cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sistema tat-Toroq tal-Inka
Kummerċ
It-toroq u l-pontijiet kienu essenzjali għall-koeżjoni politika tal-Imperu Inka u għad-distribuzzjoni mill-ġdid tal-oġġetti fi ħdanu. Ir-riżorsi kollha fl-imperu kienu proprjetà tal-elit fit-tmun. L-iskambji kummerċjali bejn il-manifatturi jew il-produtturi u x-xerrejja ma kinux ipprattikati, peress li l-ġestjoni tal-oġġetti kollha kienet taqa' taħt il-kontroll tal-awtorità ċentrali. Id-distribuzzjoni mill-ġdid tal-oġġetti kienet magħrufa bħala l-arċipelagu vertikali: din is-sistema ffurmat il-bażi għall-kummerċ fl-Imperu Inka kollu. Peress li sezzjonijiet differenti tal-imperu kellhom riżorsi differenti, it-toroq kienu jintużaw għad-distribuzzjoni tal-oġġetti lejn partijiet oħra tal-imperu li kellhom bżonnhom. It-toroq saħħew mill-ġdid il-qawwa tal-Imperu tal-Inka, peress li bis-saħħa tagħhom l-imperu seta' jqassam għadd ta' riżorsi permezz ta' sistema stabbilita biex jiġi żgurat li l-partijiet kollha tal-imperu kienu sodisfatti. Minkejja dan, xi studjużi nnutaw li jaf kien hemm skambju ta' oġġetti permezz ta' tpartit tul it-toroq bejn il-karovani u ċ-ċittadini r-residenti tal-villaġġi: qisu tip ta' "skambju sekondarju" u "tpartit ta' kuljum".
Militar
Dawn it-toroq kienu jipprovdu rotot faċli, affidabbli u rapidi għall-komunikazzjoni amministrattiva u militari tal-imperu, għaċ-ċaqliq tal-persunal, u għall-appoġġ loġistiku. Wara l-ħakma ta' territorju jew wara li mexxej lokali jiġi konvint biex isir alleat, l-Inka kienu jużaw strateġija militari-politika li tinkludi t-tkabbir tas-sistema tat-toroq fit-territorji dominati ġodda. Għalhekk, il-Qhapaq Ñan saru simbolu permanenti tal-preżenza ideoloġika tad-dominju tal-Inka fil-post il-ġdid li jkun ġie kkonkwistat. Is-sistema tat-toroq ffaċilitat iċ-ċaqliq tat-truppi imperjali u t-tħejjijiet għal konkwisti ġodda, kif ukoll it-trażżin tar-rewwixti u tar-ribelljonijiet. Madankollu, tat lok ukoll għall-kondiviżjoni tal-oġġetti abbundanti mal-popolazzjonijiet il-ġodda li l-Inka kienu jipproduċu u jaħżnu kull sena għad-distribuzzjoni mill-ġdid. L-armata kienet tiċċaqlaq spiss, l-iktar biex tappoġġa l-azzjonijiet militari iżda anke biex tappoġġa x-xogħlijiet ċivili. Il-fortijiet jew il-pukaras kienu jinsabu l-iktar fiż-żoni tal-fruntiera, bħala indikatur spazjali tal-proċess ta' avvanz u ta' annessjoni ta' territorji ġodda mal-imperu. Fil-fatt, l-ikbar għadd ta' pukaras jinsab lejn in-Nofsinhar tat-Tawantinsuyu, bħala xhieda tax-xogħol ta' inkorporazzjoni tat-territorji tat-Tramuntana, li kienu magħrufa għall-mergħat rikki tagħhom. Lejn in-Nofsinhar hemm abbundanza ta' fdalijiet, madwar Mendoza fl-Arġentina u tul ix-xmara Maipo fiċ-Ċilì, fejn il-preżenza tal-fortijiet timmarka l-linja tat-toroq fl-iżjed punt fin-Nofsinhar tal-imperu.
Reliġjon
Is-santwarji f'altitudni għolja kienu marbuta direttament mal-qima tan-natura u speċifikament tal-muntanji, li kienet xi ħaġa tipika ta-soċjetà tal-Inka, li ġiet ifformalizzata permezz tal-kostruzzjoni ta' strutturi reliġjużi fuq il-qċaċet tal-muntanji. Il-muntanji huma l-apus jew id-divinitajiet, u fl-univers tat-twemmin tal-Andes għadhom meqjuma sa llum il-ġurnata; għandhom konnotazzjoni spiritwali mal-futur tal-eżistenza tan-natura u tal-bniedem. L-Inka kienu jagħmlu bosta ritwali, fejn kienu jiġu ssagrifikati t-tfal, l-oġġetti u l-llamas, fil-qċaċet tal-muntanji bħala parti minn dan it-twemmin. Madankollu, mhux il-muntanji kollha kellhom l-istess konnotazzjoni reliġjuża u s-santwarji ma kinux jinbnew fuq kull quċċata. L-unika mod biex jintlaħqu l-qċaċet tal-muntanji għall-qima kien billi jiġu kkollegati ma' mogħdijiet f'altitudni għolja tas-sistema tat-toroq sabiex wieħed ikun jista' l-postijiet sagri. Dawn kienu toroq tar-ritwali li kienu jwasslu sal-qċaċet, bħala punt ta' kuntatt bejn l-ispazju tad-Dinja u l-ispazju sagru. Uħud minnhom kienu jilħqu altitudnijiet għoljin 'il fuq mil-livell tal-baħar, fosthom il-muntanja ta' Chañi, li kellha triq li kienet tibda fil-bażi tagħha u kienet twassal sal-quċċata f'elevazzjoni ta' 5,949 metru (19,518-il pied).
Minbarra s-santwarji f'altitudni għolja, kien hemm ukoll bosta santwarji sagri jew siti reliġjużi, imsejħa wak'a, li kienu parti mis-sistema ta' Zeq'e tul it-toroq jew biswithom, speċjalment madwar il-belt kapitali ta' Cusco. Dawn is-santwarji kienu karatteristiċi naturali jew immodifikati tal-pajsaġġ, kif ukoll binjiet fejn l-Inka kienu jqimu lid-divinitajiet tagħhom.
Xi postijiet importanti għall-qima kienu kkollegati direttament mat-toroq prinċipali tal-Inka. Dan kien il-każ tas-santwarju ta' Pachacamac li minnu kienet tgħaddi t-triq kostali, lejn in-Nofsinhar ta' Lima.
Imperu Inka
Il-biċċa l-kbira tas-sistema tat-toroq kienet frott l-azzjoni tal-Inka biex ikollhom dritt esklużiv fuq bosta rotot tradizzjonali, li wħud minnhom kienu diġà mibnija qabel, l-iktar mill-imperu Wari fl-artijiet għoljin ċentrali tal-Perù u l-kultura Tiwanaku. Din tal-aħħar kienet żviluppat madwar il-Lag ta' Titicaca, fit-territorji attwali tal-Perù u tal-Bolivja, bejn is-sekli 6 u 12 W.K., u kienet stabbiliet ċivilizzazzjoni kumplessa u avvanzata. Ħafna sezzjonijiet ġodda tat-triq inbnew jew ġew immodernizzati sostanzjalment mill-Inka: żewġ eżempji huma t-triq tul id-deżert ta' Atacama taċ-Ċilì u t-triq tul ix-xatt tal-Punent tal-Lag ta' Titicaca.
