cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
कोलकाता
विकास आणि नामकरण
१ जानेवारी २००१ रोजी या शहराचे अधिकृत नाव कोलकाता ठेवले गेले. इंग्रजीत त्याचे पूर्वीचे नाव "कलकत्ता" होते, परंतु बांगला-भाषिक हे नेहमीच कोलकाता किंवा कोलिकाता म्हणून ओळखले जाते आणि हिंदी भाषिक समाजात ते कलकत्ता म्हणून ओळखले जाते. सम्राट अकबर यांचे जकात कागदपत्र आणि पंधराव्या शतकातील विप्रदास यांच्या कविता मध्ये या नावाचा उल्लेख वारंवार केला जातो. त्याच्या नावाच्या उत्पत्तीविषयी बऱ्याच प्रसिद्ध कथा आहेत. सर्वाधिक लोकप्रिय कथेनुसार हिंदू या शहराचे नाव काली देवी चे नाव घेतले गेले आहे. या शहराचे व्यापारिक बंदर म्हणून अस्तित्व चीनच्या पुरातन प्रवाश्यांच्या प्रवासात आणि पर्शियन व्यापाऱ्यांच्या कागदपत्रांमध्ये आढळते. महाभारतात बंगालमधील काही राजे देखील कौरव सैन्याच्या वतीने युद्धात सामील झालेल्यांचे नाव आहे.या नावाची कथा व वाद काहीही असो, हे आधुनिक भारतातील शहरांमध्ये आहे हे निश्चित आहे. पहिल्या वस्तीतील एक शहर. १६९० मध्ये ईस्ट इंडिया कंपनी च्या अधिकृत "जब चरनक" ने आपल्या कंपनीच्या व्यापाऱ्यांसाठी तोडगा काढला. १६९८ मध्ये ईस्ट इंडिया कंपनीने स्थानिक जमींदार कुटुंबातील सवर्ण रायचौधरी येथून (सुतानूती) तीन गावे सुरू केली. कोलीकाता आणि गोबिंदपूर). पुढच्या वर्षी कंपनीने प्रेसिडेंसी सिटी म्हणून या तिन्ही गावांचा विकास करण्यास सुरुवात केली. इंग्लंडचा राजा जॉर्ज II ​​च्या आदेशानुसार १७२७ मध्ये येथे दिवाणी कोर्टाची स्थापना झाली. कोलकाता महानगरपालिका स्थापन झाली आणि पहिला महापौर निवडला गेला. १७५६ मध्ये बंगालच्या नवाब सिराज-उद-दौलाने कोलिकाटावर हल्ला केला आणि जिंकला. त्याने त्याचे नाव "अलीनगर" ठेवले. पण एका वर्षाच्या आतच सिराज-उद-दौलाची पकड इथली मोकळी झाली आणि ब्रिटीशांनी ती पुन्हा मिळवली. १७७२ मध्ये वॉरेन हेस्टिंग्जने ब्रिटीश राज्यकर्त्यांची भारतीय राजधानी बनविली. १६९८ मध्ये फोर्ट विल्यमच्या स्थापनेची जोड देऊन या शहराच्या स्थापनेची सुरुवात काही इतिहासकारांनी पाहिली. कोलकाता हे १९१२ पर्यंत ब्रिटिश राजधानी होते.
१७५७ नंतर, ब्रिटीशांनी हे शहर पूर्णपणे स्थापित केले आणि त्यानंतर १८५० पासून या शहराचा विकास वेगाने झाला, विशेषतः कपड्यांच्या उद्योगाची वाढ येथे नाटकीयरित्या वाढली, परंतु शहर वगळता या विकासाचा परिणाम जवळपास झाला.च्या भागात कुठेही प्रतिबिंबित झाले नाही ५ ऑक्टोबर १८६५ रोजी चक्रीवादळामुळे (ज्याने साठ हजारांहून अधिक लोकांचा बळी घेतला होता) कोलकातामध्ये झालेल्या विध्वंसानंतरही कोलकाता हे पुढचे दीड वर्ष अनियोजित राहिले आणि आज त्याची लोकसंख्या जवळपास १ कोटी ४० लक्ष आहे. १९८० पूर्वी कोलकाता भारतातील सर्वाधिक लोकसंख्या असलेले शहर होते, परंतु त्यानंतर मुंबई ने त्या जागी बदलले. १९४७ मध्ये भारताच्या स्वातंत्र्याच्या वेळी आणि १ १९७१ च्या भारत-पाकिस्तान युद्धा नंतर "पूर्व बंगाल" (आताच्या बांगलादेश) मधून आलेल्या शरणार्थींनी गर्दी केली आणि या शहराची अर्थव्यवस्थेची दुर्दशा झाली.
स्वातंत्र्य चळवळीतील भूमिका
ऐतिहासिकदृष्ट्या, भारतीय स्वातंत्र्य चळवळीच्या प्रत्येक टप्प्यात कोलकाताची मध्यवर्ती भूमिका आहे. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसबरोबरच, "हिंदू मेळा" आणि क्रांतिकारक संघटना "युगांतर", "अनुशिलन" इत्यादी अनेक राजकीय आणि सांस्कृतिक संस्था स्थापन करण्याचे या शहराला विशेष महत्त्व आहे. अरविंद घोष, इंदिरा देवी चौधराणी, विपिनचंद्र पाल यांची नावे प्रारंभीच्या राष्ट्रवादी व्यक्तिमत्त्वात महत्त्वाची आहेत. रामकृष्ण परमहंसांचे शिष्य स्वामी विवेकानंद हे आरंभिक राष्ट्रवादीच्या प्रेरणेचे केंद्रबिंदू ठरले. भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे पहिले अध्यक्ष असलेले श्री व्योमेश चंद्र बॅनर्जी आणि स्वराज यांचे वकील असलेले पहिले सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी हे देखील कोलकाताचे होते. १९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि २० व्या शतकाच्या उत्तरार्धात, बंगाली साहित्यिक बंकिमचंद्र चॅटर्जी यांनी बंगाली राष्ट्रवादींवर जोरदार प्रभाव पाडला. वंदे मातरम् यांनी लिहिलेले आनंदमठात लिहिलेले गाणे हे आजचे भारताचे राष्ट्रीय गाणे आहे. सुभाषचंद्र बोस यांनी आझाद हिंद फौजची स्थापना केली व इंग्रजांना बऱ्यापैकी शांततेत ठेवले. रवींद्रनाथ टागोर व्यतिरिक्त शेकडो स्वातंत्र्यसैनिक विविध प्रकारात या शहरात उपस्थित आहेत.
बाबू संस्कृती आणि बंगाली नवनिर्मितीचा काळ
ब्रिटीश सत्तेच्या काळात जेव्हा कोलकाता एकात्मिक भारताची राजधानी होती, तेव्हा कोलकाता हे लंडननंतर ब्रिटीश साम्राज्याचे दुसरे सर्वात मोठे शहर मानले जात असे. हे शहर राजवाडे, पूर्वेकडील मोती इ. म्हणून ओळखले गेले. याच काळात बंगालमध्ये आणि विशेषतः कोलकातामध्ये बाबू संस्कृतीची भरभराट झाली, जी ब्रिटिश उदारमतवाद आणि बंगाली समाजातील अंतर्गत उलथापालथीचा परिणाम होती, ज्यामध्ये बंगाली जमींदारी व्यवस्था हिंदू धर्माच्या सामाजिक, राजकीय आणि नैतिक मूल्यांमध्ये कार्यरत होती. या संघर्षाचा परिणाम म्हणजे ब्रिटिशांच्या आधुनिक शैक्षणिक संस्थांमध्ये शिक्षण घेत असलेल्या काही लोकांनी बंगाल च्या समाजात सुधारणावादी चर्चेला उधाण दिले. मुळात, "बाबू" असे म्हणतात जे पाश्चात्य मूल्ये शिकण्याच्या दृष्टीने भारतीय मूल्यांकडे पाहत असत आणि स्वतःला शक्य तितक्या पाश्चात्य रंगांशी जुळवून घेण्याचा प्रयत्न करतात. परंतु कोट्यावधी प्रयत्नानंतरही, जेव्हा त्यांची इंग्रजांमधील अस्वीकार्यता कायम राहिली, तेव्हा नंतर त्याचे सकारात्मक परिणामही समोर आले, त्याच वर्गातील काही लोकांनी बंगालचे पुनर्जागरण म्हणून ओळखले जाणारे नवीन वादविवाद सुरू केले. याअंतर्गत बंगालमध्ये सामाजिक, राजकीय आणि धार्मिक सुधारणांचे अनेक नाविन्यपूर्ण प्रयत्न झाले आणि बंगाली साहित्याने इतर भारतीय समुदायाद्वारे वेगाने स्वीकारल्या गेलेल्या नवीन उंचीला स्पर्श केला.
आधुनिक कोलकाता
कोलकाता हे भारताच्या स्वातंत्र्यात आणि त्या नंतर थोड्या काळासाठी एक समृद्ध शहर म्हणून स्थापित केले गेले होते, परंतु नंतरच्या काळात लोकसंख्येच्या दबावामुळे आणि मूलभूत सुविधांच्या अभावामुळे या शहराचे आरोग्य खालावू लागले. १९६० आणि १९७० च्या दशकात नक्षलवादाची जोरदार चळवळ उभी राहिली जी नंतर देशाच्या इतर भागात पसरली. १९७७ पासून डाव्या चळवळीचा गढी म्हणून याची स्थापना झाली आणि तेव्हापासून भारतीय कम्युनिस्ट पक्षाचे वर्चस्व आहे.
अर्थव्यवस्था
कोलकाता हे पूर्व भारत आणि ईशान्य राज्यांचे मुख्य व्यावसायिक, व्यावसायिक व आर्थिक केंद्र आहे. कोलकाता स्टॉक एक्सचेंज देखील आहे, जो भारतातील दुसऱ्या क्रमांकाचा स्टॉक एक्सचेंज आहे. यामध्ये प्रमुख व्यावसायिक आणि लष्करी बंदरे आहेत. यासह या प्रदेशाचे एकमेव आंतरराष्ट्रीय विमानतळही येथे आहे. स्वातंत्र्यानंतरच्या सुरुवातीच्या काही वर्षांत हळूहळू आर्थिक घसरणीचे प्रमाण भारतातील एकेकाळी मुख्य शहर असलेल्या कोलकातामध्ये होते. याचे मुख्य कारण राजकीय अस्थिरता आणि वाढती कामगार संघटना होते.
