cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tavla perjodika
Struttura tat-Tavla Perjodika
Minħabba l-importanza tal-qoxra ta' barra nett, ir-reġjuni differenti tat-tavla perjodika huma ġielu rriferuti bħala blokok tat-tavla perjodika, msemmija skont l-isem tas-sottoqoxra li fih l-aħħar elettron jinsab, e.ż. il-blokka s, il-blokka p, il-blokka d-block, eċċ.
Rigward l-elementi Ununbju, Ununtrju, Ununkwadju eċċ., huma elementi li ġew skoperti, imma s'issa għad m'għandhomx isem.
thumb|800px|center
Storja
Fil-Greċja Antika, il-filosfu Grieg Aristotle propona illi kien hemm erba' elementi prinċipali: l-arja, in-nar, l-art u l-ilma. Dawn l-elementi kollha setgħu jiġu mġiegħela jirreaġixxu flimkien biex joħolqu element ieħor; pereż., l-art u n-nar jinagħqdu flimkien biex jiffurmaw il-lava. Imma, din it-teorija intefgħet fil-ġenb meta l-elementi kimiċi vera bdew jiġu skoperti. Ix-Xjentisti kellhom bżonn databażi aċċessibli li fiha setgħet tiġi mniżżla u aċċeduta l-informazzjoni fuq l-elementi. Din kellha ssir magħrufa bħala t-Tavla Perjodika.
It-tavla oriġinali inħolqot qabel l-iskoperta tal-partiċelli subatomiċi jew il-formulazzjoni tat-teorija tal-mekkanika kwantistika kurrenti rigward l-istruttura atomika. Jekk wieħed jorganiżża l-elementi skont il-piż atomiku, u wara "jipplottja" propjetajiet oħrajn kontra l-piż atomiku, wieħed jinduna b'perjodiċità għal dawn il-propjetajiet bħala funzjoni tal-piż atomiku. L-ewwel persuna li għarfet dawn ir-regularitajiet kien il-kimiku Ġermaniż Johann Wolfgang Döbereiner li, fl-1829, induna b'numru ta' triadi t'elementi simili:
Fl-1829 Döbereiner ppropona l-Liġi tat-Triadi: L-element tan-nofs fit-triadu għandu l-piż atomiku li hu nofs l-piż tat-tnejn l-oħra flimkien(average). Id-densitajiet ta' xi triadi mxew ma tendenzi simili. Wara xjentisti oħrajn sabu relazzjonijiet kimiċi li jestendu 'l-bogħod mit-triadi. Il-Fluworu ġie miżjud mal-grupp ta' Cl/Br/I; iż-Żolfu, l-Ossiġenu, s-Selenju u t-Tellurju ġew gruppati f' familja; l-Ażotu, l-Fosfru, l-Arseniku, l-Antimonju, u l- Bismut ġew klassifikati bħala grupp ieħor. thumb|right|200px|Dmitri Mendeleev, missier it-tavla perjodika thumb|right|200px|It-Tavla perjodika ta' Mendeleev (1871)
Dan ġie segwit mill-kimiku Ingliż John Alexander Reina Newlands, illi fl-1865 innota li meta l-elementi jiġi ordnati skont il-piż atomiku tagħhom, elementi li għandhom propjetajiet fiżiċi simili kienu jirrikorru f'intervalli ta' tmienja, li kienu jixbhu l-ottavi tal-musika, imma l-liġi tal-"ottavi" tiegħu ġiet ridikolata mill-kontemporarji tiegħu.
Imma, għalkemm kellha suċċess għal xi elementi, il-liġi tal-ottavi ta' Newland falliet għal żewġ raġunijiet:
Provi li saru aktar kmieni biex jitfgħu lista l-elementi biex juru r-relazzjonijiet bejniethom (pereżempju minn John Alexander Reina Newlands) normalment kienu jinvolvu l-ordinazzjoni skont il-piż atomiku. Is-sigriet għal Mendeleev hu u jagħmel it-tavla kien li jpoġġi l-elementi biex juru propjetajiet kimiċi rikurrenti jew perjodiċi (anka jekk dan kien ifisser li xi wħud minnhom ma jkunux ordinati skont il-piż), u li jħalli vojt għall-elementi "mitlufin". Mendeleev uża t-tavla tiegħu biex jaqtal-propjetajiet ta' dawn l-elementi "mitlufin", u ħafna minnhom ġew skoperti u ffitjaw mal-predizzjonijiet.
Tim nazzjonali tal-futbol tal-Greċja
It-tim nazzjonali tal-futbol tal-Greċja (Grieg:Εθνική Ελλάδος, Ethniki Ellados) jirrappreżenta lil Greċja fl-assoċjazzjoni tal-futbol u huwa kkontrollat ​​mill-Hellenic Football Federation, il-korp governattiv għall-futbol fil-Greċja. Il-grawnd nazzjonali tagħhom huwa Stadju Karaiskakis ġewwa Pirew u l-kowċ prinċipali tagħhom huwa Fernando Santos. Il-Greċja ntefqu ħafna mill-istorja tagħhom fl-oskurità relattiva, huma pparteċipaw biss darbtejn fil-kompetizzjonijiet finali tat-Tazza tad-Dinja u tal-Kampjonati Ewropej, fl-1994 u l-1980 rispettivament, sal-Kampjonati Ewropej 2004, meta dawn saru ċampjins Ewropej fit-tieni parteċipazzjoni tagħhom fil-kompetizzjoni. Il-Griegi għelbu xi wħud mill-favoriti fil-kompetizzjoni inklużi ċ-ċampjins preċedenti Franza u l-ospiti l-Portugall, li Greċja għelbu kemm fil-logħba tal-ftuħ u għal darb'oħra fil-finali.
SV Mattersburg
SV Mattersburg huwa klabb tal-futbol Awstrijak li huwa bbażat ġewwa Mattersburg, Burgenland. Għal raġunijiet ta' sponsorizzazzjoni, il-klabb huwa attwalment magħruf ukoll bħala SV Bauwelt Koch Mattersburg.
Il-klabb twaqqaf fl-1922 u bħalissa jilgħab il-logħob f'darhu fil-grawnd Pappelstadion li jesa' 17,100 spettatur. Il-klabb ilu jilgħab fil-Bundesliga Awstrijaka mill-istaġun 2003–04. SV Mattersburg ikolhu folol kbar sorprendentement, mal-folla medja għall-istaġun 2004-05 huwa tieni l-ogħla fl-Awstrija, minkejja li l-belt ta' Mattersburg għandha biss 6,300 abitant. Fl-istaġun 2006–07, Mattersburg spiċċaw it-tielet post fil-Bundesliga, l-ogħla pożizzjoni fl-istorja tagħhom.
Festival tal-Eurovision 2019
Il-Festival tal-Eurovision tal-2019 kien l-64 edizzjoni ta' dan il-konkors u sar fil-belt ta' Tel Aviv, Iżrael.
Premier League Malti 1946–47
Statistika tal-Premier League Malti fl-istaġun 1946–47. Il-kampjonat kien imwettaq fi 8 timijiet, u Ħamrun Spartans kienu rebbieħa tal-kampjonat.
Festival tal-Eurovision 2020
Il-Festival tal-Eurovision tal-2020 suppost kien il-65 edizzjoni ta' dan il-konkors u suppost kellu jsir fil-belt ta' Rotterdam, Netherlands, iżda tħassar minħabba l-pandemija tal-COVID-19.
Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja
daqsminuri|315x315px|Mappa tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-Italja Is-Siti ta' Wirt Dinji tal-Organizzazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għall-Edukazzjoni, ix-Xjenza u l-Kultura (UNESCO) huma postijiet b'importanza kulturali jew naturali, kif deskritt fil-Konvenzjoni tal-Wirt Dinji tal-UNESCO, li ġiet stabbilita fl-1972. Il-wirt kulturali jikkonsisti minn monumenti (bħal xogħlijiet arkitettoniċi, skulturi monumentali, jew inċiżjonijiet), gruppi ta' binjiet, u siti (fosthom siti arkeoloġiċi). Il-wirt naturali jinkludi karatteristiċi naturali (li jikkonsistu minn formazzjonijiet fiżiċi u bijoloġiċi), ġeoloġiċi u fiżjografiċi (inkluż il-ħabitats ta' speċijiet mhedda ta' annimali u pjanti), u siti naturali li huma importanti mill-puntdivista tax-xjenza, tal-konservazzjoni jew tas-sbuħija naturali. L-Italja rratifikat l-Konvenzjoni fit-23 ta' Ġunju 1978.
