cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Линдгрен, Астрид
Малын Астрид Линдгрен гӹц техень пӓлӹмӹ лин?
Седӹ, пӹтӓри келесӓш келеш- тӹдӹн талантжы ылынат, тӹдӹ гӹц яжо сирӹзӹ лин. Шанем, кӱ тӹдӹн пӓшӓвлӓжӹм лыдын, тӹдӹн сирӹмӹ стильжӹм тӧрӧк цаклен. Махань яжо стиль доно тӹдӹ сирӓ! Кыце сирӓ! Книгӓвлӓжӹм тетявлӓлӓн сирен гӹнят, тӹ годымок, коговлӓлӓнӓт нӹнӹм лыдаш уты агыл. Малын? Астридӹн пӓшӓвлӓтӹжӹ ӹшке философи улы. Тидӹ гишӓн тӹдӹн пӓшӓвлӓжӹм шӹмлӹзӹвлӓ тагынамок пӓлдӹртенӹт. Автор тетя анжалтыш доно коговлӓн характервлӓштӹм анжыкта дӓ тӹ годымок нимахань шӹдӹм лыкдеок тидӹм ӹштӓ. `мор авторын инструментжӹ, тӹдӹм кычылт, ӹшке характерӹштӹш акситӹвлӓм ужшы когорак эдем, ӓнят ӹшкӹмжӹмӓт ваштыл кердеш. Тидӹм ынгылаш манын, Линан персонажшым анжалаш лиэш. Лина сиренӓт-лыдынат ак мышты дӓ автор тидӹ гишӓн тӹдӹн кымылжым валтыдеок сирӓ: ” ... Лина Америкӹшкӹ моло сирӓш шанен шӹнден. А ӹшкежӹ гӹнь кидӹштӹжӹ карандашыжымат кычен ак мышты. Махань вара сирӓш? Сирӹмӹжӹм Ваштарсирӹштӹ иктӓжӹ ынгыла ылгецӹ! Уке, Америкӹшкӹ сирмӓш гишӓн шая лӓктӹ гӹнь, ти шотышты Эмильӹн ӓвӓжӹ пиш мастар. Тӹдӹ пиш яжон сирӓ. Эмильӹн цилӓ масакшым тӹдӹ симсӹ коман тетрадьышкы сирен дӓ комод йӓшӹкӹштӹ перегеӓ.” (1. ӹл. 79) Текстӹштӹ Лина гишӓн сирӹмӹ вӓрвлӓм шукым моаш лиэш. ӓль Шытыр Майан образшым анжалшаш. Тӹдӹ гань шукым дӓ цилӓ пӓлӹшӹ, манеш-манешвлӓм йӹрвӓш шӓрен каштшы эдемвлӓ мӓ йӹрнӓӓт уке ылыт ма? Ти контекстӹштӹ кыце Эмиль дон Саснаигӹжӹ йӱкшӹ лимешкӹ вишням качкын шӹнденӹт, анжалына: ”Котилыкышты ти вадын цилӓ вуйын-пачын шагальы. Тидӹ гишӓн шайышташыжат вӓк нелӹ. Эмильӹн ӓвӓжӹ саслен, изи Ида мӓгӹрен, Линаат вӓк сӹнзӓвӹдшӹм йоктаральы. Шытыр Майа охлен дӓ кидшӹ доно лыпшедӹлӹн. Пиш когон тӹдӹ охлыш, вады качкышымат вӓк качмыжы ӹш шо. Ма лиӓлтмӹ гишӓн шайышташ манын, йыж-вож Котилык гӹц лӓктӹн кеш. Тӹдӹ пишок талашыш дӓ, солан цилӓ пӧртӹшкок пырен, шайышт шоктыш:
- Ой-ой! Адат ӹнянӹ вет! Ти котилыкыштышывлӓн Эмильӹштӹ ӓрӓкӓм йӱн шӹнденӓт, цилӓ цӹвӹштӹм лыпшен пиштен. Ой-ой-ой! Ма вара ӹнде лиэш?“ (2 кн. ӹл. 84-85). Астрид Линдгрен Лина дон Шытыр Майан характерӹштӹм позитивный юмор гач анжыкта, тӹ годымок нӹнӹн кайышыштым ак вашталты, негативный черташты улы гӹнь, позитивныйышкы нӹнӹ ак ванжеп. Эдем махань ылын, тӹхеньок тӹдӹ кодеш. ”Ороды ылынат дӓ ородок кодат,- хынавлӓ кен колтымыкы, Эмильӹн ӓвӓжӹ Линалан маньы.” (2 кн. ӹл. 110). Кыце ужына, Эмильӹн ӓвӓвжӹ пиш тактичный ылеш, тенге йӓл анзылны, Линам мыскылен келесӹде. ӓнят тенге линӓт веле, Лина Эмильӹн ӓвӓжӹ вӹкӹ ӹш шӹдешкӹ. Пӓлдӹртӹде ак ли, Линдгрен эдемӹн характержӹм юмор гач веле агыл анжыкта. Ти шотышты Командора гишӓн сирӓлтӹмӹ шоэш. Кыце тӹдӹм автор анжыктен, тидӹ мӹлӓнем пишок мелешем. Командораат негативный персонаж ылын дӓ тӹхеньок курымешӹжӹ кодеш, мычашешӹжӹ лач ӹшке кӧргешӹжӹ (психологически) дӓ ӹшке кӹдежешӹжӹ (конкретно, физически) питӹргӓлтеш.
Эмиль протестуйышы эдем
А ӹнде ӹшке Эмильӹм анжалына. ”Ваштарсирӹштӹ ик ӹрвезӓш ӹлен. Тӹдӹм Ваштарсир Эмиль маныныт. Тӹдӹ пиш пӹсӹ дӓ ахальы ылын, тӹнь ганет моло шамак колыштшы воксеокат ылде. Тенге гӹнят ахалаьы ылеш манын моло атат шаналты- тӹдӹ пишок пурыла кайын. Пуры гӹцӓт пурыла. Тӹнӓм, кынам саслыде. Эмильӹн сӹнзӓжӹ йӹргешкӹ дӓ кловой ылын, шӹргӹмыныжы мӧр гань якшаргы, а сар ӱпшӹ когонок цуштыри. Тӹдӹ ӹшкежӹ пишок пурыла кайын, Эмильӹм лач антьылешок шотлаш лиэш ылын. А шотлаш тӹнгӓлӓт гӹнь, самынялтат.” (1.кн. ӹл. 3). Тенге Линдгрен Эмиль гишӓн книгӓ тӹнгӓлтӹшӹштӹ сирӓ, но тӹ годымок толшашыжы гишӓнӓт ӓшӹндӓрӹктӓлеш: “Ти йортозы Эмиль тагынам перви Ваштарсир солашты Котилыкышты ӹлен. Кушмыкыжы, кыце тӹдӹ уезд вуйлатышыжы моло лин кердӹн- тидӹлӓн ӧрӹнжӓт ат ситӓрӹ. Мане, тӹдӹ гӹц уезд вуйлатышы лин дӓ, попат, яжо вуйлатышы. Попат, вуйта тӹдӹ туан смоланд йӹлмӹ доно попышы халыклан шукы пурым ӹштен. А акситешӹжӹ тӹдӹ солан сек косир пӱэргӹжӹ ылын. Кыце ужыда, изижӹ годым масакланыл сӓрнӹшӹ эдем гӹцӓт, кого лимӹкӹжӹ, шотан эдем лин кердеш. Шанем, тидӹжӹ пишок яжо.” (2 кн. ӹл. 3)
Эмиль ӹшке вуйжы доно шанышы ӹрвезӓш
тӹдӹн кыце ӹшке анжалтышыжы, тенгеок ӹшке мененижӓт улы, йӓлӹн “тенге ӹштӹмӹлӓ, тӹнге ӹштӹмӹлӓ” манмы доно тӹдӹ ак ӹлӹ. Тидӹ гӹц пасна эргӓш пиш кого фантазиӓн- кечӹ йӹдеӓш ӹлӹмӓшӹжӹ утла ик сӹнӓн дӓ утла луды ӹнжӹ ли манын, мам вӓл тӹдӹ шанен ак лык? Но фантазивлӓжӓт эгостичныйвлӓ агылеп, тӹдӹ ӹшке гишӓнжӹ веле агыл, тенгеок Ида лӹмӓн изи шыжаржы гишӓнӓт шана, тӹдӹлӓнӓт сусум кандаш цаца. Эмильӹн шыжаржы уке ылын ылгецӹ, шанем, шукы масакшы ӹштӹдеок кодеш ыльы. Эмиль ма-шоным шанен лыкшы веле агыл, тенгеок тӹдӹ протестуенӓт кердеш, ӹшке мнениӓн ылешӓт, тӹдӹ нержӹмӓт шыпшедӹлеш, коговлӓн закон семӹнь ӹлӹмӹжӹ ак шо, тӹдӹлӓн тетявлӓн тӱнымбалышток ситӓлык яжо дӓ кӓньӹл. “Тетя тӱнымбал” дӓ “коговлӓн тӱнымбал” антитеза Эмиль дон ӓтяжы лоштыш кӹлӹштӹ раскыдын каеш. ӓтяжӹ коговлӓ доно ярыктымы правилывлӓлӓн эргӹжӹм тымдынежӹ дӓ седӹндонат, ӱшкӱж гань цаткыды, но нерӓн эргӹжӹлӓн наказани паштек наказани варештеш. Шӹренжок тӹдӹ пу пыжарымы мастерскойышты шӹнзӓ, тенге тӹдӹ наказанижӹм намалеш. Ма интересныйжы, тӹдӹм наказат, но тӹдӹ кымылжым когонжок акат валты, нигынамат ак ньыргыж дӓ кудышты пу фигурывлӓм пӹчкедӹл шӹнзӹмӹжӹ годым мам вӓл ум ӹштӓш лиэш шаныкален. Пу фигурывлӓм пӹчедӹмӓшӹштӓт мӓ фантазин реализыйымыжым ужына.
