cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Malala Yousafzai
L-Ittra ta' Taliban
Izid jghid li iktar minn 300 mara u tfal inqatlu waqt drone attacks, izda hadd ma jinteressah, ghax l-aggressuri huma Amerikani edukati, mhux vjolenti u pacifici.
Finalment Rashid jitlob lil Malala tmur lura d-dar, taddotta l-kultura Izlamika u puxtun, tinghaqad ma' madrassa Izlamika tan-nisa qrib ir-rahal taghha, tistudja il-ktieb ta' Allah, tuza l-pinna ghall-Izlam u l-ghawg tal-komunità Musulmana, u biex "tikxef il-kongura tal-ftit elite li jridu jassru l-umanità kollha ghal agendi ta' hazen f'isem ordni gdid ghad-dinja," itemm jghid Rashid.
Premju Sakharov
F'Novembru 2013, inghatat l-premju Sakharov 2013 tal-UE waqt seduta plenarja specjali tal-Parlament Ewropew fi Strasburgu. Fis-sessjoni tal-Parlament Ewropew, Malala qalet li qed tiddedika dan l-premju ghall-persuni fil-Pakistan li m'ghandhomx vuci u ghal dawk li qed ibatu minn nuqqas ta' protezzjoni tad-drittijiet taghhom.
Hi qalet li tispera li l-Parlament Ewropew ihares lil hinn....lejn tfal li m'ghandhomx x'jieklu u ilma x'jixorbu. Tenniet li dawn it-tfal qed jigu mcahhda ukoll mill-edukazzjoni. Qalet li bhalissa fid-dinja hawn madwar 57 miljun tifel u tifla li m'ghandhomx access ghall-edukazzjoni. Malala qalet li dawn it-tfal qed ibatu imma ghad hawn tama. "Hawn it-tama ghax ahna ghandna nitkellmu biex naghtuhom vuci", tenniet Malala.
Fil-ftuh tac-cerimonja, il-President tal-Parlament Ewropew Martin Schultz qal li l-premju qed jinghata lil tfajla staordinarja u qal li huwa unur ghall-Parlament Ewropew li hi accettat dan il-premju.
Il-Premju Sakharov twaqqaf fl-1988 u u jonora lill-attivist Russu tad-drittijiet tal-bniedem u xjenzat fil-qasam nukleari Andrei Sakharov. Dan il-premju li jinkludi ghotja ta' hamsin elf ewro jinghata kull sena mill-Unjoni Ewropea biex jirrikonoxxi l-kawza ta' persuni li jkunu qed jipprotegu d-drittijiet fundamentali tal-bniedem u tal-liberta' tal-hsieb u tal-espressjoni.
Malala u Malta
Il-President ta’ Malta, Marie Louise Coleiro Preca kellha laqgħa ma’ Malala Yousafzai, fis-17 ta' Settembru 2014, f’Birmingham, l-Ingilterra, fil-post fejn Malala qed issegwi l-istudji tagħha.
Il-President ta’ Malta Marie Louise Coleiro Preca stiednet lil Malala tiġi Malta bil-għan li tħeġġeġ tfal Maltin biex ikomplu jsaħħu l-edukazzjoni tagħhom, bil-possibilità li l-Uffiċċju tal-President ta’ Malta u Malala joħolqu proġett edukattiv bħala parti mill-kampanja internazzjonali favur l-edukazzjoni.
Waqt il-laqgħa Malala spjegat lill-President ta’ Malta li l-edukazzjoni hija l-unika triq li tista’ ġġib il-paċi fid-dinja, għaliex l-edukazzjoni tbiegħed il-ġlied, it-terroriżmu u huwa li għalhekk il-ħolma tagħha hi li l-mijiet ta’ eluf ta’ tfal li huma mċaħħda mill-edukazzjoni, jingħataw il-mezzi biex imorru l-iskola. Malala li għad għandha 17-il sena, hija l-ewwel tifla fil-familja tagħha fil-Pakistan li ħadet l-edukazzjoni bis-serjetà, u hija din l-edukazzjoni li wasslet lil Malala biex tagħmel dan l-impatt dinji.
Malala faħħret lill-President ta’ Malta għall-irwol tagħha bħala mara li qed tagħti tama lil nisa oħra biex jagħmlu kuraġġ u ma jibqgħux lura. Malala qalet li persuni bħall-President huma dawk li jagħmlu d-differenza u huwa għalhekk li tixtieq li tidħol ukoll fil-politika biex tagħmel id-differenza u tagħmel it-tibdiliet li hemm bżonn. Il-President ta’ Malta qalet li l-politika hija għodda ta’ mħabba, għaliex in-nies għandhom bżonn l-imħabba, il-kuraġġ u l-edukazzjoni biex jimxu ‘l quddiem.
Waqt il-laqgħa mal-President, Malala kienet akkumpanjata mill-ġenituri tagħha. Missier Malala kien dak li żera’ f’bintu l-għatx għall-edukazzjoni, li permezz tagħha għamlet dan l-impatt dinji.
Fix-xhur ta' wara, Malala iddiskutiet mal-uffiċċju tal-President għal meta se jkun possibbli li żżur Malta biex twassal il-messaġġi influwenti tagħha.
Il-Premju Nobel għall-Paċi
Nhar l-10 ta' Ottubru 2014, tħabbar li Malala kellha tirċievi n-Nobel għall-Paċi tal-2014 għall-ġlieda tagħha kontra l-vjolenza fuq it-tfal u ż-żgħażagħ u għad-dritt tat-tfal kollha għall-edukazzjoni. Billi meta rċevitu kellha biss 17-il sena, hija l-iżgħar rebbieħa tan-Nobel ta' kull żmien. Yousafzai qasmet il-premju ma' Kailash Satyarthi, attivist Indjan għad-drittijiet tat-tfal.
Premier League Malti 1931–32
Statistika tal-Premier League Malti fl-istaġun 1931–32. Il-kampjonat kien imwettaq f'4 timijiet, u Valletta United kienu rebbieħa tal-kampjonat.
Mons. Charles Vella
Il-Monsinjur Charles Vella (Il-Gżira, 27 ta' Ġunju 1928 - L-Imsida, 17 ta' Marzu 2018) kien il-fundatur tal-Moviment ta’ Kana, li beda fl-1954, fl-istess sena meta kien ordnat qassis f’Ruma.
Edukazzjoni
Ħa l-edukazzjoni tiegħu fil-Kulleġġ San Alwiġi, is-Seminarju, Venerable Bede English College u l-Università Pontifiċja Gregorjana ta' Ruma. Iktar tard studja l-Istudji Soċjali fil-Loyola University, Chicago u tħarreġ bħala counsellor u psikoterapista fil-Family Institute ta' Chicago.
Il-Moviment ta' Kana
Vella kien beda jagħti l-ewwel korsijiet fl-1952. Fl-1956, il-Moviment ta’ Kana ingħata l-approvazzjoni uffiċjali mill-Arċisqof ta’ Malta, Monsinjur Mikiel Gonz i.
Minn dakinhar, eluf ta’ koppji Maltin ingħataw il-formazzjoni u taħriġ kemm spiritwali kif ukoll prattiku għall-ħajja miżżewġa. Il-Moviment ta’ Kana joffri wkoll servizz ta’ appoġġ u counselling lil koppji li jkunu għaddejjin minn żmien diffiċli.
Ħidma Internazzjonali għall-Familja
Mons. Vella għamel ħajtu jissielet sabiex isib metodi ta’ kif jissaħħu l-familji u għal tul ta’ żmien kien involut fix-xena internazzjonali fil-ħidma soċjali mal-familji, speċjalment f’pajjiżi sottożviluppati bħall-Kenja, il-Filippini u l-Indja.
Mons. Vella kien għamel xi żmien ukoll iservi bħala d-Direttur taċ-Ċentru Internazzjonali għall-Istudji tal-Familja f’Milan.
Għal xi snin serva wkoll lokalment bħala konsulent għall-Ministeru għall-Familja.
Hu kien meqjus bħala awtorita’ internazzjonali fil-qasam tal-counselling u taħriġ bi preparazzjoni għaż-żwieġ. Kien konsulent għan-Nazzjonijiet Magħquda fuq l-anzjanità u l-familja.
