cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мавритани
Мавритани (арабла‎‎ موريتانيا‎ Mūrītānyā; официал лӹмжӹ — الجمهورية الإسلامية الموريتانية) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Вадывел Сахара, йыд-ирвелнӹ Алжир, ирвелнӹ дӓ кечӹвӓл-ирвелнӹ Мали, кечӹвӓл-вадывелнӹ Сенегал доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 3 069 000 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 1 030 700 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Нуакшот.
Категори:Мавритани
399 и
399 и — IV курымын ижӹ. Категори:IV курымКатегори:Ивлӓ
Нохавиллиамси
Нохавиллиамси (Nohawilliamsia ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Категори:Орхидейвлӓ
Хани
Хани (турокла Hani ) — Турцин, йыдвел Диярбакыр илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 32.320 (пӱэргӹ: 16.614; ӹдӹрӓмӓш: 15.706) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
1512 и
1512 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Чӓй (кушкыш)
Чӓй ( Camellia sinensis ) — Theaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Категори:Кушкышвлӓ Категори:Пушӓнгӹвлӓ
Серам варан
Серам варан (Varanus cerambonensis) — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Серам, Амбон, Банда, Буру дӓ Оби ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 95 см якте шоэш.
Категори:Варан йишвлӓ
Симсӹ пачан варан
Симсӹ пачан варан (Varanus doreanus) — варан йишвлӓн группыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ У Британи дӓ Бисмарк ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 135 см якте шоэш.
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Варан йишвлӓ
Шейт Гумбат мечеть
Шейт Гумбат мечеть (бенгалилӓ ষাট গম্বুজ মসজিদ Shaṭ Gombuj Moshjid) — Бангладешӹштӹ Багерхат халан тошты (15-шӹ century) мечетьшӹ.
Категори:Бангладеш мечетьвлӓ
1513 и
1513 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Нотодоритис
Нотодоритис (Nothodoritis ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Категори:Орхидейвлӓ
Австрали симсӹ йӹлмӓн сцинк
Австрали симсӹ йӹлмӓн сцинк (Tiliqua scincoides) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ дӓ Индонезиштӹ кечӹвӓлвел Малуку ошмаотывлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 45–55 см якте шоэш
Абрикос
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
Австрали симсӹ йӹлмӓн сцинк
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Сцинк йишвлӓ
400 и
400 и — IV курымын ижӹ. Категори:IV курымКатегори:Ивлӓ
Цӓнгӓ
Цӓнгӓ (Corvus monedula) — карак йишвлӓн йыхыш пырышы кек. Кытшы 34—39 см, нелӹцшӹ 175—280 г. Пын цӹрежӹ шимӹ гӹц вулны гань луды (вуй дон онгжы) якте. Сӹнзӓжӹ ошы вӓк.
Ареалжы
Евразин кымда территориштӹжӹ (Скандинавин йыдпелвелжӹ гӹц пасна) ӹлӓ, тенгеок Йыдпелвел Африкыштат вӓшлиӓлтеш. Шотшы доно 4—8 миллион мыжыр якте шоэш. Мары Элышты дӓ ареалын йыдпелвелнӹ ӹлӹшӹ цӓнгӓвлӓ тел гачеш кечӹвӓлвекӹ чонгештӓт.
Категори:Карак йишвлӓ
Диджле
Диджле  (турокла Dicle ) — Турцин, йыдвел Диярбакыр илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 44.265 (пӱэргӹ: 22.475; ӹдӹрӓмӓш: 21.790) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Тара мечеть
Тара мечеть (бенгалилӓ তারা মসজিদ ) — Бангладешӹштӹ Дакка халан тошты (19-шӹ century) мечетьшӹ.
Категори:Бангладеш мечетьвлӓ
Науру кымдемвлӓ
Науру кымдемвлӓ — Наурушты 14 кымдем (наурула itubwañ ; англла district ) улы.
Nauru
Апельсин
Апельсин (Citrus sinensis) — Рута йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
401 и
401 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
1515 и
1515 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Сануков, Ксенофонт Никанорович
Сануков Ксентофонт — профессор-историк. Санук Миконор Синопон (рушла Ксенофонт Никанорович Сануков) — кымдан пӓлӹмӹ профессор-историк, доктор. 1935 ий 5 февраль, 1935 и. Носола.
Ятыр ий годсек марий калыкын да кундемын эртыме корныжым шымла. Кужу жап Марий Элын вузлаштыже эртымгорным, политологийым да моло предметымат туныкта.
Пытартыш жапыште 30-шо ийласе шучко туткар пагыт нерген моткоч шуко пашам савыктен, але марте луктын каласаш лийдыме йыжыҥ дене палдарен.
Сталин культ жапысе жертве-влакым шарныме «Мемориал» ушемым вуйлата. Туткарыш логалше ятыр еҥын поро лӱмжым калыклан пӧртылташ полшен.
«Марий ушем» мер толкынын шочмо годсесак тудо ты организацийын ик эн чулым да виктарен шогышо еҥже.
2005 ийыште С. Г. Чавайн лӱмеш кугыжаныш премийын лауреатше лийын.
С С С
1516 и
1516 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Финш варан
Финш варан (Varanus finschi) — варан йишвлӓн группыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ Бисмарк ошмаотывлӓштӹ дӓ Австралиштӹ шӹренок вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 120–135 см якте шоэш.
Нотостеле
Нотостеле (Nothostele acianthiformis ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Нотостеле улы.
Финш варан
Лӹмжӹ
Лӹмжӹм немӹц орнитолог Отто Финш (Friedrich Hermann Otto Finsch, 1839–1917) лӹмеш пумы.
Нотостеле
Категори:Орхидейвлӓ
Финш варан
Лӹмжӹ
Категори:Варан йишвлӓ
Бергамот
Бергамот (Citrus bergamia) — Рута йыхыш пушӓнгӹ.
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
402 и
402 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Триболонотусвлӓ
Триболонотусвлӓ (Tribolonotus) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ Бисмарк дон Соломон ошмаотывлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ триболонотус улы.
Йишвлӓ
Категори:Сцинк йишвлӓ
Октарена
Октарена (Octarrhena ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Категори:Орхидейвлӓ
Чермик
Чермик (турокла Çermik ) — Турцин, вадывел Диярбакыр илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 50.961 (пӱэргӹ: 25.547; ӹдӹрӓмӓш: 25.414) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
1518 и
1518 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Айво (кымдем)
Айво  (наурула дӓ англла Aiwo ) — Наурун вадывел кымдемшы. Кымдемын территорижӹ: 100 га. 2005-шӹ ин тӹштӹ 1 092 эдем ӹлен.
Категори:Науру кымдемвлӓ
1517 и
1517 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Цӓцӓля
Цӓцӓля (Carduelis carduelis) — (Fringillidae) йыхыш пырышы кеквлӓ. Цӓцӓля группыш пырышы шукы йиш кек улы.
Категори:Алавирӹк йишвлӓ
Инди варан
Инди варан (Varanus indicus) — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ, У Гвиней, Маршалл, Каролин, Соломон, Мариана ‎‎дӓ Малуку ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 1,1–1,5 см, нелӹцшӹ 1,9 кг якте шоэш.
Категори:Варан йишвлӓ
Хуайшэн мечеть
Хуайшэн мечеть (китайла 怀圣寺 ) — Китайышты Гуанчжоу халан тошты (650 ивлӓн) мечетьшӹ.
Категори:Китай мечетьвлӓ
Беллаториясвлӓ
Беллаториясвлӓ (Bellatorias) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ беллаторияс улы.
Йишвлӓ
Категори:Сцинк йишвлӓ
Клементин
Клементин (Citrus clementina) — Рута йыхыш пушӓнгӹ.
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
Зоологи
Зоологи (zoologia) — биологи кӹдежвлӓн гӹц иктӹжӹ. Йӓнвлӓм шӹмлӹшӹ биологи.
Лӹмжӹ
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «ζῷον» (йӓн) дон «λόγος» (тыменьмӓш) шамаквлӓ гӹц лин.
1519 и
1519 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Хемшин
Хемшин (турокла Hemşin ) — Турцин, покшал Ризе илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 2.474 (пӱэргӹ: 1.172; ӹдӹрӓмӓш: 1.302) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Ош цӓрлӓнгӹ
Ош цӓрлӓнгӹ (тенгеок ош цӓрлӓн) (Ciconia ciconia) — кого куп кек.
