cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тӱркс дӓ Кайкос
Тӱркс дӓ Кайкос ошмаотывлӓ (англла Turks and Caicos Islands) — Йыдпел Америкыштыш Кого Британин ошмаотывлӓ. 2009-шӹ ин тӹштӹ 11,239,363 эдем ӹлен. Ти ошмаотывлӓш марынвлӓӓт турист семӹнь кашташ яратат.
лӹм
Ошмаотывлӓ лӹмӹн этимологижӹ «Turks » ('Тӱрквлӓ' тенгеок 'Туроквлӓ' < Melocactus communis : 'Turk's head тенгеок Turk's cap' кактус) дон «caya hico» ('string of islands') шамаквлӓ гӹц лин.
Ален Делон
Ален Делон родился 8 ноября в Сцэаукс. Он один из величайших французских актеров всех времен. Его фильмы посмотрели более 130 миллионов человек.
Категори:Персоналивлӓ
Тутак
Тутак (турокла Tutak ) — Турцин, Вадывел Агры илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 33,832 (пӱэргӹ: 17.375; ӹдӹрӓмӓш: 16.457) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Лос-Анджелес
Лос-Анджелес (Los Angeles) — Америкын ушымы штатвлӓштӹ Калифорни штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 1,290.6 км². 2009-шӹ ин тӹштӹ 3 833 995 эдем ӹлен.
Категори:Калифорни
Эрзӓ йӹлмӹ
Эрзӓ йӹлмӹ (эрзӓлӓ эрзянь кель) — эрзӓвлӓн йӹлмӹштӹ. финн-угр йӹлмӹвлӓн йыл тӹшкӓн йӹлмӹжӹ.
Категори:Финн-угр йӹлмӹвлӓ
Вессир Пӧртныр
Вессир Пӧртныр - Эмӓн велнӹш сола. Эмӓн якте 6 уштыш. Солашты 2001-шӹ ин 81 эдем ӹлен.
Солан кӹзӹтшӹ жеп ӹлӹмашӹжӹ
Сола кечӹм ... эртӓрӓт.
Категори:Кырык сир топонимика Категори:Мары топонимика Категори:Солавлӓ Категори:Акпарс мӱлӓндӹш пырышы сола
Нарынзы вуян попугай
Нарынзы вуян попугай (Pyrilia aurantiocephala) — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Бразилиштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ попугай.
Категори:Попугайвлӓ
Бингӧль
Бингӧль (турк Bingöl ) — Ирвел Турцин халажы. Бингӧль илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 22.791 (пӱэргӹ: 11.217; ӹдӹрӓмӓш: 11.574) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «бин» ('тӹжем') дон «гӧль» ('йӓр') шамаквлӓ гӹц лин.
Ажедмӓшвлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Кажар нер (карем)
Кажар нер - Шур вел Вӹцпистӹ лишнӹш карем.
Категори:Географи Категори:Кырык сир топонимика Категори:Мары топонимика Категори:Каремвлӓ
Колумби аратинга
Колумби аратинга (Psittacara strenuus, Aratinga strenua) — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Венесуэла, Эквадор, Перу дӓ Колумби) вӓшлиӓлтшӹ аратинга попугай.
Категори:Попугайвлӓ
Луды вуян альбатрос
Луды вуян альбатрос (Thalassarche chrysostoma) — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел океаныштыш Кечӹвӓлвел Георги, Диего-Рамирес, Марион дон Принс-Эдуард, Кергелен, Кэмпбелл дӓ Крозе ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 81 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 2.2 м, нелӹцшӹ 2.8–4.4 кг якте шоэш.
Категори:Альбатросвлӓ
Ноябрь
Ноябрь (November ) — Григориан календарьын луатикшӹ тӹлзӹжӹ. Октябрь 30 кечӓн тӹлзӹ.
Селенди
Селенди (турокла Selendi ) — Турцин, ирвел Маниса илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 23.896 (пӱэргӹ: 11.790; ӹдӹрӓмӓш: 12.106) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Карахаллы
Карахаллы (турокла Karahallı ) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Ушак илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 12.502 (пӱэргӹ: 6.070; ӹдӹрӓмӓш: 6.432) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кара» ('шим') дон «Халлы» < «Халильли» ('tribe of Halil' ; Кара Халиль 'a name of Turkmen tribe cheff') шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Акьяка
Акьяка (турокла Akyaka ) — Турцин, йыд-ирвел Карс илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 12.473 (пӱэргӹ: 6.553; ӹдӹрӓмӓш: 5.920) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «ак» ('ош') дон «яка» ('против стороне ...') шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Амыж
Амыж (Scirpus ) — Cyperaceae йыхыш пырышы Европышты, Азиштӹ дӓ Америкышты вӓшлиӓлтшӹ кушкыш. Амыжын кӱкшӹцшӹ 30–200 см лин кердеш. Цилӓжӹ 52 тӹрлӹ амыж улы.
Категори:Кушкышвлӓ
Индошӹпӓнокеани
Индошӹпӓнокеани (Oecozona indopacifica) — Мӱлӓндӹн биогеографи регионвлӓн гӹц иктӹжӹ.
Зотин, Владислав Максимович
Владислав Максимович Зотин (ш. 22 май 1942 и) — Мары Эл Республикын пӹтӓриш президентжӹ 1992-1996.
Биографижӹ
Кӹлемар солашты шачын. Туан йӹлмӹжӹ марын. Атяжӹ Кӹлемар газетӹн редакторжы ылын, 1943-шы ин шӹжӹм. Авӓжӹ солаштыш школышты тымдышы ылын. Изи годшаш ивлӓжӹ ??? солашты эртенӹт.
Тыменьмӓшӹжӹ
1959-шы ин Йоласал школым пӹтӓрен. 1956-шы ин Москваштыш сола кудыло институтым пӹтӓрен.
З З
738 и
738 и — VIII курымын ижӹ. Категори:VIII курымКатегори:Ивлӓ
Салтак ара
Салтак ара (Ara ambiguus) — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты (Никарагуа, Гондурас, Коста-Рика, Панама, Колумби дӓ Эквадор) вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Кытшы 85–90 см, нелӹцшӹ 1.3 кг якте шоэш.
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Попугайвлӓ
Лабеотрофеус
Лабеотрофеус (Labeotropheus) — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ лабеотрофеус улы. Кытшы 11.7–30 см лин кердеш.
Категори:Цихлидвлӓ
Аргентина
Аргентина (испанилӓ Argentina; официал лӹмжӹ — Аргентина Республика испанилӓ República Argentina) — Кечӹвӓлвел Америкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Парагвай дӓ Боливи, йыд-ирвелнӹ Бразили дӓ Уругвай, вадывелнӹ дӓ кечӹвӓлвелнӹ Чили доно пӹсмӓным кыча. Кечӹвӓлвел Америкышты кого кугижӓнӹшвлӓ ло гӹц 2-шы вӓрӹм нӓлеш. 2010-шы ин тӹштӹ 40,091,359 эдем ӹлен.
Категори:Аргентина
Гимарас
Гимарас (англла Guimaras Island) — Филиппинвлӓштӹ ошмаоты. Кымдецшӹ 604.57 км². 2015-шы ин тӹштӹ 174 613 эдем ӹлен.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Филиппинвлӓ Категори:Ошмаотывлӓ
Цӹвӹ кӓдӹвлӓ
Цӹвӹ кӓдӹвлӓ (Gallicolumba) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ, Индонезиштӹ ‎‎дӓ Океаништӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹвлӓ. Цилӓжӹ 23 тӹрлӹ цӹвӹ кӓдӹ улы.
Лӹмжӹ
Лӹмӹн этимологижӹ латин «gallus» (цӹвӹ) дон «columba» (кӓдӹ) шамаквлӓ гӹц лин.
Йишвлӓ
Категори:Кӓдӹвлӓ
Тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ
Тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ
Тупӹрдӹдӹмӹ йӓнвлӓ (Invertebrata) — тупӹрдӹ уке йӓнвлӓ.
Сарикӓ нерӓн альбатрос
Сарикӓ нерӓн альбатрос (Thalassarche chlororhynchos) — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Атланти океаныштыш Тристан-да-Кунья, Гоф, Найтингейл дӓ Неприступный ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 76 см, нелӹцшӹ 2,5 кг якте шоэш.
Категори:Альбатросвлӓ
740 и
740 и — VIII курымын ижӹ. Категори:VIII курымКатегори:Ивлӓ
Улубей (Ушак)
Улубей (турокла Ulubey ) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Ушак илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 15.276 (пӱэргӹ: 7.525; ӹдӹрӓмӓш: 7.751) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Декабрь
Декабрь (December ) — Григориан календарьын луаткокшы тӹлзӹжӹ. Декабрь 31 кечӓн тӹлзӹ.