Kurja u Xandir Reliġjuż
Huwa kien uffiċjal tal-istampa tal-Kurja ta' Malta bejn l-1956 u l-1962, fi żmien il-Kwistjoni Politiko-Reliġjuża, assistent Segretarju Ġenerali taċ-ċelebrazzjonijiet ċentinarji Pawlini (1958-1960), membru tal-Awtorità tax-Xandir (1961-1962) u organizzatur tax-xandir reliġjuż (1963-1974).
San Raffaele
Fl-1986 Vella ngħaqad mal-Istituto Scientifico San Raffaele ta' Milan bħala assistent tal-president għar-relazzjonijiet soċjali. Kien lettur fil-bijoetika u membri ta' diversi kumitati tal-bijoetika.
Awtur
Fr Charles Vella kien ukoll awtur ta’ diversi kotba fosthom ” Il Consultorio e il Consulente Familiare” li kien stampat għall-ewwel darba fl-1973 u aġġornat diversi drabi.
Liebru Ċiniż
Il-Liebru Ċiniż magħruf xjentifikament bħala Lepus sinensis huwa speċi ta' mammiferu plaċentat tal-familja Leporidae (leporidu) fl-ordni Lagomorpha (lagomorfu) li jinsab mifrux ma' 3 pajjiżi fil-kontinent ta' l-Asja (Ċina, Tajwan il-gżira provinċa taċ-Ċina u Vjetnam).
Klassifikazzjoni
Dan il-liebru huwa l-unika speċi li qiegħda klassifikata fis-sottoġeneru Sinolagus u l-ispeċi maqsuma fi 3 sottospeċijiet.
Giuseppe Verdi
Giuseppe Fortunino Francesco Verdi (10 ta' Ottubru, 1813, Roncole - 27 ta' Jannar, 1901, Milan), kien kompożitur romantiku Taljan. Ix-xogħol tiegħu, magħmul essenzjalment minn opri li jikkombinaw il-qawwa melodika mal-forza psikoloġika u leġġendarja, huwa wieħed mill-aktar importanti fl-istorja tat-teatru mużikali. Verdi kien wieħed mill-kompożituri ta' opri Taljani l-aktar influwenti tas-seklu 19, b'influwenza li nistgħu nqabbluha ma' dik ta' Bellini, Donizetti, Puccini u Rossini. Ix-xogħlijiet tiegħu huma spiss rappreżentati fit-teatri tal-opra tad-dinja kollha u ċerti melodiji mill-opri tiegħu ilhom ħafna li saru parti mill-kultura popolari, bħal, pereżempju, "La donna è mobile" minn Rigoletto, "Brindisi" minn La Traviata, "Va, pensiero" minn Nabucco jew il-"Marċ Trijonfali" minn Aida. L-opri ta' Verdi għadhom jiddominaw ir-repertorju tal-arti lirika, seklu u nofs wara li nħolqu. Verdi ma tantx kien impenjat politikament. Madankollu kien jawtorizza l-użu tal-immaġni u tax-xogħlijiet tiegħu fil-proċess tal-unifikazzjoni tal-peniżola Taljana. Għal dir-raġuni, Verdi sar, flimkien ma' Garibaldi u Cavour, figura emblematika tar-Risorgimento.
Bijografija
Huwa beda’ juri x-xewqa għall-mużika meta kien għadu żgħir u rċieva ftit lezzjonijiet mill-organista tar-raħal. Missieru, Carlo Verdi, kien jieħu ħsieb lukanda u ħanut tal-merċa; kien fqir biex jagħti lit-tifel tiegħu edukazzjoni tajba, imma t-tifel għogbitu n-nota ta’ Antonio Barezzi (merkant u dilettant tal-mużika fil-Belt ta’ Busseto) li nkoraġġih u assistih fl-edukazzjoni mużikali. Minbarra li kkopja partijiet u emula l-organista tal-belt, Verdi beda jikteb biċċiet mill-mużika għas-Soċjetà Filarmonika Lokali u għall-knisja wkoll.
Fl-eta’ ta’ tmintax-il-sena, Barezzi tah borża ta’ studju biex imur Milan u jistudja fiil-Konservatorju. Huwa ma ġiex milqugħ minħabba l-età imma baqa’ Milan għal tliet snin, jistudja ma’ Vincenzo Lavigna, mużiċista fl-orkestra tat-teatru La Scala. Fl-1834 Verdi rritorna f’Busseto biex jitħarreġ, bl-appoġġ tal-Maestro tal-kappella. Inħatar bħala Maestro tal-Mużika għall-Komunisti u kellu rwol importanti fil-ħajja tal-Belt.
Fl-1836 huwa żżewweg lil Margherita Barezzi, it-tifla tal-Patrun tiegħu. Giuseppe Verdi miet fl-1901 fl-età ta' 88 sena.
Xogħlijiet
L-ewwel opra tiegħu, "Oberto", ġiet aċċettata għall-provi f’La Scala. Wara xhur ta’ posponimenti, fl-aħħar li kienet ipproduċiet fl-1839 kienet suċċess kbir meta ppubblikah Giovanni Ricordi. Il-mużika Taljana ġiet ippublikata tant li l-kumpanija għamlet il-qligħ mill-mużika ta’ Verdi.
Premier League Malti 1932–33
Statistika tal-Premier League Malti fl-istaġun 1932–33. Il-kampjonat kien imwettaq f'4 timijiet, u Sliema Wanderers kienu rebbieħa tal-kampjonat.
Coccinellidae
Il-familja Coccinellidae hija familja bijoloġika ta' insetti, magħrufa aħjar bħala dik tan-nannakoli. Fiha tiġbor 'il fuq minn 5,000 speċi ta' nannakoli minn madwar id-dinja kollha. F’Malta nsibu madwar tletin speċi.
Il-membri ta' din il-familja huma kollha insetti żgħar, li għandhom daqs li jvarja bejn 1mm - 10mm (0.04 sa 0.4 pulzieri). Il-ġisem tagħhom għandu l-istess disinn bażiku. Dan jinvolvi 1) ras b'żewġ antenni żgħar 2) sider b'sitt saqajn u żewġ pari ġwienaħ 3) u qadd flessibli bl-anus u l-organi riproduttivi. Dan id-disinn huwa wieħed ferm addattat għall-istil ta' ħajja li jgħixu in-nannakoli.
Din il-familja hija ukoll mżewqa b'diversita' ta' kuluri. Dawn il-kuluri huma riżultat ta' sustanzi li jissejħu karotenojdi li jinsabu fil-ġwienaħ protettivi ta' kull nannakola. L-iktar lwien komuni huma l-isfar, l-oranġjo u l-aħmar però jeżistu ukoll nannakoli ta' lewn iswed, griż u kannella illi mad-daqqa t'għajn ma tantx jixbħu lin-nannakoli tradizzjonali. Fil-fatt mhijiex faċli għan-nies li mhumiex entomologi biex jgħarfu nannakoli ta' dawn l-ilwien.
Il-membri ta' din il-familja huma ġeneralment meqjusa bħala insetti utli għax ħafna minnhom jieklu insetti żgħar li jagħmlu ħsara lill-prodotti agrikoli u l-ġonna.
Bijoloġija
left|thumbIn-nannakoli huma predaturi u id-dieta tagħhom tipikament tikkonsisti f'organiżmi mill-ordni tal- Hemiptera (per eż. il-mell u il-miskta). L-unika eċċezzjoni tinsab fis-sottofamilja Epilachninae. Din is-sottofamilja ta' nannakoli tikkonsisti f'insetti erbivori li jieklu ħaxix biss. Il-partijiet tal-ħalq ta' dawn l-insetti jissejħu mandiboli u huma adattati skond id-dieta tal-organiżmu. Dawk tal-predaturi huma adattati biex jaqtgħu u jigdmu filwaqt li dawk tal-erbivori huma addattati biex jogħmdu u jċarrtu il-ħxejjex.
