cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Alex Ferguson
Bini mill-ġdid u t-tranżizzjoni
L-istaġun 2001–02 kellu jkun l-aħħar wieħed ta' Ferguson bħala kowċ ta' Manchester United, b'Ferguson jammetti li d-deċiżjoni tiegħu li jħabbar l-irtirar tiegħu kienet ikkawżat effett negattiv fuq il-plejers u fuq l-abbilità tiegħu li jimponi d-dixxiplina. Madanakollu, fi Frar tal-2002 hu qabel li jibqa' għal mill-inqas tliet snin oħra. Fl-aħħar tal-istaġun, il-klabb akkwista għas-somma rekord ta' £30 miljun id-difensur Rio Ferdinand minn ma' Leeds United. Dak is-sajf, waslet ukoll il-ħatra ta' Carlos Quieroz bħala l-assistent il-ġdid ta' Ferguson.
Manchester United rebħu t-tmien titlu tal-Premier League, minkejja li xahrejn qabel it-tmiem Arsenal kienu jinsabu bi tmien punti vantaġġ fuq il-United. Però, serje ta' għaxar rebħiet (li kienu jinkludu r-rebħiet ta' 4–0 kontra Liverpool u s-6–2 kontra Newcastle United) wittew it-triq għar-rebħ tal-kampjonat.
Ferguson wassal lit-tim għall-ħdax-il trofew tal-FA Cup fi tmiem l-istaġun 2003–04, però din serviet biss ta' konsolazzjoni wara staġun deludenti li rathom jispiċċaw it-tielet (taħt tim ta' Arsenal imbattibbli) u sofrew eliminazzjoni fiċ-Champions League kontra Porto (rebbieħa eventwali tal-kompetizzjoni). Rio Ferdinand kien barra mil-logħob għall-aħħar erba' ġimgħat tal-istaġun hekk kif kien ingħata sospensjoni ta' tmien xhur wara li kien falla test tad-drogi. L-akkwisti l-ġodda bħal Eric Djemba-Djemba u José Kléberson kienu diżappuntanti, però f'dak l-istaġun kien sar l-akkwist ta' żgħażugħ promettenti Portugiż, Cristiano Ronaldo.
Fil-bidu tal-istaġun 2004–05, l-attakkant żagħżugħ Wayne Rooney inxtara għas-somma rekord għal plejer żagħżugħ ta' iktar minn £20 miljun. Minkejja dan, in-nuqqas ta' attakkant wara li van Nistelrooy kien qatta' parti kbira mill-istaġun imweġġa' ra lill-klabb jispiċċa fit-tielet post għat-tielet darba f'erba' staġuni. Dan kellu jkun wieħed mill-ftit staġuni mingħajr rebħ ta' trofej. Fl-FA Cup huma tilfu ma' Arsenal, waqt li fiċ-Champions League ġew eliminati fit-tieni rawnd minn Milan, u fil-League Cup ġew eliminati mir-rebbieħa eventwali Chelsea.
Meta n-negozjant Amerikan Malcolm Glazer ħa l-kontroll tal-klabb, għagħa kbira qamet fost il-partitarji li telfet il-preparazzjoni ta' Ferguson biex isaħħaħ l-iskwadra. Madankollu, xorta waħda rnexxielu jassigura l-firma tal-gowlkiper Edwin van der Sar minn Fulham u l-midfilder Korean Park Ji-Sung minn PSV.
Dan kellu jkun l-istaġun tat-tranżizzjoni. Fit-18 ta' Novembru, Roy Keane ħalla uffiċjalment il-klabb. United fallew li jaqbżu l-fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League, u spiċċaw it-tieni fil-kampjonat wara ċ-ċampjins Chelsea. Fis-suq tat-trasferimenti ta' Jannar, Ferguson akkwista lid-difensur Serb Nemanja Vidić u lid-difensur xellugi Franċiż Patrice Evra. Ir-rebħ tal-League Cup serviet biss ta' konsolazzjoni, hekk kif fl-aħħar tal-istaġun telaq ukoll l-attakkant Ruud van Nistelrooy.
It-tieni trijonf Ewropew
thumb|upright|Ferguson mal-eks-assistent kowċ [[Carlos Queiroz]] Fl-2006, Michael Carrick inxtara bħala sostitut ta' Roy Keane għas-somma ta' £14-il miljun, somma li setgħet titla' għal £18.6 miljuni skont in-numru ta' preżenzi u r-riżultati miksuba. United bdew l-istaġun b'erba' rebħiet konsekuttivi, u mill-għaxar ġurnata tal-kampjonat qatt ma ċedew posthom fil-quċċata tal-klassifika. Nemanja Vidić u Patrice Evra, li kienu nxtraw matul Jannar tal-2006, kellhom rwol importanti fil-formazzjoni ta' difiża stabbli li kienet tinkludi lil Rio Ferdinand u Gary Neville. Il-firma ta' Carrick, minkejja li kienet ikkritikata, ġabet iktar stabilità f'nofs il-grawnd, fejn ifforma koppja siewja ma' Paul Scholes.
Ferguson iċċelebra l-għoxrin anniversarju mill-ħatra bħala kowċ ta' Manchester United fis-6 ta' Novembru, 2006. Fl-1 ta' Diċemru wasal l-akkwist taħt self tal-attakkant Żvediż Henrik Larsson, plejer li Ferguson kien ilu jammira għal numru ta' snin u li prova jiksbu qabel. Fit-23 ta' Diċembru, 2006, Cristiano Ronaldo skorja l-2,000 gowl tal-klabb taħt il-gwida ta' Ferguson fil-konfront kontra Aston Villa.
Sussegwentament, Manchester United rebħu d-disa' titlu tal-Premier League, però ġew miċħuda miċ-ċans li jiksbu r-raba' doppjetta meta gowl ta' Didier Drogba fil-finali tal-FA Cup ta r-rebħa liċ-Chelsea. Fiċ-Champions League, wara r-rebħa rekord ġewwa darhom ta' 7–1 kontra Roma, United kellhom ibaxxu rashom kontra Milan meta tilfu t-tieni leg tas-semifinali 3–0, wara r-rebħa ta' 3–2 fl-ewwel leg.
Għall-istaġun 2007–08, Ferguson għamel numru ta' akkwisti ġodda sabiex isaħħaħ l-iskwadra. Owen Hargreaves issieħeb mingħand Bayern Munich wara sena ta' negozjati. Ferguson ġab ukoll lill-ġwejnħa Portugiża Nani u l-midfilder offensiv Brażiljan Anderson. L-aħħar akkwist kien dak tal-attakkant Arġentin Carlos Tévez li temmet saga fuq it-trasferiment tiegħu.
United sofrew l-agħar bidu tal-istaġun taħt Ferguson meta kisbu żewġ punti mill-ewwel żewġ konfronti qabel ma sofrew telfa ta' 1–0 kontra r-rivali Manchester City. Madanakollu, il-United irkupraw u bdew il-ġlieda għat-titlu mal-Arsenal. Ferguson kien iddeskriva l-iskwadra preżenti bħala l-aqwa waħda li qatt kellu.
Fis-16 ta' Frar, 2008, United għelbu 4–0 lil Arsenal fil-ħames rawnd tal-FA Cup, imma ġew eliminati b'mod kontroversjali fil-kwarti tal-finali mir-rebbieħa eventwali Portsmouth b'telfa ta' 1–0 ġewwa darhom. Fil-11 ta' Mejju, 2008, Ferguson wassal lill-klabb għar-rebħ tal-għaxar titlu tal-kampjonat, eżattament 25 sena mill-ġurnata li fiha Aberdeen kienu għelbu lil Real Madrid fit-Tazza tat-Tazez Ewropej. It-titlu ġie deċiż fl-aħħar ġurnata, meta United għelbu 2–0 lil Wigan Athletic, waqt li Chelsea ma marrux iktar mill-1–1 ġewwa darhom kontra Bolton.
Nhar il-21 ta' Mejju, 2008, Ferguson rebaħ it-tieni Tazza Ewropea ma' Manchester United hekk kif dawn għelbu lil Chelsea 6–5 wara l-għoti tal-penalties, f'finali kollha Ingliża. Wara li sal-ħin barrani l-iskor baqa' 1–1, John Terry kien qrib li jagħti t-tazza lil Chelsea però tilef il-penalty. Wara li Edwin van der Sar salva l-penalty ta' Nicolas Anelka, United ġew inkurunati bħala ċampjins Ewropej għat-tielet darba fl-istorja, u għat-tieni darba taħt Alex Ferguson.
