Mħabba u Mħabba mill-Ġdid ġew imtella’ għat-televiżjoni lokali minn Hermann Bonaci Productions. Fit-tmenijiet tas-seklu għoxrin huwa kiteb u dderieġa l-play satirika Sardinella u l-Piżella bbażata fuq il-ħrafa ta’ Hans Christian Andersen The Princess and the Pea għall-kumpanija ta’ teatru fringe ATEATRU.
Huwa kiteb ukoll żewġ radjudrammi Bejn l-Ilma u n-Nar u Qatla f’Pentekoste li ġew imxandra fuq Radio 101 (Malta). Il-ktieb tiegħu British Heritage in Malta b’introduzzjoni minn Vincent Fean (dak iż-żmien British High Commissioner għal Malta), ġie deskritt bħala “a cross between a history book and a guidebook.” L-iktar pubblikazzjoni riċenti tiegħu hija l-bijografija ta’ Eugenio Borg, katekist Malti u l-ewwel Superjur Ġenerali tas-Soċjetà tad-Duttrina Nisranija u li bħalissa qiegħed fil-proċess ta’ kanonizzazzjoni. Dan il-ktieb Nar Ġo Qalbna (ippubblikat mil-Librerija Preca) ġie ttradott u ppubblikat bl-Ispanjol (Fuego En Nuestros Corazones).
Johnny Navarro
Johnny Navarro (Valletta, 23 ta’ Ottubru 1912 - 5 ta’ Awwissu 1997) kien wieħed mill-aqwa atturi li qatt ħarġu minn Malta, li jibqa’ magħ­ruf għall-versatilità tiegħu u l-kapaċità kbira li kellu li b’ħar­sa biss jifqa’ l-udjenza f’daħka jew f’bikja waħda.
Tfulija
Bin Enrico Navar­ro u Pasqualina neè Cutajar, Johnny studja fl-iskola Umberto Primo u wara għadda għal Flores College fejn is-suġġett preferut tiegħu kien it-Taljan.
Sa minn età żgħira bdiet tit­rawwem fih il-passjoni lejn il-palk, fejn fil-fatt ħa parti f’reċ­ta fl-għaqda tal-Gioventù Kattolika (tal-Pawlini) ta’ 12-il sena. Sentejn wara ħa sehem fir-reċta “Il Ventaglio” ta’ Carlo Goldoni fit-Teatru Rjal, il-Belt u minn hemm ma waqaf qatt.
Teatru
Ħadem ħafna operetti bl-Ingliż bħal “Maid of the Mountains” u anke bit-Taljan ta’ Pirandello kif ukoll ta’ Eduardo de Filippo.
Johnny Navaro kellu karrie­ra twila ta’ attur ‘self-made’ b’rappreżentazzjonijiet fuq il-palk f’diversi teatri f’Malta u Għawdex, il-Kanada u l-Aws­tralja. Fil-Manoel kellu ħafna ‘plays’ tqal u serji bħal “La Torre sul Pollaio”, “Lo Sbaglio di essere vivo” u “Nina non Far La Stupida”.
Atturi li ħadmu ma’ John-ny Navarro jgħidulek li kien jib­ril­la fl-improvizzazzjoni. Skript li kien mejjet kien jagħ­tih il-ħajja u jagħmlu aktar rikk. L-udjenza kienet f’idejh, tistenna xi qabża bla ħsieb minn fuq xi attur ieħor jew għal fuqhom. Kien flessibbli u l-istatura tiegħu kienet tgħinu biex fi ftit mumenti kapaċi joħloqlok paradossi billi jitgħawweġ, jaqbeż u jċaqlaq ġismu bl-aktar mod tad-daħk.
Ħajja personali
Iżda dan kollu kien jagħmlu fit-teatru, mhux fit-triq jew id-dar. Kif kienet tispiċċa l-pro­duzzjoni kien joħroġ is-Sur John Navarro. Peress li kien jagħmel xogħol bħala awditur qatt ma kien iħalli ċ-ċajt jidħol fl-affarjiet serji bħax-xogħol tiegħu.
Johnny Navarro żżewweġ ftit wara l-mewt ta’ missieru lil Maria Criscuoli hekk kif faqqgħet it-Tieni Gwerra Dinjija. Kellhom erba’ wlied bniet – Gladys, Marlene, Marcelle u Valerie – u kienu joqogħdu fi Triq Dingli, Tas-Sliema.
Fl-1990, John u Mary Navarro iċċelebraw il-50 sena miż-żwieġ tagħhom. Ftit snin wara mietet ħesrem il-mara u disa’ xhur wara Malta tilfet wieħed mill-akbar atturi li qatt rat.
Johnny Navarro miet fl-għomor ta’ 84 sena.
Tas-Sliema
Tas-Sliema
Sa nofs is-seklu dsatax kien hemm parti kbira minn Tas-Sliema fejn kienet għadha mhijiex abitabbli, L-isem 'Tas-Sliema' oriġina minn kappella antika li kienet fil-Ponta ta' Tignè, li kienet iddedikata lill-"Madonna tal-Vjaġġ it-tajjeb". Baħħara u sajjieda kienu jitolbu bil-qalb l-għajnuna tal-Madonna qabel joħorgu mill-post bit-talba tas-'Sliema għalik (Marija)'; b'hekk il-post beda jissejjaħ 'Madonna ta' Tas-Sliema'. Il-kappella ta' Tignè kienet imġarrfa fi żmien it-truppi Franċiżi fl-1798. Fl-1802, kappella ġdida nbniet ftit aktar 'il ġewwa u ġiet iddedikata lill-Madonna tal-Grazzja. Il-kappella hija magħrufa bħala l-knisja ż-żgħira li għadha teżisti sal-ġurnata tal-lum, u tinsab quddiem il-knisja ta' Stella Maris.