Эмиль кӧргӹштӹ коммерсантын вӹржӹ йога
Книгӓн тӹнг персонажшы изинекок оксам ӹштӓш тыменеш, Сухаринерӹшкӹ моло кемӹкӹжӹ, мӹшкӹржӹ шужен колтенӓт мам ӹштӓ? Тӹдӹ мырывлӓм мыраш тӹнгӓлеш дӓ мырымыжы гишӓн кӱ вӹц, кӱ коклы ӧрем пиштен. (ӧре- тыгыды швед окса). Тенге Эмиль ӱӓн киндӹвлӓм нӓлӓш кыргыжеш дӓ булкымат, тортымат, мӱӓн вӹдӹмӓт нӓлӹн шӹндӓ. Икӓнӓ пашкуды солашты аукционым эртӓренӹт дӓ седӹ, Эмильӹнӓт тӹшкӹ кемӹжӹ шоэш. ӓтяжӹ тӹдӹм сагажы ак нӓлӓт, эргӓш аукционышкы кеӓш манын, оксам ӹштӓш лиэш, шанаш тӹнгӓлеш. Дӓ, седӹ, йӧнӹмӓт шанен лыктеш- тӹдӹ Лукас имнижӹм кышкыжеш дӓ когогорны капка докы лӓктеш, тӹштӹ капкам пачын-питӹрен, оксамат ӹштӓ. Варажы аукционышкы кыдалеш дӓ махань-шон масаквлӓжӹм ӹштӹлеш. Масаквлӓм веле агыл, Эмиль Свенссон махань-шон сделкывлӓм ӹштӹлеш, лимонадымат йӱн шокта дӓ изи Идалан цӓци хӓдӹрӹм, а ӹшкӹлӓнжӹ кечӹнь мынзышы Лотта лӹмӓн акшак цӹвӹм нӓлеш.
Геройын подвигшӹ
Эмиль махань-шон масаквлӓм веле агыл ӹштӹлеш, “Ваштарсир Эмиль тек соок ӹлӓ” книгӓштӹ тӹдӹ подвигӹмӓт ӹштӓ- тӹдӹ Альфредӹм ытара. ӱштӹ телӹм, кынам йӹрвӓш поранвлӓ ӹфӹлӓт, келгӹ лым солавлӓм левӓш якте йожтен шӹнден, тӹдӹ Лукас лӹмӓн имнижӹм кӹцкӓ дӓ Альфредӹм доктор докы Мӧрсирӹшкӹ нӓнгеӓ. Лым корнывлӓм йожтен шӹнденӓт анзыкыла кеӓш пиш нелӹ, Эмиль дон Лукаслан шукы ясым тырхаш варештӹн дӓ мычашешӹжӹ, яра веле эче Мӧрсирӹшкӹ шот дӓ тенге доктор Альфредӹм ытара. Эмильӹн подвигшӹ гишӓн цилӓ уезд пӓлӓ, ӓятжӹ эргӹжӹн подвигшӹ доно пишок когоэшнӓ. Эмиль йортозы эргӓш ылын гӹнят, тӹдӹ шукы пуры пӓшӓм ӹштен шокта: шонгывлӓн пӧртӹшкӹ Шартял сусум канда, тӹ пӧртӹн Командора лӹмӓн вуйлатышыжым ире вӹдӹшкӹ лыктеш. Командора шонгывлӓн пӧртӹштӹш ӹлӹзӹвлӓм пӹзӹрен, ясландарен урден, тӹдӹ диктатор дӓ деспот ылеш. Тидӹ доно Эмильнӓ когонжок ак келшӹ дӓ седӹндонат тӹдӹм наказаш шана дӓ Командора утла шык ылешӓт, пирӹ лаксакышкы ӹыкӹмжӹмок пыртен шӹндӓ.
Эмиль школышкы кашташ тӹнгӓлмӹкӹжӹ, тӹштӓт масаквлӓде кечӹвлжӹ ак эртеп, но школышты утла шукы масакым ӹштӓш ак яры ылмым, тӹдӹ ынгыла. Тӹ годымок, тӹдӹ шонгывлӓн пӧртӹм вуйта шефствошкы нӓлеш дӓ ӓрняштӹ таманяр гӓнӓ лыдын мыштыдымы шонгывлӓлӓн “Уездӹн увервлӓжӹ” газетӹм лыдаш кыргыжталеш.
Астрид Линдгрен кырык марла
Л Л
992 и
992 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Пигопус йишвлӓ
Пигопус йишвлӓ (Pygopodidae) — геккон ганьывлӓн группыш пырышы Австралиштӹ дӓ У Гвиней ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 40 тӹрлӹ пигопус улы.
Кокласола
Кокласола (деревня Эшманайкино) Когоӓнгӹр (перви Пекоза маналтын) вургымла сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. Усола якте 3 уштыш. Сола кок сирӓн ылеш (Изи Кокласола, Кого Кокласола), нӹнӹм карем айырен шалга. Сола лишнӹ техень карем дон нырвлӓ улы: Кого карем, Шол карем, Пӱӓ карем, Йогор карем, Олмаву карем, Шапыл карем, Воротанер, Олмавунеркӓ, Кужынер, Ортюшканер, Егрушанер, Кожервуй, Вӹдсӹнзӓлидӹ, Пӹсмӓн ӓнгӹр, Полдыреня, Шӹргӹныр. Сола лӹм «кокла» (чащоба, мелкий лес) дӓ «сола» (деревня) шамаквлӓ гӹц лин.
Истори
Пӹтӓришӹ гӓнӓ сола гишӓн 1795-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1921-шӹ ин Кокласолашты тӹнгӓлтӹш школ дӓ лыдмы пӧрт ылыныт. 1930-шы ин солашты колхозым ӹштӹмӹ. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Валериан Захарович Алексеев ылын. 1933-шы ин солашты «Мари» промартель ылын. Тӹштӹ 67 эдем пӓшӓлен. Нӹнӹ пум йӓмдӹленӹт, пу хӓдӹрвлӓм (тирӹм, аравам...) ӹштенӹт дӓ выжаленӹт. Ти сола гӹц Кого Вырсышты 49 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц коклы коктынжы коленӹт, коклы шӹмӹтӹнжӹ токышты пӧртӹлӹнӹт. Тидӹ: рядовойвлӓ Анатолий Иванович Матюков, Андрей Филиппович Хлебников дӓ молат. 1948-шӹ ин Кокласолашты радио, 1952-шы ин телефон пӓшӓлӓш тӹнгӓлӹнӹт. 1962-шы ин пӹтӓришӹ телевизор лӓктӹн. Варарак вӹд пычым шыпшыныт.
Ӹлӹзӹ шот
1795-шӹ и — 27 кудывичӹ;
1859-шӹ и — 30 кудывичӹ (82 пӱэргӹ, 85 ӹдӹрӓмӓш);
1889-шӹ и — 42 кудывичӹ (115 пӱэргӹ, 118 ӹдӹрӓмӓш);
1890-шы и — 51 кудывичӹ;
1897-шӹ и — 44 кудывичӹ, 216 эдем (111 пӱэргӹ, 105 ӹдӹрӓмӓш);
1923-шы и — 44 кудывичӹ;
1925-шӹ и — 223 эдем;
1929-шӹ и — 47 кудывичӹ, 227 эдем (110 пӱэргӹ, 117 ӹдӹрӓмӓш);
993 и
993 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Кокласола
Ӹлӹзӹ шот
1943-шы и — 44 кудывичӹ, 166 эдем ;
Категори:Солавлӓ
Макемо
Макемо (французла Makemo) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 56 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 738 эдем ӹлен.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Туамоту Категори:Ошмаотывлӓ
994 и
994 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Лачокла майна
Лачокла майна (Acridotheres tristis) — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ майна. Кытшы 23–25 см якте шоэш.
Пӹжӓшӹштӹ 4–6 симсӓкӓ мыны якте лин кердеш.
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Майнавлӓ
Мыняк лидӹ
Мыняк лидӹ - Шур вел Аматисола дон Пӹнгель Парнингӓш солавлӓ лоштыш  лидӹ.
Стронций
Стронций (Strontium) — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 38 атом номерӓн. Sr символ доно анжыкталтеш.
Мыняк лидӹ
Нӓлмӹ вӓр
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер.
Стронций
Категори:Хими элементвлӓ
Мыняк лидӹ
Нӓлмӹ вӓр
Категори:Географи Категори:Кырык сир топонимика Категори:Мары топонимика Категори:Лидӹвлӓ
Рио-Ранчо
Рио-Ранчо (англла Rio Rancho ) — Америкын ушымы штатвлӓн Нью-Мексико штатын сек кого 3-шы халажы. Халан территорижӹ: 190.4 км². 2010-шы ин тӹштӹ 88,901 (метропол: 869,684 ) эдем ӹлен.
