cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гастрофолисвлӓ
Гастрофолисвлӓ (Gastropholis) — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Африкын Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ гастрофолис улы.
Войтун
Махань-шон войтунвлӓн фотовлӓ
Категори:Войтун йишвлӓ
Изабели
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Грей варан
Грей варан (Varanus olivaceus, Varanus grayi) — варан йишвлӓн группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Лусон, Катандуанес дӓ Полильо ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 2 м, нелӹцшӹ 9 кг якте шоэш.
Хан Мохаммад Мридха мечеть
Категори:Бангладеш мечетьвлӓ
388 и
388 и — IV курымын ижӹ. Категори:IV курымКатегори:Ивлӓ
1493 и
1493 и — XV курымын ижӹ. Категори:XV курымКатегори:Ивлӓ
Сильван
Сильван (турокла Silvan ) — Турцин, ирвел Диярбакыр илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 86.256 (пӱэргӹ: 43.787; ӹдӹрӓмӓш: 42.469) эдем ӹлен.
Неоклеменси
Неоклеменси (Neoclemensia ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Категори:Орхидейвлӓ
Киев
Ажедмӓшвлӓ
Категори:Вуйхалавлӓ Категори:Украина халавлӓ
Аконтиасвлӓ
Йишвлӓ
Категори:Сцинк йишвлӓ
1501 и
1501 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Якшарлыды
Категори:Лыды йишвлӓ Категори:Вӹд кеквлӓ
Эгерни сцинк йишвлӓ
Классификацижӹ
Категори:Сцинк йишвлӓ
Дель Пиано, Анна Рита
Анна Рита дель Пиано (Anna Rita del Piano), кужырак лӹмжӹ Анна Рита Виапиано (Anna Rita Viapiano), 26 июль 1966) — итальян киноактриса дӓ театр режиссёр.
1503 и
1503 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Какраил мечеть
Категори:Бангладеш мечетьвлӓ
Симсӓкӓ варан
Категори:Варан йишвлӓ
Ошмасир
Категори: Географи Категори: Кожла сир топонимика Категори: Мары топонимика
Мали
Административно-территориальное деление
Категори:Мали
Ронгыж (кек)
Характеристикыжы
Категори:Карак йишвлӓ
397 и
397 и — IV курымын ижӹ. Категори:IV курымКатегори:Ивлӓ
Нефрангис
Нефрангис (Nephrangis ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Вайгео варан
Вайгео варан (Varanus boehmei) — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Вайгео ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы м якте шоэш.
Лидже
Лидже (турокла Lice ) — Турцин, йыдвел Диярбакыр илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 31.251 (пӱэргӹ: 17.484; ӹдӹрӓмӓш: 13.767) эдем ӹлен.
1510 и
1510 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Науру
Науру (наурула Ripublik Naoero, англла Republic of Nauru ; официал лӹмжӹ — Науру Республика ) — Микронезиштӹш ошмаоты кугижӓнӹш. 2010-шы ин тӹштӹ 9 322 эдем ӹлен. Территорижӹ 21 км². Вуйхалажы: Ярен.
1511 и
1511 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Абрикос
Абрикос (Prunus armeniaca) —  Роза йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Абрикосын туан мулӓндӹжӹ Армени ылеш, седӹндонат латинлӓ: armeniacus — армян маналтеш. Армян купецвлӓ антик жепӹн Римыш выжалаш шыпштенӹт, тенге ти кӹцкӹм Европыштат пӓлӓш тӹнгӓлӹнӹт. Абрикос Арменин символжы, ти сӓндӓлӹкӹн кым цӹреӓн йолиштӹжӓт абрикос цӹреӓн чиӓм анжыктымы.
1514 и
1514 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Сануков, Ксенофонт Никанорович
Кызыт Миконор Синопон Марий кугыжаныш университетыште Ачамланде эртымгорно кафедрым вуйлата.
Ош цӓрлӓнгӹ
Литван национальный кекешӹштӹ шотлалтеш.
1521 и
1521 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Одонтохилус
Одонтохилус (Odontochilus ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 8 йиш тӹрлӹ Одонтохилус улы.
Денигомоду
Категори:Науру кымдемвлӓ
Алагек
Характеристикыжы
Категори:Карак йишвлӓ
Салымсола
Солан историжӹ
Пазарвлӓштӹ такеш агыл Салымсола эргӓшвлӓ гишӓн тенге попенӹт: «Салымсола млоецвлӓ — ши савылавлӓ». 1909-шӹ ин Азаныштыш международный выставкышты Салымсола мастарвлӓн: Дмитрий Кузьмич Семеновын (альпак цепочка гӹц пояс) дӓ Алексей Михайловын (цепошка, хӹрестӹ, альпак гӹц шӓргӓшвлӓ) ӹзгарвлӓштӹ анжыктымы ылыныт. 20-шы курым тӹнгӓлтӹшӹн тенгеок мастарвлӓ Яким Родионов, Спиридон Шорин, Семен Сергеев дӓ весӹвлӓӓт лӹмлештӓрӓлтӹнӹт. Ти солашты ювелирный промысел советский власть лимӹкӓт, виӓнгӹн. Но сырье ситӹде, кустарный промыслылан налог кушкын миэн, седӹндон 1924-шӹ ин Салымсолашты ювелирный изделивлӓм ӹштӓш цӓрненӹт. Лач ти мастарвлӓн изделивлӓштӹ кодыныт, нӹнӹ Йошкар-Ола, Санкт-Петербург, вес халавлӓн музейвлӓштӹ перегӓлтӹт дӓ тӹ жепӹм ӓшӹндӓрӹктӓт. Ювелирный промысел гӹц пасна ти солашты тенгеок слесарный, стекольный дӓ кӹрпӹцӹм ӹштӹмӹ производство виӓнгӹнӹт. 1893-шы иӓш анжыктымаш семӹнь, Салымсолашты ӹлӹшӹ Андриян Дмитриевӹн кӹрпӹц гӹц стройымы сарайжы (заводшы) ылын. А Цартак околодокышты 1898-шы ин кым каменный часовня ылыныт. Иктӹжӹ кӹзӹтӓт Салымсола доны перегӓлт кодын.
Ажедмӓшвлӓ
Категори:Солавлӓ Категори:Мары Эл солавлӓ Категори:Кырык мары солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
Офидион
Офидион (Ophidion ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 6 йиш тӹрлӹ Офидион улы.
Уабо
Уабо (наурула дӓ англла Uaboe ) — Наурун вадывел кымдемшы. Кымдемын территорижӹ: 97 га. 2005-шӹ ин тӹштӹ 335 эдем ӹлен.
Орхипедум
Орхипедум (Orchipedum ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
409 и
409 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Саха Республик
Саха Республика (Саха Өрөспүүбүлүкэтэ, Саха Сирэ, Саха Республик, Республика Саха (Якутия)) — Россий Федерацйын лаштыкшы, Тӹдӹ Йылкымдемӹн Федерал йӹрвелӹш пыра.
Ама
Ама (Lutra lutra) — лый йишвлӓн хир йӓнвлӓн йыхыш пырышы йӓн. Пел ӹлӹмӓшӹжӹм вӹдӹштӹ эртӓрӓ.
Гӱмӱшова
Гӱмӱшова (турокла Gümüşova ) — Турцин, вадывел Дӱздже илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 14.884 (пӱэргӹ: 7.420; ӹдӹрӓмӓш: 7.464) эдем ӹлен.
Ардешен
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Амашкек
Амашкек (Phylloscopus collybita) — изи шӹргӹ кек.
Изумруд варан
Изумруд варан (Varanus prasinus) — варан йишвлӓн группыш пырышы У Гвиней ошмаотышты (Индонези дӓ Папуа-У Гвиней) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 75–100 см якте шоэш.
Гӱмӱшова
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Икиздере
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Айва сарикӓ варан
Категори:Варан йишвлӓ
Сарапай
Историжӹ
1795 иӓш документвлӓштӹ Акпарсын сотня муландӹштӹш сола гишӓн пӹтӓриш шаям момы. Тӹштӹ тӹдӹм Малая Юл Шудермара солан 18 пӧртан выселок семӹнь анжыктымы.1897 ин Малая Караева(Сарапаева) солашты 47 тома ылын, 133 пуэргӹ,139 ӹдӹрамаш ӹлен, 1915 ин −57 тома, эдем шотшы — 271. 18-шы курымын сола Пӧртныр церкӹкымдемӹш пырен, 1885 и гӹц — Эмӓнсоланыш. 18-шы курым пӹтышӓш −20-шы курым тӹнгӓлтӹшӹштӹ Козьмодемьянск уездӹн Больше-Юнгинский волостьыш пырен. !921-1931 ивлӓн Козьмодемьянск кантонын Больше-Юнгинский районын солажы ылын. Йоласал дӓ Кырык мары районын Больше-Юнгинский, Пӧртныр, Эмӓнсола сельсоветвлӓш пырен миэн (1931—1936, 1936—1959…) 1932 и. Сарапай халык сола погынымашкы толеш. Ти собраништӹ техень пынзалтышым лыктыт. «Солашты колхоз лиэш». «Прожектор» манын лӹмденӹт. Колхоз председателеш Петров Владимир Павловичӹм айыренӹт. 1934 ин С. М. Киров лӹмӓн лимӹ паштек, кым колхоз (кым сола): «Прожектор» (Сарапай), «Смелый» (Нырйӓл) дӓ Буденый лӹмӓн (Пальтикӓнӓнгӹр) иквӓреш ушненӹт. Тӹ инок раскулачиваен колтымы Яштуркин Порфильӹн пӧрт сага кӹрпӹц гӹцӹн пристройым ӹштӓт, а кокшы этажшым пуным чангат. Яра, якшар рок каремӹштӹ шукы. Тӹшток кальымы камакавлӓм оптенӹт, известкӓмӓт тӹшток йылатенӹт.
