cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fortifikazzjonijiet ta' Vauban
Sit ta' Wirt Dinji
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (i) "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".
Naxxar Lions FC
Naxxar Lions Football Club hu klabb tal-futbol Malti mill-villaġġ żgħir fil-tramuntana ta' Malta Naxxar, li attwalment jilgħab fl-Ewwel Diviżjoni. Fl-istaġun 2012–13, it-tim ġie t-tieni fl-ewwel diviżjoni u ġie promoss għall-Premier League Malti.
Storja
Il-klabb kellu perjodu pożittiv ħafna fl-1940 u wara xi snin jilgħabu fid-diviżjonijiet aktar baxxi, il-klabb kien bosta snin qrib il-glorja imma dejjem hadu r-ras. Michael Żammit Tabona ġie maħtur president fil-1980, li jistabbilixxi l-klabb bħala wieħed mill-aħjar fuq il-gżira, lagħab għal diversi snin fil-Premier League. Wara li kienu relegati mill-għolja kampjonat fil-bidu tas-seklu l-ġdid, il-klabb kellha tiffaċċja perijodu diffiċli u kien relegati għat-Tielet Diviżjoni ftit snin ilu. Fl-istaġun 2009/2010, Naxxar kienu iċ-ċampjins tat-Diviżjoni Maltin terzi, li jfisser li dawn kienu promossi għall-Tieni Diviżjoni. In-Naxxar jitqis uwkoll bhala l-hmieg tan-north.
Affiss
L-Affiss hu morfema li tinhemeż ma' morfema biex tiġi ffurmata kelma. Hemm affissi derivattivi, bħal dawk tal-Malti -ità (veru - verità) jew diż- (onest - diżonest), jew inflettivi, bħal dawk tal-plural fil-Malti -ijiet (bank - bankijiet) jew tal-ewwel (jew tat-tieni) persuna singular fil-perfett -t (kiteb - ktibt).
Astroloġija
thumb|Universum - C. Flammarion, Holzschnitt, Paris 1888, Kolorit : Heikenwaelder Hugo, Wien 1998 L-Astroloġija (mill-Grieg: αστρολογία = άστρον, astron, "kewkba" + λόγος, logos, "kelma") hija waħda mit-tradizzjonijiet jew sistemi li huma msejsin fuq l-idea-bażi li t-tagħrif tal-pożizzjonijiet apparenti tal-korpi ċelesti jgħin sabiex l-għerf dwar ir-realtà u l-eżistenza umana fuq id-dinja jiġi mifhum, interpretat u organizzat. It-tradizzjonijiet astroloġiċi huma lkoll ibbażati fuq il-qagħdiet u ċ-ċaqliq relattivi tad-diversi korpi ċelesti - sew dawk reali kif ukoll dawk interpretati - hekk kif jidhru fil-waqt u l-post tat-twelid jew ta' kwalunkwe ġrajja li tkun qiegħda tiġi eżaminata. Fil-qofol dawn huma l-assi tax-Xemx, tal-Qamar, tal-pjaneti, ta' l-Axxendent u tan-Nofsissema, u tal-punti qamrin. Min jipprattika l-astroloġija jissejjaħ astrologu.
Curaçao
Curaçao (Olandiż: Curacao, Papjamentu: Kòrsou) hija gżira fil-Baħar Karibew tan-Nofsinhar, 'l hinn mill-kosta tal-Veneżwela. Il-pajjiż ta' Curaçao (Olandiż: Land Curaçao, Papjamentu: Pais Kòrsou), li jinkludi l-gżira ewlenija kif ukoll il-gżejra mhux abitata ta' Klein Curaçao ("Little Curaçao") huwa pajjiż kostitwenti tar-Renju tal-Olanda. Il-kapitali hija Willemstad.
Curaçao hija l-ikbar gżira u l-iktar popolata mit-tlett gżejjer ABC (Aruba, Bonaire u Curaçao) tal-Antilli ż-żgħar, speċifikament l-Antilli "Leeward". Għandha medda ta' 444 kilometru kwadru (171 mil kwadru). Mill-1 ta' Jannar, 2009, għandha popolazzjoni ta' 141,766. Qabel l-10 ta' Ottubru, 2010, meta ġew xolti l-Antilli Olandiżi, Curaçao kienet amministrata bħala l-gżira territorju ta' Curaçao (Olandiż: Eilandgebied Curaçao, Papjamentu: Teritorio Insular di Kòrsou), wieħed mill-ħames gzejjer territorji ta' dawk li kienu l-Antilli Olandiżi. Il-kodiċi tal-pajjiż ISO 3166-1 alfa-3 CUW u l-kodiċi tal-pajjiż ISO 3166-1 alfa-2 CW ġew mogħtija lil Curaçao, imma l-kodiċi ccTLD ta' l/Internet .cw għadu mhux fis-seħħ.
L-oriġni tal-isem
L-oriġni tal-isem Curaçao huwa mistħarreġ. L-oriġni l-iktar milqugħa mill-Portugiżi u l-Ispanjoli hi li l-kelma ġejja mill-kelma Portugiża li tfisser l-istat ta' meta wieħed ikun qiegħed ifieq (curaçao). Ir-raġjuni għal dan hi li l-baħħara li kienu jbaħħru għal xhur fuq il-baħar kienu jimirdu spiss bl-iskorbut. Jidher li f'wieħed minn dawn il-vjaġġi twal, grupp ta' baħħâra Portugiżi niżlu għall-ewwel darba fuq Curaçao u fiequ mill-iskorbut, probabilment wara li kielu frott bil-vitamina Ċ. Il-gżira saret magħrufa b'hekk bħala Ilha da Curação (Gżira tal-Fejqan). Spjegazzjoni oħra hi dik li ġejja mill-kelma Portugiża għal qalb (coração), bħala referenza għall-gżira bħala ċentru ta' kummerċ. In-negozjanti Spanjoli ssellfu l-kelmu bħala Curaçao, segwiti mill-Olandiżi. Spjegazzjoni oħra hi li Curaçao kien l-isem li l-popli indiġeni ta' Curaçao kien jużaw biex isejħu lilhom infushom (Joubert u Van Buurt, 1994). Din it-teorija hija appoġġjata minn kitbiet Spanjoli bikrija, li jirreferu għall-popli indiġeni bħala "Indios Curaçaos" li tfisser "Indjani li jfejjqu" peress li l-aboriġini x'aktarx kienu diġà jafu bil-marda tal-iskorbut u l-fejqan tagħha mill-Indjani tal-Amerika ta' Fuq.
Wara s-sena 1525, il-gżira dehret fuq mapep Spanjoli bħala "Curaçote", "Curasaote" u "Curasaore". Sas-seklu 17, il-gżira kienet magħrufa fuq il-mapep bħala "Curaçao" jew "Curazao".
Fuq mappa magħmula minn Hieronymus Cock fl-1562 ġewwa Antwerp, il-gżira hija murija bħala Quracap.
L-isem "Curaçao" ġie assoċjat ma' lewn ta' ikħal, imħabba d-dehra kaħla skura tal-likur msemmi Curaçao (magħruf ukoll bħala Blue Curaçao). Illum, lokalment, il-gżira hija magħrufa bħala "Dushi Kòrsou" (Ħelwa Curaçao).
Storja
L-abitanti oriġinali ta' Curaçao kienu l-Amerindjani Arawak. L-ewwel Ewropej li lemħu l-gżira kienu membri ta'l-ispedizzjoni Spanjola taħt it-tmexxija ta' Alonso de Ojeda fl-1499. L-Ispanjoli għamlu skjavi lill-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni indiġena u ġarrew bil-forza dawk li baqgħu ħajja lejn kolonji oħra fejn kien hemm bżonn iktar ħaddiema. Il-gżira giet maħkuma mill-Olandiżi fl-1634. Il-kumpannija ta'l-Indja tal-Punent Olandiża waqqfet il-kapitali ta' Willemstad fuq l-ixtut tad-daħla magħrufa bħala "Schottegat". Curaçao kienet ġiet minsija mill-kolonjalisti peress li kienet nieqsa minn ħafna affarijiet li kienu jinteressaw lill-kolonjalisti, bħad-depożiti tad-deheb. Madanakollu, il-port naturali ta' Willemstad malajr sewa bħala post idejali għall-kummerċ.