Кечӹшӹ попугай
Кечӹшӹ попугай (Loriculus) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Инди, Шри-Ланка, Филиппинвлӓ, Индонези дӓ Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӹ 13 тӹрлӹ кечӹшӹ попугай улы. Кытшы 10–16 см лин кердеш.
Йишвлӓ
Категори:Попугайвлӓ
Эгирдир
Эгирдир (турокла Eğirdir ) — Турцин, покшал Ыспарта илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 35.684 (пӱэргӹ: 18.713; ӹдӹрӓмӓш: 16.971) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
996 и
996 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Иттрий
Иттрий (Yttrium) — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 39 атом номерӓн. Y символ доно анжыкталтеш.
Мырсаняк шӹргӹ
Мырсаняк шӹргӹ - Пайскырык вел Порандай сола лишнӹш шӹргӹ.
Нӓлмӹ вӓр
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер.
Категори:Географи Категори:Кырык сир топонимика Категори:Мары топонимика Категори:Шӹргӹвлӓ
995 и
995 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Сферодактилус йишвлӓ
Сферодактилус йишвлӓ (Sphaerodactylidae) — геккон ганьывлӓн группыш пырышы Америкышты, Азиштӹ, Европышты дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 201 тӹрлӹ сферодактилус улы.
997 и
997 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Филиппин кӹжгӹ нерӓн попугай
Филиппин кӹжгӹ нерӓн попугай (Bolbopsittacus lunulatus) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Цилӓжӓт ик йиш Филиппин кӹжгӹ нерӓн попугай веле улы. Кытшы 15 см лин кердеш.
Категори:Попугайвлӓ
Ява майна
Ява майна (Acridotheres javanicus) — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы Ява ошмаотышты дӓ кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ майна. Кытшы 25 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 25 см якте шоэш.
Марутео
Марутео тенгеок Марутеа Норд (французла Marutea Nord) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 2,7 км².
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Туамоту Категори:Ошмаотывлӓ
Розуэлл
Розуэлл (англла Roswell ) — Америкын ушымы штатвлӓн Нью-Мексико штатын сек кого 5-шӹ халажы. Халан территорижӹ: 75.0 км². 2010-шы ин тӹштӹ 48,366 эдем ӹлен.
Ӹлӹзӹ шот
Категори:Нью-Мексико
Цирконий
Цирконий (Zirconium) — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 40 атом номерӓн. Zr символ доно анжыкталтеш.
Категори:Хими элементвлӓ
Иван Горный. Сценари.Автор - Микрякова О.С.
Акпарс мӱлӓндӹн мырызыжы. «Ах, Кырык сир, ах, шачмы вел, цевер ылат пиш» мырын пӹтӓриш куплетшӹ йонгалтеш. 1 лыдшы. Туан сӓндӓлӹк, шачмы вел, Мӹнь ылам тӹньӹн ӹнян эргет. Мӹлӓнем весӹ акат кел, Мӹлӓнем тӹнь – сек лишӹл, шергӹ.
2 лыдшы. Мӹлӓнем тӹнь – сек кого цӓш Дӓ когоэшнӹмӓшем ылат. Мӹлӓнем тӹнь – вик ӹлӹмӓш. Тӹнь верцет шӱмем курым йыла.
3 лыдшы. Кышец тӹнгӓлеш туан сӓндӓлӹкӹм яратымаш? Ӹшке шачмы пӧртӹм, туан солам, ӹлӹмӓшӹм дӓ шӱм ласкоштым пушы ӓвӓ-ӓтям яратымаш гӹц, шачмы сола йӹр кушшы кугилӓ гӹц, цевер Йылнан коэштӓлтмӹжӹ гӹц, тьопке веле мырышы кеквлӓн веселӓ юкышты гӹц. 4 лыдшы. Лач туан велӹм яратымашыжы лӹмлӹ кырык мары поэт Иван Горныйлан поэзин кӱкшӹ ташкалтышышкы кузашыжы палшен, шачмы вӓр, туан сола гишӓн шӱм гӹц лӓкшӹ шокшы шамаквлӓм моаш йӧнӹм пуэн.
5 лыдшы. Шачмы вел, туан солаэм – Сек шергӓкӓн, цевер вӓр. Токет со мӹньӹ талашем, Со тӹнь верцет шиэш шӓр.
6 лыдшы. Эх, Алыктӹр, Алыктӹр, Кушырмары Алыктӹр! Йыл коэжӹ, тангыж тӹр. Кырык влецӹн каеш йӹр.
7 лыдшы. А кырыкшы – Юанскижӹ Дӓ йӹгӹржӹ – Керемет. Солаэмжӹм, алык сиржӹм Пыт оролат курым вет.
8 лыдшы. (нӹжгӓ сем семӹнь шая кеӓ) Иван Горный ӹшке шачмы солажы гишӓн «Йӓмдӹ ли!» газетӹштӹ тенге сирен: «Шачмы-кушмы Алыктӹр солаэм пиш сӹлнӹ вӓрӹштӹ шӹнзӓлтӓ. Первижӹ тӹдӹм Кушырмары Алыктӹр маныт ылын. Ӧлицӓжӹ тӧр, кымда. Сола кок велнӹ изи ӓнгӹрӓн каремвлӓ. Тӹштӹ молнам каждый колхозник семнян олма садвлӓштӹ май пӹтӹшӓшӹн лым гань ошын кайын пелед шагалыныт, август тӹлзӹн ыжар ӹлӹштӓшвлӓ лошты сары-якшар олмавлӓ, кӹрӓн вишня йӓрӹмвлӓ аздарен кеченӹт.
9 лыдшы. Тьырге йогышы ӓнгӹр тӹр лапата йӹде кавшта, охырец йӹрӓнвлӓ шыпшылтыт ыльы. Солана ӱл вуй гӹц Тӓлӓнгӓ ныр корны мыч пел уштышым валетӓт, кымда сӓрӓнвлӓ, сек яжо, паян, лӹмлӹ Йыл алык шӓрлен вазыныт ыльы. Тӹштӹ шӱдӹ нӓрӹ кого дӓ изи йӓрвлӓ кловоялгын кайыныт. Шалахай велнӹрӓк кок кӱкшӹ кырык – Керемет дон Юански. Кырык вӹлецшӹ анжал колтетӓт, пиш мӹндӹркӹ каеш – Йылымбал шӹргӓт, Шавашар халан  ош томавлӓӓт.
1 лыдшы. Теве техень рӹжлӹ сӓндӓлӹк, цевер пӧрттӱ мӹньӹмӓт цӱдейӹктен, шамым тӓрвӓтен, шӱмӹм кымылангден, йӓнгӹм ӹвӹртӓрен, сирӓш ынгартышым пиштен.
2 лыдшы. Алыктӹр маналтеш солаэм, Ӧлицӓжӹ ашкедеш Йыл век. Сад лошты чыката томаэм. Мыралта ирет-вадет кек.
3 лыдшы. Лишнок курым мыч киэн алык, Мӧр пышан, кого шудан вашт, Йӓрвлӓшкӹ кек лыды вазалын – Пӓшӓлӓш ӓль кӓнӓш тӹш кашт.
4 лыдшы. Пӧрт кӧргӹштем соты дӓ ире, Пеледӹш цилӓ окняшток. Тиштӓкен мӹнь лыдам дӓ сирем, Кид пӓшӓмтӓ ӹштем седок.
5 лыдшы. Мӹнь ӹлӓш тыменям тиштӓкен, Перегӓш цевер пӧртӱмӓт. Вет шачмы пӧртемжӹ шергӓкӓн Халаштыш яжо пӧрт гӹцӓт.
6 лыдшы. Шачмы пӧрт поэтлӓн ӹлӹмӓшӹшкӹ кымда корным пачеш, туан солам веле агыл, кырык сирнӓмӓт яраташ ӱжеш. Шачын кушмы туан кырык маары сӓндӓлӹкӹм поэт пиш ярата дӓ тӹдӹм цевер, то нӹжгӓ, то яргата цӹревлӓ доно художниклӓок анжыкта.
7 лыдшы. Ши Йыл вӹлнӹ йыла жерӓ валгы, Сотын каеш Кырык сир йӹрвӓш. Пӹлгомжат тиштӓкен кловоялгы, Тђнгемжӓт веселӓ литӹмӓш, Йӹрӓлтӓлеш кечӹ ганьы вӓш.
8 лыдшы. Поэтӹн псевдонимжӓт Кырык сир донок кӹлдӓлтӹн. Тидӹ гишӓн мӓ Иван Горныйын ӓшӹндӓрӹмӓшӹжӹ гӹц пӓлен нӓлӹнӓ: «Икӓнӓ 1952 ин шошым «Пеледӹш сӓндӓлӹк» альманахын 22-шы номержӹм йӓмдӹлӹмӹ годым редактор Константин Ианович Беляев мӹлӓнем попа: «Тӹньӹн фамилиэт, Ваня, мӹлӓнем тамалын поэтическийлӓок ак чуч. Тӹнь Кырык сиреш шачынат, кырык мары ылат, кӓпет теве кӱкшӹ. Районнаат Кырык маары, Горномарийский маналтеш. Давай стихвлӓэтӹм Горный фамили доно сирӹ».
