cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Якшарикӓ лоривлӓ
Якшарикӓ лоривлӓ (Eos) — Psittaculidae йиш группыш пырышы ирвел Индонезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ якшарикӓ лори улы. Кытшы 24–31 см лин кердеш.
Йишвлӓ
Категори:Попугайвлӓ
Изумруд попугайвлӓ
Изумруд попугайвлӓ (Enicognathus) — лачокла попугайвлӓ йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ изумруд попугай улы. Кытшы 37–40 см якте шоэш.
957 и
957 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Реюньон
Реюньон (французла Île Rodrigues) — Мадагаскарын ирвелнӹштӹ Инди океаништӹ Маскарен ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ дӓ Францин тангыж шайылныш регионжы. Территорижӹ 2,511 км². 203-шы ин тӹштӹ 840 974 эдем ӹлен.
Ош шылдыран важыкнер
Ош шылдыран важыкнер (Loxia leucoptera) — алавирӹк йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел Америкышты дӓ Йыдпел Скандинавиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы важыкнер. Кытшы 14–16 см якте шоэш.
Категори:Алавирӹк йишвлӓ
Тикеи
Тикеи (французла Tikei) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 4 км².
Акшехир
Акшехир (турокла Akşehir ) — Турцин, вадывел Конья илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 96.180 (пӱэргӹ: 47.035; ӹдӹрӓмӓш: 49.145) эдем ӹлен.
Тикеи
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Туамоту Категори:Ошмаотывлӓ
Акшехир
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ак» ('ош') дон «шехир» ('хала') шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
958 и
958 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Кужы пачан колгучкыж
Кужы пачан колгучкыж (Haliaeetus leucoryphus) — вӓрӓш йишвлӓн йыхыш пырышы Покшал Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ колгучкыж. Кытшы 72–84 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 180–215 см якте шоэш. Нелӹцӹштӹ 2–3.3 (озыжы), 2.1–3.7 (ӓвӓжӹ) кг якте лин кердеш.
Шукиӓш
Шукиӓш (алыкмарла шукияш) — кок и гӹц шук ӹлӹшӹ кушкышвлӓ.
Анжалаш
Категори:Кушкышвлӓ
Кужы пачан колгучкыж
Категори:Колгучкыжвлӓ
Ош тупан лори
Ош тупан лори (Pseudeos fuscata) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ дон Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Цилӓжӓт ик йиш ош тупан лори веле улы. Кытшы 25 см лин кердеш.
Категори:Попугайвлӓ
Челикхан
Челикхан (турокла Çelikhan ) — Турцин, Йыдвел Адыяман илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 15,540 (пӱэргӹ: 7,903; ӹдӹрӓмӓш: 7,637) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «челик» ('steel') дон «хан» ('karavan-saray') шамаквлӓ гӹц лин.
Леся Украинка
Леся Украинка (укр. Ле́ся Украї́нка, лачокла лӹмжӹ Лариса Петровна Ко́сач-Квитка, укр. Лариса Петрівна Косач-Квітка, 25 февраль 1871, Новоград-Волынський хала — 1 август 1913, Сурами, Грузи) - украин поэтесса, сирӹзӹ, сӓрӹзӹ, драматург. Халык фольклорым шӹмлен, 220 мырым сирен нӓлӹн (юк доно), украин халык ӹлӹмӓштӹ активно пӓшӓм ӹштен.
Відома завдяки своїм збіркам поезій «На крилах пісень» (1893), «Думи і мрії» (1899), «Відгуки» (1902), поем «Давня казка» (1893), «Одно слово» (1903), драм «Бояриня» (1913), «Кассандра» (1903-07), «В катакомбах» (1905), «Лісова пісня» (1911) та ін.
Л Л
Изи амазонвлӓ
Изи амазонвлӓ (Hapalopsittaca) — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ изи амазон улы.
Йишвлӓ
Категори:Попугайвлӓ
960 и
960 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Титан (элемент)
Титан  (Titanium) — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 22 атом номерӓн. Ti символ доно анжыкталтеш.
Апатаки
Апатаки (французла Apataki) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 20 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 350 эдем ӹлен.
Титан (элемент)
Категори:Хими элементвлӓ
Апатаки
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Туамоту Категори:Ошмаотывлӓ
959 и
959 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Саваштепе
Саваштепе (турокла Savaştepe ) — Турцин, кечӹвӓл Балыкесир илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 7,070 (пӱэргӹ: 3,500; ӹдӹрӓмӓш: 3,570) эдем ӹлен.
Ванадий
Ванадий (Vanadium) — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 23 атом номерӓн. V символ доно анжыкталтеш.
Ахырлы
Ахырлы (турокла Ahırlı ) — Турцин, вадывел Конья илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 5.876 (пӱэргӹ: 2.792; ӹдӹрӓмӓш: 3.084) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Панькансола
Панькан сола (Панькино) — Цикмӓ-Микрӓк когогорнышты вӓрлӓнӓ. Эмӓн якте 2 уштыш. Сола гӹц мӹндӹрнӹ агыл Кого Йынгышкы шалахай монгыр гӹц йоген пырышы Ымбал ӓнгӹр йоген эртӓ. Панькан сола лишнӹ техень каремвлӓ улы: Батька карем, Шарды карем, Листер вуй. Сола лӹм ти вӓрӹш пӹтӓришӹ ӹлӓш толшы марын лӹм доно кӹлдӓлтӹн. Перви ти солам «Алмандаево» маныныт.
Истори
Пӹтӓришӹ гӓнӓ документвлӓштӹ Панькан сола гишӓн 1717-шӹ ин срен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1930-шы ин 19-шӹ августын солашты «Кыралшы» колхозым ӹштӹмӹ. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышы Роман Николаевич Смиренский ылын. 1930-шы ивлӓн Актусола марывлӓ Панькан лишнӹш каремӹштӹ кӹрпӹц сарайым чангенӹт, тӹштӹ кӹрпӹцӹм ӹштенӹт дӓ тӹдӹн доно Йоласал райисполкомым чангенӹт. Кого Вырсышты Панькан гӹц 62 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц коклы вӹзӹтӹнжӹ коленӹт, а кымлы шӹмӹтӹн токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: мл. лейтенант Николай Андреевич Евсеев, сержант Михаил Иванович Лобанов, рядовой Валериан Семёнович Седов дӓ молат.
Ӹлӹзӹ шот
1717-шӹ и — 15 кудывичӹ (41 пӱэргӹ, 37 ӹдӹрӓмӓш);
1795-шӹ и — 47 кудывичӹ;
1859-шӹ и — 42 кудывичӹ (99 пӱэргӹ, 120 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 59 кудывичӹ (131 пӱэргӹ, 130 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 52 кудывичӹ;
1922-шы и — 59 кудывичӹ, 249 эдем (119 пӱэргӹ, 130 ӹдӹрӓмӓш);
1925-шӹ и — 300 эдем;
1929-шӹ и — 63 кудывичӹ, 328 эдем (153 пӱэргӹ, 175 ӹдӹрӓмӓш);
2001-шӹ и — 66 кудывичӹ, 177 эдем (80 пӱэргӹ, 97 ӹдӹрӓмӓш).
Категори:Солавлӓ Категори:Мары Эл солавлӓ Категори:Кырык мары солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
961 и
961 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Симсӹ пӹлӹшӓн якшарикӓ лори
Симсӹ пӹлӹшӓн якшарикӓ лори (Eos semilarvata) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓштӹ (Серам) вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 24 см якте лин кердеш.
Ишкӹ пачан лорикетвлӓ
Ишкӹ пачан лорикетвлӓ (Psitteuteles) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Австралазиштӹ (Австрали, Папуа-У Гвиней дӓ Индонези) вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ ишкӹ пачан лорикет улы. Кытшы 19–22 см лин кердеш.
