cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
तिसरे इंग्रज-मराठा युद्ध
मराठे आणि इंग्रज
होळकर आणि शिंदे यांच्या विरोधाभासी धोरणांमुळे आणि १७७३ मध्ये नारायणराव पेशवे यांच्या हत्येच्या शेवटी झालेल्या पेशव्याच्या कुटूंबातील अंतर्गत वादांमुळे उत्तरेकडील मराठा नफा पूर्ववत झाला. अंतर्गत मराठा प्रतिस्पर्धा चालू राहिल्यामुळे रघुनाथराव यांना पेशव्याच्या आसनावरून काढून टाकले गेले. त्याने ब्रिटीशांकडून मदत मागितली आणि त्यांनी मार्च १७७५ मध्ये त्याच्याशी सूरतच्या करारावर स्वाक्षरी केली. या करारामुळे त्याला सालसेट आयलँड आणि बासेन किल्ल्याच्या नियंत्रणाच्या बदल्यात लष्करी मदत मिळाली. या सामर्थ्याने मराठ्यांशी संघर्ष करण्याच्या गंभीर परिणामामुळे भारत तसेच युरोपमध्ये ब्रिटिशांमध्ये चर्चा सुरू झाली. चिंता करण्याचे आणखी एक कारण म्हणजे बॉम्बे कौन्सिलने अशा करारावर स्वाक्षरी करून आपली घटनात्मक अधिकार ओलांडली होती. हा करार म्हणजे पहिल्या एंग्लो-मराठा युद्धाच्या सुरुवातीचे कारण होते. हे युद्ध अक्षरशः रखडलेले होते, ज्याला कोणतीही बाजू दुसऱ्या पराभूत करण्यास सक्षम नव्हती. महादजी शिंदे यांनी मध्यस्थी केली आणि मे १७८२ मध्ये सालाबाईच्या कराराने युद्धाची सांगता झाली. युद्धात इंग्रजांच्या यशाचे मुख्य कारण वॉरेन हेस्टिंग्जची दूरदृष्टी होती. त्यांनी ब्रिटीशविरोधी युती नष्ट केली आणि शिंदे, भोसले आणि पेशवे यांच्यात विभागणी केली. १७८६ मध्ये ब्रिटीश नियंत्रित प्रांतातील नवीन गव्हर्नर जनरल कॉर्नवल्लीस भारतात आल्यावर मराठे अजूनही बरीच मजबूत स्थितीत होते. सालाबाईच्या तहानंतर ब्रिटीशांनी उत्तरेत सहअस्तित्वाचे धोरण अवलंबिले. ११ वर्षांच्या पेशवे सवाई माधवराव यांच्या दरबारात मंत्री नाना फडणवीस यांच्या मुत्सद्दीपणामुळे ब्रिटीश आणि मराठ्यांनी दोन दशकांहून अधिक काळ शांततेचा आनंद लुटला. १८०० मध्ये नानाच्या मृत्यूनंतर लवकरच परिस्थिती बदलली. होळकर आणि शिंदे यांच्यातील सामर्थ्याच्या संघर्षामुळे १८०१ मध्ये होळकरांनी पुण्यातील पेशव्यावर हल्ला केला, कारण पेशवे शिंदे यांची बाजू घेत होती. पेशवाई बाजीराव दुसराने ब्रिटीश युद्धनौकाच्या सुरक्षेसाठी पुण्यातून पलायन केले. बाजीरावांना स्वतःचे अधिकार गमावण्याची भीती होती आणि त्यांनी वसईच्या तहावर स्वाक्षरी केली. यामुळे पेशवे प्रभावीपणे इंग्रजांचे सहाय्यक सहयोगी बनले. या कराराला उत्तर म्हणून, भोसले आणि शिंदे यांनी पेशवांनी इंग्रजांवरच्या त्यांच्या सार्वभौमत्वाचा विश्वासघात नाकारला म्हणून त्यांनी इंग्रजांवर हल्ला केला. १८०३ मध्ये दुसऱ्या अँग्लो-मराठा युद्धाची ही सुरुवात होती. दोन्हीही इंग्रजांनी पराभूत केले आणि सर्व मराठा नेत्यांनी आपल्या भूभागाचा बराचसा भाग ब्रिटीशांना गमावला.
ब्रिटीश ईस्ट इंडिया कंपनी
ब्रिटिशांनी भारतात येण्यासाठी हजारो मैलांचा प्रवास केला होता. त्यांनी भारतीय भूगोलाचा अभ्यास केला आणि भारतीयांशी सामना करण्यासाठी स्थानिक भाषांवर प्रभुत्व मिळवले. त्यावेळी ते तांत्रिकदृष्ट्या प्रगत होते, स्थानिक पातळीवर उपलब्ध असलेल्या अनेक कठीण भागात उत्तम उपकरणे होती. छाबरा असा गृहित धरतो की ब्रिटिश तांत्रिक श्रेष्ठत्व जरी सूट मिळाली असती तरी त्यांच्यातील शिस्त व संघटनेमुळे त्यांनी युद्ध जिंकले असते. पहिल्या एंग्लो-मराठा युद्धानंतर वॉरेन हेस्टिंग्जने १७८३ मध्ये जाहीर केले की मराठ्यांशी शांतता प्रस्थापित केली गेली आहे की ती पुढील काही वर्षांपासून डगमगणार नाही. ब्रिटीशांचा असा विश्वास होता की पुण्यातील पेशव्याच्या दरबाराशी सतत संपर्क स्थापित करण्यासाठी आणि कायम राखण्यासाठी नवीन कायम दृष्टिकोन आवश्यक आहे. ब्रिटीशांनी चार्ल्स मालेट या मुंबईतील ज्येष्ठ व्यापारी म्हणून पुण्याचा कायम रहिवासी म्हणून नेमणूक केली कारण तेथील भाषा व रीतीरिवाज माहित होते.
प्रस्तावना
दुसऱ्या एंग्लो-मराठा युद्धामुळे मराठा साम्राज्य अंशतः कमी झाले. सैन्याच्या आधुनिकीकरणासाठी प्रयत्न अर्धविरामी आणि अनुशासित नव्हते: जुन्या पद्धती आणि अनुभव कालबाह्य आणि अप्रचलित असताना सैन्याने नवीन तंत्र आत्मसात केले नाही. मराठा साम्राज्याकडे एक कुशल गुप्तहेर यंत्रणा नव्हती आणि इंग्रजांच्या तुलनेत दुर्बल मुत्सद्दीपणा होता. मराठा तोफखाना कालबाह्य झाले आणि शस्त्रे आयात केली गेली. आयात केलेल्या तोफा हाताळण्यासाठी परदेशी अधिकारी जबाबदार होते; या उद्देशाने मराठ्यांनी स्वतःच्या माणसांना कधीच बराचसा वापर केला नाही. वेलिंग्टनच्या पसंतीस आलेल्या मराठा पायदळांचे कौतुक असले तरी त्यांचे सेनापती त्यांच्या नेतृत्वात नसतात आणि भाडोत्री (पिंडारिस म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या सैनिकांवर) त्यांचा भरवसा होता. साम्राज्याच्या आत विकसित झालेल्या कॉन्फेडरेट सारख्या संरचनेमुळे युद्धांसाठी आवश्यक एकतेचा अभाव निर्माण झाला.
मराठा नियोजन पेशव्यांनी आपली घोडदळ उधळली, परंतु गुप्तपणे त्यांना उभे राहण्यास सांगितले आणि त्यांना सात महिने आगाऊ वेतन दिले. बाजी राव यांनी बापू गोखले यांच्यावर युद्धाच्या तयारीची जबाबदारी सोपविली. ऑगस्ट १८१७ मध्ये, सिंहगड, रायगड आणि पुरंदर येथील किल्ले पेशव्याने मजबूत केले. येणाऱ्या युद्धासाठी गोखलेने गुप्तपणे सैन्यात भरती केली. बऱ्याच भिल आणि रामोशींना कामावर घेतले होते. भोसले, शिंदे आणि होळकर यांना एकत्र करण्याचे प्रयत्न झाले; अगदी भाड्याने घेतलेल्या पिंडारींनाही गाठले गेले. पेशवेने ब्रिटीश रहिवासी एल्फिन्स्टनच्या सेवेत नाराज मराठ्यांची ओळख पटवून दिली आणि गुप्तपणे त्यांची भरती केली. जसवंतराव घोरपडे अशीच एक व्यक्ती होती. गुप्तपणे युरोपियन लोक भरती करण्याचा प्रयत्न केला गेला, जे अयशस्वी झाले. बालाजी पंत नातूसारखे काही लोक इंग्रजांच्या पाठीशी उभे राहिले. अनेक शिपायांनी पेशव्याच्या ऑफर नाकारल्या, आणि इतरांनी आपल्या वरिष्ठ अधिकाऱ्यांनी ही बाब सांगितली. १९ ऑक्टोबर १८१७ रोजी बाजीराव दुसरा यांनी पुण्यात दसरा उत्सव साजरा केला जिथे सैन्य मोठ्या संख्येने जमले होते. या उत्सवाच्या वेळी मराठा घोडदळाच्या मोठ्या सैन्याने ते ब्रिटीश सिपाहींकडे चार्ज करीत असल्याचे भासवले पण शेवटच्या क्षणी ते चाकांनी बंद पडले. हे प्रदर्शन एलफिन्स्टनच्या दिशेने थोडेसे होते आणि पेशवेच्या बाजूने ब्रिटीश सिपाह्यांची भरती करणे व भरती करण्याचे धाडसी युक्ती म्हणून. गोखलेंचा विरोध असूनही पेशवे यांनी एल्फिन्स्टनला ठार मारण्याची योजना आखली. एल्फिन्स्टनला बालाजी पंत नातू आणि घोरपडे यांच्या हेरगिरीच्या कारणामुळे या घडामोडींची पूर्ण माहिती होती. १८१७ मध्ये किंवा त्या आसपासच्या मराठा शक्तींच्या सामर्थ्याचा अंदाज बर्टन यांनी दिला आहे: विविध मराठा शक्तींची संख्या अंदाजे ८१,००० पायदळ, १०६,००० घोडे किंवा घोडदळ आणि ५८९ तोफा असा त्यांचा अंदाज होता. यातील पेशव्यांकडे १४,००० पायदळ आणि ३७ तोफांसह सर्वाधिक २८,००० घोडदळ होते. पेशवाई मुख्यालय पुण्यात होते, जे इतर मराठा शक्तींपैकी दक्षिणेकडील स्थान होते. होळकर यांच्याकडे दुसऱ्या क्रमांकाचे घोडदळ होते आणि त्यातील रक्कम २०,००० होती आणि ८,०००ची पायदळ होती. त्याच्या तोफा एकूण १०७ तोफा. शिंदे आणि भोसले यांची संख्या सारखीच घोडदळ व घोडदळ होती आणि प्रत्येकाकडे अनुक्रमे १५,००० आणि १६,००० घोडदळ होते. शिंदे यांच्याकडे १६,००० पायदळ आणि भोसले, १८,००० होते. शिंदेंकडे १४० तर बंदरांचा मोठा वाटा होता, तर भोसले यांचे ८५ होते. होळकर, शिंदे आणि भोसले यांचे मुख्यालय अनुक्रमे इंदूर, ग्वालियर आणि नागपूर येथे होते. अफगाण नेते अमीर खान हे राजपुताना येथील टोंक येथे होते आणि त्यांची संख्या १२,००० घोडदळ, १०,००० पायदळ आणि २०० बंदुका होती. पिंडारी मध्य भारतातील चंबळ आणि मालवा प्रदेशातील नर्मदा खोऱ्याच्या उत्तरेस होते. तीन पिंडारी नेते शिंदे यांच्या बाजूने होते, ते सेतू, करीम खान आणि दोस्त मोहम्मद होते. ते बहुतेक १०,०००, ६,००० आणि ४,००० ताकदीचे घोडेस्वार होते. बाकीचे पिंडारी सरदार, तुळशी, इमाम बक्ष, साहिब खान, कादिर बक्ष, नथू आणि बापू हे होळकर यांच्याशी युती होते. तुळशी आणि इमाम बक्ष यांच्याकडे २,००० घोडेस्वार होते, कादिर बक्ष, २१,५००. साहिब खान, नाथू आणि बापूंकडे १,०००, ७५० आणि १५० घोडेस्वार होते.
