cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Statwa
Preistorja
L-eqdem statwa magħrufa ta’ skala reali hija dik tar-Raġel ta’ Urfa li nstabet fit-Turkija u li tmur lura għal madwar 9,000 Q.K.
Antikità
L-eqdem statwa ta’ alla f’Ruma kienet l-istatwa tal-bronż ta’ Ceres tal-485 Q.K. L-eqdem statwa f’Ruma issa hija l-istatwa ta’ Diana fuq l-Għolja Aventina.
Għal politiku jew negozjant Grieg jew Ruman li rnexxa (li kien ikun ta donazzjonijiet konsiderevoli għal proġetti pubbliċi sabiex jitqies biex jingħata dan l-unur), li jkollok statwa pubblika tirrappreżentak, preferibbilment fil-forum lokali jew f’xi tempju, kienet konferma importanti tal-istatus, u dawn is-siti mtlew bi statwi fuq bażijiet jew pedestalli (il-biċċa l-kbira kienu iżgħar minn dawk tal-ekwivalenti tagħhom tas-seklu 19).
L-għeġubijiet tad-dinja tal-qedem kienu jinkludu diversi statwi mill-antikità, pereżempju l-Koloss ta’ Rodi u l-Istatwa ta’ Zeus f’Olimpja fost is-Seba’ Għeġubijiet tad-Dinja tal-Qedem.
Medju Evu
daqsminuri|Statwa titulari ta’ San Ġorġ, [[Malta]] Filwaqt li l-iskulturi ġeneralment tkattru fl-arti Medjevali Ewropea, l-istatwi ma kinux ikunu l-iktar ta’ persuna waħda, għajr dawk tal-Madonna, ġeneralment bil-Bambin Ġesù, u l-corpus jew il-ġisem ta’ Kristu fuq il-kurċifiss. L-istatwi tagħhom saru ta’ kull daqs sa skala reali, u sal-aħħar tal-Medju Evu bosta knejjes, anke fil-villaġġi, kellhom statwi ta’ grupp ta’ nies madwar kurċifiss. Is-Salib ta’ Gero f’Köln huwa kemm wieħed mill-ewwel kif ukoll wieħed mill-ifjen statwi kbar ta’ Kristu msallab. Sa dak iż-żmien, l-istatwi ta’ qaddisin u ta’ mexxejja bilwieqfa bi skala reali ma kinux komuni, iżda l-effiġji tal-oqbra, ġeneralment mimdudin, kienu komuni ħafna għall-għonja minn madwar is-seklu 14, wara li nfirxu mill-oqbra rjali ’l isfel fis-sekli ta’ qabel.
Filwaqt li l-arti Biżantina tkattret f’diversi forom, il-produzzjoni tal-iskulturi u tal-istatwi għaddiet minn tnaqqis ġenerali; għalkemm baqgħu jiġu prodotti statwi ta’ imperaturi. Eżempju kienet l-istatwa ta’ Ġustinjanu (is-seklu 6) li kienet fil-pjazza faċċata tal-Hagia Sophia sal-waqgħa ta’ Kostantinopli fis-seklu 15. Parti mit-tnaqqis fil-produzzjoni tal-istatwi fil-perjodu Biżantin jista’ jiġi attribwit għan-nuqqas ta’ fiduċja li l-Knisja kellha fl-arti, minħabba li kienet tqis l-iskultura inġenerali bħala metodu biex jiġu prodotti u adurati l-idoli. Filwaqt li l-produzzjoni tal-istatwi ma kinux soġġetti għal projbizzjoni ġenerali, ma tantx kienet imħeġġa f’dan il-perjodu. Ġustinjanu kien wieħed mill-aħħar imperaturi li saritlu statwa ta’ skala reali, u l-istatwi lajċi ta’ kwalunkwe daqs saru prattikament ineżistenti wara l-ikonoklażma; u l-ħila artistika tal-produzzjoni tal-istatwi ntilfet maż-żmien.
Rinaxximent
daqsminuri|255x255px|L-istatwa tal-Pietà ta’ [[Mikelanġlu|Michelangelo]] L-arti Rinaxximentali Taljana identifikat l-istatwa bilwieqfa bħala l-għamla ewlenija tal-arti Rumana li waslet sa żmienha, u kien hemm qawmien mill-ġdid kbir ta’ statwi ta’ figuri kemm reliġjużi kif ukoll lajċi, li kkontribwew biex jagħmluhom artisti ewlenin bħal Donatello u Michelangelo. L-istatwi ekwestri (ta’ figuri rikbin żiemel), sfida teknika kbira, reġgħu bdew isiru flimkien mal-istatwi ta’ gruppi ta’ figuri.
Dawn ix-xejriet intensifikaw fl-arti Barokka, meta kull mexxej ried li jkollu statwa tiegħu nnifsu, u l-knejjes Kattoliċi mtlew b’folol ta’ statwi ta’ qaddisin, għalkemm wara r-Riforma Protestanta, l-iskulturi reliġjużi sparixxew kważi għalkollox mill-knejjes Protestanti, b’xi eċċezzjonijiet fi knejjes kbar Luterani Ġermaniżi. Fl-Ingilterra, il-knejjes minflok imtlew b’monumenti elaborati tal-oqbra, li saru fuq il-mudelli ta’ stravaganzi kontinentali bħall-oqbra Papali f’Ruma, dawk tad-Doġi ta’ Venezja, jew dawk tal-familja rjali Franċiża. xellug|daqsminuri|Statwa tal-Kontinwità Spazjali ta’ Umberto Boccioni (1913) Fl-aħħar tas-sekli 18 u 19 kien hemm żieda fl-istatwi pubbliċi fil-beraħ ta’ figuri pubbliċi fuq xi bażijiet jew pedestalli. Fost l-oħrajn, kienu jiġu rrappreżentati monarki, politiċi, ġenerali, sidien tal-art, kif ukoll artisti u kittieba. L-Ewwel Gwerra Dinjija wasslet għall-imfakar jew għall-monumenti tal-gwerra, li qabel ma kinux komuni, u dawn spiss kienu jkunu statwi ta’ suldati ġeneriċi.
Era Moderna
Mix-xogħol ta’ Maillol għall-ħabta tas-sena 1900, il-figuri umani inkorporati fl-istatwi bdew jitbiegħdu mid-diversi skejjel tar-realiżmu li kienu ġew segwiti għal eluf ta’ snin. L-iskejjel Futuristi u Kubisti ħadu dan il-metamorfiżmu pass iktar ’il quddiem, sakemm l-istatwi, li ħafna drabi kienu għadhom nominalment jirrappreżentaw lill-bnedmin, tilfu kważi kull rabta mal-għamla tal-bniedem. Fis-snin 20 u 30 tas-seklu 20, l-istatwi bdew ikunu kompletament astratti fid-disinn u fit-twettiq tagħhom.
In-nozzjoni li l-pożizzjoni tan-nagħal taż-żwiemel fl-istatwi ekwestri kienet tindika l-kawża tal-mewt tar-rikkieb taż-żiemel ġiet miċħuda u skreditata.
Seklu 17
I millenju | II millenju | III millenju
Seklu XIV | Seklu XV | Seklu XVI | Seklu XVII | Seklu XVIII | Seklu XIX | Seklu XX
Snin 1600 | Snin 1610 | Snin 1620 | Snin 1630 | Snin 1640
Snin 1650 | Snin 1660 | Snin 1670 | Snin 1680 | Snin 1690
Torri ta' Għajn Ħadid
thumb|200px|right|It-Torri ta' Għajn Ħadid, fotografija meħuda inti u tiela' 'l fuq mill-irdum ta' qrib lejn il-lvant
It-Torri ta' Għajn Ħadid hu fortizza fuq il-gżira ta' Malta mibnija fl-1658 mill-Kavallieri ta' Malta bl-ordni tal-Gran Mastru Martin De Redin. Dan torri tal-għassa mibni fuq art għolja fuq l-irdum imsejjaħ l-Irdum ta' Għajn Ħadid, iħares lejn ix-xatt magħruf bħala "L-Aħrax tal-Mellieha" fit-tramuntana ta' Malta.
