cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Liebru
Normalment il-liebru huwa mammiferu ta' natura mistħija u jgħix ħajja solitarja jew bħala par, għalkemm il-Liebru Ewropew jibdel l-attitudni tiegħu lejn ir-rebbiegħa fejn dawn jibdew jiġru wara xulxin matul il-ġurnata fid-dawl tax-xemx f'nofs il-kampanja. Din l-imġiba hija xejn aktar ħlief kompetizzjoni bejn l-irġiel biex jakkwistaw id-dominanza u b'hekk aċċess għal aktar nisa biex jirriproduċu magħhom. Waqt dan iż-żmien ta' freneżija fost il-liebri, wieħed jista' jarahom jagħtu u jiġġieldu bl-idejn. Għal żmien twil ħafna kienu jaħsbu li dan kien ikun ġlied ta' kompetizzjoni bejn l-irġiel, iżda minn osservazzjonijiet aktar fil-qrib irrisulta li dan ma kienx ħlief ġlied bejn in-nisa u l-irġiel, biex in-nisa juru li għadhom m'humiex lesti għat-tgħammir jew biex jaraw id-determinazzjoni ta' l-irġiel.
Il-liebri ma jgħixux bħal biċċa l-kbira tal-fniek f' bejta taħt l-art u dan lanqas meta jasal iż-żmien taż-żrameġ. It-twelid taż-żgħar isir ġo bejta magħmulha minn ħofra baxxa jew fil-ħaxix mirfus u mgħaffeġ mill-omm. Din mhijiex problema għaż-żrameġ għax huma addattati għan-nuqqas ta' protezjoni fisika billi jitwieldu miksijjin bil-pil u b'għajnejhom miftuħa, b'hekk ftit żmien wara t-twelid dawn ikunu kapaċi jaħsbu għalihom infushom, għall-kuntrarju taż-żrameġ tal-fniek fejn dawn jitwieldu għomja, mingħajr pil u totalment dipendenti fuq l-omm.
Nawru
Nauru huwa nazzjon fl-Oċean Paċifiku. Il-belt kapitali hi Yaren.
Martin Weinek
right|thumb|350px|Martin Weinek (xellug) flimkien ma' [[Denise Zich u Kaspar Capparoni]]
Martin Weinek (twieled fl-1964) huwa attur Awstrijak, attur ta' karattru, produttur tal-inbid, entrepreneur u entertainer, probabilment magħruf l-aktar għar-rwol tiegħu fis-sensiela televiżiva Il-Kummissarju Rex (bħala l-Ispettur Fritz Kunz). Huwa jipproduċi l-inbid fl-Awstrija.
Weinek studja d-drama bejn l-1983 u l-1986 taħt il-Prof. Peter P. Jost. Sa mill-1986, kien parti mill-Group 80 tat-teatri ta' Vjenna u kellu parti żgħira fil-film After-season, fejn ħadem il-parti ta' purtinar tal-liftijiet. Fl-1987, ħa sehem fil-festival ta' Recklinghausen taħt id-direzzjoni ta' Georg Mittendrein f'The Lechner Edi looks into Paradise u ta' kennies fil-film Müllomania taħt id-direttur Dieter Berner.
Kull tant żmien, Weinek kien attiv b'film u bit-televiżjoni, bħal per eżempju fl-1989 fis-sensiela televiżiva Calafati Joe. Minbarra l-ħajja teatrali, Weinek skopra d-delizzju tat-tkabbar l-inbid ma' martu Eva fl-1993, u għadu jkabbar l-inbid sal-lum fl-għelieqi tagħhom fejn Heiligenbrunn.
Niġer
In-Niġer hu nazzjon fl-Afrika. Il-belt kapitali hi Niamey 13°30′54″N 2°07′03″E. L-isem uffiċjali tagħha huwa r-Repubblika tan-Niġer (République du Niger) Żona: 1,266,491 km² Limiti: tmiss mal-Alġerija u l-Libja fit-tramuntana, iċ-Ċad fil-lvant, in-Niġerja u l-Benin fin-nofsinhar, il-Burkina Faso u l-Mali fil-punent u mal-Mali. Iż-żoni tat-Tramuntana u ċ-ċentru tagħha jinsabu fiż-żoni tad-deżert tas-Saħara u s-Saħel.
rata tat-tkabbir tal-popolazzjoni 3.7% bidla annwali ‎(2021) prodott gross domestiku $14.92 biljun ‎(2021) rata tal-fertilità 6.89 tfal għal kull mara ‎(2020)
Lingwi uffiċjali Franċiż • Lingwi Mitkellma tan-Niġer Gentilicio Nigerino, nigerina Forma ta' gvern Repubblika semi-presidenzjali • Il-President Mohamed Bazoum • Il-Prim Ministru Ouhoumoudou Mahamadou Korp leġiżlattiv Assemblea Nazzjonali tan-Niġer Ara u mmodifika d-dejta fil-Wikidata Indipendenza - Iddikjarat minn Franza 3 ta’ Awwissu 1960 Żona 22 post • Total 1,267,000 1 km² • Ilma (%) 0.02 Fruntieri 5,697 km Linja tal-kosta 0 km L-ogħla punt Mount Idoukal-n-Taghès Ara u mmodifika d-dejta fil-Wikidata Popolazzjoni totali Rank 56th • Stima (2022) 24,484,587 ab.2​ • Densità (est.) 19 ab./km² PGD ​​(PPP) 141 post • Total (2016) US$ 21,655 miljun • US$ 1,154 per capita HDI (2021) Tkabbir 0.400 3​ (189th) – Baxx Franc CFA tal-Afrika tal-Punent (XOF) munita Żona tal-ħin UTC + 1 Kodiċi ISO 562 / NER / NE Dominju tal-Internet .ne Prefiss tat-telefon +227 Prefiss tar-radju 5UA-5UZ Kodiċi IOC NIG
Liebru Ġappuniż
Il-Liebru Ġappuniż magħruf xjentifikament bħala Lepus brachyurus huwa speċi ta' mammiferu plaċentat tal-familja Leporidae (leporidu) fl-ordni Lagomorpha (lagomorfu) mifrux fil-Lvant tal-kontinent ta' l-Asja.
Għalkemm għandu l-isem ta' Liebru Ġappuniż dan il-liebru jinsab mifrux f' 4 pajjiżi oħra minn barra l-Ġappun u dawn huma ċ-Ċina, l-Koreja t' isfel, il-Koreja ta' fuq u r-Russja.
Klassifikazzjoni
Il-Liebru Ġappuniż flimkien ma' speċi oħra, bħala sottoġeneru qiegħed ikklassifikat f' incertae sedis, dan għaliex hemm bżonn ta' aktar testijiet ġenetiċi qabel jiġi ddeterminat ma' liema liebri oħra huwa l-aktar relatat fil-qrib. Din l-ispeċi maqsuma minn ta' linqas f' 4 sottospeċijiet.
J. J. Camilleri
J.J.Camilleri (Mosta, 1928 - 5 ta' Lulju 2012) kien rumanzier modern u awtur ta' bosta xogħlijiet letterarji, fosthom Aħna Sinjuri, L-għar tax-xitan, Is-Sejħa tal-Art, Ulied il-Qawsalla u Luteru żmien li tibni, żmien li tħott. Kien studjuż u riċerkatur l-aktar fl-istorja u l-edukazzjoni. Kittieb ta’ poeżiji, drama u novelli, apparti r-rumanzi. Kien wieħed mill-esponenti tal-Moviment Qawmien Letterarju. Serva ukoll bħala membru tal-Awtorità tax-Xandir.
Studju u Ħidma
Studja fil-Liċeo, fl-Università ta’ Malta u fl-Università ta’ Londra. Hu kien kap ta’ skola, uffiċjal edukattiv, lekċerer fil-Kulleġġ tal-Għalliema u fl-Università, eżami­natur fis-servizz pubbliku u kellu karigi bħala ċermen jew membru f’għadd ta’ bordijiet.
Huwa ddedika ħajtu għall-edukazzjoni fejn fuq quddiem kien ipoġġi dawk li l-iżjed jaqgħu lura. Snin twal ta’ impenn letterarju b’kitbiet ta’ rumanzi u versi li bihom wera biċ-ċar l-għażla tiegħu favur il-ġustizzja soċjali, soċjetà miftuħa u libertajiet tal-bniedem kontra l-faqar, id-diskriminazzjoni u l-intolleranza. Camilleri dejjem rabat flimkien l-impenn ċiviku, edukattiv u letterarju fejn ħadem għall-ġid komuni tas-soċjetà.