हवामान
कोलकातामध्ये उष्णकटिबंधीय आर्द्र-कोरडे वातावरण आहे. ते कोपेन हवामान वर्गीकरणानुसार Aw श्रेणीमध्ये येते. वार्षिक सरासरी तापमान २६.८ ° से. (८० ° फॅ); मासिक सरासरी तापमान १९ ° से. ३० ° ते (१९ °  ते ३०° अंश सेल्सियस). ग्रीष्म ऋतू गरम आणि दमट असतात, किमान तपमान ३० ° से. आणि कोरड्या कालावधीत ते ४० अंश सेल्सियस (१०४ डिग्री फारेनहाइट) देखील क्रॉस करते. मे आणि जून महिन्यात हे घडते. हिवाळ्याचा हंगाम केवळ अडीच महिने टिकतो; ज्यामध्ये कधीकधी किमान तापमान 12 अंश सेल्सियस ते - 12 अंश सेल्सियस असते. (५४ ° फॅ - ५७. फॅ) डिसेंबर आणि फेब्रुवारी दरम्यान हे घडते. सर्वाधिक तपमान ४९ ° से. . से (113 ° फॅ) आणि किमान ५ ° से. (४१ ° फॅ). [१२] उन्हाळ्याच्या सुरुवातीस धुळीचे वादळ बऱ्याचदा उद्भवते, ज्याच्या मागे जोरदार पाऊस शहराला भिजत राहतो आणि शहरातील तीव्र तापातून आराम मिळतो. या पावसाला काल बैशाखी (কালবৈশাখী) म्हणतात.
नैऋत्य मॉन्सूनच्या बंगालच्या उपसागर शाखेतून पाऊस पडतो. शहरात जून ते सप्टेंबर दरम्यान जास्तीत जास्त वार्षिक १५८२ मिमी पाऊस पडला. (६२.३ इंच) पावसाळ्यात सर्वाधिक पाऊस ऑगस्टमध्ये होतो (तो ३०६ मिमी). मार्च महिन्यात जास्तीत जास्त दररोज अंतरासह शहरामध्ये वार्षिक २५२८ तास खुले सूर्यप्रकाश आहे. कोलकाताची मुख्य समस्या प्रदूषण आहे. येथे निलंबित पार्टिक्युलेट मॅटरची पातळी भारतातील इतर प्रमुख शहरांपेक्षा खूपच जास्त आहे. ज्यामुळे धूर आणि धुके येते. शहरातील तीव्र प्रदूषणामुळे फुफ्फुसांचा कर्करोगासारख्या श्वासोच्छवासाशी संबंधित आजारांमुळे प्रदूषण वाढले आहे.
शहरी रचना
कोलकाता शहराचे क्षेत्रफळ १८५ कि.मी.२ (७१ चौरस मैल) आहे, कोलकाता महानगरपालिका (केएमसी)च्या देखरेखीखाली.
कोलकाता हे देशातील सर्वात मोठ्या शहरांपैकी एक आहे. त्याला आनंदी शहर असेही म्हणतात. हे भारतातील प्रगत, सामाजिक, सांस्कृतिक आणि राजकीय शहर आहे.दुवा=http://www.bloom9.com/info/postal_codes.asp|title=west bengal kolkata postal codes pin codes|संकेतस्थळ=www.bloom9.com|ॲक्सेसदिनांक=2019-10-18}} तथापि, कोलकाताची शहरी वस्ती बरीच वाढली आहे, ती २००६ मध्ये कोलकाता शहरी क्षेत्राच्या १७५० किमी२ आहे. (६७६ चौरस मैल). येथे १५७ पिन क्षेत्र आहे. [२०] येथील शहरी वस्तीचे क्षेत्र औपचारिकपणे ३८ स्थानिक नगरपालिकांखाली ठेवले गेले आहेत. या भागात ७२ शहरे, ५२७ शहरे आणि ग्रामीण भागांचा समावेश आहे. कोलकाता महानगर जिल्ह्याच्या उपनगरी भागात उत्तर २ परगणा, दक्षिण २ परगना, हावडा आणि नादिया यांचा समावेश आहे.
सेंट्रल बिझिनेस जिल्हा मध्य कोलकातामध्ये बीबीडीबाग जवळ आहे. बंगाल शासकीय सचिवालय, मुख्य पोस्ट कार्यालय, उच्च न्यायालय, लाल बाजार पोलीस मुख्यालय इत्यादी बरीच सरकारी इमारती आणि खाजगी कार्यालये येथे स्थापित आहेत. कोलकाताच्या मध्यभागी हे मैदान एक विस्तृत मोकळे मैदान आहे, जिथे अनेक खेळ आणि मोठ्या सार्वजनिक परिषदा आयोजित केल्या जातात. बऱ्याच कंपन्यांनी पार्क स्ट्रीटच्या दक्षिणेकडील भागात कार्यालये स्थापन केली, ज्यामुळे हा दुय्यम मध्यवर्ती व्यवसाय जिल्हा देखील बनत आहे.
भूगोल
कोलकाता हे गंगेच्या डेल्टा प्रदेशातील २२°३३′ N ८८° २०′ E निर्देशांकांवर १.५ मीटर (५ फूट) ते ९ मीटर (३० फूट) उंचीवर पूर्व भारतामध्ये स्थित आहेत. हे शहर हुगली नदीच्या काठी आहे. उत्तर-दक्षिण रेषेत पसरलेला आहे. शहराचा एक मोठा भाग हा एक मोठा ओलांडलेला क्षेत्र होता, जो शहराच्या वाढत्या लोकसंख्येद्वारे पुन्हा भरला गेला आहे आणि तो सेटल झाला आहे. उरलेल्या ओलसर जमिनीला आता पूर्व कलकत्ता वेटलॅंड्स म्हणतात, रामसर अधिवेशन अंतर्गत आंतरराष्ट्रीय महत्त्व दिले गेले. -लॅंड घोषित केले गेले आहे.
इतर गंगेच्या प्रदेशांप्रमाणेच येथील माती देखील सुपीक वेलयुक्त आहे. मातीच्या वरच्या थरात क्वार्टझाइट तळाशी, चिकणमाती, गाळ, वाळू व रेव इत्यादी विविध प्रकार आहेत. हे कण मातीच्या दोन थरांमधे असतात. त्यापैकी खालची थर २५० मीटर (८२० फूट) आणि ६५० मीटर (२१३३ फूट) आणि वरची थर जाडी १० मीटर (३३ फूट) आणि ४० मीटर (१३१ फूट) आहे. भारतीय मानक ब्युरोच्या मते, शहर भूकंप प्रभावी विभाग श्रेणी-II मध्ये येतो. हे श्रेणी १-– दरम्यान चढत्या क्रमाने आढळतात. यूएनडीपीच्या अहवालानुसार हे वारा आणि चक्रीवादळांच्या सर्वाधिक नुकसानीच्या धोक्यात आहे.
सेवा आणि माध्यम
केएमसी शहराला हुगली नदीचे पाणी पुरवठा करते. उत्तर २४ परगणा जवळील पाल्ता वॉटर पंपिंग स्टेशनवर पाण्याचे उपचार केले जातात. शहराचे दैनंदिन अवशेष शहराच्या पूर्वेकडील भागात सुमारे २५०० टन धापा टाकला जातो. या डम्पिंग साइटवर शेतीची जाहिरात केली जाते, जेणेकरून त्याचे पुनर्चक्रण करता येईल आणि शहरातील सांडपाणी नैसर्गिकरित्या पुनर्नवीनीकरण केले जाऊ शकेल. [२] शहरातील काही भागात गटारांद्वारे सांडपाणी नसल्याने असुरक्षित सांडपाणी निचरा होण्यास प्रोत्साहन मिळते. शहर परिसरातील कलकत्ता इलेक्ट्रिक सप्लाई कॉर्पोरेशन (सीईएससी) आणि उपनगरी भागात पश्चिम बंगाल राज्य विद्युत मंडळाकडून शहर वीजपुरवठाच्या मध्ये आहे. १९९० च्या मध्यापर्यंत अत्यधिक व्यत्यय आणि वीजपुरवठ्यात कपात होण्याची समस्या उद्भवली; जी आता त्याच्या स्थितीत बऱ्याच सुधारली आहे आणि आता ही कपात फारच क्वचित झाली आहे. शहरातील २० अग्निशमन केंद्रे पश्चिम बंगालच्या अग्निशमन सेवेच्या अंतर्गत वार्षिक सरासरी ७५०० आगींचे  प्रमाण कमी करतात.
सरकारी बीएसएनएल आणि व्होडाफोन, एअरटेल, रिलायन्स कम्युनिकेशन्स, टाटा इंडिकॉम इत्यादी खासगी उद्योग कोलकातामध्ये टेलिफोन व मोबाइल सेवा पुरवतात. जीएसएम आणि सीडीएमए या दोन्ही सेल्युलर सेवा शहरात उपलब्ध आहेत. बीएसएनएल, टाटा कम्युनिकेशन्स, एअरटेल आणि रिलायन्स कम्युनिकेशन्सकडून ब्रॉडबॅंड सेवा उपलब्ध आहेत. या व्यतिरिक्त, सिफ आणि अलायन्स देखील ही सेवा प्रदान करतात.
आनंद बझर पत्रिका, आजकाल, वर्तमान, दैनिक दैनिक, गणशक्ती आणि रोजचे स्टेटसमन यासह अनेक बांगला वृत्तपत्रे येथे प्रकाशित केली जातात. इंग्रजी वर्तमानपत्रांचे प्रमुख द टेलीग्राफ, द स्टेट्समॅन, एशियन एज, हिंदुस्तान टाईम्स आणि टाईम्स ऑफ इंडिया. देश, सानंद, उनिश कुरी, किंडल, आनंदलोक आणि आनंद मेळा ही काही मुख्य नियतकालिके आहेत. पूर्व भारतातील सर्वात मोठे व्यापार केंद्र असल्याने इकॉनॉमिक टाइम्स, फायनान्शियल एक्सप्रेस आणि बिझिनेस स्टॅंडर्ड इत्यादी अनेक वित्तीय दैनिकांचे पुरेसे वाचक आहेत. इथल्या अन्य भाषांच्या अल्पसंख्याकांसाठी हिंदी, गुजराती, उडिया, उर्दू, पंजाबी आणि चिनी पेपर. देखील प्रकाशित आहेत.