Ir-renju tal-Inka oriġina matul il-perjodu Intermedju Aħħari (bejn l-1000 W.K. u l-1450 W.K.), meta dan il-grupp iddomina biss ir-reġjun ta' Cusco. L-Inka ta' Pachakutiq bdew it-trasformazzjoni u t-tkabbir ta' dawk li iktar 'il quddiem saru t-Tawantinsuyu. L-istadju storiku tal-imperu beda għall-ħabta tal-1438 meta, wara li ġew solvuti d-diżgwidi mal-popolazzjonijiet lokali madwar Cusco, l-Inka bdew il-konkwista tal-widien kostali minn Nasca sa Pachacamac u tar-reġjuni l-oħra ta' Chinchaysuyu. L-istrateġija tagħhom kienet tinvolvi l-immodifikar jew il-kostruzzjoni ta' struttura tat-triq li kienet tiżgura l-kollegament tat-territorju inkorporat ma' Cusco u ma' ċentri amministrattivi oħra, u b'hekk l-iskjerament tat-truppi u tal-uffiċjali tal-imperu. L-avvanz militari tal-Inka kien ibbażat l-iktar fuq patti diplomatiċi qabel l-annessjoni tar-reġjuni l-ġodda u l-konsolidazzjoni tad-dominju, u l-gwerra kienet titqies bħala l-aħħar mezz f'każ ta' bżonn. L-istabbiliment tal-bliet u taċ-ċentri amministrattivi kkollegati mas-sistema tat-toroq kienet tiżgura l-kontroll statali tal-gruppi etniċi l-ġodda li kienu jkunu ġew inkorporati. Topa Inca Yupanqui kien is-suċċessur ta' Pachakutiq, u ħakem lil Chimu sar-reġjun l-iktar fit-Tramuntana ta' Quito għall-ħabta tal-1463; iktar 'il quddiem estenda l-konkwisti sar-reġjun tal-ġungla ta' Charcas u lejn in-Nofsinhar saċ-Ċilì.
Era kolonjali
Matul l-ewwel snin tal-kolonja, il-Qhapaq Ñan għaddew minn perjodu ta' telqa u ta' qerda kkawżati min-nuqqas f'daqqa fl-għadd ta' nativi minħabba l-mard u l-gwerer li naqqsu l-popolazzjoni minn 12-il miljun ruħ għal madwar 1.1 miljun ruħ fi żmien 50 sena u li qerdu l-istruttura soċjali li pprovdiet il-ħaddiema għall-manutenzjoni tat-toroq. L-użu tat-toroq tal-Inka sar parzjali u ġie adattat għall-miri politiċi u ekonomiċi ġodda tal-kolonja u iktar 'il quddiem tal-Viċirè, fejn l-istruttura ekonomika kienet ibbażata fuq l-estrazzjoni tal-minerali u l-produzzjoni kummerċjali. Dan kien jimplika bidla drammatika fl-użu tat-territorju. L-integrazzjoni preċedenti tat-territorji lonġitudinali u trasversali ġiet ridotta għal kollegament tal-widien tal-Andes u tal-Altiplano mal-kosta biex jippermetti l-esportazzjoni tal-prodotti, speċjalment id-deheb u l-fidda, li bdew jaslu lejn il-kosta u minn hemm bdew jiġu ttrasportati lejn Spanja. Fattur ewlieni fiż-żarmar tan-network fil-livel subkontinentali kien il-ftuħ ta' rotot ġodda biex jiġu kkollegati ċ-ċentri emerġenti tal-produzzjoni (proprjetajiet u minjieri) mal-portijiet kostali. F'dan il-kuntest, kienu jintużaw dawk ir-rotot biss li kienu jkopru l-ħtiġijiet il-ġodda, u l-kumplament kienu jiġu abbandunati, partikolarment dawk li kienu jikkollegawhom mal-fortijiet li nbnew matul l-avvanz tal-Imperu Inka jew dawk li kienu jikkollegaw l-ispazji agrikoli maċ-ċentri amministrattivi. Minkejja dan, it-toroq tar-ritwali li kienu jippermettu l-aċċess għas-santwarji baqgħu jintużaw fil-qafas tas-sinkretiżmu reliġjuż li kien jikkaratterizza l-mumenti storiċi tal-inħawi tal-Andes mill-ħabta tal-konkwista.
Cieza de Leon fl-1553 innota l-abbandun tat-toroq u stqarr li għalkemm f'bosta postijiet diġà tkissru u jinsabu mitluqa, xorta waħda għadu jista' jiġi apprezzat kemm kienu tal-għaġeb. L-ammirazzjoni tal-kronisti ma kinitx biżżejjed biex tikkonvinċi lill-mexxej Spanjol dwar il-ħtieġa ta' manutenzjoni u ta' konsolidazzjoni tas-sistema tat-toroq minflok jiġu abbandunati u jinqerdu. Il-popolazzjonijiet lokali b'hekk ċkienu u saru insedjamenti ġodda (magħrufa bħala reducciones, qishom kampijiet ta' konċentrament) u din kienet waħda mill-kawżi tal-abbandun tat-toroq tal-Inka u l-bini ta' oħrajn ġodda biex jikkollegaw ir-reducciones maċ-ċentri tal-poter Spanjol. Fattur importanti ieħor kienet l-inadegwatezza tat-toroq għaż-żwiemel u għall-ħmir introdotti mill-konkwistaturi, li saru l-merħliet tal-annimali l-ġodda li bdew jintużaw minflok il-llamas ħfief.
Anke l-agrikoltura l-ġdida, li oriġinat minn Spanja, li kienet tikkonsisti prinċipalment minn ċereali, bidlet id-dehra tat-territorju, li xi kultant ġiet ittrasformata, permezz tal-qtugħ u l-fużjoni ta' diversi andenes (raba' mtarraġ għall-biedja), li mbagħad iddeterjorat il-ħamrija għammiela minħabba l-erożjoni mix-xita. It-teknoloġiji agrikoli pre-Ispaniċi ġew abbandunati jew spustati lejn spazji marġinali u rrelegati mill-kolonizzaturi.
Parti min-network baqa' jintuża, kif ukoll parti mit-tagħmir tiegħu, bħat-tambos, li ġew ittrasformati f'imħażen u fi ħwienet, u ġew aġġustati għat-tradizzjoni ta' Spanja, fejn il-produzzjoni tar-raħħala kienet tittieħed hemmhekk għall-bejgħ. It-tambos daħlu fi stadju ġdid bħala spazji fejn iltaqgħu stili differenti ta' ħajja li mbagħad wasslu għall-integrazzjoni ta' strutturi soċjali u territorjali ġodda.
Era postkolonjali u moderna
Wara l-indipendenza minn Spanja tar-repubbliki Amerikani, tul is-seklu 19, ma kienx hemm bidliet sinifikanti fit-territorju. Fil-każ tal-Perù, l-istruttura territorjali stabbilita mill-kolonja nżammet, filwaqt li r-rabta bejn il-produzzjoni tal-muntanji u l-kosta ġiet ikkonsolidata fil-loġika tal-estrazzjoni u tal-esportazzjoni.
Il-kostruzzjoni ta' toroq u ta' linji ferrovjarji moderni ġiet adattata għal din il-loġika. Tat prijorità lill-komunikazzjoni mal-kosti u ġiet ikkomplementata mill-assi trasversali ta' penetrazzjoni fil-widien bejn l-Andes għat-trasport tal-produzzjoni lejn l-assi kostali u l-portijiet tal-baħar. Lejn l-aħħar tas-seklu 18, ġew żviluppati proprjetajiet kbar għall-provvista ta' materja prima lejn is-swieq internazzjonali, flimkien mal-gwano (ħmieġ tal-għasafar), u għaldaqstant il-portijiet marittimi tal-Perù ngħataw rilevanza speċjali u raw attività intensa u kellhom bżonn aċċessibbiltà adegwata mill-ispazji tal-produzzjoni. Xi partijiet mit-toroq tal-Inka baqgħu jintużaw fin-Nofsinhar tal-Altiplano taw aċċess għaċ-ċentri ewlenin għall-produzzjoni tas-suf tal-alpaka u tal-vikunja, li kien hemm domanda kbira għalih fis-swieq internazzjonali.
L-organizzazzjoni tat-toroq tul l-Andes fis-seklu 20 tat prijorità lill-awtostrada Pan-Amerikana tul il-kosta, u segwiet bejn wieħed u ieħor it-traċċi tat-toroq kostali tal-Inka. Din l-awtostrada mbagħad ġiet ikkollegata mar-rotot mill-Punent għal-Lvant fil-widien, filwaqt li t-toroq tal-Inka mit-Tramuntana għan-Nofsinhar fil-muntanji bdew jintużaw biss għat-tranżitu tan-nies lokali bil-mixi.