Tas-Sliema nbniet u żviluppat malajr ħafna, u fi ftit snin din il-belt saret l-aktar waħda popolata u kummerċjali fil-gżejjer Maltin, anke aktar mill-Belt Valletta. Inbnew ħafna djar kbar u sbieħ li komplew isebbħu id-dawra ta' mal-baħar. Tas-Sliema saret iċ-ċentru tal-attivitajiet, speċjalment fis-sajf.
Il-logħob, divertiment, baned u kazini ġew stabiliti kompletament. Illum il-ġurnata għandna klabb tal-futbol, klabb tal-waterpolo u tliet każini tal-banda.
Ma nistgħux ma nsemmux il-klabb tal-futbol tal-'Wanderers' u s-'Sliema Aquatic Sports Club', li stabbilixew ruħhom bħala l-aqwa klabbs rispettivament fil-logħob li ħarġu minn Tas-Sliema.
Illum il-ġurnata, Tas-Sliema tilfet ftit mill-karatteristika tagħha minħabba li ħafna mid-djar ġew imwaqqgħa biex inbnew appartamenti moderni tal-konkrit.
Il-popolazzjoni ta' Tas-Sliema, minn 25,000 fl-1950, niżlet għal 13,000.
Tas-Sliema ta' żminijiet oħra.
Kienet is-sena 1878 meta seħħet din il-ġrajja importanti f-istorja ta' Tas-Sliema.
Kif wieħed jista' jaħseb, f'dawk iż-żminijiet, Tas-Sliema kienet għalkollox differenti minn kif nafuha aħna. Minn fuq l-art, biex wieħed jasal mill-Belt għal Tas-Sliema, kien jaqbad it-Triq tax-Xatt, imbagħad kien hemm diversi mogħdijiet fir-raba' li dawn kienu jwasslu fl-inħawi fejn illum insibu Triq il-Kbira u fejn fl-imgħoddi kienet inbniet il-knisja tal-Madonna tal-Grazzja u, aktar tard, il-knisja parrokkjali ta' Stella Maris.
Min-naħa ta' Birkirkara, wieħed jasal mill-inħawi ta' Triq l-Imrabat u jidħol fil-qasam tar-raba' ta' Rudolfo, li dawn kienu jwasslu wkoll għall-inħawi ta' Triq il-Kbira tal-lum.
Minn wara l-knisja tal-Kunċizzjoni tal-imsida hemm imbagħad mogħdija mserrpa li kienet twassal sa fuq it-truf tal-qasam ta' Rudolfo, magħrufa hekk għax kienu propjetà tal-Avukat Rudolfo Cesare Vassallo.
Maż-żmien beda tiela' l-bini, fl-inħawi ta' Triq il-Kbira, madwar il-knisja ta' Sidtna Marija Kewkba tal-Baħar. Fost l-ewlenin insibu li ġew iffurmati Triq San Pawl, Triq San Pietru, Triq il-Katidral, Triq San Publiju u l-inħawi tal-madwar; mill-bqija kien kullimkien raba'.
In-nies li kienu jgħixu f'dawn it-toroq ewlenin u kif ukoll fl-irziezet tar-raba', iffurmaw l-ewwel parroċċa Slimiża, Stella Maris.
Dehriet tax-Xatt.
L-ewwel kwadru kien juri x-Xatt faċċata ta' Manoel Island. Id-dawra tax-Xatt kienet kollha kemm hi mdawra b'għadd ta' kantuni li dawn baqgħu hemm sa madwar erbgħin sena ilu, Imbaghad ix-Xatt kien kollu għelieqi bil-ħitan tas-sejjieħ, bis-siġar tal-bajtar tax-xewk u tal-harrub, u l-isfel qrib il-baħar kien hemm ukoll razzett.
Dan il-kwadru jagħtina x-xena fejn dari konna nsibu l-Magic Kiosk u Bisazza Street. Fuq il-lemin tidher il-ponta ta' Manoel Island u x-Xatt hu ffurmat biss minn għelieqi, ċnut, ħitan tas-sejjieħ u siġar differenti, l-aktar tal-bajtar tax-xewk u tal-ħarrub.
Dehriet ta' Ghar id-Dud.
Tal-istess sena kien kwadru li kien juri Villa Sliema. Din kienet fl-inħawi ta' Qui Si Sana. F'din il-villa, għal numru twil ta' snin kien joqgħod il-Kaptan Hughes Hallet.
Permezz ta' dan il-kwadru sirna nafu li din kienet villa kbira b'żewġ sulari mibnija fuq numru ta' kolonni. Mad-dawra tagħha, kellha ġnien kbir b'ħafna siġar. Kellha wkoll terrazzin mil-isbaħ.
Dawn kienu xi kwadri li serqu l-attenzjoni tiegħi f'din il-wirja. Kien hemm bosta oħrajn, iżda bħala Slimiż, lili laqtuni aktar għaliex tawna xeni ta' Tas-Sliema kif kienet meta fl-1878, twieldet il-parroċċa ta' Stella Maris.
- Kitba ta' Tony Terribile. Informazzjoni meħuda mis sit: www.stellamarissliema.com
Tian Shan
daqsminuri|310x310px|Il-katina muntanjuża ta’ Tian Shan fil-fruntiera bejn iċ-Ċina u l-Kirgiżistan bil-quċċata ta’ Khan Tengri (7,010 metru) viżibbli fin-nofs. Tian Shan, magħrufa wkoll bħala Tengri Tagh jew Tengir-Too, (bit-Tork Antik: 𐰴𐰣 𐱅𐰭𐰼𐰃‎, bl-Uighur: تەڭرىتاغ, biċ-Ċiniż: 天山) jiġifieri l-“Muntanji tal-Ġenna”, hija sistema kbira ta’ ktajjen muntanjużi li tinsab fl-Asja Ċentrali. L-ogħla quċċata ta’ Tian Shan hija Jengish Chokusu, b’għoli ta’ 7,439 metru. L-iktar punt baxx tas-sistema hija d-Depressjoni ta’ Turpan, li tinsab 154 metru taħt il-livell tal-baħar.
