cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
एकलारा (मानोरा)
एकलारा हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील वाशिम जिल्ह्यातील मानोरा तालुक्यातील एक गाव आहे.
आळ्वार
आळ्वार (तमिळ: ஆழ்வார்கள் अर्थ: देवात विसर्जीत झालेले) सहाव्या आणि नवव्या शतकातील तमिळ संत ,जे प्रामुख्याने विष्णूचे भक्त (काव्यभक्तीमार्ग) किंवा हिंदु वैष्णव होते.वैष्णव संप्रदायानुसार त्यांची संख्या १० होती परंतु काहींच्या मते संतकवी आंडाळ आणि मधुरकवी धरून त्यांची संख्या १२ आहे. आळवार हे संतकवी असल्याने त्यांनी विष्णू-कृष्ण ह्यांच्यावर अनेक काव्य केली आहेत जी दिव्य प्रबंधम (நாலாயிர திவ்ய பிரபந்தம் : नालायिर दिव्य प्रबंदम) ह्या नावाने प्रसिद्ध आहेत,जी संस्कृत भाषेतील वेदांसमान आहेत.इथे नालायिर म्हणजे चारहजार असा अर्थ होतो,प्रबंधनात एकूण ४००० ओव्या आहेत.
बारा आळ्वार
बारा आळ्वारांची (पन्निर आळ्वारगळ् तमिळ: பன்னிரு ஆழ்வார்கள்) नावे खालीलप्रमाणे. वर्ग:हिंदू धर्म वर्ग:तमिळ संत वर्ग:आळ्वार वर्ग:तमिळ पुराणशास्त्र वर्ग:वैष्णव पंथ
हे सुद्धा पहा
वर्ग:आळ्वार
इ.स. १७२७
मृत्यू
वर्ग:इ.स. १७२७ वर्ग:इ.स.च्या १७२० च्या दशकातील वर्षे वर्ग:इ.स.च्या १८ व्या शतकातील वर्षे वर्ग:इ.स.च्या २ ऱ्या सहस्रकातील वर्षे
माणावदर विधानसभा मतदारसंघ
संदर्भ
वर्ग:जुनागढ जिल्हा वर्ग:गुजरात विधानसभा मतदारसंघ
शिरवळ
भौगोलिक स्थान आणि लोकसंख्या
शिरवळ हे सातारा जिल्ह्यातल्या खंडाळा तालुक्यातील ५४७ हेक्टर क्षेत्राचे गाव असून २०११ च्या जनगणनेनुसार ह्या गावात ३७७३ कुटुंबे व एकूण लोकसंख्या १६०८० लोकसंख्या आहे. पैकी पुरुष ८२८५ पुरुष आणि स्त्रिया ७७९५ आहेत. यामध्ये अनुसूचित जातीचे लोक १४१९ असून अनुसूचित जमातीचे २२० लोक आहेत. ह्या गावाचा जनगणनेतील स्थल निर्देशांक ५६३१७३ आहे. शिरवळच्या सर्वात जवळचे शहर भोर हे १७ किलोमीटर अंतरावर आहे.
शिरवळ हे सातारा जिल्ह्यातील गाव आहे. पुणे-सातारा-बंगलोर या महामार्गावर साताऱ्याच्या अलीकडे डाव्या हाताला हे गाव लागते. गाव छोटे असून गावात ग्रामपंचायत कार्यालय व तलाठी कार्यालय आहे.
हवामान
येथील हवामान थंड व आल्हाददायक आहे. जून ते सप्टेंबर या कालावधीत नैर्ऋत्य मोसमी वाऱ्यांपासून वर्षातील सर्वाधिक पाऊस पडतो. येथे ऑक्टोबर ते मार्च हा हिवाळा हंगाम असतो. जून ते सप्टेंबर हा पावसाळा हंगाम असतो. एप्रिल ते जून हा उन्हाळा मोसम असतो.
जमिनीचा वापर
शिरवळ ह्या गावात जमिनीचा वापर खालीलप्रमाणे होतो (हेक्टरमध्ये क्षेत्रफळ) :
अंबिका मंदिर
श्री अंबाबाई ही शिरवळची ग्रामदेवता आहे. हे गावातले सगळ्यात महत्त्वाचे धार्मिक ठिकाण आहे. अंबिका माता हे ग्रामदैवत असून वैशाख महिन्यात अक्षय्य तृतीयेला गावात मोठी यात्रा भरते. मंदिरातील मूर्ती पुरातन काळातील आहे. इथे प्राचीन लेणी पण आहेत हे फारच थोड्या जणांना माहित आहे.दरवर्षी अक्षय तृतियेला देवीचा महोत्सव असतो.
भैरवनाथ मंदिर
हे गावातील दुसऱ्या क्रमाकांचे मंदिर आहे. मंदिराचे बांधकाम पुरातन असून यात्रा व इतर सर्व महोत्सवांमध्ये या मंदिरात मोठ्या प्रमाणावर गर्दी असते.
केदारेश्वर मंदिर
या पुरातन शिवायालयास ऐतिहासिक महत्त्व आहे. शिवाजी महाराजांच्या काळात या मंदिरातून शुभानमंगल किल्ल्यावर जायला भुयारी मार्ग होता. संकटाच्या वेळी या मार्गाचा उपयोग होत असे, असा उल्लेख सापडतो.
मंडाईदेवी मंदिर
हे मंदिर नदीकिनारी असून अतिशय पुरातन आहे. गावच्या यात्रेच्या वेळी या देवीलासुद्धा खूप महत्त्व येते.
मुदाई देवी मंदिर
मुदाई मंदिर २५० ते ३०० वर्ष जुनं आहे. ते वर्षातले ८ ते १० महिने पाण्यामध्येच असते फक्त काही काळ उन्हाळ्यात ते पाण्याच्या बाहेर असते. त्याच वेळी भाविक या मंदिरात दर्शन घेऊ शकतात.अधिक माहितीसाठी डिजिटल शिरवळ वेबसाईटला भेट द्या
रामेश्वर मंदिर
हेही मंदिर नदीकिनारी असून बस स्थानक ते मंदिरापर्यंत जाणारा रस्ता गावाच्या मध्यभागातून व मुख्य बाजारपेठेतून जातो. मंदिराचा परिसर अतिशय सुंदर आणि निसर्गरम्य आहे. येथून शुभानमंगल किल्ल्याचे दर्शन घडते.
इतिहास
गावाच्या जवळच पुरातन लेणी आहेत. ही लेणी सातवाहन काळातील असावीत असा अंदाज आहे. पांडवदरा असे नाव आहे. शिरवळच्या शुभानमंगल किल्ल्याची माहिती देणारा एक ग्रंथसुद्धा उपलब्ध आहे.
शिरवळचा बटाटेवडा
शिरवळ येथे मराठी शाळेशेजारी गेली ३५ वर्षे झाली आपल्या सेवेत खमंग आणि झंजाणित अशी चव श्रीराम बेस्ट वडापाव सेवेत आहे
संदर्भ
वर्ग:सातारा जिल्ह्यातील गावे
उड्डाणपूल
फ्लायओव्हर, फ्लायओव्हर, अंडरपास, ओव्हरपास इ. ही अभियांत्रिकी चमत्कारांची काही उदाहरणे आहेत जी लोकांच्या प्रयत्नांना आणि वेळेची, वाहनांची आणि अगदी ट्रेनची बचत करतात.
फ्लायओव्हरला ओव्हरपास म्हणूनही ओळखले जाते. सध्याच्या रस्त्याच्या किंवा रेल्वेवर अशा प्रकारे बांधला जातो की तो दुसरा रस्ता किंवा रेल्वे ओलांडतो. हे प्रवाश्याचा वेळ वाचवण्यास मदत करते मग ते पादचारी असोत किंवा मोटारी चालवणारे असोत आणि आजकाल मोठ्या शहरांमध्ये हे अगदी सामान्य झाले आहे. तथापि, उड्डाणपुलांवर टीका होत आहे कारण ते सध्याच्या रस्त्यावर जाणाऱ्या मोठ्या खांबांमुळे मौल्यवान जागेचा अपव्यय करतात. परंतु त्यांचे फायदे त्यांच्या कमतरतांपेक्षा जास्त आहेत कारण ते लोक आणि वाहनांची अधिक कार्यक्षम आणि जलद वाहतूक सुलभ करतात.
साहित्यानुसार फ्लायओव्हरचे वर्गीकरण
वर्ग:स्थापत्य अभियांत्रिकी
Overpass Überwerfungsbauwerk Fly-over 跨線橋 Wiadukt Путепровод 架空道路
नवयान
नवयान किंवा नव-बौद्ध धर्म हा एक प्रमुख बौद्ध संप्रदाय असून भारतातील बहुसंख्य बौद्ध धर्मीय याचे अनुयायी आहेत. ‘नवयान बौद्ध धर्माला’ ‘नवबौद्ध धर्म’ आणि नवयानी बौद्ध अनुयायांना ‘नवबौद्ध’ म्हटले जाते. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर या नवयान संप्रदायाचे जनक आहेत. नवयानचा अर्थ : नव — नवीन किंवा शुद्ध, यान — मार्ग किंवा वाहन. नवयानला भीमयान सुद्धा म्हटले जाते. नवयानी बौद्ध अनुयायांना नवबौद्ध असेसुद्धा म्हटले जाते, कारण ते सहा दशकांपूर्वी बौद्ध झाले होते. नवयानला भीमयान नाव हे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या मूळ भीमराव नावावरून पडले. हा संप्रदाय महायान, थेरवाद आणि वज्रयान पासून पूर्ण भिन्न आहे परंतु यात या तिन्हीं संप्रदायातील बुद्धांचे मूळ व शुद्ध सिद्धान्तंसोबत विज्ञाननिष्ठ व मानवतावादी सिद्धान्त घेण्यात आले आहेत. हा संप्रदाय कोणत्याही अंधश्रद्धा किंवा निरूपयोगी रूढी परंपरांना मानत नाही. या बौद्ध धर्माच्या संप्रदायाची सुरुवात आणि स्थापना बोधिसत्त्व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी केलेली आहे. बाबासाहेबांनी पत्‍नी माईसाहेब समवेत १४ अॉक्टोबर इ.स. १९५६ रोजी दीक्षाभूमी, नागपूर येथे महास्थविर चंद्रमणींकडून बौद्ध धम्माची दीक्षा ग्रहण केली व नंतर आपल्या ५ लक्ष अनुयायांना नवयान बौद्ध धम्माची दिक्षा दिली आणि भारतात बौद्ध धर्माचे पुनरूत्थान केले.
