cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Австрали пеликан
Австрали пеликан (Pelecanus conspicillatus) — пеликан йишвлӓн йыхыш пырышы Австралиштӹ дӓ У Гвинейиштӹ, южгынам У Зеланди, Соломон, Бисмарк, Фиджи дӓ Уоллеси ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ монотипан пеликан. Кытшы 1.60–1.90 м, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 2.5–3.4 м, нелӹцшӹ 4–8.2 кг якте шоэш.
Андорра
Андорра — лужавуй кымдем Европышты, Испани дон Франци лошты, территорижӹ доно Кырык Мары кымдем гӹцӓт изи (кат. Principat d’Andorra, исп. Principado de Andorra, фр. Principauté d'Andorre), лӹмжӹ баск йӹлмӹ гӹц толеш:andurrial, кыды "охыр вӓрӹм" анжыкта. Экономикыжы туризм индустри доно ӹла. Ик иштӹ ти сандалӹкӹшкӹ 9 мил. турист толеш.
Халык шотышты тенге пайылалтеш: андоррвлӓ (первиш каталон хресаньвлан важвлӓштӹ гӹц ылшывлӓ — 31 %, испанвлӓ - 45%, португалвлӓ - 11%, французвлӓ - 8% (1995). Официал йӹлмӹ — каталан. Тенгеок испан дон француз йӹлмӹ кычылалтыт.
А А
Каллот морен
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Моренвлӓ
618 и
618 и — VII курымын ижӹ. Категори:VII курымКатегори:Ивлӓ
У Британи
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Папуа — У Гвиней Категори:Ошмаотывлӓ
1886 и
1886 и — XIX курымын ижӹ. Категори:XIX курымКатегори:Ивлӓ
Артова
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Мимоза
Мимоза (Mimosa) — пырса йиш йыхыш пырышы неотропиквлӓштӹ Йыдпел, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ пушӓнгӹ. Цилӓжӹ 400 тӹрлӹ акациелла улы.
Йишвлӓ
Категори:Пырса йишвлӓ
Пӹсмӓнымбал
Пӹсмӓнымбал – Кӹлемар кымдем  Йӱксӓр вел Алатай солан вес лӹмжӹ.
Категори:Кожла сир топонимика Категори:Топонимика Категори:Географи
Химантоглоссум
Химантоглоссум (Himantoglossum) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Европышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ химантоглоссум улы.
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Бешикташ (район)
Бешикташ (турокла Beşiktaş ) — Турцин, Покшал Стамбул илӹн дӓ Стамбул халан центр районжы (илчежӹ). 2010-шӹ ин тӹштӹ 184,390 эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци районвлӓ
Андрианов, Павел Иванович
Павел Иванович Андрианов (1920, Исуткан -2009) — мары поэт.
Ссылки
А А А А
1888 и
1888 и — XIX курымын ижӹ. Категори:XIX курымКатегори:Ивлӓ
Симавышты рок ӹрзӓлтмӓш (2011)
Категори:Рок ӹрзӓлтмӓшвлӓ Категори:Турци
Синоп (ил)
Синоп (турокла Sinop ili ) — Йыдвел Турцин илжӹ. 2008-шӹ ин тӹштӹ 200.791 (пӱэргӹ: 98.961; ӹдӹрӓмӓш: 101.830) эдем ӹлен.
Ажедмӓшвлӓ
Категори:Турци провинцивлӓ
Бабар ошмаотывлӓ
Бабар ошмаотывлӓ (индонезилӓ Pulau-Pulau Babar, Kepulauan Babar) — Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.Территорижӹ 820 км². 2010-шы ин тӹштӹ 8.640 эдем ӹлен.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Малуку ошмаотывлӓ Категори:Ошмаотывлӓ
Америка ош пеликан
Америка ош пеликан (Pelecanus erythrorhynchos) — пеликан йишвлӓн йыхыш пырышы Америкышты вӓшлиӓлтшӹ монотипан пеликан. Кытшы 1.25–1.32 м, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 2.65–2.9 м, нелӹцшӹ 3.9–7 кг якте шоэш.
Лӹмжӹ
Лӹмӹн этимологижӹ тошты грек «ἐρυθρός» (якшар) дон «ῥύγχος» (нер) шамаквлӓ гӹц лин.
Категори:Пеликан йишвлӓ
Изи пингвин
Изи пингвин (Eudyptula minor) — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы кечӹвӓлвел Австралиштӹ, Тасмани дӓ У Зеландиштӹ Чатем ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 30–33 см, нелӹцшӹ 1.5 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Категори:Пингвинвлӓ
Толай морен
Толай морен ( Lepus tolai ) — Азиштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш Proeulagus лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 40 - 55 см кыташ лин кердӹт. Массышты 1,5 - 2,5 кг якте шоэш.
Категори:Моренвлӓ
619 и
619 и — VII курымын ижӹ. Категори:VII курымКатегори:Ивлӓ
Веске Михкель
Михкель Веске (эстонла: Mihkel Veske) 28 (16) январьын 1843-шы ин шачын - 16-шы майын 1890-шы ин колен.
Шӹмлӹзӹ корныжы
1872-шы ин Лейпцигӹштӹ «Финн-угр йӹлмӹвлӓн историн аспектӹштӹжӹ тангаштӓрӹмӹ грамматикым» сирӹмӹжӹ гишӓн Лейпцигӹштӹ тӹдӹлӓн доктор лӹмӹм пумы. Лейпциг тӹнамок йӹлмӹвлӓм шӹмлӹмӹ центреш шотлалтын. 1874—1885 ивлӓ лошты Веске Тарту университетӹштӹ эстон йӹлмӹм тымден. 1885—1886-шы ивлӓн Венгриштӹ ӹлен дӓ эстонвлӓ логӹц сек пӹтӓришӹ венгр йӹлмӹм тыменьӹн. Михкель Веске Тарту университетӹн пӹтӓриш эстон профессоржы лин кердеш ылын, но эстон халыкым рушангдаш цацымы ивлӓн тӹдӹ утла туан халыкшы верц шалгенӓт, векӓтб тенге лиӓлтде. Тенге тӹдӹ шӹмлӹмаш пӓшӓвлӓжӹм ӹшташ манын Азан университетӹш кеӓ. Азанышты вӓрӹм тӹдӹлӓн моаш тӱнӹмбалны кымдан пӓлӹмӹ йӹлмӹзӹ Бодуэн де Куртене палшен, кыды тӹ жепӹн Тарту университетӹштӹ тымден. Азан университетӹштӹ Веске трӱеок колымыжы, 1890-шы и якте ӹштен.
Эстоништӹ Веске йӹлмӹзӹ семӹнь веле агыл пӓлӹ, тӹдӹ тенгеок туан халыкшым понгыжтарымы пӓшӓмӓт шукым ӹштен, поэт ылын. Тӹдӹн сирен кодымы лыдышвлӓжӹ мырышкы сӓрнӓлтӹнӹт, кыдывлӓм халык кӹзӹтӓт мыра: Кырыкыш кузенӓ, Туан пӧртем шуэн коденӓм.
Веске мары халык шӹмлӹзӹ
Азанышты тӹдӹ финн-угр йӹлмӹвлӓм шӹмлен, экспедицивлӓ доно марынвлӓ дӓ мордвавлӓ докы каштын. Веске кырык мары йӹлмӹм келгӹн шӹмлен дӓ туан йӹлмӹнам сирӹмӓштӓт тӹдӹ ӹшке кишӓжӹм коден: тӹдӹ сирӹмӹ йӹлмӹшкӹна «ы» буквам пырташ темлен. Тидӹ гӹц пасна мары йӹлмӹвлӓм кок группеш шелӹн, кыдывлӓм вадывел мары дӓ ирвел мары йӹлмӹ манын. Пӹтӓришӹшкӹжӹ цикмӓнӓйвлӓ (кырык дӓ кожла марывлӓ) дон йӓрӓнгӓ (кӹзӹтшӹ йыдвел-вадывел) марывлам, кокшышкыжы алык марынвлӓм пыртен. Экспедицивлӓжӹ паштек М. Веске шӹмлӹмашвлӓм сирен, кӹшецӹн теве мам пӓлен нӓлӓш лиэш: Угарман губернян Макар уездӹштӹжӹ Веске статистикышты анжыктымы 5 мары солам агыл, а 8 солам дӓ Шурдӹнг уездӹштӹ 2-ым агыл, а 15 шотлен лыктын. Мары халыкын 3 йиш выргемжӹ гишӓн пӓлдӹртен, кырык дӓ алык марынвлӓн йӹлмӹштӹш айыртемвлӓн шӹмлен, Кокшамар солашты коллоэц артельын пӓшӓ принципвлӓжӹм шӹмлен, кыце Пӧртныр волостьыштыш кырык мары хресӓньвлӓ прававлӓштӹм пӓлӓт, шӹмлен, тенгеок шукы жанран мырывлам поген дӓ сӱӓн, эдем тайымы дӓ ӓштӹмӹ овуцавлам сирен нӓлын. Азанышты яжо кӹлӹм алык мары профессор Иван Смирнов доно яжо кӹлӹм кӹчен дӓ тӹдӹн палшымыжы доно экспедицивлӓшкӹжӓт тӹдӹн палшымыжы доно каштын. 1889-шӹ ин шошым Веске экспедици доно Кырык сирӹш толын дӓ Салымсолашты, Солаволкышты, Пӧртнырышты дӓ Шур монастирӹштӹ ылын. Ти корнышты ылмыжы годым 100 утла кырык мары халык мырым сирен нӓлӹн, лексикографи материалым поген.