Манаш лиэш, клубым ӹшке материал донок строенӹт. Йӓктӹвлӓм Йыл вес сир гӹц шыпштенӹт дӓ пурам чангенӹт. 1937 и. Вычымы и. Вет ти клубым строен пӹтӓренӹт. Махань цевер лин: кокшы этаж йӹр кымда балконвлӓ, а тӹшкӹ кузаш — кымда ташкалтыш. Пӹтӓришӹ этажышты колхозын правлени вӓрлӓнен, а кокшы этажышты — кого клуб. Цилӓн нӓрӓтӓнвлӓ тӹшкӹ погыненӹт. Солашты сӓмӹрӹквлӓлӓн ӹлӹмӓш ӹлӹжӹн. Шонгыраквлӓжӓт клуб пӓшӓм анженӹт, согоньвлӓм пуэн шалгенӹт. Йоласал райисполкомын военкомат тишкӹ армишкӹ кешӓшлык ӹрвезӹвлӓм погаш тӹнгӓлӹн. Клубын эче ик страницӹжӹ пачылтын. Цилӓ Йоласал район гӹц ӹрвезӹвлӓ тиштӹ военный пӓшӓм тыменьӹнӹт, а тымдышывлӓжӹ В.Ерофеев дӓ Сидуков ылыныт. Война паштек клубын ӹлӹмӓшӹжӹ эчеӓт эдемвлӓлӓн сусум кандаш тӹнгӓлӹн. Кок театральный труппа ылын: иктӹжӹ — коклышы ивлӓн, а кокшыжы кымлышы ивлӓн шачын.
Сиань соборной мечеть
Сиань соборной мечеть (китайла 西安大清真寺) — Китайышты Сиань халан тошты (742 ин) мечетьшӹ.
Баня Башы мечеть
Баня Башы мечеть (болгарла Баня баши джамия ; турокла Banya Başı Camii) — Болгариштӹ Софи халан тошты (1576 ин) мечетьшӹ.
Акчакоджа
Акчакоджа (турокла Akçakoca ) — Турцин, йыдвел Дӱздже илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 38.451 (пӱэргӹ: 18.962; ӹдӹрӓмӓш: 19.489) эдем ӹлен.
417 и
417 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Ӧцеокладес
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Сервантес, Мигель де
С С
Выльдырцан
Выльдырцан (Coturnix coturnix) — Мызывлӓн йыхыш пырышы изи ала цӹвӹ ганьырак кек. Кӓпшӹ 16—20 см, нелӹцшӹ 80—145 г.
420 и
420 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Ктенобрикон
Йишвлӓ
Категори:Харацинвлӓ
Кайнашлы
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Кобе мечеть
Категори:Япони мечетьвлӓ
Ӧрстеделла
Ӧрстеделла (Oerstedella ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Фритаун
Фритаун (англла ‎‎ Freetown ) — Сьерра-Леонен вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 357 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 1 200 000 эдем ӹлен.
Категори:Сьерра-Леоне халавлӓ
Роланд гишӓн мыры
Роланд гишӓн мыры (фр. La Chanson de Roland) – (иктӓ 1100 ивлӓ) – кугезӹ француз шансон де гестевлӓ (chanson de geste) логӹц сек тошты. «Роландын мырыжым» ти жанр доно сирмӹмӹ пӓшӓвлӓ логӹц сек яжоэш штолалтеш. Ти мырын негӹцешӹжӹ Рӧднӓ Карл кугижӓн Пиренейӹштӹ басквлӓ дон мусульманвлӓ лоштыш 778 ин кредӓлмӓшӹн эпизодшы вазын.
Категори:Литература персонажвлӓ
Карасу
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кара» ('шим') дон «су» ('вӹд') шамаквлӓ гӹц лин.
1550 и
1550 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Олгасис
Олгасис (Olgasis ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
1551 и
1551 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
1555 и
1555 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Чернов цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк
Ажедмӓшвлӓ
Категори:Сцинк йишвлӓ
1558 и
1558 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
432 и
432 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
1559 и
1559 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Вӹдӱшкӱж
Категори:Куп кеквлӓ
Отоглоссум
Отоглоссум (Otoglossum ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Ювоно варан
Лӹмжӹ
Лӹмжӹм австрали биолог Фрэнк Ювоно (Frank Yuwono, 1941 – 1917) лӹмеш пумы.
1565 и
1565 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
437 и
437 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Шим тангыж
Шим тангыж тӹрӹштӹш сандалӹквлӓа: Украина, Россий Федераци, Грузи, Турци, Болгари, Румыни
Ш Ш Ш
Абиу
Абиу (Pouteria caimito) — сапота йишвлӓн группыш пырышы ӹлӹштӓшвлӓжӹм вилӹшӹ пушӓнгӹ. Каргыжыштыжы латекс улы. Ылӹштӓшвлӓжӹ кужикӓ-йӹргешкӹвлӓ, кытышты 10-20 см да торешӹштӹ доно 3-6 см якте, шӹренжок эллипс ганьывлӓ. Кӹцкӹжӹ кумӹжӹ якте пышкыды мижӓн, кужикӓ-йӹргешкӹ ӓль йӹргешкӹ, кытшы доно 4 - 10 см якте. Каваштыжы ошикӓ-сары, тотлы пышан. Абиу шӹргӹштӹ Амазонка сирӹштӹ, Анды кырыквлӓ лишнӹ кушкеш. Перу, Эквадор, Бразили, Колумби, Венесуэла дӓ Тринидада сӓндӓлӹквлӓштӹ тидӹм культивируят.
Саподилла
Саподилла (Manilkara zapota) — сапота йишвлӓн группыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Кухмо
1970-шы и годшен Кухмошты и йыде кӓнгӹж камерный музыка фестиваль эртӓ.
446 и
446 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Авокадо
Авокадо (Persea americana) — Персея йыхыш пырышы курым ыжар пушӓнгӹ. Авокадопу 20 м кукшӹцӓш лин кердеш, ӹлӹштӓшвлӓжӹ 12 - 25 см. Пеледӹшвлӓжӹ сарикӓ-ыжар цӹреӓн ылыт, яргатавлӓ моло агылеп, диаметрӹштӹ доно 5 - 10 мм. Кӹцкӹжӹ груша форман да 7 - 20 см кыташ дӓ нелӹцшӹ доно 100 - 1000 г якте лин кердеш, тотшы муӓн агыл, ширӹ, витаминӓн дӓ уӓн. Коргӹштӹжӹ 3 - 5 см тонг. Муландӹ вӹлнӹ сек кого авокадо (1,9 кг нарӹ) 1992 ин Австралиштӹ кушкын.
Самоа районвлӓ
Самоа
Дюмериль варан
Дюмериль варан (Varanus dumerilii) — варан йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 130 см, нелӹцшӹ 1 кг якте шоэш.
Кечӹвӓлвел Ази варан
Дюмериль варан (Varanus rudicollis) — варан йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 90–120 см якте шоэш.
Вааса
Фотовлӓ
<div style="height: 470px; width: 95%; overflow: auto; padding: 3px;text-align: left; border:solid 1px;" title="braglist - zum scrollen"; > <br style="clear:both;"/>
Туамасага
Категори:Самоа районвлӓ
Азимина
Азимина (Asimina triloba) — Аннона йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Пӧртӱштӹ Йыдпел Америкышты — Онтарион йӓрӹн кечӹвӓл вел монгыржы гӹц (Канада) Флорида якте кушкеш. Вадывел ареалжы Небраски дон Техас якте шоэш. Азиминам Испаниш, Франциш, Италиш, Япониш дӓ вес сӓндӓлӹквлӓшкӓт кушташ ваштымы. Выжгата дӓ лывыргы рокан шӹргӹвлӓштӹ, йогы тӹрвлӓштӹ шӹренжок тӹшкер семӹнь кушкеш.
Целатисцинквлӓ
Целатисцинквлӓ (Celatiscincus) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы У Каледоништӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ целатисцинк улы.
Шур Кушыргы
Шур Кушыргы — Шур монгырыштыш сола, Шур сола советӹн покшалжы — Макарсир якте 14 уштыш.
Шартял
Шартял
Календарь айо
Кырык марынвлӓ дон алык марынвлӓ, тенгеок пашкуды суасламарынвлӓ дон рушынвлӓ Шартялым У и паштек аят. Ти айо хресӓнь пӓшӓ календарь доно цаткыдын кӹлдӓлтӹн- шукы пӓшӓӓн шӹжӹ эртен, вольык витӓштӹ цымырын шалга, садывичӹ дӓ кавштавичӹ кӹцкӹвлӓ дон кушкышвлӓм ӧлвӓкӹ оптен шӹндӹмӹ, ма келешӹм санзалтымы, консервируйымы, вареньӹм шолтымы, мӱм погымы, олмам, вишням, мӧрвлӓм коштымы, шаршым ӱштӹ клӓтӹшкӹ перегӓш пиштӹмӹ.
