cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ħaiti
It-Tieni Imperu tal-Ħaiti (26 ta' Awwissu, 1849-15 ta' Jannar, 1859)
Ħaiti kien diġà kellu żewġ monarkiji fil-passat, l-ewwel kienet immexxija minn Jean-Jacques Dessalines taħt l-isem ta' l-Imperatur Ġakbu I (1804-1806) li mexxa l-ewwel imperu ta' Ħaiti, u t-tieni monarkija kienet immexxija minn Henri Christophe taħt l-Isemed wara. Ir-Re Henri I tal-Ħaiti 1811-1820. Faustino I ddawwar lilu nnifsu b'qorti lussuża, ħoloq nobbli Ħaitjana ġdida, waqqaf ordnijiet ċivili u militari, u ħareġ Kostituzzjoni Awtoritarja. F’Diċembru 1849 huwa żżewweġ lil Adélina Léveque (Adelina ta' Ħaiti), li tatu tifla, il-Prinċipessa Oliva. Fit-18 ta' April, 1852, flimkien mal-konsorti tiegħu, ġie inkurunat b'pompa kbira mill-vigarju ta' Port-au-Prince. Fl-1855 l-Imperatur Faustino I pprova jinvadi r-Repubblika Dominikana iżda ġie megħlub minn Santana, u s-sena ta' wara falla f’tentattiv ieħor.
Kapitali: Port-au-Prince; Lingwa Uffiċjali: Franċiż; Lingwi Oħra: Haitian Creole; Reliġjon: Kattoliċiżmu; Munita: Gourde Ħaiti; Forma ta' Gvern: Monarkija assoluta; Imperatur Fawstinus I (1849-1859).
Renju tal-Ħaiti (28 ta' Marzu, 1811-8 ta' Ottubru, 1820)
Ir-Renju tal-Ħaiti (Franċiż: Royaume d'Haïti; Kreol Ħaitjan: Wayòm an Ayiti) kien stat stabbilit minn Henri Christophe fit-28 ta' Marzu, 1811, meta Henri I ġie pproklamat Re, wara li qabel ħadem bħala President tal-Istat ta' Ħaiti. Dan kien it-tieni tentattiv biex tiġi stabbilita monarkija fil-pajjiż, wara li Jean-Jacques Dessalines kien sar il-qofol tal-Ewwel Imperu ta' Ħaiti mill-1804 sal-1806. Henri qatt ma seta' jmexxi l-Ħaiti kollha, peress li mill-qtil ta' Dessalines it-territorju kien ilu. maqsuma bejn l-Istat ta' Ħaiti fit-tramuntana, li fuqu mexxa Christophe bħala president, u r-Repubblika ta' Ħaiti fin-Nofsinhar, li fuqha ħakem Alexandre Pétion. Bħala riżultat ta' din il-qsim, ir-Renju ta' Ħaiti okkupa biss it-territorju ta' l-stat tat-tramuntana ta' qabel.
Matul ir-renju tiegħu, Henri I bena 6 kastelli, 8 palazzi, (inkluż il-palazz Sans-souci u l-fortizza Citadelle Lafèrriere, mibnija biex jipproteġu r-renju minn invażjonijiet Franċiżi possibbli). Ħoloq ukoll nobbli nazzjonali, magħmula minn 4 prinċpijiet, 8 duki, 22 konte, 37 baruni u 14-il kavallieri.
Veduta taċ-ċittadella Laferrière mibnija taħt il-gvern ta 'Enriku I ta' Ħaiti. Wara kolp ta' stat u appoġġ għal regola li naqqset il-poter tiegħu, Henri wettaq suwiċidju fit-8 ta' Ottubru, 1820, u ġie midfun fil-fortizza Lafèrriere. Ibnu Prince Royal Víctor Enrique kien maqtul 10 ijiem wara minn forzi rivoluzzjonarji fil-palazz Sans-Souci. Wara l-mewt ta’ Henri, ir-renju reġa’ ngħaqad mar-Repubblika ta’ Ħaiti u Jean Pierre Boyer ħa f’idejh il-president tat-territorju kollu.
Kapitali: Cap Haitien; Entità: Renju ; Lingwa Uffiċjali: Franċiż; Lingwi Oħra: Haitian Creole; Reliġjon: Kattoliċiżmu; Forma ta' Gvern: Monarkija; Re: Henry I.
Stat tal-haiti (17 ta' Ottubru, 1806 sat-28 ta' Marzu, 1811)
L-Istat ta' Ħaiti (Franċiż: État d'Haïti; Kreol Ħaitiż: Leta an Ayiti) kien l-isem ta' pajjiż eżistenti fit-Tramuntana ta' Ħaiti, maħluq fil-waqgħa tal-Ewwel Imperu Ħaiti wara l-qtil tal-Imperatur Jacques I fis-17 ta' Ottubru. , 1806. L-Istat tat-Tramuntana ta' Ħaiti ġie stabbilit minn Henri Christophe li inizjalment ipproklama lilu nnifsu Kap Proviżorju tal-Gvern ta' Ħaiti, madankollu fis-27 ta' Jannar, 1807 is-Senat neħħa lil Christophe mill-pożizzjonijiet kollha tiegħu u allega li ma kienx ħalef fil-Presidenza ta' Ħaiti. ir-Repubblika, ipproċeda biex jeleġġi l-Ewwel President tar-Repubblika f'Petion. Fis-17 ta' Frar, 1807, Christophe, li baqa' jikkontrolla l-parti kollha tat-Tramuntana tal-pajjiż, sar President tal-Istat ta' Ħaiti, filwaqt li Alexandre Pétion kien dak iż-żmien President tar-Repubblika ta' Ħaiti, stabbilit fin-nofsinhar. Il-Kostituzzjoni tal-1807 tal-Istat ta' Ħaiti stabbilixxiet il-kundizzjoni tal-ħajja tal-president kif ukoll is-setgħa tiegħu li jaħtar is-suċċessur tiegħu.
Fit-28 ta' Marzu, 1811, il-President Henri Christophe ipproklama lilu nnifsu r-Re Enriku I, u xolji l-Istat ta' Ħaiti u ħoloq ir-Renju ta' Ħaiti.
Kapitali: Milot; Lingwa Uffiċjali: Franċiż; Lingwi Oħra: Haitian Creole; reliġjon Kattoliku; Forma ta' Gvern: Gvern Proviżorju; President: Henri Christophe.
Storja
Mill-1791 sal-1804, ir-rivoluzzjoni ta’ Ħaiti kontra l-kolonisti Franċiżi ħarġet. Wara l-falliment tal-espedizzjoni Franċiża tal-1803, il-Ġeneral Jean-Jacques Dessalines ipproklama l-indipendenza tal-Ħaiti.
Fit-8 ta’ Ottubru, 1804, Dessalines ġie inkurunat imperatur f’Cap-Haïtien bl-isem Jacques I.
Iżda malajr ħafna, xi ġenerali, ambizzjużi li jieħdu l-poter, organizzaw pjan kontra l-imperatur, li fl-aħħar ġie maqtul mill-irġiel tal-Ġeneral Alexandre Pétion f’imbuska fis-17 ta' Ottubru, 1806, f’Pont-Rouge (fid-daħla ta' Port- au-Prince), ittradit minn wieħed mill-kmandanti tal-battaljun tiegħu.
Il-ġenerali tiegħu mbagħad imxew fuq il-kapitali, neħħew l-Imperu, u keċċew lill-familja Imperjali fl-eżilju. Alexandre Pétion jipproklama r-Repubblika u jsir president. Iżda ġenerali ieħor jismu Henri Christophe tkisser u ħa l-kontroll tat-Tramuntana ta' Ħaiti, fejn stabbilixxa gvern separat, l-Istat tat-Tramuntana.
President tar-Repubblika tat-Tramuntana, dak iż-żmien president u generalissimo tal-forzi tal-art u tal-baħar tal-Istat tat-Tramuntana ta’ Ħaiti mill-1807, Henri Christophe ried jilleġittimizza l-poter tiegħu kif kien għamel Dessalines billi restawra l-imperu. F'kunflitt mar-repubblika tan-Nofsinhar ta' Pétion, irnexxielu, wara diversi battalji, jiżgura l-fruntieri tal-istat il-ġdid tiegħu.
