cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
नागपूर
इतिहास
नागपूरचा सर्वप्रथम उल्लेख १०व्या शतकातील ताम्रपटावर आढळतो. हा ताम्रपट देवळी (वर्धा) येथे मिळाला असून तो इ.स. ९४०चा आहे. छिंदवाडा जिल्ह्यातील देवगडचा गोंड राजा बख्त बुलंद शहा याने १७०२ साली नाग नदीच्या तीरावर नागपूर शहराची स्थापना केली. देवगड राज्यात त्या काळी नागपूर, सिवनी, बालाघाट, बैतूल आणि होशंगाबाद यांचा समावेश होत असे. बख्त बुलंद शहानंतर त्याचा मुलगा राजा चांद सुलतान देवगडच्या गादीवर आला. त्याने १७०६ साली त्याची राजधानी नागपुरास हलवली. त्याने जवळजवळ ३३ वर्षे राज्य करून नागपूर शहर भरभराटीस आणले.राजा चांद सुलतान याच्या मॄत्यूनंतर नागपूरवर भोसल्यांचे राज्य आले.इ.स. १७४२ मधे रघूजीराजे भोसले नागपूरच्या गादीवर आरूढ झाले. इ.स. १८१७ मध्ये सीताबर्डीच्या लढाईमध्ये मराठ्यांचा पराभव करून ब्रिटिशांनी नागपूरचा ताबा घेतला. इ.स. १८६१ मध्ये नागपूर ही सेन्ट्रल प्रॉव्हिन्सेस व बेरारची राजधानी झाली.
इ.स. १८६७ मध्ये नागपूरहून मुंबई शहरापर्यंत ग्रेट इंडियन पेनिन्सुला कंपनीने रेलमार्ग विकसित केला आणि पहिली आगगाडी १८६७ मध्येच नागपूरहून निघाली. टाटा समूहाने देशातील पहिला कापड उद्योग याच शहरात सुरू केला.त्याच एम्प्रेस व मॉडेल मिल होत. भारतीय स्वातंत्र्य युद्धातदेखील शहराने महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. स्वातंत्र्यपूर्व काळात कॉॅंग्रेसची दोन अधिवेशने नागपुरात झाली व असहकार आंदोलन नागपूरच्या १९२० च्या अधिवेशनापासून सुरू झाले.१९२५ सालि डॉ.केशव बळीरामपंत हेडगेवार यांनी नागपूर इथे 'राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ [आरएसएस] 'ची स्थापना केली. स्वातंत्र्यानंतर सेन्ट्रल प्रॉव्हिन्सेस व बेरार भारताच्या एक प्रांत बनला. १९५० साली मध्य प्रदेश राज्याची निर्मिती झाली व वऱ्हाड (विदर्भ)नव्या राज्यात आला. नागपूरला भारताची राजधानी करण्याचाही प्रस्ताव होता. आज, नागपूर ही महाराष्ट्र राज्याची उपराजधानी असून महाराष्ट्र विधानसभेचे हिवाळी अधिवेशन येथे भरते.
१९५६ मध्ये डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी नागपूरमध्ये येऊन आपल्या लाखो अनुयायांसह बौद्ध धर्माची दीक्षा घेतली.
भूगोल व हवामान
नागपूर शहरामधून नाग नदी, पिवळी नदी आणि पोरा नदी जाते. पैकी नाग नदी ही शहराच्या संस्कृतीशी जोडलेली आहे. ही नदी शहरातून एकूण १७ किलोमीटरचा प्रवास करते. सर्व नद्यांची एकूण लांबी ४८ किमी. आहे.
नागपूर शहर ज्या नदीवर वसले आहे त्या नाग नदीचे अनेक वर्षांच्या अनास्थेमुळे नाल्यात रूपांतर झाले होते. पिवळी नदी आणि पोरा नदीचीही हीच परिस्थिती होती. नागपूर महापालिका आयुक्त तुकाराम मुंढे यांनी कोरोनासंबंधित लॉकडाऊनच्या कालावधीमध्ये शहरातील नदी स्वच्छता आणि पुनरुज्जीवन प्रकल्पांचे काम हाती घेऊन ते २०२० सालच्या पावसाळ्याआधीच पूर्ण केले. त्यानंतर या नद्या पूर्वीप्रमाणेच मुक्तपणे वाहू लागल्या असाव्यात.
नागपूरचे क्षेत्रफळ २२० चौरस किलोमीटर असून समुद्रसपाटीपासूनची उंची ३१० मी (१०२० फूट)आहे. समुद्रापासून दूर असल्यामुळे पावसाळ्याव्यतिरिक्त शहराचे हवामान शुष्क व थोडे उष्ण असते. शहरातील वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान १,२०५ मिलिमीटर इतके आहे. पाऊस जून-सप्टेंबर महिन्यांदरम्यान पडतो. मार्च ते जून उन्हाळा असतो व मे महिन्यात पारा सर्वांत वर असतो.उन्हाळ्यात घराबाहेर पडणे अशक्य असते आणि जरी पडले तरी शरीर पूर्ण झाकून बाहेर पडावे लागते. या काळात नागपूरचे उच्चतम तापमान ४५° सेल्सियसपर्यंत वर जाते. हिवाळा नोव्हेंबर-जानेवारी महिन्यात असतो व तेव्हा शहराचे न्यूनतम तापमान १०° सेल्सियसच्याही खाली जाते. डिसेंबर २०१८ मध्ये सर्वात कमी म्हणजे ३.५ सेल्सियस होते.
लोकसभा आणि विधानसभा
नागपूर मध्ये एक लोकसभा मतदारसंघ व सहा विधानसभा मतदारसंघ आहेत. विधानसभा मतदारसंघ पुढीलप्रमाणे : हे सगळे मतदारसंघ नागपूर लोकसभा मतदारसंघाच्या अंतर्गत येतात.
कायदा व सुव्यवस्था
नागपूरच्या कायदा व सुव्यवस्थेसाठी नागपूर पोलीस दल कार्यरत असून त्याचे प्रमुख पोलीस आयुक्त हे असतात. नागपूर पोलीस आयुक्त हे भारतीय पोलीस सेवेतील अधिकारी असतात व ते महाराष्ट्र पोलीसच्या अतिरिक्त पोलीस महासंचालक या श्रेणीचे असतात.
नागपूर पोलीस हे पाच विभागात विभागले गेले असून उप पोलीस आयुक्त / उपायुक्त हे प्रत्येक विभागाचे प्रमुख असतात. उप पोलीस आयुक्त हेही भारतीय पोलीस सेवेतील अधिकारी असतात.
नागपुरातील नामांकित संस्था
हे शहर महाराष्ट्राची उपराजधानी असल्यामुळे सुमारे दोन आठवडे चालणारे महाराष्ट्र विधानसभेचे हिवाळी अधिवेशन येथे भरते. मुंबई उच्च न्यायालयाचे नागपूर खंडपीठदेखील येथे आहे. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ या संघटनेचे जन्मस्थान व मुख्यालय येथेच आहे.
नागपुरात अनेक राष्ट्रीय स्तराच्या सरकारी वैज्ञानिक संस्था आहेत- राष्ट्रीय पर्यावरण अभियांत्रिकी संशोधन संस्था (नॅशनल एनवायरन्मेंटल इंजिनियरिंग रिसर्च इन्स्टिट्यूट) (NEERI), सेंट्रल इन्स्टिट्यूट ऑफ कॉटन रिसर्च (CICR), नॅशनल रिसर्च सेंटर फॉर सायट्रस, नॅशनल ब्युरो ऑफ सॉइल-सर्वे ऍण्ड लॅंड-यूज प्लॅनिंग, जवाहरलाल नेहरू नॅशनल अल्युमिनियम रिसर्च ॲंन्ड डेवलपमेंट सेंटर, इंडियन ब्युरो ऑफ माइन्स, इंडियाज इंटेलेक्च्युअल प्रॉपर्टी ट्रेनिंग इन्स्टिट्यूट, नॅशनल अकॅडमी ऑफ डायरेक्ट टॅक्सेस, चीफ कंट्रोलर ऑफ एक्सप्लोसि‍व्ह्वज ऑफ द पेट्रोलियम ॲंन्ड एक्सप्लोसिव्ह्ज सेफ्टी ऑर्गनायझेशन, साऊथ सेंट्रल झोन कल्चरल सेंटर व भारतीय हवामान खात्याचे विभागीय मुख्यालय.
भारतीय सैन्याच्या दृष्टीने नागपूर महत्त्वाचे आहे. भारतीय वायुदलाच्या निर्वहन (maintenance) विभागाचे मुख्यालय नागपूरात असून दारुगोळा कारखाना, स्टाफ कॉलेज या संस्थादेखील शहरात आहेत. नागपूरजवळील कामठी (Kamptee) हे उपनगर भारतीय सैन्याने रेजिमेंटल सेंटर ऑफ इंडियन आर्मीज ब्रिगेडसाठी स्थापन केलेली लष्करी संस्था(कॅंटाॅन्मेंट बोर्ड) आहे. या लष्कर हद्दीत नॅशनल कॅडेट कोअर ऑफिसर्स ट्रेनिंग स्कूल, इन्स्टिट्यूट ऑफ मिलिटरी लॉ व इतर अनेक लष्करी संस्था आहेत. त्याचबरोबर नागपूरचे राष्ट्रीय नागरी संरक्षण महाविद्यालय भारत व परदेशातील विद्यार्थांना नागरी-रक्षण व आपत्कालीन व्यवस्थापनाचे शिक्षण देते. शहरात भारतीय वायुदलाच्या आय.एल-७६ या वाहतूक विमानांचा तळ(गजराज) आहे. नागपूरच्या भौगोलिक स्थानामुळे देशांतर्गत सर्व अंतराचे मोजमाप येथील सिव्हिल लाईन्स या भागात असलेल्या शून्य मैलाच्या दगडापासून (zero milestone) केले जाते.
राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ ह्या जगातल्या सगळ्यात मोठ्या गैर-शासकीय स्वयंसेवी संस्थेचे मुख्यालय नागपूर येथे डॉ. केशव बळीरामपंत हेडगेवार ह्यांनी १९२५ साली प्रस्थापित केले. मोहन मधुकर भागवत सध्याचे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे सरसंघचालक आहेत. पेशाने ते पशुवैद्य आहेत.
हल्ली नागपूरचा विकास माहिती व तंत्रज्ञान विभागात जोर पकडत आहे. व्ही आर.सी.ई. (Visvesvaraya Regional College of Engineering) टेलिफोन एक्स्चेंजला लागून एस टी पी आय (Software Technology Parks of India)ची स्थापना झाली असून तिथे बऱ्याच कंपन्यांनी आपल्या शाखा उघडल्या आहेत. त्यात प्रामुख्याने Persistent Systems Limitedचा समावेश आहे.