Aħna Sinjuri
Aħna Sinjuri meqjus bħala wieħed mill-akbar xogħ­lijiet tiegħu, fejn l-istorja hi ambjentata mad­war it-tarzna, fejn tispikka l-insigurtà ta’ ħafna ħaddiema mit-tkeċċija mix-xogħol. Fir-rumanz ikun tratta kif is-sidien tal-fabbriki kienu qed jippre­feru jħaddmu lin-nisa u lit-tfal għax dawn bil-liġi setgħu jit­ħallsu inqas mill-irġiel.
Il-politika korrotta hi wkoll xi ħaġa li tispikka fir-rumanz, fejn kollox jiddependi minn kemm wieħed għandu flus u kemm hu midħla ta’ persuni li jinsabu fil-quċċata tal-poter. Il-Knisja fir-rumanz tagħti importanza lill-ġid materjali.
Meta taqra r-rumanz Aħna Sinjuri tinduna mill-ewwel li hu ambjentat fiż-żminijiet ta’ wara t-Tieni Gwerra Dinjija. Tibda taħseb li se jkollok tibda tqabbel ir-realtà ta’ dak iż-żmien ma’ tal-lum, iżda malajr tinduna li m’hemmx baħar jaqsam bejn iż-żewġ żminijiet. Malajr tinduna li flok nitbiegħdu mid-drawwiet soċjo-politiċi ta’ dari, iżjed qed nersqu lejhom b’ħeffa kbira. Ir-rumanz hu meq­jus bħala l-ewwel rumanz ġdid fil-letteratura Maltija.
Ħajja Personali
Magħruf mal-Mostin bħala “J.J.”, kien persuna mill-aktar ċajtiera u kien iħobb jgħid “iwa JJ (ġej ġej) imma daqt jasal”. Il-Mosta kienet għal qal­bu u kien kburi b’dak kollu li hu Mosti. L-għaxqa tiegħu jikteb xi anneddoti storiċi, iżda dejjem biex jislet tbissima. L-għors tiegħu jirrakkont dwar id-drammi li kien jikteb hu ­stess għall-Oratorju tal-Mosta u mbagħad kien jieħu ­sehem fihom ukoll. Fl-2004 kien ingħata “Ġieħ il-Mosta” mill-Kunsill Lokali.
Ħaż-Żabbar
Ħaż-Żabbar jinsab fil-lvant ta' Malta. Oriġinarjament kien jagħmel maż-Żejtun sakemm inqata' għalih fl-1615 meta kellu popolazzjoni ta' 650 ruħ joqgħodu f' 150 dar. Fl-2006 il-popolazzjoni ta' Ħaż-Żabbar kienet ta' 15,030. Ġie mgħoti it-titlu ta' belt "Gratiosa Citta Hompesch" mill-Gran Mastru Hompesch għal kunjomu fl-14 ta' Settembru 1797.
Storja
Ħaż-Żabbar huwa wieħed mill-eqdem irkejjen li kienu abitati f'Malta. Xhieda ta' dan huwa l-ammont ta' fuħħar pre-istoriku li nstab u anke post li aktarx kien jintuża bħala post ta' abitazzjoni. Dan hu iċ-Ċirku fin-naħa tal-Bidni. E.B. Vella jikteb li fl-1932 instabu xi oqbra pre-istoriċi. Fdalijiet t' oqbra Feniċi ukoll instabu f' Ħaż-Żabbar. Matul is-snin Ħaż-Żabbar kompla jikber biex fis-seklu sbatax inqata' miż-Żejtun u sar parroċċa. Aktar tard, lejn tmiem is-seklu 19, Ħaż-Żabbar ġie mogħni bit-titlu ta' belt mill-Gran Mastru Hompesch. Ħaż-Żabbar ingħata t-titlu ta' Citta' Hompesch.
Il-Ħakma Franċiża u l-Battalja ta' Ħaż-Żabbar fil-5 t' Ottubru 1798
Fit-12 ta' Ġunju 1798 Malta għaddiet taħt il-ħakma Franċiża. Dawn il-ħakkiema ġodda għalkemm kienu ħelsu lil Maltin minn ħakma tal-Ordni li kienet xebgħithom, ir-riformi li bdew jgħamlu f' daqqa malajr ġgħalithom jqumu kontra l-ħakkiema l-ġodda. Fit- 2 ta' Settembru 1798 is-suldati Franċiżi telgħu l-Imdina biex jbiegħu bi rkant l-affarijiet tal-knejjes tal-Madonna tal-Karmnu fl-Imdina u tal-Franġiskani fir-Rabat. Il-Maltin kif raw hekk qamu kontra l-amministrazzjoni u okkupaw l-Imdina ix-xniegħa ta' rvell kontra l-ħakkiema ġriet ma Malta kollha. Il-Franċiżi kif raw hekk okkupaw il-Kottonera, l-Furjana u l-Belt Valletta. Iż-Żabbarin flimkien ma' nies minn Bormla qajmu rvell f' Bormla u biex jreġġugħhom lura ġabu rinforzi minn fuq il-bastiment Dego li kien fil-port. Iż-Żabbarin qabel irtiraw għal barra s-swar tal-Kottonera ħadu xi 80 kartell porvli u xi barrin li kienu qegħed jirgħu taħt is-swar. Dawn tqassmu bejn il-battaljuni tal-irħula. Min hemm iż-Żabbarin ippreparaw ruħhom għall-battalja. Saret ġabra ta' armi, u il-koppla u l-kampnari tas-Santwarju inbidlu f'postijiet tal-għassa. Il-koppla l-antika serviet tajjeb għal dan l-għan għax kienet mgħamula doppja b'taraġ bejn iż-żewġ ħitan iwassal sal-lanterna. Ġie ukoll deċiż kodiċi ta' bnadar u sinjali bil-fanali għal komunikazzjoni ma' rħula viċin. Dawn ingumbraw it-toroq prinċipali li jgħatu għal Ħaż-Żabbar, u organizzaw ruħhom bl-armi. Huma attakaw il-forti San Tumas taħt idejhom u għalhekk fetħu l-port ta' Wied il-Għajn għat-tbaħħir. Id-dar tas-sajf tal-isqof Labini fi Triq San Ġużepp inbidlet fi sptar t' emerġenza.
Il-Franċiżi beda jonqoshom ħafna materjal għall-gwerra, u kienu jgħamlu xi inkursjonijiet żgħar barra s-swar, fejn kienu jaħbtu għal xi djar u rziezet abbandunati viċin is-swar biex jisirqu li jsibu speċjalment injam li kien jintuża għat-tisjir u biex jinħall iċ-comb għall-azzarini. Dawn l-inkursjonijiet kienu jkunu akkumpanjati minn bumbardamenti qawwjija mill-kanuni ta' fuq is-swar. Xhieda ta dawn huma balal Franċiżi li nsibu fil-Mużew tas-Santwarju li ġew imneħħija mill-koppla l-antika, u anke balla żgħira li għadha mwaħħla sal-lum f'faċċata ta' dar numru 6 fi Triq Bajada.