Dan it-torri hu wieħed minn sensiela ta' 13-il torri ta' de Redin mibnijin bl-għan li jkun hemm komunikazzjoni bejn Għawdex u l-kwartier ġenerali tal-kavallieri fil-belt Valletta.
It-Torri ta' Għajn Ħadid sofra ħsara kbira fl-1856 minħabba terremot li laqat il-gżejjer Maltin.
Il-plakka kommemorattiva tas-soltu hi nieqsa minn hemm għax tqegħdet, flimkien ma' kanun ta' sitt libbri li baqa' installat fit-torri sad-diżastru tal-1656, fil-ġnien Tas-Salib il-Mellieħa.
Filosfi tas-Seklu XIX
Ara wkoll
Filosofija f'Malta
Finali tal-Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2008
thumb|250px|right|Iċ-ċelebrazzjonijiet għat-trijonf Spanjol, ma kinux limitati biss għal Spanja biss, iżda kienu estiżi għall-pajjiżi fejn numru konsidervoli ta' partitarji Spanjoli kienu preżenti. Dan ir-ritratt ġie meħud f'[[Dublin, minuti wara t-tisfira finali tal-partita.]] Il-finali tal-Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2008 kienet logħba futbol li ntlagħbet fid-29 ta' Ġunju, 2008, fl-Ernst Happel Stadion ta' Vjenna, fl-Awstrija, biex jiġi determinat ir-rebbieħ tal-Kampjonati Ewropej 2008. Il-partita kienet bejn il-Ġermanja u Spanja, u dan tal-aħħar rebaħ 1–0, b'gowl skurjat minn Fernando Torres. Din kienet it-tieni darba fl-istorja ta' dan it-turnew li t-tim rebbieħ rebaħ kull partita fil-fażi tal-gruppi; it-tim l-ieħor kien Franza lura fl-1984.
Iċ-ċerimonja tal-għeluq tal-kampjonat saret immedjatament qabel il-bidu tal-finali, u fiha esebixxew 400 persuna, fosthom il-kantant Spanjol Enrique Iglesias, fejn kanta l-kanzunetta uffiċċjali ta' dan il-kampjonat, Can You Hear Me.
Terminoloġija
It-terminoloġija hija ġabra jew grupp ta' kelmiet jew tifsiriet speċjalizzati marbuta ma' qasam partikolari, u hija l-istudju ta' tali termini u l-użu tagħhom. Dan l-istudju huwa magħruf ukoll bħala xjenza tat-terminoloġija. It-termini huma kelmiet inġenerali, kelmiet komposti jew espressjonijiet b'diversi kelmiet li f'kuntesti speċifiċi jingħataw tifsiriet speċifiċi — jistgħu jiddevjaw mit-tifsiriet li l-istess kelmiet ikollhom f'kuntesti oħra u fil-lingwaġġ ta' kuljum. It-terminoloġija hija dixxiplina li tistudja, fost affarijiet oħra, l-iżvilupp ta' tali termini u l-interrelazzjonijiet tagħhom ma' dominju speċjalizzat. It-terminoloġija hija differenti mil-lessikografija peress li tinvolvi l-istudju ta' kunċetti, ta' sistemi kunċettwali u t-tikketti tagħhom (it-termini), filwaqt li l-lessikografika tistudja l-kelmiet u t-tifsiriet tagħhom.
Ħarsa ġenerali
Id-dixxiplina tat-terminoloġija tikkonsisti l-ewwel u qabel kollox fl-aspetti li ġejjin:
Tipi ta' terminoloġija
Issir distinzjoni bejn żewġ tipi ta' xogħol terminoloġiku:
It-terminoloġija ad hoc hija prevalenti fil-professjoni tat-traduzzjoni, fejn traduzzjoni ta' termini speċifiku (jew grupp ta' termini) tkun meħtieġa malajr biex tiġi solvuta problema tat-traduzzjoni.
Terminoloġija bħala dixxiplina
Terminologu jkun espert tal-organizzazzjoni kategorika u jtejjeb ir-reqqa u l-kontenut tat-terminoloġija. L-industriji tekniċi u l-istituzzjonijiet tal-istandardizzazzjoni jikkompilaw il-glossarji tagħhom stess. Dan jipprovdi l-konsistenza meħtieġa f'diversi oqsma, fergħat, movimenti u speċjalitajiet, biex isir xogħol terminoloġiku siewi u mbagħad il-materjal jiġi offrut għal-letteratura tradizzjonali u akkademika tad-dixxiplina.
It-terminoloġija hija kruċjali wkoll fis-soluzzjoni ta' problemi meta wieħed jinsab bejn ħalltejn, pereżempju fit-traduzzjoni lingwistika u fl-epistemoloġija soċjali. It-terminoloġija tgħin biex jinbnew pontijiet ta' għarfien u biex qasam jiġi estiż f'ieħor. It-tradutturi jirriċerkaw it-terminoloġija tal-lingwi li jittraduċu bihom u minnhom. It-terminoloġija tigi mgħallma flimkien mat-traduzzjoni fl-universitajiet u fl-iskejjel tat-traduzzjoni. Id-dipartimenti u l-uffiċċji l-kbar tat-traduzzjoni spiss ikollhom taqsima tat-terminoloġija.
Teoriji terminoloġiċi
Fost it-teoriji terminoloġiċi nsibu t-teorija ġenerali tat-terminoloġija, is-soċjoterminoloġija , it-teorija komunikattiva tat-terminoloġija , it-terminoloġija soċjokonjittiva , u l-approċċ konjittiv tat-terminoloġija bbażata fuq frames.
Timijiet parteċipanti fit-Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2006
Dan l-artiklu jelenka t-timijiet nazzjonali tal-futbol ikkonfermati għat-Tazza tad-Dinja tal-2006, ospitata fil-Ġermanja bejn id-9 ta' Ġunju u d-9 ta' Lulju. Qabel ma sejjħu l-iskwadra definittiva, kienu diversi t-timijiet li semmew skwadra proviżorja ta' bejn 23 u 33 plejer, imma kull pajjiż parteċipant kellu jibgħat il-lista finali tal-plejers sal-15 ta' Mejju 2006. Sostituti għal plejers li jweġġgħu kien permess sa 24 siegħa qbael l-ewwel partita tat-tim fit-Tazza tad-Dinja. Plejers immarkatati b'(k) ingħataw il-faxxa ta' kaptan għat-tim nazzjonali tagħhom. In-numru ta' preżenzi jgħoddu sa qabel il-bidu tat-Tazza tad-Dinja, inklużi l-partiti ta' ħbiberija li ntlagħbu qabel il-bidu tat-turnew. L-informazzjoni fuq il-klabbs hi dik wżata mill-FIFA. Plejers li din l-informazzjoni tagħhom tbiddlet matul il-kors jew qabel it-turnew huma indikati permezz ta' noti.
Ekwador
Kowċ: Luis Fernando Suárez
Kosta Rika
Kowċ: Alexandre Guimarães
Ħal Millieri
daqsminuri|[[Kappella ta' San Ġwann l-Evanġelista]] Ir-raħal ta’ Ħal Millieri kien raħal żgħir fix-Xlokk ta’ Malta, raħal li safa abbandunat, mitluq, u b’hekk mitluf għall-ħabta ta’ tmiem is-seklu sittax jew il-bidu tas-seklu sbatax. Dan ir-raħal hu wieħed mill-aktar importanti, peress li għandu l-aktar fdalijiet storiċi mill-bqija tal-irħula mitlufin kollha.
Timijiet parteċipanti fit-Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2006
Ingilterra
Kowċ: Sven-Göran Eriksson
Ħal Millieri
Pożizzjoni Ġeografika
Ir-raħal u l-inħawi ta’ Ħal Millieri jinsabu fin-naħa tax-Xlokk ta’ Malta, u fl-akbar medda ta’ art fil-gżira, żona kkaratteriżżata mill-ammont qawwi tal-ġebla tal-Franka ta’ Taħt. Tinsab imdawra bl-irħula ta’ Ħal Luqa, L-Imqabba, Ħal Kirkop, Il-Qrendi u ż-Żurrieq, u tinsab madwar 2.5 km ‘il bogħod mill-baħar u madwar 105 metru ‘il fuq mill-livell tal-baħar.