Wara r-rebħ tal-UEFA Champions League 2007–08, Ferguson stqarr li kien mistenni li jirtira f'temp ta' tliet snin, però l-amministratur delegat tal-klabb David Gill kien pront ikkalma dawn ix-xniegħat.
Kampjonat ieħor u żewġ League Cups
Minkejja li l-klabb kellu bidu diffiċli fl-istaġun 2008–09, United xorta waħda rebħu l-Premier League b'logħba oħra x'tintlagħab, biex Ferguson sar l-ewwel kowċ fl-istorja tal-futbol Ingliż li rebaħ il-kampjonat tliet darbiet infila, f'żewġ okkażjonijiet. Dan it-titlu ugwalja r-rekord ta' Liverpool ta' tmintax-il kampjonat. Huma rebħu wkoll il-League Cup meta rebħu bil-penalties lil Tottenham Hotspur. Huma laħqu wkoll il-finali tal-UEFA Champions League 2008–09, però tilfu l-finali kontra Barcelona bl-iskor ta' 2–0.
Wara ċ-ċerimonja tal-preżentazzjoni, Ferguson qal li kien se jibqa' kowċ tal-United sakemm is-saħħa tippermettilu u li kienu jkun kuntent jekk jirbaħ il-kampjonat għal darb'oħra. Dan ikun iwassal għal kampjonat iżjed mir-rekord miżmum bejniethom u r-rivali Liverpool.
Klabb
St. Johnstone
Kowċ
St. Mirren
Aberdeen
🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 Manchester United
Unjoni Sovjetika
daqsminuri|230x230px|Il-bandiera tal-Unjoni Sovjetika L-Unjoni Sovjetika, magħrufa uffiċjalment bħala l-Unjoni tar-Repubbliki Soċjalisti Sovjetiċi (URSS), kienet stat soċjalista fit-Tramuntana tal-Ewrasja li eżista mill-1922 sal-1991. Nominalment kienet unjoni federali ta’ diversi Repubbliki Soċjalisti Sovjetiċi (RSS) nazzjonali, iżda fil-prattika l-gvern u l-ekonomija tagħha kienu ċentralizzati ferm sal-aħħar snin tal-eżistenza tagħha. Kienet stat b’partit wieħed li qabel l-1990 kien iggvernat mill-Partit Komunista tal-Unjoni Sovjetika, b’Moska bħala l-belt kapitali tiegħu fl-ikbar repubblika tal-istat, ir-Repubblika Soċjalista Federali Sovjetika (RSFS) Russa. Ċentri urbani maġġuri oħra kienu Leningrad (RSFS Russa), Kiev (RSS Ukrena), Minsk (RSS Belarussa), Tashkent (RSS Użbeka), Almaty (RSS Każaka) u Novosibirsk (RSFS Russa). L-Unjoni Sovjetika kienet l-ikbar pajjiż fid-dinja bħala erja tal-art, b’iktar minn 10,000 kilometri mil-Lvant għall-Punent, bi 11-il żona tal-ħin u iżjed minn 7,200 kilometru mit-Tramuntana għan-Nofsinhar. It-territorju tagħha kien jinkludi l-biċċa l-kbira tal-Ewropa tal-Lvant, partijiet mit-Tramuntana tal-Ewropa u mill-Punent tal-Asja, u l-Asja Ċentrali u t-Tramuntana tal-Asja kollha. Il-ħames bijomi tagħha kienu t-tundra, it-tajga, l-isteppi, id-deżert u l-muntanji. Il-popolazzjoni tagħha, b’tant diversità fi ħdanha, kienet magħrufa uffiċjalment bħala l-poplu Sovjetiku.
L-Unjoni Sovjetika tnisslet fir-Rivoluzzjoni ta’ Ottubru tal-1917 meta l-Bolxeviki, immexxija minn Vladimir Lenin, waqqa’ l-Gvern Proviżorju li preċedentment kien issostitwixxa l-monarkija tal-Imperu Russu. Huma stabbilixxu r- Sovjetika Russa, u bdew gwerra ċivili bejn l-Armata Ħamra tal-Bolxeviki u bosta forzi kontra l-Bolxeviki madwar l-Imperu preċedenti, fosthom l-ikbar fazzjoni kienet il-Gwardja Bajda, li wettqet repressjoni vjolenti ta’ kontra l-Komunisti fil-konfront tal-Bolxeviki u tal-ħaddiema u r-raħħala li appoġġawhom, magħrufa bħala t-Terrur Abjad. L-Armata Ħamra kompliet tespandi u għenet lill-Bolxeviki lokali jiksbu l-poter, bl-istabbiliment ta’ iktar repubbliki Sovjetiċi, u bir-repressjoni tal-oppożituri politiċ u tar-raħħala ribellużi, magħrufa bħala t-Terrur Aħmar. Sal-1922, il-Bolxeviki rnexxielhom ikunu rebbieħa, u ffurmaw l-Unjoni Sovjetika bl-unifikazzjoni tar-repubbliki Russi, Transkawkażiċi, Ukreni u Belarussi. Il-Politika Ekonomika l-Ġdida, li ġiet introdotta minn Lenin, wasslet għal ritorn parzjali għal suq ħieles u għall-proprjetà privata; dan irriżulta f’perjodu ta’ rkupru ekonomiku.
Wara l-mewt ta’ Lenin fl-1924, Joseph Stalin kiseb il-poter. Stalin għakkeż l-oppożizzjoni politika kollha fi ħdan il-Partit Komunista u inawgura ekonomija ta’ kmand. B’riżultat ta’ dan, il-pajjiż għadda minn perjodu ta’ industrijalizzazzjoni rapida u kollettivizzazzjoni sfurzata, li wasslu għal tkabbir ekonomiku sinifikanti, iżda anke għall-ġuħ ikkawżat mill-bniedem fl-1932-1933 u għall-espansjoni tas-sistema tal-Gulag tal-kampijiet tax-xogħol sfurzat li kienet stabbilita oriġinarjament fl-1918. Stalin qanqal ukoll il-paranojja politika u wettaq it-Tisfija l-Kbira sabiex ineħħi l-oppożituri reali u perċepiti tiegħu mill-Partit permezz ta’ arresti tal-massa ta’ mexxejja militari, membri tal-Partit Komunista, u ċittadini ordinarji, li mbagħad kienu jintbagħtu f’kampijiet korrettivi tax-xogħol sfurzat jew kienu jiġu ġġustizzjati.
Fit-23 ta’ Awwissu 1939, wara sforzi li ma rnexxewx biex tiġi ffurmata alleanza kontra l-Faxxiżmu mas-setgħat tal-Punent, is-Sovjetiċi ffirmaw il-ftehim ta’ nonaggressjoni mal-Ġermanja Nażista. Wara l-bidu tat-Tieni Gwerra Dinjija, is-Sovjetiċi li formalment kienu newtrali invadew u wettqu l-annessjoni ta’ territorji ta’ diversi stati Ewropej tal-Lvant, fosthom il-Lvant tal-Polonja u l-istati Baltiċi. F’Ġunju 1941 il-Ġermaniżi invadew l-Unjoni Sovjetika, u wittew it-triq għall-ikbar gwerra u għall-iktar gwerra mdemmija fl-istorja. Il-persuni midruba jew maqtula fil-gwerra Sovjetika kienu jammontaw għall-ogħla proporzjon tal-kunflitt u kienu l-prezz qares li kellu jitħallas biex is-Sovjetiċi jirbħu kontra l-forzi tal-Assi f’battalji intensi bħal dik ta’ Stalingrad. Il-forzi Sovjetiċi eventwalment ħatfu lil Berlin u rebħu t-Tieni Gwerra Dinjija fl-Ewropa fid-9 ta’ Mejju 1945. It-territorji mirbuħa mill-Armata Ħamra saru stati satellita tal-Blokk tal-Lvant. Fl-1947 faqqgħet il-Gwerra Bierda bħala riżultat tad-dominanza Sovjetika wara l-gwerra fl-Ewropa tal-Lvant, fejn il-Blokk tal-Lvant issielet kontra l-Blokk tal-Punent li ngħaqad fl-Organizzazzjoni tat-Trattat tal-Atlantiku tat-Tramuntana (NATO) fl-1949. xellug|daqsminuri|L-emblema tal-Unjoni Sovjetika Wara l-mewt ta’ Stalin fl-1953, perjodu magħruf bħala d-de-Stalinizzazzjoni u t-Tberrid ta’ Khrushchev seħħ taħt it-tmexxija ta’ Nikita Khrushchev. Il-pajjiż żviluppa malajr peress li miljuni ta’ raħħala ġew imċaqilqa fi bliet industrijalizzati. Il-URSS kienet minn ta’ quddiem fit-Tellieqa fl-Ispazju bl-ewwel satellita li qatt ittellgħet fl-ispazju, bl-ewwel titjira fl-ispazju bil-bnedmin abbord u bl-ewwel sonda li qatt niżlet fuq pjaneta oħra, Venere. Fis-snin 70 tas-seklu 20, kien hemm distensjoni qasira fir-relazzjonijiet mal-Istati Uniti, iżda t-tensjonijiet reġgħu skalaw meta l-Unjoni Sovjetika stazzjonat it-truppi fl-Afganistan fl-1979. Il-gwerra xorbot ir-riżorsi ekonomiċi u fl-istess ħin il-militar Amerikan żied l-għajnuna lill-ġellieda Mujahideen.
