cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
केपें
शैक्षणिक सुविधा
शहरात ९ शासकीय प्राथमिक शाळा आहेत. शहरात ३ खाजगी प्राथमिक शाळा आहेत. शहरात २ खाजगी कनिष्ठ माध्यमिक शाळा आहेत. शहरात २ खाजगी माध्यमिक शाळा आहेत. शहरात १ खाजगी उच्च माध्यमिक शाळा आहे. सर्वात जवळील खाजगी पदवी महाविद्यालय (फक्त वाणिज्य) मडगाव (१० किमी), कला आणि शास्त्र) मडगाव(१० किमी), (कला आणि वाणिज्य) नावेली (९ किमी) येथे आहे. शहरात १ शासकीय पदवी महाविद्यालय (कला. शास्त्र आणि वाणिज्य) आहे.  सर्वात जवळील खाजगी पदवी महाविद्यालय - विधी मडगाव (१० किमी), विद्यापीठ पणजी (४५ किमी), अन्य नावेली (८ किमी) येथे आहे. सर्वात जवळील शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय बाबोंळी (४३ किमी) येथे आहे. सर्वात जवळील शासकीय अभियांत्रिकी महाविद्यालय बंडोरा (३६ किमी) येथे आहे. सर्वात जवळील खाजगी व्यवस्थापन संस्था मडगाव (१० किमी) येथे आहे. सर्वात जवळील शासकीय पॉलिटेक्निक कुडचडे-काकोडा (८ किमी) येथे आहे. सर्वात जवळील खाजगी व्यावसायिक प्रशिक्षण शाळा मडगाव (१० किमी) येथे आहे. सर्वात जवळील खाजगी अनौपचारिक प्रशिक्षणकेंद्र मडगाव (१० किमी) येथे आहे. शहरात १ खाजगी इतर शैक्षणिक सुविधा आहे.
सुविधा
सर्वात जवळील शासकीय अनाथाश्रम मडगाव (१० किमी) येथे आहे. सर्वात जवळील नोकरी करणाऱ्या स्त्रियांचे सरकारी निवास (होस्टेल) पेन्हा दी फ्रान्चा (४६ किमी) येथे आहे. शहरात १ शासकीय वृद्धाश्रम आहे. शहरात १ खाजगी वृद्धाश्रम आहे. सर्वात जवळील शासकीय क्रीडांगण कुडचडे-काकोडा (८ किमी) येथे आहे. सर्वात जवळील खाजगी चित्रपटगृह मडगाव (१५ किमी) येथे आहे. सर्वात जवळील शासकीय सभागृह कुडचडे-काकोडा(८ किमी) येथे आहे. शहरात १ खाजगी सार्वजनिक ग्रंथालय आहे.
संदर्भ
वर्ग:दक्षिण गोवा वर्ग:केपें तालुक्यातील गावे वर्ग:दक्षिण गोवा जिल्ह्यातील गावे
मनोहरराय लक्ष्मणराव सरदेसाई
मनोहरराय लक्ष्मणराव सरदेसाय हे कोकणी कवी, निबंधकार व अनुवादक होते. जन्म १८ जानेवारी १९२५ रोजी पणजी (गोवा) येथे झाला. त्यांचे वडील लक्ष्मणराव सरदेसाई हे प्रख्यात साहित्यिक होते. त्यामुळे वाङ्मयीन वारसा त्यांना घरातूनच लाभला. विल्सन कॉलेज, मुंबई येथे त्यांचे महाविदयालयीन व पदव्युत्तर शिक्षण झाले. फ्रेंच व मराठी विषय घेऊन ते मुंबई विदयापीठा तून प्रथम वर्गात प्रथम आले (१९४९). नंतर त्यांनी विल्सन कॉलेजमध्ये फ्रेंच विषयाचे अधिव्याख्याता म्हणून अध्यापन-कारकीर्दीला सुरुवात केली. १९५२ मध्ये ते फ्रान्सला गेले व ‘अठराव्या शतकातील फ्रान्समधील भारताची प्रतिमा’ या विषयावर त्यांनी सॉर्बां विदयापीठाची फ्रेंचमध्ये डॉक्टरेट मिळविली (१९५८). भारतात परतल्यावर त्यांनी दिल्ली आकाशवाणी केंद्रात फ्रेंच विभागात एक वर्ष नोकरी केली (१९६०). गोवा येथील कोकणी भाषा मंडळाचे ते अध्यक्ष होते (१९६४-६७). मुंबई विदयापीठात ते फ्रेंचचे प्रपाठक व फ्रेंच-पोर्तुगीज विभागप्रमुख होते (१९७९-८५). त्यांनी कोकणी भाषेतील कमिक पुस्तकांचे संपादन ही केले. कोंकणी विश्वकोशा चे प्रमुख संपादक म्हणूनही त्यांनी काम पाहिले (गोवा विदयापीठ, १९९१).
त्यांची मातृभाषा कोकणी असून, त्यांची एकूण २४ पुस्तके प्रकाशित झाली आहेत. प्रारंभीच्या काळात त्यांनी निरनिराळ्या मराठी नियतकालिकांतून मराठी कथा, कविता, लेख इ. प्रसिद्ध केले, तसेच सादया कोकणी मासिकाचे संपादन केले. आवज रे धोलार पडली बडी हे पदयमय नृत्यनाटय त्यांनी १९६१ मध्ये लिहिले व सादर केले. कृष्णाने केलेल्या कंसवधाचे रूपकात्मक चित्रण त्यात असून, त्या द्वारा अप्रत्यक्ष रीत्या गोव्यातील जुलमी पोर्तुगीज राजवटीचे संसूचन केले आहे. त्यानंतर त्यांचा गोंया तुज्या मोगाखातीर (१९६१) हा काव्यसंग्रह प्रकाशित झाला. मातृभूमी गोव्याविषयीच्या उत्कट प्रेमाच्या ह्या कविता आहेत. जायात जागे (१९६४) ह्या त्यांच्या काव्यसंग्रहात समाजवादी आशयाच्या कविता आहेत. जय पुण्यभू जय भारता (१९६५) हा त्यांचा देशभक्तिपर कवितांचा संग्रह आहे. बेब्यांचे काजार (१९६५) ह्या त्यांच्या बालगीत संग्रहाला अमाप लोकप्रियता लाभली. ‘कविराज’ या किताबाने त्यांना सन्मानित करण्यात आले (१९६६), तसेच आकाशवाणी केंद्रातर्फे कोकणीतील देशभक्तिपर गीतासाठी पहिले पारितोषिक देण्यात आले. त्यांचा रामगीता (१९६८) हा श्रीराम-चरित्रावर आधारित भावगीतसंग्रह असून, ही गीते संगीतबद्ध करण्यात आली. जायो जुयो (१९७०) ह्या काव्यसंग्रहाला गोवा कला अकादमीचे (१९७३), तर पिसोळी (१९७८) ह्या काव्यसंग्रहाला साहित्य अकादमीचे पुरस्कार लाभले (१९८०). हे आशय व घाट यांचे वैविध्य असलेले लघुकाव्यसंग्रह आहेत. भांगराची कुराड (१९७९) व माणकुली गीता (१९८२) हे त्यांचे बालगीतसंग्रह उल्लेखनीय आहेत. आपल्या काव्याद्वारा कोकणी भाषेला वैभव व प्रतिष्ठा प्राप्त करून देणारे, कोकणीचे कट्टर समर्थक व खंदे पुरस्कर्ते म्हणून त्यांचे स्थान अनन्यसाधारण आहे. हे उद्दिष्ट साधण्यासाठी त्यांनी कोकणी व इंग्रजी भाषांत अनेक पुस्तपत्रे लिहिली, तसेच ही लोकशाय व आयलो पोल यांसारखी उपरोधप्रचुर दीर्घकाव्ये लिहिली. यांखेरीज स्मगलर (१९७५) व आयलो बदलले हे एकांकिकासंग्रह, तसेच साहित्यास्वाद (१९९३) हा वाङ्मयीन निबंधसंग्रह हे त्यांचे उल्लेखनीय साहित्य होय. व्हॉल्तेअरची कांदीद ही अभिजात फ्रेंच साहित्यकृती, रॉमँ रॉलां यांचे द लाइफ ऑफ विवेकानंद अँड द यूनिव्हर्सल गॉस्पेल व सार्त्रचे ले मो हे आत्मचरित्र यांची त्यांनी कोकणीत भाषांतरे केली. तसेच बीरेंद्रकुमार भट्टाचार्य यांच्या असमिया साहित्यकृतींचे कोकणीत सरस अनुवाद केले. त्यांनी कोकणी चित्रपटासाठी पटकथा व गीते लिहिली. त्यांचा रंगीत माझे अनंतरंग (२००६) हा एकमेव मराठी काव्यसंग्रह होय. त्यांनी अनेक परदेश दौरे केले. त्यांनी अनेक पुस्तकांना लिहिलेल्या प्रस्तावनांतून त्यांची प्रगाढ विद्वत्ता दिसून येते.
वर्ग:महिला संपादनेथॉन वर्ग:महिला संपादनेथॉन- २०२३ वर्ग:कोकणी कवी वर्ग:इ.स. १९२५ मधील जन्म वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
डोंगर देव
डोंगऱ्या देव, डोंगरी देव , माऊली माता , भाया ही महाराष्ट्र तसेच भारतातील इतर काही राज्यांच्या काही आदीवासी जमातीत पुजा केली जाणारा सरावात मोठा उत्सव आहे.
डोंगऱ्या देवाचा उत्सव
नाशिक जिल्ह्याच्या कळवण तालुक्यातील ... आदीवास जमातीत डोंगऱ्या देवाचा पंधरवडा उत्साहच्या स्वरूपात साजरा केला जातो. उत्सवाचे पंधरा दिवस डोंगर देवाचा उपवास धरून केवळ भूईमुग शेंगा, गूळ व लाह्यांचा आहार घेतला जातो. उडीद दाळ व मेथीची भाजी खाऊन एकत्रित रित्या उपवास सोडला जातो. झेंडूच्या झाडाची पुजा दैवत समजून केली जाते उबराच्या झाडाचे तोरण असलेले मांडव घातले जातात. सांगता समारंभाच्या दिवशी डोंगर देवाचा दिवा लावून नृत्य गायन करत जागरण केले जाते. या कार्यक्रमासाठी अजूबाजूच्या गावातील लोकांना निमंत्रीतही केले जाते.
आदिवासी भागात दिवळीनंतर मार्गशीर्ष महिन्यात आदिवासी बांधवांचे दैवत म्हणजे डोंगऱ्या देवाचा मोठा उत्सव साजरा केला जातो. या उत्सवाचा थोडक्यात घेतलेला आढावा... मना डोंगरदेव उच डोंगरवर'...