Timijiet parteċipanti fit-Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2006
Paragwaj
Kowċ: Aníbal Ruiz
Ħal Millieri
Pożizzjoni Ġeografika
Xi fdalijiet arkeoloġiċi li saru fl-inħawi ta’ Ħal Millieri jixhdu u juru li dawn l-istess inħawi kienu magħrufa bħala inħawi fertili ferm saħansitra mill-perjodu preistoriku, għalkemm l-ewwel fdalijiet li nstabu huma dawk Puniċi. Dan jixduh mitħan taż-żebbuġ (trapeta), flimkien ma’ għodod oħra agrikoli li juruna li fl-inħawi x’aktarx kien hemm villa Rumana li kienet tispeċjalizza fl-għasir taż-żebbuġ.
Barra minn hekk, xhieda ħajja huma l-ammont pjuttost kbir ta’ għelieqi li jdawwru l-viċinanzi. Dawn kienu sa minn żmien ilu meqjusa bħala lok fertili ferm, tant li nsibu li saħansitra baqgħu jintużaw u jinħadmu sa snin wara li r-raħal safa abbandunat. Il-ħamrija li tikkaratteriżża l-post hi dik ħamra.
Timijiet parteċipanti fit-Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2006
Żvezja
Kowċ: Lars Lagerbäck
Arġentina
Kowċ: José Pekerman
Ħal Millieri
Pożizzjoni Ġeografika
Interessanti l-fatt li l-inħawi madwar Ħal Millieri kienu magħrufa għall-ħażna pjuttost abbundanti ta’ ilma, u dan narawh bin-numru kbir ferm ta’ bjar li nstabu waqt l-iskavi arkeoloġiċi. B’kollox, instabu madwar 87 ġiebja f’dawn l-iskavi, numru konsiderevoli meta wieħed iqis il-konċentrazzjoni ta’ kif qiegħdin. Dan l-aspett ukoll jista’ juri kif l-għelieqi ta’ Ħal Millieri kienu fertili.
Timijiet parteċipanti fit-Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2006
Kosta tal-Avorju
Kowċ: Henri Michel
Olanda
Kowċ: Marco van Basten
Ħal Millieri
Tibdil fil-Popolazzjoni
Illum –il ġurnata, ftit huma s-sorsi li jgħinuna nifhmu n-numru ta’ abitanti ta’ Ħal Millieri, pero’ nistgħu inqabblu l-ftit dokumenti li għandna ma’ rħula oħra fil-viċin. Wieħed minn dawn id-dokumenti hu dak tal-persuni magħżula minn kull raħal sabiex ikunu ta’ għajnuna Militari, magħrufa bħala d-‘Dokumenti tal-Militia’. Il-lista tal-1419 hi kif ġejja:
Timijiet parteċipanti fit-Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2006
Serbja u Montenegro
Kowċ: Ilija Petković
Angola
Kowċ: Luís Oliveira Gonçalves
Ħal Millieri
Tibdil fil-Popolazzjoni
Kif jidher, ir-raħal ta’ Ħal Millieri kellu l-inqas numru ta’ rappreżentanti, u dan jitfa’ dawl fuq id-daqs u l-istat tal-popolazzjoni f’dan il-perjodu. Ftit li xejn instabet dokumentazzjoni oħra li titratta l-perjodi ta’ wara. Pero’ fil-bidu tas-seklu 16, kien hemm bosta bejgħ ta’ propjeta’ u bini, ħafna drabi bejn membri tal-istess familja.
Timijiet parteċipanti fit-Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2006
Iran
Kowċ: Branko Ivanković
Messiku
Kowċ: Ricardo Lavolpe
Portugall
Kowċ: Luiz Felipe Scolari
Repubblika Ċeka
Kowċ: Karel Brückner
Gana
Kowċ: Ratomir Dujković
Italja
Kowċ: Marcello Lippi
USA
Kowċ: Bruce Arena
Awstralja
Kowċ: Guus Hiddink
BRA
Kowċ: Carlos Alberto Parreira
Ġappun
Kowċ: Zico
Kroazja
Kowċ: Zlatko Kranjčar
Franza
Kowċ: Raymond Domenech
Korea t'Isfel
Kowċ: Dick Advocaat
Togo
Kowċ: Otto Pfister
Żvizzera
Kowċ: Köbi Kuhn
Arabja Sawdija
Kowċ: Marcos Paquetá
Spanja
Kowċ: Luis Aragonés
Tuneżija
Kowċ: Roger Lemerre
Ukrajna
Kowċ: Oleg Blokhin
Ħal Millieri
Tibdil fil-Popolazzjoni
Barra minn hekk, fis-sittax –il seklu, Ħal Millieri beda jesperjenza tnaqqis fil-popolazzjoni, hekk kif bosta mill-abitanti marru joqgħodu fl-irħula akbar bħal pereżempju Ħal Lew jew Ħal Luqa. Pero’ jibqa’ l-fatt li minkejja dan, l-għelieqi baqgħu jinħadmu, l-aktar minħabba l-fertilita’ tagħhom.
Artijiet tal-Post
Filfatt, il-Knisja kellha diversi artijiet, fejn fost oħrajn insibu msemmija l-art ta’ madwar il-Knisja ta’ Santa Marija. Barra minn hekk, il-Kapitlu Katidrali tal-Imdina ukoll kellu xi artijiet, kif ukoll il-Patrijiet Agostinjani, u s-Sorijiet ta’ Santa Skolastika fl-Imdina. Dawn l-artijiet ukoll kienu jiġu afdati f’idejn il-bdiewa tal-post.
Knejjes
Ir-reliġjożita' kellha preżenza qawwija tant li kienet meqjusa vitali f’kull raħal Malti, u allura Ħal Millieri ma kienx eċċezzjoni. Filfatt, l-influss u l-influwenza reliġjuża narawha evidenti l-aktar permezz tal-knejjes li kien hemm f’Ħal Millieri- b’kollox erbgħa, li minnhom għadna nistgħu naraw tnejn sallum. Dawn huma l-Knisja tal-Annunzjazzjoni u dik ta’ San Ġwann l-Evanġelista.
Il-Knisja tal-Annunzjazzjoni
Il-Knisja tal-Annunzjazzjoni tal-Verġni Marija hi kappella żgħira, bi stil tipikament Medjavali li ġiet ikkonsagrata fis-sena 1480. Din il-Kappella inbniet fuq il-fdalijiet ta’ kappella ferm eqdem, probabilment tas-seklu tlettax. Dwar il-kappella oriġinali ftit li xejn għandna traċċi, anke jekk l-iskavi arkeoloġiċi żvelaw fatti verament uniċi.
Ħarsa lejn l-istruttura turi li din hi sempliċiment kamra b’dimensjonijiet pjuttost żagħar, meta imqabbla ma kappelli u knejjes oħra. Filfatt, dawn id-dimensjonijiet huma : 7.50m tul b’4.50m wiesa’, u b’apside li għandha dijametru ta’ madwar 2.95m u li tidħol ‘il ġew b’1.57m. Il-Knisja hi maqsuma f’ħames partijiet permezz ta’ arkati li jitilgħu mill-art. L-istil użat fil-bini hu wieħed sempliċi għall-aħħar, bil-ġebel użat ikun wieħed irregolari, iżda fl-istess waqt pulit. Il-ftit żbalji li saru ġew mgħottija b’taħlita magħmula minn ġibs u bċejjeċ tal-fuħħar.
Illum hu magħruf li l-knejjes tal-Annunzazzjoni u tal-Viżitazzjoni xi darba kienu magħquda flimkien, b’ħajt komuni li jgħaqqadhom it-tnejn. Dan il-ħajt kien ħafna aktar b’saħħtu milli hu llum, iżda meta waqgħet il-knisja tal-Viżitazzjoni (c. 1658), dan sofra ferm, tant li saħansitra l-faċċata xxaqqet. Għalekk l-impatt kien wieħed pjuttost kbir, tant li xi studjużi jgħidu li hu b’miraklu li l-knisja baqgħet wieqfa sallum.
