cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Galileo Galilei
Galileo ġie mogħti t-titlu ta' "missier l-astronomija moderna", bħala "missier il-fiżika moderna", u "missier ix-xjenza". Ix-xogħol u l-esperimentazzjonijiet tiegħu huma meqjusa li jikkumplimentaw il-kitbiet ta' Francis Bacon u għenu mhux ftit biex jistabbilixxu l-metodu xjentifiku. Il-karriera ta' Galileo kienet tikkoinċidi ma' dik ta' Johannes Kepler. Xogħol Galileo huwa kkunsidrat maqtugħ ferm minn dak ta' Aristotli. Barra minn hekk, il-kunflitt tiegħu mal-Knisja Kattolika Rumana huwa meqjus bħala eżempju bikri u sinjifikanti, ta' kunflitt bejn l-awtorità u l-libertà tal-ħsieb, partikolarment fix-xjenza, fis-soċjetà tal-Punent.
Linosa
Linosa (Sqallija: Linusa) tifforma parti mill-Gżejjer Pelagie fil-Kanal ta' Sqallija tal-Baħar Mediterran. Din il-gżira hija frazzjoni zgħira tal-komun ta' Lampedusa e Linosa, parti mill-provinċja ta' Agrigento, ta' Sqallija u tal-Italja. Il-popolazzjoni ta' din il-gżira ċkejkna tammonta għal 450 abitant.
Isem
L-isem Lenusa deher għall-ewwel darba matul is-seklu 16 fil-kitba letterarja ta' Tommaso Fazello hekk kif il-verżjoni moderna tmur lura għas-sena 1845, l-isem li tlissen mill-kavallier Bernardo Maria Sanvinsente, waqt il-missjoni mogħtija lilu mir-re Ferdinandu II taż-żewġ Sqallijiet (Napli u Sqallija).
Storja
Il-gżira ta' Linosa kienet użata mir-Rumani fejn serviet bħala bażi matul il-Gwerer Puniċi. Il-150 tank tal-ilma li għad fadal huma l-fdalijiet ta' dan il-perjodu hekk bikri fl-istorja tal-bniedem. Din il-gżira ġiet iddominata minn bosta qawwiet barranija, fosthom kien hemm: is-Saraċeni, in-Normanni, l-Anġovini u l-Aragoniżi. Il-gżira baqgħet abbandunata mill-preżenza tal-umani sas-sena 1843, meta Ferdinand it-tieni tar-renju taż-żewġ Sqallijiet ordna lill-kavallier Bernardo Maria Sanvinsente, il-kaptan tal-frigata sabiex ifittex jikkolonizza l-gżira. L-ewwel tletin kolonjalist (artiġjani minn: Ustika, Agrigento u minn Pantellerija) maż-żieda ta' kmandant maġġuri, patri u tabib, illandjaw fil-25 ta' April tal-1845. Ftit kienu l-persuni interessati fil-gżira matul l-għaqda tar-Renju tal-Italja, u għalhekk kien fl-1970 biss fejn il-gżira bdiet tinbidel, b'innovazzjonijiet teknologiċi u l-iżvilupp fit-turiżmu. L-ewwel telefonu kien installat fl-1963, l-ewwel stazzjon tal-enerġija fl-1967 u skola ġdida flimkien ma' mixtla fl-1968.
Ġeografija
Il-gżira ta' Linosa tkopri żona ta' 5.45 kilometru kwadru, u jingħad li hija ta' oriġini vulkanika. Din il-gżira hija magħmula minn serje ta' ħofor fondi, b'Monte Vulcano, 195 metru (640 pied) 'il fuq mill-art ikun l-iktar wieħed prominenti. L-eqreb art ta' Linosa hija l-gżira ta' Lampedusa, li tinsab xi 43 kilometru lejn in-nofsinhar ta' Linosa, 119-il kilometru lejn il-punent tal-Gżira Maltija Għawdex, 121 kilometru lejn l-ilbiċ ta' Pantellerija, 163 kilometru lejn in-nofsinhar tal-gżira maġġuri ta' Sqallija u 165 kilometru lejn il-lvant ta' Cape Mahida fit-Tuneżija.
Ekonomija
L-ekonomija ta' din il-gżira tibbaża fuq is-sajd, l-agrikultura u t-Turiżmu.
Ġan Anton Vassallo
Ġan Anton Vassallo (Valletta, 6 ta' Ġunju 1817 – Valletta, 28 ta' Marzu 1868) kien poeta Malti, meqjus bħala l-aqwa poeta tas-seklu 19. Hu jibqa' miftakar għall-poeżija tiegħu Tifħira lil Malta.
Bijografija
Bin Vincenzo u Marija Vassallo, twieled il-Belt Valletta. Fost l-għalliema tiegħu kellu lil Dun Pietru Pawl Psaila u Dun Ġużepp Zammit Brighella. Vassallo kien jaf tajjeb il-Lingwa Maltija(Malti), it-Taljan, u l-Latin barra l-Franċiż, l-Għarbi u xi ftit Ingliż. Beda l-kors tal-liġi fl-Università ta' Malta fl-1839 u ggradwa fl-1842. Fl-1850 beda jgħallem it-Taljan fil-Liċeo, u fl-1863 laħaq Professur tat-Taljan fl-Università. Vassallo miet qasir il-għomor fit-28 ta' Marzu, 1868 u jinsab midfun fil-Knisja tal-Karmnu, il-Belt Valletta.
Letteratura
Vassallo beda jikteb il-poeżija sew bil-Malti u kemm bit-Taljan fl-1842. Kiteb ħafna bijografiji ta' nies Maltin fl-Arte (1862-66), u La Storia di Malta raccontata in Compendio (1854).
Il-poeżija ta' Vassallo
F'nofs is-seklu 19, Vassallo eleva l-poeżija Maltija għal livell għoli fi żmien meta l-ilsien Malti kien kważi injorat. Huwa refa' l-vers popolari, il-vers tat-tmienja, għal livell letterarju. Bejn l-1842 u l-1860 huwa kiteb lirika mimlija tqanqil il-qalb u metri varjati. Vassallo jdaħħal ħafna l-personalità mnikkta tiegħu u l-kumpless ta' persekuzzjoni li kien ibati bih, fil-versi kif jidher f'poeżiji bħal Żgħożija, Tifkir tal-Biki, Lapsi, u Żgħorija li tibda bil-vers magħruf "O Żmien ħelu kif għaddejtli". Il-ħajja għalih kienet tfisser taħbit u inkwiet biss.
Erba' aspetti li joħorġu mill-poeżija tiegħu huma:
Il-Ġifen Tork
Poeżija epika li tuża' l-ġrajja ta' sebgħin ilsir Malti Nisrani li jaħtfu ġifen Tork wara ġlieda mat-Torok u jsalpaw lejn Malta. Dawn jagħmlu pellegrinaġġ lejn il-Mellieħa biex jirringrazzjaw lill-Madonna. Vassallo jigglorifika lill-Maltin u jipprova jnissel fiduċja fil-Maltin ta' żmienu u sens ta' nazzjonaliżmu billi jinqeda bil-ħakkiema u jgħid li ħabba fina l-Maltin huma ġabu l-glorja tagħhom. B'"Qalbenin dejjem aħna" huwa jgħaqqad il-preżent mal-imgħoddi u hekk iseddaq in-nazzjonalità tal-Maltin. Il-poeżija hija simbolu tal-ġrajja ta' Malta tul iż-żminijiet. Il-ġifen huwa l-gżira ta' Malta u l-ilsiera huma l-Insara Maltin. Ix-xewqa perpetwa tal-Maltin li jeħilsu mill-għadu mhux Nisrani. Importanti f'kull epika huwa l-intervent divin, f'dan il-każ bl-interċessjoni tal-Madonna. F'kull epika hemm eroj imma f' Il-Ġifen Tork mhuwiex bniedem wieħed iżda l-kotra, l-għaqda fost il-Maltin, li titqabad flimkien u titlob flimkien u tirbaħ flimkien kontra għadu qawwi.