Характеристикыжы
Цӓрлӓнгӹвлӓ логӹц сек кымдан пӓлӹмы –кек. Цӹрежӹ лоно ошы, шылдыр мычашыжы шимӹ, кужы якшар нерӓн, кужы шӱӓн, кужы вӹцкӹж якшарикӓ ялан. Ӓвӓ кеквл- озывлӓ гӹц когонжат ак айыртемӓлтеп, изиш изирӓк веле ылыт. Цӓрлӓнгӹн кӱкшӹцшӹ 100—125 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 155—200 см, кого кекӹн нелӹцшӹ 4 кг якте шоэш. Ош цӓрлангӹвлӓ 20 и нӓрӹ ӹлӓт.
Ареалжы
Ош цӓрлӓнгӹ Европа дон Азиштӹ кымдан пӓлӹмӹ кек. Европышты ареалжӹ Швеци дон Финлянди якте шоэш. Мары Элышты ти кек ӹлӓ?
Категори:Цӓрлӓнгӹвлӓ Категори:Куп кеквлӓ
Чӱнгӱш
Чӱнгӱш (турокла Çüngüş ) — Турцин, вадывел Диярбакыр илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 13.837 (пӱэргӹ: 6.896; ӹдӹрӓмӓш: 6.941) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
403 и
403 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
1520 и
1520 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
404 и
404 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Биак варан
Биак варан (Varanus kordensis) — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Биак ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 90 см якте шоэш.
Категори:Варан йишвлӓ
Одонтохилус
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Япен варан
Япен варан (Varanus indicus) — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Япен, ‎‎Биак, Салавати дӓ Вайгео ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 120 см якте шоэш.
Категори:Варан йишвлӓ
Соломон сцинк
Соломон сцинк (Corucia zebrata) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Соломон ошмаотывлӓштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ, качшы кушкыш пушӓнгӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 29–33 см, нелӹцшӹ 100–120 г якте шоэш.
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Сцинк йишвлӓ
Нибок
Нибок (наурула дӓ англла Nibok ) — Наурун вадывел кымдемшы. Кымдемын территорижӹ: 136 га. 2005-шӹ ин тӹштӹ 432 эдем ӹлен.
Категори:Науру кымдемвлӓ
Ниамей
Ниамей (французла ‎‎ Niamey‎ ) — Нигерин вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 239.30 км². 2006-шы ин тӹштӹ 774 235 эдем ӹлен.
Категори:Нигер халавлӓ
Денигомоду
Денигомоду (наурула дӓ англла Denigomodu ) — Наурун вадывел кымдемшы. Кымдемын территорижӹ: 118 га. 2005-шӹ ин тӹштӹ 2 827 эдем ӹлен.
Нигер
Нигер (французла République du Niger, хаусала Jamhuriyar Nijar) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Алжир дӓ Ливи, вадывелнӹ Буркина Фасо дӓ Мали, ирвелнӹ Чад, кечӹвӓлвелнӹ Нигери дӓ Бенин доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 15 306 252 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 1 267 000 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Ниамей.
Административно-территориальное деление
Категори:Нигер
Алагек
Алагек (Garrulus glandarius) — Алагек йишвлӓн группын карак йишвлӓн йыхыш пырышы кек.
Характеристикыжы
Цӓнгӓ ганьырак кек. Пышкыды яргата пынан, вуйыштыжы кекркек гант пын, пачыжы мытыкшок агыл. Кӓпшӹ сарикӓ -ыжаргы, пачыжы яргата симсӓлгӹ. Кӓпӹш шошы кеквлӓн кӓпӹштӹ 15 см чкте дӓ пачышты 25—40 см. Нелӹцшӹ 150—200 г лошты лин кердеш.
Чамлыхемшин
Чамлыхемшин (турокла Çamlıhemşin ) — Турцин, покшал Ризе илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 6.747 (пӱэргӹ: 3.276; ӹдӹрӓмӓш: 3.471) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «чамлы» («чам» 'йӓктӹ') дон «Хемшин» ('Хемшин') шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
405 и
405 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Ид Ках мечеть
Ид Ках мечеть (уйгурла قەشقەر ھېيتگاھ مەسچىتى; китайла 艾提尕尔) — Китайышты Кашгар халан тошты (1442 ин) мечетьшӹ.
Салымсола
Салымсола — сола Кырык сирӹштӹ. Ти солашты сирӹзӹ Никон Игнатьев шачын.
Ид Ках мечеть
Категори:Китай мечетьвлӓ
Салымсола
Солан историжӹ
16-18 курымвлӓн архивный документвлӓштӹ тидӹ — сола-община — «Чертакова» — «Цартак». «Цартак» — пӹтӓришӹ поселенецӹн лӹмжӹ. А 19-шӹ курым тӹнгӓлтӹшӹн тӹдӹм «Чалымкина», марла — Цалымсола манаш тӹнгӓлӹнӹт. Первишӹ предани семӹнь (тӹдӹм профессор И. Н. Смирнов 1889-шӹ ин пецӓтлен). Цалымсолашты ӹлӹшӹ черемисвлӓ попенӹт: нӹнӹн родывлӓштӹ Угарман областьышты Лысково гӹц кӱшнӹрӓк ӹленӹт, а вара Шур ӓнгӹр гач ванжен, тиштӹ ӹлӓш тӹнгӓлӹнӹт. А вес предани семӹнь, ти солалан негӹцӹм пиштӹшӹжӹ Цалым лӹмӓн мары ылын. Тагынам перви кок марын Цалым дон Климӓн Изи Йынгы тӹрӹш толыныт. Ужыт: ӓнгӹр мычкы тарвашвлӓ йогат. Кӹчӓл кенӹт. Аръюнгывуй якте шоныт, ужыт: ик мары портӹм чанга. Шаналтенӹт: тиштӹ чангат гӹнь, тенгежӹ тиштӓт ӹлӓш лиэш. Тенге Климӓн — кӹзӹтшӹ Климӓнсола сага, а Цалым ӹшке ӹлемжӹм кӹзӹтшӹ Салымсола сага шӹнден. Цалымын йыхшы шӓрлен миэн. Но мор толын, шукынжы, лӹмӹнок пӱэргӹвлӓ, ти цер доно коленӹт.
Ик колышы эдемӹн кӓпшӹм кого пушӓнгӹн каргыжеш вӹдӹл карем гач намал ваштенӹт дӓ тӹшӓк коденӹт. Икманяр жепӹштӹ толыт, ужыт: «колышы» ӹлӹжӹн. Шаналтенӹт, ӓнят, ти вӓр, кышты кӹзӹт нӹнӹ ӹлӓт, ӹлӓш ярал агыл. Тенге цилӓн портвлӓм карем вес монгыреш шӹндаш линӹт. Тенгелӓн ти предани семӹнь у вӓрӹштӹ Цалымын солажы шачын. Вес статянжы — «Цалымсола» (рушла «Чаломкино»). Кӹзӹт ти солам Салымсола маныт. «Салым» — «пламя» шамак доно ак кӹлдӓлт. Сек пӹтӓри ти сола гишӓн шудӹвуй Акпарсын муланӹдштӹ 1717-шӹ ин ӓшӹндӓрӓлтеш. Тӹштӹ 39 хозяйство (128 ӹдӹрӓмӓш, 139 пӱэргӹ) ылын. ӹлӹшӹвлӓ первишен ныр пашам ӹштенӹт, вольыкым урденӹт, тоны промыслывлӓ доно занимаялтыныт. Но лӹмӹнок ӹшке солаштым 19-20 курымвлӓн мастар эдемвлӓ лӹмлештӓренӹт. Нӹнӹ ши гӹц ювелир ӹзгарвлӓм, цепошкам ӹштенӹт. Цилӓ Мары кымдемӹштӹ лач ти солашты веле ювелир ӹзгар ӹштӹмӹ паша виӓнгӹн. А кышец тидӹ тӹнгӓлӓлтӹн? Кугижӓн арми гӹц толмыкыжы, Семен Андреевич Ондрикан солаштышы ӹлӹшӹвлӓм ши гӹц цепошкавлӓм ӹштӓш тымден. Вет тӹнӓм царский служба 25 и шыпшылтын.