Il-Knisja ta’ San Ġwann l-Evanġelista
thumb | 150 px | right | Il-Knisja ta' San Ġwann l-Evanġelista
Dwar din il-Knisja, ftit li xejn instabet informazzjoni, ħlief li ukoll kienet mibnija fuq knisja eqdem u li ukoll kellha magħha knisja oħra, iddedikata lill-Arkanġlu San Mikiel. Madwar is-sena 1822, ċertu Dun Ġakbu Gauci tħajjar jibnieha mill-ġdid, u neputieh kabbarha. Dan il-proċess tlesta kollu fl-1961. Bil-kontra ta’ kif inhu maħsub, hija din il-knisja, li kellha l-pjazza prinċipali ta’ Ħal Millieri, u mhux dik tal-Annunzjazzjoni. Is-salib ‘tad-Dejma’ quddiem il-knisja ifakkar il-kappella ta’ San Mikiel.
Abbandun
L-istudjużi jsostnu li dan ir-raħal seta kellu waqgħa fil-popolazzjoni minħabba n-nuqqas ta’ riżorsi fir-raħal. Jgħidu li l-ħwienet kienu ftit, u li l-uniku opportunita’ ta’ xogħol kienet bħala bidwi jew ragħaj. Il-familji kienu ftit, u d-daqs tar-raħal ma kienx jippermetti żwiġijiet bejn il-familji. Min kien jiżżewweġ, ħafna drabi insibuh imur joqgħod f’raħal martu jew żewġu. Barra minn hekk, il-kundanna tal-Knejjes ma swietx ta’ ġid, peress li mingħajr knisja, is-soċjeta’ Medjavali kienet tħossha mitlufa u bla ragħaj. Dawn huma kollha fatturi li setgħu ikkontribwixxew sabiex dan ir-raħal safa abbandunat, u eventwalment mitluf.
Restawr
thumb | 200 px | left | L-entratura tal-Knisja tal-Annunzjazzjoni f'Ħal Millieri, b'lapida li tfakkar ix-xogħol ta' restawr fuq l-istess biniFil-bidu tal-1968, il-fondazzjoni ‘Din l-Art Ħelwa’ ħadet ir-responsabbilta’ tal-post, u millewwel bdew l-istudji, skavi u tnaddif tal-post. Qabel, din il-knisja kienet użata bħala stalla, u għalekk dan seta’ kellu effetti diretti fuq xi evidenza storika. Pero’ l-ammont ta’ sejbiet kien wieħed impressjonanti u uniku f’post daqstant żgħir. Dawn is-sejbiet għenew sabiex tiġi mifhuma aħjar l-istorja tal-post.
Annaba
Annaba (Għarbi: عنّابة), magħrufa formalment bħala Bon, Bona u Bône, hija belt b'port importanti fil-grigal tal-Alġerija.
Storja
Il-belt tinsab fuq is-sit ta' Ippona l-antika.
Tazza tad-Dinja tal-Futbol
It-Tazza tad-Dinja tal-FIFA, magħrufha wkoll bħala t-Tazza tad-Dinja tal-Futbol jew sempliċement bħala t-Tazza tad-Dinja, hija kompetizzjoni internazzjonali tal-futbol li tintlagħab mit-timijiet nazzjonali tal-irġiel membri tal-Fédération Internationale de Football Association (FIFA). Dan il-kampjonat ra l-bidu tiegħu fl-1930 u apparti minn waqfien bejn l-1942 u l-1946 minħabba t-Tieni Gwerra Dinjija, dan intlagħab kull erba' snin. Ir-rebbieħa attwali huma Franza li rebħu t-tieni titlu fl-edizzjoni tal-2018 li saret ġewwa r-Russja.
Il-format tal-kompetizzjoni jinvolvi fażi ta' kwalifikazzjoni li ssir fit-tliet snin qabel il-fażi finali, li tiddetermina t-32 tim (fosthom il-pajjiż ospitanti) li jagħmluha għal din il-fażi. Il-logħob jintlagħbu kollha fi grawnds mifruxa fil-pajjiż(i) ospitanti fuq medda ta' xahar.
Matul t-22 edizzjoni tat-Tazza tad-Dinja, tmien pajjiżi għollew it-trofew. Il-Brażil rebħu t-Tazza tad-Dinja total ta' ħames darbiet, u huma l-uniċi li ħadu sehem f'kull edizzjoni. L-Italja u l-Ġermanja ttrijonfaw għal erba' darbiet kull wieħed; l-Arġentina kisbu tliet tliet; Franza u l-Urugwaj ħadu t-titlu darbtejn kull wieħed; u l-Ingilterra u Spanja ħadu titlu kull wieħed.
Minbarra li hi meqjusa bħala l-ogħla unur fil-logħba tal-futbol, it-Tazza tad-Dinja hija l-aktar avveniment sportiv segwit fid-dinja, quddiem il-Logħob Olimpiku. It-total ta' spettaturi għal-logħbiet tat-Tazza tad-Dinja 2006 kien stmat li laħaq is-26.29 biljun ruħ, b'715.1 miljun persuna jaraw il-finali.
Kompetizzjonijiet internazzjonali preċedenti
L-ewwel logħba internazzjonali ntlagħbet fl-1872 bejn l-Ingilterra u l-Iskozja, minkejja li f'dak l-istadju l-isport ftit li xejn kien magħruf barra mir-Renju Unit.
Madanakollu, mal-bidu tas-seklu għoxrin il-folja nqalbet hekk kif il-popolarità ta' dan l-isport kibret fuq skala internazzjonali u assoċjazzjonijiet nazzjonali tal-futbol bdew jiġu mwaqqfa. L-ewwel logħba internazzjonali uffiċjali barra r-Renju Unit kienet bejn Franza u l-Belġju ġewwa Pariġi f'Marzu tal-1904. Din wasslet għall-fundazzjoni tal-FIFA f'Pariġi fit-22 ta' Mejju 1904, li kienet tinkludi assoċjazzjonijiet tal-futbol minn Franza, il-Belġju, id-Danimarka, in-Netherlands, Spanja, l-Iżvezja, l-Iżvizzera u l-Ġermanja.
Il-futbol kompla jeskala fil-popolarità tiegħu, u dan l-isport daħal fost id-dixxiplini li ntlagħbu fl-Olimpjadi tas-sajf tal-1900 u l-1904, sakemm imbagħad sar uffiċjalment superviżat mill-FIFA fl-edizzjoni tal-1908 tal-Logħob Olimpiku tas-sajf. Organizzat mill-Assoċjazzjoni tal-Futbol tal-Ingilterra, l-avveniment kien wieħed għal plejers dilettanti u kien aktar imħares lejh bħala għall-gost milli għal kompetizzjoni. It-tim nazzjonali tad-dilettanti Ingliż rebaħ l-avveniment kemm fl-1908 u anki fl-1912.
Bl-avveniment Olimpiku jkompli jinvolvi biss timijiet dilettanti, kompetizzjonijiet li jiġu kkontestati minn timijiet professjonali bdew jidhru wkoll f'dan l-istadju. It-Torneo Internazionale Stampa Sportiva li sar f'Turin ġewwa l-Italja, fl-1908, kien fost l-ewwel u s-sena ta' wara Sir Thomas Lipton organizza s-Sir Thomas Lipton Trophy, li sar ukoll ġewwa Turin. Iż-żewġ kompetizzjonijiet intlagħbu bejn klabbs individwali (mhux timijiet nazzjonali), kull wieħed rappreżentant ta' pajjiż sħiħ.