Скандинавиштӹш Шартял
Шартял, традици семӹнь вес эдемлӓн пурым кандымы айо ылеш. Тидӹ гишӓн пӹрням пумашат анжыкта. Иктӓ шӱдӹ и перви, кынам Скандинавиштӹ шукы незер тетя ылын, пурым ӹштӹшӹ организацивлӓ гач уланраквлӓ нӹнӹлӓн палшаш цаценӹт дӓ изи пӹрнявлӓм- канфетвлӓм, качкышым, пидмӹ пижоргывлӓм дӓ изи ма-шонвлӓм пӹрняэш пуэнӹт. Кӹзӹт ти пуры миссим кугижӓнӹш ӹштӓ, но тӹнӓмок тетявлӓлӓн палшышы организацивлӓӓт ямделыт.
Аига-и-ле-Таи
Аига-и-ле-Таи (самоала дӓ англла Aiga-i-le-Tai ) — Самоан вадывел Уполу ошмаотышты дӓ Маноно, Аполима дон Нуулопа ошмаотывлӓштӹ районжы. Территорижӹ: 27 км². 2001-шӹ ин тӹштӹ 4 508 эдем ӹлен. Вуйхалажы: Мулифануа.
458 и
458 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Каяани
Ка́яани (фин. Kajaani, швед. Kajana) — финн хала Оулу кымдемӹштӹ. Халам Каяани йогы лӹмеш маныныт.
Калявӓрӓш
Калявӓрӓш (Falco tinnunculus) — вӓрӓш йиш кеквлӓн йыхыш пырышы изи хир кек. Шӹренжок Покшал Европышты, тенгеок Мары Элыштат ӹлӓ. Пӹтартӹш ивлӓн хала тӹрвлӓштӹ шӹренок ти кекӹм ужат. Лӹмжок анжыкта, ти вӓрӓш шукыжымок калям качкын ӹлӓ. Кого калявӓрӓш кечӹштӹ 10 каля якте качкеш. Ти кек южышты ик вӓрӹштӹ шалгаш мастар, лӹмӹнок качкышым кычымыжы годым тенге ӹштӓ дӓ вара трӱкок кӱ гань улӹкӹ шынгалтеш.
Шур
Шур йогы (Сура, Сăр, Сура лей) — Йылын вургымла монгырышкыжы йоген пыра. Тӹнгӓлтӹшӹжӹм Ульяновск областьышты нӓлеш, варажы Пенза область, Мордови дон Суасламары Республикывлӓ дӓ Угарман область вашт йоген, Мары Элышкы толеш дӓ Шурдӹнг доны Йылышкы йоген лӓктеш. Йогын кытшы — 841 уштыш, вӹд бассейнӹн кымдецшӹ 67,5 тӹж. км². Шур Сурские Вершины сола доно тӹнгӓлтӹшӹжӹм нӓлеш. Шур мычкы тылвышвлӓ Шумерля якте кузен кердӹт. Шур тӹрӹштӹ Ӓвӓсир, Этьвайныр, Краселицӹ, Шур Кушыргы, Курмыш солавлӓ, Сурск, Пенза, Алатырь, Шумерля, Йӓдӹрнӓ — халавлӓ дӓ хала сӹнӓн когосола Шурдӹнг вӓрлӓнӓт. Ноябрь тӹлзӹн шӹнзеш дӓ апрель-майын кеӓ. Шавашар ГЭС-ӹм колтымы велдӹк, Шур вӹд лӹвӓлӓн шукы кырык мары му-лӓндӹ кодын.
Алиберти
Лӹмжӹм француз химик М. Алиберт лӹмеш пумы.
466 и
466 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Сан-Томе дӓ Принсипи
Сан-Томе дӓ Принсипи (португалла São Tomé e Príncipe; официал лӹмжӹ — República Democrática de São Tomé e Príncipe) — Покшал Африкыштыш (Атланти океанштӹ) кугижӓнӹш. 2009-шӹ ин тӹштӹ 163,000 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 1,001 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Сан-Томе.
Сеферихисар
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Гагаэмауга
Категори:Самоа районвлӓ
Эренлер
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Шур сир солавлӓ
Категори:Солавлӓ Категори:Мары Эл солавлӓ Категори:Кырык мары солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
1590 и
1590 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
477 и
477 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
1594 и
1594 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Вангери
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
481 и
481 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
1597 и
1597 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Арыслан
Категори:Хир йӓнвлӓ
482 и
482 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Сӧгӱтлӱ
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Эвкалипт
Эвкалипт (Eucalyptus ) — Myrtaceae йыхыш пушӓнгӹ.
Лачокла сцинк йишвлӓ
Лачокла сцинк йишвлӓ (Scincinae) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы шӓкшӓльӹвлӓ.
1603 и
1603 и — XVII курымын ижӹ. Категори:XVII курымКатегори:Ивлӓ
Коти йишвлӓ
Коти йишвлӓн сек изижӹн (Felis nigripes) кытышты 35–40 см, нелӹцшӹ 1.9 кг; сек когожын (тигр) кытышты 350 см, нелӹцшӹ 300 кг якте лин кердеш.
Салеаула
Категори:Самоа халавлӓ
Гӱзелбахче
Хала лӹмӹн этимологижӹ «гӱзел» ('beautiful, good') дон «бахче» ('сад') шамаквлӓ гӹц лин.
1609 и
1609 и — XVII курымын ижӹ. Категори:XVII курымКатегори:Ивлӓ
Балчова
Балчова (турокла Balçova ) — Турцин, Измир илӹн дӓ вадывел Измир халан центр районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 76.219 (пӱэргӹ: 36.912; ӹдӹрӓмӓш: 39.307) эдем ӹлен.
497 и
497 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Шунӓнгӹр
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот
2001-шӹ ин Шунангӹрштӹ 63 кудвичӹ ылын 164 эдем ӹлен (82 пӱэргӹ дӓ 82 ӹдӹрӓмӓш).
Рамон Пиньейро Лопес
Рамон Пиньейро Лопес (галис. Ramón Piñeiro López; 31-шӹ май 1915-шӹ и, Ланкара – 27-шӹ август 1990-шы и, Сантьяго-де-Компостела, Галиси) — галиси философ, эссе, сирӹзӹ дӓ политик.
1614 и
1614 и — XVII курымын ижӹ. Категори:XVII курымКатегори:Ивлӓ
Суситна
Категори:Аляска
1616 и
1616 и — XVII курымын ижӹ. Категори:XVII курымКатегори:Ивлӓ
Тӓкӓрӓ
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот
Вургымла кӱкшӹ Йыл сирӹштӹ вӓрлӓнӓ, Якшарсир, Имнивичы, Вӹдсӹнзӓ, Сасна каремвлӓ дӓ Йӓкӹнер кӱкшӹ лишнӹ. Пӹзӹкныр гӹц 6 уштыш нӓрӹ. 1795-шӹ ин 15 кудвичӹ ылын.
Маммей
Маммей (Mammea) — Клузи йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Тӓкӓрӓ
Истори
1795-шӹ ин документвлӓштӹ анжыкталеш.
Лампрофолисвлӓ
Лампрофолисвлӓ (Lampropholis) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ дӓ У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 11 тӹрлӹ лампрофолис улы.
Аль-Фатих мечеть
Аль-Фатих мечеть (арабла مسجد الفاتح‎) — Бахрейништӹ Манама халан у (1988 ин) мечетьшӹ.
508 и
508 и — VI курымын ижӹ. Категори:VI курымКатегори:Ивлӓ
Лобуливлӓ
Лобуливлӓ (Lobulia) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы У Гвиней ошмаотышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ лобули улы.