नाशिक जिल्हयातील पेठ, सुरगाणा, कळवण, बागलाण या तालुक्यातील आदिवासी भागातील कोकणा समाज डोंगऱ्या देवाचा कार्यक्रम मार्गशीर्ष महिन्यात (साधारणतः नोव्हेंबर आणि डिसेंबर) महिन्यात चंद्र दर्शनानंतर गावात सुख शांती लाभावी, निसर्गाचा कोप होऊ नये, शेतातील पीक चांगले यावे, घर संसाराची भरभराट व्हावी तसेच निसर्गदेवता डोंगऱ्या देवाला बोललेले नवसपूर्तीसाठी डोंगऱ्या देवाची पूजा शेवऱ्या माऊली (पुजारी)च्या मंत्रोच्चाराने भोपामाऊली (देवाचा सेवक), डवरी माऊली(पावरकर) व गावकरी मंडळी यांच्या साक्षीने मांडत असतात. साधारणतः पंधरा दिवस चालणाऱ्या या उत्सवात आदिवासी बांधव आपल्या दारी उंबराचे तोरण बांधतात आणि झेंडूच्या रोपट्याला दैवत मानून त्याची पूजा करतात. घरधनी माऊली आपल्या घराचे अंगण गोमूत्र व शेणाने सारवतात. त्या देवखळीवर किंवा गावातील हनुमान मंदिराजवळ किंवा मोकळ्या जागेत पाच माऊलींच्या हातून देवादांडा उभा केला जातो. या जागेवर मुळासकट उपटून आणलेले झेंडूचे रोपटे लावतात. या देवदांड्याजवळ मोरच्या पिसांचा गुच्छ, काकडी, नागळीचेनागलीचे दाणे, उडदाचे दाणे ठेवून दिवा ठेवला जातो( थोम्ब). या कार्यक्रमात पाच, सात, बारा दिवस या थोम्बाजावळ माऊल्या फेर धरून नाचतात. दररोज रात्री माऊल्या डोंगऱ्या देवाच्या वाळत्यांमध्ये (गाण्यांमध्ये) विविध आदिवासी देवतांचे वर्णन, गौरव गात फेर धरून एका ताला सुरात नाचतात. वळतीची (गाण्याची) प्रत्येक ओळ बदलली की नाचाचा प्रकारदेखील बदलत असतो.
डोंगऱ्या देव उत्सवात आदिवासी बांधव आपल्या म्होरक्यासह गटागटाने आजूबाजूच्या गावात जाऊन, डोंगऱ्या देवाची गीते गात व गावकऱ्यांना दर्शनाचे आमंत्रण देतात. गावोगाव जाऊन देवीची गर्जना करणाऱ्या या बांधवांना भाया म्हटले जाते. या गावांतील नागरिक धान्य, तेल, मीठ अथवा पैसे जे देतील ते घेऊन या जमा केलेल्या धान्य, तेलातून डोंगऱ्या देवाचा नैवद्य केला जातो.या काळात आदिवासी बांधव उपवास करतात. उपवसात फक्त भुईमूग शेंगा, गूळ, लाह्या हा त्यांचा आहार असतो. या उत्सवादरम्यान देवाच्या जागरणाचा कार्यक्रम साधारणतः चंद्र दर्शनापासून ते पौर्णिमेपर्यंत सुरू असतो. यात चतुर्दशीच्या दिवशी (पौर्णिमेच्याएक दिवस अगोदर) गावाजवळील ठरलेल्या डोंगरावर थोम्ब घेऊन जातात व तेथे पूजा मांडली जाते.या दिवशी रात्री सर्व माऊल्या निसर्गाच्या सान्निध्यात राहून निसर्ग देवता डोंगऱ्या देवाचा जागर करतात. याच रात्री पौर्णिमेच्या संपूर्ण चंद्राचे शीतल किरण अंगावर घेत देवाच्या वळत्या (गाणे) गात डोंगऱ्या देवाला प्रसन्न करण्यासाठी सर्व माऊल्या नाचण्यात दंग झालेल्या असतात. पौर्णिमेची सुरुवात झाल्यावर डोंगराच्या कडाकपारीत देवाची पूजा मांडून दिवाडोंगऱ्या देव या निसर्गदेवतेला आवाहन करून निसर्गाने आम्हाला साथ द्यावी, या जीवसृष्टीतील चिडी-मुंगी, पशू-पक्षी व मानवाचे कल्याण व्हावे अशी विनवणी करून शेवऱ्या माऊली (पुजारी) प्रार्थना करीत असते. पहाटेला सर्व माऊली गडाला (डोंगऱ्या देवाला) जाऊन कडाकपारीला नारळाने ठोकून देवाला दर्शन देण्यासाठी एकप्रकारे साद (साकडं) घालीत असतात. त्यानंतर सर्व माऊल्या घरी येतात. त्यांच्या स्वागतासाठी गावातील जेष्ठ मंडळींसह महिला, आबालवृद्ध वाट पहात असतात. माऊल्या घरी आल्यावर देवाला कोंबडा- बोकडाचा मान दिला जातो. संध्याकाळी गावजेवणाचा कार्यक्रम (भंडारा) केला जातो व उत्सवाची सांगता होते.
(लेखन : नवनाथ ठाकरे,(प्राथमिक शिक्षक) मराठा विद्या प्रसारक समाज, नाशिक संचलित अनुदानित प्राथमिक आश्रमशाळा, मोहपाडा ता. सुरगाणा जि. नाशिक.)
वर्ग:महाराष्ट्रातील आदिवासी समाज
शिंगेवाडी
शिंगेवाडी हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील सोलापूर जिल्ह्यातील माढा तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथे मध्यम आणि चांगले हवामान असते.हे कोरडे हवामानाच्या श्रेणीत येते. उन्हाळा, पावसाळा आणि हिवाळा हे ऋतू असतात. मार्च ते मे हे महिने उन्हाळ्याच्या काळात येतात आणि या काळात कमाल तापमान ३० ते ४० डिग्री सेल्सिअस पर्यंत असते. एप्रिल आणि मे महिन्याचा कालावधी सर्वात उष्ण असतो. येथे पाऊस अल्प आणि अनिश्चित प्रमाणात पडतो. जूनच्या दुसऱ्या पंधरवड्यापासून ते सप्टेंबर अखेरपर्यंत मान्सूनचा कालावधी असतो. सरासरी ५४५ मि.मी. पाऊस पडतो. येथे हिवाळा नोव्हेंबरमध्ये सुरू होतो आणि फेब्रुवारी महिन्यात तापमान कधीकधी १० अंश सेल्सिअसपेक्षा कमी होते. हिवाळ्याच्या हंगामातील किमान तापमान जानेवारीत सुमारे ९ अंश सेल्सिअस असते.
संदर्भ
वर्ग:माढा तालुक्यातील गावे वर्ग:सोलापूर जिल्ह्यातील गावे
वालुकाचित्र
वालुकाचित्र (सँड पेंटिंग किंवा ड्राय पेंटिंग). अमेरिकन-इंडियन जमातींतील एख पारंपारिक कलाप्रकार. हा कलाप्रकार कॅलिफोर्नियाच्या पठारांवरील इंडियन जमातींत व अमेरिकेच्या दक्षिण-पश्चिम भागातील ⇨नॅव्हाहो व प्वेब्लो [⟶ प्वेब्लो – १] या इंडियन जमातींत अस्तित्वात आहे. जगातील इतर सर्व आदिवासी जमातींप्रमाणे त्यांच्या या कलानिर्मितीचे मूळ त्यांना विश्वाबद्दल, नैसर्गिक शक्तींबद्दल वाटणाऱ्या कुतूहलात आहे. जगण्याची ईर्ष्या, त्यासाठी करावी लागणारी धडपड, निसर्गतत्त्वाचे गूढ उकलण्याचा प्रयत्न ह्यांतून त्यांच्या समजुती, विधी, जादूटोणा इ. निर्माण झाले. साहजिकच त्यांच्या या निर्मितीमागची प्रेरणा सौंदर्यपूर्ण आविष्कारापेक्षा धार्मिक स्वरूपाची किंवा रोगनिवारण विधीच्या स्वरूपाची आहे. याशिवाय वैश्विक शक्तींशी सुसंवाद साधणे, भयकारी शक्तीपासून स्वतःचे संरक्षण करणे हीदेखील ही चित्रे काढण्यामागची उद्दिष्टे असतात. विधींशी संबंधित प्रार्थना म्हणणारे जमातीतील तज्ज्ञ ही चित्रे काढतात.
अमेरिकेच्या दक्षिण-पश्चिम भागातील वालुकाचित्रे आकृतिबंधाच्या दृष्टिकोणातून गुंतागुंतीची व प्रभावी असून, कॅलिफोर्नियाच्या इंडियन जमातीत व इतर जमातींत निर्माण होणारी वालुकाचित्रे साधी व सोपी आहेत. ही चित्रे काढण्यासाठी मुख्यत्वे वाळू, राख, खनिजद्रव्ये व वनस्पतींपासून तयार होणारे रंग अशा कोरड्या वस्तूंचा वापर केला जातो. विविधरंगी वाळू, दगडाची पूड, कोळशाची पूड, राख, पुष्परेणू किंवा फुलझाडांचा मोहोर या द्रव्यांचा वापर करून पांढरा, पिवळा, निळा, काळा, तांबडा अशा रंगांनी ही चित्रे काढतात. चित्रे शैलीदार व प्रतीकात्मक असतात. चित्र काढण्यासाठी स्वच्छ, गुळगुळीत व सपाट केलेल्या वाळूच्या पृष्ठभागाचा वापर केला जातो. हातामध्ये रंगाची पूड घेऊन अंगठा व बाजूचे बोट यांच्या चिमटीतून ती रांगोळीप्रमाणे सोडली जाते. रंगाची पूड सोडण्याच्या पद्धतीतून रेषा व त्या बाजूचे रंग, आकार इ. तपशील तयार होतात. वालुकाचित्रांचे आकृतिबंध सर्वसाधारणपणे वर्तुळाकार किंवा आयताकृती असून, त्यांचे आकार ३ फुटांपासून (०.९१ मी.) ते २० फुटांपर्यंत (६.१० मी.) असतात. ही चित्रे काढणे हा प्रार्थनेबरोबर कारवयाचा पवित्र विधी असून प्रार्थना व विधीनंतर ती दैवी शक्तीने भारली जाऊन जागृत होतात, असा या जमातींचा विश्वास आहे. काही आकृतिबंधांमध्ये संरक्षण व बचाव यांबरोबरच आशीर्वाद वा अभय देण्याचे व रोगांवर उपचार करण्याचे सामर्थ्य असते, अशी समजूत आहे. या क्षेत्रातील तज्ज्ञ व्यक्ती व त्यांचे सहकारी ही चित्रे काढतात व त्यांचा मोबदला दिला जातो. अशा व्यक्तींना ‘सिंगर्स’ असे म्हणतात. कारण तेच या विधींशी संबंधित प्रार्थनाही म्हणतात. रोग बरा करण्याच्या विधीत विवक्षित वालुकाचित्राची निवड रोग झालेल्याने करायची असते. चित्र पूर्ण झाल्यावर रोगी व्यक्ती चित्राच्या मध्यभागी बसते व चित्रातील वाळूचे किंवा रंगाचे त्याच्या शरीराच्या भागांना लेपन करण्यात येते. ज्यावेळी हा विधी पूर्ण होतो, त्यावेळी संपूर्ण चित्र नष्ट केले जाते व पुन्हा ज्यावेळी विधी होणार असेल त्यावेळी ते स्मरणाने काढावे लागते. वालुकाचित्रांचे सु. १,००० आकृतिबंध उपलब्ध आहेत. १८८० मध्ये प्रथमतः वालुकाचित्रांच्या प्रतिकृती केल्या गेल्या, तेव्हापासून चित्रांच्या शैलीत काही वैशिष्ट्यपूर्ण फरक झाले नाहीत. वालुकाचित्रातील आकृतिबंध ठराविक स्वरूपाचे असल्यामुळे, वैयक्तिक निर्मितिवैविध्य फारसे आढळत नाही.