Техень кужы веремӓштӹ тӹдӹ ти ремеслом яжон пӓлен нӓлӹн. Салымсолашты ӹлӹшӹвлӓ: изижат-когожат ти цепошкавлӓм изи пробан ши гӹц ӹштенӹт. Ти материалым Угарман халашты пазарышты нӓлӹнӹт ӓль кынамжы тошты украшенивлӓм, оксавлӓм шӹрӓтенӹт. Цепошкавлӓ гӹц пасна кустарь-ювелирвлӓ шӓргӓшвлӓм, крестиквлӓм, цепошкавлӓэш дужкывлӓм, пӹлӹш сергӓвлӓм, пӱкшвлӓм пыдырташ кусачкывлӓм, кофтывлӓлӓн, ыжгавлӓлӓн полдышвлӓм, браслетвлӓм, ӹдӹрӓмӓш кемвлӓлӓн той гӹц таганвлӓм, йӹнгӹлвлӓм ӹштенӹт. Техень изделивлӓм йӓмдӹлӹмӓш — пиш нелӹ пӓшӓ. Ти промысел цилӓ солам пукшен, урожайдымы ивлӓн вурчен. Ши гӹц ӹштӹмӹ изделивлӓм торговецвлӓ, скупщиквлӓ вӓрӹшток нӓлӹн миэнӹт дӓ Угарман, Москва, Кострома дӓ вес халавлӓштӹ шӧртньӹ дӓ ши изделивлӓн лапкавлӓшкӹ колтенӹт. Нӹнок проволокым дӓ вес материалвлӓм кустарьвлӓлӓн нӓлӹн дӓ выжален шалгенӹт (ик фунтын ӓкшӹ 65-80 ыр). Ик иӓш пӓшӓдӓр кустарьӹн тенгежӹ 60-100 тӓнгӓ якте лӓктӹн. Ти окса податьвлӓм тӱлӓш, ӹлен лӓктӓш ситен. Сек яжо мастарвлӓ Михаил Васильев, Михаил Семенов (Ондрикӓн Семенын эргӹжӹ) ылыныт.
Салымсола — мары литературын классикшӹ Н. В. Игнатьевӹн шачмы вӹржӹ. (1895—1943 ивлӓ). Тӹдӹлӓн 100 и шомы лӹмеш тиштӹ 1995 ин 10 июньын литературно-художественный музейӹм пачмы. Ти солашты эче ик вӓр эдемвлӓм токыжы шыпшеш. Салымсола вуйышты лаштыра кого тум шалга. Тӹдӹлӓн 100 и утла. Шытыр ӹлӹшӹвлӓ тӹдӹм итӹрӓн штакетниквлӓ доно пичен шӹнденӹт. Ти тум гишӓн теве кыце легенда попа: "Салымсолашты ӹлен тылык ӹрвезӹ-кӹтӧзӹ. Ти сола гӹц ик ӹрвезӹм кугижӓн армишкӹ служаш колтышашлык ылыныт. ӓтя-ӓвӓштӹ ӹшке тетяштӹм тинӓр кужы жепеш служаш (вет тӹнӓм 25 и служенӹт) колтымышты шоде. Тенге ти тылык ӹрвезӹм кугижӓн армишкӹ колташ решенӹт. Вет тӹдӹн гишӓн ӹжӓлӓйӹшӹ иктӓт ылде. Ти ӹрвезӹ шӹргӹш кен дӓ йыд вашт тӹштӹ ылын, а ирокеш тӹдӹ кыце ӓтя-ӓвӓде парвален, орланен ӹлӹмӹжӹ, цилӓ шӱм ясыжы гишӓн мырым тӹдӹм ирок ыжаташ лӓкшӹ Салымсола халыклан мыралтен пуэн. Ти мыры тӹдӹн йӓнгӹштӹ йыдым шачын. «Салым сола покшалнет, лаштыра тумет шалга. „ӓти“, — манын, мишӹмӓт, „Эргем толок“, — ӹш ман…» Дӓ шайыкыла сӓрнӓлде, мӹндӹр корныш тӓрвӓнен. Тидӹ первишӹ халык мыры. Но тӹдӹн автореш халык Антон Иванович Ивановым шотла. 1914-шӹ ин армиш, фронтыш салтакеш кемӹжӹ анзыц ти мырым мырен пуэн. Ти мырым марынвлӓ, финн-угр халыквлӓӓт яжон пӓлӓт.
1522 и
1522 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Санта Клаус
Санта Клаусын, Ӱштӹ Кугузан — Йоулупуккин историштӹ гӹц
У и мӓлӓннӓ кого айо. Тӹдӹн сек тӹнг персонажшы — Ӱштӹ Кугуза (Ӱштӹ Тьотя) ылеш, кыды тетявлӓлӓн пӹрнявлӓм (подаркавлӓм) шӓлӓтен сӓрнӓ. Европышты Ӱштӹ Тьотян коллегыжым христиан религи доно кӹлдӓт дӓ цилӓ сӓндӓлӹкӹшток ӹшке семӹньӹштӹ тӹдӹм лӹмдӓт. Ӱштӹ Кугуза Шартял анзыцын ӹшке пӓшӓжӹм тӹнгӓлеш. Кӹзӹтшӹ жепӹн тӹдӹн выргемжӹ универсальный, цилӓ вӓреок ик статян ылеш — тӹдӹ якшар мӹжӓрӓн, ош миж тӹрӓн калпакан дӓ ош пандашан лишӓшлык. Ӱштӹ Кугуза кӹзӹт сусу, йӹрӹзӹ дӓ тетявлӓм яратышы тьотя ылеш. Тӹдӹм якшар выргемӓнӹм шӱдӹ и нӓрӹ веле пӓлӓт, молнамжы гӹнь тӹдӹ ыжга выргемӓн сӓрнен, кидешӹжӹ ӓнгӓлтӹш пандым кычен, нолжым кесӹм ӓль шарыкым анжыктышы маска доно мӱден шӹнден. Мары фольклорышты ти образым Васли Кугуза лӹм доно пӓленӓ. Тӹдӹ Шартял годым сола мыч пӧрт гӹц пӧртӹшкӹ каштын, махань-шон масаквлӓм шайыштын, мырен, ӹлӹмӓш доно кӹлдӓлтшӹ изи инсценировкывлӓм анжыктылын дӓ пӧрт хозалан пурым, цӓшӹм дӓ шулык дон пурлыкым согоньлен. Пӧрт хозажы ӹшке монгыржы гӹц Васли Кугузалан изи пӹрнявлӓм пуэн ӓль хыналыктен. Мӓмнӓн йӹлмӹштӹнӓ Шартялын этимологижӹ «шарык ял» шамаквлӓ доно кӹлдӓлтӹн.
Васли Кугуза гань фольклор образвлӓ Скандинавиштӓт улы. Нӹнӓт ыжгам, кесӹм анжыктышы маскым чиэн, пӧрт гӹц пӧртӹшкӹ, хутор гӹц хуторышкы каштыныт дӓ функциштӓт марынвлӓн Васли Кугузан ганьок ылын. Шамаклан, финнвлӓ Ӱштӹ Кугузам Joulupukki маныт. Кырык марлашкы сӓрӓш гӹнь, тидӹ «Шартял Кесӹ» лиэш. Европыштыш Ӱштӹ Кугузан прототипешӹжӹ Ликийӹштӹш Мира халан епископшы Валгыды (святой) Миколай (270—347 ивлӓ) шотлалтеш. Шайытыт, вуйта тӹдӹ лишӹлвлӓлӓнжӹ палшаш манын, шӹкш труба гӹц пӧртӹшкӹштӹ оксам кӹшкен сӓрнен. Кӹзӹт ти хала Турциштӹ ылеш дӓ Демре маналтеш, молнам ти территориштӹ греческий-католик верӓн греквлӓ ӹленӹт. Ти халашты Санта Клауслан ӓштемикӹм вӓк шагалтымы — тенге туроквлӓ тӹдӹм шотеш пиштӓт. Халан ик церкӹштӹжӹ 1087-шӹ и якте ти епископын кӓпшӹ киэн дӓ ти церкӹ ӹнде Баба Ноэль Килизе (Ӱштӹ Кугузан церкӹжӹ) лӹм доно пӓлӹ ылеш. Шартял доно кӹлдӓлтшӹ персонаж семӹнь Валгыды Миколай пӹтӓриок Голландишкӹ толын. Тидӹ 15-шӹ курымын лин. Голландвлӓм тангыжвлӓ мыч сӓрнӹшӹ халык семӹнь пӓлӓт дӓ ти Валгыды Миколай лӹмӹнок тангыжышты каштшы эдемвлӓлӓн палшен. Кырык марынвлӓн православный пантеоным анжалаш гӹнь, корнышты дӓ выжален каштшы эдемвлӓлӓн Миколай Угодник палша манына.
