cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Будак цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк
Лӹмжӹ
Лӹмжӹм турк герпетолог Абидин Будак (Abidin Budak, 1943–) лӹмеш пумы.
Ажедмӓшвлӓ
Категори:Сцинк йишвлӓ
1549 и
1549 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Олгасис
Категори:Орхидейвлӓ
425 и
425 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Вӹдкыва
Вӹдкыва (Dytiscus marginalis) — шалгышы вӹдвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ капшангы. Кок йиш вӹдкыва улы – кого вӹдкыва дӓ ялава вӹдкыва, кыдын шылдыр тӹр мычкыжы ялава гань ӓнгӹсӹр кишӓ кеӓ.
Категори:Капшангывлӓ
Черимойя
Черимойя (Annona cherimola) — Аннона йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
Георгина, Мария Александровна
Георгина, Мария Александровна - Пайскырык вел Пӹнгельйӓл солаэш 07 июльын 1920 ин шачын, 19 октябрьын 1990 ин колен. Филологи шӹнцӹмӓшвлӓн кандидатшы.
Г Г Г Г
Цинопотамус
Цинопотамус (Cyanocharax) — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 12 тӹрлӹ цинопотамус улы.
Йишвлӓ
Категори:Харацинвлӓ
Анетан
Анетан (наурула дӓ англла Anetan ) — Наурун йыдвел кымдемшы. Кымдемын территорижӹ: 100 га. 2005-шӹ ин тӹштӹ 516 эдем ӹлен.
Категори:Науру кымдемвлӓ
426 и
426 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Ломе
Ломе (французла ‎‎ Lomé ) — Тогон вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 90 км². 2006-шы ин тӹштӹ 737 751 эдем ӹлен.
Россел
Россел тенгеок Йела (Россел, Yela) — Луизиада ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 262,5 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 3821 эдем ӹлен.
Ломе
Категори:Того халавлӓ
Россел
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Папуа — У Гвиней Категори:Ошмаотывлӓ
Чайджума
Чайджума (турокла Çaycuma ) — Турцин, йыд-ирвел Зонгулдак илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 97.528 (пӱэргӹ: 47.080; ӹдӹрӓмӓш: 50.448) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
427 и
427 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Лаппеэнранта
Ла́ппеэнра́нта (Lappeenranta, Villmanstrand — Ви́льманстра́нд) — Финляндин кечӹвӓлвел-ирвел лаштыкышты хала. Лаппеэнранта — кого (кӱкшӹц доно Финляндиштӹ луатикшӹ) хала, кыды Российӹн цикшӹ гӹц мӹндӹрнӓт агыл. Лаппеэнранта гӹц Выборга якте 60 уштыш, Санкт-Петербург якте - 220 уштыш. Лаппеэнранта Сайма йӓрӹн кечӹвӓлвел сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Тидӹ Кечӹвӓлвел Карелин экономический дӓ культурный центржы. Ӹлӹзӹ шот - 59,1 тӹжем эдем (2006).
Категори:Финлянди халавлӓ
Илама
Илама (Annona diversifolia) — Аннона йыхыш пушӓнгӹ.
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
Боцона
Боцона - Кугилӓнсола вел Кӓтӓ Шошмар сола лишнӹш ныр.
Категори:Кырык сир топонимика Категори:Мары топонимика
Тахталы-Джами мечеть
Тахталы-Джами мечеть (крым татарла Tahtalı Cami ; украинлӓ Тахтали Джамі ) — Украинышты Крымын Бахчисарай халан тошты (1707 ин) мечетьшӹ.
Категори:Украина мечетьвлӓ
Ванатинаи
Ванатинаи (Vanatinai) — Луизиада ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 865,7 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 2300 эдем ӹлен.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Папуа — У Гвиней Категори:Ошмаотывлӓ
1552 и
1552 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Лачплесис
Лачплесис (лат. Lāčplēsis, мӧскӓ кычышы) — герой шӱлӹшӓн эпос, кыдым Андрейс Пумпурс латыш фольклор негӹцеш сирен. Эпосын тӹнг персонажшӹ - Лачплесис, кыды туан халыкын виӓн ылмыжым, тышман ваштареш кредӓлмӓштӹ героизмжӹм анжыкта. 11 ноябрьын Латвиштӹ Лачплесисӹн кечӹжӹм кугижӓнӹш кечӹжӹ ылыеш дӓ тӹдӹм Ӓтямӱлӓндӹ верц кредӓлмӹ кечӹ семӹнь пӓлдӹртӓт. Ти кечӹн 1919 ин Латви Рига докыла талашышы Бермонтын армижӹм шин шӓлӓтен.
Категори:Эпосвлӓ
1553 и
1553 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Олигохэтохилус
Олигохэтохилус (Oligochaetochilus ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Категори:Орхидейвлӓ
Деврек
Деврек (турокла Devrek) — Турцин, кечӹвӓл Зонгулдак илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 61.897 (пӱэргӹ: 30.455; ӹдӹрӓмӓш: 31.442) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Сонкойя
Сонкойя (Annona purpurea) — Аннона йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
428 и
428 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Мисима (ошмаоты, Папуа-У Гвиней)
Мисима (Misima) — Луизиада ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 202,5 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 5000 эдем ӹлен.
Олигофитон
Олигофитон (Oligophyton ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Мисима (ошмаоты, Папуа-У Гвиней)
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Папуа — У Гвиней Категори:Ошмаотывлӓ
Олигофитон
Категори:Орхидейвлӓ
1554 и
1554 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
429 и
429 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Кирибати
Кирибати (кирибатилӓ Ribaberiki Kiribati, англла Republic of Kiribati ; официал лӹмжӹ — Кирибати Республика ) — Микронезиштӹш ошмаоты кугижӓнӹш. 2009-шӹ ин тӹштӹ 98 000 эдем ӹлен. Территорижӹ 811 км². Вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Йыдвел Тарава.
Йӹлмӹвлӓ
Кирибатиштӹ 3 йӹлмӹ (кирибатилӓ edorer  ) улы.
Луды варан
Луды варан (Varanus griseus) — варан йишвлӓн группыш пырышы Йыдпел Африкышты (Марокко, Алжир, Тунис, Ливи, Египет, Вадывел Сахара, Мавритани, Мали, Нигер, Чад, Судан) дӓ Кечӹвӓлвел Азиштӹ (Израиль, Сири, Ливан, Турци, Ирак, Сауд Арави, УАЭ, Оман, Туркменистан, Казахстан, Узбекистан, Таджикистан, Кыргызстан, Афганистан, Иран, Пакистан дӓ Инди) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 150 см якте шоэш.
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Варан йишвлӓ
Омоеа
Омоеа (Omoea ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Категори:Орхидейвлӓ
Чернов цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк
Чернов цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк (Ablepharus chernovi) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Турциштӹ, Армени дӓ Иранышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 12 см якте шоэш.
Лӹмжӹ
Лӹмжӹм совет герпетолог Сергей Александрович Чернов (1903 – 1964) лӹмеш пумы.
Калевала (эпос)
Калевала – финн халыкын эпосшы, кыдым халык лошты сӓрнӹшы –шайыштмашвлӓ гӹц Элиас Лӧннрот (1802 – 1884) иктӹшкӹ поген. Ти пӓшӓм тӹдӹ 1828-шӹ ин тӹгӓлӹн. «Калевалаш» пыртымы лыдышвлӓм халык лошты кантеле семеш мыренӹт дӓ нӹнӹн ӹшке ритм дон рифмышты улы. Сюжетвлӓ дон шайыштмашвлӓм иктӹшкӹ ушымашты Лӧннрот ӹшке фантазижӹм пиштен.
Категори:Эпосвлӓ
Сидеиа
Сидеиа (Sideia) — Луизиада ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 107 км².
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Папуа — У Гвиней Категори:Ошмаотывлӓ
430 и
430 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Джума-Джами мечеть
Тахталы-Джами мечеть (крым татарла Cuma Cami; украинлӓ Мечеть Джума-Джамі ) тенгеок Хан Джами мечеть (крым татарла Han Cami; украинала Хан Джамі ) — Украинышты Крымын Евпатори халан тошты (1564 ин) мечетьшӹ.
