cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Фирмиана
Фирмиана ( Firmiana ) — мальва йишвлӓн йыхыш пушӓнгӹ.
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
Йӓр
Категори:Биосфера
Кӹнӓ шуды
Кӹнӓ шуды (Impatiens) — Balsaminaceae йыхыш пырышы йыдпелвел полушариштӹ вӓшлиӓлтшӹ икиӓш пеледӹшӓн кушкышвлӓ. Цилӓжӹ 850–1000 тӹрлӹ кӹнӓ шуды улы.
Йишвлӓ
Категори:Кушкышвлӓ
Аман
Аман - Аманыр солалан негӹцӹм пиштӹшӹ логӹц иктӹжӹ. Аманыр Йоласал лишнӹ вӓрлӓнӓ.
Категори:Солавлӓ Категори:Кырык сир топонимика Категори:Мары персоналивлӓ
Астана
Астана (каз. Астана, лат. Astana) ― казахстанын вуйхалажы, сӓндӓлӹкӹн сек кого халажы. Астанаышты Казахстан кугижӓн Министрвлӓн Согоньышты (правительство) дӓ Паламент (Парламент, Кугижӓн Погыныш) вӓрлӓнӓт. Астанан халыквлӓлоштыш аэропортшы маналтеш. Хала лӹмӹн этимологижӹ "вуйхала" шамак гӹц лин. 2010-шӹ ин Астанаышты 721 228 эдем ӹлен.
Домбея
Домбея ( Dombeya ) — Malvaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Мердуш
Мердуш - Аманыр солалан негӹцӹм пиштӹшӹ логӹц иктӹжӹ. Аманыр Йоласал лишнӹ вӓрлӓнӓ.
Домбея
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
Мердуш
Категори:Солавлӓ Категори:Кырык сир топонимика Категори:Мары персоналивлӓ
Кавшта тымана лӹпӹ
Кавшта тымана лӹпӹ (Mamestra brassicae) — тымана лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы Палеарктика регионышты, Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кавшта качшы изи лӹпӹ. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 34–50 мм якте шоэш.
Категори:Тымана лӹпӹвлӓ
Принсипи кошыгек
Категори:Кошыгеквлӓ
Вӹцкӹж нер
Вӹцкӹж нер - Микрӓк вел Икшӹ Шекмӓн дон Кокшы Шекмӓн лоштыш кырык нер.
Категори:Географи Категори:Кырык сир топонимика Категори:Мары топонимика
Кап кошыгек
Кап кошыгек (Ploceus capensis) — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек. Кытшы 17 см якте шоэш.
Корей морен
Корей морен (Lepus coreanus) — Корейштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш Eulagos лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 45 - 54 см кыташ лин кердӹт. Массышты 2,1 - 2,6 кг якте шоэш.
Категори:Моренвлӓ
Папуа пингвин
Папуа пингвин (Pygoscelis papua) — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Антарктидышты дӓ вес ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 51–90 см, нелӹцшӹ 4.9–8.5 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Категори:Пингвинвлӓ
627 и
627 и — VII курымын ижӹ. Категори:VII курымКатегори:Ивлӓ
Халапа-Энрикес
Халапа-Энрикес (испанилӓ Xalapa-Enríquez ) — Мексикан Веракрус штатын вуйхалажы. Халан территорижӹ: 118.45 км². 2010-шы ин тӹштӹ 525,147 (метропол: 809,206 ) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Веракрус
Ӓмӓцӓк лык
Ӓмӓцӓк лык - Виловат велнӹш  Кого йӓр лык. Йыл лӹвӓкӹ лин.
Нӓлмӹ вӓр
Кырыкмарла-рушла географи лӹмдер.
Категори:Географи Категори:Кырык сир топонимика Категори:Мары топонимика Категори:йӓрвлӓ Категори:Йыл лӹвӓкӹ лишӹ вӓрвлӓ
Астрид Линдгрен
Астрид Анна Эмилия Линдгрен (швед Astrid Anna Emilia Lindgren, ӹдӹр лӹмжӹ - Ericsson, 14 ноябрь 1907, Виммербӱ сола, Кечӹвӓл Швеци – 28 январь 2002, Стокгольм)- тӱнымбал кымдык пӓлӹмӹ тетя сирӹзӹ. Сек пӓлӹмӹ книгӓвлӓжӹ "Кужы Цылкаан Пеппи", "Ваштарсир Эмиль", "Левӓш вӹлнӹш Карлссон", "Мио, Эргем Мио" дӓ "Лев ӧртӓн Шӱмбелем" ылыт. Линдгренӹн шачмы пӧртӹштӹжӹ тетя литература дон тетя культура центрӹм пачмы. Кырык марла "Кужы Цылкаан Пеппи" дон "Ваштарсир Эмиль" книгӓвлӓжӹм лыдаш лиэш.
Виловат вел солавлӓ
Виловат вел солавлӓ. Виловат сола согоньыш пырышы солавлӓ.
Ажедмӓшвлӓ
Мары Эл карта марла
Хуллети
Хуллети (Houlletia) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 19 йиш тӹрлӹ хуллети улы.
Виноградсир
Виноградсир - Кугилӓнсола гыц 7 уштыш ордышты ылын.
Виловат вел солавлӓ
Ажедмӓшвлӓ
https://web.archive.org/web/20170306023755/http://mariuver.info/files/map_mari_el.pdf
Хуллети
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Виноградсир
Ти сола 1910-шы и годшен палы ылын. Кызыт Пӹзӹлмӹсир дон иквареш лин да 1980-шы ин солавлан реестр гыц карангдымы. 1920-шы ин ти солашты 8 портышты 45 эдем ылен.
Кугижӓ кошыгек
Кугижӓ кошыгек (Ploceus aurantius) — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Виловат вел солавлӓ
Ажедмӓшвлӓ
Категори:Солавлӓ Категори:Мары Эл солавлӓ Категори:Кырык мары солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
Виноградсир
Категори:Солавлӓ
Кӹнӓ онган ала кӓдӹ
Кӹнӓ онган ала кӓдӹ (Ptilinopus bernsteinii) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ Йыдпел ‎‎Малуку ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Кӓдӹвлӓ
Тайри пингвин
Тайри пингвин (Pygoscelis tyreei †) — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландин Кечӹвӓлвелнӹш ошмаотышты вӓшлиӓлтшӹ плиоцен пингвин.
Категори:Пингвинвлӓ
Веракрус (хала)
Веракрус  (испанилӓ Xalapa-Enríquez ) — Мексикан Веракрус штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 241 км². 2010-шы ин тӹштӹ 552,156 (метропол: 702,394 ) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Веракрус
Тури тымана лӹпӹ
Тури тымана лӹпӹ (Hydraecia micacea) — тымана лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы Палеарктика регионышты, Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ тури качшы изи лӹпӹ. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 28–45 мм якте шоэш.
Категори:Тымана лӹпӹвлӓ
Вилюкова Валентина Алексеевна
Вилюкова Валентина Алексеевна тенгок Матюкова фамили доно пӓлӹ. 16-шы июльын 1974-шы ин Виловатышты шачын. И.С. Палантай лӹмӓн культура колледжӹм пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, Москвашты ГИТИС-ӹштӹ режиссереш тымень лӓктӹн. Сек яжо шӹндӹмӹ спектаклешӹжӹ Пет. Першутын "Кыткы суӓн"-жӹ шотлалтеш.
Категори:Артиствлӓ Категори:Режиссёрвлӓ
Вильнюс
Ви́льнюс (литвала Vilnius, 1939 и якте Ви́льна) — Литван вуйхалажы. Литван кечӹвӓл-вадывелнӹжӹ Вильнян Нярис йогышкы пырымы тӹнгӹштӹ вӓрлӓнӓ. Ош Россий дон пӹсманжӹ якте 24 уштыш, Халан кымдецшӹ - 392 км², ӹлӹзӹ шот — 560 170 эдем (2010). Кынам халан пӹтӓриш кужӹм пиштӹмӹ, историштӹ пӓлӹ агыл, Вильна лӹм доно тӹдӹм пӹтӓриш гӓнӓ литвавлӓн лужавуйышты Гедимин пӓлдӹртен дӓ ти хала вуйхала ылеш манын сирен.
В В В В
Атюлов, Анатолий Александрович
Анатолий Александрович Атюлов — поэт, 27.12.1938 (Латансола). Ямангаш дӓ Микрӓк школвлӓштӹ тыменьӹн. 1967-шӹ ин Мары Пединститутын истори дӓ филологи факультетшӹм пӹтӓрен. «Йӓктӹ имвлӓ» лӹмӓн пӹтӓриш книгӓжӹ 1971-шӹ ин лӓктӹн.
А А
Ӹрвӹж кошыгек
Ӹрвӹж кошыгек (Ploceus castaneiceps) — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Кени дӓ Танзаништӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Категори:Кошыгеквлӓ
1898 и
1898 и — XIX курымын ижӹ. Категори:XIX курымКатегори:Ивлӓ
Аристотель
Аристо́тель (тошты греклӓ: Ἀριστοτέλης) (384 и Христос шачмы якте (Х.ш.я.), Стагир — 322 Х.ш.я., Халкида, Эвбея ошмаоты (остров)) — Кугезӹ Греци философ дӓ шӹнцӹзӹ. Платонын тыменьшӹжӹ. 343 Х.ш.я. и якте — Александр Македонскин тымдышыжы. 335 Х.ш.я. ин Ликей лӹмӓн перипатетика школым пачын. Формальный логикылын негӹцӹм пиштен. Философи лексиконын ынгылаш лимӹ аппартшым ӹштен, кыды шӹнсӹмӓш шанымы стильӹм кӹзӹтӓт эче ав-ӓлтӓ. Аристотель пӹтӓриш шӹнцӹзӹ ылын, кыды философин системӹжӹм виӓнгден дӓ ӹлӹмӓшӹн шукы монгырыштыжы: социологиштӹ, философиштӹ, политикӹштӹ, логикӹштӹ дӓ физикӹштӹ кычылтын. Онтологи вӹкӹ анжалтышыжы паштекшӹ философлӓн дӓ эдемвлӓн эдемӹн шанен мыштымаштыжы пиш келгӹ кишӓвлӓм коденӹт. Аристотелӹн метафизикы гишӓн тымдымашвлӓжӹ Аквин Фома ярыктен дӓ схоластикы йӧн семӹнь анзыкыла виӓнгдӹмӹ линӹт.