Тидӹжӹ гӹнь ти Валгыды Миколай доно и кӹлдӓлтеш. Легендывлӓ шайыштыт, вуйта Валгыды Миколай Амстердамышкы пӹтӓриш гӓнӓ 6-шы декабрьын толын. Сагажы шим каваштан тӓрзӹжӹ — негр Петер ылын, кыды Миколайлан пӹрнявлӓм пайылаш палшен. Голландвлӓ Ӱштӹ Кугузам ӹшке семӹньӹштӹ — Синтер (Валгыды) Клаас маныт. Тӹ годымок 6-шы декабрь епископ Миколайын колымы кечӹжӹ. Бельгиштӹ, Европа Унионын (Ушемӹн) тӹнг сӓндӓлӹкӹштӹжӹ тӹдӹм Николаас маныт. Франциштӹ тӹдӹм Пер Ноэль, Италиштӹ Баббо Наталь дӓ Испаништӹ Паппа Ноэль, Германиштӹ Вайхтнахцманн лӹм доно пӓлӓт. Америкӹшкӹ Ӱштӹ Кугуза 17-шӹ курымын Голланди гӹц ванжен дӓ тӹдӹм Санта Клаус манаш тӹнгӓлӹнӹт. Пӹтӓрижӹ гӹнь тӹдӹ пиш лӱдӹктӹлшӹ тьотя ылын, но 19-шӹ курымын тӹдӹ пурырак дӓ сусурак лин. Пӹрнявлӓжӹм тӹдӹ кыды сӓндӓлӹкӹштӹжӹ Шартял вадны, 24-шӹ декабрьын, кыды вӓрежӹ шартял кечӹн, 25-шӹ декабрьын пайыла. Голланди дон Бельгиштӹжӹ гӹнь, пӹрнявлӓ тетявлӓн кидӹшкӹ 6-шы декабрьынок вӓрештӹт. Шукы сӓндӓлӹкӹштӹжок тетявлӓ пӹрнявлӓм Шартял кож лӹвӓлнӹ мот, но Франциштӹ, Италиштӹ дӓ Англиштӹ пӹрнявлӓ шӹкш труба гӹц кенвазыт манын попат дӓ нӹнӹм тетявлӓлӓн носкивлӓш оптат. Кӹзӹтшӹ гӹнь, цилӓ тӱнымбалны Шартял Тьотя Суомин Лапландиштӹ, Корватунтури (Пӹлӹш Кырык) вӹлнӹ ӹлӓ манын шайыштыт. Корватунтури кырык Рованиеми хала лишнӹ ылеш.
Ти хала гӹц мӹндӹрнӹ агыл, Ӱштӹ Кугузан- Йоулупуккин ӓпшӓткудыжат, вес семӹнь резиденцижӹ вӓрлӓнӓ. И йӹде тӹшкӹ тӹжемӹн дӓ тӹжемӹн изи дӓ кого туриствлӓ толыт. Ти корным сирӹшӓт тӹштӹ таманяр гӓнӓ ылын дӓ Йоулупукки доно пӓлӹмӹ лин. Ти Ӱштӹ Кугузан ӹшке почтыжы улы, кышец кымда мӱлӓндӹнӓн цилӓ сӓндӓлӹкӹшкок Ӱштӹ Кугуза цевер дӓ пуры шамакан сирмӓшвлӓжӹ чонгештӓт. Тене, шамаклан, Йоулупукки дорц Марий Элышкат кымылангдымы открыткывлӓ кенӹт. Тӹ годымок, мары тетявлӓӓт Йоулупуккилӓн сирмӓшвлӓм сирӹкӓлӓт, вет тӹдӹн адресшӹ нелӓт агыл: Suomi — Finland, Rovaniemi, Joulupukki. Ти Ӱштӹ Кугуза пучым тирӹшкӹ кӹцкен, Суоми мыч кыдалыштеш дӓ тетявлӓлӓн пӹрнявлӓжӹм шӓлӓтен сӓрнӓ. Мӓ донышна гӹц ик айыртем улы, Суомиштӹ тӹдӹн сага нигынамат Лымӹдӹр ак сӓрнӹ. Лымӹдӹр лач руш культурышты веле улы. Россий Федерациштӹ ӹнде таманяр и перви Великий Устюг халашты руш Ӱштӹ Кугузан (Дед Морозын) резиденцижӹ пачмы лин. Ӹнянӹмӹ шоэш, кырык дӓ кожла марывлӓнӓт ӹшке Ӱштӹ Кугузан резиденци-ӓпшӓткудыжы лиэш дӓ ти вӓржӹ, шанымем доно Цикмӓштыш пӹлгом лӹвӓлнӹш музей сек йӧнӓн вӓр. Ӱштӹ Кугуза гишӓн шукыракым пӓлӹнедӓ гӹнь, интернетӹштӹ Joulupukki дӓ Santa Claus лӹм доно пӓлен нӓлӹдӓ.
Ажедмӓшвлӓ
Категори:Религи
Офидион
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
1523 и
1523 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
406 и
406 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Ошалгы-якшар йӹлмӓн сцинк
Ошалгы-якшар йӹлмӓн сцинк тенгеок Хемисфэриодон (Hemisphaeriodon gerrardii) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 45 см якте шоэш
Лӹмжӹ
Лӹмжӹм британи герпетолог Эдвард Джеррард (Edward Gerrard (1810 – 1910) лӹмеш пумы.
Категори:Сцинк йишвлӓ
Луанда
Луанда (португалла ‎‎ Luanda ) — Анголан вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 4 799 432 эдем ӹлен.
Категори:Ангола халавлӓ
Каламондин
Каламондин (Citrus ×microcarpa) — Рута йыхыш пырышы цитрус пушӓнгӹ. Курым ыжаргы ылеш, пиш пӹсӹн кушкеш, мандарин пушӓнгӹ дӓ кумкват(фортунелла) доно ушымы гибрид. Ылӹштӓшвлӓжӹ изивлӓ, йӹлгӹжшӹвлӓ, тотлы пышанвлӓ. Пеледӹшӹжӹ пиш нӹжгӓ ароматан. Кӹцкӹжӹ нарынзы цӹреӓн, аромат каваштан, изи мандаринӹм ӓшӹндӓрыктӓ. Каламондинӹм пӹтӓртӹш жепӹн декоративный кушкыш семынь, тоны кушташ тӹнгӓлӹнӹт. Телӹм яжон тырха. Яжон кушшы дӓ пеледшӹ манын, соты вӓрӹм айырымыла. Кӓнгӹжӹм ти кушкышым балконыш ӓль садывичӹш лыкташ лиэш. Каламондин косирын кайжы манын, укш мычашвлӓжӹм шошым пӹчкедӹмӹлӓ.
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
1524 и
1524 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Хотан мечеть
Хотан мечеть (уйгурла ? ; китайла ? ) — Китайышты Хотан халан тошты (1870 ин) мечетьшӹ.
Категори:Китай мечетьвлӓ
Эргани
Эргани (турокла Ergani ) — Турцин, вадывел Диярбакыр илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 111.921 (пӱэргӹ: 56.597; ӹдӹрӓмӓш: 55.324) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Финш, Отто
Отто Финш (Otto Finsch. Шачын 8.8.1839, Вармбрунн (кӹзӹт Еленя-Гура), Силези — Колен 31.1.1917. Брауншвейг) — немӹц этнолог, орнитолог дӓ корныкаштшы-шӹмлӹзӹ, кыды У Гвинейӹм Германин колонишкӹжӹ сӓртӹмӹ пӓшӓшкӹ кого надырым пиштен. Лӹмешӹжӹ Папуа — У Гвинейӹштӹ гавань дон тангыж сирӹм лӹмдӹмӹ.
Почести
Категори:Германи персоналивлӓ
Танжело
Танжело (Citrus ×tangelo) — Рута йыхыш пырышы цитрус пушӓнгӹ.
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
Уабо
Категори:Науру кымдемвлӓ
Орхипедум
Категори:Орхидейвлӓ
1525 и
1525 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Реннелл варан
Реннелл варан (Varanus juxtindicus) — варан йишвлӓн группыш пырышы Соломонын Реннелл ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 150 см якте шоэш.
Категори:Варан йишвлӓ
407 и
407 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
408 и
408 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Алык орави
Алык орави (Emberiza citrinella) — вуйштышы дӓ онгыштыш яргата сарикӓ пынан изи кек. Европа дон Азин йонгата вӓрвлӓштӹжӹ ӹшкӹмжӹм мелӹеок шижеш. Телвлӓ когонок ӱштӹ лит гӹнь, шокшырак в-арӹш ӹлӓш ванжа. У Зеландиш ти кекӹм эмигрант семӹнь нӓнгемӹ дӓ тӹштӹ ӹнде кымдан шӓрлен кен. Категори:Орави ганьывлӓ
Буада (кымдем)
Буада  (наурула дӓ англла Buada ) — Наурун покшал кымдемшы. Кымдемын территорижӹ: 266 га. 2005-шӹ ин тӹштӹ 716 эдем ӹлен.