Симсӹ пӹлӹшӓн якшарикӓ лори
Категори:Попугайвлӓ
Ишкӹ пачан лорикетвлӓ
Йишвлӓ
Категори:Попугайвлӓ
Кӓзӓля
Категори:Алавирӹк йишвлӓ
Сейшелвлӓ
Сейшелвлӓ тенгеок Сейшел ошмаотывлӓ (французла Seychelles, англла Seychelles, сейш. Sesel; официал лӹмжӹ — Сейшел Республика République des Seychelles, Republic of Seychelles, Repiblik Sesel) — Африкын ирвелнӹштӹ Мадагаскарын йыдпелнӹштӹ Инди океаништӹ ошмаоты кугижӓнӹш. Территорижӹ 459 км². 2012-шы ин тӹштӹ 92 000 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Виктори.
Ошмаотывлӓжӹ
Анжалаш: Сейшел ошмаотывлӓ
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Сейшелвлӓ
Колгучкыжвлӓ
Колгучкыжвлӓ (Haliaeetus) — вӓрӓш йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Африкышты, Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтшӹ кол качшы хир кучкыжвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ колгучкыж улы.
Хром
Хром (Chromium) — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 24 атом номерӓн. Cr символ доно анжыкталтеш.
Категори:Хими элементвлӓ
Арутуа
Арутуа (французла Arutua) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 15 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 680 эдем ӹлен.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Туамоту Категори:Ошмаотывлӓ
962 и
962 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Самсат
Самсат (турокла Samsat ) — Турцин, Кечӹвӓл Адыяман илӹн районжы (илчежӹ). 2009-шӹ ин тӹштӹ 10,253 (пӱэргӹ: 5,021; ӹдӹрӓмӓш: 5,232) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Лидӹмбал
Категори:Солавлӓ Категори:Мары Эл солавлӓ Категори:Кырык мары солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
Лессинг, Дорис
Дорис Мэй Лессинг (англла: Doris May Lessing; марлан кемешкӹжӹ Тэйлор; 22 октябрь 1919, Керманшах, Перси) — англ сирӹзӹ-фантаст, феминистка, «Канопус Аргосышты» сери гӹц ылшы 5 романын (1979—1982) авторжы. Нобель премин 2007 иӓш лауреатшы. Атяжӹ офицер, ӓвӓжӹ медшыжар ылын. 1925 ин, кынам Дорис 6 иӓш ылын, толшаш сирӹзӹн семняжӹ Кечӹвӓлвел Родезиш ӹлӓш ванжен. Кӹзӹт ти сӓндӓлӹк Зимбабве лӹм доно ылеш, а тӹнӓм Кого Британин колонижӹ ылын.
Ажедмӓшвлӓ
Л Л Л Л Л
Тузлуджа
Тузлуджа (турокла Tuzluca ) — Турцин, вадывел Ыгдыр илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 25.739 (пӱэргӹ: 13.317; ӹдӹрӓмӓш: 12.422) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «туз» ('salt') дӓ «-лу» (suffix: 'having of ...') дон «-джа» (suffix: 'similar of ...') шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Толстух нер
Толстух нер - Шур велнӹш Этьвайныр дон Оврашныр солавлӓ лошты, Арпӹнгель тӹрӹштӹш нер.
Категори:Географи Категори:Кырык сир топонимика Категори:Мары топонимика
Симсӹ якшарикӓ лори
Симсӹ якшарикӓ лори (Eos histrio) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ Талауд ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 31 см якте шоэш.
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Попугайвлӓ
Пырастай
Пырастай (Парастаево) — Кого Йынгы вургымла сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. Эмӓн гӹц 4 уштыш. Сола лӹм ти вӓрӹш пӹтӓришӹ ӹлӓш толшы эдем лӹм гӹц лин. Перви сола «деревня Карамышева Вторая» с околодками «Сиватыр сир» и «Васильсир» маналтын.
Истори
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1717-шӹ ин сирен кодымы. Пырастай халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. Солашты кок вӹд вӓкш пӓшӓм ӹштен. Коллективизаци жепӹн сола халык «Радио» колхозым ӹштен. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы И.Ф.Шатров ылын. Кого Вырсышты Пырастай гӹц 47 эдем кредӓлӹн, коклы нӹлӹтӹнжӹ коленӹт, а коклы кымытын токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц сержант Петр Андреевич Имянов, рядовойвлӓ Зосим Иванович Иванов, Аркадий Тимофеевич Митянов дӓ молат.
Ӹлӹзӹ шот
1795-шӹ и — 107 кудывичӹ;
1859-шӹ и — 42 кудывичӹ (123 пӱэргӹ, 108 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 52 кудывичӹ (137 пӱэргӹ, 134 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 53 кудывичӹ, 274 эдем;
1919-шӹ и — 52 кудывичӹ, 220 эдем (100 пӱэргӹ, 120 ӹдӹрӓмӓш);
1925-шӹ и — 216 эдем;
1929-шӹ и — 52 кудывичӹ, 229 эдем (101 пӱэргӹ, 128 ӹдӹрӓмӓш);
2001-шӹ и — 43 кудывичӹ, 92 эдем (41 пӱэргӹ, 51 ӹдӹрӓмӓш).
Категори:Солавлӓ Категори:Мары Эл солавлӓ Категори:Кырык мары солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
963 и
963 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Каукура
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Туамоту Категори:Ошмаотывлӓ
Кымда пачан лори
Кымда пачан лори (Lorius) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонези, Папуа-У Гвиней дӓ Соломон ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ кымда пачан лори улы. Кытшы 26–31 см лин кердеш.
Йишвлӓ
Категори:Попугайвлӓ
964 и
964 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Сындыргы
Сындыргы (турокла Sındırgı ) — Турцин, кечӹвӓл Балыкесир илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 40,648 (пӱэргӹ: 19.714; ӹдӹрӓмӓш: 20.934) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Симсӹ шӱӓн якшарикӓ лори
Симсӹ шӱӓн якшарикӓ лори (Eos reticulata) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ Танимбар дон Бабар ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 31 см якте шоэш.
Категори:Попугайвлӓ
Марганец
Категори:Хими элементвлӓ
Кужлидӹ карем
Кужлидӹ карем – Картук вел Кужлидӹ сола лишнӹш карем.
Категори:Географи Категори:Кырык сир топонимика Категори:Мары топонимика Категори:Каремвлӓ
965 и
965 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Пыйылмы
Пыйылмы (Bombus) — мӱкшвлӓн (Apidae) йишӹш пырышы шылдыран капшангы. Цилӓжӹ 300 йиш пыйылмы улы, кыдывлӓ Йыпелвел Евразиштӹ, Йыдпелвел Америкышты, Йыдпелвел Африкышты ӹлӓт.
Матаива
Матаива (французла Mataiva) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 16 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 204 эдем ӹлен.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Туамоту Категори:Ошмаотывлӓ
Ӹдӹр лори
Ӹдӹр лори (Vini) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Фиджиштӹ, Самоышты дӓ Француз Полинезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ ӹдӹр лори улы.
Йишвлӓ
Категори:Попугайвлӓ
Шим шылдыран якшарикӓ лори
Категори:Попугайвлӓ
968 и
968 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Африка колгучкыж
Африка колгучкыж (Haliaeetus vocifer) — вӓрӓш йишвлӓн йыхыш пырышы Африкышты Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк вӓшлиӓлтшӹ колгучкыж. Кытшы 63–75 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 2–2.4 м якте шоэш. Нелӹцӹштӹ 2–2.5 (озыжы), 3.2–3.6 (ӓвӓжӹ) кг якте лин кердеш.
Зимбабве, Замби дӓ Кечӹвӓлвел Судан кугижӓнӹшвлӓн национальный кекешӹштӹ шотлалтеш.