प्रारंभ
पेशव्यांचा प्रदेश देश नावाच्या प्रदेशात होता, जो आताच्या आधुनिक महाराष्ट्राचा भाग आहे. या प्रदेशात कृष्णा आणि गोदावरी नद्यांच्या खोऱ्यांचा आणि सह्याद्री पर्वताचा पठार आहे. शिंदे यांचा ग्वाल्हेर व बुंदेलखंड भोवतालचा प्रदेश, उत्तरेकडील इंडो-गंगेटिक मैदानाकडे वळणाऱ्या टेकड्यांचा आणि सुपीक खोऱ्यांचा प्रदेश होता. पिंडारी प्रदेश चंबळच्या दऱ्या आणि जंगले होते. हा आधुनिक मध्य प्रदेशातील उत्तर पश्चिम विभाग होता. हा कठोर पर्वत असलेला डोंगराळ प्रदेश होता. पिंडारी विंध्य रांगेच्या उत्तरेस, मध्य प्रदेश राज्याच्या उत्तर पश्चिमेस, मालवा या पठाराच्या प्रदेशातून देखील कार्यरत होते. होळकर हे वरच्या नर्मदा नदीच्या खोऱ्यात स्थित होते.
आधीच्या अँग्लो-मराठा युद्धाचा विस्तार पूर्ण करण्याच्या उद्देशाने हे युद्ध मुख्यतः मोपिंग-अप ऑपरेशन होते, जे ब्रिटिशांच्या आर्थिक चिंतेमुळे थांबवले गेले होते. पिंडार्यांविरूद्ध मोहीम म्हणून युद्ध सुरू झाले. ब्रिटिश पिंडारांशी संघर्ष करीत आहेत हे पाहून पेशव्याच्या सैन्याने ५ नोव्हेंबर १८१७ रोजी १६:०० वाजता इंग्रजांवर हल्ला केला आणि मराठा डाव्या बाजूने ब्रिटिशांच्या उजवीकडे हल्ला करत होता. मराठा सैन्यात २०,००० घोडदळ, ८,००० घुसखोर आणि २० बंदुका होती तर ब्रिटिशांमध्ये २,००० घोडदळ, १,००० घुसखोर आणि ८ तोफा होते. मराठा बाजूला पार्वती टेकडीवर अतिरिक्त ५,००० घोडे आणि १,००० पायदळ पेशवे पहारेकरी होते. ब्रिटीश क्रमांकांमध्ये कॅप्टन फोर्डच्या युनिटचा समावेश आहे, जो दापोडी ते खडकीकडे जात होता. ब्रिटीशांनी जनरल स्मिथला युद्धासाठी खडकी येथे येण्यास सांगितले होते पण तो वेळेत पोहोचेल असा त्यांना अंदाज नव्हता. पार्वती हिल, चतुर्शृंगी हिल आणि खडकी टेकडी या प्रदेशातील तीन डोंगर आहेत. ब्रिटीश ईस्ट इंडिया कंपनीची फौज खडकी टेकडीवर आधारीत असताना पेशवे यांनी पार्वती टेकडीवरून युद्ध पाहिले. दोन टेकड्या चार किलोमीटर अंतरावर विभक्त आहेत. मुळा नदी उथळ व अरुंद असून अनेक ठिकाणी ती ओलांडली जाऊ शकते. काही कालवे (मराठीतले नाले) नदीत सामील झाले आणि हे अडथळे नसले तरी त्यातील काही वनस्पती त्या ओलांडल्या गेल्या. मराठा सैन्य म्हणजे रोहिल्ला, राजपूत आणि मराठ्यांचे मिश्रण होते. यामध्ये त्यांचा अधिकारी, डी पिंटो यांच्या अधीन पोर्तुगीजांच्या एका लहान सैन्याचा समावेश होता. आज पुणे विद्यापीठ ज्या सपाट मैदानावर उभा आहे, त्या मोरोपंत दीक्षित आणि रास्ते यांच्या आदेशाने मराठा सैन्याच्या डाव्या बाजूची जागा होती. या केंद्राची आज्ञा बापू गोखले यांनी केली होती आणि उजवीकडे विंचूरकर होते. १ नोव्हेंबर १८१७ रोजी ब्रिटिश सैन्याच्या हालचाली सुरू झाल्या तेव्हा कर्नल बुरने आपले सैन्य सध्या बंड गार्डनच्या दिशेने होळकर ब्रिज मार्गे हलवले. डाव्या आणि मध्यभागी इंग्रजांमधील अंतर निर्माण करण्यात आणि त्यांचा शोषण करण्यात मराठा सुरुवातीला यशस्वी होता. लपलेल्या कालव्याद्वारे मराठा घोडे गोंधळात पडले आणि गोखले ज्याच्या घोड्याला गोळी मारली गेली, तात्पुरती हुकली गमावून मराठा घोडे या यशस्वी होण्याला यश आले. उजवीकडील मोरोपंत दीक्षित यांना गोळ्या घालून ठार मारण्यात आल्याने मराठे नेतृत्वहीन झाले. ब्रिटीश पायदळ हळू हळू पुढे गेले आणि त्यांनी वॉलीनंतर गोळीबार केला आणि मराठा घोडदळ चार तासांत माघारला. ब्रिटिशांनी लवकरच विजयाचा दावा केला. ब्रिटिशांनी सुमारे ८६ पुरुष आणि मराठा सुमारे ५०० गमावले.
पेंढारी
दुसऱ्या एंग्लो-मराठा युद्धानंतर शिंदे व होळकर यांनी आपले बरेचसे प्रांत ब्रिटिशांना गमावले. त्यांनी पिंडार्यांना ब्रिटीश प्रांतावर आक्रमण करण्यास उद्युक्त केले. पिंडारी जे बहुतेक घोडदळ करणारे होते त्यांना संबंधित पराभूत मराठा नेत्यांकडून मिळालेल्या पाश्र्वभूमीनंतर शिंदेशाही आणि होळकरशाही म्हणून ओळखले जाऊ लागले. पिंडारी नेते म्हणजे सेतु, करीम खान, दोस्त मोहम्मद, तुलसी, इमाम बक्ष, साहिब खान, कादिर बक्ष, नाथू आणि बापू. यापैकी सेतू, करीम खान आणि मित्र मोहम्मद हे शिंदेशाही आणि उर्वरित होळकरशाहीचे होते. १८१४ मध्ये पिंडार्यांची एकूण संख्या ३३,००० होती. पिंडारींनी मध्य भारतातील गावांमध्ये वारंवार छापा टाकला. पिंडारी हल्ल्याचा परिणाम असा झाला की मध्य भारत वेगाने कमी होताना वाळवंटाच्या स्थितीत होता. कारण शेतकरी भूमिवर स्वतःचा आधार घेऊ शकत नव्हते. त्यांच्याकडे डाकू बँडमध्ये सामील होण्याची किंवा उपासमारीशिवाय पर्याय नव्हता. १८१५ मध्ये, २५,००० पिंडारींनी मद्रास राष्ट्रपती पदावर प्रवेश केला आणि कोरोमंडल किनाऱ्यावरील ३००हून अधिक गावे नष्ट केली. दुसऱ्या गटाने निझामाचे राज्य चालू केले तर तिसऱ्याने मलबारमध्ये प्रवेश केला. १८१६ आणि १८१७ मध्ये ब्रिटिश प्रांतावरील इतर पिंडारी छापे पडले. फ्रान्सिस रॉडन-हेस्टिंग्जने पाहिले की शिकारी पिंडारी विझल्याशिवाय भारतात शांतता किंवा सुरक्षा असू शकत नाही.