वालुकाचित्रांमध्ये वेगवेगळ्या देवतांच्या परंपरागत आकृत्या असतात, तसेच इंद्रधनुष्य, झुडपे, प्राणी, वीज, पाऊस, पौराणिकदृष्ट्या महत्त्वाचे ग्रह, तारे, नक्षत्रे आणि विधींबरोबर म्हणावयाच्या प्रार्थनांमधील अनेक प्रतीके या चित्रांतून काढलेली असतात. अनेकदा चित्राच्या तीन बाजूंना इंद्रधनुष्याचे प्रतीकात्मक मानवरूपी चित्रण केलेले आढळते. अमेरिकेतील इंडियन जमातींच्या मिथ्यकथांमधील सहा दिशांची संकल्पना ही त्यांच्या, विशेषतः प्वेब्लो इंडियन जमातीच्या कलेत अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते. त्यांच्या कल्पननेनुसार सर्व वस्तुमात्र जगताचा या संकल्पनेशी संबंध आहे. प्राणी, झाडेझुडपे व नक्षत्रे ही दिशांची प्रतीके असून त्यांना विधीमध्ये महत्त्वाचे स्थान असते. दिशा या संकल्पनेशी प्रतीकरूपाने निगडित असणारे रंग हे आकाशातील रंगांवर व विधीच्या स्वरूपावर अवलंबून असतात. चित्रात वापरल्या जाणाऱ्या पांढरा, पिवळा, निळा, काळा, तांबडा अशा प्रत्येक रंगाला प्रतीकात्मक दृष्टिकोणातून महत्त्व असते. प्रत्येक जमातीनुसार चित्रात वापरल्या जाणाऱ्या रंगांमध्ये बदल होत जातो, प्वेब्लो इंडियन जमातीत सर्वसाधारणपणे पूर्वेसाठी पांढरा, दक्षिणेसाठी पिवळा, काळा किंवा निळा, पश्चिमेसाठी निळा किंवा पिवळा, खस्वस्तिकासाठी निळा किंवा अनेक रंग व अधःस्वस्तिकासाठी काळा किंवा पांढरा असे रंग वापरतात. नॅव्हाहो व प्वेब्लो यांच्या वालुकाचित्रांतून दक्षिण अमेरिकेतील उच्च दर्जाची पारंपारिक कलानिर्मिती पहावयास मिळते.
नॅव्हाहो जमातीचा १६८० नंतर प्वेब्लो जमातीमधील टोळ्यांशी संबंध येऊन त्यांच्या कलात्मक आविष्कारांवर व विधींवर त्यांचा प्रभाव पडला. प्वेब्लो वालुकाचित्रांचे अत्यंत कमी पुरावे उपलब्ध असून त्यावरून हे लक्षात येते की, नॅव्हाहोंनी त्यांतील सामर्थ्य ओळखले व त्यांतून अधिक कल्पकतेने अनेकविध रूपे व आकृतिबंध निर्माण केले. यांतील काही चित्रे काळविटाची कातडी जमिनीवर पसरून त्यावर काढली जात, तर काही वाळूच्या सपाट व गुळगुळीत केलेल्या थरावर काढली जात. नॅव्हाहो वालुकाचित्रांचे आकृतिबंध साधारणतः वर्तुळाकार किंवा आयताकृती असतात. त्यांतील मुख्य कल्पना ही अमूर्त भौमितिक आकार, मानवरूपांचे वक्राकारांत वा भौमितिक आकारांत केलेले शैलीकरण, प्राण्यांचे व मक्याच्या रोपांचे तुलनात्मक दृष्ट्या नैसर्गिक आकार, नागमोडी रेषा, फुल्या, स्वस्तिक, नक्षत्रे, सूर्यमंडळाची वर्तुळाकृती प्रतीके इ. आकारांमधून व्यक्त केली जाते. हे आकृतिबंध सुरचित असून त्यांत शिस्त, स्पष्टता, लयपूर्ण पुनरावृत्ती तसेच तोल व वैविध्य अशा घटकांच्या कौशल्यपूर्ण वापरातून ताण व गती निर्माण केली जाते.
हे आकृतिबंध व त्यांचे रंग ह्यांना प्रतीकात्मक महत्त्व असून नॅव्हाहोंच्या श्रद्धेनुसार हे आकृतिबंध व ते काढण्याची पद्धती ही नॅव्हाहोंच्या पूर्वजांना पुण्यात्मांकडून, अलौकिक शक्तींना मानवरूपे दिलेल्या देवतांकडून मिळाली. वालुकाचित्रांतील आकार पुण्यात्मे, पौराणिक घटना व त्यांच्याशी संबंधित जादूटोणा करणाऱ्या अतिमानवी शक्ती यांना प्रतीकरूपाने व्यक्त करतात. एखाद्या दंतकथेच्या संदर्भात त्यातील घटना व कथाभागांशी संबंधित अशी चित्रमालिका असते.
वालुकाचित्रे काढण्याची संकल्पना, त्यातील श्रद्धा व समजुती ह्या पनामातील क्युना इंडियन, वेस्ट इंडीजमधील तैनो इंडियन व अपाची या जमातींनी स्वीकारल्या.
अनेक वर्षे ही चित्रे काढणाऱ्या जमातींनी चित्रांच्या कायम स्वरूपाच्या प्रतिकृती करण्यास परवानगी दिली नव्हती. ज्या वेळी गालिच्यावर वालुकाचित्रांची प्रतिकृती वापरली गेली, तेव्हा मूळ आकृतिबंध व रचनेचा प्रभावीपणा किंवा सामर्थ्य टिकावे, म्हणून त्यात हेतुतः बदल किंवा चूक करण्यात आली. १८८० मधील एका विणकामात वालुकाचित्राचा वापर केला असून, १८९० पासून त्याचा व्यापारासाठी वापर करण्यास सुरुवात झाली. एकोणिसाव्या व विसाव्या शतकांत ब्लँकेट, रग इ. वस्तूंच्या आकृतिबंधांत वालुकाचित्रांतील आकार वापरलेले आढळतात. अशा प्रकारे वालुकाचित्रांचे क्षणभंगुरत्व घालवून त्यांचा अधिक टिकाऊ माध्यमात वापर करण्यास सुरुवात झाली असली, तरी विधींमध्ये या प्रकारास कोणतेही स्थान नाही.
प्राचीन आदिवासींच्या वालुकाचित्रांचे, विशेषतः त्यांतील आकार, कलाविष्कार व आकृतिबंध ह्यांचे आधुनिक पाश्चिमात्य चित्रकार पॉल क्ले आणि जोन मिरो ह्यांच्या चित्रांतील अभिव्यक्तीशी काही अंशी साधर्म्य दिसून येते.
बांधोना
सेन्सस कोड ५३८८६८ असलेले बांधोना हे गाव, गडचिरोली या जिल्ह्यातील २८८.५९ हेक्टर क्षेत्राचे गाव असून २०११ च्या शिरगणतीनुसार ह्या गावात १०१ कुटुंबे आहेत व एकूण लोकसंख्या ३३६ आहे.ह्याच्या सर्वात जवळचे शहर गडचिरोली हे ६५ किलोमीटर अंतरावर आहे.
