cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Цермӹшал
Истори
Архив документвлӓштӹ пӹтӓришӹ гӓнӓ Цермышал гишӓн 1654-шӹ ин сирӹмӹ ылын. 1754-шӹ ин солашты «Христорождествеский» церкӹм чангымы. Тоштеммӹкӹжӹ, у кӹрпӹц церкӹм Йоласалеш чангенӹт. Халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым анжен. 1888-шӹ ин солашты Старо-Чермышевский церковно-приходской школ пачылтын. 1897-шӹ ин тӹштӹ 33 мары тыменьшӹ (26 ӹрвезӓш дӓ 7 ӹдӹрӓш) пӓлӹмӓшӹм погенӹт, 2 тымдышы пӓшӓлен, земство школлан и йӹде 75 тӓнгӓм пуэн. 1915-шӹ ин школ вуйлатышы йоласал священник Пётр Степанович Белокуров (1888-шӹ ин шачын) ылын, законоучитель — дьякон Тимофей Петрович Соловьёв, тымдышывлӓ — Всеволод Спиридонович Шорин дӓ Мария Никитична Смелова. Тӹ веремӓн 44 тетя школышты тыменьӹн (25 ӹрвезӓш дӓ 19 ӹдӹрӓш). 1920-шы и гӹц солашты мебельӹм ӹштӹшӹ «Эконом» пӓшӓ артель пӓшӓлен. Тӹштӹ 20 эдем труен. 1921-шӹ ин солашты I ступенян школ, лыдмы пӧрт ылыныт. 1929-шӹ ин «Искра» колхозым ӹштӹмӹ. Пытӓришӹ колхоз вуйлатышы А.С.Перов лин. Вырсышты Цермышал гӹц 96 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц вӹцлӹ кудытынжы коленӹт, а нӹрлӹ эдем токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: лейтенант Семен Сергеевич Михайлов, мл. сержант Порфирий Никанорович Гаврилов, рядовой солдат Ольга Ивановна Харитонова дӓ молат. 1984-шӹ ин Изи Йынгы вӓреш кого пӱӓм пӱэнӹт. Тӹ веремӓнок сола гач асфальтым шӓрӹмӹ.
Ӹлӹзӹ шот
1717-шӹ и — 40 кудывичӹ (114 пӱэргӹ, 108 ӹдӹрӓмӓш);
1795-шӹ и — 106 кудывичӹ (299 пӱэргӹ, 327 ӹдӹрӓмӓш);
1859-шӹ и - 63 кудывичӹ(133 пӱэргӹ дӓ 171 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 82 кудывичӹ (212 пӱэргӹ дӓ 201 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 84 кудывичӹ, 468 эдем;
1921-шӹ и - 83 кудывичӹ, 356 эдем (177 пӱэргӹ дӓ 179 ӹдӹрӓмӓш; нӹнӹ логӹц луатвӹц пӱэргӹ — рушынвлӓ, 162 пӱэргӹ дӓ 179 ӹдӹрӓмӓш — марынвлӓ);
1925-шӹ и — 414 эдем;
2001-шӹ и — 82 кудывичӹ, 183 эдем (77 пӱэргӹ дӓ 106 ӹдӹрӓмӓш).
Категори:Солавлӓ Категори:Мары Эл солавлӓ Категори:Кырык мары солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
Мадагаскар игуана йишвлӓ
Мадагаскар игуана йишвлӓ (Opluridae) — игуана ганьывлӓн группыш пырышы Мадагаскар дӓ Комор ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ Мадагаскар игуана улы.
930 и
930 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Зауроглоссум
Зауроглоссум (Sauroglossum) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 11 йиш тӹрлӹ зауроглоссум улы.
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Фангатауфа
Фангатауфа (французла Fangataufa) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 5 км².
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Туамоту
Магний
Магний (Magnesium) — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 12 атом номерӓн. Mg символ доно анжыкталтеш.
Категори:Хими элементвлӓ
Латансола
Латансола — Ямангаш монгырыштыш сола, Микрӓк сола советӹш пыра. Сергей Алдушкин дон Вениамин Алдушкин артньыквлӓ тиштӹ шачыныт.
Историжӹ
Категори:Солавлӓ Категори:Мары Эл солавлӓ Категори:Кырык мары солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
931 и
931 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Тӹшкӓгек йишвлӓ
Тӹшкӓгек йишвлӓ (Atrichornithidae) — орави ганьывлӓ группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ тӹшкӓгек улы. Кытшы 20 см якте шоэш.
Классификацижӹ
Категори:Орави ганьывлӓ Категори:Мырышы кеквлӓ
932 и
932 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
933 и
933 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Тӹргештӹлшӹ попугай
Тӹргештӹлшӹ попугай (Cyanoramphus) — изи попугайвлӓн йыхыш пырышы У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 12 тӹрлӹ тӹргештӹлшӹ попугай улы.
Йишвлӓ
Категори:Попугайвлӓ
Сулу ошмаотывлӓ
Сулу ошмаотывлӓ (англла Sulu Archipelago) — Филиппинвлӓн Сулавеси тангыжын йыдпелнӹштӹ вӓрлӓнӹшӹ ошмаотывлӓжӹ. Территорижӹ 4,068 км². 2010-шы ин тӹштӹ 1 378 162 эдем ӹлен.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Филиппинвлӓ Категори:Ошмаотывлӓ
Аману
Аману (французла Amanu) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 9,6 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 163 эдем ӹлен.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Туамоту Категори:Ошмаотывлӓ
Инди шӹжвӹк
Инди шӹжвӹк (Luscinia brunnea) — арашӹнгӓлоэц йишвлӓн дон шӹжвӹквлӓн йыхыш пырышы Непал, Инди дӓ Мьянмышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Телӹм кечӹвӓлвел Инди дон Шри-Ланкышты эртӓрӓ. Кытшы 14,5–16 см якте шоэш. Кытшы 15 см якте шоэш.
Категори:Шӹжвӹквлӓ
Симсӹ шылдыран царамак
Категори:Царамаквлӓ
Алюминий
Алюминий (Aluminium) — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 13 атом номерӓн. Al символ доно анжыкталтеш.
Категори:Хими элементвлӓ
Силопи
Силопи (турокла Silopi ) — Турцин, кечӹвӓл Шырнак илӹн районжы (илчежӹ). 2010-шы ин тӹштӹ 104.094 (пӱэргӹ: 53.136; ӹдӹрӓмӓш: 50.958) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Эдремит (Балыкесир)
Эдремит (турокла Edremit ) — Турцин, вадывел Балыкесир илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 113,453 (пӱэргӹ: 57,045; ӹдӹрӓмӓш: 56,408) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Кӹлемар кымдем
Кӹлемар кымдем (Килемар кундем, Килемарский район) — район Мары Элышты.
Районын административный покшалжы: Кӹлемар хала сӹнӓн посёлкы.
Географи
Район Йошкар-Ола гӹц вадывелнӹрк вӓрлӓнӓ да пӹсманвлажӹм вадывелнӹ Йурнӹ, кечӹвӓлвел-вадывелнӹ дӓ кечӹалвелнӹ Кырык мары, ирвелнӹ Провой кымдемвлӓ дӓ кечӹвалвел-ирвелнӹ Суасламары Республика, йыдвелнӹ Вичӹ область доно кыча. Районын кымдецшӹ:.
Ӹлӹзӹ шот дӓ национальностьвлӓ
2005 ин 1 январеш районышты ӹлен.
Экономика
Кӹлемар район шӹргӹ доно паян.
Солакудыло
Солакудыло кӹзӹт льыскыдын виэнгеш, фермервлэн шот пиш чӹдӹ.
Ажедмӓшвлӓ
Кӹлемар кымдем дон Кӹлемар хсп-ын сайтыш анжал.
Категори:Руш Федерациштӹш районвлӓ Категори:Районвлӓ
Ош лепкӓн цӹгӓк
Ош лепкӓн цӹгӓк (Petrochelidon pyrrhonota) — цӹгӓк йиш кеквлӓн йыхыш пырышы Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы кек. Телӹм Кечӹвӓлвел Америкышты эртӓрӓ. Кытшы 130–150 мм, пачыжы 47–51 мм, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 340 мм, нелӹцшӹ 21 г якте шоэш.