ब्रिटिश नियोजन
पिंडार्यांना त्यांच्याविरूद्ध नियमित लढाईत गुंतण्याच्या आशेने सैन्याचे नेतृत्व करणे शक्य नव्हते. पिंडारींना प्रभावीपणे चिरडून टाकण्यासाठी त्यांना घेरले जावे लागेल जेणेकरून त्यांच्याकडे सुटका होण्याचे काहीच नव्हते. फ्रान्सिस रॉडन-हेस्टिंग्ज यांनी ब्रिटीश सरकारकडून पिंडारिसांवर कारवाई करण्याचे अधिकार प्राप्त केले जेव्हा प्रमुख मराठा नेत्यांशी त्याच्याशी मैफिल होण्यासाठी काम करण्याची मुत्सद्दीगिरी केली. पिंडाऱ्यांना जवळपास सर्व मराठा नेत्यांची सहानुभूती कायम राहिली. १८१७ मध्ये रॉडन-हेस्टिंग्जने सर्वात मजबूत ब्रिटीश सैन्य गोळा केले होते जे आतापर्यंत भारतात बघायला मिळाले होते आणि त्यांची संख्या अंदाजे १२,००,०० होती. त्याच्या वैयक्तिक आज्ञेनुसार उत्तरेकडील ग्रँड आर्मी किंवा बंगाल सैन्य आणि दक्षिणेकडील जनरल हिसलोपच्या अधीन दख्खनची सेना या दोन लहान सैन्यांतून सैन्य एकत्र केले गेले. शिंदे, होळकर आणि अमीर खान यांच्याशी संबंध सामान्य करणे ही ब्रिटीशांची योजना होती. तिघांचा पिंडारांशी चांगला संबंध होता आणि त्यांना त्यांच्या प्रदेशात त्रास दिला जात असे. शिंदे पेशवे आणि नेपाळ मंत्रालयाकडे ब्रिटिशांविरूद्ध युती करण्याच्या दृष्टीने गुप्तपणे योजना आखत होते. नेपाळशी त्याचा पत्रव्यवहार रोखला गेला आणि त्याला दरबारमध्ये सादर करण्यात आले. पिंडार्यांविरूद्ध ब्रिटिशांना मदत करण्याचे आणि त्याच्या हद्दीत कोणतीही नवीन टोळी स्थापन होऊ नये म्हणून त्यांनी वचन दिल्यामुळे तो करार करण्यास भाग पाडला गेला. मुत्सद्देगिरी, दबाव आणि ग्वाल्हेरच्या कराराने शिंदे यांना युद्धापासून दूर ठेवले. राजपूताना टोंकच्या रियासत्राच्या ताब्यात घेण्याची हमी म्हणून अमीर खानने आपली सेना फोडली. त्याने आपल्या तोफा ब्रिटीशांना विकल्या आणि भांड्या टोळ्यांना त्याच्या प्रदेशातून ऑपरेट होण्यापासून रोखण्याचे कबूल केले. युद्धासाठी सैन्य दोन सैन्याने बनवले होते, ग्रँड आर्मी किंवा बंगाल आर्मी ४०,००० सैन्याने आणि डेक्कनची सैन्य ७०,४०० च्या सामर्थ्याने. ग्रँड आर्मी तीन विभाग आणि राखीव मध्ये विभागली गेली. डाव्या विभागाचे नेतृत्व मेजर जनरल मार्शल करीत होते आणि मध्य विभाग फ्रान्सिस रॉडन-हेस्टिंग्सच्या ताब्यात होता. राखीव जनरल ऑक्टर्लोनी अंतर्गत होते. दुसरी सेना, दख्खनची सेना, पाच विभागांचा समावेश होता. या विभागांचे नेतृत्व जनरल हिसलोप, ब्रिगेडिअर जनरल डोव्ह्टन, जनरल मॅल्कम, ब्रिगेडियर जनरल स्मिथ, लेफ्टनंट कर्नल अ‍ॅडम्स यांनी केले. डेक्कनच्या सैन्यात ७०,४०० सैन्य होते, ज्यात ब्रिटीश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या संपूर्ण सैन्याची एकूण संख्या ११०,४०० पर्यंत पोहचली. याव्यतिरिक्त मद्रास आणि पुणे येथे दोन बटालियन आणि तोफखाना युनिटचा तपशील होता. मद्रास रेसिडेन्सीमध्ये ६ व्या बंगाल घोडदळातील अतिरिक्त तीन सैन्य होते. ऑक्टोबरमध्ये आणि नोव्हेंबरच्या सुरुवातीस, सैन्याच्या पहिल्या भागाला सिंध, दुसरे चंबळ, तिसरे पूर्व नर्मदा येथे पाठवले गेले. राखीव विभाग अमीर खानवर दबाव आणण्यासाठी वापरला जात असे. पहिल्या आणि दुसऱ्या प्रभाग पाठविण्याचा परिणाम शिंदे यांना त्यांच्या संभाव्य मित्रपक्षापासून दूर करण्याचा होता. अशा प्रकारे त्यांच्यावर आणि अमीर खानवर एका करारावर स्वाक्षरी करण्यासाठी दबाव आणला गेला. दख्खनच्या सैन्याचा पहिला व तिसरा विभाग नर्मदाच्या किल्ल्या ठेवण्यासाठी हरदा येथे केंद्रित होता. दुसरा विभाग मलारपूर येथे बेरार घाटावर लक्ष ठेवण्यासाठी ठेवण्यात आला. चौथा विभाग पुणे आणि अमरावती (बेरार) प्रशासकीय विभागांमधील प्रदेश ताब्यात घेणाऱ्या खानदेशकडे कूच केला, तर पाचवा विभाग होशंगाबाद येथे ठेवण्यात आला आणि भीमा व कृष्णा नद्यांच्या दरम्यान राखीव विभाग ठेवण्यात आला.
पिंडारींवर हल्ला
पेशव्यांची उड्डाण
नागपुरातील कार्यक्रम
अपो साहेब म्हणून ओळखले जाणारे माधोजी भोसले यांनी आपल्या चुलतभावाच्या, अनैतिक सत्ताधीश पारसोजी भोसले यांच्या हत्येनंतर नागपुरात आपली शक्ती एकवटली. त्यांनी २ मे ११ रोजी ब्रिटीशांशी तह केला. बाजीराव II शी संपर्क साधण्यापासून परावृत्त करण्याच्या वेळी रहिवासी जेनकिन्सच्या विनंतीकडे त्यांनी दुर्लक्ष केले. जेनकिन्स यांनी आप्पासाहेबांना आपली वाढती सैन्याची एकाग्रता तोडण्यासाठी आणि रेसिडेन्सीमध्ये येण्यास सांगितले, परंतु त्यांनी तसे करण्यास नकार दिला. आधीच पुण्याजवळ इंग्रजांशी लढा देणा P्या पेशव्याला अप्पासाहेबांनी उघडपणे पाठिंबा जाहीर केला. लढाई सुरू आहे हे आता स्पष्ट झाले असल्याने, जेनकिन्सने जवळच्या ब्रिटीश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या सैन्यांकडून बळकटी मागितली. त्यांच्याकडे आधीपासूनच लेफ्टनंट-कर्नल होपेन्टन स्कॉट अंतर्गत सुमारे १५,०० पुरुष होते. जेनकिन्सने कर्नल अ‍ॅडम्सला आपल्या सैन्यासह नागपुरकडे कूच करण्याचा निरोप पाठविला. इतर मराठा नेत्यांप्रमाणेच आप्पा शेब यांनीही आपल्या सैन्यात अरबांना नोकरी दिली. ते सामान्यत: किल्ल्यांमध्ये सामील होते. ते सैन्याच्या बहाद्दरात एक म्हणून ओळखले जात असले तरी त्यांना शिस्त व सुव्यवस्था राखणे योग्य नव्हते. मराठ्यांची एकूण संख्या सुमारे १८,००० होती. रेसिडेन्सी सीताबर्डी टेकडीच्या पश्चिमेस होती, उत्तर-दक्षिणेस ३०० यार्ड (२७० मीटर) टेकडी आहे. ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या सैन्याने टेकडीच्या उत्तर टोकाला ताब्यात घेतले. मराठ्यांनी अरबांशी लढाई करून टेकडीवर शुल्क आकारले आणि इंग्रजांना दक्षिणेकडे पळवून नेण्यास भाग पाडले. ब्रिटीश सेनापती बलवान सैन्यासह पोचू लागले. २९ नोव्हेंबरला लेफ्टनंट कर्नल रहाण, ५ डिसेंबरला मेजर पिट्टमॅन आणि १२ डिसेंबर रोजी कर्नल डोव्ह्टन. ब्रिटीश पलटण कठोर होते आणि आप्पासाहेबांना शरण जाण्यास भाग पाडले गेले. ब्रिटिशांनी ३०० पुरुष गमावले, त्यातील २४ युरोपियन होते; मराठ्यांनी समान संख्या गमावली. ९ जानेवारी १८१८ रोजी एक करारावर स्वाक्षरी झाली. अप्पा साहेबांना नाममात्र प्रांतावर अनेक निर्बंध घालून राज्य करण्याची परवानगी देण्यात आली. किल्ल्यांसह त्याचा बहुतांश प्रदेश आता ब्रिटीशांच्या ताब्यात होता. त्यांनी सीताबर्डी टेकडीवर अतिरिक्त किल्ले बांधले. काही दिवसांनी आप्पासाहेबांना अटक करण्यात आली. पंजाबमध्ये शिखांचा आश्रय घेण्यासाठी पळून जाताना त्याला अलाहाबाद येथे नेण्यात आले. त्यांनी त्याला नाकारले आणि जोधपूरजवळ पुन्हा एकदा इंग्रजांनी त्याला पकडले. जोधपूरचा राजा मानसिंग त्यांच्यासाठी खात्रीशीरपणे उभा राहिला आणि तो जोधपुरातच राहिला, तिथे १५ जुलै १८४९ रोजी वयाच्या ४४ व्या वर्षी मरण पावला.
होळकर यांच्या अधीनता
होळकर यांना शिंदे यांना देण्यात आलेल्या अटींप्रमाणेच ऑफर देण्यात आले; फरक इतकाच की होलकरांनी अमीर खानच्या स्वातंत्र्याचा स्वीकार आणि आदर केला. होळकर यांचे न्यायालय त्यावेळी व्यावहारिक अस्तित्वात नव्हते. होळकरांच्या अधिकाऱ्यांना तंटिया जोग यांनी ब्रिटिशांच्या संगनमताने असल्याचा संशय आला असता त्यांनी ही ऑफर स्वीकारण्याची विनंती केली. वास्तवात त्याने ही सूचना केली कारण त्याने ब्रिटीशांच्या सामर्थ्याबद्दल जागरूक होते कारण त्याने भूतकाळात बटालियनची आज्ञा दिली असताना त्यांनी त्यांच्या सैन्याने कृती करताना पाहिले होते. पेशव्यांनी ब्रिटिशविरूद्ध बंडखोरी करण्याच्या आवाहनाला होलकर यांनी महिदपूर येथे लढाई सुरू केली. २१ डिसेंबर १८१७ रोजी होळकर आणि ब्रिटिश यांच्यात महिदपूरची लढाई लढाई झाली. ब्रिटिश पक्षाच्या प्रभाराचे नेतृत्व स्वतः मॅल्कम यांनी केले. मध्यरात्रीपासून पहाटे ३ वाजेपर्यंत प्राणघातक लढाई सुरू होती. लेफ्टनंट जनरल थॉमस हिसलोप मद्रास सैन्याच्या सरसेनापती होते. सकाळी ९ च्या सुमारास हिसलोप होळकर सैन्याच्या नजरेस आला. ब्रिटीश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या सैन्याने ८०० माणसे गमावली पण होळकरांची शक्ती नष्ट झाली. ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीचे ८०० लोक मारले गेले किंवा जखमींचे नुकसान झाले परंतु होळकर यांचे नुकसान जवळजवळ ३,००० मारले गेले किंवा जखमी झाले. या नुकसानीचा अर्थ होळकर यांना ब्रिटिशांविरूद्ध शस्त्रे वाढवण्याच्या कोणत्याही साधनापासून वंचित ठेवले गेले होते, आणि यामुळे होळकर घराण्याची सत्ता खंडित झाली. महिदपूरची लढाई मराठा नशिबांसाठी विनाशकारी ठरली. हेन्री दुरंद यांनी लिहिले, "महिदपूरच्या लढाईनंतर केवळ पेशव्याचीच नव्हे तर होळकर आणि शिंदे यांच्या महारता राज्यांचा वास्तविक प्रभाव विरघळला गेला आणि त्यांची जागा ब्रिटीशांच्या वर्चस्वाने घेतली." होळकर कुटुंबाची शक्ती तुटली तरीही बाकी सैन्य प्रतिकूल राहिले आणि त्यांच्या पांगण्यासाठी एक विभाग कायम ठेवला गेला. मंत्र्यांनी शांततेचे उल्लंघन केले, आणि ६ जानेवारी १८१८ रोजी मंडदेश्वर करारावर स्वाक्षरी झाली; होळकरांनी संपूर्णपणे ब्रिटीश अटी मान्य केल्या. ब्रिटिश रहिवाशाच्या सल्ल्यानुसार स्वतंत्र राजकुमार म्हणून होळकर ब्रिटिश अधिकाराखाली आले.
