cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Йоэнсуу
Йоэнсуу  (Joensuu) — Финляндин ирвелнӹжӹ, Российӹн дӓ Финлянди цикӹштӹ 400 уштыш Хельсинки столицы гӹц вӓрлӓнӓ. Йоэнсуу (Joensuu) Пиелисйоки (Pielisjoki) ӓнгӹр тӹрӹштӹ вӓрлӓнӓ, кыды Пиелинен (Pielinen) йӓрӹш пыра. Халам 1848 ин ӹштенӹт, а пӹтӓришок ӓшӹндӓрен пумашвлӓ 1700 ивлӓ покшакок кеӓт. Яжо вӓрлӓнӹмӹжӹ — ӓнгӹр ӓнгӹштӹ дӓ Йоэнсуу вӹд системыш пырымыжы доно, 19 курымын Финляндин пӹтӓриш портвлӓ лош пырен. 2008 ин Йоэнсуу хала 160 и айожым эртӓрен. Ӹлӹзӹ шот иктӓ 120.000. Хала пиш когон пӹсӹн виӓнгеш дӓ кушкеш, но ти жепӹнок ӹшке халык культурыжым перегӓ.
Категори:Финлянди халавлӓ
Майами
Майами (англла Miami ) — Америкын ушымы штатвлӓн Флорида штатын сек кого 2-шы халажы. Халан территорижӹ: 143.1 км². 2010-шы ин тӹштӹ 399,457 (метропол: 5,547,051) эдем ӹлен.
Ажедмӓшвлӓ
Категори:Флорида
Шукы яланвлӓ
Шукы яланвлӓ (Myriapoda ) — ежӹнгӓн яланвлӓн йыхыш пырышы йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 13 000 тӹрлӹ шукы ялан улы. Шукы яланвлӓн сек изижӹ 2 мм, сек когожы 35 см якте шот.
Классификацижӹ
Категори:Йӓнвлӓ
1855 и
1855 и — XIX курымын ижӹ. Категори:XIX курымКатегори:Ивлӓ
Кого аржан кӓдӹ
Кого аржан кӓдӹ (Caloenas canacorum †) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы У Каледони ‎‎дӓ Тонга ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Категори:Кӓдӹвлӓ
Кечӹвӓлвел ӧршан кошыгек
Кечӹвӓлвел ӧршан кошыгек (Sporopipes frontalis) — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек. Кытшы 11,5–13 см якте шоэш.
Категори:Кошыгеквлӓ
Крикӓн сир
Крикӓн сир - Якшар Йыл вел Вес сир Цартак сола лишнӹш кырык нер.
Категори:Географи Категори:Кырык сир топонимика Категори:Мары топонимика
Антарктида пингвинвлӓ
Антарктида пингвинвлӓ (Pygoscelis) — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Антарктидышты вӓшлиӓлтшӹ пингвинвлӓ. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ Антарктида пингвин улы.
Йишвлӓ
Категори:Пингвинвлӓ
Языхан
Языхан (турокла Yazıhan ) — Турцин, ирвел Малатья илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 17.806 (пӱэргӹ: 9.002; ӹдӹрӓмӓш: 8.804) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «язы» ('unmanned countryside') дон «хан» ('куды') шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Эрангис
Эрангис (Aerangis) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы ош тенгеок сар пеледшӹ кушкыш. Африкышты дӓ Мадагаскарышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 50 йиш тӹрлӹ эрангис улы.
Йых гибридвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Ала аржан кӓдӹ
Ала аржан кӓдӹ (Caloenas maculata †) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Француз Полинези ошмаотывлӓштӹ (Таити) вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 32см якте шоэш.
Пӱтӱрге
Пӱтӱрге (турокла Pütürge ) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Малатья илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 22.201 (пӱэргӹ: 10.630; ӹдӹрӓмӓш: 11.571) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Гӱнгӧрен
Гӱнгӧрен (турокла Güngören ) — Турцин, Кечӹвӓл Стамбул илӹн дӓ Стамбул халан центр районжы (илчежӹ). 2009-шы ин тӹштӹ 311,672 эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Упшан пингвинвлӓ
Упшан пингвинвлӓ (Eudyptes) — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Субантарктикышты вӓшлиӓлтшӹ пингвинвлӓ. Цилӓжӹ 8-9 тӹрлӹ упшан пингвин улы.
Лӹмжӹ
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «ευ» (яжо) дон «δύπτης» (ныряльщик) шамаквлӓ гӹц лин.
Йишвлӓ
Категори:Пингвинвлӓ
Рӓк ганьывлӓ
Рӓк ганьывлӓ (Crustacea ) — ежӹнгӓн яланвлӓн йыхыш пырышы тангыж дӓ йӓр-йогы вӹдӹштӹ (южгынам мӱлӓндӹштӹ) вӓшлиӓлтшӹ йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 67 000 тӹрлӹ рӓк улы. Шукы яланвлӓн сек изижӹ (Stygotantulus stocki) 0.1 мм, сек когожын (Macrocheira kaempferi) кытышты 3.8 м, нелӹцшӹ 20 кг якте лин кердеш.
Рӓк ганьывлӓм шӹмлӹшӹ зоологи – карцинологи.
Классификацижӹ
Категори:Йӓнвлӓ
Багджылар
Хала лӹмӹн этимологижӹ «багджы» ('виноградарь') дон «-лар» ('-влӓ') шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Султанхисар
Султанхисар (турокла Sultanhisar ) — Турцин, Йыдвел Айдын илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 21,077 (пӱэргӹ: 10,411; ӹдӹрӓмӓш: 10,666) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «султан» ('султан') дон «хисар» ('castle') шамаквлӓ гӹц лин.
Венгр сӹлнӹшая кӹдӓлӓш курымвлӓн
Венгр сӹлнӹшая кӹдӓлӓш курымвлӓн
Венгри кугижӓнӹш дон культурыжы покшал курымвлӓн
Христиӓн ыдылмы овуцаш сӓрнӓлтмӹ паштек, сӓндӓлӹкӹштӹ пӹсӹн важвлӓжӹм феодализм колтен. Мӱлӓндӹм ӹшке лоштышты корона дон церкӹ пайыленӹт. Кугижӓнӹшӹм ял вӹкӹ шагалтымашты дӓ виктӓрӹмӹ пӓшӓвлӓм организуйымашты кого рольым Валгыды Иштван (1001—1038) мадын. Тӹдӹ сӓндӓлӹкӹн пӹсмӓнвлӓжӹм кымдаэмден: йыдвелнӹ дӓ ирвелнӹ Карпат кырыквлӓ якте, кечӹвӓлвелнӹ Сава дон Дунай якте, вадывелнӹ альпывлӓ якте. ЬИИ-шы курымын тӹнгӓлтӹшӹштӹжӹ Венгри дон Хорвати ик кугижӓнӹшкӹ ушналтыныт дӓ тӹдӹн территорижӹ адриан тангыж якте шыпшылтын. Венгри тӹ пӹсмӓнвлӓ кӧргӹштӹжӹ 1541-шӹ и, туроквлӓн агресси якте ӹлен. Кӹдӓлӓш курымвлӓн культурын шипкӓ рольым церкӓн центрвлӓ мадыныт. Кугижӓ Иштван сӓндӓлӹкӹштӹжӹ 10 епископствым ӹштен дӓ епископвлӓэш Богеми, Итали, Франци, Германи гӹц церкӹ пӱэргӹвлӓм ӱжӹн. Нӹнӹ цилӓн бенедиктинвлӓ ылыныт — церкӹм уэмдӹмӹ верц шалгышы Клун группын членвлӓжӹ. Бенедиктинвлӓ венгрвлӓм христиӓн верӓш сӓртӓш палшенӹт (910-шы и гӹц тӹнгӓлӹн). 996-шы ин Паннонхалмашты Венгрин пӹтӓриш мынастирӹм пачмы лин, кыдын йӹр культура дон шӹнцӹмӓш (наука) виӓнгӓш тӹнгӓлӹнӹт. Варажы сӓндӓлӹк мыч шукы мынастирӹм пачмы ылын, кыдывлӓн культура виӓнгдӹмӓштӹ рольыштым изиэш шотлаш ак ли. Епископ дон абатвлӓ сирен мыштенӹт дӓ кыды-тидӹн пӓшӓштӹ кӹзӹт якте перегӓлт кодын. Бенедиктинвлӓ цаткыды кӹлӹм Франци доно кыченӹт дӓ роман стиль доно чангымы церкӹвлӓ дон мынастирвлӓ архитектурышты доно тӹ жепӓш Франциштӹш церкӹвлӓ гӹц когонжок ак айыртемӓлтеп. ЬИИ-шы курымын монгол-тадарвлӓ Венгри якте шот дӓ тенге Франци доно кӹлвлӓ кӹрӹлтӹт. Тӹ жепӹн сӓндӓлӹкӹш у манаквлӓн шӱмбелкымдемвлӓ* (тидӹ рушла братство) толыт (доминиканвлӓ 1221-шӹ ин дӓ францисканвлӓ 1232-шы ин).
Венгри лӹмӹнок Вадывел Европа доно кӹлвлӓм кычаш цацен, но тӹнӓмок ирвел донат кӹлвлӓ ылыныт. Шамаклан, Геза I (Géza I) короныжым Византин кугижӓ Микаэл Дунаалын кид гӹц нӓлӹн, Венгрин кугижӓн тетявлӓштӹм Византи дон Киевӹштӹ тымдымы. Пӹтӓриш халаштыжы андрашым (andrás), весӹштӹжӹ Бела И-шӹм. Вес кугижӓ кудвичӹвлӓ гӹц ӹдӹрӹм нӓлмӓш дон марлан кемӓшӓт культура дӓ выжалымаш кӹлвлӓм цаткыдемдӓш палшенӹт.