Fl-2014 is-sistema tat-toroq tal-Inka saret Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.
Sit ta' Wirt Dinji
Is-Sistema tat-Toroq tal-Inka ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji transnazzjonali tal-UNESCO fl-2014.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' erba' kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; il-kriterju (iv) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-kriterju (vi) "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".
Arkitettura u inġinerija tat-toroq tal-Inka
L-Inka bnew is-sistema tat-toroq tagħhom billi kabbru u saħħew diversi networks iżgħat ta' toroq li kienu diġà jeżistu qabilhom, filwaqt li adattaw u tejbu l-infrastrutturi preċedenti, stabbilew sistema ta' toroq formali u pprovdew sistema ta' manutenzjoni biex it-toroq jiġu protetti u jiġu ffaċilitati ċ-ċaqliq u l-iskambju ta' nies, oġġetti u informazzjoni. L-eżitu kien network kbir ta' toroq ta' dimensjonijiet subkontinentali, li minn Cusco kienu jmorru lejn l-erba' punti kardinali li kienu jimmarkaw id-diviżjoni territorjali tat-Tawantinsuyu, u b'hekk l-Inka u l-uffiċjali tagħhom seta' jkollhom l-għarfien dwar kulma kien qed jiċċirkola fit-toroq, għalkemm kienu 'l bogħod ħafna minn xulxin.
L-Inka żviluppaw tekniki biex jibnu t-toroq minkejja t-territorju diffiċli tal-Andes: fuq ix-xaqlibiet weqfin bnew taraġ tal-ġebel, filwaqt li fiż-żoni ta' deżert qrib il-kosta bnew ħitan baxxi biex ir-ramel ma jiġix fuq it-triq.
Kostruzzjoni u manutenzjoni
Ix-xogħol kien jiġi organizzat mill-uffiċjali li kienu jieħdu ħsieb l-iżvilupp, il-kontroll u t-tħaddim tat-toroq u tal-pontijiet, kif ukoll tal-komunikazzjoni. Il-kronista Felipe Guaman Poma de Ayala nnota li dawn l-awtoritajiet kienu jintgħażlu fost il-qrabat nobbli tal-Inka, li kienu jkunu residenti ta' Cusco. Kien hemm tliet uffiċjali prinċipali: dawk li kienu jieħdu ħsieb it-toroq irjali, dawk li kienu jieħdu ħsieb il-pontijiet, u dawk li kienu jieħdu ħsieb iċ-chasquis. Kien hemm ukoll diversi amojonadores jew bennejja tal-istrutturi għeliem.
Komponenti arkitettoniċi
Hyslop innota li ma kien hemm l-ebda standard tal-kostruzzjoni tat-toroq, peress li t-toroq kienu stabbiliti f'pajsaġġi u f'ambjenti tassew differenti minn xulxin.
Toroq u pavimentar
Fil-muntanji u fil-foresti għoljin, kienu jintuża ġebel irranġat apposta għall-pavimentar b'naħa ċata tħares 'il fuq, biex kemm jista' jkun tinħoloq superfiċe uniformi. Minkejja dan, mhux it-toroq kollha ġew pavimentati; fil-puna tal-Andes u fid-deżerti kostali, it-toroq normalment kienu jinbnew bil-ħamrija kkumpattjata, bir-ramel jew sempliċement billi l-bwar tal-ħaxix jitgħattew bil-ħamrija jew bir-ramel. Hemm evidenza wkoll ta' pavimentar bil-fibri tal-ħxejjex, pereżempju fit-triq ta' Pampa Afuera f'Casma (id-dipartiment ta' Áncash, il-Perù).
Il-wisa' tat-toroq kienet tvarja bejn metru u erba' metri (3.3 piedi u 13.1-il pied), għalkemm uħud setgħu jkunu ferm usa', saħansitra sa 25 metru (82 pied), bħat-triq li twassal sa Huánuco Pampa. Il-parti tas-sistema tat-toroq minn Cusco sa Quito, li kienet l-iżjed waħda traffikuża, kienet wiesa' dejjem iktar minn erba' metri (13-il pied), anke fiż-żoni agrikoli fejn l-art kellha valur għoli. Xi partijiet kienu jlaħħqu wisa' ta' 16-il metru (52 pied). Ħdejn iċ-ċentri urbani u amministrattivi hemm evidenza li nbnew żewġ jew tliet toroq paralleli. Il-wisa' massima ġiet irreġistrata fit-triq kostali tat-Tramuntana, ta' saħansitra 35 metru (115-il pied), filwaqt li l-wisa' medja fit-triq kostali tan-Nofsinhar hi ta' 8.5 metri (28 pied).
Ħitan laterali u ringieli tal-ġebel
Il-ġebel u l-ħitan kienu jintużaw biex jimmarkaw u juru l-wisa' tat-toroq. Mal-kosta u fil-muntanji, id-disponibbiltà tal-materjali għall-kostruzzjoni, bħal ġebel, tajn u brikks tat-tajn, kienet tippermetti li jinbnew ħitan fuq iż-żewġ naħat tat-toroq, sabiex jiġu iżolati mill-art agrikola, u b'hekk il-karovani u n-nies bil-mixi setgħu jivvjaġġaw mingħajr ma jaffettwaw l-għelejjel. Fl-artijiet watja u fid-deżerti, dawn il-ħitan x'aktarx kienu jevitaw li r-ramel jgħatti t-triq. Meta ma kinux jinbnew ħitan, it-toroq f'żoni iktar fid-deżert kienu jużaw ukoll ringieli tal-ġebel u arbli tal-injam fir-ramel bħala markaturi tar-rotta. Ir-ringieli tal-ġebel kienu jinbnew b'ġebel ta' daqs u ta' għamliet simili, li kienu jitpoġġew waħda ħdejn l-oħra fuq tarf jew fuq iż-żewġ trufijiet tat-triq, irranġati f'xorta ta' bankina. F'xi każijiet ġie osservat li l-ġnub ta' dan il-ġebel kienu jiġu llixxati.
Lista ta' l-ispeċi tal-mammiferi l-ġodda li ġew deskritti xjentifikament fis-sena 2007
Din hija il-lista ta' l-ispeċi tal-mammiferi il-ġodda li ġew deskritti xjentifikament fis-sena 2007. It-terminu "mammiferi" hawn jinkludi l-ispeċi klassifikati fil-"Mammaliaformes" (Docodonta, Haramiyida, Morganucodonta u xi ġeneri oħrajn) ukoll.
Sistema tat-Toroq tal-Inka
Raded
Għalkemm fil-verità mhumiex element ta' kostruzzjoni li kien jintuża għad-delimitazzjoni tat-trufijiet tat-toroq, hemm każijiet fejn ir-raded jiddelimitaw it-toroq fuq żewġ naħat. Eżempji ta' dawn ir-raded instabu fiż-żona kostali fin-Nofsinhar tad-distrett ta' Chala f'Arequipa.
Ħitan tas-sejjieħ
Il-ħitan tas-sejjieħ kienu jinbnew bil-ġebel, bil-brikks tat-tajn jew bit-tajn fuq il-ġnub tal-għoljiet. Dawn il-ħitan kienu jiġu livellati bir-radam sabiex jiffurmaw il-pjattaforma tat-toroq jew biex jirfdu l-ħamrija li inkella setgħet tiżżerżaq 'l isfel. Ġeneralment il-ħitan tas-sejjieħ jinsabu fit-toroq trasversali li mill-muntanji jwasslu sal-kosta.
Drenaġġ tal-ilma
Id-drenaġġ permezz ta' fosos kien iżjed frekwenti fil-muntanji u fil-ġungla minħabba x-xita kostanti. Tul sezzjonijiet oħra ta' toroq, id-drenaġġ tal-ilma tax-xita kien isir permezz ta' sistema artikolata bbażata fuq kanali lonġitudinali u spazji iqsar għad-drenaġġ, b'mod trasversali mal-assi tat-toroq. Il-ħitan tas-sejjieħ kienu jintużaw tul ix-xaqlibiet tal-muntanji u huma simili għal dawk li jintużaw biex jirfdu r-raba' mtarraġ. Meta kienu jaqsmu l-artijiet mistagħdra, it-toroq spiss kienu jkunu mirfuda b'ħitan riffieda jew kienu jinbnew fuq irqajja' olzati.