२०११ च्या भारतीय जनगणनेच्या अहवालानूसार, भारतातील बौद्ध लोकसंख्यामध्ये ८७% नवयानी बौद्ध आहे. आणि जवळजवळ ९०% नवयानी बौद्ध हे महाराष्ट्र राज्यात आहेत.
उदय
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे एक दलित नेते होते, जे औपनिवेशिक कालखंडात आणि स्वातंत्र्योत्तर काळात प्रभावशाली होते. त्यांचा जन्म महाराष्ट्रातील एका दलित कुटुंबात झाला होता, ते १९१३ला परदेशात शिक्षण घेण्यासाठी गेले. १९२० च्या दशकात ते भारतात परतले आणि देशाच्या राजकीय चळवळीत सहभागी झाले. दलित समाजाला सामाजिक आणि राजकीय हक्क मिळवून देणे हा त्यांचा उद्देश होता. आपल्या समुदायाला धार्मिक पूर्वग्रहदूषित मुक्त करण्यासाठी त्यांनी असा निष्कर्ष काढला की, त्यांनी हिंदू धर्म सोडून द्यावा आणि धर्मांतरण करून दुसऱ्या धर्मांमध्ये प्रवेश करावा. त्यांनी जगातील सर्व धर्मांचा अभ्यास केला, ज्यात त्यांनी इस्लाम, ख्रिश्चन, शीख आणि बौद्ध धर्माचा विचार केला. शेवटी त्यांनी बौद्ध धर्माला नवयानच्या स्वरूपात निवडले.
सिद्धान्त आणि संकल्पना
इ.स. १९३५ मध्ये, डॉ. आंबेडकरांनी हिंदू धर्मातून पडण्याचे आपले ध्येय जाहीर केले. पुढील दोन दशकांत, त्यांनी विविध धर्मग्रंथांसह बौद्ध धर्मातील ग्रंथांचा सखोल अभ्यास केला आणि निष्कर्ष काढला की मुख्यधारेतील थेरवाद आणि महायान बौद्ध धर्मातील काही मूलभूत विश्वास आणि सिद्धांत बुद्धांच्या शिकवणुकीतील दोषपूर्ण आणि अतार्किक आहेत.
विविध बौद्ध ग्रंथांचा संदर्भ देत डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी बुद्ध आणि त्यांचा धम्म ग्रंथामध्ये खालील बाबींसंबंधी स्वतंत्र विचार मांडले आहेत, जे की प्रमुख पारंपरिक बौद्ध शिकवणीनुसार भिन्न आहेत :
धर्मांतर
"मी स्वीकार करतो की मी बौद्ध धम्माची शिकवण आणि सिद्धांतांचे पालन करेन, मी हीनयान आणि महायान, दोन्ही धार्मिक नियमांच्या बाबींपासून माझ्या लोकांना दूर ठेवेल. आमचा हा नव-बौद्ध धम्म, ‘नवयान’ आहे."
- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर
इ.स. १७२५
मृत्यू
वर्ग:इ.स. १७२५ वर्ग:इ.स.च्या १७२० च्या दशकातील वर्षे वर्ग:इ.स.च्या १८ व्या शतकातील वर्षे वर्ग:इ.स.च्या २ ऱ्या सहस्रकातील वर्षे
नवयान
धर्मांतर
वर्तमान भारतात जेव्हा जेव्हा तथागत बुद्धांचे स्मरण केले जाते तेव्हा तेव्हा स्वाभाविकपणे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे नाव सुद्धा आदराने घेतले जाते. कारण स्वातंत्र्यानंतर कोट्यवधी भारतीय लोकांनी प्रचंड मोठ्या संख्येने एकाच वेळी रक्ताचा एकही थेंब न सांडवता डॉ. आंबेडकर यांच्या नेतृत्वाखाली नवयान बौद्ध धम्माचा स्वीकार केला. १४ अॉक्टोबर, इ.स. १९५६ हा दीक्षा समारोह नागपूर येथे झाला. बाबासाहेबांचे ५,००,००० अनुयायी बौद्ध झाले. दुसऱ्या दिवशी २,००,००० आणि नंतर तिसऱ्या दिवशी १६ अॉक्टोबर रोजी चंद्रपूर येथे ३,००,००० अनुयायांनी बौद्ध धम्माची दीक्षा घेतली. या प्रकारे तीन दिवसांत १० लाखांपेक्षा अधिक अनुयायी बौद्ध झाले. यामुळे भारतात बौद्ध धर्माचे पुनःरूजीवन किंवा पुनर्जन्म झाला. एका निष्कर्षानुसार मार्च इ.स. १९५९ पर्यंत १.५ ते २ कोटी दलित व अन्य समाजातील लोक बौद्ध झाले होते. आज भारतामध्ये बौद्ध धर्म हा एक प्रमुखनी तिसऱ्या क्रमांकाचा सर्वात मोठा धर्म ठरलेला आहे.
धर्मग्रंथ
भगवान बुद्ध आणि त्यांचा धम्म हा ग्रंथ नवयानी बौद्ध अनुयायांचा धर्मग्रंथ आहे, जो डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी लिहिलेला शेवटचा व सर्वात महत्त्वाचा ग्रंथ आहे.
लोकसंख्या
भारतीय बौद्ध लोकसंख्येत जवळजवळ ९५% पेक्षा जास्त नवयानी बौद्ध अनुयायी आहेत. २०११ च्या भारतीय जनगणनेनुसार भारतात ‘अधिकृत बौद्ध’ ८५ लाख (भारतीय लोकसंख्या ०.७%) असून यात ८७% बौद्ध हे नवयानी आहे. परंतु इतर सर्वेक्षणे आणि बौद्ध विद्वानांनुसार भारतात ५% ते ६% (६ ते ७ कोटी) बौद्ध आहेत आणि यातील ९८% पेक्षा जास्त बौद्ध हे नवयानी बौद्ध आहेत.
बौद्धांचा विकास
दलितांना असे वाटू लागले हिंदू धर्माचा त्याग करणे हा विकासाचा एक उत्तम मार्ग आहे. कारण मागील काही वर्षांत नवबौद्धांची स्थिती सुधारली आहे. इतर हिंदू दलितांचे जीवनमान व्होट बँकस्वरूपात संघटित झाले परंतु सामाजिक आर्थिक स्थिती तीच आहे. १२५व्या आंबेडकर जयंती प्रसंगी रोहित वेमुलाची आई आणि भावाने बौद्ध धर्माचा स्वीकार केला आहे. भारतातील बौद्ध हे सामाजिक दृष्ट्या भारतातील दलित, हिंदू, मुस्लिम व शिख धर्मींयाहून विकसित आहेत.भारतातील बौद्ध हे कोणत्याही प्रकारच्या अंधश्रद्धा पाळत नाही.ते विज्ञान प्रिय आहे.
=== बौद्धांचे जीवनमान सुधार ===
इ.स. २००१
इ.स. २००१ च्या जनगणनेनुसार भारतात बौद्धांची संख्या ८० लाख होती आणि त्यात बहुतांश बौद्ध हे धर्मांतरापूर्वी पूर्वाश्रमीच्या तथाकथित अस्पृश्य समजल्या जाणाऱ्या जातींतले होते.
सावनेर
सावनेर हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील नागपूर जिल्ह्यातील एक गाव व सावनेर तालुक्याचे मुख्यालय आहे.येथे नगर परिषद असून हे गाव नागपूर पासून सुमारे ३६ कि.मी. अंतरावर कोलार नदीच्या किनाऱ्यावर वसलेले आहे.
खैरी ढोकरी
ओळखण
हा बदकासारखा दिसणारा पाणथळ पक्षी आहे. त्याची शेपटी लांबट तहाठ असते. आणि चोच बारीक चपटी असते .तसेच चोचीच्या टोकाला अंगकुचीदार बाक असतो. आणि गळ्याला पांढरा डाग असतो. तसेच डोक्यामागे तुर्यासारखा भाग असतो.
नवयान
इ.स. २००१
१. लिंग गुणोत्तर: हिंदू दलितांमध्ये ९३६ च्या तुलनेत बौद्धांमध्ये स्त्रि आणि पुरुष यांचे लिंग गुणोत्तर ९५३ प्रति हजार आहे. यावरून हे सिद्ध होते की बौद्ध कुटुंबात स्त्रियांची स्थिती हिंदू दलित स्त्रियांपेक्षा खूप चांगली आहे. हे बौद्ध समाजात स्त्रियांच्या चांगल्या शिक्षण दर्जा व आधुनिककतेमुळे आहे. बौद्धांचे हे प्रमाण तुलनात्मकदृष्ट्या हिंदू (९३१), मुस्लिम (९३६), शिख (८९३) आणि जैन (९४०)च्या तुलनेने अधिक आहे.
सावनेर
संदर्भ
वर्ग:सावनेर तालुक्यातील गावे
नवयान
इ.स. २००१
२. मुलांचे लिंग गुणोत्तर (०-६ वर्ष): इ.स २००१ च्या लोकसंख्येनुसार बौद्धांमध्ये लहान मुली आणि मुलांचे लिंग गुणोत्तर प्रमाण ९४२ आहे. जे हिंदू दलिंतांच्या ९३८ प्रमाणापेक्षा अधिक आहे. हेच प्रमाण हिंदू मध्ये (९२५), शीख समुदायात (७८६),तुलनात्मकदृष्ट्या जास्त आहे. तसेच जैन (८७०). ही तुलना हिंदू दलित तसेच मुलिंना बौद्ध समूहात चांगले शिक्षण व देखभाल व संरक्षणामुळे दिसून येते.
खैरी ढोकरी
वितरण
भारत, बंगला देश ,पाकिस्तान आणि श्रीलंका याच भागात नोहेंबर ते फेब्रुवारी या काळात आढळतात.
नवयान
इ.स. २००१
बौद्ध अनुयायीयांतील साक्षरता दर ७२.७ टक्के आहे. जो हिंदू दलितांच्या ५४.७ टक्के विचारात घेता अधिक आहे. या दरात हिंदू दर ६५.१% मुस्लिम ५९.१% (आणि शिख ६९.४% तुलनेत बौद्ध हे हिंदू व अन्य धार्मिक दलितांच्या तुलनेत जास्त साक्षर आहेत.
बौद्ध स्त्री साक्षरता अन्य दलित स्त्री साक्षरतेचा विचार करता ४१.९ %च्या तुलनेत ६१.७% आहे. हा दर हिंदू मधील ५३.२% आणि मुस्लिम ५०.१%च्या तुलनेत अधिक आहे. यावरून असे दिसते की बौद्ध महिला अन्य धार्मिक दलित समूदायातील महिलांपेक्षा जास्त शिक्षण घेत आहेत.