Mill-2021, l-Italja għandha total ta' 58 Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, u b'hekk hija l-pajjiż membru bl-ikbar ammont ta' Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, eżatt qabel iċ-Ċina li għandha 56 sit. L-ewwel sit fl-Italja, l-Inċiżjonijiet fuq il-Blat f'Valcamonica, tniżżel fit-tielet sessjoni tal-Kumitat għall-Wirt Dinji, li saret fil-Kajr u f'Luxor, l-Eġittu, fl-1979. Total ta' 25 Sit ta' Wirt Dinji fl-Italja żdiedu matul is-snin 90 tas-seklu 20, b'saħansitra 10 siti li żdiedu fil-21 sessjoni f'Napli fl-1997. L-Italja kienet membru tal-Kumitat għall-Wirt Dinji erba' darbiet, speċifikament fl-1978-1985 (tmien snin), fl-1987-1993 (seba' snin), fl-1993-1999 (seba' snin), u fl-1999-2001 (tliet snin).
Mit-58 Sit ta' Wirt Dinji tal-Italja, 53 huma kulturali u ħamsa huma naturali. Seba' siti huma transnazzjonali, jiġifieri huma kondiviżi ma' pajjiżi oħra.
Siti ta' Wirt Dinji
L-UNESCO tiddeżinja s-siti abbażi ta' għaxar kriterji tal-għażla; kull sit irid jissodisfa mill-inqas wieħed mill-għaxar kriterji. Il-kriterji (i) sa (vi) huma kulturali, filwaqt li l-kriterji (vii) sa (x) huma naturali.
NB: * Siti transnazzjonali (bl-ikħal)
Villa Romana del Casale
daqsminuri|278x278px|Il-mużajk famuż tal-atleti Il-Villa Romana del Casale (bl-Isqalli: Villa Rumana dû Casali) hija villa Rumana elaborata jew palazz madwar tliet kilometri 'l bogħod mir-raħal ta' Piazza Armerina, Sqallija. Permezz ta' skavi ħarġet fid-dieher waħda mill-ikbar u mill-iktar kollezzjonijiet rikki u varjati ta' mużajk Ruman fid-dinja. Għal din ir-raġuni, is-sit tniżżel fil-lista ta' Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Il-villa u l-opri tal-arti ta' ġo fiha jmorru lura għall-bidu tas-seklu 4 W.K.
Il-mużajk u l-opus sectile ta' mal-art ikopru xi 3,500 metru kwadru u huma kważi uniċi fl-istat eċċellenti ta' preservazzjoni tagħhom minħabba ċediment tal-art u għargħar li kienu radmu u għattew il-fdalijiet.
Għalkemm huma inqas magħrufa, hemm kollezzjonijiet straordinarja ta' affreski li kienu jkopru mhux biss il-kmamar minn ġewwa iżda anke minn barra fuq il-ħitan tagħhom.
Storja
xellug|daqsminuri|Pjanta tal-Villa Romana del Casale Il-fdalijiet viżibbli tal-villa nbnew fl-ewwel kwart tas-seklu 4 W.K. fuq il-fdalijiet ta' villa rustica iktar antika, li huma l-pars dominica, jew ir-residenza tal-imgħallem, ta' latifundium kbir jew villa agrikola.
L-identità tas-sid ilha tiġi diskussa u ġew ifformulati bosta ipoteżi differenti. Xi karatteristiċi bħall-armi militari Tetrarkiċi u d-data Tetrarkika probabbli tal-mużajk wasslu biex xi studjużi jissuġġerixxu sid imperjali bħal Massimjanu. Madankollu, fl-2011 l-istudjużi bdew jemmnu li l-villa kienet iċ-ċentru ta' proprjetà kbira ta' xi ħadd aristokratiku ta' livell għoli mis-Senat.
Ġew identifikati tliet fażijiet ta' kostruzzjoni suċċessivi; l-ewwel fażi kienet tinvolvi l-peristil kwadrangolari u l-kmamar ta' faċċata tagħhom. Il-kumpless ta' banjijiet privati mbagħad ġie miżjud fuq assi mit-Tramuntana għall-Punent. Fit-tielet fażi, il-villa ngħatat bixra pubblika: il-banjijiet ingħataw daħla ġdida u latrina kbira. Inbniet daħla monumentali grandjuża, barra l-assi lejn il-peristil iżda allinjata mad-daħla l-ġdida tal-banjijiet f'arranġament formali mal-arkata ellittika u s-sala l-kbira bi tliet apsidi. Din is-sala kienet tintuża għad-divertiment u għar-rilassament tal-mistednin speċjali u ssostitwiet iż-żewġ swali statali tal-peristil (is-“sala tal-kaċċa ż-żgħira” u d-“diaeta ta' Orfeo”). Il-bażilika twessgħet u ġiet iddekorata b'irħam sabiħ u eżotiku.
Il-kumpless baqa' abitat għal mill-inqas 150 sena. Madwaru żviluppa villaġġ imsejjaħ Platia (isem il-villaġġ oriġina mill-kelma palatium (li tfisser palazz). daqsminuri|Il-Peristil Fis-sekli 5 u 6, il-villa ġiet iffortifikata għal skopijiet difensivi bit-tħaxxin tal-ħitan tal-perimetru tagħhu u bl-għeluq tal-arkati tal-akkwedott li kienu jagħtu għall-banjijiet. Il-villa ġarrbet xi ħsarat u x'aktarx saħansitra nqerdet matul id-dominju qasir tal-Vandali bejn l-469-478. Il-binjiet ta' barra baqgħu jintużaw, mill-inqas parzjalment, matul il-perjodi tal-Biżantini u tal-Għarab. L-insedjament inqered fl-1160-1161 matul ir-renju ta' William I. Is-sit ġie abbandunat fis-seklu 12 W.K. wara li ċediment tal-art radam il-villa u għattiha. Dawk li baqgħu ħajjin marru jgħixu fil-post fejn issa hemm Piazza Armerina. xellug|daqsminuri|235x235px|Il-mużajk ta' żewġ kaċċaturi fix-xena tal-kaċċa l-kbira Il-villa kważi ntesiet għalkollox, għalkemm uħud mill-itwal partijiet tal-fdalijiet baqgħu dejjem viżibbli 'l fuq mill-art. Iż-żona ġiet ikkultivata għall-għelejjel. Fil-bidu tas-seklu 19, instabu biċċiet tal-mużajk u xi kolonni. L-ewwel skavi arkeoloġiċi twettqu iktar 'il quddiem f'dak is-seklu.
L-ewwel skavi professjonali twettqu minn Paolo Orsi fl-1929, segwiti mix-xogħol ta' Giuseppe Cultrera fl-1935–1939. Saru skavi maġġuri għall-ħabta tal-1950–1960 immexxija minn Gino Vinicio Gentili, u mbagħad inbniet għata protettiva fuq il-mużajk. Fis-snin 70 tas-seklu 20, Andrea Carandini wettaq skavi fis-sit. Ix-xogħol kompla sa żminijietna mill-Università ta' Ruma, La Sapienza. Fl-2004 instab insedjament Medjevali kbir tas-sekli 10-12. Minn dak iż-żmien 'l hawn ġew żvelati iktar kmamar lussużi tal-villa.
