cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
सद्वयवाद
द्रव्यानंतर दुसरा पदार्थ गुण होय. वैशेषिकांनी गणलेले गुण यांमध्ये अंतर्भूत आहेतच शिवाय शम, कृपा, तितिक्षा, बल, भय, लज्जा, गांभीर्य, सौंदर्य, शौर्य, औदार्य इ. गुणही अंतर्भुत केले आहेत. गुण आणि दोष असे गुणांचे दोन प्रकार होत. ईश्वराच्या ठिकाणी केवळ गुण आहेत व ते अनंत आहेत. सत्यत्व, ज्ञान, आणि आनंद हे ईश्वराचे गुण जीवात्म्याला मोक्षस्थितीत प्रत्ययास येतात. ज्ञान, इच्छा, द्वेष, सुख, दुःख इ.गुण जीवाच्या ठिकाणी असतात. गुण आणखी दोन प्रकारचे : यावत्‌द्रव्यभावी व अयावत्‌द्रव्यभावी. कोणत्याही द्रव्याला व्यापून राहणारे व ते द्रव्य असेपर्यंत त्या द्रव्यात कायम राहणारे गुण ‘यावत्‌द्रव्यभावी’ होत. तसे जे नव्हेत, ते ‘अयावत्‌द्रव्यभावी’ होत. जे द्रव्य नित्य असते व त्याच्यातील जे गुण त्याला व्यापून कायम राहणारे असतात, त्या गुणांचा द्रव्याशी अभेद संबंध असतो. गुण व गुणी, क्रिया व क्रियावान, जाती व व्यक्ती, अवयव व अवयवी यांचा समवाय संबंध मान्य नाही आणि ते गुण त्या द्रव्याप्रमाणेच नित्य होत. अनित्य द्रव्यामधील सर्व गुण अनित्य असतात परंतु त्यांतील यावत्‌द्रव्यभावी गुणांचा त्या द्रव्याशी अभेद संबंध असतो. परंतु सर्व अयावत्‌द्रव्यभावी गुणांचा संबंध भेदाभेद असतो. रूप, रस, गंध, स्पर्श, संख्या परिणाम, संयोग, विभाग, परत्व, अपरत्व, स्नेह, द्रव्यत्व, लघुत्व, मृदुत्व, काठिन्य, शब्द, बुद्धी, सुख, दुःख, इच्छा, द्वेष, प्रयत्न, धर्म, अधर्म, संस्कार (वेग, भावना, योग्यता आणि स्थितिस्थापकत्व), आलोक (प्रकाश या अर्थी नव्हे) इ. गुण माध्वांनी परिगणित केले आहेत परंतु त्यांच्या मते गुण अगणित आहेत.
तिसरा पदार्थ कर्म होय. विहित, निषिद्ध व उदासीन असे कर्माचे मुख्य तीन प्रकार सांगून पुन्हा कर्माचे उत्क्षेपण, अपक्षेपण, आकुंचन, प्रसारण, गमन, भ्रमण इ. अनेक प्रकार माध्वांनी सांगितले आहेत.
चौथा पदार्थ सामान्य होय परंतु हे सामान्य न्याय-वैशेषिकांच्या सामान्यापेक्षा वेगळे आहे. गोत्व, मनुष्यत्त्व इ. अनित्य वस्तूंच्या ठिकाणी असलेले सामान्य अनित्य होय आणि जीवात्म्यांसारख्या नित्य वस्तूंचे जीवत्व इ. सामान्य नित्य होय. नित्य इंद्रियांचे इंद्रियत्व हे सामान्य नित्य होय गोत्व, मनुष्यत्व इ. सामान्ये केवळ सृष्टिकालीच असतात, प्रलयकाली नसतात.
पाचवा पदार्थ विशेष हा होय. विशेष हे पदार्थ म्हणून न्याय-वैशेषिकांनी परमाणू, आकाश, दिक्, काल, आत्मे व मने या नित्य द्रव्यांच्या ठिकाणीच, त्या द्रव्यांची पृथकत्व किंवा भेददर्शक लक्षणे म्हणून, स्वीकारले आहेत. नित्य वा अनित्य अशा सर्व द्रव्यांमध्ये त्याचप्रमाणे द्रव्यात आणि गुणात भेद आहे, म्हणून प्रत्येक द्रव्य वा गुण भिन्न आहे, म्हणून त्यात विशेष हा धर्म भेदक म्हणून माध्वमताने स्वीकारला आहे.
सहावा पदार्थ विशिष्ट होय.‘दंडी देवदत्त’ आणि शुद्ध ‘देवदत्त’ यांमध्ये ‘दंडी देवदत्त’ हा विशिष्ट होय. दंड हे विशेषण आणि देवदत्त हे विशेष्य होय. नुसते शुद्ध विशेष्य हे विशेषणयुक्त विशेष्याहून भिन्न आहे.
सातवा पदार्थ अंशी होय. ज्या पदार्थाला अवयव म्हणजे अंश असतात, तो पदार्थ अंशांहून म्हणजे अवयवांहून भिन्न होय. अंशी म्हणजे पूर्ण पदार्थ आणि त्याचे अंश यांच्यात भेद आहे.
नववा पदार्थ सादृश्य होय.‘कमळासारखे मुख आहे’ या वाक्यातील ‘सारखे’ या पदाने सादृश्य हा पदार्थ सांगितलेला असतो. न्यायवैशेषिकांनी सादृश्य हा निराळा पदार्थ मानलेला नाही. गुण, कर्म, सामान्य इ. ही ज्या दोन वस्तूंत समान असतात, त्या दोन वस्तूंमध्ये सादृश्य आहे, असे सिद्ध होते. म्हणून सादृश्य हा पदार्थ गुण, कर्म, सामान्य इत्यादींमध्येच अंतर्भूत होतो परंतु हे मत माध्वांना मान्य नाही. कारण सादृश्य हा सापेक्ष पदार्थ आहे. सामान्य व सादृश्य एक नव्हेत. सादृश्य हे दोन किंवा अधिक पदार्थ गृहीत धरून ध्यानात येते. सामान्य हे एक ‘गो’ पाहिली तरी कळते. ‘क’ सारखा ‘ख’ अशी कमीत कमी दोन पदे सादृश्य लक्षात घेण्याकरिता लागतात.
दहावा पदार्थ अभाव होय. प्रागभाव, प्रध्वंस आणि अत्यंत अभाव असे तीन प्रकारचे अभाव होत. वस्तूच्या उत्पत्तीपूर्वी प्रागभाव, वस्तूचा नाश म्हणजे प्रध्वंस आणि जी वस्तू कोठेही व केव्हाही नसते तिचा अत्यंत अभाव होय. उदा., आकाशपुष्प किंवा सशाचे शिंग. न्याय वैशेषिकांचा अन्योन्यभाव म्हणजे ‘घट हा पट नव्हे’ यासारख्या वाक्यात सांगितलेला भेद अन्योन्यभाव होय परंतु हा भेद घट व पट यांच्याहून वेगळा नसतो म्हणून तो वेगळा अभाव पदार्थ नव्हे.
प्रमाणमीमांसा : प्रमाणे म्हणजे वस्तूचे यथार्थ ज्ञान होय. येथे ‘प्रमाण’ पदाचा ‘केवल प्रमाण’ हा पर्याय होय. हे ज्ञान दोन प्रकारचे–नित्य व अनित्य–असते. ईश्वर, लक्ष्मी, योगी असलेले ब्रह्मा, रूद्र, इंद्र इ. श्रेष्ठ देव यांच्या ठिकाणी असलेले ज्ञान ‘नित्य’ असते. ईश्वराला स्वतःचे व विश्वाचे संपूर्ण ज्ञान असते. लक्ष्मी व योगी यांना विश्वाचे संपूर्ण ज्ञान असते व ईश्वराचेही ज्ञान असते परंतु ते त्यांचे ईश्वराचे ज्ञान नेहमीच अपूर्ण असते. कारण ईश्वराचे अनंत गुण ईश्वराशिवाय कोणासच कळत नाहीत. हे नित्य ज्ञान साक्षात्कारात्मक असते. अनित्य ज्ञान जीवात्म्यांना होणारे ज्ञान होय. ह्याला वृत्तिज्ञान म्हणतात. हे ज्ञान प्रत्यक्ष, अनुमान व शब्द असे तीन प्रकारचे असते. या तीन प्रकारच्या ज्ञानाची तीन साधने म्हणजे इंद्रिय, हेतुज्ञान आणि शब्दज्ञान (वाक्यज्ञान) होय. यांना क्रमाने प्रत्यक्ष, अनुमान व शब्द अशा संज्ञा आहेत. न्यायवैशेषिकादी अन्य तत्त्वज्ञाने या तीन साधनांस ‘प्रमाण’ म्हणतात परंतु माध्व तत्त्वज्ञानात ज्ञानसाधनांना ‘अनुप्रमाण’ म्हणतात‘प्रमाण’ ही संज्ञाही केव्हा केव्हा लावतात. परंतु ‘प्रमाण’ पद ‘प्रमिति’ या पदाचा पर्याय म्हणून माध्व मुख्यतः वापरतात. शब्दप्रमाण म्हणजे आप्तवाक्य होय. आप्त म्हणजे यथार्थ ज्ञान असलेली व्यक्ती अशा व्यक्तीने दुसऱ्यास किंवा आपणास यथार्थ ज्ञान होण्याकरिता सांगितलेले बिनचूक वाक्य आप्तवाक्य होय. व्यासतीर्थांच्या तर्कतांडव या ग्रंथात प्रत्यक्ष, शब्द व अनुमान असा प्रमाणांचा क्रम सांगितला आहे कारण अनुमान जसे प्रत्यक्षाच्या आधारे निघते तसे शब्दप्रमाणाच्याही आधारे निघते. उदा., आगमांवरील भाष्ये, आगमांवरून निघालेली तत्त्वज्ञाने, हे आगमांचा सुसंगत असा अर्थ करतात, तो अनुमान प्रमाणानेच करतात. तात्पर्य असे, की सगळी आगम प्रामाण्यवादी दर्शने ही तार्किक दर्शनेच होत. आप्तवाक्यामध्ये दोन भाग असतात :(१) आगम व (२) लौकिक वाक्य. आगम नित्य व अनित्य असे दोन प्रकारचे. वेद हेच नित्य आगम होत. ते माणसांनी, देवांनी, ईश्वराने अथवा इतर कोणीही निर्माण केलेले नाहीत. ईश्वराने जीवांच्या कल्याणाकरिता किंवा मोक्षाकरिता ते प्रकट केलेले असतात. चार वेद, महाभारत, गीता, वाल्मीकिरामायण आणि पांचरात्र, वैष्णव भागवत आणि विष्णू सर्वश्रेष्ट असे सांगणारी पुराणे हे आगम होत. महाभारत व वैष्णव भागवत यांत काही ठिकाणी शिवही सर्वश्रेष्ठ होय, असे सांगितलेले आहे परंतु सबंध ग्रंथ पाहता त्यात विष्णू हाच सर्वश्रेष्ठ म्हणून वर्णिलेला आहे, असे सिद्ध होते. काही पुराणे शिव, दुर्गा किंवा गणेश इ. देवांपैकी एखाद्या विष्णूहून भिन्न देवाला सर्वश्रेष्ठ म्हणून वर्णितात ती मात्र संपूर्ण प्रमाण नव्हेत. त्यांचा अखेरीस विष्णुपर अर्थ निघाला तरच ती प्रमाण होत.