Категори:Колгучкыжвлӓ
Изи Пистерлӓ
Изи Пистерлӓ (Малое Микряково) — Цикмӓ-Яштуга когогорнышты вӓрлӓнӓ. Эмӓн якте 1 уштыш. Сола лӹм «изи» (маленький) дӓ «пистер» (липняк) шамаквлӓ гӹц лин. Тошты документвлӓштӹ сола «Микрӓк» лӹм доно анжыкталтын.
Истори
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн архив докуметвлӓштӹ 1859-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден, мӱкшӹм анжен, охотничӓйӓш каштын. 1929-шӹ ин Изи Пистерлӓштӹ дӓ Эпӓйӹштӹ «Пеледӹш» лӹмӓн колхозым ӹштенӹт. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы М.Я.Козлов ылын. Кого Вырсышты сола гӹц 12 эдем кредӓлӹн, кудытынжы коленӹт, а вес кудытшы токышты пӧртӹлӹнӹт.
Ӹлӹзӹ шот
1907-шӹ и — 62 эдем;
2001-шӹ и — 10 кудывичӹ, 21 эдем (8 пӱэргӹ, 13 ӹдӹрӓмӓш).
Категори:Солавлӓ Категори:Мары Эл солавлӓ Категори:Кырык мары солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
Кобальт
Кобальт (Cobaltum) — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 27 атом номерӓн. Co символ доно анжыкталтеш.
Категори:Хими элементвлӓ
Кужнур
Кужнур – Угарман областьын  Тонкин кымдемӹштӹш Ыштымычаш сола донышы ныр.
Категори:Географи Категори:Угарман область топонимика Категори:Мары топонимика Категори:Нырвлӓ
Бигадич
Бигадич  (турокла Bigadiç ) — Турцин, кечӹвӓл Балыкесир илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 49.261 (пӱэргӹ: 24.238; ӹдӹрӓмӓш: 25.023) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Мускус лорикетвлӓ
Мускус лорикетвлӓ тенгеок глоссопситта (Glossopsitta) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ мускус лорикет улы. Кытшы 15–22 см лин кердеш.
Йишвлӓ
Категори:Попугайвлӓ
970 и
970 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Тодымваж
Тодымваж (Тодымваж) — Кого Йынгын шалахай сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Эмӓн якте 7 уштыш, Пӧртныр якте 1 уштыш. Сола лӹм «тодык» (изгиб) да «важ» (родник, ручей) шамаквлӓ гӹц лин.
Истори
Солам XX курымын коклышы ивлӓштӹжӹ пашкуды солавлӓ гӹц тишкӹ ӹлӓш ванжышы мары кресӓньвлӓ ӹштенӹт. Коллективизаци жепӹн Тодымваж сола халык «Трактор» лӹмӓн колхозым ӹштен. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Н.К.Плахин ылын. Кого Вырсы фронтышты ти сола гӹц 26 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц луаткымытынжы коленӹт, вес луаткымытшы токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: мл. сержант Никандр Иванович Крайнов, ефрейтор Николай Порфирьевич Алёшкин, рядовой Степан Арсентьевич Саматаев дӓ молат. Сола гӹц мӹндӹрнӹ агыл кырык мары плодоварочный заводлан плантаци-питомникӹм ӹштӹмӹ ылын. Тӹштӹ изимӧрӹм, шаптырым, имӓн шаптырым, олмавувлӓм куштенӹт.
Ӹлӹзӹ шот
2001-шӹ и — 34 кудывичӹ, 84 эдем (41 пӱэргӹ, 43 ӹдӹрӓмӓш).
Категори:Солавлӓ Категори:Мары Эл солавлӓ Категори:Кырык мары солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
Никель
Категори:Хими элементвлӓ
Сейшел ошмаотывлӓ
Сейшел ошмаотывлӓ — Инди океаништӹ Сейшелвлӓ кугижӓнӹшӹн ошмаотывлӓжӹ. Цилӓжӹ 155 ошмаоты дӓ атолл улы. Территорижӹ 459 км².
Inner Islands
Внутренние Сейшельские острова ( Outer Islands ) :
Outer Islands
Внешние Сейшельские острова ( Outer Islands ) :
Акпарс мӱлӓндӹн эргӹвлӓжӹ
Акпарс мӱлӓндӹн эргӹвлӓжӹ - кырык дӓ кожла марынвлӓн вуйхалаштышты, Цикмӓштӹ эртӓрӹмӹ шоу. Тӹдӹ 2006-шы ин негӹцшӹм пиштен.
2011-шӹ ин сӹнгӹшӹвлӓэш лӓктӹнӹт:
Нӓлмӹ вӓр
http://kray.tora.ru/kray3.htm
Категори:Культура Категори:Халык традицивлӓ
Сӱмӓн онган лорикет
Сӱмӓн якшарикӓ лори (Trichoglossus chlorolepidotus) — Psittaculidae йиш группыш пырышы ирвел Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 23 см якте шоэш.
Категори:Попугайвлӓ
Мадагаскар колгучкыж
Мадагаскар колгучкыж (Haliaeetus vociferoides) — вӓрӓш йишвлӓн йыхыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ колгучкыж. Кытшы 60–66 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 165–180 см якте шоэш. Нелӹцӹштӹ 2.2–2.6 (озыжы), 2.8–3.5 (ӓвӓжӹ) кг якте лин кердеш.
Категори:Колгучкыжвлӓ
Кужлык йӓр
Кужлык йӓр – Виловат велнӹш Кого йӓр лишнӹ кишӹ Йыл лӹвӓкӹ лишӹ йӓр.
Категори:Географи Категори:Кырык сир топонимика Категори:Мары топонимика Категори:Йӓрвлӓ Категори:Йыл лӹвӓкӹ лишӹ вӓрвлӓ
Рангироа
Рангироа (французла Rangiroa) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 79 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 2438 эдем ӹлен.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Туамоту Категори:Ошмаотывлӓ
Кужолык (ӓнгӹр)
Кужолык (ӓнгӹр) – Кӹлемар кымдемӹштӹ  Кого Какшаныш вургымла гӹц йоген пырышы ӓнгӹр.
Категори:Географи Категори:Кожла сир топонимика Категори:Мары топонимика Категори:Ӓнгӹрвлӓ
Сӱмӓн якшарикӓ лори
Сӱмӓн якшарикӓ лори (Eos squamata) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ Йыдпел Малуку ‎‎дӓ Вадывел Папуа ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 27 см якте шоэш.
971 и
971 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Сӱмӓн якшарикӓ лори
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Попугайвлӓ
972 и
972 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Ниау
Ниау (французла Niau) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 20 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 226 эдем ӹлен.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Туамоту Категори:Ошмаотывлӓ
Соломон колгучкыж
Соломон колгучкыж (Haliaeetus sanfordi) — вӓрӓш йишвлӓн йыхыш пырышы Соломон ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ колгучкыж. Кытшы 70–90 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 165–185 см, нелӹцшӹ 1.1–2.7 кг якте лин кердеш.
Категори:Колгучкыжвлӓ
Сарикӓ вуян лорикет
Сарикӓ вуян лорикет (Trichoglossus euteles) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ Тимор ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 24 см якте шоэш.
Мускус лорикет
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Попугайвлӓ
Мадагаскар симсӹ кӓдӹ
Мадагаскар симсӹ кӓдӹ (Alectroenas madagascariensis) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Мадагаскарышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 25–28 см якте шоэш.
Категори:Кӓдӹвлӓ
Комор симсӹ кӓдӹ
Комор симсӹ кӓдӹ (Alectroenas sganzini) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Комор‎ дӓ Сейшел‎ ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Кӓдӹвлӓ
Цинк
Цинк (Zincum) — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 30 атом номерӓн. Zn символ доно анжыкталтеш.