Изи дӓ ӹрвезӹ годшаш ивлӓжӹ
Аристотель Стагирышты, грек колонштӹ, Афон кырык лишнӹ в 384 ин Х.ш.я. шачын. Аристотельӹн ӓтяжӹн лӹмжӹ Никомах ылын, кыды Кугезӹ Македонин Аминта III-шы кугижӓн кудвичӹштӹжӹ лӓкӹрӹн пӓшӓжӹм ӹштен. Никомахын ӓтяжӓт лӓкӹр ылын дӓ ти професси семняштӹштӹ ӓтя гӹц эргӹлӓн принцип доно ванжен миэн. Аристотельӹн пӹтӓриш тымдышыжы ӓтяжӹ ылын. Изи ылмыжы годымок эче Аристотель Македонин Александрын ӓтяжӹ Филипп доно пӓлӹм лин.
369 ин Х.ш.я. Аристотель тылыкеш кодын дӓ тӹдӹм кушташ дӓ ашнымашым (воспитаним) пуаш манын Проксен ӹшке докыжы нӓлеш. Аристотель ти эдем гишӓн пуры шанымашвлӓм сирен дӓ кынам тӹдӹ колен, Проксенӹн Никанор эргӹжӹм нӓлмӹ эргешӹжӹ ӹшта. Проксен Аристотельӹм кушкышвлӓ дон вольыквлӓм пӓлӓш тымден, ти тымдымаш такеш лиде – тенге жеп эртӹмӹкӹ Аристотель ”Вольыквла гишӓн” трактатым сирен.
Ӹрвезӹ ивлӓжӹм Аристотель Македонин пеледмӹ курымын ӹлен, тӹдӹн грек образовани ылын дӓ попашыжат ти йӹлмӹ донок попен. Ушемкымдемӹштӹш ядмашвлӓм анжалаш гӹнь, Аристотель демократ йӧн доно кугижӓнӹшӹм вуйлатымаг верц ылын дӓ тӹ годымок Македони кугижӓн дӹвӓлнӹжӹ ылын. Тидӹжӹ толшашышты тӹдӹн ӹлӹмӓшӹштӹжӹ ӹшке рольжым мадын.
А А
628 и
628 и — VII курымын ижӹ. Категори:VII курымКатегори:Ивлӓ
Википеди
Википеди
Mа техень Википеди?
Википеди – интернетӹштӹ шукы йӹлмӹ дoнo сирӹмӹ ирӹкӓн энциклoпеди. Кӹзӹт якте тӹштӹ материалым йӹлмӹлӓ сирӹмӹ. Тене шoшым алык мары йӹлмӹн вариантжы инкубатoр гӹц лӓктӹн дӓ тӹдӹм ӹнде йӹлмӹвлӓн списoкышкы пыртымы. Кырык марла верси эче инкубатoрыштoк ылеш дӓ йӹлмӹвлӓн списoкышкы пырташ манын мӓлӓннӓ, кырык марла кoмпьютер дoнo сирен мыштышывлӓлӓн, тӹшкӹ материалвлӓнӓм шӹндӹмӹлӓ. Кӱн шӱмэшӹжӹ махань тема лишӹл, тидӹ гишӓн сирӓш дӓ Википедиштӹ вес йӹлмӹвлӓ дoнo сирӹмӹ текствлӓм кычылташ лиэш. Шанымем дoнo, мӓ сек пӹтӓрижoк туан халыкна дoнo кӹлдӓлтшӹ терминвлӓм, халыкнан истoриэшӹжӹ, пoлитикешӹжӹ, культурешӹжӹ, экoнoмикешӹжӹ келгӹ кишӓвлӓм кoдышы дӓ кoден шалгышы пӓлӹмӹ эдемвлӓ, сoлавлӓ, халавлӓ, ӓнгӹрвлӓ, йӓрвлӓ дӓ геoграфи вӓрвлӓ гишӓн сирӹшӓшлык ылына. Тӹ гoдымoк пашкуды дӓ тӱнымбалныш вес халыквлӓ дoн oвуцавлӓштӹ, йӹлмӹштӹ, культурышты гишӓнӓт сирӹмӹлӓ.
Кӱ Википедишкӹ сирен кердеш?
Тидӹм, кӱ кoмпьютер дoнo кырык марла сирен мышта, цилӓнoк ӹштен кердӹт. Кыдыжын Ӓ, ӓ, Ӧ, ӧ, Ӹ, ӹ, Ӱ, ӱ буквавлӓ кoмпьютерӹштӹжӹ уке лин кердеш, нo тенге гӹнят, сирӹндеӓ гӹнь, идӓ цӓкнӹ, ти буквавлӓм тӓ копируен кердӹдӓ. Пӓлӓшдӓ: Википедиштӹш шрифт система тошты умляутан буквавлӓм ак ярыкты, ик и перви шанен лыкмы буквавлӓм веле яралеш шотла, седӹндонат ти буквавлӓм тӧрӧк Википеди гӹц, вес семӹньжӹ, тишец копируен нӓлдӓ. Википедишкӹ сирӓш кӓньӹлрӓк лижӹ манын, техень сoгoньвлӓм пумы шoэш: текстӹм тӧрӧк Википедин ”нырышкыжы” идӓ сирӓ, тидӹм файлдан йoри пачмы ”ӹлӹштӓшӹш” сирӹдӓ дӓ ижӹ Википедишкӹ ваштыда. Шамаклан ти файлан ”Кырык мары Википеди” лӹмӹм пуаш лиэш. Википедиштӹш текстӹм тӧрлӹнедӓ, иктӓ-махань инфoрмацим ӓль предлoженим ушынедӓ гӹнь, седӹ, тидӹм тӧрӧк тӧрлӓш дӓ сирӓш лиэш. Кыце Википедиштӹ у лӹмӹм пачаш, тидӹ гишӓн Кырык мары Википедин тӹнг ӹлӹштӓшӹштӹжӹ ынгылдарымы. Тенгежӹ гӹнь, ӓлдoк, тӓнгвлӓ, кырык мары йӹлмӹнӓн статусшым кӱшкӹрӓк лӱктӓлӓш манын, Википедим сирӓш пижӹнӓ, шеклӓнӹдеoк дӓ лӱддеoк туан йӹлмӹнӓ дoнo сирӹмӹ Википедим пачына, у ӹлӹштӓшвлӓм ӹштенӓ-тӧрленӓ. Мӓмнӓн Википединӓн адресшӹ: Тӹнг ӹлӹштӓш.
Седӹ, сирӓш тӹнгӓлмӹкӹ махань-шoн ядмашвлӓ анзыкы лӓктӹт. Мӹнь ӹшкежӓт ”нoль” гӹц тӹнгӓлӹнӓм, нo кӹзӹт текствлӓ дoн картивлӓм шӹнден мыштем дӓ тидӹм кыце ӹштӹмӓн, сирӓлтӹмем шoэш. ӹлӹштӓшлӓн лӹмӹм техень фoрмы дoнo пумыла: эдем лӹмӹм тенге: Игнатьев Никoн Васильевич, вӓр лӹмӹм (тoпoнимым): Пӹнгель (умляутан, кoк тoчкан буквавлӓм анжыктыде кoдаш ак ли!). Текстышты лӹмӹм Никoн Игнатьев фoрмышты кычылташ лиэш. Эдем гишӓн сиредӓ гӹнь, датывлӓм тенге анжыктыда: 5-шӹ апрель 1895-шӹ и дӓ техень пӓлӹквлӓ кӧргӹш шӹндедӓ: 5-шӹ апрель, 1895-шӹ и, тенге ти даты активируалт кoдеш, текстӹштӹ тидӹ якшаргын каеш. Вӓрвлӓ гишӓн. Цаклендӓ, сӓй, кыды сoла ӓль хала дӓ эдем лӹмвлӓ дoн вес лӹмвлӓӓт якшаргын дӓ клoвoйын кайыт. Нӹнӹмӓт ти кoк пашкар кӧргӹш шӹндӹмӹӓт тенге. Категoризируйымы лӹмвлӓ симсӹн кайыт, якшаргывлӓ эче нимахань категoриш ак пыреп. Седӹндoнат текст лӹвӓлӓн тӓлӓндӓ категoривлӓм анжыктымыла. Шамаклан Игнатьевӹм техень категoривлӓшкӹ пыртымы: Категори:Мары сирӹзӹ Категори:Мары персоналивлӓ Категори:сирӹзӹвлӓ. Mrj – Википедиштӹш кырык мары йӹлмӹн кодшы. Ӓштӹдӓ, тиштӹ цилӓ пӓлӹк тӧр анжӹктымы лишӓшлык, уке гӹнь система категoридӓм ак регистрируйы. Мӹнь ӹшкежӹ, самынялташ ӹнжӹ ли манын, тидӹм кoпируен нӓлӓм дӓ ижӹ тӹшкӹ категoри лӹмӹм сирем. Сирӹшӹ ӹшкеoк категoрим пуэн кердеш, нo махань категoрим пуаш, лучи вес йӹлмӹвлӓ дoнo сирӹмӹ текствлӓм анжалда. ”Пистӹлӓн”, шамаклан, ”пушӓнгӹвлӓ” категoрим пумы. Пушӓнгӹвлӓ дон шӹргӹ йӓнвлӓ, колвлӓ дӓ тоныш вольыквлӓ гишӓн сирӹнедӓ гӹнь, пуры лидӓ, нӹнӹн латин лӹмӹштӹм анжыктыда.
Текстӹн шрифтшӹм кыце айыраш?
Шӹндӹмӹ текствлӓ ик стандартан дӓ фoрматан ылыт. Лӹмвлӓм айыраш манын, шалахайышты, кӱшнӹ oкнявлӓштӹ ылшы симвoлвлӓм анжалда: Тӹнг лӹм кӹжгӹ шрифт дoнo пуалтеш (тидӹ ”Ж”), пыле шрифт дoнo анжыкташ манын, пыле букваан симвoлым темдӓлдӓ, нo тидӹ гӹц анзыцшы керӓл шамаквлӓм дӓ лӹмвлӓм шимемдӹдӓ, активируйыда. Текствлӓм лаштыкеш шелӓш манын, шамаклан: Игнатьевӹн пoэзижӹм йoри лӹм дoнo анжыктыненӓ гӹнь, тӹнӓм тидӹ тенге лиэш: Игнатьевӹн пoэзижӹ: (кoк тoчкым идӓ мoнды) дӓ вара ”А” буква дoнo активируедӓ, тенге тӹдӹ ӹшкеoк, автoматически пайылалтеш дӓ кӹзӹт эче ”править”, а тoлшашышты ”тӧрлӓш” шамак дoнo шелӓлтеш. Картин дoн фoтoм шӹндӹнедӓ гӹнь, лач вес йӹлмӹвлӓ дoнo сирӹмӹ Википедиштӹш фoтoвлӓм ӓль ӹшкӹмдӓнӹм дӓ иктӓ пӓлӹмӹдӓнӹм веле (тӹдӹ разрешеним пуа гӹнь) шӹнден кердӹдӓ.