Венгри Кугижӓ кудвичӹ дӓ рыцарь культура
Бела III-шы (Бéла III, 1172—1196) кугижӓ дӓ тӹдӹн Имре дон |ндре эргӹвлӓжӹн жепӹн Венгри пӹсӹн виӓнгӓш тӹнгӓлӹн. 1188-шӹ ин йылен кешӹ |стергом кафедральне церкӹ вӓреш ум дӓ когоракым чангаш тӹнгӓлмӹ- тидӹжӹ Венгри кыце виӓнгеш, тӹдӹм анжыктен кердӹн. Тӹ жеп доно кӹзӹт якте перегӓлт кодшы гестаат кӹлдӓлтӹн, кыдын авторжы анонимус лӹм доно пӓлӹ ылеш. Пӓшӓштӹжӹ тӹдӹ «магистр П.» лӹмӹм веле анжыктен. Геста- тидӹ хронологидеок сирӹмӹ хроника.
Венгрим пӹтӓри у мӱлӓндӹш кандышы арпадын йыхшы вуйлатен. 1301-шӹ ин ти йых пӹтен дӓ 200 и нӓрӹ сӓндӓлӹкӹм махань-шон йыхвлӓ гӹц ылшы кугижӓвлӓ вуйлатенӹт. XIV-шӹ курымын Венгриштӹ доминиканвлӓн дӓ францисканвлӓн 80 нӓрӹ мынастир ылын, кыдывлӓ кердмӹштӹ семӹнь культурым виӓнгдӓш цаценӹт. Церкӹвлӓмӓт пиш шӹрен чангымы, мынастирвлӓ гӹц пасна ти пӓшӓм халавлӓ дон кого солавлӓӓт ӹштенӹт. Тенге манмы, кӱшӹл культурым шӹренжок кугижӓвлӓн кудвичӹштӹ виӓнгдӹмӹ. Изобразительне кунстым анжалаш гӹньӹ, тӹ жепӹн венгрвлӓ логӹц шукы яжо артньык ылын. Тидӹ гишӓн, шамаклан, Колошвар шӱмбелвлӓн Мартон дӓ Дьӧрдь доно ӹштӹмӹ Валгыды Йӱрин скульптурыжат попа. Ти скульптурым Прага дворецӹш йӓмдӹлӹмӹ ылын. Тӹ жепӹн рисуйымы пӓшӓвлӓ Нью Йоркыштыш Морган Либрары библиотекӹштӹ дӓ Будапештӹн Национальне библиотекӹштӹ перегӓлтӹт.
XIV-шӹ курымын Венгри кугижӓвлӓ анйоу йых гӹц ылыныт, вараракшы Сигизмунд кугижӓ вуйлатен. Ти курымын кугижӓн кудвичӹштӹ халыквлӓлоштыш вӓшлимӓшвлӓ, хытырымашвлӓ эртенӹт дӓ техень мероприятивлӓ культурым виӓнгдӹмӓшӹмӓт тергенӹт.
XIV-шӹ курымын кокшы пелӹжӹ эртӹмӹкӹ, культурышты церкӹн рольжы льыскыдемӓш тӹнгӓлеш. Кугижӓн кудвичӹш пӓшӓм ӹштӓш юриствлӓмӓт нӓлӓш тӹнгӓлӹнӹт, кыдывлӓ хроникӹвлӓмӓт сиренӹт. Тенге гӹнят, Италиштӹш, Германиштӹш, Франциштӹш ӓль англиштӹш гань культурым кымдан виӓнгдӹмӓш шачын кердде. Тидӹм ӹштӓш манын, ушемкымдемӹм дӓ тӹдӹн структурывлӓм яжон организуен мыштымыла ылын. Университетвлӓм Венгриштӹ кӹдӓлӓш курымвлӓнок пачмы, но нӹнӹ кӹтӹк жеп веле ӹштенӹт. (Печ 1367, Обуда 1395, Позонь 1467). Книгӓвлӓм пецӓтлӹмӓшӹмӓт типографи станокым шанен лыкмы паштек эче шукы вычымыла ылын. Но кӹтӹк жеп Будашты 1473-шы инок андраш Хессӹн типографижӹ ӹштен. Иктешлен келесӓш гӹньӹ, тӹ жепӹн кыце университет, тенгеок книгӓ лыкмашат виӓнг шоктыделыт ылын, седӹндоно культурат эче Покшал Европын кӱкшӹцӹшкӹ виӓнг шоктыде.
Венгрин латин йӹлмӓн сӹлнӹшая. Легендӹвлӓ
Венгриштӹ латин йӹлмӹлӓ сирӹмӹ текствлӓ лошты махань-шон документвлӓм, закон дон правилывлӓм (шамаклан кугижӓ Тапани доно погымы эргӹжӹвлӓлӓн согоньвлӓ Де институтионе морум ад Емерицум дуцем) дӓ легендӹвлӓм моаш лиэш. Легендӹвлӓ халыклан туан историм ынгылдарымашты кого рольым мадыныт. Легендӹвлӓ гӹц Тапанин характержӹ гишӓнӓт венгрвлӓ пӓлӓт.
1077-шӹ и доно датируйымы «Тапани гишӓн легендӹштӹ» пуры кымылан, йымым ыдылшы шонгы тьотя гишӓн сирӓлтеш. Лачокшымат гӹньӹ Тапани пӹсӹ ышан, пингӹдӹ кымылан дӓ мам шанен шӹнден, тӹдӹм шокташ цацышы ылын. Легендӹн «самыньжым» теве кышты моаш лиэш: тӹ жепӹн Тапаним канонизируйымы процесс кеен, седӹндонат тӹдӹн характержӹм тенге анжыктымы. Тапани гишӓн легенда семӹньок, тӹдӹн эргӹжӹ принц «Имре Валгыдын легендаат» изиш пропаганда семӹнь сирӹмӹ. Ти легендӹвлӓ «Клуни» группын шӱлӹш доно сирӹмӹ ылыт дӓ нӹнӹм мынастирвлӓштӹ лыдаш сирӹмӹ ылын. Легендӹвлӓм тенгеок политине пропаганда семӹнь кычылтмы дӓ техеньвлӓжӹ, кӧргӹштӹ доно молы гӹц айыртемӓлтӹт. Тӹ жепӓш легендӹвлӓ йӹлмӹштӹ доно геставлӓ докы лишӹл ылыт, тенге нӹнӹ геставлӓн функциштӹмӓт ӹштен шалгенӹт. Шамаклан, Кугижӓ Валгыды Ласлон легенда" (1200 ивлӓ) тидӹ гишӓн попа.
Йымы ыдылмы поэзи
Йымы ыдылмы поэзим анжалаш гӹньӹ, кӹдӓлӓш курымвлӓн шӹренок гимнвлӓ вӓшлиӓлтӹт, кыдывлӓ венгр валгыдывлӓм (свӓтӧйвлӓм) мактенӹт. Гимнвлӓм ЬИИИ-шы курымын сирӓш тӹнгӓлмӹ, нӹнӹн авторвлӓштӹ пӓлӹдӹмок кодыныт. Гимнвлӓм Валгыды Иштван (Цорде, жоце, менте пура…), Валгыды Имре (Плауде паренс Паннониа…) дӓ Валгыды Ласло (Ножае лаудис аттолламус…) лӹмеш сирӹмӹ. Кӹдӓлӓш курымвлӓн латинлӓ сирӹмӹ пӓшӓвлӓ логӹц монгол-тадарвлӓ ваштареш кредӓлмӹ гишӓн шайыштшы ойхырымаш мыры Планцтус деструцтионис Регни Хунгариае пер Тартарос кымдан пӓлӹмӹ ылеш. Ти событивлӓ шукы мырым дӓ легендӹм шачыктенӹт, кыдывлӓ молнамшы сирӹмӹ канонвлӓм пыдыртен, сирӹмӹ ылыт. Гимнвлӓ дон мырывлӓ гӹц пасна кӹдӓлӓш курымвлӓн проповедьвлӓм сирӹмӓшӓт кымдан шӓрлен кен ылын. Лӹмӹнок ти жанр XIV-ӹ курымын популярне лин. Ти жанр доно сирӹшӹ авторвлӓ логӹц францискан манак Пелбарт Темешварын (Pelbárt Temesvár, 1440—1504) лӹмжӹм пӓлдӹртӓш лиэш, кыдын Stellarium coronae Mariae Virginis (Страссбург, 1496) дон Pomerium sermonium (Хагенау, 1499) пӓшӓвлӓжӹ вес халыквлӓ лоштат пӓлӹмӹ линӹт. Ти автор пӓшӓвлӓштӹжӹ кыце проповедьвлӓм сирӹмӹлӓ, тӹдӹм ынгылдара дӓ францисканвлӓ дон доминиканвлӓ лоштыш кешӹ хытырымаш семӹнь сирӹмӹ ылеш.
Историм сирӹмӓш
Кӹзӹт якте перегӓлт кодшы геста XIII-шы курымын сирӹмӹ ылеш. Тидӹм сирӹшӹлӓн варарак анонимус лӹмӹм пумы. анзыл шаяштыжы автор дворян йых гӹц ылмыжым, Франциштӹ тыменьмӹжӹм дӓ Бела кугижӓн кудивичӹштӹ сирӹшӹн пӓшӓм ӹштӹмӹжӹм пӓлдӹртӓ. анонимусын гестажы венгрвлӓн у мӱлӓндӹш толмышты гишӓн шайыштеш, сирӹмӹ стильжӹ пиш яжо, проза доно сирӹмӹ гӹнят, тӹштӹ рифма цаклалтеш, кынамжы тидӹм лыдыш семӹнят лыдаш лиэш.
Вес геста, кыдым кӹзӹтӓт лыдаш лиэш Цармен мисерабиле маналтеш. Тидӹм 1244-шӹ ин сирӹмӹ дӓ тӹдӹн авторжы итяльян пӱэргӹ Рогериус ылеш, кыды 1241—1242-шы ивлӓн монгол-тадар ваштареш кредӓлмӓшвлӓ гишӓн сирӓ.