Matul dan il-perjodu, il-Franċiżi li baqgħu fil-parti tal-lvant tal-gżira ġew megħluba mill-abitanti Spanjoli-Kreoli, taħt il-kmand ta 'Juan Sánchez Ramírez, fil-battalja ta' Palo Hincado fis-7 ta' Novembru 1808. Il-ċediment Franċiż fil-parti Il-kolonja tal-Lvant tal-gżira seħħet f'Santo Domingo fid-9 ta' Lulju 1809. Imbagħad l-awtoritajiet reġgħu stabbilixxew il-kolonja Spanjola.
Ladarba ġiet stabbilita xi stabbiltà, Christophe stabbilixxa monarkija kostituzzjonali bih innifsu bħala monarka. Sar Re ta' Ħaiti fit-28 ta' Marzu 1811, taħt l-isem ta' Enriku I. Fit-2 ta' Ġunju 1811, ġie nkurunat mill-Gran Arċisqof Jean-Baptiste-Joseph Brelle.
Ir-Repubblika tal-Ħaiti (1806–1820)
L-ewwel Repubblika ta' Ħaiti (bil-Franċiż: République d'Haïti, Kreol: Repiblik d Ayiti), magħrufa wkoll bħala Ħaiti tan-Nofsinhar, kienet stat li jinsab fir-reġjun tal-Lbiċ tal-Gżira ta' Hispaniola. It-territorju tiegħu kien jinkludi parti mir-reġjun tal-Lbiċ ta’ Hispaniola u l-Peniżola Tiburón kollha. Meta r-ribelljoni tal-iskjavi ta’ Saint-Domingue (1791-1804) waslet fi tmiemha, Jean Jacques Desalines, il-mexxej militari li rebaħ il-gwerra, għammed in-nazzjon il-ġdid bħala l-Imperu ta’ Ħaiti (1804-1806) u pproklama lilu nnifsu bħala l-imperatur. Fl-1804, in-nazzjon tal-Ħaiti twieled, mhux bħala repubblika, iżda bħala imperu.
Sentejn wara, fl-1806, Dessalines ġie maqtul miż-żewġ ġenerali "tadati" tiegħu, l-ex-skjav iswed Henry Christophe u l-mulattu tal-klassi għolja Alexander Pétion.
Wara l-mewt ta' Dessalines, Henry Christophe u Alexandre Pétion bdew jiġġieldu għall-poter fuq il-pajjiż, li rriżulta fid-diviżjoni tagħhomː Henri Christophe waqqaf l-Istat ta’ Ħaiti fit-tramuntana, filwaqt li Petion baqa’ fin-nofsinhar, fejn waqqaf ir-Repubblika ta’ Ħaiti, 17 ta’ Ottubru, 1806.
Filwaqt li r-Repubblika ta' Ħaiti kienet fil-kontroll tan-nofsinhar, Henri Christophe kien fil-kontroll tat-tramuntana bħala President tal-Istat ta’ Ħaiti (1806-18011). Fl-1811, Christophe xolta l-Istat tal-Ħaiti u waqqaf ir-Renju tal-Ħaiti, u sejjaħ lilu nnifsu Re.
Il-Ġeneral Petion mexxa r-Repubblika ta' Ħaiti fin-Nofsinhar mill-1806 sal-mewt tiegħu fl-1818. Qabel miet, Pétion għażel bħala s-suċċessur tiegħu l-favorit u protett tiegħu, il-mulattu Ġenerali Jean-Pierre Boyer.
Fl-1820, faqqgħet Ribelljoni kontra r-Re Henry Christophe. Il-Haiti fit-Tramuntana ta' Ħaiti kienu mbegħdin bid-dittatorjat ta’ Christophe. Ir-ribelli li riedu jwaqqgħu lil Christophe riedu gvern aktar demokratiku u inqas taxxa. Beża’ li kien se jiġi linċikat, ir-Re Henry Christophe wettaq suwiċidju billi spara lilu nnifsu f’sidru b’balal tal-fidda.
Bi Christophe mejjet, Jean Pierre Boyer avvanza l-armata tiegħu fit-Tramuntana ta' Ħaiti, u annessa t-Tramuntana ta' Ħaiti taħt il-ħakma tiegħu mingħajr ma kellu għalfejn jiġġieled battalja waħda.
Kapitali: Port-au-Prince; Reliġjon: Kattoliċiżmu, Voodoo; Munita: gourde; Forma ta' Gvern: Repubblika (de jure), Dittatorjat (de facto); President. (Alexandre Pétion 1807–1818), (Jean-Pierre Boyer 1818-1820); Leġiżlatura: Senat u Kamra tad-Deputati.
Politiki Domestiċi
Inizjalment, Pétion kien sostenitur tad-demokrazija, iżda eventwalment sar dittatur. Huwa mmodifika l-Kostituzzjoni ta' Ħaiti tal-1806 u semmiet lilu nnifsu “President għall-Ħajja”, bid-dritt li jsemmi suċċessur. Aktar tard fl-1818 elimina s-Senat ta' Ħaiti sabiex jiggverna b’mod aktar ħieles.
Mizuri ekonomiċi
Pétion ħataf l-artijiet tal-pjantaġġuni kummerċjali tal-elite preċedenti tal-kolonja u qassamha fost is-segwaċi tiegħu u l-bdiewa. Grazzi għal din il-miżura, il-petizzjoni kisbet appoġġ kbir mill-quddies, li għammiduh bil-laqam Papa Bon-Cœur ("Papa-Qalb Tajba"). Id-distribuzzjonijiet tal-art u l-bidliet fl-agrikoltura naqqsu l-produzzjoni tal-prodotti bażiċi għall-ekonomija tal-esportazzjoni. Il-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni saret bdiewa ta 'sussistenza sħiħa, u l-esportazzjonijiet u d-dħul tal-istat naqsu drastikament, u għamluha diffiċli għall-istat il-ġdid biex jgħix.
Relazzjonijiet esterni
Pétion ta l-ażil lill-mexxej tal-indipendenza Simón Bolívar fl-1815 u tah appoġġ materjali u tal-infanterija. Din l-għajnuna vitali kienet strumentali fil-karriera militari ta' Bolívar u żgurat is-suċċess tiegħu fil-kampanja biex jeħles lill-pajjiżi minn dik li kienet se ssir Gran Colombia.
L-Ewwel Imperu tal-Ħaiti (1804-1806)
L-Ewwel Imperu ta' Ħaiti jew l-Ewwel Imperu Ħaiti, uffiċjalment l-Imperu ta' Ħaiti (bil-Franċiż: Empire d'Haïti; Kreol Ħaiti: Anpi an Ayiti) kienet monarkija elettiva fl-Antilles. Ħaiti kienet tagħmel parti mill-kolonja Franċiża ta' Saint-Domingue, iżda fl-1 ta' Jannar, 1804, ġiet iddikjarata l-indipendenza. Il-Gvernatur Ġenerali ta' Ħaiti, Jean-Jacques Dessalines, stabbilixxa l-Imperu fit-22 ta' Settembru 1804 meta pproklama lilu nnifsu Imperatur Jacques I. Fis-6 ta' Ottubru l-imperatur il-ġdid għamel ‘ċerimonja tal-inkurunazzjoni'. Il-Kostituzzjoni tal-20 ta' Mejju, 1805 tistabbilixxi l-mod li bih l-Imperu jorganizza l-pajjiż, jaqsamh f'sitt unitajiet militari b'kull wieħed mill-ġenerali tad-diviżjoni għal kuntatt dirett mal-Imperatur jew il-kap ġenerali li jkun maħtur mill-imperatur. Il-Kostituzzjoni stabbilixxiet ukoll il-forma tas-suċċessjoni għat-tron, u ddeċidiet li l-Kuruna "hija elettiva, peress li l-Imperatur renjanti għandu s-setgħa li jaħtar is-suċċessur tiegħu." Il-Kostituzzjoni pprojbixxa wkoll lill-popolazzjoni bajda milli jkollha proprjetà fl-Imperu.
L-Imperatur Jacques I jiġi tradit u maqtul fis-17 ta' Ottubru 1806 minn żewġ membri tal-amministrazzjoni tiegħu: Alexandre Pétion u Henri Christophe, li meta jassumu l-poter jikkawżaw qasma fil-pajjiż b'Pétion imexxi n-nofsinhar fir-Repubblika ta’ Ħaiti u Christophe imexxi t-tramuntana. tal-pajjiż mal-Istat ta' Ħaiti, aktar tard ikkonvertit fir-Renju ta’ Ħaiti.