Il-poeżija fiha 116-il sestina b'696 vers, miktuba bil-vers tal-ħdax. Irrimata. Vassallo juża kliem arkaiku. Hija mqassma fi tliet kanzunetti:
Dortmund
Dortmund hija belt fil-Ġermanja. Hija tinsab fil-Bundesland ta' Nordrhein-Westfalen. Il-popolazzjoni tagħha hija ta' 571,403 (2011) ruħ li tagħmilha t-tmien l-akbar belt fil-Ġermanja. Dortmund hija l-akbar belt mill-erja u l-popolazzjoni fiż-Żona ta' Ruhr, fl-erja urbana, li hija l-akbar agglomerazzjoni urbana fil-Ġermanja li joqogħdu madwar 5,1 miljun (2011) abitant. Dortmund hija wkoll parti mill-akbar reġjun metropolitan Rhein-Ruhr fejn joqogħdu 12-il miljun ruħ.
Pietru Caxaro
Bijografija
Pietru Caxaro, iben Ljuni u Żuna, twieled l-Imdina fil-bidu tas-seklu XV. Kien nutar pubbliku u jħobb it-tagħlim, u kien ukoll meqjus bħala poeta, filosfu, u oratur ta’ ħila. Wara l-istudji tiegħu hawn Malta, mar Palermo biex jagħmel l-eżami quddiem il-protonutar, u fl-1 ta’ April, 1438 laħaq nutar pubbliku għall-gżejjer Maltin. Imma jidher li ftit ħadem ta’ nutar, għax f’Ġunju tal-istess sena nħatar mħallef għal Għawdex. Sadattant ġieli għamilha ta’ mħallef għal Malta wkoll u fil-qrati tal-gvern u ta l-isqof. U kienu bosta l-okkażjonijiet bejn l-1452 u l-1483 meta kellu jagħmilha ta’ ġurat fil-kunsill poplari ta’ Malta. Pietru Caxaro kien ukoll wieħed mill-kunsillieri tal-Imdina bejn l-1450 u l-1483, u għamel ħabta segretarju tal-kunsill tal-Imdina. Għalkemm għall-ħabta tal-1463 kien tħajjar jiżżewweġ lill-armla Francha de Biglera, jidher li baqa’ għażeb. Meta miet fis-sajf tal-1485 indifen fil-kappella tal-Madonna tas-Sokkors li nbniet bi flusu fil-knisja tad-Duminkani tar-Rabat.
Letteratura
Pietru Caxaro huwa magħruf fil-letteratura Maltija bħala l-ewwel poeta li kiteb bil-Malti. Dan minħabba li fl-1966 Patri Mikiel Fsadni (OP), waqt li kienu qed jirriċerka fuq ħwejjeġ storiċi, sab poeżija fl-atti notarili ta’ Brandano de Caxario, miżmuma f’reġistru tal-1533 sal-1536. Huwa xandar is-sejba tiegħu mal-Professur Godfrey Wettinger fl-1968. Il-poeżija ġiet imsejħa “Xidew il-Qada’ jew ‘Cantilena’ fejn Brandan jgħid li Pietru Caxaro kien qaribu u kitibha kif kien jiftakarha hu. Għaldaqstant, nistgħu ngħidu li din il-poeżija hija l-eqdem test letterarju bil-Malti eżistenti. Ta' min jinnota wkoll li Caxaro kien juża xi kliem mill-Latin imħallat ma' dak Semitiku; għalkemm dan tal-aħħar jidher li kien predominanti.
Il-Laguna Missolonghi
alt=Dar tipika fuq strippi tal-injam f'nofs il Laguna Missolonghi, Grecja|daqsminuri
Il-Laguna Missolonghi (Grieg: Λιμνοθάλασσα Μεσολογγίου, Limnothalassa Mesolongiou laguna) hija Laguna baxxa li tinsab fin-Nofsinhar ta’ Aetolia-Acarnania, fil-Greċja tal-Punent. Hija konnessa mal-Golf ta’ Patras, bajja fil-Baħar Jonju. Hija madwar 15 sa 20 km wiesgħa u l-forma taghha tixbah dak ta' trijanglu.
L-aktar kejl fond huwa dak ta' 5 sa 6 m, izda l-akbar parti taghha ghandu fond li ma jaqbisx iktar minn nofs metru. Dan huwa mimli alka tal-baħar. Bosta gżejjer jinstabu madwar il-laguna. Viċin tat-truf, il-fond huwa biss ta’ 10 cm. Din li parti hija magħmula minn għadajjar u biċċiet ta' art. IL-Laguna Mussolonghi jgħixu fiha l-hut.
Il-Filosofu Grieg Strabo kien sejħilha Kynia.
Viċin il-Laguna insibu Laguna oħra fit-Tramuntana bl-Isem ta' Aitoliko Flimkien huma jifformaw iż-żona tal-Laguni Missolonghi-Aitoliko
Evelyn Bonaci
Evelyn Bonaci (U.O.M.; twieldet fid-29 ta’ Novembru 1916 f’Tas-Sliema; mietet fis-16 ta’ Diċembru 2008) kienet politiku Maltija tal-Partit Laburista (PL). Apparti Agatha Barbara, hija kienet it-tieni mara li rebħet siġġu fil-Parlament wara l-indipendenza fl-1966.
Bijografija
Evelyn Bonaci appoġġat lir-raġel tagħha Louis (magħruf ukoll bħala “Ġiġi”) f’żewġ kandidaturi li ma rnexxewx fl-1953 u fl-1955. Flimkien ma’ Agatha Barbara, hija stabbiliet id-diviżjoni tan-nisa tal-Partit Laburista fl-1961. Iktar ’il quddiem saret President tad-diviżjoni tan-nisa tal-każin tal-Partit Laburista f’Birkirkara u mbagħad saret membru tal-kumitat eżekuttiv nazzjonali. Albert Hyzler irnexxielu jikkonvinċiha titfa’ l-kandidatura tagħha fl-1966.
F’dik l-istess sena Bonaci ġiet eletta fil-Kamra tad-Deputati, il-Parlament tar-Repubblika ta’ Malta, għall-ewwel darba għas-sitt distrett (Birkirkara) u rnexxielha tiddefendi s-siġġu tagħha għal żewġ mandati oħra fl-1971 u fl-1976. Fl-aħħar tal-1980, ftit qabel Bonaci telqet mill-Kamra tad-Deputati f’Novembru 1981, Anne Agius Ferrante (Partit Nazzjonalista - PN) saret it-tielet mara li telgħet fil-Parlament Malti. Wara dan, Bonaci baqgħet taħdem għall-partit tagħha. Evelyn Bonaci mietet fis-16 ta’ Diċembru 2008. Hija kienet meqjusa bħala membru mudell tal-partit tagħha, u kienet magħrufa għar-rispett etiku tagħha lejn l-opponenti politiċi.
Familja
Bonaci iżżewġet lir-raġel tagħha Louis u miegħu kellha tlett ibniet u żewġ subien: Tessie, Alfred, Winnie, John u Nadia; wieħed mis-subien miet qabilha. Ħuha, Ċikku Bonaci, bejn l-1951 sal-1962 kien ħareġ għall-politika fl-ewwel u fil-ħames distretti u kien membru tal-Kabinett ta’ Duminku Mintoff bħala Ministru għall-Industrija u l-Kummerċ (1955-1956).
Premjijiet
Fit-13 ta’ Diċembru 1995, Evelyn Bonaci ssejħet bħala l-Ewwel Uffiċjal (U.O.M.) tal-Ordni tal-Mertu Nazzjonali.
Nouvelle Fédération-Board
L-NF-Board (bl-Ingliż: New Federation-Board), hi assoċjazzjoni stabbilita fit-12 ta' Diċembru 2003. Hi magħmula minn timijiet li jirrapreżentaw nazzjonijiet li mhumiex rikonoxxuti bħala stati sovrani u għalhekk mhumiex eliġibbli biex ikunu membri tal-FIFA. L-NFB taħdem bħala organizzazzjoni temporarja, qabel mal-membri tagħha jiksbu l-isħubija tagħha. Il-fundatur u s-segretarju ġenerali kurrenti hu Luc Misson, u hu avukat Belġjan li rrapreżenta lill-plejer tal-futbol Jean-Marc Bosman fil-każ li wassal għas-sentenza Bosman li stabilixxiet iktar libertà għall-plejers professjonali biex jmorru jaħdmu madwar l-Ewropa.
L-NF-Board torganizza logħob bejn il-membri tagħha, fejn temmen "fid-dritt li tilgħab futbol kompetittiv", u torganizza t-Tazza tad-Dinja VIVA li ħadet post l-ewwel darba f'Novembru 2006, f'Oksitanja. L-ewwel edizzjoni ntrebħet minn Sapmi li għelbu lill-Monako 21-1. L-Okksitanja lagħbu wkoll u l-Kamerun t'Isfel kien mistenni li jipparteċipa però naqas li jagħmel apparenza. It-tieni edizzjoni saret fl-2008 f'Sampi u kienet ikkontestata bejn ħames timijiet. Ir-rebbieħ kienet il-Padanja meta fil-finali rebħu lill-Aramej 2–0.
