cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Miguel de Cervantes
Skop artistiku
thumb|right|250px|Pittura ta' Honoré Daumier Filwaqt li kien qiegħed jikteb parodija ta' ġeneru li kien sejjer lura, bħar-rumanz kavalleresk, ħoloq ġeneru ieħor mimli ħajja, ir-rumanz polifoniku, fejn jissovrimporri l-ideat u l-punti di vista li jitħalltu b'mod komplikat mar-realtà stess waqt li jirrikorri wkoll għall-fantażija. F'dik l-epoka, il-poeżija epika kienet tinkiteb ukoll bil-proża, u mix-xogħol ta' qabel ta' Lope de Vega għat-teatru, mingħajr l-ebda rispett għall-mudelli klassiċi, irriżulta r-realiżmu fir-rakkonti li ħareg minn tradizzjoni twila letterarja fi Spanja ġejja minn Cantar del Mío Cid, u li minn hemm infirxet mal-Ewropa fejn Cervantes kellu iżjed dixxipli milli fi Spanja. Ir-rumanz realistiku kollu tas-seklu 19 kien influwenzat min dan il-kapulavur. Min-naħa l-oħra, xogħol importanti ieħor ta' Cervantes, In-Novelli eżemplari juri l-firxa u l-wisa' tal-iskop tiegħu u x-xewqa li jesperimenta bl-istrutturi narrattivi. F'dil-ġabra ta' novelli l-kittieb esperimenta bin-novella biżantina (L-Ispanjola Ingliża), in-novella tal-pulizija (Il-qawwa tad-demm, L-Estramadurjan għajjur), id-djalogu Luċjanesk (Id-diskussjoni bejn il-klieb), il-miscelánea (L-avukat Vidriera), in-novella pikareska (Rinconete u Cortadillo), etc.
Rumanzi
Los trabajos hu l-aħjar xiehda li s-suġġetti tar-rumanz Biżantin kienu għadhom ħajjin imma wkoll li kienu għadhom ħajjin il-forom u l-ideat tar-rumanz Spanjol tat-tieni Rinaxximent. F'dax-xogħol li kien ippubblikat wara mewtu, Cervantes jirrakkonta storja ta' mħabba ideali u t-taħbit li ma jitwemminx ta' koppja li telqu mir-reġjuni Artiċi biex waslu Ruma, fejn isibu tmiem hieni għall-avventuri komplikati tagħhom.
Poeżija
thumb|250px|right|Frontespizju tal-Viaje (1614). Xi wħud mill-poeżiji tiegħu qegħdin f' La Galatea. Kiteb ukoll Dos canciones a la armada invencible. L-aħjar xogħol tiegħu però jinstab fis-sunetti, l-iżjed f'Al túmulo del rey Felipe en Sevilla. Fost il-poeżiji importanti tiegħu jispikkaw il-Canto de Calíope, l-Epístola a Mateo Vázquez, u l-Viaje del Parnaso (Vjaġġ lejn Parnażu), (1614). Dan tal-aħħar huwa l-iżjed xogħol tiegħu ambizzjuż bil-versi, allegorija li l-biċċa l-kbira tikkonsisti minn rivisti ta' poeti kontemporanji.
B'pargun mal-kapaċità tiegħu bħala rumanzier, Cervantes hu sikwit meqjus bħala poeta medjokru, minkejja li hu stess kien dejjem jittamma li jkun rikonoxxut għat-talenti poetiċi tiegħu.
Drammi
Il-fama tad-drammi ta' Cervantes naqset ukoll, imma tnejn minhom, El trato de Argel u La Numancia, (1582), fil-bidu għamlu impatt kbir u ma kienx hemm bħalhom sakemm deher Lope de Vega.
L-ewwel wieħed minn dawn maqsum f'ħames atti kien ibbażat fuq l-esperjenzi tiegħu meta kien priġunier fl-Alġerija u fih tratta l-ħajja tal-ilsiera nsara fl-Alġerija. Id-dramm l-ieħor, Numancia hi deskrizzjoni tal-assedju ta' Numancia mir-Rumani mimlija traġedji u nieqes għal kollox mill-ħtiġijiet tal-arti drammatika.
Aktar tard Cervantes kiteb 16-il xogħol ieħor għall-palk li fosthom tmienja huma drammi sħaħ:
Kiteb ukoll tmien fares qosra (entremeses) :
Dawn id-drammi u entremeses huma miġburin f'Ocho comedias y ocho entremeses nuevos, nunca representados (Tmien kummidji u tmien entermeses li qatt ma kienu rappreżentati), li dehru fl-1615. L-entremeses ta' Cervantes li l-ordni u d-data tal-kitba tagħhom ma nafuhomx, qatt ma ttellgħu fi żmienu. Fidil għall-ispirtu ta' Lope de Rueda, Cervantes tahom xeħta ta' rumanzi bi trama sempliċi, it-tip ta' deskrizzjoni normalment assoċjata mar-rumanzi u l-iżvilupp tal-karattri. Id-djalogu hu sensittiv u ħafif.
Cervantes jinkludi xi wħud mid-drammi tiegħu fost ix-xogħlijiet li kien sodisfatt bihom l-iżjed u kien jagħti t-tort lill-pubbliku għan-nuqqas ta' interess fihom. Din l-imġiba xi nies jispjegawha billi jgħidu li hu kien kontrarjuż u oħrajn bil-fatt li kien vanituż. Imma diffiċli nispjegaw kif Cervantes bil-moħħ penetranti u profond li kellu ma ndunax bil-limiti tat-talenti drammatiċi tiegħu, u l-iżjed meta naħsbu fit-traġedja tiegħu Numancia ma nistgħux naħfrulu l-qerq tiegħu innifsu li ma setax jeħles minnu.
Cervantes kellu raġun iqis ruħu mogħni bil-ġenju għall-poeżija drammatika; imma ma żammx l-indipendenza kif messu żamm fil-konflitt kontra dak li kien mixtieq mill-pubbliku Spanjol f'xogħlijiet drammatiċi; u meta tilef din l-indipendenza u ċeda għar-regoli imposti minn ħaddieħor, l-invenzjoni u l-lingwa tiegħu waqgħu għal-livell ta' poeta ta' talent inferjuri. L-intriċċi, l-avventuri u s-sorpriżi, li f'dik l-epoka kkaratterizzaw id-drammi Spanjoli, ma kinux jaqblu mal-ġenju ta' Cervantes. L-istil naturali tiegħu kien profond u eżatt wisq biex jikkonformaw ma' ideat fantastiċi, espressi bil-versi irregolari.
Radoje Domanović
Radoje Domanović (Frar 16, 1873 – Awissu 17, 1908) kien kittieb, ġurnalist u għalliem Serb, li kien famuż l-aktar minħabba l-istejjer qosra satiriċi tiegħu.
Bijografija
Radoje Domanović twieled fil-villaġġ ta’ Ovsište fiċ-ċentru tas-Serbja. Temm l-iskola medja ta’ Kragujevac, u ggradwa mill-Fakultà tal-Filosofija tal-Università ta’ Belgrad, fejn studja l-lingwa Serba u l-istorja. Mill-1895 sal-1898 Domanović ħadem bħala għalliem tal-lingwa Serba u tal-istorja fin-Nofsinhar tas-Serbja.
Matul il-perjodu tat-tagħlim, beda jikteb l-ewwel stejjer realistiċi tiegħu. Minħabba l-affiljazzjoni tiegħu mal-oppożizzjoni, tilef xogħlu u mar joqgħod f’Belgrad ma’ familtu. F’Belgrad, beda jaħdem bħala ġurnalist ma’ ħafna gazzetti, jikteb artikli politiċi u stejjer satiriċi, li fihom kien jattakka u jikxef l-ipokresija u l-falsitajiet tar-reġim li kien fil-poter. Il-ksib tal-fama ta’ Radoje ġie bil-pubblikazzjoni tal-istejjer magħrufa tiegħu, bħal “Mexxej” (1901) u “Sofferbja” (oriġinarjament “Stradija”, 1902). Minħabba l-attitudni li kellu li bħal donnok ma tistax tilħaq ftehim miegħu, sar magħruf bħala wieħed mill-opponenti ewlenin tad-dinastija ta’ Obrenović u r-reġim reazzjonarju tagħha.