Категори:Хими элементвлӓ
Кечиборлу
Кечиборлу (турокла Keçiborlu ) — Турцин, вадывел Ыспарта илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 15.804 (пӱэргӹ: 7.719; ӹдӹрӓмӓш: 8.085) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кечи» (folk-etymology 'кесӹ' < «кичи» 'изи') дон «Борлу» ('сола лӹм') шамаквлӓ гӹц лин. → Улуборлу ('Кого Борлу').
Карнавал Рио-де-Жанейро
Карнавал Рио-де-Жанейро (carnaval carioca, carnaval do Rio, Rio carnaval) ти карнавал Ломыж вӹргечӹ анзыц, когарнян тӹнгӓлӓлтеш. Ти мегаполисӹн сек кого культура лиӓлтмӓшеш шотлалтеш. Рио-де-Жанейроштыш карнавал самбын тӱнӹмбалын сек кого айовлӓ гӹц иктӹжӹ. Пӹтӓриш карнавалым 1723-шы ин эртӓрӹмӹ.
Изи мускус лорикет
Изи мускус лорикет (Glossopsitta pusilla) — Psittaculidae йиш группыш пырышы ирвел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Мускус лорикетвлӓн сек изижӹ улы. Кытшы 15 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 30–53 г якте лин кердеш.
Категори:Попугайвлӓ
Тикехау
Тикехау (французла Tikehau) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 20 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 507 эдем ӹлен.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Туамоту Категори:Ошмаотывлӓ
Дурсунбей
Дурсунбей (турокла Dursunbey ) — Турцин, ирвел Балыкесир илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 45.780 (пӱэргӹ: 22.618; ӹдӹрӓмӓш: 23.162) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Кужолык (сола)
Кужолык (сола) – Кӹлемар кымдемӹштӹш  Йылейӓл вел сола.
Категори:Кожла сир топонимика Категори:Мары топонимика Категори:Солавлӓ
Галлий
Галлий (Gallium) — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 31 атом номерӓн. Ga символ доно анжыкталтеш.
Категори:Хими элементвлӓ
Вӹдсӹнзӓйӓл
Вӹдсӹнзӓйӓл (деревня Ключёво) — Усола гӹц 2 уштышышты вӓрлӓнӓ. Сола сага техень нырвлӓ дӓ каремвлӓ улы: Ӱлвел лык карем, Васкан карем, Лидӹвуй карем, Ошкы карем, Саран кырык, Кыва ныр пач. Сола лӹм «вӹдсӹнзӓ» (родник) дӓ «йӓл» (сола) шамаквлӓ гӹц лин.
Истори
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1795-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден, корзинӹм плетен, каваштым ӹштен. 1921-шӹ ин солашты лыдмы пӧрт ылын. Коллективизаци жепӹн Вӹдсӹнзӓйӓлӹштӹ «Правда» лӹмӓн колхозым ӹштӹмӹ. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Валентин Иванович Кириллов ылын. Ти сола гӹц Кого Вырсышты 64 эдем кредӓлӹн, кымлы иктӹнжӹ коленӹт, кымлы кымытынжы токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц лейтенант Ион Алексеевич Анисимов, рядовойвлӓ Николай Николаевич Ильин, Клавдия Гавриловна Малышева дӓ молат. 1948-шӹ ин солашты радио попаш тӹнгӓлӹн, 1952-шы и гӹц телефон ровотая, 1959-шӹ ин тыл йылаш тӹнгӓлӹн, 1962-шы ин пӹтӓришӹ телевизор лӓктӹн.
Ӹлӹзӹ шот
1795-шӹ и — 27 кудывичӹ;
1859-шӹ и — 23 кудывичӹ (41 пӱэргӹ, 54 ӹдӹрӓмӓш);
1889-шӹ и — 25 кудывичӹ (72 пӱэргӹ, 80 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 32 кудывичӹ (95 пӱэргӹ, 90 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 42 кудывичӹ, 237 эдем;
1919-шӹ и — 41 кудывичӹ (105 пӱэргӹ, 121 ӹдӹрӓмӓш);
1925-шӹ и — 244 эдем;
1929-шӹ и — 50 кудывичӹ, 263 эдем (139 пӱэргӹ, 124 ӹдӹрӓмӓш);
Категори:Солавлӓ Категори:Мары Эл солавлӓ Категори:Кырык мары солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
Саралгы-якшар лорикет
Саралгы-якшар лорикет (Trichoglossus flavoviridis) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 20 см якте шоэш.
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Попугайвлӓ
Тьыри йишвлӓ
Тьыри йишвлӓ (Alaudidae) — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты дӓ Йыдпел Америкышты (ик йиш) дон Австралиштӹ (ик йиш) вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 92 тӹрлӹ тьыри улы. Кытшы 10–25 см, нелӹцшӹ 15–80 г якте шоэш.
Нӱшмӹ дон шукшвлӓм, капшангывлӓм, ӓнгӹремшӹвлӓм, йӹлвлӓм качкын ӹлӓт.
Пӹжӓшвлӓштӹм рок вӹлнӓт вӓк, лач мыжырынат дӓ кого партьыштат оптат. Пӹжӓшӹштӹ 2-8 мыны якте лин кердеш.
975 и
975 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Геккон йишвлӓ
Геккон йишвлӓ (Gekkonidae) — геккон ганьывлӓн группыш пырышы тропикивлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 950-1000 тӹрлӹ геккон улы.
Сейшел симсӹ кӓдӹ
Сейшел симсӹ кӓдӹ (Alectroenas pulcherrima) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Сейшел‎ (Праслен, Маэ, Фелисите дӓ Силуэт) ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 25 см якте шоэш.
974 и
974 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Германий
Германий (Germanium) — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 32 атом номерӓн. Ge символ доно анжыкталтеш.
Категори:Хими элементвлӓ
Маврикий симсӹ кӓдӹ
Маврикий симсӹ кӓдӹ (Alectroenas nitidissimus †) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Маврикий ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 30 см якте шоэш.
Кужы алык
Кужы алык – Виловат вел Юаньсир сола донышы алык.
Категори:Географи Категори:Кырык сир топонимика Категори:Мары топонимика Категори:Алыквлӓ
Ош мӹшкӹрӓн колгучкыж
Ош мӹшкӹрӓн колгучкыж (Haliaeetus leucogaster) — вӓрӓш йишвлӓн йыхыш пырышы Инди дон кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ колгучкыж. Кытышты 66–80 (озыжы), 80–90 (ӓвӓжӹ) см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 1.78–2.2 м якте шоэш. Озывлӓн нелӹцӹштӹ 1.8–3 кг, ӓвӓвлӓн 2.5–4.5 кг якте шоэш.
Категори:Колгучкыжвлӓ
Карфодактилус йишвлӓ
Карфодактилус йишвлӓ (Carphodactylidae) — геккон ганьывлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 28 тӹрлӹ карфодактилус улы.
Тоау
Тоау (французла Toau) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 12 км².
Шукы цӹреӓн лорикет
Шукы цӹреӓн лорикет (Trichoglossus moluccanus) — Psittaculidae йиш группыш пырышы ирвел Австралиштӹ дӓ Тасмаништӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 25–30 см, нелӹцшӹ 75–157 г якте шоэш.
976 и
976 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Шукы цӹреӓн лорикет
Категори:Попугайвлӓ
Гӧнен (Ыспарта)
Гӧнен  (турокла Gönen ) — Турцин, вадывел Ыспарта илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 8.703 (пӱэргӹ: 4.277; ӹдӹрӓмӓш: 4.426) эдем ӹлен.