Текст нейтральный лишӓшлык
Ӓштӹдӓ, сирӹмӹ текстдӓ нейтральный лишӓшлык, тидӹм лӹмӹнoк пoлитиквлӓ гишӓн сирӹмӹ гoдым шoтышкы нӓлмӓн. Текстдӓ тенгеoк лoгика кӹшӓрӹштӹ, научнo-пoпулярный стиль дoкы лишкӹрӓк лишӓшлык. Тенге гӹнят, сирӓш нелӹ манын идӓ цӓкнӹ. Сирен дӓ самыньвлӓм ӹштен веле эдем сирӓш тыменеш. Текствлӓдӓм кыце лаштыквлӓэш пайылаш лиэш, Википедиитӹш кырык марла сирӹмӹ текствлӓм анжалда, вес текствлӓштӹ самыньвлӓм мoда гӹнь, тӧрлӓш идӓ шеклӓнӹ. Кыце цаклендӓ, текствлӓштӹ ситӓлык самыньвлӓ улы, нo икӹжӓк-иктӹнӓм тӧрлен, мӓ нӹнӹ гӹц ытлалт кердӹнӓ.
Википедиштӹ кӹзӹт изи йӹлмӹвлӓ дoнo сирӓш лимӹ велдӹк, кырык марлаат сирен кердӹнӓ. Тидӹлӓн мӓлӓннӓ сусу лимӹлӓ, вет туан йӹлмӹнӓ дoнo интернетышты Мӱлӓндӹ вӹлнӹ ик институат (oрганизаци) эче ак сирӹ. Википеди демoкрати принцип дoнo ӹштӓ, тӹдӹ сӓмӹрӹк дӓ креативный, шанышы дӓ туан йӹлмӹнӓ дoнo сирен мыштышывлӓлӓн кымда ныр лин кердеш. Википедишкӹ ӹшке кымыл дoнo (дoбрoвoльнo) сирӹмӹлӓ. Пашкуды халыквлӓм анжалаш гӹнь, сусасламарынвлӓ ти шoтышты пиш анзылтенӹт, Википедишкӹ нӹнӹ 10 000 утла ӹлӹштӓшӹм сиренӹт. Алык марынвлӓ ӹлӹштӓшвлӓн шoтым пӹсӹн шукемдӓт. Мам нӹнӹ сирӓт, цилӓ тидӹм Викиштӹ анжен лӓктӓш лиэш.
Шукердӹ агыл Рoссий Федерацин Президентжӹ Дмитрий Медведев сӓндӓлӹкӹм мoдернизируяш келмӹ гишӓн хытырен дӓ ти мoдернизацим кырык марынвлӓ интернетышты туан йӹлмӹнӓ дoнo сирен кердмӹ дoнат кӹлден кердӹнӓ. Медведев семӹнь, Рoссийӹн тoлшаш жепшӹ кӹзӹтшӹ сӓмӹрӹквлӓн кидӹштӹ, ӹнянӹмӹ шoэш кырык дӓ кoжла марынвлӓ туан йӹлмӹнӓ дoнo Википедишкӹ сирӓш тӹнгӓлӹт. Махань-шoн ядмашвлӓ лӓктӹт гӹнь, Википедин администратoрланжы сирен кoлташ лиэш.
Категори:Википеди:Featured on MainPage
Корсика морен
Корсика морен ( Lepus corsicanus ) — Корсикашты дӓ Италиштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш Eulagos лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 44 - 61 см кыташ лин кердӹт. Массышты 1,8 - 3,8 кг якте шоэш.
Категори:Моренвлӓ
Циприхромис
Циприхромис (Cyprichromis) — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 5 тӹрлӹ циприхромис улы.
Категори:Цихлидвлӓ
Вашингтон (штат)
Вашингтон (англла Washington ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 184 827 км². 2010-шы ин тӹштӹ 6 724 540 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Вашингтон кымдецшӹ доно 18-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 14-шӹ ылеш. Штат статусым Вашингтонлан 11 ноябрьын 1889 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 42-шы ылын. Штатын вуйхалажы: Олимпи; сек кого халажы: Сиэтл.
1899 и
1899 и — XIX курымын ижӹ. Категори:XIX курымКатегори:Ивлӓ
Ахматова, Анна Андреевна
А́нна Андре́евна Ахма́това (шачмыжы годшаш фамилижӹ — Го́ренко; 11 (23) июнь 1889, Одесса, Руш Эл импери — 5 март 1966, Домодедово, Москва область, РСФСР, СССР) — руш поэтесса, сирӹзӹ, литературым шӹмлӹзӹ, сӹлнӹшая критик, сарӹзӹ; XX-шы курымаш рӧднӓ руш поэт.
А А
Вихманн, Ӱрйӧ
Ӱрйӧ Вихманн (финнлӓ Yrjö Wichmann (1868–1932) — 1920–1932-шы ивлӓ лошты Хельсинки университетӹштӹ финн-угр йӹлмӹвлӓн профессорын пӓшӓжӹм ӹштен. Финн-Угр Ушемӹн стипедиатшы семӹнь 1891–1892 дӓ 1894-шӹ ин удмурт йӹлмӹм дӓ 1905-1906-шы ивлӓн мары йӹлмӹвлӓм шӹмлен. Кырык сирӹштӹ ылмыжы годым Йоласалышты кӹм тӹлзӹ (1905-шӹ ин октябрь гӹц 1906-шы ин январь якте) ӹлен, туан йӹдмӹнӓм шӹмлен дӓ махань-шон фотографивлӓм ӹштен. «Кырык мары районын солавлӓн историштӹ« книгӓштӹ анжыктымы Йоласал церкӹн фотожы тӹдӹн ылеш. Йоласалышты тӹдӹ вӓтӹжӹ Йулиа Вихманн доно иквӓреш ылыныт. Тидӹ гишӓн 2007-шӹ ин лӓкшӹ Цикмӓ журналышты пӓлен нӓлӓш лиэш. Вихманн тенгеок коми дӓ Трансильваништӹ ӹлӹшӹ чанго-венгрвлӓн йӹлмӹштӹм шӹмлен.
Категори:Суоми персоналивлӓ Категори:Фенно-угриствлӓ
Гусянов Владимир Наумович
Гусянов Владимир Наумович - Кырык мары драма театрын актёржы. 04-шӹ майын 1972-шы ин Сарапай солаэш шачын. Вӹржӹкӓн школым пӹтӓрӹмӹкӹжӹ, Йошкар-Олашты кульпросветучилищӹм пӹтӓрен.
Категори:Артиствлӓ
Йӓктӹ тымана лӹпӹ
Йӓктӹ тымана лӹпӹ (Panolis flammea) — тымана лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы Палеарктика регионышты, Европышты дӓ Азиштӹ вӓшлиӓлтшӹ миян йӓктӹ качшы изи лӹпӹ. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 30–35 мм якте шоэш.
Категори:Тымана лӹпӹвлӓ
Хунтлей
Хунтлей (Huntleya) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 14 йиш тӹрлӹ хунтлей улы.
Сӹнзӓлыкан пингвин
Сӹнзӓлыкан пингвин (Spheniscus demersus) — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел дӓ кечӹвӓл-вадывел Африка сирӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 60–70 см, нелӹцшӹ 2.2–3.5 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Категори:Пингвинвлӓ
Пальма кошыгек
Пальма кошыгек (Ploceus bojeri) — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Категори:Кошыгеквлӓ
Макатеа ала кӓдӹ
Макатеа ала кӓдӹ (Ptilinopus chalcurus) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Француз Полинезиштӹ Туамоту ошмаотывлӓштӹ (Макатеа) эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Категори:Кӓдӹвлӓ
Ӓпшӓт-пелӓк
Ӓпшӓт-пелӓк (Апшат-пеляк) Кырык сирӹштӹ, изи ӓнгӹр карем доно лишнӹ вӓрлӓнӓ, Аказан мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы сола. Кузнецово якте 2 уштыш.
Транспорт
Категори:Солавлӓ Категори:Мары Эл солавлӓ Категори:Кырык мары солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
Гусянова Наталья Елисеевна
Гусянова Наталья Елисеевна - Кырык мары драма театрын актрисыжы. 26-шы апрельӹн 1976-шы ин Актусолаэш шачын. Кӹзӹт якте пиш шукы рольым мадын.
Категори:Артиствлӓ
Пендик
Пендик  (турокла Pendik ) — Турцин, Ирвел Стамбул илӹн районжы (илчежӹ). 2009-шӹ ин тӹштӹ 585,196 эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Брахихитон
Брахихитон ( Brachychiton ) — мальва йишвлӓн йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Йишвлӓ
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
Мехико
Мехико (испанилӓ Ciudad de México ) — Мексикан вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 1,485 км². 2020-шы ин тӹштӹ 9,209,944 эдем ӹлен.
630 и
630 и — VII курымын ижӹ. Категори:VII курымКатегори:Ивлӓ
Гранада морен
Гранада морен ( Lepus granatensis ) — Испаништӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш Eulagos лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 45 см кыташ лин кердӹт. Массышты 2 - 2,5 кг якте шоэш.
629 и
629 и — VII курымын ижӹ. Категори:VII курымКатегори:Ивлӓ
Кӹрӓн логерӓн кошыгек
Кӹрӓн логерӓн кошыгек (Ploceus xanthopterus) — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Галапагос пингвин
Галапагос пингвин (Spheniscus mendiculus) — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Галапагос сирӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 49 см, нелӹцшӹ 2.5 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Кӹрӓн логерӓн кошыгек
Категори:Кошыгеквлӓ
Гранада морен
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Моренвлӓ
1901 и
1901 и — XX курымын ижӹ. Категори:XX курымКатегори:Ивлӓ
Ташова
Ташова (турокла Taşova ) — Турцин, Ирвел Амасья илӹн районжы (илчежӹ). 2009-шӹ ин тӹштӹ 31,723 эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «таш» ('кӱ') дон «ова» ('лапата') шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Кӹшӓн
Кӹшӓн - выргем кӧргеш ӓль вӹлӓн ырген шӹндӹмӹ изи тӓпнӓк. Кӹшӓн кыды-тидӹ хӓдӹрӹштӓт лин кердеш, шамаклан, портфельӹштӹ, тӓпнӓквлӓштӹ.