Wara il-waqgħa tal-gvern fl-1903 u tibdil fir-reġim, Domanović ingħata l-kariga ta’ kittieb fil-Ministeru tal-Edukazzjoni, u l-gvern il-ġdid ippermettilu jmur il-Ġermanja għal sena ta’ speċjalizzazzjoni li huwa qatta’ fi Munich. Lura fis-Serbja, Radoje baqa’ diżappuntat min-nuqqas ta’ bidla fis-soċjetà. Stabbilixxa l-gazzetta politika tiegħu stess ta’ kull ġimgħa, “Sofferbja”, li fiha kompla jikkritika id-dgħufija tad-demokrazija l-ġdida, iżda l-kitba tiegħu ma kienx għad għandha l-istess saħħa u ispirazzjoni li kellha qabel.
Radoje Domanović miet nofs siegħa wara li daqq nofs il-lejl, fis-17 ta’ Awissu 1908, meta kellu 35 sena, wara battalja twila mal-polmonite kronika u mat-tuberkulożi. Ix-xogħlijiet li kien għad fadallu li ma kinux ġew ippubblikati, ġew mitlufa waqt l-Ewwel Gwerra Dinjija. Minħabba l-irwol importanti fil-ġlieda kontra l-forzi reazzjonarji u bl-għerf tiegħu, huwa ġeneralment ikkunsidrat l-aħjar kittieb satiriku Serb tas-seklu għoxrin.
Xogħol letterarju
Ftit mill-aktar xogħlijiet magħrufa ta’ Radoje Domanović jinkludu:
Legat
Ħafna skejjel primarji u libreriji (f’Leskovac, f’Surdulica, f’Rača, f’Topola u f’Velika Plana) fis-Serbja ngħataw isem Radoje Domanović. Il-fondazzjoni “Radoje Domanović” tagħti l-premju bl-istess isem għax-xogħlijiet satiriċi u għall-kontribut kumplessiv tas-satira Serba.
L-istejjer “Ir-raġunament ta’ gendus Serb ordinarju” u “Mexxej” ġew tradotti bil-Malti għall-Proġett “Radoje Domanović” minn Christianne Portelli.
Ħoloq esterni
Xogħol komplet ta’ Radoje Domanović
Pika ta' Muli
Il-Pika ta' Muli tinsab ikklassifikata mil-Lista Ħamra tal-IUCN bħala speċi fi stat indeterminat. Il-ftit eżemplari li jeżistu minn din l-ispeċi għandhom 'il fuq minn 25 sena u hemm il-biża' li xi kimiċi li ntużaw biex jikkontrollaw annimali vertebrati oħra affettwaw ħażin lill-Pika ta' Muli. Din hija speċi endemika taċ-Ċina u tinsab f'lokalità waħda biss fil-Punent ta' Sichuan.
JK Nõmme Kalju
JK Nõmme Kalju huwa klabb tal-futbol Estonjan ibbażat Nõmme, Tallinn. Il-klabb kien oriġinarjament stabbilit fl-1923 u mbagħad ġie stabbilit mill-ġdid fl-1997. Attwalment, Nõmme Kalju jilagħbu fil-Meistriliiga, l-ogħla livell tal-futbol Estonjan wara ħafna avventuri ta' diviżjonijiet aktar baxxi. L-iStadju Kadrioru huwa l-grawnd tagħhom.
Nõmme Kalju fil-Futbol Estonjan
LT − Żona Lvant/Tramuntana; T − Żona Tramuntana
Plejers notevoli
Estonja
Bjelorussja
Brażil Ingilterra
Philipp Otto Runge
Philipp Otto Runge (bil-Ġermaniż: [ˈʁʊŋə]; twieled f'Wolgast fit-23 ta' Lulju 1777 – miet f'Hamburg fit-2 ta' Diċembru 1810) kien pittur Romantiku u disinjatur tekniku Ġermaniż. Għalkemm beda l-karriera tiegħu tard u miet żgħir, huwa jitqies fost l-aqwa pitturi Romantiċi Ġermaniżi.
Ħajja u xogħol
Runge kien id-disa' wild minn ħdax f'Wolgast, il-Punent tal-Pomeranja, li dak iż-żmien kienet immexxija mill-Iżvediżi. Huwa twieled f'familja ta' bennejja tal-vapuri b'rabtiet man-nobbiltà tal-Prussja tal-familja Sypniewski/von Runge. Kien tifel marradi u għaldaqstant tilef ħafna skola u ta' età bikrija tgħallem l-arti tal-kontorni tal-figuri maqtugħin bl-imqass mingħand ommu, li baqa' jipprattika tul ħajtu kollha. Fl-1795 huwa beda apprendistat kummerjali fl-azjenda ta' ħuh il-kbir Daniel f'Hamburg. Fl-1799 Daniel appoġġa lil ħuh finanzjarjament biex jibda jistudja l-pittura taħt Jens Juel fl-Akkademja ta' Copenhagen. Fl-1801 huwa ċċaqlaq lejn Dresden biex ikompli l-istudji tiegħu, fejn iltaqa' ma' Caspar David Friedrich, Ludwig Tieck, u l-mara futura tiegħu Pauline Bassenge. Beda wkoll jistudja b'mod estensiv il-kitbiet tal-mistiku tas-seklu 17 Jakob Boehme. Fl-1803, fi żjara lejn Weimar, Runge bla ħsieb iltaqa' ma' Johann Wolfgang von Goethe u t-tnejn għamlu ħbieb abbażi tal-interessi komuni tagħhom fil-kulur u fl-arti. xellug|daqsminuri|294x294px|It-Tfal Hülsenbeck, żejt fuq it-tila, 1805-06 Fl-1804 huwa żżewweġ u mar jgħix f'Hamburg mal-mara tiegħu. Minħabba l-perikli ta' gwerra imminenti (l-assedju ta' Hamburg min-naħa ta' Napuljun) huma għamlu rilokazzjoni fl-1805 fid-dar fejn twieled f'Wolgast u baqgħu hemm sal-1807. Fl-1805 il-korrispondenza ta' Runge ma' Goethe dwar is-suġġett tax-xogħol artistiku tiegħu u l-kulur saret iktar intensiva. Meta reġa' lura f'Hamburg fl-1807, hu u ħuh Daniel iffurmaw kumpanija ġdida u hu baqa' attiv fiha sa tmiem ħajtu. Fl-istess sena huwa żviluppa l-kunċett tal-isfera tal-kuluri. Fl-1808 huwa intensifika x-xogħol tiegħu fuq il-kulur, u wettaq esperimenti fit-taħlit tal-kuluri fl-isfera tal-kuluri. Huwa ppubblika wkoll verżjonijiet bil-miktub ta' żewġ ħrejjef folkloristiċi lokali, Is-sajjied u martu u Is-siġra tal-lewż, li iktar 'il quddiem ġew inklużi fost il-ħrejjef tal-aħwa Grimm. Fl-1809 Runge temm ix-xogħol fuq il-manuskritt tal-isfera tal-kuluri (bil-Ġermaniż: Farben-Kugel), li ġie ppubblikat fl-1810 f'Hamburg. Fl-istess sena, marid bit-tuberkulożi, Runge pitter awtoritratt ieħor kif ukoll ritratti tal-familja tiegħu u ta' ħuh Daniel. L-aħħar wild tiegħu minn erbgħa twieled l-għada tal-mewt ta' Runge. daqsminuri|319x319px|Filgħodu, żejt fuq it-tila, 1808 Runge kien mistiku, bi ħsieb ferm Kristjan, u fix-xogħol artistiku tiegħu pprova jesprimi n-nozzjonijiet tal-armonija tal-univers permezz tas-simboliżmu tal-kuluri, tal-forom u tan-numri. Huwa kien iqis il-blu, l-isfar u l-aħmar bħala simboliċi għat-Trinità Kristjana u kien iqabbel il-blu ma' Alla u mal-lejl, l-aħmar ma' filgħodu, ma' filgħaxija u ma' Ġesù, u l-isfar mal-Ispirtu s-Santu.