Ажедмӓшвлӓ
В В В
Веткина, Юлия Алексеевна
Юлия Алексеевна Веткина — лӹмлӹ кӓрш мастар, мырызы, педагог, Мары Эл Республикыштышы культурын заслуженный пӓшӓзӹжӹ (1994). Тӹдӹ 1954 ин Микрӓк вел Петуксолаэш шачын. Микрӓк кӹдӓлӓш школышты тыменьмӹжӹ годым музыкальный школыш каштын, кӓрш доно шакташ тыменьӹн. 1969 ин 8 класс паштек Йошкар-Олаш кен, И.С.Палантай лӹмӓн музыкальный училищӹш, дирижерско-хоровой отделениш, кӓрш классыш, тыменяш пырен (тымдышыжы Скулкина Л.П. лин). 1973 ин училищӹм тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ Микрӓк тетя музыкальный школыш толын дӓ шукы жеп тӹштӹ пӓшӓм ӹштен, тетявлӓм кӓрш доно шакташ тымден, тенгеок кӹдӓлӓш школышты музыка урокым эртӓрен. Юлия Алексеевна пулӓ жеп «Шӹжвӹк» ансамбльышты мырен дӓ кӓршӹм шактен, мыры конкурсвлӓштӹ дӓ гала-концертвлӹштӹ ик гӓнӓ веле агыл лауреат лӹмӹм сӹнген нӓлӹн, 1995 ин «Голоса России» телерадиоконкурсышты лауреат дӓ дипломант лин. Кӓрш ансамбль доно шукы гӓнӓ республикыштына, Российӹштӹшӹ кого халавлӓштӹ дӓ вес сӓндӓлӹквлӓшт ӹмырен дӓ шактен каштын. Тӹдӹ творческий пӓшӓлӓнӓт шукы жепӹм айырен. 1995 ин «Кӓрш» лӹмӓн мыры сборникӹм пецӓтлен лыктын.
Микрӓк музыка школышты тенгеок Валентина Прокопьевна Кузнецова дӓ Фелицата Якимовна Эшметова пӓшӓлат. Нӹнӓт пиш мастар кӓршӹзӹвлӓ ылыт. Нӹнӹ Эстоништӹ, Финляндиштӹ, Венгриштӹ, Коми республикышты дӓ мол вӓрэӓт кӓрш юкыштым йонгалтареныт, шукы фестивальын лауреатвлӓ линӹт. Кӓршӹм шактымаш Микрӓк вел гӹцӹн тӹнгӓлӹн, Кырык мары кымдемнӓн вес солавлӓшкӹжӓт кымдан шӓрлен. Кӹзӹт тетявлӓм кӓршӹм шакташ Цикмӓ халаштат, Пайскырыкыштат, Йоласалыштат, Виловатыштат искусство школвлӓштӹ тымдат. Тымдышывлӓжӹ цилӓнӓт Микрӓк велеш шачын кушшы, Микрак школым тымень лӓкшӹвлӓ ылыт. Йоласалышты кӓршӹм шакташ шукы и ӹнде Эшмякова Фаина Викторовна тымда.
В В В
Хинтонелла
Хинтонелла (Hintonella) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш.
Никсар
Никсар (турокла Niksar ) — Турцин, йыдвел Токат илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 64.076 (пӱэргӹ: 31.475; ӹдӹрӓмӓш: 32.601) эдем ӹлен.
Хинтонелла
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Никсар
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Сарыз
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
У Ирланди ошмаоты
У Ирланди (англла New Ireland) — Папуа-У Гвинейиштӹ Бисмарк ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 7404,5 км². 2002-шы ин тӹштӹ 118 350 эдем ӹлен.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Папуа — У Гвиней Категори:Ошмаотывлӓ
Астурвлӓ
Астурвлӓ - халык йыдпел Испаништӹ. Астурвлӓн ӹшке провинциштӹ (астурла: Principáu d'Asturies, испанла: Principado de Asturias) улы. Марла Астури маналтеш. Астурла цилажӹ 100 000 эдем нӓрӹ попа дӓ ти йӹлмӹм школышты тымдат. Халыкын гимнжӹ: "Астурина, яратымы Мӱлӓндӹнӓ". Вуйхалашты - Овиедо.
Категори:Европышты ӹшке кугижӓнӹш гӹц пасна ылшы халыквлӓ
Тидоре
Тидоре (индонезилӓ Pulau Tidore) — Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.Территорижӹ 9,564.7 км². 2010-шы ин тӹштӹ 98 025 эдем ӹлен.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Малуку ошмаотывлӓ Категори:Ошмаотывлӓ
1889 и
1889 и — XIX курымын ижӹ. Категори:XIX курымКатегори:Ивлӓ
Йӹлмӹ кодвлӓ
Йӹлмӹ кодвлӓ — тиды кытык юкпалы аль цифра кодвлӓ, разработанные для представления языков в обработке данных и коммуникациях. Икманяр тӱрлӧ радам ыштыме уло, тидын гыч шукырак лӱмлӧ — ISO 639.
ISO 639
Ти стандарт шукы йиш йылмын кодвлам анжыкта:
ГОСТ 7.75–97
ГОСТ 7.75–97 «Йылмылӱм кодвлак» ИСО 639-лан келшен толеш да йылме лӱмерым рушла да аҥгличанла, 3-йӱкпалан кодвлакым кириллик алфавит негызеш, 3-йӱкпалан кодвлакым латин алфавит негызеш, 3-цифран кодвлакым куча.
ГОСТ 7.75–97 тиде кугижанышвлӓште стандарт ылеш:
Ажедмӓшвлӓ
Й Й Й Категори:Йӹлмӹвлӓ
Йӓнгӓр
Йӓнгӓр - урыктымы ӓль ӹшке урын кешӹ кукшы, шӱӓш тӹнгӓлшӹ пушӓнгӹвлӓ. Рушла:валёжник.
Категори:Пӧрттӱ
Мижгем
Мижгем - шӹренжок шарык миж гӹц йӧрӹмӹ ялчиэм. Марынвлӓ мижгемӹм курымвлӓ доно чиэнӹт. Первирӓкшӹ, 1960-шы ивлӓ якте, мижгем йӧрӹшӹ мастарвлӓ цилӓ кырык мары солашток ылыныт, манаш лиэш. Кӹзӹт нӹнӹ шӹрен веле вӓшлиӓлтӹт. Мары Элышты Йӱрнӹштӹш мижгем йӧрӹмӹ комбинат пӓлӹмӹ ылын.
Категори:Выргемвлӓ
Анатолий Соловьяненко
Анатолий Соловьяненко — мырызы. Категори:Мырызывлӓ
1890 и
1890 и — XIX курымын ижӹ. Категори:XIX курымКатегори:Ивлӓ
Авахан пырса
Авахан пырса — пырса йыхыш пырышы кушкыш.
Категори:Пырса йишвлӓ Категори:Кавштавичӹ кушкышвлӓ
Сарыер
Сарыер (турокла Sarıyer ) — Турцин, Йыдвел Стамбул илӹн районжы (илчежӹ). 2010-шӹ ин тӹштӹ 280.802 эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «сары» ('сар') дон «йер» ('вӓр') шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ
Категори:Турци районвлӓ
620 и
620 и — VII курымын ижӹ. Категори:VII курымКатегори:Ивлӓ
1891 и
1891 и — XIX курымын ижӹ. Категори:XIX курымКатегори:Ивлӓ
Оф
Оф (турокла Of ) — Турцин, йыд-ирвел Трабзон илӹн районжы (илчежӹ). 2010-шы ин тӹштӹ 48.463 (пӱэргӹ: 23.898; ӹдӹрӓмӓш: 24.565) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Ортакӧй (Чорум)
Ортакӧй  (турокла Ortaköy ) — Турцин, Ирвел Чорум илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 10.725 (пӱэргӹ: 5.453; ӹдӹрӓмӓш: 5.272) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «орта» ('покшал') дон «кӧй» ('сола') шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Холкоглоссум
Холкоглоссум (Holcoglossum) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 15 йиш тӹрлӹ холкоглоссум улы.
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Арканзас
Арканзас (англла Arkansas ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 1 137 733 км². 2010-шы ин тӹштӹ 2 915 918 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Арканзас кымдецшӹ доно 29-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 33-шы ылеш. Штат статусым Арканзаслан 15 июньын 1836 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 25-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Литл-Рок.
Мексикан штатвлӓжӹ
{| class="standard" ! colspan="5" | Административное деление Мексики
Барбарис
Барбари́с (Berberis ) — кого тӹшкӓ йыхыш пырышы, шоэн пушӓнгӹ йыхыш пырышы, Барбарис (Berberidaceae) кушкыш. Садвлӓштӹ куштат, шоэн йыдпелвелны Петербург хала якте, тенгеок кечӹвӓлвел дӓ йыдпелвел Европышты, Крымышты,  Кавказышты,  Персиштӹ, Ирвел Сибирьышты, Йыдпелвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Кушкыш аяр кечӹм яратышы, ӱштӹ телӹмӓт, когон шокшы кӓнгӹжӹмӓт тырхен кердшӹ ылеш, утла лывыргы вӓрвлӓм тырхен ак керд.