Шӹндӹрвал
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот
Шӹндӹрвал сола Кого Шӹндӹр ӓнгӹрӹн шалахай велӹштӹжӹ, кого неркӓ вӹлнӹ, Пӹзӹкныр центр гӹц 2 уштыш ӧрдӹжӹштӹ вӓрлӓнӓ, сагажы Саткансола. Солан руш лӹмжӹ (Паулкино) пӹтӓриш гӓнӓ суртым чангышы мары лӹм доно кӹлдӓлтӹн: «Паул» Марла лӹмжӹ «Шӹндӹр» + «ымбал» шамаквлӓ гӹц ӹштӓлтӹн.
Ош лепкӓн цӹгӓк
Пӹжӓшӹштӹ 3–6 мыны якте лин кердеш.
Шӹндӹрвал
Историжӹ
Пӹтӓриш гӓнӓ сола 1795 иштӹшӹ документӹштӹ пӓлемдӓлтеш, тӹнӓм 16 сурт лин. 1859 ин солашты 19 сурт, 107 эдем ӹленӹт. 1898 ин – 27 сурт, 147 эдем; 1915 ин – 34 сурт, 167 эдем; 1919 ин – 38 сурт, 157 эдем; 1929 ин – 36 сурт, 178 эдем; 1952 ин – 42 сурт; 2001 ин – 38 сурт, 87 эдем. Шӹндӹрвал анзыцок Кузнецово приходыш пырен. XIX-XX курымвлӓштӹ сола Козьмодемьянск уездын Паратмар, Кожваж-Сигачин, Виловатовраж волостьвлӓш пырен. 1921 и гӹц Козьмодемьянск кантонын Кузнецово районышты шотлалтын. 1931 и гӹц кӹзӹт якте Кузнецовы сельсоветыш пыра. Тагынам ти сола гач Московский тракт кен (19-шӹ курым якте), йӓмшӹк станци вӓрлӓнен. Сола ӹлӹшӹвлӓ корныгешӹвлӓлӓн отни такешок качкышым, шӹльӹм, шудым пушалык ылынытат, шукынышты корны тӹр гӹц пакырак ӹлӓш ванженӹт.
Экономика
1930 ин сола Мичурин лӹмӓн колхозыш пырен. Вара СПК Кузнецовыш пыраш тӹнгӓлӹн. Сола ӹлӹшӹвлӓ мӱлӓндӹ доно пӓшӓм ӹштенӹт, колым кыченӹт, пушӓнгӹр роаш каштыныт, тенгеок кӹрпӹц ӹштӹмӹ пӓшӓмӓт виктӓрен шалгенӹт. Солашты пожарный сарай вӓрлӓнен, выжалымы лавкы, вуйлатен тӹдӹм Данил Алексеев. Тенгеок выжалаша эдемвлӓ лошты Иван Герасимовым келесен кодыде ак ли. Ти кок выжалашы и мычкы 300 утла окса лӓктӹшӹм ӹштен шалгенӹт. 1898 ин сола сага 3 кырпӹц завод вӓрлӓнен, тенгеок вӹд вӓкш. Войнаш сола гӹц 46 эдем кен, 21 коленӹт, 25 мӹнгеш пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ лошты Виктор Константинович Владимиров, Иья Николаевич Николаев, Семён Александрович Федосеев дӓ молат.
Ош лепкӓн цӹгӓк
Категори:Цӹгӓквлӓ
Шӹндӹрвал
Культура
Пӓлӹмӹ эдемвлӓ лошты техень лӹмвлӓм келесӹмӹ шон: Анатолий Иванович Васюков – биологи наукын кандидатшы, Венедикт Григорьевич Смирнов – технический наукын кандидатшы, Вадим Николаевич Сарандаев – Чебоксар трактыр заводын вуйлатышын заместительжӹ дӓ молат.
Шож
Шож (Hordeum) - шудыла пӹрцӹм пушы икиӓш кушкыш. Шожым качкыш йӓмдӹлӹмӹ индустриштӹ кычылтыт, тӹдӹ гӹц шож шӹрӓшӹм ӹштӓт дӓ сырам шолтат. Вольык пукшымаштат шож кого вӓрӹм йӓшнӓ.
Шӹндӹрвал
Транспорт
Автобус линивлӓ: Цикмӓ – Тӓкӓрӓ.
Шож
Категори:Кушкышвлӓ Категори:Качкышвлӓ
Шӹндӹрвал
Транспорт
Категори:Солавлӓ
Нью-Йорк (штат)
Нью-Йорк (англла New York ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 128,403 км². 2010-шы ин тӹштӹ 19 378 102 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Нью-Йорк кымдецшӹ доно 27-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 3-шы ылеш. Штат статусым Нью-Йорклан 26 июльын 1788 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 11-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Олбани; сек кого халажы: Нью-Йорк.
934 и
934 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
935 и
935 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Раджа-Ампат ошмаотывлӓ
Раджа-Ампат ошмаотывлӓ (индон. Kepulauan Raja Ampat) — Индонезиштӹ Папуа ошмаотыштыш Чендравасих пел ошмаотын йыд-вадывелнӹштӹ ошмаотывлӓ. Территорижӹ 46.108 км².
Лӹмжӹ
Лӹмӹн этимологижӹ малай «raja» (кугижӓ) дон «ampat» (нӹл) шамаквлӓ гӹц лин.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Индонези Категори:Ошмаотывлӓ
Пертюк
Пертюк (Пертюково) — Кого Йынгыш шалахай монгыр гӹц йоген пырышы Когоӓнгӹр сага вӓрлӓнӓ. Йоласал гӹц 6 уштыш. Сола лӹм ти вӓрӹш сек пӹтӓришӹ ӹлӓш толшы «Пертюк» эдем лӹм гӹц лин. Анзыц сола Шудермар маналтын дӓ «Шуртӹр мары» - «марийцы с берега реки Суры» манмым анжыктен. XVI-XVIII курымвлӓн ти сола тенгеок «Большая Шудермара» лӹм донат пӓлӹмӹ ылын.
Истори
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн архивный документвлӓштӹ 1717-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1889-шӹ ин солашты киндӹ лапка ылын. 1908-шӹ ин Пертюкышты тӹнгӓлтӹш земский училище пачылтын. 1914-шӹ ин тӹштӹ 128 тыменьшӹ пӓлӹмӓшӹм поген. Тымдышывлӓ Алексей Тимофеевич Атласкин, Анна Титовна Паршакова, Мария Якимовна Родионова ылыныт. 1929-шӹ ин Пертюк школышты Пертюк, Санук, Вӓрӓшӓнгӹр, Изик, Пиндыкал солавлӓ гӹц 100 тетя тыменьӹн. 1973-шы ин школышты 70 тыменьшӹ ылын. 1921-шӹ ин солашты I ступенян школ, лыдмы пӧрт ылыныт. 1930-шы ин Пертюкышты «Радио» лӹмӓн колхозым ӹштенӹт. Варарак тӹдӹм «Ленин корны» манын лӹмденӹт. 1933-шы ин ӱ завод пӓшӓм ӹштен. Кого Вырсы фронтышты Пертюк гӹц 85 эдем кредӓлӹн, нӹрлӹ кымытынжы коленӹт, а нӹрлӹ коктынжы токышты пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц мл. сержант Павел Семёнович Николаев, рядовой Николай Иванович Пайгачкин, ефрейтор Михаил Матвеевич Исаев дӓ молат.
Ӹлӹзӹ шот
1795-шӹ и — 10 кудывичӹ;
1859-шӹ и — 34 кудывичӹ (73 пӱэргӹ, 67 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 100 кудывичӹ, 617 эдем;
1919-шӹ и — 110 кудывичӹ, 562 эдем (280 пӱэргӹ, 282 ӹдӹрӓмӓш);
1926-шы и — 514 эдем;
2001-шӹ и — 88 кудывичӹ, 197 эдем (74 пӱэргӹ, 123 ӹдӹрӓмӓш).
Категори:Солавлӓ Категори:Мары Эл солавлӓ Категори:Кырык мары солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
У Зеланди шӹнгӹртӹшвлӓ
У Зеланди шӹнгӹртӹшвлӓ (Callaeidae) — орави ганьывлӓ группыш пырышы У Зеландиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ У Зеланди шӹнгӹртӹш улы. Кытшы 26-38 см якте шоэш.
