cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
1472 и
1472 и — XV курымын ижӹ. Категори:XV курымКатегори:Ивлӓ
Сирӹштӹш варан
Сирӹштӹш варан (Varanus semiremex) — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 60 см якте шоэш.
Категори:Варан йишвлӓ
Ӧрмӧк карем
Ӧрмӧк карем - Виловат велнӹш Важынӓнгӹр лишнӹш карем.
Категори: Географи Категори: Кырык сир топонимика Категори: Мары топонимика
372 и
372 и — IV курымын ижӹ. Категори:IV курымКатегори:Ивлӓ
Мишобулбум
Мишобулбум (Mischobulbum ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 11 йиш тӹрлӹ Мишобулбум улы.
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Нгардмау
Линквлӓ
Категори:Палау штатвлӓ
1473 и
1473 и — XV курымын ижӹ. Категори:XV курымКатегори:Ивлӓ
Чавайн, Сергей Григорьевич
Чавайн Рая Бартенсӹн сӹнзӓжӹ доно:
Профессор Рая Бартенсын 4 мары поэт гишӓн книгӓжӹ Чавайн гӹц тӹнгӓлӓлтеш дӓ тидӹжӹ, седӹ тӧр, такеш агыл вет ти поэт мары литературылан негӹцӹм пушеш шотлалтеш. Поэтвлӓн ӹлӹмӹ, тыменьмӹ корнывлӓштӹ, пӓшӓштӹ, махань атмосферӹштӹ пӓшӓм ӹштенӹт дӓ сиренӹт – цилӓ тидӹ келгӹн анжыктымы. Текствлӓ иктӧр пуалтыт, пӹтӓри алык марла, вара тидӹм финнлӓ сӓрӹмӹ. ”Оты” лыдышлан пытӓриш вӓрӹм пумы. Книгӓшкӹ пыртымы лыдышвлӓм Рая Бартенс сирӹмӹ жепӓш культурологи перспективы доно анализируя, махань-шон кӹлвлӓм кӹчӓлеш.
Чавайнын лыдышвлӓ лоштыжы техеньвлӓ улы: ”Шошым”, ”Жерӓ”, ”Шошым нырышты”, ”Кӓнгӹж йыд”, ”Куги”, ”Малын мӹньӹ шачынам”, ”Шӹжвӹк дон роза”, ”Книгӓ”. Лыдшылан тиштӹ ”Книгӓ” лыдышым сирӓлтӹмӹ шоэш.
Кӹзӹтшӹ жепӓш мары семӹнь, лин кердеш, шукы кырык марла лыдшыжок ти лыдышыштыш ”Марий гына тыланет/Тупшым веле ончыкта…” шанымашвлӓ доно когонжат мелӹн ак ли. Пӓлем, кырык марынвлӓ туан йӹлмӹнӓ донат ӹнде шукырак лыдаш тӹнгӓлӹнӹт. Книгӓвлӓ веле лӓктӹн миштӹ! Мӓ нӹнӹм ӧрдӹшкӹ ана шӹкӓл. Такеш агыл вет кырык марынвлӓ лошты процентуальноат кӱшӹл дӓ кӹдӓлӓш специальный тыменьмӓшӹм нӓлшӹвлӓ шукын ылыт.
Чавайн гишӓн келесӓш гӹнь, тӹдӹн ”Калевала” гань марла эпосым сирӹмӹжӹ гишӓнӓт пӓлдӹртӓш келеш, но пиш ӹжӓл, попат, тӹдӹн кид сирӹшӹжӹм репресси ивлӓн рокышкы мӱден коденӹт, тенге тӹдӹм иктӓт моде дӓ лин кердеш, тӹшӓк ӹндежӹ шӱнӓт кен.
Тидӹ гӹц пасна тӹдӹ Шекспирӹн ”Оттелложымат” сӓрен ылын дӓ ти пӓшӓлӓнӓт ямаш пуйырен. 1930-шы ивлӓн библиотекывлӓ гӹц марла книгӓвлӓм кӹшкенӹт, фашиствлӓ ганьок, нӹнӹм тылышты вӓк йылатенӹт. Тидӹ гишӓн лыдатат, ”Мам вӓл марла сирӹмӹ книгӓлӓн ӹлен лӓктӓш вӓрештде?” шаналтет. Но тӹ годымок, марла книгӓвлӓ со ӹлӓт! Ӹлӹштӹ веле!
Тӹ годымок махань атмосферӹштӹ шӱдӹ и перви мары халык ӹлен, тидӹ гишӓн Чавайнын шаявлӓжӹ гӹц пӓлен нӓлӓш лиэш. Рая Бартенс тидӹ гишӓн сирӓ:
”Марынвлӓн мӱлӓндӹштӹ 7 и тымдышын пӓшӓм ӹштӹмӹжӹ годым Чавайнлан руш шовинизмӹм тырхаш вӓрештӹн. Тӹнӓм рушынвлӓ марынвлӓм эдемешӹжӓт шотлыделыт. Шамаклан 1914-шӹ ин школышкыжы инспектор толын дӓ малын тӹдӹн тыменьшӹвлӓжӹ рушла тенге худан попат манын ядын. Ти школ рушын агыл, а марын школ манын Чавайн вӓшештен. Тидӹм колын, инспектор ”Мӹнь тиштӹ инспектор ылмем годым, уездӹштӹ ик марын школат лишӓшлык агыл.” Манын келесен. ”Анжемӓ вара, марынвлӓн школ!” инспектор мыскылалын. Октябрь Революцим Чавайн улы кымылжы доно вӓшлиэш дӓ туан халыкшы верц куатан пӓшӓвлӓжӹм ӹштӓш пижеш. 1920-30-шы ивлӓ лошты шукым сирӓ. ”У элын кушмым куанен мый мурем” лыдышыштыжы тӹдӹ сирӓ: ”Эй, марий калык, ончык тый ончо! У элын кушмым куанен мый мурем.”
Чавайн туан халыкшым шӱмжӹ вашт яратен дӓ тенге гӹнят, тӹдӹм 1937-шӹ ин халык тышманеш лыктыт, Москвашты ӹлӹшӹ поэтлӓн Йошкар-Олашкы толаш шӱдӓт дӓ 25-шӹ майын вокзал гӹцок арестуен кеӓт. Поэтнӓ ынгылдарымаш сирмӓшӹштӹжӹ сирӓ: ”Ӹшкӹмемӹм советский гражданинеш шотлем. Пӓшӓэм ӹштӓш манын, ладнан пӓшӓэм ӹштӓш ирӹкӹм пуаш ядам. Туан халыкем шӱмем вашт яратем. Ти яратымашым цӓкӹнеш (преступлениэш) шотледӓ гӹнь, тӹнӓм мӹньӹм наказен кердӹдӓ. Мам туан халыкланем дӓ совет кӹллӓн ӹштенӓм, пӓледӓ.” Тенге Чавайн тӹ кечӹн сирен.
Ажедмӓшвлӓ
http://www.kmatsum.info/mari/texts/Elnet58.html
Ч Ч
1474 и
1474 и — XV курымын ижӹ. Категори:XV курымКатегори:Ивлӓ
Ала пушӓнгӹ варан
Ала пушӓнгӹ варан (Varanus similis) — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ ‎‎дӓ Папуа-У Гвинейиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 65 см якте шоэш.
Категори:Варан йишвлӓ
373 и
373 и — IV курымын ижӹ. Категори:IV курымКатегори:Ивлӓ
Миксис
Миксис (Mixis ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Категори:Орхидейвлӓ
Пиндӹкал
Пиндӹкал (Луначарка) — сола Кырык сирӹштӹ, Акпарсын мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы сола.
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот
Кого ӓнгӹр, кыды Кого Йынгын шалахай укш-йогы ылеш, лишнӹ вӓрлӓнӓ. Йоласал якте 4 уштыш.
1795-шӹ ин Пиндӹкалштӹ 11 кудвичӹ ылын.
1859-шӹ ин Пиндӹкал 23 кудвичӹ ылын (70 пӱэргӹ дӓ 76 ӹдӹрӓмӓш).
1898-шӹ ин 37 кудвичӹ ылын (92 пӱэргӹ дӓ 95 ӹдӹрӓмӓш).
1907-шӹ ин 195 эдем ӹлен.
2001-шӹ ин Пиндӹкал 41 кудвичӹ ылын 56 эдем ӹлен (24 пӱэргӹ дӓ 32 ӹдӹрӓмӓш).
Истори
1795-шӹ ин документвлӓштӹ перви анжыкталеш. Пиндык тиштӹ первиш ӹлӓш тӹнгӓлӹн. "Ал / йӓл" - "сола" гань вашталташ лиэш.