Fin-nofs tas-snin 80 tas-seklu 20, l-aħħar mexxej Sovjetiku, Mikhail Gorbachev, għamel ħiltu biex ikompli jirriforma u jilliberalizza l-ekonomija permezz tal-politiki tiegħu ta’ glasnost u perestroika. L-għan kien li jippreserva l-Partit Komunista u jneħħi l-istaġnar ekonomiku. Il-Gwerra Bierda ntemmet waqt il-mandat tiegħu u fl-1989, il-pajjiżi tal-Patt ta’ Varsavja fl-Ewropa tal-Lvant waqqgħu r-reġimi Marxisti u Leninisti rispettivi tagħhom. B’mod partikolari, l-indeċiżjoni rigward it-teħid ta’ azzjoni tal-mexxejja tal-Ewropa tal-Lvant wara l-Picnic Pan-Ewropew ikkawża l-waqgħa tal-Purtiera tal-Ħadid, li kissret l-unità Komunista li qabel kienet tant qawwija. Dan wassal biex bdew ifeġġu movimenti nazzjonalisti u separatisti b’saħħithom anke fil-URSS. L-awtoritajiet ċentrali taw bidu għal referendum — li ġie bokjottjat mir-repubbliki Baltiċi, mill-Armenja, mill-Georgia, u mill-Moldova — li rriżulta fil-maġġoranza taċ-ċittadini li pparteċipaw ivvutaw favur iż-żamma tal-Unjoni bħala federazzjoni mġedda. F’Awwissu 1991, kien hemm tentattiv ta’ kolp ta’ stat mill-iktar partitarji akkaniti tal-Partit Komunista. Madankollu, dan falla, permezz tar-rwol ta’ profil għoli li kellu il-President Russu Boris Yeltsin, u dan wassal għall-projbizzjoni tal-Partit Komunista. Fil-25 ta’ Diċembru 1991, Gorbachev irriżenja u t-tnax-il repubblika kostitwenti li kien għad fadal fl-Unjoni Sovjetika saru stati indipendenti. Il-Federazzjoni Russa (li qabel kienet l-SFSR Russa) ħadet f’idejha d-drittijiet u l-obbligi tal-Unjoni Sovjetika u hija rikonoxxuta bħala l-personalità ġuridika kontinwa tagħha.
Il-URSS ipproduċiet bosta kisbiet u innovazzjonijiet soċjali u teknoloġiċi sinifikanti fis-seklu 20. Il-pajjiż kellu t-tieni l-ikbar ekonomija fid-dinja u kellu l-ikbar militar fid-dinja. Il-URSS kienet rikonoxxuta bħala waħda mill-ħames stati li kellhom armi nukleari. Kienet membru permanenti fundatur tal-Kunsill tas-Sigurtà tan-Nazzjonijiet Uniti kif ukoll membru tal-Organizzazzjoni għas-Sigurtà u l-Kooperazzjoni fl-Ewropa (OSKE), tal-Federazzjoni Dinjija tat-Trade Unions (WFTU) u l-membru ewlieni tal-Kunsill għall-Assistenza Ekonomika Reċiproka u l-Patt ta’ Varsavja.
Qabel ix-xoljiment tagħha, il-URSS kienet żammet l-istatus tagħha bħala waħda miż-żewġ superpotenzi tad-dinja għal erba’ deċennji wara t-Tieni Gwerra Dinjija. Dik li xi kultant tissejjaħ “l-Imperu Sovjetiku” eżerċitat l-eġemonija tagħha fl-Ewropa tal-Lvant u fid-dinja b’qawwa militari u ekonomika, kunflitti bi prokura u influwenza fil-pajjiżi fil-fażi ta’ żvilupp, u finanzjament tar-riċerka xjentifika, speċjalment fit-teknoloġija spazjali u fl-armi.
Etimoloġija
It-terminu “sovjet” ġejja mill-kelma Russa sovet (bir-Russu: совет), li tfisser “kunsill”, “assemblea”, “parir”, li fl-aħħar mill-aħħar toriġina miz-zokk verbali proto-Slaviku ta’ vět-iti (“informa”), relatat ma’ věst (“aħbarijiet”) bis-Slaviku, wise (“għaref”) bl-Ingliż, l-għerq f”“ad-vis-or” (li daħal fl-Ingliż mill-Franċiż), jew weten (“jaf”; kif ukoll wetenschap li tfisser “xjenza”). Il-kelma sovietnik tfisser “kunsillier”.
Xi organizzazzjoni fl-istorja Russa kienu jissejħu kunsill (bir-Russu: совет). Fl-Imperu Russu, il-Kunsill tal-Istat li ffunzjona mill-1810 sal-1917 kien jissejjaħ Kunsill tal-Ministri wara r-rewwixta tal-1905.
Matul il-Kwistjoni tal-Georgia, Vladimir Lenin kellu viżjoni ta’ espressjoni ta’ xoveniżmu etniku Russu kbir minn Joseph Stalin u dawk li kienu jappoġġawh, u sejjaħ lin-nazzjonijiet li kienu stati biex jissieħbu mar-Russja bħala partijiet semiindipendenti ta’ unjoni ikbar li inizjalment sejjaħ bħala l-Unjoni tar-Repubbliki Sovjetiċi tal-Ewropa u tal-Asja (bir-Russu: Союз Советских Республик Европы и Азии, trażlitterata: Soyuz Sovetskikh Respublik Evropy i Azii). Stalin inizjalment irreżista l-proposta iżda finalment aċċettaha, għalkemm bil-qbil ta’ Lenin biddel l-isem għal Unjoni tar-Repubbliki Soċjalisti Sovjetiċi (URSS), anke jekk ir-repubbliki kollha bdew bħala Sovjetiċi Soċjalisti u baqgħu jissejħu hekk sal-1936. Barra minn hekk, bil-lingwi nazzjonali ta’ diversi repubbliki, il-kelma kunsill jew tal-kunsill bil-lingwi rispettivi nbidlet ħafna iktar ’il quddiem għal adattament tas-sovet bir-Russu u qatt ma nbidlet f’oħrajn bħal pereżempju l-Ukrajna.
СССР (bl-alfabett tal-lingwi Latini: SSSR) hija l-akronimu ta’ URSS bir-Russu b’ittri Ċirilliċi. Is-Sovjetiċi tant kienu jużaw l-akronimu Ċirilliku li l-udjenzi minn madwar id-dinja kollha saru midħla tat-tifsira tagħha. Ta’ min isemmi, li ż-żewġ ittri Ċirilliċi li ntużaw fl-akronimu huma ittri omoglifiċi (iżda bi trażlitterazzjoni distinta) fl-alfabett tal-lingwi Latini. Minħabba li dan l-akronimu Ċirilliku kien mifrux sew, diversi utenti tal-lingwi Latini spiss jużaw l-ittri omoglifiċi C u P (minflok l-ittri trażlitterati S u R) għall-akronomu nattiv tal-URSS.
