Шачмы_велем
(Ти мырым руш йӹлмӹ гӹц Вячеслав Тотир сӓрен. Вет Вячеслав Григорьев ӹшкежӓт Паратмар солаэш шачын-кушкын). Ти войнаш Паратмар вел гӹц 210 эдем кен, мӹнгешӹжӹ пелӹжӹ веле пӧртӹлӹн. Паратмар - кырык сирӹн ик цевер, шӹргӓн, каремӓн вӓржӹ. Тӹштӹ пӧрттӱжӹ махань сӹлнӹ! Анжет дӓ ӹвӹртет, шӹжвӹклӓ мыралтенӓт колтет. Тӹдӹм анжен шӓрет ак тем. Солажы шӹргӹ тӹреш вӓрлӓнен, а лапаташты, изи ныр гач, Йынгы вӹд йоген эртӓ. Тиштӹ халык пӧрттӱн пайдажы донок ӹлен кердеш. Кӓнгӹжӹм ит ӧркӓнӹ веле: понгет, мӧрет шӓр теммеш поген кердӓт, телешӓт керӓл качкышым йӓмдӹлӓш лиэш. Сакой лицӹмӹ шуды кушкеш - ит ӧркӓнӹ веле, больницет, аптекет шайылан кодышты. Йынгы сир халык вольыкымат шукы урда, вет Йынгы лапышты алыкшы кыце кымдан шӓрлен вазын. Керек шудым салы, кошты, тӹшӓкок кӓвӓнӹм кӹшкӹ - ит ӧркӓнӹ веле. Пу донат шӹргӹнӓ паян. Кӹзӹт ӹнде цилӓн пӧртӹш труба мыч кловой тыл толеш. Шӹренок халык ти солам Йынгы Паратмар, Кого сир, Церкӹ сир манын. Соланан пӹтӓриш ӹлӹшӹжӹ Пердвек мары ылын дӓ солан сек анзыцшок лӹмжӹ Пердвяково ылын. Парат рекӓ сир тӹр гӹц халык тишкӹ толаш тӹнгӓлӹн, вӓрлӓнен дӓ тенге Паратмар сола лин. Солан историжӹ пиш паян ылеш. Кого тура каремвлӓ, ӓнгӹрвлӓ, алыквлӓ, сӓрӓнвлӓ, нырвлӓ улы дӓ нӹнӹн каждыйын ӹшкӹмжӹн историжӹ, лӹмжӹ улы. Коче ныр - ти ныр вӓрӹштӹ молнам шӹргӹ ылын дӓ халык ти нырым корчуен, пушӓнгӹвлӓм роэн. Халык ӹшке лоштыжы нырым коче ныр манын, а лачокшым гӹнь, кочуйым ныр. Ти нырым Аштавай сола лимӹк ӹштенӹт. Яманкарем - ти каремӹштӹ икӓнӓ сӱӓн ямын ылын, вара тенге эдемвлӓӓт ямаш тӹнгӓлӹнӹт. Казаной - ти вӓре казёный шӹргӹ вӓрлӓнен, шӹргӹжӹ государствын ылын дӓ тӹдӹм когон ороленӹт. Теве мӹньӹ ӧлицӓ мычкы ашкедӓм. окня вашт тьотям анжен шӹнзӓ. Тӹдӹн ӹнде здороважат уке. Молнамшыла моло пӹсӹн ашкед кен ак керд. Сола мычкы тӹшкӹ-тишкӹ эдемвлӓ каштыт, тетявлӓ кыргыжталыт. Дӓ, нӹнӹм анжен, тьотямат ӹшке молода годшы ӹлӹмӓшӹжӹм ӓшӹндӓрен колта. Кыце тӹдӹ нӹнӹ ганьок изи годымжы мадын кыргыжталын, сола мычкы пӹсӹн ашкед кен, пӓшӓш каштын. Цилӓ ӓштӓлтеш, но тидӹ цилӓ шайылан кодын. Мӹнь пӧртӹш пырышымат, тьотям лишкӹ шӹнзӹм. Паратмар солана гӹц мӹндӹрнӓт агыл, Аштавай лӹмӓн сола вӓрлӓнен. Тӹдӹн историжӹ когонок интересный Мӹнь тьотямын шаяжы гӹц ти сола гишӓн тенге кольым: - Кыце Йынгы рекӓ лишнӹ Аштавай лӹмӓн сола лин? - манын ядым. Тьотям шукы тумайыдеок попаш тӹнгӓльӹ: - Аштавай сола 16-шы курымынок лӹмдӓлтӹн. Ти сола гишӓн шонгы тьотявлӓ шайыштыныт дӓ нӹнӹжӓт ӓтяштӹ, тьотяшты гӹцӹн веле колыныт ылын. Тенге ик поколени гӹц вес поколениш шайыштмы доно, цилӓок агыл гӹнят, но изиш дӓ пӓлӹмӹ линӓ.