Bħal xi artisti Romantiċi oħra, Runge kien interessat fil-Gesamtkunstwerk, jew ix-xogħol tal-arti totali, li kien tentattiv ta' fużjoni tal-forom kollha tal-arti. Huwa ppjana x-xogħol tiegħu f'dan ir-rigward madwar serje ta' erba' tpinġijiet msejħin Il-Ħinijiet tal-Ġurnata, iddisinjati biex jintwerew f'binja speċjali, b'akkumpanjament mużikali u poeżiji tiegħu stess. Fl-1803 Runge wettaq inċiżjonijiet f'format kbir tas-serje ta' tpinġijiet ta' Il-Ħinijiet tal-Ġurnata li kellhom suċċess kummerċjali u ppreżenta sett minnhom lil Goethe. Huwa pitter żewġ verżjonijiet ta' Filgħodu (fil-Kunsthalle, f'Hamburg), iżda l-oħrajn ma avvanzawx iktar mill-istadju ta' tpinġijiet. Il-pittura Filgħodu kienet il-bidu ta' tip ġdid ta' pajsaġġ, wieħed ta' reliġjon u emozzjoni.
Runge kien ukoll wieħed mill-aqwa ritrattisti Ġermaniżi ta' żmienu; diversi eżempji jinsabu f'Hamburg. L-istil tiegħu kien riġidu, preċiż u intens, xi kultant kważi inġenwu.
Runge u l-kulur
xellug|daqsminuri|297x297px|Il-Farbenkugel (l-isfera tal-kuluri) ta' Runge L-interess ta' Runge fil-kulur kien ir-riżultat naturali ta' xogħlu bħala pittur u l-fatt li kellu moħħ inkwiżittiv. Fost il-prinċipji aċċettati tiegħu kien hemm li "bħalma huwa magħruf, hemm biss tliet kuluri, l-isfar, l-aħmar u l-blu" (ittra lil Goethe tat-3 ta' Lulju 1806). L-għan tiegħu kien li jistabbilixxi d-dinja kompluta tal-kuluri li jirriżultaw mit-taħlit ta' dawk it-tliet kuluri, bejniethom stess u flimkien mal-abjad u mal-iswed. Fl-istess ittra twila, Runge ddiskuta pjuttost fid-dettall il-fehmiet tiegħu dwar l-ordni tal-kuluri u inkluda skizz taċ-ċirku b'taħlita ta' kuluri, bit-tliet kuluri primarji li kienu jiffurmaw trijangolu ekwilaterali u, flimkien mal-pari ta' taħlitiet, eżagonu.
Huwa wasal għall-kunċett tal-isfera tal-kuluri għall-ħabta tal-1807, kif indikat fl-ittra tiegħu lil Goethe tal-21 ta' Novembru ta' dik is-sena, billi wessa' ċ-ċirku tal-kuluri fi sfera, bl-abjad u bl-iswed li jiffurmaw iż-żewġ poli opposti. Solidu ta' piramida trijangolari doppja ta' taħlita ta' kuluri kienet ġiet proposta minn Tobias Mayer fl-1758, fatt li Runge kien jaf bih. It-twessigħ ta' dak is-solidu fi sfera min-naħa ta' Runge milli jidher kellu bażi idealistika iktar milli waħda ta' ħtieġa loġika. Permezz tal-esperimenti tiegħu tat-taħlit tal-kuluri fl-1807, huwa ttama li jipprovdi appoġġ xjentifiku għall-forma tal-isfera. Imħeġġeġ minn Goethe u minn ħbieb oħrajn, fl-1808 huwa kiteb manuskritt fejn iddeskriva l-isfera tal-kuluri, u dan ġie ppubblikat f'Hamburg fil-bidu tal-1810. Minbarra deskrizzjoni tal-isfera tal-kuluri, fih saġġ illustrat dwar ir-regoli tal-armonija tal-kuluri u saġġ dwar il-kuluri fin-natura li nkiteb mill-ħabib ta' Runge, Henrik Steffens. Inkluda wkoll ċirku mpinġi bl-idejn li juri żewġ veduti differenti ta' wiċċ l-isfera kif ukoll porzjonijiet orizzontali u vertikali li juru l-organizzazzjoni tal-ġewwieni tagħha (ara l-illustrazzjoni hawn fuq, fuq ix-xellug).
Il-mewta prematura ta' Runge limitat l-impatt ta' dan ix-xogħol. Goethe, li kien qara l-manuskritt qabel ma ġie ppubblikat, semmieh fil-Farbenlehre tiegħu tal-1810 bħala "konklużjoni b'suċċess ta' dan it-tip ta' sforz". F'qasir żmien is-sistema emisferika ta' Michel Eugène Chevreul tal-1839 ħadet post dan ix-xogħol. Fl-1900 is-sistema sferika tal-ordni tal-kuluri ngħatat privattiva bis-saħħa ta' Albert Henry Munsell, għalkemm ma damitx ma tiġi sostitwita b'forma irregolari tas-solidu.
Home Nations
thumb|Mappa li turi l-Home Nations tar-[[Renju Unit.
Pika tal-widnejn kbar
Il-Pika tal-widnejn kbar (Ochotona macrotis) hija speċi ta' mammiferu plaċentat tal-familja Ochotonidae fl-ordni Lagomorpha mifruxa fuq arja vasta fl-Asja.
Home Nations
]] Il-Home Nations huwa terminu wżat fir-Renju Unit li jirreferi għall-erba' nazzjonijiet kostitwenti li jiffurmaw parti mill-pajjiż bħala entitajiet separati u distinti. F'xi okkażjonijiet tintuża Home Countries minflok Home Nations. Il-Home Nations huma l-Ingilterra, l-Irlanda ta' Fuq, l-Iskozja u Wales.
Pika tal-widnejn kbar
Din l-ispeċi tagħmel parti mill-grupp tal-piki tal-muntanji li hu magħmul minn 13-il speċi u miġburin fis-sottoġeneru Conothoa.
Il-Pika tal-widnejn kbar qiegħda klassifikata mil-"IUCN Red List of Threatened Species" bħala speċi b'popolazzjoni stabbli mifruxa f'bosta pajjiżi u b'hekk imniżla fi stat ta' "L-inqas ħsieb" ("Least Concern").
Distribuzzjoni
Din hija speċi mifruxa f'bosta pajjiżi ta' l-Asja bħal Afganistan, Ċina, Indja, Kazakistan, Kirgistan, Nepal, Pakistan u Tajikistan.
Home Nations
Sport
It-terminu Home Nations huwa wżat f'avvenimenti sportivi li kull nazzjon Brittaniku huwa preżenti, bħas-Six Nations tar-rugby union jew fil-British Home Championship tal-futbol.
Bejn l-1883 u l-1909, is-Six Nations kien isir bejn l-Ingilterra, l-Irlanda, l-Iskozja u Wales u kien magħruf bħala l-Home Nations Championship. Sussegwentament, Franza u l-Italja daħlu jagħmlu parti fl-1932 u l-2000 rispettivament. Minkejja li fl-1922 l-Irlanda kienet maqsuma fi tnejn (l-Irlanda ta' Fuq u l-Istat Ħieles tal-Irlanda, li fl-1949 saret ir-Repubblika tal-Irlanda) tim wieħed baqa' jieħu sehem.
Fil-futbol, il-British Home Championship kienet kompetizzjoni ta' kull sena bejn l-erba' rappreżentanti Britanniċi tal-Ingilterra, l-Iskozja, Wales u l-Irlanda (aktar tard l-Irlanda ta' Fuq). Dan it-turnew sar bejn l-1884 u l-1914, l-1919 u l-1939 u l-1946 u l-1984.
Sports oħrajn jużaw id-definizzjoni tal-Home Nations bħall-boksing, il-krikit, il-curling, iċ-ċikliżmu, sport għal nies b'diżabilità, l-iskerma, il-hockey, il-golf, il-qdif, ir-rugby league, l-iskijjar, l-għawm u t-tennis. It-terminu jintuża wkoll biex jindika s-seba' rappreżentanti tal-gżejjer Brittaniċi fil-Logħob tal-Commonwealth – l-Ingilterra, l-Irlanda ta' Fuq, l-Iskozja, Wales, l-Isle of Man, Jersey u Gurnsey.
Pika ta' Kozlov
Din l-ispeċi tagħmel parti mill-grupp tal-piki tal-muntanji li hu magħmul minn 13-il speċi u miġburin fis-sottoġeneru Conothoa.