Waħda mill-iktar referenzi storiċi bikrin għal dawn il-muntanji jaf hija relatata mal-kelma bil-Xiongnu Qilian (biċ-Ċiniż issimplifikat: 祁连; biċ-Ċiniż tradizzjonali: 祁連; bil-Pinyin: Qí lián) – skont il-kummentatur tad-dinastija Tang Yan Shigu, Qilian hija l-kelma bil-Xiongnu għal sema jew ġenna. Sima Qian fir-Rekords tal-Istoriku l-Kbir semma Qilian b’rabta ma’ art twelid il-Yuezhi u t-terminu jingħad li jirreferi għal Tian Shan iktar milli għall-muntanji Qilian li jinsabu 1,500 kilometru iktar fil-Lvant. Il-muntanji Tannu-Ola f’Tuva għandhom l-istess tifsira (“muntanji tal-ġenna/tas-smewwiet” jew “muntanji t’Alla/tal-ispirti”). L-isem biċ-Ċiniż, Tian Shan, x’aktarx li huwa traduzzjoni diretta tal-isem tradizzjonali tal-muntanji bil-Kirgiż, Teñir Too. Fit-Tengriżmu, Tian Shan hija meqjusa bħala sagra, it-tieni l-ogħla quċċata hija magħrufa bħala Khan Tengri li tista’ tiġi tradotta bħala l-“Mulej tal-Ispirti”. Fil-Konferenza tal-2013 dwar il-Wirt Dinji, il-parti tal-Lvant ta’ Tian Shan fir-reġjun tal-Punent taċ-Ċina, Xinjiang, ġiet imniżżla fil-lista tas-Siti ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO. Il-parti tal-Punent li tinsab fil-Każakistan, fil-Kirgiżistan u fl-Użbekistan ġiet imniżżla fil-lista separatament fl-2016.
Ġeografija
xellug|daqsminuri|321x321px|Il-Wied ta’ Karakol Tian Shan tinsab fit-Tramuntana u fil-Punent tad-Deżert Taklamakan u direttament fit-Tramuntana tal-Baċir ta’ Tarim fir-reġjun tal-fruntiera tal-Każakistan, tal-Kirġiżistan u ta’ Xinjiang fil-Majjistral taċ-Ċina. Fin-Nofsinhar hija kkollegata mal-Muntanji Pamir u fit-Tramuntana u fil-Lvant hija kkollegata mal-Muntanji Altai tal-Mongolja.
Tian Shan hija parti mill-ktajjen oroġeniċi tal-Himalaya, li ffurmaw bil-kolliżjoni tal-plakek Indjani u Ewrasjatiċi fl-era Ċenożojka. Tian Shan hija waħda mill-itwal ktajjen muntanjużi fl-Asja Ċentrali u huma estiżi xi 2,900 kilometru fil-Lvant ta’ Tashkent, il-belt kapitali tal-Użbekistan.
L-ogħla quċċata ta’ Tian Shan hija Jengish Chokusu (magħrufa wkoll bħala l-Quċċata tal-Vittorja) fil-fruntiera maċ-Ċina. b’għoli ta’ 7,439 metru, din hija l-ogħla punt fil-Kirgiżistan. It-tieni l-ogħla quċċata ta’ Tian Shan, Khan Tengri (il-Mulej tal-Ispirti), tinsab fiż-żona tal-fruntiera bejn il-Każakistan, il-Kirgiżistan u ċ-Ċina u b’għoli ta’ 7,010 metri hija l-ogħla punt fil-Każakistan. Ix-xabbata tal-muntanji jikklassifikaw dawn iż-żewġ qċaċet bħala l-iżjed żewġ qċaċet ’il fuq minn 7,000 metru fid-dinja.
Il-Mogħdija Muntanjuża ta’ Torugart, f’għoli ta’ 3,752 metru, tinsab fil-fruntiera bejn il-Kirgiżistan u l-Provinċja ta’ Xinjiang, iċ-Ċina. Il-ktajjen muntanjużi msaġġra ta’ Alatau, li jinsab f’altitudni iktar baxxa fil-parti fit-Tramuntana ta’ Tian Shan, huma abitati minn tribujiet ta’ rgħajja li jitkellmu lingwi Torok.
Tian Shan hija sseparata mill-Promontorju Tibetan permezz tad-Deżert Taklimakan u l-Baċir ta’ Tarim fin-Nofsinhar. daqsminuri|246x246px|Ritratt satellitari ta’ Tien Shan Ix-xmajjar maġġuri fi Tian Shan huma s-Syr Darya, ix-xmara Ili u x-xmara Tarim. Il-Kanjon ta’ Aksu huwa karatteristika notevoli fil-Majjistral ta’ Tian Shan.
Tipikament fi Tian Shan ikun hemm permafrost kontinwu minn elevazzjoni ta’ madwar 3,500-3,700 metru ’l fuq mil-livell tal-baħar. Permafrost Alpin mhux kontinwu jkun preżenti bejn 2,700-3,300 metru ’l fuq mil-livell tal-baħar, iżda f’ċerti postijiet, minħabba l-bixra u l-mikroklima ta’ Tian Shan, dan it-tip ta’ permafrost jista’ jinstab f’elevazzjonijiet ta’ saħansitra 2,000 metru biss.
Wieħed mill-ewwel Ewropej li żar Tian Shan u l-ewwel wieħed li ddeskriviha fid-dettall kien l-esploratur Russu Peter Semenov, li għamel dan fis-snin 50 tas-seklu 19.