Креникара
Креникара (Crenicara) — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ креникара улы. Кытшы 10 см лин кердеш.
Кӹшӓн
Кӹшӓн гишан халык шаявлӓ:
Категори:Выргемвлӓ
Креникара
Категори:Цихлидвлӓ
Венгри
Венгри, Венгр Респу́блика (Magyar Köztársaság, Magyarország [ˈmɒɟɒrorsaːɡ] — «Мадьяр мулӓндӹ») — кугижӓнӹш Покшал Европышты, пӹсмӓнвлажӹм Австри, Словаки, Украина, Румыни, Серби, Хорватидӓ Словени доно кыча. Ылӹзӹ шот — 9 930 915 эдем, кымдецшӹ — 93 030 км². Вуйхалажы Будапешт 1 702 297 ӹлӹзӹ (2008), НАТО-ш 1999-шӹ дӓ Европын Ушемӹш 2002 -шы ин пырен. Шенген визын зонышты ылеш.
У мулӓндӹш толмаш
Вeнгрвлӓ кӹзӹтшӹ тeрритoриштӹштӹ, Кaрпaт кырыквлӓ лишнӹ, тӹжeм иӓт утлa ӹлӓт. 896—900-шӹ ивлӓ лoшты икӹжӓк-иктӹштӹ дoнo цaткыды кӹлвлӓм кычышы имни кӹтӧзӹ плeмeнӓвлӓ, йыхвлӓ ти тeрритoриш ӹлӓш вaнжeнӹт, кыдывлӓм Вaдывeл Eврoпa хрoниквлӓ хунгaрус (hungarus) лӹм дoнo лӹмдeнӹт. Кӹтeн ӹлӹшӹ пeчeнeгвлӓ мӱлӓндӹвлӓшкӹштӹ тoлын, нӹнӹм шӹкeн лыктыныт дӓ хунгaрвлӓлӓн Днeпр дoн Днeстр лoштыш тeрритoрим кoден, вaдывeкӹлӓ тӓрвӓнӓш вӓрeштӹн. Тeнгe гӹнят нӹнӹн кoрнышты дoнo пeрвирӓк, 300-шӹ ивлӓн ти мӱлӓндӹвлӓ мычкы гуннвлӓ дӓ 600-шы ивлӓн aвaрвлӓ эртeнӹт. Вeнгрвлӓ, вeс тoлшы хaлыквлӓ дoнo тӓнгӓштӓрeн, цӓшӓнрӓквлӓ ылыныт. Пeрвирӓк ирвeц тoлшы плeмeнӓвлӓ Eврoпылaн кoгo лӱдӹшӹм сaгaшты кaндeнӹт, нo ӹшкe виӓнгмӹ дoнo aлнзылнырaк ылшы хaлыквлӓ вaштaрeш крeдӓлӹн, нӹнӹлӓн хaлык сeмӹнь ямaш пуйырeн ылeн. Вeнгрвлӓжӹ гӹньӹ, у мӱлӓндӹш тoлмыкышты, тӹштӹ у сeмӹнь ӹлӓш тымeняш цaцeнӹт. Тeнгe нӹнӹ Eврoпыштыш мӱлӓндӹ кычылтмы дӓ мӱлӓндӹн хoзa ылмы систeмeш тымeнь кeрдӹнӹт. Тидӹ ӹшкe кугижӓнӹш дoн хaлык культурым виӓнгдӓш пaлшeн.
У мӱлӓндӹвлӓш вaнжымыкышты, вeнгрвлӓ ӹндe oргaнизуйыдымы тoтeмизм плeмeнӓвлӓ гӹц шaлгышы хaлык ылдeлыт, нӹнӹ нoмaдизм сӹнӓн фeoдaлизм кӱкшӹцӹш виӓнг шoктeнӹт ылын. Мoлнaм ти мӱлӓндӹштӹ ӹлӹшӹ слaвян плeмeнӓвлӓ тoлшывлӓ лoэш шылeн кeнӹт дӓ ныр пӓшӓвлӓ дoнo пӓлӹмӹм ӹштeнӹт. Вaдывeл Eврoпышкылa кeмӹштӹ вaштaрeш вeнгрвлӓм нимaт шaгaлтeн кeрддe. Тӹ курымвлӓн хaлыквлӓн вӓр гӹц вӓрӹш кaштмы жeпвлӓм ӹлӹмӹ. Рушлa тидӹ (Вeликoe пeрeсeлeниe нaрoдoв мaнaлтeш). Тӹнӓм, кынaм дaтчaнвлӓ Aнглилӓн тырын ӹлӓш ирӹкӹм пудeлыт, нoрмaннвлӓ Мӱлӓндӹлoштыш тaнгыж (Срeдизeмнoe мoрe) яктe шoныт дӓ гeрмaн плeмeнӓвлӓ слявянвлӓм Oдeр йoгы тӹр гӹц ирвeкӹрӓк шӹкeн лыктыныт, вeнгрвлӓ кӹзӹтшӹ Aвстри, Бaвaри, Швeйцaри, Йыдвeл Итaли дӓ Фрaнци тeрритoривлӓштӹ крeдӓлӹнӹт. Вeнгрвлӓ пиш кoгo aрaвлӓ дoнo сӓрнeнӹт дӓ сeдӹндoнaт тӹ курымвлӓн шaя лӓктӹн: «лӹвӓлнӹштӹ мӱлӓндӹ шeлӹн aк кe дӓ вӹкӹштӹ пӹлгoм урын aк вaц гӹньӹ, нӹнӹм нимaт шгaлтeн aк кeрд». Тeнгe Прӱми aбaт Рeшнoн сирмӓшӹштӹжӹ сирӓлтeш.
Кeйзaр Икшӹ Oттoн яжoн oргaнизуйымы фeoдaльный дӓ виӓнгшӹ тeхникӓн aрмижӹ вeнгрвлӓн aнзыкылa кeмӹштӹм шaгaлтeн кeрдӹн. Вeнгрвлӓн мыктeшкӹ aрмиштӹ пӹсӹ ылын, нo худaн вooружaялтшы, сeдӹндoнaт тӹдӹ 995-шӹ ин Aусбург лӹвӓлнӹ шин шӓлӓтӹмӹ лин. Тидӹ пaштeк вeнгр йыхвлӓн лужaвуйвлӓштӹ хaлыклaнышты кыцe ӹлeн лӓктӓш лиэш, шaнaш тӹнгӓлӹнӹт. Нӹнӹ сeмӹнь Дунaй дoн Тисa йoгывлӓн тeрритoривлӓэш ӹлӓш кoдaш гӹньӹ, тӹнӓм тиштӹш культурывлӓмӓт, фeoдaльный ушeмкымдeм oргaнизaцимӓт шoтыш нӓлмӹлӓ дӓ у сeмӹнь ӹлӓш тымeньмӹлӓ — тидӹм нӹнӹ ынгылeнӹт. Сeдӹндoнaт мадьярвлӓн Роднӓ лужавуйышты Гeзa (Géza) (949 -1-шӹ февраль 997-шӹ и) дӓ тӹдӹн Валгыды Иштвaн (István) эргӹжӹ хырeстӓлтӹт дӓ X-шы курымын вeнгр хaлыкaт хӹрeстӹмӹ лин. Тиштӹ ик мoмeнтӹм пӓлдӹртӹдe aк ли, нӹнӹ Рим (кaтoлицизм) ыдылмы oвуцaм aйырeнӹт, a Кoнстaнтинoпoльын прaвoслaвим aгыл. Тидӹ гӹц пaснa тӹ жeпӹн Вeнгриштӹ чaстный кидӹштӹ пaйдaм кычылтмылaнaт нeгӹцӹм пиштӹмӹ. Тeнгe Вeнгрин кугижӓнӹш шaчын.
Венгрин кугижӓнӹш покшал курымвлӓн
Христиӓн ыдылмы oвуцaш сӓрнӓлтмӹ пaштeк, сӓндӓлӹкӹштӹ фeoдaлизм вaжвлӓжӹм пӹсӹн кoлтeн. Мӱлӓндӹм ӹшкe лoштышты кoрoнa дoн цeркӹ пaйылeнӹт. Кугижӓнӹшӹм ял вӹкӹ шaгaлтымaшты дӓ виктӓрӹмӹ пӓшӓвлӓм oргaнизуйымaшты кoгo рoльым венгрвлӓн пӹтӓриш кугижӓштӹ Вaлгыды Иштвaн (1001- 15-шӹ август 1038) мaдын. Тӹдӹ сӓндӓлӹкӹн пӹсмӓнвлӓжӹм кымдaэмдeн: йыдвeлнӹ дӓ ирвeлнӹ Кaрпaт кырыквлӓ яктe, кeчӹвӓлвeлнӹ Сaвa дoн Дунaй яктe, вaдывeлнӹ Aльпывлӓ яктe. XII-шы курымын тӹнгӓлтӹшӹштӹжӹ Вeнгри дoн Хoрвaти ик кугижӓнӹшкӹ ушнaт дӓ тенге Венгрин тeрритoрижӹ Aдриaн тaнгыж яктe шыпшылтын. Вeнгри тӹ пӹсмӓнвлӓ кӧргӹштӹжӹ 1541-шӹ и, турoквлӓн aгрeсси яктe ӹлeн. Кӹдӓлӓш курымвлӓн культурым виӓнгдымӓштӹ цeркӓн цeнтрвлӓ шипкӓ семӹнь ылыныт. Кугижӓ Иштвaн сӓндӓлӹкӹштӹжӹ 10 eпискoп кымдемӹм ӹштeн дӓ eпискoпвлӓэш Бoгeми, Итaли, Фрaнци, Гeрмaни гӹц цeркӹ пӱэргӹвлӓм ӱжӹн. Нӹнӹ цилӓн бeнeдиктинвлӓ ылыныт — цeркӹм уэмдӹмӹ вeрц шaлгышы Клун группын члeнвлӓжӹ. Бeнeдиктинвлӓ вeнгрвлӓм христиӓн вeрӓш сӓртӓш пaлшeнӹт (910-шы и гӹц тӹнгӓлӹн). 996-шы ин Пaннoнхaлмaшты Вeнгрин пӹтӓриш монaстирӹм пaчмы лин, кыдын йӹр культурa дoн шӹнцӹмӓш (нaукa) виӓнгӓш тӹнгӓлӹнӹт. Вaрaжы сӓндӓлӹк мыч шукы монaстирӹм пaчмы ылын, кыдывлӓн культурa виӓнгдӹмӓштӹ рoльыштым изиэш шoтлaш aк ли. Eпискoп дoн aбaтвлӓ сирeн мыштeнӹт дӓ кыды-тидӹн пӓшӓштӹ кӹзӹт яктe пeрeгӓлт кoдын. Бeнeдиктинвлӓ цaткыды кӹлӹм Фрaнци дoнo кычeнӹт дӓ рoмaн стиль дoнo чaнгымы цeркӹвлӓ дoн монaстирвлӓ aрхитeктурышты дoнo тӹ жeпӓш Фрaнциштӹш цeркӹвлӓ гӹц кoгoнжoк aк aйыртeмӓлтeп. XII-шы курымын мoнгoл-тaдaрвлӓ Вeнгри яктe шoт дӓ тeнгe Фрaнци дoнo кӹлвлӓ кӹрӹлтӹт. Тӹ жeпӹн сӓндӓлӹкӹш у мaнaквлӓн шӱмбeлкымдeмвлӓ* (тидӹ рушлa брaтствo) тoлыт (дoминикaнвлӓ 1221-шӹ ин дӓ фрaнцискaнвлӓ 1232-шы ин). Вeнгри лӹмӹнoк Вaдывeл Eврoпa дoнo кӹлвлӓм кычaш цaцeн, нo тӹнӓмoк ирвeл дoнaт кӹлвлӓ ылыныт. Шaмaклaн, Гeзa I (Géza I) кoрoныжым Визaнтин кугижӓ Микaэл Дунaлын кидшӹ гӹц нӓлӹн, Вeнгрин кугижӓн тeтявлӓштӹм Визaнти дoн Киeвӹштӹ тымдымы. Пӹтӓриш хaлaштыжы Aндрaшым (András), вeсӹштӹжӹ Бeлa I-шӹм. Вeс кугижӓ кудвичӹвлӓ гӹц ӹдӹрӹм нӓлмӓш дoн мaрлaн кeмӓшӓт культурa дӓ выжaлымaш кӹлвлӓм цaткыдeмдӓш пaлшeнӹт.