9 лыдшы. Кырык сирнӓн цевержӹм Иван Горный лыман тел жепӹштӓт, пеледшӹ шошымат, шокшы кӓнгӹжӹмӓт, паян шӹжӹ игечӹнӓт анжыкта.
Как анжалат Кырык сирем – Шылен кеӓ шӱметӓт, Шачмы вӓрем, соты, ире, Пуа цӓшӹм тӹлӓтӓт.
1 лыдшы. Шошым йӹде симсӹн, ошын Пелед шӹнзеш йӹр сирень, Лин шагалеш куги роша Мыры юкан вет техень!
2 лыдшы. Ир векӹлӓ шӹрӓнӓ кӓнгӹж йыд. Тымана вӹсӓ олен юкдеок, Амала, кыскеш вара кечӹгыт, Нима шытырым вӹкӹ нӓлдеок.
3 лыдшы. Вот луды шӹжвӹк, лыпшым тотештӓл, Лыкан мырыжым угӹц сӓрӓл миш. Ир жерӓ логӹц йӹрен кӹньӹлӓл, Талаша кечӹ труяш сола лиш.
4 лыдшы. Кырык сирнӓн цевержӹм анжыктымыжы годым поэт кырык мары халыкын пыт труйымыжым, халыкын шытыржым лӹмлештӓрӓ. «Шӹжӹ».
Аяртал, ӓрвӓтӹ кӓнгӹж толеш, Сђкен сек косир запонжымок. Шӹргӹ лошты сары, якшар тылеш Ыжар кӓнгӹж йыла кайынок.
Поген нӓлмӹ кӹцкӹм цилӓ йишӹм, Такеш ямде шытыр мӹньӹнӓт. Ђшӹндӓрен эртӹшӹм, первишӹм, Лиэш пурын шӹнӓш тӓнгвлӓмӓт.
Хытыралаш, юкде шӹнзӓлӓлӓш, Ӹлӹшт\ӓшвлӓн вилмӹм тусарал. Шӱмеш сылык ганьы ложна нӓлеш. Ти цеверӹм кӓтӓш, жеп, тырхал!
Пак шортнялгӹн каеш кугиэтшӹ. Дӓ кеккомбы кагак кӱшнӹ пиш.
Пайдаэтшӹ – халыкын шытыржы, Патыр вижӹ, шӱмӹн сусужат. Лижӹ веле техень ирӹк-тыржы Труяш пыт икуэш анзыкшат.
Труяш пыт иргодшы цӓшнӓ верцӹн, Туан велем лижӹ силанрак. Эртӓ шӹжӹ шачмы вӓр вӹлецӹн, Ӹшке пайдажым шӓвен кымданрак.
Пуры кечӹ, халаэм! («Туан Козьмодемьянск»мыры йонгалтеш. Сем. В. Куприяновын, шам. Н. Егоровын).
6 лыдшы. Кырык вӹлец косирӹн каеш Йылжы. Кыш, коэвлӓ, талашедӓ пиш? Вишня садшы чӱктен якшар тылжым. Тольым мӹньӹ изи годшыш тиш.
7 лыдшы. Шачмы вӓр – туан Козьмодемьянскем, Токет мӹньӹм тенге шыпшеш ма? Кђрш семешет мыралталын, мактем Первишетӹм дӓ тагачшымат.
8 лыдшы. Мӹнь тиштӓкен монам шукы тӓнгӹм, Шӱмем семеш ли пелӓшемӓт. Тӹнь ирокшы мырем, соты йӓнгем, Олмыктарет кого Йылемӓт.
9 лыдшы. Ӹвӹртӓлӹн вӓшлиӓм хынаэм Солавлӓ гӹц дӓ Москва гӹцӓт. Тӹнь гишӓнет йӓнг вашток сагаэм Мыралталыт марын, рушыжат.
1 лыдшы. Плетон гань тӹрлецӓн окняэтшӹм Мӹнь севӓлӓм – лӓк вӓшлиӓш вел. Угӹц тольым, эргет гань, токетшӹ, Шергӓкӓн халаэм, туан вел.
2 лыдшы. Виталий Акцорин Горныйын поэзижӹ гишӓн келесен: «Иван Горный ӹшкӹмжӹн лыдышвлӓжӹ доно Кырык сирешнӓ кого гӹцӓт кого олмавум шӹнден. Ти кого олмавужы шамде пелед шӹнзӹн. Ти олмаву гӹц эче ик пеледӹшӓт кошкен, вылен, рокыш вацде».
3 лыдшы. Николай Куторов: «Поэт шукы семӹнь пачын пуэн, ма доно пиш цевер дӓ шергӹ ылеш мары кымдемнӓ, махань яжо ылыт пыт пӓшӓлӹшӹ, пуры йӓнгӓн, шӱм вашт яратышы, семня доно цӓшӓн ӹлӹшӹ марынвлӓ».
5 лыдшы. Кырык сир, ылат шергӹ цымыр халыкланна, Йӓнгнӓ вашток мактенӓ мӓ тӹньӹм соок. Кырык сир, курымешнӓ кымылан томана, Соты пӹлгом лӹвӓлнӹ пелед садлаок.
6 лыдшы. Тӹнь лӹмешет иквӓреш цилӓн пӓшӓленӓ, Тӹнь лӹмешет – уанна дӓ пурынажат. Тьотянавлӓн согоньым, овуцам кыченӓ, Мары лӹмнӓм лӱктенӓ мӓ анзыкшымат.
7 лыдшы. Пайдаэт дон цеверет – у йыхын шытыржы, Тӹнь иргодым ли манын эче виӓнрӓк, Дӓ ӹнжӹ мӱдӹ шим пӹл техень ирӹк-тыржым Ӹлӓш ик семня ганьы эче цӓшӓнрӓк. Мыры «Ах, Кырык сир, ах, шачмы вел…» йонгалтеш.
Категори:Цилӓ
Эгирдир йӓр
Эгирдир йӓр (турокла Eğirdir gölü ) — Турцин, Ыспарта илӹн Эгирдир районышты лишнӹш йӓр. Йӓрӹн кымдецшӹ 487,76 км².
Мотутунга
Мотутунга (французла Motutunga) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 1,38 км².
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Туамоту Категори:Ошмаотывлӓ
998 и
998 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Валентин Колумблан 65 и. Сценари. Автор - Микрякова О..С.
Сценари.
1лыдшы. Шукердшенок Моркы велӹм «талант памаш» маныт. Лач ти кымдемӹштӹ мары халыкын шотеш пиштӹмӹ, лӹмлӹ лишӹ шукы эдем шачын кушкын: мары сӹлнӹ шаялан негӹцӹм пиштӹщӹ Сергей Чавайн, писатель дӓ учёный Владимир Мухин, поэтвлӓ Олык Ипай, Николай Мухин, Миклай Казаков, прозаиквлӓ Яков Элексейн, Никандр Лекайн, драматург Сергей Николаев дӓ шукын молат. 2 лыдшы. Лач Моркы кымдемӹшток вес лӹмлӹ эдемӹн тетя жепшӹ эртен – тидӹ Валентин Христофорович Колумб. Анзыкылашы лӹмлӹ поэт пӧртӱн сек сӹлнӹ жепшӹн, шошым, 3 майын 1935 ин Мызенгер лӹмӓн изи солаэш шачын. Мызенгер сола рушла глухариная река лиэш, тӹдӹ кого шӹргӹ лошты шылӹн шӹнзӹн, йӹрвӓш сузывлӓн, мызывлӓн дӓ вес кеквлӓн мырышты йонгалтын. 3 лыдшы. Ӓвӓжӹ – Прасковья Николаевна, пӓшӓм яратышы дӓ пӹсӹ ӹдӹрӓмӓш ылын. Пӹтӓриш марыжым арестуйымыкы, Володя лӹмӓн эргӹжӹм сагажы нӓлӹн, Прасковья Христофор Колумблан марлан толын дӓ колхозышты ровотаен. Валентинӹн ӓтяжӹ - Христофор Степанович Колумб (Декин) волостной исполнительный комитетӹн секрктарьжы ылын. 4 лыдшы. Валентин Колумб ик сирмӓшӹштӹжӹ сирен: «Загадка с фамилией. Отца в честь какого-то святого назвали Христофором. Учился он хорошо. В придачу от учителя за свои успехи получил и фамилию Колумб вместо Декин». 5 лыдшы. Тольым ош тӱняшкӹ. Ӹлӓш мӹнь ам вӓшкӹ. «Ылат уты шытыр», - Ӹш ман ӓвӓмӓт, «Уты логер» манын, Ак пелештӹ ыльы, Ӹлен кодеш гӹньӹ, Ямшы ӓтямӓт. 6 лыдшы.Тӹдӹ кеш войнашкы - Пыжлыш ӹлӹмӓшнӓ. Остатка тарвашым Мардеж сӓрал шуш. Аргамакла анзык Тӹргӹмӓштӹ орлык Пирӹлӓ кечӓлтӹ Мӓмнӓн цӓшнӓн шӱш. 7 лыдшы. Кого Отечественный война тӹнгӓлмӹ годым Валентинлӓн цилӓжӓт куд и веле ылын. Ӓтяжӹ дон Володя ӹзӓжӹ фронтыш кенӹт дӓ пӧртылделыт, кого вырсын тыл салымешӹжӹ ямыныт. Война годшы тетявлӓн ӹлӹмӓшӹштӹ утлаок нелӹ ылын, сола пӓшӓштӹ шукы пӱжвӹдӹм йоктаренӹт, седӹндон нӹнӹ цӓшӓн тетя жепӹм пӓлӹдеок кодыныт.