F'Lulju 2007, l-NF-Board tat sanzjoni uffiċjali lill-ewwel konfederazzjoni membru, il-CSANF (Consejo Sudamericano de Nuevas Federaciones, fundata fil-25 ta' Mejju 2007) li tirrapreżenta t-timijiet li mhumiex membri tal-FIFA u li jinsabu fl-Amerika t'Isfel. It-tieni konfederazzjoni, CENF (Confederation of European New Federations) li tirrapreżenta lil dawk li jinsabu fl-Ewropa, qiegħda f'taħdidiet biex tiġi affiljata mal-NF-Board.
Timijiet nazzjonali
Ewropa
Asja
Amerika ta' Fuq
Amerika t'Isfel
Oċeanja
1: Membri proviżorji 2: Membri assoċċjati 3: Membri assoċċjati tal-federazzjoni lokali affiljata mal-FIFA 4: Membru potenzjali ta' CSANF 5: Minkejja li ġeografikament hi assoċċjata ma' l-Amerika ta' Fuq, politikament u storikament il-Groenlandja hi aktar parti tal-Ewropa
Ħal Tarxien
Ħal Tarxien huwa villaġġ żgħir fil-parti tan-nofsinhar ta' Malta. Dan ir-raħal huwa dar ta' 7,724 raħħala (Diċembru 2008).
Storja
Il-villaġġ ta' Ħal Tarxien jinsab fin-nofsinhar ta' Malta u huwa meqjus bħala wieħed mill-eqdem villaġġi abitat minn nies. L-isem Tarxien huwa meħud mill-kelma ‘tirxa’ li tfisser ġebla kbira. L-eżistenza ta’ din il-lokalità tmur lura 4000 sena u skont l-arkeologi t-Tempji Neolitiċi servew ta’ post sakru fejn kienet tiġi adurata l-Mara tal-Fertilità. Ħal Tarxien huwa magħruf għall-eskavazzjonijiet varji ta’ siti storiċi.
Il-popolazzjoni attwali tilħaq id-disat elef resident. Sas-sena 1960 iċ-ċittadini kienu kienu jaqilgħu l-għajxien tagħhom primarjament mill-agrikoltura, speċjalment mill-bejgħ tal-ħalib tal-mogħoż. Illum dan huwa kollu storja tal-passat u ftit fadal nies li jaqilgħu l-għajxien tagħhom minn prodotti agrikoli.
Knisja
Fin-naħa ta' fuq ta' Ħal Tarxien, fi Triq Santa Marija, tinsab knisja żgħira imma ferm ħelwa li hija msejħa ta' Santa Marija Tar-Rokna. Hija waħda mill-eqdem knejjes u għandha faċċata mill-isbaħ, b'żewġ kampnari pariġġ u bejniethom statwa tal-Madonna tiela' s-sema u warajha koppla żgħira. Jingħad li meta nbniet il-faċċata ta' din il-Knisja, fl-1909, swiet 86 liri Maltin. Wieħed mill-kampnari jsemma leħnu bi tliet qniepen żgħar. Il-forma tal-knisja kif nafuha llum bi speċi ta' koppla saret bejn l-1729 u l-1737.
Il-knisja hija antika ħafna u kienet hemm ħafna qabel ma' Ħal Tarxien sar parroċċa. Infatti naqraw fir-rapport tal-Isqof Cagliares li nbniet għall-ħabta tal-1415 minn Duminka, armla ta' Gentile Azzopardi, li għanietha b'xi renti, fi żmien l-Isqof Antonio di Platamone.
Ġewwa hemm żewġ altari. Il-maġġur għandu kwadru tal-Assunta magħmul fl-1771 minn Rokku Buhagiar u mdawwar bl-iskultura. Fuq l-uniku altar, barra dak tat-titular, f'din il-knisja hemm kwadru ieħor antik tal-Madonna tar-Rużarju bil-Bambin u x-xbihat ta' San Duminku u Santa Katerina, li kien fil-Knisja Parrokkjali qabel is-sena 1770.
Dari f'din il-knisja kien hemm bosta kwadri żgħar pittura għall-wegħdi, xogħlijiet bla valur artistiku iżda ta' siwi storiku. Fost dawn fadal biss tnejn eks voto li huma xhieda tad-devozzjoni antika li kellhom missirijietna speċjalment min-nies tal-baħar lejn il-Verġni Mbierka Mtella' s-Sema.
Dun Frangisk Penza, li għal xi żmien kien il-prokuratur ta' din il-knisja, fl-1909 żejjinha b'faċċata ġdida, żewġ kampnari u statwa ta' Marija Santissima magħmula minn Francesco Faure'. Barra minn hekk, Dun Frangisk kien ħalla f'din il-knisja Kurċifiss artistiku ferm sabiħ tal-avorju mqiegħed ġewwa kaxxa li fuq nett iġġib l-arma ta' Penza.
F'nofs din il-Knisja hemm midfun wieħed mill-aqwa benefatturi tagħha, Lorenzo Bugeja li miet fid-19 ta' Marzu 1800.
Giulio Natta
Giulio Natta (twieled fis-26 ta’ Frar 1903 – miet fit-2 ta’ Mejju 1979) kien kimiku Taljan u rebbieħ tal-Premju Nobel. Huwa rebaħ il-Premju Nobel tal-Kimika fl-1963 flimkien ma’ Karl Ziegler għall-ħidma fuq il-polimeri għoljin. Huwa rċieva wkoll Medalja tad-Deheb ta’ Lomonosov fl-1969.
Ħajja bikrija
Giulio Natta twieled f’Imperia, l-Italja. Huwa kiseb il-lawrja tiegħu fl-inġinerija kimika mill-università tal-Politecnico di Milano f’Milan fl-1924. Fl-1927 għadda mill-eżamijiet biex isir professur fl-istess università. Fl-1933 huwa sar professur full-time u direttur tal-Istitut tal-Kimika Ġenerali tal-Università ta’ Pavia, fejn ħadem sal-1935. Dik is-sena ġie maħtur bħala professur full-time fil-kimika fiżika fl-Università ta’ Ruma.
Karriera
Mill-1936 sal-1938 beda jaħdem bħala professur full-time u direttur tal-Istitut tal-Kimika Industrijali fl-Istitut Politekniku ta’ Torino. Fl-1938 sar kap tad-dipartiment tal-inġinerija kimika fl-università tal-Politecnico di Milano, b’mod kemxejn kontroversjali, meta l-predeċessur tiegħu Mario Giacomo Levi ġie mġiegħel jirreżenja minħabba liġijiet razzjali kontra l-Lhud li kienu ġew introdotti fl-Italja Faxxista.
Ix-xogħol ta’ Natta fil-Politecnico di Milano wassal għat-titjib tax-xogħol preċedenti ta’ Karl Ziegler u għall-iżvilupp tal-katalizzatur Ziegler-Natta. Huwa ngħata l-Premju Nobel tal-Kimika fl-1963 flimkien ma’ Karl Ziegler għar-riċerka tagħhom fil-polimeri għoljin.
Ħajja privata
Giulio Natta ġie dijanjostikat bil-marda ta’ Parkinson fl-1956. Fl-1963, il-kundizzjoni tiegħu pprogrediet sal-punt li kellu bżonn l-assistenza ta’ ibnu u ta’ erba’ kollegi biex jagħmel id-diskors tiegħu fiċ-ċerimonji tal-Premju Nobel fi Stokkolma, l-Iżvezja. Natta miet f’Bergamo, l-Italja, meta kellu 76 sena.
Jean Antoine Houdon
Jean Antoine Houdon ([ʒɑ̃n‿ɑ̃twan udɔ̃]; twieled fil-25 ta’ Marzu 1741 – miet fil-15 ta’ Lulju 1828) kien skultur Neo-Klassiku Franċiż.
Houdon huwa famuż għall-busti u għall-istatwi tiegħu ta’ filosfi, inventuri u figuri politiċi tal-Illuminiżmu. Fost is-suġġetti ta’ Houdon kien hemm Denis Diderot (1771), Benjamin Franklin (1778-1809), Jean-Jacques Rousseau (1778), Voltaire (1781), Molière (1781), George Washington (1785–1788), Thomas Jefferson (1789), Louis XVI (1790), Robert Fulton, (1803–04), u Napuljun Bonaparte (1806).