या वरून असे लक्षात येते की, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी दलितांच्या प्रगतीसाठी जो मानवतावादी बौद्ध धर्म दिला त्यामुळे बौद्ध समुदायात प्रगतीचे नवचैतन्य बहरले. परंतु तरीही अद्याप अतिशय अल्प समूदायाने बौद्ध धर्म अंगीकारला आहे. हिंदू, मुस्लिम व दलितांच्या तुलनेत दृश्य प्रगती बौद्ध समुदाय करत आहे.
खैरी ढोकरी
निवासस्थाने
तळी व झिलाणी
संदर्भ
पक्षिकोश
लेखकाचे नाव :मारुती चितमपल्ली
वर्ग:पक्षी
वांजळे
वांजळे हे पुणे जिल्ह्यातल्या  वेल्हे तालुक्यातील २५७ हेक्टर क्षेत्राचे गाव आहे.
भौगोलिक स्थान आणि लोकसंख्या
वांजळे हे पुणे जिल्ह्यातल्या  वेल्हे तालुक्यातील २५७ हेक्टर क्षेत्राचे गाव असून २०११ च्या जनगणनेनुसार ह्या गावात १५४ कुटुंबे व एकूण ७३७ लोकसंख्या आहे. ह्याच्या सर्वात जवळचे शहर पुणे ५५ किलोमीटर अंतरावर आहे. यामध्ये ३८४ पुरुष आणि ३५३ स्त्रिया आहेत. यामध्ये अनुसूचित जातीचे लोक १५७ आहेत.ह्या गावाचा जनगणनेतील स्थल निर्देशांक ५५६६३० आहे.
हवामान
येथील सर्वसाधारण हवामान उष्ण व कोरडे आहे. हवामानातील बदलानुसार प्रत्येक वर्षात मुख्यतः तीन ऋतू असतात.मार्च ते मे पर्यंत उन्हाळा, जून ते ऑक्टोबर पर्यंत पावसाळा आणि नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी पर्यंत हिवाळा असतो. हिवाळ्यात शीतल वातावरण असते. तालुक्यातील वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान २५६० मिमी पर्यंत असते.
वैद्यकीय सुविधा (शासकीय)
सर्वात जवळील प्राथमिक आरोग्य केंद्र व प्रसूति व बालकल्याण केंद्र व पशुवैद्यकीय रुग्णालय वेल्हे येथे १० किलोमीटर अंतरावर आहे.
वैद्यकीय सुविधा (अशासकीय)
सर्वात जवळील खाजगी आरोग्य केंद्र दापोडे येथे ३  किलोमीटर अंतरावर आहे.
पिण्याचे पाणी
गावात शुद्धीकरण न केलेल्या नळाच्या पाण्याचा पुरवठा आहे. गावात न झाकलेल्या विहिरीच्या पाण्याचा पुरवठा आहे. गावात हॅन्डपंपच्या पाण्याचा पुरवठा आहे. गावात झऱ्याच्या पाण्याचा पुरवठा आहे. गावात नदी / कालव्याच्या पाण्याचा पुरवठा आहे.
स्वच्छता
गावात उघडी गटारव्यवस्था उपलब्ध आहे. गावात सार्वजनिक स्वच्छता गृह उपलब्ध नाही.
बाजार व पतव्यवस्था
सर्वात जवळील व्यापारी बँक, एटीएम व सहकारी बँक वेल्हे येथे १० किलोमीटर अंतरावर आहे. गावात स्वयंसहाय्य गट उपलब्ध आहे. सर्वात जवळील रेशन दुकान कोंढवली येथे ५ किलोमीटर अंतरावर आहे.सर्वात जवळील आठवड्याचा बाजार वेल्हे येथे १० किलोमीटर अंतरावर आहे.
आरोग्य
गावात एकात्मिक बाल विकास योजना (पोषण आहार केंद्र) उपलब्ध आहे. गावात अंगणवाडी (पोषण आहार केंद्र) उपलब्ध आहे.गावात इतर पोषण आहार केंद्र उपलब्ध आहे.गावात आशा स्वयंसेविका उपलब्ध नाही.सर्वात जवळील आशा स्वयंसेविका दापोडे येथे ३ किलोमीटर अंतरावर आहे.गावात विधानसभा मतदान केंद्र उपलब्ध नाही.सर्वात जवळील विधानसभा मतदान केंद्र दापोडे येथे ३ किलोमीटर अंतरावर आहे. गावात जन्म व मृत्यु नोंदणी केंद्र उपलब्ध आहे.
वीज
प्रतिदिवस १८ तासांचा वीजपुरवठा सर्व प्रकारच्या  वापरासाठी उपलब्ध आहे.
जमिनीचा वापर
वांजळे ह्या गावात जमिनीचा वापर खालीलप्रमाणे होतो (हेक्टरमध्ये क्षेत्रफळ):
संदर्भनोंदी
जोगेश्वरी–विक्रोळी जोडरस्ता
जोगेश्वरी–विक्रोळी जोडरस्ता (Jogeshwari – Vikhroli Link Road; संक्षेप: जे.व्ही.एल.आर.) हा मुंबई शहरामधील एक प्रमुख हमरस्ता आहे. हा रस्ता जोगेश्वरी येथे पश्चिम द्रुतगती महामार्गापासून (राष्ट्रीय महामार्ग ८ सुरू होतो. जोगेश्वरी पूर्व, अंधेरी पूर्व, पवई इत्यादी उपनगरांमधून पवई तलावाच्या दक्षिणेकडून साधारणपणे पूर्वेकडे धावणारा हा रस्ता विक्रोळी येथे पूर्व द्रुतगती महामार्गापाशी (राष्ट्रीय महामार्ग ३) संपतो. मुंबईच्या पूर्व व पश्चिम उपनगरांना जोडणारा हा एक महत्त्वाचा दुवा असून आय.आय.टी. मुंबई ह्याच मार्गावर आहे.
१९९४ साली खुला करण्यात आलेल्या ह्या रस्त्याचे २०१२ साली मोठ्या प्रमाणावर रूंदीकरण व कॉंक्रीटीकरण करण्यात आले. ह्यासाठी विश्व बँकेने प्रायोजित केलेल्या मुंबई नागरी परिवहन प्रकल्पातील रुपये २२१.४५ कोटी इतका निधी वापरण्यात आला.
वर्ग:मुंबईमधील रस्ते
चेकेवाडी
चेकेवाडी हे गाव पाथर्डी तालुका अहमदनगर जिल्हा महाराष्ट्र राज्यातील एक गाव आहे. चेकेवाडी हे गाव नाशिक डिव्हीजन मधे येते. गावातुन शहरांना जाण्या येण्यासाठी एस टी बसची तसेच खाजगी वाहनांची सोय उपलब्ध आहे. गावात जिल्हा परिषदची इयत्ता पहिली ते चौथी पर्यंत शाळा उपलब्ध आहे. वर्ग:पाथर्डी तालुक्यातील गावे वर्ग:महिला संपादनेथॉन २०२० लेख चेकेवाडी हे गाव पाथर्डी पासून 10 किमी अंतरावर आहे या गावची लोकसंख्या साधारण 1000 इतकी आहे हे गाव गर्भगिरी पर्वतरांगाच्या जवळ येते. गावातून नॅशनल हायवे 68/157 गेलेला आहे
कोटांबा
कोटांबा हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील यवतमाळ जिल्ह्यातील बाभुळगाव तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील हवामान उष्ण व कोरडे असून उन्हाळ्यात अतिउष्ण तर हिवाळ्यात अतिथंड असते.पावसाळ्यात मध्यम प्रमाणात पाऊस पडतो.
जॉर्ज सिम्पसन-हेवार्ड
जॉर्ज हेवार्ड थॉमस सिम्पसन-हेवार्ड (जून ७, इ.स. १८७५:स्टोनले, वॉरविकशायर, इंग्लंड - ऑक्टोबर २, इ.स. १९३६:आयकोंब प्लेस, ग्लाउस्टरशायर) हा 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 englandकडून १९१०मध्ये पाच कसोटी सामने खेळलेला क्रिकेट खेळाडू होता.
सिम्पसन-हेवार्ड, जॉर्ज वर्ग:इ.स. १८७५ मधील जन्म वर्ग:इ.स. १९३६ मधील मृत्यू वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
आयुद एळुदु
आयुद एळुदु (देवनागरी लेखनभेद: आयुद एळुदू; तमिळ: ஆய்த எழுத்து ; रोमन लिपी: Aayutha Ezhuthu ;) हा इ.स. २००४ साली पडद्यावर झळकलेला तमिळ भाषेतील चित्रपट आहे. मणिरत्नम याने दिग्दर्शिलेल्या या चित्रपटात सूर्या सिवकुमार, आर. माधवन व सिद्धार्थ नारायण यांच्या प्रमुख भूमिका आहेत. हा चित्रपट हिंदी भाषेत युवा या नावाने त्याच वेळी पडद्यावर झळकला.
बाह्य दुवे
वर्ग:तमिळ चित्रपट नामसूची
मार्टिन शीन
याची चारही मुले एमिलियो एस्तेवेझ, कार्लोस तथा चार्ली शीन, रमोन एस्तेवेझ आणि रेने एस्तेवेझ चित्रपट अभिनेते व अभिनेत्री आहेत.
वर्ग:इंग्लिश चित्रपट अभिनेते वर्ग:इ.स. १९४० मधील जन्म वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
फुलुमारी
हवामान
येथील हवामान उष्ण व कोरडे असून उन्हाळ्यात अतिउष्ण तर हिवाळ्यात अतिथंड असते.दिवसा उष्ण आणि रात्री थंड असे वर्षभर तापमान असते. पावसाळ्यात येथे मध्यम प्रमाणात पाऊस पडतो.
संदर्भ
वर्ग:मानोरा तालुक्यातील गावे वर्ग:वाशिम जिल्ह्यातील गावे
कुंदरळ
कुंदरळ हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील नांदेड जिल्ह्यातील मुखेड तालुक्यातील एक गाव आहे.
संदर्भ
वर्ग:मुखेड तालुक्यातील गावे वर्ग:नांदेड जिल्ह्यातील गावे
ऑफिस सूटांची यादी
प्रोप्रायटरी
वर्ग:सॉफ्टवेअर
वल्लभ बेनके
प्राध्यापक वल्लभ बेनके महाराष्ट्राच्या १३ व्या विधानसभेचे सदस्य होते. हे जुन्नर मतदारसंघातून निवडून गेले.
