cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Theodore Géricault
Jean-Louis André Théodore Géricault (bil-Franċiż: [ʒɑ̃ lwi ɑ̃dʁe teɔdɔʁ ʒeʁiko]; twieled fis-26 ta' Settembru 1791 – miet fis-26 ta' Jannar 1824) kien pittur u litografu Franċiż, u l-iżjed pittura magħrufa tiegħu kienet Iċ-Ċattra ta' Medusa. Għalkemm miet żgħir, huwa kien wieħed mill-pijunieri tal-moviment Romantiku.
Ħajja bikrija
Imwieled f'Rouen, Franza, Géricault ġie mħarreġ fit-tradizzjoni tal-arti sportiva Ingliża minn Carle Vernet u fil-kompożizzjoni tal-figuri klassiċi minn Pierre-Narcisse Guérin, Klassiċist rigoruż li kien iċanfar lill-istudent tiegħu għat-tempra impulsiva tiegħu filwaqt li kien jirrikonoxxi t-talent tiegħu. Géricault wara ftit telaq mill-klassi, u għażel li jistudja fil-Louvre, fejn mill-1810 sal-1815 huwa kkopja l-pitturi ta' Rubens, Tizjanu, Velázquez u Rembrandt.
Matul dan il-perjodu fil-Louvre huwa skopra vitalità li skontu kienet nieqsa fl-iskola prevalenti tan-Neoklassiċiżmu. Ħafna mill-ħin tiegħu kien iqattgħu f'Versailles, fejn l-istalel tal-palazz kienu jkunu miftuħin għalih, u fejn kiseb l-għarfien tiegħu dwar l-anatomija u l-azzjoni taż-żwiemel.
Suċċess
L-ewwel xogħol maġġuri ta' Géricault, L-Attakk tal-Uffiċjal tal-Kavallerija, muri fil-Wirja ta' Pariġi tal-1812, żvela l-influwenza tal-istil ta' Rubens u interess fit-tpittir ta' suġġetti kontemporanji. Dan is-suċċess meta Géricault kien żgħir, ambizzjuż u monumentali, ġie segwit minn bidla fid-direzzjoni: għal diversi snin wara Géricault ipproduċa sensiela ta' studji żgħar taż-żwiemel u tal-uffiċjali tal-kavallerija.
Huwa wera Il-Korazzier Midrub fil-Wirja ta' Pariġi fl-1814, xogħol iktar impenjattiv u li ntlaqa' b'inqas suċċess. Géricault f'mument ta' diżappunt daħal fl-armata u serva għal xi żmien fil-gwarniġġjon ta' Versailles. Fil-kważi sentejn ta' wara l-Wirja ta' Pariġi tal-1814, huwa wettaq studju awtoimpost tal-kostruzzjoni u tal-kompożizzjoni tal-figuri, filwaqt li baqa' joħroġ fid-dieher preferenza personali għad-drammi u għall-forza eċċessiva.
Żjara lejn Firenze, Ruma u Napli, l-Italja (1816-1817), li saret parzjalment minħabba x-xewqa li jaħrab minn rabta romantika ma' żitu, wasslitu biex jibqa' msaħħar bix-xogħol ta' Michelangelo. Ruma stess ispirat it-tħejjija ta' tila monumentali, It-Tellieqa taż-Żwiemel ta' Barberi, xogħol ta' kompożizzjoni epika u tema astratta bil-wegħda li tkun "kompletament mingħajr ekwivalenti fi żmienha". Madankollu, Géricault qatt ma lesta l-pittura u reġa' lura Franza.
Iċ-Ċattra ta' Medusa
xellug|daqsminuri|273x273px|Iċ-Ċattra ta' Medusa, 1819 Géricault kontinwament reġa' lura għat-temi militari tal-pitturi bikrin tiegħu, u s-sensiela ta' litografiji li wettaq fuq suġġetti militari wara r-ritorn tiegħu mill-Italja hija meqjusa fost l-iżjed kapulavuri litografiċi bikrin. X'aktarx li l-iżjed xogħol sinifikanti, u ċertament l-iżjed wieħed ambizzjuż, huwa Iċ-Ċattra ta' Medusa (1818-1819), fejn pitter il-ġrajja ta' nawfraġju Franċiż kontemporanju, Meduse, fejn il-kaptan kien ħalla lill-ekwipaġġ u lill-passiġġiera jmutu.
L-inċident sar skandlu nazzjonali, u l-interpretazzjoni drammatika ta' Géricault ippreżentat traġedja kontemporanja fuq skala monumentali. Il-fama tal-pittura rriżultat mill-akkuża li kienet qed tagħmel ta' stabbiliment korrott, iżda ddrammatizzat ukoll tema iktar eterna, dik tal-bniedem jitħabat man-natura. Ċertament qanqlet l-immaġinazzjoni taż-żagħżugħ Eugène Delacroix, li ppoża bħala wieħed mill-figuri li kienu qed imutu.
It-tpittir klassiku tal-figuri u l-istruttura tal-kompożizzjoni joħolqu kuntrast mat-turbolenza tas-suġġett, sabiex b'hekk il-pittura tikkostitwixxi pont importanti bejn in-Neoklassiċiżmu u r-Romantiċiżmu. Tagħmel fużjoni ta' bosta influwenzi: L-Aħħar Ġudizzju ta' Michelangelo, l-approċċ monumentali għal avvenimenti kontemporanji ta' Antoine-Jean Gros, ir-raggruppamenti tal-figuri ta' Henry Fuseli, u possibbilment il-pittura Watson u l-Kelb il-Baħar ta' John Singleton Copley.
Il-pittura qajmet kontroversja politika meta ntweriet għall-ewwel darba fil-Wirja ta' Pariġi tal-1819; imbagħad ivvjaġġat lejn l-Ingilterra fl-1820, akkumpanjata minn Géricault innifsu, fejn ġiet imfaħħra ferm.
Meta kien Londra, Géricault esperjenza l-faqar urban, għamel tpinġijiet tal-impressjonijiet tiegħu, u ppubblika litografiji bbażati fuq dawn l-osservazzjonijiet li kienu ħielsa mis-sentimentaliżmu. Hemmhekk huwa assoċja ruħu ferm ma' Charlet, il-litografu u l-karikaturista. Fl-1821, meta kien għadu l-Ingilterra, huwa pitter Id-Derby ta' Epsom.
Ħajja iktar 'il quddiem
Il-pitturi huma notevoli għall-istil tal-bravura, għar-realiżmu espressiv, u għall-mod kif jiddokumentaw il-problemi psikoloġiċi tal-individwi, speċjalment meta wieħed iqis l-istorja ta' mard mentali fil-familja ta' Géricault, kif ukoll is-saħħa mentali fraġli tal-artist stess. L-osservazzjonijiet tiegħu tas-suġġett uman ma kinux ikkonfinati mal-ħajjin; xi ritratti tan-natura mejta — studji mpittra ta' rjus u riġlejn maqtugħin — ġew attribwiti wkoll lill-artist.
L-aħħar sforzi ta' Géricault kienu ddirezzjonati lejn studji preliminari għal diversi kompożizzjonijiet epiċi, inkluż il-Ftuħ tal-Bibien tal-Inkwiżizzjoni Spanjola u l-Kummerċ tal-Iskavi Afrikani. It-tpinġijiet preparatorji jissuġġerixxu xogħlijiet ta' ambizzjoni kbira, iżda s-saħħa ta' Géricault battiet. Imdgħajjef minn aċċidenti tal-irkib taż-żwiemel u minn infezzjoni tuberkulari kronika, Géricault miet f'Pariġi fl-1824 wara perjodu twil ta' tbatija. Il-figura tal-bronż tiegħu, b'pinzell f'idu, tinsab fuq il-qabar tiegħu fiċ-Ċimiterju ta' Père Lachaise f'Pariġi, fuq panew ta' bassoriljiev ta' Iċ-Ċattra ta' Medusa.
Somalja
Ir-Repubblika Federali tas-Somalja (fis-Somalja: Soomaaliya; bl-Għarbi: الصومال, As-Sūmāl), hija pajjiż li jinsab fl-hekk imsejjaħ Qarn tal-Afrika, fil-Lvant tal-kontinent Afrikan. Tmiss mal-Etjopja u Ġibuti lejn il-punent u l-majjistral, il-Kenja fin-nofsinhar, il-Golf ta' Aden fit-tramuntana, u l-Oċean Indjan fil-lvant. Il-belt kapitali hi Mogadishu.