Категори:Украина мечетьвлӓ
1556 и
1556 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Вадывел Сахара
Вадывел Сахара (арабла ‎‎ الصحراء الغربية, берберлӓ ‎‎ Taneẓṛuft Tutrimt ) — Йыдвел Африкыштыш регион (кугижӓнӹш: Сахара Араб Демократик Республика). Йыдвелнӹ Марокко, йыд-ирвелнӹ Алжир, ирвелнӹ дӓ кечӹвӓлвелнӹ Мавритани, вадывелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 513 000 эдем ӹлен. Штатын территорижӹ 266 000 км². Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Эль-Аюн.
Алаплы
Алаплы (турокла Alaplı ) — Турцин, вадывел Зонгулдак илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 47.339 (пӱэргӹ: 23.352; ӹдӹрӓмӓш: 23.987) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Аннона
Аннона (Annona spp.) — Аннона йыхыш пырышы пушӓнгӹ. Кӹцкӹжӹ ацетогенвлӓ доно паянат, медицинӹштӹ кычылталтеш. Аннона Мексикышты кушкеш.
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
Речфлот (шӹргӹ)
Речфлот - Кӹлемар кымдем Йуксӓр вел Кого Йӓнчӓш сола лишнӹш шӹргӹ.
Категори:Кожла сир топонимика Категори:Мары топонимика Категори:Шӹргӹвлӓ
431 и
431 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
1557 и
1557 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Артюк нер
Артюк нер - Виловат вел Кого Цӓкнӓ йӓр дон Кого йӓр лоштыш нер. Йыл лывӓкӹ лин.
Категори:Кырык сир топонимика Категори:Мары топонимика Категори:Йыл лӹвӓкӹ лишӹ вӓрвлӓ
Ар-Рахма мечеть
Ар-Рахма мечеть (украинлӓ Мечеть Ар-Рахма ) — Украинышты Киев халан у (1996 - 2000 ивлӓн) мечетьшӹ.
Орнитофора
Орнитофора (Ornithophora ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Ар-Рахма мечеть
Категори:Украина мечетьвлӓ
Орнитофора
Категори:Орхидейвлӓ
Маракуйя
Маракуйя (Passiflora edulis) — Пассифлора йыхыш пушӓнгӹ.
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
Калевипоэг
Калевипоэг (Kalevipoeg) – эстон халыкын эпосшы. Тидӹм Фридрих Рейнхольд Крейцвальд халык поэзи негыцеш сирен. Эпосын тӹнг персонажшы – Калев дон Линдан эргӹштӹ, Калевипоэг, кыды халык геройын пӓшӓвлӓжӹм ӹштӓ. Погашыжы эпосым Фридрих Роберт Фельманн тӹнгӓлӹн. Тӹдӹн колымыжы паштек ти пӓшӓм Крейцвальд пакыла нӓнген. Тӹдӹ «Калевалан» немӹцлӓ сирӹмӹ версижӹ доно пӓлӹмӹ ылын. «Калевипоэгӹн» 1853-шы ин сирӹмӹ пӹтӓриш версижӹм цензура гишӓн пецӓтлӓш лиде. Кокшым, кужемдӹмӹм дӓ вашталтымы вариантым лаштыквлӓ доно 1857-1861 ивлӓ лошты лыкмы. Текстӹм иктор- эстонла дӓ немӹцлӓ пумы ылын. «Калевипоэгӹн» кымшы версижӹм Суомиштӹ, Куопио халашты пецӓтлен лыкмы.
Категори:Эпосвлӓ
Карадениз Эрегли
Карадениз Эрегли (турокла Ereğli, Karadeniz Ereğli  < Karadeniz Ereğlisi ) — Турцин, вадывел Зонгулдак илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 174.283 (пӱэргӹ: 86.613; ӹдӹрӓмӓш: 87.670) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «Карадениз» ('Шим тангыж') дон «Эрегли» ('сола лӹм' «Эреглиси» 'Эреглижӹ') шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Ортоцерас
Ортоцерас (Orthoceras ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Категори:Орхидейвлӓ
Басилаки
Басилаки (Basilaki) — Луизиада ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 100 км².
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Папуа — У Гвиней Категори:Ошмаотывлӓ
Европа цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк
Европа цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк (Ablepharus kitaibelii) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Европышты дӓ Турциштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 12-15 см якте шоэш.
Лӹмжӹ
Лӹмжӹм венгр химик дӓ ботаник Пауль Китайбель (Pál Kitaibel, 1757–1817) лӹмеш пумы.
Ажедмӓшвлӓ
Категори:Сцинк йишвлӓ
Вантаа
Ва́нтаа (Vantaa ӓkm Ванда Vanda) — Финляндиштӹ Уусимаа провинциштӹ хала дӓ муниципалитет, Финн мӱлӓндӹш пырышы вӹд лаштык гӹц мӹндӹрнӹ агыл. Финляндиштӹ кого халавлӓ ло гӹц 4-ӹ вӓрӹм нӓлеш, цилӓжӹ 190 тӹжем ӹлӹзӹ. Хельсинки, Финляндин столицыжы гӹц йыдпелвелнӹ вӓрлӓнӓ. Вес пашкуды хала-муниципалитетвлӓ — Эспоо вадывелнӹ, Нурмиярви, Керава дӓ Туусула йыдпелвелнӹ, Сипоо ирвелнӹ. Хельсинки, Эспоо, Вантаа дӓ Кауниайнен иквӓреш Кого Хельсинким ӹштӓт. Халан администраци вуйлатымы центр Тиккурила халашты вӓрлӓнӓ. Тӹштӹ Финляндин сек кого аэропортшы — Хельсинки-Вантаа.
Пана Тинани
Пана Тинани (Pana Tinani, тошты лӹмжӹ Joannett Island) — Луизиада ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 78 км². 2000-шӹ ин тӹштӹ 225 эдем ӹлен.
Вантаа
Ажедмӓшвлӓ
Категори:Финлянди халавлӓ
Пана Тинани
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Папуа — У Гвиней Категори:Ошмаотывлӓ
Султан Сӱлейман мечеть
Султан Сӱлейман мечеть ( украинлӓ Маріупольська мечеть ) — Украинышты Мариуполь халан у (2005 - 2007 ивлӓн) мечетьшӹ.
Категори:Украина мечетьвлӓ
433 и
433 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Осмоглоссум
Осмоглоссум (Osmoglossum ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Категори:Орхидейвлӓ
Сахара Араб Демократи Республика
Сахара Араб Демократи Республика (арабла ‎‎ الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية) — Йыдвел Африкыштыш кугижӓнӹш (регион: Вадывел Сахара). Йыдвелнӹ Марокко, йыд-ирвелнӹ Алжир, ирвелнӹ дӓ кечӹвӓлвелнӹ Мавритани, вадывелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2010-шы ин тӹштӹ 502 585 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 266 000 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Эль-Аюн.
Категори:Сахара Араб Демократик Республика
Сага
Сага (кугезӹ норвег saga) ышма гӹц ышмашкы шайыштмы традици дон кӹлдӓлтшӹ литература пӓшӓвлӓ. тӹштӹ викингвлӓн годшаш дӓ ир покшал курымвлӓн жепӓш Скандинавиштӹш халыквлӓн, шӹренжок Исланди дон Норвегин историштӹ гишӓн шайышталтеш. Сагывлӓн текствлӓм кугезӹ норвег йӹлмӹ доно сирӹмӹ. Сагывлӓм Исландиштӹ 12-14-шӹ курымвлӓн сирӹмӹ. Ти текствлӓм истори дон культурын историжӹм шӹмлӹмӓштӹ кычылтыт.
Категори:Сӹлнӹшая терминвлӓ
Чулюпа
Чулюпа (Passiflora maliformis)  —  Пассифлора  йыхыш пушӓнгӹ.
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
Рӱппель цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк
Рӱппель цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк (Ablepharus rueppellii) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Египет, Ливан дӓ Сириштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Лӹмжӹ
Лӹмжӹм немӹц зоолог дӓ ботаник Эдуард Рӱппель (Eduard Rüppell, 1794 – 1884) лӹмеш пумы.