हे सरकारी रेडिओ स्टेशन ऑल इंडिया रेडिओ कडून अनेक एएम रेडिओ चॅनेल प्रसारित करते. कोलकात्यात ११ एफएम रेडिओ स्टेशनचे प्रसारण. त्यातील दोन ऑल इंडिया रेडिओचे आहेत. सरकारी टीव्ही प्रसारक दूरदर्शन कडून दोन स्थलीय चॅनेल प्रसारित केली जातात. बंगाली, हिंदी, इंग्रजी आणि इतर प्रादेशिक भाषांमधील वाहिन्या चार मल्टी-सिस्टम ऑपरेटर (एमएसओ) द्वारे केबल टीव्हीद्वारे दर्शविली जातात. बांगला उपग्रह चॅनेलमध्ये एबीपी आनंद, 24 तास, कोलकाता टीव्ही, चॅनेल 10 आणि तारा न्यूजचा समावेश आहे
दळण वळण
कोलकाता मध्ये मोठ्या प्रमाणात रहदारी कोलकाता उपनगरीय रेल्वे, कोलकाता मेट्रो, ट्राम आणि बसद्वारे उपलब्ध आहे. ब्रॉड उपनगरी नेटवर्क दुर्गम उपनगरी भागात विस्तारित आहे. कोलकाता मेट्रो, भारतीय रेल्वेने चालवलेली, ही भारतातील सर्वात प्राचीन भूमिगत रहदारीची व्यवस्था आहे. हे हुगली नदीच्या समांतर शहराच्या उत्तरेकडून दक्षिणेस १६.४५ कि.मी. लांबीच्या अंतरावर धावते. मध्ये भेटते बसेस प्रामुख्याने येथील बहुतेक लोक रहदारीसाठी वापरतात. येथे सरकारी आणि खासगी ऑपरेटर बस चालवितात. कोलकाता हे एकमेव शहर आहे जिथे ट्राम सेवा उपलब्ध आहे. ट्राम सेवा कलकत्ता ट्रॅमवेज कंपनी चालविते. ट्राम कमी वेगाने रहदारी असणारी रहदारी आहे आणि शहरातील काही भागात मर्यादित आहे. पावसाळ्यात जोरदार पावसामुळे काहीवेळा सार्वजनिक वाहतुकीत अडथळा निर्माण होतो.
भाड्याने मिळणाऱ्या यांत्रिक रहदारीमध्ये पिवळ्या मीटर-टॅक्सी आणि ऑटो-रिक्षांचा समावेश आहे. कोलकाता मध्ये जवळजवळ सर्वच पिवळ्या टॅक्सी राजदूता आहेत. कोलकाता सोडून इतर शहरांमध्ये बहुतेक टाटा इंडिका किंवा फियाट टॅक्सी म्हणून चालतात. शहरातील काही भागात लोकल कमी अंतरासाठी सायकल रिक्षा आणि हाताने चालविलेल्या रिक्षा सुरू आहेत. इतर शहरांपेक्षा येथे खासगी वाहने खूपच कमी आहेत. हे सार्वजनिक रहदारीच्या मोठ्या प्रमाणामुळे आहे. तथापि, शहरात खासगी वाहनांच्या नोंदणीत लक्षणीय वाढ झाली आहे. सन २००२ च्या आकडेवारीनुसार मागील सात वर्षांत वाहनांच्या संख्येत ४४ % वाढ झाली आहे. शहरातील लोकसंख्या घनतेच्या फक्त ८% रस्त्यांची आहे, जिथे ती दिल्लीत २३% आणि मुंबईत १७% आहे. वाहतुकीची कोंडी करण्याचे हे मुख्य कारण आहे. [] 36] या दिशेने कोलकाता मेट्रो रेल्वे आणि अनेक नवीन उड्डाणपूल व नवीन रस्ते तयार केल्याने शहराला मोठा दिलासा मिळाला आहे.
कोलकाता मध्ये दोन मुख्य लांबीची रेल्वे स्थानके आहेत - हॉवडा जंक्शन आणि सियालदह जंक्शन. कोलकाता रेल्वे स्टेशन नावाचे एक नवीन स्टेशन २००६ मध्ये बांधले गेले. कोलकाता शहर हे भारतीय रेल्वेच्या दोन विभागांचे मुख्यालय आहे - पूर्व रेल्वे आणि दक्षिण-पूर्व रेल्वे.
शहराला हवाई जोडण्यासाठी नेताजी सुभाषचंद्र बोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ डम दम येथे आहे. हे विमानतळ शहराच्या उत्तरेकडील अंतरावर आहे आणि ते अंतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय दोन्ही उड्डाणे चालविते. हे शहर पूर्व भारतातील एक प्रमुख बंदर आहे. कोलकाता पोर्ट ट्रस्ट हे कोलकाता पोर्ट आणि हल्दिया बंदर सांभाळत आहेत. येथून अंदमान आणि निकोबार बेटांमधील पोर्ट ब्लेअर आणि भारताच्या इतर बंदरांवर आणि भारताबाहेरील शिपिंग कॉर्पोरेशनचे प्रवासी जहाजे चालविली जातात. कोलकाताच्या दोन शहरांच्या हावडा येथेही फेरी सेवा उपलब्ध आहे. कोलकाता येथे दोन मोठी रेल्वे स्थानके आहेत, एक हावडा आणि दुसरे सियालदा, हावडा तुलनात्मकदृष्ट्या मोठे स्टेशन आहे तर स्थानिक सेवा शिलदाहाहून अधिक आहेत. शहराच्या उत्तरेकडील दम दममधील नेताजी सुभाषचंद्र बोस आंतरराष्ट्रीय विमानतळ जे शहराला परदेशात शहराशी जोडते. ढाका यांगून, बँकॉक लंडन पारो यासह मध्य पूर्व आशियातील काही शहरे थेट शहराशी जोडलेली आहेत. कोलकाता हे भारतीय उपखंडातील एकमेव शहर आहे जे ट्राम रहदारी आहे. याशिवाय कोलकाता मेट्रोची भूमिगत रेल्वे सेवाही येथे उपलब्ध आहे. गंगा शाखा हुगळी येथे स्टीमर वाहतूक सुविधा देखील उपलब्ध आहे. रस्त्यांवरील खासगी बसेसबरोबरच पश्चिम बंगाल वाहतूक वाहतूक महामंडळाकडेही बरीच बसेस आहेत. काळ्या-पिवळ्या टॅक्सी शहरातील रस्त्यावर चालतात. शहराच्या कोणत्याही भागात धूर, धूळ आणि प्रदूषणापासून मुक्तता उपलब्ध आहे.
शिक्षण
कोलकाता येथे कोलकाता विद्यापीठासह अनेक नामांकित शैक्षणिक संस्था आणि गावे असून येथे 4 वैद्यकीय महाविद्यालयेसुद्धा आहेत. ऐंशीच्या दशकानंतर कलकत्ताची शैक्षणिक स्थिती खालावली, परंतु कोलकाता अजूनही शैक्षणिक वातावरणासाठी प्रसिद्ध आहे. कोलकाता विद्यापीठ, जाधवपूर विद्यापीठ, रवींद्र भारती विद्यापीठातील, कायदेविषयक विज्ञान पश्चिम बंगाल राष्ट्रीय विद्यापीठ, नेताजी सुभाषचंद्र मुक्त विद्यापीठ, बंगाल अभियांत्रिकी व विज्ञान विद्यापीठ, आरोग्य विज्ञान पश्चिम बंगाल विद्यापीठ, पश्चिम बंगाल पशुसंवर्धन व मत्स्यव्यवसाय विज्ञान विद्यापीठ, पश्चिम बंगाल कलकत्ता विविध तांत्रिक विद्यापीठ भागात स्थित आहेत. शेकडो महाविद्यालये या विद्यापीठांमधील संलग्न व समाकलित युनिट्स म्हणून काम करतात. एशियाटिक सोसायटी, भारतीय सांख्यिकी संस्था, भारतीय व्यवस्थापन संस्था, मेघनाथ साहा आण्विक भौतिकशास्त्र संस्था, सत्यजित रे फिल्म आणि टेलिव्हिजन संस्था ही राष्ट्रीय महत्त्वाची संस्था आहेत. इतर उल्लेखनीय संस्थांमध्ये रामकृष्ण मिशन इन्स्टिट्यूट ऑफ कल्चर, एन्थ्रोपोलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, बोस इन्स्टिट्यूट, बोटॅनिकल सर्व्हे ऑफ इंडिया, भारतीय भूगर्भीय सर्वेक्षण सर्वेक्षण, भारतीय माहिती तंत्रज्ञान संस्था, श्रीरामपूर कॉलेज, प्रेसिडेन्सी कॉलेज, स्कॉटिश चर्च कॉलेज यांचा समावेश आहे.
लोकसंख्या
कोलकातावासीयांना कालकतीया म्हणतात. २००१ च्या जनगणनेनुसार कोलकाता शहराची एकूण लोकसंख्या ४५८०५४४ आहे, तर इथले सर्व शहरी भाग १३२१६५४६ आहेत. २००९ च्या प्रकल्पांच्या सध्याच्या अंदाजानुसार, शहरातील लोकसंख्या ५०८०५१९ आहे. येथे लिंग प्रमाण प्रमाण १००० पुरुषांपैकी ९२८ महिला आहे. जे राष्ट्रीय सरासरीपेक्षा कमी आहे. यामागचे कारण ग्रामीण भागातून पुरुष कामासाठी येत आहेत. शहराचे साक्षरतेचे प्रमाण ८१% आहे [43 43] जे राष्ट्रीय सरासरीपेक्षा १% पेक्षा जास्त आहे. कोलकाता महानगरपालिकेत ४.१% असा डिसऑर्डर नोंदविला गेला आहे, जो भारतातील दहा लाखाहून अधिक लोकसंख्या असलेल्या शहरांमध्ये सर्वात कमी आहे.
बंगाली लोकसंख्या कोलकाताच्या बहुसंख्य लोकसंख्येमध्ये (५५%) असून त्याखेरीज मारवाडी आणि बिहारी लोकसंख्या येथे (अल्पसंख्याकांमध्ये २०%) आहे. कोलकातामधील अल्पसंख्याकांमध्ये चिनी, तामिळ, नेपाळी, उडिया, तेलगू आहेत. , आसामी, गुजराती, ॲंग्लो-इंडियन, उडिया आणि भोजपुरी समुदाय.
जनगणनेनुसार कोलकाता मधील ८०% लोक हिंदू आहेत. उर्वरित १८% मुस्लिम, १% ख्रिश्चन आणि १% जैन आहेत. इतर अल्पसंख्यांक समुदायांमध्ये शीख बौद्ध, ज्यू आणि झोरास्टेरियन समुदायांचा समावेश आहे. [] शहरातील लोकसंख्येच्या एक तृतीयांश म्हणजे २०११ च्या नोंदणीकृत भागात आणि वसाहतींमध्ये आणि १५०० अनधिकृत क्षेत्रे आणि झोपडपट्ट्यांमध्ये १.५ दशलक्ष लोक राहतात.