Il-glaċieri fi Tian Shan ilhom jonqsu u d-daqs tagħhom saħansitra naqas b’27 %, jew 5.4 biljun tunnellata fis-sena, fil-massa tas-silġ tagħhom mill-1961 meta mqabbel ma’ medja ta’ 7 % kif jiġri fil-glaċieri inġenerali madwar id-dinja. Huwa stmat li sal-2050 nofs il-glaċieri li fadal se jkunu dagħbu.
Ktajjen muntanjużi
xellug|daqsminuri|296x296px|It-topografija tal-fruntieri tal-Kirgiżistan, bil-Wied ta’ Fergana fi Tian Shan fuq il-Punent. Tian Shan għandha għadd ta’ ktajjen muntanjużi li ngħataw isem u spiss jissemmew separatament (id-distanzi kollha msemmija hawn taħt huma bejn wieħed u ieħor).
Fiċ-Ċina, Tian Shan tibda fit-Tramuntana tal-belt ta’ Kumul (Hami) bil-muntanji Barkol li għandhom għamla tal-ittra U, minn madwar 600 sa 400 kilometru fil-Lvant ta’ Ürümqi. Imbagħad isegwu l-muntanji Bogda Shan minn 350 sa 40 kilometru fil-Lvant ta’ Ürümqi. Wara dawn, hemm żona baxxa bejn Ürümqi u d-Depressjoni ta’ Turfan. Il-muntanji Borohoro jibdew fin-Nofsinhar ta’ Ürümqi u jibqgħu sejrin lejn il-Punent u l-Majjistral għal 450 kilometru fejn jisseparaw id-Dzungaria mill-baċir tax-xmara Ili. In-naħa tat-Tramuntana tagħhom tmiss għal 200 kilometru mal-Alatau ta’ Dzungaria li jibqgħu sejrin fil-Lvant u fil-Grigal tul il-fruntiera bejn iċ-Ċina u l-Każakistan. Dawn jibdew minn 50 kilometru fil-Lvant ta’ Taldykorgan fil-Każakistan u jintemmu fid-Daħla ta’ Dzungaria. L-Alatau ta’ Dzungaria fit-Tramuntana, il-muntanji Borohoro fin-nofs u l-katina muntanjuża ta’ Ketmen fin-Nofsinhar jiffurmaw għamla ta’ qishom l-ittri Z jew S bil-maqlub, fejn il-parti tal-Grigal tikkonfina mal-parti ta’ Dzungaria u l-parti tal-Lbiċ tikkonfina mal-wied superjuri ta’ Ili. daqsminuri|305x305px|Tian Shan u t-Triq tal-Ħarir Fil-Kirgiżistan, il-linja prinċipali ta’ Tian Shan tkompli fil-katina muntanjuża ta’ Narat mill-bażi tal-muntanji Borohoro fil-Punent għal 570 kilometru sal-punt fejn iċ-Ċina, il-Każakistan u l-Kirgiżistan jiltaqgħu. Hawnhekk tinsab ukoll l-ogħla parti tas-sistema ta’ ktajjen muntanjużi – it-Tian Shan Ċentrali, il-Quċċata ta’ Pobeda (il-katina muntanjuża Kakshaal Too) u Khan Tengri. Fil-Punent, Tian Shan tinqasam f’forma ta’ għajn, bil-Lag ta’ Issyk Kul fin-nofs tagħha. Fin-naħa tan-Nofsinhar tal-lag hemm l-Alatau ta’ Terskey u fin-naħa tat-Tramuntana hemm Kyungey Ala-Too. Fit-Tramuntana ta’ Kyungey Ala-Too u parallelament magħha hemm l-Alatau ta’ Trans-Ili fil-Każakistan, fin-Nofsinhar tal-belt ta’ Almaty. Fil-Punent tal-għajn, il-katina muntanjuża tkompli sejra għal 400 kilometru bħala l-Ala-Too Kirgiża, li tissepara l-Provinċja ta’ Chui mill-Oblast ta’ Naryn u mbagħad lill-Każakistan mill-Provinċja ta’ Talas. Din l-oblast hija l-wied superjuri tax-xmara Talas, u n-naħa tan-Nofsinhar tagħha tibqa’ għaddejja għal 200 kilometru bħala l-katina muntanjuża tal-Ala-Too ta’ Talas (“Ala-too” hija l-verżjoni Kirgiża ta’ Alatau). Fin-naħa tal-Lvant tal-Alatau ta’ Talas, il-katina muntanjuża ta’ Suusamyr Too tibqa’ sejra fix-Xlokk u tikkonfina mal-Wied jew mal-Promontorju ta’ Suusamyr.
Fir-rigward taż-żona fin-Nofsinhar tal-Wied ta’ Fergana, hemm grupp ta’ muntanji li jserrep għal 800 kilometru fil-Punent u fil-Lbiċ san-Nofsinhar tal-Lag ta’ Issyk Kul li jissepara l-Baċir ta’ Tarim mill-Wied ta’ Fergana. Il-Katina Muntanjuża ta’ Fergana tibqa’ sejra fil-Grigal lejn l-Ala-Too ta’ Talas u tissepara l-baċir superjuri ta’ Naryn minn Fergana. In-naħa tan-Nofsinhar ta’ dawn il-muntanji jiltaqgħu u jsiru ħaġa waħda mal-Muntanji Pamir fit-Taġikistan (il-Muntanji Alay u l-Katina Muntanjuża Trans-Alay). Fil-Punent imbagħad hemm il-Katina Muntanjuża tat-Turkestan, li tibqa’ sejra sa kważi Samarkanda.