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Сцинк йишвлӓ
434 и
434 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
1560 и
1560 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Панаэте
Панаэте (Panaeati) — Луизиада ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 30 км². 2014-шӹ ин тӹштӹ 2080 эдем ӹлен. Вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Бваганати.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Папуа — У Гвиней Категори:Ошмаотывлӓ
Чешме
Чешме (турокла Çeşme ) — Турцин, вадывел Измир илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 31.968 (пӱэргӹ: 16.549; ӹдӹрӓмӓш: 15.419) эдем ӹлен. Ти халаш марынвлӓӓт турист семӹнь кашташ яратат.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Нибелунгын мырыжы
Нибелунгын мырыжы (Das Nibelungenlied) —кӹдӓлӓш курымвлӓн (1200-шы ивлӓн) пӓлӹдӹмӹ автор доно сирӹмӹ герой эпос.
Эпосын лӹмжӹ гишӓн
Эпосым 18-курым годшен Nibelungenlied лӹм доно пӓлӹ ылеш. Тӹнӓм тидӹм тӧрлен сирӹмӹ ылын. Лӹмжӹм мырывлӓн остатка куплет гӹц нӓлмӹ, кышты тошты кӱшӹл немӹц доно сирӹмӹ: hie hât daz mære ein ende: daz ist der Nibelunge liet, кӹзӹтшӹ немӹцлӓ тидӹ тенге лиэш: hier ist die Geschichte zu Ende: das ist das Lied von den Nibelungen, а кырык марла тидӹм тенгерӓк келесӓш лиэш: тенге ти мырын мычашыжы толеш, тидӹ Нибелунгын мырыжы ылын. Тишты «мыры» ("Lied") шамакым кычылтмы гӹнят, ти пӓшӓштӹ тӹдӹ мырым агыл, а весым анжыкта. Тидӹм «эпос» значени доно ынгылымыла. Ти эпосын кок версижӹ улы, коктыге 13-шӹ курымын сирӹмӹ ылыт. Категори: Эпосвлӓ
Оссикулум
Оссикулум (Ossiculum aurantiacum ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Камерунышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Оссикулум улы.
Категори:Орхидейвлӓ
Дарваз цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк
Дарваз цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк (Ablepharus bivittatus) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Таджикистанышты Дарваз кырыкӹрдӹштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Категори:Сцинк йишвлӓ
Ожы
Ожы ― кастрируйымы агыл озы имни.
Категори:Имнивлӓ Категори:Тоныш вольыквлӓ
Шекспир, Уильям
Уильям Шекспир (William Shakespeare; 26-шы апрельӹн 1564 ин хӹрестӹмӹ — колен 23-шы апрель (Юлиан календарь) — 3-шы май (Григориан календарь) семӹнь 1616) — англ драматург дӓ поэт. Тӹдӹм цилӓ мӧлӓндӹ вӹлнӹш сирӹзӹвлӓ логӹц сек рӧднӓэш (пиш когоэш) шотлат, кыды англ йӹлмӹн сирӹмӹ формыжым виӓнгдӓш палшен. Шекспир драмывлӓм, трагедивлӓм, комедивлӓм, сонетвлӓм дӓ лыдышвлӓм сирен.
Шекспир кырык марла
Макбет, сӓрӹзӹ Николай Егоров, У сем, 2004
Ш Ш
435 и
435 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
1561 и
1561 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Эль-Аюн
Эль-Аюн (арабла ‎‎ العيون ) — Вадывел Сахаран дӓ Сахара Араб Демократик Республикан вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 239.30 км². 2010-шы ин тӹштӹ 196 331 эдем ӹлен.
Категори:Вадывел Сахара халавлӓ Категори:Сахара Араб Демократик Республика халавлӓ
1562 и
1562 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
436 и
436 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Отохилус
Отохилус (Otochilus ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Категори:Орхидейвлӓ
Йела варан
Йела варан (Varanus telenesetes) — варан йишвлӓн группыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ Йела (Россел) ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Вӹдӱшкӱж
Вӹдӱшкӱж (Botaurus stellaris) — Мыгыльонг йиш кеквлӓн йыхыш пырыш кек. Тупшы шимӓкӓ - сарикӓ пынан. Мӹшкӹржӹ кӹрӓникӓ. охыра сӱк цӹреӓн, кӹрӓникӓ тамгавлӓ улы. Тидӹ кеклӓн шуды лошты шӹлӹн кашташ дӓ цаклыдеок кодаш палша. Озы вӹдӱшкӱжвлӓ ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт. Озы вӹдӱшкӱжӹн нелӹцшӹ 1 кг, кынамжы 1,9 кг якте, кытшы 70 см гӹц кӱкшӹрӓк. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹштӹ 31-34 см якте шоэш.
Урла
Урла (турокла Urla ) — Турцин, вадывел Измир илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 49.774 (пӱэргӹ: 25.694; ӹдӹрӓмӓш: 24.080) эдем ӹлен.
Йела варан
Категори:Варан йишвлӓ
Урла
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Дарваз кырыкӹрдӹ
Дарваз кырыкӹрдӹ — Таджикистанышты вӓрлӓнӹшӹ кырыкӹрдӹ. Кӱкшӹцшӹ 200 км.
Шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кушкышвлӓжӹ
Категори:Таджикистан Категори:Кырыквлӓ
Отоглоссум
Категори:Орхидейвлӓ
Ювоно варан
Ювоно варан (Varanus yuwonoi) — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Хальмахера ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 150 см якте шоэш.
Лӹмжӹ
Категори:Варан йишвлӓ
Мӱфти мечеть
Мӱфти мечеть (крым татарла Müfti Cami ; украинлӓ Муфті Джамі ) — Украинышты Крымын Феодосия халан тошты (1623 - 1637 ивлӓн) мечетьшӹ.
Категори:Украина мечетьвлӓ
1563 и
1563 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
1564 и
1564 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Фиджи
Фиджи (фиджилӓ Matanitu ko Viti, англла Republic of Fiji, фиджи хиндилӓ फ़िजी गणराज्य Fijī Ripablik; официал лӹмжӹ — Фиджи Республика ) — Океаништӹш ошмаоты кугижӓнӹш. 2009-шӹ ин тӹштӹ 849 000 эдем ӹлен. Территорижӹ 18,274 км². Вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Сува.
Йӹлмӹвлӓ
Фиджиштӹ 10 йӹлмӹ (фиджилӓ vosa ) улы.
Вӹлӹдӹрвӹ
Вӹлӹдӹрвӹ (Paxillus involutus) — качкаш ярдымы понгы, Мары Элышты пиш шӹрен вӓшлиӓлтеш.
Категори:Понгывлӓ
438 и
438 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Цуг варан
Цуг варан (Varanus zugorum) — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Хальмахера ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Лӹмжӹ
Лӹмжӹм Джордж Роберт Цуг (George Robert Zug) лӹмеш пумы.
Категори:Варан йишвлӓ
Пустыня цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк
Пустыня цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк (Ablepharus deserti) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Казахстан, Кыргызстан, Таджикистан, Узбекистан дӓ Туркменистанышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 5,6 см, нелӹцшӹ 2 кг якте шоэш.
Категори:Сцинк йишвлӓ
Карабурун
Карабурун (турокла Karaburun ) — Турцин, вадывел Измир илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 9.224 (пӱэргӹ: 4.768; ӹдӹрӓмӓш: 4.456) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кара» ('шим') дон «бурун» ('cape') шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Отостилис
Отостилис (Otostylis ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 4 йиш тӹрлӹ Отостилис улы.
Шим тангыж
Шим тангыж ( руш. Чёрное мо́ре, болг. Черно море, укр. Чорне море, рум. Marea Neagră, тур. Karadeniz, груз. შავი ზღვა, абх. Амшын/Амшын Еиқәа, адыгла Хы ШIуцI, кугезӹ грек. Εὔξενος Πόντος, грек. Μαύρη Θάλασσα, лат. Pontus Euxinus) — Атланти океанын бассейнӹшкӹжӹ пырыш коргӹштӹш тангыж. Босфор иксӓ доно Мрамор тангыж доно дӓ Дарданеллын иксӓжӹ гач Эгей да Мӱлӓндӹ лоштыш тангыж доно кӹлдӓлтеш. Йыдпелвелнӹжӹ, Украинышты Крым пел ошмаоты вӓрлӓнӓ. Шим тангыж мыч Европа дон Изи Ази лоштыш пӹсмӓн кеӓ.