युद्धाचा अंत आणि त्याचे परिणाम
युद्धाच्या शेवटी सर्व मराठा शक्ती इंग्रजांच्या स्वाधीन झाल्या. शिंदे आणि अफगाण अमीर खान मुत्सद्देगिरीचा आणि दडपणाचा वापर करून दबून गेले, ज्याचा परिणाम म्हणून ५ नोव्हेंबर १८१७ रोजी ग्वाइलरचा तह झाला. या कराराअंतर्गत शिंदे यांनी राजस्थानला इंग्रजांसमोर आत्मसमर्पण केले आणि पिंडारांशी लढायला मदत करण्यास सहमती दर्शविली. आमिर खानने आपल्या बंदुका इंग्रजांना विकण्यास मान्य केले आणि राजपुताना येथील टोंक येथे त्यांना जमीन अनुदान मिळालं. २१ डिसेंबर १८१७ रोजी होळकर यांचा पराभव झाला आणि त्याने ६ जानेवारी १८१८ रोजी मंडदेश्वर करारावर स्वाक्षरी केली. या कराराखाली होळकर राज्य इंग्रजांचे सहाय्यक बनले. तरुण मल्हार राव सिंहासनावर उठविला गेला. भोसले यांचा २६ नोव्हेंबर १८१७ रोजी पराभव झाला होता आणि तो पकडला गेला होता परंतु जोधपूरमध्ये आपले आयुष्य जगण्यास तो सुटला. पेशवाईने ३ जून १८१८ रोजी आत्मसमर्पण केले आणि ३ जून १८१८ रोजी झालेल्या कराराच्या अटीनुसार कानपूरजवळील बिथूरला रवाना केले गेले. पिंडारी नेत्यांपैकी करीम खानने फेब्रुवारी १८१८ मध्ये माल्कमला शरण गेले; वसीम मोहम्मद यांनी शिंदे यांच्यापुढे शरण गेले आणि शेवटी त्यांनी स्वतःला विषप्राशन केले; आणि सेतूला वाघाने ठार मारले. युद्धामुळे ब्रिटीशांना ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनीच्या आश्रयाने सतलज नदीच्या दक्षिणेस दक्षिण भारताच्या दक्षिणेकडील संपूर्ण भारताचा ताबा मिळाला. प्रसिद्ध नासाक डायमंड कंपनीने युद्धाच्या लुटीचा भाग म्हणून विकत घेतला होता. ब्रिटीशांनी मराठा साम्राज्यापासून मोठ्या प्रमाणात प्रदेश ताब्यात घेतला आणि परिणामस्वरूप त्यांचा सर्वात गतिमान विरोध संपवला. ब्रिटीशांमध्ये पेशवेला शरण येणाऱ्या मालकॉमच्या अटी खूप उदारमतवादी ठरल्यामुळे वादग्रस्त ठरल्या. कानपूरजवळ पेशवाईला विलासी जीवन मिळावे आणि सुमारे ८०,००० पौंड पेन्शन देण्यात आली. नेपोलियनशी तुलना केली गेली, ज्यांना दक्षिण अटलांटिकमधील एका लहानशा खडकापर्यंत मर्यादित ठेवले आणि त्याच्या देखभालीसाठी थोडी रक्कम दिली. युद्धानंतर त्र्यंबकजी डेंगळे यांना पकडले गेले आणि त्यांना चुनारिन बंगालच्या किल्ल्यात पाठवले गेले जेथे त्याने आयुष्यभर घालवले. सर्व सक्रिय प्रतिकार संपल्यामुळे, जॉन मॅल्कमने उर्वरित फरारींना पकडण्यासाठी आणि शांत करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली. पेशवेचे प्रांत मुंबई प्रेसिडेन्सीमध्ये समाधानी झाले आणि पिंडार्यांनी ताब्यात घेतलेला प्रदेश ब्रिटीश भारताचा मध्य प्रांत झाला. राजपूतानाचे राजपुत्र प्रतीकात्मक सरंजामशाही बनले ज्यांनी इंग्रजांना सर्वोपरि सामर्थ्य म्हणून स्वीकारले. अशा प्रकारे फ्रान्सिस रॉडन-हेस्टिंग्जने लॉर्ड डलहौसीच्या काळापर्यंत कमीतकमी अप्रबंधित राहिलेले भारताचा नकाशा अशा राज्यात वळविला. पेशवाईची जागा बदलण्यासाठी मराठा साम्राज्याचे संस्थापक म्हणून शिवाजीचा अस्पष्ट वंशज ब्रिटीशांनी आणला. होळकर कुटुंबातील एका अर्भकाची ब्रिटिश पालकत्वाखाली नागपूरचा शासक म्हणून नेमणूक करण्यात आली. पेशव्याने नाना साहिब यांना एक मुलगा दत्तक दिला जो १८५७ च्या बंडखोरीच्या नेत्यांपैकी एक होता. १८१८ नंतर मॉन्स्टस्टार्ट एल्फिन्स्टनने महसूल वसुलीसाठी प्रशासकीय विभागांची पुनर्रचना केली, अशा प्रकारे पाटील, देशमुख आणि देशपांडे यांचे महत्त्व कमी केले. नव्या सरकारला स्थानिक मराठी भाषिक लोकांशी संवाद साधण्याची गरज भासू लागली; एल्फिन्स्टन यांनी १८२० नंतर सुरू झालेल्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीमध्ये मराठी भाषेचे नियोजित प्रमाणित करण्याचे धोरण अवलंबिले.
संदर्भ
वर्ग:मराठा साम्राज्य सहभागी असलेली युद्धे वर्ग:ब्रिटिश साम्राज्य वर्ग:महाराष्ट्रातील ब्रिटिश राजवट वर्ग:ब्रिटिश ईस्ट इंडिया कंपनी सहभागी असलेली युद्धे
लखमापूर (माहूर)
हवामान
नैऋत्य मान्सूनमुळे पडणाऱ्या पावसाळ्याचा ऋतू वगळता येथील हवामान सर्वसाधारणपणे कोरडेच असते. येथे वर्षात चार ऋतू असतात. हिवाळा हा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी अखेरपर्यंत असतो. त्यानंतर येणारा उन्हाळा मात्र जूनच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत खेचला जातो. नैऋत्य मान्सूनचा पाऊस त्याच्या पाठोपाठ येतो आणि ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत टिकतो. शेष ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबरचा पूर्वार्ध हा मान्सूनोत्तर गरमीचा काळ असतो. सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान ९८० मि.मी.आहे. नैऋत्य मोसमी वाऱ्यापासून पडणाऱ्या पावसाचे प्रमाण एकूण वार्षिक पर्जन्याच्या ८० टक्के आहे. जुलै आणि ऑगस्ट हे वर्षातील सर्वाधिक पर्जन्याचे महिने आहेत.
संदर्भ
वर्ग:माहूर तालुक्यातील गावे वर्ग:नांदेड जिल्ह्यातील गावे
दमयंती
जन्म
दमयंतीचा पिता भीम दीर्घकालपर्यंत निपुत्रिक होता. आपल्या हृदयीची ही व्यथा भीमाने सहजवश राजवाड्यात आलेल्या दमन ऋषींना सांगितली. त्या ऋषींच्या कृपाप्रसादाने हिचा आणि दम, दांत आणि दमन नामक हिच्या तीन भावांचा जन्म झाला. (महा.आर.पर्व ५०.९)
स्वयंवर
आपल्या प्रमदावन नामक वनात ही बसली असता एका सुवर्णहंसाद्वारा निषधाधिपती नलाचे गुणवर्णन हिने ऐकले, आणि तत्काल ही त्याच्या प्रेमात पडली. याच हंसाकरवी हिने आपली प्रणयभावना नलाला विदीत केली.
डिक्शनरी ऑफ नॅशनल बायोग्राफी
ऑक्सफर्ड डिक्शनरी ऑफ बायोग्राफीज हा ब्रिटनमधून प्रसिद्ध हाणारा या चरित्रकोश आहे. २९१७पर्यंत याचे एकूण साठ खंड प्रकाशित झालेले आहेत. युनायटेड किंग्डममधील गेल्या दोन हजार वर्षांमध्ये होऊन गेलेल्या समाज, शेती, उद्योग, व्यापार, साहित्य, संगीत, नाट्य, शिल्प, चित्र, सर्व प्रकारच्या मानवी कला, आदी क्षेत्रांमधील एक लाख वीस हजारांहून अधिक व्यक्तींची साधार व चिकित्सक चरित्रे या खंडांमध्ये प्रकाशित झालेली आहेत. त्या कोशासाठी आजवर सुमारे दहा हजार तज्ज्ञांनी काम केले आहे.
सॅमसंग एसजीएच-डी४१५
हा सॅमसंगच्या डी मालिकेमधील एक भ्रमणध्वनी आहे.
दमयंती
स्वयंवर
हिच्या स्वयंवरसमयी नाना देशांचे राजे उपस्थित होते. नलाविषयीची हिची प्रणयभावना जाणून इंद्र, अग्नि, वरुण आदि पाच देवहि नलाचेच रूप धारण करून स्वयंवरमंडपात उपस्थित झाले. परंतु अखेरीस देवतांच्या कृपाप्रसादाने हिने खरा नल ओळखला आणि त्यास वरमाला घातली.
डिक्शनरी ऑफ नॅशनल बायोग्राफी
चेंबर्सच असाच एक चरित्रकोश - Chambers Biographical Dictionary आहे. तिच्या १९९५ सालापर्यंत ५ आवृत्त्या आणि पाचव्या आवृत्तीची तीन पु्नर्मुद्रणे झाली होती. ८० तज्ज्ञांनी संकलित केलेल्या १६०० पानांच्या या कोशात २०,००० प्रसिद्ध लोकांची लघुचरित्रे आहेत.