वैद्यकीय सुविधा-सरकारी
असलेल्या सुविधा- निरंक नसलेल्या सुविधा - कम्युनिटी हेल्थ सेंटर, प्राथमिक आरोग्य केन्द्र,  प्राथमिक आरोग्य उपकेन्द्र,  प्रसूति व शिशुसंगोपन केन्द्र,  क्षयरोग रुग्णालय,  अ‍ॅलोपॅथिक रुग्णालय,  अन्य उपचार पद्धतीचे रुग्णालय,  दवाखाने,  गुरांचे दवाखाने,  फिरते दवाखाने,  कुटुंब कल्याण केन्द्र,
वैद्यकीय सुविधा-बिगर-सरकारी
असलेल्या सुविधा- पारंपरिक वैद्य व वैदू, (s)-१ नसलेल्या सुविधा - बाह्य रोगी विभाग, बाह्य व भरती असलेले रोगी विभाग, धर्मादाय बिगर-सरकारी रुग्णालय, एम बी बी एस पदवीधर डॉक्टर, इतर पदवीधर डॉक्टर, पदवी नसलेले डॉक्टर, औषधाची दुकाने, इतर बिगरसरकारी वैद्यकीय सुविधा,
पिण्याचे पाणी
असलेल्या सुविधा- झाकण असलेल्या विहिरीच्या पाण्याचा पुरवठा, झाकण नसलेल्या विहिरीच्या पाण्याचा पुरवठा, हँड पंपच्या पाण्याचा पुरवठा, बारमाही सुरू असलेल्या हँड पंपच्या पाण्याचा पुरवठा, नदी /कालवे यातील पाण्याचा पुरवठा, तलाव / तळी यातील  पाण्याचा पुरवठा, नसलेल्या सुविधा - शुद्ध केलेल्या नळाच्या पाण्याचा पुरवठा, शुद्ध न केलेल्या नळाच्या पाण्याचा पुरवठा, बोअर वेलच्या पाण्याचा पुरवठा, बारमाही सुरू असलेल्या बोअरवेल पाण्याचा पुरवठा, झऱ्यांच्या पाण्याचा पुरवठा, इतर पाण्याचा पुरवठा,
स्वच्छता
असलेल्या सुविधा- सांडपाणी शुद्धीकरणाच्या सयंत्रात सोडले जाते.उघडी गटारे, नसलेल्या सुविधा - न्हाणीघरासह सार्वजनिक स्वच्छता गृह, न्हाणीघराशिवाय सार्वजनिक स्वच्छता गृह, ग्रामीण सॅनिटरी हार्डवेयरचे दुकान, सामूहिक बायोगॅस किंवा कचऱ्याच्या उत्पादक पुनर्वापराची व्यवस्था,
संचार
गावात असणाऱ्या सुविधा - मोबाइल फोन सुविधा, टॅक्सी, जिल्ह्यातील दुय्यम रस्त्याना जोडलेले रस्ते, डांबरी रस्ते, पाण्यासाठी नाल्या असणारे डांबरी रस्ते, बारमाही रस्ते, स्थानिक नसलेल्या सुविधांची अंतरे - पोस्ट ऑफिस, - ५ की.मी.पेक्षा कमी अंतरावर. उपपोस्ट ऑफिस, - ५ की.मी.पेक्षा कमी अंतरावर. इंटरनेट कॅफे / सर्व्हिस सेंटर, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. खाजगी कूरियर, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. सार्वजनिक बस सेवा, - ५ ते १० की.मी.अंतरावर. खाजगी बस सेवा, - ५ ते १० की.मी.अंतरावर. रेल्वे स्टेशन, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. ऑटो व टमटम, - ५ ते १० की.मी.अंतरावर. ट्रॅक्टर - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. सायकल रिक्षा (पायचाकी), - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. बैल व इतर जनावरांनी ओढलेल्या गाड्या, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. राष्ट्रीय महामार्गाला जोडलेले रस्ते, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. राज्य महामार्गाला जोडलेले रस्ते, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. जिल्ह्यातील मुख्य रस्त्याला जोडलेले रस्ते, - ५ ते १० की.मी.अंतरावर. कच्चे रस्ते, - ५ की.मी.पेक्षा कमी अंतरावर. तळटीप- शिरगिणतीत असलेल्या पुढील सुविधांच्या उपलब्धततेची माहिती नाही - सायकल रिक्षा (यांत्रिक), समुद्र व नदीवरील बोट वाहतूक, बोट वाहतुकीयोग्य जलमार्ग,
बाजार व पतव्यवस्था
गावात असणाऱ्या सुविधा - स्वसहाय्य गट (SHG), शेतमाल विक्री संस्था, स्थानिक नसलेल्या सुविधांची अंतरे - ए टी एम, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. व्यापारी बँका, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. सहकारी बँका, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. शेतकी कर्ज संस्था, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. रेशनचे दुकान, - ५ की.मी.पेक्षा कमी अंतरावर. मंडया / कायम बाजार, - ५ ते १० की.मी.अंतरावर. आठवड्याचा बाजार, - ५ ते १० की.मी.अंतरावर. शेतमाल विक्री संस्था,
आरोग्य, आहार व करमणूक सुविधा
गावात असणाऱ्या सुविधा - शिशुविकास पौष्टिक आहार केन्द्र (ICDS), अंगणवाडी पौष्टिक आहार केन्द्र, अंगणवाडी पौष्टिक आहार केन्द्र, इतर पौष्टिक आहार केन्द्र, आशा, स्थानिक नसलेल्या सुविधांची अंतरे - समुदाय भवन (टीव्ही सह अथवा विरहित), - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. क्रीडांगण, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. खेळ / करमणूक क्लब, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. सिनेमा/ व्हिडियो थियेटर, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. सार्वजनिक ग्रंथालय, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. सार्वजनिक वाचनालय, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. वृत्तपत्र पुरवठा, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. विधानसभा मतदान केन्द्र, - ५ ते १० की.मी.अंतरावर. जन्म व मृत्यु नोंदणी केन्द्र, - ५ की.मी.पेक्षा कमी अंतरावर.
वीज पुरवठा
घरगुती वापरासाठी वीजपुरवठा - आहे. शेतीसाठी वीजपुरवठा - आहे. व्यापारी वापरासाठी वीजपुरवठा - नाही. सर्व प्रकारच्या वापरासाठी वीजपुरवठा - नाही.
भवानीपूर एज्युकेशन सोसायटी कॉलेज
भवानीपूर एज्युकेशन सोसायटी कॉलेज, हे कोलकात्याच्या लाला लजपतराय सरानी भागातील महाविद्यालय आहे.
बाह्य दुवे
वर्ग:कोलकाता
साह्यकारी छात्रसेना
भारतातील शालेय विद्यार्थ्यांकरिता भारत सरकारने १९५२ पासून साह्यकारी छात्रसेना सुरू केली. शालेय शिक्षण घेणाऱ्या मुलामुलींमध्ये लष्करी प्रशिक्षणाची वाढती गरज लक्षात घेऊन ज्यांना एन्.सी.सी.मध्ये प्रवेश मिळू शकला नाही, अशा विद्यार्थ्यांसाठी ए.सी.सी. योजना सुरू करण्यात आली. माध्यमिक शाळांतील साधारणपणे तेरा ते सोळा वर्षे वयोगटातील मुलामुलींना त्यात प्रवेश देण्याची तरतूद होती. भारत सरकार ने १९४८ पासून राष्ट्रीय छात्रसेना( एन्.सी.सी.) योजना सुरू केली. अल्पावधीतच ही सेना इतकी लोकप्रिय झाली, की त्या सेनेची व्याप्ती वाढवून बहुसंख्य विद्यार्थ्यांना त्या शिक्षणाचा लाभ मिळेल अशी व्यवस्था करावी, अशी शिक्षणसंस्थांकडून मागणी आली. ह्या मागणीनुसार केंद्र शासनाने १९५२ च्या जून महिन्यापासून साह्यकारी छात्रसेनेची योजना शाळांमधून सुरू केली. ही योजना राष्ट्रीय छात्रसेनेपेक्षा कमी खर्चिक होती. एन्.सी.सी. तसेच शालेयस्तरावरील कनिष्ठ विभाग ( ज्यूनिअर एन्.सी.सी.) ह्या योजनांना पूरक व साधारणत: त्याच धर्तीवर ही योजना सर्व शाळांमधून ऐच्छिक स्वरुपात राबविण्यात आली.
तेरा ते सोळा वर्षे वयोगटातील मुलामुलींना शारीरिक शिक्षण व तत्सम इतर विषयांचे शिक्षण देऊन ह्या युवकांची शारीरिक, बौद्घिक व नैतिक उन्नती घडवून आणणे त्यांच्यात चारित्र्य, शीलसंवर्धन, नेतृत्वगुण, संघभावना, शिस्तप्रियता, सहकार्य, राष्ट्रप्रेम, समाजसेवा आदी नागरी गुणांची जोपासना करून त्यांना उत्तम, शिस्तप्रिय व सुसंस्कृत नागरिक बनविणे, अशी बहुविध उद्दिष्टे ए.सी.सी.च्या स्थापनेागे होती.ह्या युवकयुवतींमध्ये आत्मविश्वास जागृत करणे, त्यांना समाजसेवेचे प्रशिक्षण देणे, श्रमप्रतिष्ठेचे महत्त्व पटवून देणे हेही हेतू ह्या सेनेच्या स्थापणेमागे होते. त्या द्दष्टीने ए.सी.सी.च्या अभ्यासक्रमाची आखणी करण्यात आली. त्यात पुढील विषयांचा समावेश करण्यात आला :
(१) व्यावहारिक नागरिकत्व, (२) शारीरिक शिक्षण, (३) सांघिक खेळ, (४) कवायत, (५) फील्ड क्राफ्ट ( रणक्षेत्रातील हालचालींचे प्रशिक्षण ), (६) प्रथमोपचार, आरोग्य व स्वच्छता हे विषय अंतर्भूत होते. गर्दीचा बंदोबस्त, आग विझविणे, पोहणे व जीव वाचविणे हे पूर्वी शिकविले जाणारे विषय नव्या अभ्यासक्रमातून वगळलेले दिसतात.
२. ऐच्छिक स्वरुपाचे पूरक प्रशिक्षण:
भारत सरकारच्या संरक्षण मंत्रालयामार्फत ही योजना कार्यान्वित झाली. संरक्षण मंत्रालयाच्या अखत्यारीतील एन्.सी.सी.च्या प्रमुख संचालकांच्या मार्गदर्शनाखाली ए.सी.सी.ची प्रशासकीय अंमलबजावणी करण्यात येत असे. मुलांना प्रत्यक्ष प्रशिक्षण देण्यासाठी माध्यमिक शाळांमधील शिक्षकांची निवड करून त्यांना एन्.सी.सी.च्या लष्करी अधिकाऱ्यांकडून रीतसर प्रशिक्षण दिले जाई. ह्या प्रशिक्षित शिक्षकांनी ही योजना आपापल्या शाळांमधून राबविली. यामध्ये विद्यार्थ्यांना विशिष्ट गणवेश व बिल्ले देण्यात येत असत.
१९६५-६६ पासून साह्यकारी छात्रसेना योजना शाळांमधून बंद करण्यात आली. त्याची जागा राष्ट्रीय स्वास्थ्यदल ( नॅशनल फिटनेस कोअर ) योजनेने घेतली. १९५५– ६० या काळात माध्यमिक शाळांत बालवीर संघटना  व वीरबाला छात्रसेना, राष्ट्रीय अनुशासन योजना, शारीरिक शिक्षण इ. अनेक योजना चालू करण्यात आल्या. या योजनांचे संघटन व सुसूत्रीकरण करण्याच्या उद्देशाने १९६५ मध्ये राष्ट्रीय अनुशासन योजनेचे रुपांतर राष्ट्रीय स्वास्थ्यदल योजनेत करण्यात आले. तसेच शालेय पातळीवरील एन्.सी.सी.च्या कनिष्ठ विभागाची योजना अद्यापही शाळांमधून राबवली जाते.
वर्ग:महिला संपादनेथॉन
गिरनोळी
गिरनोळी हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील उत्तर कोकणातील पालघर जिल्ह्यातील पालघर तालुक्यातील एक गाव आहे.
भौगोलिक स्थान
पालघर रेल्वे स्थानकापासून पूर्वेस मनोर मार्गाने गेल्यावर चहाडे गावानंतर डावीकडे कोकणेर गावानंतर शिवमंदिरानंतर हे गाव लागते. पालघरपासून हे गाव १६ किमी अंतरावर आहे.