पर्यटन व धार्मिक स्थळे
नागपूर शहरात टेकडी गणेश मंदिर, बेसातील गुरूमंदिर, साई मंदिर, बालाजी देवस्थान, कोराडीतील देवी मंदिर, पारडीतील भवानी देवी मंदिरासह छोटी मोठी १२४० धार्मिक स्थळे आहेत. शहरातील प्रत्येक भागात मोठमोठी हिंदू प्रार्थनास्थळे असून रामनगर येथील अध्यात्म मंदिर (श्रीराम मंदिर) व रेल्वे स्थानकाजवळील श्री पोद्दारेश्वर राम मंदिर सर्वांत प्रसिद्ध आहे. दरवर्षी या दोन्ही मंदिरातुन रामनवमीस भव्य शोभायात्रा निघतात.कोराडी येथील प्राचीन श्री महालक्ष्मी मंदिरात भक्तांची नेहमी आणि नवरात्रात तर विशेष गर्दी असते. व कॅथॉलिक सेमिनरी आहेत.
कामठी या गावाजवळील ड्रॅगन पॅलेस हे बौद्ध विहार देखील प्रसिद्ध आहेत. या विहारामध्ये आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे विपश्यना केंद्र आहे.
दीक्षाभूमी येथे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी आपल्या लाखो अनुयायांसोबत बौद्ध धर्म स्वीकारला होता. दीक्षाभूमी हा जगातील सर्वात मोठा पोकळ स्तूप आहे. धम्मचक्र प्रवर्तन दिन या दिवशी देश व विदेशातील बौद्ध विशेषतः नवबौद्ध येथे अभिवादन करण्यासाठी येतात.
सीताबर्डी किल्ल्यात इ.स. १८१७ मध्ये ब्रिटिश व राजे रघुजी भोसले यांच्यामध्ये मोठी लढाई झाली होती. तीत ब्रिटिश जिंकले व नागपूर शहर त्यांच्या ताब्यात गेले.
नागपूर येथे एक मध्यवर्ती संग्रहालयही आहे. त्याची गणना देशातील मोठ्या व जुन्या संग्रहालयांत होते. संग्रहालयात गुप्त, मगध, मौर्य, वाकाटक, सातवाहन आदी वेगवेगळ्या राज्यकालासाठी स्वतंत्र दालने आहेत. तसेच यात पुरातत्त्व, पक्षीदालन, कला व उद्योग, चित्रकला, शस्त्रदालन आदी दालनेपण आहेत. स्थानिक लोक यास 'अजबबंगला' म्हणतात. या संग्रहालयाची स्थापना ब्रिटिश काळात सन १८६३ साली झाली आहे.
येथे शून्य मैलाच्या दगडाशेजारीच गोवारी स्मारक आहे.
शहरातील अंबाझरी, तेलंगखेडी, गांधीसागर, सक्करदरा, गोरेवाडा व सोनेगाव हे तलाव पर्यटकात प्रिय आहेत.सेमिनरी हिल्स परिसरात सातपुडा बोटॅनिकल गार्डन आहे. पैकी अंबाझरी परिसरात रम्य उद्यान आहे. ते अगदी जुन्या काळापासून प्रसिद्ध आहे. नागपूर शहराचा पाणीपुरवठा पूर्वी या व गोरेवाडा तलावातून होता. भोसले शासकांनी विकसित केलेल्या महाराजबाग प्राणिसंग्रहालयात अनेक दुर्मिळ प्राणी-पक्षी आहेत. पेंच संरक्षित वने (यांचा रुडयार्ड किपलिंग यांच्या जंगल-बुक या पुस्तकात उल्लेख आहे) नागपुरापासून ४५ किलोमीटर उत्तरेस आहेत.
लोकजीवन व संस्कृती
मराठी ही नागपुरातील सर्वांत जास्त बोलली जाणारी भाषा आहे. मराठीची वऱ्हाडी बोलीभाषा विदर्भातील इतर भागांप्रमाणे येथेदेखील बोलली जाते. हिंदी व इंग्रजी या शहरातील इतर भाषा आहेत. इ.स.२००१ च्या जनगणनेनुसार नागरी लोकसंख्या २१,२९,५०० इतकी होती. काही वर्षांपूर्वी नागपूरला भारताच्या सर्वांत स्वच्छ व (बंगळूर नंतरचे) दुसरे सर्वांत हिरवे शहर असल्याचा मान मिळाला आहे. नागपूरमध्ये जागेच्या किंमती अजूनतरी मर्यादेत आहेत. पण रामदासपेठ व सिव्हिल लाइन्स परिसरातल्या जागांचे भाव मात्र खूप जास्त आहेत. नागपूर महानगरपालिका पुरेसे पाणी पुरवते त्यामुळे येथे पाणीटंचाई नाही, परंतु राज्यातील वीजटंचाईमुळे येथे भारनियमन होते. शहरात वर्षभरात अनेक सण-उत्सव साजरे होतात. पोद्दारेश्वर राम मंदिर हे रामनवमीला भव्य शोभायात्रा आयोजित करते.सन २०१० हे या शोभायात्रेचे ३८वे वर्ष आहे.तसेच पश्चिम नागपुरात रामनगर येथूनही एक शोभायात्रा निघते.ती सन १९७६ साली सुरू झाली.उर्वरित भारताप्रमाणेच दिवाळी, होळी, दसरा हे सण जल्लोषात साजरे होतात. गणेशोत्सव व दुर्गापूजा हे सण अनेक दिवस चालतात. ईद, गुरुनानक जयंती, महावीर जयंती व मोहर्रम हे सणदेखील साजरे होतात.'मारबत व बडग्या' हा जगातला एकमेव असा मिरवणूक प्रकार फक्त नागपुरातच आहे. इतिहासकाळी, बांकाबाई हिने इंग्रजांशी हातमिळवणी केली त्याचा निषेध म्हणून बांकाबाईच्या, कागद व बांस वापरून केलेल्या पुतळयाची तान्हा पोळ्याच्या  दिवशी (पोळ्याचा दुसरा दिवस)मिरवणूक काढण्यात येते व मग पुतळ्याचे दहन होते. तिच्या नवऱ्याच्या पुतळ्याला बडग्या म्हणतात.
सार्वजनिक उत्सवादरम्यान मानवी वाघ हा देखील एक प्रकार येथे बघावयास मिळतो.
वाठोडा रिंग रोड येथे भव्य स्वामिनारायण मंदिर उभारण्यात आले आहे.
नागपुरात वर्षभर अनेक सांस्कृतिक कार्यक्रम होत असतात. महाराष्ट्र शासन आयोजित कालिदास महोत्सव आठवडाभर चालतो. या महोत्सवात अनेक संगीत-नृत्य विषयक कार्यक्रम होतात. राष्ट्रीय व आंतरराष्ट्रीय ख्यातीचे कलाकार त्यात भाग घेतात. संत्रानगरी क्राफ्ट मेळा, लोकनृत्य- महोत्सव हे कार्यक्रम दक्षिण-मध्य सांस्कृतिक केंद्रातर्फे होतात. नागपूरकर भारतीय शास्त्रीय संगीताचे चाहते आहेत. पं.भीमसेन जोशी व इतर अनेक सुप्रसिद्ध कलाकारांनी येथे बऱ्याचदा आपले कार्यक्रम केले आहेत. मराठी नाटकांना नागपूरमध्ये मोठाच लोकाश्रय मिळतो. नागपूर आकाशवाणी, नागपूर दूरदर्शन ही माध्यमे स्थानिक बातम्या, घडामोडी व कार्यक्रम प्रसारित करतात. लोकमत, सकाळ, तरुण भारत व लोकसत्ता ही मराठी दैनिके येथून निघतात. हितवाद,नवभारत,लोकमत समाचार, टाईम्स ऑफ इंडिया यासारखी अनेक इंग्रजी व हिंदी वृत्तपत्रे देखील येथे सहज मिळतात.
येथे जवळच असलेल्या बुटीबोरी या ठिकाणी स्टॅच्यू ऑफ फ्रीडम ऑफ प्रेस (प्रसिद्धीमाध्यमांच्या स्वातंत्र्याचा पुतळा) आहे. हा जगातील अशा प्रकारचा पहिलाच पुतळा असल्याचा दावा करण्यात येतो.
प्रमुख स्थळे
मुंबई उच्च न्यायालयाचे नागपूर खंडपीठ, विधान भवन, जनरल पोस्ट आफिस, जिल्हाधिकारी कार्यालय, इत्यादी अनेक शासकीय कार्यालये सिव्हिल लाइन्स भागात आहेत. सीताबर्डीत शहराची प्रमुख बाजारपेठ आहे सीताबर्डीचा मुख्य रस्ता खरेदी-विक्रीसाठी प्रसिद्ध आहे. याच भागात सिताबर्डी किल्ला आहे. धर्मपेठ (धरमपेठ)येथे मोठी दुकाने, उपहारगृहे व बाजारपेठ आहे. रामदासपेठेत अनेक कार्यालये व दुकाने आहेत. इतवारी येथे मालाच्या किरकोळ/घाऊक विक्रीची प्रसिद्ध बाजारपेठ आहे. महाल व ईतवारी हा शहराचा जुना भाग असून येथे छोट्या गल्ल्या असल्याने फार गर्दी असते. कळमना येथे संत्री, धान्ये व कृषी उत्पन्नाची  मोठी बाजारपेठ आहे. लक्ष्मी नगर, आठ रस्ता चौक, रामदासपेठ, बजाज नगर, सुरेंद्र नगर, नीरी, अजनी, तात्या टोपे नगर, खामला, शंकर नगर, धरमपेठ, सिमेंट रोड, कोर्पोरेशन कॉलनी या पश्चिम नागपूरमधील प्रसिद्ध वस्त्या आहेत. रामदासपेठ ह्या भागात भरपूर रुग्णालये आढळतात. आठ रस्ता चौकात आठ दिशातून आठ रस्ते येऊन मिळतात. नीरीच्या भल्या मोठ्या जंगलामुळे हिवाळ्यात येथे कमालीची थंडी पसरते.
नागभूषण पुरस्कार
नागपूरच्या नागभूषण ॲवार्ड फाऊंडेशन या संस्थेतर्फे राज्य किंवा राष्ट्रीय पातळीवर वेगवेगळ्या क्षेत्रांत उल्लेखनीय कार्य करणाऱ्या व त्याद्वारे विदर्भाचा लौकिक वाढविणाऱ्या विद्यार्थ्याला किंवा युवकाला  नागभूषण हा पुरस्कार देण्यात येतो.