Wara СССР, l-iktar forma mqassra komuni għall-Istat Sovjetiku bir-Russu kienu Советский Союз (trażlitterata: Sovetskiy Soyuz) li litteralment tfisser “Unjoni Sovjetika”, kif ukoll Союз ССР (trażlitterazzjoni: Soyuz SSR) li tfisser “Unjoni ta’ RSS”.
Bil-Malti, l-Istat Sovjetiku jissejjaħ l-Unjoni Sovjetika jew il-USSR, bl-akronimu Ingliż. B’lingwi Ewropej oħra, l-akronimu jinbidel ukoll skont it-tismija lokali, bħal pereżempju URSS jew Union soviétique bil-Franċiż, jew UdSSR jew Sowjetunion bil-Ġermaniż. Kemm-il darba, b’mod kollokjali jew informali, l-Unjoni Sovjetika kienet tiġi msejħa Russja u ċ-ċittadini tagħha Russi, għalkemm teknikament dan kien żball peress li r-Russja kienet biss waħda mir-repubbliki.
Ġeografija
daqsminuri|Il-mappa tal-Unjoni Sovjetika mill-1945 sal-1991 B’erja ta’ 22,402,200 kilometru kwadru, l-Unjoni Sovjetika kienet l-ikbar pajjiż fid-dinja. Mix-xoljiment tagħha, il-Federazzjoni Russa ħaditilha postha bħala l-ikbar pajjiż fid-dinja. L-Unjoni Sovjetika kienet tkopri 16.666% tal-art tad-dinja u d-daqs tagħha kienet paragunabbli mad-daqs tal-Amerka ta’ Fuq. Żewġ stati suċċessuri oħra, il-Każakistan u l-Ukrajna, attwalment jinsabu fil-klassifika tal-ikbar għaxar pajjiżi bħala erja tal-art, u l-ikbar pajjiż fl-Ewropa rispettivament. Il-porzjon Ewropew kien jirrappreżenta kwart tal-erja tal-pajjiż u kien iċ-ċentru kulturali u ekonomiku. Il-porzjon tal-Lvant fl-Asja kien jestendi sal-Oċean Paċifiku fil-Lvant u sal-Afganistan fin-Nofsinhar, u għajr għal xi żoni fl-Asja Ċentrali, kien ħafna inqas popolat. L-Unjoni Sovjetika kellha estensjoni ta’ iżjed minn 10,000 kilometru mill-Punent sal-Lvant u 11-il żona tal-ħin, u iżjed minn 7,200 kilometru (4,500 mi) mit-Tramuntana san-Nofsinhar. Barra minn hekk, kellha ħames żoni klimatiċi: it-tundra, it-tajga, l-isteppi, id-deżert u l-muntanji. xellug|daqsminuri|319x319px|Il-Lag ta’ Baikal iffriżat Il-URSS, bħar-Russja, kellha l-itwal fruntiera tad-dinja, b’iktar minn 60,000 kilometru, jew daqs ċirkonferenza u nofs tad-dinja. Żewġ terzi tal-Unjoni Sovjetika kienu kosta. Il-pajjiż kellu fruntieri mal-Afganistan, maċ-Ċina, maċ-Ċekoslovakkja, mal-Finlandja, mal-Ungerija, mal-Iran, mal-Mongolja, mal-Korea ta’ Fuq, man-Norveġja, mal-Polonja, mar-Rumanija, u mat-Turkija mill-1945 sal-1991. L-Istrett ta’ Bering kien jissepara l-URSS minn mal-Istati Uniti, filwaqt li l-Istrett ta’ La Pérouse kien jisseparaha mill-Ġappun.
L-ogħla muntanja tal-pajjiż kienet magħrufa bħala l-Quċċata tal-Komuniżmu (attwalment magħrufa bħala l-Quċċata ta’ Ismoil Somoni) fit-Taġikistan, b’elevazzjoni ta’ 7,495 metru. Il-URSS kienet tinkludi wkoll il-biċċa l-kbira tal-ikbar lagi tad-dinja; il-Baħar Kaspju (kondiviż mal-Iran), u l-Lag ta’ Baikal, l-ikbar (bħala volum) lag tal-ilma ħelu fid-dinja u l-iktar wieħed fond fid-dinja li huwa korp tal-ilma intern fir-Russja.
Serenata Flowers
Serenata Flowers hija kumpanija privata, li rebħet diversi premjijiet għas-servizzi ta’ konsenja ta’ fjuri onlajn fir-Renju Unit,  bil-kwartieri ġenerali taghħa f'Birkirkara, Malta.
Imsieħba
Fl-2016 Serenata Flowers issieħbu ma' FairTrade.org biex toffri firxa ta' fjuri li jinxtraw etikament.
Jantar Mantar, Jaipur
daqsminuri|320x320px|Ir-Rashivilaya Yantra tal-Jantar Mantar ta' Jaipur Il-Jantar Mantar ta' Jaipur huwa ġabra ta' 19-il strument astronomiku li nbnew mir-re Rajput Sawai Jai Singh II, il-fundatur ta' Jaipur fir-Rajasthan, l-Indja. Il-monument tlesta fl-1734. Jinkludi l-ikbar arloġġ tax-xemx fid-dinja magħmul bil-ġebel, u huwa Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Jinsab qrib il-Palazz tal-Belt u l-Hawa Mahal. L-istrumenti jippermettu li ssir l-osservazzjoni tal-pożizzjonijiet astronomiċi b'għajnejn il-bniedem. L-osservatorju huwa eżempju tal-astronomija pożizzjonali Tolemajka li kienet kondiviża minn bosta ċivilizzazzjonijiet.
Il-monument jinkludi strumenti li jaħdmu f'kull waħda mit-tliet sistemi klassiċi ewlenin tal-koordinati tas-smewwiet: is-sistema lokali tal-orizzont u ż-żenit, is-sistema ekwatorjali, u s-sistema elliptika. Il-Kanmala Yantraprakara huwa strument li jaħdem f'żewġ sistemi u jippermetti t-trasformazzjoni tal-koordinati direttament minn sistema għall-oħra.
Isem
L-isem "jantar" ġej minn yantra, kelma bis-Sanskritu, li tfisser "strument, magna", u "mantar" minn mantrana, li wkoll hija kelma bis-Sanskritu, li tfisser "ikkonsulta, ikkalkula"). Għaldaqstant, "Jantar Mantar" tfisser litteralment "strument li jikkalkula".
Skop
Jai Singh innota li ż-Zij, li kien jintuża biex tiġi ddeterminata l-pożizzjoni tal-oġġetti fis-smewwiet, ma kienx jaqbel mal-pożizzjonijiet ikkalkulati fuq it-tabella. Huwa bena ħames osservatorji ġodda fi bliet differenti sabiex joħloq Zij iktar preċiż. It-tabelli astronomiċi li ħoloq Jai Singh, magħrufa bħala ż-Zij-i Muhammad Shahi, baqgħu jintużaw b'mod kontinwu fl-Indja għal seklu. Madankollu, it-tabella ma tantx kellha importanza 'l barra mill-Indja. Barra minn hekk, it-tabella kienet tkejjel ukoll il-ħin.
Storja
xellug|daqsminuri|274x274px|L-ikbar arloġġ tax-xemx fid-dinja Mhux magħruf eżattament meta Raja Jai Singh beda l-kostruzzjoni tal-Jantar Mantar ta' Jaipur, iżda diversi strumenti kienu nbnew sal-1728, u l-kostruzzjoni tal-istrumenti f'Jaipur kompliet sal-1738. Matul l-1735, meta l-kostruzzjoni laħqet il-qofol tagħha, mill-inqas 23 astronomu kienu impjegati f'Jaipur, u minħabba l-klima politika li kienet qed tevolvi, il-Jantar Mantar ta' Jaipur ħa post Delhi bħala l-osservatorju prinċipali ta' Raja Jai Singh u baqa' l-osservatorju ċentrali ta' Jai Singh sa mewtu fl-1743. L-osservatorju tilef is-sostenn taħt Isvari Singh (li rrenja bejn l-1743 u l-1750) minħabba gwerra tas-suċċessjoni bejnu u ħuh. Madankollu, Mado Singh (li rrenja bejn l-1750 u l-1768), is-suċċessur ta' Isvari Singh, appoġġa l-osservatorju, għalkemm ma kienx hemm l-istess livell ta' attività fih bħal taħt Jai Singh. Minkejja li xi xogħlijiet ta' restawr saru fil-Jantar Mantar ta' Jaipur taħt Pratap Singh (li rrenju bejn l-1778u l-1803), l-attività fl-osservatorju waqfet għalkollox mill-ġdid. Matul dan iż-żmien, inbena tempju u Pratap Singh biddel is-sit tal-osservatorju f'fabbrika tal-armi tan-nar.