Biex jiżguraw is-sopravivenza tagħhom, in-nannakoli ma jridux biss jaħsbu għall-ikel iżda ukoll għall-protezzjoni minn attakki ta' annimali oħra. Fil-fatt il-kuluri jgħajtu tal-Coccinellidae jservu biex jagħmlu dan. Huma jservu bħala sinjal ta' avvertiment lil predaturi. Dan għaliex bl-esperjenza l-predaturi jitgħallmu jassoċjaw ċerti kuluri ma togħma ħażina u b'hekk iħallu lin-nannakoli bi kwiethom. Dan il-fenomenu jissejjaħ aposematiżmu. It-togħma ħażina tan-nannakoli tiġi minn sustanzi li jissejħu alkalojdi. Dawn jkunu ta' lewn isfar, u in-nannakola terħijhom f'mumenti ta' periklu.
Il-maġġoranza tal-membri tal-familja Coccinellidae jfittxu il-kenn fix-xitwa. Dawn jinġabru taħt il-qxur tas-siġar u f'postijiet dojoq. Malli il-ġurnata tibda titwal, in-nannakoli jibdew joħorġu mill-kenn u jinfirxu. Ir-rebbiegħa huwa l-istaġun ta' kopulazzjoni tan-nannakoli.
L-ispeċi Harmonia axydris tbid gruppi ta bajd illi jfaqqsu f'temp ta' 3-4 ijiem. Il-larva li joħorġu mill-bajd, jgħaddu minn erba stadji ta żvilupp. B'kollox dawn jieħdu minn 10-14 il-ġurnata. X'ħin il-larva jkun kbir biżżejjed, jibda jibni pupa madwaru. Eventwalment in-nannakola adulta toħroġ mill-pupa, x'ħin l-iżvilupp ikun komplet.
Huwa maħsub li ċerti speċi ta' nannakoli jbidu bajd infertili żejjed ma gruppi ta' bajd fertili. Dawn jgħinu biex jipprovdu ikel għal-larvi meta jfaqqsu. Il-kwantita' ta' bajd infertili li jiġi iddepożitat jvarja skond ir-riżorsi ta' ikel li jkun hemm waqt illi il-bajd ikun qiegħed jiġi iddepożitat.
Abitat u Ambjent
Bħall-ħafna insetti oħra, in-nannakoli ġeneralment jidħlu fi stat ta' rqad matul ix-xitwa. Dan l-istat jissejjaħ bipawża u jgħin biex in-nannakoli jirreżistu temperaturi kesħin. Xi speċi (e.ż. Hippodamia convergens) jinġabru fi gruppi u jemigraw f'art iktar għolja biex jidħlu fi stat ta bipawża. In-nannakoli predaturi, ġeneralment jinstabu fuq il-pjanti fejn il-mell jew il-miskta huma abbundanti. Dan għaliex huma jkunu jistgħu jbidu il-bajd ħdejn kolonji ta' dawn l-insetti u b'hekk jiżguraw illi il-larvi li jfaqqsu mill-bajd jsibu x'jieklu.
Għalkemm hawn Malta, in-nannakoli ma jagħmlu l-ebda ħsara, fl-Amerka ta' fuq, in-nannakola Harmonia axydris, li kienet introdotta biex tikkontrolla l-mell u l-miskta, saret tgħati fastidju lil abitanti tal-inħawi. Dan għaliex fix-xitwa qtajjet kbar ta' nannakoli jmorru jistkennu fil-propjeta tal-abitanti.
In-Nannakoli u l-Kultura
In-nannakoli kienu u għadhom favoriti fost it-tfal. Ħafna stejjer, leġġendi u poeżiji ġew miktubin dwarhom madwar id-dinja kollha.
Leġġenda tradizzjonali Maltija hija dik Tal-Madonna u In-Nannakola. Skond il-leġġenda qadima, meta il-Madonna marret ħdejn binha Ġesù msallab, Hi kellha bukkett ward f'idha. Il-Madonna niggżet sebagħha u dehret qatra demm. Nannakola li kienet fil-qrib, fetħet ġwenħajha biex ma tħallix id-demm tal-Madonna jaqa' fl-art. Il-Madonna tant ħadet gost b'dan li b'radd ta' ħajr tat lin-nannakola libsa ġdida; aħmar fejn waqa' id-demm u seba' tikek suwed fejn waqgħu id-demgħat tagħha. Dawn is-seba tikek suwed jirrapreżentaw is-seba duluri tal-Madonna.
In-nannakoli f'Malta huma assoċċjati ħafna ma' l-iskola u l-edukazzjoni. Fil-fatt dan nistgħu narawh fir-rima popolari illi kienet tingħad mit-tfal ta' dari - Nannakola mur l-iskola, aqbad siġġu u ibda għola. Fil-Ħrejjef ta' Wied Peprina miktubin minn Trevor Żahra nsibu ukoll il-karattru bl-isem ta' Nanna Kolina. Din in-nannakola, allavolja żgħira turi, l-għerf tagħha bl-istejjer u il-mossi u dejjem tinstab liebsa in-nuċċali.
F'pajjiżi oħra in-nannakola tiġi assoċjata ma diversi suġġetti kif ukoll mar-reliġjon. Bl-Irlandiż, in-nannakola tissejjaħ bóín Dé jiġifieri "Il-baqra żgħira ta' Alla"; u terminu similari jintuża ukoll fil-Kroazia - Božja ovčica ("In-nagħġa żgħira ta' Alla"). Fi Franza hija magħrufa bħala bête à bon Dieu li tfisser "l-annimal ta' Alla",u fir-Russja tissejjaħ, Божья коровка ("Il-baqra żgħira ta' Alla"). Bl-Ebraik, tiġi msejħa "Il-baqra iż-żgħira ta' Moshe Rabbenu" u xi kultant ukoll " Messija żgħira". Dawn it-termini kollha juru id-devozzjoni ta' ċertu pajjiżi lejn ir-reliġjon.
Vadis Odjidja-Ofoe
Vadis Odjidja-Ofoe (Gent, 21 ta' Frar 1989) huwa plejer tal-futbol Belġjan li jilgħab bħala midfilder mal-klabb Belġjan ta' Gent.
Karriera
Hu ngħaqad mat-tim lokali tiegħu KAA Gent fl-età ta' ħames snin. Huwa lagħab ukoll għal RSC Anderlecht. Odjidja-Ofoe kien parti mit-tim riżerv ta' Anderlecht li rebħu l-kampjonat tar-riżervi (2006–07). Fl-istaġun 2007–08, huwa ġie promoss għall-ewwel tim ta' Anderlecht. Fit-22 ta' Diċembru 2007, Vadis skorja l-ewwel gowl tiegħu fid-debutt sħiħ tiegħu għal Anderlecht f'logħba kontra RAEC Mons.
F'Jannar 2008, kien iffirma ma Hamburger SV. Fid-9 ta' Jannar 2009, huwa telaq lil Hamburg u mar ma' Club Brugge KV bi prezz ta' 900.000 Ewro wara sena li għamel fil-Bundesliga.
Internazzjonali
Odjidja kien imssejjaħ mat-tim tal-Belġju U23 għall-Olimpjadi tas-Sajf 2008. Huwa ħa sehem f'żewġ logħbiet; rebħa tal-fażi tal-grupp kontra l-ospiti Ċina u f'telfa ta' 4–1 fis-semi-finali kontra n-Niġerja.
Hu għamel it-tieni dehra tiegħu għall-Belġju f'logħba kwalifikanti tal-Kampjonati Ewropej 2012 kontra l-Ażerbajġan f'Marzu 2011, għal darb'oħra ġie bħala sostitut fid-90 minuta, billi ssostitwixxa lil Steven Defour. Fit-tielet ħarġa internazzjonali tiegħu huwa ssostitwixxa lil Defour darb'oħra fit-63 minuta f'logħba tal-Belġju kontra l-Każakstan. Bħala riżultat ta' logħob ta' kwalifiki tal-Kampjonati Ewropej 2012, Odjidja m'għadux eliġibbli biex jilgħab għall-Gana.
Ħajja personali
Huwa għandhu nofs l-oriġini tiegħu mill-Gana,missieru mill-Gana u ommu minn Gent fil-Belġju. Hu jitkellem bl-Olandiż u Franċiż.
FK Banga
Futbolo klubas Banga huwa klabb tal-futbol Litwan,mil-belt ta Gargždai. Il-klabb twaqqaf fl-1966.