Is-Somalja għandha produzzjoni agrikola, u l-prodotti tagħha huma ġulġlien, qamħirrum, millieġ, fażola, u frott kbir, minbarra sajd.
Somalja (fis-Somali, Soomaaliya; bl-Għarbi, الصومال, asūmāl), li l-isem uffiċjali tiegħu huwa r-Repubblika Federali tas-Somalja (fis-Somalja, Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya; bl-Arab, جمهejk Şūmāl al-fīdirāliyah), huwa pajjiż li jinsab fil-Qarn tal-Afrika, fil-Lvant tal-kontinent Afrikan. Tmiss mal-Etjopja u Ġibuti lejn il-punent u l-majjistral, il-Kenja fin-nofsinhar, il-Golf ta 'Aden fit-tramuntana, u l-Oċean Indjan fil-lvant. Il-belt kapitali u l-aktar popolata tagħha hija Mogadishu.
Fl-1969, stat soċjalista mmexxi minn Mohamed Siad Barre ħataf il-poter f'kolp ta' stat u stabbilixxa r-Repubblika Demokratika tas-Somalja. Ir-repubblika waqgħet fl-1991 bil-bidu tal-gwerra ċivili tas-Somalja. Matul il-gwerra, is-Somalja kienet de facto maqsuma f’reġjuni żgħar indipendenti, bl-ebda setgħa ta' tmexxija kollha kemm hi. F'dan il-perjodu, ħafna minn dawn ir-reġjuni reġgħu lura għal-liġi konswetudinarja u reliġjuża, u s-Somalja ddikjarat l-indipendenza tagħha. Fl-2004, fazzjonijiet differenti qablu li jiffurmaw Gvern Federali Transitorju, li jgħaqqad il-pajjiż, u fl-2006, b'intervent Etjopjan appoġġjat mill-Istati Uniti, il-Gvern Federali Transizzjonali ħa l-kontroll tal-biċċa l-kbira taż-żoni ta' kunflitt fin-nofsinhar tal-Unjoni li għadha kif ġiet iffurmata. Qrati Iżlamiċi (ICU). L-ICU aktar tard inqasam fi gruppi aktar radikali, bħal Al-Shabab, li ġġieldu kontra l-gvern u l-alleati tiegħu fil-Missjoni tal-Unjoni Afrikana fis-Somalja.
Sa nofs l-2012, ir-ribelli kienu tilfu ħafna mit-territorji taħt il-kontroll tagħhom. Kostituzzjoni interim ġdida għall-pajjiż magħqud ġiet approvata f'Awwissu 2012, li wasslet għall-ħolqien tal-Gvern Federali tas-Somalja.Is-Somalja kienet meqjusa bħala stat fallut jew fraġli minn diversi mezzi tal-midja.Hija membru tan-Nazzjonijiet Uniti, l-Għarbija League, l-Unjoni Afrikana, il-Moviment Mhux Allinjat, u l-Organizzazzjoni tal-Kooperazzjoni Iżlamika.
Data
Motto: Patrija jew Mewt; Innu: Qolobaa calankeed (Somali: "Unura l-bandiera"); Kapitali (u l-aktar belt popolata): Mogadishu (2°02′21″N 45°20′31″E); Lingwi Uffiċjali: Somali u Għarbi; Ġentili: Somali; Forma ta' Gvern: Repubblika federali parlamentari; President: Hassan Sheikh Mohamud; Prim Ministru: Hamza Abdi Barre; Korp Leġiżlattiv: Parlament Federali tas-Somalja; Indipendenza tal-Italja u r-Renju Unit-26 ta' Ġunju 1960, Unifikazzjoni-1 ta' Lulju 1960, Stat Soċjalista-21 ta' Ottubru 1969; Gwerra Ċivili-26 ta' Jannar, 1991, Kostituzzjoni kurrenti-20 ta' Awwissu, 2012; Wiċċ (Post 44th): 637 657 3​ km²; Ilma (%): 1.6%; Fruntieri: 2385 km; Kosta: 3025 km; L-ogħla punt: Shimbiris; Ċensiment tal-Popolazzjoni (2023): 18,143,784 ab., Densità 28.45 ab./km², Per capita: US$ 434,210,868 miljun; Tkabbir Totali: US$ 62,064,687 miljun; HDI (2019): Tkabbir 0.361 (192nd)-Baxx; Munita: Xilling Somalu (SOS); Żona tal-Ħin: EAT (UTC +3); Kodiċi ISO: 706 / SOM / SO; Dominju tal-Internet: .so; Kodiċi tat-telefon: +252; Prefiss tar-Radju: 6OA-6OZ; Kodiċi IOC: SOM.
Storja Antika
L-istorja tat-territorju preżenti tas-Somalja tmur lura għal żminijiet antiki, meta r-reġjun kien magħruf mill-Eġizzjani tal-qedem. Bejn is-sekli 2 u 7 AD, diversi partijiet tat-territorju ġew inklużi fir-renju Etjopjan ta' Aksum. Ftit wara, ċerti tribujiet Għarab stabbilixxew tul il-​kosta tal-​Golf ta' Aden u hemmhekk waqqfu sultanat iċċentrat fuq il-​port ta' Zeila. Fl-istess ħin, il-pajjiż sar Iżlamizzat minħabba l-influwenza tax-Xiti mill-Iran. Fi kwalunkwe każ, l-abitanti żammew il-lingwi antenati tagħhom minflok adottaw l-Għarbi.
Sa mis-seklu 13, is-Somali u r-raħħala nomadi stabbiliti fit-Tramuntana tal-Qarn tal-Afrika bdew jemigraw lejn ir-reġjun tal-lum tas-Somalja. Preċedentement, l-Oromo, raħħala-bdiewa, kienu bdew migrazzjoni lejn l-Ogaden u l-pjanura Abyssinjan. Dawn il-popli kollha stabbilixxew b’mod permanenti fit-territorju. Xi popli Għarab ippruvaw japproprjaw it-territorju u ħafna Somali kienu qed jiċċaqilqu barra, speċjalment lejn l-Etjopja.
Dun Mikiel Xerri
Dun Mikiel Xerri (Ħaż-Żebbuġ, 29 Settembru 1737 - 17 Jannar 1799) kien patrijott Malti. Xerri studja f'diversi universitajiet fl-Ewropa. Għex taħt il-Kavallieri ta' Malta fl-aħħar tal-ħakma tagħhom f'Malta u taħt il-Franċiżi meta nvadew il-Gżejjer Maltin. Kien imdaħħal f'rewwixta kontra l-ħakma Franċiża taħt Napuljun Bonaparte li għaliha, ma nies oħrajn, ġie iffuċillat fis-17 ta' Jannar 1799 fl-età ta' 61 sena.
Sfond storiku u l-eżekuzzjoni
F'Ġunju tal-1798, il-forzi Franċiżi taħt Napuljun Bonaparte invadew il-gżejjer li sa dak iż-żmien kienu taħt il-ħakma tal-Kavalieri ta' Malta, li kienet qiegħda ssir dejjem iżjed ħarxa. Għall-ewwel, in-nies aċċettaw il-bidla għax ittamaw li kien hemm il-possibbiltà ta' gvern aħjar. Però, wara ftit xhur, il-forzi Franċiżi neħħew id-drittijiet kollha tan-Nobbiltà Maltija u daru kontra l-Knisja. Irrabjati bis-serq sfaċċat mill-knejjes u bil-kriżi finanzjara li bħala qatt ma kienu raw qabel, fit-2 ta' Settembru, 1798 qamu kontra l-gwarniġjun Franċiż fl-Imdina. Malajr il-gżejjer sabu ruħhom fi stat ta' rewwixta sħiħa, u l-Maltin waqqfu Assemblea Nazzjonali. Il-forzi Franċiżi irtiraw lejn il-bliet imdawrin bis-swar madwar il-Port il-Kbir, waqt li l-Maltin talbu l-għajnuna mir-Renju taż-Żewġ Sqallijiet u l-Gran Brittanja.