In-negozju u t-tbaħħir - u s-sibi - saru l-iktar attivitajiet ekonomiċi prinċipali ta' Curaçao. Apparti minn hekk, il-kumpannija tal-Indja tal-Punent Olandiża għamlet Curaçao ċentru tan-negozju tal-iskjavi tal-Atlantiku fl-1662. Fil-gwerra Franko-Olandiża wara r-rebħiet ta' Cayenne u Tobago, il-konti Jean d'Estrées ippjana li jattakka Curaçao. Il-flotta tiegħu - 12 -il man-of-war, 3 "fire ships", 2 vapuri tat-trasport, vapur-sptar, u 12 -il vapur kursar - ġiet melgħuba, bit-telf ta' 7 man-of-war, u 2 vapuri oħra li laqtu s-sikek tal-qroll 'l hinn mill-arċipelagu ta' Las Aves minħabba żball ta' navegazzjoni fil-11 ta' Mejju 1678, ġimgħa wara li rħew minn San Kitts u Nevis. Ġewwa Curaçao, kien jiġi mfakkar Jum ta' Tifkira sa tard fis-seklu 18 biex tiġi mfakkra din il-ġrajja li evitat li l-gżira tiġi meħruba mill-Franċiżi.
In-negozju ta'l-iskjavi għamel lill-gżira iktar affluwenti, u wassal għat-twaqqif ta' bini kolonjali impressjonanti. F' Curaçao nsibu arkitettura li tħallat stili arkitettoniċi kolonjali Spanjoli u Olandiżi. In-numru kbir ta' bini kolonjali ġewwa u madwar Willemstad sewa lill-kapitali post fil-lista ta' Wirt Storiku Mondjali ta'l-UNESCO. Djar li qabel kienu proprjetajiet ġewwa l-pjantaġġjonijiet u il-"kas di pal'i maishi" fuq stil Afrikan tal-punent (li qabel kienu jgħixu l-iskjavi) jinstabu madwar il-gżira kollha u xi ftit minnhom ġew irristrutturati u jistgħu jiġu miżjura.
Fl-1795 seħħet rewwixta kbira ta'l-iskjavi taħt it-tmexxija ta' Tula Rigaud, Louis Mercier, Bastian Karpata u Pedro Wakao. Sa 4000 skjav Negro ħadu sehem fir-rewwixta fil-parti tal-majjistral tal-gżira. 'Il fuq minn elf skjav kienu nvoluti fi sparar qalil u l-Olandiżi bezgħu għal ħajjithom. Wara xahar, ir-rewwixta ġiet maħnuqa. Il-fatt li Curaçao tinsab qrib l-Amerika t'Isfel sewa f'influwenza twila mill-kosta qariba ta'l-Amerika Latina. Dan jidher ħafna fix-xebħ arkitettoniku bejn il-partijiet tas-seklu 19 ta' Willemstad u l-belt qariba ta' Coro fl-istat ta' Falcón, din tal-aħħar ukoll parti mill-Wirt Storiku Mondjali ta'l-UNESCO. Fis-seklu 19, nies minn Curaçao bħal Manuel Piar u Luis Brión ħadu sehem attivament fil-gwerer tal-indipendenza tal-Veneżwela u l-Kolombja. Refuġjati politiċi mill-kontinent (bħal Bolivar innifsu) ġew internati ġewwa Curaçao u t-tfal tal-familji prominenti mill-Veneżwela kienu jiġu edukati fuq il-gżira. Matul is-sekli 18 u 19, il-gżira għaddiet taħt idejn l-Ingliżi, il-Franċiżi u l-Olandiżi ħafna drabi. Il-ħakma stabbli Olandizi reġgħet lura fl-1815 fi tmiem il-gwerer Napolejoniċi, meta l-gżira ġiet miżjuda fil-kolonja ta' Curaçao u l-gżejjer tagħha. L-Olandiżi temmew l-iskjavitù fl-1863. It-tmiem ta'l-iskjavitu ġabet magħha tbatija ekonomika, li wasslet lil ħafna abitanti ta' Curaçao jemigraw lejn gżejjer oħra, bħal Kuba biex jaħdmu fil-pjantaġġjunijiet tal-kannamieli. Eks-skjavi oħra ma kellhom ebda mod ieħor ħlief li jibqgħu jaħdmu mas-sidien tal-pjantaġġjunijiet taħt is-sistema Paga Tera. Dan kien ordni institwit fejn in-Negro jien jikri biċċa art u dan kellhu jagħti l-biċċa l-kbira tal-ħsad tiegħu lil dak li kien is-sid tiegħu fiż-żmien meta kien skjav. In-Negroes ġew mġiegħla għal darba oħra jaħdmu l-produzzjoni tal-massa bħaż-żminijiet imgħoddija inkella ma kienx ikollhom biżżejjed għalihom wara li jagħtu dak li kien jistħoqq lis-sid. Dan kien iseħħ sal-bidu tas-seklu 20.
Meta ġie misjub iż-żejt fil-belt ġewwa l-baċir tal-Marakajbo ta' Mene Grande, ir-riżq tal-gżira nbidel b-mod drammatiku. Il-kumpanniji Royal Dutch Shell u l-Gvern Olandiż bnew installazjonijiet kbar ta'l-irfinar taż-żejt fl-imkien fejn qabel kien isir in-negozju ta'l-iskjavi ġewwa Asiento, u b'hekk ħolqu sors abbundanti ta' xogħol għall-popolazzjoni lokali u din ħolqot mewġa ta' immigrazzjoni mill-pajjiżi ta' madwar. Curaçao kien post idejali għall-irfinar peress li kienet 'il bogħod mit-taqlib soċjali u ċivili li kienet għaddejja minnhom l-Amerika t'Isfel, imma fl-istess ħin qrib tal-bjar taż-żejt tal-Baċir tal-Marakajbo. Kellha port naturali eċċellenti li seta' jżomm tankers taż-żejt kbar. Il-kumpannija ġabet magħha affluwenza lejn il-gżira. Ġew mibnija djar għall-akkomodazzjoni fuq skala kbira u Willemstad ħolqot infrastruttura estensiva. Madankollu, bdew jinħolqu differenzi bejn gruppi soċjali f'Curaçao. L-iskuntentizza u l-antagonizmi bejn il-gruppi socjali f'Curaçao wassal ghal rewwixti u protesti fit-30 ta' Mejju, 1969. L-inkwiet ċivili wassal għal moviment soċjali tal-popolazzjoni Afro-Karibea li nfluwenzat politikament iktar ma għadda ż-żmien (Anderson u Dynes 1975). Il-gżira ħolqot industrija turistika u offriet taxxi korporattivi baxxi biex tħeġġeġ lil ħafna kumpanniji biex joħolqu ażjendi biex jevitaw skemi iktar ħorox ta' pajjiżi oħra. F' nofs is-snin 80, ir-Royal Dutch Shell biegħet ir-raffinerija għal ammont simboliku lil konsorzju tal-gvern lokali. Ir-raffinerija li kienet qiegħda tiqdiem kienet suġġett ta' ħafna każijiet fil-Qorti fi żminijiet reċenti, li jwissu li l-emissjonijet, li jinkludu dijossidu tal-kubrit kif ukoll trabijiet, jaqbzu l-limiti ta' sigurtà. Il-konsorzju tal-gvern qieghed jikri bħalissa r-raffinerija lill-kumpannija taż-żejt statali tal-Veneżwela, il-PDVSA.
F'dawn l-aħħar snin, il-gżira ppruvat tapprofitta mill-istorja u l-wirt partikolari biex tespandi l-industrija tat-turiżmu. Fl-1984, il-Kunsill tal-gżira ta' Curaçao għazel il-bandiera nazzjonali u l-innu uffiċjalu tal-gżira. Dan sar fit-2 ta' Lulju, id-data meta fl-1954 ġie ffurmat l-ewwel kunsill tal-gzira elett. Minn dak iż-żmien 'l hawn, il-moviment biex jifred il-gżira mill-federazzjoni tal-Antilli beda jissaħħaħ.