Bijografija
Houdon twieled f’Versailles fil-25 ta6 Marzu 1741. Fl-1752, huwa daħal fl-Académie royale de peinture et de sculpture fejn studja ma’ René-Michel Slodtz, Jean-Baptiste Lemoyne, u Jean-Baptiste Pigalle. Mill-1761 sal-1764, huwa studja fl-École royale des élèves protégés.
Houdon rebaħ il-Prix de Rome fl-1761, iżda ma kienx wisq influwenzat mill-arti antika u Rinaxximentali f’Ruma. Fis-soġġorn tiegħu fil-belt wettaq żewġ produzzjonijiet karatteristiċi u importanti: l-écorché (1767), mudell anatomiku li serva bħala gwida għall-artisti kollha ta’ warajh, u l-istatwa ta’ San Bruno fil-Knisja ta’ Santa Marija tal-Anġli u tal-Martri f’Ruma. Wara soġġorna ta’ għaxar snin fl-Italja, Houdon irritorna f’Pariġi.
Huwa ppreżenta Morpheus lis-Salon tal-1771 u żviluppa l-prattika tiegħu tal-ħolqien ta’ busti. Huwa sar membru tal-Académie de peinture et de sculpture fl-1771, u professur fil-1778. Fl-1778, huwa mmudella lil Voltaire u pproduċa bust b’parrokka għall-Comédie-Française; wieħed għall-Palazz ta’ Versailles, u ieħor għal Katerina l-Kbira.
Fl-1778, huwa ssieħeb mal-loġġa tal-mażuni ta’ Les Neuf Sœurs, fejn iktar ’il quddiem iltaqa’ ma’ Benjamin Franklin u ma’ John Paul Jones. Għas-Salon tal-1781, huwa ppreżenta Diana għerwiena li ġiet irrifjutata. xellug|daqsminuri|295x295px|Jean Antoine Houdon jaħdem fl-atelier tiegħu, 1804, ta’ [[Louis-Léopold Boilly, Musée des Arts Décoratifs, Pariġi.]] L-iskultura tiegħu ta’ George Washington kienet ir-riżultat ta’ stedina speċifika minn Benjamin Franklin biex jaqsam l-Oċean Atlantiku fl-1785, speċifikament biex iżur Mount Vernon, sabiex Washington seta’ jimmudellalu. Washington immudella għal mudelli bit-tafal imxarrab u għal maskra tal-ġibs. Dawn il-mudelli servew għal bosta kummissjonijiet ta’ Washington, fosthom il-figura bilwieqfa kkummissjonata mill-Assemblea Ġenerali ta’ Virginia għall-Virginia State Capitol f’Richmond. Bosta varjazzjonijiet tal-bust ta’ Washington ġew prodotti, b’ħarsiet u pożi differenti ta’ ġeneral bl-uniformi, b’mod klassiku li jenfasizza l-muskolatura ta’ sidru, u bħala l-Konslu Ruman Lucius Quinctius Cincinnatus imgeżwer f’toga. Forma ta’ dan tal-aħħar tinsab fil-Vermont State House.
Fis-snin 80 tas-seklu 18, Houdon ipproduċa żewġ skulturi nofshom għerwenin, Xitwa u Għawwiem.
Huwa kien jiġi pperċepit bħala wieħed tal-borgeżija minħabba l-konnessjonijiet tiegħu ma’ djul Louis XVI, u għalhekk matul ir-Rivoluzzjoni Franċiża ssogra, għalkemm qatt ma ntefa’ l-ħabs għax laħaq ħarab. Houdon reġa’ ħa r-ruħ matul il-Konsolat u l-Imperu Franċiż, u ntgħażel bħala wieħed mit-tim artistiku oriġinali ta’ dak li mbagħad sar il-Kolonna tal-Grande Armée f’Wimille. Huwa sar Kavallier tal-Leġjun tal-Unur fis-17 ta’ Diċembru 1804.
Houdon miet f’Pariġi fil-15 ta’ Lulju 1828 u ġie midfun fiċ-Ċimiterju ta’ Montparnasse. daqsminuri|142x142px|Bolla tal-1890 bil-profil ta’ George Washington
Familja
Fl-1 ta’ Lulju 1786, huwa żżewweġ lil Marie-Ange-Cecile Langlois u flimkien kellhom tlett ibniet: Sabine, Anne-Ange, u Claudine.
Legat u influwenza
L-iskulturi ta’ Houdon intużaw bħala mudelli għall-inċiżjonijiet li ntużaw fuq diversi bolol tal-Istati Uniti tal-aħħar tas-seklu 19 u l-bidu tas-seklu 20 fejn jidher il-profil ta’ George Washington.
Ġużè Diacono
Bidu
Bin Francis Xavier u Victoria, imwielda Meli, huwa studja fl-iskola Stella Maris (Tas-Sliema), ta’ San Pawl, il-Belt Valletta) u fl-Università ta' Malta, fejn kiseb id-Diploma ta' Prokuratur Legali (1938); iżda flok il-professjoni legali għażel dik letterarja u ta ruħu għall-ġurnaliżmu.
Politika
Diacono kien xellugi imma fl-Elezzjoni Ġenerali tal-1962, li fiha l-Knisja imponiet id-dnub il-mejjet fuq min jivvota lill-Partit Laburista, huwa kien ikkontesta bħala kandidat f'isem il-Partit Kostituzzjonali Progressiv (ta' Mabel Strickland) fuq l-10 distrett li kien ikopri lil Għawdex. Kien ġab 74 vot fl-ewwel għadd u spiċċa b'94 vot.
Ġurnaliżmu u xandir
Huwa beda bħala editur tal-aħbarijiet tat-Times of Malta, aġixxa ta' editur tas-Sunday Times of Malta u għal xi żmien kien korrispondent tal-aġenzija tal-aħbarijiet Reuters. Fi żmien il-Gwerra, 1939-1945, ġie trasferit fir-redazzjoni ta' Il-Berqa, fejn waqqaf il-paġna sportiva bil-Malti u ħoloq diversi espressjonijiet sportivi. Huwa beda l-paġna ta' kuljum tal-fiction u bdieha bit-traduzzjoni ta' The Rosary, ir-rumanz magħruf ta' Florence L. Barclay. Din il-paġna kellha kontribuzzjonijiet ta' diversi awturi Maltin, xjuħ u żgħażagħ, iżda l-biċċa l-kbira kitibhom Diacono nnifsu. Huma baqa' mal-Allied Newspapers sal-1966.
Kien l-ewwel editur tal-ġurnal tal-Knisja Il-Ħajja bejn l-1965 u l-1967. Kien ukoll jieħu ħsieb ir-reklamar għall-ġurnal Il-Ħaddiem bejn is-snin 1966 u 1969. Sadanittant kien għamel żmien jgħallem il-Letteratura Maltija fl-Università ta' Malta.
Xandar bosta taħditiet minn fuq ir-Rediffusion speċjalment fis-serje Kotba x'taqra u tagħrif u tagħlim dwar l-arti drammatika.
B'riżq l-Ilsien Malti
Huwa kien membru akkademiku tal-Għaqda tal-Kittieba tal-Malti u ko-fundatur tal-Għaqda ta' Awturi Maltin. Kien ukoll fil-kummissjoni biex ikun standardizzat l-ilsien Malti. Irreveda u ppubblika l-Ħames Volum tad-Dizzjunarju Ingliż–Malti ta' Dun Karm Psaila fil-bidu tas-snin disgħin.
Diacono kien wieħed mill-aktar kittieba prolifiċi Maltin tas-seklu għoxrin. Kiteb drammi, novelli, traduzzjonijiet u kritika letterarja. Fost il-kritika tiegħu nsibu Wara Ibsen u Il-Fidwa tal-Bdiewa ta' Ninu Cremona: Studju Kritiku.
Bħala studjuż tal-lingwa, kien ħareġ ktieb fl-1977 bl-isem Għeltijiet u Barbariżmi fil-Malti.
Kien ħareġ ġabra ta' novelli bl-isem ta' Dik is-Siġra Mħattba.