Хао
Хао (французла Hao) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 47 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 1121 эдем ӹлен.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Туамоту Категори:Ошмаотывлӓ
Якшар вуян шӹжвӹк
Якшар вуян шӹжвӹк (Luscinia brunnea) — арашӹнгӓлоэц йишвлӓн дон шӹжвӹквлӓн йыхыш пырышы Китайышты дӓ Малайзиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 15 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 79–81 см якте шоэш.
Категори:Шӹжвӹквлӓ
Эклектус
Озывлӓжӹ ыжар пынан, ӓвӓвлӓжӹ якшар пынан ылыт. Кӹцкӹвлӓм качкын ӹлӓт. Пӹжӓшӹштӹ 2 ош мыны якте лин кердеш.
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Попугайвлӓ
Мисоол
Мисоол (индон. Pulau Misool) — Индонезиштӹ Раджа-Ампат ошмаотывлӓн нӹл кого ошмаоты гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 2034 км².
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Индонези Категори:Ошмаотывлӓ
Кремний
Кремний (Silicium) — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 14 атом номерӓн. Si символ доно анжыкталтеш.
Категори:Хими элементвлӓ
Этюксола
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот
Этюксола Тьомисола ваштареш, Пӹзӹкныр центр гӹц 4 уштыш ӧрдӹжӹштӹ вӓрлӓнӓ. Солан лӹмжӹ пӹтӓриш гӓнӓ суртым чангышы мары лӹм доно кӹлдӓлтӹн.
Историжӹ
Пӹтӓриш гӓнӓ сола 1795 иштӹшӹ документӹштӹ пӓлемдӓлтеш, тӹнӓм 16 сурт лин дӓ Кобяшевский сотньышты отлалтын. 1859 ин солашты 19 сурт, 102 эдем ӹленӹт. 1898 ин – 18 сурт, 92 эдем; 1925 ин – 104 эдем; 1929 ин – 22 сурт, 108 эдем; 1940 ин – 20 сурт, 94 эдем; 2001 ин – 14 сурт, 21 эдем. Этюксола анзыцок Кузнецово приходыш пырен, 1888 ин – с. Йӹлъялӹш. XIX-XX курымвлӓштӹ сола Козьмодемьянск уездын Паратмар, Кожваж-Сигачин, Виловатовраж волостьвлӓш пырен. 1921 и гӹц Козьмодемьянск кантонын Малосундырский районышты шотлалтын. 1931 и гӹц Малосундырь, а вара Кузнецовы сельсоветыш пыра.
Экономика
1930 ин сола «Пеледӹш» лӹмӓн колхозым чанген. Вара СПК Кузнецовыш пыраш тӹнгӓлӹн. Сола ӹлӹшӹвлӓ мӱлӓндӹ доно пӓшӓм ӹштенӹт, колым кыченӹт, пушӓнгӹр роаш каштыныт, тенгеок кӹрпӹц ӹштӹмӹ пӓшӓмӓт виктӓрен шалгенӹт. Солашты пожарный сарай вӓрлӓнен, выжалымы лавкы, вуйлатен тӹдӹм Иван Максимов,и мычкы 300 утла окса лӓктӹшӹм ӹштен шалген. Войнаш сола гӹц 23 эдем кен, 13 коленӹт, 10 мӹнгеш пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ лошты Анатолий Иванович Якимов, Гурий Евгеньевич Шестаков, Василий Иванович Брянцев дӓ молат.
Культура
1913 и солашты Этюк начальный училищы пачылтын. Тымдышыжы Александра Егоровна Игнатьева лин. Пӓлӹмӹ эдемвлӓ лошты техень фамиоивлӓм келесӹмӹ шон: тымдышывлӓ Садковвлӓ, инженер Асаповлӓ дӓ молат.
Транспорт
Автобус линивлӓ: Цикмӓ – Йӹлйӓл.
Категори:Солавлӓ
Улудере
Улудере (турокла Uludere ) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Шырнак илӹн районжы (илчежӹ). 2010-шы ин тӹштӹ 34.518 (пӱэргӹ: 17.805; ӹдӹрӓмӓш: 16.713) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «улу» ('кого') дон «дере» ('ӓнгӹр') шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Яндарсир
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот
Категори:Солавлӓ
Шуран попугай
Шуран попугай (Eunymphicus) — Psittaculidae йиш группыш пырышы У Каледоништӹ дон Луайоте ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ шуран попугай улы. Кытшы 32 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 100–150 г якте лин кердеш.
Башискеле
Башискеле (турокла Başiskele ) — Турцин, кечӹвӓл Коджаэли илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 65.121 (пӱэргӹ: 32.973; ӹдӹрӓмӓш: 32.148) эдем ӹлен.
Шуран попугай
Йишвлӓ
Категори:Попугайвлӓ
Башискеле
Хала лӹмӹн этимологижӹ «баш» ('main; head') дон «искеле» ('pier') шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
936 и
936 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
937 и
937 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Скафоцефалум
Скафоцефалум (Scaphosepalum) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 44 йиш тӹрлӹ скафоцефалум улы.
Шим логерӓн шӹжвӹк
Шим логерӓн шӹжвӹк (Luscinia obscura) — арашӹнгӓлоэц йишвлӓн дон шӹжвӹквлӓн йыхыш пырышы Китайышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 12,5–14,5 см якте шоэш.
Категори:Шӹжвӹквлӓ
Скафоцефалум
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Фринозома йишвлӓ
Фринозома йишвлӓ (Phrynosomatidae) — игуана ганьывлӓн группыш пырышы Канада гӹц Панама якте Йыдпел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 137 тӹрлӹ фринозома улы.
Ахунуи
Ахунуи (французла Ahunui) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 5,7 км².
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Туамоту Категори:Ошмаотывлӓ
Неотропика попугайвлӓ
Неотропика попугайвлӓ тенгеок Америка попугайвлӓ (Arinae) — лачокла попугайвлӓ йыхыш пырышы Неотропика регионышты (Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты) вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ. Цилӓжӹ 150 тӹрлӹ Неотропика попугай улы.
Классификаци
Категори:Попугайвлӓ
938 и
938 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Олбани (Нью-Йорк)
Олбани  (англла Albany ) — Америкын ушымы штатвлӓн Нью-Йорк штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 56 км². 2010-шы ин тӹштӹ 97 856 (метропол: 857 592 ) эдем ӹлен.
Ӹлӹзӹ шот
Категори:Нью-Йорк
Фосфор
Категори:Хими элементвлӓ
Бейтӱшшебап
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Цӹгӓк статян попугай
Цӹгӓк статян попугай (Lathamus discolor) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Тасмаништӹ дон Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӓт ик йиш цӹгӓк статян попугай веле улы. Кытшы 25 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 46–76 г якте лин кердеш.
Категори:Попугайвлӓ
Сола цӹгӓк
Сола цӹгӓк (Hirundo rustica) — цӹгӓк йиш кеквлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ капшангы качшы кек. Телӹм Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америка, Ази дӓ Африкын тропиквлӓштӹ Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк эртӓрӓ.
Пӹжӓшӹштӹ 4–5 (южгынам 7) мыны якте лин кердеш.
Мануханги
Мануханги (французла Manuhangi) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 1 км².
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Туамоту Категори:Ошмаотывлӓ
Хавран
Хавран (турокла Havran ) — Турцин, вадывел Балыкесир илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 28,158 (пӱэргӹ: 14,149; ӹдӹрӓмӓш: 14.009) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Салавати
Салавати (индон. Pulau Salawati) — Индонезиштӹ Раджа-Ампат ошмаотывлӓн нӹл кого ошмаоты гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 1623 км².
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Индонези Категори:Ошмаотывлӓ
Кяхта (Адыяман)
Кяхта (турокла Kâhta ) — Турцин, Ирвел Адыяман илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 116,049 (пӱэргӹ: 57,691 ; ӹдӹрӓмӓш: 58,358) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Кильдебек
Кильдебек - Вӹтла тӹрӹштӹш мары мӱлӓндӹвлӓн лужавуйышты. XIV-XV курымвлӓн ӹлен. Кынам шачын, пӓлӹ агыл. Тӹдӹм 1433-шы ин Кострома дӓ Галич князьвлӓ пуштыныт
Нӓлмӹ вӓр
Морохин Н.В. Гусиная дорога. - Киев: Киевский эколого-культурный центр, - 2003.