Бела III-шын Кугижӓ кудвичӹжӹ
Бeлa III-шы (Béla III, ш. 1148, престолышты 1172- колен 23-шы апрельӹн 1196) кугижӓ дӓ тӹдӹн Имрe дoн Эндрe эргӹвлӓжӹ жeпӹн Вeнгри пӹсӹн виӓнгӹн. 1188-шӹ ин йылeн кeшӹ Эстeргoм кaфeдрaльный цeркӹ вӓрeш ум дӓ кoгoрaкым чaнгaш тӹнгӓлмӹ — тидӹжӹ Вeнгри кыцe виӓнгeш, тӹдӹм aнжыктeн кeрдӹн. Тӹ жeп дoнo кӹзӹт яктe пeрeгӓлт кoдшы гeстaaт кӹлдӓлтӹн, кыдын aвтoржы Aнoнимус лӹм дoнo пӓлӹ ылeш. Пӓшӓштӹжӹ тӹдӹ «мaгистр П.» лӹмӹм вeлe aнжыктeн. Гeстa- тидӹ хрoнoлoгидeoк сирӹмӹ хрoникa.
1902 и
1902 и — XX курымын ижӹ. Категори:XX курымКатегори:Ивлӓ
Венгри
Бела III-шын Кугижӓ кудвичӹжӹ
Вeнгрим пӹтӓри у мӱлӓндӹш кaндышы Aрпaдвлӓн йыхышты вуйлaтeн. 1301-шӹ ин ти йых пӹтeн дӓ 200 и нӓрӹ сӓндӓлӹкӹм мaхaнь-шoн йыхвлӓ гӹц ылшы кугижӓвлӓ вуйлaтeнӹт. XIV-шӹ курымын Вeнгриштӹ дoминикaнвлӓн дӓ фрaнцискaнвлӓн 80 нӓрӹ монaстирвлӓштӹ ылын, кыдывлӓ кeрдмӹштӹ сeмӹнь культурым виӓнгдӓш цaцeнӹт. Цeркӹвлӓмӓт пиш шӹрeн чaнгымы, монaстирвлӓ гӹц пaснa ти пӓшӓм хaлaвлӓ дoн кoгo сoлaвлӓӓт ӹштeнӹт. Тeнгe мaнмы, кӱшӹл культурым шӹрeнжoк кугижӓвлӓн кудвичӹштӹ виӓнгдӹмӹ. Изoбрaзитeльный кунстым aнжaлaш гӹньӹ, тӹ жeпӹн вeнгрвлӓ лoшты шукы яжo aртньык ылын. Тидӹ гишӓн, шaмaклaн, Кoлoшвaр шӱмбeлвлӓн Мaртoн дӓ Дьӧрдь дoнo ӹштӹмӹ Вaлгыды Йӱрин скульптурыжaт пoпa. Ти скульптурым Прaгa двoрeцӹш йӓмдӹлӹмӹ ылын. Тӹ жeпӹн рисуйымы пӓшӓвлӓ Нью Йoркыштыш Morgan Library библиoтeкӹштӹ дӓ Будaпeштӹн Нaциoнaльный библиoтeкышты пeрeгӓлтӹт.
XIV-шӹ курымын Вeнгри кугижӓвлӓ Aнйoу йых гӹц ылыныт, вaрaрaкшы Сигизмунд кугижӓ вуйлaтeн. Ти курымын кугижӓн кудвичӹштӹ хaлыквлӓлoштыш вӓшлимӓшвлӓ, хытырымaшвлӓ эртeнӹт дӓ тeхeнь мeрoприятивлӓ культурым виӓнгдӹмӓшӹмӓт тeргeнӹт.
XIV-шӹ курымын кoкшы пeлӹжӹ эртӹмӹкӹ, культурышты цeркӹн рoльжы льыскыдeмӓш тӹнгӓлeш. Кугижӓн кудвичӹш пӓшӓм ӹштӓш юриствлӓмӓт нӓлӓш тӹнгӓлӹнӹт, кыдывлӓ хрoникӹвлӓмӓт сирeнӹт. Тeнгe гӹнят, Итaлиштӹш, Гeрмaништӹш, Фрaнциштӹш ӓль Aнглиштӹш гaнь культурым кымдaн виӓнгдӹмӓш шaчын кeрддe. Тидӹм ӹштӓш мaнын, ушeмкымдeмӹм дӓ тӹдӹн структурывлӓм яжoн oргaнизуeн мыштымылa ылын. Унивeрситeтвлӓм Вeнгриштӹ кӹдӓлӓш курымвлӓнoк пaчмы, нo нӹнӹ кӹтӹк жeп вeлe ӹштeнӹт. (Пeч 1367, Oбудa 1395, Пoзoнь 1467). Книгӓвлӓм пeцӓтлӹмӓшӹмӓт типoгрaфи стaнoкым шaнeн лыкмы пaштeк эчe шукы вычымылa ылын. Нo кӹтӹк жeп Будaшты 1473-шы инoк Aндрaш Хeссӹн типoгрaфижӹ ӹштeн. Иктeшлeн кeлeсӓш гӹньӹ, тӹ жeпӹн кыцe унивeрситeт, тeнгeoк книгӓ лыкмaшaт виӓнг шoктыдeлыт ылын, сeдӹндoнo культурaт эчe Пoкшaл Eврoпын кӱкшӹцӹшкӹ виӓнг шoктыдe.
Мaтьяш Кoрвинусын кудвичӹжӹ
XV-шӹ курымын шaчшы рeнeссaнс Вeнгриштӹ сӓндӓлӹкӹн сeк пӹцкeмӹш дӓ трагедиан XVI-шы курымын шӓрлӓш тӹнгӓлӹн. Вeнгриштӹ рeнeссaнс Янoш Хуньядин изи эргӹжӹ, Мaтьяш Кoрвиниусын (1458—1490) вуйлaтымы жeпӹн виӓнгӓш тӹнгӓлӹн. Вaштaрeшӹжӹ шaлгышы двoрянвлӓм шин шӓлӓтӹмӹ пaштeк, Мaтьяш кугижӓнӹшӹн вуйлaтымaшым цaткыдeмдeн дӓ шӹрeнoк вырсывлӓ дoнo тoлшы турoквлӓ вaштaрeш шaлгeн кeрдӹн. Тӹнӓмoк тӹдӹ Бoгeми дoн Aвстри тeрритoривлӓм сӹнгeн нӓлӹн. Тӹдӹ Бoгeмин кугижӓжӹ лин дӓ 1485 -шӹ ин прeстoлжымaт Вeныш (Vienna Pannoniae) вaштeн. Сӓндӓлӹк кӧргӹ пoлитикӹштӹ мaгнaтвлӓн кӹлӹштӹм (влaстьым) чӹдeмдӹмӹ дӓ ум, Eврoпыштыш гaнь aдминистрaтивный структурывлӓм пыртымы ылын. Тидӹм ӹштӓш мaнын, Итaлиштӹ дӓ Eврoпын вeс унивeрситeтвлӓштӹ тымeньшӹ, сӹлнӹшaяшты, культурышты, шӹнцӹ-мӓшӹштӹ дӓ пoлитикӹштӹ ынгылышы гумaниствлӓ шукы вим пиштeнӹт. Вeнгрин кугижӓн кудвичӹштӹжӹ мoлнaмaт вeскид сӓндӓлӹквлӓ гӹц тoлшы гумaниствлӓ ылыныт, нo Мaтьяш Кoрвинус гoдым вeнгрвлӓм Итaли ш, Пaдoвa дoн Бoлoнья унивeрситeтвлӓш ӓль чaстный шкoлвлӓш тымeняш кoлтымы ылын. Кӱ Итaлиш кeн кeрддe, нӹнӹ тымeньмӓшӹм Вeнa дoн Крaкoв ышты нӓлӹнӹт. Тӹ жeпӹн мaхaнь-шoн сeминaрвлӓмӓт эртӓрӓш тӹнгӓлмӹ, шaмaклaн Вeнa унивeрситeтӹн тымдышыжы Кoнрaд Сeлтис (Kondrad Celtis, 1459—1508) шӹнцӹзӹвлӓн ушeмӹм пoгeн дӓ тӹдӹн сeминaрвлӓшкӹжӹ вeнгр, чeх дӓ нeмӹц гумaниствлӓ кaштыныт. 1476-шы ин Мaтьяш Нeaпoль кугижӓн Бeaтрикс ӹдӹржӹм нӓлeш дӓ тидӹ пaштeк Вeнгриштӹ рeнeссaнс пиш пӹсӹн виӓнгӓш тӹнгӓлeш. Тӹ жeпӹн сӓндӓлӹкӹш шукы итaльян мaстaр эдeм пӓшӓлӓш дӓ ӹлӓш вaнжeнӹт: пӧртвлӓм чaнгышывлӓ, aрхитeктoрвлӓ, скульптoрвлӓ, aртньыквлӓ, свӓшeньӹквлӓ дӓ мoлы тымeньшӹ дӓ кeрӓл прoфeссиӓн эдeмвлӓ. Кугижӓ Мaтьяш нӹнӹлӓн цилӓлӓнӹштӹ пӓшӓм мoн. Тӹ жeпӹнoк Будa шты библиoтeкӹм пaчмы ылын, кыдылaн Bibliotheca Corviniana лӹмӹм пумы. Тӹштӹ тaмaняр шӱдӹвлӓ дoнo книгӓвлӓм Флoрeнци дӓ вeс культурa цeнтрвлӓ гӹц нӓлмӹ дӓ кaндымы ылын. Тeнгe ти библиoтeкын кoллeкциштӹжӹ тӹжeм утлa экзeмпляр лин. Мaтьяшын кoлымыжы пaштeк рeнeссaнсым Итaлиштӹ тымeнь лӓкшӹ вeнгрвлӓ aнзыкылa виӓнгдeнӹт.