हवामान
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. पावसाळ्यात येथे भातशेती, नागलीशेती केली जाते.
लोकजीवन
हे मध्यम आकाराचे गाव आहे.२०११ च्या भारतीय जनगणनेनुसार गावात ३३३ कुटुंबे राहतात. एकूण १६२६ लोकसंख्येपैकी ८२७ पुरुष तर ७९९ महिला आहेत. गावाची साक्षरता ६४.२४ टक्के आहे.पुरुष साक्षरता ७४.४३ आहे तर स्त्री साक्षरता ५३.५४ आहे. गावातील वय वर्ष शून्य ते सहा वर्षे लहान मुलांची संख्या २६७ आहे.ती एकूण लोकसंख्येच्या १६.४२ टक्के आहे. मुख्यतः आदिवासी समाजातील लोक येथे राहतात. छोट्या प्रमाणावर शेती व शेतमजूर, वीटभट्टीमजूर म्हणून ते काम करतात.अगदी लहान प्रमाणात कुक्कुटपालन,बकरीपालन सुद्धा ते करतात. येथे भरपूर प्रमाणात रानभाज्या मिळतात. खरशिंग,करडू,बाफली,पेंढर, बांबूशिंद,कवळ, खुरासनीचा पाला, लोत, शेवळी, उडदाचा पाला, काकड, रानचिकू, आभईची शेंग, अळबी, आंबट बिबली, माड, चावा वेल,टेरा, कर्टुलं,लोथी, सतरा, हळंदा, शेवळे,कोरड, टाकळा, शेवगा, तेरे, कुडाची फुलं, घोळ, कोळू, रताळ्याचे कोंब, टेंभरण, मोहदोडे,नारळी, मोखा, चायवळ, वांगोटी, भोपा, बोंडारा, रानकेळी, भारंगा ह्या काही रानभाज्या आहेत. ह्या भाज्या मुख्यतः पावसाळ्यात होतात.ह्या भाज्या पोटाचे विकार, खोकला आणि इतर तत्सम आजारावर गुणकारी असतात. आदिवासी समाज बांधवांना त्याची चांगली समज असते. तारपा नृत्य आणि वारली रंगकला हे आदिवासी समाजाचे अविभाज्य भाग आहेत.
नागरी सुविधा
गावात प्राथमिक शिक्षण,प्राथमिक आरोग्यसेवा, रस्ते वीजपुरवठा, सार्वजनिक स्वच्छता,पाणी पुरवठा इत्यादी आवश्यक गोष्टी उपलब्ध आहेत.महाराष्ट्र राज्य परिवहन महामंडळाच्या बसेस पालघर रेल्वे स्थानकावरून येथे येण्यासाठी ठराविक वेळी उपलब्ध असतात. अॉटोरिक्शासुद्धा पालघरवरून दिवसभर उपलब्ध असतात.
जवळपासची गावे
केळवा, मांगेलवाडा, मायखोप, रोठे, लालठाणे, सागवे, कोकणेर, चहाडे, वासरे, खडकोळी, तांदुळवाडी ही जवळपासची गावे आहेत.
संदर्भ
https://www.census2011.co.in/data/subdistrict/4163-palghar-thane-maharashtra.html
२. http://tourism.gov.in/india-tourism-development-corporation-itdc
वर्ग:पालघर तालुक्यातील गावे
अल्मेंदारेस नदी
क्युबाची राजधानी हबाना या नदीकाठी वसलेले आहे. हबानाला याच नदीतून पाणीपुरवठा होतो. अल्मेंदारेसच्या काठी क्युबातील अनेक मोठे उद्योग आहेत.
वर्ग:क्युबातील नद्या
विठ्ठल बाळकृष्ण गांधी
डॉ. व्ही.बी. गांधी, पूर्ण नाव विठ्ठल बाळकृष्ण गांधी, हे भारतातील एक मराठी अर्थतज्ज्ञ आणि उद्योजक होते. राहणारे मूळचे रत्‍नागिरीचे. वडील तिथलेच एक भाजीविक्रेते आणि खूप मोठ्या कुटुंबाला पोसणारे. लहानग्या विठ्ठलाला शिक्षणाची आवड दिसल्यामुळे वडिलांनी काही सग्यासोयऱ्यांबरोबर त्याला १९०० साली मुंबईला पाठविले. काही दानशूर मंडळींच्या मदतीने व्ही.बी. गांधी विल्सन कॉलेजमधून पदवीधर झाले. नंतर एक शिष्यवृत्ती मिळवून ते अमेरिकेत गेले. तेथे न्यू यॉर्कच्या कोलंबिया विद्यापीठातून त्यांनी मास्टरची पदवी मिळविली. कोलंबिया विद्यापीठातील अर्थशास्त्री एडविन सेलिगमन यांचे ते आवडते विद्यार्थी होते.
अमेरिकेत शिक्षणाच्या खर्चासाठी व्ही.बी. गांधींनी हॉटेलांमधून कपबशा विसळल्या, एका भारतीय उपाहारगृहात वेटरचे काम केले आणि प्रसंगी वाहनांमध्ये कोळसा भरण्याचे कामही केले. कॉलेजच्या वेळांव्यतिरिक्त ते एरवी, एका इमारतीमध्ये लिफ्टमनचे काम करीत. अमेरिकेत असतानाच त्यांनी लाला लाजपत राय यांनी चालू केलेल्या ’यंग इंडिया’च्या संपादनाचे काम केले. अमेरिकेतील आयुष्य जगताना ते थोड्या बाबतीत ’पाश्चिमात्य’ झाले. '''डॉ. व्ही.बी. गांधी''' तिथेच पाईप ओढायला शिकले.
अमेरिकेत स्त्रियांना मिळणारी बरोबरीची वागणूक पाहून व्ही.बी. गांधी फार प्रभावित झाले. पुढे भारतात येऊन एका डॉक्टर मुलीशी लग्न झाल्यावर त्यांनी आपल्या पत्‍नीला संसारात समान दर्जा दिला. स्त्रिया पुरुष करीत असलेले कोणतेही काम करू शकतात, फक्त पाईप ओढू शकत नाहीत’ असे गांधी यांनी एके ठिकाणी लिहिले आहे. १९२४मध्ये मुंबईत परतल्यावर व्ही.बी. गांधी यांनी स्वातंत्र्य चळवळीत भाग घ्यायला सुरुवात केली. मोर्च्यांमध्ये दाखल होणे, पत्रके वाटणे, कामगारांच्या हक्कासाठी झगडणे, वर्तमानपत्रांतून लेख लिहिणे, आणि हे सर्व करीत असताना आपल्या रत्‍नागिरी येथील गरीब आणि मोठ्या कुटुंबाला पोसणे ह्या सर्व गोष्टी गांधी करीत असत.
लोकसभेत चर्चांमध्ये सतत सक्रिय भाग घेत असल्याने '''व्ही.बी. गांधी''' सभेत नेहमीच उठून दिसत. १९५०साली ते संसदेच्या लोक लेखा समितीचे (PAC - Public Accounts Committeeचे) सदस्य झाले. भारताच्या राजकारणात, अर्थकारणात आणि समाजकारणात '''डॉ. व्ही.बी. गांधी''' यांचे महत्त्वाचे योगदान राहिले आहे.
चरित्र
डॉ. व्ही.बी. गांधी यांची अमेरिकेत स्थायिक झालेली नात लीना गांधी तिवारी हिने त्यांचे ’Beyond Pipe & Dreams' या नावाचे चरित्र लिहिले आहे. मुंबईतील म्युझियमच्या मागच्या बाजूला असणाऱ्या फोर्बस स्ट्रीटला आता डॉ. व्ही.बी. गांधी रोड असे नाव देण्यात आले आहे.
पहा
वर्ग:१ ली लोकसभा सदस्य वर्ग:३ री लोकसभा सदस्य गांधी, विठ्ठल बाळकृष्ण
आईल ऑफ मान क्रिकेट संघाचा गर्न्सी दौरा, २०२०
आईल ऑफ मान क्रिकेट संघाने ऑगस्ट २०२० मध्ये १ आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना खेळण्यासाठी गर्न्सीचा दौरा केला. आईल ऑफ मान चा पहिलाच आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना होता. तर दोन्ही संघांनी २ अनौपचारिक २०-२० सामने खेळले. एकमेव आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामना गर्न्सीने जिंकला.
२रा अनौपचारिक २०-२० सामना
वर्ग:इ.स. २०२० मधील क्रिकेट गर्न्सी
मोलीमा
मोलीमा हे एक वास्तुरचनाविशेष आहे. प्रायः हवामानाचे आघात निष्क्रिय करणे, पुढे झुकणाऱ्या विटांच्या किंवा दगडांच्या ओळींस आधार देणे, कोनाडे, खिडक्या, दारे, झरोके इत्यादींना ठसठशीत उठाव देणे, वास्तूंचे ऊर्ध्वगामित्व व भूसमांतरत्व खुलविणे, बैठकी भागांचे स्थिरत्व दर्शविणे व जेथे वास्तूच्या आकाराच्या धारणेत व दिशेत बदल होतो, तेथे लयबद्ध सांधा देणे इत्यादींसाठी वास्तूनिर्मितीत मोलीम्यांची योजना केली जाते. या मोलीम्यांच्या आकारांस कारणपरत्वे विविध घाट दिलेले असतात. या घाटांचे ज्या वस्तूंशी साम्य असते, त्या वस्तूंच्या नावांनी मोलीमे ओळखले जातात. दरवाज्यावरती गणेशपट्टी असते.
ऊर्ध्वकमलपट्टा, अधःकमलपट्टा, कपोतचंचुपट्टा, मणिबंधी पट्टा, कुंभपट्टा, प्रस्तरकणी अशी त्यांची नावे भारतीय वास्तूशिल्पात आढळतात. या मोलीम्यांच्या पृष्ठभागांवर वेलबुट्ट्या, भौमितिक आकारांची नक्षी, स्वस्तिकमाळा इत्यादींचे पोत चढविल्यामुळे छायाप्रकाशाचा विलोभनिय खेळ साधला जाऊन वास्तूस आगळे सौंदर्य प्राप्त होते. देवालयाच्या जोत्यावर आडवे धावते पट्टे असतात त्यांवर हत्ती, घोडे, नर, पुष्प इत्यादींचे शिल्पांकन असते. त्यांना अनुक्रमे ‘गजथर’, ‘अश्वथर’, ‘नरथर’, ‘पुष्पथर’ इत्यादी नावे आहेत. त्यांतून शाही मिरवणूका, युद्धे इ. प्रसंगांचे दर्शन घडते. मेक्सिको, ईजिप्त, ग्रीस, इटली, इराण व भारत येथील वास्तूंवर सूर्यप्रकाशाची दाहकता कमी करणारे मोलीमे असतात. इंग्लंड, फ्रान्स यांसारख्या देशांतील वास्तूंमधील मोलीमे हिमवर्षाव पृष्ठभागावरून घरंगळत जाईल, अशा प्रकारचे असतात. जास्त पर्जन्यवृष्टीच्या देशांतील वास्तूंतील मोलीमे वारा, पाऊस यांपासून वास्तूचा बचाव करणारे असतात. म्हणूनच वास्तुसौंदर्य व वास्तुसंरक्षण या दोन्ही दृष्टींनी मोलीम्यांची योजना केली जाते.