Minħabba l-istaġnar ekonomiku, l-emigrazzjoni lejn l-Olanda kienet kbira f' dawn l-aħħar snin. Tentattivi min-naħa tal-politiċi Olandiżi biex iwaqqfu din l-emigrazzjoni diġà kabbret it-tensjonijiet fir-relazzjoni bejn Curaçao u l-Olanda. Immigrazzjoni mill-gżejjer tal-Karibew tal-madwar, pajjiżi ta'l-Amerika t'Isfel qiegħda sseħħ.
Ġeografija
Bħal Aruba u Bonaire, Curaçao hija gżira transkontinentali li ġeografikament tagħmel parti mill-Amerika t'Isfel imma hija kkunsidrata li tagħmel parti wkoll mill-West Indies u waħda mil-"Leeward Antilles". Curaçao u l-gżejjer l-oħra ABC jixbħu f'termini ta' klima, ġeoloġija, flora u fawna iktar lill-Peniżola ta' ParaguanA, il-Peniżola ta' Guajira, Isla Margarita, Araya u r-reġjun ta' Coro fil-Veneżwela u l-istat ta' Falcón. Il-flora ta' Curaçao hija differenti mill-veġetazzjoni tipika ta' gżira tropikali. Il-makkja ta' tip niexef hija komuni, b'ħafna forom ta' kakti, arbuxelli bix-xewk, pjanti li jħaddru s-sena kollha, kif ukoll is-siġra nazzjonali tal-gżira, id-divi-divis. L-iktar punt għoli ta' Curaçao hu ta' 372 metru u l-għolja jisimha Christoffelberg. 'L hinn mill-kosta ta' Curaçao, fix-xlokk, tinstab il-gżira zgħira u mhux abitata ta' Klein Curaçao ("Curaçao Zgħira").
Bajjiet
Curaçao hija magħrufa għas-sikek tal-qroll tagħha, li huma wżati għall-"iscuba diving". Fil-bajjiet fin-nofsinhar jisntabu ħafna postijiet popolari għal dan l-isport. Fatt mhux tas-soltu għal dak li għandu x'jaqsam ma'l-"iscuba diving" ġo Curaçao hu li l-qiegħ tal-baħar jsir fond ma'l-ewwel mitt pied mix-xatt, u s-sikka tal-qroll tista' tiġi milħuqa faċilment mingħajr l-użu ta'l-ebda dgħajsa. Dan il-punt hu magħruf bħala l-"blue edge". Il-kurrenti qawwija u n-nuqqas ta' bajjiet jagħmlu l-kosta tat-tramuntana perikoluża għall-għawm u fl-għadis, imma l-għaddasa b'esperjenza jgħodsu hemmhekk meta l-kundizzjonijiet ikunu jaqblu. Il-kosta tan-nofsinhar hija differenti ħafna u toffri ibħra kalmi ħafna. Il-kosta ta' Curaçao tinkludi ħafna bajjiet u daħliet, il-biċċa l-kbira minnhom tajbin għall-irmiġġ.
Xi sikek tal-qroll huma affetwati mit-turiżmu. Il-bajja ta' Porto Marie qiegħda tesperimenta b'sikek tal-qroll artifiċjali sabiex jittejbu l-kundizzjonijiet tas-sikka. Fil-mijiet ta' blokok artifiċjali tal-qroll li ġew mqiegħda jgħammru varjetà kbira ta' ħut tropikali.
Klima
Curaçao għandha klima kwazi-aridu bi staġun niexef minn Jannar sa Settembru u staġun tax-xita minn Ottubru sa Diċembru. It-temperaturi huma relattivament kostanti b-differenzi zgħar matul is-sena. L-irjieħ li jiġi mill-oċeani jġibu magħhom arja kiesħa matul il-jum, u l-istess irjieħ iġibu magħhom arja sħuna matul il-lejl. L-iktar xahar kiesaħ hu Jannar b'temperatura medja ta' 26.5 °C (80 °F) u l-iktar xahar sħun hu Settembru b'temperatura medja ta' 28.9 °C (84 °F). Il-medja tat-temperatura massima hi ta' 31.2 °C (88 °F). Il-medja tat-temperatura minima annwali hi ta' 25.3 °C (78 °F). Curaçao tinstab 'l hinn miż-żona maħkuma mill-uragani, imma tiġi affetwata okkażjonalment mill-uragani, bħal per eżempju l-uragan Omar fl-2008. L-ebda uragan ma mess l-art ġewwa Curaçao minn meta twaqqaf iċ-Ċentru Nazzjonali għall-uragani biex josserva l-uragani. Madankollu, Curaçao hija affetwata direttament mill-maltemp tropikali ta' qabel l-uragani kemm -il darba. L-aħħar drabi li dan il-maltemp seħħ kien Cesar fl-1996, Joan-Miriam fl-1988 u Tomas fl-2010. Dan l-aħħar uragan mess lil Curaçao bħala maltempata tropikali fil-bidu ta' Novembru, u niżlu sa 265mm (10,4 pulzieri) xita fuq it-territorju li kkawżaw għarar estiż. Dan għamel li l-uragan Tomas kien wieħed mill-iktar devastanti fl-istorja ta' Curaçao, kif ukoll għamlu ħafna ħsara, li ġiet stmata mas-60 miljun dollaru ta'l-Antilli Olandiżi (28 miljun dollaru Amerikan). Kif ukoll 2 persuni mejta.
Politika
Curaçao rebħet is-"self-government" f' Jannar tal-1954 bħala gżira territorju fi ħdan l-Antilli Olandiżi. Madankollu, l-abitanti tal-gżira ma ħadux sehem attivament fil-proċess politiku sal-movimenti soċjali ta' tmiem is-snin 60. Fis-snin 2000, l-istatus politiku tal-gżira reġa' ġie diskuss, bħal dak tal-gżejjer l-oħra fi ħdan l-Antilli Olandiżi, għal dak li għandu x'jaqsam mar-relazzjoni ma'l-Olanda u bejn il-gżejjer ta'l-Antilli.
Permezz ta' referendum li sar fit-8 ta' April 2005, l-abitanti vvutaw għal status separat 'l hinn mill-Antilli Olandiżi, bħal Aruba, b'hekk ġew skartati l-għazliet l-oħra li kienu jinkludu l-indipendenza, isiru parti mill-Olanda, jew jinżamm l-istatus quo. Fl-2006, Emily de Jongh-Elhage, reżidenti ġewwa Curaçao, ġiet eletta bħala l-ewwel prim ministru ta'l-Antilli Olandiżi, u mhux ta' Curaçao.
Fl-1 ta' Lulju 2007, il-gżira ta' Curaçao kienet se ssir pajjix fi ħdan l-Antilli Olandiżi. Fit-28 ta' Novembru 2006, il-kunsill tal-gżira m-aċċettax memorandum ta' kjarifika tal-proċess. Fid-9 ta' Lulju 2007 il-kunsill ġdid tal-gżira ta' Curaçao rratifika l-ftehim li kien ġie mwarrab f-Novembru 2006. Fil-15 ta' Diċembru 2008, Curaçao kienet mistennija li ssir pajjiz separat fi ħdan ir-Renju ta'l-Olanda (bħal Aruba u l-Antilli Olandiżi dak iż-żmien). Referendum konsultattiv dwar dan il-pjan sar ġewwa Curaçao fil-15 ta' Mejju 2009, fejn 52 fil-mija tal-votanti qabblu ma' dawn il-pjanijiet.
Edukazzjoni
Storikament, l-edukazzjoni ġewwa Curaçao, Aruba u Bonaire kienet issir il-biċċa l-kbira bl-iSpanjol sa tard is-seklu 19. Kien hemm sforzi biex tiġi mdaħħla edukazzjoni pubblika bilingwi (Olandiz u Papjamentu) fi tmiem is-seklu 19 (van Putte 1999). L-Olandiż sar l-ilsien uniku fit-tagħlim fis-sistema edukattiv fil-bidu tas-seklu 20 biex jħaffef l-edukazzjoni għat-tfal tal-ħaddiema barranin tar-Royal Dutch Shell (Romer, 1999). Il-Papjamentu reġa' ġie mdaħħal fil-kurrikulu f'nofs is-snin 80. Reċentement, sar dibattitu politiku dwar jekk il-Papjamnentu għandux isir l-ilsien uniku tat-tagħlim. Dawk li qegħdin jipproponu l-Papjamentu bħala lsien uniku tat-tagħlim jinsistu li b'hekk l-ilsien jibqa' użat u titjieb il-kwalità tat-tagħlim primarju u sekondarju. Dawk li jisħqu fuq it-tagħlim bl-Olandiż jinsistu li l-istudenti li jistudjaw bl-Olandiż ikunu ppreparati aħjar għall-edukazzjoni universitarja offruta għar-reżidenti ta' Curaçao fl-Olanda.