Latifundium u l-villa
daqsminuri|Il-Kuritur bil-mużajk tal-Kaċċa l-Kbira Fl-aħħar ta' żmien il-qedem, ir-Rumani qasmu l-biċċa l-kbira tal-art fuq ġewwa ta' Sqallija f'proprjetajiet agrikoli enormi msejħa "latifundia". Il-latifundium tal-villa ġiet ikkwotata fl-Itinerarium Antonini u hija magħrufa bħala l-Filosofiana. Il-pars rustica tal-villa, jew is-sezzjoni agrikola, ġiet skoperta fil-Punent taż-żona tad-daħla, kif jidher ċar minn kamra maqsuma fi tliet partijiet permezz ta' pilastri għall-ħażna tal-prodotti agrikoli. Id-daqs tal-villa u l-ammont u l-kwalità tal-opri tal-arti tagħha jindikaw li kienet il-pars dominica ta' tali latifundium.
Il-villa tant kienet kbira li kienet tinkludi diversi kmamar statali u ta' riċeviment. Dan jirrifletti l-ħtieġa li jiġu ssodisfati għadd ta' funzjonijiet differenti u li tinkludi spazji għall-immaniġġjar tal-proprjetà kif ukoll tal-villa stess. B'hekk il-villa ġiet ittrasformata f'qisha belt fiċ-ċokon. Il-villa x'aktarx li kienet residenza permanenti jew semipermanenti tas-sid; kienet il-post fejn is-sid, fir-rwol tiegħu bħala patrun, kien jilqa' lill-klijenti lokali tiegħu.
Il-villa kienet binja b'sular wieħed, iċċentrata fuq il-peristil, u fil-madwar kienu organizzati l-biċċa l-kbira tal-kmamar pubbliċi u privati ewlenin. Id-daħla monumentali tagħti mill-atriju mill-Punent. Il-banjijiet termali jinsabu fil-Majjistral; il-kmamar tas-servizz u x'aktarx il-kmamar tal-mistednin jinsabu fit-Tramuntana; l-appartamenti privati u bażilika enormi fil-Lvant; u kmamar bi skop mhux magħruf fin-Nofsinhar. Kemxejn għaliha, u kważi qisha idea ta' kostruzzjoni li twettqet wara, hemm żona separata fin-Nofsinhar li fiha peristil ellittiku, kmamar tas-servizz, u triclinium (kamra taċ-ċeni formali) enormi. xellug|daqsminuri|257x257px|Il-Palaestra b'żewġ apsidi Il-pjanta kumplessiva tal-villa kienet dettata minn diversi fatturi: kostruzzjonijiet iktar antiki fis-sit, kemxejn pendil fejn inbniet il-villa, u l-mogħdija tax-xemx u tal-irjieħ prevalenti. L-art iktar għolja fil-Lvant fiha l-Bażilika l-Kbira, l-appartamenti privati, u l-Kuritur tal-Kaċċa l-Kbira; l-art medja fiha l-Peristil, il-kmamar tal-mistednin, iż-żona tad-daħla, il-Peristil Ellittiku, u t-triclinium; filwaqt li l-art iktar baxxa fil-Punent fiha l-banjijiet termali.
Il-kumpless kollu huwa pjuttost mhux tas-soltu, peress li huwa organizzat tul tliet assi maġġuri; l-assi primarju huwa l-linja (kemxejn mgħawġa) li tgħaddi mill-atriju, mit-tablinum, mill-peristil u mill-bażilika l-kbira (u tinzerta mal-mogħdija li jgħaddu minnha l-viżitaturi). Il-banjijiet termali u l-peristil ellittiku mat-triclinium huma ċċentrati fuq assi separati.
Ma tantx nafu wisq fuq il-villa iktar antika, iżda milli jidher kienet xi residenza kbira fil-kampanja li x'aktarx inbniet lejn il-bidu tas-seklu 2 W.K.
Permezz ta' skavi reċenti nstab kumpless ieħor ta' banjijiet qrib l-imħażen fid-daħla li jmur lura għall-aħħar fażi ta' żmien il-qedem, u nstab mużajk rari mal-ħitan li kienu parti minn baċir jew funtana. daqsminuri|Il-mużajk tal-qorti poligonali
Ġnien bil-peristil u l-kmamar tan-Nofsinhar
Il-ġnien bil-peristil eleganti huwa mżejjen b'funtana bi tliet baċiri, u fin-nofs tagħha hemm dekorazzjonijiet ta' ħut jgħum qalb il-mewġ. Il-kmamar 33 u 34 kienu ddedikati għal funzjonijiet ta' servizz u fihom mużajk b'motivi ġeometriċi, filwaqt li l-kamra 34 fiha wkoll mużajk li sar fuq l-art oriġinali tal-villa preċedenti, li juri kompetizzjonijiet atletiċi femminili, u għalhekk tissejjaħ "il-kamra tal-palestriti".
Bażilika
Din is-sala grandjuża b'apsida kienet sala tal-udjenzi u l-iżjed kamra formali fil-villa, aċċessata minn daħla monumentali kbira maqsuma b'żewġ kolonni tal-granit Eġizzjan roża. Fid-daħla hemm art miksija b'opus sectile polikromatiku ta' tipi differenti tal-irħam minn kull naħa tal-Mediterran, li hija l-iktar dekorazzjoni rikka fil-villa u kienet miksija wkoll mal-ħitan. Dan it-tip ta' irħam, iktar milli l-mużajk, kien materjal bl-ikbar prestiġju fid-dinja Rumana.
L-iskavi wrew li l-volta tal-apsida kienet imżejna b'mużajk tal-ħġieġ.
Triclinium u peristil ellittiku
daqsminuri|Panewijiet tal-art bl-opus sectile Fuq in-naħa tan-Nofsinhar tal-villa hemm peristil ellittiku, b'nymphaeum f'għamla ta' semiċirku fuq in-naħa tal-Punent. Fil-bitħa miftuħa kien hemm funtani ħerġin mill-pavimentar bil-mużajk.
Il-peristil ellittiku jifforma introduzzjoni spettakolari għat-triclinium lussuża bi tliet apsidi, is-sala l-kbira li tiftaħ lejn il-Lvant. Din fiha sensiela mill-isbaħ ta' mużajk, iddominata fin-nofs mill-għedewwa li ltaqa' magħhom Erkole fit-tnax-il biċċa xogħol li kellu jwettaq. Fl-apsida tat-Tramuntana hemm l-apoteożi tiegħu kkurunata b'Ġove, filwaqt li lejn il-Lvant hemm il-Ġganti b'riġlejn qishom tas-sriep fl-aħħar ta' ħajjithom wara li Erkole laqathom bil-vleġeġ. Fl-apsida tan-Nofsinhar hemm il-mit ta' Likurgu li pprova joqtol in-ninfea Ambrosia, iżda li ġie ċċirkondat bid-dwieli u ġie attakkat minn folla ta' Minadi.
Kompetizzjoni atletika
Fl-1959-1960, Gentili skava mużajk fuq l-art ta' kamra li ġiet identifikata bħala l-"Kamra tal-Ġinnasti", u mlaqqma wkoll bħala l-"Kamra tal-Għaxar Tfajliet" (Sala delle Dieci Ragazze bit-Taljan). Is-suġġetti tal-opra tal-arti jidhru f'mużajk li l-istudjużi tawh l-isem ta' "Inkurunazzjoni tar-Rebbieħ". Diversi atleti nisa jidhru jikkompetu fl-isport bħall-erfigħ tal-piżijiet, it-tfigħ tad-discus, il-ġiri, u logħbiet bil-ballun. Fuq in-naħa t'isfel fuq ix-xellug hemm uffiċjal liebes toga li qed iżomm it-trofej tar-rebbieħ (kuruna u fergħa tal-palm), u r-rebbieħa stess tidher inkurunata fin-nofs tal-mużajk. Ingħatat ħafna attenzjoni lill-ilbies tal-kompetituri b'żewġ biċċiet li qishom il-bikinis moderni. daqsminuri|315x315px|Il-mużajk tal-Kaċċa ż-Żgħira
Sit ta' Wirt Dinji
Il-Villa Romana del Casale ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1997.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (i) "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem"; il-kriterju (ii) "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet". nofs|daqsminuri|673x673px|Il-mużajk tat-trasport ta' annimali eżotiċi wara l-Kaċċa l-Kbira
Söyembikä
Söyembikä (spelluta wkoll Söyenbikä jew Sujumbike; pronunzjata [sœˌjœmbiˈkæ]; biċ-Ċirilliku: Сөембикә; twieldet fl-1516 – mietet wara l-1554) kienet mexxejja Tatara jew xanbikä. Kienet reġġenti ta' Kazan meta binha kien għadu minorenni mill-1549 sal-1551.