510 и
510 и — VI курымын ижӹ. Категори:VI курымКатегори:Ивлӓ
Лачокла игуанавлӓ
Йишвлӓ
Категори:Игуана йишвлӓ
Папуа — У Гвиней
Йӹлмӹвлӓ
Официал йӹлмӹвлӓжӹ 3 улы: Папуа — У Гвинейиштӹ сек кого йӹлмӹ:
513 и
513 и — VI курымын ижӹ. Категори:VI курымКатегори:Ивлӓ
Газиэмир
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Шурдӹнг
Истори
Руш историграфин документвлӓжӹ семынь Шурдӹнглӓн негӹцӹм 1523-шы ин пиштӹмӹ. Тӹ годымок, ти вӓрӹштӹ кырык марынвлӓн яжон, цаткыды пренявлӓ гӹц ӹштӹмӹ Цепель кӓрмӓн гишӓнӓт мары историквлӓ попат. Кӹзӹт якте Шурдӹнг лишнӹ тӹ карман годшаш лаксаквлам ужаш лиэш, кыдывлӓ Супротивный ключ изи ӓнгӹр доны ылыт. Ти вӓрӹштӹ первиш кырык марынвлӓ ӹшке йымывлӓштӹлӓн ыдылыныт дӓ цӧкленӹт. Цӧклӹмӓш овуца кӹзӹт яктеок перегӓлт кодын да тенге и йӹде кыдӹтидӹ кырык марынжы тышкӹ 11-шӹ сентябрьын йыдым ыдылаш каштыт. 1520-шӹ ивлӓн Московин кугижӓжӹ Азан ваштареш кредӓлӹн дӓ ӹшке территорижӹм кымдаэмдӓш цацен. Тӹ ивлан ти кугижӓнӹшӹн ирвел пӹсмӓнжӹ Шур тӹр мыч кен. Кырык марынвлӓн карманым лыпшен шумыкы, стрелецвлӓ Шур тӹреш Васили III-шы князь лӹмеш руш карманым шӹндӓт дӓ тӹдӹлӓн Васильевым Новгород лӹмӹм пуат. Ынянӓш лиэш, Цепель карманым рушынвлӓ доно шӓлӓтӹмӓш эдем вӹрӹм йоктарыде эртӹде. Халык лошты ти лӹмӹм кӹтӹкемден, Васильсурск манаш тӹнгӓлӹнӹт. Ти кредӓлмӓшвлӓ гишӓн Руш историографиштӹ когонжок ак сирӓлт. Тӹ годымок, Шурдӹнг гишӓн сирӹмӓштӹ, ситӓлык изи самыньвлӓм моаш лиэш, шамаклан, пӹтӓрижӹ Ш. форпост семӹнь ылшы карман ылын, тидӹм пӓленӓ, но кыдыжы тӹдӹлӓн тӧрӧк хала статусым пуат. Шурдӹнг карман 1-шӹ сентябрьын [1523 ин йӓмдӹ лин дӓ тӹдӹн йӹржӹ кымда лаксак дӓ кӱан стенӓ ылын. Тидӹжӹ марынвлӓ карманым ӹнжӹштӹ атакуеп манын, ӹштӹмӹ ылын. Азан тадарвлӓ Шурдӹнглӓн тырын ӹлӓшӹжӹ когонжок ирӹкӹм пуделыт дӓ Азаным рушынвлӓн кырык марынвлӓн палшыкышты доно сӹнген нӓлмӹштӹ якте, ти карманым 1536-шы да 1539-шӹ ин кыравен лыктыныт. Азан 1552-шы ин сӹнгӹмӹ лин дӓ тенге Шурдӹнг форпостын керӓл ылмыжым ямда. 1779-шӹ ин Шурдӹнглӓн уезд хала статусым дӓ Василь лӹмӹм пумы. 1781-шӹ ин 16-шы августын тӹдӹн гербшӹм яралеш лыктыт. Уезд хала семӹнь Ш. 1927-шӹ и якте ылын. Кугижӓ жепӹн Ямангаш монгырыштыш Йыл тӹрӹштӹш кыдӹ-тидӹ кырык мары солажы ти уездӹш пырен. Йӱрнӹӓт ти уездӹштӹ ылын. Вара нӹнӹм Мары Эл Республикыш ушымы. 1979-шӹ и якте эче Шурдӹнг хала сӹнӓн цаткыды когосола ылын, Шурын сиржӹ вӹдӹшкӹдӓ йыжнен валымыжы паштек, Шурдӹнгӹн ӱл, сек исторический районжы курымеш ямын, пӧртвлӓ пыдыргенӹт дӓ ти эксӹкӹштӹ кок эдем колен. Тидӹ паштек Ш. изиэмӓш дӓ цевер сӹнжӹм ямдаш тӹнгӓлӹн.
Экономика дон инфраструктура
Шурдӹнгӹштӹ 1524--шӹ инок йӓрмингӓ ӹштӓш тӹнгӓлӹн, вара тӹдӹм Макарын монастир- докы (махань ин пӓлӹ агыл), а 1817--шӹ ин Угарманыш ваштымы. Уезд хала семӹнь Шурдӹнгӹм паянеш шотлаш лиэш ылын. Йыл да Шур тӹрӹштӹ вӓрлӓнӓӓт тылвышвлӓ тӹштӹ шукын ылыныт, кыдыжы лач эртен веле, но шукынжок тӹштӹ шалгенӹт. Совет жепӹн Шурдӹнгӹштӹ кого пристин ылын, варажы лач Метеор дон Ракетывлӓлӓн веле вӓр кодын, кӹзӹт тӹштӹ дебаркадерӹм ак шагалтеп дӓ вӹд пындашыштыш шылдыран тылвышвлӓӓт ак кашеп. Вес вӓре кеӓш манын телӹм Шур гач кемӹлӓ, и кемӹкӹ Шурдӹнг – Пыле Кырык- паром каштеш, а кыды автомобилистшӹ шоссе корным айыра: кыды ти солам Кырык сир доно уша. Шурдӹнгӹштӹ лапкавлӓ, кафе, почта, шонгывлан пӧрт, амбулатори, поссовет ӹштӓт.
Туризм, культура, тымдымаш пӓша
Ш Ш Ш
Ӓнгӹрвуй
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот
1929-шӹ ин 36 кудвичӹ ылын, 177 эдем ӹлен.
Истори
Документвлӓштӹ 1795-шӹ ин анжыкталеш. Яшпатыр тиштӹ первиш ӹлӓш тӹнгӓлӹн.
Нивеосцинквлӓ
Йишвлӓ
Категори:Сцинк йишвлӓ
Фахреддин мечеть
Фахреддин мечеть (арабла ? ) — Ливанышты Deir el Qamar халан тошты (1493 ин) мечетьшӹ.
Толкин, Джон Рональд Руэл
Джон Рональд Руэл Толкин (John Ronald Reuel Tolkien, 3-шы январь 1892-шы и – 2-шы сентябрь 1973-шы и) — англ сирӹзӹ, поэт, филолог дӓ Оксфорд университетӹн профессоржы. Фэнтези жанрлан негӹцӹм англ сирӹзӹ Толкин пиштен. Пӹтäриш романвлäжӹ логӹц иктӹтшӹ – «Хоббит».
Хоббит (роман)
Персонажвлӓжӹ
Категори:Джон Толкин Категори:Романвлӓ
527 и
527 и — VI курымын ижӹ. Категори:VI курымКатегори:Ивлӓ
Сарайкент
Хала лӹмӹн этимологижӹ «сарай» ('кӱпалат') дон «кент» ('хала') шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Кӱшӹл кускоквим йӹлмӹ
Линквлӓ
Категори:Атабаск йӹлмӹвлӓ
Лосола
Солан кӹзӹтшӹ жеп ӹлӹмашӹжӹ
Сола кечӹм ... эртӓрӓт.
Кӱшӹл кускоквимвлӓ
Кӱшӹл кускоквим географижӹ
Yukon-Koyukuk Census Area : Кускоквим ( Dichinanek’ ), МакГрат ( Tochak’ ), Николаи ( ? ), Такотна ( Tocho’no’ ), Телида ( Tilaya-di )
Джаботикаба
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
Оливер Твист (роман)
Оливер Твист (Oliver Twist, The Parish Boy's Progress) — англ сирӹзӹ Чарльз Диккенсын кокшы романжы. Сек пӹтӓриок 1837–9 дон 1938 ивлӓн Кого Британиштӹ пецӓтлӓлтӹн.
Сарыкая
Сарыкая (турокла Sarıkaya ) — Турцин, покшал Йозгат илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 43.739 (пӱэргӹ: 21.780; ӹдӹрӓмӓш: 21.959) эдем ӹлен.
Лампролеписвлӓ
Лампролеписвлӓ (Pseudemoia) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ дӓ вадывел Океани ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ лампролепис улы.
Йишвлӓ
Категори:Сцинк йишвлӓ
Коваш
Коваш, лужавуй. Шачмы дӓ колымы ижӹ пӓлӹ агыл. Коваш – кырык марынвлӓн лужавуйышты, армим вуйлатышы.
Ковашын мӱлӓндӹвлӓжӹ
А А
Такотна
Такотна (англла Takotna ; кӱшӹл кускоквимлӓ Tocho’no’) — Америкын ушымы штатвлӓшты покшал Аляска штатын кӱшӹл кускоквим халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 60.8 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 50 эдем ӹлен.
Категори:Аляска
Николаи
Николаи (англла Nikolai ; кӱшӹл кускоквимлӓ ? ) — Америкын ушымы штатвлӓшты покшал Аляска штатын кӱшӹл кускоквим халыкын халажы. Халан территорижӹ: 12.6 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 88 эдем ӹлен.
Лепидотирисвлӓ
Йишвлӓ
Категори:Сцинк йишвлӓ
1648 и
1648 и — XVII курымын ижӹ. Категори:XVII курымКатегори:Ивлӓ
Джекфрут
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
Акапулько
Линквлӓ
Категори:Герреро
1650 и
1650 и — XVII курымын ижӹ. Категори:XVII курымКатегори:Ивлӓ
539 и
539 и — VI курымын ижӹ. Категори:VI курымКатегори:Ивлӓ
Костёл
Костёл (полякла:kościół), (ош рушла:касьцёл), (чехла:kostel), (словакла:kostol) — «церкӹ»,  «кӓрмӓн») —  полякла, украинлӓ, ош рушла, чехлӓ да словакла христиан церкӹм анжыкта.