Транспорт
Категори:Солавлӓ Категори:Мары Эл солавлӓ Категори:Кырык мары солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
374 и
374 и — IV курымын ижӹ. Категори:IV курымКатегори:Ивлӓ
Чардак
Чардак (турокла Çardak ) — Турцин, ирвел Денизли илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 11.747 (пӱэргӹ: 5.829; ӹдӹрӓмӓш: 5.918) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Кӹшкӹ сӹнзӓӓн шӓкшӓльӹвлӓ
Кӹшкӹ сӹнзӓӓн шӓкшӓльӹвлӓ (Ophisops) — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Европышты, йыд-ирвел Африкышты дӓ вадывел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ кӹшкӹ сӹнзӓӓн шӓкшӓльӹ улы.
Мобилабиум
Мобилабиум (Mobilabium ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
1475 и
1475 и — XV курымын ижӹ. Категори:XV курымКатегори:Ивлӓ
Нукрасвлӓ
Йишвлӓ
Категори:Лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓ
375 и
375 и — IV курымын ижӹ. Категори:IV курымКатегори:Ивлӓ
Нгаремленгуи
Нгаремленгуи (палаула ? ; англла Ngaremlengui ) — Палаун вадывел Бабелдаоб ошмаотышты штатшы. Штатын территорижӹ: 65 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 317 эдем ӹлен. Штатын вуйхалажы: Имеонг.
Категори:Палау штатвлӓ
Ош мызы
Ош мызы (Lagopus lagopus) — кӹдӹрвлӓн йишӹн цӹвӹлӓ кеквлӓн группыш пырышы кек. тундрышты, тайгашты дӓ шӹргӹвлӓштӹ ӹла. Кӓпшӹ 35—38 см; нелӹцшӹ 400—700 г.
Категори:Фазан йишвлӓ
377 и
377 и — IV курымын ижӹ. Категори:IV курымКатегори:Ивлӓ
Нгатпанг
Нгатпанг (палаула ? ; англла Ngatpang ) — Палаун вадывел Бабелдаоб ошмаотышты штатшы. Штатын территорижӹ: 47 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 464 эдем ӹлен. Штатын вуйхалажы: Нгереклмадел.
Категори:Палау штатвлӓ
Черемисиново
Череми́синово — хала сӹнӓн когосола Курск областьышты. Черемисиновский районын административ центржы Курск область.
Тим йогы (Дон йогын бассенжӹ) сирӹштӹ вӓрлӓнӓ. Автокорны доно Курск якте 86 уштыш, кӹртникорны доно 86. Курск гӹц йыдвел-ирвелнӹрак ылеш. 2008-шӹ ин Черемисиновышты 3846 эдем ӹлен.
Ажедмӓшвлӓ
Ч Ч Ч
Ямусукро
Ямусукро (французла ‎‎ Yamoussoukro‎ ) — Кот-д’Ивуарын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 3 500 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 200 659 эдем ӹлен.
Категори:Кот-д’Ивуар халавлӓ
1476 и
1476 и — XV курымын ижӹ. Категори:XV курымКатегори:Ивлӓ
Мӧренхути
Мӧренхути (Moerenhoutia ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Саваткова, Анна Андреевна
Анна Андреевна Саваткова, (20-шы октябрьӹн 1925-шӹ ин Яштугашты шачын)
Кӱшӹл школышты тыменьмӓш
1966-1971-шӹ ивлӓ лошты МарКугПедИ-штӹ мары йӹлмӹ факультетӹштӹ тыменьӹн.
Мӧренхути
Категори:Орхидейвлӓ
Саваткова, Анна Андреевна
Шӹнцӹмаш пӓшӓвлӓжӹ
1949-1953-шы ивлӓ лошты Йӹлмӹвлӓм шӹмлӹшӹ институтышты, пӹтарижӹ Ленинградышты, варажы Москвашты тыменьӹн. С. шукыжымок мары йӹлмӹвлӓн лексикӹм шӹмлен. 1981-шӹ ин Кырык мыры йӹлмӹн лӹмдержӹм поген лыктын. Ти лӹмдер халык лошты кымдан пӓлымӹ лин дӓ у редакци доно тидӹм 2007-шӹ ин угӹц лыкмы.
С С С
Месалинавлӓ
Месалинавлӓ (Mesalina) — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Азиштӹ дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 14 тӹрлӹ месалина улы.
Йишвлӓ
Категори:Лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓ
Ирмызы
Ирмызы (Perdix; ирмузо) — мызывлӓн йыхын (Perdicinae), фазанвлӓн группыш пырышы кеквлӓ.
Йишвлӓ
Категори:Фазан йишвлӓ
Черемиска
Черемиска — сола Угарман областьын Лысково районышты. Почта индекс: 606212.
Ти лӹм донок ик сола Коми Республикышты, Пермь крайышты, Екатеринбург областьышты улы.
Енишехир (Диярбакыр)
Енишехир (турокла Yenişehir ) — Турцин, Диярбакыр илӹн дӓ Диярбакыр халан центр районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 186.901 (пӱэргӹ: 94.001; ӹдӹрӓмӓш: 92.900) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «йени» ('у') дон «шехир » ('хала') шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ
Категори:Турци районвлӓ
Сторр варан
Сторр варан (Varanus storri) — варан йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 30 см якте шоэш.
Лӹмжӹ
Лӹмжӹм австрали орнитолог дӓ герпетолог Глен Милтон Сторр (Glen Milton Storr, 1921 – 1990) лӹмеш пумы.
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Варан йишвлӓ
1477 и
1477 и — XV курымын ижӹ. Категори:XV курымКатегори:Ивлӓ
Сарикӓ вуян вӹд варан
Сарикӓ вуян вӹд варан (Varanus cumingi) — варан йишвлӓн группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Самар, Лейте дӓ Минданао ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 70 см якте шоэш.
Категори:Варан йишвлӓ
Дӱзичи
Дӱзичи (турокла Düziçi ) — Турцин, йыдвел Османие илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 76.273 (пӱэргӹ: 38.106; ӹдӹрӓмӓш: 38.167) эдем ӹлен.
Каянгел (штат)
Каянгел (палаула ? ; англла Kayangel ) — Палаун йыдвел штатшы. Штатын территорижӹ: 3 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 188 эдем ӹлен. Штатын вуйхалажы: Каянгел (Ngcheangel).
Категори:Палау штатвлӓ
Фривальдский, Имре
Имре (Эммерих) Фривальдский (фон Фривальд) (Frivaldszky Imre, Emerich (Imre) Frivaldszky von Frivald; 6-шы февраль, 1799-шӹ и, Bacskó – 19-шӹ октябрь, 1870-шы и, Jobbágyi) — мадьяр ботаник дӓ таксон сирӹшӹ энтомолог.
Категори:Венгри персоналивлӓ Категори:Ботаника Категори:Зоологи
Кот-д’Ивуар
Кот-д’Ивуар тенгеок Кот-д'Ивуар (французла ‎‎ Côte d'Ivoire; официал лӹмжӹ — République de Côte d'Ivoire) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Мали дӓ Буркина Фасо, ирвелнӹ Гана, вадывелнӹ Либери дӓ Гвиней, кечӹвӓлвелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 20 617 068 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 322,460 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы: Ямусукро; сек кого халажы: Абиджан.
Монадени
Монадени (Monadenia ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Категори:Орхидейвлӓ
379 и
379 и — IV курымын ижӹ. Категори:IV курымКатегори:Ивлӓ
Савельева, Евгения Константиновна
Евгения Константиновна Савельева — кырык мары поэтесса, журналист.
Биографижӹ
Сарапай солаэш 31 август 1959 ин шачын. Вӹржӹкӓн школышты, вара Йоласал школышты тыменьӹн. Пакыла - Мары госуниверситетӹштӹ, историко-филологический факультетӹштӹ, кыдым 1980 ин пӹтӓрен. Школвлӓштӹ пӓшӓлен, вара - Кырык мары район газетӹн редакциштӹ: корреспондент, ответственый секретарь, "Край горномарийский" газетӹштӹ кӹзӹтӓт пӓшӓм ӹштӓ. Цикмӓштӹ ӹлӓ.
C C
Черемиское-Черемиска
Ч Ч
380 и
380 и — IV курымын ижӹ. Категори:IV курымКатегори:Ивлӓ
Абиджан
Абиджан (французла ‎‎ Abidjan‎ ) — Кот-д’Ивуарын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 2 119 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 3 660 682 (метропол: 6 169 102 ) эдем ӹлен.
Категори:Кот-д’Ивуар халавлӓ
1478 и
1478 и — XV курымын ижӹ. Категори:XV курымКатегори:Ивлӓ
Меролесвлӓ
Меролесвлӓ (Meroles) — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ меролес улы.
Йишвлӓ
Категори:Лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓ
381 и
381 и — IV курымын ижӹ. Категори:IV курымКатегори:Ивлӓ
1479 и
1479 и — XV курымын ижӹ. Категори:XV курымКатегори:Ивлӓ
Садывичӹ кушкышвлӓ
Садывичӹ кушкышвлӓ:
Кырык сирӹштӹ кушшывлӓ
Категори:Продуктывлӓ Категори:Качкышвлӓ
1480 и
1480 и — XV курымын ижӹ. Категори:XV курымКатегори:Ивлӓ
Корнан варан
Корнан варан (Varanus salvator) — варан йишвлӓн группыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 2 м, нелӹцшӹ 15 кг якте шоэш.