Категори:Мары халыкын лужавуйвлӓжӹ
Симсӹ шӹжвӹк
Симсӹ шӹжвӹк (Luscinia obscura) — арашӹнгӓлоэц йишвлӓн дон шӹжвӹквлӓн йыхыш пырышы Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Телӹм ирвел Ази дон Япоништӹ эртӓрӓ. Кытшы 14 см, нелӹцшӹ 15 г якте шоэш.
Категори:Шӹжвӹквлӓ
Мецкӓныр
Мецӓкныр (Мичакнуры) Когоӓнгӹр (перви Пекоза ӓнгӹр маналтын) лишннӹ вӓрлӓнӓ. Усола гӹц 3 уштыш. Сола лишнӹ техень каремвлӓ улы: Изи Мецӓкныр сир, Крупнян карем, Ова карем, Кого Мецӓкныр сир, Етке лидӹ, Сереван карем, Сад карем, Кушмар карем, Пивай лапата, Шайыл сирем. Тагынам перви сола лишнӹ цоклымы ошкы шалген. Сола лӹм «Мецак» (ти вӓрӹш пӹтаришӹ ӹлаш толшы мары лӹм) дӓ «ныр» шамаквлӓ гӹц лин дӓ «Мецӓкӹн ныржы» манмым анжыкта.
Истори
Пӹтӓришӹ гӓнӓ Мецӓкныр гишӓн 1859-шӹ ин сирен кодымы. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1913-шы ин Мецӓкнырышты кок мардеж вӓкш ылын. 1930-шы ин солашты «Венера» лӹмӓн колхозым ӹштенӹт. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Иван Максимович Еропов ылын. Кого Вырсы фронтышты сола гӹц 25 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц луатнӹлӹтӹнжӹ коленӹт, а луатик эдем токышты пӧртӹлӹнӹт. Рядовой Пантелей Прокопьевич Ильин Якшар Шӹдӹр орден доно пӓлемдӓлтӹн.
Ӹлӹзӹ шот
1859-шӹ и — 22 кудывичӹ (44 пӱэргӹ, 65 ӹдӹрӓмӓш);
1889-шӹ и — 20 кудывичӹ (55 пӱэргӹ, 40 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 25 кудывичӹ, 158 эдем;
1919-шӹ и — 31 кудывичӹ, 167 эдем;
1925-шӹ и — 137 эдем;
1929-шӹ и — 32 кудывичӹ, 140 эдем (66 пӱэргӹ, 74 ӹдӹрӓмӓш);
Категори:Солавлӓ Категори:Мары Эл солавлӓ Категори:Кырык мары солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
Кудар
Кудар - Кугилӓнсола донышы ныр.
Категори:Географи Категори:Кырык сир топонимика Категори:Мары топонимика Категори:Нырвлӓ
940 и
940 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Шӹнгӹртӹш йишвлӓ
Шӹнгӹртӹш йишвлӓ (Sturnidae) — орави ганьывлӓ группыш пырышы Тошты Мӱлӓндӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ мырышы кеквлӓ. Цилӓжӹ 120 тӹрлӹ шӹнгӹртӹш улы.
Батанта
Батанта (индон. Pulau Batanta) — Индонезиштӹ Раджа-Ампат ошмаотывлӓн нӹл кого ошмаоты гӹц иктӹжӹ. Территорижӹ 453 км². 2010-шы ин тӹштӹ 434 113 эдем ӹлен.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Индонези Категори:Ошмаотывлӓ
Ненгоненго
Ненгоненго (французла Nengonengo) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 9 км².
941 и
941 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Сера
Сера (Sulfur) — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 16 атом номерӓн. S символ доно анжыкталтеш.
Категори:Хими элементвлӓ
Якшар мӹшкӹрӓн кымда пачан попугай
Якшар мӹшкӹрӓн кымда пачан попугай (Northiella) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ якшар мышкырӓн кымда пачан попугай улы. Кытшы 28–35 (озыжы) 26–32 (ӓвӓжӹ) см лин кердеш. Нелӹцшӹ 70–100 г якте лин кердеш.
Лӹмжӹм австрал орнитолог Альфред Джон Норт (Alfred John North, 1855 – 1917) лӹмеш пумы.
Йишвлӓ
Категори:Попугайвлӓ
Ӓнпичӹ
Ӓнпичӹ, тенгеок Ӓмпичӹ - пӧрт сага ылшы изи территори, кышты качкаш манын махань-шон кушкышвлӓм куштат. Кавштавичӹ доно тӓнгӓштӓрен, ӓнпичӹштӹ олмавувлӓ дон ӹнгӹж, шаптырванды дӓ вес йиш кӹцкӹвлӓм кандышы тӹшкӓвлӓ дон пушӓнгӹвлӓ кушкын кердӹт. Кырык сирӹштӹ пиш косирӹн тӹвӹлӓен шӹндӹмӹ ӓнпичӹвлӓ вӓшлиӓлтӹт.
Категори:Эдем йӹр ылшы вӓрвлӓ Категори:Ландшафтвлӓ
Kitchen garden
Поран кек
Поран кек (Plectrophenax nivalis) — алык орави йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 15–18 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 32–38 см, нелӹцшӹ 26–50 г якте шоэш.
Изи ляркӓ
Изи ляркӓ (Riparia paludicola) — цӹгӓк йиш кеквлӓн йыхыш пырышы Африкышты вӓшлиӓлтшӹ ляркӓ. Кытшы 12 см якте шоэш. Пӹжӓшӹштӹ 2-6 мыны якте лин кердеш.
Поран кек
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Алык орави йишвлӓ
Изи ляркӓ
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Цӹгӓквлӓ
942 и
942 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Параоа
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Туамоту Категори:Ошмаотывлӓ
Вайгео
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Индонези Категори:Ошмаотывлӓ
Нью-Йорк
Нью-Йорк (New York City) — Америкын ушымы штатвлӓн Нью-Йорк штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 1,214.4 км². 2010-шы ин тӹштӹ 8,175,133 (метропол: 18,897,109 ) эдем ӹлен.
Ажедмӓшвлӓ
Категори:Нью-Йорк
Тьолгыжшы попугай
Тьолгыжшы попугай (Prosopeia) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Фиджиштӹ дон Тонгышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ тьолгыжшы попугай улы. Кытшы 45 см лин кердеш.
Йишвлӓ
Категори:Попугайвлӓ
943 и
943 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Картепе
Картепе (турокла Kartepe ) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Коджаэли илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 65.121 (пӱэргӹ: 32.973; ӹдӹрӓмӓш: 32.148) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Изи попугайвлӓ
Изи попугайвлӓ (Psittaculidae) — Попугайвлӓ йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ, Австралиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ. Цилӓжӹ 186 тӹрлӹ изи попугай улы.
Классификаци
Категори:Попугайвлӓ
944 и
944 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Хлор
Хлор (Chlorum) — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 17 атом номерӓн. Cl символ доно анжыкталтеш.
Категори:Хими элементвлӓ
Лейбниц, Готфрид Вильгельм
Готфрид Вильгельм фон Лейбниц (нем. Gottfried Wilhelm von Leibniz; 21 июнь (1 июль) 1646, Лейпциг, Германи — 14 ноябрь 1716, Ганновер, Германи) — немӹц философ, математик, юрист, дипломат.
Л Л Л
945 и
945 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
946 и
946 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Кымда пачан попугай
Кымда пачан попугай (Psephotus) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ кымда пачан попугай улы. Кытшы 26–30 см лин кердеш.
Рекарека
Рекарека (французла Rekareka) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 1,6 км².