Куплагы йишвлӓ
Куплагывлӓ ӓль куплагы йишвлӓ (Cinclidae) — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Йыдпел Африкышты (Марокко) дӓ Америкышты кырыквлӓштӹш сирӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ куплагы улы. Кытшы 14–22 см, нелӹцшӹ 40–90 г якте шоэш. Озы куплагывлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Косир лори
Косир лори (Charmosyna) — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы У Гебридвлӓ, У Британи, У Ирланди, Папуа-У Гвиней, У Каледони, Соломон, Индонези дӓ Фиджи ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Цилӓжӹ 14 тӹрлӹ косир лори улы.
Йишвлӓ
Категори:Попугайвлӓ
Изиӓнгӹр
Истори
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1795-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден, корзинӹм плетен. 1913-шы ин Изиӓнгӹрӹштӹ ик вӹд вӓкш дӓ кок мардеж вӓкш ылыныт. 1921-шӹ ин лыдмы пӧрт пӓшӓлен. 1929-шӹ ин «Красная звезды» колхозым ӹштӹмӹ. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышывлӓжӹ Никита Васильевич Оников дӓ Михаил Филиппович Микирянов ылыныт. Кого Вырсышты Изиӓнгӹр гӹц 91 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц кудлу кымытынжы коленӹт, коклы кӓндӓкшӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: рядовойвлӓ Василий Алексеевич Вассанов, Алексей Фёдорович Колумбаев, Зоя Васильевна Синичкина, сержант Николай Сергеевич Яковлев дӓ молат. 1948-шӹ ин солашты радио увертӓрӓш тӹнгӓлӹн, 1952-шы ин телефоным пыртенӹт, 1959-шӹ ин тыл чӱктӓлтӹн, 1962-шы ин пӹтӓришӹ телевизорвлӓ лӓктӹнӹт. Варарак вӹд пычым шыпшмы.
Ӹлӹзӹ шот
1795-шӹ и — 15 кудывичӹ;
1859-шӹ и — 21 кудывичӹ (77 пӱэргӹ, 69 ӹдӹрӓмӓш);
1889-шӹ и — 38 кудывичӹ (102 пӱэргӹ, 94 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 49 кудывичӹ (127 пӱэргӹ, 121 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 56 кудывичӹ, 288 эдем;
1919-шӹ и — 56 кудывичӹ, 302 эдем;
1925-шӹ и — 300 эдем;
1929-шӹ и — 50 кудывичӹ (123 пӱэргӹ, 164 ӹдӹрӓмӓш);
2001-шӹ и — 45 кудывичӹ, 97 эдем (45 пӱэргӹ, 52 ӹдӹрӓмӓш).
Валгыды Патрикӹн кечӹжӹ
Валгыды Патрикӹн кечӹжӹ (Lá ’le Pádraig тенгеок Lá Fhéile Pádraig) — Ирландиштӹ 17 март 17 мартын Валгыды Патрик лӹмеш эртӓрӹмӹ айо. Ти айом пӹтӓрижок Ирландиштӹ ти сӓндӓлӹкӹм перегӹшӹ Валгыды Патрик лӹмеш аяш тӹнгӓлмӹ. Но ирландвлӓ шукын Америкыш дӓ Канадыш эмигрируенӹнтӓт, айом тӹштӓт пӓлдӹртӓш тӹнгӓлӹнӹт. Пӹтӓртӹш жепӹн, Руш Элыштат ти айом аят. Айон атрибутшы семӹнь, кым ӹлӹштӓшӓн шудым (клевер) ӓшӹндарӹктӹшӹ ыжар цӹреӓн выргемӹм чимӹлӓ дӓ ирланд сырам йӱмӹлӓ
Нью-Мексико
Нью-Мексико (англла New Mexico ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 315,194 км². 2010-шы ин тӹштӹ 2 059 179 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Нью-Мексико кымдецшӹ доно 5-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 36-шы ылеш. Штат статусым Нью-Мексиколан 6 январьын 1912 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 47-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Санта-Фе; сек кого халажы: Альбукерке.
Лӹмжӹ
Штат лӹмӹн этимологижӹ «new» ('у') дон «Mexico» ('Мексика') шамаквлӓ гӹц лин.
Штатын сек кого халавлӓжӹ
* Население по переписи 2000 года.
977 и
977 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Родригес симсӹ кӓдӹ
Родригес симсӹ кӓдӹ (Alectroenas payandeei †) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Родригес‎ ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Категори:Кӓдӹвлӓ
Факарава
Факарава (французла Fakarava) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 16 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 855 эдем ӹлен.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Туамоту Категори:Ошмаотывлӓ
Атабей
Атабей (турокла Atabey ) — Турцин, вадывел Ыспарта илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 6.022 (пӱэргӹ: 2.939; ӹдӹрӓмӓш: 3.083) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Мадагаскар питта йишвлӓ
Мадагаскар питта йишвлӓ Филепитта йишвлӓ (Philepittidae) — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы Мадагаскарышты вӓшлиӓлтшӹ, фрукт дӓ нектар качшы, яргата цӹреӓн, мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ питта улы. Кытшы 9–16,5 см якте шоэш.
У Гвиней кырык лори
У Гвиней кырык лори (Oreopsittacus arfaki) — Psittaculidae йиш группыш пырышы У Гвиней ошмаотын кырыквлӓштӹ, Индонези дон Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Цилӓжӓт ик йиш У Гвиней кырык лори веле улы. Кытшы 15 см лин кердеш.
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Попугайвлӓ
Когоныр
истори
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1859-шӹ ин пӓлдӹртен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден, корзинӹм плетен. 1913-шы ин Когонырышты кок мардеж вӓкш пӓшӓм ӹштен. 1921-шӹ ин лыдмы пӧрт ылын. 1931-шӹ ин апрель тӹлзӹн Когонырышты «МАО-лан 10 и» лӹмӓн колхозым ӹштӹмӹ. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Александр Осипович Осипов ылын. Кого Вырсышты сола гӹц 24 эдем кредӓлӹн, кӓндӓкшӹнжӹ коленӹт, луаткудытынжы токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц рядовой Кузьма Васильевич Мидяков, мл. лейтенант Гаврил Яковлевич Соловцов, рядовойвлӓ Никита Семёнович Яковлев, Василий Иванович Скворцов дӓ молат. 1948-шӹ ин солашты радио, 1952-шы ин телефон пӓшӓлӓш тӹнгӓлӹнӹт, 1962-шы ин пӹтӓришӹ телевизорвлӓ лӓктӹнӹт. Варарак вӹд пычым шыпшыныт.
Ӹлӹзӹ шот
1859-шӹ и — 14 кудывичӹ (30 пӱэргӹ, 29 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 19 кудывичӹ (50 пӱэргӹ, 41 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 19 кудывичӹ, 110 эдем;
1919-шӹ и — 19 кудывичӹ, 101 эдем;
1925-шӹ и — 91 эдем;
1929-шӹ и — 22 кудывичӹ, 101 эдем;
1948-шӹ и — 26 кудывичӹ;
2001-шӹ и — 23 кудывичӹ, 57 эдем (25 пӱэргӹ, 32 ӹдӹрӓмӓш).
Категори:Солавлӓ Категори:Мары Эл солавлӓ Категори:Кырык мары солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
978 и
978 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Мышьяк
Мышьяк (Arsenicum) — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 33 атом номерӓн. As символ доно анжыкталтеш.
Дюси
Дюси (англла Ducie Island) — ӹлӹдӹмӹ Питкэрн ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.Территорижӹ 3.9 км².
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Питкэрн ошмаотывлӓ
Кепсут
Кепсут (турокла Kepsut ) — Турцин, ирвел Балыкесир илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 25.170 (пӱэргӹ: 12.390; ӹдӹрӓмӓш: 12.780) эдем ӹлен.
979 и
979 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
980 и
980 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Ош ӹнгӹжӓӓн колгучкыж
Ош ӹнгӹжӓӓн колгучкыж (Haliaeetus pelagicus) — вӓрӓш йишвлӓн йыхыш пырышы ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ колгучкыж. Кытышты 89 (озыжы), 100 (ӓвӓжӹ) см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 2.13 м якте шоэш. Озывлӓн нелӹцӹштӹ 4,900–6,800 г, ӓвӓвлӓн 6,195–9,500 г якте шоэш.