Ħajja
Söyembikä kienet bint nobbli ta' Nogay, Yosıf bäk, u l-mara ta' Canğäli (1533-1535), Safagäräy (1536-1549) u Şahğäli (wara l-1553). Fl-1549 hija saret reġġenti ta' binha, il-khan ta' Kazan, Ütämeşgäräy, sakemm kien għadu minorenni.
Fl-1551, wara l-ewwel ħakma parzjali tal-Khanat ta' Kazan minn Ivan it-Terribbli hija ġiet imġiegħla tittrasferixxi ruħha lejn Moska flimkien ma' binha u iktar 'il quddiem iżżewġet lil Şahğäli, il-khan impost mir-Russja tat-Tatari ta' Qasim u ta' Kazan.
Festival tal-Eurovision 1964
Il-Festival tal-Eurovision tal-1964 kien id-disa' edizzjoni ta' dan il-konkors u sar fil-belt ta' Copenhagen, id-Danimarka.
Filosofija Presokratika
Il-filosfi Presokratiċi kienu attivi qabel Sokrate jew fi żmienu, iżda bnew fuq it-tagħrif żviluppat qabel. It-terminu oriġina mix-xogħol ta' Hermann Diels, Die Fragmente der Vorsokratiker (Il-Frammenti tal-Presokratiċi, 1903).
Senġi ta' Kap
Is-Senġi ta' Kap (Elephantulus edwardii) huwa mammiferu plaċentat insettivoru ta' daqs pjuttost żgħir tal-ordni Macroscelidea. Elephantulus edwardii huwa speċi endemika li tinstab f'pajjiż wieħed, l-Afrika t'Isfel. Għalkemm mhux abbundant, dan is-senġi huwa mifrux ma' arja kbira ta' aktar minn 130,000 km².
Filosofija Presokratika
Il-presokratiċi ċaħdu l-ispjegazzjonijiet li kienet toffri l-mitoloġija tradizzjonali biex tfisser il-fenomeni li kienu jaraw madwarhom, u minflok ipprferu spjegazzjonijiet iktar razzjonali. Bosta minnhom saqsew:
Kapitali Ewropea tal-Kultura
right|thumb|250px|[[Rijeka (il-Kroazja) hija l-Kapitali Ewropea tal-Kultura għall-2020]] right|thumb|250px|[[Galway (l-Irlanda) hija l-Kapitali Ewropea tal-Kultura għall-2020]] Il-Kapitali Ewropea tal-Kultura hija belt magħżula mill-Unjoni Ewropea (UE) għal perjodu ta' sena li matulha jiġu organizzati numru ta' avvenimenti kulturali. Huma ħafna l-bliet li sfruttaw dan iż-żmien sabiex ikebbsu l-patrimonju kulturali tagħhom biex b'hekk jerġgħu jtellgħu l-profil tagħhom fuq skala internazzjonali.
Għas-sena 2020, Galway u Rijeka huma l-bliet magħżula għal dan it-titlu.
Storja
right|thumb|Melina Mercouri (1985) L-idea tal-Belt Ewropea tal-Kultura tnediet nhar il-13 ta' Ġunju 1985 mill-Kunsill tal-Unjoni Ewropea fuq inizzjativa ta' Melina Mercouri, li kienet tkopri l-inkarigu ta' Ministru tal-Kultura fil-gvern Grieg, bħala mezz biex jingħaqdu ċ-ċittadini Ewropej. L-ewwel belt magħżula filfatt kienet Ateni fl-1985. Minn dak iż-żmien, l-inizjattiva kellha iktar suċċess u l-impatt kulturali u soċjo-ekonomiku kiber grazzi għan-numru ta' viżitaturi li żaru l-bliet magħżula. Oriġinarjament, it-titlu ta' dan l-avveniment kien il-Belt Ewropea tal-Kultura, sakemm dan inbidel matul il-presidenza Ġermaniża tal-1999.
Sal-2004, il-kandidati kienu jiġu magħżula fuq bażi intergovernattiv fejn l-istati membri jagħżlu b'mod unanimu l-bliet l-iktar adattati biex itellgħu l-avveniment u l-Kummissjoni Ewropea tiggarantixxi sussidju għall-bliet magħżula kull sena. Mill-2005, l-istituzzjonijiet Ewropej bdew jieħdu sehem fil-proċedura tal-għażla.
Skont studju mħarreġ mill-Kummissjoni fl-2004, dawn wera li l-għażla tal-Kapitali Ewropea tal-Kultura sservi ta' katalist għall-iżvilupp kulturali u t-trasformazzjoni tal-belt. B'hekk, il-benefiċċji soċjo-ekonomiċi u l-impatt fuq il-belt magħżula huma kkunsidrati fl-għażla tal-ibliet.
Finlandja
thumb|Pielinen thumb|Sauna thumb|Is-Senat Finlandiż o 1917. Heid o state Pehr Evind Svinhufvud fil-heid o buird. thumb|Organizzazzjoni territorjali thumb|Rock pentins f'Astuvansalmi f'Ristiina, ir-reġjun ta' Soothren Savonia. Il-Finlandja (Żvediż: Finland), uffiċjalment ir-Repubblika tal-Finlandja, huwa pajjiż Nordiku li jinsab fir-reġjun tal-Fennoskandja tal-Ewropa ta' Fuq. Il-pajjiż huwa mdawwar mill-Iżvezja fil-Punent, in-Norveġja fit-Tramuntana u r-Russja fil-Lvant, filwaqt li l-Estonja tinsab fin-Nofsinhar, in-naħa l-oħra tal-Golf tal-Finlandja.
Huwa stmat li 5.4 miljun persuna jgħixu fil-Finlandja, bil-maġġoranza kkonċentrata fir-reġjuni tan-Nofsinhar. Hi t-tmien l-akbar pajjiż fl-Ewropa skont l-erja u l-pajjiż b'densità ta' popolazzjoni l-iżjed baxxa fl-Unjoni Ewropea. Politikament, il-pajjiż huwa repubblika parlamentari bi gvern ċentrali bbażat fil-belt kapitali Ħelsinki, gvernijiet lokali fi 336 muniċipju u reġjun awtonomu, il-Gżejjer Åland.
Bandiera tal-Finlandja
Il-bandiera tal-Finlandja (Finlandiż: Suomen lippu, Svediż: Finlands flagga), imsejħa wkoll siniristilippu ("Bandiera tas-Salib Blu"), tmur mill-bidu tas-seklu 20. Fuq sfond abjad, fih salib Nordiku blu, li jirrappreżenta l-Kristjaneżmu.
Il-bandiera Finlandiża tikkonsisti minn salib blu fuq sfond abjad. Ġie ddikjarat uffiċjali b'liġi promulgata fid-29 ta' Mejju 1918, kważi sitt xhur wara l-indipendenza tal-Finlandja. Liġi ġdida li tirregolaha daħlet fis-seħħ fl-1978. Hemm żewġ mudelli, il-bandiera nazzjonali u l-bandiera uffiċjali tal-istat.
Renju tal-Finlandja (6 ta' Diċembru tal-1917 Indipendenza-14 ta' Diċembru tal-1918 Riżenja tar-Re mit-tron)
Ir-Renju tal-Finlandja kienet monarkija kostituzzjonali ta’ ħajja qasira maħluqa wara l-indipendenza tal-Finlandja mill-Imperu Russu fl-1917 u damet sa r-riżenja tar-Re Karlu I fl-1918.
Fid-9 ta' Ottubru, 1918, il-Parlament tal-Finlandja eleġġa lill-Prinċep Frederick Charles ta’ Hesse-Kassel, Landgrave ta’ Hesse, mid-Dar ta’ Hesse-Kassel, u nkurunah Karlu I, Re tal-Finlandja u Karelia, Duka ta’ Åland, Gran Prinċep tal-Lapponja, u Konti ta’ Kaleva u t-Tramuntana (Finlandiż: Kaarle I, Sumaanmaaning heranmenas ruhtinas, Kalevan ja Pohjolan isäntä).