अर्थव्यवस्था
नागपूर हे विदर्भातील महत्त्वाचे व्यावसायिक केंद्र आहे. अलीकडील काही वर्षात नागपुरात गुंतवणूक वाढत असून येथील अर्थव्यवस्था विस्तारत आहे. इ.स. २००४ साली नागपुरात रु. ५,००० कोटी इतकी गुंतवणूक झाली आहे. नागपुरातील आंतरराष्ट्रीय विमानतळाजवळ मालसामान व प्रवासी केंद्राची (मल्टिमॉडल इंटरनॅशनल हब एरपोर्ट ॲट नागपूर-MIHAN) निर्मिती होत आहे. हा प्रकल्प आग्नेय व मध्य-पूर्व आशियातील सामान-वाहतुकीकरिता महत्त्वाचा थांबा (break of bulk) बनणार आहे. विमाने बनवणाऱ्या जगप्रसिद्ध बोइंग कंपनीने नागपुरात १८.५ कोटी डॉलर भांडवलाचा प्रकल्प सुरू करण्याचा प्रस्ताव दिला आहे.
क्षेत्रफळानुसार बुटिबोरी आशियातील सर्वांत मोठी औद्योगिक वसाहत आहे. बुटिबोरीतील सर्वांत महत्त्वाची संस्था म्हणजे इंडो-रामा सिंथेटिक्स आहे तर केईसी, ह्युंदाई, एसीसी निहोन कास्टिंग्ज, अनेक टेक्सटाइल उद्योग, विडियोकॉन हे इतर मुख्य प्रकल्प येथे आहेत. अनेक मध्यम आकाराचे उद्योग व महाराष्ट्रातील पहिले फूड पार्क येथे आहे. मुंबई-ठाणे-पुणे औद्योगिक पट्ट्याची क्षमता जवळजवळ संपल्यामुळे बुटिबोरी वसाहतीत अनेक उद्योग येत आहेत.
शहरातील पश्चिम भागातील हिंगणा औद्योगिक वसाहतीत जवळजवळ ९०० लहान व मध्यम आकाराचे उद्योग आहेत. महिंद्र आणि महिंद्र, नेको कास्टिंग, बजाज ऑटो ग्रुप, कॅंडिगो, अजंता टुथब्रशेस, सन्विजय ग्रुप, विको लेब्रॉरेटरीज, दिनशा, हल्दीराम हे उद्योग विशेष उल्लेखनीय. शहराचे भौगोलिक स्थान, सोयी-सुविधा, स्वस्त मनुष्यबळ यामुळे माहिती-तंत्रज्ञान क्षेत्रात पुणे-मुंबई नंतर नागपूरलाच पसंती दिली जाते. नागपुरात १०,००० कोटी रुपये गुंतवणूक असलेले विशेष आर्थिक क्षेत्र (एसईझेड) सुरू करण्याचा प्रस्ताव आहे.
शिक्षण
नागपूर मध्यवर्ती भारताच्या प्रमुख शैक्षणिक केंद्र असून देशभरातून विद्यार्थी येथे शिक्षण घ्यायला येतात. नागपूरमध्ये विद्यापीठ आहे. नागपूरमधील सगळी महाविद्यालये या विद्यापीठाशी संलग्नित आहेत. याशिवाय नागपूर मध्ये महाराष्ट्र पशु व मत्स्य विज्ञान विद्यापीठ, कविकुलगुरू कालिदास संस्कृत विद्यापीठ (रामटेक) व महाराष्ट्र राष्ट्रीय विधी विद्यापीठ असे तीन विद्यापीठ आहेत.
नागपुरातील शिक्षण संस्थांमधून मराठी, इंग्रजी व हिंदी माध्यमातून शिक्षण मिळते. येथील शाळा महाराष्ट्र राज्य शिक्षण मंडळाशी संलग्न आहेत. केंद्रीय बोर्डाचा (CBSE) अभ्यासक्रम शिकवणाऱ्याही शाळा शहरात आहेत. येथील महाविद्यालये राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठाच्या अधिकारक्षेत्रात येतात. तसेच यशवंतराव चव्हाण महाराष्ट्र मुक्त विद्यापीठ, नाशिक यांचे विभागीय केंद्र नागपूर येथे आहेत व मुक्त विद्यापीठाची अनेक अभ्यासकेंद्रे आहेत. नागपुर शहराची साक्षरता ८९.३% आहे.
नागपुरात दरवर्षी आसपासच्या जिल्ह्यांमधून हजारो विद्यार्थी उच्च शिक्षण प्राप्ती साठी हजेरी लावतात. येथे आय.आय.टी.जे.ई.ई व इतर अभियांत्रिकी प्रवेश परीक्षांच्या तयारी करून घेणारे शेकडो कोचिंग क्लासेस उघडले आहेत.
नागपूर मध्ये विश्वेश्वरय्या राष्ट्रीय प्रौद्योगिकी संस्थान व भारतीय सूचना प्रौद्योगिकी संस्थान हे राष्ट्रीय पातळीवरचे अभियांत्रिकी संस्थान असून याशिवाय बरीच स्यायत्त अभियांत्रिकी महाविद्यालये आहेत.
नागपूर हे वैद्यकीय क्षेत्रात भरपूर प्रगत असून इथे अनेक नामवंत संस्था व रुग्णालये आहेत. नागपूर मध्ये अखिल भारतीय वैद्यकीय संस्था चालू होणार असून याशिवाय नागपूर मध्ये शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय, इंदिरा गांधी शासकीय वैद्यकीय महाविद्यालय, शासकीय आयुर्वेदिक महाविद्यालय व शासकीय दंत महाविद्यालय अशी चार शासकीय महाविद्यालय आहेत. तसेच नागपूर मध्ये वैद्यकीय शिक्षण देणाऱ्या खाजगी संस्था पण भरपूर आहेत.
रेल्वे
नागपुराच्या भौगोलिक स्थानामुळे येथील रेल्वे स्थानक महत्त्वाचे जंक्शन बनले आहे व देशातल्या कानाकोपऱ्यात जाणाऱ्या रेल्वे गाड्या (विशेषतः मुंबई, दिल्ली, चेन्नई व कोलकाता या महानगरांना जोडणाऱ्या) ते मध्यवर्ती असल्यामुळे येथूनच जातात. नागपूर रेल्वे स्थानकाबरोबरच अजनी, इतवारी, कळ्मना, कामठी व खापरी ही स्थानके शहराच्या जवळ आहेत.
नागपूर स्टेशनात जवळपास १६० रेल्वे गाड्या थांबतात. त्यात प्रवासी, दुरंतो एक्सप्रेस, मेल, राजधानी एक्सप्रेस, गरीब रथ ह्यांचा प्रामुख्यानी समावेश आहे. त्यात ६५ गाड्या दररोज धावतात. दररोज जवळपास दीड लाख प्रवासी नागपूर रेल्वे स्थानकावरून प्रवास करतात.
नागपूर रेल्वे स्थानक तयार झाल्यानंतर १५ जानेवारी, इ.स. १९२५ साली तत्कालीन ब्रिटिश गवर्नर फ्रॅंक यांच्या हस्ते या स्थानकाच्या इमारतीचे उदघाटन करण्यात आले. सद्यस्थितीत या स्थानकावर १० प्लेटफॉर्म असून पूर्व, पश्चिम, उत्तर आणि दक्षिण दिशांकडून गाड्यांची ये-जा सुरू असते.
रस्ते वाहतूक
भारताच्या दोन महत्त्वाचे राष्ट्रीय महामार्ग (कन्याकुमारी-वाराणसी क्र.७) व (हाजिरा- कोलकाता क्र.६) नागपुरात एकमेकास मिळतात. तसेच महामार्ग क्र.६९ नागपूर-भोपाळ येथूनच सुरू होतो. दोन आशियाई महामार्ग ए.एच ४७- आग्रा-मटारा (श्रीलंका) व ए.एच ४६ खरगपूर-धुळे येथून जातात. नागपूर आपल्या चांगल्या दर्जाच्या रस्त्यांसाठी प्रसिद्ध आहे. नागपूर इनलॅंड पोर्ट हे देशातील सर्वाधिक वेगाने विस्तारणारे अंतर्गत बंदर (Inland port) ठरले आहे.शहरातल्या शहरात वाहतुकीचा प्रश्न मात्र येथील रहिवाशांना भेडसावत आहे. महाराष्ट्र राज्य परिवहन मंडळाची सेवा नागरी व ग्रामीण जनतेस अपुरी ठरत आहे. येथे इंटिग्रेटेड बस व मोनोरेल प्रकल्प उभारण्याचा प्रस्ताव आहे. नव्या राष्ट्रीय राजमार्ग जो नागपूर ते मुंबई ह्या प्रमुख महाराष्ट्रातील शहरांना जोडेल, त्याचे बांधकाम सुरू आहे.
विमान वाहतूक
नागपुरातील विमानवाहतूक नियंत्रण केंद्र देशातील बऱ्यापैकी व्यस्त आहे. दिवसाला ३००हून जास्त विमान उड्डाणे या शहरावरच्या आकाशातून जातात. देशातर्गत विमानवाहतूक सेवा इंडियन एरलाइन्स, जेट, एयर डेक्कन, इंडिगो, गो एयर, स्पाईस जेट, जेट लाईट इत्यादी नागपूरला मुंबई, दिल्ली, हैद्राबाद व कोलकाता,पुणे,बंगरुळ, चेन्नई, इंदूर, अहमदाबाद, जयपूर, कोची, नांदेड, औरंगाबाद, रायपूर या शहरांना जोडतात. १ ऑक्टोबर २००५ रोजी नागपुरातील सोनेगाव विमानतळास आंतरराष्ट्रीय दर्जा देण्यात आला व त्याला डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आंतरराष्ट्रीय विमानतळ असे नाव ठेवले. सोनेगाव-नागपूरचा विमानतळ हा मध्यवर्ती भारताच्या महत्त्वाचा विमानतळ असून एर अरेबिया (शारजा), एर इंडिया (बँकॉक), कतार एरवेज (दोहा) यांची आंतरराष्ट्रीय उड्डाणे येथून होतात.
प्लॅटिनम स्टार्स एफ.सी.
वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेतील फुटबॉल क्लब
नागपूर
विमान वाहतूक
नागपूर विमानतळ हे देशाच्या मध्यभागी असल्याने देश-विदेशातील विमाने नागपूरच्या आकाशातून जातात. त्यामुळे नागपूरला स्टॅण्डबाय एरपोर्ट म्हणून मान्यता मिळाली आहे. येथे दोन एरोब्रिज आहेत.