L-edukazzjoni publika hija bbażata fuq is-sistema edukattiva Olandiża u minbarra l-iskejjel pubbliċi, jinstabu ukoll skejjel privati u dawk parrokjali. Minn meta ddaħħlet leġiżlatura edukattiva ġdida fl-1992, il*edukazzjoni primarja obbligatorja tibda minn sitt snin u ddum sitt snin. L-edukazzjoni sekondarja ddum ħames snin oħra. Il-fergħa prinċipali għall-edukazzjoni terzjarja hija l-Università ta' Curaçao, fejn jattendu 2100 student.
Ekonomija
Għalkemm xi pjantaġġjuni ġew imwaqqfa fuq il-gżira mill-Olandiżi, l-ewwel industrija mwaqqfa ġewwa Curaçao li ġabet qligħ kienet dik tal-produzzjoni tal-melħ. Dan il-mineral kien esportazzjoni lukrattiv dak iż-żmien u sar wieħed mill-fatturi responsabbli li fetħu l-gżira għan-negozju internazzjonali. Curaçao saret ukoll ċentru tan-negozju tal-iskjavi matul is-sekli 17 u 18.
Fis-seklu 19, l-imminar għall-fosfati sar importanti. Matul iż-zminijiet kollha, il-portijiet b'ilma fond u l-pożizzjoni idejali fil-Karibew kienu kruċjali biex il-gżira ssir ċentru importnati tal-kummerċ.
Curaçao għandha wieħed mill-għola livelli tal-għixien fil-Karibew, b'GDP ta 20,5000 dollaru r-ras (stima tal-2009) u infrastruttura żviluppata sew. L-industriji prinċipali tal-gżira huma l-irfinar taż-żejt, it-turiżmu u s-servizi finanzjarji. It-tarzna, il-kummerċ internazzjonali u attivitajiet oħra relatati mal-port ta' Willemstad (bħaż-Żona Ħielsa) jagħtu kontribut lill-ekonomija. Sabiex jintlaħaq l-għan tal-gvern biex tiġi ddiversifikata l-ekonomija, saru sforzi biex jiġu attirati iktar investimenti barranin. Din il-"policy" ġiet imsejħa "Open Arms Policy" fejn l-aċċenn qiegħed isir fuq il-kumpanniji tat-teknoloġija informatika. Għad-daqs tagħha, il-gżira għandha ekonomija kemmxejn mħallta li ma tiddependix biss mit-turiżmu esklussivament kif jiġri fi gżejjer oħra tal-Karibew. Mill-bidu ta' Jannar 2014, ix-shuttle Lynx ser jibda jagħmel titjiriet suborbitali fl-ispazju u missjonijiet ta' tiftix xjentifiku minn port spazjali ġdid ġewwa Curaçao.
Il-prostituzzjoni hija ttollerata. Viċin l-ajruport jinstab burdell kbir fil-ftuħ li jismu "Le Mirage" jew "Campo Alegre" li ilu jezisti mis-snin 40. Peress li l-prostituzzjoni teżisti f'partijiet oħra tad-dinja, Curaçao addottat pożizzjoni differenti biex tieħu ħsieb il-prostituzzjoni. Permezz tal-monitoraġġ, il-qies u r-regolament, il-ħaddiema f'dawn l-istabbilimenti huma mogħtija ambjent żgur u aċċess għat-tobba. Madankollu, ta' min jgħid li d-Dipartiment tal-iStat tal-Amerika ddikjara li, "Aruba, Curaçao u San Maarten huma destinazzjonijiet għan-nisa li huma ttraffikati għan-negzoju sesswali mill-Peru, il-Brażil, il-Kolombja, ir-Republika Dominikana u l-Ħaiti, kif jistqarru l-awtroitajiet lokali". L-uffiċjali fi ħdan il-gvern kemm il-darba ma stmawx il-problemi tat-traffikar tal-bnedmin.
Etniċità
Imħabba l-istroja tagħha, il-popolazzjoni tal-gżira ġejja minn sfondi etniċi differenti. Hemm maġġoranza Afro-Karibeja ta' nisel Afrikan u Ewropew, kif ukoll minoranzi ta' Olandiżi, Sudamerikani, Franċiżi, nies mill-Lvant Mbiegħed u l-Lvant Nofsani Indjani u Portugiżi. Il-Lhud Sefarditi li waslu mill-Olanda u l-Brażil (li qabel kienet kolonja Olandiża) sa mis-seklu 17 kellhom influwenza qawwija fuq il-kultura u l-ekonomija tal-gżira. Is-snin ta' qabel u wara it-Tieni Gwerra Dinjija raw influss ta' Lhud Axkenazi mill-Ewropa tal-Lvant, il-maġġor parti Lhud Rumeni.
Fil-bidu tas-seklu 19, ħafna Portugiżi u Lebaniżi emigraw lejn Curaçao mħeġġa mill-possibilitajiet finanzjarji li kienet toffri l-gżira. L-emigranti mill-Lvant Imbiegħed u l-Indja waslu matul il-boom ekonomiku tal-bidu tas-seklu 20. Kien hemm ukoll għadd ta' emigranti reċenti mill-pajjiżi ġirien bħar-Republika Dominikana, Ħaiti u l-gżejjer tal-Karibew li jitkellmu bl-Ingliż. F'dawn l-aħħar snin, l-influss ta' pensjonanti Olandiżi kiber bis-sew, kif inhuma magħrufa lokalment "pensionados".
Reliġjon
Skond iċ-ċensiment tal-2001, il-biċċa l-kbira tal-abitanti ta' Curaçao huma Kattoliċi (85%). Dan jinkuldi movimenti lejn it-Tiġdid Kariżmatiku jew Moviment Kariżmatiku sa minn nofs is-snin sebgħin. Denominazzjonijiet oħra jinkludu is-"Seventh-Day Adventists" u l-Knisja Metodista. Ma' dawn id-denominazzjonijet Kristjani, xi abitanti jipprattikaw il-Montamentu kif ukoll reliġjonijiet oħra miġjuba mid-djaspora Afrikana. Bħal f'postijiet oħra fl-Amerika Latina, il-Knisja Pentekostali qiegħha tikber. Hemm ukoll Musulmani u Ħindu prattikanti.
Għalkemm ta' daqs zgħira, il-kommunità Lhudija kellha impatt importanti fl-istorja tal-gżira. Curaçao hija fejn tinstab l-eqdem kongregazzjoni Lhudija fil-kontinent Amerikan, sa mill-1651. Is-sinagoga ta' Curaçao hija l-eqdem waħda fil-kontinent li għadha fl-użu, sa minn meta tlestiet fl-1732 fejn kien hemm sinagoga eqdem qabilha. Il-komunità Lhudija] lagħbet rwol importanti fl-għajnuna tal-ewwel kongregazzjonijiet Lhud fl-iStati Uniti fis-sekli 18 u 19, inklużi dawk ta' New York u s-sinagoga ta' Touro.
Kultura
Curaçao hija soċjetà li titkellem ħafna ilsna. L-ilsna l-iktar mitkellma huma l-Papjamentu, l-Olandiż, l-Ingliż u l-iSpanjol. Ħafna nies fuq il-gżira jistgħu jitkellmu b'dawn l-ilsna kollha. L-iSpanjol u l-Ingliz kellhom preżenza storika twila fuq il-gżira flimkien mal-Papjamentu u l-Olandiż. L-iSpanjol baqa' ilsien importanti matul is-sekli 18 u 19 kif ukoll minħabba l-kuntatti ekonomiċi mal-Veneżwela u l-Kolombja. L-użu tal-Ingliż imur lura sal-bidu tas-seklu 19 meta Curaçao kienet saret kolonja Ingliża. Fil-fatt, wara li reġgħet giet stabbilita l-ħakma Olandiża mill-ġdid fl-1815, l-uffiċjali tal-kolonja mal-ewwel innutaw l-użu wiesa' tal-Ingliz fil-gżira (van Putte 1999). L-emigrazzjoni reċenti mill-gżejjer tal-Karibew li jitkellmu bl-Ingliż kif ukoll il-gżejjer SSS (Sint-Eustatius, Saba u San Maarten) fejn il-lingwa prinċipali hi l-Ingliz - kif ukoll il-fatt li l-Ingliz sar lingwa mondjali, kabbar l-użu tal-Ingliz ġewwa Curaçao. Għal ħafna żmien matul l-istorja kolonjali, l-Olandiz qatt ma kien mitkellem daqs l-Ingliż jew l-iSpanjol u dejjem baqa' esklussivament il-lingwa tal-amministrazzjoni u l-lingwa tal-qorti. L-użu popolari tal-Olandiż kiber lejn tmiem is-seklu 19 u bidu s-seklu 20 (van Putte 1999).