काही उपनिषदे, महाभारत, भागवत इ. आगमांमध्ये अद्वैताचे प्रतिपादन केलेले आढळते काही पुराणांमध्ये ज्ञानरहित कर्माने मुक्ती मिळते असेही म्हटले आहे म्हणजेच ज्या आगमांमध्ये द्वैत व विष्णुश्रेष्ठत्व सांगणाऱ्या माध्व तत्त्वज्ञानाचा विचार नाही किंवा अद्वैत वा इतर देवाचे श्रेष्ठत्व सांगितले आहे, अशा आगमांचे प्रामाण्य मानायचे की नाही, असा प्रश्न मध्वाचार्य आणि त्यांचे अनुयायी आचार्य यांनी सोडविण्याचा प्रयत्न पुढीलप्रमाणे केला आहे :
ज्ञान हे निर्विषय नसते. त्याचा काही तरी विषय असतो. ज्ञान ज्याला असते, तो ज्ञाता होय आणि ज्ञान ज्या साधनाने होते, ते प्रमाण किंवा अनुप्रमाण होय. एकटे ज्ञान गृहीत धरले म्हणजे त्यावरून ही चार भिन्न सत्ये सिद्ध होतात. ज्ञान व विषय यांचा विषयविषयीभाव हा संबंध होय. जितकी ज्ञाने तितके विषय होत व तितकेच संबंध होत. विषय सत्य नसेल, तर ज्ञानही सत्य असणार नाही. विषयाला स्वरूपसत्ता असते. म्हणजे ज्ञान होवो न होवो, विषय असतोच. विषय देशकालाश्रित असतो. देश व काल हे बाह्येंद्रियग्राह्य नाहीत. साक्षीनामक अंतरिंद्रीय देशकालांचा अनुभव देते. साक्षीकृत ज्ञान यथार्थच असते परंतु मन व चक्षुरादी इंद्रिये यांना यथार्थ वा अयथार्थ, प्रमा किंवा भ्रम होऊ शकतात संशयही उत्पन्न होऊ शकतो.
ज्ञान हे उत्पत्तितः स्वतःप्रमाण आहे. म्हणजे ज्ञान हे निर्दोष इंद्रियांनी झाले, तर ते प्रमाणच असते व सदोष इंद्रियांनी झाले, तर ते अप्रमाणच असते. ज्ञान ज्ञप्तितः स्वतःप्रमाण आहे म्हणजे ज्ञान व ज्ञानाचे प्रामाण्य साक्षीला ज्ञानोत्पत्तीनंतर लगेच होते. मात्र त्यावेळी संशय वा ज्ञानाच्या साधनातील दोषज्ञान असता कामा नये. अद्वैत वेदान्त व पूर्वमीमांसा या दोन दर्शनांचा ज्ञानाच्या स्वतःप्रामाण्याचा हा सिद्धांत माध्व तत्त्वज्ञानासही मान्य आहे. भारतीय दार्शनिकांनी भ्रमाच्या सत्‌ख्याती, अलत्‌ख्याती, अख्याती, अन्यथाख्याती व अनिर्वचनीयख्याती अशा पाच आपआपल्या भिन्न उपपत्ती सांगितल्या आहेत. यास ख्यातिवाद म्हणतात. माध्वांनी अन्यथाख्यातीची अभिनव उपपत्ती मांडली आहे. भ्रम हा प्रत्यक्ष, अनुमिती व शाब्द अशा तीन प्रकारचा. ज्ञानसाधने सदोष असली, तर भ्रम किंवा संशय होतो. ज्ञानाला भ्रमत्व वा अप्रामाण्य येते ते ज्ञानसाधनातील दोषामुळे. हे उत्पत्तितः परत: प्रामाण्य होय. ज्ञानसाधन सदोष आहे असे कळले, तर ज्ञानाच्या अप्रामाण्याचे निश्चयात्मक वा संशयात्मक ज्ञान होते. म्हणजे ज्ञानाचे अप्रामाण्य ज्ञानोत्पत्तीनंतर लगेच कळत नाही. अप्रामाण्याचे ज्ञापक दोषशंका, सदोषत्वज्ञान वा बाधबोध व्हावा लागतो. बाध म्हणजे चूक चूक कळणे म्हणजे बाधबोध होय. याचाच अर्थ ज्ञप्तित: परत: प्रामाण्य होय.
मोक्ष व मोक्षाची साधने : मुक्तियोग्य आणि नित्य संसारी असे जीवांचे दोन गण असतात. मुक्तियोग्य जीवांना मोक्षमार्गामध्ये जात असताना संसारबंधनाचे दुःख अनुभवास येऊन मोक्षाची उत्कट इच्छा उत्पन्न व्हावी लागते. कर्म, ज्ञान व भक्ती ही मोक्षाची साधने होत. निषिद्ध कर्मे वर्ज्य करून नित्य, नैमित्तिक आणि काम्य कर्मे ईश्वरार्पण बुद्धीने, वैराग्ययुक्त मनाने केल्याने पापांचा नाश होऊ लागतो. काम्य वा अन्य कर्मे ईश्वरार्पण बुद्धीने न केल्यास बंधक ठरतात. प्रथमपासूनच मुमुक्षूला भक्तीची गरज आहे. ईश्वराची भक्तीने बाह्य पूजा व मानस पूजा केल्याच्या योगाने परमभक्तीकरिता मन तयार होत जाते. ईश्वराची म्हणजे विष्णूची उपासना त्याच्या लक्ष्मी या चिन्मयशक्तीसह केली, तर मोक्षप्राप्ती त्वरेने होते. त्वरित मुक्तीकरिता लक्ष्मीसह विष्णू हाच आराधनेचा आणि ध्यानाचा विषय करावा. स्वतःच्या पूर्ण ईश्वरवशतेचे आणि ईश्वराच्या सच्चिदानंद स्वरूपाचे ज्ञान हे मोक्षाचे प्रत्यक्ष साधन होय. ईश्वराच्या प्रसादाने म्हणजे अनुग्रहाने ईश्वराचा साक्षात्कार होतो. साक्षात्कार म्हणजे अपरोक्ष ज्ञान. हे अपरोक्ष ज्ञान भक्तीचीच परिणत अवस्था होय. भक्तीमुळे ईश्वराचा पूर्ण प्रसाद वा अनुग्रह प्राप्त होऊन मोक्षाची प्राप्ती होते. मोक्ष म्हणजे जन्ममरणपरंपरेतून सुटका. साक्षात्कार मुमुक्षूचे शरीर जिवंत असताना होऊ शकतो त्याला जीवन्मुक्त म्हणतात. देहपातानंतर परमेश्वराचे नित्य सान्निध्य लाभते आणि जीवाचे जे मूळ स्वरूप ज्ञान व आनंद, ते शुद्ध स्वरूपात अनुभवास येते. भगवान विष्णूचे ज्ञान व आनंद हे शाश्वत शरीर आहे त्याचाही अनुभव मोक्षदशेत येतो.
सद्वयवाद:
दोन स्वतंत्र आणि तर्कदृष्टय एकमेकांनी अबाधित अशी तत्त्वे मानणारी एक तात्त्विक भूमिका. उदा., ग्रीक तत्त्वज्ञांनी मानलेली आभास आणि सत्य तसेच आत्मा आणि शरीर इंद्रियांच्याद्वारे अनुभवास येणारे आणि बुद्धीच्याद्वारे अनुभवास येणारे. अशी वास्तवाची दोन दोन रूपे ही द्वये. फेंच तत्त्वज्ञ रने देकार्त ह्यानेही विश्वात दोन भिन्न स्वरूपांची द्रव्ये आहेत असे मानले आहे. उदा., जाणीव हे ज्यांच्या स्वरूपाचे सार आहे, अशी मने आणि विस्तार हे ज्यांच्या स्वरूपाचे सार आहे, असे जडद्रव्य. भारतीय दर्शनांपैकी सांख्य दर्शनाने प्रकृती आणि चुकब ही दोन स्वतंत्र तत्त्वे स्वीकारली. पैकी प्रकृती हे अचेतन पण क्रियाशील, परिणामशील तत्त्व असून चुकब हे चेतन पण निष्क्रिय व अपरिणामी तत्त्व आहे. प्रकृती आणि चुकब यांच्या संयोगातून हा सृष्टीचा पसारा निर्माण झाला असून या तत्त्वांमधील वेगळेपणाचे ज्ञान झाल्यास कैवल्य म्हणजे मोक्ष मिळतो, असे त्यांनी मानले. ⇨ मध्वाचार्यांचे वेदान्त मतही द्वैत वेदान्त म्हणून प्रसिद्ध असून त्यात ईश्वर, जीव व जणत् यांच्यातील वेगळेपणावर भर दिला आहे.