Fl-1914, il-FIFA qabblet li tirrikonoxxi t-turnew Olimpiku bħala "kampjonat dinji tal-futbol għal dilettanti", u ħadet ir-responsabilità li torganizza l-avveniment. Dan wassal għall-ewwel kompetizzjoni tal-futbol interkontinentali fl-Olimpjadi tas-sajf 1920, mirbuħa mill-Belġju. L-Urugwaj segwew b'żewġ rebħiet konsekuttivi fl-1924 u fl-1928. Fl-1928 kien deċiż min-naħa tal-FIFA li tospita t-turnew internazzjonali tagħhom. Bl-Urugwaj ikunu ċampjins uffiċjali għal darbtejn infila u ftit 'il bogħod miċ-ċelebrazzjoni miċ-ċentenarju mill-indipedenza fl-1930, FIFA għażlet lill-Urugwaj bħala l-organizzatur.
L-ewwel Tazza tad-Dinja
thumb|[[Estadio Centenario, il-post fejn saret il-finali tat-Tazza tad-Dinja tal-1930 f'Montevideo, l-Urugwaj]]
L-Olimpjadi tas-sajf tal-1932 li saru ġewwa Los Angeles ma kienx mistenni li fil-programm ta' logħob jiġi nkluż il-futbol minħabba li l-logħba tal-futbol ma kinitx tgawdi minn popolarità kbira fl-Istati Uniti. Il-FIFA u l-Kumitat Olimpiku Internazzjonali unanimament ma qablux fuq l-istat ta' plejers dilettanti, u dawn ġew imwaqqgħin mil-Logħob. Il-president tal-FIFA Jules Rimet beda jipprepara għall-edizzjoni inawgurali tat-Tazza tad-Dinja li kellha ssir fl-Urugwaj fl-1930. L-assoċjazzjonijiet nazzjonali ta' numru partikulari ta' pajjiżi ġew mistiedna li jibgħatu tim, imma l-għażla tal-Urugwaj bħala l-post fejn kienet se ssir il-kompetizzjoni fissret li għal timijiet Ewropej dan kien se jkun vjaġġ twil u għali. Fil-fatt, l-ebda pajjiż Ewropew ma kkonferma li kien se jibgħat tim, sakemm xahrejn qabel il-bidu tal-kompetizzjoni Rimet irnexxielu jipperswadi lil timijiet mill-Belġju, Franza, ir-Rumanija, u l-Jugożlavja sabiex jagħmlu dan il-vjaġġ. Kienu tlettax-il tim li ħadu sehem — sebgħa mill-Amerika t'Isfel, erbgħa mill-Ewropa u tnejn mill-Amerika ta' Fuq.
L-ewwel żewġ partiti tat-Tazza tad-Dinja ħadu post fit-13 ta' Lulju 1930, u kienu jinvolvu lil Franza u l-Istati Uniti, li għelbu lill-Messiku 4–1 u l-Belġju 3–0 rispettivament. L-ewwel gowl fl-istorja tat-Tazza tad-Dinja ġie skurjat minn Lucien Laurent ta' Franza. Erbat ijiem wara ġiet skurjata l-ewwel tripletta fit-Tazza tad-Dinja mill-Amerikan Bert Patenaude fir-rebħa tal-Istati Uniti ta' 3–0 kontra l-Paragwaj. Fil-finali, l-Urugwaj għelbet lill-Arġentina 4–2 quddiem folla ta' 93,000 f'Montevideo, biex b'hekk sar l-ewwel pajjiż li rebaħ it-Tazza tad-Dinja.
Il-bidu tat-Tieni Gwerra Dinjija
It-Tazza tad-Dinja tal-FIFA kienet skedata li ssir fl-1942. Fit-23 Kungress tal-FIFA li sar fit-13 ta' Awwissu 1936 f'Berlin, il-Ġermanja tefgħet uffiċjalment l-applikazzjoni tagħha. F'Ġunju tal-1939, il-Brażil applika wkoll biex jospita dan it-turnew. Madanakollu, wara l-bidu tat-Tieni Gwerra Dinjija, il-pjanijiet futuri għat-Tazza tad-Dinja 1942 ġew imħassra. Il-konsegwenzi xejn sbieħ ta' wara l-gwerra waslu wkoll għat-tħassir tat-turnew tal-1946.
1950
Il-kompetizzjoni tkompliet fl-1950, fl-edizzjoni li saret ġewwa l-Brażil, li kienet l-ewwel darba li rat parteċipanti Brittaniċi. It-timijiet Brittaniċi kienu rtiraw mill-FIFA fl-1920 minħabba li ma kienux lesti li jilgħabu kontra pajjiżi li jinsabu fi gwerra magħhom, u anke bħala protesta kontra influwenza barranija fil-futbol, imma reġgħet ingħaqdet fl-1946 wara invit min-naħa tal-FIFA. Madanakollu, il-parteċipazzjoni tal-Ingilterra ma kinitx se tkun wisq feliċi. L-Ingliżi naqsu li jagħmluha mal-aħħar grupp f'kampanja li kienet tinkludi telfa b'sorpriża kontra l-Istati Uniti bl-iskor ta' 1–0, minkejja li rapporti tal-aħbarijiet ħasbu li r-riżultat ta' 1–0 kien xi żball u li fil-fatt l-Ingilterra kienu rebħu 10–0.
Trofew
250px|thumb|Ir-Reġina [[Eliżabetta II tippreżenta t-trofew Jules Rimet lill-kaptan tat-tim nazzjonali Ingliż, rebbieħ tat-Tazza tad-Dinja tal-1966, Bobby Moore]] Mill-1930 sal-1970, ir-rebbieħa tat-Tazza tad-Dinja kienu jiġu premjati bit-Trofew Jules Rimet. Oriġinarjament magħruf sempliċiment bħala World Cup jew Coupe du Monde, dan it-trofew fl-1947 kien ġie msemmi wara l-president tal-FIFA Jules Rimet li kien hu l-idea wara l-bidu tal-ewwel edizzjoni ta' din il-kompetizzjoni. Fl-1970, it-tielet rebħa tal-Brażil f'din il-kompetizzjoni tathom id-dritt li jżommu t-trofew għal dejjem. Madanakollu, it-trofew kien misruq fl-1983 u qatt ma nstab, fejn apparentament dan kien ġie imdewweb mill-ħallelin.
Wara l-1970, trofew ġdid magħruf aħjar bħala it-Trofew tat-Tazza tad-Dinja tal-FIFA, ġie ddisinjat. Esperti tal-FIFA minn seba' pajjiżi differenti evalwaw it-53 mudell preżentat, u fl-aħħar ġie magħżul ix-xogħol tad-disinjatur Taljan Silvio Gazzaniga. It-trofew il-ġdid għandu tul ta' 36 ċm, magħmul minn deheb solidu ta' 18-il karatt u jiżen 6.175 kg. In-naħa t'isfel tat-trofew iżżomm is-sena u l-isem ta' kull rebbieħ tat-Tazza tad-Dinja mill-1974 'il quddiem. Id-deskrizzjoni ta' dan it-trofew skont l-istess Gazzaniga hi: "Il-linji joħorġu mill-bażi, jitilgħu fi spirali, u jestendu sabiex jirċievu lid-dinja. Mit-tensjonijiet dinamiċi tal-ġisem kompatt tal-iskultura joħorġu l-figuri ta' żewġ atleti fil-mument tar-rebħa."
Dan it-trofew il-ġdid ma jingħatax għal dejjem lill-pajjiżi rebbieħa, però jingħataw replika miksija bid-deheb minflok l-oriġinali bid-deheb solidu.
Ġużè Stagno
Ġużè Stagno huwa rumanzier li twieled f'Marsaxlokk fil-21 ta' Settembru, 1976. Huwa meqjus bħala l-enfant terrible tal-letteratura kontemporanja Maltija.
L-ewwel ktieb tiegħu Nbid ta' Kuljum ġie ppubblikat fl-2001 u bih irnexxielu jirbaħ l-premju MAPA, kif ukoll spiċċa fit-tieni post fil-Premju Letterarju għall-istess ktieb. Fl-2003, Stagno ppubblika t-tieni ktieb tiegħu Xemx Wisq Sabiħa li ntlaqa' tajjeb ħafna mill-pubbliku kif ukoll mill-kritiċi u spiċċa wkoll fit-tieni post fil-Premju Letterarju ta' l-2003.
Attwalment, Stagno qed jaħdem fuq numru ta' proġetti fosthom rumanz storiku u skript għat-televiżjoni.