Ħafna snin wara, fis-26 ta' Awwissu 1849, il-President Faustin Soulouque stabbilixxa t-Tieni Imperu ta' Ħaiti u pproklama lilu nnifsu Imperatur Faustin I, li kien se jdum sal-15 ta’ Jannar, 1859.
Motto: Liberte ou La Mort; mill-Franċiż: Libertà jew mewt; Kapitali: Port-au-Prince; Entità: Stat Nieqes; Lingwa Uffiċjali: Franċiż; Lingwi Oħra: Kreol Ħaitjan Żona (1806): 76,192 km²; Reliġjon: Xejn uffiċjalment, il-Kattoliċiżmu l-aktar munita lira Ħaitisa; Storja: 1804-Indipendenza tal-Ħaiti. 1806-Qtil ta’ Jacques I; Forma ta' Gvern: Monarkija; Imperatur (1804): Jacques I.
Saint-Domingue / San Duminku Franċiż (1625-1808)
Il-Franċiżi kienu stabbilixxew ruħhom fil-parti tal-punent tal-gżejjer ta' Hispaniola u Tortuga fl-1659. Fit-Trattat ta' Rijswijk tal-1697, Spanja rrikonoxxiet formalment il-kontroll Franċiż tal-Gżira Tortuga u t-terz tal-punent ta' Hispaniola. Fl-1791, skjavi, u xi Kreoli Dumnikani ipparteċipa fiċ-ċerimonja tal-voodoo Bois Caïman u ppjana r-rivoluzzjoni Ħaiti.Ir-ribelljoni tal-iskjavi aktar tard alleata mal-forzi Repubblikani Franċiżi wara l-abolizzjoni tal-iskjavitù fil-kolonja fl-1793, għalkemm dan aljena lill-klassi dominanti tal-gżira li kellha l-iskjavi. Franza kkontrollat ​​l-Hispaniola kollha mill-1795 sal-1802, meta bdiet ribelljoni ġdida. L-aħħar truppi Franċiżi rtiraw mill-parti tal-punent tal-gżira fl-aħħar tal-1803, u l-kolonja mbagħad iddikjarat l-indipendenza bħala Ħaiti, l-isem indiġenu tagħha, is-sena ta' wara.
Data
Kapitali: Cap Français; Entità: Kolonja tar-Renju ta' Franza; Kolonja: Indiji tal-Punent Franċiżi; Lingwa Uffiċjali Franċiż; Lingwi Oħra: Spanjol u Kreol Ħaiti; Żona: 21,550 km²; reliġjon Kattolika; Munita: Libra tornaise (sal-1795), Franc (sal-1808); Perjodu Storiku: Kolonizzazzjoni Franċiża tal-Amerika: 1625-Twaqqif tal-Buccaneer fit-Tortuga / Kolonja Franċiża ta' Saint-Domingue 20 ta' Settembru tal-1697-Trattat ta' Rijswijk, 22 ta' Lulju, 1795-Paċi ta' Basel, 1804-Indipendenza ta’ Ħaiti, 7 ta' Novembru, 1808-Battalja ta' Palo Hincado; Forma ta' Gvern: kolonja amministrattiva; Re: Louis XIV (1663-1715), Louis XV (1715-1774); Membru ta': Imperu kolonjali Franċiż.
Tupaja
thumb|right|[[Tupaja l-kbir Tupaia tana|292px]]
Tupaji huma mammiferi omnivori ta' daqs żgħir mifruxa mal-foresti tropikali fix-Xlokk tal-Asja. It-tupaji jiffurmaw żewġt familji Tupaiidae u Ptilocercidae u l-ordni kollu Scandentia. Hemm 20 speċi mifruxa ma' 5 ġeneri. It-tupaji għandhom l-għola rata ta' massa ċelebrali meta imqabbla ma' dik ta' ġisimhom, saħansitra akbar minn dik tal-bniedem.
Għalkemm imsejħa ġrieden tas-siġar, dawn m'humiex ġrieden ta' veru (għalkemm darba kienu klassifikati magħhom fl-ordni Insectivora) u mhux kollha jqattgħu ħajjithom fis-siġar. Fost affarijiet oħra t-tupaji huma uħud mill-ftit annimali li jieklu l-frotta tar-Rafflesia.
Klassifikazjoni
It-tupaji darba kienu jagħmlu parti mal-ordni Insectivora u wara, minħabba ċertu similaritajiet interni, mal-ordni Primates, ma' dan tal-aħħar kienu klassifikati bħala proxximji primittivi. Madanakollu, l-aħħar studji tal-filoġenija molekulari wrew li t-tupaja għandhom jiġu klassifikati f'ordni għalihom Scandentia u flimkien mal-ordnijiet Primates u Dermoptera, jiffurmaw il-klad Euarchonta. Il-klad Euarchonta tiġi oħt il-klad Glires u din hi ffurmata mill-ordnijiet Lagomorpha u Rodentia, u ż-żewġ gruppi jiffurmaw l-Euarchontoglires.
Tom Florie
Thomas Florie (twieled fis-6 ta' Settembru 1897 – miet fis-26 ta' April 1966) kien plejer tal-futbol Amerikan.
Bijografija
Imwieled fi New Jersey minn ġenituri immigranti Taljani, Florie beda jilgħab il-futbol ta' età żgħira. Madanakollu, is-servizz mal-forzi armati matul l-Ewwel Gwerra Dinjija mblukkat il-bidu tal-karriera tiegħu. Fl-1922, Florie ingħaqad ma' Harrison tal-American Soccer League, però lagħab biss tliet partiti qabel ma lagħab ma' American AA fil-West Hudson Amateur League.
Mat-tim nazzjonali Amerikan, Florie lagħab tmien logħbiet u skorja darbtejn bejn l-1925 u l-1934. L-ewwel logħba kienet it-telfa ta' 1–0 kontra l-Kanada fis-27 ta' Ġunju 1925. L-ewwel gowl tiegħu wasal fit-tieni logħba kontra l-istess Kanada li ntlagħbet is-sena ta' wara, b'din id-darba l-Istati Uniti joħorġu rebbieħa 6–2. Florie ma ġiex imsejjaħ fl-iskwadra għall-Olimpjadi 1928, però kien fit-tim għat-Tazza tad-Dinja 1930. Hu kien maħtur bħala l-kaptan tat-tim hekk kif l-Istati Uniti nqalgħu fis-semifinali kontra l-Arġentina. L-aħħar logħba internazzjonali kienet fit-telfa fl-ewwel rawnd kontra l-Italja fit-Tazza tad-Dinja 1934.
Fl-1986, Florie ġie imdaħħal fin-National Soccer Hall of Fame.
Helder Camara
thumb|right|Helder Camara Dom Helder Câmara (7 ta' Frar, 1909, Fortaleza, Ceará, Brażil - 27 ta' Awwissu, 1999 Recife, Brażil) kien Arċisqof ta' Olinda u Recife, li jinsabu fil-grigal tal-Brażil, magħruf internazzjonalment bħala l-Isqof tal-fqar.
Câmara jibqa’ msemmi għall-invenzjoni tal-kunċett tal-konferenzi episkopali fil-Brażil. Huwa kien ukoll responsabbli mill-ħolqien tal-ewwel konferenza, li bdiet f’pajjiżu stess, fl-1952. Spalla ma’ spalla mal-kollega Ċilen tiegħu Manuel Larraín, Câmara waqqaf il-Kunsill Episkopali Latin Amerikan (CELAM). Fit-taħditiet li kien ikollu minn wara l-kwinti fil-Konċilju Vatikan it-Tieni, Câmara kien jisħaq biex il-Knisja Kattolika tinfetaħ għall-bżonnijiet tad-dinja moderna, kif fil-fatt ġara.
Tfulija
Helder Pessoa Câmara twieled f’Fortaleza, il-belt kapitali tal-istat Brażiljan ta’ Ceará. Missieru kien ġurnalist, filwaqt li ommu kienet għalliema fl-iskola primarja. Minħabba li fis-seminarju fejn fih kien jattendi kien mimli daqs bajda bil-Lazzaristi Franċiżi, Câmara rnexxielu jkollu ħakma tajba tal-ilsien Franċiż u Latin. Aktar ’il quddiem dawn iż-żewġ ilsna għenuh mhux ftit fil-ħidma internazzjonali tiegħu.