Era Glaċjali
daqsminuri|255x255px|Veduta tal-qċaċet ta’ Tian Shan miksija bil-borra mill-bajja tal-Lag ta’ Issyk Kul. Fil-marġni tat-Tramuntana tal-Baċir ta’ Tarim bejn il-katina muntanjuża ta’ Kokshaal-Tau fin-Nofsinhar u dik tal-Alatau ta’ Terskey fit-Tramuntana, għal 100 kilometru sa 120 kilometru hemm il-promontorju ta’ Tian Shan bil-pajsaġġ muntanjuż fil-madwar. Il-katina muntanjuża ta’ Kokshaal-Tau tkompli għal tul kumplessiv ta’ 570 kilometru mill-Punent ta’ Pik Dankowa (Dankov; 5,986 metru) sal-Lvant u l-Grigal sa Pik Pobeda (Tumor Feng; 7,439 metru) u lil hinn minnha. Din il-katina muntanjuża kif ukoll dik tal-katina muntanjuża parallela twila 300 kilometruta tal-Alatau ta’ Terskey, u l-promontorju ta’ Tian Shan bejniethom, matul l-era glaċjali kienu miksijin u kkollegati minn networks ta’ nixxigħat tas-silġ u glaċier promontorju. Attwalment, il-fdal interglaċjali ta’ din il-glaċjazzjoni huwa ffurmat biss mill-glaċier twil 61 kilometru tan-Nofsinhar ta’ Inylschek. Il-bokok tal-glaċier promontorju kellhom fluss lejn it-Tramuntana li kien jwassal saħansitra sal-Lag ta’ Issyk Kul f’għoli ta’ 1,605 metri ’l fuq mil-livell tal-baħar u kien idub f’dan il-lag twil 160 kilometru.
Bl-istess mod, il-glaċjazzjoni qawwija kienet wiesgħa iktar minn 50 kilometru fiż-żona muntanjuża għolja tal-Alatau ta’ Kungey, u kienet tikkollega mat-Tramuntana tal-Lag ta’ Issyk Kul u kienet testendi sal-artijiet primarji muntanjuża qrib Alma Ata. L-Alatau ta’ Kungey hija twila 230 kilometru. Minn hawn, il-glaċieri glaċjali kienu jdubu wkoll fil-Lag ta’ Issyk Kul. Il-wied ta’ Chon-Kemin kellu glaċjazzjoni sal-influss tiegħu fil-wied ta’ Chu. Mill-elongazzjoni tal-Punent tal-Alatau ta’ Kungey—li hija l-katina muntanjuża Kirgiża (42°25′N/74–75°E)—il-glaċieri glaċjali kellhom fluss li jasal sal-artijiet primarji muntanjużi sa 900 metru ’l fuq mil-livell tal-baħar (qrib il-belt kapitali Kirgiża ta’ Bishkek). Fost l-oħrajn, il-wied bil-glaċieri ta’ Ak-Sai hemmhekk żviluppa glaċier fl-artijiet primarji muntanjużi.
Flimkien, il-glaċjazzjonijiet ta’ Tian Shan fl-era glaċjali kienu jokkupaw erja ta’ madwar 118,000 kilometru kwardru. Il-linja tal-borra tal-glaċieri bejn iż-żona fejn kien jikber il-glaċier u ż-żona fejn kien idub kien madwar 1,200 metru iktar fil-baxx matul l-aħħar era glaċjali meta mqabbla ma’ żminijietna. Bil-kundizzjoni ta’ proporzjon ta’ preċipitazzjoni komparabbli, kieku jirriżulta tnaqqis tat-temperatura annwali medja ta’ 7.2 sa 8.4 °C għall-Aħħar Massimu Glaċjali meta mqabbel ma’ żminijietna.
Ekoloġija
xellug|daqsminuri|366x366px|Mappa tal-ktajjen muntanjużi ta’ Tian Shan Tian Shan fiha foresti importanti tal-Abit ta’ Schrenk (Picea schrenkiana) f’altitudnijiet ta’ iktar minn 2,000 metru; in-naħat iktar fil-baxx fihom foresti naturali uniċi tas-siġar tal-ġewż u tat-tuffieħ.
Tian Shan fl-imgħoddi ġeoloġiku immedjat iffrankat il-ġlaċjazzjoni minħabba l-“kenn” tal-influwenza sħuna tal-klima tal-Oċean Indjan. Dan iddefinixxa l-karatteristiċi ekoloġiċi tagħha li jsostnu l-ekosfera distinta tagħha. Il-muntanji kienu soġġetti għal bidliet ġeoloġiċi kostanti b’sistemi ta’ skular tal-ilma li jevolvu b’mod kostanti li affettwew il-veġetazzjoni, u esponew ukoll ħamrija għammiela li żrieragħ emerġenti ġodda setgħu jgawdu minnha u jitkattru.
It-tnissil ta’ veġetazzjoni importanti tal-għelejjel ġie stabbilit u tkattar fiż-żona, fosthom: il-berquq (Prunus armeniaca), il-lanġas (Pyrus spp.), ir-rummien (Punica granatum), it-tin (Ficus), iċ-ċirasa (Prunus avium) u iċ-ċawsli (Morus). Ir-reġjun ta’ Tian Shan kien fih ukoll annimali importanti bħall-ors, iċ-ċerva u l-ħanżir selvaġġ, li għenu biex iż-żrieragħ jinfirxu u tespandi d-diversità ekoloġika.
Fost il-veġetazzjoni li kkolonizzat Tian Shan, x’aktarx permezz tal-għasafar mil-Lvant, kien hemm dak li issa huwa magħruf bħala t-tuffieħ “ħelu”. Dak iż-żmien, il-frotta x’aktarx li kienet iktar żgħira u kienet qisha t-tuffieħ Malus baccata. Iż-żerriegħa jaf inġarru mill-għasafar, mar-rix tagħhom jew ma’ saqajhom, jew inkella qalb l-ikel tagħhom.