Drammi
Iżda l-qawwa ta' Diacono toħroġ fid-drammi tiegħu. L-għarfien tiegħu ta' kif żviluppa t-teatru ta' Ibsen u Strindberg għenu biex fetaħ id-drama Maltija lejn fruntieri ġodda, 'il bogħod mill-kitba tradizzjonali u konservattiva. Huwa ma kienx jiddejjaq jikteb biex juri s-sigrieti magħrufa soċjali tal-ħajja Maltija. Fost l-iktar drammi magħrufin tiegħu hemm dawk tas-snin sittin: L-Ewwel Jien u Erwieħ Marbuta.
Il-Madonna taċ-Ċoqqa
L-iktar dramm li baqa' sinonimu ma' Diacono kien it-teledramm Il-Madonna taċ-Ċoqqa li kien jidher fuq TVM fl-1979, black and white. Dan ix-xogħol ta' Diacono juri l-qilla li jista' juri l-bniedem meta ffaċċjat minn istituzzjoni bħalma hija l-Knisja. Juri li l-imħabba tirbaħ fuq kollox, anke meta tiltaqa' ma' bosta tfixkil. Il-ħsieb wara dan il-kapolavur kien ġieh wara li lill-istess Diacono kienu ħadulu biċċa art. Il-ġrajja ta' Karmnu ta' Randu, li minkejja li kien jagħmel kollox għall-knisja u għall-festa, spiċċa mċaħħad mill-art li kienet tagħti l-għajxien lilu u lill-familja tiegħu hija qawwija wisq.
Dan it-teledramm kien qajjem ħafna kontroversji fil-pajjiż, mhux l-inqas għax kien fi żmien meta l-Gvern Laburista mmexxi minn Dom Mintoff kien qed iwettaq fil-prattika d-distinzjoni bejn Stat u Knisja. Ħafna telespettaturi ddarsu waqt xena fejn Rita (il-protagonista), tkisser in-niċċa tal-Madonna u tneħħilha ċ-ċoqqa. Oħrajn ma rawx għaliex din it-teleserje ngħatat dan l-isem, tant li ħassew li bħal donnu ssemma l-isem tal-Madonna fil-batal.
Imma l-akbar kontroversja kienet fil-fatt li Rita il-protagonista (parti maħduma minn Jane Marshall) kellha relazzjoni ma' Marjanu (Lino Mintoff) li kien novizz reliġjuż. Rita anke twelled tarbija fil-kampnar tal-Kappella fit-teleserje. Imma minħabba l-impatt qawwi li ħalliet din is-serje kien diffiċli għal uħud li jagħmlu distinzjoni bejn l-atturi u l-ħajja reali u għalhekk bdiet persekuzzjoni qawwija fuq Diacono, l-atturi prinċipali, u d-direttur.
Il-persekuzzjoni tant kienet qawwija li l-attriċi prinċipali Jane Marshall u r-raġel tagħha Albert Marshall li kien id-direttur ta' din it-teleserje rċevew ittri mimlija attakki, theddid u mibegħda. Dan wassal biex il-koppja Marshall (b'żewġt itfal żgħar) saħansitra titlaq minn Malta u temigra lejn l-Awstralja.
Kull meta kien jidher Il-Madonna taċ-Ċoqqa, it-toroq kienu jkunu baħħ, għax minkejja l-kritika, kulħadd kien jarah.
Ħajja personali
Diacono kien bniedem paċenzjuż ħafna, metikoluż ħafna speċjalment fil-kitbiet u meta jiġi biex jaqra kitbiet ta' ħaddieħor. Kien iħobb il-mużika klassika u kellu kollezzjoni ta' diski b'mużika tal-opri. Kien iħobb ukoll l-isport, iżda meta kiber ftit seta' jipprattikah minħabba li f'żogħżitu kien weġġa' siequ waqt logħba tennis. Fil-futbol kien iżomm mas-Sliema u f'dak barrani mal-Ingliżi.
Lejn it-Tmiem
Fl-1997, huwa kien onorat bħala Membru tal-Ordni Nazzjonali ta' Mertu mill-President Ugo Mifsud Bonnici għall-kontribut kbir tiegħu lejn is-soċjetà Maltija.
Lejn l-aħħar ta' ħajtu kien residenti fid-Dar ta' l-Anzjani tal-Furjana. Jum biss qabel mewtu, nhar is-16 ta' Novembru 2002, ir-remake tas-serje Il-Madonna taċ-Ċoqqa bi produzzjoni ta' Hermann Bonaci Productions li kien ixxandar ftit xhur qabel fuq l-istazzjon tal-Partit Laburista Super One Television, rebaħ il-premju għall-Aħjar Drama Televiżiv ta' dik is-sena.
Dubrovnik
Dubrovnik (ippronunzjata bil-Kroat: [dǔbroːʋniːk] ; magħrufa storikament bħala Ragusa) hija belt fil-Baħar Adrijatiku fin-Nofsinhar tal-Kroazja. Hija waħda mill-iktar destinazzjonijiet turistiċi prominenti fil-Baħar Mediterran, port marittimu u ċ-ċentru tal-Kontea ta’ Dubrovnik-Neretva. Skont iċ-ċensiment tal-2011, Dubrovnik għandha popolazzjoni ta’ ruħ. Fl-1979, il-belt antika ta’ Dubrovnik tniżżlet fil-lista ta’ Siti ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO.
L-istorja tal-belt x’aktarx li tmur lura għas-seklu 7, meta r-raħal magħruf bħala Ragusa ġie stabbilit mir-refuġjati minn Epidaurum (Ragusa Vecchia). Ir-raħal kellu l-protezzjoni tal-Imperu Biżantin u iktar ’il quddiem kien jaqa’ taħt is-sovranità tar-Repubblika ta’ Venezja. Bejn is-seklu 14 u s-seklu 19, Dubrovnik kienet tmexxi lilha nnifisha bħala stat ħieles. Il-prosperità tal-belt kienet storikament ibbażata fuq il-kummerċ marittimu. Bħala l-belt kapitali tar-Repubblika marittima ta’ Ragusa, kisbet livell għoli ta’ żvilupp, b’mod partikolari matul is-sekli 15 u 16, peress li saret magħrufa għall-ġid u għall-ħila tad-diplomazija. Fl-istess żmien, Dubrovnik saret in-nieqa tal-letteratura Kroata.
Il-belt kollha kważi nqerdet għalkollox fl-1667 meta ġiet mheżża minn terremot devastanti. Matul il-Gwerer ta’ Napuljun, Dubrovnik ġiet okkupata mill-forzi tal-Imperu Franċiż, u mbagħad ir-Repubblika ta’ Ragusa ġiet abolita u inkorporata fir-Renju Napuljoniku tal-Italja u iktar ’il quddiem fil-Provinċji Ilarjani. Fil-bidu tas-seklu 19 sa nofs is-seklu 20, Dubrovnik kienet parti mir-Renju tad-Dalmazja fi ħdan l-Imperu Awstrijaku, u iktar tard saret parti mill-Banovina ta’ Zeta, li mbagħad saret parti mill-Banovina tal-Kroazja fir-Renju tal-Jugoslavja u Repubblika Soċjalista tal-Kroazja fir-Repubblika Federali Soċjalista tal-Jugoslavja.
Fl-1991, matul il-Gwerra Kroata għall-Indipendenza, Dubrovnik ġiet assedjata mill-Armata tal-Poplu Jugoslav għal seba’ xhur u ġarrbet ħsarat sinifikanti mill-użu tal-armi tan-nar. Wara perjodu ta’ tiswija u ta’ restawr fis-snin 90 tas-seklu 20 u fl-ewwel deċennju tas-seklu 21, Dubrovnik saret waħda mill-iktar destinazzjonijiet turistiċi popolari fil-Mediterran, kif ukoll post popolari fejn jinġibdu l-films.
Tismija
xellug|daqsminuri|345x345px|Veduta tal-fortifikazzjonijiet tal-belt L-ismijiet Dubrovnik u Ragusa baqgħu jintużaw it-tnejn li huma għal diversi sekli. Ragusa, kif imsemmi b’ħafna modi differenti fid-dokumenti mill-inqas mis-seklu 10, baqa’ l-isem uffiċjali tar-Repubblika ta’ Ragusa sal-1808, u tal-belt fi ħdan ir-Renju tad-Dalmazja sal-1918, filwaqt li Dubrovnik, kif imsemmi fid-dokumenti għall-ewwel darba fl-aħħar tas-seklu 12, kien l-isem li kien jintuża l-iktar lejn l-aħħar tas-seklu 16 u l-bidu tas-seklu 17.