Curaçao hi waħda mill-ftit eżempji ta' ppjanar lingwistiku soċjali fejn il-lingwa Creole intużat bħala mezz biex jintlaħaq livell ta' qari bażiku permezz tad-dħul tal-Papjamentu bħala lingwa fl-edukazzjoni primarja fl-1993.
Letteratura
Avolja l-gżira għandha popolazzjoni zgħira, id-diversità lingwistika u l-influwenzi kulturali ġewwa Curaçao ħolqu tradizzjoni letterarja ta qies, speċjalment bl-Olandiż u l-Papjamentu. Id-drawwiet orali tal-popli indiġeni Arawak intilfu. L-iskjavi mill-Afrika tal-Punent ġabu magħhom il-ħrejjef ta' Anansi, u b'hekk ifformaw is-sisien tal-letteratura Papjamentu. L-ewwel kitba ppublikata bil-Papjamentu kienet poeżija ta' Joseph Sickman Corsen li kien jisimha Atardi li ġiet ippublikata fil-gażżetta La Cruz fl-1905. Matul il-lettaratura ta' Curaçao, tekniċi narrattivi u metafori magħrufa bħala realizmu maġiku kienu jippredominaw. Kittieba u poeti minn Curaçao taw kontribut impressjonanti lil-letteratura tal-Karibew u dik Olandiża. L-iktar magħrufa huma Cola Debrot, Frank Martinus Arion, Pierre Lauffer, Elis Juliana, Guillermo Rosario, Boeli van Leeuwen u Tip Marugg.
Gastronomija
L-ikel lokali huwa magħruf bħala Kriyoyo (ppronunċjata bħal criollo, il-kelma Spanjola għal "Creole") u jinkludi taħlit ta' togħmiet u tekniċi użati fl-ikel tal-Karibew u l-Amerika Latina. Il-platti komuni ta' Curaçao jinstabu ukoll ġewwa Aruba u Bonaire ukoll. Platti popolari jinkludu l-istobà (stuffat magħmul mill-papaya, ċanga jew laħam tal-mogħza), Guiambo (soppa tal-okra jew frott tal-baħar), kadushi (soppa tal-kaktus), sopi mondingo (soppa tal-imsaren), funchi (paté tal-qamħirrun li jixbaħ lill-fufu, l-ugali u l-polenta) u ħafna tipi ta' ħut u frott tal-baħar. L-akkompanjament li ma jonqosx hija l-patata ħelwa. Rolls tal-ħobż jsiru skond riċetta Portugiża. Madwar il-gżira kollha, jinstabu sneks li jservu platti lokali kif ukoll xorb alkoħolihu bħall-pubs Inglizi. Il-platt li ma jonqosx fl-ewwel kolazzjoni huwa pastechi, pasti moqlija mimlija bil-ġobon, tonn taż-żejt, perżut jew kkapuljat. Matul żmien il-festi jittieklu platti speċjali bħal hallaca u pekelé, magħmula minn ħut immellaħ. Fit-tiġijiet u okkażżjonijiet speċjali varjetà ta' kos dushi jiġu servuti bħal kokada (ħelu tal-kowkonut), ko'i lechi (ħelu magħmul mill-ħalib tal-bott u z-zokkor) u tentalaria (ħelu tal-piżelli). Il-liker Curaçao ġie żviluppat hawn, meta abitant beda jesperimenta bil-qxur tal-frotta taċ-ċitru lokali, magħrufa bħala laraha. Jinstabu wkoll influwenzi kulinarji mis-Surinam, iċ-Ċina, l-Indoneżja, l-Indja u l-Olanda fil-gżira. Il-gżira għandha wkoll ħafna ristoranti Ċinizi li jservu ħafna platti Indoneżjani bħal satay, nasi goreng u lumpia (li huma kollha ismijiet Indoneżjani ta' dawn il-platti). Platti Olandizi bħall-pulpetti u oliebollen jiġu servuti ukoll fir-ristoranti u d-djar.
Siuntio
Siuntio (bil-Finlandiż: Siuntio, bl-Iżvediż: Sjundeå.) hija muniċipalità ta' Finlandja li jinsab fil-reġjun ta' Uusimaa fil-provinċja ta' Finlandja t'Isfel. Il-kunsilli mitfugħa huma Ingå lejn il-għarb, Kirkkonummi lejn il-lemin, Lohja lejn il-majjistral tan-nofsinhar, u Vihti lejn in-nofsinhar. Huwa fadal 46 kilometru (29 mili) lejn Ħelsinki.
Skont l-aħħar stima tal-2021, il-populazzjoni kienet 6,191 b'densità ta' popolazzjoni ta' 25.67 indiġeni kull kilometru kwadru (66.5/mi²). Il-kunsill jikkopra superfiċi ta' 266.12 kilometru kwadru (102.75 mi²), minnhom 24.96 km2 (9.64 mi²) huma ilma.
Il-kunsill huwa bilingwi. L-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni jitkellmu bl-Finnish b'disavanż ta' min iħalli bil-Swedwiċ, għalkemm fl-aħħar tas-sittinijiet, il-biċċa l-kbira tkellmet bl-Swedwiċ. Il-motto ta' Siuntio huwa "Ota rauhallisesti - Ta det lugnt", li tfisser "ħudha ħinna", magħżula bil-Finnish u l-Swedwiċ rispettivament. Il-motto ġdid bdiet titlaq wara l-programm tar-rinovazzjoni tal-kunsill flimkien mal-logo ġdid f'Marzu 2021.
Storja
Matul il-gvern tal-Isvezja fuq il-Finlandja, in-nofsien offiċjali kienet "Sjundeå", li prattikament tfisser "żmien sitt." Huwa strettament mistenni li l-isem jirreferi għar-riħ ta' Siuntio li huwa is-sitt lejn il-gżejjer tal-Finlandja ex-kapitali Turku.
Siuntio kienet popolata minn żmien l-Ġebla, bil-ewwel evidenza tal-ħajjiet tal-bdiewa li ġiet skoperta fil-wied tal-ħuta madwar il-knisja medjevali ta' Siuntio. Siti tal-bqija tal-Ġebla tal-Ġewża jistgħu jinstabu wkoll ħdejn il-knisja, fuq il-għolja ta' Krejansberget. Id-dokument magħruf aħjar li jsemmi Siuntio huwa minn sena 1382, li jindirizza donazzjoni għall-Knisja ta' San Lawrenz fi Lohja. daqsminuri|Il-knisja tal-Isiuntio|xellug Fid-dawl-medjevali, Siuntio bdiet tiġi marbuta ma' żona ta' importanza wara li ġew mbnewija żewġ darbiet kbir ta' nanniet, Suitia u Sjundby.
It-tieni mement tal-Bażirija ta' Suitia huwa mill-1420 f'dokument li jindirizza konflitt tar-raba' bejn il-proprjetà ta' Suitia u proprjetà mibgħuta mill-bażir ta' Ċitta ta' Häme. Aktar tard, il-propjetà ġiet f'possess tal-familja influwenti Fleming. Fost iz-zmien, il-Flemings akkwistaw art ġdida għall-istat ta' Suitia; fi punt wieħed, Suitia kienet għandha port tagħha stess fuq il-baħar qrib in-nofs tal-wied ta' Pickala. Il-Flemings bnew ukoll il-ewwel fabbrika tal-ħadid f'Finlandja, li tinsab fuq il-ħama ta' Suitia Manor House, fl-1530s.
Il-Manor House ta' Sjundby huwa msemmi għaliha l-ewwel darba f'dokument mill-1417. Il-manor kienet mibgħuta minn numru ta' nobbli u rwali, inkluża l-Regina Kristina ta' Żvezja.