Il-Pika ta' Kozlov qiegħda klassifikata mil-Lista Ħamra tal-IUCN bħala speċi bil-popolazzjoni dgħajfa b'distribuzzjoni ristretta u b'hekk imniżżla fi stat "vulnerabbli". Din hija speċi endemika taċ-Ċina li tinsab biss f'Arkatag, parti żgħira mil-muntanji ta' Kunlun, f'punt fil-Punent fejn jiltaqaw il-provinċi ta' Xinjiang, Xizang, u Quinghai.
Jum il-Ħelsien
Jum il-Ħelsien tista' tirreferi għal:
Lessiku
Il-lessiku huwa l-vokabolarju ta’ persuna, ta’ lingwa jew ta’ fergħa ta’ għarfien (eż. l-għarfien nawtiku jew mediku). Fil-lingwistika, il-lessiku huwa inventarju ta’ lessemi ta’ lingwa. Il-kelma lessiku ġejja mill-kelma Griega λεξικόν (lexikon), li ġejja minn λεξικός (lexikos) li tfisser “tal-kliem jew għall-kliem”.
Daqs u organizzazzjoni
Lessiku jkun magħmul minn lessemi. Il-lessemi mhumiex elementi atomiċi iżda fihom komponenti fonoloġiċi u morfoloġiċi. Meta jiġi deskritt lessiku, is-soltu jintuża approċċ ġenerali b’deskrizzjoni minima. Sabiex jiġi deskritt id-daqs ta’ lessiku, il-lessemi jiġu miġbura flimkien f’lemmi. Lemma hija grupp ta’ lessemi ġġenerati mill-morfoloġija tal-inflettiva. Il-lemmi jiġu rrappreżentati fid-dizzjunarji b’kelmiet prinċipali (spiss b’tipa grassa) li jelenkaw id-diversi forom tal-lessemi u kwalunkwe forma irregolari, peress li wieħed ikollu jitgħallem dawn il-forom irregolari biex ikun jista’ juża l-lessemi b’mod korrett. Il-lessemi li jiġu derivati minn kellma permezz tal-morfoloġija derivattiva jitqiesu bħala lemmi ġodda. Il-lessiku jiġi organizzat ukoll skont kategoriji miftuħa jew magħluqa. Il-kategoriji magħluqa, bħad-determinaturi jew il-pronomi, qajla jingħataw lessemi ġodda; il-funzjoni tagħhom hija primarjament sintattika. Il-kategoriji miftuħa, bħan-nomi u l-verbi, ikollhom mekkaniżmi ta’ ġenerazzjoni attivi ħafna u l-lessemi tagħhom ikunu iktar semantiċi.
Lessikalizzazzjoni u mekkaniżmi oħra fil-lessiku
Rwol ċentrali tal-lessiku huwa id-dokumentazzjoni ta’ normi u ta’ konvenzjonijiet stabbiliti. Il-lessikalizzazzjoni huwa l-proċess li bih kelmiet ġodda, li jkunu jintużaw komunement, jidħlu fil-lessiku. Peress li l-lessikalizzazzjoni tista’ timmodifika l-lessemi fonoloġikament u morfoloġikament, huwa possibbli li sors etimoloġiku uniku jiddaħħal f’lessiku wieħed b’żewġ forom jew iktar. Dawn il-pari spiss ikunu qrib xulxin semantikament. Żewġ eżempji huma “sistemiku” vs “sistematiku” u “impjega” vs “implika”.
Il-mekkaniżmi, li ma jeskludux lil xulxin, huma :
Neoloġiżmi li jżommu l-ħoss tas-sors estern tagħhom
Jeżistu żewġ tipi ta’ self minn sorsi esterni (neoloġiżmi bbażati fuq sorsi esterni based on external sources) li jżommu l-ħoss tas-sors estern tagħhom, jiġifieri lingwa barranija:
Kliem minn lingwa barranija li jinbidel jew li ma jinbidilx ortografikament u kliem misluf
Dawn li ġejjin huma eżempji tal-espansjoni lessikali esterna li jużaw lessemi mil-lingwa sors għall-ħolqien ta’ neoloġiżmi, elenkati f’ordni mill-iktar xebħ fonetiku għal-lessema oriġinali fil-lingwa sors (l-ewwel eżempju) sa l-inqas xebħ fonetiku (l-aħħar eżempju) :
Tqabbil fonosemantiku, tqabbil fonetiku semantiċizzat u tqabbil fonetiku
Dawn li ġejjin huma eżempji tal-espansjoni lessikali esterna u interna fl-istess ħin li jużaw lessemi mil-lingwa fil-mira għall-ħolqien ta’ neoloġiżmi iżda li xorta jibqgħu jixbħu l-ħoss tal-lessemi fil-lingwa sors :
Ħolqien ta’ kliem kompost
Kelma komposta hija lessema magħmula minn diversi lessemi stabbiliti, li semantikament ma tkunx is-somma tas-semantika ta’ dawk il-kostitwenti. Il-kliem kompost jista’ jiġi interpretat permezz ta’ analoġija, permezz tas-sens komun, u l-iktar permezz tal-kuntest. Il-kliem kompost jista’ jkollu strutturi morfoloġiċi sempliċi jew kumplessi. Is-soltu l-parti ta’ quddiem tal-kelma jew ir-ras ikollha bżonn tinfletti biex ikun hemm qbil. Il-ħolqien ta’ kliem kompost jista’ jirriżulta f’lessemi ta’ proporzjon kbir wisq. Dan jiġi kkumpensat minn mekkaniżmi li jnaqqsu t-tul tal-kliem. Dan l-aħħar intwera li fenomenu simili jseħħ fil-media soċjali wkoll meta jintużaw hashtags (jiġifieri s-simbolu #) komposti biex jinħolqu hashtags itwal li xi kultant ikunu iktar popolari mill-hashtags kostitwenti individwali li jiffurmaw il-hashtag komposta. Il-ħolqien ta’ kliem kompost huwa l-iktar strateġija komuni biex jiġu ffurmati kelmiet ġodda mil-lingwa għall-oħra.
Mekkaniżmi dijakroniċi
Il-lingwistika storika komparattiva tistudja l-evoluzzjonijiet tal-lingwi u tagħti ħarsa dijakronika lejn il-lessiku. L-evoluzzjoni tal-lessiċi f’lingwi differenti sseħħ permezz ta’ mekkaniżmu parallel. Tul iż-żmien, il-forzi storiċi jsawru l-lessiku, jagħmluha iktar faċli biex dak li jkun jitgħallmu, u spiss joħolqu l-illużjoni li hemm regolarità kbira fil-lingwa.
Lessiku tat-tieni lingwa
It-terminu “lessiku” ġeneralment jintuża fil-kuntest ta’ lingwa waħda. Għaldaqstant, wieħed ġeneralment jaħseb li l-kelliema multilingwi jkollhom diversi lessiċi. Il-kelliema ta’ varjanti lingwistiċi (pereżempju tal-Portugiż Ewropew u tal-Portugiż tal-Brażil) jistgħu jitqiesu li għandu lessiku wieħed. Għalhekk, cash dispenser (Ingliż Brittaniku) u automatic teller machine jew ATM (Ingliż Amerikan) ikunu mifhuma kemm mill-kelliema tal-Ingliż Brittaniku kif ukoll minn dawk tal-Ingliż Amerikan, minkejja li kull grupp juża djaletti differenti.
Meta l-lingwisti jistudjaw lessiku, jikkunsidraw pereżempju x’jikkostitwixxi kelma, ir-relazzjoni bejn kelma u kunċett, l-aċċess lessikali u n-nuqqas ta’ aċċess lessikali, l-intersezzjoni tal-fonoloġija, tas-sintassi u tat-tifsira f’kelma, ir-relazzjoni bejn il-morfoloġija u l-kelma, l-istruttura tal-vokabolarju f’lingwa partikolari, l-użu tal-lingwa, l-akkwiżizzjoni tal-lingwa, l-istorja u l-evoluzzjoni tal-kliem (etimoloġija), u r-relazzjonijiet bejn il-kliem li spiss jiġu studjati fi ħdan il-filosofija tal-lingwa.
Fil-psikolingwistika, fin-newrolingwistika u fil-lingwistika komputazzjonali, ġew proposti diversi mudelli ta’ kif il-lessiċi jiġu organizzati u kif il-kliem jista’ jinsilet.