Unuri
<...>
Pécs
Pécs (pronunzja: /peɪtʃ/ PAYTCH, bl-Ungeriż: [peːt͡ʃ]; bil-Kroat: Pečuh; bil-Ġermaniż: Fünfkirchen, pronunzjata [fʏnfˈkɪʁçn̩]; magħrufa wkoll b'ismijiet oħra) hija l-ħames l-ikbar belt fl-Ungerija, u tinsab fuq ix-xaqlibiet tal-muntanji Mecsek fil-Lbiċ tal-pajjiż, qrib il-fruntiera mal-Kroazja u mas-Serbja. Hija ċ-ċentru amministrattiv u ekonomiku tal-Kontea ta' Baranya, u s-sede tad-Djoċesi Kattolika Rumana ta' Pécs.
Il-belt tmur lura għal żmien il-qedem, ġiet insedjata miċ-Ċeltiċi u mir-Rumani, u saret sede episkopali fi żmien l-Ungerija Medjevali bikrija. Għandha l-eqdem università fil-pajjiż u hija waħda miċ-ċentri kulturali ewlenin tal-Ungerija. Il-belt għandha wirt kulturali rikk minn żmien l-okkupazzjoni Ottomana li damet 150 sena. Storikament il-belt kienet u għadha multietnika fejn bosta kulturi interaġixxew matul 2,000 sena ta' storja. Dan l-aħħar, il-belt ġiet rikonoxxuta għall-wirt kulturali tagħha, u ġiet imsemmija bħala waħda mill-bliet Kapitali Ewropej tal-Kultura.
Etimoloġija
Il-belt Medjevali ssemmiet għall-ewwel darba fit-871 bl-isem ta' Quinque Basilicae ("ħames katidrali"). L-isem jirreferi għall-fatt li meta kienu qed jibnu l-knejjes tal-belt, il-bennejja użaw il-materjal minn ħames kappelli Kristjani antiki tal-belt. F'dokumenti Latini iktar 'il quddiem, il-belt issemmiet bħala Quinque Ecclesiae ("ħames knejjes", isem identiku fit-tifsira għall-isem Ġermaniż Fünfkirchen u għall-isem Slovakk Päťkostolie).
L-isem Pécs tfaċċa fid-dokumenti fl-1235 fil-kelma Pechyut (spellut illum il-ġurnata bħala pécsi út, li tfisser "triq lejn/minn Pécs") li wisq probabbli oriġinat mill-Proto-Slaviku *pęčь jew mill-Illirjan *penče, li t-tnejn ifissru ħames/ħamsa. B'lingwi oħra: bil-Latin, Quinque Ecclesiae; bit-Taljan, Cinquechiese; bil-Kroat, Pečuh; bis-Serbjan, Печуј (Pečuj); bis-Slovakk, Päťkostolie; biċ-Ċek, Pětikostelí; bl-Olandiż, Vijfkerken; bil-Ġermaniż, Fünfkirchen; u bit-Tork, Peçuy.
Ġeografija
Pécs tinsab fil-Baċir tal-Karpazji tal-Ewropa Ċentrali, fiċ-ċentru tal-Kontea ta' Baranya, fin-Nofsinhar tal-Ungerija. Hija mdawra bl-għoljiet ta' Mecsek fit-Tramuntana u bil-pjanura fin-Nofsinhar. Pécs għandha passat sinifikanti fix-xogħol tal-estrazzjoni. L-ilma dolomitiku ta' Mecsek huwa famuż għad-densità għolja ta' minerali tiegħu b'ekwilibriju kostanti.
Il-belt ta' Pécs tinsab qrib il-fruntiera mal-Kroazja u mas-Serbja. Il-parti tan-Nofsinhar tagħha hija pjuttost ċatta filwaqt li l-parti tat-Tramuntana tagħha tinsab qrib ix-xaqliba tal-muntanji Mecsek. Għandha klima favorevoli ħafna, u madwarha għandha għadd ta' boskijiet. Matul l-iljieli sħan tas-sajf, flussi ta' arja friska jinżlu mill-muntanji Mecsek u jnaddfu l-arja tal-belt.
Pécs hija mdawra bil-pjanura fin-Nofsinhar (b'elevazzjoni ta' 120-130 metru), filwaqt li l-muntanji Mecsek jibqgħu telgħin sa elevazzjonijiet ta' 400-600 metru wara l-belt. L-għolja ta' Jakab, li tinsab fil-Punent tal-muntanji Mecsek, hija għolja 592 metru (1,942 pied), Tubes, eżatt fuq Pécs, hija għolja 612-il metru (2,008 pied), u Misina hija għolja 535 metru (1,755 pied). Partijiet iktar għoljin tal-belt jitilgħu sa 200-250 metru (656-820 pied), l-iktar Pécsbánya, Szabolcsfalu, Vasas u Somogy. Il-boskijiet ġeneralment jibdew minn elevazzjonijiet ta' madwar 300 metru (984 pied). L-għoljiet ta' Mecsek huma kkaratterizzati b'bosta widien li jaqdu rwol ewlieni fit-titjib tal-klima tal-belt, ladarba ma hemmx lagi u xmajjar fil-qrib. L-ilmijiet jinżlu mill-għoljiet ta' Mecsek, inixxu fin-nixxiegħa ta' Pécsi taħt il-linja ferrovjarja mil-Lvant għall-Punent u eventwalment jaslu fix-xmara Danubju.
Belt Rumana Antika
L-inħawi tal-belt ilhom abitati minn żmien il-qedem, u l-eqdem sejbiet arkeoloġiċi li nstabu għandhom 6,000 sena. Qabel żmien ir-Rumani l-inħawi kienu abitati miċ-Ċeltiċi.
Il-belt ta' Sopianae ġiet stabbilita mir-Rumani fil-bidu tas-seklu 2, f'żona popolata miċ-Ċeltiċi u mit-tribujiet Pannoni. Mis-seklu 4 saret il-belt kapitali tal-provinċja ta' Valeria u ċentru Kristjan bikri sinifikanti. In-nekropoli Kristjana bikrija minn dak iż-żmien saret Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'Diċembru 2000.
Meta l-Punent tal-Ungerija kienet provinċja tal-Imperu Ruman (imsejħa Pannonia), ir-Rumani stabbilew diversi kolonji li kienu jipproduċu l-inbid bl-isem kollettiv ta' Sopianae fejn issa hemm Pécs, fil-bidu tas-seklu 2.
Iċ-ċentru ta' Sopianae kien fejn issa hemm il-Palazz tal-Isqof. Xi partijiet tal-akkwedott Ruman għadhom viżibbli. Meta l-provinċja ta' Pannonia ġiet maqsuma f'erba' diviżjonijiet amministrattivi, Sopianae kienet il-belt kapitali tad-diviżjoni msemmija Valeria.
Fl-ewwel nofs tas-seklu 4, Sopianae saret belt Kristjana importanti. L-ewwel ċimiterji Kristjani, li jmorru lura għal dak iż-żmien, tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. Sal-aħħar tas-seklu, it-tmexxija Rumana fl-inħawi ddgħajfet, l-iktar minħabba l-attakki mill-Barbari u mill-Unni.
Belt Medjevali Bikrija
Meta Karlu Manju wasal fl-inħawi fis-791, il-belt kienet immexxija mill-Avari. Karlu Manju, wara li ħakem l-inħawi, annetta l-belt mal-Imperu Ruman Sagru. Kienet tagħmel parti mid-Djoċesi ta' Salzburg.
Belt Medjevali Ungeriża
Diversi ordnijiet reliġjużi stabbilew ruħhom f'Pécs. L-Ordni Benedittina kienet l-ewwel waħda fl-1076. Fl-1181 diġà kien hemm sptar fil-belt. L-ewwel monasteru Dumnikan tal-pajjiż inbena f'Pécs fl-1238. Ir-Re Lwiġi l-Kbir stabbilixxa università f'Pécs fl-1367 fuq parir ta' William, l-isqof ta' Pécs, li kien ukoll il-kanċillier tar-re. Din kienet l-ewwel università fl-Ungerija. Id-dokument tal-istabbiliment huwa kważi identiku, kelma b'kelma, għal dak tal-Università ta' Vjenna, fejn jiġi ddikjarat li l-università għandha d-dritt li tgħallem l-arti u x-xjenzi, bl-eċċezzjoni tat-teoloġija.