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Туамоту Категори:Ошмаотывлӓ
Смурфвлӓ
Смурфвлӓ (The Smurfs), штрумпфвлӓ (Les Schtroumpfs) — Бельги артньык Пьер Кюллифорд (Pierre Culliford) (псевдолӹмжӹ Пейо (Peyo) доно шанен лыкмы дӓ рисуйымы персонажвлӓ. Смурaвлӓм пӹтӓриш гана 23 октябрьын 1958 ин «Le Journal de Spirou» комикс журналышты анжыктымы ылын. 1980- шы ивлӓ годшен «The Smurfs» лӹмӓн анимаци сериал лӓктеш. Кӹзӹт смурфвлӓ популярный лиӓш тӹнгӓлӹнӹт. Кырык марла попышы тетявлӓ смурфвлӓ доно Киндер-сюрприз шоколад мынывлӓ дӓ «Бибигон» гач пӓлӹмӹ линӹт.
Ажедмашвлӓ
Категори:Смурфвлӓ
Ыжарвирӹк
Ыжарвирӹк (Chloris chloris) — алавирӹк йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты, йыдпел Африкышты дӓ кечӹвӓл-вадывел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 15 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 24.5–27.5 см якте шоэш. Пӹжӓшӹштӹ 3-6 мыны якте лин кердеш.
Категори:Алавирӹк йишвлӓ
Лиолемус йишвлӓ
Лиолемус йишвлӓ (Liolaemidae) — игуана ганьывлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 258 тӹрлӹ лиолемус улы.
Шим вуян царамак
Шим вуян царамак (Oriolus xanthornus) — царамак йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азин тропиквлӓштӹ Инди дон Шри-Ланка гӹц Индонези якте вӓшлиӓлтшӹ царамак. Пӹжӓшӹштӹ 2 мыны якте лин кердеш.
Категори:Царамаквлӓ
Мецӓкныр
Мецӓкныр (Мичакнуры) Когоӓнгӹр (перви Пекоза ӓнгӹр маналтын) лишннӹ вӓрлӓнӓ. Усола гӹц 3 уштыш. Сола лишнӹ техень каремвлӓ улы: Изи Мецӓкныр сир, Крупнян карем, Ова карем, Кого Мецӓкныр сир, Етке лидӹ, Сереван карем, Сад карем, Кушмар карем, Пивай лапата, Шайыл сирем. Тагынам перви сола лишнӹ цоклымы ошкы шалген. Сола лӹм «Мецак» (ти вӓрӹш пӹтаришӹ ӹлаш толшы мары лӹм) дӓ «ныр» шамаквлӓ гӹц лин дӓ «Мецӓкӹн ныржы» манмым анжыкта.
Истори
Пӹтӓришӹ гӓнӓ Мецӓкныр гишӓн 1859-шӹ ин сирен кодымы. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1913-шы ин Мецӓкнырышты кок мардеж вӓкш ылын. 1930-шы ин солашты «Венера» лӹмӓн колхозым ӹштенӹт. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Иван Максимович Еропов ылын. Кого Вырсы фронтышты сола гӹц 25 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц луатнӹлӹтӹнжӹ коленӹт, а луатик эдем токышты пӧртӹлӹнӹт. Рядовой Пантелей Прокопьевич Ильин Якшар Шӹдӹр орден доно пӓлемдӓлтӹн.
Ӹлӹзӹ шот
1859-шӹ и — 22 кудывичӹ (44 пӱэргӹ, 65 ӹдӹрӓмӓш);
1889-шӹ и — 20 кудывичӹ (55 пӱэргӹ, 40 ӹдӹрӓмӓш);
1897-шӹ и — 23 кудывичӹ (66 пӱэргӹ, 68 ӹдӹрӓмӓш);
1915-шӹ и — 25 кудывичӹ, 158 эдем;
1919-шӹ и — 31 кудывичӹ, 167 эдем;
1925-шӹ и — 137 эдем;
1929-шӹ и — 32 кудывичӹ, 140 эдем (66 пӱэргӹ, 74 ӹдӹрӓмӓш);
2001-шӹ и — 25 кудывичӹ, 67 эдем (28 пӱэргӹ, 39 ӹдӹрӓмӓш).
Категори:Солавлӓ Категори:Мары Эл солавлӓ Категори:Кырык мары солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
Синджик
Синджик (турокла Sincik ) — Турцин, Йыдвел Адыяман илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 21,131 (пӱэргӹ: 10,277 ; ӹдӹрӓмӓш: 10,854) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Ибраг
Ибраг - Вӹтлӓ тӹрӹштӹш мары мӱлӓндӹвлӓн лужавуйышты. XIV-XV курымвлӓн ӹлен. Кынам шачын, пӓлӹ агыл. Тӹдӹм 1451-шӹ ин новгородвлӓ пуштыныт.
Нӓлмӹ вӓр
Морохин Н.В. Гусиная дорога. - Киев: Киевский эколого-культурный центр, - 2003.
Категори:Мары халыкын лужавуйвлӓжӹ
947 и
947 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Аргон
Аргон (Argon) — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 18 атом номерӓн. Ar символ доно анжыкталтеш.
Категори:Хими элементвлӓ
Симсӹ кӓдӹвлӓ
Симсӹ кӓдӹвлӓ тенгеок Симсӹ кӹцкӹ кӓдӹвлӓ (Alectroenas) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Мадагаскар дӓ Африкын Инди океаныштыш ошмаотывлӓштӹ (Комор ошмаотывлӓ, Сейшел ошмаотывлӓ, Маврикий) вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 5–7 тӹрлӹ симсӹ кӓдӹ улы.
Йишвлӓ
Категори:Кӓдӹвлӓ
948 и
948 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Балья
Балья (турокла Balya ) — Турцин, вадывел Балыкесир илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 15,961 (пӱэргӹ: 7,975; ӹдӹрӓмӓш: 7,986) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Тауэре
Тауэре (французла Tauere) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 2 км².
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Туамоту Категори:Ошмаотывлӓ
Ара попугайвлӓ
Ара попугайвлӓ (Arini) — лачокла попугайвлӓ йыхыш пырышы Неотропика регионышты (Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты) вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ.
Скафиглоттис
Скафиглоттис (Scaphyglottis) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 60 йиш тӹрлӹ скафиглоттис улы.
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Якшар калпакан попугай
Якшар калпакан попугай (Purpureicephalus spurius) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӓт ик йиш якшар калпакан попугай веле улы. Кытшы 34–38 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 105–125 г якте лин кердеш.
Категори:Попугайвлӓ
Китай ыжарвирӹк
Китай ыжарвирӹк (Chloris sinica) — алавирӹк йишвлӓн йыхыш пырышы ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы ыжарвирӹк. Кытшы 14 см якте шоэш. Пӹжӓшӹштӹ 3-5 мыны якте лин кердеш.
Категори:Алавирӹк йишвлӓ
949 и
949 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Куды вӓр лык карем
Куды вӓр лык карем - Йоласал донышы карем.
Категори:Географи Категори:Кырык сир топонимика Категори:Мары топонимика Категори:Каремвлӓ
Калий
Калий (Kalium) — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 19 атом номерӓн. K символ доно анжыкталтеш.
Категори:Хими элементвлӓ
Маскарен ошмаотывлӓ
Маскарен ошмаотывлӓ (англла Mascarene Islands, французла Mascareignes) — Мадагаскарын ирвелнӹштӹ Инди океаништӹ ошмаотывлӓ. Территорижӹ 4523 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 2 111 000 эдем ӹлен.
Ахе
Ахе (французла Ahe) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 12 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 561 эдем ӹлен.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Туамоту Категори:Ошмаотывлӓ
Кӹжгӹнер
Категори:Алавирӹк йишвлӓ
Амазон попугайвлӓ
Амазон попугайвлӓ (Androglossini) — лачокла попугайвлӓ йыхыш пырышы Неотропика регионышты (Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты) вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ.
Классификаци
Категори:Попугайвлӓ
950 и
950 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
951 и
951 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Волаан попугай
Волаан попугай (Psittacella) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ волаан попугай улы. Кытшы 14–24 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 34–120 г якте лин кердеш.
Йишвлä
Категори:Попугайвлӓ
Европа Унионыштыш гражданвлäн тӹнг прававлäштӹ
Европа Унионыштыш гражданвлäн тӹнг прававлäштӹ
Европа Унионыштыш гражданвлäн тӹнг прававлäштӹ Ницца халашты 07.12.2000-шӹ ин пингӹдемӹмӹ. I — ЭДЕМӸН ÄКШӸ, ТӸДӸМ ШОТЕШ ПИШТӸМÄШ
1 §. Эдемӹн äк, тӹдӹм шотеш пиштӹмäш: Эдемӹм ӱлӹксӹш шӹндäш ак ли. Тӹдӹн äкшӹм шотеш пиштӹмӹлä дä закон доно ӹшӹклӹмäн.