सॅमसंग एसजीएच-डी४१५
वर्ग:अत्यंत छोटी पाने
दमयंती
वनवास
यानंतर थोड्याच दिवसांनी नलाचे सारे राज्य आणि वैभव द्यूतामध्ये गमावले आणि निषध देशाची ही महाराणी एका वस्त्रानिशी आपल्या पतीसमवेत वनवासास गेली. तेथे या उभयतांवर अनेक संकटे आली. त्यामुळे त्रस्त होऊन ही निद्रावस्थेत असता नल हिला सोडून गेला.
डिक्शनरी ऑफ नॅशनल बायोग्राफी
भारतातही पुण्यातल्या सन पब्लिशिंग हाऊसने प्रकाशित केलेला Who's Who in India नावाचा एक ९०० पानी चरित्रकोश आहे. त्याच्या १९३५ साली प्रसिद्ध झालेल्या आवृत्तीत भारताशी संबंध असलेल्या सुमारे २००० प्रसिद्ध भारतीय आणि इंग्लिश लोकांची लघुचरित्रे आहेत.
दमयंती
वनवास
ही वनात एकाकी अवस्थेत हिंडत असता एका अजगराने हिला गिळले. तेव्हा एका भिल्लाने हिला सोडवले. पापवासना जागृत होऊन तो हिच्यावर बलात्कार करू लागताच आपल्या पातिव्रत्यप्रभावाने हिने त्यास दग्ध केले.
डिक्शनरी ऑफ नॅशनल बायोग्राफी
मुंबईचा टाइम्स ऑफ इंडिया दरवर्षी Who's Who in India नावाचा ग्रंथ प्रकाशित करत असे.
दमयंती
वनवास
कालांतराने एका व्यापारी तांड्यासोबत (सार्थवाह) ही चेदीपुरास गेली, आणि तेथे आपली मावशी राजमाता सुनंदा हिचा हिने आश्रय घेतला. तेथून ही आपल्या माहेरी विदर्भराज भीमाकडे गेली, आणि वनवासी नलाला हरप्रयत्नाने शोधून काढण्याची प्रार्थना हिने त्यास केली. भीमाने नलाच्या शोधार्थ देशोदेशी ब्राह्मण रवाना केले.
डिक्शनरी ऑफ नॅशनल बायोग्राफी
मराठीत प्राचीन चरित्र कोश, मध्ययुगीन चरित्र कोश आणि अर्वाचीन चरित्र कोश असे कोश आहेत. हे कोश प्रत्येकी सुमारे १२०० पानांचे असून सिद्धेश्वरशास्त्री चित्राव यांनी एकट्याने लिहिले आहेत. या तीनही कोशांच्या हिंदी आवृत्याही आहेत.
दमयंती
द्वितीय स्वयंवर
नलाच्या शोधार्थ अयोध्या देशास गेलेल्या पर्णाद नामक ब्राह्मणानो तेथील ऋतुपर्ण राजाकडे बाहुक नामक सारथ्याच्या रूपाने नल रहात असल्याची वार्ता आणली. या वार्तेची सत्यासत्यता अजमाविण्यासाठी आपल्या पित्याच्या नकळत हिने स्वयंवराच्या मिषाने ऋतुपर्णास पाचारण केले. बाहुकाच्या अप्रतिम सारथ्य कौशल्यामुळे दुसऱ्या दिवशी प्रातःकालीच ऋतुपर्ण विदर्भराजधानीस येऊन पोहोचला. यावरून बाहुक म्हणजेच नल होय अशी हिची खात्री पटली.
डिक्शनरी ऑफ नॅशनल बायोग्राफी
वर्ग:कोश
दमयंती
द्वितीय स्वयंवर
दुसऱ्या दिवशी दमयंतीने बाहुकास आपल्या महालात बोलावून घेतले व नलाविषयी त्याचेकडे पृच्छा केली. कलिप्रभावामुळे हा सारा अनर्थ घडल्याचे सांगून नल आपल्या वास्तवरूपात प्रकट झाला. वायुदेवतेने आकाशवाणीद्वारा ही सच्चरित्र असल्याचे सांगताच त्याने हिचा स्वीकार केला.
कालांतराने ऋतुपर्णा राजाने शिकविलेल्या द्यूतविद्येच्या साह्याने नलाने आपले विगत राज्य परत मिळविले, आणि ही पुन्हा एकवार निषध देशाची महाराणी बनली.
परिवार
हिला इंद्रसेन नामक पुत्र आणि इंद्रसेना नामक कन्या अशी दोन अपत्ये होती. आपल्या वनवासकाळी हिने त्यांस आपल्या पित्याकडे पाठविले होते.
झी मराठी दिशा
झी मराठी दिशा हे झी उद्योग समूहातर्फे आणि झी मराठतर्फे सुरू करण्यात आलेले एक आठवडापत्र होते. याचा पहिला अंक दि. ५ डिसेंबर, २०१७ रोजी मुंबईमध्ये प्रकाशित झाला. परंतु, कमी मागणी असल्याकारणाने ५ ऑक्टोबर, २०१९ रोजी हे आठवडापत्र बंद करण्यात आले.
वर्ग:मराठी नियतकालिके वर्ग:झी मराठी
आमदरी
आमदरी हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील यवतमाळ जिल्ह्यातील उमरखेड तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील हवामान उष्ण व कोरडे असून उन्हाळ्यात तापमान ४६° से. पर्यंत तर हिवाळ्यात ११° से. पर्यंत असते.
संदर्भ
वर्ग:उमरखेड तालुक्यातील गावे वर्ग:यवतमाळ जिल्ह्यातील गावे
इ.स. १५१८
मृत्यू
वर्ग:इ.स. १५१८ वर्ग:इ.स.च्या १५१० च्या दशकातील वर्षे वर्ग:इ.स.च्या १६ व्या शतकातील वर्षे वर्ग:इ.स.च्या २ ऱ्या सहस्रकातील वर्षे
अब्बे धबधबा
अब्बे धबधबा हा कर्नाटकमधील एक धबधबा असून तो कोडगू येथे आहे.तो मडिकेरी या गावापासून ८ कि.मी. अंतरावर असून बंगळूर पासून सुमारे २६८ कि.मी.अंतरावर आहे.
पश्चिम घाटाच्या डोंगररांगांवरून अनेक प्रवाह एकत्रित होउन ते या डोंगरावरून प्रचंड उर्जेसह खालच्या बाजूस वाहतात व हा धबधबा तयार होतो.या डोंगरावरचे प्रवाह मग पुढे कावेरी नदीला मिळतात.
येथे पर्यटकांसाठी एक 'झुलता पूल'ही बांधण्यात आला आहे.येथे कॉफी व काळे मिरे यांचीही अनेक झाडे आहेत.
वर्ग:कर्नाटकमधील धबधबे वर्ग:कोडागु जिल्हा
सॅमसंग एसजीएच-डी४१८
हा सॅमसंगच्या डी मालिकेमधील एक भ्रमणध्वनी आहे.
२००८ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील टेनिस - महिला दुहेरी
The Women's Doubles tennis competition at the २००८ उन्हाळी Olympics in Beijing was held from August 10 to August 17 at the Olympic Green Tennis Centre. The DecoTurf surface rendered the event a hardcourt tournament.
सॅमसंग एसजीएच-डी४१८
वर्ग:अत्यंत छोटी पाने
२००८ उन्हाळी ऑलिंपिकमधील टेनिस - महिला दुहेरी
The results returned the gold to the United States, after the only Olympiad at which they had not won the gold medal since the event's re-introduction in 1998. It was also the second occasion on which the team of Serena and व्हिनस विल्यम्स emerged as Olympic champions, having previously captured the gold in Sydney. Spanish Olympian, व्हर्जिनिया रुआनो पास्क्वाल, successfully defended her silver medal from Athens, albeit with a different partner. Although China failed to repeat its historic championship performance from Athens, it did return to the medal stand for a bronze. Russia, whose doubles teams were comprised of individuals who had won all the medals in this Olympiad's singles event, failed to advance past the उपांत्यपूर्व फेरी.
गुणांकन
<li> ''(उपांत्यपूर्व फेरी) <li>  (Champions, Gold Medalists) <li> ''(दुसरी फेरी) <li> ''(अंतिम फेरी, Silver Medalists)
<li> ''(उपांत्यपूर्व फेरी) <li> ''(उपांत्य फेरी, Fourth Place) <li> ''(उपांत्यपूर्व फेरी) <li> ''(उपांत्य फेरी, Bronze Medalists)
रवींद्र दामोदर लाखे
रवींद्र दामोदर लाखे मराठी एक कवी आणि नाट्यदिग्दर्शक आहेत. हे कल्याणच्या मिति-चार कल्याण या नाट्यसंस्थेचे संस्थापक आहेत. त्यांचा जिव्हार हा कवितासंग्रह प्रकाशित झाला आहे. त्यांनी समतोल, पगला घोडा, वस्तू, प्रेमच म्हणू याला हवं तर (लेखक - सी.पी देशपांडे), अगदीच शून्य, सावित्री (लेखक - पु.शि. रेगे) या नाटकांचे दिग्दर्शन केले आहे.
रवींद्र दामोदर लाखे यांचे साहित्य
रवींद्र लाखे यांच्या कवितांच्या परीक्षणासाठी येथे वाचावे.
रवींद्र लाखे हे २०१४ साली प्रकाशित झालेल्या 'डिजिटल' दिवाळी अंकाचे संपादक होते
मराठी प्रायोगिक रंगभूमीतल्या योगदानाबद्दल महाराष्ट्र राज्यनाट्य स्पर्धांमधून मिळालेली पारितोषिके
वर्ग:मराठी कवी
कुमार पी.
कुमार पी. ( - ) हे भारतीय राजकारणी आहेत. हे मतदारसंघातून भाजपतर्फे १६व्या लोकसभेवर निवडून गेले.
वर्ग:चे खासदार वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य वर्ग:भारतीय राजकारणी
चलच्चित्रण
चलच्चित्रण/ चलत्-चित्रण म्हणजे हालचाल करणाऱ्या वस्तूचे क्रमाने केलेले छायाचित्रण. चलच्चित्रणाच्या शोधामुळे चित्रपटकला निर्माण झाली. चलच्चित्रणाच्या तंत्रामागे दृश्यसातत्याचे तत्त्व कार्यरत असते.
हे सुद्धा पहा
वर्ग:तंत्रज्ञान
सॅमसंग एसजीएच-डी४२८
हा सॅमसंगच्या डी मालिकेमधील एक भ्रमणध्वनी आहे.
वर्ग:अत्यंत छोटी पाने
डीडी नॅशनल
संदर्भ
वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिन्या
आमगव्हाण
आमगव्हाण हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील यवतमाळ जिल्ह्यातील उमरखेड तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील हवामान उष्ण व कोरडे असून उन्हाळ्यात तापमान ४६° से. पर्यंत तर हिवाळ्यात ११° से. पर्यंत असते.