8 лыдшы. Ӓтямӹн цӹрем пӓлӹдеок кодым; Кымыде сӹнзӓм, пӓлем, колымеш, Логерӹш ойхын качы толмы годым Кымет гӹнь сӹнзӓм, Сӹнзӓвыд лӓктеш…
9 лыдшы. Тӹлзӹ, ой, маханьы! Киндӹ сыкыр ганьы. Орлык – тылык ӹрвезӹн Лемлык санзал нӓр. Но кредӓлӓт – ытлет, Ат лиок кӹцӹзӹ. Мӹньжӹ лим кӹтозӹ, Сакой вольык «цӓр».
Пулыш валтыш ганьым Кидӹш салам нӓльӹм, Ӓтин цылма кого, Лач шӹнгӓлӹкок. Шӹлӓш пиш тыменьшӹ Ик саснан тупешшӹ Ӹштен кого хрестӹм, Шинӓм «фрицлӓок».
10 лыдшы. Мӹньӹ лӹмдӹлделам, Йӓл ломат каштделам, Кердӓм ыльы ӹлен Тангаталаок. Но йӹле мӹнь пачым Халык йо мешӓкӹм, Но мӹнь вӓш ташкальым Йӹлмӹ-цӱдӓ док. «Карем шӹжвӹк манын, Лӹмдӹш мӹньӹм халык: Алык вӓр(ӹ)швлӓ йӹде Юкем йонген тек. Каждый каремъял гӹц Кукшы Вончы якте, Ӓнгыр ганьы тӓвен, Мыры вӹдшу кен.
«Шачмы вӓрем» инструментальный сем йонгалтеш.
11 лыдшы. Валентин изинек природым яратен, шӹренок ӹшкетшӹ шӹргӹ мычкы, ӓнгӹр тӹр мычкы дӓ нырвлӓ мычкы каштын, тенге тӹдӹ природын цевержӹм тӹшлӓш, ӓклӓш, ынгылаш тыменьӹн. Лач тӹнӓм интересный тӓнгӓштӓрӹмӓшвлӓ дӓ метафорывлӓ шачыныт. Лач тӹнӓм Колумбын поэзин айыртемжӹ шачын – поэзин образный системыжы.
12 лыдшы. «Что привело меня в поэзию? Марийский лес… Видимо, такой ответ некоторых удивляет? Правда, правда, я говорю вполне откровенно и серьёзно…
Если перестать бояться леса, он превращается в истинного друга, кормильца и спасителя человека… В лесу я вслушивался в каждый шорох, чутко ловил его дыхание. Только надо понимать его, различать разнообразие голосов деревьев, птиц и зверей». В.Колумб.
Сирӹшӹм, приваен Кым куплетӹм: фронт гӹц Пӧртӹлшӹ салтакым Ӹдӹр лиэш вӓш. Виднӹ, улы светлӓн Ойхы толмы годым Йӓнг лекӓрцӹ семӹнь Мыры шачеш цӓш.
Сир майна
Сир майна (Acridotheres ginginianus) — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ майна. Кытшы 25 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 25 см якте шоэш.
Категори:Майнавлӓ
Валентин Колумблан 65 и. Сценари. Автор - Микрякова О..С.
Сценари.
2 лыдшы. Шӱм донем тишӓкен Шижӹм шамак ӓкӹм, Мӹнь ӹшке мыремлӓн Шӹжвӹк, мардеж лим. Маньым: сӹнген стих гӹнь, Мыры, шӱм кӹрмешкӹ, Лач шӹжвӹкӹн мыреш Ямден шуэн вим! 3 лыдшы. Поэт изижӹ годымок, Волаксола школышты тыменьмӹжӹ годымок, лыдышвлӓм сирӓш тӹнгӓлӹн. Кыце ӓшӹндӓрӓ Колумб, лыдышан ик кӹжгӹ тетрадьым тӹдӹ йылатен колтен. Пецӓтлӓлтшӹ пӹтӓриш лыдышыжы – «Комсомольский билет». 15 иӓш ӹрвезӹн шӱм выргыжын сирӹмӹ лыдышлан сӓмӹрӹк композитор Дмитрий Кульшетов семӹм сирен. Тенге у мыры шачын.
4 лыдшы. Комсомольский билет, Шӱмем лишне илет, Шижеш вий модмым рвезе онгем. Ал вӱрем ырыктет, КУмылемым нӧлтет, Сенгымашке ӱжӓт шӱм-чонем.
5 лыдшы. Иван Григорьевич, Валентинын тымдышыжы, тенге ӓшӹндӓрӓ: «Валентин пиш шотан, шамакым колыштшы ӹрвезӹ ылын. Тыменьмӓштӹ со анзылны кен, молывлӓлӓн палшен шалген. Пиш пӹсӹ ышан, эчежӹ – пиш талантан. Рисуяш дӓ плакатвлӓм сирӓшӓт тыменьӹн, лыдышвлӓм пиш яратен дӓ пиш мастарын лыдын». Пумыр тӹнгӓлтӹш школжы лач Валентинвлӓн томаштышты ылын.
6 лыдшы. Варажы Себеусад (Волаксола) шӹмиӓш дӓ Весшӹргӹ школвлӓштӹ тыменьмӹжӹ годымат анзыкылашы поэт яжо характержӹ доно дӓ уроквлӓштӹ келгӹ ответӹм пумыжы доно айыртемӓлтӹн.Тӹ ивлӓн поэзи докы эче когонрак шӱмӓнгӹн, шукы сирен, пӓшӓвлӓжӹм газетвлӓш колтен. Уроквлӓ паштек 10 уштышым эртен, Моркы солаштышы библиотекышкы книгӓвлӓлӓн толын, мӹнгеш 10 уштышым токыжы ашкедӹн.
7 лыдшы. Колумбым, Весшӹргӹ кӹдӓлӓш школым ши медаль доно тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, Писатель ушем Москваш, Алексей Максимович Горький лӹмеш Литературный институтыш, тыменяш колтен. Тӹдӹн тымдышыжы лӹмлӹ руш советский поэт Лев Ошанин лин. Сӓмӹрӹк поэт гишӓн тӹдӹ техень ӓкӹм пуэн: «За время учёбы в Литинституте показал себя человеком ярко талантливым, думающим, упорно работающим над собой. В то же время В.Колумб очень скромен… и очень требователен к себе».
8 лыдшы. 1959 ин, институтым пӹтӓрӹмӹкӹ, Колумб семняжӹ доно Мары республикыш толеш, но Йошкар-Олашты пӓшӓм пуделыт, седӹндон Моркышкы кеӓ, комсомол райкомышты секретарь лиэш. 1961 ин Йошкар-Олашкы толеш, радиокомитетӹштӹ, «Молодой коммунист» газет редакциштӹ, «Ончыко» журналын редакциштӹ пӓшӓлӓ, а 1972-1974 ивлӓн «Ончыко» журналын  тӹнг редактор лиэш. 9 лыдшы. «Кыце ик карка вӹдӹштӹ тангыжын келгӹцшӹм, тангыжын тотшым дӓ коэн силажым ат шиж, тенгеок изи лыдышыштат ӹлӹмӓшӹн цилӓ ежӹнгжӹм, кӧргӹ силажым ужаш ак ли. Келешок поэма! Кӓпеш шошы, пелед шагалшы ӹдӹрлӓн яратымаш келмӹлӓок, сӓмӹрӹк ӓвӓн вӹр мадмы жепӹм сылыкын ӓшӹндӓрӹмӓшӹм шӧрӹшӹ изи ӓзӓн веселӓн мадмыжыла шергӹн, вычымын, йӓнг шужышын улы мары литературыланна», - тенге келесен Валентин Колумб поэмын керӓлжӹ гишӓн. Колумбын поэмывлӓжӹ негӹцеш мары поэма у шӱлӹшӹм, силам нӓлӹн дӓ улы Советский Союз кӱкшӹцӹш лыктын.
10 лыдшы. Поэтӹн лиро-эпикыжын ик сек кого дӓ сӹлнӹ произведенижӹ – «Пурылык» поэма. Тӹдӹм автор Горький лӹмеш Литинститутышты тыменьмӹжӹ годымок сирӓш тӹнгӓлӹн, 1965-66 ивлӓн сирен пӹтӓрен гӹнят, варажат тӧрлен дӓ лыдышвлӓм приваен миэн. «Мары поэт «пурылык» манмы шанымашым «эдем» шамак доно иктӹш ушен, сӓндӓлӹкӹм пуры шанымаш, пуры ви доно веле уэмдӓш лиэш манын, тӧр келесен. Пурылык – тӹдӹн поэзиштӹжӹ политический, общественный идей веле агыл, сӹлнӹлыкын, мыры семӹн тӹнгжӹ, эстетика идеалжы». К. Васин.