Carlos I irrinunzja t-tron fl-14 ta' Diċembru 1918. Imbagħad il-Finlandja adottat kostituzzjoni repubblikana.
Storja
Il-Finlandja kienet iddikjarat l-indipendenza tagħha minn dak li kien l-Imperu Russu ta’ qabel, f’dan iż-żmien involut fil-Gwerra Ċivili Russa, fis-6 ta' Diċembru 1917. Fiż-żmien tad-dikjarazzjoni tal-indipendenza, il-monarkisti kienu minoranza fil-Parlament Finlandiż, u l-Finlandja kienet iddikjarata repubblika. Segwa gwerra ċivili, u aktar tard, filwaqt li l-Partit Soċjali Demokratiku tal-Finlandja favur ir-repubblika ġie eskluż mill-Parlament u qabel ma ġiet adottata kostituzzjoni ġdida, Frederick Charles ġie elett fuq it-tron tal-Finlandja fid-9 ta' Ottubru, 1918.
Il-Litwanja kienet diġà ħadet pass simili f'Lulju 1918, fejn eleġġet lil William Charles, Duka ta' Urach, Konti ta' Wurtemberg, bħala Mindaugas II Re tal-Litwanja. Fil-Latvja u fl-Estonja, "Assemblea Ġenerali Provinċjali" li tikkonsisti f'aristokratiċi ta' oriġini Baltika-Ġermaniża kienet għamlet petizzjoni lill-Imperatur Ġermaniż Wilhelm II biex jirrikonoxxi l-provinċji Baltiċi bħala monarkija konġunta u protettorat Ġermaniż. Konsegwentement Adolph Frederick, Duka ta’ Mecklenburg-Schwerin, ġie nnominat Duka tad-“Dukat Baltiku Unit” mill-Ġermaniżi.
Il-Finlandja Indipendenti inizjalment kellha, bħall-provinċji Baltiċi, rabtiet mill-qrib mal-Imperu Ġermaniż. Il-Ġermanja kienet l-unika qawwa internazzjonali li appoġġat it-tħejjijiet għall-indipendenza, mhux l-inqas billi tħarreġ voluntiera bħala truppi Jäger Finlandiżi. Il-Ġermanja kienet intervjeniet ukoll fil-gwerra ċivili Finlandiża, minkejja s-sitwazzjoni prekarja tagħha stess. Il-pożizzjoni tal-Finlandja vis-a-vis il-Ġermanja kienet diġà tevolvi lejn protettorat sal-rebbiegħa tal-1918, u l-elezzjoni tal-Prinċep Frederick Charles, il-kunjati ta’ Guglielmu II, kienet meqjusa bħala konferma tar-relazzjonijiet mill-qrib bejn iż-żewġ nazzjonijiet.
L-adozzjoni ta' kostituzzjoni monarkika ġdida kienet ittardjata (peress li naqset milli tikseb il-maġġoranza kwalifikata meħtieġa), u l-leġittimità tal-elezzjoni rjali kienet ibbażata fuq l-Istrument tal-Gvern tal-1772, adottat taħt ir-Re Gustav III tal-Isvezja, meta l-Finlandja kienet tagħmel parti mill-Isvezja. L-istess dokument kostituzzjonali kien serva bħala l-bażi għall-ħakma tal-imperaturi Russi, bħala Gran Duki tal-Finlandja, matul is-seklu 19.
Il-Membru tal-Parlament Finlandiż Gustaf Arokallio ssuġġerixxa l-għażla monarkika ta' "Charles I, Re tal-Finlandja u Karelia, Duka ta' Åland, Gran Duka ta' Lapland, Lord ta' Kaleva u t-Tramuntana" (Finlandiż: Kaarle I, Suomen ja Karjalan kuningas, Ahvenanmaan herttua, Lapinmaan suuriruhtina o Finlandja; ch Karelen, hertig av Åland, storhertig av Lappland, herre över Kaleva och Pohjola).2​
Sad-9 ta' Novembru, 1918, Wilhelm II kien abdika u l-Ġermanja ġiet iddikjarata repubblika. Jumejn wara, fil-11 ta' Novembru, 1918, ġie ffirmat l-armistizju bejn il-belliġeranti tal-Ewwel Gwerra Dinjija. Ftit hu magħruf dwar il-fehma tal-qawwiet Alleati dwar il-possibbiltà li prinċep imwieled Ġermaniż isir Re tal-Finlandja. Madankollu, twissijiet li waslu mill-Punent ikkonvinċew lill-gvern Finlandiż tal-Prim Ministru Lauri Ingman—rjalista nnifsu—biex jitlob lill-Prinċep Frederick Charles biex jirrinunzja għall-kuruna, li kien għadu ma ġiex jilbes uffiċjalment fil-Finlandja.
Ir-Re elett Frederick Charles ċeda t-tron fl-14 ta' Diċembru 1918. Il-partiti repubblikani rebħu tliet kwarti tas-siġġijiet fil-parlament fl-elezzjonijiet tal-1919, u l-Finlandja sussegwentement adottat kostituzzjoni repubblikana.
Kapitali: Ħelsinki; Entità: Stat satellita tal-Imperu Ġermaniż; Lingwa Uffiċjali: Finlandiż, Svediż; Lingwi Oħra: Sami, Kareljan; Żona storika: (1900) 360,000 km²; Popolazzjoni storika stmata: (1900) 2,655,900 abitant, (1910) 2,943,400 abitant, (1920) 3,147,600 abitant; Munita: Mark Finlandiż; Forma ta' Gvern: Monarkija; Ir-Re Karlu I (1918); Regent: Pehr Evind Svinhufvud (1917-1918).
Gran Dukat tal-Finlandja (1809-1917)
Il-Gran Dukat tal-Finlandja, jew Magnus Ducatus Finlandiae (Storfurstendömet Finland suomen suuriruhtinaskunta Великое княжество Финляндское), huwa l-isem li bih ġiet innominata l-Finlandja mill-1581, meta r-Re Ġwanni III tal-Isvezja adotta t-titlu ta' Gran Duka tal-Finlandja, sal-1917, meta ġiet ipproklamata l-indipendenza tal-Finlandja mill-Imperu Russu. Id-dinjità tal-Gran Duka tal-Finlandja kienet, għalhekk, titolu onorarju attribwit lir-rejiet Svediżi sal-1809, meta, permezz tad-Dieta ta’ Porvoo, il-Finlandja ġiet annessa mar-Russja bħala stat awtonomu jew Gran Dukat. Minn dak iż-żmien 'il quddiem, kien jappartjeni lit-tsars Russi. B’mod ġenerali, it-terminu Gran Dukat tal-Finlandja huwa mifhum bħala l-perjodu mill-konkwista Russa, fil-Gwerra Finlandiża (1808-1809), sal-indipendenza, iddikjarata fis-6 ta’ Diċembru 1917.