वर्ग:मराठी राजकारणी वर्ग:महाराष्ट्राच्या १२ व्या विधानसभेचे सदस्य वर्ग:महाराष्ट्रातील आमदार वर्ग:जुन्नरचे आमदार
कावडी
कावडी हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील सातारा जिल्ह्यातील जावळी तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
हा भाग डोंगराळ व वनाच्छादित असल्याने येथील हवामान थंड व आल्हाददायक आहे. जून ते सप्टेंबर या कालावधीत नैर्ऋत्य मोसमी वाऱ्यांपासून वर्षातील सर्वाधिक पाऊस पडतो. येथे ऑक्टोबर ते मार्च हा हिवाळा हंगाम असतो. जून ते सप्टेंबर हा पावसाळा हंगाम असतो.एप्रिल ते जून हा उन्हाळा मोसम असतो.
संदर्भ
वर्ग:जावळी तालुक्यातील गावे वर्ग:सातारा जिल्ह्यातील गावे
इ.स. १७२९
मृत्यू
वर्ग:इ.स. १७२९ वर्ग:इ.स.च्या १७२० च्या दशकातील वर्षे वर्ग:इ.स.च्या १८ व्या शतकातील वर्षे वर्ग:इ.स.च्या २ ऱ्या सहस्रकातील वर्षे
झोपडपट्टी
झोपडपट्टी हा एक उच्च लोकसंख्या असलेला शहरी निवासी क्षेत्र आहे ज्यामध्ये कमकुवत गुणवत्तेचे दाट गृहनिर्माण असतात आणि बहुतेकदा गरिबीशी संबंधित असतात. झोपडपट्ट्यांमधील पायाभूत सुविधा बऱ्याचदा खराब किंवा अपूर्ण असतात आणि त्यामध्ये प्रामुख्याने गरीब लोक राहतात. झोपडपट्ट्या सहसा शहरी भागात वसलेल्या असल्या तरी काही देशांमध्ये त्या उपनगरी भागात असू शकतात जेथे घरांची गुणवत्ता कमी आहे आणि राहणीमान खराब आहे. झोपडपट्ट्या आकारात आणि इतर वैशिष्ट्यांमध्ये भिन्न असल्या तरी, बहुतेकांमध्ये विश्वसनीय स्वच्छता सेवा, शुद्ध पाण्याचा पुरवठा, विश्वासार्ह वीज, कायद्याची अंमलबजावणी आणि इतर मूलभूत सेवांचा अभाव आहे. झोपडपट्ट्यांची निवासस्थाने झोपडपट्टीच्या घरांपासून व्यावसायिकपणे बांधलेल्या घरांपर्यंत बदलतात जी निकृष्ट दर्जाच्या बांधकामामुळे किंवा मूलभूत देखभालीच्या अभावामुळे खराब झाली आहेत.
झोपडपट्ट्या अजूनही प्रामुख्याने विकसनशील देशांच्या शहरी भागात आढळतात, परंतु तरीही विकसित अर्थव्यवस्थांमध्ये आढळतात. जगातील सर्वात मोठे झोपडपट्टीचे शहर ओरंगी, कराची, पाकिस्तान येथे आढळते.
जगाच्या वेगवेगळ्या भागांमध्ये अनेक वेगवेगळ्या कारणांमुळे झोपडपट्ट्या तयार होतात आणि वाढतात. कारणांमध्ये जलद ग्रामीण-ते-शहरी स्थलांतर, आर्थिक स्थैर्य आणि उदासीनता, उच्च बेरोजगारी, गरिबी, अनौपचारिक अर्थव्यवस्था, सक्तीने किंवा हाताळलेले वस्तीकरण, खराब नियोजन, राजकारण, नैसर्गिक आपत्ती आणि सामाजिक संघर्ष यांचा समावेश होतो. वेगवेगळ्या देशांमध्ये झोपडपट्ट्या कमी करण्याचा आणि परिवर्तन करण्याचा प्रयत्न केलेल्या धोरणांमध्ये वेगवेगळ्या प्रमाणात यश आले, त्यात झोपडपट्टी हटवणे, झोपडपट्ट्यांचे स्थलांतरण, झोपडपट्ट्यांचे अपग्रेडेशन, शहरव्यापी पायाभूत सुविधांच्या विकासासह शहरी नियोजन आणि सार्वजनिक गृहनिर्माण यांचा समावेश होतो.
वर्ग:अवर्गीकृत
कोठा
कोठा हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील यवतमाळ जिल्ह्यातील बाभुळगाव तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील हवामान उष्ण व कोरडे असून उन्हाळ्यात अतिउष्ण तर हिवाळ्यात अतिथंड असते.पावसाळ्यात मध्यम प्रमाणात पाऊस पडतो.
संदर्भ
वर्ग:बाभुळगाव तालुक्यातील गावे वर्ग:यवतमाळ जिल्ह्यातील गावे
सुपर ओव्हर
सुपर ओव्हर हे क्रिकेटच्या ट्वेंटी२० प्रकारातील विशिष्ट षटकाचे नामाभिधान आहे.
दोन्ही डावांच्या अंती सामना समसमान राहिल्यास दोन्ही संघ प्रत्येकी एक षटक टाकतो तसेच खेळतो. या षटकात अधिक धावा करणारा संघ विजयी घोषित केला जातो.
आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामने (ODIs)
† आपल्या डावात अधिक चौकार मारल्याच्या जोरावर इंग्लंड विजयी (२६-१७).
आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामने (T20Is)
वर्ग:क्रिकेट
हर्बर्ट स्ट्रडविक
हर्बर्ट बर्ट स्ट्रडविक (जानेवारी २८, इ.स. १८८०:मिचॅम, सरे, इंग्लंड - फेब्रुवारी १४, इ.स. १९७०:शोरहॅम-बाय-सी, ससेक्स, इंग्लंड) हा 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 englandकडून २८ कसोटी सामने खेळलेला क्रिकेट खेळाडू होता.
स्ट्रडविक, हर्बर्ट स्ट्रडविक, हर्बर्ट स्ट्रडविक, हर्बर्ट वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
शरभ
शरभ हा हिंदू पुराणांमध्ये वर्णिलेला, अंशतः सिंह व अंशतः पक्षी अशा रूपातला एक काल्पनिक प्राणी आहे. संस्कृत साहित्यातल्या वर्णनांनुसार आठ पाय असणारा हा प्राणी हत्ती व सिंह यांपेक्षा सामर्थ्यवान असून सिंहास मारू शकतो.
शैव ग्रंथांनुसार विष्णूच्या उग्र नृसिंहावतारास काबूत आणण्यासाठी व त्याला नृसिंहावतारातून मूळ सौम्य रूपात परत आणण्यासाठी शंकराने शरभाचा अवतार घेतला. शंकराचा हा अवतार शरभेश्वर अथवा शरभेश्वरमूर्ती या नावाने उल्लेखला जातो. बौद्ध जातककथांनुसार शरभ हा बुद्धाच्या पूर्वावतारांपैकी एक आहे.
प्रतीक म्हणून
भारतातील कर्नाटक राज्याच्या राजचिन्हात शरभाची आकृती आढळते. या राज्यचिन्हात मध्यभागी गंडभेरुंड (दोन तोंडांचा एक मिथक् पक्षी) असून त्याच्या दोन बाजूंना तांबडी आयाळ असलेले दोन शरभ उभे आहेत. या चिन्हातील विशेष गोष्ट अशी, की यातल्या शरभांचे रूप अंशतः सिंहाचे व अंशतः हत्तीचे दिसते.
महाराष्ट्रातील शरभ चिन्हे
शरभ हे यादवकालीन चिन्ह असल्याने ते महाराष्ट्रातही अनेक ऐतिहासिक इमारतींवर दिसते. उदा० विचित्रगड नावाच्या किल्ल्याच्या पहिल्या प्रवेशद्वारावर गणेशपट्टी तर दुसऱ्या दरवाज्यावर दोन्ही बाजूंस दोन सिंह आणि शरभ कोरलेले आहेत. (तिसऱ्या दरवाज्याच्या माथ्यावर हत्ती कोरले आहेत.)
वर्ग:आख्यायिकांतील प्राणी वर्ग:बौद्ध धर्म वर्ग:हिंदू दैवते
चंदगडी
चंदगडी ही एक बाेलीभाषा आहे. या बाेली भाषेचा अभ्यास शिवाजी विद्यापीठातील, मराठी विभागाचे प्राध्यापक डॉ.नंदकुमार माेरे यांनी केला आहे.
वर्ग:मराठी बोलीभाषा
बलौदा बाजार जिल्हा
बलौदा बाजार हा भारताच्या छत्तीसगढ राज्यामधील एक जिल्हा आहे. हा जिल्हा छत्तीसगढच्या मध्य भागात स्थित असून बलौदा बाजार हे त्याचे प्रशासकीय मुख्यालय आहे. २०१२ साली हा जिल्हा रायपूर जिल्ह्यापासून वेगळा करण्यात आला असून तो रायपूर व बिलासपूर जिल्ह्यांच्या मध्ये स्थित आहे.
बाह्य दुवे
वर्ग:छत्तीसगढमधील जिल्हे
रॉबी कीन
वर्ग:आयर्लंडचे फुटबॉल खेळाडू वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
इ.स. १७३१
मृत्यू
वर्ग:इ.स. १७३१ वर्ग:इ.स.च्या १७३० च्या दशकातील वर्षे वर्ग:इ.स.च्या १८ व्या शतकातील वर्षे वर्ग:इ.स.च्या २ ऱ्या सहस्रकातील वर्षे
नवरंग (पक्षी)
नवरंग (मराठी, हिंदी) म्हणजे भारतीय पिटा (इंग्रजी : Indian Pitta), (शास्त्रीय नाव : Pitta brachyura brachyura). या पक्षाची अन्य मराठी नावे बहिरा पाखरू, बहिरा, बंदी, खाटिक, गोळफा, पाऊसपेव, पाचापिल अशी आहेत.
आढळस्थान
हा पक्षी भारतभर सर्वत्र दिसतो. तो भारतातील सर्व वनांत आणि झुडपी वनांत आढळतो व त्याच्या विणीच्या काळात म्हणजे, मे ते ऑगस्ट या काळात दिसतो.
नवरंग पक्षाचे वर्णन
पक्षातील नर आणि मादी दिसायला सारखेच असतात. त्यांच्यात निळा, हिरवा, काळा, पांढरा, तांबडा हे भडक रंग प्रामुख्याने दिसतात. हा पक्षी आकारमानाने मैनेएवढा असू भुंड्या शेपटीचा आहे. त्याचा पोटाखालचा व शेपटीखालचा रंग किरमिजी असतो. नवरंग पक्षी उडताना पंखांच्या टोकावर ठळक पांढरे ठिपके दिसतात.