Il-Ġeneral Vobouis ma riedx jgħamel attakki sorpriżi fuq irħula, biss wara pressjoni li saritlu ċeda u ppjana attakk fuq Ħaż-Żabbar għal-5 t' Ottubru 1798. Il-pjan kien li jokkupaw ir-raħal, u jaħtfu taħt idejhom l-armi, l-munizzjon u l-ikel kollu li jsibu. Waqt dan l-attakk biex jiddevja l-għajnuna liż-Żabbarin, ippjana attakki żgħar fuq il-battaljuni Tas-Samra u tal-Għargħar. Iż-Żabbarin lejliet l-attakk giehom suspett minn ħafna ċaqliq ta' truppi li raw fuq is-swar u bgħatu sinjali bid-dwal lil irħula fil-qrib. Fil-5 t' Ottubru 1798, il-Franċiżi ħarġu waqt bumbardament mis-swar tal-Kottonera. Iż-Żabbarin kienu fasslu pjan li kulħadd jisakkar bil-familji ġod-djar waqt li ppreparaw ħafna ġebel fuq il-bjut u armi għall-lest. Is-suldati Franċiżi issorprendew ruħhom ħafna meta daħlu fir-raħal u sabuh vojt għal kollox. Baqgħu mexjin lejn il fetħa ta quddiem il-knisja li tgħaqqad Triq il-Kbira ma Triq is-Santwarju. Hemmek bdew biex jwettqu l-pjan tagħahom imma sabu r-raħħala lesti għalihom minn fuq minn ġod-djar bl-azzarini u anke b' xi kanuni quddiem is-Santwarju kontrihom. Waqt il-ġlied mara rat li żewġha kellu problema bl-azzarin. Hi daħlet fil-ġlieda u waqt li ħaditlu l-arma bil-ħsara tagħtu azzarin ikkargat lest. Wara iżjed minn 3 sigħat ġlied il-Franċiżi rtiraw wara l-linji tal-Kottonera b' 43 suldat mejjet u 382 feruti. Iż-Żabbarin mir-reġistri tal-mejtin fil-knisja jirriżulta li tilfu 6 u kellhom 32 feruti li jista' jgħati l-każ li xi whud minnhom mietu wara fir-raħal tagħhom u b' hekk mhux irreġistrati Ħaż-Żabbar. Jumejn wara Vobouis bagħat xi qassisin mill-Birgu ma xi priġunieri jiġbru s-suldati mejtin biss il-priġunieri sabu ruħhom ħielsa u ħarbu, għalhekk bagħat xi suldati minn tiegħu biex iwettqu dan ix-xogħol.
Wara din il-battalja l-Franċiżi naqsilhom ħafna l-moral, u Vobouis iddeċieda li ma jerġax jattakka raħal ieħor biex jokkupah. Ra r-riskju kbir li jitlef iżjed suldati ta' ħila mill-armata tiegħu.
Għaqdiet Soċjali f' Ħaż-Żabbar
Għaqda Madonna tal-Grazzja Banda San Mikiel Żabbar A.D. 1883
Postijiet Prinċipali.
Misraħ il-Madonna Medjatriċi, magħruf ukoll bħala Pjazza Medjatriċi hija waħda mill-pjazez ewlenin ta' Ħaż-Żabbar. Din tinsab biswit is-Santwarju tal-Madonna tal-Grazzja. F'din il-pjazza jinstab bosta bini importanti fil-lokalita' ta' Ħaż-Żabbar. Ħdejn is-Santwarju nsibu l-Mużew tas-Santwarju li fih bosta esebiti b'rabta mal-qima tal-Maltin lejn il-Madonna tal-Grazzja. Ftit 'il bogħod mid-daħla għal dan il-mużew hemm il-bust ta' Mons. Ġużeppi Żarb li għal bosta snin kien il-kappillan ta' Ħaż-Żabbar. Lil hinn mill-mużew insibu s-Sala Parrokkjali li tintuża biex jittellgħu diversi rappreżentazzjonijiet. Fl-istess pjazza tinsab ukoll id-Dar Sagra Familja, dar immexxija mis-Sorijiet ta' San Ġużepp tal-Apparizzjoni, fejn fiha jingħataw kemm tfal u żgħażagħ. Bieb ma' bieb mad-Dar Sagra Familja hemm il-Veritas Press, l-istamperija tal-M.U.S.E.U.M. Fiċ-ċentru ta' Pjazza Medjatriċi hemm monument li jfakkar fiż-Żabbarin li tilfu ħajjithom fit-Tieni Gwerra Dinjia. Monument ieħor li jinsab f'din il-pjazza huwa l-Bust tal- Gran Mastru Hompesch. F' Misraħ is-Sliem insibu l-każin tal-Għaqda Madonna tal-Grazzja, Banda San Mikiel u wkoll irħama storika li turi l-isem bl-ingliż ta kif kienet mgħarufa l-pjazza qabel bħala Prince of Wales miktub bl-Ingliż u bil-Malti. Hawnhekk insibu l-vara tal-Kunċizzjoni li kienet fil-kantuniera wara l-vara tal-Madonna tal-Grazzji fi Triq is-Santwarju. Din il-vara iċċaqilqet għal Misraħ San Ġakbu f' Awwissu tal-1833
Niċeċ u Statwi fit-toroq ta' Ħaż-Żabbar
,
Iżjed qari:
i) Bliet u Rhula Maltin, Alfie Guillaumier, it-tieni edizzjoni 1972, Publikatur: Lux Press
ii) Żabbar - A Living History, Editjat minn Dr. Miriam A. Sciberras, l-ewwel edizzjoni:2000, Publikatur: Union Press, ISBN 1871767156 (qoxra ratba) 1871767164 (qoxra iebsa)
FK Rudar Prijedor
Unuri
Kampjonat tar-Republika Srpska (1):
Qawwiet tal-Assi tat-Tieni Gwerra Dinjija
Il-Qawwiet tal-Assi, imsejjħa wkoll Alleanza tal-Assi, Nazzjonijiet tal-Assi jew xi kultant biss bħala Assi kienu dawk il-pajjiżi li kienu jopponu l-Alleati matul it-Tieni Gwerra Dinjija. Din kienet koalizzjoni mmexxija mil-Ġermanja, l-Italja, u l-Ġappun. Din l-alleanza bdiet b'sensiela ta' patti bejn il-Ġermanja u l-Italja, flimkien mal-proklamazzjoni ta' 'Assi' li kien jgħaqqad lil Ruma u l-Berlin, fil-25 t'Ottubru 1936, biż-żewġ pajjiżi jiddikjaraw li d-dinja kienet ser tibda ddur fuq dan l-assi Ruma-Berlin.
Liebru Abissinjan
Il-Liebru Abissinjan magħruf xjentifikament bħala Lepus habessinicus huwa speċi ta' mammiferu plaċentat tal-familja Leporidae (leporidu) fl-ordni Lagomorpha (lagomorfu) mifrux fil-Lvant tal-kontinent ta' l-Afrika.
L-isem ta' Liebru Abissinjan ġej mil-isem li kien magħruf biħ il-pajjiż tal-Etjopja fil-passat. Għalkemm imsejjaħ għal-Etjopja dan il-liebru ma jinsabx mifrux hemm biss, il-popolazzjoni għandha firxa fis-Somalja ukoll.
Klassifikazzjoni
Il-Liebru Abissinjan bħala sottoġeneru flimkien ma' speċi oħra qiegħed ikklassifikat f' incertae sedis, dan għaliex hemm bżonn ta' aktar testijiet ġenetiċi qabel jiġi ddeterminat ma' liema liebri oħra huwa l-aktar relatat fil-qrib. Dan il-liebru ma għandu 'l ebda sottospeċi magħrufa.
Premier League Malti 1916–17
Statistika tal-Premier League Malti fl-istaġun 1916–17. Il-kampjonat kien imwettaq f'6 timijiet, u St. Georges kienu rebbieħa tal-kampjonat.
Klassifika
Play-off
Alleati tat-Tieni Gwerra Dinjija
L-Alleati tat-Tieni Gwerra Dinjija kienu l-pajjiżi li jopponu l-qawwiet tal-Assi matul it-Tieni Gwerra Dinjija. Fost il-ħafna ġnus li daħlu f'din l-Alleanza, l-Imperu Brittaniku, l-Unjoni ta' Repubbliċi Soċjalisti Sovjetiċi, u l-Istati Uniti tal-Amerka kienu magħrufa bħala t-"Tlieta l-Kbar". Il-President Amerikan Franklin D. Roosevelt kien jirreferi għal dawn it-tlieta u għaċ-Ċina bħala l-"Erba' Pulizjotti". Il-Polonja u Franza, qabel it-telfa tal-1940 u wara Operazzjoni Torch kienu kkunsidrati bħala alleati maġġuri.
Anġlu Farrugia
Anġlu Farrugia (Mosta, 29 ta' Diċembru 1955) huwa l-iSpeaker attwali tal-Kamra tad-Deputati. Huwa avukat u kien Deputat Mexxej tal-Partit Laburista għall-Affarijiet tal-Parlament bejn l-2008 u l-2012. Wara l-Elezzjonijiet Ġenerali 2013, li fihom hu ma kkontestax, u li ntrebħu mill-Partit Laburista, ismu mill-ewwel beda jissemma għall-kariga ta' Speaker tal-Kamra tad-Deputati.