नागपूर शहरात इ.स.२००६ साली मल्टिमोडल इंटरनॅशनल हब एरपोर्ट अ‍ॅट नागपूर अर्थात मिहान प्रकल्प सुरू झाला. नागपुराच्या भारताच्या मध्यवर्ती स्थानाचा उपयोग करून, रस्ते व रेल्वे वाहतुकीचे जाळे जोडून सध्याच्या आंतरराष्ट्रीय विमानतळाचे मोठ्या मालवाहतूक व प्रवासी वाहतूक केंद्रामध्ये रूपांतर करणे, हे मिहान प्रकल्पाचे उद्दिष्ट आहे. हा मोठ्याच आर्थिक गुंतवणुकीचा प्रकल्प आहे. मिहान प्रकल्प आग्नेय आशियाकडील व पश्चिम आशियाकडील मालवाहतुकीसाठी महत्त्वाचा थांबा बनणार आहे. या मालवाहतूक प्रकल्पामुळे नागपूर शहराची तसेच विदर्भ विभागाची आर्थिक प्रगती जोमाने होईल. विमानउत्पादक कंपन्यांमधील अग्रगण्य अश्या बोइंग कंपनीचे येथे निर्वहन (?) केंद्र उभारले जाणार असून त्यासाठी १८.५ कोटी अमेरिकी डॉलर गुंतवणूक प्रस्तावित आहे.
मेट्रो
बहुचर्चित आणि नागपूरची नवी ओळख निर्माण करणाऱ्या नागपूर मेट्रो रेल्वेच्या प्रकल्पाला महाराष्ट्र शासनाने मंजुरी प्रदान केली आहे. हा प्रकल्प सुमारे २५ किलोमीटर लांबीचा राहणार असून, जानेवारी २०१५मध्ये या कार्याला प्रारंभ झाला. नागपूर हे महाराष्ट्रातील दुसरे मोठे शहर मेट्रो रेल्वेसाठी तयार झाले असून, या कार्यावर १२५० कोटी रुपयांचा खर्च अपेक्षित आहे. हे काम डिसेंबर २०१९ मध्ये पूर्ण होईल अशी अपेक्षा होती, पण तसे होऊ शकलेले नाही.
नागपूरची लोकसंख्या २०२०साली २५ लाख असून, २०३० पर्यंत ती ५० लाखांपर्यंत जाण्याची शक्यता आहे (दहा वर्षात दुप्पट?). त्यामुळे नागपूर शहर मेट्रो रेल्वे सेवेसाठी पात्र ठरणार आहे. मिहान प्रकल्पाच्या प्रारंभी प्रकल्प सल्लागार एल ॲन्ड टी रॅम्बोल यांनी २००१ मध्ये आपल्या सक्षमता अहवालात मेट्रो रेल्वेची प्रस्तावना केलेली आहे. त्यांनी तर १०० किलोमीटरपर्यंत मेट्रो रेल्वे प्रस्तावित केली होती. मात्र शासनाने २५ किलोमीटरपर्यंत तिचा मार्ग राहील असे म्हटले आहे. दरम्यान यातील दुसऱ्या टप्प्यात पारडी ते हिंगणा, कस्तुरचंद पार्कचा एक विभाग जोडण्यात येईल. तर पहिल्या टप्प्यात ऑटो मोटिव्ह ते मिहान असा मार्ग प्रस्तावित केला होता. एकंदरीत हा मेट्रो रेल्वेचा प्रकल्प नागपूरसाठी वरदान ठरेल..
विश्रामगृह व हॉटेल्स
नागपूरला बरीच विश्रामगृहे, हॉटेल्स व मोटेल्स उपलब्ध आहेत. काही पंचतारांकित हॉटेल्सची यादी अशी :
काही त्रितारांकित हॉटेल्सची यादी अशी :
बाह्य दुवे
*,शहर वर्ग:महाराष्ट्रातील शहरे वर्ग:नागपूर वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख वर्ग:संदर्भांचे इंग्रजी-मराठी भाषांतर हवे वर्ग:१० जानेवारी २०१८ कार्यशाळा वर्ग:भारतातील शहरे वर्ग:भारतातील महानगर क्षेत्र
धानज
धानज हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील यवतमाळ जिल्ह्यातील उमरखेड तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील हवामान उष्ण व कोरडे असून उन्हाळ्यात तापमान ४६° से. पर्यंत तर हिवाळ्यात ११° से. पर्यंत असते.
संदर्भ
वर्ग:उमरखेड तालुक्यातील गावे वर्ग:यवतमाळ जिल्ह्यातील गावे
एजाज पटेल
एजाज पटेल (२१ ऑक्टोबर, १९८८:मुंबई, भारत - ) हा undefinedकडून आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळणारा खेळाडू आहे.
त्याने पाकिस्तानविरुद्ध ३१ ऑक्टोबर २०१८ रोजी २०-२० पदार्पण केले.
ऑलिंपिक खेळात उरुग्वे
उरुग्वे देशाने आजवर १९२४ पासून सर्व उन्हाळी ऑलिंपिक स्पर्धांमध्ये व १९९८ सालच्या हिवाळी ऑलिंपिक स्पर्धांमध्ये सहभाग घेतला आहे व एकूण १० पदके जिंकली आहेत. दोन्ही सुवर्णपदके उरुग्वे फुटबॉल संघाने मिळवली आहेत.
वर्ग:उरुग्वेमधील खेळ
मोठा धनचुवा (पक्षी)
मोठा धनचुवा (इंग्लिश:Great Stone Plover) हा एक पक्षी आहे.
धनचुव्यापेक्षा आकाराने मोठा.चोच लांब आणि मोठी.चेहऱ्यावर काळे-पांढरे पट्टे.वरील भागाचा रंग पिवळसर राखट,तपकिरी.खालील भाग पांढुरका.गळा आणि छातीचा रंग पिवळसर करडा.
वितरण
भारताचा पठारी भाग,नेपाल,श्रीलंका ह्या भागात निवासी आणि स्थानिक स्थलांतर करणारा हा पक्षी असतो.
निवासस्थाने
नद्या आणि समुद्रकिनारे हे त्यांचे राहण्याचे ठिकाण आहे.
संदर्भ
वर्ग:पक्षी
नोहकालीकै धबधबा
नोहकालीकै धबधबा भारतातील सगळ्यात उंच धबधबा आहे. ३४० मीटर (१,११५ फूट) उंचीचा हा धबधबा मेघालय राज्यातील चेरापुंजी गावाजवळ आहे.
वर्ग:मेघालयमधील धबधबे
टोनी पिथी
अँथोनी जॉन टोनी पिथी (१७ जुलै, १९३३:दक्षिण ऱ्होडेशिया - १७ नोव्हेंबर, २००६:दक्षिण आफ्रिका) हा undefinedकडून १९५७ ते १९६५ दरम्यान १७ कसोटी सामने खेळलेला क्रिकेट खेळाडू होता.
याचा धाकटा भाऊ डेव्हिड पिथी हा देखील दक्षिण आफ्रिकेकडून ८ कसोटी सामने खेळला होता.
वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू वर्ग:इ.स. १९३३ मधील जन्म वर्ग:इ.स. २००६ मधील मृत्यू वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
भोजपुरी विकिपीडिया
भोजपुरी विकिपीडिया ( भोजपुरी : 𑂦𑂷𑂔𑂣𑂳𑂩𑂲 𑂥𑂱𑂍𑂱𑂣𑂲𑂙𑂱𑂨𑂰) विकिमिडिया फाउंडेशनद्वारे चालविलेली विकिपीडियाची भोजपुरी भाषेतील आवृत्ती आहे. हे ज्ञानकोश २१ फेब्रुवारी २००३ रोजी आरंभ केले होते.
संदर्भ
वर्ग:भाषेनुसार विकिपीडिया
जीतेंद्र चौधरी
जीतेंद्र चौधरी ( - ) हे भारतीय राजकारणी आहेत. हे मतदारसंघातून भाजपतर्फे १६व्या लोकसभेवर निवडून गेले.
वर्ग:चे खासदार वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य वर्ग:भारतीय राजकारणी
अहिंसा
वर्ग:योग वर्ग:तत्त्वज्ञान
अलेक्सांद्र अन्युकोव्ह
वर्ग:रशियाचे फुटबॉल खेळाडू वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
नोहसन्गिथियांग धबधबा
नोहसन्गिथियांग धबधबा, सेव्हेन सिस्टर्स धबधबा तथा मॉसमी धबधबा हा भारताच्या मेघालय राज्यातील धबधबा आहे. हा धबधबा ३१५ मीटर (१,०३३ फूट) उंचीचा आहे.
वर्ग:मेघालयमधील धबधबे
उत्तराभाद्रपदा
हे एक नक्षत्र आहे.
जीतेंद्र सिंह
जीतेंद्र सिंह ( - ) हे भारतीय राजकारणी आहेत. हे मतदारसंघातून भाजपतर्फे १६व्या लोकसभेवर निवडून गेले.
वर्ग:चे खासदार वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य वर्ग:भारतीय राजकारणी
लेक पॅलेस
भारताच्या उदयपूर येथील पिछोला सरोवरामध्ये ४ एकराच्या बेटावर लेक पॅलेस ( जग निवास या नावानं ओळखले जाणारे )  हे आलिशान हॉटेल आहे. या हॉटेलमध्ये ८३ खोल्या आणि कक्ष असून पांढ-या शुभ्र संगमरवरी दगडापासून मजबूत भिंती बांधलेल्या आहेत. सरोवराच्या किना-यापासून हॉटेलपर्यंतच्या प्रवासासाठी हॉटेलने एका बोटीची व्यवस्था केलेली आहे. संपूर्ण भारतात आणि जगामध्येसुद्धा हे रोमांचकारी ठिकाण म्हणून गणले जाते.
इतिहास
इ.स.१७४३ - १७४६ च्या सुमारास राजस्थानच्या उदयपूरचे दुसरे महाराणा जगत सिंह ( मेवाड राजघराण्याचे ६२ वे वारसदार )  याच्या मार्गदर्शनाखाली उन्हाळयाच्या दिवसांत त्यांचे निवासस्थान म्हणून या महालाचे बांधकाम चालु केले. जगत सिंहाने बांधकाम केल्यामुळे हा महाल जग निवास या नावाने ओळखला जाउू लागला. निवासस्थानात राहणा-या रहिवाशांना पहाटे उठून सूर्यदेवाची पूजा करता यावी म्हणून या महाल पूर्वेकडे बांधलेला आहे. त्यानंतरच्या राज्यकर्त्यांनी या थंडगार जागेचा वापर उन्हाळी दिवसांत राहण्यायोग्य निवासस्थान म्हणून केला. नक्षीकाम केलेले खांब, कारंज्या, बागा, गच्च्या अशा रमणीय वातावरणात येथे दरबार भरविला जात असे.
राजमहालातील वरील भागात २१ फूटाच्या (६.४ मीटर) गोलाकार खोल्या आहेत. संपूर्ण हॉटेलमध्ये पांढरे शुभ्र संगमरवरी तसेच रंगीबेरंगी दगड वापरून पानं, फुले, वर्तुळे इ.चे नक्षीकाम केलेले सर्वोत्तम असे गोलाकार घुमट बांधलेले आहे.