ह्या विश्वात परस्पविरूद्घ अशी दोन तत्त्वे असून त्यांच्यातील संघर्ष हाच सृष्टिव्यवहार होय, असा विचार बहुतेक प्रमुख धर्मांत मांडलेला आढळतो. त्याला धर्ममूलक सद्वयवाद असे म्हणता येईल. पारशी धर्मात अहुर मज्द ( पूजनीय आणि एकमेवाद्वितीय असा ईश्वर ) आणि  अंगो  मइन्यु किंवा अहरिमन ( पाशवी प्रवृत्तीचे मूर्त स्वरूप ) अशा दोन शक्ती मानलेल्या दिसतात. आणि क्रिस्ती धर्मांत ईश्वर आणि सैतान ह्यांचा संघर्ष मानलेला आहे. ज्याप्रमाणे विश्वात, त्याचप्रमाणे माणसांच्या मनांत ह्या शक्तींचा संघर्ष चालू असतो. पापाकडे नेण्याऱ्या शक्तींना बळी न पडता, कोणतेही कष्ट सोसून सन्मार्गाने जाण्यात मानवी जीवनाची परिपूर्ती आहे, असे ह्या सर्व धर्मांनी मानलेले आहे.
एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धातील जीवशास्त्रीय संशोधनानंतर शरीर आणि मन ह्या द्वयाच्या संदर्भात दोन महत्त्वाचे सिद्धान्त मांडले गेले. एक, समांतरतेचा आणि दुसरा, परस्पराघाताचा. समांतरतेच्या सिद्धान्ताप्रमाणे प्राण्यांचे शरीर आणि त्यांचे मन ह्यांच्या क्रिया वेगवेगळ्या असून त्यांचे कार्य एकमेकांच्या आड न येता समांतरपणे चालते. उदा., कितीही सूक्ष्म साधनांच्या साहाय्याने मज्जातंतूंची तपासणी केली, तरी तिथे विचार आणि भावना गवसणार नाहीत. शरीराचे कार्य स्वतंत्रपणे चालू असते, तसे मनाचेही चालू असते.
ह्या सिद्धान्तावर बरेच आक्षेप घेतले जातात. शरीर आणि मन ह्यांच्या क्रिया समांतरपणे चालत असल्यास त्यांची एकतानता कशी साधली जाते? हा एक महत्त्वाचा प्रश्न आहे. अशा प्रश्नांची नीटशी उत्तरे देता येत नसल्यामुळे काही शास्त्रज्ञ दुसरा सिद्धान्त खरा मानतात. ह्या सिद्धान्ताप्रमाणे शरीर आणि मन ह्यांचा एकमेकांवर परिणाम होत असतो. शरीर हे इंद्रियांच्या द्वारा संवेदनारूपाने बाह्यसृष्टीविषयी माहिती मनाला पुरवते आणि मन मज्जातंतूतल्या पेशींद्वारा ह्या संवेदनांचा अर्थ लावून योग्य त्या प्रतिक्रिया निर्माण करते. ज्ञानमीमांसेच्या दृष्टीने हा परस्परघाताचा सिद्धान्त अधिक मान्य झाला आहे.
शरीरात मनाची चेतना कुठे केंद्रित झाली असेल, ह्याविषयीचे तर्क देकार्तच्या काळापासून सुरू आहेत. देकार्तला स्वतःला मेंदूच्या मध्यात असलेली पिनीअस गंथी ही मनाच्या शक्तीचे केंद्र वाटले, तर जर्मन तत्त्वज्ञ व जीववैज्ञानिक हान्स ड्रीश ह्या जीवशास्त्रज्ञाने शरीर आणि मन ह्यांच्या दरम्यान ‘ एंटेलेशी’ (Entelechy) नावाचे एक तत्त्व मानले.
संदर्भ
1. Hirianna, M. Outlines of Indian Philosophy, London, 1948.
2. Pratt J. B. Matter and Spirit, New York, 1922.
मर्दे
मर्दे हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील दक्षिण कोकणातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मालवण तालुक्यातील एक गाव आहे.
सद्वयवाद
संदर्भ
वर्ग:तत्त्वज्ञानविषयक संकल्पना
मर्दे
हवामान
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. पावसाळ्यात येथे भातशेती केली जाते.
संदर्भ
वर्ग:मालवण तालुक्यातील गावे वर्ग:सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील गावे
ढालेवाडी तर्फे हवेली
ढालेवाडी तर्फे हवेली हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील सर्वसाधारण हवामान उष्ण व कोरडे आहे. हवामानातील बदलानुसार प्रत्येक वर्षात मुख्यतः तीन ऋतू असतात.मार्च ते मे पर्यंत उन्हाळा, जून ते ऑक्टोबर पर्यंत पावसाळा आणि नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी पर्यंत हिवाळा असतो. तालुक्यातील वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान ७२० मिमी पर्यंत असते.
संदर्भ
वर्ग:जुन्नर तालुक्यातील गावे वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील गावे
रामनाथ गोएंका उत्कृष्ट पत्रकारिता पुरस्कार
__अनुक्रमणिकाहवीच__
तीर्थहळ्ळी विधानसभा मतदारसंघ
तीर्थहळ्ळी विधानसभा मतदारसंघ कर्नाटक विधानसभेचा मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ शिमोगा लोकसभा मतदारसंघात असून शिमोगा जिल्ह्यात मोडतो.
आमदार
वर्ग:कर्नाटक विधानसभा मतदारसंघ वर्ग:शिमोगा जिल्हा
कालवे (प्राणी)
कालवे किंवा कालव हा शिंपल्यातील एक खाण्यायोग्य प्राणी होय. हा समुद्रकिनारी भागात आढळतो. फ्रेंच खाद्य पदार्थात तसेच् अनेक युरोपिय भागात हा खाद्याचा एक महत्त्वाचा भाग असतो.
वर्ग:जलचर प्राणी वर्ग:जीवशास्त्र
सेलिना परवीन
सेलिना परवीन (३१ मार्च १९३१ – १४ डिसेंबर १९७१) ह्या एक बांगलादेशी पत्रकार आणि कवी होत्या. स.न. १९७१ मध्ये बांगलादेशाच्या स्वातंत्र्याच्या लढाईत विजय मिळवण्यापूर्वी १४ डिसेंबर रोजी अल-बद्र द्वारे मारल्या गेलेल्या बौद्धिक शहीदांपैकी त्या एक होत्या. हा दिवस नंतर बौद्धिक हुतात्मा दिन म्हणून साजरा केला जातो. पत्रकार म्हणून त्या साप्ताहिक बेगम, साप्ताहिक ललना आणि शिलालिपीसाठी काम करत होत्या. १८ डिसेंबर १९७१ रोजी त्यांना अजीमपूर स्मशानभूमीत पुरण्यात आले.
बालपण
सेलिनाचा जन्म पूर्वीच्या नोआखली जिल्ह्यातील रामगंज उपजिल्ह्यात झाला होता. तिचे वडील अबीदुर रहमान शिक्षक होते. जेव्हा दुसऱ्या महायुद्धानंतर तिच्या वडिलांचे फेणी जिल्ह्यात घर जप्त करण्यात आले, तेव्हा कुटुंबाला परत गावात स्थायिक व्हावे लागले. तेव्हा १२ वर्षांची सेलिना सहावीत शिकणारी आणि कविता व कथा लिहिण्यात कुशल होती. पारंपारिक पुराणमतवादी ग्रामीण संदर्भामुळे तिला तिचे शालेय शिक्षण बंद करावे लागले. वयाच्या १४ व्या वर्षी तिचा बालविवाह तिच्या संमतीविरूद्ध झाला. तिने आपल्या पतीसोबत राहण्यास नकार दिला होता कारण तिला पुढे अभ्यास करायचा होता. परंतु मॅट्रिकच्या परीक्षेत ती यशस्वी होऊ शकली नाही. पुढे १० वर्षांनंतर त्यांनी घटस्फोट घेतला.
करिअर
सेलिना परवीनची १९५७ मध्ये मिटफोर्ड हॉस्पिटलमध्ये नर्सिंगची नोकरी करत होत्या. त्यांनी १९५९ मध्ये पागोल रोकेया हॉलमध्ये मॅट्रॉन म्हणून काही काळ काम केले. स.न. १९६० मध्ये अजीमपूर बेबी होममध्ये शिक्षिका म्हणून सामील झाल्या. त्यांनी १९६५ मध्ये सलीमुल्ला अनाथालयात काही काळ काम केले. नंतर १९६६ मध्ये 'सप्ताह बेगम'च्या संपादक म्हणून सचिवाचे पद भूषिवले. स.न. १९६७ मध्ये सेलिना परवीन साप्ताहिक ललनामध्ये पत्रकार म्हणून सामील झाल्या. त्यानंतर त्यांनी एका राजकारणीशी लग्न केले. त्या विविध नियतकालिकांसोबत काम करायच्या आणि स्वतःचे मुक्ती समर्थक नियतकालिक प्रकाशित करायच्या. त्यांनी साप्ताहिकाची कमाई स्वातंत्र्य नायकांना मदत करण्यासाठी वापरली. शैलालिपीमध्ये, सेलिना परवीन ह्या प्रोफेसर मुनीर यांच्यासह प्रमुख व्यक्तींचे लेख प्रकाशित करत असत. नंतर भविष्यात चौधरी, पत्रकार शाहिदुल्ला कैसर, जहीर रायहान आणि एएनएम गोलाम मुस्तफा, रायहान वगळता इतर सर्व अल-बद्रचे लक्ष्य बनले. जहीर रायहान ३० जानेवारी १९७२ रोजी आपला भाऊ शाहिदुल्ला कैसरच्या शोधात घर सोडून गेला, पण परतला नाही.
मृत्यू
१३ डिसेंबर १९७१ रोजी इतर बौद्धिक शहीदांप्रमाणे सेलिना परवीनला अर्धसैनिक दल अल-बद्रच्या सदस्यांनी पकडले. तिचा मुलगा सुमॉन फक्त ७ वर्षांचा होता. १४ डिसेंबर रोजी तिची निर्घृणपणे हत्या करण्यात आली आणि तिचा मृतदेह नंतर रायरबाजार बोद्धभूमी येथे सापडला. डोळ्यावर पट्टी बांधून एका व्यक्तीने न्यायालयाला साक्ष दिली की, त्याने एका स्त्री सेलिना परवीनला ओरडताना आणि अल-बद्र माणसांना तिच्या आयुष्यासाठी भीक मागताना ऐकले होते. तिला एक मूल असल्याने तिला सोडून देण्याचे आवाहन केले. त्या मुलाची काळजी घेणारे कोणीही नव्हते तरीही क्रूर मारेकऱ्यांनी तिला सोडले नाही. साक्षीदाराने सांगितल्याप्रमाणे तिला गोळ्या मारून मारण्यात आले होते. तेथे असणऱ्या कैद्यांपैकी एकच कैदी जिवंत राहिला होता. तो हाताला बांधलेली दोरी सोडून पळूण्यात यशस्वी झाला होता. त्याने गोळ्या घालण्यासाठी बाहेर काढण्यापूर्वी तेथील कैद्यांवर केलेल्या अत्याचारांचे वर्णन केले. पीडितांमध्ये, सेलिना परवीन नंतर दोन जावघेण्या जखमांसह सापडली. त्यातील एक डोळ्यात आणि एक पोटात झाडलेल्या दोन गोळ्यामुळे झालेल्या होत्या.