२००४ मध्ये भारतातील ३५ महानगरांमध्ये आणि मोठ्या शहरांमध्ये एकूण विशिष्ट आणि स्थानिक कायद्यांच्या गुन्ह्यांपैकी ६७.६% नोंद झाली. कोलकाता जिल्हा पोलिसांनी सन २००७ मध्ये आयपीसी अंतर्गत १०,५७५ गुन्हे दाखल केले. [50] २००८ मध्ये, शहरातील गुन्हेगारीचे प्रमाण दर १ लाख ७१ होते, जे राष्ट्रीय गुन्हेगाराचे प्रमाण १६७.७ च्या तुलनेत खूपच कमी आहे आणि सर्व प्रमुख शहरांमधील सर्वात कमी आहे. कोलकाता सोनागाची प्रदेश १०००० समावेश वेश्या आशियातील सर्वात मोठया रेड लाईट क्षेत्र आहे.
संस्कृती
कोलकाता हा साहित्यिक, क्रांतिकारक आणि कलात्मक वारसा म्हणून प्रदीर्घ काळापासून ओळखला जात आहे. भारताची पूर्वीची राजधानी असल्याने हे स्थान आधुनिक भारतातील साहित्यिक आणि कलात्मक विचारांचे जन्मस्थान बनले. कोलकातातील लोकांच्या मानसिकतेवर कला आणि साहित्यास नेहमीच खास स्थान आहे. येथे नेहमीच नवीन प्रतिभेला प्रोत्साहन देण्याच्या क्षमतेमुळे हे शहर अफाट सर्जनशील उर्जाचे शहर बनले आहे. या कारणांमुळे कोलकाताला कधीकधी भारताची सांस्कृतिक राजधानी देखील म्हटले जाते. कोणतीही अतिशयोक्ती होणार नाही.
पॅरा हा कोलकाताचा एक विशेष भाग आहे, म्हणजेच शेजारचा भाग. त्यांच्यात समुदायाची तीव्र भावना आहे. प्रत्येक पारा एक समुदाय केंद्र, क्रीडा ठिकाण इ. अडावर सभांमध्ये चर्चा इत्यादी विषयांवर चर्चा करण्याची सवय लोकांना आहे. ही सवय विनामूल्य-शैलीतील बौद्धिक संभाषणास उत्तेजन देते.
कोलकाता मध्ये बऱ्याच इमारती गोथिक, बारोक, रोमन आणि इंडो-इस्लामिक स्थापत्य शैलीच्या आहेत. ब्रिटीश काळातील बऱ्याच इमारती चांगल्या प्रकारे जतन केल्या गेल्या आहेत आणि आता हेरिटेज म्हणून घोषित केल्या आहेत, तर बऱ्याच इमारतीही पाडण्याच्या मार्गावर आहेत. १८१४ मध्ये बांधलेले भारतीय संग्रहालय हे आशियामधील सर्वात प्राचीन संग्रहालय आहे. यात भारतीय इतिहास, नैसर्गिक इतिहास आणि भारतीय कला यांचा मोठा आणि आश्चर्यकारक संग्रह आहे. व्हिक्टोरिया मेमोरियल कोलकाता मधील एक प्रमुख पर्यटन स्थळ आहे. शहराचा इतिहास इथल्या संग्रहालयात नोंदविला गेला आहे. येथील भारतीय राष्ट्रीय लायब्ररी ही भारताची एक प्रमुख आणि मोठी लायब्ररी आहे. ललित कला अकादमी आणि इतर बऱ्याच आर्ट गॅलरी नियमित कला प्रदर्शन ठेवत असतात.
शहरातील नाटक इत्यादींची परंपरा जत्रा, नाट्य आणि सामूहिक नाट्य म्हणून टिकून आहे. येथे हिंदी चित्रपट देखील बांगला चित्रपट म्हणून लोकप्रिय आहे, ज्याचे नाव टॉलीवूड आहे. इथली फिल्म इंडस्ट्री टॉलीगंज येथे आहे. सत्यजीत राय, मृणाल सेन, तपन सिन्हा आणि wत्विक घटक या प्रसिद्ध चित्रपट दिग्दर्शकांचा परिणाम म्हणजे येथे दीर्घकाळ चित्रपट निर्मिती. अपर्णा सेन आणि itतुपर्नो घोष हे त्यांचे समकालीन प्रादेशिक संचालक आहेत.
कोलकाताच्या केटरिंगचे मुख्य घटक म्हणजे तांदूळ आणि माचर झोल, आणि रसोगुल्ला आणि मिष्टी डोई मिष्टान्न या स्वरूपात. बंगाली लोकांच्या प्रमुख फिश बेस्ड डिशपैकी हिलसा डिश ही आवडते आहेत. स्नॅक्समधील बेगूनी (वांगी भाजा), काठी रोल, फुचका आणि चायना टाऊनमधील चिनी पाककृती शहराच्या पूर्वेकडील भागात अधिक लोकप्रिय आहेत.
दुर्गापूजा हा कोलकाताचा सर्वात महत्त्वाचा आणि चकाचक उत्सव आहे. हा उत्सव सहसा ऑक्टोबर महिन्यात येतो, परंतु दर चौथ्या वर्षी सप्टेंबरमध्येही येऊ शकतो. इतर उल्लेखनीय सणांमध्ये जगधत्री पूजा, पोला बैसाख, सरस्वती पूजा, रथयात्रा, पौष पोर्बो, दिवाळी, होळी, ख्रिसमस, ईद इत्यादींचा समावेश आहे. सांस्कृतिक उत्सवात कोलकाता पुस्तक फेअर, कोलकाता चित्रपट महोत्सव, डोव्हर लेन संगीत महोत्सव आणि राष्ट्रीय रंगमंच महोत्सव यांचा समावेश आहे.
भारतीय शास्त्रीय संगीत आणि बंगाली लोकसंगीताचेही शहरात कौतुक झाले. एकोणिसाव्या आणि विसाव्या शतकापासून बंगाली साहित्याचे आधुनिककरण झाले आहे. हे बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय, मायकेल मधुसूदन दत्त, रवींद्रनाथ ठाकूर, काझी नझरुल इस्लाम आणि शरतचंद्र चट्टोपाध्याय इत्यादी आधुनिक लेखकांच्या लेखनात दिसून येते. या साहित्यिकांनी उभ्या केलेल्या उच्च-दर्जाच्या साहित्य परंपरेला जीवनानंददास, बिभूतीभूषण बंधोपाध्याय, ताराशंकर बन्धोपाध्याय, माणिक बंडोपाध्याय, आशापूर्णा देवी, शिशिरेंदू मुखोपाध्याय, बुद्धदेव गुहा, महाश्वेता देवी, समरेश मजूमध्या, संजीव गंगोपाध्याय आणि संजीव गंगोपाध्याय यांनी वाढविली आहे.
साठच्या दशकात हंगरी जनरेशन (हंगेरियन जनरेशन) नावाची साहित्य चळवळ आली ज्याच्या सदस्यांनी त्यांच्या युक्तीने आणि लेखनातून संपूर्ण कोलकाता शहर हादरवून टाकले. त्यांची चर्चा परदेशात पोहोचली. त्या चळवळीतील सदस्यांपैकी मुख्य म्हणजे मलय रायचौधुरी, सुबीमल बासाक. डेबी राय, समीर रायचौधरी, फाल्गुनी राय, अनिल करंजय, बासुदेव दशगुप्ता, त्रिदिब मित्र, शक्ती चट्टोपाध्याय या प्रमुख व्यक्ती आहेत.
१९९० च्या दशकापासूनच जाझ आणि रॉक म्युझिकची उत्पत्ती भारतात झाली. या शिल्लीशी ब याच बांगला बॅंड संबद्ध आहेत, ज्यास जिबोनमुखी गीत म्हणतात. या बॅंडपैकी चंद्रबिंदु, कॅक्टस, निद्रानाश, जीवाश्म आणि लकीचरा इ. त्यांच्याशी संबंधित कलाकारांमध्ये कबीर सुमन, नचिकेता, अंजना दत्त इ.
स्मारके आणि प्रेक्षणीय ठिकाणे
हुगली नदीजवळील मैदान आणि किल्ला विल्यम हे भारतातील सर्वात मोठे उद्यान आहे. हे ३ चौरस किलोमीटर क्षेत्रात पसरलेले आहे. मैदानांच्या पश्चिमेला फोर्ट विल्यम आहे. फोर्ट विल्यमचा वापर आता भारतीय सैन्यासाठी केला जात असल्यामुळे तेथे प्रवेश करण्यासाठी विशेष परवानगी घ्यावी लागेल. ईडन गार्ड न्सच्या एका लहान तलावामध्ये बर्मीच्या शिवालयांची स्थापना केली गेली आहे, जे या बागेचे विशेष आकर्षण आहे. स्थानिक लोकांमध्येही ती जागा लोकप्रिय आहे. १९०१–-२१ दरम्यान बांधलेले व्हिक्टोरिया मेमोरियल क्वीन व्हिक्टोरियाला समर्पित आहे. या स्मारकात कलाकुसरांचे एक सुंदर मिश्रण आहे. या मोगल-शैलीतील घुमटांमध्ये सारसेनिक आणि रेनेसान्स् शैली आहेत. मेमोरियलमध्ये एक भव्य संग्रहालय आहे, जिथे राणीच्या पियानो आणि अभ्यास-डेस्कसह ३०००हून अधिक वस्तू प्रदर्शित केल्या आहेत. हे दररोज सकाळी 10 ते सायंकाळी 4.30 पर्यंत सुरू होते, ते सोमवारी बंद असते. सेंट पॉलचे कॅथेड्रल चर्च शिल्पाकृतीचे एक अद्वितीय उदाहरण आहे, त्याच्या दागलेल्या काचेच्या खिडक्या, फ्रेस्कोइज, ग्रॅंड-आल्टर, एक गॉथिक टॉवर आहे. दररोज सकाळी 9.00 ते दुपारी आणि संध्याकाळी 3.00 ते 6.00 या वेळेत हे उघडते. नाखोडा मशिद लाल दगडाने बनलेली ही विशाल मशिदी १९२६ मध्ये बांधली गेली होती, येथे १०,००० लोक राहू शकतात. एमजी रोडवर स्थित संगमरवरी पॅलेस आपल्याला या राजवाड्यातील समृद्धी दिसू शकते. सन 1800 मध्ये हा राजवाडा श्रीमंत बंगाली जमीनदारांचा निवासस्थान होता. येथे काही महत्त्वपूर्ण पुतळे आणि चित्रे आहेत. सुंदर झूमर, युरोपियन पुरातन वस्तू, वेनिस ग्लास, जुने पियानो आणि चीन-निर्मित निळ्या फुलदाण्या तुम्हाला त्या काळातील श्रीमंतांच्या जीवनशैलीची झलक देतील. १८६७ मध्ये बांधलेले पारसनाथ जैन मंदिर, वेनेशियन काचेच्या मोज़ाइक, पॅरिसच्या झूमर आणि ब्रुसेल्स, सुशोभित घुमट्या, रंगीबेरंगी काचेच्या खिडक्या आणि आरशाच्या खांबांनी सुशोभित केलेले आहे. दररोज सकाळी ०६.०० ते दुपारी आणि दुपारी ३.०० ते सायंकाळी ०७.०० या वेळेत हे चालू असते. बेलूर मठ हे बेलूर मठ रामकृष्ण मिशनचे मुख्यालय आहे, त्याची स्थापना १८९९ in मध्ये रामकृष्ण यांचे शिष्य स्वामी विवेकानंद यांनी केली होती. येथे 1938 मध्ये बांधलेले मंदिर हिंदू, मुस्लिम आणि ख्रिश्चन यांचे मिश्रण आहे. ऑक्टोबर ते मार्च दरम्यान सकाळी 6.30 ते 11.30 आणि संध्याकाळी 3.30 ते 6.00 आणि एप्रिल ते सप्टेंबर दरम्यान सकाळी 6.30 ते 11.30 आणि संध्याकाळी 4.00 ते 7.00 या वेळेत हे चालू असतात.