Селим
Селим (турокла Selim ) — Турцин, вадывел Карс илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 25.216 (пӱэргӹ: 13.004; ӹдӹрӓмӓш: 12.212) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Ыжар шылдыран ара
Ыжар шылдыран ара (Ara chloropterus) — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Панама дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты (Колумби, Венесуэла, Бразили дӓ Аргентина) вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Кытшы 90–95 см, пачшы 31–47 см, нелӹцшӹ 950–1700 г якте шоэш.
Категори:Попугайвлӓ
Дамал
Дамал (турокла Damal ) — Турцин, йыдвел Ардахан илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 7,108 (пӱэргӹ: 3,654; ӹдӹрӓмӓш: 3,454) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Лабидохромис
Лабидохромис (Labidochromis) — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 18 тӹрлӹ лабидохромис улы. Кытшы 11.7–30 см лин кердеш.
Категори:Цихлидвлӓ
741 и
741 и — VIII курымын ижӹ. Категори:VIII курымКатегори:Ивлӓ
Симсӹ логерӓн ара
Симсӹ логерӓн ара (Ara glaucogularis) — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Боливиштӹ вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Кытшы 85 см, нелӹцшӹ 900 г якте шоэш.
Думаран
Думаран (англла Dumaran Island) — Филиппинвлӓштӹ ошмаоты. Кымдецшӹ 322 км². 2010-шы ин тӹштӹ 19 771 эдем ӹлен.
Симсӹ логерӓн ара
Категори:Попугайвлӓ
Думаран
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Филиппинвлӓ Категори:Ошмаотывлӓ
Эшме
Эшме (турокла Eşme ) — Турцин, вадывел Ушак илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 36.370 (пӱэргӹ: 17.889; ӹдӹрӓмӓш: 18.481) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Битлис
Битлис (турк Bitlis ) — Ирвел Турцин халажы. Битлис илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 41 404 эдем ӹлен.
Ажедмӓшвлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Якшар логерӓн арасари
Якшар логерӓн арасари (Pteroglossus azara) — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 36–40 см якте шоэш.
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Тукан йишвлӓ
742 и
742 и — VIII курымын ижӹ. Категори:VIII курымКатегори:Ивлӓ
Кӹтӧ
Кӹтӧ - шӹренжок ик йиш вольыквлӓн ара. Кӹтӧ кыце тоныш вольыквлӓ, тенгеок ир врольыквлӓ гӹц лин кердеш. Тоныш вольыквлан кӹтӧштӹ кӹтӧзӹ улы.
Категори:Этологи
Бразили
Бразили (португалла Brasil; официал лӹмжӹ — República Federativa do Brasil) — Кечӹвӓлвел Америкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Венесуэла, Гайана, Суринам дӓ Франци Гвиана, йыд-вадывелнӹ Колумби, вадывелнӹ Боливи дӓ Перу, кечӹвӓл-вадывелнӹ Аргентина дӓ Парагвай, кечӹвӓлвелнӹ Уругвай доно пӹсмӓным кыча. Кечӹвӓлвел Америкышты кого кугижӓнӹшвлӓ ло гӹц 1-шӹ вӓрӹм нӓлеш. 2010-шы ин тӹштӹ 190,732,694 эдем ӹлен.
Категори:Бразили
Хамур
Хамур (турокла Hamur ) — Турцин, Покшал Агры илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 22,875 (пӱэргӹ: 11,798; ӹдӹрӓмӓш: 11,077) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Летакара
Летакара (Laetacara) — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 6 тӹрлӹ летакара улы.
Категори:Цихлидвлӓ
Инди сарикӓ нерӓн альбатрос
Инди сарикӓ нерӓн альбатрос (Thalassarche carteri) — альбатрос йишвлӓн йыхыш пырышы Инди океаныштыш Амстердам, Принс-Эдуард дӓ Крозе ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ альбатрос. Кытшы 76 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 2 м, нелӹцшӹ 2.55 кг якте шоэш.
Категори:Альбатросвлӓ
Луды онган цӹвӹ кӓдӹ
Луды онган цӹвӹ кӓдӹ (Gallicolumba beccarii) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Индонезиштӹ, Папуа-У Гвинейиштӹ дӓ Соломон ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Кӓдӹвлӓ
743 и
743 и — VIII курымын ижӹ. Категори:VIII курымКатегори:Ивлӓ
Боливи
Категори:Боливи
Камигин
Камигин (англла Camiguin) — Филиппинвлӓштӹ ошмаоты. Кымдецшӹ 237.95 км². 2015-шы ин тӹштӹ 88 478 эдем ӹлен.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Филиппинвлӓ Категори:Ошмаотывлӓ
Изи салтак ара
Изи салтак ара (Ara militaris) — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Покшал дӓ Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Кытшы 70–80 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 99–110 см, нелӹцшӹ 900–1,100 г якте шоэш.
Порвоо
По́рвоо (Porvoo, ), Бо́рго (Borgå, ) — Финляндиштыш коммуна дӓ изи  хала,  50 уштыш Хельсинкин ирвелнӹ. Финляндишты Турку паштек сек шонгы халавлӓ лош пыра.
Изи салтак ара
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Попугайвлӓ
Порвоо
Истори
Сек пӹтӓриок XIV курымаш летописьвлӓшток ти хала гишӓн попалтын. 1809 и якте Швецишкӹ пырен. 1809 и паштек, кынам Руш кугижӓнӹш руш-швед вырсышты сӹнген, Порво Финляндишкы пырен.
Ӹлӹшӹвлӓ
47 778 тӹжем ӹлӹзӹ шот. 31,6 % (15 295) ӹлӹзӹвлӓ фин-шведвлӓ, 64,9 % (31 738) финвлӓ. Халашты кок официальный йӹлмӹ.
Ажедмӓшвлӓ
Категори:Финлянди халавлӓ
Ӓптӓн
Ӓптӓн ( Gallus gallus domesticus ♂ ) — озы кек, цӹвӹн озы. Ӓптӓнӹн айыртемӓлтшӹ пӓлӹвлӓ — кого кекырек, ӓптӓн шӹгӓ, пынын яргата цӹре.
Хомонхон
Хомонхон (англла Homonhon Island) — Филиппинвлӓштӹ ошмаоты.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Филиппинвлӓ Категори:Ошмаотывлӓ
Урвач
Урвач (Equisetum ) — Equisetopsida классыш дӓ Equisetales порядокыш дон урвач йишвлӓн пырышы кушкышвлӓ. Цилӓжӹ 15-20 тӹрлӹ урвач улы.
Лӹмжӹ
Лӹмӹн этимологижӹ латинлӓ «equus» (имни) дон «seta» (шу) шамаквлӓ гӹц лин.
Дигор
Дигор (турокла Digor ) — Турцин, ирвел Карс илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 26.615 (пӱэргӹ: 13.852; ӹдӹрӓмӓш: 12.763) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
744 и
744 и — VIII курымын ижӹ. Категори:VIII курымКатегори:Ивлӓ
Элва
Элва (Elva) — кечӹвӓлвел Эстоништӹ Тартумаа уездӹштӹ хала. Эмайыги сирӹштӹ шыпшылт вазын. Халашты кок йӓр: Вереви дон Арби вӓрлӓнӓт.Тарту — Валга лиништӹ кӹртнигорны станци.
Галерей
Категори:Эстони халавлӓ
Лампрологус
Лампрологус (Lamprologus) — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр, йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 20 тӹрлӹ лампрологус улы.
Категори:Цихлидвлӓ
Кок корнан арасари
Кок корнан арасари (Pteroglossus bitorquatus) — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты (Амазонка) вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 38–45 см, нелӹцшӹ 112-171 г якте шоэш.
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Тукан йишвлӓ
Канзас
Канзас (англла Kansas ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 213,096 км². 2010-шы ин тӹштӹ 2 853 116 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Канзас кымдецшӹ доно 15-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 32-шы ылеш. Штат статусым Йыдвел Канзаслан 29 январьын 1861 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 34-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Топика; сек кого халажы: Уичита.
Ханак
Ханак (турокла Hanak ) — Турцин, йыдвел Ардахан илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 10,666 (пӱэргӹ: 5,409; ӹдӹрӓмӓш: 5,257) эдем ӹлен.
Канзас
Лӹмжӹ
Лӹмжӹм Канза халык лӹмеш пумы.
Ханак
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Баназ
Баназ (турокла Banaz ) — Турцин, йыд-ирвел Ушак илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 38.393 (пӱэргӹ: 18.725; ӹдӹрӓмӓш: 19.668) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Вӓкшлап
Вӓрлӓнӹмӓш, ӹлӹзӹ шот
Вӓкшлап' - Пӹзӹкныр  вел сола  сӹлнӹ Кого Шӹндӹр ӓнгӹрӹн вургымла монгырыштыжы, Пӹзӹкныр сола гӹц иктӹ дӓ пел уштыш палны вӓрлӓнӓ.