Matul dan il-perjodu ta'awtonomija, jiġifieri, il-Finlandja bħala Gran Dukat awtonomu dipendenti fuq l-Imperu Russu, l-evoluzzjoni politika, kulturali u soċjali tal-pajjiż ma tiddependix tant fuq il-forma ta' gvern, iżda fuq il-benevolenza ta 'kull wieħed mill-tsars Russi. Matul is-seklu 19, il-Finlandja esperjenzat kemm perjodi ta 'żvilupp favorevoli kif ukoll perjodi ta' oppressjoni jew Russifikazzjoni tal-Finlandja minn dinjitarji Russi. F'ordni kronoloġika, kien hemm ħames zars li kellhom id-dinjità tal-Gran Duka tal-Finlandja:
Tsar Alessandru I, li rebaħ il-pajjiż fil-Gwerra Finlandiża fl-1808-1809, wiegħed awtonomija skont id-dispożizzjonijiet tal-Kostituzzjoni Politika Svediża tal-1772 u l-1789. Għalkemm Alessandru I sar aktar konservattiv lejn l-aħħar tar-renju tiegħu, fil-fatt qatt ma kiser il-Kostituzzjoni Finlandiża. Nikola I, ħuh u s-suċċessur tiegħu, kien zar aktar awtoritarju u, fir-rigward tal-Gran Dukat tal-Finlandja, isaltan mingħajr ma jlaqqa’ d-Dieta, (parlament ibbażat fuq erba’ stati: nobbli, klerikali, sempliċi u peasant). Nikola I kkontrolla l-libertà tal-istampa, iżda apparti dan żamm il-wegħda tiegħu bħala Gran Duka u ma indaħalx fl-affarijiet interni tal-Finlandja. Alessandru II, li ħa post missieru Nikola I, kien pjuttost liberali lejn il-Finlandja. Huwa laqqa' d-Dieta fl-1863, u b'hekk immarka l-bidu ta' perijodu ta' leġiżlazzjoni produttiv. Alessandru III, iben Alessandru II, adotta orjentazzjoni konservattiva u Pan-Slava fil-politika domestika tiegħu, li kellha wkoll riperkussjonijiet fil-Finlandja fl-1890, meta ppromulga l-hekk imsejjaħ Manifest Postali. Dan il-manifest kien bi ksur dirett tal-Kostituzzjoni Finlandiża u poġġa s-Servizz Postali Finlandiż taħt il-kontroll dirett tal-amministrazzjoni Russa. Nikola II, l-aħħar Gran Duka tal-Finlandja u iben Alessandru III, żamm id-dinjità ta’ Gran Duka tal-Finlandja sal-indipendenza tal-pajjiż. Għalkemm Nikola II ħa l-istess ġurament bħall-predeċessuri tiegħu, huwa ppermetta l-politika ta 'Russifikazzjoni tal-Finlandja mwettqa fil-Finlandja mill-amministrazzjoni Russa, immexxija mill-Gvernatur Ġenerali. It-tensjoni laħqet l-aqwa tagħha meta ġenerali Russu, Nikolai Bóbrikov, inħatar Gvernatur Ġenerali tal-Finlandja, li, mill-bidu tal-kariga tiegħu fl-1898, beda jirrestrinġi l-awtonomija Finlandiża, billi jippubblika l-hekk imsejjaħ Manifest ta’ Frar, li fih żdied it-tagħlim tar-Russu fl-iskejjel. Ir-Russu kien iddikjarat il-lingwa tal-amministrazzjoni.Fl-1903, Bobrikov kiseb setgħat dittatorjali, iżda s-sena ta’ wara, fl-1904, ġie maqtul fis-Senat minn Eugen Schauman, attivist Finlandiż.
Għaqda personali mal-Imperu Russu; Jumala kanssamme (Alla huwa magħna); Innu: Maamme; Kapitali: Turku (sal-1812), Ħelsinki (mill-1812); Entità: Għaqda personali mal-Imperu Russu; Lingwa Uffiċjali: Finlandiż, Svediż, Russu; Lingwi Oħra: Saami, Karelian; Żona: 360,000 km²; Popolazzjoni (1910): 2,943,400 abitant, Densità: 8.18 abitant/km², Żona storika: 1,850,360,000 km²; Popolazzjoni storika stmata: (1850) 1,636,900 abitant, (1880) 2,060,800 abitant, (1910) 2,943,400 abitant; Munita: Rublu (1840-1859), Mark (1860-1865) bħala l-espressjoni ta' kwart ta' rublu qafas (1865 -1917); Storja: 29 ta' Marzu 1809-Dieta ta' Porvoo, 6 ta' Diċembru tal-1917-Indipendenza; Forma ta' Gvern: Prinċipat; Gran Duka: Alessandru I (1809-1825), Nikola I (1825-1855), Nikola II (1894-1917); Gvernaturi: Sprengtporten (1808-1809), Barclay de Tolly (1809-1810), Bobrikov (1898-1904).
Plamer
daqsminuri|259x259px|Plamer jissikka l-pajpijiet tal-kċina Plamer huwa ħaddiem tas-sengħa li jispeċjalizza fl-installazzjoni u fil-manutenzjoni ta’ sistemi li jintużaw għall-ilma tajjeb għax-xorb u ta’ sistemi tad-dranaġġ u tad-drenaġġ tal-ilma mormi.
Storja
It-terminu “plamer” imur lura għal żmien l-Imperu Ruman. Is-soqfa Rumani kien ikollhom iċ-ċomb fil-katusi u fil-pajpijiet tal-ilma u tad-drenaġġ u wħud kienu jkunu saħansitra miksijin biċ-ċomb; iċ-ċomb kien jintuża wkoll għall-pajpijiet inġenerali u għall-kostruzzjoni tal-banjijiet. Il-kelma bil-Latin għal ċomb hija plumbum. xellug|daqsminuri|Poster Amerikan dwar l-importanza ta’ xogħol il-plamers Fil-Medju Evu, kwalunkwe individwu li kien jaħdem biċ-ċomb kien jissejjaħ plamer. Dan huwa ddokumentat f’estratt dwar il-ħaddiema tal-imgħoddi li sewwew is-saqaf tal-Palazz ta’ Westminster; dawn kienu msejħa plamers: "Lil Gilbert de Westminster, plamer, li ħadem fuq is-saqaf tad-dispensa tas-sala ż-żgħira, u ksieh biċ-ċomb, u li sewwa diversi difetti fis-saqaf tas-sala ż-żgħira". B’hekk persuna li kellha l-esperjenza fix-xogħol biċ-ċomb l-ewwel kienet magħrufa bħala Plumbarius li mbagħad ġiet imqassra u saret plamer.
Attivitajiet
Sabiex wieħed isir plamer tas-sengħa huma meħtieġa snin ta’ taħriġ u/jew esperjenza; xi ġurisdizzjonijiet jeħtieġu wkoll li l-plamers ikollhom liċenzja. Fost il-kompiti u l-ħiliet komuni ta’ plamer insibu:
Stati Uniti
Kull stat u lokalità jista’ jkollhom l-iskemi tal-liċenzjar u tat-taxxi għall-plamers. Xi stati jagħtu l-liċenzji għall-plamers bażiċi u professjonisti separatament, filwaqt li oħrajn joħorġu liċenzji għall-plamers professjonisti biss. Saniex jingħataw il-liċenzja, il-plamers iridu jissodisfaw l-istandards għat-taħriġ u għall-esperjenza, u fil-biċċa l-kbira tal-każijiet, jgħaddu minn eżami taċ-ċertifikazzjoni. Ma hemm l-ebda liġi federali li tistabbilixxi l-liċenzji għall-plamers fl-Istati Uniti.
Kanada
Fil-Kanada, ir-rekwiżiti tal-liċenzjar ivarjaw minn provinċja għall-oħra; madankollu, il-provinċji ġabru flimkien ir-riżorsi tagħhom biex jiżviluppaw Programm ta’ Gwida Interprovinċjali li żviluppa u issa jipprovdi standards tat-taħriġ fl-apprendistati fil-provinċji kollha. Il-Programm tas-Siġill l-Aħmar, magħruf formalment bħala l-Programm tas-Siġill l-Aħmar għall-Istandards Interprovinċjali, huwa programm li jistabbilixxi standards komuni biex jiġu vvalutati l-ħiliet tal-ħaddiema tas-sengħa fil-Kanada kollha. Is-Siġill l-Aħmar, meta jitqiegħed fuq ċertifikat tas-sengħa provinċjali jew territorjali, jindika li l-ħaddiem tas-sengħa wera li għandu l-għarfien meħtieġ skont l-istandard nazzjonali f’dik is-sengħa.
Renju Unit
daqsminuri|264x264px|Plamer ħiereġ minn ġo tappiera Il-Kwalifiki Vokazzjonali Nazzjonali (bl-Ingliż: National Vocational Qualifications (NVQ)) baqgħu l-forma prinċipali ta’ kwalifiki għall-plamers sakemm ħadilhom posthom il-Qafas tal-Kwalifiki u l-Krediti (bl-Ingliż: Qualification and Credit Framework (QCF)) tal-2008, u mill-ġdid fl-2015, l-oqfsa tal-kwalifiki nazzjonali fir-Renju Unit. L-akronimi NVQ u SVQ (Scottish Vocational Qualification; jiġifieri Kwalifika Vokazzjonali Skoċċiża) għandhom jintużaw b’mod frekwenti.