Лӹмжӹм немӹц натуралист Георг Вильгельм Стеллер (Georg Wilhelm Steller, 1709 – 1746) лӹмеш пумы.
Бесни
Бесни (турокла Besni ) — Турцин, Вадывел Адыяман илӹн районжы (илчежӹ). 2009-шӹ ин тӹштӹ 80,681 (пӱэргӹ: 39,906; ӹдӹрӓмӓш: 40,775) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Тӹрлӹмӹ лорикет
Тӹрлӹмӹ лорикет (Trichoglossus ornatus) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ Сулавеси ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 25 см якте шоэш.
Категори:Попугайвлӓ
Анаа
Анаа (французла Anaa) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 38 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 461 эдем ӹлен.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Туамоту Категори:Ошмаотывлӓ
Лори-гуа
Лори-гуа (Neopsittacus) — Psittaculidae йиш группыш пырышы У Гвиней ошмаотштыш, Индонези дон Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ лори-гуа улы.
981 и
981 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Санта-Фе (Нью-Мексико)
Санта-Фе  (англла Santa Fe ) — Америкын ушымы штатвлӓн Нью-Мексико штатын вуйхалажы дӓ сек кого 4-шӹ халажы. Халан территорижӹ: 315,194 км². 2010-шы ин тӹштӹ 2 059 179 эдем ӹлен.
Ӹлӹзӹ шот
Категори:Нью-Мексико
Селен
Селен (Selenium) — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 34 атом номерӓн. Se символ доно анжыкталтеш.
Категори:Хими элементвлӓ
Линна, Вӓйнӧ
Вӓйнӧ Линна (фин. Väinö Linna, 20 декабрь 1920, Урьяла — 21 апрель 1992, Кангасала) — финн сирӹзӹ, кого прозаик.
Ажедмӓшвлӓ
Л Л
Алтынекин
Алтынекин (турокла Altınekin ) — Турцин, ирвел Конья илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 15.698 (пӱэргӹ: 7.771; ӹдӹрӓмӓш: 7.927) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «алтын» ('шӧртньӹ') дон «екин» ('cereal') шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Оэно
Оэно (англла Oeno Island) — ӹлӹдӹмӹ Питкэрн ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.Территорижӹ 20 км².
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Питкэрн ошмаотывлӓ
Ош шӱӓн кымда пачан лори
Ош шӱӓн кымда пачан лори (Lorius albidinucha, Lorius albidinuchus) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ У Ирланди ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 26 см якте шоэш.
Категори:Попугайвлӓ
Диплодактилус йишвлӓ
Диплодактилус йишвлӓ (Carphodactylidae) — геккон ганьывлӓн группыш пырышы Австралиштӹ, У Зеланди дӓ У Каледони ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 130 тӹрлӹ геккон улы.
Аратика
Аратика (французла Aratica) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 8,3 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 160 эдем ӹлен.
Коэлӓ пынан попугайчик
Коэлӓ пынан попугайчик (Melopsittacus undulatus) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Цилӓжӓт ик йиш коэлӓ пынан попугайчик веле улы. Кытшы 18 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 30–40 г якте лин кердеш.
Категори:Попугайвлӓ
982 и
982 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Родюк
Родюк (деревня Родюково) — Усола гӹц ик уштышышты вӓрлӓнӓ. Сола лӹм тӹдӹлӓн тӹнгӓлтӹшӹм пиштӹшӹ эдем лӹм доно кӹлдӓлтӹн.
Кужы алык куп
Кужы алык куп – Виловат вел Юаньсир сола донышы куп.
Родюк
Истори
Пӹтӓришӹ гӓнӓ Родюк гишӓн 1859-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. Кого Вырсышты Родюк гӹц 12 эдем кредӓлӹн, кудытынжы коленыӹ, вес кудытшы токышты пӧртӹлӹнӹт.
Кужы алык куп
Категори:Географи Категори:Кырык сир топонимика Категори:Мары топонимика Категори:Купвлӓ
Родюк
Истори
Нӹнӹ логӹц рядовойвлӓ Егор Васильевич Аняшкин, Мария Григорьевна Иванова, ст. сержант Виктор Петрович Аникин дӓ молат. 1948-шӹ ин солашты радио попаш тӹнгӓлӹн, 1971-шӹ ин пӹтӓришӹ телевизор лӓктӹн. Варарак вӹд пычым шыпшмы дӓ асфальтым шӓрӹмӹ.
Ӹлӹзӹ шот
1889-шӹ и — 9 кудывичӹ (15 пӱэргӹ, 18 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 8 кудывичӹ (18 пӱэргӹ, 20 ӹдӹрӓмӓш);
1919-шӹ и — 9 кудывичӹ;
1925-шӹ и — 37 эдем;
2001-шӹ и — 5 кудывичӹ, 7 эдем (3 пӱэргӹ, 4 ӹдӹрӓмӓш).
Категори:Солавлӓ Категори:Мары Эл солавлӓ Категори:Кырык мары солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
Улуборлу
Улуборлу (турокла Uluborlu ) — Турцин, вадывел Ыспарта илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 7.598 (пӱэргӹ: 3.968; ӹдӹрӓмӓш: 3.630) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «улу» ('кого') дон «Борлу» ('сола лӹм') шамаквлӓ гӹц лин. → Кечиборлу ('Изи Борлу').
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Вессир Йылйӓл
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот
Вессир Йӹлйӓл сола Йӹлйӓл карем гӹц вургымла велӹштӹжӹ, Пӹзӹкныр центр гӹц 5 уштыш ӧрдӹжӹштӹ вӓрлӓнӓ. Солан лӹмжӹ 4 лаштык гӹц шалга: «вес» + «сир» + «Йыл» + «йӓл» (дервня). XVIII-XIX курымвлӓштӹ сола пасна лӹм доно пӓлемдӓлтде, лач XIX курым мычашышты кӹзӹтшӹ лӹмӹм нӓлӹн.
Историжӹ
Пӹтӓриш гӓнӓ сола 1717 иштӹшӹ документӹштӹ пӓлемдӓлтеш, тӹнӓм сола Кобяшевский сотньыш, Кого Йӹлйӓл солаш пырен. 1898 ин солашты 54 сурт, 258 эдем ӹленӹт. 1919 ин – 56 сурт, 293 эдем; 1929 ин – 68 сурт, 315 эдем; 1939 ин – 64 сурт, 275 эдем; 2001 ин – 50 сурт, 150 эдем. Вессир Йӹлйӓл анзыцок Пӹзӹкныр приходыш пырен, 1888 ин «село» лӹмӹм нӓлӹн. XIX-XX курымвлӓштӹ сола Козьмодемьянск уездын Паратмар, Кожваж-Сигачин, Виловатовраж волостьвлӓш пырен. 1921 и гӹц Козьмодемьянск кантонын Малосундырский районышты шотлалтын. 1931 и гӹц Малосундырь, а вара Пӹзӹкныр сельсоветыш пыртымы лин.
Экономика
23 февральын 1930 ин сола «Ватага» лӹмӓн колхозым чанген. Вара СПК Кузнецовыш пыраш тӹнгӓлӹн. Председательжӹ Кузьма Алексеевич Камаев ылын. Сола ӹлӹшӹвлӓ мӱлӓндӹ доно пӓшӓм ӹштенӹт, колым кыченӹт, пушӓнгӹр роаш каштыныт, тенгеок кӹрпӹц ӹштӹмӹ пӓшӓмӓт виктӓрен шалгенӹт. Войнаш сола гӹц 74 эдем кен, 50 мӓмнӓн ирӹкӓн ӹлӹмӓшнӓ верц вуйыштым пиштенӹт, 25 мӹнгеш пӧртӹлӹнӹт, ӹлӹмӓшӹм пакыла чангаш пижӹнӹт. Нӹнӹ лошты Александр Георгиевич Камаев, Семён Иванович Алгасов, Ирина Егоровна Соколова дӓ молат.