Историжӹ
Лӹмжӹ кок шамак гӹц ӹштӓлтӹн: «вӓкш» + «лап». Попат, вуhttp://mrj.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%92%D3%93%D0%BA%D1%88%D0%BB%D0%B0%D0%BF&action=editйта тӹштӹ тагынам перви вӓкш вӓрлӓнен. Анзыц тӹдӹн хозажы Аказын сотньын марывлӓлӓ линӹ, вара тӹдӹм Цикмӓштӹшӹ стрелецлӓн, Климентий Данилович Зубковлан, пуэнӹт. Вӓкшлап сола шукы сельсоветлӹн кидӹштӹжӹ ылын: Паратмар, Кожваж, Сигачин, Виловат, а кӹзӹт Пӹзӹкныр сельсоветӹш пыра.
Экономика
Шӹндӹр тӹрӹштӹ ӹлӹмӹ верцӹн, Вӓкшлап халык колымат кычен, мӱлӓндӹштӓт пӓшӓм ӹштен, пушӓнгӹмӓт роаш каштыныт, кӹрпӹцӹмӓт ӹштенӹт, вет 1898 ин ти солашты кӹрпӹц завод вӓрлӓнен. 1911 ин тӹштӹ земской начальный училищы пачылтын. Тымдышыжы тӹ веремӓн Валентина Павловна Кудрявцева лин. Предани семӹнь попат, вуйта ти училищыты тагынам Фёдор Иванович Шаляпин лин дӓ ӹшке фотожы доно автографшым коден. Лӹмлӹ лӹмвлӓ лошты Петр Иванович Плахиным келесӹмӹ шоэш, вет тӹдӹ Вӓкшлап солашты ӹшке ӓпшӓтӹм кычен, эдемвлӓм Тӓкӓрӓш оксала, киндӹлӓ шыпштен. Тенгеок Пӹзӹкныр школын тымдышын, Вӓкшлап солашты шачын-кушшы, Галина Степановна Орлован, лӹмжӹм келесӹде кодаш ак ли, вет тӹдӹ Руш кугижӓнӹш сӓндӓлӹкӹн заслуженный тымдышыжы званим нӓлӹн, «Знак почйта» орден, «За трудовое отличие» медаль доно пӓлемдӓлтӹн.
Транспорт
Автобус линивлӓ: Цикмӓ – Тӓкӓрӓ
Категори:Солавлӓ Категори:Мары Эл солавлӓ Категори:Кырык мары солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
Топика (Канзас)
Топика  (англла Topeka ) — Америкын ушымы штатвлӓн Канзас штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 147.6 км². 2010-шы ин тӹштӹ 127 473 эдем ӹлен.
Категори:Канзас
Якшар пӹлӹшӓн ара
Якшар пӹлӹшӓн ара (Ara rubrogenys) — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Боливиштӹ вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Кытшы 55–60 см якте шоэш.
Категори:Попугайвлӓ
Эквадор
Эквадор (испанилӓ Ecuador; официал лӹмжӹ — Эквадор Республика испанилӓ República del Ecuador) — Кечӹвӓлвел Америкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ дӓ ирвелнӹ Колумби, ирвелнӹ дӓ кечӹвӓлвелнӹ Перу, вадывелнӹ Шӹпӓн океан доно пӹсмӓным кыча. 2010-шы ин тӹштӹ 58.910.000 эдем ӹлен.
Провинцивлӓжӹ
Эквадорышты 24 провинци ( provincia ) улы.
Категори:Эквадор
745 и
745 и — VIII курымын ижӹ. Категори:VIII курымКатегори:Ивлӓ
Олутанга
Олутанга (англла Olutanga Island) — Филиппинвлӓштӹ ошмаоты. Кымдецшӹ 194.1 км². 2010-шы ин тӹштӹ 87 078 эдем ӹлен.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Филиппинвлӓ Категори:Ошмаотывлӓ
Луизи
Йых гибридвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Симсӹ вуян пион попугай
Симсӹ вуян пион попугай (Pionus menstruus) — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 28 см, нелӹцшӹ 245 г якте шоэш.
Категори:Попугайвлӓ
Tayanna
Tayanna (Тетяна Михайлівна Решетняк, Чернивцы, СССР) — мырызы. Категори:Мырызывлӓ
Вернони
Вернони ( Vernonia ) — Астра йишвлӓн йыхыш пырышы кушкыш.
Ази
Категори:Астра йишвлӓ
Сеюшов, Василий Самсонович
Сеюшов, Василий Самсонович, кырык марла Сеюш Васли ― Кырык мары кымдемӹн вуйлатышыжы. Тышнал солаэш шачын.
Категори:Кырык мары персоналивлӓ Категори:Мары Эл персоналивлӓ Категори:Политиквлӓ
Куба ара
Куба ара (Ara tricolor †) — лачокла попугайвлӓ йиш группыш пырышы Кубышты вӓшлиӓлтшӹ ара попугай. Кытшы 45–50 см якте шоэш.
Категори:Попугайвлӓ
Кӹрӓн нерӓн арасари
Кӹрӓн нерӓн арасари (Pteroglossus mariae) — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вадывел Бразили Амазонка гӹц йыд-покшал Боливи якте вӓшлиӓлтшӹ тукан.
Категори:Тукан йишвлӓ
Мызы йиш кеквлӓ
Мызывлӓ (Perdicinae) — фазан йишвлӓн группыш пырышы Евразиштӹ дӓ Африкышты вӓшлиӓлтшӹ кеквлӓ. Цилӓжӹ 113 тӹрлӹ мызы улы.
Мызывлӓ (Perdix, Ammoperdix, Ptilopachus, Lerwa, Tetraophasis, Rhizothera, Margaroperdix, Melanoperdix, Ophrysia, Xenoperdix, Arborophila, Caloperdix, Haematortyx, Rollulus, Ptilopachus, Bambusicola, Galloperdix), турачвлӓ (Francolinus, Peliperdix, Scleroptila, Dendroperdix, Pternistis), уларвлӓ (Tetraogallus), кекликвлӓ (Alectoris) дӓ выльдырцанвлӓ (Coturnix, Anurophasis, Perdicula) мызы йиш кеквлӓ логӹц сек яратымышты.
Классификацижӹ
Категори:Фазан йишвлӓ
Киви, Алексис
Киви Алексис (10.10.1834, Нурмийӓрви - 31.12.1872, Туусула) — Лачокла лӹмжӹ Алексис Стенваль (Alexis Stenvall). Финн йӹлмӹлӓ сирӹмӹ сӹлнӹшаялан негӹцӹм пиштӹшӹ кого талантан сирӹзеш шотлалтеш. Алексис Киви цилӓжӹ 12 драмым, лыдышвлӓм дӓ ик романым сирен. Сек пӹтариш пьесӹжӹ "Куллерво" маналтеш, кыды сюжетшӹ доно "Калевала" эпос доно кӹлдӓлтӹн.
Кырык марла Кивин "Шӹм шӱмбел" романжым (сӓрӹзӹ Валери Аликов) да алык марла "Кем ыргызывлӓ Нумми сола гӹц" драмыжым (сӓрӹзӹ Васили Яналов) лыдаш лиэш.
Ылӹмӹ корныжы
1857-шӹ ин Хельсинки университетӹш тыменяш пырен дӓ финн йӹлмӹ доно кӹлдӓлтшӹ лекцивлӓм колыштын.
Алексис Киви марла
10-шы октябрьӹн Суомиштӹ финн литературын кечӹжӹм пӓлдӹртӓт. Ти кечӹнок сирӹзӹ-классик Алексис Кивин кечӹжӹмӓт аят. Кырык марлаат ти романым лыдаш лиэш.
Романым 1870-шы ин сирӹмӹ гӹнят, кыце финн, тенгеок кырык марла лыдшыланат тӹдӹ шӱмеш вазеш, вет романыштыш пресонажвлӓ тагачы кечӹнӓт вӓшлиӓлтӹт: Юхани гань нерӓнвлӓ дӓ тӹ годымок пуры шӱмӓнвлӓ, Лаури гань ӹшкетӹн лиӓш яратышывлӓ, Симеон гань ладнавлӓ дӓ йымылан пиш ӹнянӹшӹвлӓ, Эро гань пӹсӹ ышанвлӓ дӓ ышан ылмыштым весӹвлӓлӓн анжыкташ цацышывлӓ. Романым лыдын лӓктӓтӓт, йӹрвӓшет ылшы эдемвлӓ вӹкӓт тӹшленрӓк анжалат дӓ ти романын персонажвлӓ доно нӹнӹм кӹлдет.