CELAM
Meta kien Ruma mad-delegazzjoni Brażiljana għall-Anno Santo tal-1950, Câmara seħħlu jiltaqa’ mal-Papa Piju XII u mas-Segretarju tal-Istat, Giovanni Montini. Il-ħbiberija li nibtet bejnu u bejn Montini ppermettiet lil Câmara li jinfluwenza lil Montini biex dan juri l-appoġġ tiegħu għall-idea tiegħu ta’ Konferenza Nazzjonali tal-Isqfijiet fil-Brażil. Fil-fatt, din il-Konferenza twaqqfet fl-1952 u kellha lil Câmara bħala l-ewwel segretarju ġenerali tagħha, liema post Câmara dam jokkupa għal 12-il sena sħaħ. Fl-1955 insibu l-ħolqien taċ-CELAM, b’Miguel Larraín ikun l-ewwel president tal-Kunsill u Câmara l-ewwel viċi-president.
Il-Knisja tal-Fqar
Moviment ieħor li antiċipa t-tħassib tiegħu fl-aħħar fażi ta’ ħajtu, kien magħruf bħala il-Knisja tal-Fqar. Dan kien grupp li ġabar qaqoċċa waħda lill-isqfijiet tat-Tielet Dinja, lis-saċerdoti mill-Mission de France u lill-Aħwa ż-Żgħar ta’ Charles de Foucauld. L-interess ta’ dan il-grupp kien li l-Knisja kellha tindirizza lilha nnifisha għall-abbiss li kien jifred id-dinja għanja minn dik fqira. Il-Knisja kellha tissimbolizza l-impenn tagħha favur il-fqar bil-ħajja awstera tagħha. Għal dan il-għan inkiteb manifest mit-teologu Dumnikan Yves Congar bit-titlu Pour une Église Servante et Pauvre. Sadanittant fil-Brażil, ir-retorika populista tal-President João Goulart ħejjiet il-qiegħa għall-kolp ta’ stat militari, li neħħieh mis-setgħa nhar il-31 ta’ Marzu tal-1964. L-għada, Helder Câmara wasal f’Recife bħala arċisqof. Irritorna lejn daru bħala bniedem iktar mħejji, lest biex jgħaqqad dan ir-reġjun abbandunat ma’ dinja iktar wiesa’. Bħalma qal fl-ewwel messaġġ tiegħu lid-djoċesi: ''Jiena ġej mill-grigal u qiegħed inkellem lill-persuni li bħali, ġejjin minn din in-naħa. Jiena ħlejqa umana li jikkunsidra lilu nnifsu ħukom fid-dgħjufija u fid-dnub tan-nies kollha ta’ kull razza u rokna tad-dinja. Nisrani li qiegħed ikellem lill-Insara, imma b’qalbi miftuħa, ekumenikament, għan-nies, għat-twemmin u għall-ideoloġiji kollha. Isqof tal-Knisja Kattolika li, fuq l-eżempju ta’ Kristu, ma ġiex biex ikun moqdi imma biex jaqdi''. F’Recife, Câmara ipprova jimplimenta l-viżjoni tal-Knisja tal-Fqar. Evita li jilbes is-suttana vjola ta’ arċisqof, abbanduna l-palazz prestiġjuż tiegħu fis-subborgi lussużi u ttrasferixxa ruħu f’abitazzjoni sempliċi msejħa knisja tal-fruntieri, moħbija kemm jista’ ikun wara r-ring road ġewwiena tal-belt. Kien jiekol l-ikla ta’ filgħaxija tiegħu fil-post fejn kienu jinġabru s-sewwieqa tat-taxi u kien jingħata lifts madwar il-belt minflok li kellu l-karozza uffiċjali għas-servizz tiegħu. L-istorja ma waqfitx hawn. Câmara ried ikun iżjed radikali. Fil-fatt huwa ta l-art tal-Knisja biex dawk li ma kellhomx fejn joqogħdu seta’ jkollhom saqaf fuq rashom, waqqaf credit union, involva lill-kleru u lil-lajċi fit-tmexxija tad-djoċesi u ħareġ lill-istudenti mis-seminarju u poġġihom f’komunitajiet żgħar fil-parroċċi. Barra minn hekk, Câmara waqqaf istitut teoloġiku li fih is-saċerdoti futuri setgħu jistudjaw mal-lajċi u anki jiġu mgħallma minn letturi nisa. Câmara kien wieħed mill-ftit isqfijiet li kien kritiku sa mill-bidu rigward il-kolp militari fil-Brażil tal-1964. Minħabba f’hekk, huwa tilef id-drittijiet ċivili tiegħu għal disa’ snin, tant li kull referenza għalih kienet illegali. Biex tkompli tagħqad, wieħed mis-saċerdoti żgħażagħ li kien qiegħed jagħtih daqqa t’id sewwa, Henrique Pereira, safa brutalment maqtul mill-aġenti tad-dittatura. Milli jidher, dawk li kienu mibgħuta biex joqtlu lill-arċisqof, imlibbsin ta’ tallaba u sewwieqa tat-taxi, ma kellhomx l-istonku li jwettqu dak li ġew imqabbda biex jagħmlu. Għalhekk, stqarrewlu l-ħtija tagħhom u talbuh maħfra.
Figura Internazzjonali
Minħabba li Câmara kien iċċensurat fil-Brażil huwa beda jivvjaġġa mad-dinja kollha, jippriedka l-viżjoni tiegħu ta’ moviment non-vjolenti, imsejjaħ “minoritajiet Abrahamiċi”. L- għan ta’ dan il-moviment kien li jaħdem għat-tmiem tal-inġustizzja permezz tal-pressjoni paċifika u tad-djalogu. Kien f’dan iż-żmien li l-figura ċkejkna tiegħu, li kibret mhux ftit minħabba l-ġesti qawwija tiegħu, saret magħrufa mal-udjenza dinjija kollha. L-influwenza tiegħu kibret tant li d-diskorsi tiegħu nġabru f’għadd ta’ kotba, fosthom Spiral of Violence, Church and Colonialism u The Desert is Fertile.
L-aħħar snin
Fl-1985, meta Helder Câmara għalaq 75 sena, ir-riżenja tiegħu minn arċisqof tal-Knisja ta’ Olinda u Recife malajr ġiet milqugħa. Kien jidher ċar li s-suċċessur tiegħu, il-kanonista José Cardoso, kellu viżjoni differenti ħafna għad-djoċesi minn dik tal-predeċessur tiegħu, tant li fil-fehma ta’ xi wħud, kien hemm strateġija fina bil-ħsieb preċiż li l-“Knisja tal-Fqar,” li Câmara bena b’ħafna sabar u għożża tul is-snin, tinħatt. Kien x’kien il-każ, Dom Helder, jew kif kien magħruf fiċ-ċirku ta’ ħbiebu bħala “Id-Dom”, kien għaqli biżżejjed li ma jikkumentax fuq it-tibdil li kien qiegħed isir fl-arċidjoċesi tiegħu. Hekk, seta’ jħalli lis-suċċessur tiegħu jiżvolġi l-ministeru episkopali tiegħu fl-aħjar interess tal-Poplu ta’ Alla f’Olinda u f’Recife, kif jaħseb hu. Fl-aħħar snin ta’ ħajjet Câmara, f’Recife l-ebda attività favur il-ġustizzja soċjali ma kienet tkun kompluta mingħajr il-preżenza tad-“Dom”, li b’dik it-tbissima mimlija paċi tiegħu kien jagħtiha l-ħajja. Wara l-mewt ta’ Câmara, wieħed mill-ħbieb leali tiegħu, il-Franġiskan Aloísio Fragoso, ikkummenta li għall-komunikatur tal-kalibru tad-“Dom”, it-tbatija ħarxa tiegħu kienet li ma setax isib kliem biex jesprimi lilu nnifsu. Il-mewta serena tiegħu serrħitu minn dan it-turment. Darba Câmara qal: ''Meta tmajt lill-foqra sejħuli qaddis. Meta staqsejt l-għaliex il-fqar huma bil-ġuħ sejħuli komunist''.
Elena Gheorghe
Elena Gheorghe (30 ta' Lulju 1985) hi kantanta Rumena. Gheorghe irrapreżentat lill-Rumanija fil-Festival tal-Eurovision 2009 u kkwalifikat għall-finali. L-iżblokk fix-xena mużikali wasal fl-2003, b'waħda mill-aqwa kanzunetti mir-repertorju tagħha "Te Ador".