Fl-1459, Janus Pannonius, l-iżjed poeta Umanista Medjevali importanti tal-Ungerija sar l-isqof ta' Pécs. Huwa saħħaħ l-importanza kulturali tal-belt.
Pécs saret waħda miċ-ċentri kulturali u tal-arti tal-pajjiż bis-saħħa tal-isqof Janus Pannonius.
Pécs taħt l-Ottomani
Wara l-Battalja ta' Mohács (1526) fejn l-armata Ottomana għelbet l-armati tar-Re Lwiġi II, l-armati ta' Suleiman okkupaw lil Pécs. Mhux talli parti kbira mill-pajjiż kien okkupat mill-Ottomani, talli l-opinjoni pubblika kienet diviża wkoll rigward min kellu jkun ir-re tal-Ungerija. Parti miċ-ċittadini kienu jappoġġaw lil Ferdinandu tal-Asburgi, u parti oħra inkurunat lil John Zápolya f'Székesfehérvár. Iċ-ċittadini ta' Pécs kienu jappoġġaw lill-Imperatur Ferdinandu, iżda l-bqija tal-Kontea ta' Baranya kienet tappoġġa lir-Re John. Fis-sajf tal-1527 Ferdinandu rebaħ kontra l-armati ta' Szapolyai u ġie inkurunat re fit-3 ta' Novembru. Ferdinandu kellu għal qalbu l-belt minħabba l-appoġġ li kellu, u eżenta l-belt mill-ħlas tat-taxxi. Pécs ġiet rikostruwita u ffortifikata.
Fl-1529, l-Ottomani reġgħu ħakmu lil Pécs, u għamlu kampanja militari kontra Vjenna. L-Ottomani obbligaw lil Pécs taċċetta lir-Re John (li kien alleat magħhom) bħala l-mexxej. John miet fl-1540. Fl-1541, l-Ottomani okkupaw il-Kastell ta' Buda, u ordnaw lil Isabella, l-armla ta' John tagħtihom il-belt ta' Pécs, peress li l-belt kellha importanza strateġika. Iċ-ċittadini ta' Pécs iddefendew il-belt kontra l-Ottomani, u kienu leali lejn Ferdinandu. L-imperatur għen il-belt u ddefendiha minn attakki oħra tal-Ottomani, iżda l-konsulenti tiegħu pperswadewh jiffoka iktar fuq il-bliet ta' Székesfehérvár u Esztergom minflok fuq Pécs. Pécs kienet qed tħejji għall-assedju, iżda jum qabel, merċenarji Fjammingi u tal-Wallonja ħarbu mill-belt u attakkaw l-artijiet fil-qrib. L-għada f'Ġunju 1543, l-isqof innifsu mar għand l-Ottomani bl-imfietaħ tal-belt. Wara li okkupaw il-belt, l-Ottomani ffortifikawha u kkonvertewha f'belt Ottomana. Il-knejjes Kristjani ġew ikkonvertiti f'moskej; inbnew banjijiet Torok u minareti, ġew stabbiliti skejjel Iżlamiċi tat-tagħlim tal-Koran, u minflok is-suq kien hemm bażaar. Għal mitt sena l-belt kienet gżira ta' paċi f'art mifnija bil-gwerra. Għall-ewwel kienet ċentru sanjak f'Budin Eyalet u iktar 'il quddiem f'Kanije Eyalet bħala "Peçuy".
Il-kronista Ottoman İbrahim Peçevi (Ibrahim ta' Pécs), li x-xogħol tiegħu jifforma l-korp ewlieni ta' referenza għall-istorja Ottomana bejn l-1520 u l-1640, twieled fil-belt.
Fl-1664, in-nobbli Kroat-Ungeriż Nicholas Zrínyi wasal f'Pécs flimkien mal-armata tiegħu. Peress li l-belt kienet parti sew mit-territorji Ottomani, kienu jafu li anke jekk jirnexxilhom jokkupawha, ma kinux se jżommuha wisq fit-tul, u għalhekk ippjanaw li jisirqu r-rikkezzi tagħha biss. Huma ħarbtu l-belt u tawha n-nar iżda ma setgħux jokkupaw il-kastell. Il-belt Medjevali ta' Pécs inqerdet għalkollox, għajr il-ħajt madwar il-belt storika, bastjun wieħed (il-Barbakán), u n-network ta' mini u ta' katakombi taħt il-belt, li partijiet minnhom huma magħluqa filwaqt li partijiet oħra huma parti mis-sjieda tal-fabbrika famuża tax-xampanja Litke u llum il-ġurnata huma miftuħa għall-pubbliku. Instabu wkoll diversi monumenti Torok, fosthom tliet moskej, żewġ minareti, il-fdalijiet ta' banju fuq l-oqbra Kristjani antiki ħdejn il-katidral, u diversi djar, waħda minnhom saħansitra b'balla ta' kanun imwaħħla fil-ħajt. Wara li l-Kastell ta' Buda nħeles minn taħt l-Ottomani fl-1686, l-armati ħakmu l-kumplament ta' Pécs. Il-gwardji li avvanzaw setgħu jidħlu fil-belt u jisirqu r-rikkezzi tagħha. Kif l-Ottomani raw li ma setgħux jibqgħu jżommu l-belt, tawha n-nar u rtiraw fil-kastell. L-armata mmexxija minn Lwiġi ta' Baden okkupat il-belt fl-14 ta' Ottubru u qerdet l-akkwedott li kien iwassal l-ilma lejn il-kastell. B'hekk l-Ottomani ma kellhom l-ebda għażla oħra għajr li jarrendu, u hekk għamlu fit-22 ta' Ottubru.
Il-belt kienet taħt il-liġi marzjali taħt il-kmand ta' Karl von Thüngen. Il-qorti ta' Vjenna riedet teqred il-belt għall-ewwel, iżda iktar 'il quddiem iddeċidiet li żżommha bħala kontrobilanċ għall-importanza ta' Szigetvár, li kienet għadha taħt tmexxija Ottomana. Bil-mod il-mod il-belt reġgħet bdiet tiffjorixxi, iżda fis-snin 90 tas-seklu 17 faqqgħu żewġ epidemiji tal-pesta u mietu ħafna nies. Fl-1688 waslu l-insedjaturi Ġermaniżi. Madwar kwart biss tal-popolazzjoni tal-belt kienu Ungeriżi, il-kumplament kienu Ġermaniżi jew Slavi tan-Nofsinhar. Ċensiment ta' min ħallas it-taxxi fl-1698 jelenka 637 familja u Janja Živković Mandić jikkonkludi li 308 familji kellhom nazzjonalità Kroata (Kroati Kattoliċi, Racs, Šokci, Bunjevci, Illirjani, Slavi, Bożnijaċi) u t-329 l-oħra kienu Ungeriżi, Ġermaniżi, Serbjani jew Griegi. Skont l-istess ċensiment, István Tabo jsemmi 171 Ungeriż, 349 Slav u 79 Ġermaniż, filwaqt li Đuro Šarošac isemmi li dak iż-żmien fil-belt kienu jgħixu 325 Kroat, 139 Ungeriż, 92 Ġermaniż, 53 Vlach u 28 Serb. Skont id-data tal-1698, is-Slavi tan-Nofsinhar kienu jirrappreżentaw iktar minn nofs il-popolazzjoni tal-belt. Minħabba li l-Ungeriżi kienu biss minoranza tal-popolazzjoni, Pécs ma kinitx tappoġġa r-rivoluzzjoni kontra l-Asburgi mmexxija minn Francis II Rákóczi, u l-armati tiegħu serqu r-rikkezzi tal-belt fl-1704.