Монофиллорхис
Монофиллорхис (Monophyllorchis microstyloides ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Монофиллорхис улы.
1481 и
1481 и — XV курымын ижӹ. Категори:XV курымКатегори:Ивлӓ
Ангаур
Ангаур (палаула ? ; англла Angaur, Ngeaur ) — Палаун йыдвел штатшы. Штатын территорижӹ: 8 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 320 эдем ӹлен. Штатын вуйхалажы: Нгарамаш.
Категори:Палау штатвлӓ
Каяпынар
Каяпынар (турокла Kayapınar ) — Турцин, Диярбакыр илӹн дӓ Диярбакыр халан центр районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 194.601 (пӱэргӹ: 99.167; ӹдӹрӓмӓш: 95.434) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кая» ('stone') дон «пынар» ('вӹдсӹнзӓ') шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Четкарёв, Ксенофонт Архипович
Ксенофонт Архипович Четкарев (02 январь, 1910 — 1956) — Пӓлӹмӹ фольклорист, сӹлнӹшая шӹмлӹзӹ, филологи шӹнцӹмӓшвлӓн кандидатшы.
Лужавуй Акпарс гишӓн сирен.
Ажедмӓшвлӓ
Ч Ч Ч Ч
382 и
382 и — IV курымын ижӹ. Категори:IV курымКатегори:Ивлӓ
Миросмодес
Категори:Орхидейвлӓ
Корор (штат)
Корор  (палаула ? ; англла Koror ) — Палаун йыдвел штатшы. Штатын территорижӹ: 18 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 12 676 эдем ӹлен. Штатын вуйхалажы: Корор.
Категори:Палау штатвлӓ
Себу варан
Себу варан (Varanus nuchalis) — варан йишвлӓн группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Себу, Тикао, Негрос, Панай дӓ Масбате ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 60 см якте шоэш.
Категори:Варан йишвлӓ
Тогиан варан
Тогиан варан (Varanus togianus) — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Тогиан дӓ Сулавеси ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Категори:Варан йишвлӓ
Латастивлӓ
Латастивлӓ (Latastia) — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Африкын Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 10 тӹрлӹ латасти улы.
Йишвлӓ
Категори:Лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓ
1482 и
1482 и — XV курымын ижӹ. Категори:XV курымКатегори:Ивлӓ
Смит, Патти
Альбомвлӓжӹ
Категори:Америка персоналивлӓ
Баглар
Баглар (турокла Bağlar ) — Турцин, Диярбакыр илӹн дӓ Диярбакыр халан центр районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 334.954 (пӱэргӹ: 170.323; ӹдӹрӓмӓш: 164.631) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «баг» ('vineyard') дон «-лар» ('-влӓ') шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
383 и
383 и — IV курымын ижӹ. Категори:IV курымКатегори:Ивлӓ
1483 и
1483 и — XV курымын ижӹ. Категори:XV курымКатегори:Ивлӓ
1484 и
1484 и — XV курымын ижӹ. Категори:XV курымКатегори:Ивлӓ
Бахче
Бахче (турокла Bahçe ) — Турцин, ирвел Османие илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 21.212 (пӱэргӹ: 10.668; ӹдӹрӓмӓш: 10.544) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Набалуиа
Набалуиа (Nabaluia ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Категори:Орхидейвлӓ
Голасписвлӓ
Йишвлӓ
Категори:Лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓ
384 и
384 и — IV курымын ижӹ. Категори:IV курымКатегори:Ивлӓ
Пелелиу (штат)
Солавлӓжӹ
Мелекеок штатышты 4 сола улы.
Категори:Палау штатвлӓ
1485 и
1485 и — XV курымын ижӹ. Категори:XV курымКатегори:Ивлӓ
Панай варан
Панай варан (Varanus mabitang) — варан йишвлӓн группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Панай ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 52,7 см, пачыжы 74,1 см якте шоэш.
Категори:Варан йишвлӓ
Дитрих, Марлен
Марле́н Ди́трих (Marlene Dietrich), кужырак лӹмжӹ Мария Магдалена Дитрих (Marie Magdalene Dietrich), 27 декабрь 1901 — 6 май 1992) — немӹц дӓ американ киноактриса, мырызы.
Биографижӹ
Марлен Дитрих 27 декабрь 27 декабрьын 1901 ин Берлинӹштӹш Шӧнеберг районышты Луи Эрих Отто Дитрих полици офицерӹн дӓ Вильгельмина Фельзингын вӓтӹжӹн йыхыштышты шачын. 1918 и якте Берлинӹштӹ кӹдӓлӓш школышты тыменьӹн. Тӹ годымк профессор Дессау докы крипицӓ уроквлӓшкӹжӹ каштын. 1919—1921 ивлӓн Веймарышты музыкым тыменьӹн, вара Берлинӹштӹ актервлӓн школыш тыменяш пырен.
Фильмографи
Категори:Германи персоналивлӓ Категори:Артиствлӓ Категори:АУШ персоналивлӓ
Сур
Сур (турокла Sur ) — Турцин, Диярбакыр илӹн дӓ Диярбакыр халан центр районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 135.446 (пӱэргӹ: 68.861; ӹдӹрӓмӓш: 66.585) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Гастрофолисвлӓ
Йишвлӓ
Категори:Лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓ
Вазир Хан мечеть
Вазир Хан мечеть (урдула مسجد وزیر خان ) — Пакистанышты Пенджаб провинцин Лахор халан тошты (1635 ин) мечетьшӹ.
Категори:Пакистан мечетьвлӓ
Нагелиелла
Нагелиелла (Nageliella ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Категори:Орхидейвлӓ
1486 и
1486 и — XV курымын ижӹ. Категори:XV курымКатегори:Ивлӓ
Сонсорол (штат)
Сонсорол (палаула ? ; англла Sonsorol ) — Палаун кечӹвӓлвел штатшы. Штатын территорижӹ: 3 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 100 эдем ӹлен. Штатын вуйхалажы: Донгосару.
Линквлӓ
Категори:Палау штатвлӓ
Шунӓнгер
Шунӓнгӹр (Шунангер) — сола Кырык сирӹштӹ, Кобяшан мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы сола.
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот
Вургымла кӱкшӹ Йыл сирӹштӹ вӓрлӓнӓ, Якшарсир, Имнивичы, Вӹдсӹнзӓ, Сасна каремвлӓ дӓ Йӓкӹнер кӱкшӹ лишнӹ. Пӹзӹкныр гӹц 8 уштыш нӓрӹ.
1795-шӹ ин Шунӓнгӹрштӹ 17 кудвичӹ ылын.
1859-шӹ ин Шунӓнгӹрштӹ 35 кудвичӹ ылын (87 пӱэргӹ дӓ 106 ӹдӹрӓмӓш).
1897-шӹ ин 49 кудвичӹ ылын (123 пӱэргӹ дӓ 129 ӹдӹрӓмӓш).
1915-шӹ ин 55 кудвичӹ ылын 298 эдем ӹлен.
1919-шӹ ин 58 кудвичӹ ылын 310 эдем ӹлен.
1923-шӹ ин 52 кудвичӹ ылын.
1925-шӹ ин 308 эдем ӹлен.
1929-шӹ ин 63 кудвичӹ ылын 321 эдем ӹлен.
2001-шӹ ин Шунангӹрштӹ 63 кудвичӹ ылын 164 эдем ӹлен (82 пӱэргӹ дӓ 82 ӹдӹрӓмӓш).
Истори
1795-шӹ ин документвлӓштӹ анжыкталеш.
Транспорт
Категори:Солавлӓ Категори:Мары Эл солавлӓ Категори:Кырык мары солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
Лели
Лели ( Laelia ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 25 йиш тӹрлӹ лели улы.
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Войтун
Войтун (Epilobium ; алыкмарла вуйдеҥге) — войтун йишвлӓн йыхыш пырышы кушкышвлӓ. Эдем кыташ вӓк пеледӹшӓн шуды. Мары Элышты цилӓ вӓреок вӓшлиӓлтеш, лӹмӹнок роэн лыкмы шӹргӹвлӓштӹ дӓ шӹргӹ тӹр мыч кушкеш. Войтун пиш шукы йиш лин кердеш.
1487 и
1487 и — XV курымын ижӹ. Категори:XV курымКатегори:Ивлӓ
Сьерра-Мадре варан
Сьерра-Мадре варан (Varanus bitatawa) — варан йишвлӓн группыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Лусон ошмаотышты (Сьерра-Мадре) эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 2 м, нелӹцшӹ 10 кг якте шоэш.