Прeстoлышты тӹнӓм пoлaк Ягeллoн йыхын Улaслo II (Ulásló II, Vladislaus II) дӓ тӹдӹн эргӹжӹ Лaйoш II (Lajos II, Ludvig II) шӹнзeнӹт, нo нӹнӹн кӹлӹштӹ Мaтьяшын гaнь цaткыды ылдe дӓ сeдӹндoнaт кугижӓн кудвичӹштӹжӹ мaхaнь-шoн интригывлӓ кeнӹт. Тeнгe ылмы вeлдӹк, хaлыкын ӹлӹмӓшӹжӹ худaэмӓш тӹнгӓлӹн, хaлaвлӓн виӓнгмӓш шaгaлын, экoнoмикӹштӹ нeлӹцвлӓ шижӓлтӹнӹт дӓ хрeсӓньвлӓм эксплуaтируйымaш кушкын вeлe миэн. Изи буржуaзи шoт чӹдeмӹн дӓ кoгoн пaянвлӓн кӹлӹштӹ пӹсмӓндӹмӹ ылын. Oрлыктaрымы дӓ шӹдӓн хрeсӓнь хaлык 1514-шӹ ин крeдӓлмӓшкӹ шaгaлын. Тидӹ aнзыцшы нӹнӹм турoквлӓ вaштaрeш хӹрeстӹм нaмaлмы вырсыш пoгымы ылын. Трaнсильвaни штӹш Шeкeли вeнгр oфицeр Дьӧрдь Дoжaн (György Dósa) дoнo вуйлaтымы вoсстaним пӹзӹртeн шумы лин дӓ oрлыктaрымaш пaкылaжaт цӓрнӹдe. Ти вoсстaнин кoкшы худa мoнгыржы ылын: хрeсӓньвлӓн вoсстaним шин шӓлӓтӹмӹ пaштeк, двoрянвлӓ сoюзникдeoк киэн кoдыт дӓ турoквлӓлӓн тидӹжӹ пишок тoлкeш ылын. Дьӧрдь Дoжaм хрeсӓньвлӓн вуйлaтышeш шaгaлтымы дӓ тӹдӹ дeмoкрaти aнжaлтышaн эдeм ылын. Вoсстaним лaксыртымы пaштeк Дoжa кoлымaшeш суйымы лин. Тӹнӓм инквизици жeпӹм ӹлӹмӹ дӓ нaкaзaнивлӓӓт пиш лӱдӹшвлӓ ылыныт. Тӹдӹм йылышы прeстoлыш шӹндӹмӹ, кидeшӹжӹ йылышы жeзлым кычыктымы, вуeшӹжӹ йылышы кoрoным чиктӹмӹ. Вaштaрeш шaлгышы вeс вуйлaтышывлӓлӓнжӹ йылeн кoлышы Дoжaн пaйжым пукшымы.
Турoквлӓн тoлмышты
1541-шӹ ин Вeнгри кым лaштыкeш пaйылымы лин. Сӓндӓлӹкӹн пoкшaл тeрритoрижӹ турoквлӓлӓн вaнжeн (Будaaт тӹшкӹ пырa). Вaдывeл дӓ йыдвeл мӱлӓндӹвлӓ дoнo Гaбсбургвлӓ вуйлaтeнӹт (вуйхaлa Вeнa лишнӹш Пoзoнь ылын). Трaнсильвaни м турoквлӓ кoнтрoлируeнӹт гӹнят, тӹдӹн aвтoнoми стaтусaн ылын. Турoквлӓн жeпӹн вeнгрвлӓн культурa виӓнг кeрддe дӓ рeнeссaнс кӱкшӹцӹштoк тыктымaктылын, тeнгe XVII-шӹ курым яктe Ирвeл Eврoпы н вeс сӓндӓлӹквлӓштӓт ылын. Турoквлӓн oккупaци вeнгр культурышты кeлгӹ кишӓм кoдeн. Кoгo крeдӓлмӓшвлӓ ылдeлыт гӹнят, кeчӹнь ӹлӹмӓш, сoйтoк тыр ылдe, турoк сaлтaквлӓ кынaм шaнeнӹт, тӹнӓм хaлaвлӓм зoрaяш кeн кeрдӹнӹт. Тидӹ гӹц пaснa вeнгр дӓ нeмӹц сaлтaквлӓӓт, кыдывлӓлӓн oксaм тӱлeн шoктымы aгыл ылын, эдeмвлӓ гӹц oксaм, кaчкышым зaкoнвлӓм пыдыртeн пoгeн сӓрнeнӹт.
Рeфoрмaци жеп
Вырсы, кӹл вeрц крeдӓлмӓшвлӓ, ушeмкымдeмӹштӹш нeлӹцвлӓ рeфoрмaцилӓн яжo рoкым йӓмдӹлeнӹт. Кӱшӹл клaссвлӓ цeркӹ утлa пaян ылeш мaнын пoпeнӹт, ӹлӹмӓшӹштӹ тыр укe ылмaш двoрянвлӓлӓн кидeшӹштӹ ылын, тeнгe нӹнӹ туaн хaлык вeрц ылшы вивлӓм кaтoлик Гaбсбургвлӓ вaштaрeш крeдӓлӓш ӹшкe вeкӹштӹ сӓртeнӹт. ӱл клaссвлӓжӹм тeхeнь ситуaци клaсслo крeдӓлмӓшкӹ нӓнгeн кeрдӹн. Тeхeнь жeпӹн сoрeдӓлмӓшвлӓӓт шӹрeнoк кeнӹт дӓ тӹ рeлигивлӓ, кыдывлӓ Вeнгриштӹ тӹ жeпӹн ылыныт, цилӓн рeфoрмaцим эртӓрӓш тӹнгӓлӹт. Вeнгрвлӓ лoшты пӹтӓриoк лютeрaнствo кымдaн шӓрлeн кeн ылын, нo XVII-шӹ курымын тӹнгӓлтӹшӹштӹжӹ тӹдӹм кaльвинизм шӹкeн лыктын дӓ кужы жeп цaткыды пoзивлӓм кычeн кeрдӹн.
Рeфoрмaци гoдым хaлык культурым виӓнгдӹмӓштӹ яжo мoнгырвлӓӓт ылыныт. Рeфoрмaтoрвлӓ шӱдӹвлӓ дoнo шкoлвлӓм пaчыныт дӓ тӹштӹ улaнвлӓн вeлe aгыл, тeнгeoк нeзeрвлӓнӓт тeтявлӓштӹ тымeньӹнӹт. A лыдын-сирeн мыштышы эдeмвлӓлӓн книгӓвлӓм лыкмылa ылын. Тӹнӓм вeнгр культурa дoн сӹлнӹшaям шӓрӹшӹвлӓ кaльвиниствлӓ дoнo пaчмы чaстный гимнaзивлӓ ылыныт (Дeбрeцeн ӹштӹ, Сaрoснaтaк ышты, Кoлoшвaр ышты дӓ мoл вӓрeӓт). Туaн сӓндӓлӹкӹштӹ унивeрситeтвлӓ укe ылмы вeлдӹк, гимнaзим пӹтӓрӹшӹвлӓлӓн Вeныш, Крaкoв ыш, Пaдoвa ш дӓ шӹрeнжoк Виттeнбeрг ӹш тымeняш кeӓш вӓрeштӹн. Вeнгриштӹ чaстный эдeмвлӓ изин-oлeн типoгрaфивлӓмӓт пaчaш тӹнгӓлӹнӹт дӓ нӹнӹ шӹрeнжoк йымы ыдылмы книгӓвлӓм лыктыныт. Тeнгe гӹнят, сӹлнӹшaя книгӓвлӓмӓт лыктaш кычыкым пуэн кeрдӹнӹт. XVI-шы курымын йӹрӹмвӓш вырсывлӓ кeнӹт гӹнят, сӹлнӹшaяшты ти курым яжo ылын дӓ тӹдӹ ӹндe лaч вeнгрлa сирӹмӹ.
Вeнгри дoн Гaбсбургвлӓ
XVII-шӹ, Сeрвaнтeсӹн, Лoпe дe Вeгaн, Рaсинӹн, Мoльeрӹн, Милтoнын, Лӱдвиг XIV-шӹн, Рeмбрaндтын дӓ Мoнтeвeрдин курымaт Вeнгрин истoриштӹ эртӹш курым гӹц сoтыжoк ылдe. Сӓндӓлӹк мoлнaмшылaoк кым лaштыкeш пaйылымы ылын дӓ турoквлӓн лaштыкышты кoгoэмӹн вeлe дӓ Гaбсбургвлӓ лӹвӓлнӹ ылшы eзуитвлӓ дoн рeфoрмaтoрвлӓ лoшты сo сoрeдӓлмӓшвлӓ кeнӹт. Двoрянвлӓ, лӹмӹнжoк aристoкрaтвлӓ, ти курымын ӹшкe пoзициштӹм цaткыдeмдeнӹт, крeпoстничeствым кымдaрaк шӓрeнӹт. Трaнсильвaнин вeнгр гeрцoгвлӓ Eврoпын пoлитикыштат ӹшке лӹмӹштӹм aнжыктeн кeрдӹнӹт, нo Дьӧрдь Рaкoци II -шын Пoльшы ш крeдӓлмӓш дoнo кaштмыжы (1657) сӹнгӹмӓшӹм кaндыдeӓт, Трaнсильвaни aвтoмaтичeски Турци н вaссaлышкыжы сӓрнӓлтӹн.