XIII-шы курымын сирӹмӹ геставлӓ логӹц сек пӓлӹмеш Симон Кезайын (Simon Kézai) Геста Хунгарорум-жы (1283 и кытла) шотлалтеш. Кезай Италиштӹ университетӹштӹ тыменьӹн дӓ Йорданес дон Готтфрид Ветерболайын хроникӹвлӓштӹ доно пӓлӹмӹ ылын. Тидӹ гӹц пасна Нибелунгвлӓн мырывлӓмӓт (Нибелунгенлиеде) лыдын кердӹн. Ти гезашты венгрвлӓн у мӱлӓндӹш толмышты дӓ кугижӓ Ласло ИЖ-шӹ гишӓн шайышталтеш. Кыды вӓрежӹ автор первирӓк сирӹмӹ хроникӹвлӓн пӓшӓвлӓм копируя, кыды вӓрежӹ ӹшке фантазижӹм пиштӓ. анйоу йых гӹц ылшы кугижӓвлӓн жепӹн хрониквлӓлӓн шукы пӓшӓ ылын. Нӹнӹ кыце эртӹш жепӓш, тенгеок ӹшке жепӓш событивлӓм кымдан анжыкташ цаценӹт. Хрониквлӓ Кӹдӓлӓш курымвлӓн лиӓлтмӓшвлӓм ик шӹртӹ доно кӹлден, 1358-шӹ ин Képes Krónika (Картинӓн хроника) кого хроникӹм сиренӹт.
Хроникӹвлӓ гӹц пасна кӹдӓлӓш курымвлӓн историм сирӹмӓшӓт махань-шон формывлӓ доно виӓнгӹн. Шамаклан, Кого анйоун Лайош I-шӹн ӹлӹмӓш гишӓн шайыштшы пӓшӓ документвлӓн негӹцеш сирӹмӹ лин. Ти шотышты образец семӹнь Гуллелмус де Нангисӹн Лӱдвиг IV-шӹ гишӓн сирӹмӹ пӓшӓжӹ лин кердӹн. 1487-шӹ ин светский эдем доно сирӹмӹ пӹтӓриш хроника, «XV-шӹ курымын истори» лӓктеш. Тидӹн авторжы Йанош Турочи (János Thuróczy) ылеш. Тӹдӹ историм кугижӓвлӓ доно веле агыл кӹлден, ти автор семӹнь халыкын историштӹ дворянвлӓӓт кого рольым мадыт, седӹндонат тӹдӹн пӓшӓштӹжӹ кугижӓвлӓн династи ӧрдӹж гӹц толшы Йанош Хуниади дӓ тӹдӹн эргӹжӹ кугижӓ Матиаш гишӓн сирӓлтеш.
Венгр йӹлмӹлӓ cирӓш тӹнгӓлмӹ. Сек тошты ӓштемиквлӓ
Сек тошты перегӓлт кодшы венгр йӹлмӹлӓ сирӹмӹ текст «Кӓп проповедник» (Halotti beszéd) маналтеш, кыды 1150 и кытлан латин йӹлмӹ гӹц сӓрӹмӹ. Иктӓ шӱдӹ и эртӹмӹкӹ пӓлӹдӹмӹ поэт-пастор Геоффрой де Бретайльын (колен 1196) латинлӓ сирӹмӹ «Мариан мӓгӹрӹмӹ мырыжы» докы интересӹм лыктын дӓ тидӹм венгр йӹлмӹш сӓрен. Ти сӓрӹмӹ пӓшӓ «Тошты венгр Мариан мӓгӹрӹмӹ мырыжы» (Ómagyar Mária siralom) лӹм доно пӓлӹ ылеш. Мырым пиш ирӹк йӧн доно сирӹмӹ дӓ седӹндонат ӹшкевуя ылшы произведени семӹнят тидӹм анжаш лиэш. Тӹнгжӹм литурги текст церкӹлӓн служышашлык ылын, но ти мырыштыш лыдышвлӓ церкӹ текстӹн канонвлӓм пыдыртат дӓ тенге нӹнӹ ирӹкӓн лыдышыш сӓрнӓлтӹнӹт. Лыдышвлӓ трохей доно сирӹмӹ ылыт, седӹндонат автор образец семӹнь первирӓк сирӹмӹ лыдышвлӓм анжен кердӹн. Нӹнӹжӹ кӹзӹт якте перегӓлт кодделыт. Мариан мӓгӹрӹмӹ мырышты ойхырышы, шамжым ямдаш тӹнгӓлшӹ Мариа эргӹжӹн хӹрестӹжӹ анзылны мӓгӹрен шалга дӓ йӓнгжӹм ладнангдараш цаца.
Рыцарьвлӓн поэзиштӹ
Церкӹ тематикӓн поэзи годымок кӹдӓлӓш курымвлӓн рыцарьвлӓн поэзи виӓнгӹн. Ти жанран поэзин виӓнгмӹ жепшӹ кужыжок ылде. Кыце лиричне, тенгеок эпичне рыцарьвлӓн поэзи Венгриштӹ келгӹ важвлӓм колтен кердде, но тидӹм воксеокат пӓлӹделыт, манын ана керд. Рицарьвлӓн поэзи кымдан венгр дворянвлӓ лошты пӓлӹмӹ ылын. Шамаклан, техень лӹмвлӓ венгрвлӓ лошты вӓшлиӓлтӹт: александр, ахилес, Приамос, Гектор, Хелена, Тристан, Роланд дӓ молат), кыдывлӓ вескид сӹлнӹшаявлӓ гӹц сӓрӹмӹ пӓшӓвлӓ гач толын кердӹнӹт. Тидӹ гишӓн теве ма попа: хроник анонимус гестан анзыл шаяштыжы «Роман де Троиен» (Троя гишӓн роман) латинлӓ сӓрӹмӹжӹ гишӓн пӓлдӹртӓ. Дӓ, лин кердеш кымдан пӓлӹмӹ романым венгрлӓӓт таманяр верси доно сӓрӹмӹ ылын. Тидӹ гишӓн ти романын кечӹвӓлвел слявян йӹлмӹвлӓш сӓрӹмӹ вариантвлӓӓт попат, кышты венгр йӹлмӹн конструкцивлӓ цаклалтыт. XIV-шӹ курымын венгрла геройвлӓ гишӓн шайыштмаш дон мырывлӓӓт ылыныт. Нӹнӹ логӹц иктӹ, Миклош Толди гишӓн шайыштшы Схансон де гесте кымдан пӓлӹмӹ ылеш. Ти мырын сирӹмӹ вариантжы кодде, но темӹжӹ халык поэзиш ванжен дӓ курымвлӓ доно халык лошты ӹлен. Варажы ти мыры инспирацим сирӹзӹвлӓлӓнӓт пуэн, Шамак толшеш, ЬИЬ-шӹ курымын Йанош арань Миклош Толди гишӓн романым вӓк сирен. Схансон де гесте-штӹ француз шансонвлӓн (мырывлӓн) кишӓвлӓ кайыт дӓ тенге нӹнӹн образец семӹнь ылмыштым пӓлдӹртӓш лиэш. Кӹдӓлӓш курымвлӓн рицарь мырывлӓ дон шайыштмашвлӓ пумагаэш сирӹмӹ пӓшӓлӓ перегӓлт кодделыт.
Легендывлӓ дон тымдымаш текствлӓ
Кӹдӓлӓш курымвлӓн светский литература ямын гӹньӹ, XIII—XIV-шӹ курымаш йымы ыдылмы текствлӓ гӹц махань-шон кӓтӹквлӓ кодыныт. Сек тоштыжы нӹнӹ логӹц 1310-шы и доно датируйымы «Принцесса Маргитӹн легендыжы» (Margit királylány legendája) ылеш. Ти легенда XIII-шы курымын ӹлӹшӹ кугижӓн ӹдӹржӹ гишӓн шайыштеш, кыды Дунай тӹрӹштӹш мынастирӹш манашкеш кеен дӓ цилӓ ӹлӹмӓшӹжӹм мистикӓн экстазым кӹчӓлмӓштӹ эртӓрен. Ти пӓшӓ гӹц кӹдӓлӓш курымвлӓн мынастир ӹлӹмӓш гишӓн пӓлен нӓлӓш лиэш. Маргитӹн характержӹмӓт яжон анжыктымы- тӹдӹ кок тӱным-бал доно кредӓлеш: ма лачокшымат йӹржӹ улы дӓ мам религин канонвлӓжӹ тымдат. Маргитӹн характерӹштӹжӹ протест цаклал-теш, тӹдӹм, 7 иӓш ӹдӹрӹм Польша кугижӓн эргӹжӹлӓн йӱт. ӹдӹрӓш тидӹ ваштареш шагалеш дӓ ӹшкӹлӓнжӹ мынастирӹм айыра. Шайыштмы стильжӹ доно ти легенда пиш яжо ылеш. XVI-шы курым гӹц венгр йӹлмӹлӓ сирӹмӹ 150 тымдымы текст дон легенда перегӓлт кодын. Ти пӓшӓвлӓштӹ шӹренжок кугижӓвлӓн, дворянвлӓн дӓ церкӹ эдемвлӓн ӹлӹмӓшӹштӹ гишӓн сирӓлтеш.