दक्षिणेश्वर काली मंदिर
हुगली नदीच्या पूर्वेला वसलेले हे मां कालीचे मंदिर आहे, जेथे श्री रामकृष्ण परमहंस पुजारी होते आणि जिथे त्यांना सर्व धर्मांचे ऐक्य वाटले. काली मंदिर, सदर स्ट्रीटच्या दक्षिणेस सहा किमी दक्षिणेस, हे भव्य मंदिर कोलकाताचे संरक्षक देवी काली यांना समर्पित आहे. काली म्हणजे "काळी". कालीच्या मूर्तीची जीभ रक्ताने नटलेली असून नर्मंदांच्या मालाला घातली आहे. भगवान शिव ची अर्धगिनी काली हा पार्वतीचा विध्वंसक प्रकार आहे. जुन्या मंदिराच्या जागी सध्याचे मंदिर १८०९ in मध्ये बांधले गेले होते. सकाळी ३.०० ते संध्याकाळी ८.०० या वेळेत हे उघडते. मदर टेरेसा होम्स या ठिकाणी भेट दिल्यास आपल्या कोलकाता सहलीला एक नवीन परिमाण मिळेल. काली मंदिराजवळील हे स्थान शेकडो बेघर आणि "गरीबांमधील गरीब" आहे - मदर टेरेसा यांचे हवाला देऊन. आपण आपल्या योगदानाने गरजू लोकांना मदत करू शकता. हिरवळीच्या बरीच एकरात पसरलेल्या वनस्पति बाग, वनस्पतींच्या दुर्मिळ प्रजाती, सुंदर बहरलेली फुले, प्रसन्न वातावरण… इथे निसर्गासह संध्याकाळ घालवण्याची उत्तम संधी आहे. नदीच्या पश्चिमेला वसलेल्या या बागेत जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचे वटवृक्ष आहे, सुमारे 10,000 चौरस मीटरपर्यंत पसरलेले आहे, जवळजवळ 420 शाखा आहेत.
संदर्भ
वर्ग:पश्चिम बंगालमधील शहरे वर्ग:कोलकाता जिल्हा
रुधा (कळंब)
रुधा हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील यवतमाळ जिल्ह्यातील कळंब तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील हवामान उष्ण व कोरडे असून उन्हाळ्यात अतिउष्ण तर हिवाळ्यात अतिथंड असते.पावसाळ्यात मध्यम प्रमाणात पाऊस पडतो.
संदर्भ
वर्ग:कळंब तालुक्यातील गावे वर्ग:यवतमाळ जिल्ह्यातील गावे
शिल्पा शिरोडकर
शिल्पा शिरोडकर ( २० नोव्हेंबर १९६९, मुंबई) ही एक भारतीय सिने अभिनेत्री आहे.
वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री वर्ग:इ.स. १९६९ मधील जन्म वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
सराला
सराला हे गाव महाराष्ट्राच्या अहमदनगर जिल्ह्याच्या श्रीरामपुर या तालुक्यातील आहे. संत गंगागीर महाराज समाधीस्थानासाठी गाव प्रसिद्ध आहे.
स्थान
सराला गाव गोदावरी नदीकिनारी वसलेले असुन श्रीरामपुर तालुक्याच्या उत्तरेस आहे तसेच अहमदनगर आणि औरंगाबाद जिल्हा सीमेवर आहे.
लोकसंख्या
२०११ च्या जनगणनेनुसार गावाची लोकसंख्या १२६१ आहे. यापैकी ६५७ पुरुष आणि ६०४ महिला आहेत.
अर्थव्यवस्था
शेती आणि संबंधित कामे हे गावाचे उत्पन्न स्रोत आहेत.
वर्ग:अहमदनगर जिल्ह्यातील गावे
सुभाषचंद्र बोस
सुभाषचंद्र बोस (बंगाली : সুভাষ চন্দ্র বসু ; जानेवारी २३, इ.स. १८९७ - ऑगस्ट १८, इ.स. १९४५) हे भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील एक अग्रेसर नेते होते.
नेताजी असे त्यांना प्रथम १९४२ च्या सुरुवातीस जर्मनीमध्ये भारतीय सैनिकांनी आणि बर्लिन मधील भारताच्या विशेष ब्यूरोमधील जर्मन आणि भारतीय अधिकाऱ्यांनी म्हणायला सुरू केले होते. आता संपूर्ण भारतात त्यांना नेताजी म्हटले जाते.
सुभाष बोस यांचा जन्म ओरिसातील एका मोठ्या बंगाली कुटुंबात झाला होता. भारतीय नागरी सेवा परीक्षा देण्यासाठी त्यांना इंग्लंड ला पाठवण्यात आले. परीक्षेत ते यशस्वी झाले, परंतु राष्ट्रवाद हा उच्च दर्जाचा असल्याचे कारण देत त्यांनी अंतिम परीक्षा दिली नाही. महात्मा गांधी आणि भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस यांच्या नेतृत्वाखालील राष्ट्रीय चळवळीत सामील होण्यासाठी १९२१ मध्ये भारतात परत आले. बोस हे जवाहरलाल नेहरू यांचे नेतृत्व असलेल्या गटात गेले. हा गट घटनात्मक सुधारणेसाठी कमी उत्सुक होता आणि समाजवादा साठी अधिक खुला होता. १९३८ मध्ये ते काँग्रेसचे अध्यक्ष झाले. १९३९ मध्ये पुन्हा निवडून आले, पण पुढे ते आणि महात्मा गांधीं मध्ये मतभेद झाले. काँग्रेसच्या वरिष्ठ नेत्यांनी गांधींना पाठिंबा दिला. त्यानंतर बोस यांनी अध्यक्षपदाचा राजीनामा दिला.
एप्रिल १९४१, मध्ये बोस नाझी जर्मनीमध्ये पोहोचले. बर्लिनमध्ये फ्री इंडिया सेंटर उघडण्यासाठी जर्मन निधी त्यांनी वापरला. बोस यांच्या नेतृत्वात एर्विन रोमेलच्या आफ्रिका कॉर्प्सने ताब्यात घेतलेल्या ३,००० भारतीयांची भरती फ्री इंडिया लीजनमध्ये करण्यात आली. एडॉल्फ हिटलरने मे १९४२ च्या उत्तरार्धात बोस यांच्याशी झालेल्या एकमेव भेटीत पाणबुडी ची व्यवस्था करण्याची ऑफर दिली. याच काळात बोस हे वडीलही झाले ; त्यांची पत्नी, किंवा सोबती, एमिली शेंकल यांनी एका मुलीला जन्म दिला. नंतर बोस एका जर्मन पाणबुडीवर चढले. त्यांची एका जपानी पाणबुडीत बदली करण्यात आली जिथून ते मे १९४३ मध्ये जपानच्या ताब्यातील सुमात्रा येथे उतरले. जपानच्या पाठिंब्याने, बोस यांनी आझाद हिंद सेनेमध्ये सुधारणा केली, ज्यात ब्रिटिश भारतीय सैन्याच्या युद्धातील भारतीय कैद्यांचा समावेश होता. जपान-व्याप्त अंदमान आणि निकोबार बेटांवर भारताचे तात्पुरते सरकार घोषित करण्यात आले आणि जपानने त्याचे प्रमुखपद बोस यांना दिले.
१८ ऑगस्ट १९४५ रोजी जपानच्या ताब्यातील तैवानमध्ये त्यांच्या विमानाचा अपघात झाला आणि त्यातच त्यांचा मृत्यू झाला. काही भारतीयांना या अपघातावर विश्वास बसला नाही, बोस भारतात परत येतील अशी अपेक्षा ते करत होते.
भारतीय राष्ट्रवादाचे मुख्य साधन असलेल्या भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने बोस यांच्या देशभक्तीची नेहमीच प्रशंसा केली परंतु त्यांच्या रणनीती आणि विचारसरणीपासून स्वतःला दूर केले. ब्रिटिशांची राजवट आझाद हिंद सेनेमुळे कधीही धोक्यात आली नाही. ब्रिटिशांनी आझाद हिंद सेनेच्या ३०० अधिकाऱ्यांवर देशद्रोहा चा आरोप लावला, पण अखेरीस काँग्रेसच्या विरोधामुळे ब्रिटिश मागे सरले.
भारतातील अनेकांसाठी ते एक नायक आहेत. पण हुकूमशाही जपान आणि जर्मनी सोबत त्यांचे जाणे, हे टीकेचे एक कारण होते. जर्मनीच्या सर्वात वाईट अतिरेकांवर आणि त्यांच्या अमानुष अत्यांचारावर जाहीरपणे टीका करण्याचे त्यांनी टाळले. तसेच पीडितांना भारतात आश्रय देण्याचीही अनिच्छा दर्शवली. पण हे सर्व जागरूकतेच्या अभावामुळे घडले असेही म्हणता येणार नाही.
जीवन
सुभाषचंद्र बोस यांचा जन्म जानेवारी २३, १८९७ रोजी ओडिशा मधील कटक शहरात झाला. त्यांच्या वडिलांचे नाव जानकीनाथ आणि आईचे नाव प्रभावती होते. जानकीनाथ बोस हे कटक शहरातील नामवंत वकील होते. आधी ते सरकारी वकील म्हणून काम करत होते पण नंतर त्यांनी आपली स्वतःची वकिली सुरू केली होती. कटक महापालिकेत ते काही काळ काम करत होते. तसेच बंगालचे विधानसभेचे सदस्य ही होते. इंग्रज सरकारने त्यांना रायबहादूर हा किताब दिला होता. प्रभावती देवींच्या वडिलांचे नाव गंगानारायण दत्त होते. दत्त घराणे हे कोलकात्त्यातील एक श्रीमंत घराणे होते. प्रभावती व जानकीनाथ बोस ह्यांना एकूण १४ मुले होती. त्यात ६ मुली व ८ मुलगे होते. सुभाषचंद्र त्यांचे सहावे अपत्य व पाचवे पुत्र होते. आपल्या सर्व भावांपैकी सुभाषला शरदचंद्र अधिक प्रिय होते. शरदबाबू हे प्रभावती व जानकीनाथ ह्यांचे दुसरे पुत्र होते. सुभाष त्यांना मेजदा म्हणत असत. शरदबाबूंच्या पत्नीचे नाव विभावती होते.