Marki tat-toroq
F'diversi distanzi kienet tiġi mmarkata d-direzzjoni tat-triq permezz ta' munzelli tal-ġebel (mojones bl-Ispanjol) qishom xi plier, li ġeneralment kienu jinsabu fuq iż-żewġ naħat tat-triq. Dawn kienu jkunu kolonni ta' munzelli ta' ġebel fuq xulxin, b'ġebla kbira fil-quċċata, u spiss kienu jitpoġġew strateġikament fuq biċċiet olzati tal-art sabiex wieħed ikun jista' jilmaħhom mill-bogħod.
L-apachetas (giren tal-Amerka t'Isfel) kienu tumbati tal-ġebel ta' daqsijiet differenti, li kienu jiġu ffurmati permezz tal-akkumulu gradwali tal-ġebel mill-vjaġġaturi, li kienu jiddepożitaw il-ġebel bħala offerta biex ma jkollhomx għawġ matul il-vjaġġ tagħhom u jaslu qawwijin u sħaħ. L-apachetas kienu jinsabu mal-ġenb tat-toroq fi spazji tranżizzjonali bħal mogħdijiet jew "punti ta' interess" għall-vjaġġaturi. Din il-prattika ġiet ikkundannata minħabba n-natura pagana tagħha matul il-Kolonja u l-Viċirenju, meta l-patrijiet ġew ordnati jżarmawhom u minflok ipoġġu xi salib. Minkejja dan, it-tradizzjoni tal-apachetas ma waqfitx u maġenb is-slaleb jew l-artali li nbnew kien ikun hemm munzelli tal-ġebel ta' kull daqs.
Pitturi u emulazzjonijiet
Xi postijiet bħal postijiet imkennija fil-blat jew fl-irdumijiet qrib it-toroq fihom xi tpittir fuqhom, li jista' jiġi interpretat bħala tisħiħ tas-sinjalar. Ir-rappreżentazzjonijiet impittra kienu ġeneralment żoomorfiċi u jikkorrispondu għal kamelidi stilizzati, b'disinn u kuluri tipiċi tal-Inka. Instabu wkoll figuri mnaqqxa direttament fil-ġebel.
Il-blat b'diversi daqsijiet maġenb it-triq xi kultant jirrappreżenta l-għamliet tal-muntanji jew ta' glaċieri importanti tar-reġjun, bħala espressjoni tas-sakralizzazzjoni tal-ġeografija; ġeneralment kien ikun magħmul minn blata waħda jew iktar.
Toroq olzati
Fiż-żoni umdużi kienu jinbnew xtut apposta biex jiffurmaw artijiet olzati. Fejn kien hemm il-blat kien meħtieġ jitħaffer passaġġ fil-blat jew fl-art olzata artifiċjali mirfuda bil-ħitan tas-sejjieħ. Xi artijiet olzati importanti kienu jinbnew pereżempju qrib il-kosta tal-Lag ta' Titicaca sabiex jilqgħu għall-varjazzjoni perjodika fil-livell tal-ilma tal-lag minħabba l-alternanza tal-istaġuni tax-xita u tan-nixfa. Fuqhom kellhom pontijiet tal-ġebel biex il-fluss tal-ilma taħthom ma jkunx ostakolat.
Taraġ
Sabiex jingħelbu l-limitazzjonijiet tal-art imħarbta u l-kundizzjonijiet ambjentali avversi, l-inġiniera tal-Inka ddisinjaw soluzzjonijiet differenti. Fejn kien hemm irqajja' bil-blat, it-triq kienet tidjieq, sabiex tkun adattata għall-orografija b'lilwiet frekwenti, u kienet tkun mirfuda bil-ħitan tas-sejjieħ, iżda fuq ix-xaqlibiet partikolarment weqfin, kienu jinbnew jew jitħaffru fil-blat għadd ta' taraġ jew rampi.
Pontijiet
Kien hemm diversi tipi ta' pontijiet li ntużaw tul is-sistema tat-toroq u xi kultant kienu jinbnew bħala par. Xi pontijiet kienu magħmula bi zkuk paralleli marbuta flimkien bil-ħbula u mgħottija bil-ħamrija u bil-fibbri veġetali, mirfuda bil-ġebel, filwaqt li oħrajn kienu mibnija biċ-ċnagen tal-ġebel li kienu jserrħu fuq munzelli tal-ġebel. Waħda mid-diffikultajiet tal-ħolqien tal-pontijiet tal-injam kienet id-diffikultà li jinstabu z-zkuk. Xi kultant, il-ħaddiema li kienu jibnu l-pontijiet kellhom iġibu l-injam mill-bogħod ħafna. L-injam tal-pontijiet tal-injam kien jiġi sostitwit bejn wieħed u ieħor kull tmien snin.
Il-kostruzzjoni tal-pontijiet kienet issir bl-għajnuna ta' bosta ħaddiema. L-ewwel u qabel kollox kienu jinbnew ir-riffieda tal-ġebel. Dan il-ġebel kien jitpoġġa b'sengħa kbira, tant li xi kultant lanqas kien jintuża tkaħħil. L-Inka, peress li ma kellhomx ħadid, kienu jużaw metodu ta' ħidma bil-ġebel, li kien jinvolvi l-użu ta' għodod sempliċi, bħal ġebel użati bħala mrietel, biex il-blat jitnaqqax b'tali mod li l-kontorni ta' fuq tal-blat jaqbel mal-blat ta' taħt sabiex joqogħdu perfettament flimkien mingħajr l-użu ta' tkaħħil. Għall-pontijiet sempliċi biz-zkuk, il-kostruzzjoni kienet issir billi jitpoġġew sensiela ta' zkuk fuq il-qasab. Il-pontijiet tal-ġebel setgħu ikunu iqsar u kellhom bżonn xmajjar iktar baxxi biex jinbnew. Xi ċnagen kienu jitpoġġew fuq riffieda tal-ġebel u pilastri intermedji tal-ġebel meta kien ikun hemm bżonn. Pont speċjali ħafna tal-ġebel ġie skopert dan l-aħħar fil-Bolivja u jikkonsisti minn fetħa relattivament żgħira biex il-fluss tan-nixxiegħa fil-ġnub tal-wied fil-qrib ma jiġix ostakolat u t-triq tibqa' għaddejja minn fuq in-nixxiegħa. Sabiex wieħed ikun jista' jaqsam ix-xmajjar bi xtut ċatti, kien jintuża qasab marbut flimkien f'wiċċ l-ilma, li kienu jiffurmaw ringiela ta' dgħajjes totora maġenb xulxin u mgħottija bi pjanċa ta' totora u ħamrija.
Il-pontijiet tal-Inka bil-ħbula kienu jipprovdu aċċess minn naħa għall-oħra tal-widien dojoq. Pont minn naħa għall-oħra tax-xmara Apurímac, fil-Punent ta' Cusco, kien twil 45 metru (148 pied). Il-pontijiet bil-ħbula kellhom jiġu sostitwiti bejn wieħed u ieħor kull sentejn: għalhekk, il-komunitajiet madwar il-qsim tax-xmara kienu kkmandati jwettqu mita għall-kostruzzjoni tal-pont il-ġdid, filwaqt li l-pont l-antik kien jinqata' u jitħalla jaqa' fix-xmara. Dan it-tip ta' pont kien jinbena bil-ħbula ta' fibri tal-ħxejjex, fosthom ichu (Stipa ichu), li hija fibra tipika tal-Altiplano, u dawn kienu jintrabtu flimkien biex jiffurmaw kordi u ħbula li kienu jintużaw bħala kejbils li jżommu l-art tal-pont, u mbagħad kienu jintramaw żewġ poġġamani u l-konnessjonijiet neċessarji ta' bejniethom.