Sit ta’ Wirt Dinji
daqsminuri|263x263px|Il-Wied ta’ Koldeneng Valley fil-Prefettura ta’ Ili. Fil-Konferenza tal-2013 dwar il-Wirt Dinji, il-parti tal-Lvant ta’ Tian Shan fir-reġjun tal-Punent taċ-Ċina, Xinjiang, ġiet imniżżla fil-lista tas-Siti ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO bl-isem ta’ “Xinjiang Tianshan”. Il-parti tal-Punent li tinsab fil-Każakistan, fil-Kirgiżistan u fl-Użbekistan ġiet imniżżla fil-lista separatament fl-2016 bl-isem ta’ “Punent ta’ Tian Shan”.
Il-valur universali straordinarju ta’ Xianjiang Tianshan ġie rikonoxxut abbażi ta’ żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (vii) “Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta’ ġmiel naturali u ta’ importanza estetika eċċezzjonali”; u l-kriterju (ix) “Eżempju straordinarju li jirrappreżenta proċessi ekoloġiċi u bijoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-evoluzzjoni u fl-iżvilupp ta’ ekosistemi u ta’ komunitajiet ta’ pjanti u ta’ annimali terrestri, tal-ilma ħelu, kostali u tal-baħar”.
Il-valur universali straordinarju tal-Punent ta’ Tian Shan ġie rikonoxxut abbażi ta’ kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (x) “Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-diversità bijoloġika, inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta’ valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-xjenza jew tal-konservazzjoni”.
Tengriżmu
In Tengrism, Khan Tengri is the lord of all spirits and the religion's supreme deity, and it is the name given to the second highest peak of Tian Shan.
Drużiżmu
thumb|200px|L-Emblema tad-Drużiżmu Id-Drużin (Għarbi : Durzī درزي, pl. durūz دروز) huma grupp reliġjuż Musulman li jinsabu fis-Sirja, fil-Libanu u f'Iżrael. B'kollox jammontaw għal madwar 588,000 ruħ.
L-Isem
thumb|200px|Xiħ Drużi
Uffiċjalment bl-Għarbi (الموحدون Al Muwaħidun) li tfisser "li jemmnu f'Alla l-Waħdieni" jew Monotejistiċi iżda dan il isem ġie minn Nixtikin Al Durżi, li kien xef ta' din il-minoranzza.
L-Istorja
thumb|200px|Mara durzja
Ir-re Al Ħakim Bi Amr Allah(985 - 1021), hu l-fundatur ta' din ir-reliġjon.
Johnny Catania
Johnny Catania (Msida, 23 ta' Ġunju 1925 - 11 ta' Novembru 1991) kien attur u makjettista Malti.
Bejn l-1941 u l-1964 ħadem bħala armament fitter fit-Tarzna.
Flimkien ma' Charles Clews u oħrajna, fl-1945 huwa waqqaf il-kumpanija teatrali Stage Commandos, u sena wara r-Radju Muskettieri. Bejn l-1956 u l-1964 mexxi diversi konkorsi ta' talent.
Kien kummidjant maħbub minn ħafna u għamel wirjiet barra f'Malta, inkluż f'Londra, Toronto, San Francisco, New York, Melbourne u Sydney.
Fl-1964 huwa emigra lejn il-Kanada fejn ħadem bla heda għall-komunità Maltija u b'riżq id-Dar tal-Providenza.
Huwa miet f'Windsor, Ontario, fl-età ta' 66 sena.
Francisco Ximénez de Tejada
Francisco Ximénez de Tejada y Eslava (Aragoniż: Francisco Ximenes de Texada i Eslava; 28 ta' Jannar 1703 – 9 November 1775) kien kavallier Spanjol ta' Aragona li serva bħala d-69 Prinċep u Gran Mastru tal-Ordni ta' Malta bejn l-1773 u l-1775. Matul ir-renju tiegħu l-ordni naqqset fil-popolari l-aktar minħabba falliment finanzjarju miġjub mill-istil ta’ ħajja lussuża tal- predeċessur tiegħu Manuel Pinto de Fonseca. L-aktar avveniment notevoli waqt ir-renju ta' Ximénes kien immarkat ir-Rewwixta tal-Qassisin bla li ma rnexxietx.
Fi żmien Ximénes, żdied maħżen mar-Ridott tas-Salina fil-Bajja tas-Salina, u r-redoubt saret magħrufa bħala r-Ridott Ximenes minħabba l-iskutru kbir bl-arma tal-Gran Mastru fuq il-bieb.
Mewt
Ximénez miet b’infezzjoni pulmonari fid-9 ta’ Novembru 1775. Kuntrarju għall-biċċa l-kbira tal-Gran Mastri l-oħra tal-Ordni ta’ Malta ma ħalliex flus għall-funeral tiegħu. Huwa kien midfun f’tebut taċ-ċomb miksi bl-injam fil-kripta tal-Kon-Katidral ta’ San Ġwann, iżda l-qabar tiegħu baqa’ mhux immarkat. Il-fdalijiet tiegħu reġgħu ġew skoperti fl-2021 meta saru arranġamenti biex il-Gran Mastru Matthew Festing jindifen fl-istess kripta. xellug|daqsminuri| Ximenes Redoubt
Gerry Zammit
Gerry Zammit (1 ta’ Awwissu, 1930 - 6 ta' Lulju 1961) kien figura prominenti fil-moviment Laburista tas-snin 50 u ħadem spalla ma’ spalla mal-mexxejja tal-Partit Laburista fil-ġlieda għall-ħelsien ta’ Malta. Kien fundatur u l-ewwel Segretarju taż-Żgħażagħ tal-Partit Laburista u aktar tard Segretarju tat-Taqsima Gvern tal-GWU. Kien wieħed minn dawk li mexxew l-istrajk nazzjonali ta’ April 1958. Ta’ dan serva sentenza ta’ ħabs ftit qabel ma kellu jmur jistudja Oxford biex iħejji għal attività ikbar b’riżq pajjiżu.Kien għadu Oxford meta l-marda tal-kanċer qatlitu ħesrem fl-1961 fl-età ta’ 30 sena ftit qabel ma miet ukoll il-ħabib kbir tiegħu Ġużè Ellul Mercer.