Культура
Слӹлнӹ кловой Йыл техень шотеш пиштӹмӹ, пӓлӹмӹ эдемвлӓм анжен-куштен: Кирилл Алексеевич Великанов – комсомолын актившы, «Кыралшы» газетӹн 1930-шы ивлӓн редакторжы, Кырык мары театрын оформительжӹ; Петр Кузьмич Ушатов – шотеш пиштӹмӹ медработник, артиствлӓ Ирина Егоровна Соколова дӓ Семён Яковлевич Соитанов, мырызы Марина Евстратьевна Родина (Куприянова) дӓ молат.
Транспорт
Автобус линивлӓ: Цикмӓ – Йӹлйӓл.
Категори:Солавлӓ
983 и
983 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Бром
Бром (Bromum) — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 35 атом номерӓн. Br символ доно анжыкталтеш.
Категори:Хими элементвлӓ
Ыжар пачан кымда пачан лори
Ыжар пачан кымда пачан лори (Lorius chlorocercus) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Соломон ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 28 см якте шоэш.
Категори:Попугайвлӓ
984 и
984 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Геккон ганьывлӓ
Геккон ганьывлӓ (Gekkota) — Squamata (Сӱмӓнвлӓ) группыш пырышы Америкышты, Африкышты, кечӹвӓл Европышты, Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 1600 тӹрлӹ геккон улы.
Классификацижӹ
Категори:Шӓкшӓльӹвлӓ
Альбукерке
Ӹлӹзӹ шот
Категори:Нью-Мексико
Мармара (район)
Мармара (турокла Marmara ) — Турцин, йыдвел Балыкесир илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 8.908 (пӱэргӹ: 4.963; ӹдӹрӓмӓш: 3.945) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
985 и
985 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Кӱшӹл Пӹзӹкныр
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот
Кӱшӹл Пӹзӹкныр сола кужы карем кыт мычкы, Пӹзӹкныр центр гӹц 1 уштыш ӧрдӹжӹштӹ вӓрлӓнӓ. Солан лӹмжӹ 2 лаштык гӹц шалга: «кӱшӹл» + «Пӹзӹкныр».
Историжӹ
Пӹтӓриш гӓнӓ сола 1859 иштӹшӹ документӹштӹ пӓлемдӓлтеш, тӹнӓм сола Аказын сотньыш пырен, 23 сурт, 70 эдем ӹленӹт. 1890 ин солашты 29 сурт, 89 эдем ӹленӹт; 1897 ин – 30 сурт, 142 эдем; 1919 ин – 32 сурт, 142 эдем; 1929 ин – 36 сурт, 163 эдем; 1940 ин – 31 сурт, 130 эдем; 2001 ин – 37 сурт, 105 эдем.Кӱшӹл Пӹзӹкныр анзыцок Пӹзӹкныр приходыш пырен. XIX-XX курымвлӓштӹ сола Козьмодемьянск уездын Паратмар, Кожваж-Сигачин, Виловатовраж волостьвлӓш пырен. 1921 и гӹц Козьмодемьянск кантонын Пӹзӹкныр районышты шотлалтын. 1931 и гӹц Пӹзӹкныр сельсоветыш пыртымы лин.
Экономика
23 февральын 1930 ин сола «Акпарс» лӹмӓн колхозым чанген. Вара СПК Кузнецовыш пыраш тӹнгӓлӹн. Сола ӹлӹшӹвлӓ мӱлӓндӹ доно пӓшӓм ӹштенӹт, колым кыченӹт, пушӓнгӹр роаш каштыныт, тенгеок кӹрпӹц ӹштӹмӹ пӓшӓмӓт виктӓрен шалгенӹт. Войнаш сола гӹц 21 эдем кен, 12 фронтеш коленӹт, 9 мӹнгеш пӧртӹлӹнӹт, колхозышты пӓшӓм виктӓрӓш пӧртӹлӹнӹт.
Культура
Кӱшӹл Пӹзӹкныр сага клуб вӓрлӓнӓ, кыш солаштышы ӹлӹшӹвлӓ сакой концертвӓм, спекттакыльвлӓм анжаш каштыт, ӹшкеӓт сценышты шӹренок кайыт.
Транспорт
Автобус линивлӓ: Цикмӓ – Тӓкӓрӓ.
Категори:Солавлӓ
Бейшехир
Бейшехир (турокла Beyşehir ) — Турцин, вадывел Конья илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 70.317 (пӱэргӹ: 34.814; ӹдӹрӓмӓш: 35.503) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «бей» ('бей') дон «шехир» ('хала') шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
986 и
986 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Ош пачан колгучкыж
Ош пачан колгучкыж тенгеок колгучкыж ӓль ошпач (Haliaeetus albicilla) — вӓрӓш йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ колгучкыж. Кытшы 66–94 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 1.78–2.45 м якте шоэш. Озывлӓн нелӹцӹштӹ 3.1–5.4 кг, ӓвӓвлӓн 4–6.9 кг, шӹренжок 7.5 кг якте шоэш.
Категори:Колгучкыжвлӓ
987 и
987 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Лиссабон
Лиссабон — Португалин вуйхалажы, тангыж порт (Lisboa,, Olisipo).
Ӹлӹзӹвлӓ, йӹлмӹштӹ
Лиссабон Португали сек кого халажы, тенге манмы "изи Лиссабонышты" 564 477 (2001), а "кого Лиссабон" агломерациштӹ 2,6 мил. эдем ӹлен. Лиссабон регионышты сӓндӓлӹкӹн нӹл пайыштыш ик пай халыкшы ӹлӓ. Ӹлӹзӹвлӓ гӹц 97%-шӹ португалвлӓ, молыжы эмигрантвлӓ ылыт. Лиссабонышты португалла попат, кыды роман йӹлмӹвлӓн группышкы пыра. Роман группышкы тенгеок латин, итальян, испан, каталон, француз, ретророман дӓ румын йӹлмӹвлӓ пырат. Йымын йылашты - католицизм.
Л Л Л Л
Лас-Вегас (Нью-Мексико)
Лас-Вегас  (англла Las Vegas ) — Америкын ушымы штатвлӓн Нью-Мексико штатын сек кого 15-шӹ халажы. Халан территорижӹ: 19.5 км². 2010-шы ин тӹштӹ 14,565 эдем ӹлен.
Категори:Нью-Мексико
Криптон
Криптон (Krypton) — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 36 атом номерӓн. Kr символ доно анжыкталтеш.
Топаколо йишвлӓ
Топаколо йишвлӓ (Rhinocryptidae) — орави ганьывлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ, фрукт дӓ нектар качшы, яргата цӹреӓн, мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 55 тӹрлӹ питта улы. Кытшы 10–24 см якте шоэш.
Катиу
Катиу (французла Katiu) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 27 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 285 эдем ӹлен.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Туамоту Категори:Ошмаотывлӓ
988 и
988 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Айырлаш лидӹмӹ попугай
Айырлаш лидӹмӹ попугай (Agapornis) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Африкышты дон Мадагаскарышты вӓшлиӓлтшӹ, кӹтӹк пачан изи яратымы четлык (клетке) попугай. Цилӓжӹ 9 тӹрлӹ айырлаш лидӹмӹ попугай улы. Кытшы 13–17 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 40–60 г якте лин кердеш.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты греклӓ «αγάπη» (яратымаш) дон «όρνις» (кек) шамаквлӓ гӹц лин.