Ram Singh (li rrenja bejn l-1835 u l-1880) lesta x-xogħlijiet ta' restawr tal-Jantar Mantar ta' Jaipur fl-1876, u saħansitra wassal biex uħud mill-istrumenti jservu iktar fit-tul billi daħħal iċ-ċomb fil-linji tal-istrumenti u billi uża l-ġebla għar-restawr ta' xi strumenti tal-ġibs. Madankollu, l-osservatorju ma damx ma jerġa' jiġi mitluq, u ma ġiex irrestawrat qabel l-1901 taħt Madho Singh II (li rrenja bejn l-1880 u l-1922).
Sit ta' Wirt Dinji
Il-Jantar Mantar ta' Jaipur ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2010.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem". nofs|daqsminuri|693x693px|Veduta panoramika tal-Jantar Mantar ta' Jaipur
Deskrizzjoni
daqsminuri|Il-Jantar Mantar ta' Jaipur juża t-tliet sistemi antiki tal-koordinati mill-ħames sistemi ta' koordinati magħrufa tas-smewwiet. F'din l-istampa ta' hawn fuq, is-sistemi ta' koordinati bl-aħmar (ellittika) u bil-blu (ekwatorjali) huma tnejn mit-tliet sistemi klassiċi preżenti fl-istrumenti tal-monument. L-osservatorju jikkonsisti minn dsatax-il strument għall-kejl tal-ħin, għat-tbassir tal-eklissi, għat-traċċar tal-pożizzjoni tal-istilel maġġuri skont kif id-dinja torbita madwar ix-xemx, għall-aċċertament tad-deklinazzjonijiet tal-pjaneti, u għad-determinazzjoni tal-altitudnijiet tal-oġġetti tas-smewwiet u għal efemeridi relatati. Dawn huma d-19-il strument astronomiku differenti tal-Jantar Mantar ta' Jaipur:
Fil-biċċa l-kbira, l-istrumenti huma strutturi kbar. Ġie allegat li l-iskala li biha nbnew iżżid il-preċiżjoni tagħhom. Madankollu, il-penumbra tax-xemx tista' tkun wiesgħa sa 30 mm, u b'hekk iż-żidiet ta' 1 mm tal-arloġġ tax-xemx magħruf bħala s-Samrat Yantra jispiċċaw ma jkollhom l-ebda sinifikat prattiku. Barra minn hekk, il-bennejja li bnew l-istrumenti ma kellhomx biżżejjed esperjenza fil-kostruzzjoni fuq skala bħal dik, u ċ-ċediment tal-pedimenti sussegwentement waslet biex jitilfu l-allinjament tagħhom Is-Samrat Yantra, pereżempju, li huwa arloġġ tax-xemx, jingħad li jkejjel il-ħin bi preċiżjoni ta' madwar żewġ sekondi fil-ħin lokali ta' Jaipur. L-arloġġ tax-xemx ġgantesk jew is-Samrat Yantra (li tfisser "l-Istrument Suprem") huwa wieħed mill-ikbar arloġġi tax-xemx fid-dinja, u huwa għoli 27 metru. Id-dell tiegħu jiċċaqlaq b'mod viżibbli 1 mm kull sekonda, jew bejn wieħed u ieħor il-wisa' ta' id (6 cm) kull minuta, li tista' tkun esperjenza tal-għaġeb għal min josservah.
Materjali tal-kostruzzjoni
Il-Jantar Mantar ta' Jaipur ilu ġestit fil-qafas tal-Att tar-Rajasthan dwar is-Siti u l-Monumenti Arkeoloġiċi mill-1961, u ilu protett bħala Monument Nazzjonali tar-Rajasthan mill-1968.
Teorija
xellug|daqsminuri|Tavla tal-Jantar Mantar ta' Jaipur dwar il-pjaneti Il-Vedas (l-iktar testi antiki tal-Induiżmu) isemmu termini astronomiċi, il-kejl tal-ħin u l-kalendarju, iżda ma jsemmu l-ebda strumenti astronomiku. L-iktar diskussjoni bikrija dwar strumenti astronomiċi, bħall-gnomon u l-klessidra, tinsab fil-Vedangas, testi antiki bis-Sanskritu. Il-gnomon (imsejjaħ Shanku, शङ्कु) li jinsab fil-Jantar Mantar ta' Jaipur jiġi diskuss fil-Vedangas tal-ewwel millenju Q.K. u f'bosta testi li ġew wara bħall-Katyayana Sulbasutras. Diskussjonijiet oħra dwar strumenti astronomiċi jinsabu f'testi tal-Induiżmu bħall-Arthashastra tas-seklu 4 Q.K., f'testi tal-Buddiżmu bħas-Sardulakarna-avadana, u f'testi tal-Ġainiżmu bħas-Surya-prajnapti. It-teoriji wara l-istrumenti jinsabu f'testi ta' Aryabhatta tas-seklu 5 W.K., ta' Brahmagupta u ta' Varahamihira tas-seklu 6 W.K., ta' Lalla tas-seklu 9 W.K., kif ukoll ta' Sripati u ta' Bhaskara tas-seklu 11 W.K. It-testi ta' Bhaskara fihom kapitli sħaħ dwar l-istrumenti u jsejħilhom Yantra-adhyaya.
It-teoriji dwar iċ-chakra-yantra, il-yasti-yantra, id-dhanur-yantra, il-kapala-yantra, in-nadivalaya-yantra, il-kartari-yantra, u oħrajn jinsabu f'testi antiki.
It-teleskopju fl-Indja
Għalkemm l-osservatorji ta' Jai Singh ma kinux jużaw it-teleskopji, Jai Singh innifsu kellu diversi teleskopji li okkażjonalment kien juża għall-osservazzjonijiet tiegħu, u fl-Indja kienu qed jinbnew teleskopji oħra. Madankollu, it-teleskopji li nbnew dak iż-żmien ma tantx kienu preċiżi għall-kejl tal-oġġetti tas-smewwiet. Fl-Ewropa, għall-ewwel bdew jintużaw trombi teleskopiċi li kienu jżidu l-preċiżjoni tal-kejl tal-oġġetti tas-smewwiet. Madankollu, it-tromba teleskopika kienet għadha invenzjoni ġdida fl-Ewropa u kienet għadha ma waslitx fl-Indja. L-innovazzjonijiet Ewropej fl-astronomija kienu biss kemxejn iktar preċiżi mill-istrumenti Induisti Medjevali li ħoloq Jai Singh.
Films
Il-Jantar Mantar ta' Jaipur intuża għall-ġbid tal-film tal-2006 The Fall bħala labirint.
Storm Thorgerson ħa ritratt ta' arloġġ tax-xemx tal-Jantar Mantar ta' Jaipur għall-qoxra tad-DVD ta' Shpongle, Live at the Roundhouse 2008.
Julio Cortázar ħa ritratti tal-Jantar Mantar ta' Jaipur f'kollaborazzjoni ma' Antonio Gálvez għall-ktieb Prosa del Observatorio (Editorial Lumen: Barċellona, 1972).
Dasycercus
Dasycercus huwa ġeneru ta' mammiferi, il-marsupjali karnivori, eżattament iż-żewġ speċi ta' Mulgari.
Dan il-ġeneru qiegħed klassifikat fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria (il-marsupjali kollha), fis-superordni Australidelphia (il-marsupjali Awstraljani kollha u l-kolokolo tal-kontinent ta' l-Amerika ta' isfel), fl-ordni Dasyuromorphia (il-marsupjali karnivori tal-kontinent Awstraljan), fil-familja Dasyuridae, fis-sottofamilja Dasyurinae u fit-tribù Dasyurini ma' 9 ġeneri oħra li huma Dasykaluta, Dasyuroides, Dasyurus, Myoictis, Neophascogale, Parantechinus, Phascolosorex, Pseudantechinus u Sarcophilus.