11 лыдшы. «Пурылык» поэма – тидӹ шукы планан произведени. Автор эдемӹн ӹлӹмӓшӹштӹ вӓржӹ, тӹдӹн шӱм кӧргӹжӹ, сӓндӓлӹкӹн социальный дӓ нравственный цӹрежӹ, творчество дӓ поэт, поэт дӓ власть гишӓн шаныкала. Лачокшы творчествы пурылык, пуры пӓшӓ гӹц пасна лин ак керд, манеш поэт. Пурылыкланат ак ситӹ Ӹштен кердмӹ пурыжат. Тенгеок мӹнят ам ситӹ Макташ шачмы млӓндемӓт. В. Колумб
1 лыдшы. Толам седӹндон шӹрен солашкы мӹнь – Мырем кандем ынгараш шӱм вашт… Тьырижӹ ныр циц ак мыралты гӹнь, Ак кел шачаш ыржа лоштыжат.
2 лыдшы. Валентин Колумб туан мары халыкшын ямаквлӓжӹм, легендывлӓжӹм, преданивлӓжӹм яратен, кого тьотявлӓн патырыштым, кӱкшӹ культурыштым, ирӹк верц цӓрнӹде кредӓлмӹштӹм ужын дӓ произведенивлӓштӹжӹ кӱкшӹн ӓклен. «Кечӹн шачмыжы», «Яран кугуза гишӓн легенда», «Ӹлен ылын ик мары», «Алдиар дон ӹдӹржӹ», «Кӓрш мастар», «Йой поп, окмак йымы дӓ церкӹ лӹвӓл крис гишӓн» поэмывлӓ лач фольклор негӹцеш сирӹмӹ ылыт. Каждый поэма – туан халыкын мастар дӓ пӓшӓм яратышы, ире шӱмӓн дӓ пуры кымылан ылмыжым лӹмлештӓрӹшӹ, ӹлӹмӓш гишӓн келгӹн шанаш тӓрвӓтӹшӹ  сӹлнӹ шая.
3 лыдшы. Изижӹ годым Валентин марла шайыштде, Москвашты Литературный институтышты марла кыце сирӓш тымдыделыт, но поэт ӹшке шачмы йӹлмӹжӹм пиш яратен, тӹдӹн сӹлнӹжӹм шижӹн дӓ кычылт мыштен, тидӹм ӹштӓш йӓлӹмӓт ӱжӹн:
4 лыдшы. Йӹлмӹ пеледӹшӹм погы: Тӹдӹ ӹлӹмӓшӹштет Пайда сек шергӹ, сек кого, Сек ӹнян ви кидӹштет.
Куш тум ганьок цаткыдемшӹ. Тум ӹлӹштӓшвлӓлӓок Мыра тек шачмы йӹлметшӹ Патыр вуй вӹлнет соок.
5 лыдшы. Тум ӹлӹштӓшвлӓжӹ доно Мир доно хытыра отне. Эдем туан йӹлмӹм монда – Важвлӓжӹ шӓрлӓт кыце?
Уке вет цӓшдӹмӹ кушкыщ, Улы худа мӱлӓндӹ лач. Уке йӹлмӓт незер, кукшы, Улы какырака шӱм ач.
Лицкӹнер
Лицкӹнер (Лицкнуры) — Кырык сирӹштӹ сола, перви тӹдӹ Ковӓш лужавуйын мулӓндӹш пырен. 2001-шӹ ин 45 эдем ӹлен. Виловат якте 5 уштыш.
Валентин Колумблан 65 и. Сценари. Автор - Микрякова О..С.
Сценари.
6 лыдшы. Ямдет цевер кымылетӹм – Агыл пиш лӱдӹшӹжок. Йӹлмӹм мондет – халыкетӹм Мондымы доно икток.
Лицкӹнер
Категори:Солавлӓ Категори:Мары Эл солавлӓ Категори:Кырык мары солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
Валентин Колумблан 65 и. Сценари. Автор - Микрякова О..С.
Сценари.
Семнян тетявлӓжӹ ганьы Шангок шӱмбел йӹлмӹжӓт: Каждыйжы сӹлнӹ дӓ яжо, Шотан кого-изижӓт.
7 лыдшы. Пиш изи хоть шачмы йӹлмӹ, Ӧрдӹжтӹ ик шамакшат Шачмы мӱлӓндет гӹц нӓлмӹ Лиэш цӹвештӹш рок гань.
8 лыдшы. Поэтын творчествыжым кӱкшӹн ӓкленӹт дӓ соок палшыкым пуэн шалгенӹт Миклай Казаков, Геннадий Матюковский, Ким Васин дӓ молат. Теве М. Казаковын шаяжы: "У него отличный от других голос. Его дыхание просторно,взмах кисти многокрасочный, мышление всесторонне глубокое. Всё это даётся не так легко, требует большого, серьёзного труда. В. Колумб – один из энергичных наших поэтов».
9 лыдшы. Валентин Колумб мары поэзим мировой кӱкшӹцӹш лыктын, тӹдӹн сирӹмӹжӹм руш поэтвлӓ веле агыл, финн-угор поэт-писательвлӓӓт яратен лыдыныт дӓ ӹшке пуры шамаквлӓштӹм келесенӹт.
10 лыдшы. Петер Домокош, венгр писатель: «Валентин Колумб – кызытшы мары поэзин сек кого профессионалжы».
11 лыдшы. «Шӱм кӧргӹ мырыжы цилӓ йылмыштӓт ик семӹнь сӹлнӹн йонгалтеш». Л.Лаулайайнен. Финляндиштӹ Леена Лаулайайнен Колумбын лыдышвлӓжӹм финн йӹлмӹш сӓрен дӓ «Мелодия души на всех языках одна» книгӓм ӹшке оксаэшӹжӹ лыктын.
12 лыдшы. «Поэзи – жепӹн тӹгӹржӹ, ӹлӹмӓшӹн барометржӹ», - манын Валентин Колумб. Поэт ӹшке жепшӹн барометржы ылын, кӹзӹтӓт лыдышвлӓжӹ дӓ поэмывлӓжӹ халык лошты ӹлӓт. Тольым ош тӱняшкӹ, Ӹлӓш мӹнь ам вӓшкӹ, Шӱдӹмӹжӹ шӱмемӹн Курым тек лиэш: Мырем ӹлӹм верцӹн, Ӹлем халык верцӹн, «Шӱндӹкемжӹ» вӹкӹ Ружге рок вацмеш.
Кычылтмы литература
1.	А. Васинкин. Поэтический мир Колумба. Й-Ола, 2005.
2.	А.Веденькин. Луымшо классыште марий литература. Й-Ола, 1987.
3.	А. Веденькин. Мары литература. Хрестомати. 11 класс. Й-Ола, 1993.
4.	«Валентин Колумб: «™мыремым арам шым эртаре». Шарнымаш-влак. В. Козлов й³мдылен. Й-Ола, 1995.
5.	Мары литература. 7 класс. Й-Ола, 2007.
Категори:Цилӓ
Фармингтон
Фармингтон (англла Farmington ) — Америкын ушымы штатвлӓн Нью-Мексико штатын сек кого 6-шы халажы. Халан территорижӹ: 69.9 км². 2010-шы ин тӹштӹ 43,573 эдем ӹлен.
Категори:Нью-Мексико
1000 и
1000 и — XI курымын ижӹ. Категори:XI курымКатегори:Ивлӓ
999 и
999 и — X курымын ижӹ. Категори:X курымКатегори:Ивлӓ
Филлодактилус йишвлӓ
Филлодактилус йишвлӓ (Phyllodactylidae) — геккон ганьывлӓн группыш пырышы Америкышты, Азиштӹ, Европышты дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 113 тӹрлӹ филлодактилус улы.
Кӱшӹргӹ
Кӱшӹргӹ, Эсӓнсола (деревня Эсяново) — лач Усола сагаок вӓрлӓнӓ дӓ тӹдӹн доно ик солаэш шотлалтыт. «Кушӹргӹ» - «кого шӹргӹ» манмым анжыкта. Эсӓнсола лӹм тӹдӹлӓн тӹнгӓлтӹшӹм пиштӹшӹ мары лӹм «Эсӓн» дӓ «сола» шамаквлӓ гӹц лин. Сола лишнӹ кок карем улы: Титека карем дӓ Захар карем.
Истори
Сола гишӓн пӹтӓришӹ гӓнӓ 1785-шӹ ин сирен кодымы. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден. 1921-шӹ ин Кушӹргӹштӹ лыдмы пӧрт пӓшӓм ӹштен. 1922-шы ин 4 мардеж вӓкш ылын. 1930-шы ин Усола дӓ Кушӹргӹ халык «Смычка» колхозым ӹштенӹт. Тӹдӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Г.В.Петухов ылын. Кого Вырсышты ти сола гӹц 77 эдем кредӓлӹн, кымлы кудытынжы коленӹт, а нӹллӹ иктӹнжӹ мӹнгеш пӧртӹлӹнӹт. Нӹнӹ логӹц рядовой Александр Михайлович Суворов, ефрейтор Степан Гаврилович Кильдяков, лейтенант Геннадий Игнатьевич Иванов дӓ молат. 1948-шӹ ин солашты радио, 1952-шы ин телефон пӓшӓм ӹштӓш тӹнгӓлӹнӹт, 1962-шы ин пӹтӓришӹ телевизор лӓктӹн. Варарак вӹд пычым шыпшмы, асфальтым шӓрӹмӹ.