Кӹзӹтшӹ тьотявлӓ ӹшке тьотявлӓштӹн шайыштмыштым пиш колышташ яратенӹт дӓ цилӓ шайыштмышты нинӹлӓн ямакла веле чучын. А тьотявлӓ шайыштыныт лачокым. Вот тенге цилӓ ылын: Аштывай лӹмӓн мары Шур вел Йыл тӹр гӹц ылеш. Акпарсын ыныкажын (Аштывайын) семняжӹ изиок ылде. Паян мары агыл, а бедняк ылын. Тӹ веремӓн кулаквлӓ шукы налогым кӹченӹт. Дӓ тенге Аштывайын семняжӹ гӹц налог семӹнь имним лыктын кенӹт. А перви имниде ӹлӓш пиш нелӹ ылын. Вет имни цилӓ ныр пӓшӓм ӹштен. Тенге Аштывай ӹшке ӹлӹм вӓржӹм кодаш дӓ вес вӓрӹш кеӓш тумаен. Йынгы рекӓ Йылыш йоген лӓктеш. Аштывай Йынгы рекӓ мыч, вӹд ваштареш, ӹшкӹлӓнжӹ ӹлӓш вӓрӹм кӹчӓл кузен. Тӹнӓм цилӓ солавлӓ рекӓ тӹр мычкы веле ылыныт. Цилӓ вӓре кого шӹргӹ ылын. Йынгы тӹреш ик изи сӓрӓнӓн неркӓм мон. Тӹшӓкен пӧртӹм, сарайым строяш тӹнгӓлӹн. Пӧртшӹ лап, камакажы трубадымы ылын. Перви труба шот доно налогым кӹченӹт. Тӹ неркӓэш Аштывай ӹшке семняжӹ доно вӓрлӓнен. Семняштӹжӹ шӹм тетя ылын. Сек кого эргӹжӹ, Порандай, луаткок иӓш. Изи сӓрӓн гӹц нырым ӹштен. Ирок гӹц вады якте со тӹшкӓвлӓм куплен, киндӹм ӱдӓш яралым ӹштен. Шукы труен гӹнят, ӹлӹм вӓржӹ спорный лин. Тӹ сӓрӓнӹм Йоласал паян кулак мары Отьош Кӓврик пользуен ылын. Тӹдӹ со Аштывайлан крозен: "Мӹнь тиштӓкен монастырь церкӹм строяш тӹнгӓлӓм". Аштывай гӹц землям пользуйымы вӓреш шӹжӹ йӹде киндӹм кӹчен. Аштывайын семняжӹлӓн киндӹжӓт пел тел якте веле ситен ылын. Тӹдӹ шӹргӹштӹ тум эхельӹм поген дӓ киндӹ яре янгыштен. Тӹ веремӓн Йыл мычкы Степан Разин кузен. Тӹдӹ Йыл вес велӓн Ветлуга рекӓн сиреш шагалын. Разин ӹшке отрядышкыжы эдемвлӓм поген. Цилӓ вецӹн марынвлӓ, чувашвлӓ, рушынвлӓ отрядышкыжы ушненӹт. Аштываят тӹшкок ушнен. Козьмодемьянск хала доныш кредӓлмӓштӹ Разинӹн отрядшы кого кредӓлмӓшӹштӹ шушырген дӓ пиш шукын коленӹт. Тӹшӓкен Аштываят колен. Степан Разинӹмӓт пленӹш нӓлӹнӹт. Тӹдӹм царский власть Емельян Пугачёв ганьок казняш шӱден. Разинӹн кого отрядшы кышкы-шон шӓлӓнен пӹтен. Аштывайын кого эргӹжӓт тагышкы ямын. Аштывайын семняжӹ Шур рекӓ гач Угарман хала векӹлӓ кен. Кӹзӹт тӹ хала Нижний новгород маналтеш. Тенге Аштывайын родыжы мӓ дорцна кен колтен. Отьош Кӓврик тӹ вӓреш монастырь церкӹжӹм строен. 