Riskji ta’ mard infettiv
Il-plamers jissograw li jlaqqtu xi infezzjonijiet meta jaħdmu f’ambjenti bil-ħmieġ tal-bniedem huma u jaħdmu fit-tiswija tas-sistemi tad-dranaġġ. Il-mikrobi fil-ħmieġ jew fir-rimettar tal-bniedem jistgħu jibqgħu fit-tul mat-tojlits jew mal-katusi u mal-pajpijiet tad-dranaġġ. Il-ħmieġ tal-bniedem jaf iwassal għal mard infettiv bħall-kolera, it-tifojde, l-epatite, il-poljo, il-kriptosporidjożi, l-askarjażi, u l-iskistosomjażi.
Użi oħra
It-termini "White House Plumbers" (litteralment “Plamers tal-White House”) kien isem popolari li kien jingħata lill-Unità tal-Investigazzjonijiet Speċjali tal-White House stabbilita fl-24 ta’ Lulju 1971 matul il-presidenza ta’ Richard Nixon. Ix-xogħol tagħhom kien jinvolvi l-installazzjoni ta’ mikrofoni tal-ispjunaġġ (bl-Ingliż: “leaks”) tal-Gvern tal-Istati Uniti b’rabta mal-Gwerra tal-Vjetnam (jiġifieri d-Dokumenti tal-Pentagon); u għalhekk il-metafora tkompliet bit-terminu “plamers”.
Le Havre
Le Havre (/lə ˈhɑːv(rə)/, bil-Franċiż: [lə ɑvʁ(ə)]; bin-Normann: Lé Hâvre [lɛ ɑvʁ(é)]) hija belt portwali ewlenija fid-dipartiment ta' Seine-Maritime fir-reġjun tan-Normandija tat-Tramuntana ta' Franza. Tinsab max-xatt tal-lemin tal-estwarju tax-xmara Seine fil-Fliegu fin-naħa tal-Lbiċ ta' Pays de Caux, qrib ħafna tal-Meridjan. Le Havre huwa l-iżjed komun popolat tan-naħa ta' fuq tan-Normandija, għalkemm il-popolazzjoni totali tal-agglomerazzjoni ikbar ta' Le Havre hija iżgħar minn dik ta' Rouen. Wara Reims, Le Havre hija wkoll it-tieni l-ikbar subprefettura fi Franza. L-isem Le Havre ifisser "il-port". L-abitanti tal-belt huma magħrufa bħala Havrais jew Havraises.
Il-belt u l-port ġew stabbiliti mir-Re Franġisk I fl-1517. L-iżvilupp ekonomiku fil-perjodu modern bikri ġie mxekkel mill-gwerer reliġjużi, mill-kunflitti mal-Ingliżi, mill-epidemiji u mill-maltempati. Mill-aħħar tas-seklu 18, Le Havre bdiet tikber u l-port stagħna l-ewwel bil-kummerċ tal-iskjavi mbagħad bil-kummerċ internazzjonali. Wara l-bumbardamenti tal-1944, l-azjenda ta' Auguste Perret bdiet bir-rikostruzzjoni tal-belt bil-konkos. L-industriji taż-żejt, tal-kimiki u tal-karozzi kienu dinamiċi matul it-Trente Glorieuses (it-tkabbir ta' wara l-gwerra), iżda s-snin 70 tas-seklu 20 kienu t-tmiem tal-era tad-deheb tal-bastimenti oċeaniċi u l-bidu tal-kriżi ekonomika: il-popolazzjoni battiet, il-qgħad żdied u għadu fuq livell għoli sal-lum.
Il-bidliet fis-snin 90 tas-seklu 20 u fl-ewwel deċennju tas-seklu 21 kienu bosta. Il-Lemin rebaħ l-elezzjonijiet muniċipali u witta t-triq biex il-belt taqbad it-triq tar-rikonverżjoni, bil-ħsieb li jiżviluppaw is-settur tas-servizzi u l-industriji l-ġodda (l-ajrunawtika u t-turbini tar-riħ). Il-proġett tal-Port 2000 żied il-kapaċità tal-kontejners biex il-port ta' Le Havre jikkompeti mal-portijiet tat-Tramuntana tal-Ewropa, jiġu ttrasformati d-distretti tan-Nofsinhar tal-belt, u l-bastimenti oċeaniċi rritornaw. Le Havre moderna għadha influwenzata ferm mit-tradizzjonijiet marittimi u tal-impjieg tagħha. Il-port huwa t-tieni l-ikbar fi Franza, wara dak ta' Marsilja, bħala traffiku totali, u l-ikbar port Franċiż bħala għadd ta' kontejners.
Fl-2005, iċ-ċentru storiku tal-belt ta' Le Havre tniżżel bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO minħabba l-arkitettura u r-rikostruzzjoni uniċi wara t-Tieni Gwerra Dinjija. Il-Mużew tal-Arti Moderna ta' André Malraux huwa t-tieni l-ikbar fi Franza għall-għadd ta' pitturi tal-Impressjoniżmu. Il-belt ingħatat żewġ fjuri mill-Kunsill Nazzjonali tal-Bliet u l-Irħula li qed Jiffjorixxu fil-Kompetizzjoni tal-Bliet u l-Irħula li qed Jiffjorixxu.
Pożizzjoni
Le Havre tinsab 50 kilometru (31 mil) fil-Punent ta' Rouen max-xatt tal-Fliegu Ingliż u fil-bokka tax-xmara Seine. Bosta toroq jikkollegaw ma' Le Havre mat-toroq prinċipali ta' aċċess, fosthom l-awtostrada A29 minn Amiens u l-awtostrada A13 minn Pariġi li tikkollega mal-awtostrada A131.
Amministrattivament, Le Havre huwa komun fir-reġjun tan-Normandija fil-Punent tad-dipartiment ta' Seine-Maritime. Iż-żona urbana ta' Le Havre tikkorrispondi bejn wieħed u ieħor mat-territorju tal-komunità tal-agglomerazzjoni ta' Le Havre (CODAH) li jinkludi 17-il komuni u 250,000 ruħ. Tokkupa t-tarf tal-Lbiċ tar-reġjun naturali ta' Pays de Caux fejn hija l-ikbar belt. Le Havre tinsab bejn il-kosta tal-Fliegu Ingliż mil-Lbiċ sal-Majjistral u l-estwarju tax-xmara Seine lejn in-Nofsinhar.
Ġeoloġija u terren
Le Havre hija parti mill-Baċir ta' Pariġi li ġie ffurmat fil-perjodu Mesożojku. Il-Baċir ta' Pariġi jikkonsisti minn blat sedimentarju. Il-komun ta' Le Havre jikkonsisti minn żewġ żoni sseparati minn tarf naturali bl-irdumijiet: żona fil-parti t'isfel tal-belt lejn in-Nofsinhar li tinkludi l-port, iċ-ċentru tal-belt u s-subborgi. Inbniet fuq artijiet li qabel kienu mraġ u artijiet imtajna li ġew imbattla mill-ilma fis-seklu 16. Il-ħamrija tikkonsisti minn diversi metri ta' alluvju jew depożiti ta' sedimenti mix-xmara Seine. Iċ-ċentru tal-belt ġie rikostruwit wara t-Tieni Gwerra Dinjija bl-użu ta' metru ta' radam iċċattjat bħala pedament.
Il-belt ta' fuq lejn it-Tramuntana, hija parti mill-promontorju ta' cauchois: il-kwartier ta' Dollemard huwa l-ogħla punt (bejn 90 u 115-il metru (295 pied u 377 pied) 'il fuq mil-livell tal-baħar). Il-promontorju huwa miksi b'saff ta' tafal biż-żnied u depożiti sedimentarji għammiela. Is-saff ewlieni tal-baċir jikkonsisti minn ħxuna kbira ta' ġibs fonda sa 200 metru (656 pied). Minħabba x-xaqliba tal-art, il-kosta hija affettwata mir-riskju taċ-ċedimenti tal-art.
