Петухов,_Виталий_Альбертович
Биографижӹ
. В.Петуховын «Ӓкрӓм» исторический романжы пасна книгä доно 1994 ин пецӓтлӓлт лӓктӹн. Писатель романым Ӓкрӓм восстанилӓн 150 и теммӹ лӹмеш сирӓш шанен, но шоктыдерӓк, дӓ произведени кок ишты веле лӓктӹн. Романым сирӹмӹ годым писатель шукы архивный материал доно пӓшӓм ӹштен, седӹндон исторический личность шукы улы: кугижӓ Николай I, граф Киселёв, Казанский губернин губернатор Шипов, кугижӓн армин салтакшы Василий Григорьев дӓ молат, Романын негӹцшӹлӓн 1842 ин мары дон суасламары кымдемӹштӹ лишӹ исторический событи вазын. Мӱлӓндӹ верц шагалшы хресаньвлӓн восстани историэш «картофельный бунт» семӹнь кодын. Виловат дӓ Кузнецово велнӹшӹ хресӓнь марывлӓӓт суасламарывлӓн Ӓкрӓм сола лишнӹшӹ кредӓлмӓшӹштӹ ылыныт. Кузнецово гӹц 13 эдемӓн отрядым колтымы ылын, нӹнӹ логӹц вӹзӹтшӹм варажы кыченыт. Ти веремӓнок хресӓньвлӓ Кожваж, Йоласал, Пӧртныр солавлӓштӓт бунтым тӓрвӓтенӹт. Романын действижӹ Кырыктӹр сола гӹц тӹнгӓлеш, кышты 19 иаш млоец Яшпай ӹлä. Действи суасламары Овраж солаш ванжа, вара событивлӓ Казаньышты, Петербургышты, Ӓкрӓм солашты анжыкталтыт. Социальный дӓ политический проблемывлӓ гӹц пасна романышты национальный ядмашымат тӓрвӓтӹмӹ: руш чиновниквлӓн мары дӓ суасламары халыкым шотеш пиштӹдӹмӹштӹ. Теве шамак толшеш, кынам Кытьыри Яшпайжым Ӓкрӓм солашкы кӹчӓл толеш дӓ генерал Мандырка гӹц тӹдӹм колташ ядеш, Мандырка келесӓ: «Яратымыжым кӹчӓлеш, анжок... Махань эче яратымаш черемисвлӓн лин кердеш? Вольыквлӓ яратен мыштат ма?» Романын тӹнг геройжы Яшпай - ӹшке пӓшӓжӹм яжон пӓлӹшӹ, шотан хоза, яжо эргӹ дӓ яжо ӹзӓ: «Ик статянжы, млоец тырын шӹнзенжӓт ак мышты, со иктӓ-ма гишӓн шытырлана, сурт мыч йыштылеш. Такеш агыл тӹдӹ гишӓн пашкудывлӓ «Лач пынпикшок ылеш» маныт». Яшпайын образшы гач писатель хресäнь халыкын нелӹ жеп годшы шанымашыжым, мӱлӓндӹ верц тыргыжланымыжым анжыкта. Тӹдӓт вес марывлӓ сага мӱлӓндӹ верц щагалеш. Яшпай - сӓмӹрӹк ӹрвезӹ, седындоно тӹдӹн шӱмӹштӹжӹ яратымаш ӹшке вӓржӹм мон, нелӹ годым Кытьырим шуэн ак коды. Произведеништӹ мол хресӓньвлӓн образыштым пачмы. Опанас Серге - шонгы салтак, ӹлӹмӓшӹштӹ шукыракым ужшы эдем, седӹндон марывлӓ тӹдӹн шаяжым колыштыт. Законвлӓм пӓлӓ, пашкудывлӓлӓн керӓл кӓнгӓшвлӓм пуа. Романышты изи агыл вӓрӹм молнамшы унтер-офицер Кыргорин Васлин образшы нӓлеш. Тӹдӹн портретшӹм Яшпайын сӹнзӓ доно анжыктымы: «Мары икпоратка кӓпӓн, иктӓ вӹцлӹ иӓш ылеш. Чиӓшӹжӓт пишок тӹвӹлӓн чиэн шӹнден. Луды сӹнзӓжӹ ваштареш ышанын, лач вашт ужшыла анжа. Пандашыжым нӹжешӓт, онгылашыштыжы тагынамшы шушыр пӓлӹк, вӹцкӹж ошикӓ тӧрем, пӓлдӹрнӓ. Цилӓн тӹдӹ вӹкӹ шотеш пиштӹмӹлӓ анжат, простажок агыл, виднӹ». Кыргорин Васли ӹшке шанымашыжы верц пингӹдӹн шалгышы, кого кӧргӹ виӓн эдем ылеш. Хресӓньвлӓм тӧр верц, ӹшке ирӹкӹштӹ верц кредӓлӓш ӱжеш. Допрос годымат Григорьев Васли жандарм анзылны ӹшкӹмжӹм пингӹдӹн кыча: «Уке, мӓ вольык ана ыл. Мӹнь эдем ылам. Сойток кынам-гӹнят хресӓнят шотеш пиштӹмӹ эдем лиэш». Романышты кӱшӹл поствлӓштӹ шалгышы эдемвлӓн ӹлӹмӓшыштӹ, тыргыжланымышты доно пӓлӹмӹ линӓ. Теве губернатор Шипов, бунт лишӓшлыкым пӓлен, тенге шана: «Уке, Азанышты веле шӹнзен, цилӓ пӓлен ат нӓл. Техень пыдыранзык веремӓн ӹшке сӹнзӓ донат цилӓ анжалаш келеш. Седӹндон лишӹл кечӹвлӓнок Козьмодемьянск уездыш миэн толмыла. Крюднерын дӓ Польын салтаквлӓштӹ уже тӹштӹ лит, ӹшке ӹлӹмӓш верц тыргыжланаш ак вӓрешт». «Ӓкрӓмӹштӹ» шӹндӹмӹ ик кого тема - халыквлӓ лошты келшӹмӓш. Марынвлӓн, суасламарынвлӓн, рушвлӓнӓт ти качествыштым кымдан анжыктымы. Иквӓреш кредӓлмӓшӹшкӹ шагалыныт, иквӓреш нелӹвлӓм сӹнгенӹт. В.Петухов романжым техень шанымаш доно пӹтӓрӓ: «Ӹшке ирӹкӹштӹ верц, мӱлӓндӹ верц лӱдде шагалшывлӓн лӹмӹшты халык ышышты шукы жеп ӹлӓш тӹнгӓлеш. Такеш агыл вет кӹзӹтӓт, айыртемӹн ӹлӓлшӹвлӓ, «тидӹ Ӓкрӓм вырсы паштек ылын» манын колтат. Ӓштӓт. А сӓмӹрӹквлӓлӓн, кушкын толшывлӓлӓн, тьотявлӓштӹн патыр пӓшӓвлӓштӹ гишӓн шайыштмашвлӓ доно пӓлӹмӹ лиӓш угӹц жеп толын шон».