L-isem storiku Ragusa huwa ddokumentat bil-forma Griega Ῥαούσιν (Rhaousin, bil-Latin: Ragusium) fis-seklu 10. Ġie ddokumentat b’diversi forom fil-Medju Evu, pereżempju Rausia, Lavusa, Labusa, Raugia, Rachusa. Saru bosta tentattivi biex wieħed jasal għall-etimoloġija tal-isem. Fost it-teoriji hemm li joriġina mill-Grieg ῥάξ, ῥαγός jiġifieri “għenba”; mill-Grieg ῥώξ, ῥωγός jiġifieri “passaġġ dejjaq”; mill-Grieg ῥωγάς “(blat) aħrax”; u mill-Grieg ῥαγή (ῥαγάς) jiġifieri “xaqq”; kif ukoll minn isem it-tribù Epirota tar-Rhogoi, minn substrat Ilarjan mhux identifikat. Barra minn hekk, ġiet proposta rabta wkoll mal-isem ta’ Ragusa ta’ Sqallija. Putanec (1993) jagħmel rieżami etimoloġika, u jsostni l-ispjegazzjoni li l-isem huwa pre-Grieg (“Pelasġjan”), minn għerq simili għat-terminu Grieg ῥαγή jiġifieri “xaqq”, bis-suffiss -ussa kif hemm fl-isem Grieg ta’ Brač, Elaphousa. daqsminuri|It-triq ewlenija ta’ Dubrovnik magħruf bħala Stradun L-ispjegazzjoni klassika tal-isem saret fis-seklu 10 fid-De Administrando Imperio ta’ Kostantinu VII. Skont dan ir-rakkont, Ragusa (Ῥαούσιν) ġiet stabbilita mir-refuġjati minn Epidaurum (Ragusa Vecchia), belt Griega li tinsab xi 15-il kilometru fin-Nofsinhar ta’ Ragusa, wara li dik il-belt inqerdet mill-inkursjonijiet Slavi tas-seklu 7. L-isem jiġi spjegat bħala korruzzjoni ta’ Lausa, isem il-gżira bil-blat li fuqha nbniet il-belt (li Kostantinu VII jikkollega mat-terminu Grieg λᾶας “blat”).
Oriġini
xellug|daqsminuri|350x350px|Il-port u ċ-ċentru storiku ta’ Dubrovnik mill-ajru Skont id-De Administrando Imperio ta’ Kostantinu VII ( c. 950), Ragusa (minn Lausa, “gżira bil-blat”) ġiet stabbilita fis-seklu 7 mir-refuġjati minn Epidaurum (Ragusa Vecchia), belt Rumana li kienet tinsab xi 15-il kilometru fin-Nofsinhar, wara li din tal-aħħar inqerdet mill-inkursjonijiet Slavi.
Minn skavi li saru fl-2007, ġiet żvelata bażilika Biżantina mis-seklu 8 u partijiet mill-ħitan tal-belt. Id-daqs tal-bażilika l-antika jindika b’mod ċar li kien hemm insedjament pjuttost kbir dak iż-żmien. Hemm evidenza wkoll tal-preżenza ta’ insedjament fi żmien qabel il-Kristjani.
Antun Ničetić, fil-ktieb tiegħu Povijest dubrovačke luke (L-Istorja tal-Port ta’ Dubrovnik) fl-1996, jisħaq fuq it-teorija li Dubrovnik ġiet stabbilita minn baħrin Griegi, bħala stazzjon f’nofs triq bejn iż-żewġ insedjamenti Griegi kbar ta’ Budva u Korčula, 176 km ’il bogħod minn xulxin.
Repubblika ta’ Ragusa
daqsminuri|300x300px|Il-fortizzi ta’ Lovrijenac u ta’ Bokar f’Dubrovnik Wara l-waqgħa tar-Renju Ostrogotiku, il-belt spiċċat taħt il-protezzjoni tal-Imperu Biżantin. F’dawk is-sekli Medjevali Dubrovnik kellha popolazzjon Rumana. Fis-sekli 12 u 13, Dubrovnik saret tassew repubblika oligarkika, u gawdiet ferm peress li saret ċentru kummerċjali għall-istat Serbjan prosperuż emerġenti, speċjalment wara l-iffirmar ta’ trattat ma’ Stefan Nemanjić. Wara l-Kruċjati, Dubrovnik ġiet taħt is-sovranità ta’ Venezja (1205-1358), li stabbiliet l-istituzzjonijiet tagħha fil-belt. Fl-1240, Ragusa xtrat il-gżira ta’ Lastovo mingħand Stefan Uroš I, ir-re tas-Serbja, li kellu l-jeddijiet fuq il-gżira bħala mexxej ta’ partijiet minn Hum. Wara li l-biċċa l-kbira tal-belt inqerdet f’lejlet is-16 ta’ Awwissu 1296 minħabba li nħakmet min-nirien, ġiet żviluppata pjanta urban ġdida għall-belt. Permezz tat-Trattat ta’ Paċi ta’ Zadar fl-1358, Dubrovnik kisbet indipendenza relattiva bħala stat-vassall tar-Renju tal-Ungerija. Ragusa esperjenzat espansjoni ulterjuri meta fl-1333 l-imperatur Serbjan Stefan Dušan bigħ lil Pelješac u lil Ston biex ikollu flus kontanti u introjtu annwali. Dan seħħ fil-mument meta Ragusa kellha rabta sfiqa mal-bqija tal-Ewropa, speċjalment l-Italja, u gawdiet minn perjodu ta’ Rinaxximent tal-Punent.
Bejn is-seklu 14 u l-1808, Dubrovnik mexxiet lilha nnifisha bħala stat ħieles, għalkemm mill-1382 sal-1804 kienet tributarja tal-Imperu Ottoman u kienet tħallas miżata annwali lis-sultan. Ir-Repubblika laħqet il-quċċata tagħha fis-sekli 15 u 16, meta t-talassokrazija tagħha kienet tħaqqaqha ma’ dik tar-Repubblika ta’ Venezja u ta’ repubbliki marittimi Taljani oħra. xellug|daqsminuri|268x268px|Il-funtana l-kbira ta’ Onofrio f’Dubrovnik Għal sekli sħaħ, Dubrovnik kienet alleat ta’ Ancona, repubblika marittima Adrijatika oħra li kienet rivali ta’ Venezja, li min-naħa tagħha kienet ir-rivali prinċipali tal-Imperu Ottoman għall-kontroll tal-Adrijatiku. Bis-saħħa ta’ din l-alleanza, iż-żewġ bliet fuq in-naħat opposti tal-Adrijatiku setgħu jirreżistu t-tentattivi mill-Venezjani biex l-Adrijatiku jsir “Bajja Venezjana”, bil-kontroll dirett jew indirett ukoll tal-portijiet kollha tal-Adrijatiku. Ancona u Dubrovnik żviluppaw rotta kummerċjali alternattiva għal dik Venezjana, jiġifieri minflok Venezja-Awstrija-Ġermanja, ir-rotta kienet tibda Dubrovnik u tgħaddi minn Firenze u Ancona u tintemm fil-Fjandri.
Ir-Repubblika ta’ Ragusa rċeviet l-Istatuti tagħha diġà mill-1272, li fost affarijiet oħra, kienu jikkodifikaw il-prattiki Rumani u d-drawwiet lokali. L-Istatuti kienu jinkludu dispożizzjonijiet dwar l-ippjanar tal-belt u r-regolamentazzjoni tal-kwarantina (għal raġunijiet sanitarji).
Ir-Repubblika kienet minn ta’ quddiem biex tadotta liġijiet u istituzzjonijiet li issa jitqiesu bħala moderni. Fl-1301 ġie introdott servizz mediku, filwaqt li fl-1317 infetħet l-ewwel spiżerija li għadha topera sa llum. Fl-1347 infetaħ l-ewwel ospizju, filwaqt li fl-1377 ġie stabbilit l-ewwel sptar ta’ kwarantina (lazzarett). Il-kummerċ tal-ilsiera ġie abolit fl-1418, u fl-1432 infetaħ orfanotrofju. Fl-1438 inbniet sistema tal-provvista tal-ilma ta’ 20 km, minflok ċisterna, mill-arkitett u inġinier Naplitan Onofrio della Cava. Huwa ħa ħsieb ukoll il-kostruzzjoni ta’ akwedott u żewġ funtani pubbliċi. Barra minn hekk, bena wkoll għadd ta’ mtieħen maġenb is-sistema. daqsminuri|291x291px|Dubrovnik qabel it-terremot tal-1667 Il-belt kienet immexxija mill-aristokrazija Latina-Dalmazjana lokali li kienet iffurmat żewġ kunsilli tal-belt. Bħalma kien jiġri dak iż-żmien, kienet tinżamm sistema stretta ta’ klassijiet soċjali. Ir-Repubblika aboliet il-kummerċ tal-ilsiera fil-bidu tas-seklu 15 u kienet tgħożż il-ferm il-libertà. Il-belt irnexxielha tibbilanċja s-sovranità tagħha bejn l-interessi ta’ Venezja u tal-Imperu Ottoman għal sekli sħaħ.