L-irdumijiet qrib ix-xmajjar xi kultant kienu jinqasmu permezz ta' qoffa jew oroya kbira li kienet tiddendel bil-ħbula, fuq distanzi ta' iktar minn 50 metru (160 pied).
Mina
Sabiex wieħed jaċċessa l-pont sospiż famuż bil-ħbula ta' Apurímac, kien meħtieġ li t-triq tilħaq l-iżjed sezzjoni dejqa tal-fondoq: għal dan l-għan, it-triq tħaffret tul xaqq naturali fil-blat wieqaf tal-wied u tħaffret mina biex tiffaċilita l-aċċess. Il-mina kellha sensiela ta' fetħiet laterali biex ikun jista' jidħol id-dawl. Ma hemm l-ebda evidenza li kien hemm xi mini oħra tul it-toroq tal-Inka.
Tagħmir
Garcilaso de la Vega jisħaq dwar il-preżenza tal-infrastruttura tul is-sistema tat-toroq tal-Inka fejn il-binjiet residenzjali tal-imperu għall-uffiċjali statali u għall-messaġġiera chasqui, bi spazji u provvisti abbundanti. L-ikel, il-ħwejjeġ u l-armi kienu maħżuna wkoll hemmhekk u kienu jkunu lesti għall-użu mill-armata tal-Inka fuq it-territorju.
It-tambos kienu l-iżjed numerużi u x'aktarx li kienu l-iżjed binjiet importanti tul in-network tat-toroq. Dawn kienu kostruzzjonijiet ta' arkitettura u daqs varjati, b'funzjoni l-iktar residenzjali tal-vjaġġaturi kif ukoll il-ħżin tal-prodotti għall-provvisti tagħhom. Għal din ir-raġuni, kienu jinsabu f'intervall ta' vjaġġ ta' jum, għalkemm ġew identifikati xi irregolaritajiet fid-distanzi tagħhom, x'aktarx marbuta ma' diversi fatturi, fosthom il-preżenza ta' sorsi tal-ilma, l-eżistenza ta' art għall-produzzjoni agrikola jew il-preżenza ta' ċentri pre-Inka. It-tambos x'aktarx li kienu amministrati mill-popolazzjonijiet lokali peress li bosta minnhom huma assoċjati ma' insedjamenti b'kostruzzjonijiet addizzjonali għal użi differenti, bħall-canchas (strutturi rettangolari kkonfinati b'ħajt, li x'aktarx kienu jintużaw bħala akkomodazzjoni minn dawk li kienu jimxu tul it-toroq), u collcas u kallancas. Dawn tal-aħħar kienu binjiet rettangolari ta' daqs konsiderevoli, li l-Konkwistaturi kienu jsejħulhom matmuri minħabba t-tul tagħhom. Kienu jintużaw għaċ-ċerimonji u għall-akkomodazzjoni ta' membri tal-elit tal-Inka jew lokali, mitimaes jew vjaġġaturi oħra. It-tambos tant kienu frekwenti li bosta ismijiet reġjonali tal-Andes jinkludu l-kelma tambo fihom. Maġenb it-toroq kienu frekwenti ċ-chasquiwasis jew l-istazzjonijiet tal-messaġġiera tal-Inka, iċ-chasqui. F'dawn il-postijiet, iċ-chasquis kienu jistennew għall-messaġġi li kellhom jieħdu minn post għall-ieħor. Il-fluss rapidu tal-informazzjoni kien importanti għal imperu li kien qed jikber b'mod kostanti. Iċ-chasquiwasis normalment kienu pjuttost żgħar u ma tantx hemm wisq evidenza arkeoloġika u riċerka fuqhom.
Mogħdija tal-Inka lejn Machu Picchu
Machu Picchu stess kienet remota ħafna, u kienet isservi bħala residenza rjali popolata mill-Inka fit-tmun u minn diversi mijiet ta' qaddejja. Kienet teħtieġ infużjonijiet regolari ta' oġġetti u servizzi minn Cusco u partijiet oħra tal-imperu. Dan joħroġ fid-dieher mill-fatt li ma hemm l-ebda faċilità kbira tal-gvern għall-ħżin. Studju tal-1997 ikkonkluda li l-potenzjal agrikolu tas-sit ma kienx biżżejjed biex isostni lir-residenti, anke fuq bażi staġonali.
FC Shakhtyor Salihorsk
FC Shakhtyor (bil-Bjelorussu:ФК Шахцёр Салігорск, FK Shakhtsyor Saligorsk) hu klabb tal-futbol Bjelorussu li huwa bbażat fil-belt ta' Salihorsk. Il-klabb jikkompeti fil-Premier League Bjelorussu, l-ogħla diviżjoni fil-futbol Bjelorussu.
Unuri
Premier League Bjelorussu:
Tazza Bjelorussa:
Tazza Commonwealth tal-Istat Indipendenti:
Parteċipazzjoni fl-Ewropa
Minn Lulju 2011.
Gabon
225px|thumb|Bandiera tal-Gabon 125px|thumb|tarka tal-Gabon 225px|thumb|Lokalità tal-Gabon 225px|thumb|Provinces Il-Gabon, uffiċjalment magħruf bħala r-Repubblika Gaboniża, huwa stat sovran fuq il-kosta tal-Punent tal-Afrika Ċentrali. Dan il-pajjiż għandu konfini mal-Gwinea Ekwatorjali fil-Majjistral, lill-Kamerun fit-Tramuntana, ir-Repubblika tal-Kongo fuq il-Lvant u n-Nofsinhar, u l-Golf tal-Gwinea fuq il-Punent. Hu għandu erja ta' 270,000 kilometru kwadru (100,000 mil kwadru) u l-popolazzjoni hi stmata li tammonta għal 1.5 miljun ruħ. Il-belt kapitali u l-ikbar belt hija Libreville.
Mill-indipendenza minn Franza fis-17 ta' Awwissu, 1960, il-Gabon kellu tliet presidenti. Fis-snin disgħin, il-pajjiż introduċa sistema ta' pluraliżmu ta' partiti u kostituzzjoni demokratika ġdida li wasslet għal proċess elettorali iktar trasparenti u riforma f'diversi istituzzjonijiet governattivi. Grazzi għall-popolazzjoni baxxa, l-abbundanza ta' riżorsi naturali u investimenti barranin għenu sabiex jagħmlu lill-Gabon waħda mill-pajjiżi l-iktar sinjuri tar-reġjun u tal-kontinent.
Auguste Rodin
lemin|thumb|200px François-Auguste-Rodin René (Pariġi, 12 ta' Novembru 1840 – Meudon, 17 ta' Novembru 1917) kien skultur Franċiż, wieħed mill-iskulturi l-aktar importanti tat-tieni nofs tas-seklu 19.
Popolazzjoni
Ir-relazzjoni bejn il-bniedem u l-ambjent tiddependi minn kemm hi l-popolazzjoni u t-tqassim tagħha fuq medda art.
Auguste Rodin
Tfulija
Aguste Rodin twieled Pariġi f'kwartier tal-klassi tal-ħaddiema, qrib il-Kwartier Latin – nru 3, Rue de l'Arbalète. Missieru, Jean-Baptiste Rodin, minn Normandija, imwieled f'Yvtot, kien skrivan meta twieled ibnu, u wara laħaq spettur fil-Prefettura tal-Pulizija. Ommu, Marie Cheffer, kienet minn Lorraine. Jidher li l-familja kienet magħquda u reliġjuża ħafna. Rodin kien l-iżgħar minn żewġ ulied. Oħtu, li kienet sentejn ikbar minnu, daħlet soru, imma mietet fl-1862 wara marda qasira. Lil oħtu kien iħobbha ħafna u mewtha ġabitlu ħafna niket u tbatija. Minkejja li l-familja ma kinetx tat-tajjeb, it-tfal kienu edukati b'attenzjoni kbira, it-tifla f'kunvent u Auguste l-ewwel fi skola tal-patrijiet fil-kwartier ta' Val-de-Grâce u wara fil-belt ta' Beauvais fi skola li kien waqqaf zijuh, bniedem kolt ħafna li ħa t-tagħlim bħala professjoni u rnexxielu joħloq pożizzjoni interessanti għalih innifsu. Auguste baqa' ma' zijuh sakemm għalaq 14-il sena.