प्रजनन काळ
नवरंगाच्या विणीचा काळ मे ते ऑगस्ट असून गवत, झाडांचे मूळ, काड्या यापासून बनविलेल्या घरट्यात पक्ष्याची मादी चार ते सहा अंडी देते.
खाद्य
विविध प्रकारचे कीटक हे नवरंगाचे खाद्य आहे.
वैशिष्ट्य
झुडपी जंगलात राहणे अधिक पसंत करणारा हा पक्षी आपला बहुतेक वेळ जमिनीवर घालवतो. त्याचा व्हीट – ट्यू असा आवाज सकाळ संध्याकाळ ऐकू येतो. हा ढगाळ हवेत दिवसभर आवाज करतो.
बाह्य दुवे
https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/7d/Pitta_brachyura.jpg
संदर्भ
वर्ग:पक्षी
चिंचपूर पांगुळ
चिंचपूर पांगुळ हे गाव पाथर्डी तालुका अहमदनगर जिल्हा महाराष्ट्र राज्यातील एक गाव आहे. चिंचपूर पांगुळ हे गाव नाशिक डिव्हीजन मधे येते. गावातुन शहरांना जाण्या येण्यासाठी एस टी बसची तसेच खाजगी वाहनांची सोय उपलब्ध आहे. गावात जिल्हा परिषदची इयत्ता पहिली ते चौथी पर्यंत शाळा उपलब्ध आहे. वर्ग:पाथर्डी तालुक्यातील गावे
करजण विधानसभा मतदारसंघ
करजण विधानसभा मतदारसंघ हा गुजरात विधानसभा निवडणुकीतील एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ वडोदरा जिल्ह्यात आहे.
संदर्भ
वर्ग: वडोदरा जिल्हा वर्ग:गुजरात विधानसभा मतदारसंघ
रवी (घुसळणी)
रवी हे ताक व अन्य काही पदार्थ घुसळण्याचे साधन आहे.
पार्श्वभूमी
या साधनाद्वारे प्रामुख्याने ताक घुसळले जाते. रवी हे साधन लाकडापासून, प्लास्टिकपासून, लोखंडापासून, व काही इतर धातूंपासून बनवलेले असते. या साधनाचा वरचा भाग तळाहाताने घासत खालील भांड्यातील पदार्थ घुसळला जातो.
विद्युत घुसळणी
आधुनिक काळातील विद्युत घुसळणी हे रवीऐवजी वापरले जाणारे यंत्र आहे. हे यंत्र विद्युत उर्जेवर चालते. या यंत्राद्वारे श्रम वाचते.
पौराणिक संदर्भ
पुराणातील समुद्रमंथन करताना देव व दानव यांनी मेरू पर्वताचा रवीसारखा आणि वासुकी नागाचा दोर केला. या घुसळणीतून १४ रत्ने निघाली असे मानले जाते.
पुतळा
वर्ग:कला
गडेगाव
गडेगाव हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील वाशिम जिल्ह्यातील मानोरा तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील हवामान उष्ण व कोरडे असून उन्हाळ्यात अतिउष्ण तर हिवाळ्यात अतिथंड असते.दिवसा उष्ण आणि रात्री थंड असे वर्षभर तापमान असते. पावसाळ्यात येथे मध्यम प्रमाणात पाऊस पडतो.
संदर्भ
वर्ग:मानोरा तालुक्यातील गावे वर्ग:वाशिम जिल्ह्यातील गावे
ओरॅकल ओपन ऑफिस
ओरॅकल ओपन ऑफिस ही ओपनऑफिस.ऑर्गवर आधारित प्रोप्रायटरी प्रणाली आहे. ओपनॉफिसप्रमाणेच यात प्रोग्राम्स असतात. जानेवारी २०१० पूर्वी ओरॅकल ओपन ऑफिस हे स्टारऑफिस या नावाने ओळखले जात असे.
वर्ग:उपयोजन सॉफ्टवेअर
तुंगार्ली धरण
लोणावळानगरपालिकेच्या मालकीचे असलेle.
लोणावळा शहराला पाणीपुरवठाकरण्यासाठी तत्कालीन ब्रिटीश सरकारनेसन 1916 मध्ये तुंगार्ली गावाच्या हद्दीतशहरापासून उंच असलेल्या ठिकाणीतुंगार्ली धरणाची निर्मिती केली. पंपाचावापर न करता केवळ गुरुत्वबलाच्याआधारे लोणावळा शहरास पाणीपुरवठाकरणारे हे एकमेव धरण त्या काळी ठरलेहोते. अर्धा टीएमसी पाणी साठविण्याचीक्षमता असणारे हे धरण वाढत्यानागरीकरणामुळे अपुरे पडू लागले आहे.सध्या धरणात मोठ्या प्रमाणावरगाळाचे प्रमाण वाढले असून धरणाचीस्थिती खराब झाली आहे. अनेक ठिकाणीपाण्याची गळती सुरू असल्याने पाण्याचानाहक अपव्यय होत आहे. धरणातीलगाळ काढून मजबुतीकरणास मोठ्या निधीची गरज आहे.
पश्चिम महाराष्ट्रातल्या पुणे जिल्ह्यातील एक धरण आहे.
पहा : महाराष्ट्रातील जिल्हावार नद्या
पहा : महाराष्ट्रातील जिल्हावार धरणे
वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील धरणे
नर्गीस दत्त
नरगीस दत्त (मूळ नाव: फातिमा रशीद; १ जून, १९२९:कोलकाता, ब्रिटिश भारत - ३ मे, १९८१:मुंबई, महाराष्ट्र, भारत) या भारतीय चित्रपट अभिनेत्री होत्या. आपल्या तीस वर्षांच्या चित्रपट कारकिर्दीत त्यांनी आग, मदर इंडिया, आवारा, बरसात, श्री ४२० आणि चोरी चोरी यांसह अनेक यशस्वी चित्रपटांतून अभिनय केला. यांतील अनेक चित्रपटात राज कपूर यांच्याबरोबर त्यांनी काम केले.
मदर इंडिया या चित्रपटातील राधाच्या भूमिकेसाठी तिला फिल्मफेअर सर्वोत्तम अभिनेत्री पुरस्कार मिळाला. त्यानंतर एक वर्षात या चित्रपटातील आपल्या सहकलाकार सुनील दत्तशी लग्न करून नर्गीस दत्तने चित्रपट अभिनयातून निवृत्ती घेतली. त्यानंतर तिने रात और दिन सारख्या चित्रपटांत अपवादानेच अभिनय केला. या चित्रपटासाठी तिला सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्रीचा पुरस्कार मिळाला.
कौटुंबिक माहिती
दत्त या अनवर हुसेन या चित्रपट अभिनेत्याच्या बहीण होत. नरगीस यांचे राज कपूर यांच्याशी संबंध होते. कपूर यांनी आपल्या पत्नीस घटस्फोट देण्यास नकार दिल्यावर नरगीस यांनी हे संबंध संपवले. त्यानंतर नरगीस यांनी आपल्या मदर इंडिया चित्रपटातील सहकलाकार सुनील दत्त यांच्याशी लग्न केले. याच चित्रपटाच्या चित्रीकरणादरम्यान सुनील दत्त यांनी नरगीस यांना आगीतून वाचविले होते. त्यांच्यापासून त्यांना तीन मुले झालील. यांपैकी संजय दत्त हे चित्रपट अभिनेता आहेत. नम्रता यांनी राजेंद्र कुमार यांचा मुलगा कुमार गौरव यांच्याशी लग्न केले. प्रिया दत्त यांनी आपले वडील सुनील दत्त यांच्यानंतर राजकारणात प्रवेश केला व त्या मुंबई उत्तर मध्य मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून गेल्या.
संदर्भ
वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री वर्ग:इ.स. १९२९ मधील जन्म वर्ग:इ.स. १९८१ मधील मृत्यू वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती वर्ग:स्त्री चरित्रलेख वर्ग:राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट अभिनेत्री
इ.स. १७३२
मृत्यू
वर्ग:इ.स. १७३२ वर्ग:इ.स.च्या १७३० च्या दशकातील वर्षे वर्ग:इ.स.च्या १८ व्या शतकातील वर्षे वर्ग:इ.स.च्या २ ऱ्या सहस्रकातील वर्षे
चिताली
चिताली हे गाव पाथर्डी तालुका अहमदनगर जिल्हा महाराष्ट्र राज्यातील एक गाव आहे. चिताली हे गाव नाशिक डिव्हीजन मधे येते. गावातुन शहरांना जाण्या येण्यासाठी एस टी बसची तसेच खाजगी वाहनांची सोय उपलब्ध आहे. गावात जिल्हा परिषदची इयत्ता पहिली ते चौथी पर्यंत शाळा उपलब्ध आहे. वर्ग:पाथर्डी तालुक्यातील गावे वर्ग:महिला संपादनेथॉन २०२० लेख
जुनागढ विधानसभा मतदारसंघ
जुनागढ विधानसभा मतदारसंघ हा गुजरात विधानसभा निवडणुकीतील एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ जुनागढ जिल्ह्यात आहे.
संदर्भ
वर्ग:जुनागढ जिल्हा वर्ग:गुजरात विधानसभा मतदारसंघ
वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचा इंग्लंड दौरा, १९७३
वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाने जुलै-ऑगस्ट १९७३ दरम्यान तीन कसोटी सामने आणि दोन आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामने खेळण्यासाठी इंग्लंडचा दौरा केला. कसोटी मालिका वेस्ट इंडीजने २-० अशी जिंकली. वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाने या दौऱ्यातच आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय पदार्पण केले. आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय मालिका १-१ अशी बरोबरीत सुटली.
२रा सामना
वर्ग:इ.स. १९७३ मधील क्रिकेट वर्ग:वेस्ट इंडीज क्रिकेट संघाचे इंग्लंड दौरे इंग्लंड वर्ग:विस्डेन चषक
न्यू होरायझन्स
न्यू होरायझन्स हे नासाचे अंतरिक्ष यान आहे. हे यान सध्या प्लुटोकडे चालले आहे.