Категори:Варан йишвлӓ
Шӹнгӹртӹш
Шӹнгӹртӹш (Sturnus) — шӹнгӹртӹш йишвлӓ группыш пырышы Арктика якте шошы мырышы кеквлӓ.
Характеристикыжы
Цилӓжӹ 10 йиш шӹнгӹртӹш улы, кыдывлӓ ӹшке лоштышты цӹрештӹ донат, ӹлӹмӓш овуцашты донат когонжок ак айыртемӓлтеп.
Вӹлец анжымаш
Шӹнгӹртӹшвлӓ кужы тор мычашан ляпцӓкӓ нерӓнвлӓ ылыт. Пачышты мытык, шылдырышты кашар мычашан. Шӹнгӹртӹшвлӓ логӹц (Sturnus vulgaris) Европа мыч ӹлӓ. Мыжырангмы анзыц озы шӹнгӹртӹшвлӓ шимӓкӓ-симсӓлгӹ ылыт. Сӓмӹрыквлӓ кырӓникӓ пынанвлӓ.
Йишвлӓ
Категори:Шӹнгӹртӹш йишвлӓ
Чынар
Чынар (турокла Çınar ) — Турцин, кечӹвӓл Диярбакыр илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 65.964 (пӱэргӹ: 33.108; ӹдӹрӓмӓш: 32.856) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Адольфусвлӓ
Адольфусвлӓ (Adolfus) — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Ирвел дӓ Покшал Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ адольфус улы.
Йишвлӓ
Категори:Лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓ
385 и
385 и — IV курымын ижӹ. Категори:IV курымКатегори:Ивлӓ
1488 и
1488 и — XV курымын ижӹ. Категори:XV курымКатегори:Ивлӓ
Пӹзӹкныр
Пӹзӹкныр (Кузнецово) — сола Кырык сирӹштӹ, Аказын мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы сола.
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот
Пӹзӹкныр сола - Пӹзӹкныр сельсоветӹын центыржы. Тӹдӹ 3 лаштык гӹц шалга: ÿл Пӹзӹкныр (лач тӹнг Пӹзӹкныржок), кÿшӹл Пӹзӹкныр (Нинайдарово) дä Олаксола. Попат, вуйта тагынам перви Пӹзӹк лӹмäн мары ти вäреш суртым чанген, тилец вара йӹр ылшы ныр вӹлäн сола кушкын, седӹндонок сола лӹмжӹ "Пӹзӹк" + "ныр" гӹц ӹштäлтӹн. Пӹзӹкныр карем лишнӹ вӓрлӓнӓ. Цикмӓ гӹц Пӹзӹкныр якте 25 уштыш нӓрӹ.
1717-шӹ ин Пӹзӹкнырштӹ 50 кудвичӹ ылын (118 пӱэргӹ дӓ 160 ӹдӹрӓмӓш).
1795-шӹ ин 39 кудвичӹ ылын. Ематайкинштӹ 7 кудвичӹ дӓ Сермӓнӓнгерштӹ - 27 кудвичӹ ылын.
1859-шӹ ин Пӹзӹкнырштӹ 83 кудвичӹ ылын (223 пӱэргӹ дӓ 270 ӹдӹрӓмӓш).
1897-шӹ ин 41 кудвичӹ ылын (86 пӱэргӹ дӓ 95 ӹдӹрӓмӓш).
1915-шӹ ин 38 кудвичӹ ылын 195 эдем ӹлен.
1919-шӹ ин 39 кудвичӹ ылын 180 эдем ӹлен.
1925-шӹ ин Пӹзӹкнырштӹ 186 эдем ӹлен.
1929-шӹ ин 38 кудвичӹ ылын 164 эдем ӹлен (79 пӱэргӹ дӓ 85 ӹдӹрӓмӓш).
2001-шӹ ин 85 кудвичӹ ылын 363 эдем ӹлен (179 пӱэргӹ дӓ 184 ӹдӹрӓмӓш).
Истори
Архивышты 1717-шӹ ин Пӹзӹкныр 50 суртан "Апшак-Пеляк Кузнецовская" лӹм доно келесäлтӹн. 1748 ин пун церкӹм чангаш тӹнгäлмӹкӹ, сола "село Богоявленское Кузнецово Апшак-пеляк тож" маналтын. Ти церкӹм 1750 ин чанген пӹтäренӹт, дä Спас-Юнг монастырьын архимадритшӹ тӹдӹм освящаен. Церкӹ вäрӹм момы ацырымы шотышты изи легенды улы. Анзыцок Спас-Юнгын монахвлä церкӹм Йӹлъял лишнӹшы язычниквлäн кымалмы вäреш чангаш решенӹт, но, йӹлъял халык лÿдӹшӹм шижӹын, монахвлäм цат йÿктен шӹндäт дä ожым кӹцкӹмӹ тарнатасеш шӹнден колтат. Монахвлäэт кыдалыт, дä ик вäреш хресты кенвац кодеш, яра, маныт, тек церкӹ Äпшäк-Пелäкеш чангалтеш. А ти сола халык тамахань пун, лÿдӹшлä хрестӹ гӹц лÿдӹн колтат дä Пӹзӹкныр неркäэш шӹнден кодат. Йӹр ылшы халык христиан верам ӹшке вӹкӹжӹ нäлäш лÿдӹн, вет нӹнӹ язычниквлä ылыныт. Пун церкӹм тыманяр гäнä пӹтäрäш цаценӹт. Х ристиан шÿлӹшм шäрӹмäштӹ сек кого рольжым просветитель Иван Яковлевич Моляров мадын. Тӹдӹ шукы кырык мары халыклан религин керäлжӹм, палшыкшым ынгылдарен, тетявлäмäт шукы тымдаш цацен. 1869 ин 15 январьын церовно-приходской школ пачылтын. А 1876 ин пун церкӹ вäреш у, пингӹдӹ маклака церкӹ чангалтын. Тенгеок попат, вуйта тагынам перви, революци яктешӹ жепӹн, Пӹзӹкныр сола лишнӹшӹ каремӹш ӹшке сола ӹлӹшӹвлä, вес солавлä гӹц, даже сосламары гӹц халык телӹм ыжатымашкы тирвлä доно катаяш толыныт, мыренӹыт, куштенӹт, икäнä-иктӹм айо (Масленицы доно) кымылангденӹт. Пӹзӹк тиштӹ первиш ӹлӓш тӹнгӓлӹн.
Культура
Пӹзӹкныр солашты ӹшке сӹлнӹ клуб улы. Тӹшкӹ халык улы кымылын концертвäм, Кырык мары драм театырын спектакыльвлäжӹм анжаш каштеш, сäмӹрӹквлä дисотекышкат толын колтат. Клуб тенгеок шукы айовлäм эртäрен шалга: Масленицы, 9 май праздник дä шукы молат. Клубышты тӹрлӹшӹвлäн, мырызывлäн клуб улы. Кӹзӹтшӹ жепӹн клубын ик пелӹштӹжӹ библиотекы вäрлäнä, кышкы халык шӹренок книгäвлäм, журналвäм лыдаш каштеш.
Экономика
Война паштекшӹ жепӹн Пӹзӹкныр "Акпарс" колхозыш вäрештеш, вара "Дружба" колхоз чангалтеш, вара СПК Кузнецовский. Кӹзӹт, шамакат уке, колхоз пӹтен, но мӹлäндӹм колхозышты пäшäм ӹштӹшӹвлäлäн шäлäтен пуэнӹт, кышты кӹзӹт якте Пӹзӹкныр халык кавштам, морком, роколмам сдаяш, качкаш манын шӹндäт. Пäшä шолын-шолеш. Пӹзӹкнырышты кӹзӹт амбулатори, сельсовет, шукы лапка, школ, аптекы, церкӹ, "Боржоми" цехäт пäшäм ӹштä, мыгилä вäрлäнäт.
Транспорт
Категори:Солавлӓ Категори:Мары Эл солавлӓ Категори:Кырык мары солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
Кумыж ӓнгӹр
Кумыж ӓнгӹр - Угарман областьын  Шӓрӓнгӓ кымдемӹштӹш ӓнгӹр, Ышта ӓнгӹрӹш вургымла гӹц йоген пыра.
Категори: Географи Категори: Мары топонимика Категори: Угарман область топонимика
386 и
386 и — IV курымын ижӹ. Категори:IV курымКатегори:Ивлӓ
Хасанбейли
Хасанбейли (турокла Hasanbeyli ) — Турцин, ирвел Османие илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 5.079 (пӱэргӹ: 2.552; ӹдӹрӓмӓш: 2.527) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
1489 и
1489 и — XV курымын ижӹ. Категори:XV курымКатегори:Ивлӓ
Хатохобеи (штат)
Хатохобеи (палаула ? ; тобилӓ Hatohobei ; англла Hatohobei, Tobi Island) — Палаун кечӹвӓлвел штатшы. Штатын территорижӹ: 3 км². 2005-шӹ ин тӹштӹ 44 эдем ӹлен. Штатын вуйхалажы: Хатохобеи.