Bijografija
Elena Gheorghe hi ta' dixxendenza Rumena u Maċedona-Rumena. Ħafna mid-dixxendenti tagħha huma qassisin Ortodossi. Hi għandha oħtha, li hi ġurnalista u ħuha, Costin, li jilgħab il-futbol ma' Sportul Studenţesc. Ommha, Mărioara Gheorghe hi artista tal-folk. Id-debutt tagħha fix-xena tal-folk wasal meta kellha tliet snin bil-kanzunetta Sus în Deal în Poieniţă.
Gheorghe bdiet tkanta ma' Mandinga, grupp mużikali fuq stil Latin li gawda ħafna suċċess, fejn f'Ġunju tal-2003 ħareġ l-ewwel album bl-isem ta' ...De Corazón. Mandinga ikklassifikaw fir-raba' post fil-finali nazzjonali Rumena f'Marzu tal-2005 bil-kanzunetta My Sun u sena wara ngħataw diska tad-deheb. F'Jannar tal-2006 hi fetħet skola taż-żfin imsejħa Passitos u xahar wara temmet l-kollaborazzjoni tagħha ma' Madinga, fejn bdiet karriera bħala solista bl-għajnuna tal-produttur mużikali Laurenţiu Duţă. F'Ġunju tal-2006 Elena ħarġet l-ewwel album bħala solista, bit-titlu Your Voice.
F'Marzu tal-2007 Elena rebħet l-unur Radio România Actualitaţi bħala l-aqwa esebizzjoni tal-2006 u ġiet nominata għal "L-Aqwa Kanzunetta 2006" bil-kanzunetta Your Voice. F'Awwissu tal-2007, fir-Romanian Top Hit Music Awards, Elena rebħet l-unur ta' "L-Aqwa Kanzunetta 2007" b'Your Brown Eyes.
Eurovision 2009
Fil-31 ta' Jannar, 2009, Gheorghe intgħażlet bħala l-ambaxxatriċi tar-Rumanija fil-Festival tal-Eurovision 2009 f'Moska, ġewwa r-Russja. Hi kantat il-kanzunetta "The Balkan Girls", kanzunetta li wara li għaddiet mis-semifinali, spiċċat fid-19-il post b'40 punti fil-finali.
Franz Kafka
Franz Kafka jew František Kafka (twieled fit-3 ta' Lulju 1883 – miet fit-3 ta' Ġunju 1924) kien rumanzier u kittieb tal-istejjer qosra mill-Boemja li jitkellem il-Ġermaniż li kien ibbażat fi Praga, u jitqies b'mod mifrux bħala wieħed mill-figuri ewlenin tal-letteratura tas-seklu 20. Ix-xogħol tiegħu fih fużjoni ta' elementi ta' realiżmu u fantastiċi. Tipikament tinkludi protagonisti iżolati li jiffaċċjaw diffikultajiet strambi jew surreali u setgħat soċjoburokratiċi mhux komprensibbli. Ix-xogħol tiegħu ġie interpretat bħala wieħed li jesplora t-temi tal-aljenazzjoni, l-ansjetà eżistenzjali, il-ħtija u l-assurdità. L-iżjed xogħlijiet magħrufa tiegħu jinkludu n-novella Il-Metamorfosi u r-rumanzi Il-Proċess u Il-Kastell. It-terminu Kafkesk jew Kafkjan daħal fil-Malti biex jiddeskrivi sitwazzjonijiet assurdi bħal dawk deskritti fil-kitba tiegħu.
Bijografija
Kafka twieled f'familja Lhudija Ċeka ta' klassi medja li titkellem il-Ġermaniż f'Praga, il-belt kapitali tar-Renju tal-Boemja, imbagħad parti mill-Imperu Awstrijakk-Ungeriż (illum il-belt kapitali tar-Repubblika Ċeka). Huwa tħarreġ bħala avukat, u wara li temm l-edukazzjoni ġuridika tiegħu ġie impjegat full-time minn kumpanija tal-assigurazzjoni. B'hekk kien obbligat jirrelega l-kitba fil-ħin liberu tiegħu. Matul ħajtu, Kafka kiteb mijiet ta' ittri lill-familja u lill-qrabat, inkluż lil missieru, li miegħu kellu relazzjoni diffikultuża u formali. Huwa tgħarras ma' diversi nisa iżda qatt ma żżewweġ. Huwa miet bit-tuberkolożi fl-1924 meta kellu 40 sena.
Kafka kien kittieb prolifiku u kien iqatta' l-biċċa l-kbira tal-ħin liberu tiegħu jikteb, spiss tard billejl. Huwa stmat li ħaraq 90 fil-mija tax-xogħol tiegħu stess minħabba li persistentement kien jissielet mad-dubji li kienu jinbtu minnu nnifsu. Ħafna mill-10 fil-mija l-oħra tax-xogħol, intilef jew inkella ma ġiex ippubblikat. Ftit mix-xogħlijiet ta' Kafka ġew ippubblikati matul ħajtu: il-ġabra ta' stejjer Kontemplazzjoni u Tabib tal-Kampanja, u l-istejjer individwali (bħan-novella tiegħu Il-Metamorfosi) ġew ippubblikati f'rivisti letterarji iżda ma tantx ingħataw attenzjoni pubblika.
Fit-testment tiegħu, Kafka ta struzzjonijiet lill-ħabib qarib u l-eżekutur letterarju tiegħu Max Brod biex jeqred ix-xogħlijiet mhux kompluti tiegħu, inkluż ir-rumanzi tiegħu Il-Proċess, Il-Kastell u Amerika, iżda Brod injora dawn l-istruzzjonijiet u ppubblika l-biċċa l-kbira tax-xogħol ta' sieħbu. Il-kitbiet ta' Kafka saru famużi fil-pajjiżi li fihom jiġi mitkellem il-Ġermaniż wara t-Tieni Gwerra Dinjija, u influwenzaw il-letteratura tagħhom. L-influwenza tax-xogħol tiegħu nfirxet fi bnadi oħra fid-dinja fis-snin 60 tas-seklu 20. Influwenza wkoll lil diversi artisti, kompożituri u filosfi.
Influwenza
Dawn li ġejjin huma eżempji ta' xogħlijiet b'firxa ta' ġeneri drammatiċi, letterarji u mużikali li juru l-influwenza kulturali ta' Kafka:
Bing
Bing (qabel Live Search, Windows Live Search u MSN Search) hu s-search engine preżenti ta’ Microsoft. Is-servizz ġie żvelat fit-28 ta’ Mejju, 2009 f’San Diego, l-iStati Uniti, u ħareġ għall-ewwel darba fil-pubbliku fit-3 ta’ Ġunju, 2009, b’servizz bi prova jkun disponnibbli mill-1 ta’ Ġunju, 2009.
Suġġerimenti dwar it-tfittxija, u riżulatati mqassma f’kategoriji huma fost l-akbar tibdiliet li s-servizz ta’ Bing ġab fid-dinja tas-search engines. Sa minn Jannar 2010, Bing hu t-tielet l-akbar search engine fuq l-internet, b’ 3.16%, wara Google b’85.35% u Yahoo b’6.15%. Fid-29 ta’ Lulju, 2009, Microsoft u Yahoo ħabbru ftiehim li bih Bing se tmxxi s-servizz tat-tfittxija ta’ Yahoo.
Msn Search
MSN Search kien l-ewwel search engine ta’ Microsoft, li kien jinkorpora search engine, index u web crawler. Is-servizz ġie minedi fit-tielet kwart tal-1998, u uża r-riżultati ta’ Inktomi. Fil-bidu tal-1999, MSN Search nieda verżjoni li kienet turi riżultati minn Looksmart mgħaquda ma’ dawk ta’ Inktomi, b’eċċezzjoni żgħira meta riżultati mill-websajt AltaVista intużaw minflok. Wara dan, Microsoft ġedded is-servizz sabiex tibda tipprovdi r-riżultati tiegħu innifsu, b’index li beda jiġi mbiddel kull ġimgħa, jew anke kuljum. Dan il-proċess dam sa’ Novembru 2004, fejn ġie mnieda bħala servizz beta, u ġie mniedi għal kollox fi Frar 2005. Is-servizz tat-tfittxija għall-istampi kien ipprovdut mill-kumpanija Picsearch. Is-servizz tat-tfittxija tal-Microsoft sar ukoll disponibbli għal search engines oħra, bl-għan li jiżdied is-sehem fis-suq.