"Шӹм шӱмбел" романын кырык марла сӓрӹмӹ книгӓ Суомиштӹш масс-медиашты кого резонансым пуэн, тидӹ гишӓн телевидеништӹ анжыктымы, радиошты попымы дӓ "Helsingin Sanomat" газетӹштӹ сирӹмӹ. Тенге финнвлӓ марынвлӓ гишӓн шукыракым пӓлен нӓлӹнӹт, тидӹ кок шӱмбел халык лоштыш культура кӹлвӓмӓт цаткыдемдӓш палша. Кырык сирӹштӹ "Шӹм шӱмбел" романым библиоеткӹвлӓштӹ моаш лиэш, а нӓлӓш шанышывлӓ районын культура пӧлкӓштӹ тӹдӹм нӓлӹн кердӹт. Ӓкшӹ шергӓт агыл, луаткок сыкыр ӓк доно иктӹ ылеш.
Ажедмӓш
K K
746 и
746 и — VIII курымын ижӹ. Категори:VIII курымКатегори:Ивлӓ
Болу
Болу (турк Bolu ) — Йыд-вадывел Турцин халажы. Болу илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 120 001 эдем ӹлен.
Ажедмӓшвлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Уичита
Лос-Анджелес (англла Wichita ) — Америкын ушымы штатвлӓн Канзас штатын сек кого халажы. Халан территорижӹ: 359.8 км². 2010-шы ин тӹштӹ 382 368 эдем ӹлен.
Категори:Канзас
Шемдинли
Шемдинли (турокла Şemdinli ) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Хаккяри илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 52.779 (пӱэргӹ: 27.683; ӹдӹрӓмӓш: 25.096) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Кагызман
Кагызман (турокла Kağızman ) — Турцин, кечӹвӓл Карс илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 49.902 (пӱэргӹ: 25.575; ӹдӹрӓмӓш: 24.327) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Лепидиолампрологус
Лепидиолампрологус (Lepidiolamprologus) — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 8 тӹрлӹ лепидиолампрологус улы.
Категори:Цихлидвлӓ
Панаон
Панаон (англла Panaon Island) — Филиппинвлӓштӹ ошмаоты.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Филиппинвлӓ Категори:Ошмаотывлӓ
747 и
747 и — VIII курымын ижӹ. Категори:VIII курымКатегори:Ивлӓ
Кӱвуй
Кӱвуй - (Cottus gobio) шир вӹдӹштӹ ӹлӹшӹ, ире вӹдӹм яратышы дӓ пындашышты сӓрнӹшӹ изи кол. Йылым луктӓлмӹ паштек Мары Элышты ти кол ямаш тӹнгӓлӹн. 2 - 3 иӓш кӱвуй 9 см якте кушкын шоэш.
Категори:Колвлӓ
Элешкирт
Элешкирт (турокла Eleşkirt ) — Турцин, Йыд-вадывел Агры илӹн районжы (илчежӹ). 2009-шӹ ин тӹштӹ 39,281 эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Гайана
Гайана (англла Guyana; официал лӹмжӹ — Cooperative Republic of Guyana) — Кечӹвӓлвел Америкыштыш Гвиана регионшты кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Atlantic Ocean, ирвелнӹ Суринам, кечӹвӓлвелнӹ дӓ кечӹвӓл-вадывелнӹ Бразили, вадывелнӹ Венесуэла доно пӹсмӓным кыча. 2010-шы ин тӹштӹ 752,940 эдем ӹлен.
Категори:Гайана
Сальвадор шиштӹ изи попугай
Сальвадор шиштӹ изи попугай (Micropsitta keiensis) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонези дӓ Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 9,5 см, нелӹцшӹ 10–12 г якте шоэш.
748 и
748 и — VIII курымын ижӹ. Категори:VIII курымКатегори:Ивлӓ
Цӓгӓн
Цӓгӓн (Typha ) — цӓгӓн йишвлӓн пырышы кушкышвлӓ. Азиштӹ, Европышты, Африкышты дӓ Америкышты вӓшлиӓлтӹт. Цилӓжӹ 30 тӹрлӹ цӓгӓн улы.
Плутон
Плутон (символвлӓ:, ; Pluto) — Кечӹ системын лушы планетыжы дӓ сек изижӹ. Кымдецшӹ цилӓжӹ 16647940 км².
Категори:Планета
Прасофиллум
Прасофиллум (Prasophyllum ) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Австралиштӹ дӓ У Зеландиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 126 йиш тӹрлӹ прасофиллум улы.
Тикао
Тикао (англла Ticao Island) — Филиппинвлӓштӹ ошмаоты. Кымдецшӹ 334 км². 2010-шы ин тӹштӹ 555 573 эдем ӹлен.
Прасофиллум
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Чукурджа
Чукурджа (турокла Çukurca ) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Хаккяри илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 14.506 (пӱэргӹ: 9.486; ӹдӹрӓмӓш: 5.020) эдем ӹлен.
Тикао
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Филиппинвлӓ Категори:Ошмаотывлӓ
Кыйыр арасари
Кыйыр арасари (Pteroglossus beauharnaesii) — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты йыдпелвел Боливи гӹц вадывел Бразили Амазонка якте вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 40–45 см, нелӹцшӹ 190–280 г якте шоэш.
Категори:Тукан йишвлӓ
Чукурджа
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Ибсен, Генрик Иоган
Генрик Иоган Ибсен (норвегла Henrik Johan Ibsen; 20.03.1828, Шиен, Норвеги — 23.05.1906) — норвег драматург, основатель европейской «новой драмы», публицист, поэт.
Ажедмӓшвлӓ
И И
749 и
749 и — VIII курымын ижӹ. Категори:VIII курымКатегори:Ивлӓ
Гӧле
Гӧле (турокла Göle ) — Турцин, йыдвел Ардахан илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 32,578 (пӱэргӹ: 17,352; ӹдӹрӓмӓш: 15,226) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Сарыкамыш
Сарыкамыш (турокла Sarıkamış ) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Карс илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 53.517 (пӱэргӹ: 29.292; ӹдӹрӓмӓш: 24.225) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «сары» ('сар') дон «камыш» ('Phragmites etc. spp.') шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Лестрадей
Лестрадей (Lestradea) — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Танганьика) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 2 тӹрлӹ лестрадей улы. Кытшы 11.7–13.8 см лин кердеш.
Категори:Цихлидвлӓ
Лохья
Лохья — хала и муниципалитет Финляндиштӹ, Уусимаа провинциштӹ, Кечӹвӓлвел Финлянди регионышты. Ӹлӹшӹвлӓ фин дӓ швед йӹлмӹвлӓ доно попат.
Хала истори
XIV курым тӹнгӓлтӹшӹштӹ Лохья, Уусимаа провинцин ирвелнӹжӹ, торгейым дӓ шукын тӹш ӹлӓш ванжышы хала ылын. Покшал курымвлӓштӹ Лохья сек когонжок торгейым покшалла лӹмлӹ ылын. Финляндин висӹкӹштӹ Лохья ӓкрӓм годшы традицивлӓм перегӓ.
Информаци
Лохья пиш когон яжон Кого Хельсинки лишнӹ вӓрлӓнӓ дӓ цаткыдын виӓнгшӹ автомобиль корнывлӓ доно пайдалана. Хельсинки гӹц Лохьи якте корны кемӓш ик цӓш нӓрӹм веле нӓлеш. Покшал вӓрӹштӹ лӹмӹнок Св. Лаврентий церкӹ шалга. Пакылажы 1960-шы ивлӓштӹш застройкывлӓ ылыт. 2005 ин пачмы библиотекы кӹзӹт Лохья покшалны сек у йиш ылеш. Лохьян муниципалитет хала доно 1997 ин ушымы ылын, 2009-шӹ и тӹнгӓлтӹшӹштӹ Самматти муниципалитет ушалтын, а 2013 ин Карьялохья муниципалитет доно ушалтмым вычат.
Ажедмӓшвлӓ
Категори:Финлянди халавлӓ
Наваховлӓ
Наваховлӓ (навахола Diné) — атабаск группыш пырышы навахо йӹлмӹлӓ попышы АУШ-н Аризона, Нью-Мексико, Юта дӓ Колорадо штатвлӓшты ӹлӹшӹ халык. Наваховлӓ цилажӹ 298 197 нарӹн ылыт.
Ликасте
Ликасте (Lycaste) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 54 йиш тӹрлӹ ликасте улы.
Йых гибридвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Самал
Самал (англла Samal Island) — Филиппинвлӓштӹ ошмаоты. Кымдецшӹ 301.3 км². 2015-шы ин тӹштӹ 104 123 эдем ӹлен.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Филиппинвлӓ Категори:Ошмаотывлӓ
Чендравасих иксӓ
Чендравасих иксӓ (индонезилӓ Teluk Cenderawasih; тошты лӹмжӹ Геелвинк иксӓ Geelvink) — Индонезиштӹ Чендравасих пел ошмаотын ирвелнӹштӹ кого иксӓ.
Ошмаотывлӓжӹ
Вадывел Папуа провинци:
Папуа провинци:
Категори:Индонези
Афиллорхис
Афиллорхис (Aphyllorchis ) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 30 йиш тӹрлӹ афиллорхис улы.