Alleati tat-Tieni Gwerra Dinjija
Matul Diċembru tal-1941, Roosevelt ħareġ bl-isem ta' "Ġnus Magħquda" għall-Alleati, u d-Dikjarazzjoni mill-Ġnus Magħquda, ta l-1 ta' Jannar, 1942, kienet il-bażi li fuqa nbiet l-istituzzjoni moderna. Fil-Konferenza ta' Potsdam ta' Lulju-Awwissu 1945, is-suċċessur ta' Roosevelt, Harry S. Truman, ippropona li l-ministri għall-affarijiet barranin taċ-Ċina, Franza, l-Unjoni Sovjetika, ir-Renju Unit u l-Istati Uniti "għandhom joħorgu bi trattati ta' paċi u deċizjonijiet fuq il-konfini," li wassal għall-ħluq tal-Kunsill tal-Ministri Barranin.
Anġlu Farrugia
Deputat Mexxej tal-Partit Laburista
Huwa reġa' elett fil-parlament fl-elezzjoni tal-2008. Din d-darba kiseb kariga ġdida u mportanti fi ħdan il-Partit Laburista billi kkontesta l-elezzjoni għal Deputat Mexxej għall-Affarijiet tal-Parlament fejn ġie elett b' 64% tal-voti tad-delegati. Il-Mexxej tal-Partit Joseph Muscat ħatru bħala Kelliem ewlieni għax-xogħol u drittijiet tal-ħaddiema, ETC, kwalita' tal-ħajja, u kien imexxi t-tim dwar il-Politka Soċjali u s-Saħħa.
Kummenti fuq Maġistrat u Riżenja
Wara kummenti li Farrugia għamel nhar is-16 ta' Diċembru 2012 fil-konfront tal-Maġistrat Audrey Demicoli waqt attivita' politika tal-Partit Laburista, nhar l-20 ta' Diċembru 2012, huwa kien mitlub minn Muscat biex jirriżenja minn Deputat Mexxej Laburista għal Affarijiet Parlamentari, kif fil-fatt għamel.
Farrugia kien iddeskriva lil missier il-Maġistrat Demicoli bħala wieħed li jinsab fil-“makkinarju u l-istrateġija tal-PN”, u qal li meta tingħata sentenza din trid tkun ġusta u tingħata skont il-liġi. “Din hija r-responsabbiltà ta’ kull ġudikatur. U għalhekk insistejt li jsir appell. Mhux jien biex ikolli sodisfazzjon li jkolli raġun biss imma għax pajjiżna ma nistgħux nerġgħu mmorru għal elezzjoni ġenerali u jerġa’ jirrepeti dan l-abbuż.” Farrugia reġa' qajjem il-każ wara li l-Imħallef Michael Mallia kien ikkritika lill-Maġistrat Demicoli wara li din kienet illibe­rat sid ta’ negozju, Pierre Bartolo, li lejlet l-elezzjoni ġenerali tal-2008 hedded impjegata li jekk jitla’ l-Partit Laburista fil-Gvern setgħet ma tersaqx għax-xogħol. Għalkemm il-Maġistrat Demicoli ma sabitx lil dan ir-raġel ħati, l-Avukat Ġenerali appella mid-deċiżjoni u l-Qorti tal-Appell mhux biss bidlet id-deċiżjoni u sabet lir-raġel ħati u mmultatu €800 imma qalet li l-Qorti tal-Maġistrati għamlet apprezzament żbaljat f’dan il-każ. Kien Anġlu Farrugia li għa­mel ir-rapport lill-Kummissarju tal-Pulizija u talbu jinvestiga l-aġir ta’ Bartolo. Nhar l-10 ta' Frar 2013 Muscat ħabbar li Anġlu Farrugia kien se jkun qed jirrapreżenta lill-Partit Laburista f’konferenza parlamentari xi ġranet wara. Huwa ħabbar dan waqt attivita’ ta’ ġbir ta’ fondi għall-Partit Laburista. Muscat insista li l-bieb tal-Partit Laburista dejjem se jibqa’ miftuħ għal Anġlu Farrugia u jifhem li l-aħħar perjodu kien wieħed diffiċli ħafna għalih.
Farrugia ma kkontestax l-Elezzjonijiet Ġenerali 2013.
Speaker
Tlett ijiem wara r-rebħa elettorali kbira tal-Partit Laburista, nhar it-13 ta' Marzu 2013, Farrugia kellu laqgħa kordjali u qasira mal-Prim Ministru Joseph Muscat fil-Berġa ta' Kastilja. Kien il-Prim Ministru li bagħat għal Farrugia li min-naħa tiegħu aċċetta l-istedina biex saret din il-laqgħa. Jidher li din il-laqgħa kienet marbuta ma' offerta biex Anġlu Farrugia jaċċetta l-kariga ta' Speaker tal-Kamra tar-Rappreżentanti meta l-Parlament jerga' jiftaħ f'April 2013 biex tibda l-leġislatura l-ġdida.
Meta l-Parlament infetaħ fis-6 ta' April 2013, Farrugia kien elett Speaker tal-Kamra u ħa l-ġurament tal-kariga.
Din hija silta mid-diskors li għamel dakinhar:
"Jien, wara li ħadt dan il-ġurament – u nistqarr li qiegħed eċitat xi ftit – irrid ngħid li rrid inkun ħaj fil-Presidenza ta’ din il-Kamra.  Naċċertakom li min jafni – hemm min jafni mill-viċin, hemm min jafni mhux daqshekk mill-viċin u hemm min ma jafni xejn, għax forsi għadu ġdid f’din il-Kamra, u nieħu din l-okkażjoni sabiex nawgura lill-Membri ġodda kollha miż-żewġ naħat – jaf li jien dejjem rajt li fejn ħdimt – u  ħdimt ħafna fil-Partit Laburista minn fejn ġej – u dejjem imxejt b’integrità u b’korrettezza.  Jien immilitajt fil-Partit Laburista għax ħaddant u emmint fil-valuri li dejjem emmen u mexa bihom dan il-Partit.  Però, irrid ngħid, li illum, il-kariga tiegħi, titlob iktar minn dak li għamilt."
"Nibda biex nistqarr – biex ma jkolli l-ebda tingiż fil-kuxjenza tiegħi – li jekk inqast lil xi ħadd minnkom, kemm min-naħa tal-Gvern kif ukoll min-naħa tal-Oppożizzjoni, nitlobkom taħfruli, għax illum irrid nara li l-pożizzjoni tkun waħda iktar ‘il fuq.  Qed nagħmel dan minn qalbi u f’mument daqshekk importanti ta’ dan il-pajjiż.  Irrid ngħidilkom li mil-lum ‘il quddiem se taraw fija persuna, li bl-esperjenzi li kelli kif ukoll bil-kariga li afdajtuli f’idejja wara din il-ħatra, li se tkun ferm u ferm ‘il bogħod minn kull tentazjoni u ħsibijiet ta’ politika partiġġjana.  Illum, il-lealtà tiegħi, kif għadni kif stqarrjet fil-ġurament li għadni kemm ħadt, hija lejn il-poplu Malti u lejn il-Kostituzzjoni ta’ pajjiżna. Għalhekk, irrid naċċerta lil kulħadd li jien se nara li d-drittijiet ta’ kull Membru Parlamentari, hu min hu u hu fejn hu, tiġi protetta."
Ħajja Personali
Iżżewweġ lil Carmen imwielda Zammit (mill-Mosta ukoll) fis-26 ta’ Marzu 1983 u għandhom tifla Caroline, li hija wkoll avukat. Huwa jħobb jaqra, jirriċerka dwar Maltin li jgħixu barra l-pajjiż, u jiġġogja.
Tuvalu
Tuvalu hu nazzjon fl-Oċean Paċifiku. Il-belt kapitali hi Funafuti.
Sacco
Sacco jista' jirreferi għal:
FK Atlantas
Futbolo klubas Atlantas huwa klabb tal-futbol Litwan,mil-belt ta Klaipėda.
Gwerra totali
Gwerra Totali huwa kunflitt bla ebda limitu fejn pajjiż belliġerenti ikun ingaġġat f'mobiliżazzjoni totali ta' kull riżorsa li tista' tintuża, tkun hi umana, industrijali, agrikulturali, militari, naturali, jew teknoloġika bl-għan li jitkisser jew li tispiċċa kull possibiltà ta' reżistenza ta' l-għadu. Il-prattika ta' gwerra totali ilha tintuża għal sekli, imma kien biss fl-aħħar tas-seklu dsatax li l-gwerra totali ġiet identifikata mill-ħassieba bħala klassi separata ta' gwerra. Fi gwerra totali, hemm inqas differenza bejn ġellieda u ċivili meta kkumparata ma' kunflitti oħra, għax kull persuna minn pajjiż partikulari, ċivili jew suldati, jistgħu jiġu kkunsidrati bħala belliġerenti u allura kontributuri fl-isforz belliku.