३ नोव्हेंबर २०१३ रोजी लंडनमध्ये राहणारे मुस्लिम नेते चौधरी मुईन-उद्दिन आणि अमेरिकेत असणारे अशरफुझ जमान खान यांना डिसेंबर १९७१ मध्ये १८ लोकांच्या अपहरण आणि हत्येत सहभागी असल्याचे निष्पन्न झाल्यावर त्यांना त्यांच्या अनुपस्थित शिक्षा सुनावण्यात आली. ढाका विद्यापीठाचे नऊ शिक्षक, सेलिना परवीनसह सहा पत्रकार आणि तीन डॉक्टर हया सर्व लोकांची यादी होती.
पुढील वाचन
वर्ग:इ.स. १९७१ मधील मृत्यू वर्ग:इ.स. १९३१ मधील जन्म वर्ग:बंगाली कवी वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
दे धक्का
दे धक्का हा २००८चा मराठी हास्य चित्रपट आहे. या चित्रपटात मकरंद अनासपुरे, शिवाजी साटम आणि सिद्धार्थ जाधवने मुख्य भुमिका निभावल्या आहेत. या चित्रपटाची कहाणी हॉलिवूड चित्रपट 'लिटल मिस संनशाईन' या २००६ च्या चित्रपटाच्या कहाणीवरून या चित्रपटाची घेतलेली आहे. हे कन्नडमध्ये क्रेझी कुतुंबाच्या रूपात पुन्हा तयार करण्यात आले होते. चित्रपटाचे दिग्दर्शन सुदेश मांजरेकर आणि अतुल काळे यांनी केले होते. या चित्रपटामुळे मागे पडलेल्या मराठी चित्रपटसृष्टीला धक्का मिळाला असे अनेकजण बोलत होते.
पटकथा
ही कथा जाधव कुटुंबाभोवती फिरत आहे. मकरंद (मकरंद अनासपुरे) यांनी आपली सर्व संपत्ती खर्च केल्यानंतर एक वाहन भाग शोधून काढला असून तो दावा करतो की वाहनांचा इंधन वापर मोठ्या प्रमाणात कमी होईल. परंतु ग्रामीण पार्श्वभूमी असल्याने आणि त्याचे औपचारिक शिक्षण नसल्यामुळे, त्याला कधीही गांभीर्याने घेतले जात नाही. मकरंदचे वडील सुभानरव (शिवाजी साटम) अपयशी ठरलेल्या मार्गावर आपली सर्व जमीन विकल्याबद्दल आपल्या मुलाला दोष देण्याची संधी सोडत नाहीत. सुमी (मेधा) मकरंदची नम्र दुसरी पत्नी आहे. कुटुंब आर्थिक संकटात असताना, जेव्हा मकरंदच्या मुलीची निवड केली जाते तेव्हा एक मोठी संधी बक्षीस रकमेसह नृत्य स्पर्धेच्या अंतिम फेरीसाठी निवडली जाते. कुटुंबाने त्यांची शेवटची संसाधने भंग केली आणि स्पर्धेच्या ठिकाणी पोहोचण्यासाठी जीवन बदलण्याचा प्रवास केला.
पुरस्कार
या चित्रपटाच्या पार्श्वगायिका आरती अंकलीकर-टिकेकर यांना महाराष्ट्र राज्य पुरस्कार, व्ही. शांताराम पुरस्कार आणि महाराष्ट्र टाइम्सचा पुरस्कार 'बेस्ट प्लेबॅक गायक' या श्रेणीत प्राप्त झाला.
पुनःनिर्माण
क्रेझी कुटुंब (२०१०) या नावाने कन्नडमध्ये पुनःनिर्माण करण्यात आला. हिंदी रिमेकची निर्मिती सुरू आहे, त्यात संजय दत्त वडिलांची भूमिका साकारणार आहे. या चित्रपटाचा पुढचा भाग दे धक्का २ याबद्दल २०२० मध्ये घोषणा करण्यात आली. महेश मांजरेकर आणि सुदेश मांजरेकर हे या चित्रपटाचे दिग्दर्शन करणार आहेत.
संदर्भ
वर्ग:इ.स. २००८ मधील मराठी चित्रपट
एदी रामा
एदी रामा (आल्बेनियन: Edi Rama;  ४ जुलै १९६४) हा एक आल्बेनियन राजकारणी व आल्बेनियाचा विद्यमान पंतप्रधान आहे. जून २०१३ मध्ये घेण्यात आलेल्या सार्वत्रिक सांसदीय निवडणुकीमध्ये रामाच्या समाजवादी पक्षाने बहुमत मिळवले व रामा पंतप्रधानपदावर आला.
बाह्य दुवे
वर्ग:आल्बेनियाचे पंतप्रधान वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
सिंदेवाही (गडचिरोली)
सेन्सस कोड ५३८८८० असलेले सिंदेवाही हे गाव, गडचिरोली या जिल्ह्यातील ७२८.८९ हेक्टर क्षेत्राचे गाव असून २०११ च्या शिरगणतीनुसार ह्या गावात ४१ कुटुंबे आहेत व एकूण लोकसंख्या १६५ आहे.ह्याच्या सर्वात जवळचे शहर गडचिरोली हे ८० किलोमीटर अंतरावर आहे.
शैक्षणिक सुविधा
गावात असणाऱ्या सुविधा - प्राथमिक शाळा-१. स्थानिक नसलेल्या सुविधांची अंतरे - ५ की.मी.पेक्षा कमी अंतरावर : पूर्व-प्राथमिक शाळा जयसिंगटोला येथे आहे. माध्यमिक शाळा मालेवाडा येथे आहे. उच्च माध्यमिक शाळा मालेवाडा येथे आहे. ५ ते १० की.मी.अंतरावर : कनिष्ठ माध्यमिक शाळा देवसरा येथे आहे. १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर : पदवी महाविद्यालय गडचिरोली येथे आहे. इंजिनियरिंग महाविद्यालय गडचिरोली येथे आहे. वैद्यकीय महाविद्यालय गडचिरोली येथे आहे. मॅनिजमेन्ट इन्स्टिट्युट गडचिरोली येथे आहे. पॉलिटेक्निक गडचिरोली येथे आहे. व्यावसायिक प्रशिक्षण शाळा गडचिरोली येथे आहे. अनौपचारिक प्रशिक्षण केन्द्र गडचिरोली येथे आहे. अपंगांसाठी खास शाळा गडचिरोली येथे आहे.
वैद्यकीय सुविधा-सरकारी
असलेल्या सुविधा- काही नाही नसलेल्या सुविधा - कम्युनिटी हेल्थ सेंटर, प्राथमिक आरोग्य केन्द्र, प्राथमिक आरोग्य उपकेन्द्र, प्रसूति व शिशुसंगोपन केन्द्र, क्षयरोग रुग्णालय, अ‍ॅलोपॅथिक रुग्णालय, अन्य उपचार पद्धतीचे रुग्णालय, दवाखाने, गुरांचे दवाखाने, फिरते दवाखाने, कुटुंब कल्याण केन्द्र,
वैद्यकीय सुविधा-बिगर-सरकारी
असलेल्या सुविधा- काही नाही नसलेल्या सुविधा - बाह्य रोगी विभाग, बाह्य व भरती असलेले रोगी विभाग, धर्मादाय बिगर-सरकारी रुग्णालय, एम बी बी एस पदवीधर डॉक्टर, इतर पदवीधर डॉक्टर, पदवी नसलेले डॉक्टर, पारंपरिक वैद्य व वैदू, औषधाची दुकाने, इतर बिगरसरकारी वैद्यकीय सुविधा,
स्वच्छता
असलेल्या सुविधा- सांडपाणी शुद्धीकरणाच्या सयंत्रात सोडले जाते. नसलेल्या सुविधा - उघडी गटारे, न्हाणीघरासह सार्वजनिक स्वच्छता गृह, न्हाणीघराशिवाय सार्वजनिक स्वच्छता गृह, ग्रामीण सॅनिटरी हार्डवेयरचे दुकान, सामूहिक बायोगॅस किंवा कचऱ्याच्या उत्पादक पुनर्वापराची व्यवस्था,
बाजार व पतव्यवस्था
गावात असणाऱ्या सुविधा - स्थानिक नसलेल्या सुविधांची अंतरे - ए टी एम, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. व्यापारी बँका, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. सहकारी बँका, - ५ ते १० की.मी.अंतरावर. शेतकी कर्ज संस्था, - ५ ते १० की.मी.अंतरावर. स्वसहाय्य गट (SHG), - ५ की.मी.पेक्षा कमी अंतरावर. रेशनचे दुकान, - ५ की.मी.पेक्षा कमी अंतरावर. मंडया / कायम बाजार, - ५ ते १० की.मी.अंतरावर. आठवड्याचा बाजार, - ५ ते १० की.मी.अंतरावर.
आरोग्य, आहार व करमणूक सुविधा
गावात असणाऱ्या सुविधा - इतर पौष्टिक आहार केन्द्र, स्थानिक नसलेल्या सुविधांची अंतरे - शिशुविकास पौष्टिक आहार केन्द्र (ICDS), - ५ की.मी.पेक्षा कमी अंतरावर. अंगणवाडी पौष्टिक आहार केन्द्र, - ५ की.मी.पेक्षा कमी अंतरावर. अंगणवाडी पौष्टिक आहार केन्द्र, - ५ की.मी.पेक्षा कमी अंतरावर. आशा, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. समुदाय भवन (टीव्ही सह अथवा विरहित), - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. क्रीडांगण, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. खेळ / करमणूक क्लब, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. सिनेमा/ व्हिडियो थियेटर, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. सार्वजनिक ग्रंथालय, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. सार्वजनिक वाचनालय, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. वृत्तपत्र पुरवठा, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. विधानसभा मतदान केन्द्र, - ५ ते १० की.मी.अंतरावर. जन्म व मृत्यु नोंदणी केन्द्र, - ५ की.मी.पेक्षा कमी अंतरावर.