Отостилис
Категори:Орхидейвлӓ
Шим тангыж
Шим тангыж тӹрӹштӹш портвлӓ:
1566 и
1566 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Абуджа мечеть
Абуджа мечеть (Abuja National Mosque ) — Нигериштӹ Абуджа халан у (1984 ин) мечетьшӹ.
Категори:Нигери мечетьвлӓ
1567 и
1567 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Мыгыльонг
Мыгыльонг  (Ardea cinerea) — Мыгыльонг йиш кеквлӓн йыхыш пырышы кого куп кек. Еврази дон Африкышт ыӹлӓ.
Характеристикыжы
Кӱкшӹцшӹ 90-100 см, нелӹцшӹ 2 кг якте. Шылдырвлӓн шӓрӓлтӹмӹжӹ 175-195 см. Вуйжы ӓнгӹсӹр, кашар кӹзӹ гант якшарикӓ сарикӓ кужы нерӓн. Мыгыликӓ шӱан, тидӹжӹ кырык марла лӹмжӹмӓт анжыкта. Пынжы лудикӓ - ошикӓ. Анзыл онгыштыжы дӓ шӱштӹжӹ шимӓкӓ пынвлӓ улы. Мол пынжы симӓкӓ -лудикӓ.
Категори:Куп кеквлӓ
Канистел
Канистел (Pouteria campechiana) — сапота йишвлӓн группыш пырышы пушӓнгӹ.
Категори:Сапота йишвлӓ
439 и
439 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Вӹрзи
Вӹрзи (Apus apus) — вӹлецӹнжӹ цӹгакӹм ӓшӹндӓрӹктӹшӹ кек.
Характеристикыжы
Вӹрзи кытшы дон 18 см якте лин кердеш, шылдырым шӓрӓлтӹмӹжӹ — 40 см, шылдыр кытшы 17 см, пачшы 8 см.
Категори:Кеквлӓ
1568 и
1568 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Пабсти
Пабсти (Pabstia ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 5 йиш тӹрлӹ Пабсти улы.
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Абиу
Категори:Сапота йишвлӓ
Дикили
Дикили (турокла Dikili ) — Турцин, йыдвел Измир илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 30.863 (пӱэргӹ: 15.439; ӹдӹрӓмӓш: 15.424) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Бенгал варан
Бенгал варан (Varanus bengalensis) — варан йишвлӓн группыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 175 см якте шоэш.
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Варан йишвлӓ
440 и
440 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Изи цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк
Изи цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк (Ablepharus grayanus) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Инди, Пакистан дӓ Афганистанышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 3,6 см якте шоэш.
Лӹмжӹ
Лӹмжӹм британи зоолог Джон Эдуард Грей (John Edward Gray, 1800 – 1875) лӹмеш пумы.
Категори:Сцинк йишвлӓ
Яковалы Хасан мечеть
Яковалы Хасан мечеть (Jakováli Hasszán dzsámija) — Венгриштӹ Печ халан тошты (16-шы century) мечетьшӹ.
Категори:Венгри мечетьвлӓ
1569 и
1569 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Сарикӓ варан
Сарикӓ варан (Varanus flavescens) — варан йишвлӓн группыш пырышы Азиштӹ (Инди, Пакистан, Непал ‎‎дӓ Бангладеш) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 100 см якте шоэш.
Категори:Варан йишвлӓ
Куусанкоски
Ку́усанкоски (Kuusankoski) — муниципалитета Коувола хала муниципалитетӹн район, кыды Финляндиштӹ Кюменлааксо провинциштӹ вӓрлӓнӓ. 2009 и якте — пасна хала.
Районын кымдецшӹ - 128,53 км², кыды ло гӹц вӹдӓн вӓр 14,75 км² нӓлеш.
Ӹлӹзӹ шот - 19 739 эдем (2008). Халык плотность — 173,5 эдем/км².
2009 и гӹц Куусанкоски хала Аньяланкоски, Элимяки, Яала, Валкеала и Коувола пашкуды общинывлӓ доно ик Коувола муниципалитетӹш ушнен.
Ажедмӓшвлӓ
Викискладышты Куусанкоски темы доно медиафайлвлӓ улы.
Категори:Финлянди халавлӓ
Лукума
Лукума (Pouteria lucuma) — сапота йишвлӓн группыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Категори:Сапота йишвлӓ
Самоа
Самоа (самоала Malo Sa'oloto Tuto'atasi o Samoa, англла Independent State of Samoa ; официал лӹмжӹ — Независимое Государство Самоа ) — Океаништӹш ошмаоты кугижӓнӹш. 2009-шӹ ин тӹштӹ 179 000 эдем ӹлен. Территорижӹ 2,831 км². Вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Апиа.
Районвлӓжӹ
1 включая острова Маноно, Аполима и Нуулопа
² включая острова Алеипата и остров Нуусафее
³ часть округа расположена на Уполу (включая деревни Саламуму-Уту и Леауваа)
Йӹлмӹвлӓ
Самоышты 2 йӹлмӹ (самоала gagana ) улы.
Ази цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк
Ази цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк (Ablepharus pannonicus) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Сауд Арави, Йемен, Сири, Ирак, Иран, Афганистан, Пакистан, Инди Азербайджан, Грузи, Туркменистан, Узбекистане дӓ Таджикистанышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 5 см якте шоэш.
Категори:Сцинк йишвлӓ
441 и
441 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Сӧрӓн варан
Сӧрӓн варан (Varanus eremius) — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 50 см якте шоэш.
Категори:Варан йишвлӓ
1570 и
1570 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
1571 и
1571 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Вӹтлӓнгӹ
Вӹтлӓнгӹ ӓль Вӹрлӓнгӹ (Motacilla) — вӹтлӓнгӹ йиш кеквлӓн йыхыш пырышы мырышы изи кек. Тел гачеш кечӹвӓл векӹлӓ чонгештӓ. Шӹренжок ти кек вӹд лишнӹ лиӓш цаца, пӹжӓшӹжӹм рокышты, кӱвлӓ дӓ пренявлӓ лошты, тенгеок пушӓнгӹ кӧргӹштӹш ыражвлӓэш опта. Вӹтлӓнгӹ рок мыч каштмыжы годым ак тӹргештӹл, кыргыжталеш.
Йишвлӓ
Категори:Орави ганьывлӓ
442 и
442 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Саподилла
Категори:Сапота йишвлӓ
Бергама
Бергама (турокла Bergama ) — Турцин, йыдвел Измир илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 100.671 (пӱэргӹ: 50.053; ӹдӹрӓмӓш: 50.618) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Сьерра-Леоне
Сьерра-Леоне (англла Sierra Leone; официал лӹмжӹ — Republic of Sierra Leone) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ дӓ ирвелнӹ Гвиней, кечӹвӓл-ирвелнӹ Либери, вадывелнӹ дӓ кечӹвӓл-вадывелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2010-шы ин тӹштӹ 6.4 млн. эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 71,740 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Фритаун.
Административное деление
Категори:Сьерра-Леоне
Курикка
Ку́рикка (Kurikka) — Финляндиштӹ Кечӹвӓлвел Финлянди губерништӹ хала.
Ӹлӹзӹ шот - 14 599 эдем (2010). Хала кымдец - 913,53 км², кыды ло гӹц вӹдӓн вӓр 7,81 км² нӓлеш. Халык плотность — 16,12 эдем/км².
Ажедмӓшвлӓ
Викискладышты Курикка темы доно медиафайлвлӓ улы www.kurikka.fi (сайт) (фин.)
Категори:Финлянди халавлӓ
Линдберг цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк
Линдберг цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк (Ablepharus lindbergi) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Афганистанышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Лӹмжӹ
Лӹмжӹм Кнут Линдберг (Knut Lindberg) лӹмеш пумы.
Категори:Сцинк йишвлӓ
Пахитес
Пахитес (Pachites ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ Пахитес улы.
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
1573 и
1573 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Малкоч Бег мечеть
Малкоч Бег мечеть (Malkocs bég dzsámija) — Венгриштӹ Шиклош халан тошты (16-шы курымаш) мечетьшӹ.
Категори:Венгри мечетьвлӓ
Изивӧчӹж
Изивӧчӹж (Vaccinium vitis-idaea) — качкаш ярал якшар кӹцкӹм кандышы курым ыжар пӧчӹж тӹшкӓ.