Matul l-imblokk tal-bliet, mijiet ta' nies mietu bil-ġuħ u l-faqar. Xi wħud fil-fortizzi għalhekk iddeċidew li jirriskjaw ħajjithom biex jirriżolvu s-sitwazzjoni, u dawn kienu mmexxija minn Xerri. Il-Maltin fasslu attakk fuq il-forżi Franċiżi fil-belt Valletta u l-Kottonera, imma l-forzi Franċiżi semgħu bil-komplott. Fost id-49 ruħ li nkixfu fl-investigazzjoni ta' wara, kien hemm Dun Mikiel Xerri. Filgħodu fis-17 ta' Jannar, 1799, l-arċisqof ta' Malta, Labini żar lil Xerri u lil sħabu. Il-priġunieri ttieħdu mill-Forti ta' Sant'Elmu għall-Pjazza tal-Palazz, fejn platun suldati kien qiegħed jistennihom. Fi triqthom lejn il-pjazza, Dun Mikiel lil sħabu għamillhom il-qalb, u meta waslu talab ftit minuti biex ikellimhom. Wara t-talb għall-maħfra ta' dnubiethom, Xerri ta arloġġ tal-fidda lill-uffiċjali responsabbli u talbu biex jisparalu f'qalbu. Imbagħad dar fuq il-folla fil-pjazza u mal-oħrajn għajjat "Il-Mulej ikollu ħniena minna! Viva Malta!" Wara li ġew iffuċillati fil-pjazza ttieħdu għall-kappella ta' Santu Rokku. Il-parti kbira minnhom indifnu fil-ġenb tal-knisja ta' San Pupulju fil-Furjana.
Rwanda
daqsminuri|Il-bandiera tar-Rwanda thumb|tarka thumb|Organizzazzjoni territorjali thumb|Kigali thumb|Mappa Ir-Rwanda hi nazzjon fl-Afrika. Il-belt kapitali hi Kigali.
FC Twente
Football Club Twente huwa klabb tal-futbol professjonali Olandiż ibbażat fil-belt ta' Enschede, u li jilgħab fl-ogħla diviżjoni tal-pajjiż. Iffumat fl-1965 permezz tal-fużjoni bejn Sportclub Enschede u Enschedese Boys, il-klabb hu attwalment id-detentur tat-titlu tal-Eredivisie u tal-Johan Cruijff Schaal. Fl-istorja tegħu, il-klabb spiċċa darbtejn fit-tieni post tal-kampjonat, rebħu darbtejn it-Tazza KNVB u kienu finalisti telliefa tat-Tazza UEFA 1974–75.
Storja
Il-klabb twieled fl-1965 bħala parti minn fużjoni bejn żewġ klabbs professonali, is-Sportclub Enschede (rebbieħ tat-titlu tal-Eredivise fl-1926) u l-Enschedese Boys.
Is-suċċess kien wieħed istantanju hekk kif taħt il-gwida tal-kowċ Kees Rijvers, Twente spiċċaw it-tielet fl-1969, ir-raba' fl-1970, il-ħames fl-1971 u t-tielet fl-1972 u fl-1973. L-aqwa staġun tibqa' dik tal-1973–74 fejn flimkien ma' Feynoord kienu qed jiġġieldu għall-konkwista tat-titlu sal-aħħar ġurnata tal-kampjonat. Minkejja t-telfa ta' 3–2 kontra l-istess Feynoord, Twente xorta assiguraw minn post fit-Tazza UEFA.
Fl-edizzjoni 1974–75 tat-Tazza UEFA, it-Tukkers (kif inhuma imsejħa r-residenti tar-reġjun ta' Twente), grazzi għar-rebħa fis-semifinali kontra Juventus, avvanzaw sal-finali fejn ġew megħluba mill-Ġermaniżi ta' Borussia Mönchengladbach.
Minn dakinhar, l-andament tat-tim naqas drastikament tant li fl-1983 spiċċa relegat għall-Eerste Divisie (it-tieni diviżjoni Olandiża). Sena biss wara, it-tim kiseb il-promozzjoni u matul l-istaġun fl-ogħla diviżjoni t-tim baqa' mfakkar għan-numru ta' logħbiet pari li kiseb ġewwa daru. Il-laqam il-ġdid ta' "Twente tad-dwejjaq" tappan xi ftit il-fatt li rnexxielhom jikkwalifikaw għall-kompetizzjonijiet Ewropej għal ħames snin konsekuttivi (mill-1985 sal-1989).
L-istaġun ta' wara ra lill-klabb jiġi eliminat b'sorpriża mit-Tazza kontra t-tieni tim tal-Ajax. Barra minn hekk, fil-kampjonat it-tim wettaq prestazzjonijiet diżappuntanti li wasslu biex il-partitarji, l-Ultras Vak-P, għamlu ħsara fil-grawnd il-ġdid Arke Stadion kawża tal-frustrazzjoni tagħhom lejn il-pożizzjoni tal-klabb.
thumb|right|170px|[[Steve McClarn, rebbieħ tal-ewwel kampjonat]] Fl-istaġun 2002–03, il-holding company FC Twente '65 iddikjarat il-falliment tagħha li għal ftit ma poġġiex f'dilemma l-eżistenza tal-klabb. Il-klabb irnexxielu madanakollu jevita dawn il-problemi, grazzi wkoll għall-president il-ġdid Joop Munsterman. Fil-fatt, it-tim irnexxielu jagħmilha sal-finali tat-tazza nazzjonali fl-2004 u kif ukoll wasal sar-raba' post fl-istaġun 2006–07. L-istaġun ta' wara, ra lil Twente jispiċċaw ir-raba' post u kif ukoll jirbħu l-finali tal-play-off kontra Ajax għal post fit-tielet rawnd ta' kwalifika taċ-Champions League, fejn kellhom jisfidaw lil Arsenal. Il-klabb Ingliż ma kellux problemi ixejjen lit-tim Olandiż fejn rebħu 6–0 fuq żewġ legs.
Mis-sajf tal-2008, inħatar l-eks-kowċ tat-tim nazzjonali Ingliż, Steve McClaren, bħala l-kowċ il-ġdid. Fl-istaġun 2008–09, il-klabb akkwista t-tieni post fil-kampjonat, b'distakk ta' ħdax-il punt miċ-ċampjins AZ Alkmaar, u kisbu biljett għall-Europa League wara l-eliminazzjoni tagħhom mill-fażi ta' kwalifikazzjoni taċ-Champions League kontra Sporting Lisbon. Is-sena ta' wara, wasal l-ewwel kampjonat fl-istorja tal-klabb, li ġie assigurat fl-aħħar ġurnata.
Fenek Ewropew
Il-Fenek Ewropew Oryctolagus cuniculus jew kif jissejjaħ f' Malta Fenek tax-xiber jew Fenek tas-salvaġġ u li jagħmel parti mil-fawna ta' Malta ukoll, huwa speċi ta' mammiferu plaċentat erbivoru oriġinarjament minn naħa ta' Nofs in-nhar tal-kontinent Ewropew, għalkemm il-llum il-ġurnata għandu firxa ħafna akbar grazzi għal bniedem. Din hija l-unika speċi ta' fenek li giet iddomestikata kemm għal-ikel, pil u bħala annimal tad-dar mill-ispeċi kollha ta' leporidi li jeżistu u b' hekk ir-razzez jew varjetajiet kollha ta' fniek iddomestikati huma kollha Oryctolagus cuniculus.
Il-Fenek Ewropew huwa leporidu ta' daqs żgħir, twil bejn 34 u 45 ċentimetru u jiżen bejn 1.3 u 2.2 kilogrammi. Din l-ispeċi ta' fenek għandha par widnejn twal, is-saqajn ta' wara kbar, u pil qasir ta' lewn griż fil-kannella b'denb qasir u sufi.Il-Fenek Ewropew jiċċaqlaq minn post għal ieħor bil qbież u għal dan l-iskop jużaw is-saqajn ta' wara kbar u b'saħħithom li huma miksijin bi strat ta' pil oħxon biex jassorbi fiħ id-daqqa waqt il-ġiri. Is-swaba tas-saqajn ta' wara għandhom il-ġilda bejniethom biex jibqu maqudin flimkien anke waqt il-ġiri għal aktar stabilita.