It-Trumbettier
daqsminuri|It-Trumbettier (qoxra) It-Trumbettier huwa ktieb ta' poeżiji bil-Malti u traduzzjonijiet bl-Ingliż ta' Adrian Grima li ħareġ fl-1999.
Premjijiet
Dal-ktieb rebah it-tieni premju fil-Premio Tivoli Europa Giovani għall-kotba ta' poeżija ppubblikati fl-Ewropa fl-1999.
Hanshin Tigers
Hanshin Tigers(Ġappuniż:阪神タイガース ) huwa tim professjonali tal-baseball Ġappuniż. Jappartjeni għall -Lega Ċentrali. Il-grawnd tad-dar huwa Hanshin Koshien Stadium fil- Belt ta' Nishinomiya, il-Prefettura ta' Hyogo. L-isem imqassar huwa " Hanshin " u l-laqam huwa " Tigri ". Xi kultant tissejjaħ " tiger " jew " tiger tal-ġlieda ". Fost it-12- il tim tal-baseball professjonali eżistenti fil -Ġappun, għandu t-tieni l-itwal storja wara l-Ġganti Yomiuri, u huwa wieħed mit-timijiet li bdew il-kampjonat professjonali tal-baseball fl-1936. Sal-1960, kien jissejjaħ Osaka Tigers ħlief għal perjodu matul il-gwerra. Il-korporazzjoni operattiva hija Hanshin Tigers Co., Ltd. Il-kumpanija prinċipali hija Hanshin Electric Railway ( sussidjarja ta' Hankyu Hanshin Holdings ). Ħames rebħiet fil-kampjonat (ikklassifikati fil-5 post fin-numru ta 'rebħiet), darba waħda biss fil-Ġappun (parità għall- inqas fost 12-il tim ), u mill- 1987 sal- 2001, l-età mudlama ta' għarqa fil-qiegħ 10 darbiet fi staġuni 15.
Trama (narrattiva)
It-trama (jew plott) hi r-riorganizzazzjoni tas-sekwenza tal-ġrajjiet f'narrattiva jew xogħol ta' drama. It-trama hi distinta mill-"istorja". Din ta' l-aħħar tirrakkonta sensiela ta' avvenimenti filwaqt li t-trama torbot l-elementi differenti tan-narrattiva flimkien. L-awtur jinseġ it-trama b'tali mod li jilħaq effett artistiku partikolari.
Mqabba FC
Mqabba Football Club hu klabb tal-futbol Malti mill-villaġġ żgħir fil-lbiċ ta' Malta Mqabba, li attwalment jilgħab fl-Ewwel Diviżjoni. Wara l-riorganizzazzjoni tal-kampjonati tal-futbol Malti u l-ħolqien tal-Premier League Malti, dawn kienu kisbu il-promozzjoni ta 'din id-diviżjoni fi 1990-1991, 1992-1993 u 2006-2007. Mqabba FC għandha l-mertu li hija waħda mill-iżgħar lokalitajiet Maltin li esperjenzaw l-ogħla livell tal-futbol lokali, speċjalment peress li għadu kif ġie promoss għal darb'oħra fil-Premier League Malti(matul l-istaġun 2010-2011).
Salamanca
Salamanca (SAL-ə-MANK-ə, pronunzja bl-Ispanjol: [salaˈmaŋka]) hija belt li tinsab fil-Punent ta' Spanja u hija l-belt kapitali tal-Provinċja ta' Salamanca fil-komunità awtonoma ta' Kastilja u León. Il-belt tinsab fuq diversi għoljiet telgħin u neżlin max-xmara Tormes. Iċ-ċentru storiku tal-belt tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1988. Mill-2018, il-muniċipalità għandha popolazzjoni ta' 143,978 ruħ.
Ġann Piet Franġisk De Soldanis
Ġann Piet Franġisk De Soldanis (Rabat, 31 ta' Ottubru 1712 - 30 ta' Jannar 1770) kien lingwista, storiku u studjuż tal-ilsien Malti. Kien bniedem għaref u ta' kultura vasta mhux biss jekk inqabbluh ma' studjużi oħra fil-gżejjer Maltin imma wkoll jekk inpoġġuh fil-kuntest Ewropew.
Salamanca
Hija waħda mill-iktar bliet universitarji importanti fi Spanja u tipprovdi 16 % tas-suq ta' Spanja fil-qasam tat-tagħlim tal-lingwa Spanjola. Fil-fatt fi Spanja jgħidu "Quien quiere aprender, viene a Salamanca" (Min irid jitgħallem, missu jiġi Salamanca). Salamanca tattira eluf ta' studenti internazzjonali.
Ġann Piet Franġisk De Soldanis
Studji
Ta' sbatax-il sena laħaq kanonku tal-Knisja Kolleġġjata ta' Għawdex saħansitra qabel ordnat saċerdot, skont ma' kiteb Ġużè Cassar Pullicino. Kien studja l-Latin u lingwi oħra f'Malta kif ukoll il-filosofija u t-teoloġija fil-Kulleġġ Ġiżwita tal-Belt Valletta. Kiseb ukoll il-lawrja fil-liġi mill-Università ta' Padova. Kien imsieħeb f'mill-anqas erba' akkademji Taljani u kien jikkorrispondi regolarment mal-imsieħba l-oħra. De Soldanis, għaldaqstant, ma kienx studjuż iżolat intellettwalment f'Għawdex jew fl-arċipelagu Malti. Kien tassew studjuż kosmopolita li kien jaf sew fuq il-kurrenti ta' studju fl-Ewropa u kien midħla tax-xogħol ta' studjużi barranin li wħud minnhom kien iltaqa' magħhom personalment meta kien isiefer.
Kien ukoll midħla ta' għorrief Maltin oħrajn bħal ma kien, Ignazio Saverio Mifsud. M'hemmx dubju li kien stmat ferm minn filoloġi, letterati u riċerkaturi barranin li kienu rrikonoxxew għerfu u l-ħila tiegħu fir-riċerka skont in-normi ta' dak iż-żmien. Bħall-veri għorrief, De Soldanis ma kienx jiddejjaq jgħin lil ħaddieħor biex iwessa' l-orizzonti tiegħu u dan jidher mill-fatt li kien jislef kotba tiegħu lil studjużi oħra. Fi ftit kliem, De Soldanis kien studjuż modern f'ħafna aspetti, moħħu miftuħ u ħerqan li jagħmel tiftix fuq oqsma differenti tal-għerf filwaqt li kien dejjem lest jaqsam dak li jaf ma' ħaddieħor. Ir-reputazzjoni tajba ta' De Soldanis kienet magħrufa f'pajjiżna – inħatar l-ewwel bibljotekarju fl-1763 – u nota dwaru ddaħħlet mill-Konti Giovannantonio Ciantar fil-ktieb monumentali tiegħu Malta Illustrata li ħareġ fl-1780, għaxar snin wara l-mewt ta' De Soldanis.
Studju tal-Ilsien Malti
De Soldanis kien minn tal-ewwel fl-istudju metodiku tal-Malti. Fost ix-xogħlijiet ewlenin tiegħu, miktub waqt li kien Ruma, insibu grammatika tal-Malti msejħa fil-qosor “Della Lingua Punica presentemente usata da' Maltesi…” li ġiet ippubblikata fl-1750. De Soldanis kien iqis il-Malti bħala lingwa mnissla direttament mill-Puniku, fdal tal-ilsien li kienu jitkellmu l-Feniċi u l-Kartaġiniżi li dak iż-żmien kien maħsub li kienu l-ewwel nies li għexu f'Malta. Biex isostni t-teżi tiegħu, De Soldanis jistrieħ, fost ħwejjeġ oħra, fuq l-asserzjoni li l-Maltin setgħu jifhmu l-kliem Puniku fid-dramm ta' Plautus Hanno. De Soldanis ma kienx waħdu li għamel dan l-iżball. Ironikament, jidher li oriġinarjament, kien aktar tal-fehma li l-Malti għandu nisel Għarbi imma mbagħad bidel fehmtu anki jekk studjużi oħra barranin ta' nofs is-seklu tmintax kienu għarfu n-nisel Għarbi ta' lsienna. De Soldanis kien ukoll tal-fehma li l-Malti seta' jgħin fl-istudju tal-Etrusku, idea xi ftit fantastika għal żmienna – l-Etrusku mhux relatat ma' lingwi oħra u għadu xi ftit misterjuż anki llum. B'danakollu, lanqas f'dan l-iżball ma kien waħdu De Soldanis għaliex kien hemm studjużi oħra li kienu jispekolaw xi konnessjoni bejn l-Etrusku u l-ilsna Semitiċi, idea li ġiet skartata biss lejn l-aħħar tas-seklu dsatax.