वर्ग:अंतराळयाने
केडंबे
केडंबे हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील सातारा जिल्ह्यातील जावळी तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
हा भाग डोंगराळ व वनाच्छादित असल्याने येथील हवामान थंड व आल्हाददायक आहे. जून ते सप्टेंबर या कालावधीत नैर्ऋत्य मोसमी वाऱ्यांपासून वर्षातील सर्वाधिक पाऊस पडतो. येथे ऑक्टोबर ते मार्च हा हिवाळा हंगाम असतो. जून ते सप्टेंबर हा पावसाळा हंगाम असतो.एप्रिल ते जून हा उन्हाळा मोसम असतो.
पीट कॉन्राड
चार्ल्स पीट कॉन्राड जुनियर (२ जून, १९३०:फिलाडेल्फिया, पेनसिल्व्हेनिया, अमेरिका - ९ जुलै, १९९९:ओहाई, कॅलिफोर्निया, अमेरिका) हे अमेरिकेच्या आरमारातील वैमानिक होते. हे चंद्रावर पाउल ठेवणारे तिसरे मानव होते.
त्यांनी अपोलो १२ खेरीज जेमिनी ५, जेमिनी ११ आणि स्कायलॅब २ या अंतराळयानांतून प्रवास केला.
तन्मणी
तन्मणी हा भारतातील व विशेषतः महाराष्ट्रातील पारंपरिक दागिना आहे. हा गळ्यामध्ये घालण्याचा दागिना आहे. मोत्यांच्या अनेक सरांना अडकवलेला एक मोठा खडा वा अनेक खडयांचे आणि कच्च्या (पैलू न पाडलेल्या) हिऱ्यांचे खोड. कधी कधी हे खोड मोत्यांच्या सरांऐवजी रेशमाच्या धाग्यातही गुंफलेले असते. हा खास मोत्यांचा पेशवाई दागिना. मधे जे पदक असतं त्याला म्हणजे तन्मणीचं खोड म्हणतात. या खोडाचे वेगवेगळे प्रकार पाहायला मिळतात.
कोठा अलीपूर
कोठा अलीपूर हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील यवतमाळ जिल्ह्यातील बाभुळगाव तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील हवामान उष्ण व कोरडे असून उन्हाळ्यात अतिउष्ण तर हिवाळ्यात अतिथंड असते.पावसाळ्यात मध्यम प्रमाणात पाऊस पडतो.
संदर्भ
वर्ग:बाभुळगाव तालुक्यातील गावे वर्ग:यवतमाळ जिल्ह्यातील गावे
मार्च १२
बाह्य दुवे
मार्च १० - मार्च ११ - मार्च १२ - मार्च १३ - मार्च १४ - (मार्च महिना)
वर्ग:दिवस वर्ग:ग्रेगरी दिनदर्शिका वर्ग:आंतरराष्ट्रीय दिनदर्शिका
दगडवाडी
दगडवाडी हे गाव पाथर्डी तालुका अहमदनगर जिल्हा महाराष्ट्र राज्यातील एक गाव आहे.दगडवाडी या गावामध्ये थोर राष्ट्रसंत प पु. कुशाबा महाराज तनपुरे यांची ही जन्मभूमि होय.1971 च्या देशामधील भयानक अशा दुष्काळात बाबांनी या ठिकाणी  मोठे अन्न धाण्याची छावणी उभा केली होती व दररोज मोठ्या प्रमाणात जेवणाचा कार्यक्रम येथे चालत असे
एडगर डेव्हिड्स
एडगर स्टीवन डेव्हिड्स (१३ मार्च, १९७३:पारामारिबो, सुरिनाम - ) हा कडून आंतरराष्ट्रीय फुटबॉल खेळलेला खेळाडू आहे.
नेव्हिल टफनेल
नेव्हिल चार्ल्सली टफनेल (जून १३, इ.स. १८८७:सिमला, भारत - ऑगस्ट ३, इ.स. १९५१) हा 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 englandकडून एक कसोटी सामना खेळलेला क्रिकेट खेळाडू होता.
टफनेल, नेव्हिल टफनेल, नेव्हिल टफनेल, नेव्हिल वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
इ.स. १७३४
मृत्यू
वर्ग:इ.स. १७३४ वर्ग:इ.स.च्या १७३० च्या दशकातील वर्षे वर्ग:इ.स.च्या १८ व्या शतकातील वर्षे वर्ग:इ.स.च्या २ ऱ्या सहस्रकातील वर्षे
देवघर धरण
पश्चिम महाराष्ट्रातल्या पुणे जिल्ह्यातील एक धरण आहे.
लाडगा
लाडगा हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील नांदेड जिल्ह्यातील मुखेड तालुक्यातील एक गाव आहे.
देवघर धरण
पहा : महाराष्ट्रातील जिल्हावार नद्या
लाडगा
हवामान
नैऋत्य मान्सूनमुळे पडणाऱ्या पावसाळ्याचा ऋतू वगळता येथील हवामान सर्वसाधारणपणे कोरडेच असते. येथे वर्षात चार ऋतू असतात. हिवाळा हा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी अखेरपर्यंत असतो. त्यानंतर येणारा उन्हाळा मात्र जूनच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत खेचला जातो. नैऋत्य मान्सूनचा पाऊस त्याच्या पाठोपाठ येतो आणि ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत टिकतो. शेष ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबरचा पूर्वार्ध हा मान्सूनोत्तर गरमीचा काळ असतो. सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान ९९५ मि.मी.आहे. नैऋत्य मोसमी वाऱ्यापासून पडणाऱ्या पावसाचे प्रमाण एकूण वार्षिक पर्जन्याच्या ८५ टक्के आहे. जुलै आणि ऑगस्ट हे वर्षातील सर्वाधिक पर्जन्याचे महिने आहेत.
देवघर धरण
पहा : महाराष्ट्रातील जिल्हावार धरणे
लाडगा
संदर्भ
वर्ग:मुखेड तालुक्यातील गावे वर्ग:नांदेड जिल्ह्यातील गावे
देवघर धरण
वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील धरणे
चोर कावळा
चोर कावळ्याला इंग्रजी मध्ये Western jackdaw किंवा नुसतेच jackdaw असे म्हणतात.
ओळखण
आकाराने मोठ्या घारीएवढा. नर तुकतुकीत काळा. मध्य पक्षवरकावर (median wing -covers ) तपकिरी रंगाचे पट्टे -मादी नरापेक्षा आकाराने मोठी. गळा छाती आणि पोटाचा भाग वगळता इतर भाग काळा. करडा गळा. पांढरी छाती. पोटाच्या पांढऱ्या रंगावरून ओळखता येतो.
आढळ
स्थलांतर करताना थव्यातून मागे पडलेले काही पक्षी मुंबई, केरळ, श्रीलंका येथे जून -जुलैमध्ये आढळून येतात.
निवासस्थाने
समुद्रकिनारे आणि बेटे
संदर्भ
पक्षिकोश : लेखकाचे नाव -मारुती चितमपल्ली वर्ग :पक्षी
गाळमगाव
हवामान
येथील हवामान उष्ण व कोरडे असून उन्हाळ्यात अतिउष्ण तर हिवाळ्यात अतिथंड असते.दिवसा उष्ण आणि रात्री थंड असे वर्षभर तापमान असते. पावसाळ्यात येथे मध्यम प्रमाणात पाऊस पडतो.
संदर्भ
वर्ग:मानोरा तालुक्यातील गावे वर्ग:वाशिम जिल्ह्यातील गावे
वाहिद हुसैन खान
उस्ताद वाहिद हुसैन खान (इ.स. १९३०:चंपानगर संस्थान - इ.स. १९८५:कराची, पाकिस्तान ) हे एक शास्त्रीय हिंदुस्तानी संगीताचे गायक होते. खुर्जा नावाच्या प्रसिद्ध संगीत घराण्याचे प्रख्यात गायक हाजी उस्ताद अल्ताफ हुसैन खान हे त्यांचे वडील होते. उस्ताद अल्ताफ हुसैन खान (वडील) हे स्वतःच गायनसम्राट म्हणून ओळखले जाणाऱ्या उस्ताद अझमत हुसेन खान यांचे मामा आणि गुरू होते.
वाहिद हुसेन खान यांनी संगीताचे सुरुवातीचे शिक्षण आपल्या वडिलांकडून घेतले. पुढील गायकी त्यांनी त्यांचे मामेभाऊ उस्ताद अझमत हुसेन खान आणि उस्ताद विलायत खान यांच्याकडून आत्मसात केली.
खुर्जा घराणे
वाहिद हुसेन हे भारतात आणि पाकिस्तानात संगीताच्या क्षेत्रातले मोठे व्यक्तिमत्त्व समजले जात. ते खुर्जा घराण्याचे अकरावे वंशज. ते खुद्द आणि त्यांचे भाऊ उस्ताद मुमताज हुसेन खान यांच्या पाकिस्तानला स्थलांतरित होण्यानंतर भारतात या घराण्याचे फक्त अझमत हुसेन खान राहिले होते.
उस्ताद अझमत हुसेन खान १९७५ साली मुंबईत वारले, आणि काही शास्त्रीय संगीत जाणकारांच्या मते या खुर्जा घराण्याची गायकी संपली. पण तसे झाले नाही; भारतात जितेन्द्र अभिषेकी, दुर्गाबाई शिरोडकर व टी.आय. राजू आणि पाकिस्तानात परवेझ खुसरो, तसेच उस्ताद वाहिद हुसेन खान यांचे चिरंजीव जावेद हुसेन खान यांनी खुर्जा घराण्याची गायकी पुढेही जिवंत ठेवली आहे.
संगीत कारकीर्द
उस्ताद वाहिद हुसेन खान यांनी हिंदुस्थानातील बहुतेक महत्त्वाच्या संगीत संमेलनांमध्ये भाग घेतला होता. त्यांच्या आवाजात, स्वराचा स्पष्ट आकार व तानांमधले वैविध्य दाखवणारा एक प्रकारचा पसरटपणा होता. सुरेख लयकारी ही त्यांच्या गाण्याची खासियत होती.
संदर्भ
१. Who's Who: Music in Pakistan (लेखक - एम.ए. शेख)
वर्ग: हिंदुस्तानी गायक वर्ग: इ.स. १९३० मधील जन्म वर्ग:इ.स. १९८५ मधील मृत्यू
कळमेश्वर
कळमेश्वर हे नगरपरिषद अंतर्गत येणारे आणी एक महत्त्वपूर्ण औद्योगिक शहर आहे. कळमेश्वर हे महाराष्ट्र राज्यातील, नागपुर जिल्ह्यामधे सावनेर या उपविभागात येतो. हे शहर राष्ट्रीय राजमार्ग NH-353J and NH-547E सोबत जोडलेला आहे.कळमेश्वर हे नागपूर जिल्ह्यातील कळमेश्वर तालुक्याचे ठिकाण आहे.