Il-Fenek Ewropew huWa magħrufa sew għal bejtiet kumplessi li jħaffer taħt l-art, fejn dan iqatta ħafna mill-ħin tiegħu meta ma jkunx qiegħed jiekol.
Il-Fenek Ewropew ġie ntrodott bħala speċi eżotika f' ħafna gżejjer (eż.fil-gżejjer Brittaniċi, f' uħud mil-gżejjer tal-Ħawaj, fil-gżejjer ta' San Juan, Awstralja u New Zealand) u waqt li f' kull waħda minn dawn ħoloq problemi ekoloġiċi enormi għax irriproduċa f' numru kbir u poġġa ħafna speċi endemiċi f' periklu ta' estinzjoni minn ħabba kompetizjoni, fil-Penisula Iberika (Spanja u Portugal) tant naqas drastikament fin-numru (minn ħabba l-mard myxomatosis u calicivirus tal-fniek, il-kaċċa żejda mill-bniedem u telf ta' abitat) li poġġa lil-Linċi Iberika u l-Ajkla rjali ta' Spanja li kienu jibbażaw id-dieta tagħhom fuqu f' periklu ta' estinzjoni ukoll.
Reproduzzjoni
Il-Fenek Ewropew għalkemm mhuwiex żgur wieħed mill-aktar b'saħħtu, veloċi jew intelliġenti fost il-mammiferi, żgur qiegħed f' niċċa ekoloġika ferm solida grazzi għar-rata ogħlja ta' ripproduzzjoni li għandu. Il-fenka t' ovula eżatt waqt it-tammir u wara tqala ta' 31 ġurnata (għalkemm din tista tvarja minn 29 sa 35 ġurnata), ġeneralment ikollha boton minn 2 sa 12-il żarmuġ.
Yagul
daqsminuri|252x252px|Veduta panoramika tas-sit arkeoloġiku ta' Yagul Yagul huwa sit arkeoloġiku u eks belt-stat assoċjat maċ-ċivilizzazzjoni Żapoteka tal-Mesoamerka pre-Kolumbjana, li jinsab fl-istat Messikan ta' Oaxaca. Is-sit ġie ddikjarat bħala wieħed mill-erba' Monumenti Naturali tal-pajjiż fit-13 ta' Ottubru 1998. Is-sit huwa magħruf lokalment ukoll bħala Pueblo Viejo (Villaġġ Antik) u kien okkupat fi żmien il-Konkwista Spanjola. Wara l-Konkwista, il-popolazzjoni ġiet rilokata fir-raħal modern fil-qrib ta' Tlacolula fejn għadhom jgħixu d-dixxendenti tagħhom.
Il-belt-stat ta' Yagul ġiet okkupata għall-ewwel darba għall-ħabta tal-500-100 Q.K. Lejn il-500-700 W.K., inbnew strutturi residenzjali, ċiviċi u ċerimonjali fis-sit. Madankollu, il-biċċa l-kbira ta' dak li għadu viżibbli llum il-ġurnata jmur lura għall-1250-1521 W.K., meta s-sit kien jintuża bħala l-belt kapitali ta' belt-stat Postklassika.
Is-sit ġie skavat fis-snin 50 u 60 tas-seklu 20 mill-arkeologi Ignacio Bernal u John Paddock.
Fdalijiet ta' abitazzjoni umana fiż-żona, b'mod partikolari tpittir fuq l-irdumijiet f'Caballito Blanco, imorru lura għal mill-inqas it-3000 Q.K. Wara l-abbandun ta' Monte Albán għall-ħabta tat-800 W.K., l-abitanti tar-reġjun stabbilew lilhom infushom f'diversi ċentri żgħar bħal Lambityeco, Mitla u Yagul stess.
Etimoloġija
Yagul ġejja mil-lingwa Żapoteka, u hija ffurmata minn ya (siġra) u gul (antika), jiġifieri tfisser litteralment "siġra antika".
Pożizzjoni
xellug|daqsminuri|243x243px|L-Ispazju Miftuħ għal-Logħba tal-Ballun Tradizzjonali. Yagul jinsab ftit 'il bogħod mill-Awtostrada 190 bejn il-belt ta' Oaxaca u Mitla, madwar 36 kilometru minn Oaxaca. Is-sit jinsab fuq għolja vulkanika mdawra b'art għammiela fil-parti ta' Tlacolula tal-Wied ta' Oaxaca. Ix-xmara Salado tnixxi lejn in-Nofsinhar.
Storja
L-okkupazzjoni f'Yagul tmur lura saħansitra għall-perjodu Preklassiku Nofsani sal-perjodu Preklassiku Aħħari. Oqbra elaborati tal-perjodu Preklassiku ġew skavati f'Yagul, akkumpanjati minn reċipjenti taċ-ċeramika bl-effiġji, li jindikaw l-influwenza ta' Monte Albán fuq l-elit lokali li kulma jmur bdiet tiżdied.
Fil-perjodu Postklassiku Aħħari, immedjatament qabel il-Konkwista Spanjola, il-belt-stat ta' Yagul kellha popolazzjoni ta' iktar minn 6,000 ruħ.
Deskrizzjoni
Yagul huwa wieħed mill-iżjed siti arkeoloġiċi studjati fil-Wied ta' Oaxaca. L-isem ta' dan iċ-ċentru Preispaniku importanti jfisser litteralment "Siġra Antika". Is-sit huwa stabbilit madwar għolja, u jista' jinqasam fi tliet żoni prinċipali: il-fortizza, iċ-ċentru ċerimonjali u ż-żoni residenzjali. Il-ġebla tal-kostruzzjoni f'Yagul fil-biċċa l-kbira hija ġebla komuni mix-xmara ffurmata mill-blat vulkaniku bħall-bażalt. F'Yagul instabu madwar 30 qabar, uħud minnhom mibnija bħala pari. Ftit minnhom għandhom kitbiet ġeroglifiċi fuqhom.
Fortizza
Il-fortizza tinsab fil-quċċata tal-irdumijiet fil-Grigal tas-sit u hija protetta minn ħitan naturali u artifiċjali. Tinsab f'punt panoramiku eċċellenti għall-għassa tal-Wied ta' Tlacolula kollu. Għandha diversi postijiet li llum il-ġurnata jintużaw bħala punti panoramiċi tas-sit u tal-pajsaġġ tal-madwar, inkluż wieħed li tasal għalih permezz ta' pont dejjaq.
Żona residenzjali
Iż-żona residenzjali, ħafna minnha mhux skavata, tinsab fuq ir-raba' mtarraġ tan-Nofsinhar. Ir-residenza tal-perjodu Klassiku jinsabu fil-Majjistral taċ-ċentru ċerimonjali skavat u r-residenzi Postklassiċi ta' klassi inferjuri jingħad li jinsabu madwar il-qalba tas-sit.
Ċentru ċerimonjali
daqsminuri|246x246px|Il-Qabar Triplu ta' Yagul Iċ-ċentru ċerimonjali ġie skavat fl-1974 minn Bernal u Gamio. Jinkludi l-maġġoranza l-kbira ta' dak li ġie skavat u li hu viżibbli llum il-ġurnata. Iċ-ċentru ċerimonjali jikkonsisti minn għadd ta' terrazzi kkonfinati b'arkitettura monumentali, u jinkludi wkoll post għal-logħba tal-ballun tradizzjonali u kumpless residenzjali tal-elit. Fost l-istrutturi f'din iż-żona nsibu:
Monument Naturali ta' Yagul
Yagul ġie ddeżinjat bħala Monument Naturali tal-pajjiż fl-1999 mill-Gvern Messikan. Il-monument għandu erja ta' 10.76 km2. Jiġi amministrat mill-Kummissjoni Nazzjonali taż-Żoni Naturali Protetti (CONANP).
Sit ta' Wirt Dinji
Is-sit arkeoloġiku ta' Yagul huwa inkluż fis-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO bit-titlu "Għerien Preistoriċi ta' Yagul u Mitla fil-Wied Ċentrali ta' Oaxaca" li ġie ddeżinjat fl-2010 filwaqt li s-sit arkeoloġiku ta' Mitla mhuwiex inkluż. Is-sit ta' Yagul huwa inkluż peress li jinsab qrib ħafna tat-tpittir preistoriku fuq l-irdumijiet, li fl-imgħoddi kienu l-ħitan ta' għerien li maż-żmien ċedew.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".