Popolazzjoni
Il-Popolazzjoni tkun stabbli jekk imutu nies daqs kemm jitwieldu. Fid-dinja hawn tnaqqis fir-rata tal-imwiet minħabba l-progress li qed iseħħ fil-mediċina, dieta bilanċjata, aktar iġene, ħafna eżerċizzju fiżiku eċċ. Fl-Ewropa hawn tnaqqis ukoll fir-rata ta' twelid minħabba raġunijiet varji bħal ippjanar tal-familji, l-omm taħdem u tkompli l-karriera, l-ulied trid tedukahom, finanzi l-industrijalizzazzjoni.
Auguste Rodin
Edukazzjoni
Kien jidher ċar minn kmieni li t-tifel kien jinqala' ħafna fid-disinn u għalhekk missieru bagħtu l-iskola tad-disinn u l-matematika f'Rue de l'École de Médicine. Din l-istituzzjoni kienu jsibuha bħala "l-iskola ż-żgħira", biss jiddistingwuha mill-iskola tal-Belle Arti uffiċjali; l-għan tagħha kien li teduka ż-żgħażagħ li kienu ħa jaħdmu fl-industriji artistiċi. Sa hemm kienet tasal l-ambizzjoni għat-tifel dak iż-żmien. Id-direttur tal-iskola kien wieħed jismu Belloc, imma kien hemm ukoll professur, Lecocq de Boisbaudran, li għamel isem kbir mhux bħala artista imma bħala għalliem, għax ħoloq sistema notevoli għat-tagħlim tad-disinn permezz tat-tħarriġ tal-memorja u b'hekk għen biex jifforma għadd ta' artisti famużi. Fost l-istudenti tiegħu kien hemm Fantin-Latour, Cazin, Legros, Lhermitte u l-iskultur Dalou. Kien hemm ukoll professur ieħor jismu Fort, li wkoll kellu influwenza kbira fuq iż-żagħżugħ Rodin, li infatti żmien wara stqarr li l-vokazzjoni tiegħu kien jafha lilu. Iż-żaghżugħ studja wkoll fl-iskola ta' Gobelins, fejn kien hemm professur jismu Lucas li lejh esprima l-istess gratitudni. Bla dubju li dawk in-nies skoprew fiż-żagħżugħ studjuż u akkanit il-kwalitajiet li jagħmlu artista. Meta x-xeħta tiegħu bdiet tidher ċara, ġie deċiż min-nies ta' madwaru li kien hemm bżonn li jieħu parir minn skultur jismu Maindron li dak iż-żmien kellu fama konsiderevoli. Il-verdett tiegħu kien favorevoli u ż-żagħżugħ Rodin applika biex jidħol fl-École des Beaux-Arts. Ġie rrifjutat tliet darbiet.
Popolazzjoni
F'ċertu pajjiżi naraw splużjoni tal-popolazzjoni eżempju ċ-Ċina u l-Indja li saħansitra qed jaħsbu li ser tissupera lil dik taċ-Ċina. Il-popolazzjoni tad-dinja hija ta' biljun ruħ, kull wieħed bil-bżonnijiet materjali (mediċini, ikel, xorb, ilma, arja) u soċjali (xogħol, flus, djar, saħħa, edukazzjoni). Huwa stmat li l-popolazzjoni tad-dinja ser tilħaq 10 biljun sas-sena 2050 u aktarx li l-aktar li ser tiżdied fil-pajjiżi sotto-zviluppati.
Auguste Rodin
Edukazzjoni
Imbagħad għal xi snin kien jaqla' x'jgħix billi jaħdem f'bosta snajja’ li kellhom x'jaqsmu ftit jew wisq mal-professjoni tal-iskultur – jagħmel il-forom, l-ornamenti u l-induratura u affarijiet oħra, u l-ħin kollu kien qiegħed jiġbor esperjenza prezzjuża għall-karriera tiegħu ta' artista. Meta kellu tlieta u għoxrin sena, Rodin imġiegħel min-niket tal-mewt tal-maħbuba oħtu, ħa l-voti reliġjużi u daħal fil-monasteru tal-Ewdisti fil-Faubourg Saint Jacques. Din il-ħeġġa spiritwali però ma damitx wisq, u ħames jew sitt xhur wara reġa' mar lura d-dar. Ftit wara ltaqa' ma' Rose Bueret li kienet is-sieħba tiegħu għal ħajtu kollha u mietet ftit xhur biss qablu. 160px|thumb|L-Età tal-Bronż (Alte Nationalgalerie, [[Berlin)]] Fl-1886 Rodin beda jieħu l-lezzjonijiet mingħand Barye, l-iskultur tal-annimali li kien artista ammirevoli ta' qawwa kbira, imma jgħidu li bħala għalliem ma tantx kellu ħeġġa. Imbagħad mar jaħdem fl-istudju ta' Carrier-Belleuse, skultur ieħor ta' talent kbir, student ta' David d'Angers, u baqa' assistent miegħu għal xi sitt snin. Imma minkejja li Rodin kien isejjaħ lilu nnifsu student taż-żewġ artisti, biex jissodisfa r-regoli tas-Salon, fil-każ tal-ewwel wieħed kien jattendi biss il-lezzjonijiet tiegħu ta' filgħaxija u fil-każ tal-ieħor kien lavrant miegħu. Sa dak iż-żmien ftit hemm xogħlijiet magħrufa ta' Rodin, ħlief xi ordnijiet kummerċjali, bħall-karjatidi tat-teatru Gobelins, il-fuklar tat-teatru Gaîté, ir-riljievi dekorattivi fis-Salle de Rubens tal-Mużew tal-Louvre, eċċ. Hemm bust ta' missieru li skont il-leġġenda tal-familja għamlu meta kellu sbatax-il sena, imma Rodin innifsu qal li kien għamlu xi sena jew sentejn qabel ix-xogħol li jmiss – il-bust ta' Patri Eymard, is-superjur tas-Societas Sanctissimi Sacramenti, li ż-żagħżugħ sar miġbud ħafna lejh fil-ftit żmien li għamel fil-monasteru. Id-data ta' dan ix-xogħol kienet l-1863. Ma niskantawx li dan il-qassis serju, li Rodin dejjem baqa' jiftakru bil-ġieħ, malajr induna li l-vokazzjoni vera taż-żagħżugħ ma kinetx fil-kjostru. Sablu studju u wara ftit bil-ħlewwa kollha ħeġġu biex ibiddel ħsiebu u jmur id-dar. Il-bust juri l-qawwa tal-osservazzjoni li kellu Rodin, il-fedeltà lejn in-natura u kemm kien jifhimha. It-tielet xogħol kien il-famuż Raġel bi mnieħru miksur, li bagħat lis-Salon u li ġie rifjutat.
Matul l-assedju ta' Pariġi Rodin baqa' fil-belt u daħal suldat fil-Gwardja Nazzjonali. Imma fi Frar 1871, inħass li minħabba li ma kienx jara mill-bogħod ma kienx adattat għas-servizz militari u mar ma' Carrier-Beleuze il-Belġju, bil-ħsieb li jkompli jaħdem miegħu. Imma kien hemm xi tilwim jew nuqqas ta' qbil bejniethom, u Rodin ħallieh u mar mal-iskultur Belġjan Van Rasbourg, li kompla d-dekorazzjoni tal-Borża ta' Brussell li kien beda l-iskultur Franċiż u ħadem ukoll fuq il-Palais des Académies. Ħadem ukoll għal rasu, u fl-1875 (is-sena meta wera żewġ busti aktarx timidi fis-Salon), wara li kien warrab biżżejjed flus, wettaq ambizzjoni li kienet ilha fih li jmur l-Italja biex jistudja x-xogħlijiet ta' Donatello u Mikelanġlu. Imma l-finanzi naturalment ma kinux wisq u ma damx fit-tul. Qatta' l-parti l-kbira taż-żmien Firenze u Ruma, imma żar ukoll Venezja u Napli. Reġa' lura b'entużjażmu kbir mimli bl-influwenza taż-żewġ imgħallmin kbar tal-iskultura.