Teotihuacan
daqsminuri|253x253px|Veduta mill-ajru tat-Triq tal-Mejtin u tal-Piramida tal-Qamar. Teotihuacan (pronunzjata /teɪˌoʊtiːwəˈkɑːn/ u spelluta wkoll Teotihuacán) hija belt antika Mesoamerikana li tinsab f'sottowied tal-Wied tal-Messiku, li jinsab fl-Istat tal-Messiku, madwar 40 kilometru (25 mil) fil-Grigal tal-Belt tal-Messiku moderna. Teotihuacan illum il-ġurnata hija magħrufa bħala s-sit fejn hemm bosta mill-iżjed piramidi Mesoamerikani sinifikanti mill-puntdivista arkitettoniku li nbnew fl-Amerki pre-Kolumbjani, fosthom il-Piramida tax-Xemx u l-Piramida tal-Qamar. Fl-aqwa tagħha, x'aktarx fl-ewwel nofs tal-ewwel millenju (1 W.K. sal-500 W.K.), Teotihuacan kienet l-ikbar belt fl-Amerki, b'popolazzjoni li huwa stmat li kienet tlaħħaq il-125,000 jew iktar, u b'hekk kienet mill-inqas is-sitt l-ikbar belt fid-dinja dak iż-żmien.
5 ta' Settembru
Il-5 ta' Settembru hija il-248 ġurnata tal-Kalendarju Gregorjan (il-249 fis-snin bisestili). Fadal 117 ġurnata għall-aħħar tas-sena.
Teotihuacan
Il-belt kienet tkopri tmien mil kwadru (21 km2), u 80 sa 90 fil-mija tal-popolazzjoni totali tal-wied kienet tirresjedi f'Teotihuacan. Minbarra l-piramidi, Teotihuacan hija sinifikanti wkoll mill-puntdivista antropoloġiku għall-kumplessi residenzjali għal diversi familji, għat-Triq tal-Mejtin, u għall-affreski vibranti u ppreservati sew tagħha. Barra minn hekk, Teotihuacan kienet tesporta għodod fini tal-ossidjana li nstabu fil-Mesoamerka kollha. Huwa maħsub li l-belt ġiet stabbilita għall-ħabta tal-100 Q.K., b'bosta monumenti ewlenin li bdew jinbnew madwar il-250 W.K. Il-belt jaf damet teżisti sal-ħabta tas-sekli 7 u 8 W.K., iżda l-monumenti ewlenin tagħha nsterqu u ngħataw in-nar sistematikament għall-ħabta tal-550 W.K. Il-waqgħa tal-belt jaf hija relatata mal-fenomeni estremi tat-temp tal-535-536 W.K.
Teotihuacan bdiet bħala ċentru reliġjuż fl-Artijiet Għoljin Messikani għall-ħabta tas-seklu 1 W.K u saret l-ikbar ċentru u l-iżjed wieħed popolat fl-Amerki pre-Kolombjani. Teotihuacan kien fiha kumplessi residenzjali b'diversi sulari li nbnew biex jakkomodaw il-popolazzjoni daqstant kbira. It-terminu Teotihuacan (jew Teotihuacano) jintuża wkoll biex jirreferi għaċ-ċivilizzazzjoni kollha kif ukoll għall-kumpless kulturali assoċjat mas-sit.
Għalkemm huwa parti minn dibattitu miftuħ jekk Teotihuacan kinitx iċ-ċentru ta' imperu statali, l-influwenza tagħha fil-Mesoamerka kollha hija ddokumentata sew. Evidenza tal-preżenza Teotihuacano nstabet f'bosta siti f'Veracruz u fir-reġjun tal-Maja. L-Azteki ta' warajhom raw dawn il-fdalijiet tal-għaġeb u sostnew li kellhom nisel komuni mat-Teotihuacanos, u b'hekk immodifikaw u adottaw ċertu aspetti tal-kultura tagħhom. L-etniċità tal-abitanti ta' Teotihuacan għadu dibattitu miftuħ. Kandidati possibbli huma l-gruppi etniċi tan-Nahua, tal-Otomi jew tat-Totonac. Studjużi oħra ssuġġerew li Teotihuacan kienet multietnika, minħabba l-iskoperta ta' aspetti kulturali marbuta mal-Maja kif ukoll mal-poplu Oto-Pamean. Mhuwiex ċar jekk bosta gruppi kulturali differenti għexux f'Teotihuacan fl-aqwa tagħha, b'migranti li wasslu minn kullimkien, iżda speċjalment minn Oaxaca u l-Kosta tal-Golf.
Wara l-waqgħa ta' Teotihuacan, il-Messiku ċentrali ġie ddominat minn setgħat iktar reġjonali, l-aktar dawk ta' Xochicalco u ta' Tula.
Il-belt u s-sit arkeoloġiku jinsabu fil-muniċipalità moderna ta' San Juan Teotihuacán fl-Istat tal-Messiku, madwar 40 kilometru (25 mil) fil-Grigal tal-Belt tal-Messiku. Is-sit ikopri erja totali ta' 83 kilometru kwadru (32 mil kwadru) u tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1987. Huwa l-iżjed sit arkeoloġiku li jżuruh nies fil-Messiku, b'saħansitra 4,185,017 viżitatur fl-2017.
Etimoloġija
daqsminuri|Mappa fejn jinstab is-sit fl-Istat tal-Messiku. L-isem Teōtīhuacān ingħata mill-Azteki li kienu jitkellmu l-lingwa Nahuatl, sekli wara l-waqgħa tal-belt għall-ħabta tal-550 W.K. It-terminu jingħad li jfisser "il-post tat-twelid tal-allat" jew "il-post fejn twieldu l-allat", skont riflessjoni tal-miti tal-ħolqien bin-Nahuatl li kien jingħad li kienu jseħħu f'Teotihuacan. Studjuża tan-Nahuatl Thelma D. Sullivan tinterpreta l-isem bħala "l-post ta' dawk li għandhom it-triq tal-allat". Dan għaliex l-Azteki kienu jemmnu li l-allat ħolqu l-univers f'dak is-sit. L-isem huwa ppronunzjat [te.oːtiːˈwakaːn] bin-Nahuatl, bl-aċċent fuq is-sillaba wa. Skont il-konvenzjonijiet ortografiċi normali tan-Nahuatl, aċċent bil-miktub ma jitpoġġiex f'dik il-pożizzjoni. Jintużaw kemm din il-pronunzja kif ukoll il-pronunzja u l-ortografija bl-Ispanjol [te.otiwaˈkan].
L-isem oriġinali tal-belt mhuwiex magħruf, iżda jidher fit-testi ġeroglifiċi mir-reġjun tal-Maja bħal puh jew "il-Post tal-Qasab". Dan jissuġġerixxi li, fiċ-ċivilizzazzjoni tal-Maja tal-perjodu Klassiku, Teotihuacan kienet mifhuma bħala l-Post tal-Qasab, b'mod simili bħal insedjamenti Post-Klassiċi oħra tal-Messiku Ċentrali li ngħataw l-isem ta' Tollan, bħal Tula-Hidalgo u Cholula.
Din il-konvenzjoni fit-tismija wasslet għal konfużjoni sħiħa fil-bidu tas-seklu 20, peress li diversi studjużi bdew jiddibattu liema minn Teotihuacan jew Tula-Hidalgo kienet it-Tollan deskritta mill-ġrajjiet tas-seklu 16. Milli jidher issa huwa ċar li Tollan tista' tinftiehem bħala terminu ġeneriku bin-Nahuatl li kien jiġi applikat għal kwalunkwe insedjament kbir. Fil-kunċett Mesoamerikan tal-urbaniżmu, Tollan u ekwivalenti lingwistiċi oħra jservu bħala metafora, li torbot il-qatgħat tal-qasab u tal-arbuxelli li kienu jiffurmaw parti mill-ambjent tal-lagi tal-Wied tal-Messiku u l-għadd kbir ta' nies f'belt.