Мары Элышты Йылымбалны, купанрак вӓрвлӓштӹ дӓ шӹргӹштӹ кушкеш.
443 и
443 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Изивӧчӹж
Категори:Пӧчӹжвлӓ
1572 и
1572 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
444 и
444 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Пахиплектрон
Пахиплектрон (Pachyplectron ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Категори:Орхидейвлӓ
Шимборская, Вислава
Вислава Шимбо́рская (Maria Wisława Anna Szymborska; 2-шы июль 1923-шы и, Познань лишнӹш Бнин, кӹзӹт Курник - Краков, 1.02.2012) — поляк поэтесса; 1996-шы ин сӹлнӹшая Нобель премин лауреатшы.
Биографижӹ
1931-шӹ и годшен Краковышты ӹлен, кышты школым пӹтӓрен. 1945 – 1948-шӹ ивлӓ лошты Ягеллон университетӹштӹ поляк сӹлнӹшая дон социологим тыменьӹн, но пӹтӓрӹде. 1953—1981-шӹ ивлӓн Краковыштыш „Życie Literackie“ (Литература ӹлӹмӓш) газетӹштӹ ӹштен. „Szukam słowa“ («Шамакым кӹчӓлӓм») лӹмӓн пӹтӓриш лӹдышыжым Ш. 1945-шӹ ин сирен. Пӹтӓриш ӹшке лыдыш книгӓжӹ „Dlatego żyjemy“ (Тидӹлӓн ӹленӓ) 1952-шы ин лӓктӹн, кышты эче соцреализм шӱлӹш шижӓлтеш. Жеп изиш эртӹмӹкӹ Ш. ти книгӓштӹш лыдышвлӓжӹм ӹшкеок критикуен дӓ сӓмӹрӹк ивлӓн самынь ӹштӹмеш шотлен. 1980-шы ивлӓн Шимборска Парижӹштӹ полякла лӓкшӹ «Культура» журнал доно кӹлвлӓм кычен, «Солидарностьышты» (Solidarność) ылын дӓ книгӓ лыкшы фирмышты пӓшӓлен. Француз авторвлӓн пӓшӓвлӓштӹм туан йӹлмӹшкӹжӹ сӓрен. Поэзижӹ гишӓн 1996-шы ин сӹлнӹшая Нобель премим пумы.
Техень книгӓвлӓжӹ лӓктӹнӹт
•	Dlatego żyjemy (1952) •	Pytania zadawane sobie (1954) •	Wołanie do Yeti (1957) •	Sól (1962) •	101 wierszy (1966) •	Sto pociech (1967) •	Wiersze wybrane (1967) •	Poezje wybrane (1967) •	Wszelki wypadek (1972) •	Wielka liczba (1976) •	Ludzie na moście (1986) •	Poezje: Poems (edycja dwujęzyczna polsko-angielska) (1989) •	Lektury nadobowiązkowe (1992) •	Koniec i początek (1993) •	Widok z ziarnkiem piasku (1996) •	Sto wierszy - sto pociech (1997) •	Chwila (2002) •	Rymowanki dla dużych dzieci (2003) •	Dwukropek (2005) •	Tutaj (2009)
Ш Ш Ш Ш
445 и
445 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Пахистеле
Пахистеле (Pachystele ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Категори:Орхидейвлӓ
Имни
Имни (Equus ferus caballus) — тоны урдымы кого вольык. Эдем имним тӹжем ивлӓ доно кычылтеш. Пиш первижӹ ир имниӓт ылын (Equus ferus), но кӹзӹт якте тӹдӹ ӹлен шоктыде. Мӱлӓндӹ вӹлнӹ пиш шукы йиш имни улы.
Гази Касим Паша мечеть
Гази Касим Паша мечеть (Gázi Kászim pasa dzsámija) — Венгриштӹ Печ халан тошты (1543 - 1546 ивлӓн) мечетьшӹ.
Категори:Венгри мечетьвлӓ
Гиллен варан
Гиллен варан (Varanus gilleni) — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 35 см, нелӹцшӹ 60–80 г якте шоэш.
Лӹмжӹ
Лӹмжӹм австрали антрополог дӓ этнограф Фрэнсис Джеймс Гиллен (Francis James Gillen, 1855 – 1912) лӹмеш пумы.
Категори:Варан йишвлӓ
Кухмо
Кухмо (Kuhmo, 1937 и якте — Кухмониеми) — Финляндиштӹ хала дӓ муниципалитет (1865 и гӹц), Кайнуу провинцин лаштыкшы. Руш цик дорцын 120 уштышышты вӓрлӓнӓ.
Совет-финн вырсы годым (1939—-1940) Кухмом 48 гӓнӓ бомбардируенӹт дӓ кредӓлмӓшвлӓ хала доцын 10 уштышышты эртенӹт. Вырсы паштек хала цик вашталтде.
Лӹмлӹ эдемвлӓ
Категори:Финлянди халавлӓ
Палморхис
Палморхис (Palmorchis ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Категори:Орхидейвлӓ
Кынык
Кынык (турокла Kınık ) — Турцин, йыдвел Измир илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 28.337 (пӱэргӹ: 14.158; ӹдӹрӓмӓш: 14.179) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Африка цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинквлӓ
Африка цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинквлӓ (Afroablepharus) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Африкышты дӓ Арави пел ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ Африка цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк улы.
Йишвлӓ
Категори:Сцинк йишвлӓ
1574 и
1574 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Маккой сцинк
Маккой сцинк (Anepischetosia maccoyi) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Лӹмжӹ
Лӹмжӹм британи палеонтолог дӓ зоолог Фредерик Маккой (Frederick McCoy, 1817 – 1899) лӹмеш пумы.
Категори:Сцинк йишвлӓ
1575 и
1575 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Шопен, Фредерик
Фредери́к Франсуа Шопе́н (Frédéric François Chopin; шачмыжы годым Фридерик Франци́шек Шопе́н, Fryderyk Franciszek Szopen; шачын: 22 февраль (кыды информаци семӹньжӹ — 1 март) 1810 и, Желязова Воля сола, Варшава лишнӹ — колен: 17 октябрь 1849, Париж) — поляк композитор, пианист-виртуоз. Шукы фортепиано пӓшӓн авторжы. Музыкын жанрвлӓм у семӹнь кычылтын, романтизм негӹцеш прелюди докы угӹц интересӹм понгыжтарен, фортепианолан балладым шанен лыктын, мазурка, полонез дӓ вальс танцывлӓм поэтизируен дӓ драматизируен, скерцом ӹшке семӹнь ылшы жанрышкы сӓртен. Фортепианы музыкым гармони доно пайдарен, семвлӓшкӹжӹ фантазим пиштен.
Ш Ш
447 и
447 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Мрамор варан
Мрамор варан (Varanus marmoratus) — варан йишвлӓн группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Лусон, Миндоро, Каламиан дӓ Палаван ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 200 см якте шоэш.
Категори:Варан йишвлӓ
448 и
448 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Бассианавлӓ
Бассианавлӓ (Bassiana) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ бассиана улы.
Йишвлӓ
Категори:Сцинк йишвлӓ
1576 и
1576 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Авокадо
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
Палумбина
Палумбина (Palumbina ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Кристиинанкаупунки
Кристи́нестад (Kristinestad, Kristiinankaupunki — Кри́стиинанкаупунки) — Финляндиштӹ Похьянмаа провинциштӹ хала.
Палумбина
Категори:Орхидейвлӓ
Кристиинанкаупунки
Ӹлӹзӹ шот - 7 160 эдем (2010). Хала кымдец - 1 678,99 км², кыды ло гӹц вӹдӓн вӓр 14,66 км² нӓлеш дӓ тангыж — 981,79 км². Халык плотность — 10,49 эдем/км².
Ажедмӓшвлӓ
Викискладышты Кристиненстад темы доно медиафайлвлӓ улы www.kristinestad.fi (сайт) (швед.) (фин.)
Категори:Финлянди халавлӓ
Алиага
Алиага (турокла Aliağa ) — Турцин, йыдвел Измир илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 62.258 (пӱэргӹ: 31.515; ӹдӹрӓмӓш: 30.743) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Самоа районвлӓ
Самоа районвлӓ — Самоашты 11 район (самоала itūmālō ) улы.