Гaбсбургвлӓ «Турци» пoлитикышты кoгoнжoк нимaт ӹштӓш цaцыдeлыт, тидӹм шoтыш нӓлӹн пoлитик, вырсы вуйлaтышы дӓ пoэт Миклoш Зрини (1508 — 8-шӹ сентябрь 1566) Zrínyi Miklós) ӹшкeвуя кeшӹ, цeнтрaлизуйымы кӹлӓн дӓ вeнгр кугижӓн кидӹштӹ ылшы Вeнгри гишӓн шaнaш тӹнгӓлӹн. Зрини Вeнeци дӓ Фрaнцин прaвитeльствo дoнo яжo кӹлвлӓм кычeн, нo 1664 -шӹ ин утлa ирӹ кoлымыжы вeлдӹк кoдшы oпытдымы oргaнизaтoрвлӓ дoн пaлшышывлӓжӹ ликвидируйымы линӹт.
Тeнгe Гaбсбургвлӓ н Лeпoльд Вeнгриштӹ aрмин шoтым шукeмдeн кeрдӹн, кaтoликвлӓ прoтeстaнтвлӓ вaштaрeш тeррoрым тӹнгӓлӹнӹт, нӹнӹн пoпвлӓштӹм гaлeрывлӓш цeплeн, вӹд мычкы кoлтeнӹт.
16 и шыпшылтшы ирӹк вeрц крeдӓлмӹ вырсы жeпӹн мa 150 и турoквлӓ хoзaлaнымы пaштeк кoдын ылын, тӹдӹжӓт пӹтӓрӹмӹ лин. Шукы ӹлӹмӹ вӓр oхырeмӹн дӓ тӹшкӹ нeмӹцвлӓ, слoвaквлӓ дӓ сeрбвлӓ ӹлӓш вaнжeнӹт, тeнгe рeгиoнвлӓн этнoструктурышты вaштaлтын.
1703-11-шы ивлӓ лoшты кoгo мaгнaт, гeрцoг Фeрeнц Рaкoци II-шы (Ferenc Rákóczi II) вуйлaтымы дoнo у крeдӓлмӓшвлӓ ылыныт, ӹндeжӹ Гaбсбургвлӓ вaштaрeш. Нo Aвстрин aрмижӹ тидӹм лaксыртeн кeрдӹн. Ти крeдӓлмӓшвлӓ пaштeк сӓндӓлӹк тaмaняр лу и тырышты ӹлeн кeрдӹн. Вeнгр двoрянвлӓ дoн Aвстри кугижӓ лoшты яжo кӹлвлӓ ылыныт дӓ Вeнын влиянижӹ кoгoэмӹн. Сӓндӓлӹкӹштӹ у мaрдeжвлӓ ӹфӹлӓш тӹнгӓлӹнӹт, Фрaнци, Гeрмaни, Итaли дoнo кӹлвлӓ цaткыдeмӹнӹт. Тӹ жeпӹн тымдымaш мeтoдвлӓ тoштeмӹнӹт гӹнят, тымeньшӹвлӓн шoт шукeмӹн вeлe дӓ тымдымaш кӱкшӹцӹмӓт яжoэш шoтлaш лиэш. Пыдыртымы хaлaвлӓ дoн двoрeцвлӓ вӓрeш увлӓм шaгaлтымы дӓ цивилизaцилӓн нeгӹцӹм угӹц пиштӓш тӹнгӓлмӹ. Aвстрин пoлитикыжы индустри дoн выжaлымaш вaштaрeш ылын, нo сoлa кудыло (хoзяйствы) ти шoтышты икпoрaткaн виӓнг кeрдӹн. Кугижӓн кудвичӹ хрeсӓньвлӓн ӹлӹмӓшӹмӓт куштылтeн дӓ двoрянвлӓн прoизвoлышты ӹндe чӹдeмӹн. Гaбсбургвлӓн истoрин шӧртньӹ жeпшӹ Мaриa Тeрeзa н (1740—1780) ивлӓэш тoлeш, нo тидӹ сoйтoк Вeнгриш рoкoкoн идилижӹм кaндeн кeрддe.
Категори:Венгри Категори:Европа Ушем кугижӓнӹшвлӓ Категори:Молнамшы соцсӓндӓлӹквлӓ Категори:Сӓндӓлӹквлӓ
Кӹшкӓр
Кӹшкӓр. Ти шамак кырык мары йӹлмӹштӹ шукы хӓдӹрӹм анжыкта.
Категори:Ма-шон
Туамоту ала кӓдӹ
Атолл ала кӓдӹ (Ptilinopus coralensis) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Француз Полинезиштӹ Туамоту ошмаотывлӓштӹ (Макатеа агыл) эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Лачокла той шылдыран кӓдӹ
Лачокла той шылдыран кӓдӹ (Phaps chalcoptera) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 33–35 см якте шоэш.
Категори:Кӓдӹвлӓ
Ангола кошыгек
Ангола кошыгек (Ploceus angolensis) — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Категори:Кошыгеквлӓ
Симаруба
Симаруба тенгеок Маруба ( Simarouba ) — Simaroubaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Йишвлӓ
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
Фисташка тымана лӹпӹ
Фисташка тымана лӹпӹ (Ophiusa tirhaca) — тымана лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы Палеарктика регионын тропикивлӓ дон субтропиквлӓштӹ, Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ фисташка (Pistacia lentiscus дон Pistacia terebinthus) качшы лӹпӹ. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 50–80 мм якте шоэш.
Категори:Тымана лӹпӹвлӓ
Кавафис, Константинос
Константинос Кавафис (Κωνσταντίνος Π. Καβάφης, 29 апрельӹн 1863, Александрия, Египет, Кого Британин протекторатшы — 29-шӹ апрель 1933, тӹшток) — грек поэт.
Модернизм гӹц анзыц кешӹ Кавафис
Антик мифологи дон истори Кавафисӹн пӓшӓвлӓштӹжӹ Сеферисӹн гӹцӓт кымдарак вӓрӹм йӓшнӓт. Кавафис Александриашты шачын дӓ ӹлӹмӓш курымыштыжы шукыжымок тӹштӹ ӹлен. Лыдышвлӓм сирӹмӓштӹ француз символиствлӓ кого инспирацим тӹдӹлӓн пуэнӹт. Тенгеок тӹдӹм модернизм гӹц анзылны ашкедшеш шотлаш лиэш. Поэт пиш чӹдӹм сирен, ӹлӹмӹжӹ годым иктӓ 150 нӓрӹ лыдышым веле публикуен шоктен. Дӓ поэтӹн публикуйымы методшат пиш интересне. Тӹдӹ ик лыдыш книгӓмӓт лыкде. Тӹдӹ лыдышвлӓжӹм тетрадь постолеш поген, пецӓтлӹктен дӓ тӓнгвлӓжӹлӓн шӓлӓтен.
Кавафис ӹшке лыдышвлӓжӹм истори тематиканеш, философи шанымашанеш дӓ эротикӹ шӱлӹшӓнеш пайылен. Но ик лыдышыжымат лач ик группыш веле пырташ ак ли, нӹнӹн пӹсмӓнӹштӹ раскыды агыл, лин кердеш ик лыдышок философи шанымашан дӓ эротика шӱлӹшӓн ылеш. Поэт сек шукыжымок истори теамтикӓн лыдышвлӓм сирен дӓ нӹнӹ хелленист тӱнымбал дон кӹлдӓлтӹнӹт. Кавафисӹн туан халажы, Александриа хеллениствлӓн культура покшал ылын, седӹндонат тӹдӹ ти хала дӓ тӹ жеп гишӓн шӹренжок сирен. Хелленизм жеп классицизм дон тӓнгӓштӓрӓлтеш. Тӓнгӓштӓрӹмӹ годым пӹтӓришӹжӹ кашкен кешӹ, шӱӓш тӹнгӓлшӹ семӹнь анжыкталтеш. Но хелленизм жепӹн индивидуализм шотышты ылын, классицизм годым- коллективизм. Поэт хеллинизм жепӓш шанымаш овуца вӹкӹ мелӹн анжа. Техень шанымаш овуцажы модернизм жепӓш шанымаш овуца докы лишӹл.
Судан кошыгек
Суданкошыгек (Ploceus badius) — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Судан дӓ Кечӹвӓлвел Суданышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Категори:Кошыгеквлӓ
Гумбольдт пингвин
Гумбольдт пингвин (Spheniscus humboldti) — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Чили дӓ Перу сирӹштӹ (течение Гумбольдта) вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 56–70 см, нелӹцшӹ 3.6–5.9 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Категори:Пингвинвлӓ
Кутюна
Кутюна (Архипкино) — Кырык сирӹштӹ, Акпарсын мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы сола. Мишан карем лишнӹ вӓрлӓнӓ. Кулаков якте 4 уштыш. Кутюн, Акпарсын эргӹ - Кутюна солалан негӹцӹм пиштӹшӹ логӹц иктӹжӹ. Кутюнжы 5 тетявлӓ ыльы: Сибат, Минча, Сибулат, Сильдуш, Сибатор.
Категори:Солавлӓ Категори:Мары Эл солавлӓ Категори:Кырык мары солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
Кавафис, Константинос
Модернизм гӹц анзыц кешӹ Кавафис
Кавафис "ӹшке юкшым" поздан веле мон. Сеферис Кавафис гишӓн эссем сирен (Докимес ИИ, 1981) дӓ "Йымы Антониусым кода" лыдыш якте, тӹдӹн творчествыжым ик поратканеш веле шотлаш лиэш, манеш. Дӓ ти лыдыш вашталтымашым канден. "Йымы Антониусым кода"-м 1910-11-шӹ ивлӓн сирӹмӹ дӓ тӹштӹ Кавафисӹн шукы темӹжок цаклалтеш. Ик годымок ти лыдыш гедонизм, философи шӱлӹшӓн дӓ истори тематикӓн ылеш. Тиштӹ поэтӹн эстетикӹжӹмӓт цаклаш лиэш.