स्वीट धबधबा
स्वीट धबधबा तथा क्षैद वैटडेन हा भारताच्या आसाम राज्यातील शिलाँग शहराजवळील धबधबा आहे. हा धबधबा ९६ मी (३१५ फूट) उंचीचा आहे.
लेक पॅलेस
इतिहास
१८५७ मध्ये ब्रिटीश सैन्यातील हिंदी शिपायांनी केलेल्या बंडाच्या वेळी कित्येक युरोपियन कुटुंबिय परागंदा होवून या बेटाच्या आश्रयाला आले होते, त्यावेळी महाराणा स्वरूप सिंह यांनी त्या युरोपियन कुटुंबियांना या राजमहालामध्येआसरा दिला. बंडखोर त्यांच्यापर्यंत पोहोचू नयेत या हेतुने महाराजांनी किंना-यावरील सर्व बोटींचा नाश केला.
स्वीट धबधबा
वर्ग:मेघालयमधील धबधबे वर्ग:शिलाँग
लेक पॅलेस
इतिहास
१९ व्या शतकाच्या मध्यापर्यंत मात्र या राजमहालाची रया हळूहळू कमी होवु लागली व या महालाचे रूपांतर एका बकाल वस्तीत होवू लागले.
महाराणा सर भोपाळ सिंहाच्या कालावधीमध्ये (१९३०-५५) या महालाबरोबरच चंद्रप्रकाश महालाची जबाबदारी सोपविण्यात आलेली असल्यामुळे जग निवास महालाकडे दुर्लक्ष होत गेले आणि त्याचे सौंदर्य लोप पावू लागले. पण त्यानंतरच्या काळात भगवत सिंह यांनी या राजमहालाचे रूपांतर उदयपूरच्या पहिल्या एैषआरामी हॉटेलमध्ये करण्याचे ठरविले. अमेरीकेतील कलाकार डीडी नावाच्या कंत्राटदाराने हॉटेलचा आराखडा तयार केला.
या हॉटेलचे बांधकाम एक रोमांचकारी अनुभव देणारे साहस असल्याचे या कलाकाराने नमूद केलेले आहे. हे बांधकाम पूर्णत्वाला नेताना अनेक संकटांचा सामना त्याला करावा लागला आणि खूप कमी भांडवलामध्ये हे त्याने शक्य करून दाखवले होते. या राजमहालामध्ये काम करणा-या ३०० नर्तकींचे काय करायचे हा मोठा प्रश्न त्याच्यासमोर उभा राहिला होता. त्यावेळी त्याने त्या नर्तकींना नर्सच्या कामाचं प्रशिक्षण देण्याची तयारी दर्शविली होती. परंतु त्या शेवटपर्यंत महाल सोडायला तयार झाल्या नाहीत. त्या हॉटेलमध्ये राहून काही विशिष्ट प्रसंगामध्ये अजूनही त्या पारंपारिक लोकनृत्य सादर करत असतात.
१९७१ मध्ये ताज हॉटेलच्या मालकांनी टाटा समूहाने या हॉटेलचे व्यवस्थापनाचे काम हातात घेतले आणि ७५ खोल्या नवीन बांधून काढल्या. टाटा समूहाचे तरुण व्यवस्थापक जामशेड डी. एफ. लॅम यांनी या राजमहालाचे भूतकाळातील वैभव पुन्हा परत मिळवून देण्यासाठी सर्वोत्तम कारागिरांकडे कामगिरी सोपविली आणि या सगळयांनी केलेल्या अथक प्रयत्नांतून या राजमहालाचे ऐषआरामी आणि आलिशान हॉटेलमध्ये रूपांतरीत झाले.
२००० मध्ये या हॉटेलचे पुन्हा पर्नरचना करण्यात आली.
या हॉटेमध्ये काम करणारे ‘रॉयल बटलर’ पूर्वीपासून महालाच्या जागेची देखरेख करणा-यांचे वंशज आहेत.
ट्रीव्हीआ
लॉर्ड कर्झन, विविन लिघ, राणी एलिझाबेथ, इराणचे शाह, नेपाळचे राजे आणि जॅकलिन केनेडी यासारख्या दिग्गजांनी या हॉटेलमध्ये पाहुणचार घेतलेला आहे.
या महालामध्ये खालील चित्रपटांचे चित्रीकरण करण्यात आलेले आहे.
संदर्भ
वर्ग:उदयपूर वर्ग:राजस्थानमधील इमारती व वास्तू
धामसरी
धामसरी हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील यवतमाळ जिल्ह्यातील उमरखेड तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील हवामान उष्ण व कोरडे असून उन्हाळ्यात तापमान ४६° से. पर्यंत तर हिवाळ्यात ११° से. पर्यंत असते.
संदर्भ
वर्ग:उमरखेड तालुक्यातील गावे वर्ग:यवतमाळ जिल्ह्यातील गावे
नेपाळी विकिपीडिया
नेपाळी विकिपीडिया ही विकिपीडियाची नेपाळी भाषेतील आवृत्ती आहे. एप्रिल २०२१ मध्ये या आवृत्तीत ३१,७८७ लेख, ५२,००० वापरकर्ते, आणि ७ प्रशासक होते.
नारायण श्रीधर बेंद्रे
नारायण श्रीधर बेंद्रे (ऑगस्ट २१, १९१० - १९९२) हे विसाव्या शतकातील मराठी, भारतीय चित्रकार होते.
जीवन
बेंद्र्यांचा जन्म ऑगस्ट २१, १९१० रोजी इंदुरात झाला. शालेय शिक्षण इंदुरात झाल्यावर त्यांनी आग्रा विद्यापीठातून बी.ए. पदवी मिळवली. त्यानंतर इंदुरातील ’स्टेट आर्ट स्कूल’ येथे त्यांनी चित्रकलेचे प्राथमिक प्रशिक्षण घेतले. मुंबईच्या ’जे.जे. स्कूल ऑफ आर्ट’मधून १९३३ साली त्यांनी जी.डी.आर्ट अभ्यासक्रम पूर्ण केला. १९४० साली चित्रपटांतील कलादिग्दर्शन करण्याच्या निमित्ताने त्यांनी चेन्नईला प्रयाण केले. १९४७-१९५० दरम्यान त्यांनी युरोप, जपान, मध्यपूर्व, अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने इत्यादी देशांतून प्रवास केला. १९५० साली भारतात परतल्यावर बडोद्यातील महाराजा सयाजीराव विद्यापीठात ललितकला विभागातील चित्रकला उपविभागाचे अध्यापकपद स्वीकारले व पुढे तेथेच ’डीन’पददेखील सांभाळले. १९६९ साली भारत सरकारने पद्मश्री पुरस्काराने त्यांना गौरविले.
१९९२ साली मुंबईत त्यांचे निधन झाले.
बाह्य दुवे
बेंद्रे,नारायण श्रीधर बेंद्रे,नारायण श्रीधर बेंद्रे,नारायण श्रीधर वर्ग:इ.स. १९१० मधील जन्म वर्ग:इ.स. १९९२ मधील मृत्यू वर्ग:पद्मभूषण पुरस्कारविजेते वर्ग:कालिदास सन्मान पुरस्कारविजेते
केसिनेनी श्रीनिवास
केसिनेनी श्रीनिवास (२२ जानेवारी, इ.स. १९६६:विजयवाडा, आंध्र प्रदेश, भारत - हयात) हे तेलुगू देसम पक्षाचे नेते आणि उद्योगपती आहेत. ते इ.स. २०१४च्या लोकसभा निवडणुकांमध्ये आंध्र प्रदेश राज्यातील विजयवाडा लोकसभा मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून गेले.
वर्ग:विजयवाडाचे खासदार वर्ग:इ.स. १९६६ मधील जन्म वर्ग:तेलुगू देशम पक्षातील राजकारणी वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य
एलेफंट धबधबा
वर्ग:मेघालयमधील धबधबे वर्ग:रिकामी पाने
मीरा वासुदेवन
मीरा वासुदेवन (जानेवारी २९, इ.स. १९८२:मुंबई, महाराष्ट्र, भारत - ) ही भारतीय चित्रपट अभिनेत्री आहे. हिने मल्याळी, तमिळ, तेलुगू आणि हिंदी इत्यादी चित्रपटांत अभिनय केला आहे.
वर्ग:तमिळ चित्रपट अभिनेत्री वर्ग:इ.स. १९८२ मधील जन्म
गुलबर्गा जिल्हा
''हा लेख गुलबर्गा जिल्ह्याविषयी आहे. गुलबर्गा शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या.''
गुलबर्गा हा भारताच्या कर्नाटक राज्यातील उत्तर भागातील जिल्हा आहे.
हा जिल्हा गुलबर्गा प्रशासकीय विभागात मोडतो.
संदर्भ
वर्ग:गुलबर्गा जिल्हा वर्ग:कर्नाटकातील जिल्हे
राममोहन एन. किंजरापू
'''राममोहन एन. किंजरापू''' हे भारतीय राजकारणी आहेत. हे १७व्या लोकसभेचे सदस्य आहेत.
वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य वर्ग:भारतीय राजकारणी
राममोहन नायडू किंजरापू (१८ डिसेंबर, इ.स. १९८७:निम्माडा, श्रीकाकुलम जिल्हा, आंध्र प्रदेश, भारत - हयात) हे तेलुगू देसम पक्षाचे नेते आहेत. ते इ.स. २०१४च्या लोकसभा निवडणुकांमध्ये आंध्र प्रदेश राज्यातील श्रीकाकुलम लोकसभा मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून गेले.
वर्ग:श्रीकाकुलमचे खासदार वर्ग:इ.स. १९८७ मधील जन्म वर्ग:तेलुगू देशम पक्षातील राजकारणी वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य
क्रिस डकवर्थ
क्रिस डकवर्थ (२२ मार्च, १९३३:ऱ्होडेशिया - १६ मे, २०१४:जोहान्सबर्ग, दक्षिण आफ्रिका) हा undefinedकडून १९५७ मध्ये २ कसोटी सामने खेळलेला क्रिकेट खेळाडू होता.
खिडकी
खोली मध्ये हवा येण्यासाठी भिंतीमध्ये जी जागा ठेवण्यात येते त्याला खिडकी असे म्हणतात. खिडक्यांचे अनेक आकार असतात.