शिक्षण व विद्यार्थी जीवन
लहानपणी, सुभाष कटक मध्ये रॅवेन्शॉ कॉलिजिएट हायस्कूल नामक शाळेत शिकत होते. ह्या शाळेत त्यांच्या एका शिक्षकाचे नाव वेणीमाधव दास होते. वेणीमाधव दास आपल्या विद्यार्थ्यांमध्ये देशभक्तीचे स्फुल्लिंग जागवत. त्यांनी सुभाषमधली सुप्त देशभक्ती जागृत केली. वयाच्या १५व्या वर्षी, सुभाष गुरूच्या शोधात हिमालयात गेले हाते. गुरूचा हा शोध असफल राहिला. त्यानंतर स्वामी विवेकानंदांचे साहित्य वाचून, सुभाष त्यांचे शिष्य बनले. महाविद्यालयात शिकत असताना, अन्यायाविरूद्ध लढण्याची त्यांची प्रवृत्ती झाली. कोलकात्त्यातील प्रेसिडेंसी महाविद्यालयात इंग्रज प्राध्यापक ओटेन हे भारतीय विद्यार्थ्यांशी उर्मटपणे वागत असत. म्हणून सुभाषने महाविद्यालयात संप पुकारला होता.
१९२१ साली इंग्लंडला जाऊन, सुभाष भारतीय नागरी सेवेच्या परीक्षेत उत्तीर्ण झाले. परंतु इंग्रज सरकारची चाकरी करण्यास नकार देऊन त्यांनी राजीनामा दिला व ते मायदेशी परतले.
स्वातंत्र्यलढ्यात प्रवेश व कार्य
कोलकात्त्यातील ज्येष्ठ स्वातंत्र्यसैनिक, देशबंधू चित्तरंजन दास ह्यांच्या कार्याने प्रभावित झालेल्या सुभाषची, दासबाबूंबरोबर काम करण्याची इच्छा होती. इंग्लंडहून त्यांनी दासबाबूंना पत्र लिहून, त्यांच्याबरोबर काम करण्याची इच्छा व्यक्त केली होती.
गांधींजीनी देखिल कोलकत्याला जाऊन दासबाबूंबरोबर काम करण्याचा सल्ला दिला. मग सुभाषबाबू कोलकात्त्याला आले व दासबाबूंना भेटले. दासबाबूंना त्यांना पाहून फार आनंद झाला. त्याकाळी, गांधींजीनी इंग्रज सरकारच्या विरोधात असहकार आंदोलन चालवले होते. दासबाबू बंगालमध्ये ह्या आंदोलनाचे नेतृत्व करत होते. त्यांच्याबरोबर सुभाषबाबू ह्या आंदोलनात सहभागी झाले.
१९२२ साली दासबाबूंनी काँग्रेस अंतर्गत स्वराज पक्षाची स्थापना केली. विधानसभेच्या आतून इंग्रज सरकारला विरोध करण्यासाठी, कोलकाता महापालिकेची निवडणूक, स्वराज पक्षाने लढवून, जिंकली. स्वतः दासबाबू कोलकात्त्याचे महापौर झाले. त्यांनी सुभाषबाबूंना महापालिकेचे प्रमुख कार्यकारी अधिकारी बनवले. सुभाषबाबूंनी आपल्या कार्यकाळात महापालिकेची काम करण्याची पद्धतच बदलून टाकली. कोलकात्त्यातील रस्त्यांची इंग्रज नावे बदलून, त्यांना भारतीय नावे दिली गेली. स्वातंत्र्यलढ्यात प्राणार्पण केलेल्या क्रांतिकारकांच्या कुटुंबीयांना महापालिकेत नोकरी मिळू लागली.
लवकरच, सुभाषबाबू देशातील एक अग्रेसर युवा नेता म्हणून ओळखले जाऊ लागले. पंडित जवाहरलाल नेहरूंसह, सुभाषबाबूंनी काँग्रेस अंतर्गत इंडिपेंडन्स लिगची स्थापना केली. १९२८ साली जेव्हा सायमन कमिशन भारतात आले, तेव्हा काँग्रेसने त्याला काळे झेंडे दाखवले होते. कोलकात्त्यात सुभाषबाबूंनी ह्या आंदोलनाचे नेतृत्व केले. सायमन कमिशनला उत्तर देण्यासाठी, काँग्रेसने भारताच्या भावी घटनेचा आराखडा तयार करण्यासाठी आठ सदस्यांची समिती नेमली. पंडित मोतीलाल नेहरू ह्या समितीचे अध्यक्ष होते तर सुभाषबाबू त्याचे एक सदस्य. ह्या समितीने नेहरू रिपोर्ट सादर केला.
१९२८ साली काँग्रेसचे वार्षिक अधिवेशन पंडित मोतीलाल नेहरूंच्या अध्यक्षतेखाली कोलकात्त्यात झाले. ह्या अधिवेशनात सुभाषबाबूंनी खाकी गणवेश घालून, पंडित मोतीलाल नेहरूंना लष्करी पद्धतीने सलामी दिली. गांधींजी त्याकाळी पूर्ण स्वराजच्या भूमिकेशी सहमत नव्हते. ह्या अधिवेशनात त्यांनी इंग्रज सरकारकडून वसाहतीचे स्वराज्य मागण्यासाठी ठराव मांडला होता. मात्र, सुभाषबाबू व पंडित जवाहरलाल नेहरू ह्यांना, पूर्ण स्वराजच्या भूमिकेशी तडजोड मान्य नव्हती. अखेर वसाहतीचे स्वराज्याची मागणी मान्य करण्यासाठी इंग्रज सरकारला एक वर्षाची मुदत देण्याचे ठरले. जर एका वर्षात इंग्रज सरकारने ही मागणी मान्य केली नाही, तर काँग्रेस पूर्ण स्वराजची मागणी करेल असे ठरले. इंग्रज सरकारने ही मागणी मान्य केली नाही. त्यामुळे, १९३० साली काँग्रेसचे वार्षिक अधिवेशन पंडित जवाहरलाल नेहरूंच्या अध्यक्षतेखाली लाहोरला झाले, तेव्हा असे ठरवले गेले की जानेवारी २६ हा दिवस स्वातंत्र्यदिन म्हणून पाळला जाईल.
जानेवारी २६, १९३१च्या दिवशी, कोलकात्त्यात सुभाषबाबू तिरंगी ध्वज फडकावत एका विराट मोर्चाचे नेतृत्व करत होते. तेव्हा पोलिसांनी केलेल्या लाठीहल्ल्यात ते जखमी झाले. सुभाषबाबू तुरूंगात असताना, गांधींजीनी इंग्रज सरकारबरोबर तह केला व सर्व कैद्यांची सुटका करण्यात आली. परंतु सरदार भगतसिंग आदि क्रांतिकारकांची सुटका करण्यास इंग्रज सरकारने नकार दिला. भगतसिंगांची फाशी रद्ध करावी ही मागणी गांधींजीनी इंग्रज सरकारकडे केली. सुभाषबाबूंची इच्छा होती, की ह्याबाबतीत इंग्रज सरकार जर दाद देत नसेल, तर गांधींजीनी सरकारबरोबर केलेला करार मोडावा. पण आपल्या बाजूने दिलेला शब्द मोडणे गांधींजीना मान्य नव्हते. इंग्रज सरकारने आपली भूमिका सोडली नाही व भगतसिंग आणि त्यांच्या साथीदारांना फाशी देण्यात आले. भगतसिंगांना वाचवू न शकल्यामुळे सुभाषबाबू, गांधींजी व काँग्रेसच्या कार्यपद्धतीवर फार नाराज झाले.
२२ जुलै १९४० रोजी मुंबई येथे सुभाषचंद्र बोसांची डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचेशी भेट झाली होती. दोघांमध्ये देशाचे स्वातंत्र्य आणि देशातील जातीयता व अस्पृश्यता यावर चर्चा झाली.
कारावास
आपल्या सार्वजनिक जीवनात सुभाषबाबूंना एकूण अकरा वेळा कारावास भोगावा लागला. सर्वप्रथम १९२१ साली त्यांना सहा महिन्यांचा कारावास भोगावा लागला.
१९२५ साली गोपीनाथ साहा नामक एक क्रांतिकारी, कोलकात्त्याचे पोलीस अधीक्षक चार्लस टेगार्ट ह्यांना मारण्याच्या प्रयत्‍नांत होता. पण त्याने चुकून अर्नेस्ट डे नामक एका व्यापारी इसमाला मारले. ह्यासाठी त्याला फाशीची शिक्षा सुनावली गेली. गोपीनाथ फाशी गेल्यावर सुभाषबाबू जाहीरपणे जोरात रडले. त्यांनी गोपीनाथचा पार्थिव देह मागून घेऊन त्याच्यावर अंत्यसंस्कार केले. ह्यावरून इंग्रज सरकारने अर्थ लावला की सुभाषबाबू ज्वलंत क्रांतिकारकांशी संबंध तर ठेवतातच, परंतु तेच ह्या क्रांतिकारकांचे स्फूर्तिस्थान आहेत. ह्या कारणास्तव इंग्रज सरकारने सुभाषबाबूंना अटक केली व कोणताही खटला न चालवताच, त्यांना अनिश्चित कालखंडासाठी म्यानमारच्या मंडाले कारागृहात बंदिस्त करून टाकले.
मंडाले कारागृहातील वास्तव्यात सुभाषबाबूंची तब्येत बिघडली. त्यांना क्षयरोगाने ग्रासले. परंतु इंग्रज सरकारने तरीही त्यांची सुटका करण्यास नकार दिला. सरकारने त्यांची सुटका करण्यासाठी अट घातली की त्यांनी औषधोपारासाठी युरोपला जावे. पण औषधोपचारानंतर ते भारतात कधी परत येऊ शकतात हे सरकारने स्पष्ट केले नाही. त्यामुळे सुभाषबाबूंनी सरकारची अट मानली नाही. अखेर परिस्थिती इतकी कठीण झाली की कदाचित तुरूंगातच सुभाषबाबूंचा मृत्यू ओढवेल असे वाटू लागले. इंग्रज सरकारला हा धोकाही पत्कारायचा नव्हता. त्यामुळे सरकारने अखेर त्यांची सुटका केली. मग सुभाषबाबू औषधोपारासाठी डलहौसी येथे जाऊन राहिले.