Pécs fil-bidu taż-żminijiet moderni
Wara l-1710 bdiet era iktar paċifika. L-industrija, il-kummerċ u l-vitikultura ffjorixxew, ġew stabbiliti l-manifatturi, u nbena muniċipju ġdid għall-belt. Il-mexxej fewdali tal-belt kien l-Isqof ta' Pécs, iżda l-belt riedet teħles mill-kontroll episkopali. L-Isqof George Klimó, raġel għaref li stabbilixxa l-ewwel librerija pubblika tal-pajjiż, kien jaqbel li jċedi d-drittijiet li kellu fuq il-belt, iżda s-Santa Sede pprojbietu milli jagħmel dan. Meta Klimó miet fl-1777, ir-Reġina Marija Tereża mill-ewwel elevat lil Pécs għal belt irjali ħielsa qabel ma ġie elett isqof ġdid. Dan sewa lill-belt 83,315-il fjorin.
Skont l-ewwel ċensiment tal-1787 mill-Ordni ta' Josef II, f'Pécs kien hemm 1,474 dar u 1,834 familja, u b'kollox kien hemm 8,853 resident, li minnhom 133 kienu patrijiet u 117 kienu nobbli.
Fl-1785, l-Akkademja ta' Győr ġiet ittrasferita f'Pécs. Din l-akkademja eventwalment evolviet fi skola tad-dritt. L-ewwel teatru tal-ġebel tal-belt inbena fl-1839. Dak iż-żmien ta' Marija Tereża u binha Josef II, fil-belt insedjaw ruħhom ukoll nies mis-Swabja tul id-Danubju, il-Ġermanja.
Pécs matul is-seklu 19 u wara
L-industrija żviluppat ħafna fit-tieni nofs tas-seklu 19. Sal-1848, kien hemm 1,739 ħaddiem industrijali. Uħud mill-manifatturi kienu famużi fuq livell nazzjonali. Il-fabbriki tal-ħadid u tal-karta kienu fost l-iżjed moderni ta' dak iż-żmien. L-estrazzjoni tal-faħam kienet rilevanti. Inbnew ukoll fabbrika taz-zokkor u birrerija. Dak iż-żmien il-belt kellha 14,616-il resident.
Matul ir-rivoluzzjoni tal-1848-1849, Pécs ġiet okkupata mill-armati Kroati għal żmien qasir, iżda nħelset minnhom bis-saħħa tal-armati tal-Asburgi f'Jannar 1849.
Wara l-Kompromess Awstrijak-Ungeriż tal-1867, il-belt ta' Pécs żviluppat ferm, bħall-bliet u l-irħula l-oħra kollha tal-pajjiż. Mill-1867, Pécs ġiet ikkollegata mar-raħal fil-qrib ta' Barcs permezz ta' linja ferrovjarja, u mill-1882 ġiet ikkollegata wkoll ma' Budapest. Fl-1913 ġiet stabbilita sistema tat-tramm, iżda ma baqgħetx topera mill-1960. Lejn l-aħħar tal-Ewwel Gwerra Dinjija, il-Kontea ta' Baranya ġiet okkupata mit-truppi Serbjani, u damet sa Awwissu 1921 biex tiżgura li baqgħet parti mill-Ungerija. L-Università ta' Pressburg (illum il-ġurnata Bratislava, is-Slovakkja) ġiet ittrasferita f'Pécs wara li l-Ungerija tilfet lil Pressburg skont it-Trattat ta' Trianon.
Matul it-Tieni Gwerra Dinjija, Pécs inħatfet mit-truppi Sovjetiċi tat-Tielet Front Ukren fid-29 ta' Novembru 1944 matul l-Offensiva ta' Budapest. Il-belt ġarrbet ħsarat żgħar biss, minkejja li seħħet battalja kbira bit-tankijiet tal-gwerra xi 20-25 kilometru (12-16-il mil) fin-Nofsinhar tal-belt, qrib l-inħawi ta' Villány, meta l-Armata Ħamra avvanzat lejn l-Awstrija. Sa tmiem it-Tieni Gwerra Dinjija, il-maġġoranza tal-abitanti kienu nies mis-Swabja tul id-Danubju. Uħud mill-eks insedjaturi Ġermaniżi tkeċċew lejn il-Ġermanja u l-Awstrija fl-1945-1948, bis-saħħa tal-Ftehim ta' Potsdam. Il-Ġermaniżi tal-Ungerija xorta waħda għadhom minoranza fil-belt.
Wara l-gwerra, l-iżvilupp reġa' qabad malajr ġmielu, u l-belt kibret u assorbiet diversi rħula fil-qrib. Fis-snin 80 tas-seklu 20, Pécs diġà kellha 180,000 abitant. daqsminuri|Il-pedamenti ta' Mawżolew Kristjan Bikri. Wara t-tmiem tal-era Soċjalista (1989-1990), Pécs u l-kontea tagħha, bħal ħafna inħawi oħra, ġew affettwati ħażin mit-tibdil: ir-rata tal-qgħad kienet għolja, il-minjieri u diversi fabbriki għalqu, u l-gwerra fl-eks Jugoslavja fis-snin 90 tas-seklu 20 affettwat it-turiżmu.
Pécs kienet ukoll iċ-ċentru tal-Grupp tal-Appoġġ Nordiku (NSG) li kien jikkonsisti minn unitajiet mid-Danimarka, min-Norveġja, mill-Iżvezja, mill-Finlandja u mill-Polonja, bħala parti mill-iskjeramenti IFOR u mbagħad SFOR tan-NATO, wara l-Ftehim ta' Dayton u wara li nkisbet il-paċi fl-eks Jugoslavja; l-ewwel unitajiet ġew skjerati f'Pécs lejn l-aħħar tal-1995 u l-bidu tal-1996. L-NSG ħadet ħsieb it-twassil tal-provvisti u tal-persunal u ħadet ħsieb kompiti loġistiċi oħra bejn il-pajjiżi parteċipanti u l-forzi skjerati tagħhom fil-Bożnija-Ħerzogovina.
Fl-1998 Pécs ingħatat l-premju tal-UNESCO "Bliet għall-Paċi" talli żammet il-minoranzi kulturali tagħha, u anke għall-attitudni tolleranti u ta' għajnuna fil-konfront tar-refuġjati tal-Gwerer tal-Jugoslavja.
Fl-2007 Pécs ġiet ikklassifikata fit-tielet post, u fl-2008 ġiet ikklassifikata fit-tieni post bħala "Belt li Tgħix Fiha" (il-Premjijiet LivCom) fil-kategorija ta' bliet b'bejn 75,000 u 200,000 abitant.
Fl-2010, Pécs intgħażlet bħala Kapitali Ewropea tal-Kultura flimkien ma' Essen u Istanbul. Il-motto tal-belt huwa "Il-Belt Mingħajr Fruntieri". Wara li ngħatat dan it-titlu, il-belt bdiet tiġi rinnovata ferm. Ġew iddisinjati u rinnovati l-postijiet pubbliċi, it-toroq, il-pjazez u l-kwartieri tal-belt, u nbnew ċentri kulturali ġodda, sala ġdida tal-kunċerti, librerija ġdida u kwartier kulturali ġdid sħiħ.
Sit ta' Wirt Dinji
In-Nekropoli Kristjana Bikrija ta' Pécs (Sopianae) ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fis-sena 2000.
Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-kriterju (iii) "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-kriterju (iv) "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".
Attrazzjonijiet prinċipali
Eżempju tajjeb tal-istorja tal-belt u tal-imgħoddi interessanti tagħha joħroġ fid-dieher fil-pjazza prinċipali, fejn għad hemm il-Moskea ta' Gazi Kasim, u għalkemm ġiet ikkonsagrata bħala knisja wara li t-Torok Ottomani rtiraw sekli ilu, in-nofs qamar tal-Iżlam għadu viżibbli fuq il-koppla, u fuqu hemm salib. Tabilħaqq, Pécs hija l-iżjed belt rikka f'termini ta' arkitettura Torka, permezz tal-fdalijiet notevoli tal-Banjijiet ta' Memi Pasa u l-mawżolew ta' Idris Baba, fost l-oħrajn. Il-Moskea ta' Yakovalı Hasan Paşa, li tmur lura għal nofs is-seklu 16, għadha tiffunzjona bħala moskea attiva u hija miftuħa għall-pubbliku għajr waqt is-servizzi tal-Ġimgħa mis-2.30 sat-3.30 ta' waranofsinhar.