खिडकी ही भिंत, दरवाजा, छप्पर किंवा वाहनामधील एक उद्घाटन आहे जी प्रकाश, आवाज आणि कधीकधी हवा जाण्यास परवानगी देते. आधुनिक खिडक्या सहसा चमकदार असतात किंवा काही इतर पारदर्शक किंवा अर्धपारदर्शक साहित्यात झाकून ठेवल्या जातात. खिडक्यांमध्ये अनेकदा खिडकी बंद ठेवण्यासाठी किंवा ती उघडण्यासाठी कुंडी किंवा तत्सम यंत्रणा असते.
आकार
उदा. चोकोनी, गोलाकार, इ असतात.
मीनाक्षी शेषाद्री
शशिकला शेषाद्री ऊर्फ मीनाक्षी शेषाद्री (तमिळ: மீனாக்ஷி சேஷாத்திரி ; रोमन लिपी: Meenakshi Seshadri) (१६ नोव्हेंबर, इ.स. १९६३ ; सिंद्री, झारखंड - हयात) ही तमिळ-भारतीय चित्रपट अभिनेत्री आहे. हिने हिंदी व तमिळ चित्रपटांमधून अभिनय केला आहे. हिने वयाच्या १७व्या वर्षी इ.स. १९८१ सालचा मिस इंडिया किताब जिंकला होता. मिस इंडिया किताब जिंकणारी ही सर्वांत तरुण स्त्री होय.
कारकीर्द
मीनाक्षीने इ.स. १९८२ साली पेंटर बाबू या हिंदी चित्रपटाद्वारे चित्रपटसृष्टीत पाऊल ठेवले. या चित्रपटात तिची नायिकेची भूमिका होती व तिच्यासह राजीव गोस्वामी नायकाच्या भूमिकेत होता. त्यानंतर इ.स. १९८३ च्या सुभाष घई-दिग्दर्शित हीरो या चित्रपटाने तिला कीर्ती मिळवून दिली. दामिनी या चित्रपटातील तिची भूमिका विशेष गाजली.
बाह्य दुवे
वर्ग:तमिळ चित्रपट अभिनेत्री वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री वर्ग:इ.स. १९६३ मधील जन्म वर्ग:फेमिना मिस इंडिया विजेत्या वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
विदर्भ
विदर्भ हा महाराष्ट्र राज्याचा ईशान्य दिशेला असणारा प्रदेश आहे. विदर्भाचे दोन उपविभाग आहेत - (नागपूर आणि अमरावती). विदर्भात नागपूर, अमरावती, चंद्रपूर, अकोला, वर्धा, बुलढाणा, यवतमाळ, भंडारा, गोंदिया, वाशिम, आणि गडचिरोली हे जिल्हे आहेत. विदर्भाचे क्षेत्रफळ महाराष्ट्राच्या एकूण क्षेत्रफळाच्या ३१.६ टक्के आहे, तर लोकसंख्या २१.३ टक्के. उर्वरीत महाराष्ट्राच्या तुलनेत विदर्भाची आर्थिक उन्नती कमी आहे.
विदर्भाची अर्थव्यवस्था प्रामुख्याने कृषिप्रधान आहे. ह्या प्रदेशात कापूस, संत्रे आणि सोयाबीन ही उत्पन्न देणारी मुख्य पिके आहेत. तसेच ह्या प्रदेशात ज्वारी, बाजरी आणि तांदुळाची लागवड होते. विदर्भ म्हणजे वीर+तर्फ म्हणजेच वीर आणि त्यांचा प्रदेश विदर्भ ही मराठी सातवाहन,राष्ट्रकूट,वाकाटक,यादव राजवटीतील वीर पुत्रांची भूमी आहे. विदर्भ शब्दाचा अर्थ वीर आणि तर्फच अपभ्रंश होऊन विदर्भ झाले तर्फ म्हणजे प्रदेश या तरफचा दर्भ झाला आणि वीर मधला र गायब झाला आणि बनला वीरांचा प्रदेश विदर्भ जो महाराष्ट्र आहे त्याचे मूळ विदर्भ आहे.विदर्भ म्हणजेच आजचा पूर्ण महाराष्ट्र आहे आणि छत्तीसगड आहे.
नैसर्गिक साधने
विदर्भ हा वनसंपत्तीने आणि खनिजसंपत्तीने संपन्न प्रदेश आहे. येथील गर्द हिरव्या वनराईमध्ये अनेक प्रकारच्या वनस्पती आणि अनेक वन्य पशु-पक्षी नैसर्गिकपणे आढळतात.
महाराष्ट्रातील सर्व व्याघ्रप्रकल्प विदर्भातच आहेत. अमरावती जिल्ह्यात मेळघाट व्याघ्रप्रकल्प, चंद्रपूर जिल्ह्यात ताडोबा अंधारी व्याघ्रप्रकल्प आणि नागपूर जिल्ह्यात पेंच व्याघ्रप्रकल्प हे विदर्भातले व्याघ्रप्रकल्प आहेत. दरवर्षी जंगल पर्यटनासाठी मोठ्या प्रमाणावर लोक येतात. विदर्भाच्या पूर्व भागात दाट जंगले तसेच कोळसा आणि मँगनीजच्या खाणी आहेत. महाराष्ट्रातील सर्वांत जुने राष्ट्रीय अभयारण्य हे १९५५ मध्ये घोषित झालेले ताडोबा-अंधारी व्याघ्रप्रकल्प विदर्भाच्या पूर्व भागात आहे. हा प्रकल्प भारतातल्या २५ व्याघ्र प्रकल्पांपैकी एक आहे. हा प्रकल्प ६२३ चौ.किमी. येवढा असून ह्यात ताडोबा आणि अंधारी हे दोन चौकोनी प्रदेश आहेत. ताडोबा व्याघ्रप्रकल्पात ५० वाघांशिवाय लांडगे, अस्वल, रानगवा, रान कुत्रे, तरस, उदमांजर, रानमांजर तसेच सांबर, चितळ, नीलगाय आणि भेकर, सारख्या भारतीय हरिणांचे प्रकार आहेत. येथील ताडोबा तलावात महाराष्ट्रात एकेकाळी सामान्यपणे आढळणाऱ्या मगरींचे प्रजनन केंद्र होते. निरनिराळ्या प्रकारच्या जलचर पक्ष्यांच्या उपस्थितीमुळे ताडोबा हे पक्षीतज्ञांचे नंदनवन आहे. व्याघ्रप्रकल्पाच्या उत्तर आणि पश्चिमेला दाट माळराने आणि वनराईंनी आच्छादित टेकड्या आहेत. नैऋत्य दिशेला एक प्रचंड तलाव आहे. तो पलीकडच्या इरई तलावापर्यंतच्या शेतांपासून प्रकल्पाच्या वनराईंचे रक्षण करतो. दाट माळरानांना लागूनच चिचघाट खोऱ्यात फॉरेस्ट लॉज आहे. ताडोबा टायगर रिझर्व एक अबाधित अरण्य असून येथे फारसे पर्यटक येत नाहीत. ताडोबा टायगर रिझर्व तसेच फ़ॉरेस्ट लॉज वर्षभरासाठी खुले असतात. ताडोबा कँप नागपूरपासून, अवघ्या तीन तासांच्या अंतरावर आहे. मात्र दर मंगळवारी पार्क पर्यटकांसाठी बंद असतो.
इतिहास
विपुल प्रमाणात दर्भ उगवणारा प्रदेश तो विदर्भ अशी याच्या नावाची व्युत्पत्ती आहे.विदर्भ हा प्रदेश गोंड या राजवटीखाली हाती होता. नागपूर ही गोंडवाना राज्यसंघातील गोंड घराण्याची राजधानी होती. गोंडवाना राज्य हे पूर्ण मध्य-पूर्व भारतात पसरलेले होतं. १८१८ च्या तिसरे इंग्रज-गोंड युद्ध पराभवानंतर गोंड प्रभाव फक्त चंद्रपूर - नागपूर विभागातच मर्यादित झाला. नंतर गोंड राजांचे राज्य इंग्रजी साम्राज्यात विलीन करण्यात आले. (१८६१).
महाराष्ट्राला विदर्भातून आजवर चार मुख्यमंत्री व देशाला एक राष्ट्रपती देखील लाभले. हरितक्रांती व पंचायत राजचे जनक वसंतराव नाईक, जलसंधारणाचे जनक सुधाकरराव नाईक हे लोकप्रिय मुुुख्यमंत्री विदर्भाने दिले.
नागपूर करार
विदर्भ हा महाराष्ट्र राज्यात सामिल व्हावा म्हणून नागपूर येथे दि. २८ सप्टेंबर १९५३ रोजी नागपूर येथे एक करार करण्यात आला. या करारास कोणतीच कायदेशीर मान्यता किंवा वैधता नाही.हा एक प्रकारचा समझोताच होता. त्यानुसार विदर्भाला संयुक्त महाराष्ट्रात (एक मराठी भाषिक प्रदेश म्हणून) सामील करून घेण्यात आले. राज्य पुनर्रचना आयोगाचे मत हे वेगळे होते, त्यांना मराठी भाषी प्रदेश एकत्र यायला नको होता..
स्वतंत्र विदर्भराज्य चळवळ
गेल्या काही वर्षात स्वतंत्र विदर्भ राज्याच्या मागणीने जोर धरला आहे. विदर्भ प्रांत हा पश्चिम महाराष्ट्र व मुंबईच्या मानाने कितीतरी पटीने आर्थिकदृष्ट्या मागासलेला आहे, तसेच काही प्रमाणातील स्वतंत्र सांस्कृतिक बैठक हे मुद्दे धरून स्वतंत्र विदर्भाची मागणी गेली कित्येक वर्षे स्वतंत्र राज्याचे पुरस्कर्ते करत आले आहेत. परंतु महाराष्ट्राच्या इतर प्रांतातून होणारा विरोधही पुष्कळ आहे. स्वतंत्र विदर्भात आर्थिक व सामाजिक प्रगती झपाट्याने होइल असा त्यांचा अंदाज आहे तर विरोधक असे मानतात की विदर्भ जर वेगळा झाला तर महाराष्ट्राकडून मिळणाऱ्या अनेक आर्थिक सोयीसुविधांना विदर्भातील जनता मुकेल व विदर्भाची प्रगती अजून खुंटेल.
भारताचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी ग्रामीण पुननिर्माण योजनेच्या प्रगतीची पाहणी करण्यासाठी विदर्भाचा दौरा केला व या क्षेत्रासाठी पुनर्वसन मदतीची घोषणा केली..