संदर्भ
वर्ग:उमरखेड तालुक्यातील गावे वर्ग:यवतमाळ जिल्ह्यातील गावे
संजय गरूड
पुरस्कार व सन्मान
वर्ग:मराठी गायक वर्ग:हिंदुस्तानी गायक वर्ग:भारतीय शास्त्रीय गायक
इ.स. १५१९
मृत्यू
वर्ग:इ.स. १५१९ वर्ग:इ.स.च्या १५१० च्या दशकातील वर्षे वर्ग:इ.स.च्या १६ व्या शतकातील वर्षे वर्ग:इ.स.च्या २ ऱ्या सहस्रकातील वर्षे
बरकना धबधबा
बरकना धबधबा भारताच्या कर्नाटक राज्यातील शिमोगा जिल्ह्यात असलेला धबधबा आहे. सीता नदी वरील हा धबधबा अगुंबे गावाजवळ आहे. यात फक्त पावसाळ्यात पाणी असते.
हा धबधबा भारतातील दहा सर्वोच्च धबधब्यांपैकी एक आहे.
वर्ग:कर्नाटकमधील धबधबे वर्ग:शिमोगा जिल्हा
बुबुळ
डोळ्यातील पातळ गोलाकार रचनेच्या अवयवाला किंवा मांसगोलकाला बुबुळ (इंग्रजी:Iris, आयरिस) म्हणतात. याचे मुख्य काम डोळ्यातील बाहुलीचा व्यास आणि आकार नियंत्रित करणे आहे. म्हणजेच बुबुळ दृष्टिपटलापर्यंत पोहोचणारा प्रकाश नियंत्रित करते. डोळ्याचा रंग बुबुळावरून निश्चित केला जातो.
वर्ग:मानवी शरीर वर्ग:मानवी नेत्ररचना
कुलमणी समाल
कुलमणी समाल ( - ) हे भारतीय राजकारणी आहेत. हे मतदारसंघातून भाजपतर्फे १६व्या लोकसभेवर निवडून गेले.
वर्ग:चे खासदार वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य वर्ग:भारतीय राजकारणी
सॅमसंग एसजीएच-डी४५०
वर्ग:अत्यंत छोटी पाने
रस (सौंदर्यशास्त्र)
रस (सौंदर्य) हे मनाची भावनिक स्थिती किंवा भावनांचा अभ्यास करणारे शास्त्र आहे,ज्यात प्रामुख्याने सादरीकरण असलेल्या कलांचा समावेश होतो.रस ही नाट्यशास्त्र, नाटक, अभिनय, साहित्य आणि संगीत ह्या कलाशाखांच्या संदर्भात वापरण्यात येणारी संज्ञा आहे.
भारतीय साहित्यविचारात रसविचारांची मांडणी प्रथम भरतमुनी यांनी केली. याचे विस्तारित विवेचन अभिनवगुप्त यांनी केले. एकूण नऊ रस आहेत. भारताने आठ रस व त्यांचे आठ स्थायीभाव सांगितले आहेत. पुढच्या अभ्यासकानी शांत हा नववा रस व त्याचा शांती हा स्थायी सांगितला आहे.
मनुष्याच्या ठिकाणी स्थिर व शाश्वत अशा भावना असतात. या स्थिर व शाश्वत भावनांना स्थायी भाव म्हणतात. हे स्थायी भाव म्हणजे रती, उत्साह, शोक, क्रोध, हास, भय, कंटाळा, विस्मय, शांती हे होय. हे सर्व स्थायी भाव कमीअधिक प्रमाणात प्रत्येकाच्या ठिकाणी असतात. हे स्थायीभाव चाळविले जाउन नऊ प्रकारचे रस निर्माण होतात.
१. शृंगार २. वीर ३. करुण ४. हास्य ५. रौद्र ६. भयानक ७. बीभत्स ८. अद्भुत ९. शांत
शृंगार
२.सखे शेजारणी तू हसत रहा; हास्यात फुले गुंफित रहा.
३.दिवा जळे मम व्यथा घेऊनी असशील जागी तू ही शयनी.
भयानक
ज्या रसात भीति ही भावना जाणवते त्यास भयानक रस म्हणतात.
अरिसीना गुंडी धबधबा
अरिसीना गुंडी धबधबा हा भारतातील कर्नाटक राज्याच्या उडुपी जिल्ह्यात कोल्लुर नजिक असणारा एक धबधबा आहे.
वर्ग:कर्नाटकमधील धबधबे
अरुण काकडे
अरुण काकडे (जन्म : इ.स. १९३०; - ९ ऑक्टोबर २०१९) हे समांतर मराठी रंगभूमीवरील रंगायन, आविष्कार या नाट्यसंस्थांचे संस्थापक सदस्य होते. ते सदुसष्ट वर्षे रंगभूमीवर कार्यरत होते. ९४ व्या अखिल भारतीय मराठी नाट्य संमेलनाचे ते अध्यक्ष होते.
अरुण काकडे पुण्याहून मुंबईत आले आणि ते अरविंद देशपांडे, माधव वाटवे, विजय तेंडुलकर, विजया मेहता यांनी स्थापन केलेल्या 'रंगायन' या नाट्यसंस्थेत दाखल झाले. ही संस्था विविध नाटके रंगमंचावर आणीत असे. पुढे अंतर्गत वादामुळे 'रंगायन' फुटली आणि अरुण काकडे यांनी, आणि अरविंद देशपांडे, विजया मेहता व सुलभा देशपांडे ह्यांनी मिळून १९७१ मध्ये 'आविष्कार' ही नवी नाट्यसंस्था स्थापन केली. अरुण काकडे 'आविष्कार'चे व्यवस्थापक होते. आयुष्याच्या अखेरीपर्यंत ते 'आविष्कार'शी संबंधित राहिले.
वर्ग:मराठी नाट्यसंस्था
नामदेव चंद्रभान कांबळे
नामदेव चंद्रभान कांबळे (जन्म : शिरपूर-वाशीम, १ जानेवारी १९४८ - ) हे मराठी लेखक, पत्रकार व शिक्षक आहेत. त्यांना राघव वेळ या कादंबरीसाठी इ.स. १९९५मध्ये साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळाला.
विदर्भातील वाशीमच्या चपराशीपुऱ्यात राहणाऱ्या कांबळे यांच्या झोपडीला कुडाच्या भिंती होत्या. वीज किंवा नळ नव्हते. येथेच त्यांना अकादमी पुरस्कार मिळाला आणि २५ वर्षांनी पद्मश्री.
नामदेव कांबळे यांच्या आठ कादंबऱ्या, चार कवितासंग्रह, दोन कथासंग्रह आणि दोन ललित संग्रहांखेरीज चरित्र, वैचारिक ग्रंथ अशी त्यांची एकवीस पुस्तके प्रकाशित झाली आहेत. शिवाय अन्य पुस्तकांची अनेक हस्तलिखिते त्यांच्याजवळ आहेत.
बाह्य दुवे
शेतमजुराचा मुलगा ते पद्मश्री, वाचा नामदेव कांबळे यांचा थक्क करणारा प्रवास
संदर्भसूची
वर्ग:मराठी साहित्यिक वर्ग:इ.स. १९४८ मधील जन्म वर्ग:साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेते वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
संतोष वेरुळकर
संतोष वेरुळकर हे एक मराठी अभिनेते व नाट्यदिग्दर्शक आहेत. मक्रंद साठी लिखित आणि चंद्रकांत कुलकर्णी दिग्दर्शित ‘आषाढ बार’ या नाटकात वेरुळकर यांनी मोहन राकेशची भूमिका केली आहे.
ते मध्य रेल्वे त काम करतात.
पुरस्कार
वर्ग:मराठी नाट्यदिग्दर्शक वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते
सूर्यनगरी एक्सप्रेस
सूर्यनगरी एक्सप्रेस ही भारतीय रेल्वेची एक जलद प्रवासी सेवा आहे. ही गाडी मुंबईच्या वांद्रे टर्मिनस ते जोधपूर स्थानकांदरम्यान रोज धावते. पश्चिम रेल्वेमार्गे धावणाऱ्या सूर्यनगरी एक्सप्रेसला मुंबई ते जोधपूर दरम्यानचे ९३५ किमी अंतर पार करायला १७ तास लागतात.
रचना
१२४७९/१२४८० क्रमांक असलेल्या या गाडीला सहसा एक वातानुकुलित २ टियर, एक वातानुकुलुत पहिला आणि २ टियर, चार वातानुकुलित ३ टियर, १२ शयनयान आणि पाच अनारक्षित डबे जोडलेले असतात.
बाह्य दुवे
वर्ग:भारतातील नामांकित रेल्वेगाड्या वर्ग:महाराष्ट्रामधील रेल्वे वाहतूक वर्ग:राजस्थानमधील रेल्वे वाहतूक
सॅमसंग एसजीएच-डी५००
हा सॅमसंगच्या डी मालिकेमधील एक भ्रमणध्वनी आहे.
वर्ग:अत्यंत छोटी पाने
लखमापूरतांडा
लखमापूरतांडा हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील नांदेड जिल्ह्यातील माहूर तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
नैऋत्य मान्सूनमुळे पडणाऱ्या पावसाळ्याचा ऋतू वगळता येथील हवामान सर्वसाधारणपणे कोरडेच असते. येथे वर्षात चार ऋतू असतात. हिवाळा हा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी अखेरपर्यंत असतो. त्यानंतर येणारा उन्हाळा मात्र जूनच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत खेचला जातो. नैऋत्य मान्सूनचा पाऊस त्याच्या पाठोपाठ येतो आणि ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत टिकतो. शेष ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबरचा पूर्वार्ध हा मान्सूनोत्तर गरमीचा काळ असतो. सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान ९८० मि.मी.आहे. नैऋत्य मोसमी वाऱ्यापासून पडणाऱ्या पावसाचे प्रमाण एकूण वार्षिक पर्जन्याच्या ८० टक्के आहे. जुलै आणि ऑगस्ट हे वर्षातील सर्वाधिक पर्जन्याचे महिने आहेत.