जनसांख्यिकी
२००१ च्या जनगणने अनुसार कळमेश्वरची लोकसंख्या १७२४१ एवढी होती ज्यात ५२ % पुरुषामागे ४८% स्त्रिया होत्या.
२००११ च्या जनगणने अनुसार कळमेश्वरची लोकसंख्या ७०००० एवढी होती.
संस्कृती
कळमेश्वर हे नाव कडम्बेश्वर (महादेव) यांच्या नवा मागे पडले आहे. एक महत्त्वपूर्ण औद्योगिक शहर असल्या कारणाने इथे सर्व धर्माचे आणि देशातील विविध क्षेत्रातील लोक इथे राहतात.
कळमेश्वर हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील नागपूर जिल्ह्याचा एक तालुका आहे.
वर्ग:नागपूर जिल्ह्यातील गावे
खार्शी बारमुरे
खार्शी बारमुरे हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील सातारा जिल्ह्यातील जावळी तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
हा भाग डोंगराळ व वनाच्छादित असल्याने येथील हवामान थंड व आल्हाददायक आहे. जून ते सप्टेंबर या कालावधीत नैर्ऋत्य मोसमी वाऱ्यांपासून वर्षातील सर्वाधिक पाऊस पडतो. येथे ऑक्टोबर ते मार्च हा हिवाळा हंगाम असतो. जून ते सप्टेंबर हा पावसाळा हंगाम असतो.एप्रिल ते जून हा उन्हाळा मोसम असतो.
संदर्भ
वर्ग:जावळी तालुक्यातील गावे वर्ग:सातारा जिल्ह्यातील गावे
वीसावदर विधानसभा मतदारसंघ
वीसावदर विधानसभा मतदारसंघ हा गुजरात विधानसभा निवडणुकीतील एक मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ जुनागढ जिल्ह्यात आहे.
संदर्भ
वर्ग:जुनागढ जिल्हा वर्ग:गुजरात विधानसभा मतदारसंघ
मितनापूर
मितनापूर हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील यवतमाळ जिल्ह्यातील बाभुळगाव तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील हवामान उष्ण व कोरडे असून उन्हाळ्यात अतिउष्ण तर हिवाळ्यात अतिथंड असते.पावसाळ्यात मध्यम प्रमाणात पाऊस पडतो.
संदर्भ
वर्ग:बाभुळगाव तालुक्यातील गावे वर्ग:यवतमाळ जिल्ह्यातील गावे
डांगेवाडी
डांगेवाडी हे गाव पाथर्डी तालुका अहमदनगर जिल्हा महाराष्ट्र राज्यातील एक गाव आहे. डांगेवाडी हे गाव नाशिक डिव्हीजन मधे येते. गावातुन शहरांना जाण्या येण्यासाठी एस टी बसची तसेच खाजगी वाहनांची सोय उपलब्ध आहे. गावात जिल्हा परिषदची इयत्ता पहिली ते चौथी पर्यंत शाळा उपलब्ध आहे. वर्ग:पाथर्डी तालुक्यातील गावे वर्ग:महिला संपादनेथॉन २०२० लेख
ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा (संयुक्त अरब अमिरातीमध्ये), २०१८-१९
महिलांच्या दौऱ्यासाठी पहा : ऑस्ट्रेलिया महिला क्रिकेट संघाचा पाकिस्तान दौरा (मलेशियामध्ये), २०१८-१९
ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ सप्टेंबर-ऑक्टोबर २०१८ मध्ये पाकिस्तानविरुद्ध दोन कसोटी व ३ ट्वेंटी सामने खेळण्यासाठी संयुक्त अरब अमिरातीच्या दौऱ्यावर सध्या आहे. कसोटी मालिकेआधी ऑस्ट्रेलिया क्रिकेट संघ पाकिस्तान अ विरुद्ध एक प्रथम-श्रेणी सराव सामना खेळेल.
ऑस्ट्रेलियाने संयुक्त अरब अमिराती क्रिकेट संघाबरोबर एकमेव ट्वेंटी२० सामना खेळला ज्यात ऑस्ट्रेलियाने ७ गडी राखून विजय मिळवला. पाकिस्तानने कसोटी मालिका १-० तर ट्वेंटी२० मालिका ३-० अशी जिंकली.
संदर्भ
वर्ग:इ.स. २०१८ मधील क्रिकेट वर्ग:संयुक्त अरब अमिरातीमधील क्रिकेट पाकिस्तान वर्ग:पाकिस्तानमधील क्रिकेट
महाराष्ट्रातील किल्ले, प्रकार आणि अवयव
प्रस्तावना
किल्ला, गड, कोट असे देशी भाषेत ज्याला म्हटले जाते त्याला दुर्ग असे संस्कृत नाव प्रचलित आहे. महाराष्ट्रात अनेक किल्ले आहेत. संरक्षक तटबंदीने युक्त आश्रयस्थान म्हणजे दुर्ग किंवा किल्ला होय. विशेषतः शत्रूला जिथे प्रवेश करणे कठीण असते असे स्थान (दुर्‌ + ग) अशी या शब्दाची व्युत्पत्ती आहे. त्यांचे मुख्य प्रकार - धनुदुर्ग, महिदुर्ग, अपदुर्ग (जलदुर्ग), नृदुर्ग, गिरिदुर्ग (डोंगरी किल्ला) असे याचे काही महत्त्वाचे प्रकार आहेत.
जलदुर्ग
समुद्राचे पाणी चहूबाजूंनी असणारे हे किल्ले. या किल्ल्यांवर बहुधा होडीने जावे लागते. काही किल्ल्यांना समुद्राच्या ओहोटीच्या वेळी उथळ पाण्यातून किंवा किंवा पाण्यातून वर आलेल्या पायरस्त्यावरून पायी पायी जाता येते. तर काही किल्ल्यांना तीन बाजूंनी पाणी आणि चौथ्या बाजूने किल्ल्यावर जाण्यासाठी सरळ वाट असे. अलिबाग, सिंधुदुर्ग, मुरुड जंजिरा ही जलदुर्गांची उदाहरणे. समुद्रावरून येणाऱ्या आक्रमणाची पूर्वसूचना मिळून प्रतिकार करण्यासाठी या किल्ल्यांचा उपयोग होत असे.
ठाणे, मुंबई, रायगड, रत्‍नागिरी आणि सिंधुदुर्ग या पाच जिल्ह्यांत पसररलेल्या जलदुर्गांची माहिती ’वेध जलदुर्गांचा’ या भगवान चिले यांनी लिहिलेल्या पुस्तकात आहे. अंजनवेलचा किल्ला, अर्नाळा, तारापूरचा किल्ला, भरतगड, यशवंतगड हे किल्ले खासगी मालकीचे झाले असून या किल्ल्यांवर घरे उभारून तेथे बागा लावल्या आहेत.
डोंगरी किल्ले (गिरिदुर्ग)
हे डोंगरावरच बांधलेले किल्ले. अतिशय कठीण अशा पाऊलवाटांनी या किल्ल्यांवर जाता येते. किल्ल्याच्या पायथ्याकडून येणाऱ्या शत्रूच्या आक्रमणाची पूर्वसूचना मिळण्यासाठी आणि प्रतिकार करण्यासाठी हे किल्ले अतिशय उपयोगी पडत. लढाईत पराभव होऊ लागला की माघार घेऊन एकदा किल्ल्यात शिरले की शत्रूचा पाठलाग आणि ससेमिरा थांबायचा. महाराष्ट्रातील काही किल्ले फारच लहान आहेत. असे किल्ले म्हणजे निव्वळ पहाऱ्यासाठी बांधलेल्या चौक्या. काही किल्ले मात्र फारच मोठे आहेत.
अंधारकोठड्या
अंधारकोठडी म्हणजे कैदी ठेवायची जागा. ही खोली पंचवीस फूट खोल असून वरती केवळ एक झरोका असे. शत्रूच्या तापदायक माणसाला पकडून आणल्यावर वरून दोराने खाली सोडून दिले जाई. अन्नपाणीही असेच दोराने पुरवले जाई. रायगडावर तीन अंधारकोठड्या आहेत.
अंबरखाने
अंबरखाना म्हणजे धान्याचे कोठार. अहिवंत किल्ल्यावर दगडचुन्याने बांधलेला अंबरखाना आहे.
उष्ट्रखाना
उष्ट्रखाना म्हणजे उंटशाळा. सुतरनाला नावाच्या हलक्या तोफा वाहून नेण्यासाठी आणि सांडणीस्वारांबरोबर पत्रांच्या किंवा अन्य वस्तूंच्या थैल्या पाठवण्यासाठी उंटांची आवश्यकता असे. रायगडावर आणि बहुधा पन्हाळगडावरही उष्ट्रखाना होता.
औषधीखाना
आयुर्वेदप्रवीण वैद्यांसाठी गडांवर औषधीखाना असे. या कारखान्यात भस्मे, चूर्णे, अवलेह आणि अन्य रसायने बनत. पाने, फुले, मुळ्या आणि कंद यांचा संग्रह कारखान्यात करून ठेवलेला असे.
रथखाना
रायगड आणि राजगडसारख्या एखाद्या किल्ल्यावर रथ ठेवण्यासाठी रथखाना होता.
कडा
कडा म्हणजे किल्ल्यावरून खाली दरीपर्यंत पोचणाऱ्या पर्वताची उभी भिंत. ही भिंत तासून तासून गुळगुळीत केलेली असते. या कड्याच्या बाजूने शत्रूचा हल्ला होण्याची अजिबात शक्यता नसते.
कडेलोटाची जागा
रायगडावरील टकमक टोकावरून गुन्हेगाराला कडेलोटाची शिक्षा दिली जाई. अशीच एक कडेलोटाची वैशिष्ट्यपूर्ण जागा ब्रम्हगिरी किल्ल्यावर आहे. तिला दुर्गभंडार म्हणतात.
कलारगा
कलारगा म्हणजे गडाभोवतालच्या खोबणी. या बेचक्यांत प्रयत्‍नपूर्वक झाडी वाढवली जाई. कलरग्यातील झाडाची एकही फांदी न तोडण्याची रामचंद्रपंत अमात्यांची आज्ञा होती.
कुरणे
ही गडाखाली असत. गडावरील गुरांसाठी रोज चारा गडाखालून येत असे. तसा पुरेसा साठा आधीच गडावर करून ठेवलेला असे.
कुसू
किल्ल्याच्या आतली छोटी तटबंदी किंवा कुंपणाची भिंत. या शब्दाचे अनेकवचन कुसवे असे होते.