Premier League 2008–09
Il-Premier League 2008–09 kien is-sbatax-il edizzjoni tal-Premier League minn meta ġie stabbilit fl-1992. Manchester United ġew inkurunati ċampjins għall-ħdax-il darba u għat-tielet darba konsekuttiva fil-ġurnata ta' qabel tal-aħħar tal-istaġun. Il-kampjonat beda fis-16 ta' Awwissu 2008, u spiċċa fl-24 ta' Mejju 2009. Total ta' għoxrin tim ikkontestaw dan il-kampjonat, li jikkonsistu minn sbatax li ħadu sehem fl-istaġun ta' qabel u tlieta li ġew promossi mill-Football League Championship.
L-ewwel gowl tal-istaġun ġie skurjat fl-ewwel logħba tal-istaġun mill-plejer tal-Arsenal Samir Nasri kontra t-tim promoss ta' West Bromwich Albion fir-raba' minuta tal-ewwel taqsima. Gabriel Agbonlahor tal-Aston Villa skorja l-ewwel tripletta tal-istaġun kontra Manchester City, fejn irnexxielu jagħmel dan f'temp ta' seba' minuti.
Manchester United ħadu t-titlu tal-Premier League wara dro kontra Arsenal nhar is-16 ta' Mejju 2009, li tahom il-ħdax-il titlu tal-kampjonat, u t-tmintax-il wieħed totali, fejn b'hekk ugwaljaw ir-rekord miżmum minn Liverpool. Din kienet it-tieni darba li t-titlu rebħuh għal tliet snin infila, wara s-serje ta' rebħiet fl-2001. West Bromwich Albion saru l-ewwel tim relegat għaċ-Championship wara telfa ta' 2–0 ġewwa darhom kontra Liverpool nhar is-17 ta' Mejju 2009. Magħhom ingħaqdu Middlesbrough u Newcastle United li fl-aħħar ġurnata tal-istaġun tilfu kontra West Ham United u Aston Villa rispettivament. Dan ifisser li Hull City u Sunderland salvaw posthom fl-ogħla diviżjoni minkejja li tilfu kontra Manchester United u Chelsea. Din kienet l-ewwel darba mill-istaġun 2005–06 li aktar minn tim promoss wieħed żamm postu fil-Premier League.
Promozzjoni u relegazzjoni
15px Timijiet promossi mill-Football League Championship 2007–08
15px  Timijiet relegati għall-Football League Championship 2008–09
Plejer tas-Sena tal-PFA
L-unur tal-Plejer tas-Sena tal-PFA għall-2009 ġie mirbuħ minn Ryan Giggs ta' Manchester United.
Il-lista tan-nominati għall-unur tal-Plejer tas-Sena tal-PFA, b'ordni alfabetiku, kienu dawn is-segwenti:
Plejer Żagħżugħ tas-Sena tal-PFA
L-unur tal-Plejer Żagħżugħ tas-Sena tal-PFA ġie mirbuħ minn Ashley Young ta' Aston Villa.
Il-lista tan-nominati għal dan l-unur kienu dawn is-segwenti:
Tim tas-Sena tal-PFA
Gowler: Edwin van der Sar (Manchester United)
Difiża: Glen Johnson (Portsmouth), Patrice Evra, Rio Ferdinand, Nemanja Vidić (kollha ta' Manchester United)
Nofs il-grawnd Steven Gerrard (Liverpool), Cristiano Ronaldo, Ryan Giggs (it-tnejn ta' Manchester United), Ashley Young (Aston Villa)
Attakk: Nicolas Anelka (Chelsea), Fernando Torres (Liverpool)
Gowler
300px|thumb|Il-gowler jilqa' l-ballun F'diversi sport tat-timijiet, il-gowler hu plejer definit li għandu x-xogħol li jwaqqaf direttament lill-iskwadra avversarja biex tiskorja fil-lasta tiegħu. Din il-pożizzjoni teżisti fil-futbol, fil-futbol Galliku, fil-futbol tar-regoli internazzjonali, fil-handball, fil-ħokì, fin-netball, fil-water polo, fil-lacrosse, fil-floorball u fi sport oħra.
Futbol
250px|thumb|Tfajjel fil-pożizzjoni ta' gowler Fil-futbol, kull gowler tat-tim jiddefendi l-lasta tat-tim tiegħu u għandu privileġġi speċjali matul il-logħba. Ix-xogħol prinċipali tal-gowler hu li jwaqqaf milli l-ballun jidħol fil-lasta.
Il-gowler hu l-uniku plejer li jista' juża' idejh biex imiss ballun (minkejja li dan ma jistax isir fil-kaxxa tal-penalty). Il-gowler irid jilbes flokk b'kulur differenti mill-plejers, referis u assistenti oħra biex ikun evitat il-konfużjoni. Gowlers ħafna drabi jilbsu l-ingwanti biex jgħinu biex jaqbad il-ballun.
Hekk kif il-gowler hu ħafna drabi l-uniku plejer tat-tim li jista' jara l-grawnd kollu, huma jkunu dawk jorganizzaw lit-tim meta jkun qed jiddefendi.
Futbol Galliku
Fil-futbol Galliku, ix-xogħol prinċipali tal-gowler hu li jevita li jiġi skurjat gowl kontra t-tim tiegħu billi direttament jiddefendi l-lasta. Il-gowl ikun meta l-ballun jidħol fil-lasta; it-tim li jkun qed jattakka jingħata 3 punti. Il-gowler hu l-uniku plejer li jista' jikkontrolla l-ballun ma' l-art u dan jista' jsir biss fir-rettanglu ż-żgħir.
Hurling
Fil-hurling, l-inkarigu tal-gowler hu li jevita li jkun skurjat xi gowl fil-lasta tiegħu. Gowl ikun mogħti jekk jidħol fil-lasta; it-tim attakkant jingħata 3 punti. Il-gowler m'għandux regoli speċjali li jħarsuh, ħlief li jilbes flokk ta' kulur differenti.
Ħokì fuq is-silġ
300px|thumb|Il-"Goaltender" tal-ħokì fuq is-silġ Il-gowler (bl-Ingliż imsejjaħ goaltender f'dan l-isport, imma wkoll goalie jew netminder) fil-ħokì fuq is-silġ hu l-plejer li jiddefendi l-lasta tat-tim tiegħu fejn iwaqqaf xuttijiet tal-puck li jkunu se jidħlu fix-xibka, u b'hekk jimpedixxi li l-iskwadra avversarja tiskorja. Il-gowler jilgħab ħafna drabi ġewwa jew qrib il-kaxxa ta' quddiem il-lasta li bl-Ingliż tissejjaħ goal crease (jew sempliċiment the crease). Minħabba s-saħħa tax-xuttijiet u l-frekwenza tagħhom, il-gowler jilbes ħwejjeġ speċjali biex jipproteġulu ġismu mill-impatt dirett. Wieħed biss jista' jagħmel il-gowler matul il-partita tal-ħokì u mhux aktar.
Privileġġi
Il-gowler hu tipikament pożizzjoni speċjalizzata fil-ħokì fuq is-silġ; fuq livell professjonstiku fil-partiti, l-ebda gowler ma jilgħab f'ebda pożizzjoni oħra u dan jgħodd ukoll għall-plejers l-oħra li dawn ukoll ma jistgħux jieħdu l-irwol ta' gowler. Tim tal-ħokì fuq is-silġ jista' jkollu 2 jew 3 gowlers fl-iskwadra. Il-gowler igawdi minn privileġġi partikulari li l-plejers l-oħra m'għandhomx: hu jilbes ħwejjeġ differenti mill-plejers l-oħra. Il-gowler jista' jżomm jew iwaqqaf legalment il-puck b'idejh fejn jipprovoka interuzzjoni fil-logħob. Jekk plejer tat-tim avversarju jolqtu mingħajr ma jagħmel sforz biex jevitah, dan il-plejer ikun penalizzat. F'ċerti kampjonati, jekk il-mazza tal-gowler tinkiser, hu jista' jkompli jilgħab bil-mazza miksura sakemm il-logħob ikun imwaqqaf, b'differenza tal-plejers l-oħra li jridu jwaqqgħu l-mazza jekk tinkiser.