Категори:Палау штатвлӓ
Иртӓгӓ
Иртӓгӓ (Ovis ammon) — шарык йиш кок кӹчӓн ир вольык. Кӹдӓлӓш Ази дон Покшал Азиштӹ, тенгеок Сибирьӹн кечӹвӓлвелнӹжӹ ӹлӓ. Ир шарыквлӓ логӹц иртӓгӓ сек когоэш шотлалтеш. Кытшы 120—200 см, шӱдӹнг кӱкшӹцшӹ 90-120 см, нелӹцшӹ 65-180 кг якте шоэш.
Категори:Ир вольыквлӓ
Необатиеа
Необатиеа (Neobathiea ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Мадагаскарышты дӓ Коморвлӓштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 5 йиш тӹрлӹ Необатиеа улы.
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
1490 и
1490 и — XV курымын ижӹ. Категори:XV курымКатегори:Ивлӓ
Джами Уль Альфар мечеть
Джами Уль Альфар мечеть (тамиллӓ ஜாமீயுல் அல்ஃபார் பள்ளிவாசல்) — Шри-Ланкышты Коломбо халан тошты (1909 ин) мечетьшӹ.
Категори:Шри-Ланка мечетьвлӓ
Нгерулмуд
Нгерулмуд (палаула ? ; англла Ngerulmud ) — Палаун вуйхалажы дӓ Мелекеок штатын сек кого халажы. 2010-шы ин тӹштӹ 271 эдем ӹлен.
Категори:Палау халавлӓ
Купри лаксы
Купри лаксы - Йоласал велнӹш Йӓкӹныр лишнӹш лаксы.
1491 и
1491 и — XV курымын ижӹ. Категори:XV курымКатегори:Ивлӓ
Купри лаксы
Категори: Географи Категори: Кырык сир топонимика Категори: Мары топонимика
387 и
387 и — IV курымын ижӹ. Категори:IV курымКатегори:Ивлӓ
Необолуси
Необолуси (Neobolusia ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Категори:Орхидейвлӓ
Бисмиль
Бисмиль (турокла Bismil ) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Диярбакыр илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 109.359 (пӱэргӹ: 54.650; ӹдӹрӓмӓш: 54.709) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Гелиоболусвлӓ
Гелиоболусвлӓ (Heliobolus) — лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓн группыш пырышы Африкын Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 4 тӹрлӹ гелиоболус улы.
Йишвлӓ
Категори:Лачокла шӓкшӓльӹ йишвлӓ
Салат
Салат (латинлӓ: salata — санзалан) — махань-шон кавштавичӹ кушкышвлӓ гӹц йӓмдӹлӹмӹ ӱштӹ качкыш. Шӹренжок салатышты ыжар ӹлӹштӓшӓн салат ылеш, тидӹ гӹц пасна ма-шон ыжаргы йишвлӓ, важан кушкышвлӓ, понгывлӓ, тури, охырец, помидор, пырса йишвлӓ, фруктывлӓ, кукурузын пӹрцӹвлӓжӹ дӓ молат кычылталтеш. ӱштӹ качкыш. Салатлан тотым пуаш манын, тӹдӹм патыл, майонез, итӹнӱ, оливӹӱ, уксус, санзал, перцӹ доно тотым пуат. Салат шулыкан дӓ куштылгы качкышеш шотлалтеш. Салатым шӹренжок пай качкыш сага качкыт. Тидӹ гӹц пасна салат лӹм доно шукы йиш качкышым лӹмдӓт, кышты пӹчкеден шӹндӹмӹ тара (сыр), пай, кол, тангыж продуктывлӓ, цӹвӹ мыны, ыжар пырса, ыжар охыра, якшар ушман лин кердеш. Кыды салатыштыжы кавштавичӹ кушкышат ак кычылталт. Кымдан пӓлӹмӹ салатвлӓ:
С
Изабели
Изабели ( Isabelia ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 4 йиш тӹрлӹ изабели улы.
Либери
Либери (англла‎‎ Liberia; официал лӹмжӹ — Republic of Liberia) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Гвиней, вадывелнӹ Сьерра-Леоне, ирвелнӹ Кот-д’Ивуар, кечӹвӓлвелнӹ Атланти океан доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 3,955,000 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 111,369 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Монрови.
Административное деление
Категори:Либери
Грей варан
Лӹмжӹ
Лӹмжӹм британи зоолог Джон Эдуард Грей (John Edward Gray, 1800 – 1875) лӹмеш пумы.
Категори:Варан йишвлӓ
1492 и
1492 и — XV курымын ижӹ. Категори:XV курымКатегори:Ивлӓ
Хан Мохаммад Мридха мечеть
Хан Мохаммад Мридха мечеть (бенгалилӓ খান মহম্মদ মির্ধার মসজিদ) — Бангладешӹштӹ Дакка халан тошты (1704 - 1705 ивлӓн) мечетьшӹ.
Орнитологи
Орнитологи (ornithologia) — зоологи кӹдежвлӓн гӹц иктӹжӹ. Кеквлӓм шӹмлӹшӹ зоологи.
Лӹмжӹ
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «ὄρνιθος» (кекӹн) дон «λόγος» (тыменьмӓш) шамаквлӓ гӹц лин.
Категори:Орнитологи
Монрови
Монрови (англла ‎‎ Monrovia ) — Либерин вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 2009-шӹ ин тӹштӹ 1,010,970 (метропол ) эдем ӹлен.
Категори:Либери халавлӓ
Аконтиас сцинк йишвлӓ
Аконтиас сцинк йишвлӓ (Acontinae) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 26 тӹрлӹ аконтиас улы.
Классификацижӹ
Категори:Сцинк йишвлӓ
Сальвадори варан
Сальвадори варан (Varanus salvadorii) — варан йишвлӓн группыш пырышы У Гвиней ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 2,5 м, нелӹцшӹ 5–6,38 кг якте шоэш.
Лӹмжӹ
Лӹмжӹм итальян орнитолог Томмазо Сальвадори (Tommaso Salvadori, 1835 – 1923) лӹмеш пумы.
Категори:Варан йишвлӓ
Чаели
Чаели (турокла Çayeli ) — Турцин, покшал-йыдвел Ризе илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 42.282 (пӱэргӹ: 21.029; ӹдӹрӓмӓш: 21.253) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «чай» ('чӓй') дон «эль» ('эл' ; «эли» 'элжӹ') шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
1494 и
1494 и — XV курымын ижӹ. Категори:XV курымКатегори:Ивлӓ
Сильван
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Эпидендрум
Эпидендрум ( Epidendrum ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1500 йиш тӹрлӹ эпидендрум улы.
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Шабдар Осып
Шабдар Осып, Иосиф Архипович Шабдаров (27.03.1898 — 07.11.1937) — алык мары поэт.
Нӹл алык мары поэт логӹц Рая Бартенс Осып Шабдар гишӓн кымдаракын дӓ келгӹнрӓк сирӓ. Автобиографи гӹц пасна ”Шабдар дон В.А.Мухин”, ”Шабдар дон Н.С.Мухин”, ”Шабдар дон Олык Ипай”, ”Шабдар дон Чавайн” мычашвлӓ улы. Шабдарын ӹлӹмӓшӹжӹ гишӓнӓт шукыракым сирӹмӹ, тӹштӹ махань атмосферӹштӹ 1930-шы ивлӓн мары сирӹзӹвлӓ ӹленӹт, кыце икӹжӓк-иктӹштӹ вӹкӹ анженӹт, пӓлен нӓлӹнӓ. Шамаклан, журналист Айзенворт, кыды Шабдарын пашкудыжы ылын, кыце ти семня ӹлӓ, кӱвлӓ тӹшкӹ каштыт, кыце сирӹзӹн вӓтӹжӹ чиӓ, тидӹ паштек тӹшлен дӓ иктешлӓ: ”Шабдарын пӓшӓдӓржӹ доно техень ӹлӹмӓшӹм дӓ техень шергӓш выргемвлӓм нӓлӓш ак ли, тӹдӹлӓн тагышец окса вес вӓр гӹцӓт толеш дӓ лин кердеш, тӹдӹм националистический организацивлӓ финансируят.”
Шабдарын колымыжы паштек Айзенворт тӹдӹн должностьшым Мары Пединститутышты нӓлӹн дӓ литературым тымден. 1942-шы ин тӹдӹм фронтышкы нӓлӹнӹт, тӹ инок Сталинградышты колен. Кыце критик дон поэт икӹжӓк-иктӹштӹ доно ик йӹлмӹм мон ак кердеп, тидӹм В.А. Мухин дон Шабдар лоштыш кӹл гӹцӹн пӓлен нӓлӹнӓ. Пӹтӓришӹжӹ литература критик ылын дӓ кокшын лыдышвлӓжӹм утла льыскыдеш шотлен, критикуен, седӹндонат Шабдар Мухин вӹкӹ соок шӹдӓн ылын дӓ шамаклан 22.04.1937-шӹ ин ”Правдашкы” сирӹмӹ сирмӓшӹштӹжӹ В.А. Мухинӹм троцкист дӓ националист лӹм доно лӹмден, сирен колтен.