Йишвлӓ
Категори:Попугайвлӓ
Симсӹ калпакан ӹдӹр лори
Симсӹ калпакан ӹдӹр лори (Vini australis) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Тонга, Футуна, Самоа дӓ Лау ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 19 см якте шоэш.
Категори:Попугайвлӓ
Эублефарус йишвлӓ
Эублефарус йишвлӓ (Eublepharidae) — геккон ганьывлӓн группыш пырышы Азиштӹ, Африкышты дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 34 тӹрлӹ эублефарус улы.
Кауэхи
Кауэхи (французла Kauehi) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 15 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 552 эдем ӹлен.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Туамоту Категори:Ошмаотывлӓ
Сениркент
Сениркент (турокла Senirkent ) — Турцин, вадывел Ыспарта илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 13.088 (пӱэргӹ: 6.462; ӹдӹрӓмӓш: 6.626) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
989 и
989 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Тӹрӹнь Йӓктерлӓ
Тӹрӹнь Йӓктерлӓ (деревня Пикузино) Когоӓнгӹр (перви Пекоза маналтын) лишнӹ вӓрлӓнӓ. Усола гӹц 1 уштыш. Сола лишнӹ Пикузан лидӹ, Йӓктӹн лидӹ, Тум карем, Кого карем, Салди карем, Пархашан лапата, Коритӓн лапата, Ахматан нер, Тосак нер каремвлӓ улы. Сола лӹм «тӹрӹнь» (косо, наклонно) дӓ «йӓктерлӓ» (сосняк) шамаквлӓ гӹц лин.
истори
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1859-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден, корзинӹм плетен. 1901-шӹ ин Тӹрӹнь Йӓктерлӓштӹ церковно-приходской школым пачмы. Тӹштӹ 27 тетя (22 ӹрвезӓш дӓ 5 ӹдӹрӓш) тыменьӹнӹт. Законоучитель священник Петр Викторович Гурьев, а учитель Матвей Алексеев ылыныт. 1914-шӹ ин школышты 70 тетя пӓлӹмӓшӹм поген, тымдышывлӓ Вера Александровна Аристовская дӓ Иван Яковлевич Гаранин ылыныт. 1913-шы ин солашты нӹл мардеж вӓкш пӓшӓм ӹштен. 1921-шӹ ин Тӹрӹнь Йӓктерлӓштӹ лыдмы пӧрт ылын. 1922-шы ин солашты 5 мардеж вӓкш пӓшӓлен. 1920-1930-шы ивлӓн тӹнгӓлтӹш школ пӓшӓм ӹштен. 1930-шы ин январь тӹлзӹн солашты «Совнарком» лӹмӓн колхозым ӹштӹмӹ. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Филипп Харитонович Харитонов ылын. Кого Вырсы фронтышты сола гӹц 48 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц коклы шӹмӹтӹнжӹ коленӹт, а коклы иктӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: рядовойвлӓ Александра Андреевна Иванова, Иван Васильевич Мельников, сержант Ануфрий Михайлович Ларьков дӓ молат. 1948-шӹ ин солашты радио, 1952-шы ин телефон ровотаяш тӹнгӓлӹнӹт, 1952-шы ин пӹтӓришӹ телевизор лӓктӹн. Варарак вӹд пычым шыпшмы.
Ӹлӹзӹ шот
Категори:Солавлӓ Категори:Мары Эл солавлӓ Категори:Кырык мары солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
Рубидий
Рубидий (Rubidium) — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 37 атом номерӓн. Rb символ доно анжыкталтеш.
Категори:Хими элементвлӓ
990 и
990 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Маньяс
Маньяс (турокла Manyas ) — Турцин, йыдвел Балыкесир илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 22.997 (пӱэргӹ: 11.339; ӹдӹрӓмӓш: 11.658) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
991 и
991 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Майна
Майна (Acridotheres) — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи кеквлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ майна улы.
Лас-Крусес
Лас-Крусес (англла Las Cruces ) — Америкын ушымы штатвлӓн Нью-Мексико штатын сек кого 2-шыхалажы. Халан территорижӹ: 122.81 км². 2010-шы ин тӹштӹ 97,618 (метропол: 209,233 ) эдем ӹлен.
Ӹлӹзӹ шот
Категори:Нью-Мексико
Бозкыр
Бозкыр (турокла Bozkır ) — Турцин, кечӹвӓл Конья илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 31.601 (пӱэргӹ: 15.384; ӹдӹрӓмӓш: 16.217) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Линдгрен, Астрид
Астрид Анна Эмилия Линдгрен (швед Astrid Anna Emilia Lindgren, ӹдӹр лӹмжӹ - Ericsson, 14 ноябрь 1907, Виммербӱ сола, Кечӹвӓл Швеци — 28 январь 2002, Стокгольм) — тӱнымбал кымдык пӓлӹмӹ тетя сирӹзӹ. Сек пӓлӹмӹ книгӓвлӓжӹ "Кужы Цылкаан Пеппи", "Ваштарсир Эмиль", "Левӓш вӹлнӹш Карлссон", "Мио, Эргем Мио" дӓ "Лев ӧртӓн Шӱмбелем" ылыт. Линдгренӹн шачмы пӧртӹштӹжӹ тетя литература дон тетя культура центрӹм пачмы. Кырык марла "Кужы Цылкаан Пеппи" дон "Ваштарсир Эмиль" книгӓвлӓжӹм лыдаш лиэш.
Ваштарсир Эмиль Кырык дӓ Кожласирӹштӓт ӹлӓ
Тӱнымбалны кымдан пӓлӹмӹ швед ӹдӹрӓмӓш сирӹзӹ Астрид Линдгренӹн (Астрид Линдгрен, 1907-2002) Эмиль лӹмӓн йортозы ӹрвезӓш гишӓн шайыштшы пӹтӓриш книгӓ кок и перви лӓктӹ. Косир дӓ цевер Ваштарсир лӹмӓн солашты ӹлӹшӹ цуштыри ӱпӓн ӹрвезӓшӹм, шанем, чӹдӹ агыл лыдшы ӹнде пӓлӓ. Эмиль гишӓн цилӓжӹ кым книгӓм сирӹмӹ дӓ ма яжожы, кырык марла кым книгӓге ик шӱлӹш доно лӓктӹнӹт, манаш лиэш: 2003-шы ин иквӓреш “Ваштарсир Эмиль” “Ваштарсир Эмиль” дон “Ваштарсир Эмильӹн у масаквлӓжӹ” лӓктӹнӹт, а 2004-шӹ ин кымшы книгӓ “Ваштарсир Эмиль тек соок ӹлӓ”. Астрид Линдгрен тетя сирӹзӹ семӹнь пишок кымдан пӓлӹмӹ, тӹдӹн пӓшӓвлӓжӹм шӹмлу утла йӹлмӹшкӹ сӓрӹмӹ дӓ когоэшнен келесӓш лиэш- Россий Федерациштӹ ӹлӹшӹ халыквлӓ логӹц мӓ, кырык марынвлӓ, тӹдӹн книгӓвлӓжӹм рушла йӹлмӹм шотлаш агыл гӹнь, сек пӹтӓри сӓреннӓ. Мӓ паштекнӓ тадарвлӓ ылыт. ӹнянем, лыдшывлӓ ”Пеппи кужы цылка”, ”Левӓш вӹлнӹ ӹлӹшӹ Карлссон” дӓ ”Сусу солаштыш тетявлӓ” пӓшӓвлӓжӹм яжон пӓлӓт. Астрид Линдгрен профессижӹ доно тымдышы ылеш. Пӹтӓриш книгӓжӹм 39-шӹ иӓшӹн сирен, кыды пӓлӹдеок кодын, но изиш варарак сирӹмӹ ”Пеппи кужы цылкажы” тӹдӹ гӹц пӓлӹмӹ сирӹзӹм ӹштен.