Дюмериль варан
Лӹмжӹ
Лӹмжӹм француз зоолог Андре-Мари Дюмериль (André Marie Constant Duméril, 1941 – 1917) лӹмеш пумы.
Категори:Варан йишвлӓ
Киурувеси
Ки́урувеси (Kiuruvesi) — Финляндиштӹ Йыдпелвел Саво провинциштӹ хала.
Ӹлӹзӹ шот - 9 168 эдем (2010). Хала кымдец - 1 422,91 кымдец, кыды ло гӹц вӹдӓн вӓр 94,79 кымдец нӓлеш. Халык потность — 6,90 эдем/кымдецеш.
Ажедмӓшвлӓ
Викискладышты Киурувеси тема доно медиафайлвлӓ улы www.kiuruvesi.fi (сайт) (фин.)
Категори:Финлянди халавлӓ
1577 и
1577 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Фоча
Фоча (турокла Aliağa ) — Турцин, йыдвел Измир илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 29.018 (пӱэргӹ: 17.615; ӹдӹрӓмӓш: 11.403) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Иланг-иланг
Иланг-иланг (Cananga) — Аннона йыхыш пушӓнгӹ.
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
Дезмонд, Пол
Пол Дезмонд (Paul Desmond) (25 ноябрь 1924 — 30 май 1977), шачынжок Пол Эмил Брейтенфельд (Paul Emil Breitenfeld), джаз альт-саксофонист, композитор, Сан-Францискошты шачын. Дэйв Брубек квартетӹштӹ мадын. «Take Five» (Нӓл вӹзӹтӹм) композицин авторжы.
Ажедмӓшвлӓ
http://www.youtube.com/watch?v=BwNrmYRiX_o
Категори:Джаз Категори:АУШ персоналивлӓ
450 и
450 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Пантлинги
Пантлинги (Pantlingia ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Категори:Орхидейвлӓ
449 и
449 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Пӹлӓн варан
Пӹлӓн варан (Varanus nebulosus) — варан йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 1.5 м якте шоэш.
Категори:Варан йишвлӓ
Джамкаран мечеть
Джамкаран мечеть (персилӓ مسجد جمکران ) — Иранышты Кум халан тошты (984 ин) мечетьшӹ.
Категори:Иран мечетьвлӓ
Папиллилабиум
Папиллилабиум (Papillilabium ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Категори:Орхидейвлӓ
Монодора
Монодора (Monodora) — Аннона йыхыш пушӓнгӹ.
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
1578 и
1578 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
451 и
451 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
452 и
452 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Кечӹвӓлвел Ази варан
Категори:Варан йишвлӓ
Папперитси
Папперитси (Papperitzia ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Категори:Орхидейвлӓ
1579 и
1579 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
453 и
453 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Вааса
Ва́за, ӓкрӓм годшы лӹм — Финляндин вадывелнӹшӹ хала дӓ муниципалитет Ботни провинциш пырышы вӹд лаштык. Балти тырышты варлана, (молнамшы Ваза губернин вуйхалыжы. Кого Финлянди лужавуйкымдем жепын тенгеок Николайстад (Nikolaistad) ӓль Николайштадт лӹм доно пӓлӹмӹ ылын.
Ӹлӹзӹ шот
(июль 2007) ин Ваасышты 57 501 эдем. Остроботни провинцин администраци центыреш шотлалтеш, швед иктӓ 25 % ӹлӹшӹлӓн туан йӹлмӹ семеш шотлалтеш.
Истори
1606 ин хала уставым нӓлӹн, кынам Карла IX вуйлатышы ылын дӓ Васа Кугижа Кудвичы (Ваза) лӹм доно лӹмдӓлтӹн. Халам 1808—1809 ивлӓн, вырсы жепӹн, руш войскавлӓ доно нӓлмӹ ылын.
Хала лӹм
Шукы и мыч Вааса лӹмжӹм таманяр гӓнӓ вашталтен, седӹ шукы статян сирӹмӹ гишӓн, йӹлмӹ ваштатмашвлӓ дӓ политикы гишӓн. Сек пӹтӓриок хала Mustasaari ( «Шим ошмаоты») ӓль Mussor (сола лӹм негӹцеш, кыдын вӓреш ти халам ӹштӹмы ылын 1606 ин ), но таманяр иштӹ ти хала лӹмӹм Wasa (Васа) швед кугижӓ династи  лӹмеш лӹмдӹмӹ ылын. 1855 и якте Васа лӹм доно пӓлӹмӹ ылын. руш император Николай I, кыды Финляндин кого лужавуй (князь) титулым намалын, колымы лӹм доно 1855 ин, Николайштадт аль  Николайстадт (Nikolaistadt немӹцлӓ, Nikolaistad шведлӓ, дӓ Nikolainkaupunki финлӓ), но сойтокат, тошты лӹм, кыды   швед кугижӓвлӓн Ваза йых, со ти лӹмӹм кычылтыныт, (айыртемӓлтӹн тошты Вазы лӹм гӹц — Gamla Wasa, тӹдӹм У Ваза — Nya Wasa лӹмден маныныт). 1917 и гӹц тӹнгӓлӹн, шведлӓ Ваза  дӓ финлӓ  Вааса лӹмдӓлтӹн. 1930 и  гӹц тӹнгӓлӹн, финлӓ попышы ӹлӹзӹ халашты лин шукыракат, финн лӹм сек тӹнг лин. Ти и гӹц тӹнгалын 1989 и и якте руш йӹлмӹ картывлӓштӹ хала лӹм Васа сирӓлтӹн, а варарак финн йӹлмӹ докыла лишӹлӹн сирӓлтӓш тӹнгӓлӹн.
Географи
Хала Ботни  провинциш пырышы вӹд лаштык, Балтик тангыж тӹрӹштӹ,   Кваркенск иксӓн сек ӓнгӹсӹр вӓрӹштӹ вӓрлӓнӓ. Ти вӓр гӹц Швеци якте цилӓжӓт 80 уштыш веле.
Ажедмӓшвлӓ
Категори:Финлянди халавлӓ
Менемен
Менемен (турокла Menemen ) — Турцин, йыдвел Измир илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 125.478 (пӱэргӹ: 63.691; ӹдӹрӓмӓш: 61.787) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Шота Руставели
Шота́ Руставе́ли (грузинлӓ: შოთა რუსთაველი, 1172—1216) — лин кердеш ти лӹм шайылны кугижӓн дӓ Тамара кугижӓтарын лӹмжӹ шӹлтӹмӹ. Ти жепӹн нӹнӹ Грузим вуйлатенӹт. Тамаран марыжын лӹмжӹ Давид Сослан, кӹдӹ шачынжы Рустави сола гӹц ылын. Осетин йӹлмӹ гӹц кырык марлаш сӓрӓш гӹнь, Шота Йыхым анжыкта. Тенгежӹ гӹнь, лин кердеш, ти лӹм Рустави гӹц йыхым анжыктен кердеш. Шота Руставели ”Тигр каваштан Лужавуй” поэмым сирен.
Ш Ш В
Хенрик Габриэль Портан
Хенрик Габриэль Портан (1739-1804) — ивлӓн ӹлен. Турку университетышты ровотаен. Фин гуманитари исследованивлӓлӓн негӹцӹм пачын.
Категори:Суоми персоналивлӓ
Туамасага
Туамасага (самоала дӓ англла Tuamasaga ) — Самоан покшал Уполу ошмаотышты районжы. Территорижӹ: 479 км². 2001-шӹ ин тӹштӹ 83 191 эдем ӹлен. Вуйхалажы: Афега.
Боруджерд мечеть
Боруджерд мечеть (персилӓ مسجد جامع بروجرد  ) — Иранышты Боруджерд халан тошты (9-шӹ курымаш) мечетьшӹ.
Каледонисцинквлӓ
Каледонисцинквлӓ (Caledoniscincus) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы У Каледони дӓ Вануату ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 14 тӹрлӹ каледонисцинк улы.
Боруджерд мечеть
Категори:Иран мечетьвлӓ
Каледонисцинквлӓ
Йишвлӓ
Категори:Сцинк йишвлӓ
Того
Того (французла‎‎ Togo; официал лӹмжӹ — République togolaise) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Буркина Фасо, вадывелнӹ Гана, ирвелнӹ Бенин, кечӹвӓлвелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 6 619 000 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 56 785 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Ломе.