В. А. Мухин гӹц пасна Шабдарын поэзижӹм Олык Ипаят критикуен, тӹдӹн лыдышвлӓжӹм “есенинство” лӹм доно лӹмдӓ,кыдым хулиганизм дон декаденство доно кӹлдӹмӓн. Келесӓш келеш, Шабдар Есенинӹн поэзижӹм лишӹлеш шотлен дӓ лӹмӹнок ямаш тӹнгӓлшӹ солавлӓ гишӓн сирӹмӹ лыдышвлӓжӹм яратен. Олык Ипай, Шабдарым критикуен гӹнят, тӹдӹн поэзижӹм шотеш пиштен. Тенге тӹдӹ 1931-шӹ ин Москвашты Кинематографи институтышты тыменьмӹжӹ годым Гарри Казаков дон коктын Суомин посольствышкыжы толыт дӓ кид доно сирӹмӹ лыдыш тетрадьым тӹшӓк кодат, тидӹм Финн-Угр Ушемӹшкӹ колташ ядыт. Ти тетрадь кӹзӹтӓт ти Ушемӹн архивӹштӹжӹ Хельсинкиштӹ перегӓлтеш, тӹштӹ цилӓжӹ 22 лыдыш, нӹнӹ логӹц 17 Шабдарын лыдышвлӓжӹ: ”Тӓнгемлӓн”, ”Мӹньӹн мырем”, ”Мӓмнӓн ӹлӹмӓш”, ”Кӱслемлӓн”, ”Ямшы шӹжвӹк”, ”Вадеш”, ”Туан сӓндӓлӹкемлӓн”, ”Ечӹ мыры”, ”Корныгешӹ”, ”У и кечӹ”, ”Пӧрттӱ”, ”Шошым вӹд”, ”Кӓнгӹж ирок”, ”Кӓнгӹж йыдым”, ”Йыдым”, ”Пеледӹш”, ”Эй, тумерет-цеверет”. Шабдар пӹтӓриш лыдышвлӓжӹм 20 иӓшӹн сирен. Лыдшы тиштӹ ”Кӱслемлӓн” лыдышыжы доно пӓлӹмӹ лин кердеш:
Ш Ш
389 и
389 и — IV курымын ижӹ. Категори:IV курымКатегори:Ивлӓ
Тонга
Тонга (тонгала Puleʻanga Fakatuʻi ʻo Tonga, англла Kingdom of Tonga ; официал лӹмжӹ — Королевство Тонга ) — Океаништӹш ошмаоты кугижӓнӹш. 2009-шӹ ин тӹштӹ 104 000 эдем ӹлен. Территорижӹ 748 км². Вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Нукуалофа.
Йӹлмӹвлӓ
Тонгашты 3 йӹлмӹ (палаула faka ) улы.
Байтул Мукаррам мечеть
Байтул Мукаррам мечеть (бенгалилӓ বায়তুল মুকাররাম) — Бангладешӹштӹ Дакка халан у (1960 ин) мечетьшӹ.
Категори:Бангладеш мечетьвлӓ
Киев
Ки́ев (Київ ) — Украинын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Днепр сирӹштӹ шыпшылт вазын. Киев — Украина дон Киев областьын культура, политика дӓ администраци покшалжы. Халашты 2010 ин 2 797 553 ӹлӹзӹ ылын, и йӹде ти шот 20 000 нӓреш шукем миӓ. Киев, Москва, Лондон, Париж, Санкт-Петербург, Берлин дӓ Мадрид паштек Европын шӹмшӹ кого халажы.
Шадт Булат
Шадт Булат, Булатов Шаймурат Минлигалиевич (25 декабрь 1909, Янахмат сола, Башкортостанын Шаран район — 17 март 1943 и, фронтышты колен) — мары поэт.
1926-шы ин шӹмиӓш школым пӹтӓрӹмӹкӹжӹ тӹдӹ Цикмӓ педтехникумыш тыменяш пырен. Техникумым пӹтӓрӹмӹкӹжӹ Цикмӓштӹ рабфакышты кырык мары йӹлмӹм тымден. Варажы журналист пӓшӓш ушна, Йоласал районын «Большевик корны»газетӹн вӓшештӹшӹ редактор ылын. 1938-шӹ ин Йошкар Олаштыш Мары Тымдымаш институтыш тыменяш пырен. Тӹдӹм пӹтӓрӓ да «Ырвезӹ коммунист» газет редакцишты пӓшӓм ӹштен. 1942-шӹ ин Шадт Булатым армиш нӓлӹт, ротын замполитшӹ ылын да Мӧскӓ хала верц кредӓлмӓштӹ 17.03.1943 ин колен.
Сӹлнӹшаяшкы корныжы
Шадт Булат изижӹ годшен сӹлнӹшаям яратен, халык мырывлӓ дон ямаквлӓм колышташ яратен, шукы лыдын. Башкириштӹ ашкиришты–шачын гӹнят, Кырык сирӹштӹ тыменьӹнӓт, пӹтӓрижок лыдышвлӓжӹм кырык марла сирен, Йошкар Олаш ванжымыкыжы веле алык марла сирӓш тӹнгӓлӹн.
Категори:Мары Эл персоналивлӓ Категори:Мары персоналивлӓ Категори:Сирӹзӹвлӓ
Сиргек
Сиргек (Oenanthe oenanthe) Muscicapidae йишвлӓн группыш пырышы мырышы кек.
Характеристикыжы
Сиргекӹн кытшы 14,5 — 15,5 см, нелӹцшӹ 22 - 28 г, шылдырын шӓрӓлтӹмӹжӹ 26 - 32 см якте шоэш. Сиргек шӹнгӓвлӓм, шукшвлӓм, йӹлӹм, ӓнгӹремшӹм качкын ӹлӓ. Шӹжӹм кӹцкӹвлӓ дон мӧрӹмӓт качкеш.
Ылӹмӹ вӓрвлӓжӹ
Сиргек Европа кымдык ӹлӓ. Шӹренжок тӹдӹм кырыквлӓ лошты вӓшлиӓт, тӹ годымок йонган вӓрвлӓмӓт ярата. Тел гачеш Африкыш кеӓ. Ти кекӹм тенгеок Канадышты, Аляскышты, Гренландиштӹ дӓ Сибирьӹштӹ вӓшлиӓт.
Пӹжӓшӹжӹ
Пыжӓшыжы плошка форманрак, кӱвлӓ лоштыш шелӹквлӓэш оптымы. Пӹжӓшӹштӹ 5 - 6 мыны. Шӹнзӹмӹ жепшӹ - 14 кечӹ нӓрӹ. Коктынат вара игӹвлӓштӹм иквӓреш 15 кечӹ нӓрӹ пукшат.
Категори:Сиргеквлӓ
1495 и
1495 и — XV курымын ижӹ. Категори:XV курымКатегори:Ивлӓ
Аконтиасвлӓ
Аконтиасвлӓ (Acontias) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 21 тӹрлӹ аконтиас улы.
Хазро
Хазро (турокла Hazro) — Турцин, ирвел Диярбакыр илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 18.798 (пӱэргӹ: 9.628; ӹдӹрӓмӓш: 9.170) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
390 и
390 и — IV курымын ижӹ. Категори:IV курымКатегори:Ивлӓ
1496 и
1496 и — XV курымын ижӹ. Категори:XV курымКатегори:Ивлӓ
Неодриас
Неодриас (Neodryas ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Категори:Орхидейвлӓ
Неоэскобари
Неоэскобари (Neoescobaria ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Нукуалофа
Нукуалофа (тонгала дӓ англла Nukuʻalofa ) — Тонган вуйхалажы дӓ сек кого халажы. 1996-шы ин тӹштӹ 22 400 эдем ӹлен.
Шактенваж
Шактенваж — сола Кырык сирӹштӹ, Виловат велнӹ.
Транспорт
Категори:Солавлӓ Категори:Мары Эл солавлӓ Категори:Кырык мары солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
Неоэскобари
Категори:Орхидейвлӓ
Тифлозаурусвлӓ
Тифлозаурусвлӓ (Typhlosaurus) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ тифлозаурус улы.
Йишвлӓ
Категори:Сцинк йишвлӓ
Бинат Биби мечеть
Бинат Биби мечеть (бенгалилӓ বিনত বিবির মসজিদ) — Бангладешӹштӹ Дакка халан тошты (1454 ин) мечетьшӹ.