Категори:Науру кымдемвлӓ
Сатсола
Сатсола (Сачиково) — Аказан мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы Кырык сирӹштӹш сола. Виловат якте 1, Цикмӓ якте 16 уштыш. Архиввлӓштӹ ти сола гишӓн 1795-шӹ ин сирӓлтеш. 2001-шӹ ин солашты 159 эдем ӹлен.
Категори:Солавлӓ Категори:Мары Эл солавлӓ Категори:Кырык мары солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
Фындыклы
Фындыклы (турокла Fındıklı ) — Турцин, ирвел Ризе илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 15.801 (пӱэргӹ: 7.770; ӹдӹрӓмӓш: 8.031) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «фындык» ('Corylus') дон «-лы» (suffix: 'having of') шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Помело
Помело (Citrus maxima) — Рута йыхыш пырышы цитрус пушӓнгӹ.
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
Циклодоморфусвлӓ
Циклодоморфусвлӓ (Cyclodomorphus) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ циклодоморфус улы.
Йишвлӓ
Категори:Сцинк йишвлӓ
1527 и
1527 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
1528 и
1528 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
1526 и
1526 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Джумаери
Джумаери (турокла Cumayeri ) — Турцин, вадывел Дӱздже илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 12.910 (пӱэргӹ: 6.488; ӹдӹрӓмӓш: 6.422) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Коулун мечеть
Коулун мечеть (китайла 九龍清真寺暨伊斯蘭中心 ) — Китайышты Гонконг халан тошты (1896 ин) мечетьшӹ.
Категори:Китай мечетьвлӓ
Боэ (кымдем)
Боэ  (наурула дӓ англла Boe ) — Наурун кечӹвӓл-вадывел кымдемшы. Кымдемын территорижӹ: 66 га. 2005-шӹ ин тӹштӹ 795 эдем ӹлен.
Категори:Науру кымдемвлӓ
Ардешен
Ардешен (турокла Ardeşen ) — Турцин, ирвел Ризе илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 39.001 (пӱэргӹ: 19.183; ӹдӹрӓмӓш: 19.818) эдем ӹлен.
Пазар (Ризе)
Пазар (турокла Pazar ) — Турцин, йыдвел Ризе илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 30.203 (пӱэргӹ: 14.703; ӹдӹрӓмӓш: 15.500) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Лхаса мечеть
Лхаса мечеть (китайла ? ) — Китайышты Тибетин Лхаса халан у мечетьшӹ.
Категори:Китай мечетьвлӓ
410 и
410 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Лирунг варан
Лирунг варан (Varanus lirungensis) — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Талауд ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 80 см якте шоэш.
Категори:Варан йишвлӓ
Лиофолисвлӓ
Лиофолисвлӓ (Liopholis) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 11 тӹрлӹ лиофолис улы.
1529 и
1529 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Лиофолисвлӓ
Йишвлӓ
Категори:Сцинк йишвлӓ
Австрали пушӓнгӹ варан
Австрали пушӓнгӹ варан (Varanus keithhornei) — варан йишвлӓн группыш пырышы йыдпелвел Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 75 см якте шоэш.
Лӹмжӹ
Лӹмжӹм Кейт Хорн (Keith Horne) лӹмеш пумы.
Категори:Варан йишвлӓ
Лимон
Лимон (Citrus ×limon) — Рута йыхыш пушӓнгӹ.
Амашкек
Характеристикыжы
Чыката кӓпӓн яргата пынан агыл, кӹтӹк пачан дӓ йӹргешкӹрӓк шылдыран изи кек. Кӓпшӹ 10—12 см, озывлӓн нелӹцӹштӹ 7—8 г, ӓвӓвлӓн - 6—7 г якте шоэш.
Изумруд варан
Категори:Варан йишвлӓ
Лимон
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
Ярен
Ярен (наурула дӓ англла Yaren ) — Наурун кечӹвӓлвел кымдемшы дэ-факто вуйхалажы. Кымдемын территорижӹ: 150 га. 2005-шӹ ин тӹштӹ 820 эдем ӹлен.
Категори:Науру кымдемвлӓ
Амашкек
Характеристикыжы
Категори:Орави ганьывлӓ
Ореорхис
Ореорхис (Oreorchis ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 16 йиш тӹрлӹ Ореорхис улы.
Саха Республик
Вуйхала — Якутск (Дьокуускай).
Ореорхис
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Саха Республик
Время зоналара
Саха Сирэ 3 кэм зонатыгар сытар ( — западная часть,  — ортото,  — илин өттө).
Ама
Характеритсткыжы
Яжон ӓйӹнӓлтшӹ кӓпшӹ 55—95 см, пачшы 26—55 см, нелӹцшӹ 6—10 кг якте шоэш. Лапавлӓжӹ кӹтӹквлӓ, ӓтм-ӓӓнвлӓ. Пачшы шӹлӓн, цуштыри, пышкыды ыгыл. Каваштын цӹрежӹ вӹлецӹнжӹ шимӓкӓ - кӹрӓн, лӹвец – сотикӓ кӹрӓн, кынамжы лудикӓ вӓк. Кавашты мижшӹ цуштыри, но пындашытаракшы пышкыды. Конституцижӹ доно ти йӓн вӹдӹштӹ иӓш мастар.
Гӱмӱшова
Хала лӹмӹн этимологижӹ «гӱмӱш» ('silver') дон «ова» ('лапата') шамаквлӓ гӹц лин.
Ама
Характеритсткыжы
Категори:Йӓнвлӓ
411 и
411 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
1530 и
1530 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
1531 и
1531 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Орестиас
Орестиас (Orestias ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 4 йиш тӹрлӹ Орестиас улы.
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Померанец
Померанец (Citrus aurantium) — Рута йыхыш пырышы цитрус пушӓнгӹ.
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
412 и
412 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Лиссолеписвлӓ
Лиссолеписвлӓ (Lissolepis) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ лиссолепис улы.
Йишвлӓ
Категори:Сцинк йишвлӓ
Сенека
Лу́ций А́нней Се́нека (лат.: Lucius Annaeus Seneca minor) — аль Сенека Изиракшӹ, шӹренжок лач Сенека веле — Кугезӹ Рим философ-стоик, поэт дӓ кугижӓнӹш йенг (пӓшӓ ӹштӹшӹ, деятель). Шачын: 4 и Х.ш.я. (Кордова, Испани) - колен: 65 и Х.ш. паштек (Рим). Неронын тымдышыжы, стоицизмӹн сек кого фигурыжы. Ӓтяжӹ риторик дӓ историк Луций(Марк) Анней Сенека (Когоракшы), ӓвӓжӹ Гельвия ылын.
С С С
Чилимли
Чилимли (турокла Çilimli ) — Турцин, вадывел Дӱздже илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 16.378 (пӱэргӹ: 8.183; ӹдӹрӓмӓш: 8.195) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Нюцзе мечеть
Нюцзе мечеть (китайла 牛街礼拜寺) — Китайышты Пекин халан тошты (996 ин) мечетьшӹ.
Категори:Китай мечетьвлӓ
1532 и
1532 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Симсӹ пушӓнгӹ варан
Симсӹ пушӓнгӹ варан (Varanus macraei) — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Раджа-Ампат ошмаотывлӓн Батанта ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 110 см якте шоэш.
Лӹмжӹ
Лӹмжӹм Данкан МакРей (Duncan MacRae, 1839–1917) лӹмеш пумы.
Категори:Варан йишвлӓ
Банан
Банан (Musa) — Банан йыхыш фруктан пушӓнгӹ.
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
1533 и
1533 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
413 и
413 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Мененг (кымдем)
Мененг  (наурула дӓ англла Meneng ) — Наурун кечӹвӓлвел кымдемшы. Кымдемын территорижӹ: 288 га. 2005-шӹ ин тӹштӹ 1 830 эдем ӹлен.
Категори:Науру кымдемвлӓ
Икиздере
Икиздере (турокла İkizdere ) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Ризе илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 6.504 (пӱэргӹ: 3.331; ӹдӹрӓмӓш: 3.173) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «икиз» ('twin') дон «дере» ('little river') шамаквлӓ гӹц лин.
Оливери
Оливери (Oliveriana ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Категори:Орхидейвлӓ
Гӧльяка
Гӧльяка (турокла Gölyaka ) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Дӱздже илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 20.230 (пӱэргӹ: 10.109; ӹдӹрӓмӓш: 10.121) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Айва сарикӓ варан
Айва сарикӓ варан (Varanus melinus) — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Малуку (Сула, Оби) дӓ Бангай ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 80–120 см якте шоэш.