"Rising star"
Gerry kien persuna ġeneruża u tip intellettwali li jaqra ħafna u dejjem bil-gazzetti jew kotba taħt dirgħajh. Oħtu Ġuża tiddeskrivih bħala bravu ħafna iżda ta’ ftit kliem u fl-età ta’ disa’ snin ġie l-ewwel fl-eżami tal-Liċeo. Ġorġ Agius, ħabib ta’ Gerry, li aktar tard sar Segretarju Ġenerali tal-GWU, jiddeskrivih bħala bniedem mill-iktar simpatiku u leali li kull fejn kien dejjem impressjona bil-mod kif janalizza sitwazzjoni. Il-veteran Laburista Anton Cassar jgħid li Gerry kien wieħed mill-avangwardja tal-partit u fost l-aktar motivati fl-ideali tax-xellug. F’dawk is-snin, Gerry Zammit kien jissemma bħala ‘rising star’ tal-Partit Laburista flimkien ma’ nies bħal Patrick Holland u Joe Micallef Stafrace u aktar tard Lorry Sant u Lino Spiteri, kollha żgħażagħ prominenti li bdew jitgħabbew b’responsabbiltajiet kbar fi ħdan il-Moviment Laburista.
Lino Spiteri jiddeskrivi l-‘aura’ madwar Gerry u jgħid li kien jimpressjona lil Mintoff bl-argumenti tiegħu. Richard Matrenza, li bħal Gerry studja f’Ruskin College, kien ukoll Segretarju tat-Taqsima Gvern tal-GWU jiddeskrivi lil Gerry bħala żagħżugħ imħejji għat-tmexxija tal-moviment. Lino Cassar, li jfisser lil Gerry bħala soċjalist pur, kien sar jafu meta kienu jistampaw il-gazzetta Is-Sebħ f’Mayfair House. Aktar tard, kien mar iżuru l-isptar l-Ingilterra f’Diċembru 1960. J. G. Vassallo, li wara l-isplit kien laħaq Segretarju tal-Partit ta’ Boffa, jiddeskrivih bħala ‘fire brand’ u agitatur li kien jifforma parti mill-‘core group’ ta’ Mintoff. Effie Mifsud, li fis-snin 60 kien uffiċjal tal-partit ta’ Toni Pellegrini, jgħid li titkellem ma’ min titkellem, kulħadd jgħidlek li Gerry kien stilla.
Fil-Gżira
Gerry Zammit beda l-ħidma tiegħu mal-Partit Laburista ftit wara li sar l-’isplit’ tal-Partit fl-1949. Mintoff kien ħa t-tmexxija tal-Partit filwaqt li l-ex-mexxej, it-tabib Pawlu Boffa, waqqaf partit ieħor tal-ħaddiema. Gerry kellu biss 19 il-sena u kien apprentist fit-tarzna. Kien f’dawk il-ġranet li ntefa’ b’saħħa f’ħidma fi ħdan il-Partit. F’temp ta’ ftit xhur kellu sehem ewlieni fit-twaqqif tal-Kumitat tal-Partit Laburista fil-Gżira, kif ukoll fit-twaqqif ta’ l-Għaqda taż-Żgħażagħ tal-Partit magħrufa bħala l-Labour League of Youth. Gerry beda jfittex Laburisti mill-Gżira li kienu jaħdmu fid-Dockyard biex jingħaqdu miegħu bil-ħsieb li jitwaqqaf l-ewwel Kumitat Laburista fil-Gżira. L-ewwel laqgħa ġenerali tal-lokal saret nhar it-2 ta’ Novembru 1949 u Gerry inħatar l-ewwel segretarju.
J.M. Baldacchino, li kien l-ewwel assistent segretarju u aktar tard sar segretarju flok Gerry, jirrakkonta kemm Gerry kien serju f’xogħlu, tal-punt u tip li jimpenja ruħu bil-kbir u li bil-ħidma tiegħu poġġa lill-kumitat tal-Gżira fuq sisien sodi.
Ħidma fil-Partit u t-twaqqif taż-Żgħażagħ Laburisti
Skont il-minuti tal-Eżekuttiv Nazzjonali tal-partit tat-3 ta’ Ottubru 1950, Gerry Zammit bagħat ittra li fiha ppropona għaqda taż-żgħażagħ fil-partit. Dom Mintoff irrisponda billi ħatar kummissjoni ta’ tlieta minn nies biex iħejju pjan għat-twaqqif ta’ l-għaqda. Din kienet tinkludi s-Segretarju Ġenerali tal-Partit, Joe Attard Kingswell. L-Eżekuttiv tas-6 ta’ Novembru 1950 iddeċieda favur il-proposta u ġiet imsejħa laqgħa għaż-żgħażagħ Laburisti fl-14 ta’ Jannar, 1951 fil-Belt.