L-ewwel xogħlijiet kbar u l-ewwel suċċess
140px|xellug|thumb|[[San Ġwann Battista (Rodin)|San Ġwann Battista (Mużew ta' Orsay)]] Ix-xogħol ta' Rodin li jmiss kien influwenzat ħafna minn Donatello, imma kien oriġinali biżżejjed li lill-iskultur għamlu famuż minnufih u qajjem kontroversja sħiħa. Din kienet l-istatwa li l-ewwel kienet magħrufa bħala 'Il-bniedem iqajjem in-Natura', issa magħrufa bħala L-Età tal-Bronż. Xi wħud mill-kollegi tiegħu u mill-kritiċi stqarru li kienu jaraw il-qerq fiha, u akkużawh li kien ħa forma min-natura. Dan wassal għall-ewwel skandlu tal-karriera ta' Rodin (kien hemm bosta oħrajn warajh), u għadd ta' skulturi u pitturi ffirmaw protesta kollettiva biex jiddefenduh. L-Istat ftit wara patta għall-offiża billi kiseb l-istatwa tal-bronż u ta midalja tat-tielet klassi lill-iskultur żagħżugħ. L-Istat wara ftit żmien akkwista wkoll l-istatwa tiegħu ta' San Ġwann Battista, li tqegħdet fil-ġnien ta' Lussemburgu. Minħabba dawn iż-żewġ xogħlijiet għamel ħafna ħbieb ġodda kemm fid-dinja artistika kif ukoll fost l-intellettwali. Madwar dan iż-żmien Rodin kien qiegħed jaħdem fuq id-dekorazzjoni tal-Palazz Trocadéro f'Pariġi (dan kien twaqqa' minħabba l-Wirja Internazzjonali tal-1937) mal-iskultur Legrain u mmudella għadd ta' busti tat-terrakotta fl-istil u l-manjiera tas-seklu 18. Imbagħad is-sottosegretarju għall-Belle Arti, bħala amende honorable għat-tmaqdir li kien ġarrab, offrielu li jagħżel ordni tal-istat kif xtaq hu. Rodin, li kien għadu mħeġġeg mill-istudji tal-iskultura Taljana, talab li jħalluh iwettaq bieb għall-Mużew tal-Arti Dekorattiva li kellu jinbena, u ispirat minn Dante, għażel bħala suġġett "Il-Bieb tal-Infern".
Fl-1877 Rodin mar lura Pariġi, biex joqgħod hemm għalkollox, wara li għamel dawra ma' Franza biex iżur il-katidrali. Kienet waħda minn ħafna żjarat għax bħall-predeċessur kbir tiegħu Mikelanġlu, Rodin kellu interess profond fl-arkitettura tal-katidrali u bini ieħor. Kien hemm xi żmien meta kien joħlom li jsir perit u matul il-vjaġġi tiegħu kien iħobb jistudja d-dettalji arkitettoniċi, iħażżeż skizzi u jieħu n-noti. Fis-sena 1910 ġie ppubbikat il-ktieb tiegħu Les Cathédrales de France, Il-Katidrali ta' Franza, illustrat bit-tpinġijiet tiegħu. Bħal xi wħud mill-predeċessuri tiegħu, miss bosta friegħi tal-arti u ibbrilla f'kollha – ritratti, veduti, inċiżjoni, u anki ċeramika; għaliex meta kien impjegat għal xi żmien fil-fabbrika statali tal-porċellana f'Sèvres (1879-92 ma' Carrier-Belleuse, l-imgħallem li kien ħadem taħtu xi żmien qabel) ħoloq bosta vażuni ta' min ifaħħarhom. Il-vjaġġi tiegħu madwar Franza bħal dak ġo l-Italja, ħallew impressjoni profonda fih. Waqt żjara li għamel Marsilja biex jaħdem fuq il-Palazz tal-Belle Arti, flimkien ma' artista ieħor jismu Fourquet, kien impressjonat ħafna mis-sbuħija tat-tip Grieg tan-nisa tal-bliet Provenzali.
Il-Bieb tal-Infern
190px|thumb|[[Il-Bieb tal-Infern (Mużew Rodin)]] L-ordni għal il-Bieb tal-Infern ġiet ikkonfermata fl-1880, u Rodin beda jaħdem fuqu. Din il-biċċa xogħol enormi okkupatu u ffaxxinatu għal 'il fuq minn għoxrin sena, u fuqha uża l-aspetti kollha tal-ġenju kbir tiegħu. Bħal fix-xogħlijiet l-oħra kollha tiegħu, il-karatteristika ewlenija tagħha hi l-ħajja tiċċaqlaq. Fiha xi 186 figura virili jew armonjuża fl-istati kollha ta' dieqa, biża' u senswalità. L-istatwa famuża tal-Ħassieb (li għall-ewwel sejħilha l-Poeta) kellha tiddomina dawn ix-xeni varji kollha u tikkontemplahom. Għal żmien twil dan ix-xogħol kien dak li Rodin kien jaħli fuqu l-parti l-kbira tal-enerġija tiegħu; għamel mijiet ta' disinji u skizzi għalih. Aktar tard kien qisu xeba' minnu, jew mill-inqas beda jikkritika l-kunċetti tiegħu stess; u għal xi żmien użah bħala tip ta' għajn li minnu seta' jagħżel il-forom varji tax-xogħol tiegħu. Infatti nistgħu ngħidu li l-figuri mimlijin passjoni kważi kollha ġew mill-Bieb. Imma fis-snin ta' wara reġa' beda jaħdem fuq din il-biċċa xogħol kbira u stinka biex ilestiha għal kollox fl-irħam u l-bronż. Però qatt ma tlestiet għalkollox.
Il-Borgiżi ta' Calais
thumb|xellug|[[Il-Borgiżi ta' Calaiss|Il-Borgiżi ta' Calais]] F'xi l-1882 il-Gvern poġġa studju f'Rue de l'Université għad-dispożizzjoni ta' Rodin bla ħlas. Matul dawn is-snin Rodin wera għadd kbir ta' xogħlijiet fis-Salon – pereżempju, San Ġwann jippriedka, Il-Ħolqien tal-Bniedem, Ugolino u busti ta' J.P. Laurens, Legros, Dalou, Victor Ugo u oħrajn. Matul dawn is-snin li l-iskultur sar jaf lil-litterati eminenti ta' dak iż-żmien, bħal Alphonse Daudet u l-aħwa Goncours. Fl-1880 ikkompeta għall-monument tad-Difiża Nazzjonali li kien ħa jinbena f'Courbevoie, ħdejn il-bibien ta' Pariġi, fil-post fejn kienet saret reżistenza kbira mill-Franċiżi fl-1871, meta ġew megħluba. Ix-xogħol li daħħal għal din il-kompetizzjoni, Il-Ġenju tal-Gwerra, ma ntagħżilx għax il-membri tal-ġurija ħasbu li 'kien feroċi wisq'. Dan il-monument fl-1916 intgħażel minn kumitat Olandiż li xtaq joffri monument lill-belt ta' Verdun bħala tifkira tad-difiża erojka ta' dak il-post, li kellha sehem kbir fl-isforz biex jitfarrak l-attentat kontra l-libertà tal-umanità. Rodin ippreżenta x-xogħol lil kumitat li aċċetah bl-entużjażmu. Fl-1883 irċieva ordni għal statwa ekwestri tal-Ġeneral Lynch għall-Amerika t'Isfel. Fl-1884 il-belt ta' Calais fetħet kompetizzjoni għal monument li jfakkar lil Eustache de St Pierre, iċ-ċittadin storiku li ta l-imfietaħ tal-belt lir-re Ingliż. Rodin daħal għall-kompetizzjoni u minflok figura waħda wera l-eroj imdawwar minn ħamsa minn sħabu fl-isfortuna. L-ordni ngħatat lilu, imma mhux mingħajr problemi. Rodin beda jaħdem fuq il-proġett ispirat mill-kronaki tal-assedju miktubin minn Jean Froissart, u ddedika għalih għaxar snin ta' studju u ħidma. Il-monument li sar magħruf bħala Il-Borgiżi ta' Calais, ġie inawgurat fl-1895, u bħal l-iskuturi l-oħra tiegħu qajjem ħafna kritika u kontroversja. Dan hu wieħed mix-xogħlijiet l-iżjed magħrufin u mfaħħrin ta' Rodin.