Windows Live Search
L-ewwel verżjoni beta ta’ Windows Live Search ġiet imnedija fit-8 ta’ Marzu 2006, bħala sostituzzjoni għal MSN Search. Is-search engine il-ġdida issa kienet tinkludi tabs li kienu jinkludu Web, aħbarijiet, stampi, mużika, desktop, lokali, kif ukoll is-servizz tal-Microsoft Encarta.
Fil-bidla minn MSN Search għal Windows Live Search, Microsoft waqfet tuża s-servizz ta’ Picsearch għat-tfittxija tal-istampi, u minflok bdiet tuża s-servizz ġdid tagħha.
Live Search
Nhar il-21 ta’ Marzu, 2007, Microsoft ħabbret li kienet se tissepara s-servizz tat-tfittxija mill-bqija tas-servizzi tal-Windows Live. L-isem inbidel għal Live Search, u l-paġna tal-ftuħ ħadet dehra ġdida, bi stampa li bdiet tinbidel kuljum.
Fil-perjodu tas-servizz ta’ Live Search, saru diversi tibiliet, fejn fost oħrajn waqfu s-servizzi ta’ Live Search Books, u Live Search Academic, li ġew integrati fit-tfittxijiet ġenerali. Ftit wara, Windows Live Expo ukoll waqaf jopera mill-31 ta’ Lulju, 2008. Live search Macros, servizz li bih il-konsumatur seta’ joħloq search engine personaliżżata, ukoll twaqqaf, kif twaqqaf ukoll is-servizz ta’ Live Product Upload, Live Search Products, u Live Search QnA, b’tal-aħħar isir MSN QnA, li iżda twaqqaf ukoll nhar il-21 ta’ Mejju, 2009.
Microsoft għarfet li l-isem “Live” kien għadu joħloq konfużjoni fis-suq, u li għalekk l-isem kellu jinbidel kompletament. F’kampanja sabiex tinħoloq identita’ ġdida għas-servizz tat-tfittxija tal-Microsoft, Live Search sar uffiċjalment Bing, nhar it-3 ta’ Ġunju, 2009.
Ftiehim ma’ Yahoo
Nhar id-29 ta’ Lulju, 2009 Microsoft u Yahoo ħabbru ftiehim ta’ 10 snin, li fih is-search engine tal-Yahoo issir dik ta’ Bing. Minn naħa l-oħra, Yahoo iżżomm 88% tal-profitt mill-bejgħ kollu fuq is-search engine fl-ewwel ħames snin tal-ftiehim, filwaqt li jkollha d-dritt tirreklama fuq xi websajts tal-Microsoft. Yahoo se żżomm id-dehra li dejjem kellha, pero’ eventwalment se jibda’ jidher il-logo ta’ Bing minflok.
Sehem fis-suq
Qabel it-tnedija ta’ Bing, is-sehem tas-search engines tal-Microsoft kienu neżlin b’rata mgħaġġla. Minn meta ġie mniedi Bing, is-sehem mhux talli waqaf, iżda beda’ tiela, speċjalment fl-iStati Uniti, fejn Bing sab postu fit-tielet post wara Google u Yahoo bħala l-aktar search engine użat. Minn Mejju 2009, fejn is-search engine kellha 8% tas-suq, fi Frar telgħet għal 11.5%, skont il-figuri maħruġa minn ComScore.
Dun Karm Sant
Dun Karm Sant (Ħal Tarxien, 23 ta' Jannar 1921 – 23 ta' Settembru 1992) kien Professur tal-Iskrittura Mqaddsa u ħa ħsieb it-traduzzjoni tagħha għall-Malti biex tkun mifhuma aħjar waqt il-quddies, b’lingwaġġ aktar tal-poplu minn dik tal-Professur Pietru Pawl Saydon. [[Stampa:dunkarmsant.jpg|thumb|lemin|200px|Dun Karm Sant bil-korteżija tal-Akkademja tal-Malti ]]
Tfulija u Żgħożija
Kien wieħed minn disa' ulied ta’ Emmanuel u Madalena mwielda Penza, it-tnejn minn Ħal Tarxien. Erbgħa mill-ulied mietu trabi u Dun Karm kien il-kbir fost dawk li għexu. Missieru Emmanuel kien ħaddiem it-tarzna iżda kien ukoll ikabbar il-fjuri għall-bejgħ fil-ġnien kbir li kellu wara d-dar fi Triq Santa Marija. Huwa għalhekk li l-familja Sant kienet magħrufa bħala "Tal-Fjuri".
It-tfajjel Karmenu ħa l-ewwel edukazzjoni tiegħu fl-Iskola Primarja ta’ raħal twelidu. Is-Surmast kien jinkwieta li qatt ma kien jarah jilgħab ma’ sħabu u darba sejjaħ lil ommu biex jgħidilha li binha, minflok jirrikrea ruħu bħat-tfal l-oħrajn, kien dejjem f’xi rokna bi ktieb f’idu. Ta’ ħdax-il sena mar il-Liċeo u seba’ snin wara daħal l-Università jistudja t-Teoloġija.
Il-familja tiegħu dejjem baqgħet toqgħod Ħal Tarxien, iżda matul il-gwerra kienu marru għal ftit f’Ħal Qormi. Iżda hu flimkien ma’ ħutu riedu jmorru lura fir-raħal tagħhom, kif fil-fatt għamlet il-familja kollha.
Huwa ġie ordnat qassis fl-1946. Mill-aħwa Sant kien hemm tliet saċerdoti: Dun Karm, Dun Ġwann u Toninu li daħal Dumnikan bħala Patri Umbert u miet sitt xhur biss wara l-ordinazzjoni tiegħu.
Studji Bibbliċi
Wara l-ordinazzjoni, Dun Karm kien mar Ruma biex hemm studja l-Iskrittura Mqaddsa fl-Istitut Pontifiċju Bibliku. Fl-1961 kompla jispeċjalizza fl-istudji bibblici u tliet snin wara kiseb l-għola grad fis-suġġett. Tul iż-żmien li għadda f’Ruma, kien anke lettur ta’ l-Istorja tat-Testment il-Qadim fl-Università Loyola.
Fis-sena 1964 kien maħtur Professur ta’ l-Iskrittura Mqaddsa fl-Università ta’ Malta u ssuccieda lill-għalliem tiegħu Prof. Pietru Pawl Saydon. Bejn Sant u Saydon kien hemm ħbiberija kbira. Dun Karm kien ġej u sejjer iż-Żurrieq għand Saydon u l-Professur Żurrieqi kien anke l-parrinu fl-ordinazzjoni ta’ Dun Ġwann, ħu Dun Karm.
Fl-Università, Prof. Sant kien għamel żmien anke aġent kap tad-Dipartiment tal-Malti. Fl-1969 kien sar Dekan tal-Fakultà tat-Teoloġija. Kien eżaminatur tal-Iskrittura, l-Ebrajk, Grieg Bibliku u Klassiku, Għarbi u Malti. Dun Karm spiċċa mill-Università meta kien tneħħa s-suġġett tat-Teoloġija. Iżda huwa xorta kompla jgħallem lil dawk li jkunu mexjin lejn is-saċerdozju fis-Seminarju Tal-Virtù.
L-imħabba lejn it-tagħlim tal-Bibbja u x-xewqa tiegħu li l-Kotba Mqaddsa jixterdu aktar fost il-poplu Malti kienu kbar u dawn heggewh biex fl-1958 waqqaf l-Għaqda Biblika Maltija.
Il-Bibbja ta’ Saydon, xogħol monumentali, kienet miktuba b’Malti safi u kien jeħtieġ li tinkiteb verżjoni ġdida b’lingwaġġ aktar popolari għall-quddies. Dun Karm daħal għal din il-biċċa xogħol fl-1966 bil-għajnuna ta’ kummissjoni ta’ tradutturi speċjalisti taħt il-presidenza tiegħu. Din it-traduzzjoni kellha ssir mill-Ebrajk u l-Grieg, ħadet 15-il sena sħaħ u ġiet ippublikata f’volum wieħed fl-1984.
Minħabba r-rabta tiegħu mal-istudju tal-Bibbja u l-fatt li kien membru f’ħafna għaqdiet internazzjonali dwar l-Iskrittura, Dun Karm kellu ħafna ħbieb barranin li kienu għaddejjin fi studji bħalu. Kienu jiġu ħafna skulari barranin iżuruh u hu kien jeħodhom jaraw il-gżejjer u l-grotta ta’ San Pawl, żewġ postijiet lokali marbuta mal-Kotba Mqaddsa.