संदर्भ
वर्ग:माहूर तालुक्यातील गावे वर्ग:नांदेड जिल्ह्यातील गावे
चार्ली चॅप्लिन
सर चार्ल्स स्पेन्सर चॅप्लिन, ज्युनियर, ऊर्फ चार्ली चॅप्लिन, (एप्रिल १६, इ.स. १८८९ - डिसेंबर २५, इ.स. १९७७) हा मूकपटांमध्ये अभिनय करणारा इंग्लिश अभिनेता, दिग्दर्शक, संगीतकार होता. विनोदी ढंगाच्या मूकाभिनयासाठी त्याची विशेष ख्याती होती. अभिनयासोबत तो मूकपटांचे लेखन, दिग्दर्शन सांभाळत असे, तसेच संगीतही रचत असे. पहिल्या महायुद्धाच्या अगोदरच्या काळात तो जगभरातल्या सर्वांत प्रसिद्ध सिनेताऱ्यांपैकी एक होता. हिटलर आणि चार्ली चॅप्लिन यांच्यात एक समानता आहे. दोघाच्या पण मिशा सारखे होते. पण हिटलरला पूर्ण जग घाबरत असे. आणि चार्ली चॅप्लिन, लोकांमध्ये असलेली भीती संपवून त्यांना भरभरून हसवले. या महान कलाकाराचा जीवनात खूप दुःख होत. पण त्याने सर्व दुःख विसरून सर्वाना हासवण्यात आपले जीवन व्यतित केलं. त्या वेळी मूक चित्रपट असायचे, म्हणून चार्ली थोडासा जास्ती खास होतो. त्याने एकही शब्द न काढता सर्वाना हसवले.
बाह्य दुवे
वर्ग:इ.स. १८८९ मधील जन्म वर्ग:इ.स. १९७७ मधील मृत्यू वर्ग:इंग्लिश चित्रपट अभिनेते
नीळकंठ खाडिलकर
"अग्रलेखांचा बादशहा" म्हणून ओळखले जाणारे नीळकंठ (ऊर्फ निळूभाऊ) खाडिलकर (जन्म : ६ एप्रिल १९३४, मृत्यू: २२ नोव्हेंबर २०१९ ) हे दैनिक नवाकाळ या वृत्तपत्राचे जवळपास २७ वर्षे संपादक होते. संपूर्ण अर्थशास्त्र हा विषय घेऊन ते बी.ए. ऑनर्स झाले होते. ज्येष्ठ नाटककार आणि ‘केसरी’चे भूतपूर्व संपादक कृ. प्र. खाडिलकर यांचे ते नातू होत. ते संध्याकाळ या नावाचे सायंदैनिकही काढीत असत. निळूभाऊ खाडिलकरांचे "हिंदुत्व" हे पुस्तक समीक्षकांच्या व वाचकांच्या पसंतीस उतरले आहे.
खाडिलकर हे एक उत्तम मुलाखतकार होते. त्यांनी घेतलेल्या गोळवलकर गुुरुजी आणि सत्य साईबाबा यांच्या मुलाखती अतिशय गाजल्या.
नीळकंठ खाडिलकर यांनी आपल्या तर्कशुद्ध आणि संदर्भासहित लेखनातून इतिहासाची मांडणी करत वाचकांना इतिहाससाक्षर केले आणि त्याचवेळी वर्तमान सामाजिक-राजकीय परिस्थितीचे अभ्यासू व विवेकी विवेचन वाचकांपर्यंत पोहचविले. ‘अग्रलेखांचा बादशहा’ ही नीळकंठ खाडिलकर यांची मराठी वाचकांमध्ये ओळख आहे. त्यांच्या झंझावाती, मार्मिक आणि सामान्य वाचकालाही कळेल अशा सोप्या भाषेतील अग्रलेखांनी मराठी वृत्तपत्रसृष्टीत धुमाकूळ घातला. खाडिलकर यांच्या ग्रंथवाचन व्यासंगाचा अनेक विद्वानांनी गौरव केला आहे. तळागाळातील लोकांसाठी नीळकंठ खाडिलकरांनी आपली लेखणी वापरली.
बाह्य दुवे
खाडिलकर नीळकंठ खाडिलकर नीळकंठ खाडिलकर नीळकंठ वर्ग:इ.स. १९३४ मधील जन्म वर्ग:इ.स. २०१९ मधील मृत्यू
फौआद मिर्झा
फौआद मिर्झा (६ मार्च, १९९२:बंगळूर, कर्नाटक, भारत - ) हा एक भारतीय घोडेस्वार आहे ज्याने २०१८ च्या आशियाई क्रीडा स्पर्धांमध्ये वैयक्तिक स्पर्धा आणि सांघिक स्पर्धा दोन्हीमध्ये रौप्य पदके जिंकली. १९८२ नंतर आशियाई क्रीडा स्पर्धेत घोडेस्वारीतील वैयक्तिक स्पर्धेत पदक जिंकणारा तो पहिला भारतीय ठरला. मिर्झा २०२० च्या उन्हाळी ऑलिंपिकसाठी पात्र ठरला आणि इम्तियाज अनीस (२०००) नंतर ऑलिंपिकमध्ये भाग घेणारा पहिला भारतीय घोडेस्वार झाला.
प्रारंभिक जीवन
मिर्झा यांचा जन्म बेंगळुरू येथे झाला होता. त्यांचे वडील डॉ हस्नीन मिर्झा हे भारतातील अव्वल पशुवैद्यकांपैकी एक आहेत
कारकीर्द
फौआद मिर्झाने जकार्ता येथे आशियाई क्रीडा 2018 मध्ये इक्वेस्ट्रियन जंपिंग फायनलमध्ये रौप्य पदक जिंकले. 2019 मध्ये मिर्झाला अर्जुन पुरस्कार मिळाला. ऑक्टोबर 2019 मध्ये त्याने पोलंडमधील स्ट्रझेगोम येथे आयोजित कार्यक्रमात सुवर्ण जिंकले. 7 जानेवारी2020 रोजी मिर्झा दक्षिण पूर्व आशिया, ओशिनिया गटात प्रथम स्थान मिळवून 2020 टोकियो ऑलिम्पिकसाठी पात्र ठरले. ऑलिम्पिकसाठी पात्र ठरणारा तो गेल्या 20 वर्षातील पहिला भारतीय अश्वारूढ बनला. तो अंतिम फेरीसाठी पात्र ठरला.
संदर्भ आणि नोंदी
वर्ग:भारतीय व्यावसायिक घोडेस्वार वर्ग:इ.स. १९९२ मधील जन्म वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
इ.स. १५२४
मृत्यू
वर्ग:इ.स. १५२४ वर्ग:इ.स.च्या १५२० च्या दशकातील वर्षे वर्ग:इ.स.च्या १६ व्या शतकातील वर्षे वर्ग:इ.स.च्या २ ऱ्या सहस्रकातील वर्षे
कृष्ण प्रताप सिंग
कृष्ण प्रताप ( - ) हे भारतीय राजकारणी आहेत. हे मतदारसंघातून भाजपतर्फे १६व्या लोकसभेवर निवडून गेले.
वर्ग:चे खासदार वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य वर्ग:भारतीय राजकारणी
टाटा मूलभूत संशोधन संस्था
टाटा मूलभूत संशोधन संस्था (इंग्लिश: टाटा इन्स्टिट्यूट ऑफ फंडामेंटल रिसर्च) ही १९४५ साली जे. आर. डी. टाटा आणि डॉ. होमी जहांगीर भाभा यांच्या पुढाकाराने मुंबई येथे स्थापन झाली. १९६२ साली दक्षिण मुंबईतील नेव्ही नगर परिसरात या संस्थेचे स्थलांतर करण्यात आले. देशातील आजपर्यंतचे अनेक नामवंत शास्त्रज्ञ याच संस्थेतून घडलेले आहेत. आज संस्थेच्या तीन मुख्य विद्याशाखेतून ४०० पेक्षा अधिक शास्त्रज्ञ संस्थात्मक संशोधन आणि मार्गदर्शन करतात. या तीन शाखांमध्ये विश्वकिरण-आवकाशातून येणारे अतिशय भेदक किरण, उच्चउर्जा भौतिकी व गणिती यांचा समावेश होतो. मुंबईची देवनार येथील होमी भाभा सेंटर फॉर सायन्स अँड एज्युकेशन, पुण्यातील नॅशनल सेंटर फॉर रेडिओ ॲस्ट्रोफिजिक्‍स, बेंगलूरची इंटरनॅशनल सेंटर फॉर थेरॉटिकल सायन्सेस आणि नॅशनल सेंटर फॉर बायोलॉजिकल सायन्सेस या संस्था टाटा इन्स्टिट्यूट ऑफ फंडामेंटल रिसर्चच्याच कार्याचा भाग आहेत. या संस्थेचे ग्रंथालय भारतातील सर्वांत मोठे ग्रंथालय असल्याचे सांगितले जाते.
संस्थेची उद्दिष्टे
पदार्थविज्ञानामधील नवनवीन शाखांमध्ये संशोधन करणे. मानवी ज्ञानाच्या विस्तारलेल्या कक्षात संशोधन करून वैज्ञानिक प्रगती साध्य करण्यासाठी हुशार भारतीय तरुणांना त्यादृष्टीने प्रशिक्षण देणे
बाह्य दुवे
वर्ग:मुंबई
बेन्नेहोल धबधबा
बेन्नेहोल धबधबा भारतातील कर्नाटक राज्याच्या शिरसी शहराजवळील धबधबा आहे. याची उंची ६१ मीटर (२०० फूट) आहे.
वर्ग:कर्नाटकमधील धबधबे वर्ग:उत्तर कन्नड जिल्हा
सॅमसंग एसजीएच-डी५२०
हा सॅमसंगच्या डी मालिकेमधील एक भ्रमणध्वनी आहे.
वर्ग:अत्यंत छोटी पाने
आसोळी (उमरखेड)
आसोळी हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील यवतमाळ जिल्ह्यातील उमरखेड तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील हवामान उष्ण व कोरडे असून उन्हाळ्यात तापमान ४६° से. पर्यंत तर हिवाळ्यात ११° से. पर्यंत असते.
संदर्भ
वर्ग:उमरखेड तालुक्यातील गावे वर्ग:यवतमाळ जिल्ह्यातील गावे
एडमंड हिलरी
सर एडमंड हिलरी (२० जुलै १९१९ – जानेवारी ११ २००८) हे शेर्पा तेनसिंग नोर्गेबरोबर सर्वप्रथम एव्हरेस्ट सर करणारे जगप्रसिद्ध गिर्यारोहक होते. त्यांनी २ मे १९५३ रोजी स्थानिक वेळेनुसार सकाळी ११.३०ला एव्हरेस्टचे ८८४८ मी. उंचीचे शिखर सर केले. ही कामगिरी त्यांनी एव्हरेस्टसाठीच्या नवव्या ब्रिटिश मोहिमेअंतर्गत केली.
एव्हरेस्ट आणि हिमालयीन साहसमोहिमांव्यतिरिक्त त्यांनी स्नो-कॅटरने दक्षिण ध्रुवावर यशस्वी मार्गक्रमण केले, उत्तर ध्रुव पादाक्रांत केला आणि जेट बोटीने बंगालच्या उपसागरातून गंगा नदीच्या प्रवाहातून तिच्या उगमापर्यंत जाण्याचा पराक्रम केला.