Амыжгек
Амыжгек (Acrocephalus) — изи мырышы кек. Цилӓжӹ 35 тӹрлӹ амыжгек улы. Кыды амыжгекшы пишок изи ылыт, кыдыжы шӹнгӹртӹш ганьы лин кердӹт. Цилӓнӓт ик цӹреӓн ылыт, кужикӓрӓк кӓпӓн, турарак лепкӓӓн, ташкалтышла кайшы пачан. Мырымышты годым амыж, кужы шуды ӓль мычашышты шӹнзӓт. Вӹд вӓрвлӓ докы лишнӹ лиӓш цаца, пӹжӓшӹжӹм шуды, амыж дӓ тӹшкӓ лошты опта.
Ти лӹмӹм Русско-марийский словарь биологических терминов лӹмдер гӹц нӓлмӹ. Х. Ф. Балдаев. Йошкар-Ола, 1983.
Категори:Орави ганьывлӓ
Сарапай
Сарапай — сола Кырык сирӹштӹ.
Вӓрлӓнӹмӹжӹ
Сарапай сола Йынгы ӓнгӹрӹн шалахай монгыр сирӹштӹжӹ, Эмӓнсола дорцын 6 уштыш кытлашты вӓрлӓнӓ. Йӹржӹ мӱлӓндӹн халык лӹмдӹмы вӓрвлӓ: Семӹк нер, Калмык лидӹ, Ондри лидӹ, весӹвлӓӓт. Сола лӹм сек пӹтари тиштӹ ӹлӓш тӹнгӓлшӹ эдемӹм анжыкта. Перви сола рушла Караева вторая маналтын.
Историжӹ
Сценӹштӹ кого пьесӹвлӓм шӹнденӹт: С.Николаевӹн «Саликӓ»-м, Арбанын «Кӓнгӹж йыд»-ым дӓ шукы молымат. Эдемӹн ӹлӹмӓш ганьок, клубынат ӹшке пуйырымашыжы ылын. 1951 ин кокшы этажым вес вӓре пыжен шыпштен кенӹт. Кым и тӹдӹ сылыкын левӓшдеок шӹнзен. 1953 ин тӹдӹ левӓшеш шо. Тенге гӹнят, пӹтӓри клуб пӹрцӹ складыш сӓрнӓлтӹн. Стеклавлӓм хангавлӓ доно ӓрен шӹндӹмӹ ылын, подвалеш турим оптенӹт. Изин-олен сӓмӹрӹквлӓ кушкыныт. Нӹнӹлӓн клуб пиш керӓл лин. Тенгелӓ колхоз вуйлатышывлӓ гӹц клубым йӧнештӓрӓш ядыныт. ӹшке силашты доно занавескӹвлӓм ыргенӹт дӓ ма керӓлӹм ситӓренӹт. Эчеӓт клуб ӹшке амасажым пачеш. 1980 ин Сарапай клубышты улы кымыл доно Станислав Лукианов пӓшӓлӓш тӹнгӓлеш. Пишок пӹсӹ, шытыр млоец ӹшке йӹржӹ тӓнгвлӓжӹм цымырен, вара пашкудывлӓ дӓ цилӓ солашты ӹлӹшӹвлӓ доно фольклорный ансамбльым поген, кыды ӹшке мастарлыкшым район дон республикӹштӹнӓ веле агыл, а вес вӓрвлӓштӓт лӹмнержӹм ак валты.
Категори:Солавлӓ Категори:Мары Эл солавлӓ Категори:Кырык мары солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
414 и
414 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
1534 и
1534 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
415 и
415 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
1535 и
1535 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Сиань соборной мечеть
Категори:Китай мечетьвлӓ
Анибар (кымдем)
Анибар  (наурула дӓ англла Anibare ) — Наурун ирвел кымдемшы. Кымдемын территорижӹ: 314 га. 2005-шӹ ин тӹштӹ 160 эдем ӹлен.
Категори:Науру кымдемвлӓ
Гӱнейсу
Гӱнейсу (турокла Güneysu ) — Турцин, покшал-вадывел Ризе илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 13.585 (пӱэргӹ: 6.697; ӹдӹрӓмӓш: 6.888) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «гӱней» ('кечӹвӓл') дон «су» ('вӹд') шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
416 и
416 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
1536 и
1536 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Ӓрлӓн
Ӓрлӓн (Cricetinae) — Ньымыштшывлӓ йыхын ӓрлӓн йишвлӓш пырышы изи йӓн. Кӹзӹт цилӓжӹ 19 йиш ӓрлӓн пӓлӹ.
Категори:Ньымыштшы йӓнвлӓ
Аргек
Аргек (Anas crecca) — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы вӹд кек. Йогывлӓ вӹлнӹ ӹлшӹ лыдывлӓ логӹц сек изи. Пӹжӓшӹжӹм Евразин йонгата вӓрвлӓштӹжӹ опта, Мары Элышты тӹдӹ шӹренок вӓшлиӓлтеш. Кӓпшӹ 34—38 см, шылдыржын шӓрӓлтӹмӹжӹ 58—64 см, озы лыдывлӓн нелӹцӹштӹ 250—450 г, ӓвӓ лыдывлӓн 200—400 г якте лин кердеш.
Категори:Лыды йишвлӓ Категори:Вӹд кеквлӓ
1537 и
1537 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Эугонгилус сцинк йишвлӓ
Эугонгилус сцинк йишвлӓ (Eugongylinae) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Африкышты, Евразиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 418 тӹрлӹ эугонгилус сцинк улы.
Классификацижӹ
Категори:Сцинк йишвлӓ
Июв
Июв (наурула дӓ англла Ijuw ) — Наурун йыд-ирвел кымдемшы. Кымдемын территорижӹ: 112 га. 2005-шӹ ин тӹштӹ 303 эдем ӹлен.
Категори:Науру кымдемвлӓ
Гӱнтер варан
Гӱнтер варан (Varanus rainerguentheri) — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Хальмахера ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 1–1.6 м якте шоэш.
Лӹмжӹ
Лӹмжӹм немӹц герпетолог Райнер Гӱнтер (Rainer Günther, 1941) лӹмеш пумы.
Категори:Варан йишвлӓ
Креагрутус
Креагрутус (Creagrutus) — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Панамышты дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 70 тӹрлӹ креагрутус улы.
Йишвлӓ
Категори:Харацинвлӓ
Баня Башы мечеть
Категори:Болгари мечетьвлӓ
Вӓргӹ
Вӓргӹ (ren) — тупӹрдӓн вольыквлӓн дӓ тенгеок эдемӹн кыжвек лыкшы системын органжы.
Категори:Эдемӹн органвлӓжӹ
1538 и
1538 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Акчакоджа
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Калкандере
Калкандере (турокла Kalkandere ) — Турцин, вадывел Ризе илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 13.086 (пӱэргӹ: 6.464; ӹдӹрӓмӓш: 6.622) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
418 и
418 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Ӧцеокладес
Ӧцеокладес тенгеок Эцеокладес (Oeceoclades ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 39 йиш тӹрлӹ Ӧцеокладес улы.
1539 и
1539 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Сервантес, Мигель де
Миге́ль де Серва́нтес Сааве́дра (Miguel de Cervantes Saavedra, 29 сентябрь 1547, Алькала-де-Энарес, Кастили — 23 апрель 1616, Мадрид) — цилӓ тӱнӹмбалны кымдан пӓлӹмӹ испан сирӹзӹ дӓ салтак, "Ламанча гӹц йой идальго Дон Кихот" романын авторжы.
Рейзингер варан
Рейзингер варан (Varanus reisingeri) — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Мисоол ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 80 см якте шоэш.
Лӹмжӹ
Лӹмжӹм Манфред Рейзингер (Manfred Reisinger) лӹмеш пумы.
Категори:Варан йишвлӓ
1540 и
1540 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Сеспель Мишши
Мишши Се́спель (суасламарла: Çеçпĕл Мишши, лачокла лӹмжӹ: Михаи́л Кузьми́ч Кузьми́н; 16 ноябрь 1899 — 15 июнь 1922) — суасламары поэт.
С С
Цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинквлӓ
Цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинквлӓ (Ablepharus) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Евразиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 10 тӹрлӹ цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк улы.
Йишвлӓ
Категори:Сцинк йишвлӓ
Выльдырцан
Ареалжы
Категори:Фазан йишвлӓ
Анабар (кымдем)
Анабар (наурула дӓ англла Anabar ) — Наурун йыд-ирвел кымдемшы. Кымдемын территорижӹ: 143 га. 2005-шӹ ин тӹштӹ 502 эдем ӹлен.
Категори:Науру кымдемвлӓ
Баобаб
Баобаб (Adansonia digitata) — бомбакс йишвлӓн йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Лӹмжӹ
Ти пушангӹ йыхлан Adansonia лӹмӹм Африкым шӹмлӹшӹ француз ботаник Мишель Адансон (1727—1806) лӹмеш пумы. «digitata» лӹм 5 - 7 парнян ӹлӹштӓшвлӓн формышты доно кӹлдӓлтӹн.