De Soldanis kellu skop preċiż fil-kitba ta' din il-grammatika u tad-dizzjunarju tiegħu u dan kien illi permezz tagħhom ipoġġi l-Malti fuq l-istess livell ta' lingwi oħra li kellhom alfabett aċċettat u uniformi, kif ukoll dizzjunarju, u b'hekk setgħu jiġu apprezzati. Għal De Soldanis, l-ilsien Malti kien wirt imprezzabbli tal-poplu Malti u għelm tal-identità Maltija. Fil-kitba ta' din il-grammatika, De Soldanis wera ġudizzju tajjeb ħafna meta, wara li kkonsulta lingwisti fl-Università La Sapienza ta' Ruma, ippropona u uża karattri tal-alfabett Latin biex jikteb il-Malti u, għaldaqstant, nistgħu ngħidu li kien prekursur tal-użu tal-alfabett Latin li nużaw illum. Kontrarjament, Mikiel Anton Vassalli kien għal xi żmien ħareġ b'alfabett b'karattri mħallta li qatt ma qabad art għax ma kienx prattiku. De Soldanis jistqarr li l-alfabett tiegħu kien ġie apprezzat minn studjużi barranin. Bħal Vassalli warajh, De Soldanis jilmenta u jikkritika l-Malti mħallat, anzi hu jsejjaħlu “ippastardjat”, li kienu jitkellmu xi nies tal-Belt billi jitaljanizzaw il-Malti kemm fil-vokabolarju u kemm fil-pronunzja. Naturalment, illum inħarsu lejn din l-idea xi ftit romantika b'ottika differenti. Il-lingwi huma ħaġa ħajja u jeżistu f'soċjetà li tevolvi kontinwament. Illum, aktar milli ninsistu fuq il-purità xi ftit mitika tal-lingwa, għandna ninsistu aktar fuq l-użu ta' Malti korrett – korrett f'dik li hi grammatika u f'dawk li huma idjoma u vokabolarju kemm jekk huma ta' nisel Għarbi u kemm jekk le.
Salamanca
Il-belt tinsab fir-rotta magħrufa bħala Via de la Plata tal-Pellegrinaġġ ta' San Ġakbu lejn Santiago de Compostela.
Ġann Piet Franġisk De Soldanis
Kitbiet
De Soldanis kiteb numru ġmielu ta' xogħlijiet li qatt ma ġew ippubblikati. Importanti ħafna fost dawn insibu dizzjunarju f'erba' volumi manuskritti msejjaħ “Damma tal-Kliem Kartaġiniż imxerred fil-fomm tal-Maltin u Għawdxin”. Dan hu wieħed mill-ewwel dizzjunarji tal-Malti li qatt ġew ikkompilati u juri sforz serju sabiex jinkiteb dizzjunarju komplut aktar minn sempliċi lista ta' kliem imfisser bit-Taljan jew lingwa oħra. F'dan is-sens, huwa wkoll l-eqdem li wasal għandna. Dan il-manuskritt konservat fil-Bibljoteka Nazzjonali ġie studjat sewwa u kien is-suġġett ta' teżijiet ta' livell għoli fl-Università ta' Malta. Kien ukoll ġie mifli sew minn Vassalli hu u jaħdem fuq id-dizzjunarju tiegħu. Kien xogħol li ħa ħafna żmien lil De Soldanis biex kitbu u jixhed kemm kien prolifiku u attent fil-ħidma tiegħu u kemm kellu interessi varji.
Salamanca
Storja
daqsminuri|257x257px|Fdalijiet ta' dar fis-sit arkeoloġiku ta' Cerro de San Vicente (bejn wieħed u ieħor 800-400 Q.K.), insedjament ta' Żmien il-Bronż Bikri Il-belt toriġina bħala forti Ċeltiberiku tal-perjodu ta' qabel ir-Rumani, li nbena mill-Vaccaei jew il-Vettones bħala wieħed minn żewġ fortijiet biex jiddefendu t-territorju ta' madwarhom ħdejn ix-xmara Duero. Fil-220 Q.K., Annibale assedja l-forti u ħakmu. Bil-waqgħa tal-Kartaġiniżi meta ġew ir-Rumani, il-belt ta' Helmantica, kif kienet magħrufa dak iż-żmien, bdiet tikseb iktar importanza bħala ċentru kummerċjali fil-Hispania Lusitania Rumana minħabba l-pożizzjoni ġeografika strateġika u favorevoli f'mogħdija Rumana, magħrufa bħala Vía de la Plata, li kienet tikkollegaha ma' Emerita Augusta (magħrufa llum bħala Mérida) fin-Nofsinhar u Asturica Augusta (magħrufa llum bħala Astorga) fit-Tramuntana. Il-pont ta' Tormes f'Salamanca, li nbena fl-ewwel seklu, kien jagħmel parti minn din il-mogħdija. xellug|daqsminuri|262x262px|Mappa ta' Salamanca fl-1858 L-oriġini ta' isem il-belt mhijiex magħrufa. Polibju jsejħilha Helmantike, filwaqt li Tolomew isejħilha Salmatike. Tito Livio u Plutarku jsejħulha Hermandica u Salmatike, rispettivament. Polienu jsejħilha Salmantida jew Salmatis. F'leġġenda dwar it-twaqqif tal-belt, il-belt tiġi assoċjata ma' Teucer, ir-re mitoloġiku ta' Salamis.
Bil-waqgħa tal-Imperu Ruman, l-Alani stabbilew ruħhom fil-Lusitania. Iktar 'il quddiem il-belt inħakmet mill-Visigoti u ġiet inkluża fit-territorju tagħhom. Il-belt diġà kienet sede episkopali, u fil-fatt instabu l-firem tal-isqfijiet ta' Salamanca fil-Kunsilli ta' Toledo.
Salamanca arrendiet għall-invażjoni tal-Umayyad, immexxija minn Musa bin Nusair fis-712 W.K. Fiż-żona minn din il-belt max-xmara Tormes sat-Tramuntana tax-xmara Duero mbagħad saru bosta battalji bejn ir-renji Kristjani u l-mexxejja Musulmani ta' Al-Andalus. Il-ġlied kostanti tar-Renju ta' León, iktar 'il quddiem imsaħħaħ mir-Renju ta' Kastilja, kontra l-Kaliffat wassal biex il-popolazzjoni ta' Salamanca tonqos ferm, saħansitra sa livell ta' insedjament mhux daqstant importanti. Wara l-Battalja ta' Simancas (939), il-Kristjani reġgħu insedjaw din iż-żona. Wara l-ħakma ta' Toledo fl-1085 minn Alfonso VI ta' León u Kastilja, seħħ l-insedjament mill-ġdid definittiv tal-belt. Raimundo ta' Bourgogne, fuq l-istuzzjonijiet ta' missieru tar-rispett Alfonso VI ta' León, mexxa grupp ta' insedjaturi ta' oriġini varja fl-1102.
Ġann Piet Franġisk De Soldanis
Għawdex
Minkejja s-safar tiegħu u l-kuntatti internazzjonali li kellu, De Soldanis kien iħobb lil Għawdex u ried illi jagħmel dak li kien għamel għal Malta seklu qablu Ġan Franġisk Abela fl-1647 bil-famuża Della Descrittione di Malta. De Soldanis, għalhekk, kiteb Il Gozo antico-moderno li fih kiteb dwar it-toponomija ta' Għawdex, l-istorja tal-Kolleġġjata u knejjes oħra, il-ġrajja ta' ordnijiet reliġjużi, kif ukoll fuq drawwiet u aspetti folkloristiċi u soċjali tal-ħajja Għawdxija. Ittanta wkoll jikteb l-istorja tal-gżira tiegħu mill-ibgħad żminijiet kif kienu jimmaġinaw fi żmienu -- żmien il-ġganti li bnew it-tempji megalitiċi – u wasal saż-żminijiet tal-ħakma tal-Ordni ta' San Ġwann li taħtha għex ħajtu kollha.