Oriġinarjament fid-dokumenti uffiċjali tar-Repubblika kien jintuża l-Latin, u mbagħad fil-bidu tas-seklu 15 beda jintuża t-Taljan. Fost il-lingwi mitkellma kien hemm ukoll varjant tal-lingwa tad-Dalmazji, influwenzat mill-Kroat u mit-Taljan. Il-preżenza tal-Kroat fil-lingwaġġ mitkellem ta’ kuljum żdied fl-aħħar tas-seklu 13, u fix-xogħlijiet letterarji f’nofs is-seklu 15. Fid-deċennji ta’ wara, Dubrovnik saret in-nieqa tal-letteratura Kroata.
Il-ġid ekonomiku tar-Repubblika kien parzjalment frott l-iżvilupp tal-art, iżda speċjalment frott il-kummerċ marittimu. Bl-għajnuna tal-ħila tad-diplomazija, il-merkanti ta’ Dubrovnik kienu jivvjaġġaw liberament u l-belt kellha flotta enormi ta’ bastimenti merkantili li kienu jbaħħru mad-dinja kollha. Minn dawn il-vjaġġi, stabbilew xi insedjamenti, mill-Indja għall-Amerka, u ġabu magħhom partijiet mill-kultura u mill-flora tagħhom magħhom. Wieħed mill-imfietaħ tas-suċċess tal-belt kien li minflok taħkem, iktar kien jinteressaha l-kummerċ u t-tbaħħir bil-bandiera bajda bil-kelma bil-Latin Libertas (libertà) fuqha. Il-bandiera ġiet adottata meta l-kummerċ tal-ilsiera ġie abolit fl-1418. xellug|daqsminuri|358x358px|Territorju tar-Repubblika qabel l-1808 Ħafna Conversos, jiġifieri Lhud minn Spanja u mill-Portugall, kienu attirati lejn il-belt. F’Mejju 1544, żbarka bastiment mimli esklużivament b’refuġjati Portugiżi, skont ma rrapporta Balthasar de Faria lir-Re Ġwanni. Dak iż-żmien, fil-belt kien jaħdem Ivan Rabljanin (Magister Johannes Baptista Arbensis de la Tolle), wieħed mill-iktar ħaddiema famużi li kien iwettaq ix-xogħol tal-fonderija għall-produzzjoni tal-kanuni u tal-qniepen. Diġà fl-1571, Dubrovnik bigħet il-protettorat tagħha fil-konfront ta’ xi insedjamenti Kristjani f’partijiet oħra tal-Imperu Ottoman lil Franza u lil Venezja. Dak iż-żmien kien hemm ukoll kolonja ta’ Dubrovnik f’Fes, il-Marokk. L-isqof ta’ Dubrovnik fl-1571 kien Kardinal protettur. Apparti f’Dubrovnik, 16-il pajjiż ieħor biss kellhom Kardinali protetturi: Franza, Spanja, l-Awstrija, il-Portugall, il-Polonja, l-Ingilterra, l-Iskozja, l-Irlanda, Napli, Sqallija, Sardenja, Savoia, Lucca, il-Greċja, Illarja, l-Armenja u l-Libanu. Gradwalment, ir-Repubblika bdiet sejra lura minħabba kombinament tal-kriżi tat-tbaħħir fil-Mediterran u t-terremot katastrofiku tal-1667 li qatel iktar minn 5,000 ċittadin, ġarraf il-biċċa l-kbira tal-binjiet pubbliċi, u konsegwentement affettwa negattivament il-benessri tar-Repubblika. Fl-1699, ir-Repubblika kellha tbigħ żewġ irqajja’ ewlenin tat-territorju tagħha lill-Ottomani sabiex tevita li tinqabad fit-taqbida mal-forzi Venezjani li kienu qed javvanzaw. Illum din l-istrixxa art tagħmel parti mill-Bożnija-Ħerzegovina u hija l-uniku aċċess dirett għall-Adrijatiku ta’ dak il-pajjiż. Punt ieħor importanti tad-diplomazija ta’ Dubrovnik kien l-involviment fir-Rivoluzzjoni Amerikana.
Fis-27 ta’ Mejju 1806, il-forzi tal-Imperu Franċiż okkupaw ir-Repubblika newtrali ta’ Ragusa. Malli daħal fit-territorju ta’ Ragusa mingħajr permess u kif wasal qrib il-kapitali, il-Ġeneral Franċiż Jacques Lauriston talab biex it-truppi tiegħu jingħataw l-ikel u x-xorb fil-belt qabel ma komplew javvanzaw fil-Bajja ta’ Kotor. Madankollu, dan kien qerq għaliex malli daħlu fil-belt, okkupawha f’isem Napuljun. Ftit wara l-bidu tal-okkupazzjoni Franċiża, it-truppi Russi u Montenegrini daħlu fit-territorju ta’ Ragusa u bdew jiġġieldu kontra l-armata Franċiża, filwaqt li ssekwestraw u serqu kulma setgħu. Wara ftit dan wassal għall-assedju tal-belt okkupata, fejn Ragusa ġiet ibbumbardjament bi 3,000 balla tal-kanuni. Fl-1808, Marshal Marmont ħareġ proklamazzjoni li aboliet ir-Repubblika ta’ Ragusa u li amalgamat it-territorju tagħha mar-Renju Napuljoniku tal-Italja tal-Imperu Franċiż. Barra minn hekk, Marmont kiseb it-titlu ġdid ta’ “Duka ta’ Ragusa” (Duc de Raguse) u fl-1810, Ragusa flimkien ma’ Istria u d-Dalmazja, saru parti mill-Provinċji Ilarjani Franċiżi l-ġodda. daqsminuri|327x327px|Dubrovnik fil-bidu tas-seklu 20 Wara seba’ snin ta’ okkupazzjoni Franċiża, imħeġġeġ mill-ħarba tas-suldati Franċiżi wara l-invażjoni tar-Russja li falliet u d-dħul mill-ġdid tal-Awstrija fil-gwerra, il-klassijiet soċjali kollha tal-poplu ta’ Ragusa qamet f’insurrezzjoni ġenerali, immexxija mill-patrizji, kontra l-invażuri Napuljoniċi. Fit-18 ta’ Ġunju 1813, flimkiem mal-forzi Brittaniċi obbligaw lill-gwarniġjon Franċiż tal-gżira ta’ Šipan jarrendi, u ftit wara lill-belt iffortifikata ta’ Ston u lill-gżira ta’ Lopud ukoll. Imbagħad, l-insurrezzjoni nfirxet fl-art kontinentali kollha tal-pajjiż, l-ewwel nett minn Konavle. Il-pass li jmiss kien l-assedju kontra l-belt okkupata, bl-għajnuna tan-Navata Rjali Brittanika, li kienet tgawdi dominanza bla oppożizzjoni fil-Baħar Adrijatiku, taħt il-kmand tal-Kaptan William Hoste, bil-bastimenti tiegħu HMS Bacchante u HMS Saracen. Ftit wara, il-popolazzjoni fil-belt issieħbet fl-insurrezzjoni. L-Imperu Awstrijaku bagħat forza taħt il-Ġeneral Todor Milutinović biex joffri l-għajnuna lill-alleati ta’ Ragusa. Madankollu, kif imbagħad ħareġ fid-dieher, l-intenzjoni tagħhom kienet fil-fatt li jissostitwixxu l-okkupazzjoni Franċiża ta’ Ragusa b’tagħhom. Wara li kkonfoffaw ma’ wieħed mill-gvernaturi temporanji tar-Repubblika, Biagio Bernardo Caboga, b’wegħdiet ta’ poter u influwenza (li qatt ma nżammu u Caboga miet bit-tikketta ta’ traditur), irnexxielhom jikkonvinċuh iżomm il-bieb tal-belt fil-Lvant magħluq għall-forzi ta’ Ragusa u jħalli lill-forzi Awstrijaki jidħlu fil-belt mill-Punent, ladarba l-gwarniġjon Franċiż ta’ 500 ruħ taħt il-Ġeneral Joseph de Montrichard ikun arrenda.