Библим сӓрӹмӓш
Венгрла Библим сӓрӹмӹ пӹтӓриш пӓшӓм 1430—1440-шӹ ивлӓ лошты ӹштӹмӹ. Сӓрӹшӹвлӓжӹ Прага университетӹм тымень лӓкшӹ Тамаш дон Балинт свӓшеньӹквлӓ ылыныт. ӹшке пӓшӓштӹм нӹнӹ туан велнӹштӹ, Шеремшегӹштӹ тӹнгӓлӹнӹт дӓ инквизици гишӓн тӹдӹм Карпат кырыквлӓ лошты пӹтӓренӹт. Шеремшег кымдем вес регионвлӓ доно тӓнгӓштӓрен, тыменьшӹ эдемвлӓ доно айыртемӓлтӹн дӓ тенгеок анзыцырак кешӹ регион семӹнь пӓлӹмӹ ылын. Кым йогы (ӓнгӹр) сирвлӓштӹ шыпшылт вацшы кымдемӹн халавлӓштӹжӹ паянрак дӓ тымден лыкмы эдемвлӓ ӹленӹт, кыдывлӓ Кӱшӹл Итали, Венеци, дӓ Прага доно кӹлвлӓм кыченӹт. Корнышты каштшы эдемвлӓ сага ти халавлӓш махань-шон у идейӹвлӓ толыныт дӓ ӹлӹзӹвлӓ махань-шон религивлӓн ылмышты гишӓн пӓлен кердӹнӹт. Сӓрӹмӹштӹ годым Тамаш дон Балинт пиш когон керӓл пӓшӓм ӹштенӹт: нӹнӹлӓн библи дӓ теологи терминвлӓм шанен лыкмыла ылын. Нӹнӹ якте ти кого пӓшӓм ӹштӹмӹ ылде. У шамаквлӓм шанен лыкмы гӹц пасна ти кок свӓшеньӹк венгр йӹлмӹн орфографижӹмӓт паремдӓш цаценӹт. Сӓрӹмӹ пӓшӓштӹштӹ Тамаш дон Балинт ӹшке пӓлӹквлӓштӹмӓт коденӹт: кердмӹ семӹньӹштӹ библин текстӹш ӹшке гӹцӹнӹштӹ ушемкымдем ядмашвлӓмӓт пыртенӹт. Тиштӹ ӓшӹндӓрӓлде ак ли- кӹдӓлӓш курымвлӓн библим сӓрӹмӓш гишӓнок «еретик» лӹмӹм тышкен пуэн кердӹнӹт. а лыдын-сирен мыштыдымы эдемвлӓжӹм гӹньӹ, Библим лыдаш йори тымдыделыт, тенге эдемвлӓ тӹштӹш шаям ӹшке семӹньӹштӹ ӹнжӹштӹ ынгылеп манын ӹштӹмӹ.
Светский сӹлнӹшая
XV-шӹ курым гӹц тӹнгӓлӹн, светский литературымат сирӓш тӹнгӓлмӹ дӓ тенге ӹнде ти пӓшӓвлӓ перегӓлт кодын кердӹнӹт. Халык поэзиштӹ пӓлӹмӹ геройвлӓн мырывлӓ гӹц пасна школышты ӓль университетӹштӹ тыменьшӹ «студентвлӓн» тенге манмы, вагантвлӓн литература ӹшкӹмжӹм анжыкташ тӹнгӓлӹн. Жанрвлӓм анжалаш гӹньӹ, нӹнӹм лыдышвлӓэш, ушемкымдем сатиреш дӓ яратымаш мырывлӓэш шелӓш лиэш. Истори тематикӓт ӧрдӹжеш кодымы агыл, тидӹ гишӓн Матиаш кугижӓн туроквлӓ ваштареш кредӓлмӹжӹ гишӓн «Сабачин кредӓлмӓш» (Сзабáцс жиадала, 1476) мыры шайыштеш. Ти мырын йӹлмӹжӹ специалиствлӓм лӹмӹнок интересуя, тӹдӹ пиш яжон, модерн семӹнь сирӹмӹ. Лин кердеш, мырын авторжы образец семӹнь венгр мыры традицивлӓм шотыш нӓлӹн, пиш ӹжӓл, мол техень сирӹмӹ документ перегӓлт кодде. Тыменьшӹ эдемвлӓ тӹ курымвлӓн техень лыдышвлӓм пумагаэш сирен, переген кодаш цацыделыт- нӹнӹ эче туан йӹлмӹн ӓкшӹм ынгылыделыт дӓ тенге венгрла сирӹмӹ поэзин официальне, латинлӓ сирӹмӹ поэзи ӧрдӹжеш кодын.
Вагантвлӓн лыдышвлӓ логӹц интереснеш дӓ типичнеш Михаль Сабаткайын (Mihály Szabatkai) лыдышыжым шотлаш лиэш, кыды Хорватин банжы Петер Берислон туроквлӓ ваштареш кредӓлмӹжӹ гишӓн шайыштеш (Цантио Петри Берисзло, 1515).
Тидӹ доно кӹдӓлӓш курымвлӓн венгр литература пӹтӓ, манын кердӹнӓ. Тидӹ паштек сӹлнӹшаяш у темӹвлӓ, у стильвлӓ, у идейӹвлӓ толыт. Ренессансат трӱкок толын шагалде, тӹдӹн цӹрежӹ XV-шӹ курымын мычашышток пӓлдӹрнӓш тӹнгӓлӹн.
Категори:Венгри персоналивлӓ Категори:Сирӹзӹвлӓ Категори:Венгр сӹлнӹшая
1856 и
1856 и — XIX курымын ижӹ. Категори:XIX курымКатегори:Ивлӓ
1857 и
1857 и — XIX курымын ижӹ. Категори:XIX курымКатегори:Ивлӓ
Чьянгугу
Чьянгугу (руандала дӓ англла Cyangugu ) — кечӹвӓл-ирвел Руандан халажы. Руандышты кого халавлӓ ло гӹц 8-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2010-шы ин тӹштӹ 68.762 эдем ӹлен.
Категори:Руанда халавлӓ
Йӓши нер
Йӓши нер - Усола вел Носола донышы кырык.
Категори:Географи Категори:Кырык сир топонимика Категори:Мары топонимика Категори:Кырыквлӓ
Йыдпел ӧршан кошыгек
Йыдпел ӧршан кошыгек (Sporopipes squamifrons) — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Категори:Кошыгеквлӓ
Муратлы
Муратлы (турокла Muratlı ) — Турцин, йыдвел Текирдаг илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 26.175 (пӱэргӹ: 13.145; ӹдӹрӓмӓш: 13.030) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Арапгир
Арапгир (турокла Arapgir ) — Турцин, йыд-ирвел Малатья илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 11.311 (пӱэргӹ: 5.566; ӹдӹрӓмӓш: 5.745) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Ньанза
Ньанза  (руандала дӓ англла Nyanza) — кечӹвӓлвел Руандан халажы. Руандышты кого халавлӓ ло гӹц 10-шы вӓрӹм нӓлеш. 2010-шы ин тӹштӹ 55.295 эдем ӹлен.
Категори:Руанда халавлӓ
1858 и
1858 и — XIX курымын ижӹ. Категори:XIX курымКатегори:Ивлӓ
Сарыоглан
Сарыоглан (турокла Sarıoğlan ) — Турцин, йыдвел Кайсери илӹн районжы (илчежӹ). 2009-шӹ ин тӹштӹ 18.138 (пӱэргӹ: 9.118; ӹдӹрӓмӓш: 9.020) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «сары» ('сар') дон «оглан» ('male child, boy') шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Лети ошмаотывлӓ
Лети ошмаотывлӓ (индонезилӓ Kepulauan Leti) — Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.Территорижӹ 750 км². 2010-шы ин тӹштӹ 16 664 эдем ӹлен.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Малуку ошмаотывлӓ Категори:Ошмаотывлӓ
Изи пингвинвлӓ
Лӹмжӹ
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «eu» (яжо) дон «dyptula» (изи ныряльщик) шамаквлӓ гӹц лин.
Эсеньлер
Эсеньлер (турокла Esenler ) — Турцин, Кечӹвӓл Стамбул илӹн районжы (илчежӹ). 2009-шы ин тӹштӹ 459,980 эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
1859 и
1859 и — XIX курымын ижӹ. Категори:XIX курымКатегори:Ивлӓ
Акпарс салат
Акпарс салатын рецептшӹ.
Индергридиентвлӓжӹ: сӱкӓн тури, помидор, ыжар охырец, ыжар охыра, консервируйымы ыжар пырса, шолтымы мыны, шолтымы ышкал пай ӓль ветчина, якшар (шим) шаптыр, ти кок шаптырым пӧчӹ доно вашталташ лиэш, ӓнис дон петр шуды (петрушкы), санзал. Салатым вӹлец пӹчкедӹмӹ вишня лаштыквлӓ доно сӹлнештӓрӓш лиэш. Соусшы: мӱ, майонез ал-ь патыл, санзал, шим перцӹ.
Нӹл эдемлӓн порци: кок изиӓт-когоат агыл шолтымы сӱкӓн ӱштӹ турим салатлан пӹчкедӓш (сӱкде), ик помидорым, ик охырецӹм, ик шолтымы мыным салатлан пӹчкедӓш, 200 гр. нӓрӹ консервируйымы ыжар пырса, 200-250 г. пай ӓль ветчина, ыжар охырам, ӓнисӹм аль петр шудым йӓмдӹлӹшӹ ӹшке тотшы семеш пиштӓ. Перкӓн лижӹ!
Лачокла кӓдӹвлӓ
Лачокла кӓдӹвлӓ (Columba) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Тошты Мӱлӓндӹштӹ (Африка, Ази дӓ Европа) вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 36 тӹрлӹ изи тыргӓдӹ улы.
Йишвлӓ
Категори:Кӓдӹвлӓ
Баннерман кошыгек
Баннерман кошыгек (Ploceus bannermani) — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Категори:Кошыгеквлӓ
Рвамагана
Рвамагана (руандала дӓ англла Rwamagana ) — ирвел Руандан халажы. Руандышты кого халавлӓ ло гӹц 11-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2010-шы ин тӹштӹ 52.974 эдем ӹлен.
Тампа
Тампа (англла Tampa ) — Америкын ушымы штатвлӓн Флорида штатын сек кого 3-шы халажы. Халан территорижӹ: 441.9 км². 2010-шы ин тӹштӹ 335,709 (метропол: 4 million ) эдем ӹлен.
Шӱмбел-тӓнг халавлӓжӹ
Категори:Флорида
1860 и
1860 и — XIX курымын ижӹ. Категори:XIX курымКатегори:Ивлӓ
Триксспермум
Триксспермум (Thrixspermum) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 100 йиш тӹрлӹ триксспермум улы.