2 §. Ӹлäш права: 1. Цилä эдемӹнок ӹлäш праважы улы. 2. Иктӹмäт колымаш приговор доно суяш ак ли.
3 §. Цилä эдемӹнок тӹдӹм тӹкäлäш лидӹмӹ праважы улы: 1. Цилä эдемӹнок кыце fизически, тенгеок психологически тӹкäлäш лидӹмӹ праважы улы. 2. Медицинский дä биологический аспектӹштӹ лӹмӹнок техень тергӹмäшвлäм шотышкы нäлмӹлä:
4 §. Эдемӹм орландараш, шиäш, мыскылаш, карштымашым кандышы наказани методвлäм кычылташ ак ли: Иктӹнäт эдемӹм орландарш, шиäш, мыскылаш, карштымашым кандышы наказани методвлäм кычылташ праважы уке.
5 §. Рабствышты иктӹмäт урдаш ак ли: 1. Иктӹмäт раб семӹнь кычылташ äль питӹрен урдаш ак ли. 2. Иктӹмäт оксам тӱлӹде пäшäм ӹштӹктäш ак ли. 3. Эдемвлäм товыра гань выжалаш иктӹнäт праважы уке.
6 §. Ирӹкäн лиäш дä безопасностьышты ӹлäш права: Цилäнок ирӹкäн лиäш дä безопасностьышты ӹлäш праважы улы.
7 §. Приватный (частный) дä семня-йых ӹлӹмäшӹм шотеш пиштӹмäш: Приватный (частный), семня-йых, тӹдӹн пöртшӹм дä токыжы толшы сирмäш-корреспонденцивлäм тӹкäлäш ак ли, нӹнӹм шотеш пиштӹктäш праважы улы.
8 §. Эдем гишäн инfормацим шäрен кашташ ак ли: 1. Эдем гишäн погымы инfормацим йӹрвäш шäрен кашташ ак ли. 2. Ти инfормацим кычылтмаш компетенци дä эдемӹн согласижӹ доно, закон семӹнь лишäшлык. Махань инfормацим эдем гишäн погымы, тидӹ доно пäлӹмӹ лиäш дä керäл годым, самыньвлäм тöрлäлтäш тӹдӹн праважы улы. 3. Ти законвлäм шотыш нäлмӹ агыл гӹнь, нӹнӹм контролируйышы независимый органышкы ядмаш доно лäкмӹлä.
9 §. Мыжырангаш дä семням вояш права: Цилäнок мыжырангаш дä семням вояш правашты улы дä тидӹ цилä сäндäлӹкӹшток закон семӹнь пингӹдемдäлтеш.
11 §. Шамакым ирӹкӹн келесäш дä инfормацим вашталтылаш права: 1. Цилäнок шамакым ирӹкӹн келесäш правашты улы. Ти права семӹнь мненим ирӹкӹн келесäш, инfормацим ирӹкӹн пуаш дä нäлäш правашты улы дä оfициальный органвлä, нӹнӹ хоть-махань территориштӹ лиштӹ, ваштареш ылшы мерывлäм кычылтшашлык агылеп. 2. Прессын ирӹкшӹм дä тӹштӹш шукы йиш анжалтышым шотеш пиштӹмäн.
12 §. Погыналташ дä ушемвлäм ӹштäш права: 1. Цилäнок погыналташ дä ушемвлäм ӹштäш правашты улы, лӹмӹнок тидӹ политикӹштӹш партивлäм, проfсо@з дä ушемкымдем пäшäвлäм тӹкäлеш — тидӹ семӹнь цилä эдемӹнок весӹвлä сага проfсо@звлäм, вес йиш ушемвлäм ӹштäш дä тӹшкӹ ушнен, ӹшке интересвлä верц шалгаш праважы улы. 2. Унион политикӹштӹш партивлä вӹкӹ мелӹн анжа дä нӹнӹ гач гражданвлä ӹшке мнеништӹм келесен кердӹт дä политика доно интересуялт, активный ылмыштым анжыктен кердӹт.
13 §. Кунстын (искуствын) дä шӹмлӹмäш пäшäн ирӹк ылмышты: Кунстын дä шӹмлӹмäш пäшäн ирӹкӹн виäнгмӹштӹлäн гарантируйымыла. Академический ирӹкӹм äклӹмӹлä дä шотеш пиштӹмӹлä.
14 §. Тыменяш права: 1. Цилäнок тыменяш дä проfессим нäлäш правашты улы. 2. Ти права семӹнь тыменьмäш такеш, оксам тӱлӹдеок ораганизуйымы лишäшлык. 3. Демократи принцип доно тымдымаш системӹм нäнгешӹ махань-шон школвлäм пачаш права улы. Äтя-äвäвлä мам школышты тымдат, махань этический, моральный дä религи шӱлӹш доно школвлä тетявлäштӹм тымдат, тидӹ паштек вäнгäш правашты улы.
15 §. Проfессим нäлäш ирӹк дä пäшäм ӹштäш права: 1. Цилä эдемӹнок пäшäм ӹштäш дä айырен нäлмӹ проfессижӹм виäнгдäш праважы улы. 2. Унионын гражданвлäжӹн ирӹкӹн ик сäндäлӹк гӹц вес сäндäлӹкӹшкӹ пäшäш кашташ дä ӹлäш правашты улы. 3. Унион öрдӹж гӹц толшы гражданвлä пäшäшкы толыныт гӹнь, унионыштыш гражданвлäн ганьок условивлä доно пäшäм ӹштäш правашты улы.
16 §. Предприниматель лиäш права: Эдемвлäн предпринимательствышты пиш мотивируялтеш дä тидӹлäн шукы йиш гаранти улы.
17 §. Пайдалан хоза лиäш права: 1. Цилä эдемок закон семӹнь, алталыде пайдам погаш, тӹдӹм кычылташ дä весӹлäн пуаш дä заве]аним сирäш праважы улы. Иктӹн гӹцäт тӹдӹн пайдажым шолышташ дä конfискуяш ак ли. Техень ядмаш анзыкы толеш гӹнь, тидӹм законвлäм шотышкы нäлӹн, ӹштӹмäн. Пайдажым ямдышы эдемӹн компенсацим тергäш праважы улы.
III ЦИЛÄЛÄН ИКАНЬ ПРАВАВЛÄ
20 §. Закон анзылны цилäнäт икань праваан ылыт: Цилä эдемок закон анзылны икань праваан ылыт.
21 §. Дискриминаци ваштареш ылмаш: 1. Махань-шон дискриминаци: пӱэргӹ дон ӹдӹрäмäш лоштышы, расовый, кавашты цӹре доно, этнический äль социальный статус доно, генетичски, йӹлмӹ шотышты, религи äль тӱнымбакы дä политический дä вес йиш анжалтыш доно, изи халыкын предствавительжӹ вӹкӹ, паян äль незер, махань семняштӹ шачмы доно, инвалидность, игот, сексуальный ориентаци дä весӹ донат дискриминаци уке лишäшлык. 2. Национальность шотышты нимахань дискриминаци лишäшлык агыл дä тидӹ Европа Унионым ӹштӹмӹ тӹнг документвлäштӹжок пäлдӹртӹмӹ.
22 §. Культурывлäн, религивлäн дä йӹлмӹвлäн шукы цӹреäн ылмышты. Унион культурывлäн, религивлäн дä йӹлмӹвлäн шукы ылмыштым дä шукы цӹрештӹм äклä.
23 §. Пӱэргӹвлä дон ӹдӹрäмäшвлä лоштыш икань праваан ылмаш: Пӱэргӹвлä дон ӹдӹрäмäшвлä лоштыш икань праваан ылмаш пäшä вäрвлäштӹ дä пäшäдäрӹм тӱлӹмäшӹн цилä монгыржым ик ладын тӹкäлшäшлык. Равноправин принципвлäжӹ семӹнь, тӹ пол, кыды чӹдӹнрäк иктä-кышты представляйӹмӹ лин, тидӹм тöрлäш манын, керäл мерывлäм принимаяш лиэш.