Ажедмӓшвлӓ
Категори:Кушкышвлӓ
Кап морен
Кап морен ( Lepus capensis ) — Африкышты дӓ Азиштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш Proeulagus лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 40 - 55 см кыташ лин кердӹт. Массышты 1,5 - 2,5 кг якте шоэш.
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Моренвлӓ
Америка кӹрӓн пеликан
Америка кӹрӓн пеликан (Pelecanus occidentalis) — пеликан йишвлӓн йыхыш пырышы Америкышты вӓшлиӓлтшӹ пеликан. Кытшы 1.4 м, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 2–2.3 м, нелӹцшӹ 3.6–4.5 кг якте шоэш.
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Пеликан йишвлӓ
Венгриштӹ ренессанс жепӓш сӹлнӹшая
Венгриштӹ ренессанс жепӓш сӹлнӹшая
Матьяш Корвиниусын ренессанс кудвичӹжӹ
Венгриштӹ ренессанс Йанош Хуниадин изи эргӹжӹ, Матиаш Корвиниусын (1458-1490) вуйлатымы жепӹн виӓнгӓш тӹнгӓлӹн. Ваштарешӹжӹ шалгышы дворянвлӓм шин шӓлӓтӹмӹ паштек, Матиаш кугижӓнӹшӹн вуйлатымашым цаткыдемден дӓ шӹренок вырсывлӓ доно толшы туроквлӓ ваштареш шалген кердӹн. Тӹнӓмок тӹдӹ Богеми дон австри территоривлӓм сӹнген нӓлӹн. Тӹдӹ Богемин кугижӓжӹ лин дӓ 1485-шӹ ин престолжымат Веныш (Vienna Pannoniae) ваштен.
Сӓндӓлӹк кӧргӹ политикӹштӹ магнатвлӓн кӹлӹштӹм (властьым) чӹдемдӹмӹ дӓ ум Европыштыш гань административне структурывлӓм пыртымы ылын. Тидӹм ӹштӓш манын, Италиштӹ дӓ Европын вес университетвлӓштӹ тыменьшӹ, сӹлнӹшаяшты, культурышты, шӹнцӹ-мӓшӹштӹ дӓ политикӹштӹ ынгылышы гуманиствлӓ шукы вим пиштенӹт. Венгрин кугижӓн кудвичӹштӹ молнамат вескид сӓндӓлӹквлӓ гӹц толшы гуманиствлӓ ылыныт, но Матиаш Корвинус годым венгрвлӓм Италиш, Падова дон Болонья университетвлӓш ӓль частне школвлӓш тыменяш колтымы ылын. Кӱ Италиш кен кердде, нӹнӹ тыменьмӓшӹм Вена дон Краковышты нӓлӹнӹт. Тӹ жепӹн махань-шон семинарвлӓмӓт эртӓрӓш тӹнгӓлмӹ, шамаклан Вена университетӹн тымдышыжы Конрад Селтис (Конрад Целтис, 1459-1508) шӹнцӹзӹвлӓн ушемӹм поген дӓ тӹдӹн семинарвлӓшкӹжӹ венгр, чех дӓ немӹц гуманиствлӓ каштыныт.
1476-шы ин Матиаш Неаполь кугижӓн Беатрикс ӹдӹржӹм нӓлеш. дӓ тидӹ паштек Венгриштӹ ренессанс пиш пӹсӹн виӓнгӓш тӹнгӓлеш. Тӹ жепӹн сӓндӓлӹкӹш шукы итальян мастар эдемвлӓ пӓшӓлӓш дӓ ӹлӓш ванженӹт: пӧртвлӓм чангышывлӓ, архитекторвлӓ, скульпторвлӓ, артньыквлӓ, свӓшеньӹквлӓ дӓ молы тыменьшӹ дӓ керӓл профессиӓн эдемвлӓ. Кугижӓ Матиаш нӹнӹлӓн цилӓлӓнӹштӹ пӓшӓм мон. Тӹ жепӹнок Будашты библиотекӹм пачмы ылын, кыдылан Библиотхеца Цоржиниана лӹмӹм пумы. Тӹштӹ таманяр шӱдӹвлӓ доно книгӓвлӓм Флоренци дӓ вес культура центрвлӓ гӹц нӓлмӹ дӓ кандымы ылын. Тенге ти библиотекӹн коллекциштӹжӹ тӹжем утла экземпляр ылын. Матиашын колымыжы паштек ренессансым Италиштӹ тымень лӓкшӹ венгрвлӓ анзыкыла виӓнгденӹт.
Престолышты тӹнӓм полак Ягело-йыхын Уласло (Ulásló, Vladislaus) II дӓ тӹдӹн эргӹжӹ Лайош (Lajos, Ludwig) ИИ шӹнзенӹт, но нӹнӹн кӹлӹштӹ Матиашын гань цаткыды ылде дӓ седӹндонат кугижӓн кудвичӹштӹжӹ махань-шон манипуляцивлӓ кенӹт. Тенге ылмы велдӹк халыкын ӹлӹмӓшӹжӹ худаэмӓш тӹнгӓлӹн, халавлӓн виӓнгмӓш шагалын экономикӹштӹ нелӹцвлӓ шижӓлтӹнӹт дӓ хресӓньвлӓм эксплуатируйымаш кушкын веле миэн. Изи буржуази шот чӹдемӹн дӓ когон паянвлӓн кӹлӹштӹ пӹсмӓндӹмӹ ылын.
Орлыктарымы дӓ шӹдӓн хресӓнь халык 1514-шӹ ин кредӓлмӓшкӹ шагалын. Тидӹ анзыцшы нӹнӹм туроквлӓ ваштареш хӹрестӹм намалмы вырсыш погымы ылын. Трансильваништӹш Шекели венгр офицер Дьӧрди Дошан (Gyӧrgy Dosan) доно вуйлатымы восстаним пӹзӹртен шумы лин дӓ орлыктарымаш пакылажат цӓрнӹде. Ти восстанин кокшы худа монгыржы ылын: хресӓньвлӓн восстаним шин шӓлӓтӹмӹ паштек, дворянвлӓ со@зникдеок киэн кодыт дӓ туроквлӓлӓн тидӹжӹ пиш толкеш ылын.
Дьӧрди Дошам хресӓньвлӓн вуйлатышеш шагалтымы дӓ тӹдӹ демократи анжалтышан эдем ылын. Восстаним лаксыртымы патек Доша колымашеш суйымы лин. Тӹнӓм инквизици жепӹм ӹлӹмӹ дӓ наказанивлӓӓт пиш лӱдӹшвлӓ ылыныт. Тӹдӹм йылышы престолыш шӹндӹмӹ, кидешӹжӹ йылышы жезлым кычыктымы, вуешӹжӹ йылышы короным чиктӹмӹ. Ваштареш шалгышывлӓн вес вуйлатышывлӓлӓн йылен колышы Дошан пайым пукшымы.
Туроквлӓн агресси
1526-шы ин августын Дунай сирӹштӹ Мохачын алык лапышты Сулиман Кокшын армижӹ венгрвлӓм шин шӓлӓтен. Кугижӓ Лайош Кокшы кредӓлмӓштӹ вуйжым пиштен. Тидӹ паштекшӓт улы Венгри армим туроквлӓ ваштареш кредӓлмӓштӹ агыл кычылтмы- тӹ жепӹн венгрвлӓ лошты корона верц кредӓлмӓш тӹнгӓлӓлтӹн. ӹшке лоштыш кредӓлмӓш луаткок и шыпшылтын. 1538-шӹ ин ик шанымашкы толын, Йанош Икшӹм кугижӓэш айырат, но тӹдӹм шукыштат агыл пуштыт дӓ кӹл верц кредӓлмӓш угӹц тӹнгӓлӓлтеш. Тенге 1541-шӹ ин туроквлӓ куштылгынок Буда дворецӹм роалтен нӓлӹт.
1526-1541-шӹ ивлӓ лошты вырсы кен гӹнят, культура сойток виӓнг кердӹн. Шамаклан, 1526-шы ин сӓндӓлӹкӹн парламентжӹ л@теранствым еретиквлӓн религи манын, увертӓрен. Тенге гӹнят л@теранство ямде дӓ мӹнгешлӓ, тӹдӹн позицивлӓжӹ цаткыдемӹнӹт веле дӓ туан йӹлмӹлӓ шукырак книгӓвлӓм лыкташ цацымы.