Salvataġġi
Meta gowler jimblokka jew iwaqqaf xutt li jkun sejjer fix-xibka, dik l-azzjoni tieħu l-isem ta' salvataġġ. Il-gowlers ħafna drabi għandhom stil partikulari, imma ġeneralment jagħmlu salvataġġi bil-modi kollha possibli: jaqbdu l-puck bl-id li jkollha l-ingwanti, ixellfu x-xutt bil-mazza tagħhom, jimblokkaw permezz tal-protezzjoni fuq saqajhom jew fuq partijiet oħra ta' ġisimhom, jintefgħu f'pożizzjoni ta' farfett biex jimblokkaw xuttijiet fil-baxx li jkunu ġejjin, speċjalment f'dawk li jkunu ġejjin minn distanza qasira. Wara li jkunu għamlu s-salvataġġ, il-gowler ifittex li jikkontrolla l-azzjoni li ssegwi biex jevita li l-avversarju jiskorja meta l-gowler ikun barra l-pożizzjoni, jew sempliċiment ifittex li jħalli lit-tim tiegħu li jikseb il-kontroll tal-puck. Ħafna drabi l-gowler jista' jagħżel li jżomm il-puck (għal xi sekonda jew aktar, skond il-ġudizzju tar-referì) biex iwaqqaf il-logħob għal konfrontazzjoni. Jekk il-gowler iżomm il-puck għal ħafna mingħajr ma jkun hemm ebda pressjoni, hu jingħata penalizzazzjoni ta' żewġ minuti barra mil-logħob.
Futbol tar-regoli internazzjonali
Fil-futbol tar-regoli internazzjonali, logħob kompost bejn il-futbol Awstraljan (li m'għandux gowler) u futbol Galliku, ix-xogħol prinċipali tal-gowler hu li jevita li jiġi skurjat gowl. Ikun hemm gowl meta l-ballun, li jkun xuttjat minn kwalunkwe parti minn plejer li qed jattakka, jgħaddi fil-lasta; it-tim attakkant jingħata 6 punti.
Lacrosse
Fil-lacrosse maskili, kull darba li gowler jagħmel salvataġġ u jkollu l-kontroll tal-ballun fil-crosse (mazza) tiegħu, hu jista' jibqa' fil-pussess tal-ballun fil-kaxxa protettiva għal erba' sekonda (il-ħin li jdum bil-ballun jiddependi skond il-livell tal-logħob). Qabel jiskadu l-erba' sekondi l-gowler irid jew iqassam il-ballun jew imur barra l-kaxxa. Wara li jkun ħareġ barra, hu ma jistax jerġa' jidħol fil-kaxxa bil-ballun fil-pussess.
Meta jkun fil-kaxxa (disa' piedi ta' dijametru), il-plejers li jkunu qed jattakkaw ma jistgħux imissu l-gowler jew il-mazza tiegħu: jekk jagħmlu dan, tiġi ddikjarata "interferenza mal-gowler" u jkunu penalizzati bi free clear mil-linja ta' nofs il-grawnd. Hemm differenza sinjifikanti bejn ir-regoli ta' l-NCAA/MLL u r-regoli internazzjonali li jirrigwadraw passaġġ meta l-gowler ikun fil-kaxxa: skond ir-regoli ta' l-NCAA/MLL il-kuntatt mal-mazza tal-gowler waqt li jkun qed iqassam (anki meta il-ballun ikun diġà imqassam) hu projbit u kkunsidrat bħala interferenza. Taħt ir-regoli internazzjonali, il-protezzjoni tispiċċa meta l-possessjoni tispiċċa. Għalhekk, kuntatt mal-mazza tal-gowler wara li l-ballun ikun imqassam, hu legali. Aktar minn hekk, għall-gowler hu permess li jmiss il-ballun b'idejh, minkejja li ma jistax jikkontrollah jew jiġbru.
Fil-lacrosse femminili, meta gowler jagħmel salvataġġ u jkollu l-kontroll tal-ballun fil-crosse tiegħu, dan jista' jibqa' bil-pussess tal-ballun fil-kaxxa għal għaxar sekondi. Ir-regola ta' l-interferenza hi simili għal dik tal-lacrosse maskili, imma b'differenza għal-logħba maskili, il-gowler mara tista' tikkontrolla jew anki tiġbor il-ballun b'idejha.
Kemm fil-lacrosse maskili u anki f'dak femminili, il-gowlers iridu jilbsu elmu u kif ukoll forma ta' protezzjoni għall-geddum u l-gerżuma, ingwanti u protezzjoni għas-sider. L-użu ta' dajna protettiva hi, għal raġunijiet ovvji, neċessarhy fil-logħob maskili; protezzjoni fuq is-saqajn huma wkoll neċessarji għall-gowlers nisa mill-2007. Ħafna gowlers, jagħżlu li jilbsu aktar forma ta' protezzjoni bħal fil-minkeb, fuq l-ispallejn u fuq il-koxox u jilbsu wkoll qalziet twil.
Netball
Il-gowler tan-netball hu wieħed miż-żewġ plejers li joqogħdu ġewwa t-terz difensiv, u l-azzjoni tagħhom hi limitata fit-terz difensiv tal-grawnd.
Rwol
Il-gowler għandu rwol prinċipali f'dan l-isport, fejn barra li hu l-ewwel mid-difensuri, fejn irid jiddefendi l-lasta, hu wkoll l-ewwel ta' l-attakkanti, fejn irid jitfa' veloċement il-ballun lil sħabu kemm jekk ikunu laqqtu gowl jew le.
Teknika
Il-gowler tal-handball juża' diversi tipi ta' teknika minn dawk tal-gowler tal-futsal. Fil-fatt, waqt li dan ta' l-aħħar jaqa' ma' l-art biex isalva x-xutt, il-gowler tal-handball joqgħod bejn l-attakkant u l-lasta biex jagħlaq l-angolu tax-xutt ta' l-istess attakant. Għalhekk, hu ma jmurx lejn il-ballun imma jagħlaq il-lasta b'movimenti ràpidi ta' l-idejn u s-saqajn.
Teknika partikulari oħra hi dik fejn il-gowler jintefa' lejn l-attakk f'daqqa fejn jiftaħ għal kollox idejh u saqajh, biex jagħlaq il-lasta. Din it-teknika, però, hi wżata biss minn xuttijiet li jkunu fil-qrib ħafna.
Water polo
Għall-gowlers tal-water polo, dawn għandhom tliet privileġġi speċjali meta wieħed ikun fil-kaxxa tal-ħames metri:
Min-naħa l-oħra, huma għandhom limitazzjoni li l-plejers l-oħra m'għandhomx: ma jistgħux jaqbżu l-linja ta' nofs il-pixxina.
Lagi ta' Willandra
daqsminuri|290x290px|L-hekk imsejjaħ "Ħajt taċ-Ċina" fil-Lagi ta' Willandra Il-Lagi ta' Willandra huma Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fir-reġjun tal-Punent Imbiegħed ta' New South Wales, l-Awstralja. Ir-Reġjun tal-Lagi ta' Willandra huwa l-post tradizzjonali fejn jiltaqgħu t-tribujiet Aboriġini Muthi Muthi, Ngiyampaa u Barkinji. Iż-żona ta' 240,000 ettaru (590,000 akru) tniżżlet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fil-ħames sessjoni tal-Kumitat tal-Wirt Dinji fl-1981.
Ir-reġjun fih karatteristiċi naturali u kulturali importanti, fosthom eżempji eċċezzjonali ta' ċivilizzazzjoni umana tal-imgħoddi, inkluż l-eqdem sit ta' kremazzjoni fid-dinja. Sezzjoni żgħira tar-reġjun hija protetta mill-Park Nazzjonali ta' Mungo.
L-istatus ta' Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO ġie nnegozjat u nħoloq fl-1981. Is-sit iddaħħal fil-gazzetta nazzjonali uffiċjali tal-gvern tal-Awstralja bħala sit fuq il-Lista tal-Wirt Nazzjonali Awstraljan fil-21 ta' Mejju 2007 taħt l-Environment and Heritage Legislation Amendment Act (No. 1), 2003 (Cth). Ir-reġjun huwa elenkat ukoll fuq ir-Reġistru tal-Wirt Statali ta' New South Wales.