Йӓрдӹр
Йӓрдӹр - сола Кырык мары кымдемӹн Кожла сирӹштӹжӹ. Рушла ти солам Работник маныт.
Категори:Кожла сир солавлӓ Категори:Солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
Йӓриксӓ
Йӓриксӓ - ӓнгӹр. Кӹлемар кымдемӹштӹш Йӱксӓр вел Изи Йӓнчӓш сола доны Парат ӓнгӹрӹш йоген пыра.
Категори:Географи Категори:Кожла сир топонимика Категори:Мары топонимика Категори:Ӓнгӹрвлӓ
Аргуван
Аргуван (турокла Arguvan ) — Турцин, йыд-ирвел Малатья илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 8.711 (пӱэргӹ: 4.330; ӹдӹрӓмӓш: 4.381) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Кого ялан пингвинвлӓ
Кого ялан пингвинвлӓ (Megadyptes) — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландин Кечӹвӓлвелнӹш ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ пингвинвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ кого ялан пингвин улы.
Лӹмжӹ
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «mega» (кого) дон «dyptes» (ныряльщик) шамаквлӓ гӹц лин.
Йишвлӓ
Категори:Пингвинвлӓ
Кечиӧрен
Кечиӧрен (Keçiören) — Турцин, Йыдвел Анкара илӹн дӓ Анкара халан центр районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 779.905 (пӱэргӹ: 385.062; ӹдӹрӓмӓш: 394.843) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кечи» ('кесӹ') дон «ӧрен» ('руина') шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ
Категори:Турци районвлӓ
Эрантес
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Кибунго
Категори:Руанда халавлӓ
Говени
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Шапыгапшангы ганьывлӓ
Шапыгапшангы ганьывлӓ (Isopoda ) — ежӹнгӓн яланвлӓн йыхыш пырышы тангыж дӓ йӓр-йогы вӹдӹштӹ дон мӱлӓндӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 10 000 тӹрлӹ шапыгапшангы (цӓрӓгапшангы ӓль мокрицӓ) гань йӓн улы. Шапыгапшангы ганьывлӓн сек изижӹ 0,6 см, сек когожын (Bathynomus giganteus) кытышты 45 см, нелӹцшӹ 1,7 кг якте лин кердеш.
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «ἴσος» (тӧр) дон «πούς» (ял) шамаквлӓ гӹц лин.
Классификацижӹ
Категори:Рӓк ганьывлӓ Категори:Йӓнвлӓ
Дронт
Дронтвлӓ  (Raphinae †) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Маскарен ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ дронт улы.
Йишвлӓ
Категори:Кӓдӹвлӓ
Хайраболу
Хайраболу (турокла Hayrabolu ) — Турцин, йыдвел Текирдаг илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 37.422 (пӱэргӹ: 19.641; ӹдӹрӓмӓш: 17.781) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Язи лидӹ
Язи лидӹ - Йоласал вел Йӓкӹныр дон Йынгы Кушыргы солавлӓ лоштыш лидӹ.
Категори:Географи Категори:Кырык сир топонимика Категори:Мары топонимика
Енипазар (Айдын)
Енипазар (турокла Yenipazar ) — Турцин, Покшал Айдын илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 13,615 (пӱэргӹ: 6,669; ӹдӹрӓмӓш: 6,946) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ени» ('у') дон «пазар» ('базар') шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Акпарс
Акпарс, лужавуй. Шачмы дӓ колымы ижӹ пӓлӹ агыл. Лин кердеш 1520-шы ивлӓн шачын. Акпарс – кырык марынвлӓн лужавуйышты, политик, армим вуйлатышы, дипломат. Мары халыкын геройвлӓ логӹц сек яргатажы дӓ яратымыжы. Нужаналышты ӹлен.
Истори гӹц
Тӹ жепӓш Йыл тӹрӹштӹш геополитикӹм анжалаш гӹнь, кырык марынвлӓ куктаналт шӹцшӹ пӱкшемӹн эпицентрышты ӹленӹт: ик монгыр гӹц азанвлӓ, вес монгыр гӹц москвавлӓ ылыныт. Акпарс XVI-шы курымын ӹлен дӓ Азан дон Москва лоштыш шыпшылтшы проблемывлӓм шӱтӓш палшен. Рушла хроникывлӓштӹ Акпарсын лӹмжӹ нигыштат ак ӓшӹндӓрӓлт, дӓ пиш ӹжӓл кырык марынвлӓ тӹнӓм эче пумагаэшӓт, каваштешӓт дӓ куги кымыжешӓт эче сирӹделна, седӹндоно историм кырык марынвлӓн анжалтыш доно трактуяш пиш нелӹ: мам ит попы, сирӹмӹ шая тӹжем ивлӓ доно, а ышма гӹц ышмашкы, вес семыньжӹ йӹлмӹ гӹц йӹлмӹшкӹ пиштӹм шаян курымжы кужы агыл, тӹдӹ ӹлӓ гӹнят, легенды докырак лишемӓш тӹнгӓлеш. седӹндонат Акпарс гишӓн шукыжымок мӓ легендывлӓ гӹц пӓлен нӓлынӓ. Рушла сирӹмӹ Никонын иӓш сирмӓшвлӓштӹжӹ 1546-шы ин кӓнгӹжӹм дӓ шӹжӹм кырык марынвлӓ дон суасламарывлӓ Москвалан кымалаш манын, каштызывлӓм колтат. Тӹлец анзыцшы Руш кугижӓн экспансижӹ кырык дӓ суасламарынвлӓн мӱлӓндӹ якте шон ылын.
Шамаклан 1523-шы ин Кырык мары лужавуйвлӓн Цепель резиденциштӹ лишнӹ Шур тӹреш Шурдӹнг карманым чангымы, кыды вырсы Руш кугижӓ мӱлӓндӹн Йыл вӹлнӹш ирвел форпостшы ылын. 1547-шӹ ин кырык дӓ суасламарывлӓ угӹц Москва лӹвӓлнӹ лиӓш шанен, каштызывлӓштӹм царь докы колтат. Тенге 1551-шӹ ин Кырык сир гӹц Магмет Бозубов дон Ахкубек Тогаев Москваш Костан Иван (Иван VI-шӹ) докы кеӓт дӓ ти регионым Руш Кугижӓнӹн мӱлӓндеш шотлаш ядыт. Тидӹ паштек шӧртньы пецӓтӓн сирмӓшӹм сирӹмӹ, кыды семӹнь кырык марынвлӓлӓн мӱландӹштӹ кодын дӓ тидӹ гӹц пасна 3 иэш ясак гӹц йӓрӓ линӹт. Руш арми сага Азаным нӓлӓш палшаш манын Акпарс, Аказ, Ковӓш, Яныгит, Токсубай, Токпай лужавуйвлӓ патыр кырык мары эргӹвлӓм кредӓлӓш нӓнгенӹт. Азаным сӹнген нӓлеш гӹнь, Руш кугижӓ кырык марынвлӓлӓн мӓшон пӹрнявлӓм пуаш сӧрен. Шамаклан Акпарслан шӧртньӹ доно сӹлнештӓрӹмӹ ши каркам кычыктен. XIX-шӹ курымын эче ти карка Йоласал церкӹштӹ перегӓлтӹн, но варажы, пиш ӹжӓл, тагыш ямын.
Шим логерӓн кошыгек
Шим логерӓн кошыгек (Ploceus nigrimentus) — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Акпарс
Акпарсын маршыжы
Ти маршым вес семӹньжӹ Акпарсын семжӹ маныт. Кырык марынвлӓн тошты гимн семӹнь ылын.
Шим логерӓн кошыгек
Категори:Кошыгеквлӓ
Акпарс
Акпарс гишӓн легендывлӓ
Акпарс шачынжы Кожваж ылеш. Тӹдӹ Костан Иван доно вӓшлин. Хазан якте кеен. Тӹштӹ келеш ылын порох складым пыдештӓрӓш. Костан Иванжы Акпарсым тӹш колтен. Акпарс пырен. Костан Иван вычен-вычен, Акпарс уке. Акпарс лӓктӹн шагалмыкок, Костан Иван тӹдӹм роал шуэн. Роал шумыкыжок, порох склад пыдештӓлт кеен.
Тӹнӓм Иван Грозный Йыл мычкы кузен. Дӓ Йыл мычкы кӓрмӓнвлӓм ӹштӹл коден: Козловкым, Шавашарым, Цикмӓм.
Цикмӓшкӹ тӹшец лӓктӹн. Перви Козьмо дон Демьян лӹмӓн ыргызывлӓ ылыныт. Нӹнӹ такешок ыргенӹт, качмыла веле. Костан Иванын войскажыланат нӹнӹ выргемӹм ыргенӹт дӓ Костан Иванет нӹнӹ лӹмеш кӓрмӓн-халам ӹштӹктен. Тӹ халажым рушла Козьмодемьянск (Цикмӓ) маныныт.
Перви, когогорным ӹштӹмешкӹ, тиштӹ эдемвлӓ ылделыт. Когогорным ыштымыкы веле тиш халык погынен. Первой толшывлӓжӹ когорны лишнӹ ӹленӹт. Тӹнӓм окнявлӓ моло уке ылын. Да эчежӹ Малахай разбойник сӓрнен. Тӹнӓм эдемвлӓ лӱдӹнӹт да когогорны гӹц шӓпненыт. Яшпатыржы ӓнгӹр вуеш шӹнзӹн. Ти солажымат ӓнгӹрвуй маныныт. Сарамбай вес вуеш шӹнзӹн. Ты солажым кӹзӹт марлажы Сарансола маныт, а рушлажы – Сарамбаево.
Акпарс родын кишажӹ шукерды агылат ылын. Кӹзӹт ӹнде шонгыраквлӓжӹ колен пӹтенӹт. Сӓмӹрӹквлӓжӹ шӓлӓненӹт кышкы-шон. Первирӓк ик карем лапымат Акпарс лык маныт ыльы. Кӹзӹт ӹнде тӹнге манмы ак шакты доко, монденӹт, векӓт.