Traduzzjonijiet u Xogħlijiet oħra
Huwa qaleb għall-Malti żewġ enċikliki li huma r-Rerum Novarum u Quadrogesimo Anno. Kiteb ukoll dwar it-Testment il-Qadim skond Ewsebju ta’ Cesarea, dwar il-perspettiva biblika ta’ l-ambjent naturali, dwar l-istorja ta’ traduzzjonijiet biblici għall-Malti qabel il-verżjoni tiegħu, u ħafna dwar il-hajja tal-Madonna. Infatti kien qaleb għal ilsienna Innu Liturgiku Bizantin lill-Madonna ta’ Akathistos li kien ippubblikat f’Ruma fl-1990 u fih, fil-qari tat-test oriġinali, kien għenu saċerdot tar-rit Grieg Papas Giorgio Mifsud.
Dun Karm ta kontribut kbir b’risq l-ilsien Malti. Huwa kien membru fl-għaqda tal-Malti (Università) u fl-Akkademja tal-Malti. Kiteb studji dwar personaġġi ewlenin fil-mixja tal-lingwa Maltija bħalma huma Mikiel Anton Vassalli, Ġużè Muscat Azzopardi u Dun Karm Psaila.
Ħidma pastorali
Għalkemm Dun Karm Sant dejjem baqa’ saċerdot fil-Parroċċa ta’ Ħal Tarxien, ix-xogħol kbir li kellu ftit kien iħallilu ħin għal ħidma parrokkjali. Huwa kien, iżda Kappillan tas-sorijiet tal-karità fl-istess raħal u kien iqaddes għandhom kuljum. Kien eżaminatur tal-kleru fil-Kurja ta’ l-Arċisqof u fl-1969 ġie maħtur kappillan tal-Qdusija Tiegħu Papà Pawlu VI bit-titlu ta’ Monsinjur. Huwa waqqaf il-Grupp Ekumeniku u sar Kanonku tal-Katidral fl-1977.
Ħajja personali
Bħala karattru, Dun Karm kellu dehra ta’ wieħed imkabbar, iżda kif tkellmu tinduna kemm tkun mort imqarraq u kien iħobb ikellem lil kulħadd. Kien bniedem pacenzjuz u jekk jinduna li teħtieġ xi ħaġa jara kif jagħmel u jgħinek. Kien iħobb jirrakkonta u jgħallem, u kien ċajtier ukoll. Kien iħobb imur xi passiġġata, iżda aktar kont issibu fl-istudju tiegħu jaqra, jgħallem jew jiddiskuti s-suġġetti tiegħu.
Bħala mużika kien iħobb dik sagra speċjalment il-Gregorjan u għanjiet lill-Ħallieq f’diversi ilsna. Huwa dam ma beda jsuq sa meta kellu ‘l fuq minn 50 sena, u għalkemm tgħallem kbir, kien xtara Volkswagen u biha kien imur kullimkien.
Dun Karm Sant miet nhar it-23 ta’ Settembru 1992 fl-età ta’ 71 sena. Għalih ġew imsemmija skola u triq f’Ħal Tarxien.
Fatberg
daqsminuri| Biċċa mnixxfa mill-fatberg ta' Whitechapel, għall-wiri fil-Mużew ta' Londra. Fatberg huwa borġ xaħam maqbud fis-sistema tad-dranaġġ iffurmata minn diversi affarijiet mhux biodigredabbli li jispiċċaw jintefgħu, bħal wet wipes, żjut, u materjal ieħor simili. Dawn iċ-ċapep kbar ta' xaħam kienu identifikati bħala problema għall-ewwel darba f’Londra fil-bidu tad-deċennju tal-2010. Dan minħabba li s-sistema tad-dranaġġ f’dik il-belt tmur lura għal żmien ir-Reġina Vittorja u fl-istess waqt ma kinetx qed tlaħħaq mal-ammont dejjem jikber ta’ prodotti li suppost jistgħu jkunu fflaxxjati, imma fil-fatt ma jiddegradawx immedjatament.
Eddie Theobald
Edward "Eddie" Theobald (twieled fit-28 ta' Settembru 1940 – miet fis-26 ta' Marzu 2010) kien plejer tal-futbol Malti li lagħab bħala midfilder u għamel 18-il dehra għat-tim nazzjonali Malti.
Fatberg
Deskrizzjoni
Il-Fatbergs jifformaw fil-partijiet l-aktar ħarxa tas-sistema tad-dranaġġ fejn il-fluwidi jsibu aspetti turbulanti. F’pajpijiet u katusi lixxi, ftit li xejn hemm ċans li jeħel, iżda fejn ikun hemm partijiet ħorox jew ikun hemm xi forma ta’ ostaklu fis-sistema, il-kurrent tal-likwidu jabad fih debris tal-meterjal fluwidu li jgħaddi minnu.
Eddie Theobald
Karriera
Theobald iddebutta għal Malta fit-18 ta' Ġunju 1961 f'logħba ta' ħbiberija kontra l-Italja Ċ li spiċċat bħala telfa ta' 0–3. L-aħħar dehra waslet fit-30 ta' April 1972 f'logħba ta' kwalifikazzjoni tat-Tazza tad-Dinja tal-FIFA 1974 kontra l-Awstrija li spiċċat bħala telfa ta' 0–4.
Fatberg
Deskrizzjoni
Is-sistemi tad-dranaġġ spiss jgħaddu minn partijiet mibnija fil-konkos jew f'xi forma ta’ bricks. F’dawn il-partijiet jaf ikun hemm ukoll terrapien, biċċiet tal-ġebel u fdalijiet oħra mill-kostruzzjoni nfisha. Fejn it-temperaturi jvarjaw ħafna matul is-sena, hemm ċans akbar ta’ dan it-tip ta’ materjal tal-kostruzzjoni li jitkaxkar mad-dranaġġ. Apparti hekk, spiss ikun hemm ukoll għeruq tas-siġar jew xi cables li, b’xi mod jew ieħor, jidħlu fis-sistema tad-dranaġġ u dawn jagħtu lok għall-fatbergs biex jiffurmaw magħhom.
F’sistemi tad-dranaġġ fejn l-alkalinità tal-materjal fluwidu hija għolja, hemm aktar ċans ta’ kalċifikazzjoni u ossifikazzjoni. Il-fatbergs ħafna drabi jkun fihom ferm aktar minn wipes u xaħmijiet li ma jdubux faċilment fl-ilma meta jkunu fflaxxjati fit-toilet. Dawn jinkludu produtti tal-iġene femminili, cotton buds, labar, kondoms kif ukoll fdalijiet tal-ikel li jaslu fis-sistema tad-dranaġġ mis-sink tal-kċina. Iċ-ċapep li jifformaw matul is-snin minn dan il-materjal jaf ikunu iebsa daqs il-konkos, u jinħtieġu apparat speċjalizzat biex jitneħħew.
F’ċerti nħawi, bħal f’Londra, ix-xaħam li maqbud fil-katusi jista’ anke jirriżulta f’proċess ta’ sapunifikazzjoni, li fih il-xaħam jagħqad f’tip ta’ sustanza li qisha sapun.
Meta x-xaħam isodd is-sistema tad-dranaġġ, din tista’ anke tiżbroffa, u b’hekk il-materjal tad-dranaġġ jista’ joħroġ fl-ambjent mingħajr ma jkun ittrattat jew imsaffi. Fl-Istati Uniti, kważi nofs l-imblokki kollha tad-dranaġġ huma kkawżati mix-xaħmijiet.
Fatbergs ġew ikkunsidrati bħala sors ta' fjuwil, speċifikament il-bijogass. Il-parti l-kbira minn fatberg li nstabet f’Whitechapel f’Londra fl-2017, li kienet tiżen 130 tunnellata (130,000 kg) u kbira madwar 250 metru (829 pied), kienet użata għall-produzzjoni tal-biodiesel.
Il-fatbergs jistgħu jiġu evitati permezz ta' kampanji pubbliċi li jżidu l-għarfien dwar materjal li m’għandekx tifflaxxja u x’filtri hemm bżonn għax-xaħmijiet biex jiġi evitat li dawn jidħlu fis-sistema tad-dranaġġ. Tnedew kampanji kontra l-wet wipes għax dawn huma wieħed mill-kaġunijiet prinċipali tal-fatbergs, b’mod partikolari minn Surfers Against Sewage u l-Marine Conservation Society, fost NGOs ambjentali oħra li talbu lill-Advertising Standards Authority tar-Renju Unit biex twaqqaf dawk li huma sejħu branding u ppakkettar li jista’ jiżgwida lill-konsumaturi.