वर्ग:वास्तुशास्त्र
बांगरवाडी (जुन्नर)
बांगरवाडी हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील सर्वसाधारण हवामान उष्ण व कोरडे आहे. हवामानातील बदलानुसार प्रत्येक वर्षात मुख्यतः तीन ऋतू असतात.मार्च ते मे पर्यंत उन्हाळा, जून ते ऑक्टोबर पर्यंत पावसाळा आणि नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी पर्यंत हिवाळा असतो. तालुक्यातील वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान ७२० मिमी पर्यंत असते.
संदर्भ
वर्ग:जुन्नर तालुक्यातील गावे वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील गावे
मिसोप्रोस्टॉल
मिसोप्रोस्टॉल हे एक प्रोस्टाग्लॅंडिन (PGE¹) प्रकारातील औषध आहे. याचा वापर वेदनाशामक औषधांमुळे होणारा जठराचा दाह कमी करण्यासाठी व प्रसुतवेदना व गर्भपातासाठी वापरण्यात येते. या औषधाचा शोध व विक्री फायझर या कंपनी द्वारे केले गेलेले आहे.
मांजलापूर
मांजलापूर हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील परभणी जिल्ह्यातील पूर्णा तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील हवामान उष्ण व कोरडे आहे.येथे नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी हा हिवाळा हंगाम असतो. हिवाळ्यात दिवसा तापमान ३० सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान १५ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते.जून ते ऑक्टोबर हा पावसाळा हंगाम असतो. पावसाळ्यात दिवसा तापमान ३१ अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान २३ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते. पावसाळ्यात मध्यम प्रमाणात पाऊस पडतो. वार्षिक पर्जन्यमान ५६० मिमी असते.मार्च ते मे हा उन्हाळा मोसम असतो. उन्हाळ्यात दिवसा तापमान ३९ अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान २५ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते.
संदर्भ
वर्ग:पूर्णा तालुक्यातील गावे वर्ग:परभणी जिल्ह्यातील गावे
गुजरात जायंट्स
गुजरात जायंट्स (पूर्वी गुजरात फॉर्च्युन जायंट्स म्हणून ओळखला जाणारा) हा अहमदाबाद, गुजरात येथे स्थित एक कबड्डी संघ आहे जो प्रो कबड्डी लीगमध्ये खेळतो. संघाचे नेतृत्व सध्या सुनील कुमार मलिक करत असून प्रशिक्षक मनप्रीत सिंग करत आहेत. संघाची मालक अदानी विल्मार लिमिटेडकडे आहे. द जायंट्स द अरेना बाय ट्रान्सस्टेडिया येथे त्यांचे घरचे सामने खेळतात. त्यांनी २०१७ आणि २०१८ मध्ये त्यांच्या दोन्ही प्रयत्नांत अंतिम फेरी गाठली, दोन्ही वेळा त्यांना अनुक्रमे पटणा पायरेट्स आणि बंगळूर बुल्स यांच्या विरुद्ध उपविजेतेपद मिळवून दिले.
पाच पुस्तकालयविज्ञान सिद्धांत
ग्रंथालयशास्त्राचे पाच सिद्धांत
अनुक्रमणिका
२० उद्दिष्टे
२.२ विषय विवेचन
२.२.१ पहिला सिद्धांत ग्रंथ उपयोगासाठी असतात. २.२.२ दुसरा सिद्धांत प्रत्येक वाचकासाठी ग्रंथ २.२.३ तिसरा सिद्धांत प्रत्येक ग्रंथासाठी वाचक २.२.४ चौथा सिद्धांत वाचकाचा वेळ वाचवा तसेच ग्रंथालय सेवकाचा वेळ वाचवा २.२.५ पाचवा सिद्धांत ग्रंथालय ही वर्धिष्णू संस्था आहे २.२.६ पंचसूत्रीचे विस्तृत संदर्भात आकलन
२.३ स्वयं अध्ययन प्रश्नांची उत्तरे
२.४ सारांश
२.५ अधिक वाचनासाठी पुस्तके पाच
२.० उद्दिष्टे
भारतीय ग्रंथालयशास्त्राचे जनक डॉ. शियाली रामामृत रंगनाथन यांनी घालून दिलेले ग्रंथालयशास्त्राचे पाच सिद्धांत (फाईव्ह लॉज ऑफ लायब्ररी सायन्स) म्हणजे ग्रंथालयाच्या प्रशासनामधील अत्यंत महत्त्वाचे व सदैव मार्गदर्शक ठरणारे असे पाच मूलभूत सिद्धांत आहेत. केवळ ग्रंथालयाचे कामकाज करतानाच नव्हे तर प्रलेखन (डॉक्युमेंटेशन) तसेच माहिती वितरणाच्या इतर प्रगत क्षेत्रांतही या पाच सिद्धांतांचा उपयोग नेहमीच दीपस्तंभाप्रमाणे मार्गदर्शक होतो. ग्रंथालयशास्त्राचे सारच जणू या पाच सिद्धांतांमध्ये सूत्ररूपाने थोडक्यात सांगण्यात आले आहे.
या घटकाचा अभ्यास केल्यानंतर तुम्हांला ★ ग्रंथालय, माहितीकेंद्र किंवा प्रलेखन केंद्र यांमधील प्रत्येक कृतीला कार्यपद्धतीला या पंचसूत्रीचा कसा तात्त्विक आधार आहे हे सांगता येईल. ★ या क्षेत्रातील कोणतेही नवे संशोधन, नवीन प्रगतिपर सुधारणादेखील या पाच सिद्धांतांपैकी एखाद्या किंवा अधिक सूत्रांमध्ये किती चपखलपणे व सुसंगतरित्या बसते, हे स्पष्ट करता येईल.
२.१ प्रास्ताविक
भारतीय ग्रंथालयशास्त्राचे जनक असा ज्यांचा सार्थ लौकिक आहे त्या डॉ. शि. रा. रंगनाथन यांनी सर्वप्रथम सन १९२८ मध्ये ग्रंथालयशास्त्राचे सुप्रसिद्ध पाच सिद्धांत किंवा पंचसूत्री प्रतिपादन केली. त्या वेळी ते मद्रास विद्यापीठाचे प्रमुख ग्रंथपाल होते. १९२८ सालच्या डिसेंबर महिन्यात त्या वेळच्या मद्रास राज्यातील चिंदबरम येथे झालेल्या राज्यस्तरीय शैक्षणिक परिषदेत त्यांनी आपले हे विचार मांडले. पुढे हेच विचार ग्रंथालयशास्त्रात सुप्रतिष्ठित झाले. त्यांना मोठी मान्यता मिळाली. ग्रंथालय व माहितीशास्त्रकोणासाठी आहे, ते कशा प्रकारे कार्य करते, त्याचे एकूण तत्त्वज्ञान काय, इत्यादी प्रश्नांचे अत्यंत मोजक्या शब्दांत व सूत्ररूपाने दिग्दर्शन या पाच सिद्धांतांमध्ये आपणास मिळते, म्हणूनच हे पाच सिद्धांत रंगनाथन यांची पंचसूत्री म्हणून प्रसिद्ध आहेत.
डॉ. रंगनाथन हे १९२४ मध्ये ग्रंथालयशास्त्राच्या अभ्यासासाठी इंग्लंडला गेले होते. लंडन विद्यापीठाच्या स्कूल ऑफ लायब्ररीयनशिपमध्ये त्यांनी ग्रंथालयशास्त्राचा अभ्यास केला. इंग्लंडमधील अनेक ग्रंथालयांना भेटी देऊन त्यांनी तेथील कामकाज पद्धतींचे निरीक्षण केले. क्रॉयडन येथील ग्रंथालयात त्यांनी काही काळ प्रत्यक्ष काम केले. हे सर्व करीत असताना त्यांच्या संशोधक मनात असा विचार येई की, ग्रंथालयातील या सान्या कामकाज प्रक्रियेला निश्चित अशा काही सूत्रांमध्ये शब्दांकित करता येईल काय? अशी सूत्रे किंवा सिद्धांत हे सर्वसमावेशक असले पाहिजेत, त्यायोगे ग्रंथालयीन सेवांची व कार्यपद्धतींची सुसंगत, तर्कशुद्ध मांडणी करता आली पाहिजे. या सिद्धांतांच्या प्रकाशात ग्रंथालयीन सेवा सार्वत्रिक रितीने व कार्यक्षमपणे सर्वांना उपलब्ध करून देता आली पाहिजे. या विचारचक्रातूनच डॉ.
रंगनाथन यांना पाच सिद्धांतांची प्रेरणा मिळाली. त्यांचे हे पाच सिद्धांत किंवा पंचसूत्री पुढीलप्रमाणे आहे: (१) ग्रंथ हे उपयोगासाठीच असतात. (Books are for use.) (२) प्रत्येक वाचकासाठी ग्रंथ आहे. (Every Reader his/her book.) (३) प्रत्येक ग्रंथासाठी वाचक आहे. (Every Book its Reader) (४) बाचकाचा वेळ वाचवा तसेच ग्रंथालय सेवकाचा वेळ वाचवा. (Save the time of the Reader Save the time of library staff.) (५) ग्रंथालय ही एक वर्धिष्णू संस्था आहे. (Library is a growing Organism.)
२.२.१ पहिला सिद्धांत ग्रंथ उपयोगासाठी असतात
स्टार प्लस
स्टार प्लस ही डिझनी कंपनी इंडियाच्या पूर्ण मालकीची उपकंपनी असलेल्या स्टार इंडियाच्या मालकीची भारतीय दूरचित्रवाहिनी आहे. हे एक सामान्य मनोरंजनाचे चॅनल आहे. वाहिनीच्या कार्यक्रमांमध्ये कौटुंबिक नाटके, विनोदी, युवा-केंद्रित रिॲलिटी शो, गुन्हेगारीवरील कार्यक्रम आणि टीव्ही चित्रपट यांचा समावेश होतो.