पौराणिक कथांमध्ये
महाराष्ट्रापासून काही बाबतीत सांस्कृतिक वेगळेपणा विदर्भात आहे. विदर्भाचे संदर्भ महाभारतात आढळतात. महाभारतातील कथेप्रमाणे विदर्भ हा आर्यावर्तातला देश होता. ज्याची राजधानी अमरावतीजवळील कुंडिनपूर - सध्याचे कौंडिण्यपुर- येथे होती. वैदिक काळानंतरच्या महा-जनपदात विदर्भाचा समावेश होता. पुराणातील अनेक कथा विदर्भाशी निगडित आहेत त्या खालीलप्रमाणे -
लोकसंख्या
२०११ च्या जनगणनेनुसार विदर्भामध्ये २,३०,०३,१७९ लोकसंख्या आहे. या प्रदेशात हिंदू धर्म हा प्रमुख धर्म आहे. बौद्ध धर्म दुसऱ्या क्रमांकाचा धर्म आहे. तर इस्लाम तिसऱ्या क्रमांकाचा धर्म आहे.
सद्यस्थिती
गेल्या काही वर्षात होणाऱ्या शेतकऱ्यांच्या आत्महत्यांमुळे विदर्भ राष्ट्रीयस्तरावर झोतात आलेला आहे. मुख्य कारण म्हणजे येथील प्रमुख पीक कापसाला खर्चाच्या तुलनेत मिळणारा कमी बाजारभाव. ह्या घटना गुंतागुंतीच्या असून या आत्महत्यांना अनेक कारणे आहेत. सावकारांकडून घेतल्या गेलेल्या कर्जाची परतफेड न करता येणे हे एक प्रमुख कारण आहे.
भारत सरकारने कापसाचा किमान आधारभाव अंदाजे १०० रुपयांनी($1.33) वाढवून देण्याबद्द्ल हमी दिलेली आहे. परंतु, पुढे आपल्या हमीपासून माघार घेत किमान आधारभाव कमी केला. याचा परिणाम म्हणून आत्महत्या आणखी वाढल्या. सन २००६ मध्ये फक्त विदर्भात १,०४४ आत्महत्यांची नोंद केली गेली आहे. म्हणजे दर ८ तासाला एक आत्महत्या.."
१ जुलै २००६ला भारताचे पंतप्रधान मनमोहन सिंग यांनी विदर्भासाठी ३,७५० कोटी रुपयांच्या मदतनिधीची घोषणा केली. या निधीद्वारे, या क्षेत्रातील ६ जिल्ह्यातल्या शेतकऱ्यांना मदत मिळेल. परंतु, जेथे हवी तेथे मदत पोचेलच की नाही याबद्दल सर्व आश्वस्त नाहीत. या क्षेत्रातील कार्यकर्त्यांना वाटते की अजून पुष्कळ काम करणे बाकी आहे.
साहित्य - संस्कृती
विर्भातील साहित्य क्षेत्रात विठ्ठल वाघ ,  यशवंत मनोहर , बाबाराव मुसळे ,  श्रीपाद भालचंद्र जोशी, सुधाकर गायधनी ,  कवी ग्रेस, सुरेश भट , अशोक पवार  , सदानंद देशमुख , आशा बगे ,वसंत आबाजी डहाके , नामदेव कांबळे,  नारायण कुलकर्णी कवठेकर, एकनाथ पवार , राजा धर्माधिकारी, शेषराव धांडे , किरण शिवहरी डोंगरदिवे, विलास अंभोरे, सुनील अभिमान अवचार अशा अनेक दिग्गज आणि युवा लेखकांच्या नामावली मुळे विदर्भातील साहित्य क्षेत्र समृद्ध होत आहे.
वैदर्भीय समाजसुधारक, थोर व्यक्ती
विदर्भात जन्म झालेले व विदर्भ कर्मभूमी असलेल्या वैदर्भीय समाजसुधारक ,विदर्भ भूषण, स्वातंत्र्यसेनानी, थोर पुरुषांची सूची
•विनोबा भावे
•संत गाडगे महाराज
•संत तुकडोजी महाराज
•महानायक वसंतराव नाईक
•पंजाबराव देशमुख
•बाबा आमटे
•लोकनायक बापूजी अणे
•जलनायक सुधाकरराव नाईक
•फुलसिंग नाईक
•रामजी रामसिंग नाईक
•जमनालाल बजाज
हेही पहा
विदर्भातील जिल्हे 1)अमरावती 2)अकोला 3)भंडारा 4)बुलढाणा 5)चंद्रपूर 6)गडचिरोली 7)गोंदिया 8)नागपूर (विदर्भाची राजधानी) 9)वर्धा 10)वाशिम 11)यवतमाळ
बाह्य दुवे
वर्ग:महाराष्ट्र वर्ग:महाराष्ट्राचे राजकीय विभाग वर्ग:भारतामधील प्रस्तावित राज्ये व केंद्रशासित प्रदेश वर्ग:विदर्भ वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख वर्ग:संदर्भांचे इंग्रजी-मराठी भाषांतर हवे
डेव्हिड वॉर्नर
डेव्हिड ॲन्ड्ऱ्यू वॉर्नर (ऑक्टोबर २७, इ.स. १९८६:सिडनी, न्यू साउथ वेल्स, ऑस्ट्रेलिया - ) ऑस्ट्रेलियाचा क्रिकेट खेळाडू आहे.
वॉर्नर, डेव्हिड वॉर्नर, डेव्हिड वॉर्नर, डेव्हिड वॉर्नर, डेव्हिड वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
डेनिस कोलोदिन
वर्ग:रशियाचे फुटबॉल खेळाडू वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
मिन्डी कलिंग
वर्ग:तमिळ चित्रपट अभिनेत्री वर्ग:भारतीय-अमेरिकन अभिनेत्री
रुथ डो
रुथ डो (२८ जून, १९२६:व्हिक्टोरिया, ऑस्ट्रेलिया - १९८९) ही च्या महिला क्रिकेट संघाकडून १९५७ ते १९५८ दरम्यान ३ महिला कसोटी सामने खेळलेली क्रिकेट खेळाडू होती.
वर्ग:ऑस्ट्रेलियाच्या महिला क्रिकेट खेळाडू वर्ग:इ.स. १९२६ मधील जन्म वर्ग:इ.स. १९८९ मधील मृत्यू वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
क्रिनोलाईन धबधबा
वर्ग:मेघालयमधील धबधबे वर्ग:रिकामी पाने
न्यू रोड
न्यू रोड अथवा हे इंग्लंडच्या वूस्टरशायर शहरातील एक मैदान आहे. प्रामुख्याने हे मैदान क्रिकेट साठी वापरण्यात येते. इंग्लंडच्या काउंटी क्रिकेटमधील वूस्टरशायर काउंटी क्रिकेट क्लबचे हे पर्यायी मैदान आहे.
१३ जून १९७३ रोजी वेस्ट इंडीज आणि झिम्बाब्वे क्रिकेट संघांमध्ये ह्या मैदानावरचा पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळवला गेला. तर ३० जून १९५१ रोजी इंग्लंड महिला आणि ऑस्ट्रेलिया महिलांनी या मैदानावरचा पहिला महिला कसोटी सामना खेळवला गेला. तर १ जुलै २००० रोजी इंग्लंड महिला आणि दक्षिण आफ्रिकेच्या महिला क्रिकेट संघाने या मैदानावरचा पहिला महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळवला गेला.
रवींद्र ठाकूर
प्र. डाॅ. रवींद्र नारायण ठाकूर (जन्म : उत्राण-जळगाव, १४ एप्रिल इ.स. १९५५]) हे सामाजिक जीवनाचे भान असणारे मराठी भाषेतील कादंबरीकार, लेखक, कवी, नाटककार व समीक्षक आहेत..त्यांचे वडील प्राथमिक शिक्षक होते. त्यांच्यामुळे रवींद्र ठाकूर यांना वाचनाची गोडी लागली.
ठाकूर यांनी डॉ. आनंद यादव यांच्या मार्गदर्शनाखाली र.वा. दिघे यांच्या साहित्यावर प्रबंध लिहून १९९० साली पीएच.डी. मिळवली.
संदर्भ
ठाकूर, रवींद्र ठाकूर, रवींद्र वर्ग:इ.स. १९५५ मधील जन्म
जे. जयवर्दन
'''जे. जयवर्दन''' ( - ) हे भारतीय राजकारणी आहेत. हे मतदारसंघातून भाजपतर्फे १६व्या लोकसभेवर निवडून गेले.
वर्ग:चे खासदार वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य वर्ग:भारतीय राजकारणी
लालकृष्ण अडवाणी
लालकृष्ण अडवाणी ( नोव्हेंबर ८, इ.स. १९२७) हे भाजपाचे नेते आहेत. ते सुरुवातीच्या काळात भारतीय जनसंघाचे नेते होते आणि इ.स. १९७४ मध्ये राज्यसभेवर निवडून गेले.त्यांना आणीबाणीच्या दरम्यान कारावास घडला. इ.स. १९७७ मध्ये जनसंघ जनता पक्षात विलीन झाल्यानंतर ते जनता पक्षात सामील झाले तर इ.स. १९८० मध्ये पूर्वाश्रमीच्या जनसंघाच्या नेत्यांनी जनता पक्षातून बाहेर पडून भारतीय जनता पक्षाची स्थापना केल्यानंतर ते त्या पक्षात सामील झाले. ते इ.स. १९८९ पर्यंत ते राज्यसभेचे सदस्य होते.
ते इ.स. १९७७ ते इ.स. १९७९ या काळात भारताचे माहिती आणि प्रसारणमंत्री तर इ.स. १९९८ ते इ.स. २००४ या काळात भारताचे गृहमंत्री होते. तसेच ते इ.स. २००२ ते इ.स. २००४ या काळात भारताचे उपपंतप्रधान होते.ते इ.स. १९८९ आणि इ.स. १९९१च्या लोकसभा निवडणुकींमध्ये नवी दिल्ली लोकसभा मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून गेले. इ.स. १९९१च्या निवडणुकींमध्ये त्यांनी गुजरात राज्यातील गांधीनगर लोकसभा मतदारसंघातूनही विजय मिळवला होता.त्यामुळे त्यांनी नवी दिल्ली मतदारसंघाच्या खासदारपदाचा राजीनामा दिला. जैन हवाला प्रकरणात त्यांच्याविरूद्ध आरोपपत्र दाखल झाल्यामुळे त्यांनी इ.स. १९९६ची लोकसभा निवडणुक लढवली नाही. त्यानंतर ते इ.स. १९९८, इ.स. १९९९, इ.स. २००४ आणि इ.स. २००९च्या निवडणुकींमध्ये गुजरात राज्यातील गांधीनगर लोकसभा मतदारसंघातून निवडून गेले.ते इ.स. १९९० ते इ.स. १९९३ दरम्यान आणि इ.स. २००४ पासून लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते आहेत.
ते इ.स. १९८६ ते इ.स. १९९०, इ.स. १९९३ ते इ.स. १९९८ आणि इ.स. २००४ ते इ.स. २००५ या काळात भारतीय जनता पक्षाचे अध्यक्ष होते.