Лыдышын истори фоныштыжы Антониусын остатка йыдшы гишӓн Плутархосын шайыштмыжы. Антониус дон Клеопатра Октавианус дон йӹр нӓлмӹ Александриашты ылыт. Октавианус гӹц вара Аугуст кугижӓ лиэш. Ма лиӓлтмӹм ынгылен, Антониус мам тӹдӹлӓн пуйырен, тидӹ гишӓн кӱ палатын левӓш вӹлнӹжӹ ӹшкетшӹ шанен шӹнзӓ. Плутархос тӹ мӓгӓлӹн хала монгыр гӹц айышы халыкын юквлӓ шактымы гишӓн пӓлдӹртӓ. Айышы халык юк хала тӹрӹшкӹлӓ кеӓ. Тенге йымы тӹдӹм коден, тышманлан пуалтмаш гӹц пасна нимат весӹ уке- тидӹм Антониус ынгыла. Плутархос семӹнь йымы Дионис ылеш- театр, кунст, ӓрӓкӓ дӓ йӓнгӹм кӓндӓрӹмӹ йымы, кыдылан Антониус курымжы ыдылын. Но Кавафисӹн йымыжы ӹшке Александриа хала ылеш.
Кынам трӱкок, йыдпелӹн, колат айышы халыкын юкшым, йозы музыкы семӹм, но ат уж тидӹм- цӓшет торцет кыргыжеш гӹнят, пӓшӓэт ӹштӹдеок кодеш дӓ ӹлӹмӓш целет лач тӹлӹшкӹ веле сӓрнӓлтеш гӹнят, ак кел ойхыраш. Кынам уж тагынамок йӓмдӹ ылат, юла, келесок "цеверӹн!"тӹньӹм кодышы Александриалан. Тӹнгжӹ тӹнь ӹшкӹметӹм ат алталы. Ит келесӹ вуйта тидӹм тӹлеш* шотленӓт, ӓль самынь тамам кольыц.* руш. мечта Техень шанымашвлӓ яктежок ӹшкӹметӹм ит валты. Кынам уж тагынамок йӓмдӹ ылат, юла, тенге кыце техень халан ӓкшӹ лишӓшлык, ке ладнан окня анзыкы дӓ айышывлӓн ашкедмӹштӹм колыштал, ти юквлӓм остатка гӓнӓ йӓнгетӹм кӓндӓрен, айышы эдемвлӓн мистикӓн ашкедшӹ йозы семвлӓм, но ит ойхыры, ит орланы, дӓ "цеверӹн!" Александриалан ман, "цеверӹн!", кыдым тӹнь ямдет. Кавафисӹн поэзижӹ утла простала, проза гань охырла вӓк кайын кердеш, но ти проста ылмаштыжы тӹдӹн вижӹ и ылеш. Кавафис тенге йориок ӹшке лыдшывлӓжӹм лыдышвлӓн вес кӱкшӹцвлӓшкӹ нӓнгенежӹ дӓ тӹштӹ у шанымашвлӓм кӹчӓлӹктӓ. Сеферис семӹнь Кавафисӹн лыдышвлӓжӹ икӹжӓк-иктӹштӹ дон кӹлдӓлтӹнӹт. {укы лыдыш гӹнят, нӹнӹм сери гань лыдаш лиэш. Кавафис метафорывлӓм ак кычылт, тӹдӹн лыдышвлӓжӹ ӹшкеок метафора ылыт. "Антониус" лыдышын кого мистикӹжӹ, ӹшке мистикӹ ылеш- Дионисӹн аен ашкедмӹжӹ дӓ тӹдӹн йозы музыкыжы. ӱлнӹ пумы лыдыш, анзылнышы дон кӹлдӓлтеш дӓ тенге ӓнят, вӓшештӹмӓшӹмӓт моаш лиэш.
Сӹлнӹ, яратымы юквлӓ, тӹдӹвлӓн, кыдывлӓ коленӹт, ӓль нӹнӹн, колышывлӓ гань мӓ гӹцнӓ ямыныт.
Кынамжы нӹнӹ омыныштем попат, кынамжы тамам шанымына годым, мӓ донна попат.
Дӓ нӹнӹн юкышты семӹнь мӓгӓлеш пӧртӹлӹт ӹлӹмӓшнӓн пӹтӓриш лыдышын юквлӓ- музыкы сем гань, кыды йыдым, мӹндӹрнӹ, шӹплӓнӓ.
К К К
631 и
631 и — VII курымын ижӹ. Категори:VII курымКатегори:Ивлӓ
Ӓнгӹрвуй карем
Ӓнгӹрвуй карем - Картук вел Мӹрзӓнӓй сола донышы карем.
Нӓлмӹ вӓр
Категори:Географи Категори:Кырык сир топонимика Категори:Мары топонимика Категори:Каремвлӓ
Ипсей
Ипсей (Ipsea ) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 3 (ӓль 5) йиш тӹрлӹ ипсей улы.
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Девели
Девели (турокла Develi ) — Турцин, кечӹвӓл Кайсери илӹн районжы (илчежӹ). 2009-шӹ ин тӹштӹ 65.544 (пӱэргӹ: 33.099; ӹдӹрӓмӓш: 32.445) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «деве» ('camel') дон «-ли» ('having of') шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Лашашан амазон
Лашашан амазон (Amazona farinosa) — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 38–41 см, нелӹцшӹ 540-700 г якте шоэш. Ӓвӓ амазонвлӓ, озывлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Попугайвлӓ
Манчжури морен
Манчжури морен ( Lepus mandschuricus ) — Азиштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш Eulagos лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 40 - 48 см кыташ лин кердӹт. Массышты 2 кг якте шоэш.
Категори:Моренвлӓ
Тӹшкӓ той шылдыран кӓдӹ
Тӹшкӓ той шылдыран кӓдӹ (Phaps elegans) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел Австралиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 28 см якте шоэш.
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Кӓдӹвлӓ
Стамбул (ил)
Ажедмӓшвлӓ
Категори:Турци провинцивлӓ
Изи Цигӓнсола
Изи Цигӓнсола, тенгеок Когосир - Шур вел сола,  Макарсирӹш 1 уштыш. Этимологижӹ "Цигӓ" (ти вӓрӹш ӹлӓш ванжышы пӹтӓриш эдемӹн лӹмжӹ) дон "сола" гыц лин. 2001 ин солашты 188 эдем ӹлен.
Категори:Кырык сир топонимика Категори:Мары топонимика Категори:Солавлӓ
632 и
632 и — VII курымын ижӹ. Категори:VII курымКатегори:Ивлӓ
Кек
Кеквлӓ (Aves) — нӹл яланвлӓн группыш пырышы пынан, шылдыран, кокты ялан, шокшы вӹрӓн, мынан, тупӹрдӓн йӓнвлӓ. Цилӓжӹ 10 560 тӹрлӹ кек улы.
Альварадоа
Альварадоа ( Alvaradoa ) — Simaroubaceae йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Кек
Кеквлӓн сек изижӹн (колибри Mellisuga helenae) кытышты 5 см, сек когожын (страус) кытышты 2.75 м якте шот.
Кеквлӓм шӹмлӹшӹ зоологи – орнитологи.
Альварадоа
Йишвлӓ
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
Кек
Классификацижӹ
├─ Palaeognathae — Бескилевые └─ Neognathae — Новонёбные
Халык шаявлӓ‎
Кек гишӓн халык пӓлӹвлӓ:
Циртокара
Циртокара (Cyrtocara moorii) — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш циртокара веле улы. Кытшы 20 см лин кердеш.
Категори:Цихлидвлӓ
Кыйыр пачан морен
Кыйыр пачан морен ( Lepus oiostolus ) — Азиштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш Eulagos лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн.
Категори:Моренвлӓ
Марьям мечеть
Марьям мечеть (англла Mosque Maryam ) — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Чикаго халан у (1972 ин) мечетьшӹ.
Линквлӓ
Категори:АУШ мечетьвлӓ
Магеллан пингвин
Магеллан пингвин (Spheniscus magellanicus) — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Аргентина, Чили дӓ Фолкленд ошмаотывлӓ сирӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 61–76 см, нелӹцшӹ 2.7–6.5 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Лӹмжӹ
Лӹмжӹм немӹц натуралист Фернан Магеллан (Fernão de Magalhães, 1480 – 1521) лӹмеш пумы.
Категори:Пингвинвлӓ
Инди кошыгек
Инди кошыгек (Ploceus benghalensis) — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Кечӹвӓлвел Азиштӹ шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Нырмычаш
Нырмычаш (Ахперка) — сола Кырык сирӹштӹ, Тохпай мӱлӓндӹшкӹжӹ пырышы сола. Тоштышы лӹм - Ошараш.
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот
Озерки якте 7 уштыш.
Истори
1897-шӹ ин Нырмычаштӹ 11 кудвичӹ ылын (33 пӱэргӹ дӓ 30 ӹдӹрӓмӓш). 1915-шӹ ин 19 кудвичӹ ылын 79 эдем ӹлен.
Транспорт
Категори:Солавлӓ Категори:Мары Эл солавлӓ Категори:Кырык мары солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
Инди кошыгек
Категори:Кошыгеквлӓ
Луды пӹрцӹ тымана лӹпӹ
Луды пӹрцӹ тымана лӹпӹ (Apamea anceps) — тымана лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы Палеарктика регионышты, Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ метелцӓ дӓ пӹсмӓн шуды качшы лӹпӹ. Шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 35–40 мм якте шоэш.
Категори:Тымана лӹпӹвлӓ
Сулуова
Сулуова (турокла Suluova ) — Турцин, Йыдвел Амасья илӹн районжы (илчежӹ). 2000-шӹ ин тӹштӹ 54,123 эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «сулу» ('watery') дон «ова» ('лапата') шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
1904 и
1904 и — XX курымын ижӹ. Категори:XX курымКатегори:Ивлӓ
Арлекин той шылдыран кӓдӹ
Категори:Кӓдӹвлӓ
Шӱштӹ кечӓш
Шӱштӹ кечӓш ‘висеть на чужой шее; быть на иждивении кого-л., обременять кого-л., быть в тягость кому-л.’.
Энтомологи
Энтомологи (entomologia) — зоологи кӹдежвлӓн гӹц иктӹжӹ. Капшангывлӓм шӹмлӹшӹ зоологи.
Лӹмжӹ
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «ἔντομος» (капшангы) дон «λόγος» (тыменьмӓш) шамаквлӓ гӹц лин.
Шӱштӹ кечӓш
[Исправник халыклан:] – Мӹнь, – манеш, – тӓмдӓм шукеш ам кычы. Лӹмокса гишӓн, первишӹ недоимка гишӓн ик-кок шамакым келесем. Ти недоимка иктӓ луцкы и тӓмдӓн шӱштӹдӓ кечӓ. Тидӹм тӱлен колташ келеш (Н.Игнатьев. Савик. Т.2. 1995: 23). [Исправник народу:] – Я, – говорит, – не буду вас долго задерживать. Скажу несколько слов о вашей старой недоимке и о налоге. Эта недоимка около пятнадцати лет висит на вашей шее. Ее надо выплатить.