Климӓнсола
Климӓнсола — ти сола первишӹ Кого Кӹтьӹри (Москва) трактын вургымла велнӹжӹ вӓрлӓнӓ. Мӹндӹрнӹ агыл Изи Йынгы ӓнгӹр йоген эртӓ. Климӓнсола Картук гӹц ик уштышышты ылеш. Тӹдӹн лӹмжӹм тенге ынгылаш лиэш: «Климӓн» — ти вӓрӹш пӹтӓришӹ ӹлӓш ванжышын лӹмжӹ + «сола». Пӹтӓриш гӓнӓ ти сола гишӓн 1795-шӹ ин ӓшӹндӓрӓлтеш. А 1859-шӹ ин тиштӹ 34 хозяйствышты 168 эдем ӹлен. Климӓнсолашты 1980—2004-шӹ ивлӓн археологвлӓ раскопкым виденӹт. Ти солашты исторический ӓштемик-курган улы. Тӹштӹ первиш шӹгерӹм момы.
Афиллорхис
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Климӓнсола
Категори:Солавлӓ Категори:Мары Эл солавлӓ Категори:Кырык мары солавлӓ Категори:Ӹлемвлӓ
Гвиана селенидера
Гвиана селенидера (Selenidera culik) — тукан йишвлӓн йыхыш пырышы Гвиана регионшты дӓ Бразилиштӹ вӓшлиӓлтшӹ тукан. Кытшы 25 см, нелӹцшӹ 110-165 г якте шоэш.
Упшан кӹсиӓ
Упшан кӹсиӓ (Lophophanes cristatus) — кӹсиӓвлӓн йыхыш пырышы Европышты вӓшлиӓлтшӹ изи кек. Упшан кӹсиӓн кӱкшӹцшӹ 11—14 см, шылдыр шӓрӓлтӹмӹжӹ 17—21 см, нелӹцшӹ 10,8 (ӓвӓ) 11,5 (озы) г якте шоэш.
Колумби
Колумби (испанилӓ Colombia; официал лӹмжӹ — República de Colombia) — Кечӹвӓлвел Америкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Кариб тангыж, йыд-вадывелнӹ Панама, ирвелнӹ Венесуэла дӓ Бразили, кечӹвӓлвелнӹ Эквадор дӓ Перу, вадывелнӹ Шӹпӓн океан доно пӹсмӓным кыча. 2010-шы ин тӹштӹ 285.511.00 эдем ӹлен. Вуйхалажы: Богота.
Франсуа Олланд
Франсуа Олланд (François Hollande, [fʁɑswa ʔɔl -ɑd]) — 1954 елның 12 августында туган - олы Франция дәүләт хезмәткәре. Ул 2012 - 2017 елларда Франция Республикасы президенты иде.
Категори:Франци персоналивлӓ
750 и
750 и — VIII курымын ижӹ. Категори:VIII курымКатегори:Ивлӓ
Шлегел шиштӹ изи попугай
Шлегел шиштӹ изи попугай (Micropsitta geelvinkiana) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонезиштӹ Биак дӓ Нумфор ошмаотывлӓштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 9 см, нелӹцшӹ 13–17 г якте шоэш.
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Попугайвлӓ
Парагвай
Парагвай (испанилӓ Paraguay, гуаранилӓ Tetã Paraguái; официал лӹмжӹ — República del Paraguay) — Кечӹвӓлвел Америкыштыш кугижӓнӹш. Кечӹвӓлвелнӹ дӓ кечӹвӓл-вадывелнӹ Аргентина, ирвелнӹ дӓ йыд-ирвелнӹ Бразили, йыд-вадывелнӹ Боливи доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 6,460,000 эдем ӹлен.
Категори:Парагвай
Летринопс
Летринопс (Lethrinops) — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӹ 24 тӹрлӹ летринопс улы.
Категори:Цихлидвлӓ
Бурдур
Бурдур (турк Burdur ) — Кечӹвӓл-вадывел Турцин халажы. Бурдур илӹн вуйхалажы. 2008-шӹ ин тӹштӹ 66 182 эдем ӹлен.
Ажедмӓшвлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Йӱксекова
Йӱксекова (турокла Yüksekova ) — Турцин, покшал Хаккяри илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 107.882 (пӱэргӹ: 55.927; ӹдӹрӓмӓш: 51.955) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «йӱксек» ('high') дон «ова» ('лапата; алык') шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Кашутин, Роберт Венедиктович
Вот техень карш мастарвла улы ма доннаат. Тыдын пашажы ак ям, пакылаат виангаш тынгалеш манын ма ынянена. Тевеш самырыквла тыдын докы тыменяш каштыт. Мамнан школыштына 10 классышты тыменьшы Изинкин Сережа йарсымы жепын тоже токыжы тыменяш каштеш. А тыдын ызажы Андрей уже ышкеок каршымат ыштен мышта. Теве анжалда доко ти цевер, сылнештарен шындымы каршым тыды ыштен. Техень тыменьшывлажы шукыракын лимыкышты, карш мастар Кашутин сусу веле лиэш. А та паледа, малын карш ыражын ылеш?
(Легенда). Карш. Йымы эдемвлалан каршым пуйырен, а иа – шывырым. Кынам эдем каршым шакташ тынгалын, тыды пиш яжон йонгалтын. Карш эдемлан шывыр гыц когоракын келшен. Тидым иа пален налынат, когон шыдешкен да каршым, пыдыртем манын, парняжы доно ыражтен шуэн. Тылец вара карш эче яжоракын веле йонгалташ тынгалын. Тынамшен мары халык кымалмаш годым, тошты мары айо годым со каршым шакта.
3.3. Карш гишан легендывла, мырывла, лыдышвла, картинвла. - Каршыжы ыражын ылеш гынят, пиш цеверын каеш. Тыдым мары художниквла рисуяш яратат, нынын пашавлаштышты каршым шыренок ужаш лиеш: Бутов «Мелодии Тойдемара». Бутов «Молодые». Лаврентьев «На концерт». Лаврентьев «Праздник в марийской деревне». Горбунцов «Гусляр». Михайлин «Акпарс и Эрвий». Пушков. Триптих «Песня» Токтаулов «Вечерние мелодии».
Карш мары писательвлан произведенивлаштыштат вашлиалтеш: А.Крупняков «Марш Акпарса» В.Юксерн «Кусле» А.Крупняков «Гусляры» В.Колумб «Карш мастар» (легенда)// Мары литература, 11кл.
Каршым мактен мары поэтвла лыдышвламат сират: Е.Першуткин «Каршын юкшы» Карш гишан мырыат чыды агыл. (Тыменьшывла первишы мары халык мырым мырат):
Кылтинг-кылтинг каршыжы, Лымегожын хангажы, Тайви шарыкын шол-кылжы, Виаш кугин пашкаржы, Ик млоецын парняжы, Парня йыде - ши шаргаш.
Мары халык ямаквлаштат каршын цуда вижы гишан попалтеш.
(Ямаксы папа ышке ыныкавлажы дон пыра) - Мам ямак гишан попышда? Мынят вет пиш шукы ямакым палем. Мынь вет ямаксы папа ылам. - Ыне карш гишан икта ямакым паледа? - Кыце вара ам палы? Цецаш ыныкаэмвла доно ик ямакым анжыктен пуэна. («Цуда каршызы» ямакым мадын анжыктат).
Цуда каршызы.
Перви ик мары солашты ылен ылын цуда каршызы. Тыды карш доно пиш яжон шактен мыштен. Кынам тыды каршым шакташ тынгалеш, йырваш циланок кушташ тынгалыт ылын. Эдемвла веле агыл, ангыр тырышты кишы кого куэрвлаат тарванедылаш тынгалыт ылын. Каршызын тангжы ылын. Тыды пишок весела да кушташ мастар ылын. Икана кого ойхы толын: каршызын тангжы колен кен. Тыдын туанвлажы когон ойхыреныт: -Ох! Кыце ынде тынь гыцет пасна ылаш тынгалына? Малын тенге верема шодеок Киямат-тора тыньым ышке докыжы налын? Ирок вады лин ак керд, колышы ылыж кен ак керд. Каршызын йангжы карштен, ти ойхан магырымым ужын. Тыды тырхен кердде, сыгырал колтен: -Ида магыры, мынь тангемым ытарем, Киямат-тора дорц портылтем.! Каршыжым налын да Киямат-торан пыцкемыш сандалыкышкыжы лактын кен. Веремаат пула эртен, каршызы Киямат-тора докы миэн шон. Киямат-тора ты жепын ышкымжын пыцкемыш портыштыжы кана ылын. Эдем пышым шижын колтаат, каршызым ужеш да сыгырал колта: -Тыньын цашешет мыньын мышкырем кызыт шужышы агыл, ато нелын колтем ыльы. Мам тынь тишты ыштет? -Мынь тангемлан тишкы толынам, тыдын гыц пасна ам ке.! -Ку тынь техень ылат?! -Мынь каршызы ылам! Каршем доно шакташ тынгалмыкем, иктат шалген ак тырхеп. Тынят цытен ат керд - кушташ тынгалат. -Ха-ха-ха! Мыньын пыцкемыш сандалыкыштем курымат иктат куштыде да акат кушты! -Цецаш вот ужат! -Ну, яра, мыньым куштыктен кердат гыньы, нанге саганет тангетым, ат керд гыньы – ышкежат тишакенок кодат. Каршызы шакташ тынгалеш. Тыды когон мастарын шакта. Кого кувлаат тарванедылаш тынгалыт, ымылкавлаат кушташ тынгалыт. Киямат-тораат ак тырхы да кушташ тарвана. Янгыла да манеш: -Сынгышыц мыньым, нангеок тангетым саганет. Тенге цуда каршызы Киямат-торам сынген да тангжым колымаш гыц ытарен.