Storja
xellug|daqsminuri|Parti mis-sistema tal-Lagi ta' Willandra: 1. Il-Lag Mulurulu; 2. Il-Qala ta' Willandra; 3. Il-Lag ta' Garnpung; 4. Il-Lag ta' Leaghur; 5. Il-Lag ta' Mungo; 6. Il-Lag ta' Arumpo; 7. Il-Lagi ta' Chibnalwood. Il-Lagi ta' Willandra ffurmaw matul l-aħħar żewġ miljun sena. Ix-xtut antiki tal-lagi ġew stratifikati fi tliet saffi ewlenin ta' sedimenti li ġew iddepożitati fi stadji differenti tal-istorja tal-lagi.
L-iżjed sedimenti bikrin għandhom iktar minn 50,000 sena u għandhom lewn oranġjo fl-aħmar. Fuqhom hemm it-tafal, ir-ramel nadif tal-kwarz u l-ħamrija li ġew iddepożitati tul it-tarf tal-lagi meta l-lagi kienu mimlijin bl-ilma relattivament ħelu bejn 50,000 u 19,000 sena ilu. Is-saff ta' fuq nett huwa magħmul fil-biċċa l-kbira tiegħu minn partiċelli tat-tafal li ġġarrew mir-riħ u li akkumulaw fuq il-lunetti matul perjodi ta' fluttwazzjonijiet fil-livelli tal-ilma, qabel ma l-lagi nixfu għalkollox.
L-esplorazzjoni Ewropea taż-żona inġenerali tħalliet f'idejn pastoralisti anonimi li segwew l-esploraturi rinomati. Il-Kaptan Charles Sturt huwa dak li kellu l-iktar influwenza biex iqanqal l-interess fiż-żona. Huwa skopra l-partijiet ta' fuq tax-xmara Darling fl-1829 u semmiha għall-Gvernatur Ralph Darling. Huwa reġa' żar iż-żona fl-1844 meta pprova jesplora n-naħa ta' ġewwa tal-kontinent tal-Oċeanja.
L-insedjament fir-reġjun bejn ix-xmajjar Murrumbidgee u Darling ġie rikonoxxut uffiċjalment fl-4 ta' Diċembru 1847 meta ġie pproklamat id-Distrett Pastorali ta' Darling.
Ir-reġjuni ta' wara x-xmajjar ma setgħux jinħadmu bi qligħ sakemm ma sarx titjib għali fl-istabbiliment ta' ċnut ta' diviżjoni u fil-provvista ta' faċilitajiet tat-tisqija. Il-kostruzzjoni ta' tankijiet u ta' bjar ta' suċċess kien jiswa ħafna flus u kien kemxejn ta' lotterija. F'Gol Gol bejn Marzu 1875 u Settembru 1881, tliet u tmenin xaft ta' prova tħaffru u swew 1,260 pound.
Il-pastoralisti xorta waħda kellhom attitudni ottimista fir-rigward tar-reġjun u kienu konvinti li b'biżżejjed kapital, kienu se jagħmlu l-qligħ. Damu xi ftit biex japprezzaw in-natura fraġli tal-ambjent u li d-distrett ma setax jiflaħ għall-ammont ta' bhejjem inizjali (li ttieħdu iktar lejn il-Lvant) u li l-istaġuni tajbin kienu l-eċċezzjoni u mhux ir-regola.
Il-Kummissjonijiet Irjali fl-1900 malajr fehmu "li kienet ittieħdet viżjoni ottimista żżejjed rigward il-kapaċità tal-pajjiż...Milli jidher, wara bosta snin biss il-pastoralisti fetħu għajnejhom għas-sogri serji li kienu qed jieħdu meta kienu qed iħallu l-bhejjem tagħhom jieklu l-arbuxxelli li jittieklu, bil-ħsieb li kienu se jerġgħu jikbru b'abbundanza wara kull darba li tinżel ix-xita".
F'ħafna każijiet ir-ragħa żejda ma kinitx ippjanata iżda kienet ir-riżultat ta' xita mistennija li ma niżlitx. It-trasport tal-bhejjem f'inħawi oħra kif ifisser telf ta' qligħ u possibbilment żieda fl-ispejjeż. Bosta pastoralisti nqabdu fuq sieq waħda b'dan il-mod, iżda ħafna oħrajn kienu jkunu għassa għal kif setgħu jagħmlu qligħ ta' malajr. J.H. Patterson li ħa f'idejh lil Gol Gol fl-1875, bigħha fl-1882, iżda ġie mġiegħel jerġa' jeħodha fl-1886 wara li Everitt u White sfaw irvinati.
Ir-remotezza kienet tfisser li t-trasport tal-provvisti u tas-suf minn stazzjon għall-ieħor kien għali. Spiss kien diffiċli li wieħed jikseb il-provvisti peress li t-trasportaturi xi kultant ma kinux jittrasportaw il-provvisti lejn l-istazzjonijiet l-iktar remoti. Barra minn hekk, il-bhejjem spiss kellhom jintbagħtu lejn is-suq iktar milli jinbigħu fl-istazzjon.
Il-fniek komplu jiggravaw il-problemi tal-pastoralisti. Kienu jikkompetu direttament man-nagħaġ fl-ambjent fraġli. Il-gvern għaraf il-problema u fl-1883 għadda l-Att dwar il-Fastidju tal-Fniek li, fost affarijiet oħra, offra bonusijiet lin-nassaba professjonali għal kull fenek maqtul. Sat-tixrid tal-miksomatożi fis-snin 50 tas-seklu 20, il-gwerra kontra l-fniek kienet parti mill-ħajja aċċettata fl-istazzjonijiet tar-reġjun. xellug|daqsminuri|273x273px|Impjant tal-ġeżż Spiss il-pastoralisti kienu jilmentaw minħabba n-nuqqas ta' xogħol adegwat għall-istazzjonijiet remoti tagħhom. Il-popolazzjoni Aboriġena saret parti importanti mill-industrija pastorali meta kien hemm in-nuqqas ta' forza tax-xogħol fis-snin 60 tas-seklu 19. Madankollu, bl-użu estensiv tad-diviżjoni tal-artijiet bil-wajer f'nofs is-snin 70 tas-seklu 19 u bl-użu ta' ċnut għall-bhejjem, ma kienx hemm bżonn iktar tar-rgħajja Aboriġeni. Bla dubju li ċ-Ċiniżi ħadmu fid-distrett għalkemm ma tantx hemm evidenza ta' dan. Waħda mill-ftit referenzi hija dik ta' Ah Tin li ġie impjegat għat-tħaffir ta' bir fl-Istazzjon ta' Gol Gol. Sal-1883 kien hemm kamp f'Narrandera bi 303 Ċiniżi li fittxew għal xogħol.
Matul is-snin 90 tas-seklu 19, il-problemi tan-nixfa, tal-fniek, tar-remotezza u tan-nuqqas ta' xogħol iggravaw minħabba r-reċessjoni tal-Awstralja kollha. Il-pastoralisti l-iktar makakki u b'sigurtà finanzjarja biss irnexxielhom ikampaw. In-nixfa baqgħet għaddejja mill-1895 sal-1903.
Il-Kummissarji Rjali tal-1901 ħarsu b'simpatija lejn il-pastoralisti tad-Diviżjoni tal-Punent u rrakkomandaw trattament ugwali mill-Gvern. Kważi mill-ewwel tfasslet leġiżlazzjoni ġdida u fi żmien tliet xhur mill-approvazzjoni tar-rapport dwar il-leġiżlazzjoni l-ġdida, il-leġiżlazzjoni daħlet fis-seħħ fl-1 ta' Jannar 1901. Il-Bord tal-Artijiet tal-Punent ingħata l-kontroll tad-Diviżjoni tal-Punent u r-responsabbiltà li jifformula iktar politiki u kundizzjonijiet xierqa għall-Punent. It-twellijiet ġew estiżi wkoll għal tnejn u erbgħin sena oħra u b'hekk dan wassal għal iktar sigurtà. Il-leġiżlazzjoni tal-1901 irregolat il-pastoraliżmu fir-reġjun matul is-seklu 20.