Икако
Икако ( Chrysobalanus icaco ) — Chrysobalanaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Костёл
Тӹ годымок полякла, словакла, украинлӓ дӓ ош рушла православи церкӹ гишӓн попымы годым «костёл» шамакым ак кычылтеп. Ти шамакым католиквлӓн церкӹштӹ доно кӹлдӓт.
Изи Йылйӓл
Изи Йылйӓл (Наумово) — сола Кырык сирӹштӹ, Ковашан мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы сола.
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот
1909-шӹ ин 24 кудвичӹ ылын, 121 (60 пӱэргӹ дӓ 61 ӹдӹрӓмӓш) эдем ӹлен.
Транспорт
Категори:Солавлӓ Категори:Мары Эл солавлӓ Категори:Кырык мары солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
1657 и
1657 и — XVII курымын ижӹ. Категори:XVII курымКатегори:Ивлӓ
Пӹзӹлмӹсир
Солан кӹзӹтшӹ жеп ӹлӹмашӹжӹ
Сола кечӹм ... эртӓрӓт.
Эски мечеть
Мечеть лӹмӹн этимологижӹ «эски» ('тошты') шамак гӹц лин.
Арктик-Виллидж
Арктик-Виллидж (англла Arctic Village ; гвичинлӓ Vashrąįį K’o˛ o˛ ) — Америкын ушымы штатвлӓшты йыд-ирвел Аляска штатын гвичин ( Neetsʼąįį Gwich’in ) халыкын ӹлӹмӹ вӓржӹ. Ти вӓрӹн территорижӹ: 180.9 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 152 эдем ӹлен.
Категори:Аляска
Изинырвач
Солан историжӹ
Категори:Кырык сир топонимика Категори:Мары топонимика Категори:Ямшы солавлӓ Категори:Акпарс мӱлӓндӹш пырышы сола
Ази
Ази — Евразин ирвелнӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ Мӱлӓндӹн сек кого континентжӹ. Кымдецшӹ 43 820 000 км².
Иса Бей мечеть
Иса Бей мечеть (турокла İsa Bey Camii ) — Турциштӹ Измир илӹн Селчук райоништӹ сек тошты (1375 ин) мечетьшӹ.
Вьетнам сцинк
Вьетнам сцинк (Vietnascincus rugosus) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Вьетнамышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Дар-эс-Салам
Дар-эс-Салам (англла ‎‎ дӓ суахилилӓ ‎‎ Dar-es-Salaam) — Танзанин сек кого халажы. Халан территорижӹ: 1,590.5 км². 2002-шы ин тӹштӹ 2 497 940 эдем ӹлен.
Шӹргӹйӓл
Шӹргӹйӓл — гӹц Эмӓнсола якте 2 уштыш нарӹ. Ш. нӹл лаштык гӹц шалга, кыдывлӓ Покшал сир, Ӱл сир, Копон сир дӓ Потак сир маналтыт. 2001-шӹ ин Шӹргӹйӓлӹштӹ 294 эдем ӹлен.
Сола гишӓн шайыштмаш Ку сирен? Свет вӹлнӹ шукы вес сӓндӓлӹкӓт улы, но каждый эдемӹн туан ӓвӓжӹ иктӹ. Иктӹ веле тӹдӹн шачмы сӓндӓлӹкшӓт. Мӹнь Кырык мары районын Шӹргӹйӓл солаэш шачынам. Мӹлӓнем ӹшке туан солаэм сек шергӹ ылеш. Тӹдӹм шӹргӹвлӓ, кырыквлӓ, алыквлӓ ӓрен нӓлӹнӹт, Йыдпел велнӹ – кого Йыл. Туан солаэмлӓн Шӹргӹйӓл лӹмӹм пуэнӹт, вет первиӓт дӓ кӹзӹтӓт тӹдӹ шӹргӹ лошты вӓрлӓнӓ. Перви мары халык шӹргӹ лоэш дӓ вӹд тӹреш ӹлӹшвлӓжӹм шӹндӹлӹн.
Кырык мары сола лӹмвлӓ шукы йӧн доно линӹт. Ик йӧн – йӓл шамак палшымы доно. Шӹргӹйӓл (рушлажы Ямолино) шамакышты йӓл манмыжы халык (мары) значени доно кычылталтеш ( сола йӓл—сола халык), тенгежӹ шӹргӹ лошты, тӹдӹн лишнӹ ӹлӹшӹ халык: Йылйӓл, Важйӓл, Шӹргӹйӓл дӓ молат. Соланан шачмы историжӹ гишӓн попаш гӹнь, махань курымын ӹштӓлтмӹжӹ пыток пӓлӹ агыл, а кӹзӹт ижӹ кӱ гӹц ядыштат? Мам пӓлен нӓлӹнӓм -- тидӹ тымдышынан погымы материалжы гӹц. Тӹдӹ тенгеок мӹлӓнем «Жерӓ» газетӹм пуэн, кышты Эмӓн сола В. Армяновын «Карамуша дон Акпарс» шаныкалымаш статьяжы пецӓтлӓлтӹн. Мане, первишӹрӓк эдемвлӓн попымышты семӹнь лӓктеш, вуйта родывлӓнӓ, кого тьотявлӓнӓ, Карамушашты ӹленӹт. Йыл лишнӹ шукы событи первишен лиӓлтӹн. Марывлӓлӓн шӹргӹ лошкыла, Кырык сир покшакыла, кеӓш вӓрештӹн. Карамуша лӹм гӹц шамак дӓ легендыжы (историжӹ) веле кодын. Кыце сирӓ В.Армянов, « ти сола халыкын ӹшке статян «гимнжат» -- мыры лыдышвлӓжӓт – ылыныт. Тидӹ, векӓт, 1500-шӹ ивлӓн гимн ылын:
Ик йых весӹм вашталтен. ¯лӹмӓш анзыкыла кен, виӓнгӹн, руш халык сага культурыжат кушкын, торгейӹмӓш ӹлӹжӹн, но пӹзӹрньӹк ӹлӹмӓш эче тӧрӧк пӹтӹде. Лач Советский власть дӓ Мары Автономим ӹштӹмӓш веле пытшок ирӹк ӹлӹмӓшӹм халыклан канден.
Эмӓн
Эмӓн. Сола Кырык сирӹштӹ.
Шӓргӓшӓн попугай йишвлӓ
Йишвлӓ
Категори:Попугайвлӓ
Чалкитсик
Категори:Аляска
Долмабахче мечеть
Долмабахче мечеть (турокла Dolmabahçe Camii ) — Турциштӹ Стамбул халан тошты (1853-1855 ин) мечетьшӹ.
Сёркл
Категори:Аляска
Эйӱп Султан мечеть
Эйӱп Султан мечеть (турокла Eyüp Sultan Camii ) — Турциштӹ Стамбул илӹн Эйӱп райоништӹ тошты (1458 ин) мечетьшӹ.
Платителис
Платителис (Platythelys ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Эдемӹн прававлӓжӹ
Коклышы курымын эдемӹн прававлӓжӹ гишӓн Ушымы Халыквлӓн Организаци (УХО) (англла UN, рушла ООН) 10-шы декабрьын 1948-шӹ ин ”Эдемӹн прававлӓжӹн тӹнг декларацижӹ” документӹм сирен. Анжы: http://www.un.org/russian/documen/declarat/declxr.htm 1950-шӹ и гӹц тӹнгӓлӹн, 10-шы декабрьым Эдемӹн прававлӓжӹн Кечӹ семӹнь аят. 1966-шы ин УХО-н эгидӹжӹ доно ”Гражданский дӓ политический прававлӓн халыквлӓлоштышы пакт” дон ”Экономический, социальный дӓ культурный прававлӓ гишӓн халыквлӓлоштыш пактым” ярыктымы. Европышты ”Эдемӹн прававлӓ дон тӹнг ирӹкшӹм ӹшӹклӹмӹ Европын Конвенци” функционируя. Ти документ весӹвлӓ доно тӓнгӓштӓрен, ӹлӹмӓш докы лишӹлрӓк ылмыжы доно айыртемӓлтеш. Кынамжы законвлӓм сирӓт веле, ӹлӹмӓшӹшкӹ пырташ ак цацеп, а пӓлдӹртӹмӹ документ ти шотышты нормывлӓжӹм шотеш пиштӓш тергӓ. Тӹнг иструментжӹ семӹнь эдемӹн прававлӓжӹ верц ылшы Европын Судшы ылеш. Тенгежӹ гӹнь тиштӹ кӹтӹкӹн эдемӹн прававлӓжӹ гишӓн сирӓлтӹмӹлӓ:
Йынгы Парнингӓш Усола
Йынгы Парнингӓш Усола - Когосола велнӹш сола. Когосола якте 10 уштыш. Цикмӓ - Яштуга шоссе вӹлнӹ вӓрлӓнӓ. Солашты 2001-шӹ ин 64 эдем ӹлен.
Калугино
Калугино Когосола велнӹш ямшы сола. Анжы: Калугасир.
Олд-Кроу
Категори:Канада
Мабуйвлӓ
Йишвлӓ
Категори:Сцинк йишвлӓ
Кетшава мечеть
Кетшава мечеть (арабла جامع كتشاوة‎) — Алжириштӹ Алжир халан тошты (1612 ин) мечетьшӹ.