Акпарсын лӹмжӹ кӹзӹтшӹ ӹлӹмӓшӹштӹ
А А Категори:Википеди:Featured on MainPage
1862 и
1862 и — XIX курымын ижӹ. Категори:XIX курымКатегори:Ивлӓ
Туни
Туни (Thunia) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 6 йиш тӹрлӹ туни улы.
Йиш гибридвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Кибуйе
Категори:Руанда халавлӓ
Сӹнзӓлыкан пингвинвлӓ
Сӹнзӓлыкан пингвинвлӓ (Spheniscus) — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Африка дӓ Кечӹвӓлвел Америка сирӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвинвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ сӹнзӓлыкан пингвин улы.
Лӹмжӹ
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «sphēniskos» (изи шылдыр) шамак гӹц лин.
Йишвлӓ
Категори:Пингвинвлӓ
1863 и
1863 и — XIX курымын ижӹ. Категори:XIX курымКатегори:Ивлӓ
614 и
614 и — VII курымын ижӹ. Категори:VII курымКатегори:Ивлӓ
Ыжар капшангы
Категори:Капшангывлӓ
1864 и
1864 и — XIX курымын ижӹ. Категори:XIX курымКатегори:Ивлӓ
Доганьёл
Доганьёл (турокла Doğanyol ) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Малатья илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 5.251 (пӱэргӹ: 2.553; ӹдӹрӓмӓш: 2.698) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Фатих
Фатих  (турокла Fatih ) — Турцин, Кечӹвӓл Стамбул илӹн дӓ Стамбул халан центр районжы (илчежӹ). 2010-шӹ ин тӹштӹ 431.147 эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Тикоглоссум
Тикоглоссум (Ticoglossum) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ тикоглоссум улы.
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Йӓргӱш лап
Йӓргӱш лап - Микрӓк вел Чуайсола лишнӹш лапата.
Категори:Географи Категори:Кырык сир топонимика Категори:Мары топонимика
Кале (Малатья)
Кале  (турокла Kale ) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Малатья илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 6.874 (пӱэргӹ: 3.305; ӹдӹрӓмӓш: 3.569) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Гиконгоро
Гиконгоро (руандала дӓ англла Gikongoro ) — кечӹвӓлвел Руандан халажы. Руандышты кого халавлӓ ло гӹц 14-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2010-шы ин тӹштӹ 34.780 эдем ӹлен.
Категори:Руанда халавлӓ
Маврикий дронт
Маврикий дронт тенгеок додо (Raphus cucullatus †) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Маврикий ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кӱкшӹцшӹ 1 м, нелӹцшӹ 10.6–21.1 кг якте шоэш.
Император пингвин
Император пингвин (Aptenodytes forsteri) — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Антарктидышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кого пингвин. Кытшы 110–130 см, нелӹцшӹ 22.7–45.4 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Маврикий дронт
Категори:Кӓдӹвлӓ
Император пингвин
Категори:Пингвинвлӓ
1865 и
1865 и — XIX курымын ижӹ. Категори:XIX курымКатегори:Ивлӓ
Грамматофиллум
Грамматофиллум (Grammatophyllum) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 11 йиш тӹрлӹ грамматофиллум улы.
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Орду (ил)
Ажедмӓшвлӓ
Категори:Турци провинцивлӓ
Энцефаляртос
Энцефаляртос ( Encephalartos ) — Zamiaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Эридес
Эридес (Aerides ) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 20-26 йиш тӹрлӹ эридес улы.
Энцефаляртос
Видвлӓ
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
Эридес
Йиш гибридвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Бачан
Бачан ошмаотывлӓ (индонезилӓ Kesultanan Bacan) — Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.Территорижӹ 1,899.8 км². 2010-шы ин тӹштӹ 60,741 эдем ӹлен.
Эндемик йӓнвлӓжӹ
Категори:Малуку ошмаотывлӓ Категори:Ошмаотывлӓ
Чорлу
Чорлу (турокла Çorlu ) — Турцин, ирвел Текирдаг илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 236.682 (пӱэргӹ: 122.476; ӹдӹрӓмӓш: 114.206) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Тылшукш
Тылшукш тенгеок калядыл (Lampyris noctiluca ; алыкмарла тулшукш, колятул, понаран шукш) — Lampyridae йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ капшангы. Кытшы 10–12 мм лин кердеш.
Типулари
Типулари (Tipularia) –  Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 - 6 йиш тӹрлӹ типулари улы.
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Енипазар (Биледжик)
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ени» ('у') дон «пазар» ('базар') шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Батталгази
Батталгази (турокла Battalgazi ) — Турцин, ирвел Малатья илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 29.509 (пӱэргӹ: 14.782; ӹдӹрӓмӓш: 14.727) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
1866 и
1866 и — XIX курымын ижӹ. Категори:XIX курымКатегори:Ивлӓ
Родригес дронт
Родригес дронт (Pezophaps solitaria †) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Родригес ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Озыжын кӱкшӹцшӹ 90 см, нелӹцшӹ 28 кг; ӓвӓжӹн кӱкшӹцшӹ 70 см, нелӹцшӹ 17 г якте лин кердеш.
Категори:Кӓдӹвлӓ
Акцорин, Виталий Александрович
Виталий Александрович Акцорин (17-шӹ июль 1930-шы и — 1998) — лӹмлӹ фольклорист, Ямангаш монгырышты шачын, МарНИИ-штӹ пӓшӓлен.
Кыды-тидӹ пӓшӓвлӓжӹ:
Тошто Марий ой-влак. / В.А. Акцорин поген, чумырен. – Йошкар-Ола, Книгам лукшо марий издательство, 1972.- 216 с. – ( Наукым шымлыше марий институт). Сказки лесов: Марийские народные сказки ( Для мл.шк.возраста) / Сост. В. А. Акцорин ,пер. и лит.обраб. А.Ф.Смоликова; худож. З.Ф.Лаврентьев – Издание доп. и перераб., – Йошкар-Ола: Марийское кн. изд-во, 1978. – 159 с. Марийские народные сказки / Сост. В. А. Акцорин. – Йошкар-Ола: Марийское кн. изд-во, 1984. -288.
А А А
Шаркӧй
Шаркӧй (турокла Şarköy ) — Турцин, кечӹвӓл Текирдаг илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 29.933 (пӱэргӹ: 15.107; ӹдӹрӓмӓш: 14.826) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Ади, Эндре
Э́ндре А́ди (венг. Ady Endre, 22-шы ноябрьын 1877-шӹ ин, Эрминдсент, Трансильвани, Румыни — 27-шӹ январьын 1919-шӹ ин, Будапешт) — венгр поэт. Шукыжымок Трансильваништӹ ӹлен. Тӹдӹ Nyugat (Вадывел) радикальный журналын шанымашвлӓ дон идейывлӓм пуэн шалгышыжы ылын. Адин пӹтариш лыдыш книгажӹ ”Лыдышвлӓ” (Versek) 1899-шӹ ин, кокшыжы (Még egyszer) 1903-шы ин лактӹн, но когон яжоэш нӹнӹм ак шотлеп. 1906-шы ин лакшӹ ”У лыдышвла” (Uj versek) лыдыш книгӓжӹ кӱкшӹн ӓклӓлтӹн. Поэт тиштӹ кыце яратымаш, тенгеок политика гишӓн келгӹ шанымашан лыдышвлӓм сирен. Ади тӹ жепӓш венгр поэзим уэмдӹшеш, новатореш шотлалтеш. Поэт гишӓн шукырыкым ”Цикмӓ” журналын 3-шы (2000 и) номерӹштӹжӹ пӓлен нӓлӓш лиэш.
Ӹлӹмӓшӹжӹ
Ади тӹ годшаш Венгрин ирвелнӹжӹ изи солашты шачын. Семняжӹ изи дворян семняэш шотлалтын дӓ Габсбургвлӓ ваш-тареш ылын, йымы ыдылмаш-ышты доно кальвиниствлӓ. Ади журналистеш тыменьӹн. Пӹтӓрижок тӹдӹ Дебреценӹштӹ пӓшӓлен, варажы Надивара-диштӹ. Журналист семӹнь тӹдӹ халык верц шалгымаш ваштареш ылмым пиш крити-куен дӓ ирӹк шӱлӹшӓн журна-лизм верц ылын. Журналист ылмыжы годым тӹдӹ социа-лизм идейӹвлӓ доно пӓлӹмӹ лиэш. Творчествым виӓнгдӹмӓштӹжӹ пиш кого рольым Адель Диосин лӹмӓн ӹдӹрӓмӓш мадын. Нӹнӹ лоштыш пижшӹ яратымаш ӹндекш и нӓрӹ шыпшылтын. Эндре Ади шукы и Парижӹштӹ ӹлен дӓ тӹштӹш шолшы культура ӹлӹмӓш, у философи, сӹлнӹшаяштыш дӓ кунстыштыш у йогымашвлӓ доно пӓлӹмӹ лин. Ти халам тӹдӹ курымжы яратен. Тенге лыдышвлӓштӹжӓт Ади кок образым кычылтеш: яратымы ӹдӹрӓмӓшӹн дӓ яратымы халан образвлӓм.
Поэтӹн лыдышвлӓштӹжӹ тидӹ гӹц пасна махань-шон контраствлӓн анжыктымашвлӓ кайыт, шӹренжок кого хала дон изи солам ваштареш шӹндӓ. Пӹтӓришӹжӹ кӹзӹтшӹ жепӓш индустриӓн дӓ культурым виӓнгдӹшӹ, но тамалан доко церлӓнӹшӹ, кокшыжы тошты овуцавлӓ доно ӹлӹшӹ изи сола, кышты йымылан пиш ӹнянӓт дӓ ӹшке пуйырымашым тӹдӹн кидӹшкӹжӹ пуэнӹт, седӹндонат тидӹ ӹлӹмӓшӹштӹ махань-шон соредӓлмӓшвлӓм канда. Ти темӹвлӓ Адилӓн инспирацим (импульсым) пуэнӹт.