१९३० साली सुभाषबाबू कारावासात असताना त्यांची कोलकात्त्याच्या महापौरपदी निवड झाली. त्यामुळे सरकारला त्यांची सुटका करणे भाग पडले.
१९३२ साली सुभाषबाबू पुन्हा कारावासात होते. ह्या वेळेस त्यांना अलमोडा येथील तुरुंगात ठेवले होते. अलमोडा तुरुंगात त्यांची तब्येत पुन्हा बिघडली. वैद्यकीय सल्ल्यानुसार सुभाषबाबू ह्यावेळी औषधोपारासाठी युरोपला जायला तयार झाले.
युरोपातील वास्तव्य
१९३३ पासून १९३६ पर्यंत सुभाषबाबूंचे युरोप मध्ये वास्तव्य होते.
युरोप मधील वास्तव्यात सुभाषबाबूंनी आपल्या तब्येतीची काळजी घेतानाच, आपले कार्यही सुरूच ठेवले. त्यांनी इटलीचे नेते मुसोलिनी ह्यांची अनेकदा भेट घेतली. मुसोलिनीने त्यांना, भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात सर्वतोपरी सहकार्य करण्याचे वचन दिले. आयर्लंडचे नेते डी व्हॅलेरा सुभाषबाबूंचे चांगले मित्र बनले.
सुभाषबाबू युरोप मध्ये असताना, पंडित जवाहरलाल नेहरूंच्या पत्‍नी कमला नेहरू ह्यांचे ऑस्ट्रियामध्ये निधन झाले. सुभाषबाबूंनी तिथे जाऊन पंडित जवाहरलाल नेहरूंचे सांत्वन केले.
पुढे सुभाषबाबू युरोप मध्ये विठ्ठलभाई पटेल ह्यांना भेटले. विठ्ठलभाई पटेल ह्यांच्यासह सुभाषबाबूंनी पटेल-बोस जाहीरनामा प्रसिद्ध केला, ज्यामध्ये त्या दोघांनी गांधीजींच्या नेतृत्वावर कडाडून टीका केली. त्यानंतर विठ्ठलभाई पटेल आजारी पडले, तेव्हा सुभाषबाबूंनी त्यांची खूप सेवा केली. पण विठ्ठलभाई पटेलांचे निधन झाले.
विठ्ठलभाई पटेलांनी आपले मृत्युपत्र बनवून आपली करोडोंची संपत्ती सुभाषबाबूंच्या नावे केली. पण त्यांच्या निधनानंतर, त्यांचे बंधू सरदार वल्लभभाई पटेलांनी हे मृत्युपत्र स्वीकारले नाही व त्यावर न्यायालयात खटला चालवला. हा खटला जिंकून, सरदार वल्लभभाई पटेलांनी ती सर्व संपत्ती, गांधीजींच्या हरिजन सेवा कार्याला भेट म्हणून देऊन टाकली.
१९३४ साली सुभाषबाबूंना त्यांचे वडील मृत्युशय्येवर असल्याची बातमी मिळाली. त्यामुळे ते विमानाने कराची मार्गे कोलकात्त्याला परतले. कराचीला पोचल्यावरच त्यांना कळले की त्यांच्या वडिलांचे निधन झाले होते. कोलकात्त्याला पोचताच, इंग्रज सरकारने त्यांना अटक केली व काही दिवस तुरूंगात ठेवून, पुन्हा युरोपला धाडले.
हरीपुरा काँग्रेसचे अध्यक्षपद
१९३८ साली काँग्रेसचे वार्षिक अधिवेशन हरिपुरा येथे झाले. ह्या अधिवेशनासाठी गांधीजींनी काँग्रेसचे अध्यक्ष म्हणून सुभाषबाबूंची निवड केली. हे काँग्रेसचे ५१वे अधिवेशन होते. त्यामुळे काँग्रेस अध्यक्ष असलेल्या सुभाषबाबूंचे स्वागत ५१ बैलांनी खेचलेल्या रथातून केले गेले.
ह्या अधिवेशनात सुभाषबाबूंचे अध्यक्षीय भाषण फारच प्रभावी झाले. कोणत्याही भारतीय राजकीय व्यक्तीने क्वचितच इतके प्रभावी भाषण कधी केले असेल.
आपल्या अध्यक्षपदाच्या कारकिर्दीत सुभाषबाबूंनी योजना आयोग स्थापना केला. पंडित जवाहरलाल नेहरू त्याचे अध्यक्ष होते. सुभाषबाबूंनी बेंगलोर येथे प्रसिद्ध वैज्ञानिक सर विश्वेश्वरैय्या ह्यांच्या अध्यक्षतेखाली एक विज्ञान परिषदही भरवली.
१९३७ मध्ये जपानने चीनवर आक्रमण केले. तेव्हा सुभाषबाबूंच्या अध्यक्षतेखाली काँग्रेसने चिनी जनतेला साहाय्य करण्यासाठी, डॉ द्वारकानाथ कोटणीस ह्यांच्या नेतृत्वाखाली वैद्यकीय पथक पाठवण्याचा निर्णय घेतला. पुढे जेव्हा सुभाषबाबूंनी भारताच्या स्वातंत्र्यलढ्यात जपानची मदत मागितली, तेव्हा त्यांना जपानचे हस्तक व फॅसिस्ट म्हटले गेले.
काँग्रेस अध्यक्षपदाचा राजीनामा
१९३८ साली गांधीजींनी काँग्रेस अध्यक्षपदासाठी सुभाषबाबूंची निवड केली असली, तरी गांधीजींना सुभाषबाबूंची कार्यपद्धती पसंत नव्हती. ह्याच सुमारास युरोपात द्वितीय महायुद्धाची छाया पसरली होती. सुभाषबाबूंची इच्छा होती की इंग्लंडच्या कठीण परिस्थितीचा लाभ उठवून, भारताचा स्वातंत्र्यलढा अधिक तीव्र केला जावा. त्यांनी आपल्या अध्यक्षपदाच्या कारकिर्दीत ह्या दिशेने पावले टाकण्यास सुरुवातही केली होती. गांधीजी ह्या विचारसरणीशी सहमत नव्हते.
१९३९ मध्ये जेव्हा नवीन काँग्रेस अध्यक्ष निवडण्याची वेळ आली, तेव्हा सुभाषबाबूंना अध्यक्षपदावर कुणी अशी व्यक्ती हवी होती, जी ह्या बाबतीत कोणत्याही दबावासमोर झुकणार नाही. अशी कोणती दुसरी व्यक्ती समोर न आल्यामुळे, सुभाषबाबू स्वतः पुन्हा काँग्रेस अध्यक्ष बनू इच्छीत होते. पण गांधीजी आता ते नको होते. गांधीजीनी अध्यक्षपदासाठी पट्टाभि सितारमैय्या ह्यांची निवड केली. कविवर्य रवींद्रनाथ ठाकूर ह्यांनी गांधीजींना पत्र लिहून सुभाषबाबूंनाच पुन्हा अध्यक्ष बनवण्याची विनंती केली. प्रफुल्लचंद्र राय, मेघनाद साहा सारखे वैज्ञानिकही पुन्हा सुभाषबाबूंनाच अध्यक्ष करावे ह्या मताचे होते. पण गांधीजींनी ह्या प्रश्नावर कुणाचेच म्हणणे ऐकले नाही. शेवटपर्यंत तडजोड न होऊ शकल्यामुळे, अनेक वर्षांनंतर, काँग्रेस अध्यक्षपदासाठी निवडणूक लढवली गेली.
सर्वजण समजत होते की जेव्हा स्वतः महात्मा गांधीनी पट्टाभि सितारामैय्या ह्यांना साथ दिली आहे, तेव्हा तेच ही निवडणूक आरामात जिंकणार. पण घडले वेगळेच. सुभाषबाबूंना निवडणुकीत १५८० मते मिळाली तर पट्टाभी सितारमैय्यांना १३७७ मते मिळाली. गांधीजींनी विरोध करूनही सुभाषबाबूंनी २०३ मतांनी ही निवडणूक जिंकली.
पण निवडणुकीच्या निकालाने पेच मिटला नाही. पट्टाभि सितारामैय्यांची हार ही आपली स्वतःची हार मानून, गांधीजींनी आपल्या साथीदारांना असे सांगितले की त्यांना जर सुभाषबाबूंची कार्यपद्धती मान्य नसेल, तर ते काँग्रेसमधून बाहेर पडू शकतात. ह्यानंतर काँग्रेस कार्यकारिणीच्या १४ पैकी १२ सदस्यांनी राजीनामा दिला. पंडित जवाहरलाल नेहरू तटस्थ राहिले व एकटे शरदबाबू सुभाषबाबूंच्या बाजूने उभे राहिले.
१९३९ सालचे वार्षिक काँग्रेस अधिवेशन त्रिपुरी येथे झाले. ह्या अधिवेशनाच्या वेळी सुभाषबाबू तापाने इतके आजारी होते, की त्यांना स्ट्रेचरवर पडून अधिवेशनाला उपस्थित रहावे लागले. गांधीजी ह्या अधिवेशनाला उपस्थित राहिले नाहीत. गांधीजींच्या साथीदारांनी सुभाषबाबूंशी बिलकुल सहकार्य केले नाही.
अधिवेशनानंतरही सुभाषबाबूंनी तडजोडीसाठी खूप प्रयत्‍न केले. पण गांधीजी व त्यांच्या साथीदारांनी त्यांचे काही चालू दिले नाही. शेवटी परिस्थिती अशी बनली की सुभाषबाबू काही कामच करू शकत नव्हते. अखेर, एप्रिल २९, १९३९ रोजी सुभाषबाबूंनी काँग्रेस अध्यक्षपदाचा राजीनामा दिला.
फॉरवर्ड ब्लॉकची स्थापना
मे ३, १९३९ रोजी, सुभाषबाबूंनी काँग्रेस अंतर्गत फॉरवर्ड ब्लॉक नामक आपल्या पक्षाची स्थापना केली. काही दिवसांनंतर, सुभाषबाबूंना काँग्रेस मधून काढून टाकण्यात आले. पुढे फॉरवर्ड ब्लॉक हा एक स्वतंत्र पक्ष बनला.