Dawn ta' hawn taħt huma l-attrazzjonijiet prinċipali tal-belt:
Demografija
Il-maġġoranza taċ-ċittadini (84.0 %) huma Ungeriżi skont iċ-ċensiment tal-2011. Il-Ġermaniżi fil-belt huma l-ikbar minoranza (4.2 %), segwiti mir-Rom (2.0 %), mill-Kroati (1.2 %) u mir-Rumeni (0.2 %).
L-ikbar grupp reliġjuż huma l-Kattoliċi b'39.7 % Kattoliċi Rumani u 0.3 % Kattoliċi Griegi. It-tieni l-ikbar denominazzjoni huma l-Kalvinisti (5.2 %) u t-tielet huma l-Luterani (1.3 %). 27.8 % tal-popolazzjoni mhumiex reliġjużi.
Minħabba l-għadd ta' studenti internazzjonali li jistudjaw u jgħixu f'Pécs, hemm diversità notevoli ta' ċittadini mhux permanenti.
Ekonomija
Storikament Pécs kienet magħrufa sew fl-Ungerija għall-industrija tagħha b'diversi fabbriki, iżda wara l-waqgħa tal-Purtiera tal-Ħadid ħafna minnhom ma felħux għat-tranżizzjoni ekonomiku u fallew (eż. Pécsi Kesztyűgyár, Pécsi Bőrgyár, Littke Pezsgőgyár, eċċ.). Sa ftit snin ilu, il-belt kellha minjiera tal-faħam u tal-uranju, iżda issa baqgħet teżisti biss il-minjiera tar-ramel li tiġi operata mill-kumpanija tal-estrazzjoni Ungeriża msejħa Quartz.
Il-fabbrika tal-porċellana tant famuża nazzjonalment (u sa ċertu punt internazzjonalment ukoll), Zsolnay Porcelain hija l-mimmi ta' għajnejn Pécs. Il-ħitan u s-soqfa ta' diversi binjiet pubbliċi u privati fil-belt huma mżejna bil-porċellana tal-kumpanija u b'hekk joħolqu l-pajsaġġ urban uniku ta' Pécs.
Il-manifattur Ungeriż tat-tessuti Rovitex Hungária, il-manifattur Amerikan tal-krejnijiet Terex, il-manifattur Ungeriż tal-imwieżen Pécsi Mérlegstúdió , il-manifattur Ungeriż tal-għamara Megyeri Bútor , il-manifattur Ungeriż tal-għodda għall-qtugħ FORSZ , il-manifattur Ġermaniż tal-iswiċċbords HB-Kapcsolószekrénygyártó (parti minn Bader Gruppe) , il-kumpanija Ungeriża tar-riċiklaġġ Alcufer , il-manifattur agrikolu Ungeriż HIDROT , il-manifattur Ungeriż tal-għodda tat-trobbija tal-annimali Önitató , il-fabbrika tat-tabakk Pécsi Dohánygyár (bis-sjieda f'idejn il-British American Tobacco), il-manifattur Ungeriż tal-ispare parti tal-karozzi Matro , il-manifattur Ungeriż tal-kaxxaforti Strauss Metal , il-manifattur Ungeriż tal-makkinarji tal-ippakkjar SOMAPAK , il-produttur Ungeriż tal-plastik Termoplast , l-Istamperija Bocz , il-manifattur Ungeriż tal-pikles Babina , il-manifattur Ungeriż tal-prodotti tal-plastik Karsai Pécs , u l-manifattur Ungeriż tal-metall Riner Metal , huma bbażati hemmhekk u għandhom faċilitajiet tal-produzzjoni fil-belt.
Hemm żvilupp gradwali tal-industrija moderna tat-teknoloġija avvanzata, pereżempju bil-kumpanija Finlandiża tal-manifattura tal-elettronika Elcoteq, li hija l-ikbar impjegatur industrijali fil-belt, flimkien mal-manifattur Ungeriż tal-elettronika Z Elektronika u mal-manifattur Ungeriż tan-networks informatiċi TG Netcom.
Il-kumpanija Ġermaniża tat-trasport, Dachser, għandha ċentru tal-loġistika f'Pécs.
Iċ-Ċentru Expo ta' Pécs għall-Wirjiet u l-Konferenzi jipprovdi spazju għall-wirjiet u għall-konferenzi internazzjonali.
Politika
Is-sindku attwali ta' Pécs huwa Attila Péterffy (Pécs Jövője, Öt Torony).
L-Assemblea Muniċipali lokali, eletta fl-elezzjonijiet tal-gvern lokali fl-2019, hija magħmula minn 26 membru (Sindku, 18-il kostitwenza individwali jew MEPs u seba' MEPs mil-Lista ta' Kumpens), maqsuma f'partiti u f'alleanzi politiċi kif ġej: Il-politiki mfassla minn Fidesz f'Pécs inkludew liġi tal-2014, li permezz tagħha huwa illegali li tgħix fil-belt mingħajr saqaf fuq rasek, u sejħa uffiċjali tal-2017 biex is-sidien tal-proprjetà ma jagħtux spazju lil NGO appoġġata mill-OSF.
Lista ta' sindki
Lista ta' sindki tal-belt mill-1990:
Ferrovija
Pécs hija kkollegata ma' Budapest permezz ta' Pusztaszabolcs, u għandha kollegamenti diretti ma' Mohács u ma' Nagykanizsa.
Iddisinjat minn Ferenc Pfaff, l-istazzjon ferrovjarju prinċipali nbena fl-1900 u sar binja elenkata fl-2008. Il-binja stess inbniet bl-istil tal-Ekklettiċiżmu Rinaxximentali, u fiha riljievi ta' James Watt u ta' George Stephenson iddisinjati minn Klein Ármin u magħmula mill-fabbrika ta' Zsolnay. Fil-pjazza quddiem l-istazzjon ferrovjarju hemm ċentru kbir ta' tranżitu, inkluż venda tal-karozzi tal-linja, waqfa tal-karozzi tal-linja u żona tat-taksis.
Tramm
Bejn l-1914 u l-1960 fil-belt kien jopera t-tramm ukoll.
Karozzi tal-linja
Il-karozzi tal-linja huma l-mezz primarju tat-trasport pubbliku fil-belt.
Ajruport
F'Marzu 2006 infetaħ ajruport ġdid f'Pécs, imsejjaħ l-Ajruport Internazzjonali ta' Pécs-Pogány. It-traffiku prinċipali tiegħu huwa fornut minn ajruplani żgħar mikrija.
Ġemellaġġ
Pécs hija ġemellata ma':
Il-belt għandha rabta amikevoli informali ma' Peterborough, l-Ingilterra.
Samarkanda
Sa żmien l-Imperu Akemenida tal-Persja, hija kienet il-belt kapitali tas-satrapija Sogdjana. Il-belt inħakmet minn Alessandru Manju fit-329 BCE, meta kienet magħrufa bħala Markanda (jew Μαράκανδα bl-alfabett Grieg). Il-belt kienet immexxija minn sensiela ta’ mexxejja Iranjani u Torok sa ma ġiet maħkuma mill-Mongoli taħt Genghis Khan fl-1220. Attwalment, Samarkanda hija l-kapitali tar-Reġjun ta’ Samarkanda u waħda mill-ikbar bliet tal-Użbekistan.
Il-belt hija magħrufa bħala ċentru ta’ studju Iżlamiku għoli u l-post fejn twieled ir-Rinaxximent Timurida. Fis-seklu 14, Timur (Tamerlane) għamilha l-kapitali tal-imperu tiegħu u s-sit tal-mawżolew tiegħu magħruf bħala Gur-e Amir. Il-Moskea ta’ Bibi-Khanym, rikostruwita matul l-era Sovjetika, għadha waħda mill-iktar binjiet ikoniċi u famużi tal-belt. Ir-Reġistan, il-pjazza ewlenija ta’ Samarkanda kienet iċ-ċentru antik tal-belt u hija kkonfinata minn tliet binjiet reliġjużi monumentali. Il-belt bir-reqqa kollha ppreservat it-tradizzjonijiet tas-snajja’ antiki: ir-rakkmu, ix-xogħol bid-deheb, l-insiġ tal-ħarir, l-inċiżjonijiet fuq ir-ram, iċ-ċeramika, it-tinqix tal-injam, u tpittir tal-injam. Fl-2001, l-UNESCO żiedet lill-belt fil-lista tas-Siti ta’ Wirt Dinji bħala Samarkanda – Salib it-Toroq ta’ Kulturi.