वीज पुरवठा
घरगुती वापरासाठी वीजपुरवठा - आहे. शेतीसाठी वीजपुरवठा - नाही. व्यापारी वापरासाठी वीजपुरवठा - नाही. सर्व प्रकारच्या वापरासाठी वीजपुरवठा - नाही.
संदर्भ
वर्ग:गडचिरोली जिल्ह्यातील गावे वर्ग:धानोरा तालुक्यातील गावे
रमाबाई (चित्रपट)
रमाबाई हा २०१६ मधील कन्नड भाषेतील रमाबाई आंबेडकरांच्या जीवनावर आधारित, जीवनचरित्रपर चित्रपट आहे. चित्रपटाचे दिग्दर्शन एम. रंगनाथ यांनी केले आहे, आणि अभिनेत्री यागना शेट्टी यांनी रमाईची मुख्य भूमिका तर सिद्दराम कर्णिक यांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची भूमिका साकारली आहे. १४ एप्रिल २०१६ रोजी डॉ. अंबेडकरांच्या जन्मदिवशी हा चित्रपट प्रदर्शित झालेला आहे. रमाबाई आंबेडकरांच्या जीवनावर प्रदर्शित झालेला हा दुसरा चित्रपट आहे, यापूर्वी इ.स. २०१० प्रकाश जाधव यांनी रमाबाई भिमराव आंबेडकर हा मराठी चित्रपट बनवलेला आहे.
संदर्भ
वर्ग:इ.स. २०१६ मधील चित्रपट वर्ग:कन्नड भाषेमधील चित्रपट वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संबंधी चित्रपट
सिरिंत्रा साएंग्साकाओरात
सिरिंत्रा साएंग्साकाओरात (१८ नोव्हेंबर, इ.स. १९९६:थायलंड - ) ही 🇹🇭 thailandकडून आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळणारी खेळाडू आहे. ही उजव्या हाताने फलंदाजी करते.
वर्ग:थायलंडच्या महिला क्रिकेट खेळाडू वर्ग:इ.स. १९९६ मधील जन्म वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
कोंबडवाडी
कोंबडवाडी हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील सोलापूर जिल्ह्यातील मोहोळ तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथे मध्यम आणि चांगले हवामान असते.हे कोरडे हवामानाच्या श्रेणीत येते. उन्हाळा, पावसाळा आणि हिवाळा हे ऋतू असतात. मार्च ते मे हे महिने उन्हाळ्याच्या काळात येतात आणि या काळात कमाल तापमान ३० ते ४० डिग्री सेल्सिअस पर्यंत असते. एप्रिल आणि मे महिन्याचा कालावधी सर्वात उष्ण असतो. येथे पाऊस अल्प आणि अनिश्चित प्रमाणात पडतो. जूनच्या दुसऱ्या पंधरवड्यापासून ते सप्टेंबर अखेरपर्यंत मान्सूनचा कालावधी असतो. सरासरी ५४५ मि.मी. पाऊस पडतो. येथे हिवाळा नोव्हेंबरमध्ये सुरू होतो आणि फेब्रुवारी महिन्यात तापमान कधीकधी १० अंश सेल्सिअसपेक्षा कमी होते. हिवाळ्याच्या हंगामातील किमान तापमान जानेवारीत सुमारे ९ अंश सेल्सिअस असते.
संदर्भ
वर्ग:मोहोळ तालुक्यातील गावे वर्ग:सोलापूर जिल्ह्यातील गावे
रामनाथ गोएंका पुरस्कार
रामनाथ गोएंका उत्कृष्ट पत्रकारिता पुरस्कार (RNG पुरस्कार) हे भारतातील पत्रकारितेच्या क्षेत्रातील पुरस्कारांपैकी एक आहेत. रामनाथ गोएंका यांच्या नावावर असलेले हे पुरस्कार २००६ पासून दरवर्षी आयोजित केले जात आहेत. २०२१ मध्ये याची १४ वी आवृत्ती आयोजित केली गेली. हे पुरस्कार मुद्रित पत्रकारिता तसेच प्रसारण पत्रकारिता या दोन्हींसाठी दिले जातात. २०२१ मध्ये उत्कृष्टतेसाठी एकूण १६ वर्गवारींसाठी हे पुरस्कार देण्यात आले.
संदर्भ
वर्ग:पत्रकारिता वर्ग:पत्रकारिता क्षेत्रामधील पुरस्कार
दगडवाडी (पूर्णा)
दगडवाडी हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील परभणी जिल्ह्यातील पूर्णा तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील हवामान उष्ण व कोरडे आहे.येथे नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी हा हिवाळा हंगाम असतो. हिवाळ्यात दिवसा तापमान ३० सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान १५ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते.जून ते ऑक्टोबर हा पावसाळा हंगाम असतो. पावसाळ्यात दिवसा तापमान ३१ अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान २३ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते. पावसाळ्यात मध्यम प्रमाणात पाऊस पडतो. वार्षिक पर्जन्यमान ५६० मिमी असते.मार्च ते मे हा उन्हाळा मोसम असतो. उन्हाळ्यात दिवसा तापमान ३९ अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान २५ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते.
संदर्भ
वर्ग:पूर्णा तालुक्यातील गावे वर्ग:परभणी जिल्ह्यातील गावे
रघुराम राजन
रघुराम राजन हे अर्थशास्त्रज्ञ आहेत. सप्टेंबर ४, इ.स. २०१३ रोजी त्यांची भारतीय रिझर्व्ह बँकेचे २३ वे गव्हर्नर म्हणून त्यांची नियुक्ती झाली. राजन भारतीय अर्थ मंत्रालयाचे प्रमुख आर्थिक सल्लागार होते. तसेच २००३ ते २००७ ते आंतरराष्ट्रीय नाणेनिधीचे(IMF) प्रमुख अर्थतज्ज्ञ होते.
राजन यांचा जन्म १९६३ साली भोपाळ, मध्यप्रदेश येथे तमिळ कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील भारतीय गुप्तवार्ता केंद्रात वरिष्ठ अधिकारी होते. राजन यांनी ७वी ते १२वी पर्यंतचे शिक्षण दिल्ली पब्लिक स्कूल मध्ये घेतले. त्यांनी १९८५ साली भारतीय प्रौद्योगीकी संस्थान, दिल्ली (आयआयटी) मधून इलेक्ट्रिकल अभियांत्रिकीची पदवी संपादन केली. १९८७ साली राजन यांनी भारतीय प्रबंध संस्थान, अहमदाबाद (आयआयएम) इथून उद्योग व्यवस्थापनातील पदव्युत्तर पदविका संपादन केली. १९९१ साली राजन यांनी अमेरिकेतील मॅसाचुसेट्सच्या एमआयटीमधून व्यवस्थापनशास्त्रात पी.एच.डी. केली.
वर्ग:भारतीय रिझर्व बँकेचे गव्हर्नर वर्ग:भारतीय अर्थशास्त्रज्ञ वर्ग:इ.स. १९६३ मधील जन्म वर्ग:तमिळ व्यक्ती
राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता
राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार, सर्वोत्कृष्ट सहायक अभिनेता ही राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमधील एक श्रेणी आहे. भारतातील माहिती व प्रसारण मंत्रालयाने स्थापन केलेल्या डायरेक्टरेट ऑफ फिल्म फेस्टिव्हलद्वारे दरवर्षी हे पुरस्कार सादर करण्यात येतात. हा सहायक भूमिकेत सर्वोत्कृष्ट कामगिरी बजावणाऱ्या कलाकारास सादर केला जातो. हा एक रजत कमल पुरस्कार आहे. २०१७ला या पुरस्कारात रजत कमल, प्रमाणपत्र आणि रोख रक्कम असे पारितोषिकात समाविष्ट होते. नवी दिल्ली येथे आयोजित कार्यक्रमात राष्ट्रपतींच्या हस्ते हा पुरस्कार प्रदान केला जातो.
राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांची स्थापना १९५४ मध्ये "उच्च सौंदर्याचा आणि तांत्रिक मानक आणि शैक्षणिक आणि संस्कृती मूल्य असलेल्या चित्रपटांच्या निर्मितीस प्रोत्साहित करण्यासाठी" केली गेली आणि प्रादेशिक चित्रपटांसाठी पुरस्कारांचा समावेश करण्याचे नियोजनही केले. पुरस्कार "चित्रपटांसाठी राज्य पुरस्कार" म्हणून स्थापित करण्यात आले होते. परंतु १९५६ मध्ये १५व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये त्याचे "राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार" असे नामकरण करण्यात आले.
राज्य पुरस्काराने १९८४ मध्ये सहायक अभिनेताची श्रेणी सुरू केले गेली. जरी भारतीय चित्रपटसृष्टीने सुमारे २० भाषा आणि बोलीभाषांमध्ये चित्रपटांची निर्मिती केली असली तरी हिंदी, मल्याळम, तामिळ, बंगाली, मराठी, कन्नड आणि तेलगू अशा सात प्रमुख भाषांमध्ये काम केलेल्या कलाकारांनी हे पारितोषिक मिळवले आहेत.