569 и
569 и — VI курымын ижӹ. Категори:VI курымКатегори:Ивлӓ
1681 и
1681 и — XVII курымын ижӹ. Категори:XVII курымКатегори:Ивлӓ
Полиотидиум
Полиотидиум (Polyotidium ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Лонган (пушӓнгӹ)
Лонган ( Dimocarpus longan ) — Sapindaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
572 и
572 и — VI курымын ижӹ. Категори:VI курымКатегори:Ивлӓ
Поматокалпа
Категори:Орхидейвлӓ
Масджид ан-Набави мечеть
Масджид ан-Набави мечеть (арабла المسجد النبوي‎ ) — Сауд Аравиштӹ Медина халан тошты (622 ин) мечетьшӹ.
Памукова
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Эяк йӹлмӹ
Эяк йӹлмӹ (эякла I·ya·q ; тлингитлӓ Yatk̲wáan; англла Eyak) — на-дене группыш эяк-атабаск sub-группыш пырышы "extinct" (2008 ин) йӹлмӹ. Эяквлӓ лошты кычылтмы йӹлмӹ, тӹнгжӹм Америкын ушымы штатвлӓшты Аляска штат попат.
Аки (пушӓнгӹ)
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
Масджид аль-Киблетейн мечеть
Категори:Сауд Арави мечетьвлӓ
Понера
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Инувик
Инувик (англла Inuvik ; Вадывел Канада инуитла Inuuvik, гвичинлӓ ? ) — йыд-вадывел Канадашты Йыд-вадывел территоривлӓ штатын халажы. Халан территорижӹ: 49.76 км². 2006-шы ин тӹштӹ 3,484 эдем ӹлен.
Эбботт, Чарлз Конрад
Категори:Америка персоналивлӓ Категори:Археологи Категори:Герпетологи
Аберранти
Аберрантий (Aberrantia ) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Везиркӧпрӱ
Хала лӹмӹн этимологижӹ «везир» ('везир') дон «кӧпрӱ» ('кӹвер') шамаквлӓ гӹц лин.
Имам Хусейн мечеть (Ирак)
Самарра кого мечеть (арабла مقام الامام الحسين‎) — Иракышты Кербела халан тошты (680 ин) мечетьшӹ.
Порфироглоттис
Категори:Орхидейвлӓ
Тлингитвлӓ
Тлингитвлӓ (тлингитлӓ Lingít тенгеок Łingít ; англла Tlingit) — на-дене группыш пырышы тлингит йӹлмӹлӓ попышы кечӹвӓл-ирвел  Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-ирвел Аляска штатышты дӓ вадывел Канадышты ӹлӹшӹ халык. Тлингитвлӓ цилажӹ 15 200 (14 000 АУШ-шты дӓ 1 200 Канадышты) нарӹн ылыт.
Якакент
Хала лӹмӹн этимологижӹ «яка» ('против стороне ...') дон «кент» ('хала') шамаквлӓ гӹц лин.
Султан Кабус мечеть
Категори:Оман мечетьвлӓ
593 и
593 и — VI курымын ижӹ. Категори:VI курымКатегори:Ивлӓ
Кӹшкӹ шӓкшӓльӹвлӓ
Йишвлӓ
Категори:Сцинк йишвлӓ
Ош мечеть (Назарет)
Ош мечеть (арабла المسجد الأبيض‎‎‎ ; ивритлӓ המסגד הלבן ) — Израильиштӹ Назарет халан тошты (1804 - 1808 ивлӓн) мечетьшӹ.
Пала
Мусоро (французла ‎‎ Pala ; арабла ? ) — Чадын халажы дӓ Вадывел Майо-Кеби регионын вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 37 380 эдем ӹлен.
597 и
597 и — VI курымын ижӹ. Категори:VI курымКатегори:Ивлӓ
598 и
598 и — VI курымын ижӹ. Категори:VI курымКатегори:Ивлӓ
Марула
Марула ( Sclerocarya birrea ) — Anacardiaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Атеухозаурусвлӓ
Йишвлӓ
Категори:Сцинк йишвлӓ
Проктори
Категори:Орхидейвлӓ
Наранхилла
Наранхилла ( Solanum quitoense ) — Solanaceae йыхыш пырышы фруктан кушкыш.
Омар мечеть (Иерусалим)
Категори:Израиль мечетьвлӓ
Ситка
Ӹлӹзӹ шот
Категори:Аляска
Василла
Василла (англла Wasilla ) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓлвел Аляска штатын халажы. Халан территорижӹ: 7,831км². 2010-шы ин тӹштӹ 7 000 эдем ӹлен.
Айваджык (Чанаккале)
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Кумра
Категори:Чад халавлӓ
Филиппин сцинквлӓ
Йишвлӓ
Категори:Сцинк йишвлӓ
Псевдакоридиум
Категори:Орхидейвлӓ
Ампароа
Ампароа (Amparoa ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Ам-Тиман
Категори:Чад халавлӓ
Гелада
Категори:Приматвлӓ
Фейлинивлӓ
Фейлинивлӓ (Feylinia) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Покшал Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ фейлини улы.
1731 и
1731 и — XVIII курымын ижӹ. Категори:XVIII курымКатегори:Ивлӓ
1732 и
1732 и — XVIII курымын ижӹ. Категори:XVIII курымКатегори:Ивлӓ
Канар ошмаотывлӓ
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Испани Категори:Ошмаотывлӓ
Салыпазары
Салыпазары (турокла Salıpazarı ) — Турцин, ирвел Самсун илӹн районжы (илчежӹ). 2010-шы ин тӹштӹ 20.393 (пӱэргӹ: 10.177; ӹдӹрӓмӓш: 10.216) эдем ӹлен.
Бардаи
Мусоро (французла ‎‎ Bardaï ; арабла ? ) — Чадын халажы дӓ Тибести регионын вуйхалажы.
Псигморхис
Категори:Орхидейвлӓ
1735 и
1735 и — XVIII курымын ижӹ. Категори:XVIII курымКатегори:Ивлӓ
Кого Сейшел сцинк
Лӹмжӹ
Категори:Сцинк йишвлӓ
Чаршамба
Хала лӹмӹн этимологижӹ «чаршамба» ('Wednesday') шамак гӹц лин.
Юан нер
Юан нер — вес семӹньжӹ Юан кырык.
Г.А.Архипов: "Пиш перви ти вӓрӹштӹ эдемвлӓн ӹлӹмӹ вӓр (стоянка) ылын. Нӹнӹ ӹлӹмӹ вӓрӹштӹм самой кӱкшӹ вӓреш айыренӹт. Кыш анжалат, цилӓ вӓре йолт кайын колта. Кырык ваштареш, палны, Олалы кырык (Аламнер) каеш. Эдемвлӓ толмым пацынок ужаш лиэш. лӹцӹн вес племенӓвлӓ нигыцеӓт йывырт толын кердделыт. Кӹзӹтӓт улӹц кӱшкӹ кемӹ корны пӓлдӹрнӓ."
Кавак
Кавак (турокла Kavak ) — Турцин, покшал Самсун илӹн районжы (илчежӹ). 2010-шы ин тӹштӹ 20.940 (пӱэргӹ: 10.228; ӹдӹрӓмӓш: 10.712) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кавак» ('poplar') шамак гӹц лин.
Тамарилло
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
Эстон мары сӹлнӹшая кӹлвлӓ
Тиштӹ ӹшке ӓмӓлжӹмӓт моаш лиэш: соцреализм йӧн доно дӓ лач ти принципвлӓм веле шотеш пиштӹшӹ мары литературылан, модернизм йӧн доно сирӹшӹ эстон литература "мӹндӹр ылын" дӓ реализм йӧн доно сирӹшӹ эстон авторвлӓн пӓшӓвлӓштӓт пӓлӹдӹмеш кодыныт. Тидӹ ик вир. Вес вирӹм 1930-шы ивлӓн эртӓрӹмӹ репрессивлӓ доно кӹлдӓш лиэш: тӹнӓм сек активный дӓ кӹцкӹвлӓм кандышы сирӹзӹвлӓ дон поэтвлӓм ликвидируйымы. Ма интересножы, 1920-30-шы ивлӓн мары литературышты сӓрӹмӓш пӓшӓ пиш активно кен. Тидӹ паштек литературышты вакуум кодын дӓ пиш ӹжӓл, сӓрӹмӓш пӓшӓӓт, кӹрӹлтӹн, манаш лиэш.
Кадьяк (ошмаоты)
Категори:Аляска Категори:Ошмаотывлӓ
Меланосепсвлӓ
Меланосепсвлӓ (Melanoseps) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ меланосепс улы.
Антилла
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Джибути
Административное деление
Категори:Джибути
Нессивлӓ
Йишвлӓ
Категори:Сцинк йишвлӓ
Шим вуян сиргек
Шим вуян сиргек (Oenanthe albonigra) — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Анзыл Азиштӹ (Кувейт, Бахрейн, Катар, Оман, УАЭ, Ирак, Иран, Афганистан, Пакистан, Инди) вӓшлиӓлтшӹ сиргек. Кытшы 17 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 29–30,5 см, нелӹцшӹ 23–28,5 г якте шоэш.