Ӹлӹзӹ шот
1795-шӹ и — 28 кудывичӹ;
1859-шӹ и - 57 кудывичӹ (107 пӱэргӹ, 125 ӹдӹрӓмӓш);
1889-шӹ и — 66 кудывичӹ (180 пӱэргӹ, 176 ӹдӹрӓмӓш);
1890-шы и — 73 кудывичӹ;
1897-шӹ и — 77 кудывичӹ, 316 эдем (159 пӱэргӹ, 157 ӹдӹрӓмӓш);
1921-шӹ и — 63 кудывичӹ, 242 эдем (101 пӱэргӹ, 141 ӹдӹрӓмӓш);
1929-шӹ и — 79 кудывичӹ, 361 эдем (191 пӱэргӹ, 170 ӹдӹрӓмӓш);
2001-шӹ и — 81 кудывичӹ, 221 эдем (95 пӱэргӹ, 126 ӹдӹрӓмӓш).
Категори:Солавлӓ Категори:Мары Эл солавлӓ Категори:Кырык мары солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
Саут-Вэлли
Саут-Вэлли (англла South Valley ) — Америкын ушымы штатвлӓн Нью-Мексико штатын сек кого 7-шӹ халажы. Халан территорижӹ: 78.3 км². 2010-шы ин тӹштӹ 40,976 эдем ӹлен. Категори:Нью-Мексико
Нихиру
Нихиру (французла Nihiru) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 6,7 км².
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Туамоту Категори:Ошмаотывлӓ
1001 и
1001 и — XI курымын ижӹ. Категори:XI курымКатегори:Ивлӓ
Кого майна
Кого майна (Acridotheres grandis) — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы пырышы Инди дон кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ майна. Кытшы 25 см якте шоэш.
Категори:Майнавлӓ
Молибден
Молибден (Molybdaenium) — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 42 атом номерӓн. Mo символ доно анжыкталтеш.
Категори:Хими элементвлӓ
Ниобий
Ниобий (Niobium) — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 41 атом номерӓн. Nb символ доно анжыкталтеш.
Категори:Хими элементвлӓ
Литва
Литва́ (Lietuva), официальный лӹм — Литва Респу́блика (Lietuvos Respublika) — Европыштыш кугижӓнӹш, Балти тангыжын ирвел сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Йыдвелнӹ Латви, кечӹвӓл-ирвелнӹ Белорусси, кечӹвӓлвел-вадывелнӹ Польша дӓ Руш Федерацин Калиниград областьшы доно йӹгӹре ылеш. Европын Ушемӹш дӓ НАТО-ш 2004-шӹ ин пырен. Шенген визын зонышты ылеш. Кугижӓнӹш гербш ӹ — Витис (Vytis), якшар нырышты ош имниэшкӹ. Халык йолажы — сары-ыжар-якшаргы. Вуйхалажы — Вильнюс. Ылӹзӹ шот — 3,5 миллион, кымдецшӹ—65 200 кm².
Л Л Л Л
Лобанов, Ипполит Иванович
Ипполит Иванович Лобанов — кырык мары поэт, 2-шы январьын 1951-шӹ ин Кожваж вел Немӹцсолаэш шачын. Кожваж тӹнгӓлтӹш школ дон Виловат школым пӹтӓрен, кыды паштек МарКугПедИ-ш тыменяш пырен.
Прозыжы
Л Л
Ломбы
Ломбы (Prunus padus) — кого агыл ош пеледӹшӓн пушӓнгӹ (южгынамжы тӹшкер).
Л
Лицкӹныр
Лицкӹныр — сола Кырык сирӹштӹ, Кожваж ангӹр тӹрӹштӹ. Виловат якте 5 уштыш лиэш. 2001-шӹ ин солашты 43 эдем ӹлен.
Рароиа
Рароиа (французла Raroia) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 19,5 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 303 эдем ӹлен.
1004 и
1004 и — XI курымын ижӹ. Категори:XI курымКатегори:Ивлӓ
Рароиа
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Туамоту Категори:Ошмаотывлӓ
Лицкӹныр
Категори:Солавлӓ Категори:Мары Эл солавлӓ Категори:Кырык мары солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
Кугижӓ попугай
Кугижӓ попугай (Alisterus) — Psittaculidae йиш группыш пырышы ирвел Австралиштӹ, Папуа-У Гвиней ‎‎дӓ Индонези ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугайвлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ кугижӓ попугай улы. Кытшы 35–43 см лин кердеш.
Шартял ошмаоты
Шартял ошмаоты:
Лист, Ференц
Ференц (Франц) Лист (Liszt Ferenc, Franz Liszt; 22 октябрь 1811, Доборьян (Райдинг), Австри импери — 31 июль 1886, Байройт, Германи) — композитор, пианист, педагог, дирижёр, музыкыштыш романтизмын ик кого фигурыжы.
1005 и
1005 и — XI курымын ижӹ. Категори:XI курымКатегори:Ивлӓ
Лист, Ференц
Биографижӹ
Ференц Лист 22 октябрьын 1811-шӹ ин Венгриштӹ, Шопрон комитатыштыш (область) Доборьянышты (немӹцлӓ ти лӹм Райдинг маналтеш) шачын. Ференц Листӹн ӓтяжӹ Адам Лист (1776—1826) Эстерхази кугижӓ доны «шарык шотлышы ылын». Шарыквлӓ Эстерхазивлӓн сек кого пайдаэшӹштӹ шотлалтыныт, седӹндонат ти прфесси кого шотышты ылын. Эстерхазивлӓ искусствывлӓм яратенӹт дӓ ӹшке йӹрӹштӹ ылшывлӓмӓт мотивиренӹт. Адам 14 иӓш якте кугижӓн оркестрыштыжы крипицӓм шактен. Ференц Листӹн ӓвӓжӹ Анна Лагер (1788—1866) Кремсышты (Австри) шачын. Ференц Листӹн- пӹтӓриш музыкы тымдышыжы ӓтяжӹ ылын.
Бандырма
Бандырма (турокла Bandırma ) — Турцин, йыдвел Балыкесир илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 130.474 (пӱэргӹ: 64.758; ӹдӹрӓмӓш: 65.716) эдем ӹлен.
Лист, Ференц
Биографижӹ
Л Л
Бандырма
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
1002 и
1002 и — XI курымын ижӹ. Категори:XI курымКатегори:Ивлӓ
Октябрьсир
Октябрьский посёлкы Цикмӓ-Виловат когогорнын вургымла монгырыштыжы вӓрлӓнӓ. Цикмӓ якте 5 уштыш. Октябрьский сола администрацин тӹнг солажы ылеш.
Истори
Посёлкым пашкуды солавлӓ гӹц ти вӓрӹш ӹлӓш толшывлӓ 1961-шӹ ин ӹштенӹт. 1970-шы ивлӓ тӹнгӓлтӹшӹштӹ тиштӹ «Горномарийский» совхозым пачмы. 1982-шы ин Октябрьский центр лин. 1990-шы ин тиштӹ медпункт, 1992-шы и гӹц школ пӓшӓм ӹштӓт. Пӹтӓришӹ школ вуйлатышы Римма Михайловна Зубкова ылын. 1993-шы ин клубым чангымы, но 1999-шӹ ин тӹдӹ йылен. Солашты вӹд дӓ газ пычым шыпшмы, лапкавлӓ улы.
Ӹлӹзӹ шот
Категори:Солавлӓ Категори:Мары Эл солавлӓ Категори:Кырык мары солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
Рарака
Рарака (французла Raraka) — ӹлӹдӹмӹ Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 7,2 км².
Технеций
Технеций (Technetium) — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 43 атом номерӓн. Tc символ доно анжыкталтеш.
1003 и
1003 и — XI курымын ижӹ. Категори:XI курымКатегори:Ивлӓ
Кӹрӓн майна
Кӹрӓн майна (Acridotheres fuscus) — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы пырышы Инди дон кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ майна. Кытшы 23 см якте шоэш.
Категори:Майнавлӓ
Шим шӓдӓнгӹ йишвлӓ
Шим шӓдӓнгӹ йишвлӓ (Polygonaceae) — Caryophyllales-влӓн йыхыш пырышы шукиӓш шуды форман кушкышвлӓ. Цилӓжӹ 1200 тӹрлӹ шим шӓдӓнгӹ йиш улы.
Сек кого йыхвлӓжӹ: Eriogonum (240 йиш), Rumex (200 йиш), Coccoloba (120 йиш), Persicaria (100 йиш) дӓ Calligonum (80 йиш).
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «poly» (шукы) дон «goni» (пылвуй) шамаквлӓ гӹц лин.
Киритимати
Киритимати тенгеок Шартял ошмаоты (англла Kiritimati, Christmas Island) — Кирибатин сек кого иктӹ ошмаотыжы. Территорижӹ 388.39 км². 2010-шы ин тӹштӹ 5 586 эдем ӹлен.
Солавлӓжӹ
Ошмаотышты 4 кого сола улы:
Ажедмӓшвлӓ
Категори:Кирибати
Сцинк ганьывлӓ
Сцинк ганьывлӓ (Scincomorpha) — Squamata (Сӱмӓнвлӓ) группыш пырышы тропикивлӓ дон субтропиквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ.