Fejn issibhom
Il-fatbergs issibhom fis-sistemi kollha tad-dranaġġ madwar id-dinja, sew fl-ibliet kbar kif ukoll oħrajn relattivament żgħar. Fatbergs ġganteski imbokkaw is-sistemi tad-dranaġġ f’Londra, New York, Denver, Valencia, u Melbourne.
Etimoloġija
Il-kelma fatberg tissawwar mit-twaħħid tal-kliem "fat" (xaħam) u "berg" (borġ), bl-istess mod bħal iceberg. Fl-2008 il-kelma kienet użata għall-ewwel darba biex tiddeskrivi “ċapep kbar ta’ xaħam tat-tisjir qishom blat” li tfaċċaw fuq bajja f'Wales, u sal-2010 kienet bdiet tintuża b’referenza għall-mases ta’ xaħam li kienu qed jimblokkaw is-sistema tad-dranaġġ f’Londra.
Il-kelma ġiet miżjuda fl-Oxford Dictionaries Online fl-2015. It-terminu jintuża mill-awtoritajiet ta' Thames Water u South West Water, it-tnejn fin-Nofsinhar tal-Ingilterra.
Fatbergs notevoli
daqsminuri| It-tappiera b'tifkira tal-Whitechapel Fatberg
Fil-kultura popolari
Fis-single ‘’Arch Enemy’’ ta’ Everything Everything, in-narratur tal-kanzunetta jitlob lill-fatberg biex jeqred id-dinja fuq is-sistema tad-dranaġġ li jinstab fiha.
Jugend musiziert
daqsminuri|243x243px Jugend musiziert hija kompetizzjoni mużikali fil-Ġermanja u l-Awstrija. Il-kompetizzjoni mużikali, li hija magħrufa ħafna fil-Ġermanja, issir f'ambitu nazzjonali u internazzjonali.
Riżerva Naturali ta’ Kaniv
daqsminuri|300x300px|Gżejjer tal-pjanura alluvjonali fir-Riżerva Naturali ta’ Kaniv Ir-Riżerva Naturali ta’ Kaniv (bl-Ukren: Канівський природний заповідник) hija riżerva naturali protetta tal-
Ukrajna li tkopri porzjon tax-xatt tal-lemin tax-xmara Dnieper, u żewġ gżejjer tal-pjanura alluvjonali fix-xmara stess. Ir-riżerva tinsab fiċ-ċentru tal-Ukrajna, tul ix-xifer tal-Grigal taż-Żona Muntanjuża ta’ Dnieper. Ir-riżerva nħolqot biex jiġi protett il-ħabitats prezzjużi tal-isteppa forestali u tal-pjanura alluvjonali. Is-sit huwa magħruf għal abbundanza ta’ siti arkeoloġiċi li tħallew minn kulturi ta’ Żmien il-Paleolitiku. Ir-riżerva hija unità tal-Università Nazzjonali ta’ Taras Shevchenko ta’ Kjev, u tinsab fl-Oblast ta’ Cherkasy.
Topografija
L-għoljiet fuq ix-xatt tal-lemin (in-naħa tal-Punent) tax-xmara Dnieper huma msaġġra bil-foresti u jirrappreżentaw il-maġġoranza tar-riżerva. L-ikbar gżejjer tal-pjanura alluvjonali huma l-Gżejjer Serpentini (116-il ettaru) fil-Ġibjun ta’ Kaniv, il-Gżira ta’ Shelest (394 ettaru) fix-xmara Dnieper, u l-Gżira ta’ Kruglik fix-xmara Dnieper. Hemm żona protetta ta’ 1,353 ettaru madwar il-konfini tar-riżerva. Ir-riżerva ġiet stabbilita oriġinarjament fl-1923 bħala r-Riżerva Nazzjonali tal-Isteppa Forestali, u sarulha diversi bidliet fil-kontroll qabel ma ħadet l-għamla preżenti tagħha fl-1986.
Klima u ekoreġjun
Il-klima tar-Riżerva Naturali ta’ Kaniv hija waħda kontinentali umduża, b’sajf sħun (klassifikazzjoni klimatika ta’ Köppen (Dfb)). Din il-klima hija kkaratterizzata minn differenzi kbar fit-temperatura staġonali u b’sajf sħun (mill-inqas erba’ xhur ikollhom bħala medja iktar minn 10 °C, iżda l-ebda xahar bħala medja ma jkollu iktar minn 22 °C.
Ir-Riżerva Naturali ta’ Kaniv hija mifruxa fiż-żewġ naħat taż-żona ta’ tranżizzjoni bejn l-ekoreġjun tal-foresti mħallta tal-Ewropa Ċentrali u l-ekoreġjun tal-isteppa forestali tal-Ewropa tal-Lvant.
Flora u fawna
85 % tar-riżerva hija msaġġra bil-foresti, u l-iktar siġar komuni huma s-siġar tal-ulmu u tal-ballut. L-annimali huma dawk tipiċi tal-isteppa forestali, inkluż iċ-ċriev selvaġġi, il-baġers, u l-martori. Fir-Riżerva Naturali ta’ Kaniv ġew irreġistrati 233 speċi ta’ għasafar.
Użu pubbliku
xellug|daqsminuri|253x253px|Veduta panoramika tar-riżerva Bħala riżerva naturali stretta, l-iskop primarju tar-Riżerva Naturali ta’ Kaniv huwa l-protezzjoni tan-natura u l-istudju xjentifiku. L-aċċess pubbliku huwa possibbli f’ċerti punti ta’ interess kulturali, b’mod partikolari l-Għolja ta’ Taras, is-sit fejn hemm monument għall-poeta Ukren Taras Shevchenko.
Ir-riżerva tospita wkoll Mużew tan-Natura li huwa miftuħ għall-pubbliku, li fih wirja ta’ 2,000 oġġett b’rabta mal-paleontoloġija, mal-arkeoloġija, mal-forestrija, mal-botanika, maż-żooloġija, u mal-istorja tar-Riżerva Naturali ta’ Kaniv. Żewġ kmamar fil-mużew jagħtu ġieħ lix-xjenzat Ukren Mykola Biliashivsky. Il-persunal tar-riżerva joffru żjarat iggwidati għall-pubbliku li jsiru fi tliet rotot ekoloġiċi turistiċi fir-riżerva. Dawn ir-rotot huma miftuħa biss fix-xhur meta t-temperatura tkun sħuna. Akkomodazzjoni limitata hija disponibbli wkoll fuq il-post.
Bruno Pesaola
Bruno Pesaola (twieled fit-28 ta' Lulju 1925 – miet fid-29 ta' Mejju 2015) kien plejer u kowċ tal-futbol Taljan-Arġentin. Hu hu l-aktar famuż għaż-żmien li qatta' ma' Napoli, kemm bħala plejer u kif ukoll bħala kowċ.
Klabb
Bruno Pesaola beda l-karriera tiegħu mal-klabb taż-żgħażagħ tar-River Plate. F'nofs is-snin erbgħin ingħaqad mat-tim Taljan tar-Roma, fejn iddistingwa ruħu bħala attakkant veloċi u miċidjali. Wara li kien weġġa' t-tibja u l-fibula wara daħla minn avversarju fil-konfront tas-26 ta' Frar 1950 kontra Palermo, Pesaola kellu jħalli 'l-klabb tal-kapital fl-aħħar tal-istaġun.
Għal żewġ staġuni lagħab ma' Novara, fejn jibqa' mfakkar għall-gowl li skorja kontra t-tim tal-Juventus fid-29 ta' April 1951 fir-rebħa ta' 3–1 li kienet l-ewwel rebħa interna tal-klabb kontra t-tim minn Turin għal ħdax-il sena. Wara ngħaqad ma' Napoli, fejn mat-tim ta' Napli sar wieħed mill-plejers simboliċi fit-tmien snin li kien mal-klabb. Bejn l-1953 u l-1960 kien ingħata l-faxxa ta' kaptan tat-tim.
Nazzjonal
Minkejja li twieled l-Arġentina, hu ddebutta mat-tim nazzjonali Taljan f'Liżbona kontra l-Portugall fir-rebħa ta' 3–0 tas-26 ta' Mejju 1957. Barra minn hekk lagħab sitt logħbiet mat-tim nazzjonali B.