Биологи характеристикыжы
Баобаб мулӓндӹ вӹлнӹ сек кӹжгӹ пушӓнгеш шотлалтеш. 9 - 10 м кӹжгӹцаш пушӓнгӹн кытшы лач 18- 25 м якте веле шоэш. Гиннессӹн рекордвлӓн книгӓштӹжӹ 54,5 м кӹжгӹцӓн баобабым сек кӹжгеш шотлат. (1991 и). Телӹм, кынам баобаб ӹлӹштӓшвлӓжӹм вилен шуа, тӹдӹ анешла, рок гӹц пӹлгомышкыла кушшы пушӓнгӹм ӓшӹндӓрӹкта.
Категори:Мальва йишвлӓ Категори:Пушӓнгӹвлӓ
419 и
419 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Имӓн варан
Имӓн варан (Varanus spinulosus) — варан йишвлӓн группыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ Бугенвиль ошмаотышты ‎‎дӓ Соломон ошмаотывлӓштӹ (Санта-Исабель дон Сан-Хорхе) вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Категори:Варан йишвлӓ
1541 и
1541 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Ибрахим Паша мечеть
Ибрахим Паша мечеть (болгарла Ибрахим паша джамия ; турокла Maktul İbrahim Paşa Camii ) — Болгариштӹ Разград халан тошты (1616 ин) мечетьшӹ.
Категори:Болгари мечетьвлӓ
Ктенобрикон
Ктенобрикон (Ctenobrycon) — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ ктенобрикон улы. Ктенобриконвлӓн сек изижӹ 8 см, сек когожы 10 см.
Ийидере
Ийидере (турокла İyidere ) — Турцин, йыд-вадывел Ризе илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 8.944 (пӱэргӹ: 4.333; ӹдӹрӓмӓш: 4.611) эдем ӹлен.
1542 и
1542 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Ийидере
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ийи» ('good') дон «дере» ('little river') шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Йыгылджа
Йыгылджа (турокла Yığılca ) — Турцин, ирвел Дӱздже илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 18.478 (пӱэргӹ: 9.291; ӹдӹрӓмӓш: 9.187) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Яунде
Яунде (французла ‎‎ Yaoundé ) — Камерунын вуйхалажы дӓ сек кого кокшы халажы. 2005-шӹ ин тӹштӹ 1 430 000 эдем ӹлен.
Категори:Камерун халавлӓ
Ангола
Ангола (португалла‎‎ Angola; официал лӹмжӹ — República de Angola) — кечӹвӓл-покшал Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Конго Демократи Республика, ирвелнӹ Замби, вадывелнӹ Атланти океан, кечӹвӓлвелнӹ Намиби доно пӹсмӓным кыча. 2014-шӹ ин тӹштӹ 25 789 024 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 1 246 700 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Ниамей.
Административное устройство
Категори:Ангола
Кайнашлы
Кайнашлы (турокла Kaynaşlı ) — Турцин, кечӹвӓл Дӱздже илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 20.713 (пӱэргӹ: 10.268; ӹдӹрӓмӓш: 10.445) эдем ӹлен.
Сикибу, Мурасаки
Мурасаки Сикибу (973-шӹ и, Киото, Япони - 1014-шӹ и, Киото) — япон сирӹзӹ, поэт.
Пашӓвлӓжӹ
Категори:Сирӹзӹвлӓ
1543 и
1543 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Ктенохейродон
Ктенохейродон (Ctenocheirodon pristis) — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш ктенохейродон веле улы.
Категори:Харацинвлӓ
Баити
Баити (наурула дӓ англла Baiti ) — Наурун йыд-вадывел кымдемшы. Кымдемын территорижӹ: 123 га. 2005-шӹ ин тӹштӹ 572 эдем ӹлен.
Категори:Науру кымдемвлӓ
Оеони
Оеони (Oeonia ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Мадагаскарышты дӓ Маскарен ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 10 йиш тӹрлӹ Оеони улы.
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Сенци Молнар, Альберт
Альберт Сценци Молнар (Szenczi Molnár Albert; 1574-1634) — дон Януш Римай ӹшке жепӓш венгр сӹлнӹшаяшты виктӓрӹшӹ вивлӓ, яжо теоретиквлӓ дӓ лыдыш формывлӓм шукы монгыр гӹц пӓлӹшӹвлӓ ылыныт. Тенге ылын гӹнят, когоньышты лошты кого айыртем ылын. Римай лыдышвлӓжӹм усадьбы кабинетӹштӹ шӹнзен сирен, алберт Сценцим Молнар цилӓ Европым ужшы космополит ылын.
Молнар венгр сӹлнӹшаяшты гуманизм дон реформаци лошты синтезӹм ӹштӹшӹ поэтеш шотлалтеш, кышты шӹнцӹмӓшӹштӹ, теологиштӹ, проза доно сирӹмӹ сӹлнӹшаяшты ма у улы, цилӓ шотыш нӓлмӹ. Молнар туан сӓндӓлӹкшӹ гӹц 16 иӓшӹнок Германишкӹ тыменяш лӓктӹн кен дӓ курымжым тӹштӹ ӹлен, манаш лиэш. Германиштӹ 22 и ӹлен, Европа мычкы сӓрнен дӓ венгр тӓнгвлӓжӹ ядмы паштек туан сӓндӓлӹкӹшкӹжӹ пӧртӹлеш, но шукышты агыл ӹшкӹмжӹм тӹштӹ кӓньӹсӹрӹн шижӓш тӹнгӓлеш: Германиштӹ тӹдӹн ӹлӹмӓшӹжӹ ирӹкӓн атмосферӹштӹ эртен дӓ буржуавлӓ лошты моло шукы пӓлӹмӹжӹ ылын. Лӹмӹнок семняжӹлӓн у вӓрӹштӹ нелӹ ылын. Тидӹ гӹц пасна туроквлӓ кынам шаненӹт, атакуен кедрӹнӹт. Седӹндонат тӹдӹ 1615-шӹ ин мӹнгеш Германишкӹ кеӓ. Тӹштӹ 30 иӓш вырсы тӹнгӓлӓлтеш. Вырсышты ылмыжы гишӓн пӓлӹ агыл. Ма интересныжы, Молнарын перегӓлт кодшы сирмӓшвлӓштӹ ик темӹ тӹкӓлӓлтеш, кыды сирӹзӹвлӓ лоштыш атмосфера гишӓн шайыштеш. Тӹ коллегывлӓжӹ, кыдывлӓ туан сӓндӓлӹк гӹц ӧрдӹжӹштӹ нигыштат ылделыт, ӹлӹмӓш вӹкӹ кымдан анжышы Молнар вӹкӹ мокшым йылатен анженӹт дӓ тидӹжӹ творчествыштыштат тӹгӹрлӓ каеш. Нӹнӹн поэзиштӹ утла консервативне ылеш, тӹштӹ чӹдӹрӓк йонгата шӱлӹш шижӓлтеш. Но тенге гӹнят Молнарын, сӹлнӹашявлӓм пӓлӹшӹ эдемӹн авторитетӹм нӹнӹ валтен кердделыт.
Сценц Молнар сек когонжок венгр кыльтурым Европышты шӓрӹшӹ семӹнь пӓлӹ ылеш. Тӹ жепӹн Европыштыш йӹлмӹзӹвлӓ лошты венгр йӹлмӹ докы интерес понгыжалтын ылын дӓ тенге тӹдӹн кидшӹ лӹвец Дицтионариум латино-Унгарицум ет Унгаро-Латинум (Нӱрнберг, 1604) латин-венгр лӹмдер, тидӹ паштек Ножа грамматица Унгарица (Ханау, 1610) венгр грамматика лӓктӹт. Ти книгӓвлӓ гӹц пасна Сценци Молнар немӹц дӓ латин йӹлмӹ гӹц псалмвлӓм сӓрен дӓ Венгри гишӓн латинлӓ антологивлӓм сирен. Тенге тӹдӹ Германиштӹ пӓлӹмӹ лин.
Поэзи гӹц пасна тӹ жепӹн прозаат виӓнгӹн, тӹдӹн тӹнг темӹвлӓжӹ Европа мычкы каштмы корны сирӹшвлӓ ылыт.