Wara dan l-avveniment, il-bandiera ta’ San Blasju ttajret flimkien mal-kuluri tal-Awstrija u tar-Renju Unit, iżda għal jumejn biss, għax fit-30 ta’ Jannar, il-Ġeneral Milutinović ordna lis-Sindku Sabo Giorgi jniżżilha. Mimli b’sens kbir ta’ kburija patrijotta, Giorgi, l-aħħar Rettur tar-Repubblika, irrifjuta li jagħmel dan “għaliex il-mases kienu olzawha”. Avvenimenti sussegwenti wrew lil l-Awstrija ħadet kull opportunità possibbli biex tinvadi l-kosta kollha tal-Lvant tal-Adrijatiku, minn Venezja sa Kotor. L-Awstrijaki għamlu l-almu tagħhom biex jeliminaw il-kwistjoni ta’ Ragusa fil-Kungress ta’ Vjenna. Ir-rappreżentant ta’ Ragusa Miho Bona, elett fl-aħħar laqgħa tal-Kunsill Maġġuri, ma tħalliex jieħu sehem fil-Kungress, filwaqt li Milutinović, qabel il-ftehim finali tal-alleati, ħa f’idejh il-kontroll totali tal-belt.
Minkejja l-fatt li l-gvern tar-Repubblika ta’ Ragusa qatt ma ffirma xi kapitulazzjoni u lanqas ċeda s-sovranità tiegħu, li skont ir-regoli ta’ Klemens von Metternich li l-Awstrija adottat għall-Kungress ta’ Vjenna suppost kienu jfissru li r-Repubblika kellha terġa’ tiġi stabbilita, l-Imperu Awstrijaku rnexxielu jikkonvinċi lill-alleati l-oħra biex iħalluh iżomm it-territorju tar-Repubblika. Filwaqt li bosta bliet iżgħar u inqas sinifikanti u eks pajjiżi ngħataw il-possibbiltà ta’ udjenza, dak id-dritt ġie rrifjutat lir-rappreżentant tar-Repubblika ta’ Ragusa. Dan kollu kien ikasbar għalkollox it-trattati solenni li ffirmaw l-Imperaturi Awstrijaki mar-Repubblika: l-ewwel fl-20 ta’ Awwissu 1684, fejn Leopoldu I iwiegħed u jiggarantixxi libertà invjolabbli (inviolatam libertatem) lir-Repubblika, u t-tieni fl-1772, fejn l-Imperatriċi Maria Theresa twiegħed il-protezzjoni u r-rispett tal-invjolabbiltà tal-libertà u tat-territorju tar-Repubblika.
Lingwi
daqsminuri|263x263px|Il-bandiera tal-Libertas ta’ Dubrovnik Il-lingwa uffiċjali sal-1472 kienet il-Latin. Bħala konsegwenza taż-żieda fil-migrazzjoni tal-popolazzjoni Slava mill-artijiet fuq ġewwa tad-Dalmazja, il-lingwa mitkellma mill-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni kienet il-Kroat, tipikament imsemmija fid-dokumenti storiċi ta’ Dubrovnik sempliċement bħala “Slav”. Sabiex jopponu l-bidla demografika minħabba ż-żieda fl-immigrazzjoni Slava mill-Balkani, il-popolazzjoni Rumanza nattiva ta’ Ragusa, li kienet tirrappreżenta l-gvern oligarkiku tar-Repubblika, ippruvat tipprojbixxi l-użu tal-lingwi Slavi fil-kunsilli uffiċjali. L-arkeologi skoprew ukoll tavli Glagolitiċi Medjevali ħdejn Dubrovnik, fosthom l-inċiżjoni ta’ Župa Dubrovačka, li jindikaw li l-kitba Glagolitika x’aktarx li kienet tintuża wkoll fil-belt.
Il-lingwa Taljana mitkellma fir-Repubblika kienet influwenzata ferm mid-djalett Venezjan u mid-djalett Toskan. It-Taljan kien jiġi mitkellem mill-merkanti ta’ klassi għolja li kienu jitkellmu wkoll bid-Dalmazjan, b’riżultat tal-influwenza tal-Venezjan li saħħet l-element Latin oriġinali tal-popolazzjoni.
Tmexxija tal-Awstrijaki
Il-kombinament ta’ dawn iż-żewġ forzi—sistema amministrattiva difettuża tal-Asburgi u moviment nazzjonali ġdid li beda jsostni li l-etniċità hija l-pedament ta’ komunità—wasslet għal għadma partikolarment iebsa: id-Dalmazja kienet provinċja mmexxija mill-monorkija Asburga li kienet titkellem bil-Ġermaniż, b’elit bilingwi (Serbo-Kroat u Taljan) li kien jiddomina l-popolazzjoni ġenerali magħmula minn maġġoranza Kattolika Slava, kif ukoll minoranza Ortodossa Slava. Biex tkompli tgħaxxaq, l-enfasi dejjem tiżdied fuq l-identifikazzjoni etnika fis-seklu 19 ma kinitx riflessa fit-twemmin reliġjuż, kif jidher ċar fil-moviment Serb-Kattoliku f’Dubrovnik.
Fl-1815, il-gvern preċedenti ta’ Dubrovnik (l-assemblea notevoli) iltaqa’ għall-aħħar darba f’Ljetnikovac f’Mokošica. Għal darb’oħra, ittieħdu miżuri estremi biex terġa’ tiġi stabbilita r-Repubblika, iżda kien kollu għalxejn. Wara l-waqgħa tar-Repubblika, il-biċċa l-kbira tal-aristokrazija ġiet rikonoxxuta mill-Imperu Awstrijak.
Fl-1832, il-Baruni Šišmundo Getaldić-Gundulić (magħruf ukoll bħala Sigismondo Ghetaldi-Gondola; 1795-1860) ġie elett bħala s-Sindku ta’ Dubrovnik, u qeda dan ir-rwol għal 13-il sena. Il-gvern Awstrijak tah it-titlu ta’ “Baruni”. daqsminuri|249x249px|It-triq ewlenija ta’ Dubrovnik, Stradun, fl-1910 Il-Konti Rafael Pucić (magħruf ukoll bħala Raffaele Pozza; 1828-1890) ġie elett għall-ewwel darba bħala l-Podestà (qisu sindku) ta’ Dubrovnik fl-1869 u mbagħad reġa’ ġie elett fl-1872, fl-1875, fl-1882 u fl-1884. Barra minn hekk, ġie elett darbtejn fil-Kunsill tad-Dalmazja fl-1870 u fl-1876. Ir-rebħa tan-Nazzjonalisti fi Split fl-1882 affettwat ferm iż-żoni ta’ Korčula u ta’ Dubrovnik. Din intlaqgħet tajjeb mill-Podestà ta’ Dubrovnik Rafael Pucić, mill-Klabb Nazzjonali tal-Qari ta’ Dubrovnik, l-Assoċjazzjoni tal-Ħaddiema ta’ Dubrovnik, mir-rivista Slovinac, u mill-komunitajiet ta’ Kuna u Orebić, fejn din tal-aħħar kienet kisbet gvern nazzjonalista saħansitra qabel Split.
Fl-1889, l-għaqda tal-Kattoliċi-Serbi appoġġat lill-Baruni Francesco Ghetaldi-Gondola, il-kandidat tal-Partit Awtonomista, kontra l-kandidat tal-Partit Popolari Vlaho de Giulli, fl-elezzjon tal-1890 tal-Parlament tad-Dalmazja. Is-sena ta’ wara, matul l-elezzjoni tal-gvern lokali, il-Partit Awtonomista rebaħ l-elezzjoni muniċipali mill-ġdid b’Francesco Ghetaldi-Gondola, li miet fil-poter fl-1899. L-alleanza rebħet l-elezzjoni mill-ġdid fis-27 ta’ Mejju 1894. Frano Getaldić-Gundulić waqqaf is-Società Philately (l-Għaqda tal-Filatelija) fl-4 ta’ Diċembru 1890.