Ренессанс докы кымылан ылшы у аристократи ӹшке интересвлӓжӹм шеклӓнӹдеок дӓ пиш активно анзыкыла лыктын шалген, туан халыкын культурыжым виӓнгдӓш цацен. Сӹлнӹшаяшты тӹ жепӹн поэт Балинт Баласс (Bálint Balass) кымдан пӓлӹмӹ лин. Тӹ жепӹн изобразительне кунстын ӹшке айыртемвлӓжӹ улы: тӹдӹ виӓнгӹн гӹнят, реформаци годым картинвлӓм намысдымеш шотленӹт дӓ йымы ваштареш ылеш маныныт, седӹндонат кӹдӓлӓш курымаш кунст пӓшӓвлӓ шоэн веле перегӓлт кодын кердӹнӹт. Ти шотышты книгӓвлӓнӓт техеньок пуйырымашок ылын. |че кодшывлӓжӹмӓт вара 150 иштӹ туроквлӓн оккупаци жепӹн укем ӹштӹмӹ. 1541-шӹ ин Венгри кым лаштыкеш пайылымы лин. Сӓндӓлӹкӹн покшал территорижӹ туроквлӓлӓн ванжен (Будаат тӹшкӹ пыра). Вадывел дӓ йыдвел мӱлӓндӹвлӓ доно Габсбургвлӓ вуйлатенӹт (вуйхала Вена лишнӹш Позонь ылын). Трансильваним туроквлӓ контролируенӹт гӹнят, тӹдӹн автономи статусан ылын. Туроквлӓн жепӹн венгрвлӓн культура виӓнг кердде дӓ ренессанс кӱкшӹцӹшток тыктымактылын, тенге XVII-шӹ курым якте Ирвел Европын вес сӓндӓлӹквлӓштӓт ылын. Туроквлӓн оккупаци венгр культурышты келгӹ кишӓм коден. Кого кредӓлмӓшвлӓ ылделыт гӹнят, кечӹнь ӹлӹмӓш, сойток тыр ылде, турок салтаквлӓ кынам шаненӹт, тӹнӓм халавлӓм зораяш кен кердӹнӹт. Тидӹ гӹц пасна венгр дӓ немӹц салтаквлӓӓт, кыдывлӓлӓн оксам тӱлен шоктымы агыл ылын, эдемвлӓ гӹц оксам, качкышым законвлӓм пыдыртен поген сӓрненӹт. Тенге гӹнят, поэзиштӹ венгр салтаквлӓн тышман ваштареш кредӓлмӓштӹ гишӓн махань-шон пӓшӓвлӓм сирӹмӹ.
Реформаци
Вырсы, кӹл верц кредӓлмӓшвлӓ, ушемкымдемӹштӹш нелӹцвлӓ реформацилӓн яжо рокым йӓмдӹленӹт. Кӱшӹл классвлӓ церкӹ утла паян ылеш манын попенӹт, ӹлӹмӓшӹштӹ тыр уке ылмаш дворянвлӓлӓн кидешӹштӹ ылын, тенге нӹнӹ туан халык верц ылшы вивлӓм католик Габсбургвлӓ ваштареш кредӓлӓш ӹшке векӹштӹ сӓртенӹт. ӱл классвлӓжӹм техень ситуаци классло кредӓлмӓшкӹ нӓнген кердӹн. Техень жепӹн соредӓлмӓшвлӓӓт шӹренок кенӹт дӓ тӹ религивлӓ, кыдывлӓ Венгриштӹ тӹ жепӹн ылыныт, цилӓн реформацим эртӓрӓш тӹнгӓлӹт. Венгрвлӓ лошты пӹтӓриок л@теранство кымдан шӓрлен кен ылын, но XVII-шӹ курымын тӹнгӓлтӹшӹштӹжӹ тӹдӹм кальвинизм шӹкен лыктын дӓ кужы жеп цаткыды позивлӓм кычен кердӹн.
XVI-шы курымын йӹрӹмвӓш вырсывлӓ кенӹт гӹнят, сӹлнӹшаяшты ти курым яжо ылын дӓ тӹдӹ ӹнде лач венгрла сирӹмӹ ылеш.
Ренессансын пеледмӹ курымжы
Светский ренессанс сӹлнӹшая XV-шӹ курым мычашышты шачын дӓ XVI-шы курым якте ушемкымдем ӹлӹмӓшӹштӹ дӓ культурыштат цаткыды позицивлӓм кычен. XVI-шы курымын тӹнгӓлтӹшӹштӹ Венгриштӹ сола хозяйствым виктӓрӹмӓштӹ кризис ылын. Шукы мӱлӓндӓн хозавлӓ такешок кычылтмы пӓшӓ вим урденӹт (вес семӹньжӹ тидӹ рабство ӓль Российӹштӹ тидӹм крепостничество лӹм доно пӓлӓт. В. а.) дӓ тенге халавлӓштӹ ӹлӹшӹвлӓн ӹлӹмӓшӹштӹ со худаэм веле миэн. Тидӹжӹ сӓндӓлӹкӹм вуйлатымашты махань-шон нелӹцвлӓм канден; кӹл верц ужаш лидӹмӹ кредӓлмӓш кеен дӓ халык туроквлӓ ваштареш пыт шалген- цилӓн ӹшке семӹньӹштӹ ситуацим вашталтынештӹ ылын.
XVI-шы курымын мычашышты цилӓ тидӹм вуйта ӹштӹл шумы ылын- группировкывлӓ дӓ сословивлӓ лоштыш соредӓлмӓшвлӓ мондымы линӹт дӓ йӹрвӓш тыр дӓ икӹжӓк-иктӹм ынгылымаш ылын. Но тидӹ шайылны у катаклизмывлӓ ылыныт. Политика ӹлӹмӓшӹштӹ стабильность уке ылмы велдӹк, сӹлнӹшаяат актуальный темӹвлӓм тӹкӓлӓш цацыде. Ти гедонизм жепӹн, мам ит попы, техень авторвлӓӓт ылыныт, кыдывлӓ серьезно ӹлӹмӓш гишӓн шаненӹт дӓ ушемкымдемӹн шӱӓш тӹнгӓлмӹжӹм анзыцок ужын кердӹнӹт. Тенге гӹнят, нӹнӹ раскыды планвлӓм моло анзыкы лыктын мыштыделыт дӓ седӹндонат нӹнӹн сек лишӹл темӹвлӓштӹ яратымаш гишӓн сирӹмӓш лин.
XVI-шы курымын мычашыжы ренессанасын сек яргатан пеледмӹ жепеш шотлалтеш, кыды паштек XVII-шӹ курым тӹнгӓлтӹшӹн паян дӓ шукы монгыран варааш ренессанс шачын. Ти маниеризм (ренессанс дон барокко лоштыш) жепӹн протестант литературым пиш шукым сирӹмӹ. Тӹнӓмок католицизмӹн рокыштыжы у, барокко культура дон сӹлнӹшая шӹтӓш тӹнгӓлӹн.
Гуманиствлӓн истори гишӓн текствлӓштӹ
Ренессанс Матьяшын кудвичӹштӹжӹ истори гишӓн шайыштшы литература виӓн ылын. Материалвлӓ Венгрин толшаш курымвлӓн сӹлнӹшаям виӓнгдӹмӓштӹ пиш кого рольым мадыныт. Историштӹш событивлӓ гишӓн сирӹшӹ авторвлӓ логӹц Йануш Паннониус сага тыменьшӹ Марцио Галеотто (Marzio Galeotto, 1427-1497) дон Кугижӓ Матиашын хроник антонио Бонфинин (антонио Бонфини, 1427-1503) лӹмвлӓштӹм пӓлдӹртӓш келеш. Пӹтӓришӹжӹ пиш ирӹк шанымашан пӓшӓвлӓм сирен, седӹндонат инквизицин кидӹш вӓрештмӹ гӹц, тӹдӹм ӹшке Кугижӓ Матиаш ытарен.
Кокшы авторжы Венгрин историм Хунгарицарум рерум децадес сирӹмӹжӹ доно пӓлӹмӹ лин. Ти пӓшӓм латинлӓ сирӹмӹ дӓ 1575-шӹ ин Гаспар Хелтай тидӹм венгр йӹлмӹш сӓрен. Матиаш паштекшӹ жепӹм анжаш гӹньӹ, цилӓ сирӹзок ӹшке пӓшӓвлӓштӹштӹ 1526-шы ин лиӓлтшӹ Мохачи лишнӹш кредӓлмӓш гишӓн сиренӹт, манаш лиэш. Нӹнӹ логӹц шукынжок ти вырсышты ӹшкежӓт кредӓлӹнӹт. Матиаш годымок нӹнӹ ушемкымдемӹштӹ дӓ политикӹштӹ кӱшӹл вӓрвлӓм йӓшненӹт: церкӹ эдемвлӓ, дипломатвлӓ, кугижӓнӹш эдемвлӓ ылыныт. Но тӹ жепӹн кугижӓ уке ылмы велдӹк, нӹнӹ сӓндӓлӹкӹм виктӓренӹт. Шӹренжок туан сӓндӓлӹкӹштӹш ядмашвлӓм нӹнӹлӓн решӓш вӓрештӹн. Туроквлӓн оккупаци жепӹн, кугижӓнӹшӹм махань тӧр корны доно нӓнгемӹлӓ- ти ядмаш куштылгыжок ылде. Тидӹ гӹц пасна нӹнӹ ӹшке вуйнаматыштымат шижӹнӹт- вет туроквлӓ Будашкы куштылгынок пырен кердӹнӹт.
Шукы автор ылмы велдӹк, тӹ годшаш событивлӓ пиш раскыдын анжыктымы ылыт. Кымдан пӓлӹмӹ хрониквлӓ логӹц кок лӹмӹм пӓлдӹртӹмӹлӓ- епископ, канслер Иштван Бродаричӹм (István Brodarics, 1470 (кытла)- 1539) дӓ Миклош Олахым (Miklós Oláh, 1493-1568). И. Бродаричӹн Мохачи кредӓлмӓш гишӓн сирӹмӹ De conftictu Hungarorum cum turcis ad Mohatz verissima descriptio, (1527) пӓшӓжӹ яжоэш шотлалтеш. М. Олахшы истори дон географим иквӓреш кӹлден Хунгариа ет аттила (1536-1537) пӓшӓн авторжы семӹнь пӓлӹ ылеш.