Категори:Венгри персоналивлӓ Категори:Сирӹзӹвлӓ Категори:Венгр сӹлнӹшая
Робин Гуд
Робин Гуд – Вальтер Скоттын романын персонажшы, кыды Шервурдын шӹргӹвлӓштӹ кӹдӓлӓш ивлӓн ӹлен, «пурым шанышы» йолдук, кыды паянвлӓм шолышт сӓрнен дӓ шолыштмыжым незервлӓлӓн пайылен. Сӓмӹрӹквлӓн яратымы персонажышты.
Категори:Литература персонажвлӓ
421 и
421 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Томбул мечеть
Томбул мечеть (болгарла Томбул джамия ; турокла Tombul Camii ) — Болгариштӹ Шумен халан тошты (1740 - 1744 ивлӓн) мечетьшӹ.
Категори:Болгари мечетьвлӓ
1544 и
1544 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Дерепазары
Дерепазары (турокла Derepazarı ) — Турцин, йыд-вадывел Ризе илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 8.660 (пӱэргӹ: 4.238; ӹдӹрӓмӓш: 4.422) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «дере» ('little river') дон «пазар» ('пазар' ; «пазары» 'пазаржы') шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Оеониелла
Оеониелла (Oeoniella ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Цилӓжӹ 2 йиш тӹрлӹ Оеониелла улы.
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
1545 и
1545 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Ева (кымдем)
Ева (наурула дӓ англла Ewa ) — Наурун йыдвел кымдемшы. Кымдемын территорижӹ: 117 га. 2005-шӹ ин тӹштӹ 318 эдем ӹлен.
Категори:Науру кымдемвлӓ
422 и
422 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Кобе мечеть
Кобе мечеть (японла 神戸モスク ) — Япоништӹ Кобе халан тошты (1935 ин) дӓ пӹтӓришӹ мечетьшӹ.
Шевченко, Тарас Григорьевич
Тара́с Григо́рьевич Шевче́нко (укр.: Тара́с Григо́рович Шевче́нко; 25 февраль (9 март) 1814, Моринцы сола, Киев губерня, кӹзӹт Черкассы областьышты — 26 февраль (10 март) 1861, Санкт-Петербург) — рӧднӓ украин поэт дон прозаик, артньык. Шевченко украин сӹлнӹшая дон кӹзӹтшӹ украин литература йӹлмӹлӓн негӹцӹм пиштен. Тарас Шевченко колымыжы паштек украин халыкын интеллигенцим куштымашты кого фигура лин, тӹдӹн лӹмжӹ кӹзӹтӓт когон шотен пиштӓлтеш.
Ш Ш Ш
Цианохаракс
Цианохаракс (Cyanocharax) — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ цианохаракс улы.
Йишвлӓ
Категори:Харацинвлӓ
1546 и
1546 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
423 и
423 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
Гӧкчебей
Гӧкчебей (турокла Gökçebey) — Турцин, ирвел Зонгулдак илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 24.112 (пӱэргӹ: 11.736; ӹдӹрӓмӓш: 12.376) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «гӧкче» ('bluish') дон «бей» ('бей') шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Ӧрстеделла
Категори:Орхидейвлӓ
Момоца (сауна)
Момоца (сауна) - кӓпӹм ӹрӹктӹмӹ, пӱжӓлтмӹ, паралтмы, цӹвӹлгӹмӹ, мышкылтмы вӓр. Момоца ошы дӓ шимӹ лин кердеш. Ош момоцашты шӹкш пыч вашт тӱгӹ лӓктеш, шим момоцашты шӹкш момоца кымдык шӓрлӓ дӓ тенге тӹшкӹ йонгалтмыкы веле пыраш лиэш. Момоца паштек "куштылгы пар доно" руш шая вариант вӓреш ӹнде марла "Шӓлӓ момоца гыц" манын попат. Кырык сирыштӹ цилӓ портӹшток манаш лиэш, ӹшке момоца улы. Вес халыквлӓ логӹц момоца культуры доно сек кымдан финнвлӓ пӓлӹмӹ ылыт. Ти сӓндӓлӹкӹштӹ момоца "сауна" маналтеш. Финнвлӓн саунывлӓштӹ кыце солавлӓштӹ, тенгеок шӹренжок хала ватерывлӓштӓт улы. Суомиштӹ цилӓжы 2 миллион нӓрӹ сауна улы, кыды йыхшын 3-4 сауна вӓк лин кердеш.
Ажедмашвлӓ:
http://www.eeyore.aroundspb.ru/?o=2722 (Шим момоца Кырык мары этнографи музейӹштӹ)
Категори:Ӹлӹмӓш культура
Шартял ӓршӓш
Шартял ӓршӓш — тидӹм эче адвент ӓршӓш маныт, кож укшвлӓ гӹц ӹштӓлтеш (тидӹм вадывел сӓндалӹквлаштӹ ӹлӹшӹ кырык марынвлӓ «кранц» лӹм доно пӓлӓт). Ти ӓршӓшеш нӹл сартам шӹндӓт, венок форман ылеш дӓ тӹдӹн доно эдемвлӓ Шартял якте ӹшке пӧрт кӧргӹвлӓштӹм сӹлнештӓрӓт. Сартавлӓ тӹштӹ улат, ти лранцым ак сӓкӓлтеп, а стӧл вӹкӹ ӓль окня анзыкы пиштӓт. Нӹл сарта нӹл адвент рушӓрням анжыктат. Пӹтӓриш адвент рушӓрнян ик сартам чӱктӓт, кокшын коктым дӓ теге пакыла. Шартял ӓршӓшӹм Шартял доно кӹлдӓлтшӹ айошкы Гамбургыштыш теолог Иоганн Хинрих Вихерн пыртен, кыды токыжы незер йыхвлӓ гӹц ылшы тетявлӓм кушташ нӓлӹн ылын. Адвент жепӹн тетявлӓ ӹшке анжышышышты гӹц «Кынам Шартял толеш?» манын со ядыштыныт дӓ тенге тетявлӓ Шартял якте маняр кодын, пӓлӹштӹ манын, Вихерн 1839-шӹ ин пу арава гӹц ӓршӓшӹм ӹштен дӓ тӹшӓк луаткок изи дӓ нӹл кого сартам шӹнден. Ирок йӹде ти ӓршӓшӹштӹ ик изи сартам, а рушӓрня йӹде кого ош сартам чӱктен. Шартял ӓршӓшӹштӹ техень символвлӓм моаш лиэш: сек пӹтӓрижок сартавлӓн шотын шукемӓшӹм Христосын шачмыжын лишеммӹжӹ «ӹлӹмӓшӹн сотыжы» доно кӹлденӹт. Варажы ӓршӓш йӹргешкӹ ылешӓт, тидӹ мӱлӓндӹм анжыкта манаш тӹнгӓлмӹ. сартавлӓжӹ мӱлӓндӹн нӹл монгыржым анжыктат, кож укшвлӓ - мӱлӓндӹн ыжаргы ылмыжым. Сартавлӓн сотыштӹ кечӹн сотыжы семӹнь ылыт аль тӹ соты, кыды Шартялым сотемдӓрен колта, вес сем-ньжӹ тидӹ ӹшке Христос ылеш.
Католиквлӓ Шартял ӓршӓшӹм кым фиолет дӓ ик ошака-якшар цӹреӓн сартавла доно сӹлнештӓрӓт. Ошака-якшаргыжым кымшы адвент рушӓрнян чӱктӓт.
Ш Ш
Корнан цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк
Корнан цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк (Ablepharus bivittatus) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Турциштӹ, Армени, Азербайджан дӓ Иранышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы шӹренжок 15 см якте веле.
1547 и
1547 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Корнан цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк
Ажедмӓшвлӓ
Категори:Сцинк йишвлӓ
Цианогастер
Цианогастер (Cyanogaster noctivaga) — харацинвлӓн йиш группыш пырышы Бразилишӹ вӓшлиӓлтшӹ йӓр-йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш цианогастер веле улы.
Категори:Харацинвлӓ
Карасу
Карасу (турокла Karasu ) — Турцин, йыдвел Сакарья илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 53.275 (пӱэргӹ: 26.500; ӹдӹрӓмӓш: 26.775) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Ӧстлундорхис
Ӧстлундорхис (Oestlundorchis ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Категори:Орхидейвлӓ
424 и
424 и — V курымын ижӹ. Категори:V курымКатегори:Ивлӓ
1548 и
1548 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Ахать-Джами мечеть
Ахать-Джами мечеть (украинлӓ Мечеть Ахать Джамі ) — Украинышты Донецк халан у (1999 ивлӓн) мечетьшӹ.
Категори:Украина мечетьвлӓ
Будак цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк
Будак цӓрӓ сӹнзӓӓн сцинк (Ablepharus budaki) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Турциштӹ, Кипр, Сири дӓ Ливанышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 12 см якте шоэш.