1906-шы ин Адин "У лыдышвлӓ" лӹмӓн пӹтӓриш лыдыш книгӓжӹ лӓктеш, кыды паштек лыдшывлӓ тӧрӧк кок лагереш шелӓлтӹнӹт. Иктӹвлӓжӹ поэт велнӹ ылыныт, весӹвлӓжӹ, тошты семӹнь анжышы консерваторвлӓ тӹдӹ ваштареш шагалыныт. Консерваторвлӓ лошты Венгрин премьер-министржӓт (Иштван Тиса) вӓк ылын. Консерваторвлӓ тӹдӹн лыдышвлӓжӹм ынгылаш лидӹмӹвлӓэш, моральдымеш, ӓтямӱлӓндӹ ваштареш ылшеш дӓ церӓнеш шотленӹт. Мӹнгешлӓ, тӹдӹ верц шалгышы литераторвлӓ дон культурым виӓнгдӹшӹ эдемвлӓ тӹдӹлӓн кычыкым пуаш цаценӹт дӓ Венгришкӓт у мардежвлӓ толаш тӹнгӓлмӹлӓн ӹняненӹт. Тӹ эдемвлӓ кыце культурышты, тенгеок ушемкымдемӹштӓт уэмдӹмӓш верц ылыныт. Ти шотышты, социализм философиӓн газетвлӓӓт Адин лыдышвлӓжӹ докы интересӹм лыктыныт дӓ тӹштӹ кымда дискуссивлӓ кенӹт. Вара ти дебатвлӓштӹ Ади верц ылшывлӓ сӹнгӹшеш лӓктӹнӹт.
Тӹ жепӹн Европышты Пӹтӓриш тӱнымбал вырсы кеен, Ади тӹнгӓлмӹжӹ годшенок тидӹ ваштареш ылын. 1918-шӹ ин лиӓлтшӹ революцим сусун вӓшлин, но тӹ жепӹн тӹдӹ пиш нелӹн церлӓнен (шоды цер доно) дӓ шукыштат агыл колен.
Адин поэзижӹ
Малын Адин поэзижӹ венгрвлӓ лошты техень икӹжӓк-иктӹ вӓтареш ылшы реакцим шачыктен? Ти ядмашеш вӓшештӓш манын, тӹ жепӓш культура ситуаци гишӓн кӹтӹкӹн сирӓлтенӓ. Венгри сӹлнӹшая со Европыштыш сӹлнӹшаявлӓ паштек тӹшлен дӓ ма тӹштӹ улы, тӹдӹм пӓлен. Но кок курым вашталтмы жепӹн Европы халыквлӓн культурывлӓштӹ пиш кого вашталтмашвлӓ кенӹт, со тама у ылын дӓ тӹдӹжӓт пӹсӹн вес формым нӓлӹн кердӹн. Тӹ жепӹн прозам венгр йӹлмӹшкӹ шукым сӓрӹмӹ гӹньӹ, поэзиштӹ кого кодмашвлӓ цаклалтыныт. Тенге венгрла лыдшывлӓлӓн символизм йӧнӓн лыдышвлӓ кужын эче пӓлӹдӹмӹ ылыныт. Француз символист-поэтвлӓн лыдышвлӓм сӓрӹмӹ ылын, но нӹнӹ кымда корным мон кердделыт, а Аполлинерӹн (1880-1918), Стефан Георген (1868-1933), Рилькен (1875-1926) лыдышвлӓжӹ пӓлӹдеок кодыныт.
Адин лыдышвлӓжӹ лыдшывлӓн шамеш келгӹ кишӓвлӓм коден кердӹнӹт дӓ у йиш венгр поэзилӓн ӹнянӹмӓшӹм пуэнӹт. Венгр поэтӹн лыдышвлӓжӹ декаденс шӱлӹшӓн агылеп, нӹнӹ ӹлӹмӓшлӓн ӹнянӓш ӱжӹт, у ӹлӹмӓшӹштӹ яжорак, цеверрӓк мӓгӓлвлӓм кӹчӓлӹт. Но яратымаш лирикӹжӹм анжалаш гӹнььӹ, поэт тӹштӹ трагедиӓн мычашым анзыкы лыктеш: пӱэргӹ дон ӹдӹрӓмӓш лоштыш яратымаш - тидӹ решӓш лидӹмӹ антогонизм, кыды трагедиш сӓрнӓлт кердеш. Тидӹм пиш раскыдын "Вӓрӓшвлӓн сӱӓн" лыдышышты ужаш лиэш, кышты икӹжӓк-иктӹштӹм яратышы кок кек йужышты, пиш кӱшнӹ кредӓлӓш тӹнгӓлӹт дӓ ӱлӹкӹ шыралтыт. Но варарак сирӹмӹ лыдышвлӓштӹжӹ поэт яратымашлан сойток ӹнянӓ.
Ади романтиквлӓн "антиштӹ" ылеш. Романтизм ваштареш тӹдӹ со ылын дӓ романтиквлӓн темӹвлӓм (Петӧфин, Ленаун) кычылтын гӹнят, нӹнӹм пиш когон вашталтен. Шамаклан имни кӹтӧзӹвлӓ Адин лыдышвлӓштӹжӹ ирӹкӓн ылмы символымат, экзотикӹмӓт ак анжыктеп. Нӹнӹ хир (дикий), утла проста ылыт дӓ азиатвлӓ доно тӓнгӓштӓрӓлтӹт. Ӓнят тидӹм поэтӹн "ир жерӓ гӹц пасна ирвел" манмыжы анжыкта? Но тӹнӓмок Ади ӹшкежӹ гишӓнӓт сирӓ: "мӹнь иктӧр истуканвлӓлӓн кымалшы, варвар традициӓн "курымаш Ирвелӹн" дӓ яжон ембӹлӹмӹ Вадывел культурын эргӹжӹ ылам". Модернист семӹнь Ади изи лаштыквлӓэш шӓлӓнӓш тӹнгӓлшӹ ӹлӹмӓш гишӓн сирӓ, но тӹдӹм ак пыдырты, иквӓреш погаш цаца. Тӹдӹн лыдышвлӓжӹ сери семӹнь сирӹмӹ ылыт дӓ шанымашвлӓ икӹжӓк-иктӹвлӓштӹ доно кӹлдӓлтӹт.
Венгри гишӓн лыдышвлӓжӹ
Мадйарошаг (мадйарвлӓн мӱлӓндӹ) дон мадйар ылмаш Адин лыдышвлӓштӹжӹ пиш кого рольым мадыт. Поэт шӹренжок ти кок шамакым лыдышвлӓштӹжӹ кычылтеш дӓ ма нӹнӹ тӹдӹлӓн ылыт, тидӹм ынгылаш цаца. Ик лыдышыштыжы поэт ядын сирӓ: Йымем, туан мӱлӓндем мадьярошаг ылеш, исӹр, кукшы лимеш пынзал лыкмы, махань лӓктӹш тыл гань шаявлӓэт гӹц, махань лӓктӹш ӓрӓкӓ дон вӹрӹм йӱмӓш гӹц, махань лӓктӹш эдемлӓн мадьяр лиӓш? Ти ядмашвлӓм Адин ӓтямӱлӓндӹ вӹкӹ анжалтышыжым ынгылымашты шӹренок цитируят. Поэт туан сӓндӓлӹкшӹ гишӓн кыды вӓрежӹ критикуен сирӓ гӹнят, тӹдӹ венгрвлӓлӓн (мадйарвлӓлӓн) ӹнянӓ дӓ ӹшке халыкшым яратышы поэт веле тенге сирен кердеш. Кынамжы поэт изи мӓгӓлвлӓштӓт шӱмлӓнжӹ лишӹлӹм моэш. Туан векӹжӹ, Тиса йогы сирӹш хыналаш толмыкыжы тӹдӹ сӹгӹрӓл сирӓ: "Тидӹ мӹньӹн ӓтямӱлӓндем!"
Венгри дон венгр гишӓн сирӹмӹ лыдышвлӓштӹжӹ поэт универсалиӓн ядмашым шӹндӓ: эдемлӓн венгр ылмыжы шӱмжӹ семӹнь ӓль агыл дӓ кыце тӹдӹ тӹ халык вӹкӹ анжа, кыды тӹдӹм шачыктен? ӹшкежӹ гишӓн сирӹмӹ годым поэт ӹшкӹмжӹм кӱшкӹ шуэн колтымы кӱ маклака доно тӓнгӓштӓрӓ, кыды кӱшкӹ куза гӹнят рокышкы сойток кенвазеш. Символым анжаш гӹньӹ- рок тӹдӹлӓн туан мӱлӓндӹ ылеш. Поэтӹн лыдышвлӓштӹжӹ махань-шон чиӓвлӓм анжыктышы шамаквлӓ кычылталтыт, пиш когон ассоциативне дӓ сугесстивне ылыт. Тидӹм импрессионизмӹн инфлуэнцижӹ семӹнь анжаш лиэш.
Мифвлӓм шачыктышы символизм
Ади "символист" шамакын ӓнгӹсӹр значениӓн символистшӹ ылеш. Шанымашвлӓ, йӓнг йылымашым анжыктымаш дӓ шижмӓшвлӓ тӹдӹн лыдышвлӓштӹжӹ раскыды линиӓн агылеп, но шӹренжок аффектӓн ылыт. Тӹдӹ "Йозы тошты кӓрмӓнӹштӹ" ӹлӹшӹ, ирӹкӹм такеш вычышы тыл гань яжо ожы вуйта ылеш. Тӹдӹ тылвышын мӹндӹркӹ нӓнгемӹжӹлӓн ӹнянӓ. Поэт со тамам ум кӹчӓлеш. Яжо мырывлӓм мырышы ирокшы кек тӹдӹн кок лапа лоштыжы чонгештӹлеш. `квлӓ дон мадын, Ади техень картинвлӓм рисуя. Тӹдӹн лыдышвлӓштӹжӹ шӹренок махань-шон чиӓвлӓ дӓ чиӓвлӓм анжыктышы шамаквлӓ кычылталтыт, кышты импрессионизмӹн инфлуэнсӹм цаклаш лиэш. Лыдыш строфавлӓӓт ула чангалтыт, ритм со вашталт миӓ, венгр поэзиштӹ шӹренок кычылтмы ямб сагаок ӹшкӹмӹштӹм вес йиш ритмӓн строфавлӓӓт яжон шижӹт, поэтӹн индивидуализмжӹм нӹнӹ анжыктат, лыдышвлӓн структурыштат у ылеш.