- Кого тау ямаксы папи, ыныкавлаэтланат тау. А ма ямак гишан попалтена.
- Ямакын тынг шанымашыжы махань ылеш? (Каршын сылны семжы кого виан ылеш, цудамат ыштен кердеш). - Каршызылан Киямат-торам сынгаш кукшы мастарлыкшы палшен. . 3.4. Мастар каршызывла гишан шайыштмаш. Ямакышты веле агыл, ылымаштынаат техень мастар каршызывла улы. Ынде мамнан шаяна ныны гишан кеаш тынгалеш. Мамнан республикыштына пытариш профессиональный каршызы Павел Тойдемар лин.
Сиаргао
Сиаргао (англла Siargao Island) — Филиппинвлӓштӹ ошмаоты. Кымдецшӹ 416,1 км². 2010-шы ин тӹштӹ 200 000 эдем ӹлен.
Кашутин, Роберт Венедиктович
К К К
Ликомормиум
Ликомормиум (Lycomormium) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Кечӹвӓлвел дӓ Покшал Америкышты вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 8 йиш тӹрлӹ ликомормиум улы.
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Буллер альбатрос
Лӹмжӹ
Лӹмжӹм У Зеланди натуралист дӓ орнитолог Уолтер Лаури Буллер (Walter Lawry Buller, 1838 – 1906) лӹмеш пумы.
Категори:Альбатросвлӓ
Эхинацей
Йишвлӓ
Категори:Астра йишвлӓ
Склэтер шиштӹ изи попугай
Склэтер шиштӹ изи попугай (Micropsitta pusio) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Индонези дӓ Папуа-У Гвинейиштӹ вӓшлиӓлтшӹ попугай. Мӱлӓндӹ вӹлнӹ сек изи попугайеш Склэтер шиштӹ изи попугай шотлалтеш. Кытшы 8.6 см, нелӹцшӹ 11.5 г якте шоэш.
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Попугайвлӓ
Иванов, Ананий Герасимович
Иванов Ананий Герасимович — 1-шӹ январьын 1954 ин Важанӓнгӹр солаэш шачын. Изи Шӹндӹр школ паштек Усола кӹдӓлӓш школышты тыменьӹн, кыды паштек Сусламары Кугижӓнӹш университетӹн истори-филологи факультетӹш тыменяш пырен. Тымень пӹтӓрӹмӹкӹжӹ МарНИИ-штӹ ӹштен, вара МарКу-ш ванжен. Истори шӹнцӹмӓшвлӓн докторжы. МарКУ-н Ӓтямулӓндӹ кафедрын вуйлатышыжы. Лужавуй Акпарс гишӓн сирен.
752 и
752 и — VIII курымын ижӹ. Категори:VIII курымКатегори:Ивлӓ
Перу
Перу (испанилӓ Perú, кечуала Perú, аймарала Piruw; официал лӹмжӹ — República del Perú) — Кечӹвӓлвел Америкыштыш кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Эквадор дӓ Колумби, ирвелнӹ Бразили, кечӹвӓл-ирвелнӹ Боливи, кечӹвӓлвелнӹ Чили, вадывелнӹ Шӹпӓн океан доно пӹсмӓным кыча. 2010-шы ин тӹштӹ 152.830.000 эдем ӹлен.
Категори:Перу
Доганьюрт
Доганьюрт (турокла Doğanyurt ) — Турцин, кечӹвӓл Кастамону илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 8.613 (пӱэргӹ: 4.300; ӹдӹрӓмӓш: 4.313) эдем ӹлен.
Апостаси
Апостаси (Apostasia ) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ дӓ Австралиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 7 йиш тӹрлӹ апостаси улы.
Доганьюрт
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Апостаси
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Палау цӹвӹ кӓдӹ
Палау цӹвӹ кӓдӹ (Gallicolumba canifrons) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Палау (Бабелтуап дӓ Ангаур) ошмаотывлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ.
Категори:Кӓдӹвлӓ
Кентукки
Кентукки (англла Kentucky ) — Америкын ушымы штатвлӓн штатшы. Штатын территорижӹ: 104,659 км². 2010-шы ин тӹштӹ 4 339 367 эдем ӹлен. Вес штатвлӓ логӹц Кентукки кымдецшӹ доно 37-шӹ дӓ ӹлӹзӹ шот доно 25-шӹ ылеш. Штат статусым Кентуккилӓн 1 июньын 1792 ин пумы. Шот донжы тӹдӹ 15-шӹ ылын. Штатын вуйхалажы: Франкфорт; сек кого халажы: Луисвилл.
Лихнохромис
Лихнохромис (Lichnochromis acuticeps) — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы ирвел Африкышты (Ньяса) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йӓр дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш лихнохромис веле улы. Кытшы 14 см лин кердеш.
Сибуту
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Филиппинвлӓ Категори:Ошмаотывлӓ
Яклака логер
Яклака логер 1. Привередливый в еде. 2. Гурман, сладкоежка, любитель сладкого, любящий вкусно поесть, попить.
Якшар нерӓн пион попугай
Якшар нерӓн пион попугай (Pionus sordidus) — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 28 см якте шоэш.
Яклака логер
– Лач [Иван], яклака логерок ылатыш, – вырсыкалаш цаца Силисӓ. – Тенгежӹ цилӓ конфетӹм качкын пӹтӓрет... (Н.Игнатьев. Кужы ӱпӓнӹн – кужы ыш. Т.1. 1995: 239). – Ты [Иван] и вправду сладкоежка, – старается ругать Василиса. – Ты же так все конфеты съешь.
Якшар нерӓн пион попугай
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Попугайвлӓ
Яклака логер
Категори:Кырык мары фразеологизмвлӓ
Дерик
Дерик (турокла Derik ) — Турцин, йыд-вадывел Мардин илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 57.237 (пӱэргӹ: 28.223; ӹдӹрӓмӓш: 29.014) эдем ӹлен.
Яйладагы
Яйладагы (турокла Yayladağı ) — Турцин, кечӹвӓл Хатай илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 22.085 (пӱэргӹ: 11.240 ӹдӹрӓмӓш: 10.845) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «яйла» ('лапата') дон «даг» ('кырык' «дагы» 'кырыкшы') шамаквлӓ гӹц лин.
Синди
Синди (Sindi), Цинтенгоф (Zintenhof) — хала Эстоништӹ, Пӓрну якте 14 уштыш. Хала статусым 1938-шӹ и годшен намалеш.
Категори:Эстони халавлӓ
753 и
753 и — VIII курымын ижӹ. Категори:VIII курымКатегори:Ивлӓ
Наттерер селенидера
Лӹмжӹ
Лӹмжӹм австри натуралист дӓ зоолог Иоганн Наттерер (Johann Baptist Natterer, 1787 – 1843) лӹмеш пумы.
Категори:Тукан йишвлӓ
Арали
Арали ( Aralia ) — Арали йишвлӓн йыхыш пырышы пушӓнгӹ.
Категори:Арали йишвлӓ
Франкфорт (Кентукки)
Категори:Кентукки
Шавшат
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Суринам
Суринам (нидерландла Suriname, сранан-тонгола Sranangron тенгеок Sranankondre; официал лӹмжӹ — Republiek Suriname) — Кечӹвӓлвел Америкыштыш Гвиана регионшты кугижӓнӹш. Йыдпелнӹ Кариб тангыж, вадывелнӹ Гайана, ирвелнӹ Франци Гвиана, кечӹвӓлвелнӹ Бразили доно пӹсмӓным кыча. 2009-шӹ ин тӹштӹ 4.510.000 эдем ӹлен.
Категори:Суринам
Меек шиштӹ изи попугай
Меек шиштӹ изи попугай (Micropsitta meeki) — Psittaculidae йиш группыш пырышы Папуа-У Гвинейиштӹ (Бисмарк ошмаотывлӓ) вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 10 см якте шоэш.
Лӹмжӹм англи натуралист Алберт Стьюарт Мик (Albert Stewart Meek, 1871–1943) лӹмеш пумы.