Il-ġeneru Dasycercus jiġbor bejn 2 u 3 speċi ħajjin (għalkemm qabel kien hemm aktar speċi li l-llum il-ġurnata qedgħin klassifikati f' ġeneri oħra) u dan jiddependi fuq liema klassifikazjoni jew kummisjoni wieħed jimxi. Hawnhekk qegħdin imniżżlin it- 3 speċi li huma.
(għal aktar informazzjoni ara l-artikli Mulgara, Dasyuridae jew Dasyuromorphia)
Dasykaluta
thumb|right|300px|[[Dasykaluta rosamondae membru tal-ġeneru Dasykaluta]]
Dasykaluta huwa ġeneru ta' mammiferu, il-marsupjal karnivoru, eżattament il-Kaluta aħmar ċkejken, tal-kontinent tal-Awstralja.
Dan il-ġeneru qiegħed klassifikat fil-klassi Mammalia, fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria (il-marsupjali kollha), fis-superordni Australidelphia (il-marsupjali Awstraljani kollha u l-kolokolo tal-kontinent tal-Amerika t'Isfel), fl-ordni Dasyuromorphia (il-marsupjali karnivori tal-kontinent Awstraljan), fil-familja Dasyuridae, fis-sottofamilja Dasyurinae u fit-tribù Dasyurini ma' disa' ġeneri oħra li huma Dasycercus, Dasyuroides, Dasyurus, Myoictis, Neophascogale, Parantechinus, Phascolosorex, Pseudantechinus u Sarcophilus.
Il-ġeneru Dasykaluta huwa ġeneru monotipiku u jiġbor fih speċi waħda biss estanti.
Rio Tinto
Rio Tinto Group hija kumpanija multinazzjonali Anglo-Awstraljana li tipproduċi minerali tal-ħadid, ram, djamanti, deheb u uranju, u hija t-tieni l-akbar korporazzjoni tal-metalli u tal-minjieri fid-dinja, wara BHP.
Il-kumpanija twaqqfet fl-1873 meta konsorzju ta’ investituri multinazzjonali xtara l-kumpless tal-minjieri ta’ Rio Tinto f’Huelva, Spanja mingħand il-gvern Spanjol. Minn dakinhar, il-kumpanija kibret permezz ta 'serje ta' għaqdiet u akkwisti biex saret mexxej dinji fil-produzzjoni ta 'ħafna komoditajiet, inklużi aluminju, minerali tal-ħadid, ram, uranju u djamanti.
Fit-13 ta’ Diċembru 2011, arbitru indipendenti fetaħ it-triq biex is-sehem ta’ 49% tal-grupp Kanadiż ta’ $16-il biljun ta’ Rio Tinto f’Ivanhoe Mines (issa magħrufa bħala Turquoise Hill Resources) jirċievi protezzjoni ta’ “droga tossika”. kien invalidu. Ivanhoe estratt Oyutolgoi, wieħed mill-akbar depożiti tar-ram fid-dinja, fil-Malta', Fit-28 ta’ Jannar 2012, Rio Tinto ħadet il-kontroll ta’ Ivanhoe Mines u neħħiet il-ġestjoni tagħha.
Phascogalini
Phascogalini huwa tribù ta' mammiferi marsupjali karnivori (għalkemm ħafna mill-ispeċi jibbażaw ħafna fuq dieta insettivora), ta' daqs żgħir u żgħir fil-medju u morfoloġikament qishom skojjatli, firien, ġrieden u rodituri varji oħra (eżempji ta' speċi membri f'dan it-tribù huma, l-Anteċinu, d-Dasjur ta' denbu iswed, id-Dasjur ta' Habberna, id-Dasjur ta' mnieħru twil, id-Dasjur tal-pil qasir, id-Dasjur tal-istrixxi wiesgħajn u l-Faskogal).
Dan it-tribù huwa kklassifikat fil-klassi Mammalia (il-mammiferi kollha), fis-sottoklassi Theria, fl-infraklassi Metatheria (il-marsupjali kollha), fis-superordni Australidelphia (il-marsupjali Awstraljani u l-kolokolo tal-Amerika ta' isfel), fl-ordni Dasyuromorphia (il-marsupjali karnivori tal-kontinent Awstraljan), fil-familja Dasyuridae u fis-sottofamilja Dasyurinae ma' tribù ieħor biss, id-Dasyurini.
Fin-numru ta' ġeneri dan huwa t-tieni l-akbar tribù (l-akbar huwa d-Dasyurini b'10 ġeneri), iżda fin-numru tal-ispeċi li minn tal-anqas huma 18, dan huwa l-iżgħar tribù fost l-4 tal-familja Dasyuridae (l-iżgħar huwa t-tribù Planigalini li jikkonsisti minn ħames speċi biss).
L-ispeċi tat-tribù Phascogalini, fid-daqs normalment huma iżgħar minn dawk tat-tribù Dasyurini, iżda ġeneralment huma akbar mill-isepċi taż-żewġ tribujiet fis-sottofamilja Sminthopsinae.
(għal aktar informazzjoni kkonsulta l-artikli Anteċinu, id-Dasjur ta' denbu iswed, id-Dasjur ta' Habberna, id-Dasjur ta' mnieħru twil, id-Dasjur tal-pil qasir, id-Dasjur tal-istrixxi wiesgħajn u l-Faskogal, Dasjuromorfju jew Dasyuromorphia)
Tieqa tad-Dwejra
daqsminuri|323x323px|It-Tieqa tad-Dwejra fl-2009 It-Tieqa tad-Dwejra jew it-Tieqa Żerqa kienet arkata naturali fil-gżira ta’ Għawdex. Il-ħnejja naturali li ffurmat tul is-sekli fil-Bajja tad-Dwejra qrib il-bajja interna tad-Dwejra u l-Ġebla tal-Ġeneral, kienet waħda mill-attrazzjonijiet turistiċi ewlenin qabel ma waqgħet il-baħar f’maltempata li ħakmet iż-żona fit-8 ta’ Marzu 2017. Il-blata ż-żgħira li għad fadal ’il fuq mil-livell tal-baħar ma għadhiex aċċessibbli bil-mixi. It-Tieqa tad-Dwejra, flimkien ma’ karatteristiċi naturali oħra tal-madwar, dehret f’għadd ta’ films internazzjonali u produzzjonijiet medjatiċi.
Il-ħnejja naturali kienet tikkonsisti minn blata kbira ħierġa mill-baħar qisha pilastru li kienet magħquda mal-irdum permezz ta’ blata orizzontali. It-Tieqa Żerqa nħolqot ħafna snin ilu wara li ċeda s-saqaf ta’ għar naturali, x’aktarx matul is-seklu 19. Iċ-ċediment finali tat-Tieqa fil-baħar ġie wara seklu ta’ erożjoni naturali li bil-mod il-mod kien qiegħed inawwar biċċiet kbar tal-blat tal-franka.
Formazzjoni
daqsminuri|275x275px|Wieħed mill-ewwel ritratti tat-Tieqa tad-Dwejra li ħa Richard Ellis lejn l-1890 It-Tieqa tad-Dwejra żviluppat permezz tal-erożjoni tal-irdumijiet mill-qawwa tal-baħar. Kollox jibda minn xaqq żgħir li jirriżulta mill-azzjoni tal-mewġ iħabbat mal-blat. Dan l-ispazju mingħajr blat jikkawża stress tensili diversi drabi li jwasslu għall-formazzjoni ta’ ġontura vertikali li testendi ’l fuq mix-xaqq. Din il-ġontura kulma jmur titwessa’, u l-ewwel tifforma għar u mbagħad eventwalment tifforma arkata. It-tmiem taċ-ċiklu tal-ħajja tal-arkata jintlaħaq meta l-erożjoni tant tkun kielet mill-formazzjoni, li l-artkata tiġi itqal mill-pilastri li jkunu qed jifilħuha u ċċedi. Mhux magħruf eżattament meta l-ħnejja kienet iffurmat, iżda l-proċess kollu x’aktarx li dam madwar 500 sena.