Классификацижӹ
Категори:Шӓкшӓльӹвлӓ
Сӱтчӱлер
Хала лӹмӹн этимологижӹ «сӱтчӱ» ('milkman/milkwoman' < «сӱт» 'milk') дон «-лер» ('-влӓ') шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
1006 и
1006 и — XI курымын ижӹ. Категори:XI курымКатегори:Ивлӓ
Рутений
Категори:Хими элементвлӓ
Австрали кугижӓ попугай
Австрали кугижӓ попугай (Alisterus scapularis) — Psittaculidae йиш группыш пырышы ирвел Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кугижӓ попугай. Кытшы 43–43 см лин кердеш. Нелӹцшӹ 195–285 г якте лин кердеш.
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Попугайвлӓ
Упшан майна
Упшан майна (Acridotheres cristatellus) — шӹнгӹртӹш йишвлӓн йыхыш пырышы пырышы Китай дон кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ майна. Кытшы 26 якте шоэш.
Огайо (штат)
Огайо (англла Ohio ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 116,096 км². 2010-шы ин тӹштӹ 11 536 504 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Огайо кымдецшӹ доно 34-шы дӓ ӹлӹзӹ шот доно 7-шӹ ылеш. Штат статусым Огайолан 1 мартын 1803 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 17-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Колумбус; сек кого халажы: Кливленд.
Упшан майна
Категори:Майнавлӓ
Рубин ӹдӹр лори
Рубин ӹдӹр лори (Vini kuhlii) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Риматара (Француз Полинези) дон Тераина, Табуаэран дӓ Киритимати (Кирибати) ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ лори попугай. Кытшы 19 см якте шоэш.
Категори:Попугайвлӓ
Таэнга
Таэнга (французла Taenga) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 20 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 96 эдем ӹлен.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Туамоту Категори:Ошмаотывлӓ
Лондон
Лондон (London, Londinium) — Кого Британи Кугижӓ кымдемӹн дӓ Англин вуйхалажы. 2005-шӹ ин Лондонышты 7 421 228 эдем ӹлен. Кого Лондонышты цилӓжӹ 12 мил. эдем ӹлӓ. Европын кого халавлӓ логӹц иктӹжӹ.
Категори:Вуйхалавлӓ Категори:Европын халавлӓ Категори:Халавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
1007 и
1007 и — XI курымын ижӹ. Категори:XI курымКатегори:Ивлӓ
1008 и
1008 и — XI курымын ижӹ. Категори:XI курымКатегори:Ивлӓ
Мытык карем
Мытык карем - Пӹзӹкныр вел Сарансола лишнӹш карем.
Нӓлмӹ вӓр
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер.
Категори:Географи Категори:Кырык сир топонимика Категори:Мары топонимика Категори:Каремвлӓ
Енишарбадемли
Енишарбадемли (турокла Yenişarbademli ) — Турцин, покшал Ыспарта илӹн ирвел (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 2.538 (пӱэргӹ: 1.258; ӹдӹрӓмӓш: 1.280) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Лачокла шӓкшӓльӹ ганьывлӓ
Лачокла шӓкшӓльӹ ганьывлӓ (Lacertoidea) — сцинк ганьывлӓн группыш пырышы Европышты, Азиштӹ, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ.
Классификацижӹ
Категори:Шӓкшӓльӹвлӓ
Родий
Родий (Rhodium) — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 45 атом номерӓн. Rh символ доно анжыкталтеш.
Категори:Хими элементвлӓ
Шӹшерӓн писӓн
Шӹшерӓн писӓн тенгеок шурнывисӓн (Sonchus oleraceus; алыкмарла шӧрпелчан) — Asteraceae йыхыш пырышы Азиштӹ дӓ Европышты кушкеш шукиӓш шудыла кушкыш. Кӱкшӹцшӹ 50–150 см лин кердеш.
Категори:Кушкышвлӓ
Лотман, Юрий Михайлович
Ю́рий Миха́йлович Ло́тман (Juri Lotman; 28 февраль 1922, Петроград — 28 октябрь 1993, Тарту, Эстони) — кымдан пӓлӹмӹ сӹлнӹшая шӹмлӹзӹ, культуролог дӓ семиотик.
Литература
Л Л
Симсӹ ӹдӹр лори
Категори:Попугайвлӓ
Колумбус (Огайо)
Колумбус  (англла Columbus ) — Америкын ушымы штатвлӓн Огайо штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 550.5 км². 2010-шы ин тӹштӹ 787,033 (метропол: 1,773,120 ) эдем ӹлен.
Ӹлӹзӹ шот
Категори:Огайо
1009 и
1009 и — XI курымын ижӹ. Категори:XI курымКатегори:Ивлӓ
Луды майна
Категори:Майнавлӓ
1010 и
1010 и — XI курымын ижӹ. Категори:XI курымКатегори:Ивлӓ
Палладий
Палладий (Palladium) — хими элемент, Д. И. Менделеевын таблицыштыжы, 46 атом номерӓн. Pd символ доно анжыкталтеш.
Категори:Хими элементвлӓ
Амфисбена ганьывлӓ
Амфисбена ганьывлӓ (Amphisbaenia) — лачокла шӓкшӓльӹ ганьывлӓн группыш пырышы Америкышты, Африкышты дӓ Европышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 180 тӹрлӹ амфисбена улы.
Фааите
Фааите (французла Faaite) — Туамоту ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 9 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 366 эдем ӹлен.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Туамоту Категори:Ошмаотывлӓ
1011 и
1011 и — XI курымын ижӹ. Категори:XI курымКатегори:Ивлӓ
1012 и
1012 и — XI курымын ижӹ. Категори:XI курымКатегори:Ивлӓ
1013 и
1013 и — XI курымын ижӹ. Категори:XI курымКатегори:Ивлӓ
Мишкӓнсола
Мишкӓн сола (деревня Мишкино) ― Когоӓнгӹрӹн (перви Пекоза маналтын) вургымла сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Усола гӹц 3 уштыш. Сола лишнӹ техень карем дон нырвлӓ улы: Тум карем, Йӓктӹ карем, Алдай карем, Ахматай ныр, Тарас карем, Тарас неркӓ, Трантыр нер. Сола лӹм тӹдӹлӓн тӹнгӓлтӹшӹм пиштӹшӹ мары лӹм «Мишка» дӓ «сола» шамаквлӓ гӹц лин.
Истори
Мишкӓн гишӓн пӹтӓришӹ гӓнӓ 1859-шӹ ин сирен кодымы ылын. Сола халык первишен мӱлӓндӹ пӓшӓм ӹштен, вольыкым урден, корзинӹм пидӹн. 1889-шӹ ин сола кресӓнь Василий Якимович Филипповын лапкажы ылын. Тӹштӹ чӓй, сыкыр, песок, табак, савыц дӓ эче шукы хӓдӹр выжалалтын. 1898-шӹ ин ик мардеж вӓкш,1913-шы ин 3 вӓкш ылын. 1931-шӹ ин Мишкӓнӹштӹ «Красное поле» лӹмӓн колхозым ӹштенӹт. Тӹндӹн пӹтӓришӹ вуйлатышыжы Яков Михайлов ылын. Ти сола гӹц Кого Вырсышты 33 эдем кредӓлӹн, нӹнӹ логӹц 17 эдемжӹ колен, 16 салтак токышты пӧртӹлӹнӹт. 1948-шӹ ин солашты радио, 1952-шы ин телефон пӓшӓлӓш тӹнгӓлӹнӹт, 1962-шы ин пӹтӓришӹ телевизорвлӓ лӓктӹнӹт. Варарак вӹд пычым шыпшмы.
Ӹлӹзӹ шот
1889-шӹ и — 28 кудывичӹ;
1890-шы и — 26 кудывичӹ;
1897-шӹ и — 24 кудывичӹ (58 пӱэргӹ, 72 ӹдӹрӓмӓш);
Шайыл Пӧртныр
Шайыл Пӧртныр (деревня Запольные Пертнуры) ― Кого Йынгын шалахай сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓ. Эмӓн якте 5 уштыш. Сола лӹм «шайыл» (задний) дӓ «пӧртныр» (двор в поле) шамаквлӓ гӹц лин. Перви ти солам эче «Ямолина Первая» маныныт.
Мишкӓнсола
Ӹлӹзӹ шот
1915-шӹ и — 26 кудывичӹ, 119 эдем;
1919-шӹ и — 42 кудывичӹ, 131 эдем;
Шайыл Пӧртныр
Ӹлӹзӹ шот
1915-шӹ и — 90 кудывичӹ, 457 эдем;
Мишкӓнсола
Ӹлӹзӹ шот
1925-шӹ и — 141 эдем;
Шайыл Пӧртныр
Ӹлӹзӹ шот
1919-шӹ и — 92 кудывичӹ, 456 эдем (211 пӱэргӹ, 245 ӹдӹрӓмӓш);
1925-шӹ и — 426 эдем;
1929-шӹ и — 90 кудывичӹ, 455 эдем (195 пӱэргӹ, 260 ӹдӹрӓмӓш);
2001-шӹ и — 59 кудывичӹ, 161 эдем (74 пӱэргӹ, 87 ӹдӹрӓмӓш).