कोठी आणि जिन्नसखाना
गडावरील वस्तीस लागणाऱ्या गोष्टी ठेवण्याची जागा. रायगडावरील कोठीत कलाबतूचे कापड, खारका, बदाम, कस्तुरी, छीट, आणि नाना प्रकारची तेले ठेवली असल्याचे उल्लेख आहेत. नेहमी नेहमी लागणाऱ्या किरकोळ वस्तू जिन्नसखान्यात असत.
खंदक
किल्ल्याभोवती खोदलेला चर. याच्यावर एखादा पूल असे. खंदक ओलांडून किल्ल्यावर आक्रमण करणे सोपे नसे. खंदकामध्ये काटेकुटे असत आणि विषारी साप सोडलेले असत. चाकणच्या किल्ल्याभोवती तीस फूट खोल आणि पंधरा फूट रुंद असा पाण्याने भरलेला खंदक होता. यशवंतगडाभोवती आग्नेय दिशा वगळून अन्य बाजूंना २४ फूट रुंदीचा आणि १३ फूट खोलीचा खंदक आहे. गोपाळगडाच्या दक्षिण बाजूला १५ फूट खोल खंदक आणि बाकीच्या बाजूंना समुद्र आणि खाडीचे पाणी आहे.
खासगी वस्तुसंग्रह
पानदाने, पिकदाण्या, गंजीफा, सोंगट्यांचे पट, रुद्राक्षांच्या माळा, दुर्बिणी. लोलक घड्याळे आदी खासगी वस्तू या कारखान्यात ठेवल्या जात.
गुहा
अनेक किल्ल्यांवर किंवा त्याच्या आजूबाजूच्या डोंगरांवर गुहा आहेत. लोहगडावर लोमेश ऋषींची एक पुराणकालीन गुहा आहे. हरिश्चंद्रगडावरील गुहा ५० फूट लांब आणि ५० फूट रुंद आहे. ही गुहा छातीइतक्या पाण्याने भरलेली आहे. तिच्या मध्यभागी एक चौरस ओटा आणि त्यावर एक फार मोठे शिवलिंग आहे.
झरोके किंवा छिद्रे
किल्ल्याच्या तटाला बंदुकीचा मारा करण्यासाठी छिद्रे किंवा झरोके ठेवलेले असतात. त्यांची दिशा तिरपी खालच्या बाजूला असते. जवळजवळच्या तीन झरोक्यांतून तटाखालच्या तीन बिंदूवर रोखलेल्या तीन तीन बंदुका असतात. म्हणजे तटावरील एकच माणूस तीन ठिकाणी एकाच वेळी मारा करू शकतो. जिथे शत्रू तटाच्या अगदी जवळ पोचण्याची संभावना असते तेथे छिद्र अधिक तिरके असते.
जंग्या
या तटावरील छिद्रांनाच जंग्या म्हणतात.
जामदारखाना
सिंहगड, रायगड, प्रतापगड, राजगड, आणि पन्हाळा या सर्व किल्ल्यांवर मोठमोठे जामदारखाने होते. जामदारखान्यात रत्ने, हिरे, पाचू, माणके आणि सोन्याचे होन ठेवलेले असत. शिवाय रायगडावरील जामदारखान्यात शिवरायांचे दोन सिंह असलेले सिंहासन ठेवलेले होते.
टांके, तलाव, विहीर
पुरंदर किल्ल्यावर राजाळे आणि पद्‌मावती नावाचे तलाव आहेत. महिपतगडावर पारेश्वराच्या देवळाच्या आवारात दोन तळी आहेत.
रायगडावर गंगासागर नावाचा कधीही पाणी न आटणारा तलाव आहे आणि शिवाय, कुशावर्त आणि हत्ती तलाव नावाचे आणखी दोन तलाव आहेत. हत्ती तलाव हत्तींना डुंबण्यासाठी वापरला जात असे.
टोक
गडावरील टोक म्हणजे सपाट भिंतीसारख्या खोल कड्याचा गडावरील सपाट माथा. रायगडावर भवानी टोक आणि टकमक टोक अशी दोन टोके आहेत. टकमक टोकाखाली २८०० फूट खोलीचा सपाट भिंतीसारखा कडा आहे. या टोकापाशी वाहणाऱ्या जोरदार वाऱ्यामुळे टोकावर उभे रहाता येत नाही. कधीकधी वारा खोऱ्यातून वर वर चढत टकमक टोकापर्यंत पोचतो. त्यामुळे खोऱ्यात उडणाऱ्या घारीसुद्धा वर फेकल्या जातात. त्यामुळे टोकावर पालथे झोपून कडा आणि खालचे खोरे न्याहाळावे लागते.
ढालकाठी
ढालकाठी म्हणजे निशाण रोवण्यासाठी बांधलेला दगडी ओटा. ढालकाठी बहुधा एखाद्या बुरुजावर असे. विचित्रगडावरील फत्तेबुरुजावर अशी ढालकाठी आहे, तर राजगडावरील ढालकाठी पद्‌मावती माचीवर आहे.
तट
तट म्हणजे मजबूत दगडी बांधकाम करून गडाभोवती बांधलेली भिंत. किल्ल्याच्या सर्व बाजूने तट असण्याची आवश्यकता नसते. जो भाग सरळ उभ्या कड्यामुळे वर चढण्यास अशक्य, तेथे तट बांधला जात नाही. कधीकधी दोन कड्यांच्या मधला भागच तटबंदी बांधून सुरक्षित केलेला असतो. तुंगी गडाला सर्व बाजूने कडा असल्याने त्याला तटबंदीच नाही. फक्त दरवाजा आणि भोवती बुरूज आहेत. तट हे नितळ घडीव दगडावर दगड रचून करीत किंवा तिरकस आणि एकमेकांत गुंतलेल्या दगडांचे बनत. महाराष्ट्रातील किल्ल्यांच्या काही तटांची बांधणी चिलखती पद्धतीची आहे. म्हणजे एकात एक असे दोन तट. रायगडाचे तट असे आहेत.
तटांची रुंदी तीन मीटरांपासून १० मीटरपर्यंत असते. कोणत्याही किल्ल्याच्या तटावरून एक माणूस पाच हत्यारे घेऊन सहज फिरू शके. वसईच्या किल्ल्याचा तट तर दोन मोटारी जातील इतका रुंद आहे. जलदुर्गांचे तट साधारणपणे रुंद असत.
तवा
देवगिरीच्या किल्ल्याला असा एक तवा आहे. किल्ल्यात प्रवेश करण्यापूर्वी एक खंदक लागतो, त्यावर हा तवा ठेवलेला आहे. बिजागऱ्या लावून तो उभा करता येतो. तव्यामागे आग पेटवून तो तवा लालभडक करीत. हा तवा ओलांडून शत्रू किल्ल्यात प्रवेश करू शकत नसे. अल्लाउद्दीन खिलजीने पखालींनी पाणी ओतून ओतून हा तवा थंड केला आणि देवगिरीच्या किल्ल्यात प्रवेश केला.
थट्टी (पागा)
थट्टी म्हणजे गडावरील घोडे बांधायची पागा. थट्टीमध्ये घोड्यांशिवाय दुभती जनावरेसुद्धा असत.
दगडी जिने
किल्ल्यावरील उंचसखल जागी जाण्यासाठी उताराचे पायरस्ते किंवा दगडी जिने असत. ब्रम्हगिरी किल्ल्याच्या उंचसर भागाकडून चाळीस-पन्नास पायऱ्याचा एक जिना किल्ल्याच्या पोटात जातो. तिथे एक नैसर्गिक दगडी भिंत लागते. भिंतीवरून शंभर-दोनशे पावले चालल्यावर परत एक दगडी जिना लागतो. या जिन्यावरून वर चढून गेल्यावर दुर्गभंडार नावाचे कडेलोटाचे ठिकाण येते.
दरवाजे
मुख्य प्रवेशद्वारातून किल्ल्यात प्रवेश केल्यावर आगंतुकाला किल्ल्यावर हवे तेथे मोकळे फिरता येऊ नये म्हणून किल्ल्याच्या आतील वाटांवर आणखी एकदोन दरवाजे असू शकतात. प्रचंडगडाच्या बिनीदरवाजातून आत गेल्यावर कोठी दरवाजा, कोकण दरवाजा आणि चित्ता दरवाजा असे आणखी तीन दरवाजे लागतात. शिवनेरी किल्ल्यात एकूण सात दरवाजे आहेत. महिपतगडालाही ५ दरवाजे आहेत. कोतवाल दरवाजा, लालदेवडी दरवाजा, पुसाटी दरवाजा, खेड दरवाजा आणि शिवगंगा दरवाजा ही त्यांची नावे.
उपदरवाजे
किल्ल्यात प्रवेश करण्यासाठी ठेवलेले मुख्य प्रवेशद्वाराशी असलेला दरवाजा सोडला तर बाकीच्या दरवाज्यांना उपदरवाजे म्हणतात. लोहगडाच्या शेवटच्या दरवाज्यातून पलीकडे गेल्यावर एक नागमोडी वाट लागते. तिच्या टोकाला खालच्या बाजूला आणखी एक दरवाजा आणि त्यापुढे पुढचा आणखी खालचा बुरुजांनी वेढलेला दरवाजा. हा तिसरा दरवाजा लागेपर्यंत शत्रूला वरच्या भागांत असणाऱ्या जंग्यांच्या माऱ्यातून सुटणे कठीणच.
सिंहगडाचा पुणे दरवाजा आणि त्याचे उपदरवाजे असेच एकावर एक आहेत. एकाच्या माऱ्यात दुसरा आणि त्याच्या माऱ्यात तिसरा.
चोर दरवाजा
चाकणच्या किल्ल्यात एक फसवा दरवाजा आहे. त्या किल्ल्यात पूर्वेकडून दरवाज्याने आत प्रवेश केला की ती वाट किल्ल्याच्या आतल्या भागात न जाता वेडीवाकडी वळणे घेत एका आडव्या भितीपाशी संपते, आणि त्या दरवाज्याने आत शिरलेले सैनिक जंग्यांच्या माऱ्यात सापडतात.
दारूची कोठारे
दारूची कोठारे किल्ल्याच्या तटाच्या एका बाजूस असत. कोठाराच्या इमारतीच्या बांधकामात आणि प्रत्यक्ष इमारतीत लाकडाचा अंशही नसे. दारूच्या कोठारांत बंदुकीच्या दारूने भरलेली मडकी, बंदुकीच्या गोळ्या, तोफांचे गोळे आणि बाण साठवलेले असत. ही कोठारे गडावरील वस्तीपासून शक्य तितकी दूर असत.