Гуманист историквлӓ гишӓн сирӓш гӹньӹ, тиштӹ эче кок лӹмӹм анзыкы лыкташ лиэш, кыдывлӓ анжалтышвлӓштӹ дӓ социальный ташкалтышышты ӱлнӹрӓк шалгымышты доно молывлӓ гӹц айыртемӓлтӹт. Тидӹ - Ференц Форгач дон Миклош Иштванффи.
Ференц Форгач (Ferenc Forgács, 1535-1577) сӓмӹрӹк ылмыжы годым епископ дӓ кугижӓн согоньлышы (советник) ылын, но Фердинанд Икшӹн колымыжы паштек Габсбургвлӓн туроквлӓм поктен лыкмы верц нимат ӹштӹмӹштӹ ак шом цаклен дӓ Трансильванин герцог докы лӓктӹн кеӓ. Варажы тышманын ял лӹвӓлнӹ кишӹ туан мӱлӓндӹжӹм ужаш ӹнжӹ ли манын 1575-шӹ ин Падоваш кеӓ. ӹлӹмӹжӹ годым Венгриштӹ ма лиӓлтӹн, тӹдӹм тӹшлен дӓ De statu rei publicae Hungaricae... цомментарии пӓшӓм сирен, кыды 1540-1556 ивлӓ лошты ма лиӓлтӹн, тӹдӹ гишӓн шайыштеш.
Историк Миклош Иштванффи (Miklós Istvánffy, 1538-1615) Historiarum de rebus Ungaricis (Кӧльн, 1622) пӓшӓжӹм Петер Пазмань доно вуйлатымы антиреформаци жепӹн дӓ ти шӱлӹш доно сирӹмӹ, седӹндоно книгӓн тиражжат кого ылын.
Ренессанс годшаш гуманиствлӓн латинлӓ сирӹмӹ пӓшӓвлӓштӹ толшаш курымвлӓн пиш керӓл линӹт. Пӹтӓриок тидӹ XVII-шӹ курымым тӹкӓлеш. Ти пӓшӓвлӓм сирӹмӹ агыл ылгецӹ, барокко жепӹн Зрини дон Бетлени ӓнят шукы пӓшӓштӹм акат сиреп ылын.
Категори:Венгри персоналивлӓ Категори:Сирӹзӹвлӓ Категори:Венгр сӹлнӹшая
Андуганов, Юрий Владимирович
Андуганов Юрий Владимирович (ш. 23-шы июль 1949-шӹ и, Якшарвичӹ кымдем, Башкири — к. июль 2005-шӹ и, Йошкар-Ола).
Атлас капшангы
Атлас капшангы (Chalcosoma atlas) — Scarabaeidae йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Азиштӹ дӓ Малайзиштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого шуран капшангы. Кытшы 40–110 мм лин кердеш.
Андуганов, Юрий Владимирович
Изи годшаш ивлӓжӹ
Тымдышывлӓн йыхышты шачын.
Кӱшӹл школышты тыменьмӓш
1966—1971-шӹ ивлӓ лошты МарКугПедИ-штӹ тыменьӹн. Тидӹ паштек Тарту университетӹн аспирантурышты Пауль Аристе доны тыменьӹн.
Шӹнцӹмаш пӓшӓвлӓжӹ
Тарту университетӹн аспирантурыжым пӹтарӹмӹкӹжӹ «Мары йӹлмӹн шукы енгӹжӓн шамаквлӓжӹ» лӹмӓн диссертацим сирен дӓ ӹшӹклен. А. Мары университетӹн профессоржы ылын. Финн-угр тӱнымбалын шӹнцӹзӹ йӹргецвлӓштӹ пиш авторитетӓн специалистеш шотлалтын.
Категори:Мары Эл персоналивлӓ Категори:Мары персоналивлӓ Категори:Йӹлмӹзӹвла, лингвиствлӓ
У Ганновер
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Папуа — У Гвиней Категори:Ошмаотывлӓ
Коувола
Ко́увола (Kouvola) — Финляндиштӹ хала, 134 км йыдпелвел-ирвелӹш Хельсинки дорц. Ӹлӹзӹ шот - 31,5 тыс. эдем.
Истори
Хала ӹшке шачмыжы доно таум келесӹшӓшык ылеш кӹртни корнылан, кыды Российӹ дон Финляндим уша. Тидӹ Финляндиштӹ кокшы станци, кышты Российӹ гӹц пассажирский поездвлӓ границӓштӹш контроль паштек шагалыт (пӹтӓришӹ — Вайниккала). Коувола 1875 ин Рийхимяки — Санкт-Петербург кӹртни корны линивлӓм обслуживыяш шачын.
Советско-финский вырсы годым, 1939−1940 ивлӓн, бомбуйымашеш халан исторический лаштыкшы шукыжымок пыдырген ылын. Советский Союз техень йӧн доно сӓндӓлӹкӹштӹ кӹртни корны сообщеним ямдынежӹ ылын. Тидӹ гишӓн кӹзӹтшӹ Коуволышты исторический зданивлӓ чӹдӹн перегӓлт кодыныт, тӹнг шотыштыжы, тидӹ 1960-70-шы ивлӓн стройымашвлӓ.
1 январь 2009 и гӹц Аньяланкоски, Элимяки, Яала, Куусанкоски, Валкеала и Коувола ик муниципалитет Коуволаш ушненӹт, кышты кӹзӹтшӹ вкеремӓн 90 000 эдем ӹлӓ. Тенге Коувола лушы шотышты Финляндин кого халаэш шотлалтеш.
Музыка
Коуволышты Kymi Sinfonietta лӹмлӹ симфонический оркестр улы. Оркестрын репертуаржы пиш кымда: барокко годшаш музыка гӹц джаз дӓ рок-музыкиа якте. Халашты тенгеок музыкальный академи улы.
Пресса
Коуволышты Scanweb журналын типографи вӓрлӓнӓ, кыды шукыжы доно руш заказчикӓэш ориентируялтеш. Тӹштӹ техень кого изданивӓ, «Коммерсант» издательский томан журналвлӓ дӓ «Эксперт» журнал гань, пецӓтлӓлтӹт.
Ӹзӓк-шоляк халавлӓ
Примечанивлӓ
↑ Железнодорожный транспорт: Энциклопедия / Гл. ред. Н. С. Конарев. — М.: Большая Российская энциклопедия, 1994. — 559 с.: ил.
Ссылкывлӓ Коувола. Фоторепортаж. Куовола халан официальный сайтшы (фин.)
Категори:Финлянди халавлӓ
Ирсасна
Ирсасна (Sus scrofa) — шӹшер качшы кок кӹчӓнвлӓн категориш, сасна йиш йыхыш пырышы ( янгежшӹ агыл) вольык. Тоныш сасналан первишӹ родняжы лиэш.
Категори:Вольыквлӓ Категори:Йӓнвлӓ
Оби ошмаотывлӓ
Оби ошмаотывлӓ (индонезилӓ Kepulauan Obi) — Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Малуку ошмаотывлӓ Категори:Ошмаотывлӓ
Ӹрӓн
Ӹрӓн (Armoracia rusticana ) — кавшта йыхыш пырышы, кого агыл, шукиӓш кушкыш (Brassicaceae).
Махань ылмыжы
Важшы кужы, кӹжгӹ. Вурдыжы тӧр, лаштыра.
Ӹлӹштӓшвлӓжӹ ошывлӓ. Рыльцежы кок изи лопастян; Нӱшмӱ поспейӹмӹ вӓржӹ шӹнзӹшӹ; ӹрдӹжӹ кӹтӹк.
Кӹцкӹжӹ – парня гань кужикӓвлӓ ӓль мыны ганьвлӓ. Нӱшмӱжвлӹжӹ кок рядӓштӓ шӹнзӓт. Лӓпцӓкӓрак.
Категори:Кушкышвлӓ Категори:Кавштавичӹ кушкышвлӓ
Альбици
Альбици (Albizia) — пырса йиш йыхыш пырышы субтропиквлӓ дон тропиквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ пушӓнгӹ. Цилӓжӹ 150 тӹрлӹ альбици улы.
Лӹмжӹм итальян паян Филиппо Альбицци (Filippo degli Albizzi) лӹмеш пумы.
Йишвлӓ
Категори:Пырса йишвлӓ
Пи
Пи - тонышы вольык. Кӹзӹтшӹ жепӹн пиш шукы йиш пи улы, кыдывлӓ ӹшке лоштышты пиш когон айыртемӓлтӹт. Пивлӓ кӓпӹштӹ донат изивлӓ дӓ коговлӓ ылыт, шамаклан (шӱ тӹнг якте) таманяр сантиметр (чихуахуа), а (ирланди дог метр нӓрӹ лин кердеш. Цӹрештӹ донат пивлӓ пиш тӹрлӹ ылыт.
Категори:Пивлӓ Категори:Тоныш вольыквлӓ
621 и
621 и — VII курымын ижӹ. Категори:VII курымКатегори:Ивлӓ
1892 и
1892 и — XIX курымын ижӹ. Категори:XIX курымКатегори:Ивлӓ
Апатеев, Авенир Арсентьевич
Авенир Арсентьевич Апатеев — кырык мары сирӹзӹ, тымдышы, поэт, краевед. 1-шӹ январьын 1939-шӹ ин Кырык мары районыштышы Пӹзӹкныр вел Тьомисолашты тымдышывлӓн семняштӹ шачын. 1957-шӹ ин Усола кӹдӓлӓш школым пӹтӓрен. 1960-шы ин МарКуПедИ-ш тыменяш пырен, кыдым 1964-шӹ ин пытӓрен. Кужы жеп Йылйӓл школышты тымден.