Martín Garzés
Il-korazza tiegħu tinsab fl-Armerija tal-Palazz fil-Belt Valletta.
Nîmes Olympique
Nîmes Olympique, magħruf ukoll bħala sempliċement NO, huwa klabb tal-futbol professjonali Franċiż, ibbażat ġewwa l-belt ta' Nîmes, fi Franza. Huma jilagħbu fit-tieni diviżjoni Franċiża, Ligue 2.
Skwadra
Mid-2 ta’ Marzu 2022.
Liebru antilop
Il-Liebru antilop li huwa magħruf xjentifikament bħala Lepus alleni, huwa speċi ta' mammiferu plaċentat tal-familja Leporidae (leporidu) fl-ordni Lagomorpha (lagomorfu) li jinsab mifrux fil-kontinent ta' l-Amerika ta' fuq.
Klassifikazzjoni
Dan il-liebru huwa l-unika speċi li qiegħda kklassifikata fis-sottoġeneru Macrotolagus u l-ispeċi maqsuma f' 2 sottospeċijiet.
Fondoq ta' Ironbridge
daqsminuri|Il-pont tal-Fondoq ta' Ironbridge Il-Fondoq ta' Ironbridge (bl-Ingliż: Ironbridge Gorge) huwa fondoq fond, li minnu tgħaddi x-xmara Severn f'Shropshire, l-Ingilterra. Dan il-fondoq ifforma mil-Lag ta' Lapworth li far b'mod glaċjali qabel ma seħħ id-drenaġġ tiegħu, fi tmiem l-aħħar era glaċjali. L-esponiment fil-fond tal-blat tal-fondoq kixef depożiti kummerċjali ta' faħam, minerali tal-ħadid, ġebla tal-ġir u tafal refrattarju, li ppermettew l-iżvilupp ekonomiku rapidu taż-żona matul il-bidu tar-Rivoluzzjoni Industrijali.
Il-fondoq oriġinarjament kien imsejjaħ il-Fondoq ta' Severn (bl-Ingliż: Severn Gorge), filwaqt li issa huwa msemmi għall-pont tal-ħadid, Ironbridge, famuż minn naħa għall-oħra tax-xmara Severn. Dan il-pont kien l-ewwel pont tal-ħadid tax-xorta tiegħu fid-dinja, u monument għall-industrija li bdiet hemmhekk. Il-pont inbena fl-1779 biex jikkollega r-raħal ta' Broseley mar-raħal iżgħar tax-xogħol fil-minjieri ta' Madeley u ċ-ċentru industrijali ta' Coalbrookdale li kien qed jikber ferm. xellug|daqsminuri|252x252px|Veduta tal-fondoq mill-pont tal-ħadid Hemm żewġ raġunijiet għalfejn is-sit kien daqstant utli għall-ewwel industrijalisti. Il-materja prima, il-faħam, il-minerali tal-ħadid, il-ġebla tal-ġir u t-tafal, għall-manifattura tal-ħadid, tal-madum u tal-porċellana, huma esposti jew faċilment jiġu estratti mill-fondoq. Barra minn hekk, ix-xmara fonda u wiesgħa kienet tippermetti t-trasport faċli ta' prodotti lejn il-baħar.
Formazzjoni
Ix-xmara Severn tgħaddi mill-Fondoq ta' Ironbridge u l-fluss tagħha jmur lejn il-Fliegu ta' Bristol fin-Nofsinhar. Il-fondoq ifforma matul l-aħħar era glaċjali meta l-ilma mix-xmara preċedenti li kellha fluss lejn it-Tramuntana nqabad fil-Lag ta' Lapworth, li nħoloq meta s-saff tas-silġ tal-Baħar Irlandiż ħoloq diga naturali għax-xmara. Il-livell tal-lag għola u wassal biex l-ilma jfur lejn l-għoljiet fin-Nofsinhar. Dan il-fluss wassal għall-erożjoni ta' passaġġ bejn l-għoljiet, u fforma l-fondoq, filwaqt li ddevja x-xmara Severn lejn in-Nofsinhar b'mod permanenti.
Parroċċa
xellug|daqsminuri|Il-Mużew tal-Fondoq ta' Ironbridge The Gorge hija parroċċa ċivili (bl-Ingliż: parish) fi ħdan id-distrett ta' Telford u Wrekin u l-kontea ċerimonjali ta' Shropshire. Tkopri l-parti tal-Fondoq ta' Ironbridge fi ħdan iż-żona tal-Awtorità tal-Kunsill ta' Telford u Wrekin, u tinkludi l-insedjamenti ta' Coalbrookdale, Coalport, Ironbridge, Jackfield u Lightmoor, iżda mhux lil Buildwas jew lil Broseley li huma parti miż-żona tal-Awtorità Unitarja tal-Kunsill ta' Shropshire. Il-parroċċa hija maqsuma fi tlieta: Coalport u Jackfield (żewġ kunsilliera), il-Fondoq ta' Ironbridge (tliet kunsilliera) u Lightmoor (tliet kunsilliera). Il-Kunsill tal-Parroċċa ta' The Gorge għandu l-uffiċċji tiegħu fil-Maws Craft Centre f'Jackfield fejn isiru wkoll il-laqgħat tal-kunsill.
Il-popolazzjoni ta' din il-parroċċa ċivili skont iċ-ċensiment tal-2011 hija ta' 3,275 ruħ.
In-nisa fid-distrett tal-Fondoq ta' Ironbridge kellhom it-tielet l-inqas stennija tal-għomor mat-twelid, jiġifieri 74 sena, fost id-distretti kollha fl-Ingilterra u f'Wales fl-2016.
Manuel Anatol
Manuel Anatol Aristegi (twieled fit-8 ta' Mejju 1903 – miet fis-17 ta' Mejju 1990) kien plejer tal-futbol naturalizzat Franċiż.
Fondoq ta' Ironbridge
Sit ta' Wirt Dinji
daqsminuri|Il-pont tal-ħadid fl-2019 qabel ma reġa' ġie mbajjad b'lewn ċilesti Il-Fondoq ta' Ironbridge ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1986.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' erba' kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (i) "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u l-kriterju (vi) "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".
Konservazzjoni
xellug|daqsminuri|241x241px|Veduta mill-ajru taż-żona tal-pont tal-ħadid Il-Green Wood Centre qattgħu iktar minn għoxrin sena jħarrġu lil ħaddiema ġodda fil-qasam tal-ġestjoni tal-boskijiet u tal-imsajġar b'rotazzjoni qasira, bl-għan li jerġgħu jistimolaw l-industrija tal-imsajġar b'rotazzjoni qasira.
Is-Severn Gorge Countryside Trust tieħu ħsieb il-ġestjoni tal-biċċa l-kbira tal-boskijiet, tal-mergħat tal-ħaxix, u ta' raba' ieħor fi ħdan iż-żona tal-Fondoq ta' Ironbridge li ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, b'kollox madwar 260 ettaru ta' art. Il-Green Gym ta' BTCV jaħdem mat-Trust biex jassistihom fix-xogħol li jkun meħtieġ li jsir fil-boskijiet.
Is-Severn Gorge Countryside Trust u l-Green Wood Centre nedew proġett volontarju konġunt li jippermetti lin-nies lokali jinvolvu ruħhom lokalment f'attivitajiet bħax-xogħol mal-imsajġar b'rotazzjoni qasira, it-tneħħija tal-ħaxix ħażin, it-tqegħid ta' ċnut u xatbiet ta' protezzjoni għaċ-ċriev, il-bini ta' artijiet imtarrġin u l-ġestjoni tal-boskijiet.
Barra minn hekk, hemm ukoll Mużew dwar il-Fondoq ta' Ironbridge li għandu wkoll librerija u arkivji. Dan il-mużew f'Telford fih wirjiet relatati max-xjenzi naturali, it-trasport fuq l-art, nies notevoli, ix-xjenza u t-teknoloġija, l-istorja soċjali, il-muniti u l-medalji, l-arti dekorattiva u applikata, l-arkeoloġija, u l-belle arti.