It-Tieqa tad-Dwejra ma tissemmiex fid-deskrizzjonijiet tas-sekli 17 u 18 taż-żona tad-Dwejra, li diġà kienet famuża minħabba l-Ġebla tal-Ġeneral viċin tagħha, allura x’aktarx li ma kinitx teżisti dak iż-żmien. Il-ktieb ta’ Giovanni Francesco Abela Della Descrizione di Malta tal-1647 u l-manuskritt ta’ De Soldanis Il Gozo Antico-Moderno e Sacro-Profano tal-1746, it-tnejn li huma jsemmu Tieqa Żerqa (miktuba bl-ortografija arkajka Tieka Szerka) jew Għar iż-Żerqa, iżda x’aktarx li kienu qed jirreferu għad-daħla tal-għar fil-baħar intern tad-Dwejra. Għalhekk, x’aktarx li meta ffurmat it-Tieqa tad-Dwejra, wirtet isem l-għar l-ieħor tal-baħar intern li għadu hemm sa llum. daqsminuri|316x316px|Id-daħla tal-baħar intern tad-Dwejra L-iktar dokumentazzjoni antika tat-Tieqa tad-Dwejra hi illustrazzjoni tal-1824 tat-Torri tad-Dwejra. Madankollu, tidher fl-isfond tal-illustrazzjoni, u mhux ċar jekk kinitx għadha għar jew jekk kinitx diġà żviluppat f’arkata. Tpinġija bil-lapes tal-Logotenent Kurunell Richard Irton tat-Tieqa tad-Dwejra ffurmata għalkollox x’aktarx li saret fl-1830. Fl-1866, l-artist Edward Lear żar id-Dwejra u fil-ġurnal tiegħu ddikjara li “ix-xenarju tal-kosta mhuwiex daqshekk sabiħ daqs ix-xenarju ta’ Malta”. L-ewwel ritratti antiki tal-arkata naturali probabbilment ittieħdu minn Richard Ellis, u jinsabu f’album li jappartjeni lil Michael Dundon bid-data tas-26 ta’ Lulju 1879. Ir-ritratt li kien ħa Ellis ġie ppubblikat fi ktieb fl-2011, u juri differenza li tispikka meta mqabbel mar-ritratti tas-sekli 20 u 21.
Matul is-sekli 20 u 21, l-arkata kienet waħda mill-attrazzjonijiet turistiċi ewlenin tal-Gżejjer Maltin, u kienet sfond popolari fir-ritratti ta’ ħafna turisti kif ukoll Maltin u Għawdxin stess. Kienet inkluża f’Żona Speċjali ta’ Konservazzjoni, u fl-1998 ġiet inkluża fil-lista indikattiva ta’ Malta tas-Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO, flimkien mal-bqija tal-Bajja tad-Dwejra.
Deterjorament u ċedimenti parzjali
daqsminuri|287x287px|It-Tieqa tad-Dwejra fl-2006 Bejn is-snin 80 tas-seklu 20 u s-sena 2000, xi partijiet mill-blata orizzontali ta’ fuq tal-arkata ċedew u waqgħu l-baħar, u b’hekk l-arkata twessgħet sew. F’April 2012, biċċa blata kbira fin-naħa ta’ barra tal-arkata waqgħet u l-arkata kompliet tikber. F’Marzu 2013, waqgħu xi biċċiet oħra tat-Tieqa u erba’ xhur wara tħejja rapport ġeoloġiku u ġeotekniku mill-konsulent Peter Gatt, li kien jirrappreżenta d-ditta lokali Geoscience Consulting Ltd. Ir-rapport iddetermina li l-arkata kienet “relattivament stabbli u kienet se tibqa’ hekk għal għadd ta’ snin oħra”, u li ma kien hemm l-ebda riskju “imminenti” ta’ ċediment, għalkemm wissa li xi biċċiet oħra setgħu jaqgħu minnha u għaldaqstant setgħet tkun perikoluża għan-nies li joqorbu ħdejn l-arkata. daqsminuri|288x288px|It-Tieqa fl-2013 wara ċ-ċediment parzjali Fis-snin ta’ wara komplew jaqgħu iktar biċċiet u jiżviluppaw iktar xquq. Is-sajjieda bdew jevitaw li jmorru viċin wisq tal-arkata bid-dgħajjes tagħhom, u tpoġġew sinjali ta’ periklu biex inaffru lin-nies milli jimxu fuqha. Madankollu, ħafna nies xorta baqgħu jmorru jimxu fuq it-Tieqa tad-Dwejra regolarment, u sal-aħħar jiem baqgħu jittellgħu filmati fuq YouTube ta’ nies jaqbżu l-baħar mit-Tieqa għal isfel.
F’Marzu 2016, Gatt wissa li l-użu illegali ta’ splussivi fil-baħar intern tad-Dwejra seta’ jkollu effett fuq it-Tieqa tad-Dwejra li diġà kienet dgħajfa kif inhi. Gatt ressaq il-kummenti tiegħu fid-dawl ta’ investigazzjoni mill-Awtorità tal-Ambjent u l-Ippjanar ta’ Malta li żvelat li “probabbilment kien qed jintuża” materjal splussiv biex jinqata’ l-blat fid-daħla li tagħti għall-baħar intern tad-Dwejra. Kien hemm suspetti li dan il-qtugħ illegali kien qed isir bit-tir li d-daħla titwessa’ sabiex ikunu jistgħu jidħlu dgħajjes ikbar.
F’Diċembru 2016, ġiet ippubblikata ordni ta’ emerġenza li tipprojbixxi lin-nies milli jmorru fuq it-Tieqa tad-Dwejra, u li jiġu mħarrka b’multa ta’ €1,500 jekk ma jirrispettawhiex. Madankollu, din qatt ma ġiet infurzata, u sa Marzu 2017 meta waqgħet, xorta kien hemm min kien baqa’ jmur jimxi fuq l-arkata.
Ċediment finali
L-arkata ċediet għall-ħabta tal-09:40 fit-8 ta’ Marzu 2017 wara perjodu ta’ maltempati qawwija, u ma baqa’ jidher xejn fuq wiċċ il-baħar. L-ewwel ma ċeda kien il-“pilastru”, u dan wassal biex il-parti ta’ fuq tal-arkata ċċedi wkoll miegħu. Il-pilastru xxaqqaq f’biċċiet kbar tal-blat li issa jinsabu f’qiegħ il-baħar. Jingħad li ċ-ċediment kien inevitabbli. daqsminuri|245x245px|It-Tieqa tad-Dwejra qabel u wara ċ-ċediment finali tal-2017 Iċ-ċediment ġie rrapportat kemm fuq il-mezzi tax-xandir lokali kif ukoll fuq dawk internazzjonali. Il-Prim Ministru ta’ dak iż-żmien Joseph Muscat u l-Kap tal-Oppożizzjoni ta’ dak iż-żmien Simon Busuttil, it-tnejn li huma kitbu fuq Twitter dwar il-waqgħa tat-Tieqa tad-Dwejra. Barra minn hekk, saru ħafna meme fuq il-internet u fil-midja soċjali lokali proprju fuq dan iċ-ċediment. L-Awtorità tal-Ambjent u tar-Riżorsi stqarret li l-waqgħa tat-Tieqa tad-Dwejra kienet telfa kbira għall-wirt naturali tal-Gżejjer Maltin. Il-Kummissjoni Ambjentali tal-Knisja ddikjarat li l-waqgħa kellha twassal biex il-poplu Malti u Għawdxi jirrifletti fuq il-wirt naturali tiegħu. Il-kunsill lokali ta’ San Lawrenz ħeġġeġ lill-gvern biex jistabbilixxi pjan ta’ ġestjoni għaż-żona kollha tad-Dwejra, li tinkludi diversi karatteristiċi notevoli oħra minkejja t-telfa tat-Tieqa tad-Dwejra.
Dakinhar taċ-ċediment, il-pulizija appellat biex il-pubbliku ma jżurx iż-żona. L-għadis fiż-żona ġie pprojbit temporanjament, minkejja li dan ma ġiex infurzat u ftit jiem wara tfaċċa filmat tal-fdalijiet tal-arkata f’qiegħ il-baħar. Il-fdalijiet tal-arkata ffurmaw għadd ta’ karatteristiċi li ssejħu bħala “ġenna għall-bugħaddasa”, għalkemm l-Awtorità tat-Trasport u l-Awtorità tal-Ambjent u tar-Riżorsi xorta waħda baqgħu jappellaw biex il-pubbliku ma jersaqx lejn iż-żona qabel jintemmu l-ispezzjonijiet u l-istħarriġ meħtieġa.