А А А Категори:Мары сирӹзӹвлӓ
Слон капшангы
Слон капшангы (Megasoma elephas) — Scarabaeidae йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Мексикышты, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кого шуран капшангы. Кытшы 7–12 см лин кердеш.
Перу пеликан
Перу пеликан (Pelecanus thagus) — пеликан йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты, Эквадор гӹц Перу‎ дӓ Чили якте вӓшлиӓлтшӹ монотипан пеликан. Кытшы 1.52 м, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 2.48 м, нелӹцшӹ 7 кг якте шоэш.
Пӹжӓшӹштӹ 2–3 мыны якте лин кердеш.
Шим мӹшкӹрӓн кошыгек
Категори:Кошыгеквлӓ
1893 и
1893 и — XIX курымын ижӹ. Категори:XIX курымКатегори:Ивлӓ
Табар ошмаотывлӓ
Табар ошмаотывлӓ (англла Tabar Group) — Папуа-У Гвинейиштӹ Бисмарк ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 230 км². 2002-шы ин тӹштӹ 3920 эдем ӹлен.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Папуа — У Гвиней Категори:Ошмаотывлӓ
Циатохромис
Циатохромис (Cyathochromis obliquidens) — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса йӓр) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш циатохромис веле улы. Кытшы 15 см лин кердеш.
Категори:Цихлидвлӓ
Апрель
Апре́ль (лат. Aprilis) — Григориан календарьын нӹлӹмшӹ тӹлзӹжӹ. Апрель 30 кечӓн тӹлзӹ. Апрельӹн Мары Элышты лым шылен пӹтӓ, йӓрвлӓ, ӓнгӹрвлӓ дӓ йогывлӓ и гӹц ирӹктӓлтӹт: Шур, Вӹтлӓ дӓ Йыл йогывлӓ кеӓт, пӹтӓриш пеледӹшвлӓ пеледӓш тӹнгӓлӹт, апрель мычашышты солавлӓштӹ кӹтӧвлӓм лыктыт, кыды инжӹ кыралашат тӹнгӓлӹт. Апрельӹн юж температуры пиш вашталтеш: йыдым шӹренжок минусышты, сотыгечӹн 15-18 градус яктеӓт шокшемден кердеш. Кырык мары йӹлмӹштӹ ти тӹлзӹн лӹмжӹ латин йӹлмӹ негӹцӓш ылеш, кышты Aprilis «пачылташ» (aperio) глагол гӹц лин.
Йӓрӹмӓн кушкышвлӓ
Йӓрӹмӓн кушкышвлӓ - итӹн, хлопок, кӹне, рами, джут, кенаф, сизаль дӓ вес йиш йӓрымӓн кушкышвлӓ, кыдывлӓ текстиль материалымӹштӓш  йӓрӹмӹм пуат.
Категори:Кушкышвлӓ Категори:Йӓрӹмӓн кушкышвлӓ
Оулу
О́улу (Oulu) — Фин халавлӓ ло гӹц кудымшы вӓрӹм нӓлеш, Оулу губернин вуйлымаш покшал. Йыдпелвел-вадывел кымдем монгырышты,кышты Оулуйоки ӓнгӹр, Ботнический мӱлӓндӹш пырышы вӹд лаштыкыш йоген пыра. 1605 ин строялтшы Йыдпелвел Финляндин сек тошты хала.
Истори
1323 иӓш Орехов договор семеш, Новгород республикы дӓ Швед королевствы лошты ылшы, вӓр, кышты кӹзӹт Оулу шалга, пырен Новгород мӱлӓндӹш. Новгород летописьвлӓм анжаш гӹнь, лиэш тумаяш — Оулу ӓнгӹр ӓнгӹштӹ 1370-шы ивлӓ покшалны уже торгейӹшӹ коллоэцвлӓн ӹлӹм вӓрвлӓ ылыныт. Оулу (Овла, Улео) сек керӓл руш Приботни ӓнгӹрвлӓ ло гӹц ылын, кыды ӓкрӓн годшы вӹд корнывлӓ доно Пиелинен (швед. Pielisjärvi) йӓр системы, кыды Беломор Карели дӓ карел Приладожье доно кӹлдӓлтӹн. Седӹ ти ӓнгӹр мыч рушынвлӓ Приботниш попазенӹт дӓ Новгород дон Приботни лошты торгейӹмӓш виӓнгӹн.
Хала ӹштӓлтмӓш
Кого Йыдпелвел Вырсы веремӓн, 1717-1721 ивлӓштӹ, шукы Финлянди мӱлӓндӹ руш воинвлӓн кидӹштӹ ылын, Оулу нейтральный вӓрӹш — руш дон швед войскавлӓ лош вӓрештӹн. 1721 иӓш Ништадтский договор семеш Финлянди кугижӓнӹш Швеци лӹвӓлнӹ лин. Вырсы велдӹк Оулушты ӹлӹзӹ шот тӹ жепӹн 400 эдем якте чӹдемӹн. Вырсы паштек хала кушкаш тӹнгӓлӹн, 1724 ин Toppila-шты у портым шагалтенӹт, 1765 иэш, кынам Оулу халалан выжалаш ирӹкӹм пуэнӹт — ӹлӹзӹ шот 1 400 эдем якте кушкын шон. 1776 ин Оулу Улеаборгский губернин столицыжы лиэш, тӹнӓм ӹлӹзӹ шот 2 400 эдем лиэш. XVIII курымын Оулу Финлянди кугижӓнӹштӹ 2-шы вӓрӹм шке кӱкшӹцшӹ доно (3 400 ӹлӹзӹ шот) Турку паштек нӓлеш. 1808—1809 ишӹ руш-швед вырсы жепӹн Остроботништӹ кого кредӓлмӓшвлӓ ылыныт, седӹ Оулу швед войскавлӓн кычык лиэш. 1809 иӓш Фридрихсгамский мир договор сирӹмӹ паштек, Финляндин кого лаштыкшы, Остроботни хӓлӓ, Руш кугижӓнӹш пыра дӓ Кого Финлянди Кугижӓнӹш лиэш. 1822 ин Оулу халашты кого тыл йӹлмӹ 395 тома гӹц 330 качкын колтен.
Лӹмлӹ эдемвлӓ
Категори:Финлянди халавлӓ
Сарикӓ морен
Сарикӓ морен ( Lepus flavigularis ) — Мексикышты вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш Proeulagus лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 53 - 61 см кыташ лин кердӹт. Массышты 3,5 - 4 кг якте шоэш.
Шӓшкӹ
Шӓшкӹ, тенгеок Европа шӓшкӹ (Mustela lutreola) — лый йишвлӓн йыхыш пырышы ир йӓн, кыдын ял парнявлӓжӹ лошты, вӹдӹштӹ яжон иӓш манын, кавашты цара улы.
Сарикӓ морен
Категори:Моренвлӓ
Унаби
Унаби ( Ziziphus zizyphus, Ziziphus jujuba  )  —  Rhamnaceae йыхыш пырышы фруктан пушӓнгӹ.
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
1894 и
1894 и — XIX курымын ижӹ. Категори:XIX курымКатегори:Ивлӓ
Холотрикс
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Анципити
Анципити (Ancipitia ) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 28 йиш тӹрлӹ анципити улы.
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Томарза
Томарза (турокла Tomarza ) — Турцин, кечӹвӓл Кайсери илӹн районжы (илчежӹ). 2009-шӹ ин тӹштӹ 27.944 (пӱэргӹ: 14.149; ӹдӹрӓмӓш: 13.795) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Дуранта
Дуранта  ( Duranta ) — Verbenaceae йыхыш пушӓнгӹ.
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
Пырса
Пырса (Pisum) — пырса йиш шудывлӓн йыхыш пырышы изи йӹргешкы ӹлӹштӓшӓн икиӓш шудыла кушкыш. Пырса вӹдӹлӓлт кушшы ӹрдӓн ылеш. Шошым шокшырак рокыш ӱдӓт дӓ шӹтен лӓкмӹкӹжӹ шукыштат агыл пеледӓш, тидӹ паштек ыжар парнявлӓм кушташ тӹнгӓлеш, кыды кӧргӹштӹ пырсавлӓ кушкыт. Ыжар пырса - тотлы качкыш, шӹренжок тӹдӹм тӧрӧк аваха гӹц качкыт. Пырсам качкыш йӓмдӹлӹмӹ индустриштӹ кычылтыт, консервируйымыкы ыжар пырса лиэш, кукшы пырса гӹц лемӹм шолтат дӓ тенгеок лашашым янгыштат.
Категори:Пырса йишвлӓ Категори:Качкышвлӓ
Вӹргизӓ
Вӹргизӓ - ӓнгӹр Кӹлемар кымдемӹштӹ,  Арде велнӹш Валенкуптӹр сола доны  Арде (ӓнгӹрӹш) йоген пыра.