Азимина
Ботаника характеристикыжы:
Ӹлыштӓшвлӓжӹм вилӹшӹ тӹшкӓ ӓль пушӓнгӹ, кӱкшӹцшӹ 15 м якте лин кердеш. Шӹренжок 4 - 5 м.
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
Того
Административно-территориальное деление
Категори:Того
Аана
Аана  (самоала дӓ англла A'ana ) — Самоан вадывел Уполу ошмаотышты районжы. Территорижӹ: 193 км². 2001-шӹ ин тӹштӹ 20 167 эдем ӹлен. Вуйхалажы: Леулумоега.
Папуаеа
Папуаеа (Papuaea ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Категори:Орхидейвлӓ
Аана
Категори:Самоа районвлӓ
Увари
Увари (Uvaria) — Аннона йыхыш пушӓнгӹ.
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
454 и
454 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Китеэ
Китеэ (Kitee, Kides) ― Финляндиштӹ хала.
Китеэ Ирвел Финляндиштӹ вӓрлӓнӓ дӓ Йыдпелвел Карел регионын лаштыкшы ылеш. Ӹлӹзӹ шот — 10 024 эдем (2003); муниципалитетӹн кымдецшӹ — 1141,75 км², кыды ло гӹц 276,87 км² (почти 25 %) — вӹдӓн вӓр. Халык плотность — 8,8 эдем км²-еш.
Муниципалитет финн йӹлмӓн ылеш. Швед йӹлмӓн документвлӓштӹ муниципалитет Кидес семӹнь пӓлӹ (швед. Kides).
Финляндиштӹ дӓ вес сӓндӓлӹквлӓштӓт лӹмлӹ Тарья Турунен, симфонический рокым дӓ симфонический металым мадшы, дӓ Nightwish музыкальный группа – Китеэ хала гӹц ылеш.
Примечанивлӓ
Китеэ сирӹмӹ — Финн-рушла транскрипци семӹнь.
Ажедмӓшвлӓ
Официал веб-сайт
Кауниайнен
Кауниайнен (Kauniainen, Grankulla) — Финляндиштӹ хала, Хельсинки, Эспоо дӓ Вантаа халавлӓ доно столичный регионыш пыра.
Китеэ
Ажедмӓшвлӓ
Категори:Финлянди халавлӓ
Кауниайнен
Категори:Финлянди халавлӓ
Селчук
Селчук (турокла Selçuk ) — Турцин, кечӹвӓл Измир илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 34.459 (пӱэргӹ: 17.218; ӹдӹрӓмӓш: 17.241) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
455 и
455 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
456 и
456 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
1580 и
1580 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Целатисцинквлӓ
Йишвлӓ
Категори:Сцинк йишвлӓ
Гохаршад мечеть
Гохаршад мечеть (персилӓ مسجد گو هرشاد ) — Иранышты Мешхед халан тошты (1405 - 1418 ивлӓн) мечетьшӹ.
Категори:Иран мечетьвлӓ
Карливлӓ
Карливлӓ (Carlia) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ, Папуа-У Гвинейиштӹ дӓ Индонезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 44 тӹрлӹ карли улы.
Йишвлӓ
Категори:Сцинк йишвлӓ
Шур Кушыргы
Историжӹ
Категори:Солавлӓ Категори:Мары Эл солавлӓ Категори:Кырык мары солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
457 и
457 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Шартял
Марла Шартял
Шартялым алык марынвлӓ ӹшке семӹньӹштӹ маныт: Шорыкйол, Угарман марынвлӓ тидӹм Васли вады лӹм доно пӓлӓт. Тошты овуца семӹнь Шартялым шӹренжок алык марынвлӓ эртӓрӓт дӓ ти айо и гӹц ишкӹ шӓрлӓ веле. Тидӹм нӹны мыскара форман айола эртӓрӓт, кышты тӹнг персонажвлӓжӹ шарык дӓ кесӹ ыжга доно сӓрнӹшӹ Васли Кугуза дон Васли Кыва ылыт. Техеньӹрӓкок овуцам кыды вӓрежӹ Кырык Сирӹштӓт ужаш лиэш. Шартялым 22-шы декабрь гӹц, у тӹлзӹ шачаш тӹнгӓлмӹ паштек аяш тӹнгӓлӹт. Кырык марынвлӓ Шартялым православи церкӹн Шартял доно кӹлдӓт, но тӹ годымок айолан лӹмӹм пушы шарыкымат ак мондеп дӓ ти айо годым «шарык тӓрӹм йӱктӓш каштыт». Кӱ гӹц шарыкым оксала ӓль пӹрня (подарка) дӓ кузык семӹнь нӓлӹнӹт нӹнӹм йӱктӓш. Финн-угр халыквлӓ Шартял гань айом 6000 и первиӓт вӓк аенӹт. Шартял кого айо, кыдым кыце изивлӓ, тенгеок коговлӓӓт яратат. Тӹдӹ кыце солавлӓштӓт, тенгеок халавлӓштӓт, ик семӹнь, пиш когон вычымы ылеш. Курымвлӓ вашт толын, Шартял эдемвлӓн сек пуры дӓ сек сусу айошкы сӓрнӓлтӹн.
1581 и
1581 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Шартял
Церкӹ Шартял дӓ тӹдӹн историжӹ
Шартялым церкӹ йыла семӹнь христианвлӓ, тӹнгжӹмок тӹдӹн тӹнг религивлӓжӹлан ыдылшы католиквлӓ, лутеранвлӓ дӓ православим жеплӹшӹвлӓ аят дӓ тидӹм Исус тетян шачмыжы доно кӹлдӓт. Мусульманвлӓ Шартялым ак жеплеп.
Шартял качкыш
Шукынжок у и анзыц пайым ӹштӓт, кыдыжы тӹдӹм шӹкштӓ, кыдыжы соктам ӹштӓ дӓ ӱштӹшкӹ лыктеш, Шартял ӱӓн лижӹ манын, ӱм шӹжӹмок шӹрӓтен ӓль ӱштӹш лыктын, йори перегӓт. Шартял годым пӱкшӓт лишӓшлык. Шартял кого айо ылешӓт, ти кечӹн стӧл вӹлнӓт шукы качкыш лишӓшлык. Кыце Шартялым ает, тенге иэт эртӓ - шая улы. Седӹндонат, кырык марынвлӓ ти айо кечеш шукы качкышым йӓмдӹлӓт: ку комбым, ку лыдым роалеш да пышкыды паян лижы манын камакашты пырейыкта, тотшы тотлырык лижы манын, коргышкыжы ку олмам, ку коштымы фруктывлӓм опта, кыдыланжы кравецок сита, шукы кырык мары стол вӹлнӹ шолтымы пай падкагыль дон пельменьӹм ужат, тидӹ гӹц пасна ширӹ падкагыльвлӓ гӹц тӹнгӓлӹн, мӱӓн кагыльвлӓ якте кӱэшӹт. Кыдыжы пиццым йӓмдӓла. Келесӓш келеш, пиццым Европы сӓндӓлыквлӓшты айо качкышеш ак шотлеп. А меленӓ дон таравлӓ гишӓн моло попашыжат уке. Шаршы яре шолтымы коштым олма дӓ вишня лемӓт Шартял стӧлӹн атрибутшы ылыт. Ти лемӹм десертеш пуат, тӹдӹ пӹрейӹшӹ лишӓшлык дӓ шӹренжок вадеш качкыт. А йӱмӓш- алкогольдымы пышкыды сыра. Тидӹ тошты традици семӹнь эртӓрӹмӹ Шартял техеньӹрӓк.
Шартялышкы у элементвлӓ пырат
Ӹлӹмӓшӹн виӓнгмӹжӹ велдӹк, Шартялым эртӓрӹмӓшкӹ у элементвлӓ со пырен миӓт дӓ пырышашлык и ылыт. Кагыльвлӓм кӱэштмӓш шукы жепӹм тергӓ, седӹндонат, кыдыжы мӱӓн кагыльвлӓ дӓ ӹшке шолтымы сыра вӓреш кондитерскиштӹ ӹштӹмӹ тортвлӓ дон пирожныйвлӓм нӓлӹт дӓ йӱӓш- лимонадвлӓм дӓ заводышты лыкмы сырам, ӓль пышкыды якшар ӓрӓкӓм. Шоэн агыл, мӓмнӓн айо стӧлнӓм шампански сӹлнештӓрӓ.