20 шы курымын, революци паштек, тӹ монастырь церкӹ пустаэш кодын. Тӹ веремӓн церкӹвлӓштӹ пиш шукы служышывлӓм, попвлӓм, дьяконвлӓ мӹндӹр Сибирьӹш, тюрьмӓвлӓш нӓнгенӹт. Пиш шукы церкӹштӹш служышывлӓ ямыныт. Йынгы тӹр монастырь церкӹм Отьош Кӓврик строен гӹнят, Аштывай монастырь церкӹ маныныт, а ныржым Кӓврикӹн ӓтяжӹн лӹм доно "Отьоша ныр" маныныт. Революци паштек монастырь церкӹн йӹр ылшы землян хоза ылде. Паратмар марывлӓ тӹштӹ иквӓреш пӓшӓм ӹштӓш манын, организуялтыныт дӓ нӹнӹм коммунарвлӓ манаш тӹнгӓлӹнӹт. Коммуна годым тӹштӹ ӹлӹшӹвлӓ ылыныт. Икӓнӓ монастырь церкеш пожар лин дӓ йылен кен. Йыленжӹ кен тӓ самынь, тӓ йори йылатенӹт, нимат пӓлӹмӓн агыл. Тенге Аштавай монастырьын церкӹ вӓржӹ веле кодын. Коммуна паштек Ленинӹн указшы лӓктӹн: коллективный хозяйствым ӹштӓш. Колхозвлӓм организуйымы годым Виловат вел марывлӓ коммуна паштек пуста хозадымы земляш ӹлӓш толыныт. Ик изи сола лин. Паратмарешӓт "Трудовик" лӹмӓн колхоз лин. Виловат вел марывлӓ изи солаштым Выселок Октябрьский манын лӹмденӹт. Когорак эдемвлӓжӹ ти солам тошты семӹньок Аштавай нер маныныт. Шукышты агыл Аштавай марывлӓ Паратмар колхозыш ушненӹт. Колзозын кымшы бригадыжы лин. Аштавай сола луаткок томаан ылын. Тӹштӹ конный двор, ӓпшӓт куды, ышкал, сасна фермы "Трудовик" колхозын ылын. Аштавай кымшы бригадылан пӓшӓ ситен. 1941 ин, вырсы тӹнгӓлмӹкӹ, тӹ войнаш шукы Аштавай мары кен. Солаэш лач кым тьотя веле кодын. Война паштек шукын мӹнгеш пӧртӹлделыт. Икманярышты изи колхозвлӓм ик изи колхозыш ушаш тӹнгӓлӹнӹт. Паратмар солан колхоз "Калинин" лӹмӓн лин. Аштавайыштыш фермым вес вӓре нӓнгенӹт, конный двор йылен кен. Радио, электричество, пӓшӓ вӓр уке велдӹк, Аштавай сола гӹц ӹлӹшӹвлӓ вес вӓрвлӓш кен колтенӹт. Аштавай сола изин-олен пӹтен миэн. Кӹзӹт Аштавай солан вӓржӹ веле кодын, но лӹмжӹ курымеш ылеш. Мӹнь Аштавай солашкы шукы гӓнӓ пырен анженӓм дӓ теве эче ик гӓнӓ тӹшкӹ кеӓш лим. Веремӓ шӹжӹ ылын. Кечӹ пӹлӓн. Пӹлвлӓ доно мӱдӓлт шӹцшӹ пӹлгом гӹц тыгыды юр шакте вашт йогымыла чучеш. Сола техень игечӹштӹ сылыкын каеш. Дӓ кыце сылыкынжы ат кай? Вет тӹштӹ ӹлӹшӹжӹ ик эдемӓт уке, дӓ эче тӱнӹ шӹжӹ! Юреш шимем шӹцшӹ ӹлӹшвлӓ, цӓрӓэм кешӹ пушӓнгӹвлӓ - цилӓ тидӹжӹ йыкыракам ӹштӓ. Сӓндӓлӹкӹм яратен анжет гӹнь, сылыкан шӹжӹ кечӹнӓм пиш цеверӹм ужаш лиэш. Мӹнь шагалалде шӹм тырхы. Анжем: ӓнпичӹштӹ, цӓрӓ пушӓнгӹвлӓ лошты, соок вадыла чучшы игечӹм шӧртньӹлӓ валгалтарен, ик пушӓнгӹ шалга. Тӹнӓмок Левитанын "Шӧртньӹ шӹжӹ" картинжӹ ӓшӹшкем вазы. Тӹдӹ аяран шӹжӹ кечӹн шӧртньӹлӓ кайшы сӓндӓлӹкӹм пиш яжон рисуен. Ти цевер картин лошток ӓшӹшкем сылык шанымаш пырен кеш: а вот ти сола молы ганьок лин кердеш ылын, халык тӹшкӹ-тишкӹ каштеш, труя, тетявлӓн юкланымаш, мадын кыргыжталмаш шакта. Но тидӹ уже нигынамат ак ли. Ӹлӹмӓш историм иктӓт мӹнгеш сӓрен ак сӹнгӹ. Ӹлӹмӓш историм ӹштӹшӹ мӓ ылына, ӹлӹмӓшӹн анзыкылашым мӓ пачына. Мӓмнӓн кемӹ корны - у ӹлӹмӓш корны.