It-teknoloġija ġabet magħha bidla kbira fid-distrett kollu. Waħda mill-ewwel bidliet li kellha impatt kienet l-introduzzjoni tal-ġeżż mekkaniku tan-nagħaġ. Għaxar makkinarji ġew introdotti f'Gol Gol u f'Mungo u kellhom l-effett immedjat tal-ħtieġa għal iktar makkinarji. Teknoloġija oħra kienet tinkludi l-ammont ta' xogħol imwettaq minn tagħmir mekkaniku bħat-tratturi. It-telefon ġie introdott fl-1924 biex jikkollega lil Arumpo, Pan Ban u Mulurulu u naqqas ferm is-sens ta' iżolament fir-reġjun.
Bidla sinifikanti wara l-Ewwel Gwerra Dinjija kienet il-ħidma ta' sidien-okkupanti f'stazzjonijiet żgħar minflok maniġers bi twellija kbira. Il-ħajja kienet iebsa ħafna għal dawn il-lokatarji ġodda għaliex sabuha diffiċli li jistabbilixxu l-infrastruttura meħtieġa. Ewan u Nagus Cameron li ħadu l-istazzjon ta' Mungo kellhom xortihom tajba għaliex akkwistaw binja rurali residenzjali, impjant tal-ġeżż u binjiet oħra fit-twellija tagħhom. Oħrajn kellhom jibnu dan kollu għas-spejjeż tagħhom.
Iż-żieda fl-għadd ta' familji fir-reġjun kienet tfisser li beda jkun hemm ftit iktar interazzjoni soċjali milli kien hemm deċennji qabel. Albert Barnes beda l-Mungo Gymkhana li wara tliet snin ġiet stabbilita fuq ix-xatt tan-Nofsinhar tal-lag tal-istazzjon ta' Joulni.
Iż-żieda fl-użu tal-vetturi bil-mutur matul is-snin 30 tas-seklu 20 kienet tfisser li l-ivvjaġġar fir-reġjun kollu beda jsir b'mod iktar rapidu. Matul dan iż-żmien, il-ministri tar-reliġjon bdew iżuru r-reġjun b'mod regolari. Impatt kbir fuq ir-reġjun kien l-iżvilupp ta' Mildura li pprovda servizzi bħal sptar u kura medika.
Deskrizzjoni
daqsminuri|Mappa tar-Reġjun tal-Lagi ta' Willandra li turi l-konfini taż-żona ta' lqugħ tas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Il-Lagi ta' Willandra jinsabu fil-Lbiċ ta' New South Wales. Is-sistema tal-lagi, fdal tas-sistema ta' drenaġġ tax-xmara Lachlan, bejn wieħed u ieħor hija twila 150 kilometru u wiesgħa 40 kilometru f'direzzjoni ġeneralment mit-Tramuntana għan-Nofsinhar mil-Lag ta' Mulurulu fit-Tramuntana għal-Lag ta' Prungle fin-Nofsinhar. L-erja hija ta' madwar 600,000 ettaru. B'mod parallel max-xtut tal-Lvant, hemm għaram tar-ramel abjad u tat-tafal li jlaħħqu l-40 metru 'l fuq mill-pjanura, filwaqt li trinek fondi tħaffru fid-depożiti tax-xatt tal-lagi. Il-pajsaġġ madwar is-sistema ta' lagi huwa mimli formazzjonijiet baxxi paralleli ta' ramel aħmar fin.
Il-Lag ta' Mungo, l-iżjed lag magħruf fiż-żona, jinsab fiċ-ċentru tas-sistema tal-Lagi ta' Willandra, madwar 100 kilometru fil-Grigal ta' Mildura.
Veġetazzjoni u Karatteristiċi Ġeomorfoloġiċi
Il-baċiri tal-lagi nexfin isostnu komunitajiet ta' arbuxxelli linjotuberi tal-ewkaliptu u salmastri, filwaqt li l-għaram tar-ramel xi kultant ma jkollhomx veġetazzjoni, jew inkella jsostnu komunitajiet ta' linjotuberi jew ta' ħaxix xewki.
Iż-żona hija rappreżentattiva tal-lunetti jew tal-baċiri tal-lagi nexfin tax-Xlokk tal-Awstralja, b'għaram iffurmati bir-riħ fuq il-marġnijiet tal-Lvant tagħhom u b'artijiet ċatti li qabel kienu l-baċiri tal-lagi. Lunetta hija baċir bl-għaram b'għamla ta' nofs qamar li spiss tinsab fil-marġni tal-Lvant tal-baċiri tal-lagi baxxi fil-Lvant tal-Awstralja, u tiżviluppa bl-influwenza tar-riħ dominanti mill-Punent. Il-lunetti jipprovdu ż-żona b'kwalità xenika speċjali. L-għaram stabilizzati, b'għamla ta' nofs qamar fit-tarf tal-lagi, u fejn kien hemm l-effetti tal-erożjoni, it-trinek fondi, ħolqu minjatura ta' kanjons kbar tassew sbieħ, bħal dawk imlaqqma l-Ħitan taċ-Ċina, fejn ġew esposti s-saffi b'diversi kuluri tal-lunetta tal-Lag ta' Mungo.
Idroloġija
Il-Lagi ta' Willandra huma passaġġ tal-ilma mimli fossili li żviluppa matul l-era ġeoloġika tal-Plejstoċen meta l-klima kienet iktar kiesħa u mxarrba b'mod konsiderevoli milli hi llum il-ġurnata. Tletin elf sena ilu, ix-xmara Lachlan kienet xmara ferm ikbar milli hi llum. Kienet maqsuma f'erba' jew f'ħames kanali maġġuri, li ffurmaw lagi kbar fl-għaram tar-ramel fil-Punent ta' Hillston. Dawn il-lagi kbar kienu mimlijin bl-ilma u kienu jkopru 1,088 kilometru kwadru, iżda issa jkollhom l-ilma biss wara xi maltempata jew għargħar f'daqqa.
Klima
Iż-żona tal-Lagi ta' Willandra hija semiarida, b'bejn wieħed u ieħor 250 mm ta' xita fis-sena.
Fawna
Attwalment ġew irreġistrati għoxrin speċi ta' mammiferi fir-reġjun tal-Lagi ta' Willandra, u l-iżjed grupp fosthom b'diversità huwa dak tal-friefet il-lejl. Hemm ukoll xi 40 speċi ta' rettili u ta' anfibji. Ġew irreġistrati wkoll 137 speċi ta' għasafar, fosthom pappagalli, cockatoos u sponsuni.
Sit ta' Wirt Dinji
xellug|daqsminuri|Dragun tad-daqna, wieħed mill-bosta rettili fil-Lagi ta' Willandra Ir-Reġjun tal-Lagi ta' Willandra ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1981 bħala sit imħallat, jiġifieri bħala sit kulturali kif ukoll naturali.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-kriterju (viii) "Eżempju straordinarju li jirrappreżenta stadji importanti tal-istorja tad-dinja, inkluż it-trapass tal-ħajja, il-proċessi ġeoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-iżvilupp tat-tipi differenti ta' art, jew il-karatteristiċi ġeomorfiċi jew fiżjografiċi sinifikanti".
Wirt Statali ta' New South Wales
daqsminuri|Mappa bil-konfini tal-Lagi ta' Willandra bħala Wirt Statali ta' New South Wales. Il-Lagi ta' Willandra ġew elenkati fir-Reġistru tal-Wirt Statali ta' New South Wales fit-2 ta' April 1999. Ir-reġistru arkeoloġiku tal-Lagi ta' Willandra juru li kien hemm okkupazzjoni umana kontinwa għal mill-inqas 40,000 sena. Ir-reġjun kien parti mill-istorja tal-esplorazzjoni fuq ġewwa tal-kontinent (l-ispedizzjoni ta' Burke u ta' Wills) u mill-iżvilupp tal-industrija pastorali fil-Punent ta' New South Wales. Iż-żona fiha relitti ta' sistema ta' lagi, fejn is-sedimenti, il-ġeomorfoloġija u l-ħamrija fihom reġistru straordinarju tal-pajsaġġ ta' altitudni baxxa u mhux glaċjali tal-Plejstoċen. Iż-żona fiha eżempji straordinarji ta' lunetti, fosthom il-Lunetta ta' Chibnalwood, l-ikbar lunetta tat-tafal fid-dinja.