Категори:Географи Категори:Кожла сир топонимика Категори:Мары топонимика Категори:Ӓнгӹрвлӓ
Арбуз
Арбу́з (Citrullus lanatus) — Арбуз (Citrullus) йыхын Когоохырец (Cucurbitaceae) семняш пырышы икиӓш кушкыш. Когоохырец гань, йӹргешкӹ, кужикӓ-йӹргешкӹ, ляпцӓкӓ форман кӹцкӹ. Вӹлвӓл цӹрежӹ доно ошы, сарикӓ дӓ корнан-корнан пӹцкӓта ыжаргы ӓль сеткӹ гань, махань-шон тамгаан лин кердеш, кӧргӹжӹ пышкыды, ошикӓ-яшаргы, якшаргы, ӹнгӹж цӹреӓн, кынамжы ошы ӓль сары. Шокшы климатан сӓндӓлӹквлӓштӹ кушкеш. Пӹтӓртӹш ивлӓн арбузым Кырык сирӹштӓт куштат. Цилӓжӹ 1000 утла сорт улы.
А А А
Сула ошмаотывлӓ
Сула ошмаотывлӓ (индонезилӓ Kepulauan Sula) — Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.Территорижӹ 9,632.92 км². 2010-шы ин тӹштӹ 132 070 эдем ӹлен.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Малуку ошмаотывлӓ Категори:Ошмаотывлӓ
Шим морен
Шим морен ( Lepus insularis ) — Мексикышты вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш Proeulagus лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн.
Категори:Моренвлӓ
Кырык мары артиствлӓ
Кырык мары артиствлӓ
Категори:Мары персоналивлӓ
1895 и
1895 и — XIX курымын ижӹ. Категори:XIX курымКатегори:Ивлӓ
Ош шылдыран пингвин
Ош шылдыран пингвин (Eudyptula minor albosignata) — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландин Кечӹвӓлвелнӹш (Банкс пел ошмаоты) дон Мотунау ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 30 см, нелӹцшӹ 1.5 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Циклофаринкс
Циклофаринкс (Cyclopharynx) — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы покшал Африкышты (Демократик Конго Республик) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ циклофаринкс улы.
Категори:Цихлидвлӓ
Лихир ошмаотывлӓ
Лихир ошмаотывлӓ (англла Lihir Islands) — Папуа-У Гвинейиштӹ Бисмарк ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 205 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 18 000 эдем ӹлен.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Папуа — У Гвиней Категори:Ошмаотывлӓ
Цитарексилум
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
Арисова, Людмила
Арисова Людмила — кырык мары поэтесса.
Категори:Мары персоналивлӓ Категори:Сирӹзӹвлӓ
Вадывел Виргини
Вадывел Виргини (англла West Virginia ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 62 755 км². 2010-шы ин тӹштӹ 1 859 815 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Вадывел Виргини кымдецшӹ доно 41-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 37-шӹ ылеш. Штат статусым Вадывел Виргинилӓн 20 июньын 1863 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 35-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Чарлстон.
1896 и
1896 и — XIX курымын ижӹ. Категори:XIX курымКатегори:Ивлӓ
Жакини
Жакини ( Jacquinia ) — Theophrastaceae йыхыш пушӓнгӹ.
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
Агуаскальентес
Агуаскальентес  (испанилӓ Aguascalientes ) — Мексикан штатшы. Штатын территорижӹ: 5,618 км². 2010-шы ин тӹштӹ 1,184,996 эдем ӹлен. Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Агуаскальентес.
Амбон ошмаоты
Амбон ошмаоты (индонезилӓ Pulau Ambon) — Индонезиштӹ Малуку ошмаотывлӓ гӹц иктӹжӹ.Территорижӹ 775 км². 2010-шы ин тӹштӹ 441,000 эдем ӹлен.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Малуку ошмаотывлӓ Категори:Ошмаотывлӓ
Анцистрохилус
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Лихир ошмаоты
Лихир ошмаоты (англла Lihir Island, Niolam Island) — Папуа-У Гвинейиштӹ Лихир ошмаотывлӓ н гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 22 км². 2007-шӹ ин тӹштӹ 18 000 эдем ӹлен.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Папуа — У Гвиней Категори:Ошмаотывлӓ
1897 и
1897 и — XIX курымын ижӹ. Категори:XIX курымКатегори:Ивлӓ
Кавштавичӹ кушкышвлӓ
Кавштавичӹ кушкышвлӓ
Тӹшкӓ морен
Категори:Моренвлӓ
Шиле
Линквлӓ
Категори:Турци районвлӓ Категори:Турци халавлӓ
Гордони
Гордони ( Gordonia ) — Theaceae йыхыш пушӓнгӹ.
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
Ыжарикӓ аравлӓ
Ыжарикӓ аравлӓ (Primolius) — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ, ыжарикӓ пынан, кужы пачан ара попугай. Цилӓжӹ 3 тӹрлӹ ыжарикӓ ара улы.
Кытшы 38–41 см лин кердеш. Ыжарикӓ аравлӓ, лачокла аравлӓ гӹц изирӓк ылыт.
Йишвлӓ
Категори:Попугайвлӓ
623 и
623 и — VII курымын ижӹ. Категори:VII курымКатегори:Ивлӓ
Негрос ала кӓдӹ
Негрос ала кӓдӹ (Ptilinopus arcanus) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ Негрос ошмаотышты эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 16,5 см якте шоэш.
Категори:Кӓдӹвлӓ
Геркулес капшангы
Геркулес капшангы (Dynastes hercules) — Scarabaeidae йыхыш пырышы кечӹвӓл-ирвел Мексикышты, Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты дон Изи Антил ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кого шуран капшангы. Озыжы 171 мм, ӓвӓжӹ 80 мм якте шот. Озыжын кытышты шӹренжок 125–145 мм якте веле.
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Капшангывлӓ
Сарикӓ сӹнзӓӓн пингвин
Сарикӓ сӹнзӓӓн пингвин (Megadyptes antipodes) — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландин Кечӹвӓлвелнӹш, архипелага Кэмпбелл, Кэмпбелл, Баунти, Антипод дӓ Маккуори ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ пингвин.
Кытшы 62–79 см, нелӹцшӹ 5.5–8 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт. Сарикӓ сӹнзӓӓн пингвинвлӓ 20 и нӓрӹ ӹлӓт.
Категори:Пингвинвлӓ
Агуаскальентес (хала)
Агуаскальентес  (испанилӓ Aguascalientes ) — Мексикан Агуаскальентес штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 385 км². 2010-шы ин тӹштӹ 663,671 (метропол: 701,170 ) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Агуаскальентес
Камели
Камели ( Camellia japonica ) — Theaceae йыхыш пырышы тӹшкӓ ӓль изи пушӓнгӹ. Цилӓжӹ 3000 йиш камели улы. Ти кушкышлан лӹмӹм 1735-шӹ ин езуит ботаник дӓ аптекарь Джордж Джозеп Камель лӹмеш пумы, кыды тӹнӓм Филиппинӹштӹ ӹлен дӓ пӓшӓлен.
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
Ошма морен
Ошма морен ( Lepus tibetanus ) — Азиштӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш Proeulagus лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн.
Категори:Моренвлӓ
Уаитаха пингвин
Уаитаха пингвин (Megadyptes waitaha †) — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы У Зеландин Кечӹвӓлвелнӹш ошмаотышты уаитаха маоривлӓн мӱлӓндӹштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвин.
Категори:Пингвинвлӓ
Ӧрт гӹц кеӓш
Ӧрт гӹц кеӓш ‘сильно испугаться, волноваться, дрожать; потерять самообладание; лишиться чувств’.
Ӧрт кемешкӹ лӱдшӹ Сморкаловна Савикӹн выргемӹм чиэнӓт, хала якте шомешкӹжӹ, шукы масакым ужын (Н.Игнатьев. Савик. Т.2. 1995: 10). Сильно напуганный Сморкалов, переодетый в одежду Савика, испытал многое, пока добирался до города.
Категори:Кырык мары фразеологизмвлӓ
Адели пингвин
Категори:Пингвинвлӓ
Симплокос
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
Тузла (Турци)
Тузла (турокла Tuzla ) — Турцин, Ирвел Стамбул илӹн районжы (илчежӹ). 2009-шӹ ин тӹштӹ 181.658 эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци районвлӓ
Табак капшангы
Табак капшангы (Lasioderma serricorne) — Anobiidae йыхыш пырышы пантропиквлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ табак качшы изи капшангы. Кытшы 2–3 мм лин кердеш.
Категори:Капшангывлӓ
Вайоминг
Вайоминг (англла Wyoming ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 253 348 км². 2010-шы ин тӹштӹ 563 626 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Вайоминг кымдецшӹ доно 10-шы дӓ ӹлӹзӹ шот доно 50-шӹ ылеш. Штат статусым Вайоминглӓн 20 июньын 1863 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 44-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы: Шайенн.
Виловат
Виловат (Виловатово).