या पुरस्काराचे पहिले प्राप्तकर्ता व्हिक्टर बॅनर्जी होते, त्यांना घरे बइरे (१९८४) या बंगाली चित्रपटातील कामगिरीबद्दल ३२व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्काराने गौरविण्यात आले. २०१९ पुरस्कारांपर्यंत नाना पाटेकर, पंकज कपूर आणि अतुल कुलकर्णी या तीन कलाकारांना दोनदा गौरविण्यात आले आहे. पाटेकर यांना हिंदी चित्रपट परिंदा (१९८९) आणि अग्नि साक्षी (१९९६) साठी पुरस्काराने सन्मानित केले गेले. कपूर यांना राख (१९८८) आणि मकबूल (२००३) या हिंदी चित्रपटात काम केल्याबद्दल पुरस्कार मिळाला. कुलकर्णी यांना हे राम या १९९९ च्या तामिळ/हिंदी चित्रपटातील व चांदनी बार (२००१) या हिंदी चित्रपटातील कामगिरीबद्दल पुरस्कार देण्यात आला. परेश रावळ आणि दिलीप प्रभावळकर यांनी प्रत्येकी एका वर्षात दोन कामगिरीसाठी पुरस्कार जिंकला आहे. रावळ यांना ४१व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्काराने वो छोकरी (१९९३) आणि सर (१९९३) या हिंदी चित्रपटांतील मुख्य भूमिकांकरिता पुरस्कार मिळाला, तर प्रभावलकरांना ५४व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्काराने हिंदी चित्रपटात लगे रहो मुन्ना भाई (२००६) आणि शेवरी (२००६) हा मराठी चित्रपटतील अभिनयासाठी हा सन्मान जिंकला. ४२व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारात हा पुरस्कार आशिष विद्यार्थी आणि नागेश यांच्यामध्ये अनुक्रमे हिंदी चित्रपट द्रोहकाल (१९९९) आणि तामिळ चित्रपट नाम्मवर (१९९९) या चित्रपटातील भूमिकांकरिता प्रदान केला गेला. सर्वात अलिकडील पुरस्कार प्राप्तकर्ता स्वानंद किरकिरे आहे, ज्यानी चुंबक (२०१८) या मराठी चित्रपटातील अभिनयासाठी ६६व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार सोहळ्यात हा पुरस्कार मिळविला.
संदर्भ
* वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कार
दंडशास्त्र
दंडशास्त्र :  गुन्हाकरिता देण्यात येणाऱ्या शिक्षेसंबंधीचे शास्त्र. प्रत्येक समाजात गुन्हांचा प्रतिकार दंडनाने केला जातो. दंडशास्त्रात शिक्षा का करायची, शिक्षेचे हेतू काय, शिक्षा कशी असावी आणि त्याचा प्रत्यक्ष व संभाव्य गुन्हेगारावर काय परिणाम होतो, या प्रश्नांचा विचार केला जातो. दंडशास्त्राचा मुख्य उद्देश गुन्हा व शिक्षा यांमधील परस्परसंबंधाची लोकांना जाणीव करून देणे हा असला पाहिजे.
वप्राचीन काळी ‘पाप’ आणि ‘गुन्हा’ यात भेद केला जात नसे. आधुनिक दंडशास्त्रात असा भेद केला जातो. ‘पाप’ हे नीतिशास्त्राच्या कक्षेत येते. ज्या काळात धर्म व रूढी या कायद्याच्या प्रमुख प्रेरणा होत्या, त्या काळात पाप केल्यास दंडशास्त्राप्रमाणे शिक्षा होत असे. हिंदू धर्मशास्त्रात प्रायश्चित हे मुख्यतः पापाचे क्षालन होण्यासाठी घेतले जात असे. प्रायश्चित्ताने पाप नाहीसे होऊन पाप करणारा शुद्ध होतो. पाश्चात्त्य दंडशास्त्रातसुद्धा शुद्धीकरणाचा विचार प्लेटोपासून टॉमस अक्वाय्‌नसपर्यंत व कांटपासून टी. एच्. ग्रीनपर्यंत अनेक तत्त्ववेत्यांनी मांडला.
प्राचीन दंडशास्त्र
मनुस्मृती, धर्मशास्त्र, रामायण, महाभारत वगैरे ग्रंथांत प्राचीन काळातील दंडशास्त्राची माहिती मिळते. राजसत्तेचे फिर्यादी हे स्वरूप त्याचप्रमाणे दहशत, समाजसंरक्षण व अपराध्याची सुधारणा हे दंडनाचे तीन मुख्य उद्देशही प्रचीन भारतीयांना माहीत होते. शिवाय महाभारतातील द्युमत्सेन व सत्यवानाचा संवाद लक्षात घेता देहान्त शिक्षेविरूद्धही त्यावेळी मतप्रवाह होता, असे दिसून येते. पाश्चात्त्य देशांत या शास्त्राची प्रगती अठराव्या शतकातच झाली. इटलीत चेझारे बोनेसाना बेक्कारीआ या विद्वानाने गुन्हे व सजा या विषयावर १७६४ मध्ये एक पुस्तिका लिहिली व त्यामुळे या विषयावर विचारमंथन सुरू झाले. बेक्कारीआच्या विवेचनाचे सार थोडक्यात असे : प्रत्येक व्यक्ती आपल्या कृत्यांच्या संभाव्य परिणामांचा विचार करून वागते गुन्ह्याचा परिणाम व्यक्तीच्या हिताचा नाही, हे तिला सांगणे आणि या उपरही व्यक्तीने गुन्हा केल्यास तिला शिक्षा देणे, हा शिक्षेचा हेतू असतो. व्यक्तीमधील व समाजातील सूडभावना अंशतः तृप्त करणे, ही शिक्षेमागील भूमिका असते. त्यामुळे पुष्कळ देशांत फौजदारी कायद्यात सुधारणा करण्यात आल्या. आदिम जमातींत आधिदैविक दंडनामागे सूड किंवा बदला ह्याच भूमिका दिसतात.
दंडशास्त्रासंबंधीचा लिखित उल्लेख हामुराबीच्या (इ. स. पू. १७९२–५०) विधिसंहितेत मिळतो. त्यानंतर ज्यूंमध्ये मोझेस याने कायदा प्रस्थापित केला. त्यात धर्मसत्तेचे वर्चस्व आढळते. त्यानंतर रोमन साम्राज्यात गुन्हा हा बहुतांशी दिवाणी स्वरूपाचा हक्कभंग समजण्यात येत असे. पुढे क्रमाक्रमाने त्याचे खासगी स्वरूप जाऊन ती बाब राजसत्तेच्या कक्षेत आली. त्यानंतर जर्मन आक्रमकांनी आपला कायदा सुरू केला व त्या वेळी गुन्हाचे खासगी स्वरूप एवढे वाढले की, बहुतेक गुन्हे नुकसानभरपाई देऊन माफ होत असत. मध्ययुगीन काळात अग्निदिव्य, जलदिव्य वगैरे कल्पना बळावल्या. आरोपी हा गुन्हेगार आहे, असे गृहीत धरून पुराव्याचा बोजा त्यावर असे. पाखंडी लोकांना छळ व शिक्षा देण्यासाठी ⇨ इन्किझिशन संस्था उदयास आली. फ्रेंच राज्यक्रांतीच्या वेळी राज्यसत्ता व प्रजा यांचे संबंध करारस्वरूपी आहेत, अशी कल्पना प्रसृत झाली. प्रत्येक गुन्ह्यासाठी आगाऊ माहीत असलेली ठराविक शिक्षा पाहिजे, असे मत बेक्कारीआने मांडले. पुढे गुन्हेगाराच्या मनःस्थितीचा किंवा परिस्थितीचा विचार करणारा एक संप्रदाय निर्माण झाला. गुन्हा ही एक नैसर्गिक घटना आहे व ज्याप्रमाणे वीज, पूर वगैरे नैसर्गिक अरिष्टे येतात, त्याचप्रमाणे हे एक अरिष्ट आहे, म्हणून गुन्हेगारांना दूर ठेवण्यात अथवा ठार मारण्यात काही एक दोष नाही, अशी तिसरी एक विचारसरणी पुढे उदयास आली.
अगदी प्राचीन काळी प्राचीन जमातींत राज्य अथवा सरकार या संस्थेचा उगमही झालेला नव्हता, त्या वेळी गुन्ह्याचे प्रकार मुख्यत्वेकरून तीन असत : (१) जमातीमधील चालीरीतीविरुद्ध कृत्य, (२) कुटुंबातील चालीरीतीविरुद्ध कृत्य व (३) एका जमातीने दुसऱ्या जमातीला केलेली इजा. उदा., चेटूक हा पहिल्या प्रकारातील गुन्हा, व्यभिचार हा दुसऱ्या प्रकारातील गुन्हा व चोरी हा तिसऱ्या प्रकारातील गुन्हा होय.
प्रतिशोध किंवा सूड ही शिक्षेमागील अगदी सनातन अशी भूमिका आहे. गुन्ह्याविरूद्ध समाजामध्ये निषेधाची प्रतिक्रिया निर्माण होते आणि त्याची परिणती सूडभावनेने होते. जीवाकरिता जीव, दाताकरिता दात किंवा डोळ्याकरिता डोळा हा प्राचीन समाजाचा शिक्षाविषयक नियम होता. काही समाजांत बलात्कारादी गुन्ह्याकरिता कडक शिक्षा दिल्या जात. कारण अशा कृत्यांमुळे समाजाच्या भावना दुखावल्या जात आणि सूडाची तीव्र भावना निर्माण होई. त्या सूडभावनेचे शमन कडक शिक्षेमुळे होई. शिवाय अपराध्याला जरब बसून तो आणि इतर संभाव्य गुन्हेगार गुन्ह्यांपासून परावृत्त होत. फाशीची शिक्षा ही समाजाच्या तीव्र सूडभावनेचीच द्योतक आहे.
अर्वाचीन दंडशास्त्र
एकोणिसाव्या शतकात उपयुक्ततावादाचा जनक जेरेमी बेंथॅम ह्याने दंडशास्त्राचा नवीन सिद्धांत मांडला. गुन्ह्यांमुळे होणारे फायदे व तोटे आणि शिक्षेमुळे होणारे फायदे व तोटे ह्यांचे त्याने गणितच मांडले. शिक्षेचा उद्देश गुन्हा केल्यास तोटा होतो, हे दाखवणे होय, दहशत निर्माण होणे हा त्याचा प्रधान हेतू असावा परंतु गुन्हा आणि शिक्षा ह्यांच्या वाईट परिणामांमध्ये समतोल असावा. शिक्षा ही गुन्ह्याप्रमाणे न ठरविता गुन्हेगाराच्या हेतूचा आणि इतर वर्तणुकीचा विचार करून ठरवावी. ज्याला आपल्या अपराधाचे परिणाम समजत नाहीत किंवा ज्याला अमुक एक कृती अपराध आहे हेही समजत नाही, त्याला शिक्षा केल्यास भयोत्पादनही होत नाही आणि दहशतही बसत नाही. अशांना (उदा., वेडे, बालगुन्हेगार) योग्य मार्गदर्शन करणाऱ्या दंडशास्त्राने वेगळी वागणूक दिली पाहिजे. जेरेमी बेंथॅमच्या तत्त्वज्ञानाने दंडशास्त्रामध्ये फार मोठी क्रांती घडून आली. भारतीय दंडविधानाची रचना मेकॉले ह्याने ह्याच सिद्धांतांवर केली. मेकॉले हा बेंथॅमचा अनुयायी होता.