Premier League Malti 1917–18
Statistika tal-Premier League Malti fl-istaġun 1917–18. Il-kampjonat kien imwettaq fi 8 timijiet, u Ħamrun Spartans kienu rebbieħa tal-kampjonat.
Klassifika
Play-off
Manuel Anatol
Karriera
Fl-1929, Anatol ġie naturalizzat bħala ċittadin Franċiż u għamel id-debutt mat-tim nazzjonali fl-24 ta' Marzu 1929 fir-rebħa ta' 2–0 kontra l-Portugall. Hu lagħab total ta' ħmistax-il logħba u skorja gowl wieħed fid-dro ta' 3–3 kontra l-Iżvizzera nhar it-23 ta' Marzu 1930. Hu naqas milli jieħu sehem fit-Tazza tad-Dinja tal-1930 minħabba li ngħatax permess mix-xogħol u rritorna lura erba' snin wara fit-Tazza tad-Dinja tal-1934.
Skoll il-Kbir tal-Qroll
daqsminuri|Il-laguna u l-iskoll tal-qroll b’għamla ta’ qalb fl-Iskoll il-Kbir tal-Qroll L-Iskoll il-Kbir tal-Qroll (bl-Ingliż: Great Barrier Reef) huwa l-ikbar sistema ta’ skoll tal-qroll fid-dinja u huwa magħmul minn iktar minn 2,900 skoll tal-qroll individwali u 900 gżira estiżi fuq iżjed minn 2,300 kilometru b’erja ta’ madwar 344,400 kilometru kwadru. L-iskoll tal-qroll jinsab fil-Baħar tal-Qroll, lil hinn mill-kosta ta’ Queensland, l-Awstralja. L-Iskoll il-Kbir tal-Qroll jidher mill-ispazju u huwa l-ikbar struttura unika fid-dinja magħmula minn organiżmi ħajjin. Dan l-iskoll tal-qroll huwa magħmul minn biljuni ta’ organiżmi ċkejkin, magħrufa bħala polipi tal-qroll. L-iskoll jipprovdi sostenn lil diversità wiesgħa ta’ ħlejqiet u tniżżel fil-lista tas-Siti ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1981. Is-CNN tawh it-tikketta ta’ wieħed mis-seba’ għeġubijiet naturali tad-dinja fl-1997. Il-Queensland National Trust iddikjaratu ikona statali ta’ Queensland fl-2006.
Parti kbira tal-iskoll tal-qroll hija protetta bħala Park tal-Baħar tal-Iskoll il-Kbir tal-Qroll, u dan jgħin biex jiġi limitat l-impatt tal-użu mill-bniedem, bħas-sajd u t-turiżmu. Pressjonijiet ambjentali oħra fuq l-iskoll tal-qroll u l-ekosistema tiegħu jinkludu s-sustanzi likwidi li jiskulaw fih, it-tibdil fil-klima flimkien mal-iskulurizzazzjoni tal-massa tal-qroll, ir-rimi tal-ħama tat-tħammil u t-tifqigħat ċikliċi tal-popolazzjoni tal-istilel tal-baħar, Acanthaster planci, li jieklu l-qroll. Skont studju ppubblikat f’Ottubru 2012 mill-Proceedings of the National Academy of Sciences (Proċedimenti tal-Akkademja Nazzjonali tax-Xjenzi), l-iskoll tal-qroll tilef iżjed minn nofs il-qroll tiegħu mill-1985, xi ħaġa li ġiet ikkonfermata mill-ġdid minn studju tal-2020 li sab li iktar minn nofs il-kopertura tal-qroll tal-iskoll intilfet bejn l-1995 u l-2017, minħabba l-effetti ta’ avveniment mifrux ta’ skulurizzazzjoni li seħħ fl-2020 u li l-effetti tiegħu għadhom ma ġewx ikkwantifikati.
L-Iskoll il-Kbir tal-Qroll ilu magħruf u jintuża mill-abitanti Aboriġini tal-Gżejjer Awstraljani u tal-Istrett ta’ Torres, u huwa parti importanti tal-kulturi u tal-ispiritwalità tal-gruppi lokali. L-iskoll tal-qroll huwa destinazzjoni popolari ħafna mat-turisti, speċjalment fir-reġjuni tal-Gżejjer Whitsunday u ta’ Cairns. It-turiżmu huwa attività ekonomika importanti għar-reġjun, u kull sena jiġġenera iktar minn AUD$3 biljun. F’Novembru 2014, Google varaw il-Google Underwater Street View li permezz tiegħu wieħed jista’ jesplora diġitalment l-Iskoll il-Kbir tal-Qroll b’mod tridimensjonali.
Rapport ta’ Marzu 2016 iddikjara li l-iskulurizzazzjoni tal-qroll kien ferm iktar mifrux milli kien maħsub qabel, u kien qed jaffettwa l-partijiet tat-Tramuntana tal-iskoll tal-qroll minħabba ż-żieda fit-temperaturi tal-oċean. F’Ottubru 2016, Outside ppubblikaw avviż tal-mewt tal-iskoll tal-qroll; l-artiklu ġie kkritikat li kien prematur u kien qed ixekkel l-isforzi li kienu qed isiru biex tissaħħaħ ir-reżiljenza tal-iskoll tal-qroll. F’Marzu 2017, il-ġurnal Nature ppubblika dokument li juri li sezzjonijiet enormi ta’ biċċa sħiħa tal-iskoll tal-qroll wiesgħa 800 kilometru fil-parti tat-Tramuntana li kienet mietet matul l-2016 minħabba temperaturi tal-ilma wisq għoljin. Dan l-avveniment ġie deskritt mill-awturi bħala wieħed mill-effetti tat-tibdil fil-klima globali. Il-persentaġġ ta’ qroll ġdid li kien qed jitwieled fl-Iskoll il-Kbir tal-Qroll naqas drastikament fl-2018 u x-xjenzati ddeskrivewh bħala l-istadju bikri ta’ “avveniment enormi ta’ selezzjoni naturali li qed iseħħ”. Ħafna mill-qroll adult riproduttiv miet fl-avvenimenti tal-iskulurizzazzjoni tal-2016-2017 u b’hekk dan wassal għal rati baxxi ta’ twelid tal-qroll. It-tipi ta’ qroll li rriproduċew inbidlu wkoll, u dan wassal għal “organizzazzjoni mill-ġdid fit-tul tal-ekosistema tal-iskoll tal-qroll jekk ix-xejra tkompli”.
L-Att tal-1975 (sezzjoni 54) tal-Park tal-Baħar tal-Iskoll il-Kbir tal-Qroll jesiġi li kull ħames snin jitfassal Rapport ta’ Prospettiva dwar is-saħħa, il-pressjonijiet u l-futur tal-iskoll tal-qroll. L-aħħar rapport ġie ppubblikat fl-2019.
Ġeoloġija u ġeografija
xellug|daqsminuri|Veduta tal-Iskoll il-Kbir tal-Qroll mill-ajru L-Iskoll il-Kbir tal-Qroll huwa karatteristika distinta tad-diviżjoni tal-Kordillera Awstraljana tal-Lvant. Huwa estiż mill-Istrett ta’ Torres (bejn Bramble Cay, il-gżira l-iktar fit-Tramuntana, u l-kosta tan-Nofsinhar ta’ Papua New Guinea) fit-Tramuntana sal-passaġġ bla isem bejn il-Gżira ta’ Lady Elliot (il-gżira l-iktar fin-Nofsinhar) u l-Gżira ta’ Fraser. Il-Gżira ta’ Lady Elliot tinsab 1,915-il kilometru fix-Xlokk ta’ Bramble Cay u tinkludi l-Gżejjer Murray li huma ferm iżgħar.