पाच पुस्तकालयविज्ञान सिद्धांत
ग्रंथ हे उपयोगासाठी असतात यात वेगळे सांगण्यासारखे ते काय, असे तुम्हांला वाटेल. परंतु ग्रंथालयांचा इतिहास पाहिला तर तशी स्थिती नसल्याचे आपल्या ध्यानात येईल. पूर्वीच्या काळी ग्रंथनिर्मिती. ही आजच्याप्रमाणे सोपी नव्हती. पुस्तके म्हणजे मातीच्या विटा, ताडाची किंवा कमळाची पाने किंवा तत्सम पृष्ठभागावर कोरलेला किंवा रेखाटलेला मजकूर असे. साहजिकच अशी पुस्तके मोकळेपणी वापरण्याऐवजी ती जपून ठेवण्याकडे लोकांचा कल असे. मध्ययुगीन युरोपातील राजघराण्यात हे ग्रंथ साखळीने बांधून ठेवीत असत. त्यांचा वापर अत्यंत काटेकोरपणे, विशिष्ट व्यक्तींपुरताच केला जात असे. मुद्रणाचा शोध इसवी सन १४५४ साली लागला. त्यामुळे एखाद्या पुस्तकाच्या अनेक प्रती छापण्याची कला अस्तित्वात आली. तरीही अनेक ग्रंथालयांमधून पुस्तकांच्या वापरावर अनेक नियंत्रणे असल्याचे दिसून येईल. तो काळ आजच्यासारखा विचारांच्या मुक्त आदान-प्रदानाचा नव्हता. बहुसंख्य समाज लेखन-वाचनासारख्या गोष्टींपासून दूर राहिलेला होता. लिहिणे, वाचणे, पुस्तके सांभाळणे हा उद्योग काही थोडे विशिष्ट लोक बहुधा उच्चवर्णीय आणि राजघराण्यातील व्यक्तीच करीत असत. बहुसंख्य समाज निरक्षरच होता. आजकाल मात्र ही स्थिती मोठ्या प्रमाणावर बदलली आहे. पुस्तके कपाटात जपून ठेवण्याचे दिवस इतिहासजमा झाले असून आता त्यांचा मुक्तपणे वापर करण्याचा काळ आलेला आहे. पुस्तके ही आता सर्वसामान्य लोकांच्या जीवनाचा अविभाज्य भाग बनू लागली आहेत. ग्रंथालयाच्या सर्व कामकाजाचा प्रधान हेतूदेखील पुस्तके केवळ जपून ठेवण्यापेक्षा त्यातील ज्ञान व माहिती लोकांपर्यंत जावी, हाच असतो. पुस्तके उपयोगासाठी असतात. या सूत्राचे उपयोजन किंवा अंमलबजावणी ग्रंथालयात कशा रितीने होते, हे आता पाहू.
स्टार प्लस
संदर्भ
वर्ग:हिंदी दूरचित्रवाहिन्या वर्ग:स्टार प्लस
पाच पुस्तकालयविज्ञान सिद्धांत
पहिला सिद्धांत आपणास बरेच काही सांगून जातो. ग्रंथालयाची जागा किंवा ठिकाण निश्चित करताना हा नियम ध्यानात ठेवावा लागतो. ग्रंथालयाची जागा अशाच ठिकाणी असली पाहिजे की जेथे बहुसंख्य वाचकांना सहजपणे संपर्क ठेवता येईल. ग्रंथालय हे सहसा मध्यवर्ती ठिकाणी असावे, म्हणजे वाचकांना, विद्यार्थ्यांना त्याचा उपयोग करून घेणे सुलभ जाते. त्याचबरोबर या ठिकाणी शांतता असणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. कारण शांतता नसेल तर वाचन किंवा अध्ययन शक्य होणार नाही. हा नियम जसा सार्वजनिक ग्रंथालयांना लागू आहे, तसाच शाळा-महाविद्यालये अथवा विद्यापीठाच्या ग्रंथालयांसही लागू आहे. ग्रंथालयातील ग्रंथसंपत्तीचा उपयोग किंवा वापर व्हावयाचा असेल तर ग्रंथालयाचे ठिकाण हे जास्तीत जास्त वाचकांना आकर्षित करू शकेल, त्यांचे लक्ष वेधून घेऊ शकेल, असे मध्यवर्ती व संपर्कास सुलभ हवे. दूर, एकांतात असू नये.
(ख) ग्रंथालयाची वेळ
जागेप्रमाणेच ग्रंथालयाच्या कामकाजाची वेळ हीसुद्धा वाचकांना सोयीस्कर अशीच असली पाहिजे. आपल्या देशातील अनेक ग्रंथालये या बाबीकडे पुरेशा गांभीर्याने पाहत नाहीत असे दिसून येते. विशेषतः शालेय, महाविद्यालयीन व सार्वजनिक ग्रंथालये या नियमांकडे काळजीपूर्वक पाहत नाहीत. ती नेमकी अशा वेळी उघडी असतात, की ज्या वेळी त्यांचा वाचकवर्ग दुसऱ्या कामात गुंतलेला असतो. उदाहरणार्थ, सार्वजनिक ग्रंथालये सकाळी, संध्याकाळी व रविवारी उघडी असावीत.
(ग) ग्रंथालयाची इमारत व फर्निचर
इमारतीप्रमाणेच फर्निचरही अद्ययावत आकर्षक व उपयुक्त असले पाहिजे. उदाहरणार्थ, ग्रंथालयातील कपाटांची उंची ६-७ फुटांपेक्षा अधिक असू नये. कपाटे यापेक्षा उंच असतील तर तेथील पुस्तके हाताळणे अवघड जाईल आणि अशा पुस्तकांकडे वाचक सहसा वळणारच नाहीत. त्यांचा वापर होणार नाही, हे योग्य नव्हे. विशेषतः छोटे वाचक, स्त्रिया यांनाही सहज वापरता येईल असे फर्निचर ग्रंथालयात असावे. इमारतीची रचनाही तशीच असावी. ग्रंथालयातील फर्निचर सोयीचे, सुबक, वाचकांना आरामशीरपणे वाचन करता येण्यासारखे असेल तर नक्कीच वाचकास त्या ग्रंथालयात पुन्हा यावेसे वाटेल. त्यामुळे ग्रंथांचा उपयोगही अधिक प्रमाणात होईल, हे स्पष्ट आहे.
ग्रंथालयशास्त्राच्या पहिल्या सिद्धांताच्या पूर्ततेसाठी ग्रंथालयातील कर्मचारीही विशिष्ट पात्रतेचे व गुणांचे असावेत, अशी अपेक्षा असते. सर्वप्रथम त्यांनी ग्रंथालयशास्त्राचे योग्य प्रशिक्षण घेतलेले असणे महत्त्वाचे आहे. कारण योग्य शैक्षणिक व व्यावसायिक पात्रता असली तरच आपले काम ते जाणकारीने करू शकतील. आपल्या कामात वाकबगार असतील.
परंतु एवढे पुरेसे नाही. ग्रंथालयातील कर्मचारी हे उत्साही, सेवातत्पर व सौजन्यशील स्वभावाचे असले पाहिजेत. आपले प्रत्येक काम हे अखेरीस वाचकांच्या सेवेसाठीच असते व तेच आपले ध्येय आहे, ही गोष्ट त्यांनी सदैव लक्षात ठेवली पाहिजे. वाचकांना शक्य तेवढे जास्तीत जास्त साहाय्य करण्याची त्यांची भूमिका हवी. एखादी वाचनप्रेमी व्यक्ती ग्रंथालयात आली आणि तिला जर ग्रंथालय सेवकांकडून योग्य सहकार्य मिळाले नाही, तर ती व्यक्ती ग्रंथालयाबद्दल गैरसमज करून घेईल व पुन्हा कदाचित ग्रंथालयाकडे वळणारही नाही, अशी भीती असते. म्हणून ग्रंथालयातील कर्मचारीवर्ग हा वाचकांना साहाय्य करण्यास तत्पर, उत्साही असावा. तरच ग्रंथव्यवहार वाढेल व ग्रंथालय लोकप्रिय होईल. ग्रंथ हे उपयोगासाठीच असतात', या सिद्धांताचे पालनही मग आपोआपच होईल.
प्रत्येक वाचकासाठी ग्रंथ आहे, हा डॉ. रंगनाथन यांनी घालून दिलेला दुसरा महत्त्वाचा सिद्धांत आहे. याचा अर्थ असा, की पुस्तके ही सर्वांसाठी असतात. विशिष्ट वा मर्यादित लोकांसाठीच नसतात. सर्व प्रकारच्या सर्व थरांमधील वाचकांना त्यांच्या विभिन्न गरजांनुसार ग्रंथ मिळाले पाहिजेत. म्हणजेच पर्यायाने त्यांना ग्रंथालयीन सेवा मिळाली पाहिजे, यावर हे सूत्र भर देते. ग्रंथालयात येणाऱ्या प्रत्येक वाचकाला त्याच्या आवडीप्रमाणे, गरजेप्रमाणे पुस्तक मिळावे, या आग्रहामध्ये ग्रंथालयीन सेवेचे लोकशाहीकरण तसेच सार्वत्रिकीकरण अपेक्षित आहे. एके काळी ग्रंथालयाचा वापर करणे हा केवळ काही खास उच्चभ्रू वर्गातील लोकांचाच अधिकार आहे, असे मानले जात असे. सर्वांना निरपेक्ष रितीने तो हक्क नव्हता. परिणामी बहुजन समाज ज्ञानापासून वंचित राहिला. ही परिस्थिती नंतरच्या काळात झपाट्याने बदलली. ज्ञान हे सर्वांसाठी खुले झाले.लोकशाही राज्यपद्धतीने शिक्षण घेऊन ज्ञान संपादन करणे व त्यासाठी ग्रंथालयांसारख्या व्यवस्थांचा लाभ घेणे हा मूलभूत अधिकार ठरवून तो प्रत्येक लहानथोर व्यक्तीला निरपवादपणे बहाल केला. म्हणूनच प्रत्येक वाचकासाठी पुस्तक या सिद्धांतामध्येसुद्धा ग्रंथालयसेवा ही प्रत्येक नागरिकास हक्क या स्वरूपात उपलब्ध व्हावी, कोणीही त्यापासून वंचित राहू नये, यावर भर देण्यात आला आहे.