It-Triq tal-Madwar tal-Midalji mill-Ġebla minn Turku għal Vyborg, użata mill-kbar ta' Żvezja, negozjanti u pjilgrimi, jitiltaqa' minn Siuntio.
Il-Knisja tax-Xagħri San Pietru twaqqfet madwar is-1480 fuq is-sit ta' knisjiet preċedenti tal-ħuta. Is-sakristija, l-parti l-aktar antika tal-knisja, u l-armar ġew imneħħija wara li l-knisja ttawwiġet fid-dlam fl-1823.
Il-wirt naturali u l-ġeografija
Il-pajsaġġ montanjuż ta' Siuntio b'wiedhom huwa karatteristiku għal din il-komunità. Il-parti nòrdika ta' Siuntio għandha ħafna għoljiet għoljin u eskru kbir mqanqlin bil-forest, filwaqt li l-parti tan-nofsinhar ta' Siuntio hija inqas għolja iżda wkoll mqanqla bil-forests. Anki jistgħu jiġu mkejla żewġ lagħiet kbirin u lagħiethom akbar fis-sud u l-parti ċentrali ta' Siuntio. Il-partijiet tal-punent ta' Siuntio għandhom żoni wiesgħa kbira ta' terreni kultivati.
Siuntio għandha wkoll ftit żoni ta' protezzjoni tal-ambjent ta' Natura 2000 bħall-Għar Plytberg, il-forest qadim ta' Torsgård, rejon ta' l-ikel Meiko-Lappträsk u l-pjanijiet tal-wied tal-ħuta ta' Siuntio.
Il-15 lagħat u ħwienet kbirin f'Siuntio huma Tjusträsk, Vikträsk, Lappträsk, Fåträsk, Svartträsk, Kakarträsk, Ormträsk, Grundträsk, Hakuträsk, Byträsk, Vikträsk, Storträsk, Lillträsk, Karhujärvi u Kvarnträsk. L-aħjar lagħa hi l-Baħar Karhujärvi.
Guillermo Stábile
Guillermo Stábile (twieled fis-17 ta' Jannar 1905 – miet fis-26 ta' Diċembru 1966) kien plejer u kowċ tal-futbol Arġentin. Stábile rebaħ żewġ kampjonati ma' Huracán u lagħab fl-Italja u Franza. Hu kien l-aqwa skorer fl-ewwel edizzjoni tat-Tazza tad-Dinja li saret fl-1930. Bħala kowċ, hu mexxa lill-Arġentina għar-rebħ ta' sitt titli tal-Copa América waqt li wassal lil Racing Club għar-rebħ ta' tliet titli tal-kampjonat.
Klabb
Il-karriera tiegħu bdiet ma' Huracán fejn lagħab magħhom bejn l-1924 u l-1930. Għall-bidu beda jilgħab bħala midfilder laterali, però evolva bħala attakkant. Mal-klabb Arġentin hu rebaħ il-kampjonat darbtejn u t-trofew reġjonali Copa Dr. Carlos Ibarguren fl-1925. Wara l-marka li ħalla fl-ewwel Tazza tad-Dinja, hu ttrasferixxa fl-Ewropa sabiex jilgħab ma' Genoa, tim li magħhom lagħab 41 logħba u skorja 15-il gowl. Tlieta minn dawn il-gowls waslu fid-debutt tiegħu fis-16 ta' Novembru 1930, kontra Bologna li ntemmet 3–1.
L-esperjenza mal-klabb kienet imtappna minn problemi fiżiċi: l-ewwel waħda seħħet fid-29 ta' Marzu 1931, meta f'logħba ta' ħbiberija kontra Alessandria kiser saqajh il-leminija fi skontru mal-gowler avversarju. It-tieni inċident seħħ fis-26 ta' Marzu 1930 fil-logħba kontra Fiorentina, fejn wara daħla ma' avversarju hu reġa' kiser l-istess sieq. Fis-17 ta' Settembru 1933, fil-konfront kontra n-Napoli reġa' korra fil-ligamenti ta' saqajh il-leminija.
Minkejja din is-serje ta' problemi, fl-1934 ġie iffirmat min-Napoli fejn lagħab magħhom għal staġun wieħed biss. F'dak l-istaġun skorja 3 gowls f'20 logħba. Fl-1935, reġa' rritorna għal ftit ma' Genoa, qabel ma' f'Ottubru tal-istess sena xtara l-kumplament tal-kuntratt tiegħu u mar Franza sabiex jilgħab ma' Red Star ta' Pariġi, il-klabb li magħhom kiseb il-promozzjoni għall-ogħla diviżjoni.
Ante Christum natum
Bl-Ingliż, dawn il-frażijiet huma rari u AC, ACN, u ante Christum natum mhumiex fil-Manwal tal-Istil ta’ Chicago (l-14-il edizzjoni) jew l-American Heritage Dictionary (it-tielet edizzjoni). F'lingwi Ewropej oħra, bħat-Taljan, "ac" jew "a. C." għal "avanti Cristo", verżjoni vernakulari hija t-terminu standard.
Guillermo Stábile
Internazzjonali
Stábile iddebutta mat-tim nazzjonali tal-Arġentina ta' 25 sena, fit-tieni logħba tat-tim fl-ewwel edizzjoni tat-Tazza tad-Dinja li saret fl-1930 ġewwa l-Urugwaj. Kontra l-Messiku, l-Arġentina rebħet 6–3 fejn Stábile skorja tripletta. Għal ħafna snin din kienet ikkunsidrata bħala l-ewwel tripletta f'fażi finali tat-Tazza tad-Dinja, sakemm fl-2006 il-FIFA iddikjarat li Bert Patenaude skorja l-ewwel triplett jumejn qabel dik ta' Stábile.
Ante Christum natum
L-istoriku Anglo-Sassonu San (Venerabbli) Bede uża l-frażi Latina ante incarnationis dominicae tempus ("qabel il-ħin tal-Inkarnazzjoni tal-Mulej") fl-assenza tiegħu Historia ecclesiastica gentis Anglorum (Storja Ekkleżjastika tal-Nies Ingliżi) (Ktieb 1, Kapitolu 2) ta' 731 PCN, u b'hekk sar l-ewwel awtur li ddeskriva sena bħala li kienet Qabel Kristu. Kemm Dionysius Exiguus kif ukoll San Bede, li kienu familjari max-xogħol l-ieħor, tennew li Anno Domini 1 jibda fid-data tal-Inkarnazzjoni ta' Ġesù Kristu, madankollu, "id-distinzjoni bejn Inkarnazzjoni u Natività ma ġietx imfassla qabel l-aħħar tas-seklu 9, meta f'xi postijiet l-epoka tal-Inkarnazzjoni ġiet identifikata mal-konċepiment ta' Kristu, jiġifieri l-Annunzjata, fil-25 ta' Marzu.
Strateġija militari
L-istrateġija militari hija sett ta' ideat jew pjanijiet imfassla minn organizzazzjonijiet militari biex isegwu l-għanijiet strateġiċi mixtieqa. Imnissla mill-kelma Griega strategos, it-terminu strateġija intuża matul is-seklu 18 u kien meqjus fis-sens dejjaq tiegħu bħala l-"arti tal- ġenerali", jew "'l-arti tal-arranġament" tat-truppi. L-istrateġija militari tittratta l-ippjanar u t-tmexxija tal-kampanji, il-moviment u t-tqassim tal-forzi, u l-qerq tal-ghadu.
Meqjus minn xi wħud bħala missier l-istudji strateġiċi moderni tal-Punent, Carl von Clausewitz (1780–1831), iddefinixxa l-istrateġija militari bħala "l-użu ta' battalji biex ittemm il-gwerra." Id-definizzjoni ta' BH Liddell Hart poġġiet inqas enfasi fuq il-battalji, u tiddefinixxi l-istrateġija bħala "l-arti li tqassam u tapplika mezzi militari biex jintlaħqu l-għanijiet politiċi" Għalhekk, it-tnejn taw l-importanza lill-għanijiet politiċi fuq il-miri militari.