Ordnijiet u kontroversji
thumb|150px|Monument lil [[Honoré de Balzac|Balzac, Musée Rodin]] Ix-xogħliet kbar ta' Rodin kollha jew kważi kollha wasslu għal kontroversji akkaniti u kultant ħorox. Hekk kienet l-istatwa ta' Claude Lorrain li ħadem għal Nancy fl-1889, u twaqqfet fl-1892; Victor Hugo, li ġie rrifjutat mill-kummissjoni għax l-iskultur għamel figura bilqiegħda minnflok bilwieqfa, kif kien meħtieġ mid-disinn arkitettoniku. Però l-istatwa bilqiegħda tqegħdet fil-ġnien ta' Lussemburgu u l-Ministru ta' dak iż-żmien ordna waħda bilwieqfa għall-Pantéon. L-istess ġara fil-każ tal-monument tal-President Sarmiento tal-Arġentina għal Buenos Aires. Imma l-eħrex kontroversja minnhom kollha kienet dwar il-famuż monument ta' Balzac, li kien ordnat mis-Société de Gens de Lettres u ntwera fis-Salon tal-1898. Is-soċjetà rrifjutat ix-xogħol u l-President, il-poeta Jean Aicard, kien tant diżgustat bid-deċiżjoni li rriżenja. L-istatwa ttieħdet lura fl-istudju ta' Rodin f'Meudon, u l-ordni ngħatat lil Falguière. F'Londra wkoll, il-kumitat li kien ordna minn Rodin monument ta' Whistler ma aċċettahx. thumb|left|160px|[[Il-Bewsa(Rodin)|Il-Bewsa (Ny Carlsberg Glyptotek)]] Madankollu kien hemm dawk li għarfu u faħħru l-ġenju tal-artista, u dawn, Franċiżi jew barranin, kienu entużjasti. Fost ix-xhieda tal-apprezzament li kellu f'dan iż-żmien, insibu li fl-1886 grupp ta' ammiraturi ħallsu għal kolata ta' Il-Bewsa. Kritiċi bħal Gustave Geffroy u Octave Mirbeau appoġġawh bil-pinen tagħhom matul dan il-perjodu diffiċli. Ir-ritratti li għamel, bħalma qal Léonce Bénédite, li kien kuratur tal-Mużew Rodin, kienu biżżejjed biex jagħmlu famuż kwalunkwe artista – xogħlijiet bħal busti ta' Madame Rodin, Carrier-Belleuse, Dalou, Puvis de Chavannes, Henri Rochefort.
Għall-Ingilterra għamel il-busti ta' Henley, l-poeta, li dak iż-żmien kien editur tal-Magazine of Art, George Wyndham, Bernard Shaw, Lord Howard de Walden, Mrs Hunter, Lady Sackville, Lady Warwick u Miss Fairfax, Mr Kay u Mr Ryan. Kien minħabba l-inizjattiva u l-ġenerożita tar-raġel imsemmi l-aħħar li ġiet inawgurata l-kollezzjoni Rodin fil-Metropolitan Museum ta' New York.
Il-monument lil Bastien Lapage twaqqaf f'Damvillier (Meuse) fl-1889. F'dik is-sena matul il-Wirja Universali, għadd ta' xogħlijiet tiegħu ntwerew fil-gallerija Georges Petit f'Pariġi. Fosthom kien hemm il-Perseju u Gorgun u d-Danajde li kien għadu kif lesta u ħafna oħrajn. Ir-riżultat kien suċċess għall-iskultur. Fl-istess sena is-Société Nationale des Beaux-Arts, li fiha kellu pożizzjoni mlaħħqa żguratlu l-kariga tiegħu bħala kap ta' skola. Kien hemm wirja f'paviljun speċjali fil-Place de l'Alma fl-1900 li kienet għalih tassew trijonf. Il-fama li damet ma ġiet issa bdiet tiġri warajh. Kien hemm ġabra għall-Ħassieb fost l-ammiraturi tiegħu li tawha rigal lin-nies ta' Pariġi u fl-1906 tqegħdet quddiem il-Pantéon. Erba' riljievi magħmulin għall-Villa tal-Baruni Vitta f'Evian ntwerew fil-Mużew Luxembourg fl-1905. B'kollox 42 mix-xogħlijiet tiegħu ntwerew f'dan il-mużew.
L-aħħar snin
thumb|150px|Il-Ħassieb L-unika passjoni kbira li imliet il-karriera ta' dan il-bniedem ta' ġenju tremend kienet ix-xogħol, u ħajtu kienet mimlija bih. Infatti bilkemm kien interrot ħlief b'xi ftit vjaġġi lejn il-Belġju, l-Ingilterra u Ruma. Fl-1903 mar Praga biex jattendi wirja tax-xogħol tiegħu. Ħajruh imur l-Amerka imma qatt ma seta' jiddeċiedi. Fis-snin ta' wara kien iddispjaċieh li qatt ma' kien mar il-Greċja. Fost ix-xogħlijiet aħħarin tiegħu insibu l-busti tad-Duc de Rohan u Georges Clemenceau, u tal-Papa Benedittu XV, li ħadem fl-1915 meta kien Ruma. L-aħħar xogħol kien il-bust ta' Etienne Clementel, il-Ministru tal-Kummerċ. Fl-1916 l-iskultur marad u spiċċa fis-sodda. Bil-mod fieq imma kellu jieqaf għalkollox mix-xogħol. Imbagħad beda jirranġa il-proprjetà artistika tiegħu u jorganizza l-Mużew Rodin. Martu mietet fis-17 ta' Frar 1917 u qatt ma rkupra minn din id-daqqa ta' ħarta. Rodin stess miet fis-17 ta' Novembru 1917. Indifen fil-ġnien tal-villa tiegħu f'Meudon, b'replika tal-Ħassieb fuq il-qabar.
Hovgården
daqsminuri|Il-ħaġra runika magħrufa bħala l-Ħaġra ta' Hacon tal-ħabta tal-1070. Hovgården huwa sit arkeoloġiku fil-gżira ta' Adelsö tal-Lag Mälaren fil-Muniċipalità ta' Ekerö fiċ-ċentru-Lvant tal-Iżvezja. Matul Żmien il-Vikingi, iċ-ċentru tal-Wied ta' Mälaren li kien qed jistagħna kien l-insedjament ta' Birka, stabbilit f'nofs is-seklu 8 u abbandunat fl-aħħar tas-seklu 10 fil-gżira ta' Björkö ftit fin-Nofsinhar ta' Adelsö. Hovgården jingħad li kien is-sit li minnu r-rejiet u l-kapijiet irrenjaw fuq iż-żona. Hovgården u Birka saru Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1993.
Hovgården jinsab fuq art ċatta fil-Majjistral tal-knisja Rumaneska ta' Adelsö, ikkaratterizzat minn wied dejjaq estiż lejn it-Tramuntana sa moreni miksija bil-foresti. Dawn il-mergħat storiċi ġew ikkultivati fis-seklu 19 u ftit li xejn inbidlu minn dak iż-żmien 'l hawn, kif joħroġ mid-dieher mir-raba' ppreservat tas-seklu 18.
Auguste Rodin
Il-karattru
180px|thumb|xellug|[[Victor Hugo (musée des Beaux-Arts et d'archéologie de Besançon).]] Rodin kien singolarment indifferenti għall-unuri tad-dinja, l-uniku unur li kien jixtieq kien ir-rikonoxximent tax-xogħol tiegħu. Qatt ma fittex l-unuri akkademiċi, imma kien japprezza ħafna l-approvazzjoni tal-ammiraturi barranin, u l-unuri li tawh l-istituzzjonijiet barranin, bħad-dottorat honoris causa mill-Università ta' Oxford.