Mit-23 ta' Jannar 2018, l-isem Teotihuacan tpoġġa taħt skrutinju mill-esperti, li issa jħossu li isem is-sit seta' tbiddel mill-kolonizzaturi Spanjoli fis-seklu 16. L-arkeologa Veronica Ortega tal-Istitut Nazzjonali tal-Antropoloġija u tal-Istorja tistqarr li l-belt milli jidher effettivament ingħatat l-isem ta' Teohuacan, li tfisser "il-Belt tax-Xemx" iktar milli "l-Belt tal-Allat", kif jissuġġerixxi l-isem attwali.
Kronoloġija storika
L-ewwel insedjament uman fl-inħawi ta' Teotihuacan imur lura għas-600 Q.K., u sal-200 Q.K. is-sit kien jikkonsisti minn għadd ta' villaġġi żgħar mifruxa 'l hemm u 'l hawn. Huwa stmat li l-popolazzjoni totali tal-Wied ta' Teotihuacan f'dak iż-żmien kienet tlaħħaq madwar 6,000 ruħ. Mill-100 Q.K. sas-750 W.K., Teotihuacan evolviet f'ċentru urban u amministrattiv kbir b'influwenzi kulturali mifruxa fir-reġjun Mesoamerikan usa'.
L-istorja ta' Teotihuacan tiġi distinta f'erba' perjodu konsekuttivi:
Il-Perjodu I li seħħ bejn il-200 u l-1 Q.K. jimmarka l-iżvilupp ta' żona urbana distinta. Matul dan il-perjodu, Teotihuacan bdiet tikber f'belt u l-bdiewa lokali bdew jinġabru madwar il-fawwara abbundanti ta' Teotihuacan.
Il-Perjodu II dam mill-1 W.K sat-350 W.K. Matul dan il-perjodu, Teotihuacan esperjenzat tkabbir enormi u żviluppat fl-ikbar metropoli tal-Mesoamerka. Fost il-fatturi li influwenzaw dan it-tkabbir hemm il-qerda ta' insedjamenti oħra minħabba żbroffar vulkaniku u l-attraenza ekonomika tal-belt li kulma jmur kienet qed tespandi. Dan l-influss ta' residenti ġodda kkawża l-organizzazzjoni mill-ġdid tal-abitazzjonijiet urbani fil-kumplessi residenzjali uniċi li huma tipiċi ta' Teotihuacan. Dan il-perjodu huwa notevoli għall-arkitettura u għall-iskultura monumentali tiegħu, speċjalment il-kostruzzjoni ta' wħud mill-iżjed siti magħrufa sew ta' Teotihuacan, jiġifieri l-Piramidi tax-Xemx u tal-Qamar. Barra minn hekk, kien hemm ukoll it-tranżizzjoni tal-poter politiku mit-Tempju tas-Serp tar-Rix u mill-istruttura tal-palazz ta' madwaru għall-Kumpless tat-Triq tal-Mejtin għall-ħabta tal-250 W.K. u t-350 W.K. Xi awturi jemmnu li dan jirrappreżenta tranżizzjoni minn sistema politika ċċentralizzata u monarkika għal waħda iktar deċentralizzata u burokratika. Għall-ħabta tat-300 W.K., it-Tempju tas-Serp bir-Rix ġie skonsagrat u l-kostruzzjoni fil-belt kompliet b'mod iktar egalitarju, b'enfasi fuq il-kostruzzjoni ta' akkomodazzjonijiet komdi tal-ġebel għall-popolazzjoni.
Il-Period III dam mit-350 sas-650 W.K. u huwa magħruf bħala l-perjodu Klassiku ta' Teotihuacan. Matulu l-belt laħqet l-apoġew tal-influwenza tagħha fil-Mesoamerka. Huwa stmat li l-popolazzjoni tagħha kienet tlaħħaq minimu ta' 125,000 abitant, u l-belt kienet fost l-ikbar bliet fid-dinja tal-qedem, b'2,000 binja f'erja ta' 18-il kilometru kwadru. F'dan il-perjodu wkoll, Teotihuacan kien fiha bejn wieħed u ieħor nofs in-nies kollha tal-Wied tal-Messiku, u b'hekk saret qisha belt ewlenija tal-Mesoamerka. F'dan il-perjodu kien hemm il-kostruzzjoni mill-ġdid ta' diversi binjiet, fosthom it-Tempju tas-Serp tar-Rix, li jmur lura għall-perjodu preċedenti, u li tgħatta bi pjattaforma mżejna bi skulturi rikki. L-artefatti artistiċi tipiċi ta' dan il-perjodu huma l-maskri funebri, magħmula minn ħaġar aħdar u miksija bil-mużajk tal-ossidjana, tal-qxur tal-baħar jew tal-tal-ġada. Dawn il-maskri kienu tassew uniformi fin-natura tagħhom.
Il-Perjodu IV jiddeskrivi l-perjodu bejn is-650 u s-750 W.K. Jimmarka l-waqgħa ta' Teotihuacan bħala setgħa ewlenija fil-Mesoamerka. Il-kumplessi residenzjali tal-elit tal-belt, raggruppati madwar it-Triq tal-Mejtin, fihom bosta maskri tal-ħruq, u l-arkeologi ħarġu bl-ipoteżi li l-belt esperjenzat diffikultajiet ċivili li għaġlu d-deklin tagħha. Fost il-fatturi li wasslu wkoll għad-deklin tal-belt kien hemm ukoll it-tfixkil fir-relazzjonijiet tributarji, iż-żieda ta' stratifikazzjoni soċjali, u t-taqbidiet għall-poter bejn l-elit fit-tmexxija u l-elit intermedjarju. Wara dan id-deklin, Teotihuacan baqgħet abitata, iżda qatt ma reġgħet laħqet il-livelli preċedenti bħala popolazzjoni.
Oriġini u stabbiliment
L-istorja bikrija ta' Teotihuacan hija pjuttost misterjuża, u l-oriġini tal-fundaturi tagħha hija pjuttost inċerta. Għall-ħabta tat-300 Q.K., il-popli tal-inħawi ċentrali u tax-Xlokk tal-Mesoamerka bdew jinġabru f'insedjamenti ikbar. Teotihuacan kienet l-ikbar ċentru urban tal-Mesoamerka qabel il-wasla tal-Azteki, kważi 1,000 sena qabel il-perjodu tagħhom. Il-belt diġà kienet tinstab fi stat ta' fdalijiet sal-wasla tal-Azteki. Għal bosta snin, l-arkeologi kienu jemmnu li nbniet mit-Tolteki. Dan it-twemmin kien ibbażat fuq testi tal-perjodu kolonjali, bħall-Kodiċi Fjorentin, li kien jattribwixxi s-sit lit-Tolteki. Madankollu, it-terminu bin-Nahuatl "Tolteki" ġeneralment ifisser "artiġjan tal-ogħla livell" u mhux dejjem jaf jirreferi għaċ-ċivilizzazzjoni tat-Tolteki ċċentrata f'Tula, Hidalgo. Peress li ċ-ċivilizzazzjoni tat-Tolteki ffjorixxiet sekli wara Teotihuacan, it-Tolteki ma setgħux ikunu l-fundaturi tal-belt.
Fil-Perjodu Formattiv Aħħari, għadd ta' ċentri urbani feġġew fil-Messiku ċentrali. L-iżjed prominenti minnhom milli jidher kienet Cuicuilco, fuq ix-xatt tan-Nofsinhar tal-Lag ta' Texcoco. L-istudjużi spekulaw li l-iżbroffar tal-vulkan ta' Xitle jaf wassal għal emigrazzjoni tal-massa 'l barra mill-wied ċentrali u fil-Wied ta' Teotihuacan. Dawn l-insedjaturi jaf stabbilew jew aċċelleraw it-tkabbir ta' Teotihuacan.