Salamanca
Storja
Wieħed mill-iktar mumenti importanti fl-istorja ta' Salamanca kienet is-sena 1218, meta Alfonso IX ta' León ta karta reali lill-Università ta' Salamanca, għalkemm it-tagħlim formali kien ilu jeżisti hemmhekk mill-1130. F'qasir żmien saret wieħed mill-iktar ċentri akkademiċi sinifikanti u prestiġjużi fl-Ewropa.
Ġann Piet Franġisk De Soldanis
Politika u Patrijottiżmu
De Soldanis kien mixgħul bl-imħabba għal art twelidu u bla dubju kien patrijott. Mit-tmienja u ħamsin sena li għex, De Soldanis għex tlieta u tletin minnhom taħt is-saltna twila u despotika tal-Granmastru Emanuel Pinto de Fonseca li kien aktarx iqis lilu nnifsu bħala monarka assolut fil-vena tal-monarki Franċiżi ta' żmienu. F'waħda mill-kitbiet tiegħu De Soldanis fisser ideat li kienu jixhdu x-xewqa għal tibdil politiku f'Malta, tant li l-Inkwiżitur, allarma lis-Segretarju tal-Istat tas-Santa Sede li De Soldanis ried idaħħal repubblika minflok is-saltna awtokratika ta' Pinto. Il-Granmastru għajjar lil De Soldanis “insolenti u vili” u rrapportah lill-Papa: De Soldanis spiċċa interrogat Ruma u ordnat jagħmel apoloġija lill-Granmastru. De Soldanis ma kienx biss studjuż akkademiku imma wkoll patrijott li kien xorob mill-għajn tal-illuminiżmu u xtaq jara riformi soċjali fl-edukazzjoni u emanċipazzjoni politika akbar imma forsi ma żviluppax il-ħsieb politiku tiegħu biżżejjed li jindirizza lill-poplu Malti bħala “nazzjon”. Dan għamlu Vassalli li kien iżgħar minn De Soldanis b'medda ta' żewġ ġenerazzjonijiet u seta' forsi jixtarr aħjar l-ideat illuministi mxerrda aktar mir-rivoluzzjoni Franċiża li ġrat wara l-mewt ta' De Soldanis.
Il-figura tiegħu tul iż-żmien
Ġużè Cassar Pullicino kien fost tal-ewwel li tana bijografija fil-qosor u wara ġew ippubblikati diversi artikli u saru mill-anqas tliet teżijiet fuq aspetti diversi tal-opra ta' De Soldanis. Fis-sena 2010, ġiet stampata ħarġa speċjali tal-Journal of Maltese Studies iddedikata kollha għal essays fuq De Soldanis. Hemm ukoll skejjel imsemmija għalih. Jidher li hemm qbil fost l-istudjużi li l-figura ta' De Soldanis jistħoqqilha tingħata aktar importanza milli kienet tingħata fl-imgħoddi. Hu veru li l-istudji lingwistiċi ta' De Soldanis ingħataw għarfien mistħoqq imma hu veru wkoll li l-istatura kbira ta' dak il-patrijott u studjuż mill-aqwa – Mikiel Anton Vassalli – tfiet xi ftit l-importanza ta' De Soldanis. Illum jidher li dan qed jiġi irrimedjat u De Soldanis qed jingħata aktar il-ġieħ li jistħoqqlu. Vassalli twieled sitt snin qabel il-mewt ta' De Soldanis imma dan tal-aħħar wera t-triq u nebbaħ lil Vassalli fl-istudji lingwistiċi. Vassalli, sakemm għaraf aħjar l-għeruq mill-Għarbi fl-ilsien Malti, kien tal-fehma, bħal De Soldanis, li l-oriġini tal-Malti huwa l-Puniku.
Salamanca
Storja
Is-seklu 15 ġab miegħu kunflitti soċjali u tensjonijiet fost l-eliti urbani (żvilupp kumpless li spiss ma jiġix enfasizzat biżżejjed huwa t-tilwim intern bejn il-bandos), b'episodji gravi ta' vjolenza, li kienu jqanqlu sensazzjoni kronika ta' nuqqas ta' sigurtà fil-belt. daqsminuri|292x292px|Dettall ta' klassi universitarja f'Salamanca, pittura tal-1614 Lejn l-aħħar tas-seklu 15, kien stmat li l-popolazzjoni kienet xi 15,000–25,000 ruħ. Mal-bidu tas-seklu 16, il-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni kienet tgħix fix-xatt tal-lemin (Tramuntana) tax-xmara Tormes, b'arrabal żgħir fix-xatt tax-xellug (Nofsinhar) li kien abitat minn bejn wieħed u ieħor 300 ruħ biss.
Matul is-seklu 16, il-belt għaddiet minn żmien tad-deheb (madwar 6,500 student u popolazzjoni totali ta' 24,000 ruħ). Matul dak il-perjodu, l-Università ta' Salamanca ospitat l-iktar intellettwali importanti ta' dak iż-żmien; dawn il-gruppi ta' studenti u studjużi, il-maġġoranza tagħhom Dumnikani, ġew iddeżinjati bħala l-Iskola ta' Salamanca. Id-duttrina ġuridika tal-Iskola ta' Salamanca kienet tirrappreżenta t-tmiem tal-kunċetti Medjevali tad-dritt, u stabbiliet il-korp fundamentali tad-dritt Ewropew u tal-kunċetti tal-moralità, inkluż id-drittijiet bħala ħlejqa ħajja, bħad-dritt għall-ħajja, id-drittijiet ekonomiċi, bħad-dritt li tkun sid ta' proprjetà, u d-drittijiet spiritwali, bħad-drittijiet għal-libertà tal-ħsieb u d-drittijiet relatati mad-dinjità umana intrinsika.
Matul is-seklu 17, Salamanca batiet minħabba t-taqlib ġenerali tar-Renju ta' Kastilja, iżda fis-seklu 18 reġgħet ħadet il-ħajja. F'dan il-perjodu, il-katidral Barokk ġdid u l-pjazza prinċipali (Plaza Mayor) tlestew. xellug|daqsminuri|279x279px|Il-Knisja ta' San Stiefnu, Salamanca Fix-xenarju tal-Gwerra Peniżolari tal-Gwerer ta' Napuljun, il-Battalja ta' Salamanca seħħet fit-22 ta' Lulju 1812 fl-għelieqi viċin Arapiles, fejn armata Anglo-Portugiża mmexxija minn Wellington rebħet b'mod deċiżiv kontra l-armata Franċiża ta' Marmont. Il-kwartier tal-Punent ta' Salamanca ġie mġarraf sew bil-balal tal-kanuni u bil-porvli. Il-battalja li faqqgħet dakinhar baqgħet famuża bħala mument storiku fl-istorja militari u 13,000 suldat mietu jew indarbu fi żmien ftit sigħat biss.
Matul il-Gwerra Ċivili Spanjola devastanti (1936-1939), il-belt malajr xaqilbet man-naħa Nazzjonalista u ntużat temporanjament bħala l-kwartieri ġenerali de facto għall-fazzjoni ribelli. Francisco Franco ġie pproklamat Generalissimo fil-21 ta' Settembru 1936 meta kien fil-belt. F'April 1937, il-FET y de las JONS, l-unika partit tad-dittatura, inħoloq permezz ta' Digriet tal-Unifikazzjoni maħruġ fil-belt mal-fużjoni tal-Falange tal-faxxisti u l-Karlisti tradizzjonalisti. In-Nazzjonalisti ma damux ma ċaqilqu l-biċċa l-kbira tal-istabbilimenti amministrattivi lejn Burgos, li peress li kienet iktar ċentrali, kienet iktar adattata għal dan l-iskop. Madankollu, xi stabbilimenti amministrattivi, il-kwartieri ġenerali ta' Franco (fil-Palazz Episkopali, maġenb il-Katidral l-Antik) u l-kmandi militari baqgħu f'Salamanca, flimkien mad-delegazzjonijiet Faxxisti Ġermaniżi u Taljani, u b'hekk kienet il-kapitali Nazzjonalista u ċ-ċentru tal-poter de facto matul il-Gwerra Ċivili kollha. Bħall-biċċa l-kbira tar-reġjuni Kattoliċi u rurali ta' Leon u Kastilja, Salamanca baqgħet tappoġġa bil-kbir lin-Nazzjonalisti u lir-reġim ta' Francisco Franco sal-aħħar.