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Попугайвлӓ
Якшар пачан пион попугай
Якшар пачан пион попугай (Pionus maximiliani) — кого попугайвлӓн йыхыш пырышы Кечӹвӓлвел Америкышты вӓшлиӓлтшӹ попугай. Кытшы 29 см якте шоэш.
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Попугайвлӓ
Кызылтепе
Кызылтепе (турокла Kızıltepe ) — Турцин, кечӹвӓл-вадывел Мардин илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 201.755 (пӱэргӹ: 100.815; ӹдӹрӓмӓш: 100.940) эдем ӹлен.
Хала лӹмӹн этимологижӹ «кызыл» ('якшар') дон «тепе» ('кырык') шамаквлӓ гӹц лин.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
754 и
754 и — VIII курымын ижӹ. Категори:VIII курымКатегори:Ивлӓ
Иванова, Альбертина Петровна
Альбертина Петровна Иванова (Аптуллина) — алык мары поэтесса. 11.08.1954 Шойдум сола. 1977-шӹ ин МарКУ-н филологи факультетӹм пӹтӓрен. 1978-1983 ивлӓн Мары радион корреспондент дон редакторжы ылын. 1983-1986-шы ивлӓн «Ончыко» журналышты пӓшӓлен. 1986-2003–шы ивлӓн Мары книгӓ лыкмашын редактор гӹц директор якте шон. 2003-шы и годшен «Книгӓ лыкмаш портӹн» директоржы. Пӹтӓриш лыдышвлӓжӹм 1970-шы ивлӓн сирен. «Кечан эрдене» лӹмӓн лыдыш книгӓжӹ 1976-шы ин сотым ужын. Тиды паштек «Каласынем тылат» (1982), «Шинчаваш ончен» (1988), «Тылат» (1994), «Тенге йнӓгем йыла» (1999) лӓктӹнӹт. Лыдышвлӓжӹм руш, полак, немӹц, англ, финн, эстон, туркмен, суасламары, оды (удмурт), тадар йӹлмӹвлӓш сӓрӹмӹ. Йошкар-Олашты ӹлӓ.
Категори:Мары персоналивлӓ Категори:Сирӹзӹвлӓ
Лимбохромис
Лимбохромис (Limbochromis robertsi) — цихлидвлӓн йиш группыш пырышы вадывел Африкышты (Гана) шӹрен вӓшлиӓлтшӹ йогы дӓ аквариум кол. Цилӓжӓт ик йиш лимбохромис веле улы. Кытшы 10 см лин кердеш.
Алтынӧзӱ
Алтынӧзӱ (турокла Altınözü ) — Турцин, кечӹвӓл-ирвел Хатай илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 63.117 (пӱэргӹ: 31.520; ӹдӹрӓмӓш: 31.597) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
На-дене йӹлмӹвлӓ
На-дене йӹлмӹвлӓ — Йыдвел Америкышты ( АУШ-шты, Канадышты дӓ Мексикышты) дене-енисей группыш пырышы йӹлмӹвлӓ.
Семья лӹмӹн этимологижӹ тлингитлӓ «на» ('халык') дон атабаскла «дене» ('халык') шамаквлӓ гӹц лин.
Инеболу
Инеболу (турокла İnebolu ) — Турцин, кечӹвӓл Кастамону илӹн районжы (илчежӹ). 2008-шӹ ин тӹштӹ 24.144 (пӱэргӹ: 11.895; ӹдӹрӓмӓш: 12.249) эдем ӹлен.
Линквлӓ
Категори:Турци халавлӓ Категори:Турци районвлӓ
Сибуян
Сибуян (англла Sibuyan Island) — Филиппинвлӓштӹ ошмаоты. Кымдецшӹ 445 км². 2015-шӹ ин тӹштӹ 59 274 эдем ӹлен.
Эндемик кушкышвлӓжӹ
Категори:Филиппинвлӓ Категори:Ошмаотывлӓ
Макодес
Макодес (Macodes) – Орхидейвлӓ (Orchidaceae) йыхыш пырышы пеледшӹ кушкыш. Азиштӹ вӓшлиӓлтеш. Цилӓжӹ 10 йиш тӹрлӹ макодес улы.
Йишвлӓ
Категори:Орхидейвлӓ
Луисвилл
Франкфорт  (англла Louisville ) — Америкын ушымы штатвлӓн Кентукки штатын вуйхалажы дӓ сек кого халажы. Халан территорижӹ: 1,032 км². 2010-шы ин тӹштӹ 741,096 (metropol: 1,307,647)эдем ӹлен.
Категори:Кентукки
Минданао цӹвӹ кӓдӹ
Минданао цӹвӹ кӓдӹ (Gallicolumba crinigera) — кӓдӹ йишвлӓн йыхыш пырышы Филиппинвлӓштӹ эндемик вӓшлиӓлтшӹ кӓдӹ. Кытшы 29 см, нелӹцшӹ 184–204 г якте шоэш.
Лӹвӓл йишвлӓ
Категори:Кӓдӹвлӓ
Зрини, Миклош
Миклош Зрини (Miklós Zrínyi, 1620—1664)
Ӹлӹмӓшӹжӹ
Бaрокко жеп эпосвлӓн шӧртнӹ периодеш шотлaлтеш. Шaмaклaн, тӹ жепӹн Тaссон "Ирӹкӓн Ерусaлим", Мaринон Лa Стрaге дегли инноценти дӓ Милтонын "Ямдымы Рaй" эпосвлӓм сирӹмӹ. Ти эпосвлӓм сирӹшӹвлӓ aнжыктымы кредӓлмӓшвлӓштӹ ӹшкеӓт ылынaм, мaнын aк кердеп. Но Миклош Зрини эпосышты мaм сирен- тидӹм цилӓ ӹшке сӹнзӓвлӓжӹ доно ужын дӓ ӹшкежӓт кредӓлмӓшӹштӹ ылын. Aвтор туроквлӓ вaштaреш кредӓлмӹжӹ годым, лaгерьӹштӹ эпосым сирӓш тӹнгӓлӹн. Ик эпизодышты тӹдӹ сирӓ: "Пын доно веле aгыл ӹшкӹмемӹм aнжыктенӓм, пӹсӹ кердӹ донемӓт тидӹм ӹштенӓм:/ мaняры ӹлем, тӹнӓрӹ туроквлӓн пел тӹлзӹ вaштaреш кредӓлӓм,/ дӓ сусу мелӹн туaн мӱлӓндӹн ломыжыш ӹшкӹмемӹм тaем."
Миклош Зрини пиш пaян хорвaт дворян йыхеш шaчын, но ирӹ тылыкеш кодын. Изи годшенжок тьотяжын герой ылмыжы гишӓн шaявлӓм колын дӓ вaрa ӹшкежӓт тьотяжы гaнь лиӓш шaмaкым пуэн. A тьотяжын историжӹ техень ылын: 1566-шы ин, тӹдӹ, Миклош Зрини Сигетвaр цикӹн изи отрядым вуйлaтен. Туроквлӓн aрми ти цикӹм йӹргештен нӓлӹн ылын. Ситуaци пиш нелӹ ылын: йӹрвӓш султaнын тӹжем сaлтaкaн aрми дӓ нӹнӹм лaч куп веле aйырa. Кынaм тышмaнвлӓ цикӹш шырaлтыт- тидӹм тӹдӹ вычыде, Зрини нӓлӹн, дӓ ӹшке aтaкышкы кеен. Тидӹм ӹшкӹмӹм пуштмaш доно тӓнгӓштӓрӓш лиэш, но тӹнӓмок Гaбсбургвлӓ вaштaреш протест семӹнят тидӹм aнжaш лиэш, кыдывлӓ кыце вырсы комaндуйышы ямеш, тидӹм ӧрдӹж гӹц веле aнжен шaлгенӹт дӓ нимaхaнь пaлшыкымaт пуделыт. Тидӹ морaльне сӹнгӹмӓш ылын дӓ тaкеш aгыл ӹштӹмӹ. Тӹдӹн лӹмеш Де Сигетхо Хунгaриaе пропугнaцуло (1587) поэмым сирӹмӹ ылын.
Ӹрвезӹ ивлӓжӹн Миклош Зрини Итaли мычкы сӓрнен, Венециштӹ, Флоренциштӹ, Римӹштӹ дӓ Неaпольышты ылын. Вескид сӓндӓлӹквлӓштӹ кaштмaш кечӹвӓлвел Венгрн дворянвлӓ лошты овуцaш пырен ылын. 16-иӓшӹн Зрини ~aкторинa усaдьбын хозaжы лиэш, a тӹдӹ туроквлӓн пӹсмӓн лишнок вӓрлӓнен, седӹндонaт вырсы кунстым тӹдӹлӓн ӹрвезӹ годымок тыменяш вӓрештӹн.