Wara ċ-ċediment tal-arkata, Gatt sostna li wara li fassal ir-rapport tiegħu, hu kien talab biex ikun hemm monitoraġġ tal-arkata u tal-pilastru għal perjodu ta’ żmien, sabiex iż-żona tiġi studjata u jiġi stabbilit jekk il-pilastru li kien qed jirfed l-arkata kienx qed jiċċaqlaq, “madankollu ma kien hemm l-ebda segwitu u l-kundizzjoni tal-pilastru baqgħet mhux magħrufa”.
Wara ċ-ċediment finali
Fid-9 ta’ Marzu 2017, il-gvern ħabbar li kien se jniedi inizjattiva internazzjonali dwar il-futur tad-Dwejra. L-opzjonijiet li kienu qed jitqiesu kienu jinkludu li s-sit jitħalla kif inhu, li l-fdalijiet tat-Tieqa jitneħħew minn qiegħ il-baħar u jiġu esposti xi mkien, li tinħoloq rikostruzzjoni artifiċjali jew bir-realtà awmentata , li jiġi stabbilit ċentru ta’ interpretazzjoni jew li tinħoloq xi installazzjoni artistika fis-sit. Il-gvern iddikjara li l-arkata ma kinitx se tinbena mill-ġdid. L-uniku rispons għal din is-sejħa internazzjonali kien tal-iżviluppatur Għawdxi Joseph Portelli, li ppropona l-kostruzzjoni ta’ lukanda f’barriera qrib il-post fejn kien hemm it-Tieqa tad-Dwejra. Il-proġett kien jinkludi żona ta’ interpretazzjoni, ċentru tal-għadis, mużew interattiv, ċentru ta’ osservazzjoni mill-għoli u faċilitajiet tat-trasport. F’Awwissu 2018 ġie mħabbar li l-gvern ma kienx qed jippjana li jissokta bil-proposta.
Fl-aħħar tal-2018, l-arkitett Russu Svetozar Andreev ta’ Hoteì Russia, b’kollaborazzjoni ma’ Elena Britanishskaya, ħabbar proposta ta’ kostruzzjoni ta’ struttura tal-azzar fis-sit fejn kien hemm it-Tieqa tad-Dwejra. Il-proġett jismu The Heart of Malta (Il-Qalb ta’ Malta) u jikkonsisti minn struttura b’uċuħ poligonali riflessi tal-azzar, bid-daqs u bil-proporzjonijiet ibbażati fuq dawk tal-arkata naturali li waqgħet. L-istruttura suppost se tinkludi ħames sulari b’erja ta’ iktar minn 5,000 m2 ta’ spazju għall-eżibizzjonijiet, b’kull sular jirrappreżenta perjodu differenti mill-istorja ta’ Malta. Spirali ċentrali tikkollega s-sulari flimkien. Din il-proposta ntlaqgħet minn reazzjonijiet favur u kontra mill-pubbliku. Il-biċċa l-kbira ta’ dawk li wieġbu l-istħarriġ li sar online kienu favur. Madankollu, il-proġett ġie kkritikat ukoll peress li ż-żona park tal-baħar u l-proġett kieku jeqred il-fdalijiet tat-Tieqa tad-Dwejra f’qiegħ il-baħar. Barra minn hekk, il-pedamenti jkollhom ikunu fil-baħar f’fond ta’ iktar minn 50 metru, u s-sit jinsab f’żona fejn spiss ikun hemm maltempata qawwija.
F’Awwissu 2019, triq ġdida fir-raħal ta’ San Lawrenz ġiet imsemmija Triq it-Tieqa tad-Dwejra biex tfakkar is-sit naturali li ċeda.
Ġeoloġija
Il-Parti A kellha ħxuna ta’ xi 20 metru, kienet magħmula l-iktar minn fossili ta’ algi ħomor ikkumpattati f’taħlita ta’ franka u kalċite. Fejn kienet tifforma l-arkata, kellha erba’ uċuħ, imsejħa minn A-1 sa A-4, u l-A-2 kien l-eħxen wiċċ. Dawn is-sedimenti ġew iddepożitati bil-mod u l-proċess seħħ taħt il-baħar f’fond ta’ >30 metru b’kurrenti moderati.
Il-Parti B kellha ħxuna ta’ xi 10 metru u kienet tinkludi ħames uċuħ, imsejħa minn B-1 sa B-5. Il-wiċċ B-1 kien jifforma saff irqiq ta’ franka bajda bejn il-Parti A u l-kumplament tal-Parti B li kien pjuttost artab u għalhekk kien jitnawwar iktar faċilment bl-erożjoni. Għalhekk ifforma depressjoni madwar it-Tieqa. Ġie ddepożitat f’ilma baxx bl-azzjoni ta’ ħafna mewġ. L-uċuħ B-2 u B-3 kienu jiffurmaw saff orizzontali oħxon seba’ metri ta’ ġebel u blat imrammel flimkien, li kien poruż u inqas ikkumpattjat. Il-wiċċ B-5 kien jifforma saff oħxon erba’ metri tal-franka u bil-ġebel u l-blat b’konsistenza mtajna mnixxfa biż-żmien, u kien jifforma l-parti mhux mirfuda tal-arkata. L-uċuħ tal-Parti B kien fihom għadd ta’ fossili, fosthom Scutella, Pecten, xewk kbir tar-rizzi u algi bentiċi kbar. Is-saffi kollha tal-Parti B kienu ġew penetrati minn żewġ ġonturi. Fuq il-wiċċ B-5 kien hemm ukoll saff ibridu tal-franka li kien ittiekel ferm bl-erożjoni. nofs|daqsminuri|845x845px|Ritratt panoramiku tat-Tieqa tad-Dwejra u l-madwar fl-2012 L-arkata kienet tinsab viċin il-baħar intern tad-Dwejra, kavità ċirkolari kbira bi ħnejja żgħira fuqha li żviluppat tul ġontura fil-blat. Il-Ġebla tal-Ġeneral, gżejra li ffurmat meta l-pont ta’ arkata naturali waqa’, tinsab fil-qrib ukoll. Fiż-żona hemm ukoll it-Torri tad-Dwejra, torri kostali tal-għassa tas-seklu 17 li nbena mill-Ordni ta’ San Ġwann. Fil-Grigal tad-Dwejra, xi 3.7 km ’il bogħod, hemm ukoll arkata naturali oħra msejħa t-Tieqa tal-Wied il-Mielaħ, li mhix magħrufa daqs it-Tieqa tad-Dwejra.
Dehriet fil-mezzi tax-xandir
It-Tieqa tad-Dwejra dehret f’għadd ta’ films, fosthom Clash of the Titans (1981), The Count of Monte Cristo (2002) u l-film Indjan bit-Tamil Vinnaithaandi Varuvaaya. Dehret ukoll fil-minisensiela tat-televiżjoni The Odyssey (1997). Intużat bħala post fejn inġibdet ix-xena tat-tieġ tad-Dothraki fl-ewwel staġun tas-sensiela televiżiva tal-HBO Game of Thrones. Meta nġibed Game of Thrones inqalgħet kontroversja sħiħa minħabba li ekosistema protetta ġiet danneġġata minn sottokuntrattur. F’filmat tar-reklami tad-ditta Hugo Boss tal-2017, David Colturi jidher jaqbeż mit-Tieqa tad-Dwejra u minn dik tal-Wied il-Mielaħ.
Dar il-Mediterran għall-Konferenzi
197px|lemin Dar il-Mediterran għall-Konferenzi huwa ċentru tal-konferenzi fil-Belt Valletta, Malta. Il-bini nbena bħala sptar fis-seklu 16 mill-Ordni ta' San Ġwann, u kien magħruf bħala s-Sacra Infermeria jew l-Infermerija Mqaddsa (Il-Furmarija). Kien magħruf bħala l-Isptar il-Kbir matul l-okkupazzjoni Franċiża ta' Malta u matul il-perjodu Ingliż kien imsemmi bħala Station Hospital.
Kien wieħed mill-isptarijiet ewlenin fl-Ewropa sas-seklu 18, u baqa’ jintuża sal-1920. Kellu kapaċità li jżomm minn 500 sa 2,500 pazjent. Il-bini issa jintuża għal diversi banquets, wirjiet, konvenzjonijiet internazzjonali u wirjiet teatrali.