अगदी आधुनिक काळात सुधारणावादी दंडधोरणाचा पुरस्कार करण्यात येत आहे. या धोरणाप्रमाणे गुन्हेगार मुळात वाईट नसून सामाजिक, आर्थिक व मानसिक कारणांमुळे तो गुन्ह्यांस प्रवृत्त होतो. त्यास सुधारणे व पुन्हा सामाजिक जीवनात त्याचे पुनर्वसन करणे, हे दंडशास्त्राचे ध्येय मानले जाते.
दंडधोरणात जसा बदल झाला, तसाच शिक्षेच्या स्वरूपातही झाला. सूडभावनेच्या दंडधोरणानुसार योजिलेल्या शिक्षा क्रूरतेकडे झुकणाऱ्या होत्या. हिंस्त्र श्वापदाला खायला देणे, भिंतीत चिणून मारणे, उकळत्या तेलात टाकणे, कड्यावरून खाली ढकलून देणे ह्यांसारख्या शिक्षा मध्ययुगीन काळात दिल्या जात. देहान्ताची शिक्षा जवळजवळ २०० अपराधांकरिता देण्यात येत असे. आज ही शिक्षा फक्त दोन किंवा चार आरोपांविरूद्ध देण्यात येते. पुष्कळ वेळा कोणत्या गुन्ह्यास काय शिक्षा द्यावी, हे ठरलेले नसे. यामुळे एकच गुन्हा करणाऱ्या दोन व्यक्तींना निराळी शिक्षा होत असे. गुन्हा कोणत्या परिस्थितीत आणि कोणत्या मनःस्थितीत झाला ह्याचाही विचार करण्यात येत नसे.
सुरुवातीला ज्या व्यक्तीविरुद्ध गुन्हा घडला, त्या व्यक्तीवरच गुन्हेगाराविरूद्ध कारवाई करण्याचे ओझे पडत असे. दिवाणी व फौजदारी असा भेद न्यायपद्धतीत नव्हता. रोमन साम्राज्यात गुन्हा बहुतांशी दिवाणी स्वरूपाचा हक्कभंग मानण्यात येई. क्रमाक्रमाने त्याचे खाजगी स्वरूप जाऊन ती बाब राजसत्तेच्या कक्षेत आली. भारतात प्राचीन काळीदेखील गुन्ह्यांचे स्वरूप खासगी अगर दिवाणी स्वरूपाचे नव्हते. फिर्याद नसली, तरी राजा गुन्हा घडला असल्यास त्याबाबत चौकशी करून गुन्हेगारास योग्य ती शिक्षा देई. हिंदू धर्मशास्त्रातदेखील सुरुवातीला शिक्षेचा हेतू अपराध ज्या व्यक्तीच्या विरुद्ध घडला, तिला नुकसानभरपाई देण्याचा होता. सर्वांत प्राचीन सूत्रांत मनुष्यवधाकरिता, क्षत्रियाचा वध झाला असेल, तर एक हजार गाई, वैश्याच्या वधाकरिता शंभर गाई आणि शूद्राच्या वधाकरिता दहा गाई, अपराध्याने द्यायची अशी शिक्षा सांगितली होती. या गाई मेलेल्या माणसांच्या नातलगांना देण्यात येत. पुढे दंडाची रक्कम शासनाकडे जाऊ लागली. स्मृतिकारांनी कारावासाची शिक्षाही सांगितली आहे. देहान्ताची शिक्षा अनेक सामान्य गुन्हांकरिताही होत असे. उदा., अफवा पसरवणे, घरफोडी, राजाचे हत्ती किंवा घोडे चोरणे, राजद्रोह इत्यादी.
हिंदू धर्मशास्त्रात समानतेचे तत्त्व पाळले जात नव्हते. गुन्हेगाराच्या किंवा ज्याच्याविरूद्ध गुन्हा केला, त्याच्या सामाजिक दर्जानुसार शिक्षेचे स्वरूप ठरत असे. उदा., ब्राह्मणाने क्षत्रियाची निंदा केल्यास पन्नास पानांचे भोजन हा दंड द्यावा लागे. परंतु जर त्याने वैश्याची किंवा शूद्राची निंदा केली, तर त्यास अनुक्रमे पंचवीस व बारा पानांचाच दंड द्यावा लागे. खालच्या सामाजिक पातळीवरील माणसाने वरील पातळीवरच्या माणसाची निंदा केल्यास शिक्षा अधिक कडक होत असे. सम्राट अशोकाने या पद्धतीत सुसंगती व मवाळपणा आणला हे खरे तरीपण कायद्यापुढे सर्व समान हे तत्त्व त्यानेही आणले नाही. ब्राह्मणांना अनेक विशेष अधिकार होते. त्यांना देहान्ताची शिक्षा होत नसे : तसेच शारीरिक छळास तोंड द्यावे लागत नसे.
सध्या शिक्षेचे खालील प्रकार प्रचलित आहेत : मृत्युदंड, कारावास व आर्थिक दंड. आर्थिक दंडात अपराध्यास शासन करण्याचा हेतू तर असतोच पण त्याबरोबर ज्या व्यक्तीविरुद्ध गुन्हा घडला, त्या व्यक्तीचे नुकसान भरून देण्याचाही उद्देश असतो. कधी कधी गुन्हेगाराची मालमत्ताही जप्त करण्यात येते. भारतीय फौजदारी विधिसंहितेप्रमाणे खालील शिक्षा प्रचलित आहेत : (१) मृत्युदंड किंवा देहान्त शासन, (२) आजन्म कारावास, (३) सश्रम सजा, (४) साधी सजा, (५) मालमत्तेची जप्ती, (६) दंड.
देहान्त शासनाची शिक्षा खून, राजद्रोह इ. गंभीर गुन्ह्यांकरिता देण्यात येते. ही शिक्षा रद्द करण्याकडे आधुनिक कल आहे. पूर्वी ब्रिटिश अमदानीत काही अवधीपर्यंत जन्मठेपेचे कैदी अंदमान बेटात पाठविले जात. १९५५ साली ही पद्धत रद्द करण्यात आली तसेच १९५५ पूर्वी दंडन प्रकारात फटके मारण्याची तरतूद होती तीही रद्द करण्यात आली.
सश्रम कारावासात कैद्याकडून काम करून घेण्यात येते. साध्या कारावासात कोणतेही काम करून घेण्यात येत नाही. कैद्यांचे प्रथम व द्वितीय असे वर्ग असतात. प्रथम वर्गाच्या कैद्यांना जास्त सवलती मिळतात. कोणत्या कैद्याला कोणता वर्ग द्यायचा ह्यासंबंधीचे काही नियम ठरलेले आहेत. शासनास किंवा न्यायालयास कैद्याचा वर्ग ठरवता येतो.
पूर्वी काही गुन्ह्यांच्या बाबतीत मालमत्ताजप्तीची शिक्षा येई. इंग्लंड, अमेरिकेत अशी सजा आता अस्तित्वात नाही. भारतीय दंडविधिसंहितेतील ही शिक्षा खालील तीन अपराधांकरिता देण्यात येते : (१) भारत सरकारशी मैत्रीचे संबंध असलेल्या राष्ट्रावर हल्ला करणे किंवा तसा प्रयत्न करणे. या अपराधास्तव अपराध्याने ह्या हल्ल्यात वापरलेली मालमत्ता अथवा हल्ला करून मिळविलेली मालमत्ता सरकारजमा होते, (२) वरील प्रकारची मालमत्ता इतर कोणत्याही इसमाने जर घेतली, तर ती जप्त होते, (३) सरकारी सेवकाने खरेदी करू नये अशी मालमत्ता जर खरेदी केली, तर ती सरकारजमा करण्यात येते.
कित्येक गुन्ह्यांसंबंधी शिक्षा नमूद करताना कारावास व दंड ह्यांची कमाल व किमान मर्यादा कायद्यामध्ये सांगण्यात येते. ह्या दोन मर्यादांमध्ये योग्य ती शिक्षा ठरविण्याचा अधिकार न्यायालयांना असतो. दंड न दिल्यास अधिक कारावासाची शिक्षा ठोठावली जाते. अधिक कारावास म्हणजे किती ते न्यायालय ठरविते.
न्यायालयाने दिलेल्या शिक्षेविरुद्ध ती फार कडक आहे, असा आक्षेप वरच्या न्यायालयात घेता येतो. जिल्ह्या न्यायाधिशाने दिलेल्या शिक्षेविरूद्ध उच्च न्यायालयाकडे आणि त्यानंतर सर्वोच्च न्यायालयाकडे दाद मागता येते. सर्वोच्च न्यायालयाने शिक्षा कायम केल्यावरदेखील राष्ट्रपतींकडे दयेसाठी अर्ज करण्यास मुभा आहे. भारतीय संविधानाने राष्ट्रपतींना कोणत्याही व्यक्तीस माफी देण्याचा, त्याची शिक्षा रद्द करण्याचा किंवा कमी करण्याचा अधिकार दिलेला आहे. मानवी न्याय सदोष असल्यामुळेच दयेच्या अर्जाची तरतूद सर्व सुसंस्कृत देशांच्या संविधानात केलेली आढळते.
आधुनिक दंडशास्त्रात उत्तरोत्तर प्रगती चालली आहे. शिक्षेचे रानटी प्रकार आता जवळजवळ नष्ट झाले आहेत. शिक्षेचा परिणाम अपराध्यास आणि समाजास रानटी बनविण्याकडे होऊ नये, असा प्रयत्न चालू आहे. समाजाचे संरक्षण व कैद्याची सुधारणा यांवर आधुनिक शासनसंस्था भर देत आहेत. सूड अथवा बदला ही भावना आता लुप्त होत आहे.