वर्ग:भारतीय राजकारणी अडवाणी, लालकृष्ण वर्ग:भारतीय गृहमंत्री वर्ग:भारतीय माहिती आणि प्रसारणमंत्री वर्ग:लोकसभेतील विरोधीपक्षनेते वर्ग:९ वी लोकसभा सदस्य वर्ग:१० वी लोकसभा सदस्य वर्ग:१२ वी लोकसभा सदस्य वर्ग:१३ वी लोकसभा सदस्य वर्ग:१४ वी लोकसभा सदस्य वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य वर्ग:१६ वी लोकसभा सदस्य वर्ग:राज्यसभा सदस्य वर्ग:भारतीय जनता पक्षातील राजकारणी वर्ग: भारतीय जनसंघ नेते वर्ग:भारतीय जनता पक्षाचे अध्यक्ष वर्ग:नवी दिल्लीचे खासदार वर्ग:गांधीनगरचे खासदार वर्ग:जनसंघ नेते वर्ग:जनता पक्षाचे नेते वर्ग:इ.स. १९२७ मधील जन्म वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
मोनल
हि एक भारतीय (तमिळ)अभिनेत्री आहे.
वर्ग:तमिळ चित्रपट अभिनेते वर्ग:तमिळ चित्रपट अभिनेत्री
किट रेमंड
किट रेमंड (२१ मे, १९३०:क्वीन्सलंड, ऑस्ट्रेलिया - २५ जानेवारी, २००९) ही च्या महिला क्रिकेट संघाकडून १९५७ ते १९६१ दरम्यान २ महिला कसोटी सामने खेळलेली क्रिकेट खेळाडू होती.
वर्ग:ऑस्ट्रेलियाच्या महिला क्रिकेट खेळाडू वर्ग:इ.स. १९३० मधील जन्म वर्ग:इ.स. २००९ मधील मृत्यू वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
मार्गारेट धबधबा
वर्ग:मेघालयमधील धबधबे वर्ग:रिकामी पाने
औक्षण
उक्ष= शिंपडणे, या धातूवरून हा शब्द बनला आहे. सायणाने औक्ष म्हणजे प्रलेपण द्रव्य असा त्याचा अर्थ दिला आहे. हिंदू धर्मामध्ये औक्षण हे शुभ मानले जाते. लग्न कार्याच्या वेळी अथवा इतर शुभ प्रसंगी देवाची मूर्ती किंवा ज्यांचे मंगलकार्य असेल त्यास त्यांच्या तोंडाभोवती सुवासिनीने ओवाळण्यासाठी घेतलेले दिपादियुक्त ताम्हन; सदर ताम्हन ओवाळण्याच्या क्रियेला औक्षण असे म्हणतात. सोबतच वास्तवात एखाद्याचे औक्षण करणे हे धार्मिक फायद्याचे मानले जाते.
१. औक्षणाचा धार्मिक अर्थ= औक्षण हे विश्वातील दैवी लहरांचे स्वागत करण्यासाठी असते असे देखील मानले जाते. २. औक्षणाचे महत्त्व= औक्षण करत असताना, व्यक्तीच्या शरीराभोवती तयार झालेल्या प्रकाशाची एक हलणारी संरक्षणात्मक म्यान तयार होते आणि त्या प्रकाशित दिव्याच्या सहाय्याने तयर होतात.
संदर्भ
भारतीय संस्कृती कोश खंड १
वर्ग:हिंदू व्रतवैकल्ये
ब्रुनेई
ब्रुनेई दारुस्सलाम (अधिकृत नाव: मलाय:Negara Brunei Darussalam) हा आग्नेय आशियातील बोर्निओ बेटाच्या उत्तर किनाऱ्यास वसलेला देश आहे. दक्षिण चिनी समुद्राकडेने असणाऱ्या समुद्रकिनारपट्टीखेरीज इअतर सर्व बाजूंनी हा देश मलेशियाच्या सारावाक राज्याने वेढलेला आहे. किंबहुना सारावाक राज्यामधील लिंबांग प्रदेशामुळे ब्रुनेई भूराजकीयदृष्ट्या दोन भागांमध्ये विभागला गेला आहे.
इतिहास
इ.स. ५१८ पासूनच ब्रुनाईचे चिनी व्यापाऱ्यांशी संबंध होते. ७ व्या ते १३ व्या शतकांच्या दरम्यान सुमात्राबेटाच्या श्रीविजय राजघराण्याची आणि जावा बेटातील मजापहित राजघराण्याची सत्ता ब्रुनाईवर होती. १५ व्या शतकात या राजघराण्यांचा अस्त झाला. ब्रुनाईचं मोठय़ा प्रमाणावर इस्लामीकरण होत गेलं, सुलतानशाही स्थापन झाली आणि युरोपिय सत्ता येईपर्यंत ती टिकून राहिली.
युरोपीय सत्ता
पोर्तुगीज, डच, स्पॅनिश येथे आले. त्यांनी केलेल्या आक्रमणांमुळे एकोणिसाव्या शतकाच्या प्रारंभी सुलतानाची सत्ता सारायाक लगतच्या काही भागापुरतीच मर्यादित राहिली. इ.स. १८९८ ते इ.स. १९५९ या ६० वर्षांत सुलतानाचं स्थान दुय्यम बनले. इ.स. १९३१च्या सुमारास या डोंगराळ भूप्रदेशात खनिज तेल उत्पादनास सुरुवात झाली. पाठोपाठ दुसरे महायुद्ध झाले. या भूप्रदेशावर जपानने विजय मिळवला. युद्ध संपताच या भूप्रदेशावर ऑस्ट्रेलियाने ताबा घेतला. ब्रिटिश नागरी प्रशासनाची सुरुवात झाली. परंतु इ.स. १९५९च्या सुमारास पुन्हा सुलतानाचं निर्विवाद वर्चस्व इथे प्रस्थापित झाले.
सांप्रत स्थिती
४ जिल्हे आणि ३८ तालुके ही इथली प्रशासकीय रचना आहे.
वर्ग:देश वर्ग:आग्नेय आशियाई देश
चाळगणी
चाळगणी हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील यवतमाळ जिल्ह्यातील उमरखेड तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील हवामान उष्ण व कोरडे असून उन्हाळ्यात तापमान ४६° से. पर्यंत तर हिवाळ्यात ११° से. पर्यंत असते.
संदर्भ
वर्ग:उमरखेड तालुक्यातील गावे वर्ग:यवतमाळ जिल्ह्यातील गावे
फैजपूर (जळगाव)
फैजपूर हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील जळगाव जिल्ह्यातल्या यावल तालुक्यातील एक छोटे शहर आहे.
कोतोनू
कोतोनू हे पश्चिम आफ्रिकेतील बेनिन ह्या देशामधील सर्वात मोठे शहर आहे.
फैजपूर (जळगाव)
भूगोल
फैजपूर हे शहर भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील जळगाव जिल्ह्यातल्या यावल तालुक्यात आहे. फैजपूरचे भौगोलिक स्थान २१.१७° उ. ७५.८८° पू. असून शहराची समुद्रसपाटीपासूनची उंची सरासरी २२६ मीटर एवढी आहे. शहराचा भूभाग हा जवळजवळ समतल आहे.
शहराच्या पश्चिमेकडे सुमारे ३ कि.मी. अंतरावर मोर नदी वाहते तर शहरातून धाडी नदी वाहते, जी मोर नदीची उपनदी आहे.
कोतोनू
वर्ग:बेनिनमधील शहरे
फैजपूर (जळगाव)
लोकसंख्या
२०११ च्या भारतीय जनगणनेनुसार फैजपूरची लोकसंख्या ही २६,६०२ एवढी आहे. ज्यात ५२% पुरुष तर ४८% महिला आहेत. यातील १३% लोकसंख्या ही ६ वर्षाखालील आहे.
फैजपूरची सरासरी साक्षरता ८५.९६% असून एकूण ८९.४५% पुरुष आणि ८२.२८% महिला साक्षर आहेत.
इतिहास
इतिहासात दिल्ली सल्तनत, मुगल व मराठा साम्राज्याच्या राजवटीत फैजपूर हे गाव खानदेश प्रांतात होते. ब्रिटीश राजवटीत ब्रिटीशांनी खानदेशचा मुंबई प्रांतात समावेश करून त्याला जिल्हा बनवण्यात आले. तत्कालिन खानदेश जिल्ह्यात फैजपूर हे गाव सावदा तालुक्यात होते. खानदेश जिल्ह्याच्या विभाजनानंतर फैजपूरचा पूर्व खानदेश जिल्ह्याच्या यावल तालुक्यात समावेश करण्यात आला. भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर १९५६ मध्ये मुंबई प्रांतचे मुंबई राज्य बनले व १९६० मध्ये महाराष्ट्र राज्याची स्थापना झाली. या दरम्यान पूर्व खानदेश जिल्ह्याचे नामांतर जळगाव जिल्हा असे करण्यात आले.
पूर्वीच्या काळात यावल हून बऱ्हाणपूर ला जाणाऱ्या फौजांचा मुक्काम येथे असायचा. त्यामुळे हे ठिकाण फौजपूर, आणि फौजपूरचे फैजपूर झाले असावे, असे म्हटले जाते.
गाव पूर्वी छोटे होते. ‘रंगारघाटी’ हा गावातील सर्वात उंच टेकडीवजा भाग आहे. या घाटीच्या अवतीभोवती गाव वसलेले आहे. सैन्याच्या छावण्या असल्या कारणाने गावाला पूर्वी चारही बाजूंनी भिंतींची तटबंदी होती. भिंतींचे अवशेष आजही काही ठिकाणी आढळतात. गावाला ‘न्हावी दरवाजा’, ‘पिंपरूड दरवाजा’ आणि ‘शहर दरवाजा’ असे तीन दरवाजे होते. पिंपरुड दरवाजा ज्याला म्हणायचे तो दरवाजा मुख्य होता. त्याला प्रवेशद्वार असेही म्हणत. सध्या त्या ठिकाणी सुभाषचंद्र बोस यांचा पुतळा असून या ठिकाणाला सुभाष चौक म्हटले जाते. येथून गावात दोन बाजूंना दोन प्रमुख मार्ग जातात. त्यातील एक राम मंदिराकडे तर दुसरा मारूती मंदिराकडे जातो. पूर्वी गावाच्या एका बाजूला खंडेराव वाडी तर दुसऱ्या बाजुला गणपती वाडी होती. तेव्हा या दोन्ही वाड्यांच्या मध्ये असलेल्या या गावाचा वर्तमान काळात गावाच्या साऱ्या सिमा ओलांडून चारही दिशांना विस्तार झालेला दिसून येतो.
औद्योगिक इतिहास
फैजपूर हे पूर्वी खान्देशातील प्रमुख औद्योगिक वसाहत असलेल्या शहरांपैकी एक होते.