24 §. Тетявлäн правашты: 1. Тетян яжон дä тырышты, тӹдӹм переген дä анжен ӹлäш праважы улы. Тетя ӹшке мненижӹм ирӹкӹн келесен кердшäшлык. Тетян мненижӹм колышт мыштымыла дä ма тӹдӹн доно кӹлдäлтӹн, кушмы семӹньжӹ, шотышкы нäлмӹлä. 2. Оfициальный äль частный учрежденивлäштӹ тетя доно кӹлдäлтшӹ ядмашвлäм анжымы годым, пӹтäриок тетя гишäн шанен, тидӹм ӹштӹмӹлä. 3. Цилä тетянок äвä дон äтя сага ӹлäш праважы улы, тидӹ тетян интересшӹ дä шулыкшы ваштареш агыл гӹнь.
25 §. Шонгывлäн прававлäштӹ: Шонгывлäн шотын, нӹнӹн эдем äкӹштӹм шотышкы нäлӹн, ушемкымдем дä культура ӹлӹмäшӹштӹ активно участвуен, ӹлäш прававлäштӹ улы.
26 §. Инвалидвлäн ӹлӹмäшӹшкӹ адаптируялташ прававлäштӹ улы: Унион инвалидвлäн прававлäштӹм дä частный ӹлӹмäшӹштӹм шотышкы нäлеш, нӹнӹлäн палша, нӹнӹ ушемкымдем ӹлӹмäшӹштӹ участвуйышты манын, керäл тымдымашым пуа дä проfессиональный адаптацим организуя.
Категори:Европа
Сакыр шуды
Сакыр шуды (Saccharum officinarum; алыкмарла сакыршудо) — Poaceae йыхыш пырышы тропикивлӓ дон субтропиквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шукиӓш кушкыш. Туан мӱлӓндӹжӹ кечӹвӓл-ирвел Ази.
Сакыр шуды 3–6 м кӱкшӹцӓн дӓ диаметржӹ доно 20–45 мм кӹжгӹцӓн лин кердеш. Пеледӹшвлӓжӹн кытышты доно 40-60 см якте лин кердӹт.
Категори:Кушкышвлӓ
Кудын ныр
Категори:Географи Категори:Кырык сир топонимика Категори:Мары топонимика Категори:Нырвлӓ
Кальций
Кальций (Calcium) — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 20 атом номерӓн. Ca символ доно анжыкталтеш.
Категори:Хими элементвлӓ
Манихи
Манихи (французла Manihi) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 13 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 818 эдем ӹлен.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Туамоту Категори:Ошмаотывлӓ
953 и
953 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Кужы пачан имниӧрш
Кужы пачан имниӧрш (Coccothraustes coccothraustes) — алавирӹк йишвлӓн йыхыш пырышы ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 16–19 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 20–23 см, нелӹцшӹ 14–20 г якте шоэш.
Категори:Алавирӹк йишвлӓ
Аралык
Аралык (турокла Aralık ) — Турцин, ирвел Ыгдыр илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 22.165 (пӱэргӹ: 11.643; ӹдӹрӓмӓш: 10.522) эдем ӹлен.
Акӧрен
Акӧрен (турокла Akören ) — Турцин, кечӹвӓл Конья илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 7.519 (пӱэргӹ: 3.664; ӹдӹрӓмӓш: 3.855) эдем ӹлен.
Леклезио, Жан-Мари Гюстав
Жан-Мари Гюстав Леклезио (фр. Jean-Marie Gustave Le Clézio; 13 апрель 1940, Ницца) француз сирӹзӹ, лауреат премии Ренодо премин (1963) дӓ Сӹлнӹшаян Нобель премин (2008) лауреатвлӓжӹ.
Ажедмӓшвлӓ
Л Л Л Л
952 и
952 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Пирили
Пирили (Pyrilia) — лачокла попугайвлӓ йыхыш пырышы Неотропика регионышты (Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты) вӓшлиӓлтшӹ кӹтӹкӹн пачан попугайвлӓ. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ пирили попугай улы.
Классификаци
Категори:Попугайвлӓ
Такапото
Такапото (французла Takapoto) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 15 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 472 эдем ӹлен.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Туамоту Категори:Ошмаотывлӓ
Ивринди
Ивринди (турокла İvrindi ) — Турцин, вадывел Балыкесир илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 11,145 (пӱэргӹ: 5.555; ӹдӹрӓмӓш: 5.590) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Пальтикӓнӓнгӹр
Пальтикӓнӓнгӹр (Пальтикино) — Кого Йынгын шалахай сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Эмӓн якте 8 уштыш. Сола лишнӹ техень каремвлӓ улы: Ондри карем, Ошнер лап, Кожла куп, Кожерлӓ. Сола лӹм тишкӹ сек пӹтӓришӹ ӹлӓш толшы эдем лӹм «Пальтик» дӓ «ӓнгӹр» шамаквлӓ гӹц лин. Перви сола эче «Караева Первая», «Малая Янькина», «Пальтиканангер», «Алмандайкина» маналтын.
Ӹлӹзӹ шот
1859-шӹ и — 8 кудывичӹ (21 пӱэргӹ, 22 ӹдӹрӓмӓш);
1898-шӹ и — 13 кудывичӹ (37 пӱэргӹ, 37 ӹдӹрӓмӓш);
1919-шӹ и — 17 кудывичӹ, 90 эдем (48 пӱэргӹ, 42 ӹдӹрӓмӓш);
1925-шӹ и — 91 эдем;
1929-шӹ и — 23 кудывичӹ, 102 эдем (42 пӱэргӹ, 60 ӹдӹрӓмӓш);
Категори:Солавлӓ Категори:Мары Эл солавлӓ Категори:Кырык мары солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
Ош вуян колгучкыж
Ош вуян колгучкыж (Haliaeetus leucocephalus) — вӓрӓш йишвлӓн йыхыш пырышы Йыдпел Америкышты, Канада, АУШ дӓ Мексикышты вӓшлиӓлтшӹ колгучкыж. Кытшы 70–102 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 1.8–2.3 см якте шоэш. Нелӹцӹштӹ 4.1 (озыжы), 5.6 (ӓвӓжӹ) кг якте лин кердеш.
Пӹжӓшӹштӹ 1–3 ош мыны якте лин кердеш.
Америкын Ушымы Штатвлӓжӹн национальный кекешӹштӹ шотлалтеш.
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Колгучкыжвлӓ
954 и
954 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Скандий
Скандий (Scandium) — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 21 атом номерӓн. Sc символ доно анжыкталтеш.
Категори:Хими элементвлӓ
955 и
955 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Каракоюнлу
Каракоюнлу (турокла Karakoyunlu ) — Турцин, йыд-ирвел Ыгдыр илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 14.273 (пӱэргӹ: 7.215; ӹдӹрӓмӓш: 7.058) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
956 и
956 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Якшарикӓ лори
Якшарикӓ лори (Eos bornea) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 31 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 30–300 г якте лин кердеш.
Категори:Попугайвлӓ
Куги кӓзӓля
Куги кӓзӓля (Acanthis flammea; алыкмарла куэ казыля, куэгазыля) — алавирӹк йишвлӓн йыхыш пырышы Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ изи мырышы кек. Кытшы 12–15 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 19–23 см, нелӹцшӹ 10–15 г якте шоэш.
Латви
Унитар кугыжаныш, республикын парламентше. Президент — Левитс Эгилс (8 июльышто 2019 ий гыч), премьер-министр (должность официал лӱм — министр президент Латвий) — Кариньш Кришьянис (23 шорыкйол 2019 ий гыч).
Ориентироватлаш логистика экономика, банк обслуживатлыше, туризм, videos. Почеш возен мошташ семын ввп-н 2018 ийыште покупательный паритет кугытшо $ млрд 57,84 (ВВП-Н (ППС) $ 29 901 да ВВП-Н (номиналым) $ 031 калык чонышто 18). Окса иктык — евро.
Кеҥеж пагытын кумшо деч утаралтына да кычкыра эл пӱтынек 1990 ий 4 майыште ссср-ын деч 1918 ий 18 ноябрь.
ООН Член 1991 ий гыч, Европысо йылме да уш — 2004 ий гыч, ОЭСР — 2016 ий пеледыш тылзе гыч. Зоно да шенгенский еврозоныш пура.