It-teorija tal-plakek tettoniċi tindika li l-Awstralja ċċaqilqet lejn it-Tramuntana b’rata ta’ seba’ ċentimetri fis-sena, u bdiet tagħmel dan mill-era Ċenożojka. Il-Lvant tal-Awstralja esperjenza perjodu ta’ elevazzjoni tettonika, li ċaqilqet id-diviżjoni tad-drenaġġ fi Queensland xi 400 kilometru ’il ġewwa lejn l-art. Matul dan iż-żmien ukoll, Queensland esperjenzat żbroffar vulkaniku li wassal għal flussi vulkaniċi tal-bażalt mill-vulkani ċentrali u b’għamla ta’ tarka. Uħud minnhom saru gżejjer għoljin. Wara li fforma l-Baċir tal-Baħar tal-Qroll, l-iskolli tal-qroll bdew jikbru fil-Baċir, iżda sa madwar 25 miljun sena ilu, it-Tramuntana ta’ Queensland kien għad kellha ilmijiet miti fin-Nofsinhar tat-Tropiċi — li kienu kesħin wisq għat-tkabbir tal-qroll. L-istorja tal-iżvilupp tal-Iskoll il-Kbir tal-Qroll hija kumplessa; wara li Queensland iċċaqilqet f’ilmijiet tropikali, kienet influwenzata bil-kbir mit-tkabbir tal-iskoll tal-qroll u mid-deklin tiegħu malli l-livell tal-baħar inbidel. daqsminuri|277x277px|L-Iskoll tal-Qroll tal-Gżira tar-Russetti (bl-Ingliż: Heron Island) L-iskolli tal-qroll jistgħu jikbru fid-dijametru tagħhom b’ċentimetru sa tliet ċentimetri fis-sena, u jikbru vertikalment bejn ċentimetru u 25 ċentimetru fis-sena; madankollu, l-iskolli tal-qroll jikbru biss f’fond ’il fuq minn 150 metru minħabba li jeħtieġu d-dawl tax-xemx, u ma jikbrux ’il fuq mil-livell tal-baħar. Meta Queensland iċċaqilqet f’ilmijiet tropikali 24 miljun sena ilu, kiber xi qroll, iżda malajr żviluppa reġim ta’ sedimentazzjoni bl-erożjoni tal-Katina Diviżorja l-Kbira; li ħoloq delti tax-xmajjar, fawwara, u turbiditi, u għaldaqstant kundizzjonijiet mhux adattati għat-tkabbir tal-qroll. Għaxar miljun sena ilu, il-livell tal-baħar tbaxxa b’mod sinifikanti, u dan ippermetta iktar sedimentazzjoni. Is-sottostrat tal-iskoll tal-qroll jaf kellu bżonn jiżdied mis-sediment sakemm it-tarf tiegħu kien ’il bogħod wisq mis-sedimenti sospiżi biex ixekkel it-tkabbir tal-qroll. Barra minn hekk, bejn wieħed u ieħor 400,000 sena ilu kien hemm perjodu interglaċjali partikolarment sħun b’livelli tal-baħar ogħla u bidla fit-temperatura tal-ilma ta’ 4 °C (7 °F).
L-art li ffurmat is-sottostrat attwali tal-Iskoll il-Kbir tal-Qroll kienet pjanura kostali li ffurmat mill-erożjoni tas-sedimenti tal-Katina Diviżorja l-Kbira b’xi għoljiet ikbar (il-biċċa l-kbira minnhom kienu huma stess fdalijiet ta’ skolli tal-qroll iktar antiki, jew f’xi każijiet rari, vulkani). Iċ-Ċentru tar-Riċerka dwar l-Iskolli tal-Qroll taċ-Ċentru tar-Riċerka Kooperattiva sab depożiti tal-“iskeletri” tal-qroll li jmorru lura għal nofs miljun sena. L-Awtorità tal-Park tal-Baħar tal-Iskoll il-Kbir tal-Qroll (GBRMPA) tqis li l-iktar evidenza bikrija ta’ strutturi sħaħ tal-iskolli tal-qroll tmur lura għal 600,000 sena ilu. Skont il-GBRMPA, l-istruttura attwali ħajja tal-iskoll tal-qroll jingħad li bdiet tikber fuq il-pjattaforma iktar antika madwar 20,000 sena ilu. L-Istitut Awstraljan tax-Xjenza tal-Baħar jaqbel u jsostni li l-bidu tat-tkabbir tal-iskoll tal-qroll attwali jmur lura għal żmien l-Aħħar Massimu Glaċjali. Għall-ħabta ta’ dak iż-żmien, il-livell tal-baħar kien 120 metru iktar baxx milli hu llum.
Minn 20,000 sena ilu sa 6,000 sena ilu, il-livell tal-baħar għola b’mod kostanti madwar id-dinja. Peress li għola, il-qroll seta’ jikber iktar fl-għoli fuq il-marġnijiet marittimi tal-għoljiet tal-pjanura kostali li kienu għadhom kemm spiċċaw taħt l-ilma. Sa madwar 13,000 sena ilu, il-livell tal-baħar kien biss 60 metru iktar baxx minn dak ta’ żminijietna, u l-qroll beda jikber madwar l-għoljiet tal-pjanura kostali, li sa dak iż-żmien laħqu saru gżejjer kontinentali. Peress li l-livell tal-baħar kompla jiżdied iktar, il-biċċa l-kbira tal-gżejjer kontinentali spiċċaw taħt l-ilma. B’hekk il-qroll seta’ jikber fuq l-għoljiet li spiċċaw taħt l-ilma, u ffurmaw il-qaliet u l-iskolli tal-qroll attwali. Hemmhekk il-livell tal-baħar ma tantx għola b’mod sinifikanti fl-aħħar 6,000 sena. Skont l-istimi taċ-Ċentru tar-Riċerka dwar l-Iskolli tal-Qroll taċ-Ċentru tar-Riċerka Kooperattiva, l-età tal-istruttura ħajja attwali tal-iskoll tal-qroll hija ta’ bejn 6,000 u 8,000 sena. L-iskolli tal-qroll fl-ilma baxx li spiss jidhru fuq diversi ritratti mill-ajru u fuq immaġnijiet satellitari jkopru erja ta’ 20,679 km2, u l-biċċa l-kbira tagħha (madwar 80 %) kibret fuq pjattaformi tal-ġebla tal-ġir li huma relitti tal-fażijiet tal-imgħoddi (tal-Plejstoċen) tat-tkabbir tal-iskoll tal-qroll.
Il-fdalijiet ta’ skoll tal-qroll antik simili għal dak tal-Iskoll il-Kbir tal-Qroll jinsab f’The Kimberley, il-Punent tal-Awstralja. xellug|daqsminuri|L-Iskoll tal-Qroll ta’ Arlington Iż-Żona tal-Wirt Dinji tal-Iskoll il-Kbir tal-Qroll ġiet maqsuma f’70 bijoreġjun, li 30 minnhom huma bijoreġjuni tal-iskolli tal-qroll. Fil-parti tat-Tramuntana tal-Iskoll il-Kbir tal-Qroll iffurmaw skolli tal-qroll tad-delti jew b’għamla ta’ żigarella; dawn l-istrutturi jinsabu hawnhekk biss u mkien ieħor. Fl-2020, fiż-żona tat-Tramuntana, ġie skopert skoll tal-qroll ġdid, għoli 500 metru u wiesa’ 1.5 kilometru fil-bażi. Ma hemm l-ebda skoll tal-qroll b’għamla tonda fl-Iskoll il-Kbir tal-Qroll, u l-iskolli tal-qroll imqabbdin mal-art kontinentali huma rari.
L-iskolli tal-qroll marġinali huma mifruxa sew, iżda huma l-iktar komuni lejn il-parti tan-Nofsinhar tal-Iskoll il-Kbir tal-Qroll, imqabbdin mal-gżejjer għoljin, bħal ngħidu aħna l-Gżejjer Whitsunday. L-iskolli tal-qroll tal-laguni jinsabu fil-parti tan-Nofsinhar tal-Iskoll il-Kbir tal-Qroll, u iktar lejn it-Tramuntana, lil hinn mill-kosta tal-Bajja tal-Prinċipessa Charlotte. L-iskolli tal-qroll b’għamla ta’ nofs qamar huma l-iktar għamla komuni ta’ skolli tal-qroll fin-nofs tas-sistema, pereżempju l-iskolli tal-qroll madwar il-Gżira tal-Gremxul (bl-Ingliż: Lizard Island). L-iskolli tal-qroll b’għamla ta’ nofs qamar jinsabu wkoll fit-Tramuntana estrema tal-Park tal-Baħar tal-Iskoll il-Kbir tal-Qroll, u fl-Iskolli tal-Qroll ta’ Swain (20-22 grad fin-Nofsinhar). L-iskolli tal-qroll tal-pjanura jinsabu fil-partijiet tat-Tramuntana u tan-Nofsinhar, ħdejn il-Peniżola ta’ Cape York, il-Bajja tal-Prinċipessa Charlotte, u Cairns. Il-biċċa l-kbira tal-gżejjer tal-iskoll tal-qroll jinsabu fuq skolli tal-qroll tal-pjanura.