Il-laqgħa, li fiha kien approvat l-istatut ta’ l-għaqda, kienet indirizzata mid-Deputat Mexxej tal-Partit, l-Avukat Joe Flores, li kien tefa’ għajnejh fuq Gerry u kien jinkoraggih ħafna. Iċ-chairman tal-laqgħa kien Danny Cremona. Din il-laqgħa kienet irrapportata bi prominenza fil-gazzetta Is-Sebħ tat-18 ta’ Jannar li fiha wkoll deher avviż iffirmat minn Gerry Zammit fejn appella biex il-membri jibagħtu nominazzjonijiet għall-karigi uffiċjali ta’ l-għaqda. Il-laqgħa tkompliet fit-28 ta’ Jannar b’diskors ta’ Mintoff, li spjega kif mill-għaqda taż-żgħażagħ ried jinbena l-pedament sod biex il-Partit Laburista jissaħħaħ fil-ġlieda għall-ħelsien mill-kolonjalizmu.
Gerry inħatar l-ewwel segretarju ta’ l-għaqda. Aktar tard, Gerry Zammit serva wkoll fuq l-eżekuttiv tal-Partit Laburista sakemm fl-1953 iddeċieda li jmur jaħdem għal numru ta’ snin l-Ingilterra. Baqa’ l-Ingilterra sa 1957. Ħadem ukoll għal perjodu twil imbarkat fuq il-merkantili bil-ħsieb li jevita l-lieva. F’dak il-perjodu, Gerry ivvjaġġa ħafna madwar id-dinja, inkluż fl-Asja u l-Awstralja. Yvonne Micallef Stafrace, l-ewwel mara impjegata mal-GWU, issemmi kif Gerry kien iħobb jirrakkonta stejjer dwar il-vjaġġi li kien jagħmel, b’mod partikolari l-mod kif kien jimpressjonah il-faqar li kien jiltaqa’ miegħu f’ċertu pajjiżi Asjatici.
Fl-1957, fuq insistenza tal-mexxejja tal-moviment Laburista, Gerry ġie lura Malta u għamel sena fil-kariga ta’ Segretarju ta’ Taqsima fil-GWU sakemm f’Settembru 1958 mar jistudja Oxford. Mill-Ingilterra baqa’ jgħin xorta waħda lill-partit u kien jirrappreżenta lill-Partit Laburista f’numru ta’ laqgħat internazzjonali. L-iktar waħda prominenti kienet f’Marzu tas-sena 1960 meta Gerry kien ingħaqad mad-delegazzjoni tal-Partit Laburista fil-famuża ‘Goodwill Mission’ li mexxa Dom Mintoff fil-Lvant Nofsani qabel ma attendew il-Kunsill ta’ l-Internazzjonali Soċjalista fl-Iżrael. Ma’ Gerry u Mintoff kienu marru Anton Buttigieg u Ġużè Cassar.
Il-perjodu mal-GWU u t-28 ta’ April 1958
Gerry Zammit sar Segretarju tat-Taqsima tal-Gvern tal-GWU f’Settembru 1957 flok J. C. Saliba. Għalkemm dam biss sena f’din il-kariga laħaq għamel impatt qawwi fuq il-ħidma tat-taqsima. Il-minuti tal-Kunsill tal-GWU ta’ dik is-sena jagħtu indikazzjoni ċara tad-dedikazzjoni li kellu Gerry għax-xogħol ta’ l-Union. Kien ikun fil-qalba ta’ ħafna mill-inizjattivi li kienu jittieħdu. Matul dik is-sena Gerry kien ħa sehem prominenti fl-istrajk nazzjonali organizzat mill-GWU f’April 1958.
Alfred Sant fil-ktieb tiegħu ‘28 ta’April 1958 – il-Ħobż u l-Ħelsien’ jispjega fid-dettal l-isfond tal-ġrajja. Il-protesta kontra l-Gvern Ingliż saret għax l-Ingliżi naqsu milli jonoraw l-obbligazzjonijiet tagħhom. Il-ktieb ta’ Sant jikkonkludi li t-triq lejn il-ħelsien u n-newtralità kellha l-bidu tagħha fil-ġrajja tat-28 ta’ April. Gerry kien wera kuraġġ u inizjattiva kbira dak in-nhar u flimkien ma’ uffiċjali oħrajn ta’ l-union serva sentenza ta’ ħabs fuq akkuża ta’ intimidazzjoni.
Id-dettalji tal-proċeduri fil-qorti kontra Gerry u sħabu huma dokumentati fil-ktieb ta’ Alfred Sant. Meta ħareġ mill-ħabs fid-19 ta’Lulju, il-gazzetta The Torch ġabet rapport prominenti fil-faċċata tagħha b’ritratt ta’ Gerry imdawwar bl-uffiċjali ta’ l-Union, inkluż is-Segretarju Ġenerali Reggie Miller. It-titlu tar-rapport kien jgħid Last of the “Terrorists” b’referenza għall-mod kif l-Ingliżi kienu jirreferu għal dawk il-Maltin qalbiena li organizzaw l-istrajk nazzjonali.
J.C. Saliba jaħseb li Gerry kien jilħaq Segretarju Ġenerali ta’ l-Union kieku spiċċa l-istudju l-Ingilterra, għax il-membri tal-Kunsill tal-GWU kellhom fiduċja kbira fih.
It-tbatija f’Oxford u l-aħħar żjara lil Dom Mintoff
Ftit wara li beda l-istudju f’Ruskin College Oxford, Gerry iltaqa’ ma’ Ann Johnson, li kienet studenta Ingliża tistudja fl-istess kulleġġ. Kienu jistudjaw flimkien u jattendu diversi attivitajiet ta’ l-Università. Ma damux ma saru ħbieb kbar u iktar tard inseparabbli. Iżżewġu Oxford fl-1960, meta diġà kienu bdew jidhru s-sinjali tal-mard f’Gerry u baqgħet iżżomm kunjomu sal-lum. Ann Zammit illum tgħix Franza, u għamlet karriera bħala ekonomista fil-qafas tal-Gnus Magħquda. Fis-snin 70 ħadmet bħala konsulenta ekonomika mal-Gvern Malti.