Воллеми
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
Просцелотесвлӓ
Йишвлӓ
Категори:Сцинк йишвлӓ
Илкадым
Хала лӹмӹн этимологижӹ «илк» ('пӹтӓришӹ') дон «адым» ('step') шамаквлӓ гӹц лин.
Апоростилис
Апоростилис (Aporostylis bifolia ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Апоростилис улы.
Пиреней пел ошмаоты
Шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кушкышвлӓжӹ
Категори:Европа
Ямангаш
Ямангаш (Емангаши) — сола Кырык мары районышты Мары Эл Республикышты.
Райкаденко
Райкаденко (Raycadenco ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Ренантерелла
Категори:Орхидейвлӓ
Лачокла сцинквлӓ
Йишвлӓ
Категори:Сцинк йишвлӓ
Сиаманг
Категори:Приматвлӓ
Арави сиргек
Арави сиргек (Oenanthe lugentoides) — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Арави пел ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ сиргек.
Рэстери
Рэстери (Rhaesteria ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Пӓрну (хала)
Пӓрну (Pärnu, Пярну (Пернов), Pernau, Parnawa) — Балти тангыж тӹрӹштӹ Эстоништӹш порт хала. Халашты 45 тӹжем ӹлӹзӹ (2004).
1764 и
1764 и — XVIII курымын ижӹ. Категори:XVIII курымКатегори:Ивлӓ
Янтемир, Михаил Николаевич
Янтемир Михаил Николаевич (1887 — 1938) — Мары халыкын историжӹ дӓ Лужавуй Акпарс гишӓн сирен.
Иджовлӓ
Иджовлӓ (иджола ? ) — кечӹвӓл-ирвел Нигериӹштӹ ӹлӹшӹ халык. Иджовлӓн шотышты 15 млн. нӓрӹ.
Юханнус айо
Тенге, финнвлӓ, пӧрт кӧргӹштӹм итӹрӓен, тӹвӹлӓен пӹтӓрӓтӓт, кудвичӹшкӹштӹ ванажт, мӓжӹ гӹнь ти кудвичӹм садывичӹ манына ыльы, Тӹштӹ лач ыжар сирем, газон, веле кушкеш. Дӓ эчежӹ махань-шон пеледӹшвлӓ, тӹшкӓвлӓ, лин кердӹт — олмавувлӓ.
Хулок
Хулок (Hoolock) — Азиштӹ вӹд лишнӹ изи маймыл. Кӓпшӹ 64 см. Нелӹцӹштӹ 7 кг якте шоэш.
Юханнус айо
Полицин статистикӹжӹ семӹнь тене Юханнус айо жепӹн 12 финн ти соты тӱнымбал доно цеверлӓсен: нӹлӹтӹн вӹдӹшкӹ вален кенӹт, нӹлӹтӹн автоавариштӹ колен, коктым кӹзӹ доно шырал пуштмы, иктӹ пожарышты йылен колен, иктӹ айо гӹц токыжы толшыла корнышты колен. Кого айовлӓ, седӹ, ӹшкӹлӓнӹштӹ махань-шон цӧкӹмӓт тергӓт.
Игбиравлӓ
Игбиравлӓ тенгеок Эбиравлӓ (игбирала ? ) — кечӹвӓл Нигериӹштӹ ӹлӹшӹ халык. Игбиравлӓн шотышты 1,4 млн. нӓрӹ.
Абиссини сиргек
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Сиргеквлӓ
Сепсинавлӓ
Сепсинавлӓ (Sepsina) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ сепсина улы.
Микрокахрис
Микрокахрис ( Microcachrys tetragona ) — подокарпвлӓн (Podocarpaceae) йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Ринериза
Категори:Орхидейвлӓ
1771 и
1771 и — XVIII курымын ижӹ. Категори:XVIII курымКатегори:Ивлӓ
Ярославль
Ярославль — Руш Элын сек тошты халавлӓжӹ лошкы пыра. Негӹцӹм XI-шӹ курымын пи-штӹмӹ, XVII-шы курымын яжон пелед шӹцшӹ хала ылын. 2010-шы ин 10-12 сентябрьын хала 1000 иӓш юбилейжӹм пӓлдӹртен. Тенгежӹ тӹдӹм майын остатка кукшыгечӹнжӹ пӓлдӹртӓт. Ярославльын историӓн Тошты халажы Которосль йогын Йылышкы йоген пырымы тӹнгӹштӹ вӓрлӓнӓ. ЮНЕСКО доно ӹшӹклӹмӹ объект ылеш. Ярославль тенгеок туризм хала, тӹдӹ «Рушынвлӓн Шӧртньӹ йӹргецӹн» маршрутышкыжы пыра. Халашты 2010-шы ин 606 900 эдем ӹлен.
Асцидиери
Асцидиери (Ascidieria ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ Асцидиери улы.
Аскохилопсис
Аскохилопсис (Ascochilopsis ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Родригезиелла
Категори:Орхидейвлӓ
1778 и
1778 и — XVIII курымын ижӹ. Категори:XVIII курымКатегори:Ивлӓ
Роезлиелла
Категори:Орхидейвлӓ
1781 и
1781 и — XVIII курымын ижӹ. Категори:XVIII курымКатегори:Ивлӓ
Сарансола
Категори:Солавлӓ
Россиоглоссум
Россиоглоссум (Roeperocharis ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Gobiidae
Gobiidae-влӓн сек изижӹ 1 см (Trimmatom nanus дон Pandaka pygmaea), сек когожы 30 см (Gobioides дон Periophthalmodon).
Систематика
Gobiidae йишин (family) лӹвӓл йишвлӓжӹ (subfamily) кудыт улы: Amblyopinae, Benthophilinae, Gobiinae, Gobionellinae, Oxudercinae, Sicydiinae.
Ажедмӓшвлӓ
Категори:Алангы йиш
Ктенотусвлӓ
Йишвлӓ
Категори:Сцинк йишвлӓ
Аскоглоссум
Йых гибридвлӓ
<dd>Ascoglossum x Renanthera (Ren.): Renanthoglossum (Rngm.) <dd>Ascoglossum x Aerides (Aer.): Nonaara (Non.) <dd>Ascoglossum x Arachnis: Ngara (Ngara) <dd>Ascoglossum x Paraphalaenopsis: Ascoparanthera (Apn.) <dd>Ascoglossum x Phalaenopsis (Phal.): Dresslerara (Dres.) <dd>Ascoglossum x Rhynchostylis: Lauara (Lauara) <dd>Ascoglossum x Trichoglottis: Sheehanara (Shn.) <dd>Ascoglossum x Vanda: Pantapaara (Pntp.) <dd>Ascoglossum x Vandopsis: Freedara (Fdra.)
Категори:Орхидейвлӓ
Сир шӹжвӹк
Сир шӹжвӹк (Cercotrichas galactotes) — Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы Евразиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 13–14 см, нелӹцшӹ 10–18 г якте шоэш.
Хаусавлӓ
Хаусавлӓ (хаусала Hausawa ) — йыдвел Нигериӹштӹ дӓ кечӹвӓл-ирвел Нигер ӹлӹшӹ халык. Хаусавлӓн шотышты 30-35 млн. нӓрӹ.
Америка
Америка — Атланти дон Шӹпӓн океанвлӓ лошты вӓрлӓнӹшӹ континент.
Дектобрикон
Дектобрикон (Dectobrycon armeniacus) — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Перушты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш дектобрикон веле улы.
Хомер (Аляска)
Хомер  (англла Homer ) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓлвел Аляска штатын халажы. Халан территорижӹ: 58.1 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 5 364 эдем ӹлен.
Видрингтони
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
1796 и
1796 и — XVIII курымын ижӹ. Категори:XVIII курымКатегори:Ивлӓ
Ном (Аляска)
Ном  (англла Nome ; инюпиакла Siqnazuaq ) — Америкын ушымы штатвлӓшты вадывел Аляска штатын эскимо инюпиак халыкын халажы. Халан территорижӹ: 55.9 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 3 505 эдем ӹлен.
Эритрохаракс
Эритрохаракс (Erythrocharax altipinnis) — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш эритрохаракс веле улы. Кытшы 2.62 см лин кердеш.
Пустыня сцинквлӓ
Пустыня сцинквлӓ (Eremiascincus) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ дӓ Зонда ошмаотывлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 14 тӹрлӹ пустыня сцинк улы.
Фойи
Фойи (Fojia bumui) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Категори:Сцинк йишвлӓ
Коцебу (Аляска)
Ӹлӹзӹ шот
Категори:Аляска
Гефирохаракс
Йишвлӓ
Категори:Харацинвлӓ
Криптостилис
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Фульбевлӓ
Фульбевлӓ тенгеок Фуланивлӓ (фульбела sg: Pullo pl: Fulɓe ) — Вадывел Африкышты (Гвиней, Камерун, Нигери, Сенегал, Покшал Африка Республика, Буркина Фасо, Бенин, Мали, Нигер, Гамби, Гвиней-Бисау, Гана, Чад, Сьерра-Леоне, Мавритани дӓ Суданышты) ӹлӹшӹ мусульман халык. Фульбевлӓн шотышты 27 млн. нӓрӹ.