Sun Tzu (544–496 QK) spiss jitqies bħala l-missier tal-istrateġija militari tal-Lvant u xogħlu influwenza bis-sħiħ it-tattiċi tal-gwerra storiċi u moderni Ċiniżi, Ġappuniżi, Koreani u Vjetnamiżi. L-Arti tal-Gwerra minn Sun Tzu kibret fil-popolarità u ġiet użata fis-soċjetà tal-Punent ukoll. Hija tkompli tinfluwenza ħafna sforzi kompetittivi fl-Asja, l-Ewropa, u l-Amerika inklużi l-kultura, il-politika,  u n-negozju,  kif ukoll il-gwerra moderna. Xi wħud isostnu li l-istrateġija militari tal-Lvant tvarja mill-Punent billi tiffoka aktar fuq il- gwerra asimmetrika u l-qerq. L-Arthashastra ta' Chanakya kien kompendju strateġiku u politiku importanti fl-istorja Indjana u Ażjatika wkoll.
L-istrateġija hija differenti mit-tattiċi, fis-sens li l-istrateġija tirreferi għall-użu tal-kapaċitajiet militari kollha ta' nazzjon permezz ta' ppjanar, żvilupp u akkwist ta' livell għoli u fit-tul biex jiggarantixxu s-sigurtà jew ir-rebħa. It-"tattiċi" tirreferi għall-arti li torganizza forzi fuq jew qrib il-kamp tal-battalja biex tiżgura l-għanijiet bħala parti mill-istrateġija militari usa'.
Fundamenti
Id-definizzjoni tan-NATO ta' strateġija hija "li tippreżenta l-mod li bih il-qawwa militari għandha tiġi żviluppata u applikata biex jinkisbu l-għanijiet nazzjonali jew dawk ta' grupp ta' nazzjonijiet". L-istrateġija tista' tinqasam fi 'strateġija kbira', fl-ambitu ġeopolitiku u fi 'strateġija militari' li tikkonverti l-għanijiet tal-politika ġeopolitika f'għanijiet u kampanji li jistgħu jintlaħqu militarment. Field Marshal Viscount Alanbrooke, Kap tal-iStaff Ġenerali Imperjali u ko-president tal-Kumitat Anglo-Amerikan Combined Chiefs of Staff għall-biċċa l-kbira tat-Tieni Gwerra Dinjija, iddeskriva l-arti tal-istrateġija militari bħala dik: "biex tirriżulta mill-għan [tal-politika] sensiela ta’ għanijiet militari li jridu jintlaħqu: biex jiġu evalwati dawn l-għanijiet fir-rigward tar-rekwiżiti militari li joħolqu, u l-prekundizzjonijiet li l-kisba ta’ kull wieħed x’aktarx li teħtieġ: biex jitkejlu r-riżorsi disponibbli u potenzjali kontra r-rekwiżiti u biex jitkejjel minn dan tipproċessa mudell koerenti ta’ prijoritajiet u kors ta’ azzjoni razzjonali.” Field-Marishal Montgomery qassarha hekk "L-istrateġija hija l-arti li tqassam u tapplika mezzi militari, bħal forzi armati u provvisti, biex jintlaħqu l-għanijiet tal-politika. It-"tattiċi" huma d-dispożizzjonijiet għal, u l-kontroll ta', forzi u tekniki militari fil-ġlied attwali. Fi kliem iktar qasir: l-istrateġija hija l-arti tat-tmexxija tal-gwerra, it-tattika, l-arti tal-ġlied.”
Sfond
L-istrateġija militari fis-seklu 19 kienet għadha meqjusa bħala waħda minn trivium t' "arti" jew "xjenzi" li jirregolaw it-tmexxija tal-gwerra; l-oħrajn huma tattiċi, l-eżekuzzjoni ta' pjanijiet u manuvri ta' forzi fil-battalja, u loġistika, il-manutenzjoni t' armata. Dil-fehma nibtet sa minn żminijiet Rumani, u d-differenza bejn l-istrateġija u t-tattiċi f'dan iż-żmien kienet imċajpra, u xi drabi l-kategorizzazzjoni semantika hija kwistjoni ta' opinjoni xi minn daqqiet, personali. Carnot, matul il-Gwerer Rivoluzzjonarji Franċiżi kiteb li sempliċement kienet tinvolvi l-konċentrazzjoni tat-truppi.
L-istrateġija u t-tattiċi huma relatati mill-qrib u jeżistu fuq l-istess kontinwu; il-ħsieb modern ipoġġi l-livell operattiv bejniethom. Kollha jittrattaw id-distanza, il-ħin u l-forza iżda l-istrateġija hija fuq skala kbira, tista’ tifrex matul is-snin, u hija soċjetali filwaqt li t-tattiċi huma fuq skala żgħira u jinvolvu tqassim ta’ inqas elementi li jdumu sigħat għal ġimgħat. Oriġinarjament l-istrateġija kienet mifhuma li tirregola l-preludju għal battalja filwaqt li t-tattiċi kienu jikkontrollaw l-eżekuzzjoni tagħha. Madankollu, fil-gwerer dinjija tas-seklu 20, id-distinzjoni bejn manuvra u battalja, strateġija u tattiċi, kibret bil-kapaċità tat-teknoloġija u t-transportazzjoni. Tattiċi li darba kienu l-provinċja ta' kavallerija ġew applikati għal armata panzer.
Fl-aktar forma pura tagħha, l-istrateġija tittratta biss kwistjonijiet militari. Fil-qedem, sultan jew mexxej politiku spiss kien ikun l-istess mexxej militari. Jekk le, id-distanza ta' komunikazzjoni bejn il-mexxej politiku u militari kienet żgħira. Iżda hekk kif kiber il-bżonn ta’ armata professjonali, il-konfini bejn il-politiċi u l-militar ġew rikonoxxuti aħjar. F'ħafna każijiet, ġie deċiż li kien hemm bżonn ta' separazzjoni.
Kif stqarr Clausewitz, strateġija militari ta’ suċċess tista’ tkun mezz għall-għan aħlari, iżda mhix għan fiha nfisha. Hemm bosta eżempji fl-istorja fejn ir-rebħa fuq il-kamp tal-battalja ma ssarrafx f’għanijiet bħal paċi fit-tul, sigurtà jew trankwillità.
Prinċipji
Ħafna strateġisti militari ppruvaw jiġbru strateġija ta' suċċess f'sett ta' prinċipji. Sun Tzu iddefinixxa 13-il prinċipju fl- Arti tal-Gwerra tiegħu filwaqt li Napuljun elenka 115-il maxim. Il-Ġeneral tal-Gwerra Ċivili Amerikana Nathan Bedford Forrest kellu wieħed biss: li "asal hemm l-ewwel bl-aktar irġiel". Il-kunċetti mogħtija bħala essenzjali fil- Manwal tal-Qasam tal-Operazzjonijiet Militari tal-Armata tal-Istati Uniti ( FM 3–0 ) huma:
Skont Greene u Armstrong, xi wħud li jippjanaw jsostnu li jekk timxi mal-prinċipji fundamentali tiggarantixxi r-rebħa, filwaqt li oħrajn isostnu li l-gwerra hija imprevedibbli u l-istrateġist irid ikun flessibbli. Oħrajn jargumentaw li l-prevedibbiltà tista’ tiżdied jekk il-protagonisti jaraw is-sitwazzjoni min-naħat l-oħra f’kunflitt. Field Marshal Konti Helmuth von Moltke esprima l-istrateġija bħala sistema ta' "espedjenti ad hoc" li biha ġenerali għandu jieħu azzjoni waqt li jkun taħt pressjoni. Dawn il-prinċipji bażiċi tal-istrateġija baqgħu fis-seħħ hekk kif żviluppat it-teknoloġija tal-gwerra.
L-istrateġija (u t-tattiċi) għandhom jevolvu kontinwament pari passu mal-avvanzi teknoloġiċi. Strateġija ta' suċċess minn era waħda għandha t-tendenza li tibqa' fis-seħħ ħafna żmien wara li żviluppi ġodda fl-armi u l-materjal militari iġibuha fix-xejn. L-Ewwel Gwerra Dinjija, u fil-biċċa l-kbira tal-Gwerra Ċivili Amerikana, raw tattiċi Napoleoniċi ta' "offiża akkost ta' kollox" imqabbda kontra l-qawwa difensiva tat-trinka, tal-machine gun u tal-barbed wire. Bħala reazzjoni għall-esperjenza tagħha fl-Ewwel Gwerra Dinjija, Franza ppruvat tuża l-Linja Maginot tagħha biex tapplika l-prinċipji tal-Massa u l-Ekonomija tal-forza, fis-sens li t-truppi setgħu jiġu kkonċentrati fit-tramuntana għal offensiva hemmhekk filwaqt li l-Linja aġixxiet bħala multiplikatur tal-forza fin-nofsinhar, u Manuvra u Sigurtà, billi jipprevjenu lill-Ġermaniżi milli jmorru direttament minn Alsace għal Pariġi.