Il-fawwara minn qiegħ il-baħar jista’ jkollhom impatt lokalizzat fuq l-iskoll tal-qroll, billi jipprovdu flussi tal-ilma ħelu, li xi kultant ikun rikk fin-nutrijenti u li jikkontribwixxi għall-ewtrofikazzjoni.
Ekoloġija
daqsminuri|Fekruna tal-baħar fl-Iskoll il-Kbir tal-Qroll L-Iskoll il-Kbir tal-Qroll jipprovdi sostenn għal diversità straordinarja ta’ ħlejqiet, fosthom bosta speċijiet vulnerabbli jew mhedda, li wħud minnhom jaf huma endemiċi għas-sistema tal-iskoll tal-qroll.
Tletin speċi ta’ ċetaċji ġew irreġistrati fl-Iskoll il-Kbir tal-Qroll, inkluż il-balenottera żgħira, id-denfil Indo-Paċifiku, u l-baliena tal-ġwienaħ kbar. Barra minn hekk jgħixu popolazzjonijiet kbar ta’ dugongi. Iktar minn 1,500 speċi ta’ ħut jgħixu mal-iskoll tal-qroll, fosthom il-pixxibuffu, l-ispnotta ħamra, l-imperaturi tal-garġi ħomor, u diversi speċijiet ta’ paġell u ta’ troti tal-qroll. Disgħa u erbgħin speċi jbidu fi ġlejjeb, filwaqt li erbgħa u tmenin speċi oħra jbidu fi nħawi oħra. Sbatax-il speċi ta’ sriep tal-baħar jgħixu fl-Iskoll il-Kbir tal-Qroll, f’ilmijiet sħan sa fond ta’ ħamsin metru u huma komuni fis-sezzjoni tan-Nofsinhar iktar milli f’dik tat-Tramuntana. L-ebda minnhom li jinsabu fl-Iskoll il-Kbir tal-Qroll mhuma endemiċi u lanqas mhuma mhedda.
Sitt speċijiet ta’ fkieren tal-baħar jiġu lejn l-iskoll tal-qroll biex jitnisslu: Chelonia mydas, Dermochelys coriacea, Eretmochelys imbricata, Caretta caretta, Natator depressus, u Lepidochelys olivacea. Il-fkieren tal-baħar ħodor fl-Iskoll il-Kbir tal-Qroll għandhom żewġ popolazzjonijiet distinti ġenetikament, waħda fil-parti tat-Tramuntana tal-iskoll tal-qroll u l-oħra fil-parti tan-Nofsinhar. Ħmistax-il speċi ta’ alka tal-qiegħ jattiraw id-dugongi u l-fkieren tal-baħar, u jipprovdu ħabitat għall-ħut. L-iktar ġeneri komuni ta’ alka tal-qiegħ huma l-Halophila u l-Halodule. xellug|daqsminuri|Stilla tal-baħar li tiekol il-qroll Il-kukkudrilli tal-ilma baħar jgħixu fil-mangrovji u fl-imraġ salmastri tul ix-xatt qrib l-iskoll tal-qroll. Ma ġiex irrapportat li jbejtu, u l-popolazzjoni tal-kukkudrilli tal-ilma baħar fl-Iskoll il-Kbir tal-Qroll hija mifruxa iżda b’densità baxxa. Madwar l-iskoll tal-qroll jgħixu xi 125 speċi ta’ klieb il-baħar, boll, rebekkini jew kimeri. Barra minn hekk, ġew irreġistrati qrib il-5,000 speċi ta’ molluski, fosthom il-gandoffli ġganti u diversi nudibrankji u bebbux tal-baħar b’għamla ta’ kon. Ġew irreġistrati wkoll disgħa u erbgħin speċi ta’ gremxul tal-baħar u disa’ speċijiet ta’ żiemel il-baħar. Mill-inqas seba’ speċijiet ta’ żrinġijiet jgħixu fuq il-gżejjer tal-iskoll tal-qroll.
215-il speċi ta’ għasafar (inkluż 22 speċi ta’ għasafar tal-baħar u 32 speċi ta’ għasafar tax-xatt) iżuru l-iskoll tal-qroll jew ibejtu fuq il-gżejjer, fosthom l-ajkla tal-baħar u ċ-ċirlewwa roża. Il-biċċa l-kbira tas-siti fejn ibejtu l-għasafar jinsabu fuq il-gżejjer fir-reġjuni tan-Nofsinhar u tat-Tramuntana tal-Iskoll il-Kbir tal-Qroll, b’madwar 1.4 sa 1.7 miljun għasfur li jużaw is-siti biex jitnisslu. Il-gżejjer tal-Iskoll il-Kbir tal-Qroll jagħtu sostenn ukoll lil 2,195 speċi magħrufa ta’ pjanti, li tlieta minnhom huma endemiċi. Il-gżejjer tat-Tramuntana fihom bejn 300 u 350 speċi ta’ pjanti li l-iktar ikunu biz-zkuk, filwaqt li l-gżejjer tan-Nofsinhar fihom 200 speċi ta’ pjanti li l-iktar ikunu erbaċej; ir-reġjun tal-Gżejjer Whitsunday huwa l-iktar wieħed b’diversità, u jagħti sostenn lil 1,141 speċi. Il-pjanti jiġu ppropagati mill-għasafar. daqsminuri|Par pixxibuffu fl-Iskoll il-Kbir tal-Qroll Hemm mill-inqas 330 speċi ta’ Ascidia fis-sistema tal-iskoll tal-qroll b’dijametru ta’ bejn ċentimetru u għaxar ċentimetri. Bejn 300 u 500 speċi ta’ brijożoani jgħixu mal-iskoll tal-qroll. Barra minn hekk, b’kollox hemm erba’ mitt speċi ta’ qroll iebes u artab li jgħixu mal-iskoll. Il-maġġoranza tagħhom jirriproduċu permezz tal-gameti, u jitnisslu f’avvenimenti riproduttivi tal-massa li jiskattaw miż-żieda fit-temperaturi tal-baħar fir-rebbiegħa u fis-sajf, miċ-ċiklu tal-qamar u miċ-ċiklu ta’ binhar. L-iskolli tal-qroll tal-parti ta’ ġewwa tal-Iskoll il-Kbir tal-Qroll jirriproduċu matul il-ġimgħa ta’ wara l-qamar kwinta f’Ottubru, filwaqt li l-iskolli tal-qroll tal-parti ta’ barra jirriproduċu f’Novembru u f’Diċembru. Il-qroll artab komuni jifforma parti minn 36 ġeneri. Mal-iskolli tal-qroll jgħixu ħames mitt speċi ta’ algi jew alki tal-baħar, inkluż tlettax-il speċi tal-ġeneru Halimeda, li jiddepożitaw agglomerazzjonijiet tal-ġir li jlaħħqu wisgħa ta’ mitt metru, u li joħolqu ekosistemi żgħar fis-superfiċe tagħhom li ġew imqabblin mal-art koperta mill-foresti tropikali.
Sit ta’ Wirt Dinji
daqsminuri|289x289px|Eżempju tal-varjetà tal-qroll fl-Iskoll il-Kbir tal-Qroll L-Iskoll il-Kbir tal-Qroll ġie ddeżinjat bħala Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1981.
Il-valur universali straordinarju tas-sit naturali ġie rrikonoxxut abbażi ta’ erba’ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (vii) “Post fejn iseħħu fenomeni naturali tal-għaġeb jew fejn hemm żoni ta’ ġmiel naturali u ta’ importanza estetika eċċezzjonali”, il-kriterju (viii) “Eżempju straordinarju li jirrappreżenta stadji importanti tal-istorja tad-dinja, inkluż it-trapass tal-ħajja, il-proċessi ġeoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-iżvilupp tat-tipi differenti ta’ art, jew il-karatteristiċi ġeomorfiċi jew fiżjografiċi sinifikanti”, il-kriterju (ix) “Eżempju straordinarju li jirrappreżenta proċessi ekoloġiċi u bijoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-evoluzzjoni u fl-iżvilupp ta’ ekosistemi u ta’ komunitajiet ta’ pjanti u ta’ annimali terrestri, tal-ilma ħelu, kostali u tal-baħar”, u l-kriterju (x) “Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-diversità bijoloġika, inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta’ valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-xjenza jew tal-konservazzjoni”.