Studjużi oħra sostnew li l-poplu tat-Totonaki kienu l-fundaturi ta' Teotihuacan u ssuġġerew li Teotihuacan kien stat multietniku peress li nstabu aspetti kulturali varjati marbuta mal-popli Zapoteki, Miksteki, u Maja. Il-bennejja ta' Teotihuacan ħadu vantaġġ mill-ġeografija fil-Baċir tal-Messiku. Mill-art bassasa, huma bnew pjattaformi olzati msejħa chinampas, u b'hekk ħolqu produttività agrikola għolja minkejja l-metodi antiki tal-kultivazzjoni. Dan ippermetta l-formazzjoni ta' kanali, u sussegwentement it-traffiku tal-kenura, għat-trasport tal-ikel mill-irziezet madwar il-belt. L-iżjed binjiet bikrin f'Teotihuacan imorru lura għall-ħabta tal-200 Q.K. L-ikbar piramida, il-Piramida tax-Xemx, tlestiet sal-100 W.K.
Is-Sena 378: il-Konkwista ta' Tikal
Xi ħaġa li tispikka hi n-nuqqas ta' evidenza ta' xi re jew mexxej awtoritarju ieħor f'Teotihuacan. Bliet kontemporanji fl-istess reġjun, inkluż tal-Maja u taz-Zapoteki, kif ukoll taċ-ċivilizzazzjoni iktar bikrija tal-Olmeki, kellhom bosta attestazzjonijiet ta' sovranità awtoritarja dinastika, fosthom palazzi rjali, spazji tal-logħba ċerimonjali tal-ballun, u tpinġijiet ta' gwerer, konkwisti u priġunieri umiljati. Madankollu, l-ebda minn dan ma nstab f'Teotihuacan. Bosta studjużi għaldaqstant ikkonkludew li Teotihuacan kienet immexxija minn xi tip ta' "governanza kollettiva".
F'Jannar 378, il-ġellied Sihyaj K'ahk' (litterlament, "imwieled min-nar"), muri b'artefatti u xbihat ta' serp tar-rix assoċjati mal-kultura ta' Teotihuacan, ħakem lil Tikal, 600 mil 'il bogħod minn Teotihuacan, u neħħa u ssostitwixxa r-re tal-Maja, bl-appoġġ ta' El Peru u Naachtun, kif irreġistrat fl-Istele 31 f'Tikal u f'monumenti oħra fir-reġjun tal-Maja. F'dak iż-żmien, il-mexxej magħruf bħala l-Kokka li Twaddab il-Lanez kien assoċjat ukoll mal-kultura ta' Teotihuacan. "Fit-378 grupp ta' ċittadini ta' Teotihuacan organizzaw kolp ta' stat f'Tikal, il-Gwatemala. Dan ma kienx jirrappreżenta lill-istat ta' Teotihuacan; kien grupp ta' nies tat-Tempju tas-Serp tar-Rix li tkeċċew mill-belt. Il-Piramida tas-Serp tar-Rix ingħatat in-nar, l-iskulturi kollha tneħħew mit-tempju, u nbniet pjattaforma oħra biex tgħatti l-faċċata tat-tempju ..."
Is-Sena 426: il-Konkwista ta' Copán u ta' Quiriguá
Fl-426, id-dinastija li rrenjat f'Copán inħolqot b'K'inich Yax K'uk' Mo' bħala l-ewwel re. Id-dinastija kellha sittax-il mexxej b'kollox. Copán illum il-ġurnata tinsab fil-Ħonduras, kif deskritt ukoll fl-Artal Q ta' Copán. Minn hemm 'il quddiem, Yax K'uk' Mo' ħatar lil Tok Casper bħala r-re ta' Quiriguá, il-Gwatemala, madwar 50 kilometru fit-Tramuntana ta' Copán.
Quċċata
Il-belt laħqet il-quċċata tagħha fl-450 W.K. meta kienet iċ-ċentru ta' kultura setgħana li kellha influwenza estiża tul ir-reġjun Mesoamerikan kważi kollu. Matul dak iż-żmien, il-belt kellha erja ta' iktar minn 30 km2 (iktar minn 11.5 mil kwadru), u x'aktarx kellha popolazzjoni ta' madwar 150,000 ruħ, b'sors saħansitra jsostni li kellha sa 250,000 ruħ. Diversi distretti fil-belt kienu jospitaw nies mir-reġjun ta' influwenza kollu ta' Teotihuacan, saħansitra min-Nofsinhar sa Gwatemala. Xi ħaġa oħra li tispikka fil-belt hija n-nuqqas ta' fortifikazzjonijiet u strutturi militari.
L-istudjużi bbażaw l-interpretazzjonijiet tal-kultura ta' Teotihuacan fuq l-arkeoloġija, l-affreski li jżejnu s-sit (u oħrajn, bħall-Affreski ta' Wagner, li jinsabu f'kollezzjonijiet privati), u iskrizzjonijiet ġeroglifiċi magħmula mill-Maja li jiddeskrivu meta ltaqgħy mal-konkwistaturi ta' Teotihuacan. Il-ħolqien tal-affreski, x'aktarx għexieren ta' eluf ta' affreski, laħaq il-quċċata tiegħu bejn l-450 u s-650. Is-sengħa tal-pitturi ma għandiex rivali fil-Mesoamerka u tqabblet saħansitra ma' dik tal-pitturi Rinaxximentali ta' Firenze, l-Italja.
Waqgħa
Oriġinarjament l-istudjużi ħasbu li xi invażuri attakkaw il-belt fis-seklu 7 jew 8, u serqulha r-rikkezzi kollha u mbagħad tawha n-nar. Madankollu, evidenza iktar reċenti milli jidher tindika li l-ħruq kien limitat għall-istrutturi u l-abitazzjonijiet assoċjati primarjament mal-klassi mexxejja. Uħud jaħsbu li dan jissuġġerixxi li l-ħruq kien frott xi rewwixta interna u li t-teorija tal-invażjoni hija difettuża minħabba li l-isforzi arkeoloġiċi bikrin kienu ffukati b'mod esklużiv fuq il-palazzi u t-tempji, li kienu postijiet li ntużaw mill-klassijiet għoljin. Peress li dawn is-siti kollha kellhom sinjali ta' ħruq, l-arkeologi kkonkludew li l-belt kollha kienet ingħatat in-nar. Minflok, issa huwa magħruf li l-qerda kienet iċċentrata fuq l-istrutturi ċiviċi ewlenin tul it-Triq tal-Mejtin. L-iskulturi fuq ġewwa fil-palazzi, bħal Xalla, tkissru matul din il-qerda. Ma hemm l-ebda traċċa viżibbli ta' invażjoni barranija fis-sit.
L-evidenza tad-deklin fil-popolazzjoni li beda għall-ħabta tas-seklu 6 toffri appoġġ għall-ipoteżi tar-rewwixta interna. Id-deklin ta' Teotihuacan ġie marbut fl-istess ħin ma' perjodi twal ta' nixfa b'rabta mat-tibdil fil-klima tal-535-536, li x'aktarx ġew ikkawżati mill-iżbroffar tal-vulkan Ilopango f'El Salvador. Din it-teorija ta' deklin ekoloġiku hija appoġġata mill-fdalijiet arkeoloġiċi li juru żieda fil-persentaġġ ta' skeletri ta' tfal u ta' żgħażagħ b'evidenza ta' malnutrizzjoni matul is-seklu 6, li jkomplu jappoġġaw ukoll l-ipoteżi tal-ġuħ minħabba l-iskarsezza tal-ikel bħala waħda mir-raġunijiet plawżibbli tad-dekliun ta' Teotihuacan. Iċ-ċittadini urbanizzati ta' Teotihuacan x'aktarx li kienu dipendenti fuq l-għelejjel agrikoli bħall-qamħirrum, il-fażola, l-amaranth, it-tomatillos, u l-qargħa aħmar. Jekk it-tibdil fil-klima affettwa r-rendimenti tal-għelejjel, il-ħsad imbagħad ma kienx ikun biżżejjed biex jitma l-popolazzjoni estensiva ta' Teotihucan. Madankollu, iż-żewġ ipoteżi prinċipali ma jeskludux lil xulxin. In-nixfa li mbagħad wasslet għall-ġuħ setgħet wasslet ukoll għal invażjonijiet minn ċivilizzazzjonijiet iżgħar tal-madwar kif ukoll għal rewwixti interni.