Пӹтӓртӹш жепын, Российӹштӹ, шӹренжок халавлӓштӹ Европыштыш Шартялымат аяш тӹнгӓлӹнӹт. Ти у овуца Кырык сир яктеӓт кӹзӹт шон. Европыштыш Шартялым 24-25 декабрьӹн аят. Ма доно ти Шартялжы айыртемӓлтеш ӓль ма тӹштӹ мӓмнӓн Шартял докы лишӹл улы? Кыце кырык марынвлӓн, тенгеок европыштыш Шартял кого айоэш шотлалтыт. Но кырык марынвлӓ лошты Когечӹ сек кого айоэш шотлалтеш гӹньӹ, Европышты сек кого Шартял и ылеш. Кыце ти айом аят? Европа ик культуран дӓ ик религиӓн агыл, седӹндоно тӹштӓт Шартял айымашты айыртемвлӓ улы: католицизмӓн сӓндӓлӹквлӓ (Итали, Испани, Франци, Германин кечӹвӓлвелжӹ, Польша, Лиетува) тидӹм ик семӹнь аят, а лӱтеранвлӓ (Германин йыдвел пелӹжӹ, Скандинавин сӓндӓлӹквлӓ, Эстони, Латви) тидӹм вес семӹньрӓк эртӓрӓт. Но цилӓ халыкын культурышток Шартял кож кого рольым мадеш.
Шартял кож
Декабрь тӹнгӓлтӹшӹштӹ Европышты шукы вӓреок кож выжалымы йӓрмингӓвлӓм эртӓрӓт. Но сек кого йӓрмингӓэш Франциштӹш Страсбург хала шотлалтеш. Тӹштӹ сек пӹтӓри Европышты хала пӧрт (мэри) анзылан публикылан Шартял кожым шагалтымы. Малын лӹмӹнок тӹштӹ тенге ӹштӹмӹ? Тидӹлӓн виржӓт ылын. Тидӹ 500 и перви кытлан ылын. Страсбург хала кок религиӓн хала. Ик халазывлӓ (халашты ӹлӹшӹ) католиквлӓ ылыныт, весӹвлӓжӹ- лӱтеранвлӓ. Нӹнӹ тӹнӓм икӹжӓк-иктӹштӹ лошты пурын ӹлӹделыт. Ик халашты ӹлӹшӹвлӓ икӹжӓк-иктӹм ынгылен ӹлӓтӓт гӹньӹ веле, халаат анзыкыла виӓнг кердеш- тидӹм халан мэриштӹ ынгыленӹт дӓ Шартял анзыц хала пӧрт анзылан кого кожым шагалтенӹт. Тӹдӹм якшар олмавлӓ доно сӹлнештӓренӹт. Тӹнӓм охоницӓ эче пиш шергӹ ылын. Страсбургвлӓн ӹлӹзӹвлӓжӹм тӹшкӹ аяш ӱжӹнӹт. Весин тӹштӹ кож выжалымаш йӓрмингӓ пачмы лин. Изин-олен техень айо тӹ халашты традицишкӹ пырен дӓ ти пуры айом вес халавлӓштӓт аяш тӹнгӓлӹнӹт. Икӓнӓ, кӓнгӹж пиш ӱштӹ ылын дӓ Страсбург лишнӹ ик олмаат лиде. Айом организуйышывлӓ кожым олмавлӓ дон сӹлнештӓрӓш ак лиӓт, пиш когон ойхыренӹт. Но тӹштӹш ик охоницӓм ӹфӹлӹшӹ мастар якшар олмавлӓм охоницӓ гӹц ӹфӹлен ӹштӓш лин. Тенге тӹ годшен Шартял кожвлӓм охоницӓ шарвлӓ доно сӹлнештӓрӓш тӹнгӓлмӹ.
Руш Элыштыш Шартял
Российӹшкӹ Шартял дӓ У и годым кожым шагалтымы традици Икшӹ Петр кугижӓ годым толын. Кожым кугижӓн кудвичӹштӹжӹ пӹтӓри шагалтенӹт, вара Петербургын ӧлицӓвлӓштӹ шагалтымы ылын. Но тенге гӹнят, ти традици кымдан шӓрлен кен кердде. Провинциштӹ Шартял кожым кыды-тидӹ поме]ик ӹшке усадьбыштыжы шагалтен. Но 1900-шы ивлӓн тӹнгӓлтӹшӹштӹ кож йӹр незеррӓк сослови гӹц ылшы тетявлӓӓт мырывлӓштӹм мыренӹт. Шамаклан "В лесу родилась елочка" мырым тетявлӓ шӱдӹ и первиӓт кӹзӹтшӹ ганьок мыренӹт.
Кӹзӹт Российӹн когорак халавлӓштӹш тетявлӓ европыштыш Шартял мырывлӓмӓт пӓлӓт. Шукыжымок нӹнӹм рушлашкы сӓрӹмӹ. Ти шотышты кырык мары тетявлӓӓт ӧрдӹжеш кодделыт. Таманяр Шартял мырым кырык марлашкат сӓрӹмӹ. Кынам ӹне кырык марынвлӓ Шартял ӓль вес семӹньжӹ У и кожым шагалташ тӹнгӓлӹннӓ? Лин кердеш, пӹтӓриш кырык марынвлӓ тидӹм луатӹндекшӹмшӹ курымын мычашыштыжок шагалтенӹт. Нӹнӹ уланрак класс гӹц ылыныт дӓ халавлӓштӹш ӹлӹмӓшӹм ужыныт. Лӹмӹнок тидӹм торговойвлӓ ӹштен кердӹнӹт. Варажы, изин-олен кожым шагалтымы гишӓн халыкат пӓлӓш тӹнгӓлӹн. Лӹмӹнок тидӹ октябрь революци паштек кымдан шӓрлен кен. Кыце пӓленӓ, кож мычашеш шӹдӹрӹм сӓкӓлтӓт. Европышты ти шӹдӹр Бетлехемӹн шӹдӹржӹм анжыкта. Революци якте ти шӹдӹр Российӹштӓт тӹдӹмок анжыктен, но кӹл вашталтмыкы дӓ ӹлӹмӓшӹм утла идеологизируйымы велдӹк, ти шӹдӹр партин дӓ Кремльӹн шӹдӹрӹш сӓрнӓлтӹн. Тидӹ негативный рольым мадын дӓ кӹзӹтшӹ идеологидӹмӹ жепӹн, кожым сӹлнештӓрӹмӹ годым, кыдыжы кож мычашеш нимахань шӹдӹрӹм ак сӓкеп.
Скандинавиштӹш Шартял
Суомиштӹ, Швециштӹ, Даништӹ, Норвегиштӹ декабрьӹн пӹтӓриш кечӹн адвентӹн календарьым пачыт. Тӹштӹ цилӓжӹ 24 кечӹм анжыктымы. Шартял ти йӹлмӹвлӓштӹ йоулу ӓль йул маналтеш. Кыце вес халыквлӓн культурывлӓштӓт, тидӹ Христосын шачмыжы доно кӹлдӓлтӹн. Адвент календарьым икшӹ декабрьын пачыт гӹнь, тӹнӓм Христосын шачмыжы якте 24 кечӹ кодеш. Ти кечӹвлӓн Христосым момы витӓм шагалтат. Поханя фигурывлӓ гӹц тӹдӹм ӹштӓт: Мария, Иосиф, вольыквлӓ, кӹтӧзӹвлӓ, Христосын шипкӓжӹ дӓ Бетлехемӹн шӹдӹржӹ тӹштӹ тӹнг элементвлӓ ылыт.
Шартял сарта тылвлӓ дон сотемдӓрӹмӹ айо ылеш. Шартял годшаш сарта Бетлехемӹн шӹдӹрӹн символжы ылеш. 24-шы декабрьӹн ирок церкӹ кымдемӹштӹшӹвлӓ шӹгерлӓшкӹ кеӓт дӓ колышы туанвлӓштӹм ӓшӹндӓрен, шӹгерешӹштӹ сартавлӓм чӱктӓт. Ти сартавлӓм тӱны йылаташ лижӹ манын, банкыштыш гань конструкциӓн ылыт, мардеж ӹфӹлӓ гӹнят, нӹнӹ йылат.