( १ ) दुसऱ्या सिद्धांताचे उपयोजन
दुसरा सिद्धांत राज्यशासन, ग्रंथालयाचे चालक, कर्मचारीवर्ग, तसेच वाचक यांना ग्रंथालयाच्या संदर्भात कोणती कर्तव्ये पार पाडली पाहिजेत, याचे दिग्दर्शन करतो.
(क) राज्यशासनाची कर्तव्ये
राज्यामध्ये ग्रंथालयीन सेवा जास्तीत जास्त लोकांना उपलब्ध करून देणे, हे राज्यशासनाचे प्राथमिक कर्तव्य आहे. हे करण्यासाठी प्रत्येक राज्यामध्ये ग्रंथालय कायदा असावा आणि ग्रंथालय कायद्याची योग्य अंमलबजावणी करणे आणि त्यायोगे शक्य तितके जास्तीत जास्त अर्थसाहाय्य ग्रंथालयांसाठी उपलब्ध करून देणे ही राज्य सरकारची जबाबदारी आहे. हे करण्यासाठी कोणत्या प्रकारच्या ग्रंथालयांमुळे समाजाचे अधिक हित साधू शकेल, याचा विचार करून त्या पद्धतीच्या ग्रंथालयांचे जाळे राज्यात निर्माण करणे आवश्यक ठरते. राज्यशासन प्रामुख्याने सार्वजनिक ग्रंथालयांसाठीच अनुदान देत असते. परंतु सार्वजनिक ग्रंथालयांद्वारे सर्वच वाचकांची गरज पूर्ण होत नसते. उदाहरणार्थ, विद्यार्थी, शिक्षक, संशोधक या वर्गाची गरज सार्वजनिक ग्रंथालयाद्वारे भागू शकत नाही. म्हणून अशा वर्गांसाठी शालेय, महाविद्यालयीन, विद्यापीठीय तसेच विशेष ग्रंथालयांची (स्पेशल लायब्ररीज) उभारणी करणे हेदेखील राज्यशासनाचे कर्तव्य ठरते. (ख) ग्रंथालमचालकांची कर्तव्ये
ग्रंथालयशास्त्राच्या दुसऱ्या सिद्धांताच्या संदर्भात ग्रंथालय चालविणाऱ्या ( पदाधिकारी किंवा अधिकारी) वर्गावर जी जबाबदारी पडते, ती मुख्यतः दोन संबंधांत असते- (१) ग्रंथनिवड करणे आणि (२) योग्य कर्मचाऱ्यांची निवड करणे.
(१) ग्रंथनिवड : आपल्या वाचकांच्या आवडीची सर्वच पुस्तके कोणतेही ग्रंथालय खरेदी करू शकत नाही. त्या दृष्टीनेच असे म्हटले जाते की कोणत्याही ग्रंथालयाचे बजेट किंवा आर्थिक तरतूद ही गरजेच्या मानाने नेहमीच मर्यादित असते. म्हणून ग्रंथखरेदी करण्यापूर्वी ग्रंथाची योग्य प्रकारे निवड करण्याची आवश्यकता असते. उपलब्ध असलेल्या थोड्या पैशांमध्ये जास्तीत जास्त उपयुक्त पुस्तके घेतल्यास अधिकाधिक वाचकांचा दुवा मिळविता येतो. म्हणून ग्रंथालयचालकांनी पुस्तकांची निवड अत्यंत दक्षतेने केली पाहिजे. भिन्नभिन्न स्वरूपाच्या ग्रंथालयांनी आपले उद्दिष्ट तसेच वाचकवर्गाची गरज यांचा विचार करून ग्रंथनिवड करावी. शैक्षणिक ग्रंथालयांमध्ये क्रमिक, त्यास पूरक अशी संदर्भपुस्तके व संदर्भग्रंथ (शब्दकोश विश्वकोश इत्यादी) असावेत; तर सार्वजनिक ग्रंथालयात ललित साहित्याबरोबरच जीवनोपयोगी माहिती, ज्ञान देणारी पुस्तके असावीत. ग्रामीण भागातल्या शेतकऱ्यांना शेती, पशुपालन, पूरक उद्योगधंदे यांची माहिती गावातील सार्वजनिक ग्रंथालयात मिळाली पाहिजे. महिलांना आहारशास्त्र, आरोग्य, शिवणटिपणासारख्या उपयुक्त कला, बालसंगोपन यांचे शिक्षण ग्रंथालयातील पुस्तकांद्वारे उपलब्ध झाले पाहिजे. असे झाले तर ग्रामीण असो वा शहरी, प्रत्येक वाचकासाठी पुस्तक असते हा सिद्धांत व्यवहारात आणला जाईल.
असा विविधांगी ग्रंथसंग्रह करण्यापूर्वी आपल्या वाचकांना नेमकी कोणत्या पुस्तकांची गरज आहे, त्यांची आवड काय आहे, यांबाबतची पाहणी (सर्वेक्षण) करण्याचे तंत्र हल्ली आधुनिक ग्रंथालयात वापरले जाते. त्यानुसार ग्रंथ खरेदी करण्यासाठी धोरण आखले जाते. त्याचा चांगला उपयोग होतो. वाचकवर्गही पसंतीची पुस्तके मिळाल्याने संतुष्ट राहतो. सार्वजनिक, शैक्षणिक ग्रंथालयात प्रादेशिक भाषेतील ग्रंथ घेतले पाहिजेत. बालवाचकांसाठी बालवाङ्मयाची खरेदी केली पाहिजे. ही दृष्टी अतिशय महत्त्वाची आहे.
(२) योग्य कर्मचाऱ्यांची निवड ग्रंथालय चालविणाऱ्या पदाधिकारी मंडळाने किंवा अधिकाऱ्यांनी
'प्रत्येक वाचकासाठी ग्रंथ आहे' हा दुसरा सिद्धांत पूर्णपणे अमलात आणण्यासाठी वेचक ग्रंथसंग्रह करण्याबरोबरच ग्रंथालयातील कर्मचारीवर्गही कर्तव्यनिष्ठ व सेवातत्पर असाच निवडला पाहिजे. तसे नसल्यास, ग्रंथसंग्रह उत्कृष्ट दर्जाचा असूनही वाचकांना त्याचा लाभ मिळणार नाही. एखाद्या वाचकाला हवी असणारी माहिती किंवा संदर्भ ग्रंथालयातील कोणकोणत्या पुस्तकांमध्ये आहेत. हे कर्मचाऱ्यांनी त्या वाचकाच्या निदर्शनास आणले पाहिजे. तरच ग्रंथालयाचा हेतू साध्य होईल.
(ग) कर्मचाऱ्यांची कर्तव्ये
ग्रंथालयाच्या चालकांनी ग्रंथालयासाठी पुरेसा व सक्षम कर्मचारीवर्ग उपलब्ध करून दिला एवढ्यानेही कार्यभाग साधत नाही. कर्मचाऱ्यांनी वाचकांना सदैव सेवा देण्यासाठी जागरूक राहिले पाहिजे. प्रत्येक चाचकासाठी ग्रंथ आहे. हा सिद्धांत ग्रंथालय सेवकांकडून वाचकांस दिल्या जाणान्या संदर्भसेवेवर भर देतो. ग्रंथालयात एखाद्या वाचकाला हवी असणारी माहिती पुरविणारी एकापेक्षा जास्त • पुस्तके असू शकतात. त्या सर्व पुस्तकांची वाचकाला माहिती असतेच असे नाही. अशा वेळी वाचकाने मागणी केलेले एखादेच पुस्तक ग्रंथालय सेवकांनी पुरविले तर ग्रंथालयशास्त्राच्या या दुसऱ्या सिद्धांताचे पूर्णांशाने पालन झाले नाही, असेच म्हणावे लागेल. याउलट, वाचकाने उत्सुकता दाखविलेल्या विषयावर आपल्या ग्रंथालयात कोणकोणती पुस्तके आहेत, त्यांचे लेखक कोण आहेत, या पुस्तकांची वैशिष्ट्ये काय यासंबंधी थोडीफार माहिती देऊन तसेच वाचकांचा प्रतिसाद अजमावून यांपैकी काही पुस्तके ग्रंथालय सेवकांनी त्या वाचकापुढे प्रत्यक्ष हजर केली तर वाचकाला हवी ती माहिती त्वरित मिळू शकेल. तो आनंदित होऊन कृतज्ञ भावनेने ग्रंथालयाचा निरोप घेईल. वाचकाचे असे समाधान करणे हेच ग्रंथालयाचे खरे उद्दिष्ट आहे व दुसऱ्या सिद्धांतामध्ये तेच अपेक्षित आहे.
काही वेळा असेही घडते, की एखाद्या वाचकाला हवा असणारा विषय एखाद्या पुस्तकात एखाद्या प्रकरणापुरता किंवा काही थोड्या पृष्ठांमध्येच वर्णन केलेला असतो. त्यामुळे वाचक त्याकडे गांभीर्याने पाहत नाही. त्याच्याकडून हा संदर्भ नजरेआड होण्याची खूप शक्यता असते. असे होऊ नये म्हणून ग्रंथालयातील तालिकेमध्ये या विषयाचाही उल्लेख असणारी वर्गीकृत अथवा उलट संदर्भ नोंद (क्रॉस रेफरन्स एंट्री) असावी. ती वाचकाचे लक्ष वेधून घेऊ शकेल आणि वाचकाला आवश्यक ती माहिती मिळेल. त्याची निराशा टळेल. 'प्रत्येक वाचकासाठी ग्रंथ आहे' या सूत्रामध्ये पुस्तक या शब्दाच्या स्थूल अर्थाप्रमाणे केवळ पुस्तकांचाच समावेश होतो असे नाही, तर वाचकाला हवी असणारी माहिती देणारे ग्रंथालयातील इतर प्रकारचे वाचनसाहित्यही त्यात येते. उदाहरणार्थ, एखादे नियतकालिक असेल, विशिष्ट लेख असेल. आजकाल ज्ञानाच्या प्रत्येक शाखेमध्ये एवढ्या मोठ्या प्रमाणावर नित्यनवीन भर पडत असते की विविध ठिकाणांहून प्रसिद्ध होणाऱ्या अशा माहितीची अचूक नोंद ठेवणे व ती वेळेवर उपलब्ध करून देणे हे मोठेच अवघड कार्य झालेले आहे. परंतु ग्रंथालयशास्त्र हा दुसरा सिद्धांत ग्रंथालयातील सेवकांकडून अशी अपेक्षा करतो की त्यांनी ग्रंथालयातील विविध प्रकारच्या ग्रंथसूची, सारसंग्रह, अहवाल इत्यादी संदर्भसाधनांचा उपयोग करून वाचकाला हवी असणारी माहिती उपलब्ध करून दिली पाहिजे.
(घ) वाचकाची कर्तव्ये