Кӹтӹк жепӹштӹ поэт таманяр пӓшӓм сирӓ "Вӹр дон шӧртньӹ" (Жéр éс Араны, 1907), "Илеш арававлӓштӹ" (Аз Иллéс сзекерéн, 1908), "Шанышым иктӓжӹ мӹньӹм ярата" (Сзеретнéм ха сзеретнéнек, 1909), "Цилӓ икмахатьвлӓн лыдышвлӓ" (А минден титкок жерсеи, 1909), "Тагыш кыргыжшы ӹлӹмӓш" (Менекӱлӧ Éлет, 1912), кыдывлӓ "У лыдышвлӓштӹ" тӹкӓлмӹ шанымашвлӓм пакыла нӓнгеӓт. Ти лыдышвлӓн выргыжмашвлӓ Бодлерӹн дӓ декадентвлӓн выргыжмашвлӓ докы лишӹл ылыт. Кыды-тидӹ лыдышыштыжы Ади ӹшкет ылмаш, колымаш ваштареш кредӓлеш. Поэт махань кого дӓ нелӹ пӓшӓм ӹштӓ, тӹдӹ гишӓн пӓлдӹртӓ. Кыды лыдышыжы |дгар Аллан Пон лыдышвлӓ гань шактат. Адин лыдышвлӓжӹ пиш суггестивне, образвлӓ доно пиш паянвлӓ дӓ шукы ежӹнгӓн ылыт. Нӹнӹ раскыды акустикӓн ылыт, сӹнзӓ анзылны махань-шон ассоциацивлӓм шачыктат, нӹнӹн шамаквлӓштӹ пиш виӓнвлӓ, сюжетӹштӹ ямакышты дӓ омынышты ганьвлӓ.
Революци шӱлӹшӓн поэзижӹ
Ади туан халыкшым яратен, но сӓндӓлӹкӹштӹш ситуацим тырхен кердде. Дӓ ти проблемӹвлӓм решӹмӓшӹм демократи шӱлӹшӓн революциштӹ ужын. Тӹнӓм вел кыце пӓшӓзӹвлӓн, тенгеок хресӓнь эдемвлӓнӓт правашты лиэш, поэт шана. Хресӓнь дӓ пӓшӓзӹ эдемвлӓм анжыктымы годым, поэт, сотыки, реалист ылеш, нӹнӹм критикуенӓт кердеш. Революцин кредӓлмӓшӹштӹ поэт дон пӓшӓзӹ ик велнӹ лин кердӹт, манын Ади пӓлдӹртӓ. Тидӹжӹ уэмдӹмӓш верц кредӓлмӓш лиэш, поэт манеш. Но поэт дон масса лошты кого айыртем улы, поэтӹм идейӹвлӓ дӓ цевер верц ылмаш тидӹм ӹштӓш ӱжеш. ӹлӹмӓшӹштӹ цевер мӓгӓлвлӓм кӹчӓлмӓш дӓ нӹнӹм момаш верц ӹлӹмӓш- тидӹ поэтӹн тӹнг задачывлӓжӹ ылыт.
Йымы гишӓн лыдышвлӓжӹ
Абстрактне шанымашвлӓмӓт Ади поэзиштӹжӹ антропоморфиӓн модывлӓм кычылт, анжыкта. Йымын образжат кого рольым мадеш. Поэтӹн шанымыжы семӹнь ти образ гӹц цилӓ символын символ шачын кердеш. Ади Библим яжон пӓлен. Венгр йӹлмӹм виӓнгдӹмӓштӹ махань рольым Библи мадын, тидӹм яжон ынгылен. Лӹмӹнок ЬИЬ-шӹ курымаш ситуацивлӓ доно тидӹм кӹлдӓш цацен. Лач ти курымын йӹлмӹм итӹрӓйӹмӓш дӓ уэмдӹмӓш процесс кен. Поэт религи анжалтышыжы дон кальвинист-детерминист ылеш дӓ творчествыжылан кого инспирацим Библи пуэн, лӹмӹнок Тошты Согонь, кышты Йымы утла кӱшнӹш ӧрт агыл, тӹдӹ ӹшкеок вырсыштат виктӓрӹшӹ ылеш, халыквлӓлӓн ма пуйырен, тӹдӹм келесӓ дӓ эдемвлӓ дон диалогышты ылеш. Кыды-тидӹ лыдышыштыжы Ади ӹшке дӓ халыкшы верц кредӓлмӹжӹ годым Йымым сарвала, тенге гӹнят, тӹдӹ Йымы дон споренӓт кердеш. Но поэтӹн техень лыдышвлӓжӓт улы, кышты Верлен семӹнь, тӹдӹ (поэт) шушыргышы дӓ нерат лишӹ христианвлӓн йымымат сарвала. Ти лыдышвлӓштӹ янгылен шӹцшӹ, ӹшкетӹн кодшы, церлӓнӹшӹ эдемӹн юкшы шакта.
Эдемӹм шотеш пиштӹмӓш
Ти ядмаш Эндре Адин творчествыштыжы якшар шӹртӹ доно кеӓ. Тӹдӹ тӹ жепӹн ӹлен, кынам эдем ылмаш дӓ эдемӹм шотеш пиштӹмӓш ӧрдӹжӹштӹ дӓ мӹндӹрнӹ шалгенӹт. Тидӹ гишӓн поэт эдемвлӓм, халыквлӓм шотеш пиштӹдӹмӓш ваштареш кердмӹжӹ семӹнь реагируен. Поэзиштӹ дӓ кунстышты тӹ жепӓш вес модерниствлӓ ганьок, тӹдӓт цела, пыдыртымы агыл ӹлӹмӓшӹм кӹчӓлеш дӓ сирӓ: Цилӓ Цела пыдырген ӹнде,/ тыл салымат лач йӧрӓш веле пижеш,/ яратымаш лаштыквлӓ гӹц ылеш,/ цилӓ Цела пыдырген ӹнде. Вес лыдышыштыжы поэт пӓлдӹртӓ: |дем ылмаш дон пуры ылмаш- лач шая веле/ Ары семӹнь шанышы тӱнымбалым нигыштат ат мо/ Карштара такеш ылмаш/ Карштара эдем ылмем доно когоэшнен керддӹмӓш. ("Нимат, нимат ӹнде уке"). Ади пессимизм шӱлӹшӓн шанымашвлӓм анзыкы шӹренок лыктеш гӹнят, тӹдӹн лыдыш корнывлӓштӹжӹ ӹлӹмӓшлӓн ӹнянӹмӓш нигынамат мондымы агыл: лым лӹвӓлнӹ кишӹ нӱшмӱ гӹц тамахань яжо пеледӹш шӹтен кердеш.
1910-шы ивлӓн поэтӹн йӹлмӹжӹ вашталташ тӹнгӓлеш, тӹдӹ шукырак ирӹкӓн формывлӓм кычылтеш, кышты кого рольым махань-шон ассоциацивлӓ мадыт. Шӹжӹ аярын цӓшӹжӹ шагалалын шеклӓнӹшӹ тӹрвӹвлӓнӓн лишеммӹштӹм анжа. Мардеж лым пышым тагышец канда, вӓрнӓ ала ӹлӹштӓшвлӓ гӹц ылеш дӓ шӹжӹ шӹргӹ гишӓн мыра яратымашнан ойхан ӹнянӹмӓшӹжӹ (ӧсзӱлӧ ердӧк реттегéсе- Шӹжӹ шӹргӹвлӓн лӱдмӓш) ("Шӹжӹ шӹргӹвлӓн мырышты" ӧсзӱлӧ ердӧк реттегéсе) Ади молнамшы гань тӱнымбал гишӓн шайыштмыжы годым символвлӓм веле агыл кычылтеш, тӹдӹ лыдышвлӓжӹм картин ӓль фотографи семӹнь сирӓ, кышты лиӓлтмӓш сӹнзӓ анзылны вуйта эртӓ.Эндре Адин модерн венгр сӹлнӹшаяшты пӹтӓришӹ дӓ сек кого корны ажедшӹ ылеш. Тӹдӹн творчествыштыжы кого вӓрӹм поэтӹн "мӹньжӹ" мадеш. Тидӹжӹ индивидуум ӓль суб_ект кыце тӱнымбалныш процессвлӓм ужеш дӓ ынгыла, тӹдӹм лыдшывлӓлӓн ынгылдарымым анжыкта. Но ти суб_ектӹн мӹньжӹ экспрессионизмӹн коллективизм докы лишӹл, Бодлер (1821-1867) дон Верленӹн (1844-1896) суб_ект гань ылеш. Пӹтӓриш Тӱнымбал вырсы жепӹн Адин поэзижӹ цилӓ туан халыкын трагедижӹм анжыктен. Тӹдӹ революцим вычен, но тӹнӓмок тӹдӹ гӹц лӱдӹн. Революци лиӓлтмӹкӹ, тӹдӹ сирӓш цӓрнен.Эндре Ади поэзи гӹц пасна новеллывлӓмӓт сирен, но туан халык лошты модерн культурын идейӹвлӓжӹм шӓрӹмӓштӹ тӹдӹ сек кымдан журналист семӹнь пӓлӹ ылеш. Махань-шон газет-журналвлӓштӹ шотлаш лидӹмӹ артикльвлӓм, критикӹм, комментаривлӓм, ушемкымдем дӓ культура гишӓн шанымашвлӓм тӹдӹ сирен.