Klima
Minħabba l-pożizzjoni tagħha tul il-kosta tal-Fliegu Ingliż, il-klima ta' Le Havre hija klima oċeanika miti. Rari jkun hemm jiem mingħajr riħ. Ikun hemm influwenzi marittimi s-sena kollha. Skont ir-rekords tal-istazzjon meteoroloġiku ta' Cap de la Heve (mill-1961 sal-1990), it-temperatura tinżel taħt iż-0 °C (32 °F) f'24.9 jum fis-sena u taqbeż il-25 °C (77 °F) fi 11.3-il jum fis-sena. Il-medja ta' sigħat ta' xemx fis-sena hija ta' 1,785.8 siegħa fis-sena.
Il-preċipitazzjoni tinżel is-sena kollha, b'livell massimu fil-ħarifa u fix-xitwa. Ix-xhur ta' Ġunju u ta' Lulju jesperjenzaw xi maltempati bir-ragħad, bħala medja għal jumejn fix-xahar. Waħda mill-karatteristiċi tar-reġjun hija l-varjabbiltà kbira fit-temperaturi, anke binhar. L-irjieħ prevalenti jiġu mil-Lbiċ b'irjieħ qawwijin u mit-Tramuntana u mill-Grigal għaż-żiffa. Fix-xitwa jkun hemm il-borra, speċjalment f'Jannar u fi Frar.
Ir-rekord assolut tal-veloċità tar-riħ f'Le Havre – Cap de la Heve ġie rreġistrat fis-16 ta' Ottubru 1987 b'180 kilometru fis-siegħa (112-il mil fis-siegħa).
Il-perikli naturali prinċipali huma l-għargħar, il-maltempati u ż-żieda ta' maltempati. Il-belt t'isfel hija soġġetta għal-livell dejjem jiżdied tal-ilma tal-pjan. In-nuqqas ta' mogħdijiet tal-ilma fi ħdan il-komun jipprevjeni l-għargħar mill-flussi żejda. Il-bajja ta' Le Havre qajla tesperjenza l-għargħar mill-maltempati. Dawn jiġu kkawżati mill-kombinament ta' rjieħ qawwijin, mewġ għoli u marea għolja.
Ambjent
Studju ta' Aphekom li jqabbel għaxar bliet Franċiżi wera li Le Havre hija l-inqas komun urban imniġġes ta' Franza. Le Havre hija wkoll t-tielet l-aqwa belt fi Franza b'iktar minn 100,000 abitant bħala kwalità tal-arja. Rendikont tal-karbonju wera fl-2009 li l-muniċipilità kienet temetti xi 32,500 tunnellata ta' CO2 fis-sena. Fl-2011, l-emissjonijiet annwali medji ta' diossidu tal-kubrit mill-industrija kienu bejn tliet mikrogrammi kull metru kubu fiċ-ċentru ta' Le Havre u tnax-il mikrogramma kull metru kubu fid-distrett ta' Caucriauville.
Il-muniċipalità stabbiliet mira biex tnaqqas l-emissjonijiet tas-CO2 bi 3 % fis-sena. Sabiex tilħaq din il-mira ġew installati pannelli solari fuq diversi binjiet muniċipali (il-muniċipju, il-ġonna vertikali). Mill-2008, Le Havre kienet parti min-network ta' Bliet tal-Enerġija u, f'dan il-kuntest, tapplika l-passi tal-Aġenda 21 u Approċċ Ambjentali lejn l-Ippjanar Urban. Il-belt ingħatat bosta premjijiet ta' ekotikketti diversi drabi (it-tikketta tal-Enerġija tal-Futur fl-2009-2011, it-tikketta tad-Dinja sostenibbli fl-2009). Mill-1998, il-bajja ta' Le Havre ngħatat il-Bandiera Blu sena wara l-oħra bis-saħħa tal-firxa ta' faċilitajiet tagħha, estiżi fuq 30,000 m2.
Le Havre żammet żoni ħodor estensivi (750 ettaru jew 41 m2 kull abitant). L-ikbar żewġ żoni huma l-Foresta ta' Montgeon u l-Park ta' Rouelles li t-tnejn jinsabu fil-belt ta' fuq. Il-ġonna tal-Pirjolat ta' Graville u l-ġonna vertikali joffru veduti tal-belt t'isfel. Fiċ-ċentru tal-belt, il-Pjazza ta' San Rokku u l-Ġonna tal-Muniċipju jipprovdu żoni urbani ta' rikreazzjoni għan-nies. Diversi ekosistemi huma rrappreżentati fil-Ġonna tal-Bajja u l-Park ta' Hauser (għerien). Finalment, il-Promontorju ta' Dollemard ġie kklassifikat bħala "Żona Naturali Sensittiva" tad-dipartiment fl-2001 biex jipproteġi l-pajsaġġ u l-ekosistemi tal-belt fuq l-irdumijiet. It-toroq fihom 13,000 siġra ta' 150 varjetà differenti.
Belt rikostruwita wara l-1945
Meqruda kważi għalkollox matul it-Tieni Gwerra Dinjija, il-belt ġiet rikostruwita skont il-pjanti tal-arkitett Auguste Perret bejn l-1945 u l-1964. Il-Muniċipju u l-Knisja ta' San Ġużepp (għolja 107 metru) ġew iddisinjati personalment minn Auguste Perret. Bis-saħħa ta' dan ix-xogħol ta' rikostruzzjoni, il-belt ta' Le Havre tniżżlet fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fil-15 ta' Lulju 2005. Din iż-żona ta' 133 ettaru hija waħda mill-ftit siti kontemporanji fl-Ewropa li tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. L-arkitettura taż-żona hija kkaratterizzata mill-użu tal-konkos prefabbrikat permezz ta' sistema ta' qafas modulari ta' 6.24 metri u linji dritti.
Xogħol arkitettoniku notevoli ieħor tal-belt ċentrali huwa dak tad-Dar tal-Kultura. Din il-binja nbniet fl-1982 mill-arkitett Brażiljan Oscar Niemeyer u ġiet imlaqqma "il-Vulkan" minħabba l-għamla tagħha. Mill-2012, din ġiet immodernizzata minn ġewwa u minn barra b'għadd ta' bidliet pjuttost sinifikanti approvati mill-arkitett, inkluż iktar ftuħ 'il barra lejn il-pjazza.
Il-kwartieri ta' Notre Dame u ta' Perrey huma primarjament residenzjali. Les Halles hija wieħed miċ-ċentri kummerċjali tal-belt. Il-kwartier ta' San Franġisk ġie rikostruwit ukoll mill-bidu tal-1950 iżda bi stil arkitettoniku radikalment differenti: il-binjiet huma tal-brikks b'soqfa tal-lavanja. Dan il-kwartier huwa distrett bir-ristoranti u fih is-suq tal-ħut.
Kwartieri
Lejn il-Lvant u t-Tramuntana tal-belt ċentrali rikostruwita hemm sensiela ta' kwartieri antiki (Danton, Saint-Vincent, Graville, Massillon, eċċ.) li ħelsuha ħafif mill-ibbumbardjar tat-Tieni Gwerra Dinjija. Il-binjiet, normalment tal-brikks, li jmorru lura lejn is-seklu 19 u l-ewwel nofs tas-seklu 20. Il-ħwienet huma kkonċentrati tul diversi toroq prinċipali fil-kwartier ta' Rond-Point. Matul l-aħħar deċennju tas-seklu 20 u l-ewwel deċennju tas-seklu 21, dawn il-kwartieri esperjenzaw bosta żviluppi mill-ġdid, b'mod partikolari fil-kuntest ta' OPAH: it-titjib tal-ħabitat b'riabilitazzjoni jew b'rikostruzzjoni, il-ħolqien ta' faċilitajiet pubbliċi, u r-rivitalizzazzjoni tan-negozju.