Тӱжвал политика
24 сорла 1991 ийыште рсфср (тунам — ссср ужаш) шкелыкыштым шотыш пӧртылтыза, латвийысе факт Республика, россий да диплом да 4-ше октябрьыште латвийын кылым кучаш тӱҥалын. 1991 ий 6 сентябрь СССР латвий шкелыкыштым шотыш.
160-шо тӱняште 35 да диплом дене палемдыме элысе посольство-влак латвий элын кылым кучен. 37 эл латвий рӱдолаште посольствым уло — Рига.
ЙЫЛМЕ евросоюзын тӱжвал политике да шке прекрасно ориентируется в латвийыште. Евросоюзыш пурышо Латвий 1 ага, 2004 ий. 2004 ий март гыч 29 йылме членже. 2007 ий 21 декабрьыште шенгенский латвий гыч зоныш пура, 2008 ий 30 март марте аралалт кодын аэропортышто тергымаш.
2005 ий майыште да 2006 ий ноябрьыште, ЙЫЛМЕ календарь годым, эл президент сша Дж. Буш.
22 декабрьыште 16 гыч 19 официальный визит дене россий икымше гана 2010 ийыште лийын президент в. затлерс латвий ий. Россий федерацийын президентше в. д. медведевын визит дене вашлийме годым затлерс да премьер-министр В. путиным поддержатлымыжым.
Латвий кугыжанышын 2015 ийын икымше пелыштыже тӱҥалеш-вуйлатышым совет союз европысо.
Сарзе вий
Латвий кугыжанышын — латвий войскам ушен, эрык аралаш ышталтын, да кумдык тичмашлыкым кугыжаныш утаралтмаш. ЙЫЛМЕ пуренам, 2004 ийыште, Латвий, а 2007 ий 1 январь гыч профессиональный армийыш куснаш.
1996 ийыште операцийлан дене тӱнямбал 3600 утла военнослужащий, нунын кокла гыч 7 колен.
Резервыште улшо граждан-влаклан воинский службым эртат латвий нвс возен.
Латвий кугыжанышын вооруженный вийын обороно министр вуйлатыше пашам шуктен, танле темлымыж почеш вооруженный вийын.
Такароа
Такароа (французла Takaroa) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 20 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 1105 эдем ӹлен.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Туамоту Категори:Ошмаотывлӓ
Никандр Ильяков, "Эдемвла да ивла" роман гишан изиш.
Н. Ф. Ильяков – лӹмлӹ кырык мары сирӹзӹ. Тӹдӹ мары литература, публицистика виӓнгмӹлӓн кого негӹцӹм пиштен. Ӹшке мастарлыкшым поэзиштӓт, прозыштат, драматургиштӓт терген анжен, лачок мастар йӹлмӹзӹ ылмыжым улы халыклан анжыктен.
«Никандр Ильяковын лӹмжӹ мары литературышты С. Чавайнын, М. Шкетанын, Н. Игнатьевӹн, Шабдар Осыпын, Н. Лекайнын лӹмӹштӹ доно ик рядӹштӹ шалга дӓ шалгаш тӹнгӓлеш».
Н. Ф. Ильяков 1913 ин 28 октябрьын кырык мары кымдемӹн ик цевер Кыльыкал солаэшӹжӹ шачын. Шукы тетяӓн хресӓнь семнян ӹлӹмӓшӹжӹ куштылгы ылде. Но поэтӹн ӓтяжӹ, Филипп Васильевич, изирӓк эргӹжӹм тымден лыкташок шанен пиштен.
Школышты литературный кружокым пачыныт. Тӹштӹ Н. Ильков литкружок пӹшӓш пыт пижеш, лыдыш дӓ шайыштмашвлӓм сирӓ. Кружокышты «Кӓй» лӹмӓн кид доно сирӹмӹ журналым лыкташ тӹнгӓлӹт. Ти журналеш тӹдӹн «Чельнӹк оролы» шайыштмашыжы лӓктеш.
Вырсы анзыц Н. Ильяков Йошкар-Олаштыш кокиӓш учительский ин-ститутышты тыменеш (1934 – 1936).
1941 ин молы сӓмӹрӹк ырвезӹвлӓ ганьок Н. Ильяковым войнаш поген нӓнгеӓт. Тенгелӓ, Н. Ильяковын ӹлӹмӓшӹштӹжӹ тилец пасна эче шукы событии лиӓлтӹн, шукы вӓре пӓшӓм ӹштен, но даже война годымат тӹдӹ халык шўмӹм сусуэмдӹшӹ произведенивлӓжӹм сирӓш цӓрнӹде. Поэтын, писательын шылдыран шӱмжӹ соок сирӓш кымылан ылын. Техень произведенивлӓм сирен: «Михӓлӓ», «Лаптин Иван», «Папа» поэмывлӓм, «Кыныж» пьесым, «Эдемвлӓ дӓ ивлӓ», «Опак Микитӓ» романвлӓм, «Садышты», «Тӹньӹ йӹрет», «Айырлымаш», «Йыл вӹлнӹ», «Цеверӹн, Муза!» лыдышвлӓм долымат. Но мӓ анжалтышнам «Эдемвлӓ дӓ ивлӓ» романеш шагалтенӓ.
Келесӓш келеш, Н. Ильяков шачмы йӹлмӹжӹм пиш яжон пӓлен дӓ ӹшке произведенивлӓштӹжӹ тидӹм мыштен, мастарын анжыктен.
«Эдемвлӓ дӓ ивлӓ » романным автор шукы веремӓ сирен – 1946 и гӹц 1960 и якте, но романышты анжыктымы ӹлӹмӓшӹн веремӓжӹ тӹлецӓт кужы. Тӹдӹ Кого Октябрь революций паштекӓш пӹтӓриш ивлӹ гӹц тӹнгӓлӹндӓ авторын ӹлӹмӹ остатка веремӓжӹ – 60-шы яктеок шыпшылтеш.
Роман – автобиографический сӹнӹн произведени. Романын тӹнг геройжы – Ваштаров Миколай – Н. Ильяков ӹшке. Писательын биографии корныжым анжалаш гӹнь, Миколайын ӹлӹмӓш корныжы доно лач веле келшен толеш: геройжы ганьок писатель Йоласал школышты тыменьӹн, вара Козьмодемьянск халаштыш педтехникумышты, но тымень пӹтӓрен ак шокты: ясыланен колта, солашты колхозым ӹштӓш палша, вара Йошкар-Олашкы тыменяш пыра, пакылажы Кого Отечественный вырсыш кеӓ, толмыкыжы, колхоз дӓ сирӹмӹ пӓшӓш пыт пижеш. Катюша лӹмӓн героиня гач писатель ӹшке пӹтӓриш яратымашыжым анжыкта, но, пуйырымаш семӹнь, нӹнӹ иквӓреш ак лиэп, вес ӹдӹр доно семням чанга. Миколайын пӹтӓриш сирӹмӹ шайыштмашыжат «Чельнӹк» маналтеш. Тенгеок романышты шукы прототип улы: Виктор Минаев – Константин Беляев, Шахов – Шадт Булат, Антон Антонович Быков – Н. В. Игнатьев, Веселицкий – Веселов - Сталь, Евгений Ваштаров – Г. Матюковский.
Ти роман шукы сюжет корнан дӓ эпический сӹнӓн произведении ылеш. Автор кымда дӓ кужы ӹлӹмӓш корным лыдшы анзыкы лыктеш, шукы герой дӓ событии доно пӓлӹмӹм ӹштӓ. Произведеништӹ колхоз чангымы, Кого Отечественный вырсы, тӹлец варашы нелӹ ивлӓ – цила тидӹ труйыш мары халыкын ӹлен толмы корныжы романын геройвлӓжӹ (Миколай Ваштаров, Катя, Зоя, Васли, Санзалов Митри дӓ молат) палшымы доно анжыкталтеш, тенгеок автор лыдшывлӓм мары творческий интеллигенцин шачмыжым дӓ кушмы нелӹ корныжым, мары поэтвлӓн дӓ писательвлӓн творческий пӓшӓштӹн виӓнгмӹжӹм, сакой нелӹлыкым сӹнген толмыштым анжытка.
Категори:Цилӓ