त्यांनी हिमालयातील साहसमोहिमांबरोबर तेथील लोकांसाठी अनेक कल्यणकारी प्रकल्प हाती घेतले आहेत. एडमंड हिलरी हयांचे भारताशी आणि भारतीयांशी अतूट नातेदेखील जोडले आहे. त्यांनी काही काळ भारतात 'हायकमिशनर' ह्या पदावर काम केले आहे.
तारुण्य
त्यांचा जन्म २० जुलै १९१९ रोजी न्यू झीलंडमधील ऑकलंड शहरात झाला. त्यांचे शिक्षण ऑकलंड ग्रामर स्कूलमध्ये झाले. त्यांचा घरापासून शाळेपर्यंतचा प्रवास दोन तासाच होता त्या वेळात त्यांनी पुस्तके वाचायचा छंद जोपासला. शाळेत असताना ते त्यांच्या वर्गातील इतर मुलांपेक्षा किरकोळ शरीरयष्टीचे होते परंतु वयाबरोबर बनत गेलेला त्यांचा मजबूत बांधा आणि कष्ट झेलण्याची क्षमता त्यांना पुढे उपयोगी पडली. ते शाळेत असताना अबोल आणि स्वप्नाळू होते परंतु पुढील आयुष्यात त्यांनी त्यांच्या साहसावर जगभर व्याख्याने दिली.
बाह्य दुवे
वर्ग:इ.स. १९१९ मधील जन्म वर्ग:गिर्यारोहक वर्ग:इ.स. २००८ मधील मृत्यू वर्ग:गिर्यारोहण
मुंबईचा इतिहास
मुंबईचा इतिहास पंधराव्या शतकापासून ज्ञात आहे. तेव्हा बहमनी सुलतानांच्या आधिपत्याखाली असलेला हा प्रदेश गुजरात चा सुलतान महमूद बेगडा याने जिंकून घेतला. त्याच्या वंशजांनी पुढे हा प्रदेश पोर्तुगीजांच्या हवाली केला.
चुंचनाकट्टे धबधबा
वर्ग:कर्नाटकमधील धबधबे वर्ग:रिकामी पाने
मराठवाडा (वृत्तपत्र)
मराठवाडा हे मराठी भाषेतून प्रकाशित होणारे मराठवाड्यातील दैनिक वृत्तपत्र होते. १ फेब्रुवारी, इ.स. १९३८ या दिवशी त्याचा पहिला अंक साप्ताहिक स्वरूपात प्रकाशित करण्यात आला होता. नंतर त्याचे दैनिकात रूपांतर झाले. सप्टेंबर २००० सालापासून या वृत्तपत्राचे प्रकाशन बंद आहे.
सुरुवात
सध्या महाराष्ट्रात असलेला मराठवाडा हा भाग पूर्वी हैदराबाद संस्थानात होता. हैदराबादचा निजाम आणि ब्रिटिश सत्ता यांच्या कचाट्यात सापडलेल्या जनतेला संघटित करून त्यांच्या बाजूने लढा देण्यासाठी आनंदराव वाघमारे यांनी १ फेब्रुवारी, इ.स. १९३८ रोजी पुण्याहून मराठवाडा साप्ताहिकाची सुरुवात केली. तिथून ती गुप्तपणे मराठवाड्यात पाठविली जात.
ध्येय
हैैदराबाद संस्थानातील एकतंत्री सरकारला जबाबदारीची जाणीव करून देणे, दैववादी, दरिद्री, असंघटित जनतेला सक्रिय करणे आणि जनतेमधील संवेदनशीलता जागृत करणे, मातृभाषेतून शिक्षण, मराठी भाषेची सुरक्षितता या तत्त्वांचा पुरस्कार करणे हे मराठवाडा वृत्तपत्राचे ध्येय होते.
बंदी
पुण्यातून निघालेला अंक लोकांपर्यंत पोहोचू न देण्याचा निजाम सरकार हरप्रकारे प्रयत्न करीत होते. परंतु आनंदराव वाघमारेंच्या मेहनतीपुढे निजाम सरकार थकले व ब्रिटिश सरकारच्या मदतीने पत्रावर बंदी आणली. आनंद वाघमारेंनी हार न मानता नाव बदलून वृत्तपत्र चालूच ठेवले. दहा महिन्यांच्या कालावधीत मराठवाडा नागरिक, संग्राम, रणदुंदुभी, समरभूमी, हैद्राबाद स्वराज्य, मोगलाई, कायदेभंग, सत्याग्रह, कायाकल्प, संजीवनी अशी अकरा वेळा नावे बदलत प्रकाशित होत राहिले आणि प्रत्येकवेळेस सरकार त्यावर बंदी घालत राहिले. शेवटी इ.स. १९३९ साली वाघमारे यांच्यावरच राजद्रोहाचा खटला भरला गेला. एकवीस महिन्यांसाठी त्यांना कारागृहात स्थानबद्ध करण्यात आले व पत्राचे प्रकाशनच बंद झाले.
स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर
इ.स. १९४७ साली भारत देश स्वतंत्र झाल्यानंतर १३ मार्च, इ.स. १९४८ यादिवशी मुंबईहून मराठवाडा अंक पुन्हा प्रकाशित झाला व हैदराबाद संस्थानात गुप्त रीतीने पाठवला गेला. १७ सप्टेंबर, इ.स. १९४८ला निजामाने शरणागती पत्करली व मराठवाडाचे स्थलांतर हैदराबाद येथे झाले.
इ.स. १९४९ सालापासून मराठवाडा अर्धसाप्ताहिक म्हणून प्रकाशित होऊ लागले. इ.स. १९५३ साली आनंद वाघमारे निवृत्त झाले व अनंत भालेराव पत्राचे संपादक झाले. मराठवाडा विभागाचा द्विभाषिक मुंबई राज्यात समावेश केल्यानंतर मराठवाडा पत्राचे स्थलांतर औरंगाबादला झाले. मराठवाड्यातील वाढत्या लोकप्रियतेमुळे १५ आॅगस्ट, इ.स. १९६८ रोजी मराठवाड्याचे दैनिकात रूपांतर झाले.
वर्ग:मराठी वृत्तपत्रे
टिन
(Sn) (अणुक्रमांक ५०) रासायनिक पदार्थ.
वर्ग:मूलद्रव्ये वर्ग:धातू
डोळ्यातील बाहुली
डोळ्यातील बाहुली (इंग्रजी:Pupul, प्युपिल) हे बुबुळाच्या मध्यभागातील लहान छिद्र आहे जे डोळ्यातील दृष्टिपटलापर्यंत प्रकाश पोहोचवते.
वर्ग:मानवी नेत्ररचना डोळ्यात येणाऱ्या प्रकाश किरणांची तीव्रता परितारीतील बाहुली स्वतःचा आकार बदलून नियंत्रित करते व्यास परितारिकेचे स्नायू नियंत्रित करतात
रामन संशोधन संस्था
वर्ग:रिकामी पाने
एम्मेशिर्ला धबधबा
वर्ग:कर्नाटकमधील धबधबे वर्ग:रिकामी पाने
सॅमसंग एसजीएच-डी५२८
हा सॅमसंगच्या डी मालिकेमधील एक भ्रमणध्वनी आहे.
सोम (विभाग)
बाह्य दुवे
वर्ग:फ्रान्सचे विभाग वर्ग:पिकार्दी
भारतीय राष्ट्रीय अंतराळ संशोधन समिती
भारतीय अवकाश कार्यक्रम बद्दल मसुदा तयार करण्यासाठी इ.स. १९६२ मध्ये डॉ. विक्रम साराभाई यांनी समिती तयार केली. त्यावेळी ही समिती टाटा मूलभूत संशोधन संस्थेचा भाग होती. या समितीने अंतराळ विज्ञान आणि संशोधनात अणु उर्जा विभागाची जबाबदारी स्वीकारली. समिती तयार करण्यासाठी डीएईचे तत्कालीन संचालक डॉ. होमी भाभा हे मोलाचे काम करीत होते.
वर्ग:रिकामी पाने वर्ग:भारतीय अंतराळ संशोधन संस्था
इ.स. १५२५
मृत्यू
वर्ग:इ.स. १५२५ वर्ग:इ.स.च्या १५२० च्या दशकातील वर्षे वर्ग:इ.स.च्या १६ व्या शतकातील वर्षे वर्ग:इ.स.च्या २ ऱ्या सहस्रकातील वर्षे
अंडी उबवणारे यंत्र
अंडी उबवणारे यंत्र म्हणजे कुक्कुट पालन व्यवसायात शेतकऱ्यांसाठी उत्कृष्ट दर्जाचे कोंड्याची पिल्ले तयार करण्याचे यंत्र होय. अंडी उबवणी यंत्रामध्ये (इनक्यूबेटर) तापमान, आर्द्रता आणि हवेचे योग्य अवागमन यासारख्या पर्यावरणीय परिस्थितीला नियंत्रित करता येते. बहुतेकदा सूक्ष्मजीवांच्या वाढविण्यासाठी, अंडी कृत्रिमरित्या उबविण्यासाठी, रासायनिक किंवा जैविक अभिक्रिया करण्यासाठी योग्य परिस्थिती प्रदान करण्यासाठी वापरली जाते.
इतिहास
इजिप्शियन लोकांकडे इ.स.पू. ४०० मध्ये उबवणी पद्धत अस्तित्वात होती, दंडगोलाकार इमारत किंवा ओव्हनचा वापर करून ज्याच्या तळाशी आग लावण्यात येत होती. अंडी उबवण्यासाठी अंडी एका अर्धवट राखेत विणलेल्या शंकूवर ठेवली गेली. त्या इमारतीला छप्पर देखील होते, त्यामुळे धूर बाहेर जाऊ शकत नव्हता.
१७३० मध्ये, फ्रेंच निसर्गशास्त्रज्ञ आणि वैज्ञानिक रेने एन्टोईन फेराचॉल्ट डी रेऊमर  यांनी प्रस्तावित केलेले अल्कोहोल-आधारित ताप-मापक यंत्र आणि तापमानाचे अचूक मोजमाप करणे आवश्यक होते. रेऊमरने कृत्रिम इनक्यूबेटरच्या रचनेमध्ये ताप-मापक यंत्रचा वापर केला, १७४७ मध्ये अ‍ॅकॅडमी देस सायन्सला सादर केला. १७४९ मध्ये कोणत्याही हंगामात सर्व प्रजातींचे पाळीव पक्षी उबवण्याची आणि वाढवण्याची कला म्हणून प्रकाशित केले.
लायमन बाईस यांनी १८७९ मध्ये कोळशाचा दिवा इनक्यूबेटर तयार केला. पहिले व्यावसायिक मशीन हेअरसन यांनी १८८१ मध्ये बनवले.