1811 и
1811 и — XIX курымын ижӹ. Категори:XIX курымКатегори:Ивлӓ
Талмуд
Талму́д (תָלְמוּד, «тымдымаш, тыменьмӓш») — иудаизмӹн йымы ыдылмы, этика дон прававлӓ гишӓн сирӹмӹ шукы томан шанымашвлӓ дон правилывлӓ, кышкы Мишна дон Гемара пырат.
Брахти
Категори:Орхидейвлӓ
1820 и
1820 и — XIX курымын ижӹ. Категори:XIX курымКатегори:Ивлӓ
Gymnotiformes
Кечӹвӓлвел Америка кӹзӹ колвлӓ (Gymnotiformes) — Actinopterygii группыш пырышы Неарктика регионышты (Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкын) вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы колвлӓ. Цилӓжӹ 150 тӹрлӹ кӹзӹ кол улы. Кӹзӹ колвлӓн сек когожы 2,30 м (Electrophorus electricus).
Каллитропсис
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
Цӱцӱшуды
Цӱцӱшуды (Chelidonium majus алык марла чӱчышудо, рушла чистотел большой) — кушкыл гынат, лекарсы шуды семын кучылталтеш.
Секвойядендрон
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
Цикнохес
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Сӹнзӓлык
Категори:Медицина
Криптомери
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
Бухтиени
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Буллейи
Категори:Орхидейвлӓ
Бӧрнсбалоги
Бӧрнсбалоги (Burnsbaloghia ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Фримонт (Калифорни)
Фримонт (Fremont) — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын халажы. Халан территорижӹ: 225.6 км². 2014-шӹ ин тӹштӹ 220 000 эдем ӹлен.
Категори:Калифорни
Модесто
Категори:Калифорни
Празиногемавлӓ
Йишвлӓ
Категори:Сцинк йишвлӓ
Бедоцивлӓ
Бедоцивлӓ (Bedotiidae) — Атерина йиш группыш пырышы Мадагаскарышты вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы колвлӓ. Цилӓжӹ 13 тӹрлӹ бедоци улы.
Кактовик
Категори:Аляска
Гнатохаракс
Категори:Харацинвлӓ
Ӓвӓсир
Истори
Монастирӹм питӹрӹмӹкӹ, кыдын кок церкӹжӹм 1928-шӹ ин урыктымы, 1930-40-шӹ ивлӓн солашты текстильӹм лыкшы комбинат (тӹдӹ 1950-шӹ ивлӓн питӹрӹмӹ лин, 1974-шӹ и якте левӓшде охыр шалген, вара пыдыртенӹт дӓ Макарсирӹштӹ пекарныйым шӹнденӹт, кӹрпӹцвлӓжӹ монастир годшашок ылыт), а Кого Вырсы жепӹн Тетя Пӧрт ылын. 1930-шы ивлӓн «Якшар Пролетарий» колхоз ӹштен, седӹндонат вӓрӹштӹш халык ти солам эче Пырлетар манын лӹмдӓ. Колхозвлӓм когоэмдӹмӹ велдӹк, солам «Россия» колхозыш ушымы лин. ӹшке жепӹнжӹ тӹштӹ кого ышкал фермӹ ылын. 1960-шы ивлӓн монастирӹн территориэшӹжӹ «Сура» лӹмӓн турбазым пачмы. Туриствлӓн кӓнӓш толмышты анзыц, май мычашын ик ӓрня нӓреш цилӓ Кырык сир гӹц сек хытыр-патыр сола кудыло пӓшӓзӹвлӓ кӓненӹт. Йӹрвӓш лач кырык мары шая, мыры дӓ куштымы сем веле шактен.
Экономика. Транспорт. Инфраструктура
Курымеш ямыныт: Кого Йӓр, Карашуа, Кӹрӹш йӓр, Кым йӓр, Павыл йӓр, Аннан йӓр, Шӱдӹпачаш Лык, Ошкы Лап — Шур алыквлӓштӹ ылшы йӓрвлӓ дон вӓрвлӓн лӹмвлӓштӹ. Кӹзӹт нӹнӹ вӹд лӹвӓлнӹ ылыт.
Меса (Аризона)
Меса (Mesa) — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Аризона штатын халажы. Халан территорижӹ: 324.2 км². 2010-шы ин тӹштӹ 439 041 эдем ӹлен.
Категори:Аризона
Нуиксат
Категори:Аляска
Пойнт-Лей
Категори:Аляска
Скоттсдейл (Аризона)
Категори:Аризона
Кӱкшикӓ
Кӱкшикӓ - ландшафтын кӱшкӹлӓ шыпшылтшы формыжы.
Цератоцентрон
Цератоцентрон (Ceratocentron fesselii ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Филиппиништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Цератоцентрон улы.
Сфеноморфусвлӓ
Йишвлӓ
Категори:Сцинк йишвлӓ
Хамэангис
Хамэангис (Chamaeangis ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Темпе (Аризона)
Категори:Аризона
Хамэантус
Категори:Орхидейвлӓ
Тропидофорусвлӓ
Тропидофорусвлӓ (Tropidophorus) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Индокитай, Калимантан, Сулавеси дӓ Филиппинвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 28 тӹрлӹ тропидофорус улы.
Хамелофитон
Синонимвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Часеелла
Категори:Орхидейвлӓ
Тӓпнӓк лык
Категори: Географи Категори: Кырык сир топонимика Категори: Мары топонимика
Хенохилус
Категори:Харацинвлӓ
Америка шим мӧскӓ
Америка шим мӧскӓ — мӧскӓвлӓ (Ursidae) йыхыш пырышы кого хир йӓн.
Флагстафф (Аризона)
Категори:Аризона
Курессааре
Ку́рессааре (Kuressaare), 1917 и якте А́ренсбург,  1952—1988  ивлӓн Ки́нгисепп, (Kingissepa) — хала Эстоништӹ, Сааремаа ошмаотышты. Сааремаа уездӹн покшалжы. 2010-шы ин халашты 15 000 эдем нӓрӹ ӹлен.
Нурвик
Нурвик (англла Noorvik ; инюпиакла Nuurvik ) — Америкын ушымы штатвлӓжӹн йыд-вадывел Аляска штатын эскимо инюпиак халыкын халажы. Халан территорижӹ: 3.5 км². 2008-шӹ ин тӹштӹ 642 эдем ӹлен.
Буллхед-Сити (Аризона)
Категори:Аризона
Колорадо-Сити (Аризона)
Колорадо-Сити (Colorado City) — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Аризона штатын халажы. Халан территорижӹ: 27.2 км². 2010-шы ин тӹштӹ 4 821 эдем ӹлен.
Астори (Орегон)
Астори (Astoria) — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Орегон штатын халажы. Халан территорижӹ: 27,5 км². 2010-шы ин тӹштӹ 9 477 эдем ӹлен.
Изи Куплонга
Изи Куплонга - Кӹлемар кымдемӹштӹш  Йӱксӓр вел сола.
Хрисоглоссум
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Дендрофилакс
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Дихэа
Дихэа (Dichaea ) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 100 йиш тӹрлӹ ихэа улы.
Кодонорхис
Кодонорхис (Codonorchis ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ Кодонорхис улы.
Пӹлгом лӹвӓлнӹш кырык мары этнографи музей
Категори: Музейвлӓ Категори: Культура объектвлӓ Категори: Цикмӓ
Акпарс кинотеатр
Акпарс кинотеатр - Цикмӓштӹш кинотеатр. Кӹзӹт якте халаштыш пӧртвлӓ логӹц сек модерн архитектура ансамбль семӹнь ылеш. Кинотеатрын архитекторжы кырык марын ылеш. (Кӱ?)
Дэвисон ибис
Дэвисон ибис (Pseudibis davisoni) — ибис йишвлӓн группыш пырышы Камбоджа, Вьетнам, Лаос дӓ Калимантан ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ ибис. Кытшы 75–85 см якте шоэш.
Дифилакс
Категори:Орхидейвлӓ
Уэльс (Аляска)
Категори:Аляска
Шӹргӹ ибис
Категори:Ибис йишвлӓ
Диплокаулобиум
Диплокаулобиум (Diplocaulobium) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 100 йиш тӹрлӹ диплокаулобиум улы.
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Коллабиум
Категори:Орхидейвлӓ
Кайенна ибис
Кайенна ибис (Mesembrinibis cayennensis) — ибис йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ ибис. Кытшы 48–56 см, нелӹцшӹ 650–750 г якте шоэш.
Акиак
Акиак (англла Akiak ; юпиклӓ Akiaq ) — Америкын ушымы штатвлӓшты кечӹвӓл-вадывел Аляска штатын эскимо юпик халыкын халажы. Халан территорижӹ: 7.9 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 309 эдем ӹлен.
Акиачак
Категори:Аляска
Диса
Диса (Disa ) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты дӓ Мадагаскарышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 169 йиш тӹрлӹ диса улы.
Пӹсӹ пачан ибис
Пӹсӹ пачан ибис (Cercibis oxycerca) — ибис йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты Бразили, Колумби, Гайана, Суринам дӓ Венесуэла) вӓшлиӓлтшӹ ибис. Кытшы 76–86 см якте шоэш.