Fl-1988, iċ-ċentru storiku ta' Salamanca sar Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Fl-1998, il-belt ġiet iddikjarata Kapitali Ewropea tal-Kultura għall-2002 (flimkien ma' Bruges). Fl-14 u fil-15 ta' Ottubru 2005, il-belt ospitat il-ħmistax-il Summit Ibero-Amerikan tal-Kapijiet ta' Stat u tal-Gvern.
Mill-1996, Salamanca ġiet iddeżinjata bħala s-sit għall-arkivji tal-Gwerra Ċivili Spanjola (bl-Ispanjol: Archivo General de la Guerra Civil Española). Id-dokumenti oriġinali nġabru flimkien mir-reġim ta' Franco, wara li kienu nkisbu b'mod selettiv mid-dipartimenti amministrattivi ta' diversi istituzzjonijiet u organizzazzjonijiet matul il-Gwerra Ċivili Spanjola bħala strument repressiv li ntuża kontra l-gruppi u l-individwi tal-oppożizzjoni. Il-gvern Soċjalista ċaqlaq il-parti Katalana tal-arkivju lejn Barċellona fl-2006 minkejja l-oppożizzjoni mill-awtoritajiet lokali u protesti popolari.
Sit ta' Wirt Dinji
xellug|daqsminuri|Plakka tal-20 anniversarju ta' Salamanca bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fil-Plaza Mayor Iċ-ċentru storiku ta' Salamanca ġie ddeżinjat bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1988.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (i) “Rappreżentazzjoni ta’ kapulavur frott il-kreattività tal-bniedem”; il-kriterju (ii) “Wirja ta’ skambju importanti ta’ valuri umani, tul perjodu ta’ żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ”; u l-kriterju (iv) “Eżempju straordinarju ta’ tip ta’ bini, ta’ grupp ta’ siti jew ta’ pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem”.
Ġeografija
daqsminuri|305x305px|Plaza Mayor, il-pjazza ċentrali u ewlenija tal-belt
Pożizzjoni
Il-belt tinsab max-xtut tax-xmara Tormes, tributarja maġġuri tax-xatt tax-xellug tax-xmara Douro. Hija parti wkoll mill-Vía de la Plata, mogħdija antika min-Nofsinhar sat-Tramuntana tal-Punent ta' Spanja. Tinsab madwar 200 kilometru (120 mil) fil-Punent tal-belt kapitali Spanjola ta' Madrid u 80 kilometriu (50 mil) fil-Lvant tal-fruntiera bejn Spanja u l-Portugall.
Klima
B'altitudni ta' iżjed minn 800 metru, Salamanca għandha klima Mediterranja bi sjuf sħan (Csb) skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen, b'xi influwenzi klimatiċi semiaridi kesħin (BSk), li jirriżultaw f'varjazzjonijiet kbar fit-temperaturi ta' binhar. B'hekk ikollha sjuf sħan u xtiewi kesħin, u livelli ta' preċipitazzjoni kważi semiaridi. Salamanca ma tantx għandha staġun tax-xita. Il-biċċa l-kbira tal-preċipitazzjoni tinżel meta ma jkunx is-sajf, l-iktar fl-aħħar tar-rebbiegħa u matul ix-xitwa; fix-xtiewi kollha tinżel il-borra għal ftit jiem fis-sena, għalkemm qajla jkun hemm ħafna borra. Bħala medja l-belt ikollha xi sebat ijiem ta' borra fis-sena, u l-ġlata filgħodu matul ix-xitwa hija xi ħaġa komuni u normali ħafna. Salamanca, bħala medja, ikollha 76 jum b'temperaturi baxxi taħt iż-żero.
Università
daqsminuri|307x307px|Il-Faċċata tal-Università ta' Salamanca L-Università ta' Salamanca ġiet stabbilita fl-1134 u fl-1218 ingħatat il-karta rjali tat-twaqqif ("Estudio General") mingħand Alfonso IX ta' León. Kienet l-ewwel università li rċeviet it-titlu ta' "Università" fl-1254. Taħt il-patroċinju ta' Alfonso X, il-ġid u r-reputazzjoni tagħha kibru ferm (1252-1282), u l-iskejjel tagħha tad-dritt kanoniku u tad-dritt ċivili attiraw studenti saħansitra mill-Universitajiet ta' Pariġi u ta' Bologna. Fis-seklu 16, il-ġid tal-belt kien jiddependi fuq dak tal-università. Dak iż-żmien Kristofru Kolombu kien jagħti lekċers hemmhekk dwar l-iskoperti tiegħu, filwaqt li Hernán Cortés tgħallem f'Salamanca, iżda reġa' lura d-dar fl-1501 meta kellu 17-il sena, mingħajr ma temm il-kors ta' studju tiegħu. Xi għaxar snin wara, il-conquistador Francisco Vásquez de Coronado twieled f'Salamanca.
Industrija
L-attività industrijali tirrappreżenta madwar 5 % tal-popolazzjoni tal-forza tax-xogħol, jew 3,340 impjegat f'iktar minn 360 negozju. Tnejn mill-ikbar negozji, it-tnejn li huma fost il-mitt l-ikbar impriżi fir-reġjun, huma l-manifattur tal-vaċċini veterinarji "Laboratorios Intervet", u l-manifattur speċjalista tal-fertilizzanti "S.A. Mirat", li hija l-iktar kumpanija industrijali antika tal-belt, stabbilita oriġinarjament bħala fabbrika tal-lamtu fl-1812.
Toroq
Awtostradi
Toroq oħra
Ajruport
L-Ajruport ta' Salamanca, li qiegħed fil-bażi militari ta' Matacán, jinsab madwar 14-il kilometru (disa' mili) fil-Lvant tal-belt.
Trasport pubbliku
Hemm 13-il linja tal-karozzi tal-linja li joperaw binhar u żewġ linji li joperaw billejl. Barra minn hekk, ġiet proposta linja tat-tramm.
Kultura u sport
Fl-2005, Salamanca ċċelebrat il-250 anniversarju tal-kostruzzjoni tal-Plaza Mayor b'għadd ta' avvenimenti Ewropej bit-tema Plaza Mayor de Europa.
Ġimgħa Mqaddsa
Il-Ġimgħa Mqaddsa (bl-Ispanjol: Semana Santa) f'Salamanca hija l-iktar festa magħrufa fil-belt. Salamanca hija rinomata għall-purċissjonijiet solenni li jsiru matul il-Ġimgħa Mqaddsa. 16-il konfraternità, 10,000 persuna jew "cofrades", u 50 vara jew "pasos" jiċċelebraw il-Passjoni ta' Kristu b'20 purċissjoni u eluf ta' fidili, turisti u viżitaturi.
Oħrajn
Salamanca hija famuża wkoll fi Spanja kollha u fil-bqija tal-Ewropa għaċ-ċelebrazzjonijiet tagħha tan-"Nochevieja Universitaria", jiġifieri l-"Lejla tas-Sena l-Ġdida Universitarja". Normalment issir nhar il-Ħamis tal-aħħar ġimgħa skolastika f'Diċembru u ġimagħtejn qabel lejliet l-Ewwel tas-Sena l-Ġdida reali. Dakinhar, l-istudenti jinġemgħu fil-Plaza Mayor ta' Salamanca biex jaraw spettakli mingħajr ħlas u jsejħu flimkien l-aħħar sekondi qabel nofsillejl.
Sport
Mill-1923 'il quddiem, "Los Charros,” formalment l-Union Deportiva Salamanca, kienu t-tim tal-futbol ta' Salamanca. Fl-2013, il-klabb tal-futbol falla u l-attivitajiet tiegħu ġew abbandunati. Wara li l-klabb xolja, xi maniġers tal-entità ddeċidew li jerġgħu jistabbilixxu t-tim biex jerġa' jibda jikkompeti skont il-legat tal-klabb storiku. B’hekk stabbilew il-Club de Fútbol Salmantino.