Категори:Бангладеш мечетьвлӓ
Нукуалофа
Категори:Тонга халавлӓ
1497 и
1497 и — XV курымын ижӹ. Категори:XV курымКатегори:Ивлӓ
1498 и
1498 и — XV курымын ижӹ. Категори:XV курымКатегори:Ивлӓ
1499 и
1499 и — XV курымын ижӹ. Категори:XV курымКатегори:Ивлӓ
391 и
391 и — IV курымын ижӹ. Категори:IV курымКатегори:Ивлӓ
392 и
392 и — IV курымын ижӹ. Категори:IV курымКатегори:Ивлӓ
Коджакӧй
Коджакӧй (турокла Kocaköy) — Турцин, покшал Диярбакыр илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 15.718 (пӱэргӹ: 7.967; ӹдӹрӓмӓш: 7.751) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «коджа» ('кого') дон «кӧй» ('сола') шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Чавк мечеть
Чавк мечеть (бенгалилӓ ? ) — Бангладешӹштӹ Дакка халан тошты (1676 ин) мечетьшӹ.
Категори:Бангладеш мечетьвлӓ
Геликони
Геликони ( Heliconia ) — Heliconiaceae йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты, Индонезиштӹ дӓ Океанииштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 100 ӓль 200 йиш тӹрлӹ геликони улы.
Йишвлӓ
Категори:Пеледӹшвлӓ
Самойлов, Владислав Гурьевич
Владислав Самойлов (20.01.1963-10.12.2009) — кырык мары сирӹзӹ.
Якшарлыды
Якшарлыды (Tadorna ferruginea) — лыды йишвлӓн йыхыш пырышы вӹд кек. Европышты вӓшлиӓлтшӹ вӹд кек, тенгеок Африкышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Тел гачеш Азиш чонгештӓ.
Самойлов, Владислав Гурьевич
Цермышалышты шачын. Картук тӹнгӓлтӹш dӓ Усола кӹдӓлӓш школвлӓштӹ тымен6ӹн. 1985-шӹ ин Мары Кугижӓншӹ университетӹн мары филологи факул6тетӹм пӹт8рен. 1998-шӹ и гӹц РФ Сирӹзӹ ушемӹн членжӹ. Школышты тымен6мӹжӹ годымок Йӓмдӹ ли, Жерӓ- газетвлӓштӹ пецӓтлӓлтӓш тӹнгӓлӹн. 1983-шы ин "Проста халык/эдемвлӓ" шайыштмаш Кӹртни ви-ал6манахышты лӓктe. 1989-шӹ ин "Мырызы йӓнгӓн халык" шайыштмашым сирӓ. Лыдыш ӓршӓшвлӓ: "Сӓмӹрӹк жеплӓн" (1990), "Пӹсӹ кӓнгӹж" (1992), "Висӓ" (1995), "Йӹнгӹл юкан йӓнгем" (2007), "ӓвӹк-цӹвӹк" (2008). "Писӓн" романжым У сем-журналышты 2001-2003 и8ш номервлӓштӹ пецӓтлӹмӹ. Владислав Самойлов - кырык мары поэзим уэмдӹшӹвлӓ логӹц иктӹжӹ. Лыдышвлӓжӹм коми, рушла дӓ финн йӹлмӹвлӓш сӓрӹмӹ. 10 декабрьын 2009 ин ӹлӹмӓшӹжӹ кӹрӹлтӹн.
ссылки
С С
Неогарднери
Неогарднери (Neogardneria murrayana ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Бразилиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 1 йиш тӹрлӹ Неогарднери улы.
Категори:Орхидейвлӓ
1500 и
1500 и — XV курымын ижӹ. Категори:XV курымКатегори:Ивлӓ
Эгерни сцинк йишвлӓ
Эгерни сцинк йишвлӓ (Egerniinae) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Океаништӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 58 тӹрлӹ эгерни сцинк улы.
Тӹнгӓ
Тӹнгӓ - кок шылдыран арашӹнгӓ гӹц когорак ылшы шӹнга, кыды мынывлӓжӹм вольыквлӓн кӓпӹштӹштӹ мынза. Цилӓжӹ 150 тӹрлӹ йиш тӹнгӓ улы.
Дель Пиано, Анна Рита
Биографижӹ
Анна Рита дель Пиано 26 июльын 1966 ин Кассано-делле-Мурдже коммунышты шачын.
Тӹнгӓ
Йишвлӓ
Категори:Шӹнгӓвлӓ
Дель Пиано, Анна Рита
Фильмографи
Категори:Итали персоналивлӓ Категори:Артиствлӓ
Эгиль
Эгиль (турокла Eğil ) — Турцин, покшал Диярбакыр илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 23.688 (пӱэргӹ: 11.880; ӹдӹрӓмӓш: 11.808) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
1502 и
1502 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
393 и
393 и — IV курымын ижӹ. Категори:IV курымКатегори:Ивлӓ
Неогина
Неогина (Neogyna ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Категори:Орхидейвлӓ
Какраил мечеть
Какраил мечеть (бенгалилӓ কাকরাইল মসজিদ) — Бангладешӹштӹ Дакка халан мечетьшӹ.
394 и
394 и — IV курымын ижӹ. Категори:IV курымКатегори:Ивлӓ
Симсӓкӓ варан
Симсӓкӓ варан (Varanus caerulivirens) — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Хальмахера ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 110 см якте шоэш.
Эгернивлӓ
Эгернивлӓ (Egernia) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 17 тӹрлӹ эгерни улы.
Йишвлӓ
Категори:Сцинк йишвлӓ
395 и
395 и — IV курымын ижӹ. Категори:IV курымКатегори:Ивлӓ
1504 и
1504 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Кулп
Кулп (турокла Kulp ) — Турцин, йыд-ирвел Диярбакыр илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 36.588 (пӱэргӹ: 18.512; ӹдӹрӓмӓш: 18.076) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Ошмасир
Ошмасир (рушла д. Песочное) - Кӹлемар кымдемӹштӹш  Нежныр вел сола.
Шим пушӓнгӹ варан
Шим пушӓнгӹ варан (Varanus beccarii) — варан йишвлӓн группыш пырышы Индонезиштӹ Ару ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 90–120 см якте шоэш.
Лӹмжӹ
Лӹмжӹм итальян ботаник Одоардо Беккари (Odoardo Beccari, 1843 – 1920) лӹмеш пумы.
Категори:Варан йишвлӓ
1505 и
1505 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Момин мечеть
Момин мечеть (бенгалилӓ ? ) — Бангладешӹштӹ Пирожпур районын тошты (1910 - 1917 ивлӓн) мечетьшӹ.
Категори:Бангладеш мечетьвлӓ
1506 и
1506 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Бамако
Бамако (французла ‎‎ Bamako ) — Малин вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 252 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 1 809 106 эдем ӹлен.
Категори:Мали халавлӓ
Мали
Мали (французла‎‎ République du Mali; бамбарала Mali ka Fasojamana) — Вадывел Африкыштыш кугижӓнӹш. Йыдвелнӹ Алжир, ирвелнӹ Нигер, вадывелнӹ Сенегал дӓ Мавритани, кечӹвӓл-вадывелнӹ Гвиней, кечӹвӓлвелнӹ Буркина Фасо дӓ Кот-д’Ивуар доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 14 517 176 эдем ӹлен. Кугижӓнӹшӹн территорижӹ 1 240 192 км². Кугижӓнӹшӹн вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Бамако.
1507 и
1507 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Ронгыж (кек)
Ронгыж (кек) (Nucifraga caryocatactes) — караквлӓн (Corvidae) йыхыш пырышы кек.
Характеристикыжы
Кытшы доно 30 см якте шоэш, пачыжы иктӓ 11 см, нелӹшӹ 125-190 грамм нӓрӹ. Шимӓкӓ - ошикӓ кек ылешӓт, кырык марла тидӹм ронгыж (сӧдӧй) маныт. Пач мычашыштыжы ошикӓ ялава вуйта кеӓ. Авӓ кекшӹ озы кек гӹц сотырак дӓ ош тамгавлаыж-ӓт чӹдӹрӓк. Ти кекӹм Европа, Ази, Скандинави дон Альп ывлӓ дорц Камчатка якте имӓн шӹргӹвлӓштӹ шӹренооок вӓшлиӓт.