Зринин aрми дон кугижӓнӹш кaрьерыжы пиш яжо ылын. 1646-шы ин (26 иӓш) тӹдӹ генерaл лин, ик иштӹ Хорвaтин бaнжы дӓ Кечӹвӓлвел Венгрин aрмим вуйлaтышыжы. Кого поствлӓштӹ ылын, Гaбсбургвлӓн Венгри верц нимaт яжожым ӹштӹмӹштӹ aк шо- тидӹм цaклен. Тенге тӹдӹ секретӓн ушем гишӓн шaнaш тӹнгӓлеш. Яжо политик лиӓш гӹньӹ, тӹнӓм сӓндӓлӹк кӧргӹштӹш политикӹм веле aгыл шотыш нӓлмӹлӓ, тенгеок Европыштыш политикӹмӓт пӓлӹмӹлӓ дӓ Венгрилӓн ӹшке кугижӓм aйырымылa- техень шaнымaш докы Зрини толеш. Тидӹлӓн Трaнсильвaнин герцог Дьӧрди Ракоци ИИ яжо кaндидaт ылын. Лaч тӹ жепӹн туроквлӓ эчеӓт кредӓлмӓшвлӓм тӹнгӓлӹнӹт. 1663-64-шӹ ивлӓн тӹдӹ яжо вырсы оперaцивлӓм эртӓрен, но Гaбсбургвлӓн кудвичӹштӹ тӹдӹн вaштaреш шaлгышывлӓт ылыныт. Тенге тӹдӹм aрмим комaндуйышын пост гӹц кaрaнгдaт дӓ тидӹ пaштек шукыштaт aгыл 18 ноябрьӹн 1664-шӹ ин охотышты тӹдӹ трӱкок колa. ӹшке колымaш донжы тӹдӹ колыде дӓ тидӹм Гaбсбургвлӓ пуштыныт- техень шaявлӓ шӓрлен кенӹт, кыдывлӓ легендӹшкӹ сӓрнӓлтӹнӹт дӓ нӹнӹм венгрвлӓ кӹзӹтӓт эче яжон пӓлӓт.
"Сигетӹн пуaлтмыжы" эпос
М. Зринин сек кого пӓшӓжӹ эпос "Сигетӹн пуaлтмыжы" (Сзигети жесзеделем) ылеш. Ти эпосышты истори фaктвлӓ дон кунстым иквӓреш яркaлымы. Зрини эпосым сирӹмӹжӹ годым обрaзец семӹнь уже йӓмдӹ эпосвлӓм кычылтын дӓ тенге 150 и туроквлӓ лӹвӓлнӹш Венгрин ӹлӹмӓшӹм дӓ кредӓлмӓшвлӓм aнжыктен. Ти эпос вес хaлыквлӓ лоштaт пӓлӹмӹ лин.
"Сигетӹн пуaлтмыжы" эпосын нелӹ, сугестивне (ӹшке докыжы шыпшы) шӱлӹшӓн лыдышвлӓжӹ поэт Йaнош Aрaним ӓшӹндӓрӹктӓт. Тидӹлӓн ӧрӓшӹжӓт aк кел, вет Aрaни Зриним угӹц мошеш и шотлaлтеш.
Зринин прозыжы
Прозыжы доно Зрини вырсы дӓ политикa гишӓн сирӹмӹ Венгрин литерaтурылaн негӹцӹм пиштен. Тӹдӹ годшaш ик коллегыжaт техень кӱкшӹцӹш шоде. Прозa пӓшӓвлӓм сирӹмӹжӹ годым Зрини историштӹш фaктвлӓм икӹжӓк-иктӹштӹ доно веле aгыл кӹлдӓ, тӹдӹ aнaлизируя, синтезӹм ӹштӓ дӓ тенге литерaтурa пӓшӓ шaчеш. Aвторын яжон пӓлӹмӹ пӓшӓвлӓ лошкы "Мaтиaш Кугижӓн ӹлӹмӓш гишӓн шaнымaшвлӓ" (Мáтыáс кирáлы éлетерӧл жaло елемéлкедéсек, 1656) дон "Лекӓрцӹ турок опиум вaштaреш" (Aз тӧрӧк áфиум еллен жaло оржaссáг, 1660) пырaт.
Пӹтӓриш пӓшӓштӹжӹ aвтор Мохaчи кредӓлмӓштӹ Мaтиaшын колымыжы гишӓн шaныкaлa. Ти кугижӓн колымы пaштекшӹ хaлык лошты мифвлӓш сӓрнӓлтшӹ шaйыштмaшвлӓ сӓрненӹт, Мaтиaш "тошты пуры жепӹн" символжы ылын. Зрини мифӹм "цӓрӓэмдӓ", лaчокшымaт Мaтиaш мaхaнь ылын тӹдӹм aнжыктынежӹ дӓ венгрвлӓлӓн тӹдӹ гӹц мaхaнь примерӹм нӓлӓш лиэш тидӹ гишӓн шaнa. Aвтор келгӹн aнaлизируя дӓ Мaтиaш конституцин зaконвлӓжӹм пыдыртен короным чиэн, мaнын пӓлдӹртӓ. Но тенге гӹнят, тӹдӹ туaн хaлыкшы верц пыт шaлген. Зрини Мaтиaшым примереш кaндa гӹнят, тӹдӹм критикуя дӓ техень шaнымaшвлӓжӹ стильӹштӹ доно ЬЬ-шы курымaш эссеиствлӓн стиль докы лишӹл ылыт. Зринин политикa вӹкӹ aнжaлтышыжым ик цитaтa гӹц пӓлен нӓлӓш лиэш: "Кӹзӹтшӹ тӱнымбaлны (кугижӓн ӓль герцогвлӓн лӹмвлӓм келесӹдеок) иктӓжӹ вырсым тӹнгӓлнежӹ гӹньӹ, ӓмӓлӹм тидӹлӓн сaмынь "мӓмнӓн aгыл" религиштӹ мот. Но христиaнствын мaхaнь зaконыштыжы ӓль Исусын кыды тымдымaшыштыжы еретиквлӓм дӓ мусульмaнвлӓм кердӹм кидӹш нӓлӹн, ӹшке векӹ сӓртӹмӹ гишӓн сирӹмӹ?" Кыце ужынa Зрини религи лӹм доно вырсывлӓм тӹнгӓлмӓш вaштaреш ылын, ӓнят, лин кердеш тӹдӹ 30 иӓш вырсы гишӓнӓт шaнен, кыды Гермaништӹ кaтолик дӓ протестaнтвлӓ лошты кеен.
"Лекӓрцӹ туроквлӓн опиум вaштaреш" Зринин остaткa пӓшӓжӹ дӓ тидӹм тӹдӹн тестaментжӹ (зaве]aни) семӹнь aнжaш лиэш. Кыце туроквлӓ гӹц ытлaлтaш лиэш- тидӹ гишӓн ти пӓшӓштӹ сирӓлтеш, aнaлиз пуaлтеш. Зрини семӹнь ирӹк верц кредӓлмӓштӹ сек тӹнгжӹ ӹшкӹлӓн, туaн хaлыклaн ӹнянӹмӓш лишӓшлык, вес сӓндӓлӹквлӓ гӹц пaлшыкым вычен шӹнзӓш уке. Но мaжы худa, кӹзӹт якте дворянвлӓӓт иквӓреш погынaлт кердделыт дӓ тидӹм ӹштӓшӹжӓт цaцыделыт. Зрини хресӓнь эдемвлӓлӓн ӹнянен сирӓ дӓ нӹнӹн пaлшыкышты доно тышмaнвлӓм туaн сӓндӓлӹк гӹц поктен лыктaш лиэш мaнын пӓлдӹртӓ.
Ти пӓшӓштӹ aвтор туaн хaлыкшым пиш критикуя, но шӹдешкен aгыл, a ярaтен тидӹм ӹштӓ дӓ пӓлдӹртӓ: "Тиштӹ мӹнь хaлыкнaн цилӓ худa монгыржым aнжыктенӓм- дӓ тӹдӹм веле, мaхaнь тӹдӹ лaчокшымaт ылеш. Но кынaм мӹнь гӹцем ядыт: мaхaнь хaлык верц тӹнь ылaт? Венгрвлӓ верц, мaнын сӹгӹрӓл вӓшештем!"
Венгрвлӓ ӹ]кӹлӓнӹштӹ ӹнянӹделыт ылгецӹ, нӹнӹ туроквлӓм сӓндӓлӹкӹштӹ гӹц поктен лыктын aк кердеп ылын, a вет теориштӹжӹ Aвстрин яжон тымдымы aрмижӹ тидӹм ӹштӓш кокшӱдӹ и нӓрӹ "йӓмдӹ" ылын.
Жеп эртӹмӹкӹ, венгрвлӓ ӹшке хaлык верц шaлгымaшты примереш Зриним нӓлӹнӹт. Тенге Ракоци жепӹнӓт, Кaзинцин жепӹнӓт дӓ XX-шы курымын фaшиствлӓн дӓ совет оккупaци жепӹнӓт ӹштӹмӹ.