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот
Ти сола первишӹ Кого Кӹтӹри (Москва) трактын шалахай монгырыштыжы вӓрлӓнӓ. Мӹндӹрнӹ агыл Изи Йынгы ӓнгӹр йоген эртӓ. Ажедмӓш: http://vkontakte.ru/photo-2564602_15021699
Историжӹ
Тиштӹ Павел I-шӹ дон А. С. Пушкин эртенӹт 18-шӹ курымын Виловат сола сага когогорны эртен. Тӹдӹ Угарман халам Казань доно ушен. Тӹдӹм Кого Кӹтӹри, Сибирь («Владимирский») тракт маныныт. Ти корнеш «пересыльный этапым», икманяр кудвичӹ гӹц шалгышы кого агыл ямской станцим ӹштӹмӹ. Тӹштӹ ти тракт доно кешӹвлӓ дӓ салтак конвой каторжный арестантвлӓ доно кӓнӓлтӓш жепеш шагал кердӹнӹт. А почты станцим Виловатовый Враг солашты вӓрӓнгдӹмӹ. Ти солан вес лӹмжӹ «Почты сола» ылын. «Виловатовый» («развилистый») «Враг» («овраг»). Предани семӹнь «Этапный околодокын» пӹтӓришӹ ӹлӹзӹжӹ отсавной салтак, рушын Иван Рубейкин лин. Тӹдӹн йыхшым вӓрӓштӹшӹ халык «Рубейка роды» манын. Истори лактӹшвлӓ семӹнь, ти Кӹтӹри тракт мычкы Виловат гач император Павел I эргӓвлӓжӹ доно 1798-шӹ ин эртен дӓ Виловатовый Враг станциштӹ кечӹвӓл качкышым качкын. Тишток 4 сентябрьӹн 1833-шы ин лӹмлӹ поэт А. С. Пушкин пугачевский восстани гишӓн Йыл дӓ Урал кымдемвлӓш материалым погаш кемӹжӹ годым шагалын. Кӹзӹтӓт Виловат гӹц Йоласалыш тӧрӧк кемӓштӹ ти Кого Кӹтӹри тракт кӓндӓкш уштыш кытан перегӓлт кодын.
Культура
Виловатышты Культура пӧрт улы, кышты халык театр ӹштӓ.
Транспорт
Автобус линивлӓ:
Категори:Солавлӓ Категори:Мары Эл солавлӓ Категори:Кырык мары солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
Шӧртньӹ лепкӓн ала кӓдӹ
Шӧртньӹ лепкӓн ала кӓдӹ (Ptilinopus aurantiifrons) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ ‎‎(Папуа, Ару ошмаотывлӓ, Япен) дӓ Папуа-У Гвинейиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Категори:Кӓдӹвлӓ
Тӹр гач кеӓш
Тӹр гач кеӓш ‘переступать, переступить нравственные и этические нормы; переходить, перейти границы дозволенного’.
Тамалын-ӓнят шӹдем тӹр гачок кен колтыш, Анюэмлӓн когонок пелештӹшӹм: [Автор:] – Ӹдӹр вует доно мӹньӹм ит тымды ылнежӹ! – маньым (Н.Игнатьев. Маска. Т.2. 1995: 298). Почему-то моя злость пошла через край, сказал [автор] своей Анне:
– Ты своей молодой головой не учи меня!
Категори:Кырык мары фразеологизмвлӓ
Брума морен
Брума морен ( Lepus castroviejoi ) — Испаништӹ вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш Eulagos лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн. Сек коговлӓжӹ 45 - 65 см кыташ лин кердӹт. Массышты 2,0 - 3,5 кг якте шоэш.
Суриана
Суриана ( Suriana maritima ) — Surianaceae йыхыш пушӓнгӹ.
Брума морен
Категори:Моренвлӓ
Суриана
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
Алёхина Вероника Олеговна
Алёхина Вероника Олеговна - 1980-шы ин 27-шы июньын Йоласал вел Санукеш шачын. Кырык мары драма театрын актрисыжы. Сек яргата рольжы:
Категори:Мары персоналивлӓ
Огузлар
Огузлар (турокла Oğuzlar ) — Турцин, Покшал Чорум илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 7.733 (пӱэргӹ: 3.766; ӹдӹрӓмӓш: 3.967) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «Огуз» ('Огуз') дон «-лар» ('-влӓ') шамаквлӓ гӹц лин.
Манус ошмаоты
Манус ошмаоты (англла Manus Island) — Папуа-У Гвинейиштӹ Адмиралти ошмаотывлӓн гӹц иктӹжӹ. Кымдецшӹ 1940,2 км². 2000-шы ин тӹштӹ 32 713 эдем ӹлен.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Папуа — У Гвиней Категори:Ошмаотывлӓ
Веракрус
Веракрус (испанилӓ Veracruz ; официал лӹмжӹ : Estado Libre y Soberano de Veracruz de Ignacio de la Llave) — Мексикан штатшы. Штатын территорижӹ: 71,820 км². 2010-шы ин тӹштӹ 7,643,194 эдем ӹлен. Штатын вуйхалажы: Халапа-Энрикес; сек кого халажы: Веракрус.
Арйынгывуй
Арйынгывуй (Сарлайкино) — Изи Йынгы ӓнгӹрӹн шолын лӓкмӹ вӓр лишнӹжы шыпшылт вазын. Сола кок вуян, иктӹжӹ Кӱшӹл Арйынгывуй, весӹжӹ — Ӱл Арйынгывуй маналтеш. Кӱшӹл Арйынгывуйыштыжы кым лык улы: Яшплайсир, Вессир, Кужы Ивансир. Ӱл Арйынгывуйжы Изи Йынгым коктеш шелеш: Эштерексир дон Лапкасиреш. Пӹтӓришӹжӹ ӓнгӹрӹн вургымла сирӹштӹжӹ вӓрлӓнӓа. 2001-шы ин Арйынгывуйышты 207 эдем ӹлен.
Категори:Солавлӓ Категори:Мары Эл солавлӓ Категори:Кырык мары солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
Мӧскӓ йӓр
Мӧскӓ йӓр - Виловат велнӹш йӓр. Йыл лӹвӓкӹ лин.
Категори:Географи Категори:Кырык сир топонимика Категори:Мары топонимика Категори:Йӓрвлӓ Категори:Йыл лӹвӓкӹ лишӹ вӓрвлӓ
Арпӹнгель
Арпӹнгель - ӓнгӹр Кырык сирӹштӹ. Тӹнгӓлтӹшӹжӹм Оврашныр доны шӹргӹ каремӹштӹ нӓлеш, Микорсир лишӹц Мельопка докыла какляртыл кеа да Йылышкы йоген пыра. Кытшы 12 уштыш нарӹ.
А А А
Халези
Халези ( Halesia ) — Styracaceae  йыхыш пушӓнгӹ.
Категори:Пушӓнгӹвлӓ
625 и
625 и — VII курымын ижӹ. Категори:VII курымКатегори:Ивлӓ
Аманыр
Аманыр (Амануры) сола — Кого Йынгы ӓнгӹр лишнӹ вӓрлӓнӓ, Йоласал гӹц 3 уштыш нӓрӹ. Аман дӓ Мердуш тиштӹ первиш ӹлӓш тӹнгӓлӹнӹт. 1795-шӹ ин 25 кудвичӹ ылын. 1919-шӹ ин 38 кудвичӹ ылын (87 пӱэргӹ дӓ 97 ӹдӹрӓмӓш). 1929-шӹ ин 37 кудвичӹ ылын (93 пӱэргӹ дӓ 102 ӹдӹрӓмӓш). 2001-шӹ ин 43 кудвичӹм шотлымы (48 пӱэргӹ дӓ 55 ӹдӹрӓмӓш).
Цифотиляпи
Категори:Цихлидвлӓ
Тымана лӹпӹ
Тымана лӹпӹвлӓ (Noctuidae) — лӹпӹвлӓн йыхыш пырышы Палеарктика регионышты, Европышты, Азиштӹ дӓ Йыдпел Африкышты вӓшлиӓлтшӹ лӹпӹвлӓ. Цилӓжӹ 35 000 тӹрлӹ тымана лӹпӹ улы. Лӹпӹвлӓн сек изижӹн шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 25–45 мм, сек когожы 80–130 мм якте шот.
Кӹсиӓ кошыгек
Кӹсиӓ кошыгек (Ploceus alienus) — кошыгек йишвлӓн группыш пырышы Африкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ кошыгек.
Кечӹвӓл китай морен
Кечӹвӓл китай морен ( Lepus comus ) — Азиштӹ (Юньнань) вӹд лишнӹ шӹшерӹм качшы морен йыхыш Eulagos лӹвӓл йыхыш пырышы йӓн.
Категори:Моренвлӓ
Антарктида пингвин
Антарктида пингвин (Pygoscelis antarctica) — пингвин йишвлӓн йыхыш пырышы Антарктидышты дӓ вес (Кечӹвӓлвел Георги дон Кечӹвӓлвел Сандвич ошмаотывлӓ, Десепшен, Кечӹвӓлвел Оркней ошмаотывлӓ, Кечӹвӓлвел Шетланд ошмаотывлӓ, Буве ошмаоты дӓ Баллени) ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ пингвин. Кытшы 68 см, нелӹцшӹ 3–6 кг якте шоэш. Озы пингвинвлӓ, ӓвӓвлӓ гӹц когорак ылыт.
Категори:Пингвинвлӓ
626 и
626 и — VII курымын ижӹ. Категори:VII курымКатегори:Ивлӓ
Кид кӹтӹк
Кид кӹтӹк ‘руки коротки у кого-л.; нет достаточной власти, возможности сделать что-л.’
– Милиционержӹ гӹц мӓ соикток ана лӱд, – манеш [ӹзӓм].
– Ак тӹкӓл, машанедӓ? – манам. Ӹзӓм цылик йӹрӓлтӹш.
– Думаете, не тронет? – говорю. Брат улыбнулся.
– Хотел бы ударить, да руки коротки, – говорит.
Категори:Кырык мары фразеологизмвлӓ