Qedem
Il-prinċipji ta' strateġija militari ħarġu għall-ħabta ta' snin 500 QK fix-xogħlijiet ta' Sun Tzu u Chanakya. Il-kampanji ta' Alessandru l-Kbir, Chandragupta Maurya, Annibal, Qin Shi Huang, Julius Caesar, Zhuge Liang, Khalid ibn al-Walid u, b'mod partikolari, Ċiru l-Kbir juru ppjanar u moviment strateġiku. Mahan jiddeskrivi fil-prefazju ta ' L-Influwenza tal-Qawwa tal-Baħar fuq l-Istorja kif ir- Rumani użaw il -qawwa tal-baħar tagħhom biex jimblukkaw b'mod effettiv il- linji tal-baħar ta' komunikazzjoni ta' Annibal ma' Kartaġni; u għalhekk permezz ta’ strateġija marittima kisbu t-tneħħija ta’ Annibal mill-Italja, minkejja li qatt ma rebħulu bil-leġjuni tagħhom.
Waħda minn dawn l-istrateġiji intweriet fil-battalja bejn l-istati tal-bliet Griegi u l-Persja. Il- Battalja ta' Thermopylae li fiha l-forzi Griegi kienu inqas fin-numru kienet strateġija militari tajba. Il-forzi alleati Griegi fl-aħħar tilfu l-battalja, iżda t-taħriġ, l-użu tal-korazza, u l-post ippermettewhom jegħlbu ħafna truppi Persjani qabel ma tilfu. Fl-aħħar, l-alleanza Griega tilfet il-battalja iżda mhux il-gwerra bħala riżultat ta' dik l-istrateġija li kompliet għall-battalja ta' Plataea. Il-Battalja ta 'Plataea fl-479 QK irriżultat f'rebħa għall-Griegi kontra l-Persja, u wriet li l-istrateġija militari kienet ta' benefiċċju kbir biex jegħleb għadu aktar numeruż.
L-istrateġiji bikrija kienu jinkludu l-istrateġija ta' qerda totali, għejja, gwerra ta' attrizzjoni, azzjoni ta' art maħruqa, imblokk, kampanja ta' gwerillieri, qerq u finta. L-għerf u l-ħila kienu limitati biss mill-immaġinazzjoni, il-ftehim u t-teknoloġija. L-istrateġisti kontinwament sfruttaw it-teknoloġija li dejjem tavvanza. Il-kelma "strateġija" nnifisha ġejja mill- Grieg "στρατηγία" ( strategia ), "uffiċċju ta' ġenerali, kmand, generalship", imbagħad minn "στρατηγός" ( strategos ), "mexxej jew kmandant ta' armata, ġenerali", kompost ta' "στρατός" ( stratos ), "armata, ospitanti" + "ἀγός" ( agos ), "mexxej, kap", li ġejja minn "ἄγω" ( ilu ), "li jmexxi". Ma teżisti l-ebda evidenza li tintuża f'sens modern fil-Grieg Antik, iżda nsibuha f'dokumenti Biżantini mis-6 seklu 'l quddiem, u l-aktar fix-xogħol attribwit lill-Imperatur Ljun VI l-Għorrief ta' Biżanzju.
Gengis Khan u l-Mongoli
F'taqbil mal-iżviluppi Ewropej fl-arti strateġika, l-Imperatur Mongol Genghis Khan jipprovdi eżempju utli. Is-suċċessi ta’ Gengis, u dawk tas-suċċessuri tiegħu, kienu bbażati fuq manuvri u biżgħa jew terrur. Il-fokus ewlieni tal-attakk strateġiku ta' Gengis kien il-psikoloġija tal-popolazzjoni opposta. Permezz ta' implimentazzjoni kostanti u metikoluża ta' din l-istrateġija, Gengis u d-dixxendenti tiegħu setgħu jirbħu ħafna mill-Ewrażja. Is-sisien ta' l-armata ta' Gengis u l-istrateġija tiegħu kienu l-imposti tribali tiegħu ta' rikkieba tal-qaws, metodi ta' stil ta' art maħruqa, u, ugwalment essenzjali, l-għadd kbir taż-żwiemel tal-Mongolja.
Kull arċier (ara wkoll arċier immuntat) kellu mill-inqas żiemel wieħed żejjed—kien hemm medja taʼ ħames żwiemel għal kull raġel—għalhekk l-armata kollha setgħet timxi b’ ħeffa tal-għaġeb. Barra minn hekk, peress li l-ħalib taż-żwiemel u d-demm taż-żwiemel kienu l-punti bażiċi tad-dieta tal-Mongolja, il-merħliet taż-żwiemel ta’ Gengis kienu jaħdmu mhux biss bħala mezz ta’ moviment tiegħu iżda wkoll bħala sostenn loġistiku. Il-ħtiġijiet l-oħra kollha kienu jkunu misruqin. Il-ġellieda ta’ Khan ġabu magħhom ukoll xelters mobbli, konkubini, biċċiera, u koki. Permezz ta' manuvri u attakk kontinwu, l-armati Ċiniżi, Persjani, Għarab u tal-Ewropa tal-Lvant setgħu jiġu attakkati sakemm waqgħu, u mbagħad ġew eliminati fl-insegwiment u d-dawran.
Meta mqabbla mal-armati ta' Gengis, kważi l-armati l-oħra kollha kienu goffi u relattivament statiċi. Kien biss fis-seklu 20 li kwalunkwe armata kienet kapaċi tqabbel il-veloċità tal-mixi tal-armati ta' Gengis. Meta ffaċċjati ma' belt fortifikata, l- imperattivi Mongoljani taʼ manuvra u veloċità kienu jeħtieġu li din tiġi mrażżna malajr. Hawnhekk ir-reputazzjoni ta' terrur imdemmi tal-Mongoljani għen biex jintimidaw u jrażżnu.
Hekk ukoll għamlet il-gwerra bijoloġika primittiva. Trebuchet jew tip ieħor ta’ arma ballistika kienet tintuża biex tniedi annimali mejta u katavri f’belt assedjata, u xxerred il-mard u l-mewt, bħall-Pesta s-Sewda. Jekk belt jew belt partikolari ma tikkuntentax lill-Khan Mongoljan, kulħadd fil-belt kien jinqatel biex jagħti eżempju għall-ibliet l-oħra kollha. Din kienet gwerra psikoloġika bikrija.
Biex tirreferi għad-disa' prinċipji strateġiċi deskritti hawn fuq, l-istrateġija Mongoljana kienet diretta lejn objettiv (li schwerpunkt (fokus ewlieni) jkun il-moral u l-istat mentali tal-popolazzjoni opposta) miksub permezz tal-offensiva; din l-offensiva kienet nnifisha kkaratterizzata minn konċentrazzjoni ta’ forza, manuvra, sorpriża, u sempliċità.
Era Moderna Bikrija
Fl-1520 Dell'arte della guerra ta' Niccolò Machiavelli (l-Arti tal-Gwerra) ittratta r-relazzjoni bejn kwistjonijiet ċivili u militari u l-formazzjoni ta' strateġija kbira. Fil-Gwerra tat-Tletin Sena (1618-1648), Gustavus Adolphus tal-Isvezja wera strateġija operattiva avvanzata li wasslet għar-rebħiet tiegħu fuq l-art tal-Imperu Ruman Qaddis. Kien biss fis-seklu 18 li l-istrateġija militari kienet soġġetta għal studju serju fl-Ewropa. Il-kelma intużat għall-ewwel darba bil-Ġermaniż bħala "Strategie" fi traduzzjoni tat-Tactica ta' Leo VI fl-1777 minn Johann von Bourscheid. Minn dakinhar ’il quddiem, l-użu tal-kelma nxtered mal-Punent kollu.