Samarkanda moderna hija maqsuma f’żewġ partijiet: il-belt l-antika, u l-belt il-ġdida, li ġiet żviluppata matul żmien l-Imperu Russu u l-Unjoni Sovjetika. Il-belt l-antika tinkludi diversi monumenti storiċi, ħwienet u djar privati antiki, filwaqt li l-belt il-ġdida tinkludi binjiet amministrattivi flimkien ma’ ċentri kulturali u istituzzjonijiet edukattivi.
Etimoloġija
Isem il-belt ġej mis-Sogdjan samar, jiġifieri “ġebla jew blata”, u kand, jiġifieri “forti jew belt”.
Storja bikrija
Mill-iskavi arkeoloġiċi li twettqu fi ħdan il-limiti tal-belt (Syob u lejn nofs il-belt) kif ukoll fiż-żoni suburbani (Hojamazgil u Sazag'on) ħarġet fid-dieher evidenza ta’ attività umana antika 40,000 sena, li tmur lura għall-aħħar tal-Era Paleolitika. Grupp ta’ siti arkeoloġiċi Mesolitiċi (mit-12 sas-7 millennji Q.K.) ġew skoperti fis-subborgi ta’ Sazag'on-1, Zamichatosh, u Okhalik. Il-kanali ta’ Syob u ta’ Darg'om, li kienu jfornu lill-belt u lis-subborgi tagħha bl-ilma, tfaċċaw madwar is-sekli 7 u 5 Q.K. (il-bidu ta’ Żmien il-Ħadid).
Era Ellenika
daqsminuri|234x234px|Alessandru joqtol lil [[Klitu f’Samarkanda]] Alessandru Manju ħakem lil Samarkanda fit-329 Q.K. Il-belt kienet magħrufa bħala Maracanda mill-Griegi. Is-sorsi bil-miktub jagħtu ħjiel żgħir dwar is-sistema sussegwenti ta’ gvern; isemmu lil ċertu Orepju li sar mexxej “mhux mill-antenati, iżda bħala rigal ta’ Alessandru”.
Filwaqt li Samarkanda ġarrbet ħsara sinifikanti matul il-ħakma inizjali ta’ Alessandru Manju, il-belt irkuprat malajr u fforixxiet taħt l-influwenza Ellenika ġdida. Kien hemm ukoll tekniki ġodda ewlenin tal-kostruzzjoni; il-brikks rettangolari ġew sostitwiti minn brikks kwadri u ġew introdotti metodi superjuri tas-sengħa tal-bini u tat-tkaħħil.
Il-konkwisti ta’ Alessandru introduċew il-kultura Griega klassika fl-Asja Ċentrali; għal xi żmien, l-estetika Griega kienet influwenzat ferm lill-artiġjani lokali. Dan il-legat Elleniku kompla meta l-belt saret parti minn diversi stati suċċessivi matul is-sekli wara l-mewt ta’ Alessandru, fosthom l-Imperu Selewċida, ir-Renju Grieg-Baktrijan, u l-Imperu Kuxan (anke jekk il-Kuxana nfushom oriġinaw fl-Asja Ċentrali). Wara li l-istat Kuxan tilef il-kontroll ta’ Sogdija matul is-seklu 3 W.K., Samarkanda marret lura bħala ċentru tas-setgħa ekonomika, kulturali u politika, u ma reġgħetx ġiet fuq saqajha qabel is-seklu 5.
Era Sassanida
Samarkanda nħakmet mis-Sassanidi Persjani għall-ħabta tal-260 W.K. Taħt it-tmexxija tas-Sassanidi, ir-reġjun sar sit essenzjali għall-Manikeiżmu u ġiet iffaċilitata d-disseminazzjoni tar-reliġjon fl-Asja Ċentrali kollha.
Era tal-Eftaliti u tal-Kaganat Tork
Wara l-Eftaliti (magħrufa wkoll bħala l-"Unni Bojod") ħakmu lil Samarkanda, żammew il-kontroll tagħha sa żmien it-Torok Ċelestjali, u f’alleanza mas-Sassanidi Persjani, rebħuha fil-Battalja ta’ Bukhara, għall-ħabta tal-560 W.K.
Fin-nofs tas-seklu 6, ġie ffurmat stat Tork f’Altaj, stabbilit mid-dinastija Ashina. Il-formazzjoni tal-istat il-ġdid issemmiet il-Kaganat Tork wara isem il-poplu Tork, immexxi mill-Kagan. Fil-557-561, l-Imperu Eftalita kellu jċedi wara l-azzjonijiet konġunti tat-Torok u tas-Sassanidi, li wassal għall-istabbiliment ta’ fruntiera komuni bejn iż-żewġ imperi.
Fil-bidu tal-Medju Evu, Samarkanda kienet imdawra minn erba’ ringieli ta’ swar difensivi u kellha erba’ daħliet.
Qabar Tork antik b’żiemel ġie investigat fit-territorju ta’ Samarkanda u x’aktarx li jmur lura għas-seklu 6.
Matul il-perjodu tal-mexxej tal-Kaganat Tork tal-Punent, Tong Yabghu Qaghan (618-630), ġew stabbiliti relazzjonijiet tal-familja mal-mexxej ta’ Samarkanda.
Xi partijiet minn Samarkanda kienu saru Kristjani mis-seklu 4. Fis-seklu 5, f’Samarkanda ġiet stabbilita sede Nestorjana. Fil-bidu tas-seklu 8, din ġiet ittrasformata f’metropolitanat Nestorjan. Qamu diskussjonijiet u polemiki bejn is-segwaċi Sogdjani tal-Kristjaneżmu u tal-Manikeiżmu, li ġew riflessi fid-dokumenti.
Era Iżlamika Bikrija
Matul dan il-perjodu, Samarkanda kienet komunità reliġjuża varjata u kienet tħaddan għadd ta’ reliġjonijiet, fosthom iż-Żoroastrijaniżmu, il-Buddiżmu, il-Ħinduiżmu, il-Manikeiżmu, il-Ġudaiżmu, u l-Kristjaneżmu Nestorjan, u l-maġġoranza tal-popolazzjoni kienet issegwi ż-Żoroastrijaniżmu. Qutayba ġeneralment ma insedjax lill-Għarab fl-Asja Ċentrali; huwa ġiegħel lill-mexxejja lokali jagħtuh ġieħ iżda fil-biċċa l-kbira ħallihom ikomplu b’ħajjithom. Samarkanda kienet l-ikbar eċċezzjoni għal din il-politika: Qutayba stabbilixxa gwarniġjon Għarbi u amministrazzjoni governattiva Għarbija fil-belt, it-tempji tan-nar Żoroastrijani ġġarrfu u minflok inbniet moskea. Il-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni tal-belt ikkonvertiet għall-Iżlam. Bħala riżultat fit-tul, Samarkanda żviluppat f’ċentru tat-tagħlim Iżlamiku u tal-Għarbi.
Lejn l-aħħar tas-snin 40 tas-seklu 8, feġġ moviment ta’ nies li ma kinux sodisfatti bis-setgħa tal-Umayyad fi ħdan il-Kaliffat Għarbi, u dan kien immexxi mill-kmandant Abu Muslim, li wara r-rebħa mir-rewwixta, sar il-gvernatur ta’ Khorasan u ta’ Maverannahr (750-755). Huwa għażel lil Samarkanda bħala r-residenza tiegħu. Ismu huwa assoċjat mal-kostruzzjoni ta’ ħajt difensiv ta’ diversi kilometri madwar il-belt u l-palazz.
Skont leġġenda, matul it-tmexxija tal-Abbasidi, is-sigriet tal-produzzjoni tal-karta sar magħruf mingħand żewġ priġunieri Ċiniżi mill-Battalja ta’ Talas fis-751, u dan wassal għat-twaqqif tal-ewwel impjant tal-produzzjoni tal-karta fid-dinja Iżlamika proprju f’Samarkanda. Imbagħad l-invenzjoni nfirxet fil-bqija tad-dinja Iżlamika u fl-Ewropa.