नजरकैदेतून पलायन
नजरकैदेतून निसटण्यासाठी सुभाषबाबूंनी एक योजना बनवली. जानेवारी १६, १९४१ रोजी पठाणी वेशभूषेत, महमद झियाउद्दीन असे नाव धारण करून, ते पोलिसांची नजर चुकवून, घरातून निसटले. शरदबाबूंचा प्रथम पुत्र शिशिर ह्याने आपल्या गाडीतून त्यांना कोलकात्त्यापासून दूर, गोमोह येथे पोचवले. गोमोह रेल्वे स्थानकावर फ्रंटियर मेल पकडून ते पेशावरला पोचले. पेशावर येथे त्यांना फॉरवर्ड ब्लॉक मधील एक सहकारी, मिया अकबर शहा भेटले. मिया अकबर शहांनी त्यांची ओळख, कीर्ती किसान पार्टीच्या भगतराम तलवारशी करून दिली. भगतराम तलवारच्या सोबतीने, सुभाषबाबू पेशावरहून अफगाणिस्तानची राजधानी काबूलच्या दिशेने निघाले. ह्या प्रवासात भगतराम तलवार, रहमतखान नामक पठाण बनले होते व सुभाषबाबू त्यांचे मुके-बहिरे काका बनले होते. हा संपूर्ण प्रवास त्या दोघांनी डोंगरातून पायी चालत पूर्ण केला.
काबूलमध्ये उत्तमचंद मल्होत्रा नावाचा एक भारतीय व्यापारी राहत होता. सुभाषबाबूंनी दोन महिने त्यांच्या घरी वास्तव्य केले. तिथे त्यांनी प्रथम रशियन वकिलातीत प्रवेश मिळवण्याचा प्रयत्‍न केला. त्यात यश न आल्यामुळे, त्यांनी जर्मन व इटालियन वकिलातीत प्रवेश मिळवण्याचा प्रयत्‍न केला. इटालियन वकिलातीत त्यांच्या प्रयत्‍नांना यश आले. जर्मन व इटालियन वकिलातींनी त्यांना मदत केली. अखेर ओरलँडो मझयुटा नामक इटालियन व्यक्ती बनून, सुभाषबाबू काबूलहून रेल्वेने प्रवास करत, रशियाची राजधानी मॉस्को मार्गे जर्मनीची राजधानी बर्लिन येथे पोचले.
नाझी जर्मनीतील वास्तव्य आणि हिटलरची भेट
बर्लिन येथे सुभाषबाबू सर्वप्रथम रिबेनट्रोप आदि जर्मनीच्या अन्य नेत्यांना भेटले. त्यांनी जर्मनीत भारतीय स्वातंत्र्य संघटना व आझाद हिंद रेडियो ह्या दोन्हींची स्थापना केली. ह्याच दरम्यान सुभाषबाबू, नेताजी ह्या नावाने ओळखले जाऊ लागले. जर्मन सरकारचे एक मंत्री ॲडम फॉन ट्रॉट सुभाषबाबूंचे फार चांगले मित्र बनले.
अखेर मार्च २९, १९४२ रोजी, सुभाषबाबू जर्मनीचे सर्वोच्च नेते ॲडॉल्फ हिटलर ह्यांना भेटले. पण अ‍ॅडॉल्फ हिटलर ह्यांना भारताच्या विषयात फारसा रस नव्हता. त्यांनी सुभाषबाबूंना सहकार्याचे कोणतेही स्पष्ट वचन दिले नाही.
काही वर्षांपूर्वी अ‍ॅडॉल्फ हिटलर ह्यांना माइन काम्फ नामक आपले आत्मचरित्र लिहीले होते. ह्या पुस्तकात त्यांनी भारत व भारतीयांविषयी अनुदार उद्गार काढले होते. ह्या विषयावर सुभाषबाबूंनी अ‍ॅडॉल्फ हिटलर ह्यांच्याकडे आपली नाराजी व्यक्त केली. अ‍ॅडॉल्फ हिटलर ह्यांनी आपल्या कृत्याबद्दल माफी मागितली व आपल्या आत्मचरित्राच्या पुढील आवृत्तीतून ते सर्व परिच्छेद गाळण्याचे वचन दिले.
शेवटी, सुभाषबाबूंना समजले की अ‍ॅडॉल्फ हिटलर व जर्मनी ह्यांच्याकडून त्यांना फार काही मिळण्यासारखे नाही. त्यामुळे मार्च ८, १९४३ रोजी, जर्मनीतील कील बंदरात, ते अबीद हसन सफरानी नामक साथीदारासह, एका जर्मन पाणबुडीत बसून, पूर्व आशियाच्या दिशेने निघाले. ह्या जर्मन पाणबुडीतून त्यांनी हिंदी महासागरातील मादागास्करचा किनारा गाठला. तिथे त्या दोघांनी भयंकर समुद्रातून रबराच्या होडीने वाट काढत, जपानी पाणबुडी गाठली. द्वितीय महायुद्धाच्या काळात, कोणत्याही दोन देशांच्या नौसेनेच्या पाणबुड्यांच्या दरम्यान झालेली, नागरिकांची ही एकमात्र अदलाबदल. ही जपानी पाणबुडी मग त्यांना इंडोनेशियातील पादांग बंदरात घेऊन आली.
पूर्व आशियातील वास्तव्य
पूर्व आशियात पोचल्यावर वयोवृद्ध क्रांतिकारी रासबिहारी बोस ह्यांनी सिंगापूर येथील फेरर पार्कमध्ये भारतीय स्वातंत्र्य परिषदेचे नेतृत्व सुभाषबाबूंकडे सोपवले.
नेताजींच्या व्यक्तिमत्त्वाने प्रभावित होऊन, जपानचे पंतप्रधान जनरल हिदेकी तोजो ह्यांनी त्यांना सर्वतोपरी सहकार्य करण्याचे आश्वासन दिले. काही दिवसांनंतर, नेताजींनी जपानची संसद डायट समोर भाषण केले.
ऑक्टोबर २१, १९४३ रोजी, नेताजींनी सिंगापुरात अर्जी-हुकुमत-ए-आझाद-हिंदची (स्वाधीन भारताचे अंतरिम सरकार) स्थापना केली. ते स्वतः ह्या सरकारचे राष्ट्रपति, पंतप्रधान व युद्धमंत्री बनले. ह्या सरकारला एकूण नऊ देशांनी मान्यता दिली. नेताजी आझाद हिंद फौजेचे सरसेनापतीही बनले.
आझाद हिंद फौजेत जपानी लष्कराने इंग्रजांच्या फौजेतून पकडलेल्या भारतीय युद्धबंद्यांना भरती केले गेले. आझाद हिंद फौजेत स्त्रियांसाठी झाँसी की रानी रेजिमेंटही बनवली गेली.
पूर्व आशियात नेताजींनी अनेक भाषणे करून तेथील स्थायिक भारतीय लोकांना आझाद हिंद फौजेत भरती होण्याचे तसेच त्यांना आर्थिक मदत करण्याची आवाहने केली. ही आवाहने करताना त्यांनी तुम मुझे खून दो, मैं तुम्हे आजादी दूँगा असा नारा दिला.
द्वितीय महायुद्धाच्या काळात, आझाद हिंद फौजेने जपानी लष्कराच्या साथीने भारतावर आक्रमण केले. आपल्या फौजेला प्रेरणा देण्यासाठी नेताजींनी चलो दिल्ली अशी हाक दिली. दोन्ही फौजांनी इंग्रजांकडून अंदमान आणि निकोबार बेटे जिंकली. ही बेटे अर्जी-हुकुमत-ए-आझाद-हिंदच्या अनुशासनाखाली राहिली. नेताजींनी ह्या बेटांचे शहीद आणि स्वराज बेटे असे नामकरण केले. दोन्ही फौजांनी मिळून इंफाळवर व कोहिमावर आक्रमण केले. पण नंतर इंग्रजांनी बाजी मारली व दोन्ही फौजांना माघार घ्यावी लागली.
आझाद हिंद फौज माघार घेत असताना, जपानी लष्कराने नेताजींना पळून जाण्यासाठी व्यवस्था केली. पण नेताजींनी झाँसी की रानी रेजिमेंटच्या मुलींच्या साथीने शेकडो मैल चालत जाणे पसंत केले. अशा प्रकारे नेताजींनी नेतृत्वाचा एक आदर्शच समोर ठेवला.
जुलै ६, १९४४ रोजी आझाद हिंद रेडियो वरचे आपले भाषण नेताजींनी गांधीजींना उद्देशून केले. ह्या भाषणाच्या माध्यामातून नेताजींनी गांधीजींना, जपानकडून मदत मागण्याचे आपले कारण व अर्जी-हुकुमत-ए-आजाद-हिंद तथा आझाद हिंद फौज ह्यांची स्थापना करण्यामागचे उद्दिष्ट स्पष्ट केले. ह्या भाषणात, नेताजींनी गांधीजींचा राष्ट्रपिता असा उल्लेख करत, आपल्या युद्धासाठी त्यांचा आशीर्वाद मागितला. अशा प्रकारे, नेताजींनी गांधीजींना सर्वप्रथम राष्ट्रपिता असे संबोधले.
बेपत्ता होणे व मृत्यूची बातमी
दुसऱ्या जागतिक महायुद्धातील जपानच्या पराभवानंतर, नेताजींना नवा रस्ता शोधणे जरूरी होते. त्यांनी रशियाकडून मदत मागायचे ठरवले होते.
ऑगस्ट १८, १९४५ रोजी नेताजी विमानातून मांचुरियाच्या दिशेने जात होते. ह्या प्रवासादरम्यान ते बेपत्ता झाले. ह्या दिवसानंतर ते कधी कुणाला दिसलेच नाहीत.
ऑगस्ट २३, १९४५ रोजी जपानच्या दोमेई वृत्त संस्थेने जगाला कळवले की, ऑगस्ट १८ रोजी नेताजींचे विमान तैवानच्या भूमीवर अपघातग्रस्त झाले होते व त्या दुर्घटनेत खूपच भाजलेल्या नेताजींचे इस्पितळात निधन झाले.
स्वातंत्र्यानंतर, भारत सरकारने ह्या घटनेची चौकशी करण्यासाठी, १९५६ आणि १९७७ मध्ये दोन वेळा एकेका आयोगाची नियुक्ती केली. दोन्ही वेळा हाच निष्कर्ष निघाला की नेताजींचा त्या विमान अपघातातच मृत्यू ओढवला होता. या आयोगाने तैवानच्या सरकारशी संपर्क साधून माहिती मिळवण्याचा प्रयत्‍न केला नव्हता.
१९९९ साली मनोज कुमार मुखर्जी ह्यांच्या नेतृत्वाखाली तिसरा आयोग नेमला गेला. २००५ साली तैवान सरकारने मुखर्जी आयोगाला असे कळवले की १९४५ साली तैवानच्या भूमीवर कोणतेही विमान अपघातग्रस्त झालेच नव्हते. २००५ मध्ये मुखर्जी आयोगाने भारत सरकारला आपला अहवाल सादर केला. आयोगाने आपल्या अहवालात असे लिहिले की नेताजींचा मृत्यू त्या विमान अपघातात घडल्याचा कोणताही पुरावा उपलब्ध नाही. परंतु भारत सरकारने मुखर्जी आयोगाचा हा अहवाल नामंजूर केला.