396 и
396 и — IV курымын ижӹ. Категори:IV курымКатегори:Ивлӓ
The Beatles
The Beatles («Битлз»; ти группыш пырышы мырызывлӓм «битлвлӓ» маныт) — легендыш сӓрнӓлтшӹ британи Ливерпуль хала гӹц рок-группа : Джон Леннон (ритм-гитара, соло - гитара, полдышанвлӓ, бубен, маракас, бас-гитара, тӹрвӹ гармоника, вокал), Пол Маккартни (бас-гитара, полдышанвлӓ, севӓлмӹвлӓ, гитара, вокал), Джордж Харрисон (соло - гитара, ритм-гитара, ситар, бубен, полдышанвлӓ, вокал), Ринго Старр (севӓлмӹвлӓ, ритм-гитара, бубен, маракас, коубелл, бонги, полдышанвлӓ, вокал). Тенгеок ти группышты Пит Бест (севӓлмӹвлӓ, вокал), Стюарт Сатклифф (бас-гитара, вокал) дӓ Джимми Никол (севӓлмӹвлӓ) мыренӹт дӓ шактенӹт. Ти группа рок-музыкын виӓнгмӹ историштӹжӹ пиш кого рольым мадын. Ансамбль ти музыкым со вашталтылын дӓ тенге пиш популярный лин, седӹндонат XX курымаш тӱнӹмбалныш культурышты тидӹм феноменеш шотлат. Муландӹ йӹр ти группын миллиард нӓрӹ пластинкӹм выжалымы. Выргемышты дӓ ӹшкӹмӹштӹм кычымы манерышты донат нӹнӹ массывлӓ лоштӹ кого инфлуэнсӹм (влияним) ӹштенӹт, тидӹжӹ 1960 ивлӓн культура дӓ социальный революци докы канден. 1970 ин группа шӓлӓнен дӓ тидӹ пӓштек цилӓ мырызы соло семӹнь публика анзыкы лӓктӹн. = Ажедмӓшвлӓ: =
https://web.archive.org/web/20110719003804/http://thebeatleslyrics.ru/ http://kp.ru/video/415242/
Категори:Рок-музыка
Шапки
Шапки (Populus tremula) — дон топольвлӓн йыхышкы пырышы ӹлӹштӓшӓн пушӓнгӹ, тӹдӹ пӹсӹн кушкеш дӓ изи мардежешӓт вӓк, ӹлӹштӓшвлӓжӹ цӹтӹрӓт. Шапки Мары Элышты цилӓ вӓреoк кушкеш, тӹдӹм Евразин юалгы дӓ ӱштӹрӓк вӓрвлӓштӹжӹ вӓшлиӓш лиэш.
Биологи картин
Шапки 35 м кӱкшӹцӓн дӓ диаметржӹ доно 1 м кӹжгӹцӓн лин кердеш. 80-90 и, кынамжы 150 и якте ӹлӓ. Пӹсӹн кушкеш гӹнят, шӹренок церлӓнӓ. Шонгы шапки пушӓнгӹвлӓ шоэн веле вӓшлиӓлтӹт. Важержӹ (алык марла: вожара) келгӹ рокышты, пиш шукы важ анавлӓм (а.марла вож одар) колта.
Нӧргӹ шапкивлӓн каргыжышты яклака, сотикӓ-ыжаргы ӓль ыжарикӓ-лудикӓ. Кушмыжы семӹнь шимемеш дӓ лудыри лиэш. Пужы ыжарикӓ цӹреӓн.
Ылӹштӓшвлӓжӹ церот доно вӓрлӓнӓт, йӹргешкӹ ӓль ромб форманвлӓ, кытышты 3-7 см якте шоэш, мычашышты шӹренжок кашаргы, тӹрвлӓштӹ тыгыдын пӹчкеден шӹндӹмӹ гань, ӹлӹштӓш шӓржы пын форман. Шапки ӹлӹштӓшвлӓ шӹжӹм сары дон якшар цӹреӓн лит.
Пеледӹшвлӹ изивлӓ, яргатавлӓ агылеп дӓ кечӹшӹ ялавашкы погымывлӓ. Пуэргӹ ялававлӓжӹ якшарикӓ ылыт, кытышты доно 15 см якте шот, ӹдӹрӓмӓш ялaвавлӓжӹ ыжарикӓвлӓ, вӹцкӹжрӓквлӓ. Шапки ӹлӹштӓшвлӓн печкӓлтмешкӹ пеледеш.
Кӹцкӹжӹ – пиш изи вуян, нӱшмӱвлӓжӹ пышкыды пынанвлӓ.
Кушмы вӓрвлӓжӹ
Евразин юалгы дӓ ӱштӹрӓк вӓрвлӓштӹжӹ цилӓ вӓреок вӓшлиӓлтеш. Ти вӓрвлӓжӹ шӹргӹ дон тундрын вӓшлиӓлтмӹ дӓ шӹргӹ-степь зонышты ылыт. Шапки лӹмӹнок лывыргырак рокым ярата, вӹд тӹрӹштӹ, шӹргӹ лошты, кынамжы ошмаан вӓрвлӓштӓт, ромы шӹргӹштӹ, каремвлӓштӹ, купан дӓ кырыкан вӓрвлӓштӹ кушкеш.
Ш
Отар сола
Отар сола, тенгеок Отар (рушла Отары) - Кӹлемар кымдемӹштӹш Йыл лӹвӓкӹ лишӹ сола.
Категори: Географи Категори: Кожла сир топонимика Категори: Мары топонимика Категори: Йыл лӹвӓкӹ лишӹ вӓрвлӓ
1508 и
1508 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Нефрангис
Категори:Орхидейвлӓ
Неотинеа
Неотинеа (Neotinea ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Европышты дӓ Турциштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ Неотинеа улы.
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Вайгео варан
Лӹмжӹ
Лӹмжӹм немӹц зоолог Вольфганг Бёме (Odoardo Beccari, 1843 – 1920) лӹмеш пумы.
Категори:Варан йишвлӓ
Лидже
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Кӹсӓк лидӹ
Кӹсӓк лидӹ - Микрӓк вел Петуксола лишнӹш лидӹ.
Категори: Географи Категори: Кырык сир топонимика Категори: Мары топонимика
1509 и
1509 и — XVI курымын ижӹ. Категори:XVI курымКатегори:Ивлӓ
Наябад мечеть
Наябад мечеть (бенгалилӓ নয়াবাদ মসজিদ ) — Бангладешӹштӹ Наябад халан тошты (1793 ин) мечетьшӹ.
Категори:Бангладеш мечетьвлӓ
Богерт варан
Богерт варан (Varanus bogerti) — варан йишвлӓн группыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ Д'Антркасто дӓ Тробриан ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ.
Лӹмжӹ
Лӹмжӹм американ герпетолог Чарлз Митчилл Богерт (Charles Mitchill Bogert, 1908 – 1992) лӹмеш пумы.
Категори:Варан йишвлӓ
Шапкилӓ
Шапкилӓ — сола Кырык сирӹштӹ, Паратмар якте 1, Виловат якте 5 уштыш ӧрдӹштӹ, Кого Йынгы ӓнгӹр сирӹштӹ. Солашты техень пӓлӹмӹ эдемвлӓ шачыныт: Шурыштыш Педтехникумым тымень лӓкшӹ Васкин Венедикт Петрович — рушла-кырык марла лӹмдерӹн (1941) авторжы, фронтышты колен, 1943-шы ин Сталинӹм Тегераныш нӓнгешӹ эскадрилиштӹш лётчик, подполковник Трифон Григорьевич Якутов (1923—1990). 2001-шӹ ин солашты 124 эдем ӹлен.
Категори:Солавлӓ Категори:Мары Эл солавлӓ Категори:Кырык мары солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
Симсӹ йӹлмӓн сцинк
Симсӹ йӹлмӓн сцинквлӓ тенгеок Тиликвавлӓ (Tiliqua) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ, Индонезиштӹ дӓ Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹвлӓ. Цилӓжӹ 7 тӹрлӹ тиликва улы.
Йишвлӓ
Категори:Сцинк йишвлӓ
Науру
Районвлӓжӹ
Наурушты 14 кымдем улы: Айво, Анабар , Анетан , Анибар , Баити , Боэ , Буада , Денигомоду , Ева , Июв , Мененг , Нибок , Уабо , Ярен.
Йӹлмӹвлӓ
Наурушты 3 йӹлмӹ (наурула edorer  ) улы.
398 и
398 и — IV курымын ижӹ. Категори:IV курымКатегори:Ивлӓ
Нидема
Нидема (Nidema ) — Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш.
Категори:Орхидейвлӓ
Кӹтӹк пачан сцинк
Кӹтӹк пачан сцинк (Tiliqua rugosa) — сцинк йишвлӓн группыш пырышы Австралиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ шӓкшӓльӹ. Кытшы 35–40 см якте шоэш.
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Сцинк йишвлӓ
Царамак
Царамак (Oriolus oriolus) — царамак йишвлӓн йыхыш пырышы кого агыл яргата кек, Европын, Азин (Енисей якте)  йонгатарак климатан вӓрвлӓштӹ ӹлӓ. Пиш когон пӹсӹ кек, юкланаш ярата, тӹшкӓвлӓм агыл, пушангы вуйвлӓм айыра, ара доно ак сӓрнӹ, ӹшкетшӹ ӓль мыжырын лиӓш ярата. Рационышкыжы шукшвлӓ, шӹнгӓвлӓ, тенгеок кӹцкӹ дон махань-шон мӧрвлӓ пырат. Телӹм Ази дон Африкын тропиквлӓштӹ Сахара гӹц кечӹвӓлвелнӹрӓк эртӓрӓ.
Категори:Царамаквлӓ
Мандарин
Мандарин (Citrus reticulata) — Рута йыхыш пушӓнгӹ
Категори:Пушӓнгӹвлӓ