आधुनिक दंडशास्त्राचा एक हेतू गुन्ह्याचे नियंत्रण हा आहे. त्यामुळे त्यात गुन्हाच्या नियंत्रणाचे आधुनिक प्रकार अंतर्भूत होतात. हस्ताक्षर व ⇨ बोटांचे ठसे यांचा अभ्यास, ⇨न्यायवैद्यक, ⇨न्यायरसायनशास्त्र  इत्यादींचा त्याचप्रमाणे मानसशास्त्र आणि शिक्षणशास्त्र यांमधील नवीन संशोधनांचा उपयोग दंडशास्त्रात होत आहे. कारागृहांची सुधारणा, कैद्यांच्या शिक्षणाची आणि पुनर्वसनाची व्यवस्था यांसारख्या सुधारणांच्या योगे आधुनिक दंडशास्त्राला विधायक स्वरूप प्राप्त झाले आहे.
वर्ग:महिला संपादनेथॉन
गावठण
गावठण हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील दक्षिण कोकणातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मालवण तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. पावसाळ्यात येथे भातशेती केली जाते.
संदर्भ
वर्ग:मालवण तालुक्यातील गावे वर्ग:सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील गावे
कुलदीप नायर
कुलदीप नायर (१४ ऑगस्ट १९२३ - २३ ऑगस्ट २०१८) हे एक भारतीय पत्रकार, स्तंभलेखक, मानवाधिकार कार्यकर्ते, लेखक आणि युनायटेड किंगडममधील भारताचे माजी उच्चायुक्त होते. त्यांच्या प्रदीर्घ कारकिर्दीसाठी ते डाव्या विचारसरणीचे राजकीय समालोचक म्हणून प्रसिद्ध होते. १९९७मध्ये त्यांना भारतीय संसदेच्या वरिष्ठ सभागृहाचे सदस्य म्हणूनही नामांकन मिळाले होते.
प्रारंभिक जीवन
नायर यांचा जन्म सियालकोट, पंजाब, ब्रिटिश भारत येथे १४ ऑगस्ट १९२३ रोजी एका पंजाबी हिंदू खत्री कुटुंबात झाला. त्यांनी बी.ए. (ऑनर्स) फॉरमन ख्रिश्चन कॉलेज लाहोरमधून आणि एलएलबी. लॉ कॉलेज लाहोर मधून पूर्ण केले. 1952 मध्ये त्यांनी शिष्यवृत्तीवर नॉर्थवेस्टर्न युनिव्हर्सिटीच्या मेडिल स्कूल ऑफ जर्नलिझममधून पत्रकारितेचा अभ्यास केला.
कारकीर्द
नय्यर सुरुवातीला उर्दू प्रेस रिपोर्टर होते. ते द स्टेट्समन या इंग्रजी वृत्तपत्राच्या दिल्ली आवृत्तीचे संपादक होते आणि भारतीय आणीबाणीच्या (१९७५-७७) अखेरीस त्यांना अटक करण्यात आली होती.1978 मध्ये त्यांनी एडिटर्स गिल्ड ऑफ इंडियाची स्थापना केली. ते मानवाधिकार कार्यकर्ते आणि शांतता कार्यकर्ते देखील होते. 1996 मध्ये ते संयुक्त राष्ट्रात भारताच्या शिष्टमंडळाचे सदस्य होते. 1990 मध्ये त्यांची ग्रेट ब्रिटनमध्ये उच्चायुक्त म्हणून नियुक्ती करण्यात आली आणि ऑगस्ट 1997 मध्ये भारतीय संसदेच्या राज्यसभेच्या वरिष्ठ सभागृहात त्यांची नियुक्ती झाली. डेक्कन हेराल्ड (बेंगळुरू), द डेली स्टार, द संडे गार्डियन, द न्यूझ, द स्टेटसमन, एक्सप्रेस ट्रिब्यून, डॉन, आणि प्रभासाक्षी. नायर जून 2014 मध्ये शांतता कार्यकर्ता सुधारणे 2000 पासून दरवर्षी, नायर हे अमृतसरजवळील अटारी-वाघा भारत-पाकिस्तान सीमेवर पाकिस्तान आणि भारताच्या स्वातंत्र्यदिनी (14/15 ऑगस्ट) शांतता कार्यकर्त्यांचे नेतृत्व करत होते. ते आणखी एका पाकिस्तानी राजकारण्याचे जवळचे मित्र होते. जलील अहमद खान (माजी MNA) ज्यांनी 2013 मध्ये आवारी हॉटेल लाहोरमध्ये नायर यांच्या पुस्तकाचे (Beyond the lines : An Autobiography) लोकार्पण सोहळा आयोजित केला होता. दोघांनीही दोन्ही देशांतील शांतता वाढवणाऱ्या विविध कार्यक्रमांमध्ये ch. 1947 मध्ये भारतातून स्थलांतरित झालेल्या पाकिस्तानातील ज्येष्ठ राजकारणी जलील अहमद खान यांनीही दोन शेजारी देशांमधील शांततेचा जोरदार पुरस्कार केला. ते पाकिस्तानातील भारतीय कैद्यांना आणि भारतातील पाकिस्तानी कैद्यांना मुक्त करण्याचे काम करत होते, ज्यांनी त्यांची शिक्षा पूर्ण केली आहे, परंतु त्यांना मुक्त केले नाही. त्यांनी 1995 पासून भारत-पाकिस्तान वाघा बॉर्डरवर 14-15 ऑगस्टच्या मध्यरात्री भारत-पाकिस्तान शांततेसाठी स्वातंत्र्य दिन साजरा करून आणि दोन्ही बाजूच्या लोकांच्या स्मरणार्थ मेणबत्ती पेटवण्याची परंपरा सुरू केली होती. त्यांच्या आयुष्याच्या उत्तरार्धात, वृद्धापकाळामुळे ते यात सहभागी होऊ शकले नाहीत, परंतु अनेक तरुणांना ही परंपरा पुढे चालवण्यास प्रेरित केले. त्यांच्या मृत्यूच्या दहा दिवस आधी त्यांनी 'अमन-दोस्ती यात्रे'ला हिरवा झेंडा दाखवला होता, जो आघाज-ए-दोस्तीच्या 40 सदस्यीय शिष्टमंडळाने दिल्लीहून वाघा बॉर्डरपर्यंत मोर्चा-ए-दोस्तीचे संस्थापक रवी नितेश आणि गांधी ग्लोबल यांच्या नेतृत्वाखाली कूच केला होता. कुटुंबाचे सचिव राम मोहन राय यांनी भारत-पाक शांततेसाठी मेणबत्त्या पेटवल्या आणि अशा प्रकारे त्यांचा वारसा पुढे चालू ठेवला. ही त्यांची शेवटची सार्वजनिक उपस्थिती होती.
राजकीय भाष्यकार
एक राजकीय समालोचक म्हणून, नायर यांनी राजकीयदृष्ट्या वर्तमान समस्यांवर मुक्तपणे त्यांचे विचार लिहिले. त्यांनी अण्णा हजारे यांच्या आंदोलनाला पाठिंबा दिला होता आणि 1971 मध्ये पूर्व पाकिस्तानमध्ये झालेल्या लष्करी अत्याचारांबद्दल माफी न मागितल्याबद्दल आणि बांगलादेशाची निर्मिती आणि भारतात अंमली पदार्थांची तस्करी करण्यास परवानगी दिल्याबद्दल त्यांनी पाकिस्तान सरकारला फटकारले. नय्यर यांच्यावर "भारतविरोधी कट सिद्धांत" चे समर्थन केल्याचा आरोप आहे. पाकिस्तानी वृत्तपत्र डॉन मधील फेब्रुवारी 2010 च्या लेखात त्यांनी आरोप केला की भारतीय दहशतवाद विरोधी पथकाचे नेते हेमंत करकरे यांची हिंदू उजव्या विचारसरणीच्या कार्यकर्त्यांनी हत्या केली होती. जुलै 2011 मध्ये यूएस अधिकाऱ्यांनी पुष्टी केली की नायर युनायटेड स्टेट्समध्ये पाकिस्तान आयएसआय द्वारे निधी पुरवलेल्या सय्यद गुलाम नबी फई यांनी आयोजित केलेल्या आणि समर्थित अनेक कार्यक्रमांना उपस्थित होते.
लेखक
कुलदीप नायर यांनी जवाहरलाल नेहरू आणि बॅरी मॅनिलो यांच्यासह वर्तमान समस्या आणि ऐतिहासिक व्यक्तींबद्दल विस्तृतपणे लिहिले आहे. नय्यर यांनी भारताच्या शेजारी पाकिस्तानशी द्विपक्षीय चर्चा आणि संलग्नतेच्या धोरणाची वकिली केली आहे. ते एका नवीन दक्षिण आशियाच्या त्यांच्या दृष्टीसाठी ओळखले जातात, ज्यामध्ये पाकिस्तान आणि भारत मैत्रीपूर्ण अटींवर असतील. नायर यांच्या आत्मचरित्राचे शीर्षक बियॉन्ड द लाइन्स आहे. हे पुस्तक जुलै 2012 मध्ये प्रसिद्ध झाले. 1999 मध्ये, त्यांना नॉर्थवेस्टर्न युनिव्हर्सिटीने माजी विद्यार्थी मेरिट पुरस्कार प्रदान केला.
2007- जीवनगौरवसाठी शहीद नियोगी स्मृती पुरस्कार
2015- रामनाथ गोएंका जीवन गौरव पुरस्कार. 2019- पद्मभूषण (मरणोत्तर)
संदर्भ
वर्ग:भारतीय पत्रकार वर्ग:पद्मभूषण पुरस्कारविजेते वर्ग:इ.स. १९२३ मधील जन्म वर्ग:इ.स. २०१८ मधील मृत्यू वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
येलबुर्गा विधानसभा मतदारसंघ
येलबुर्गा विधानसभा मतदारसंघ कर्नाटक विधानसभेचा मतदारसंघ आहे. हा मतदारसंघ कोप्पळ लोकसभा मतदारसंघात असून कोप्पळ जिल्ह्यात मोडतो.
आमदार
वर्ग:कर्नाटक विधानसभा मतदारसंघ वर्ग:कोप्पळ जिल्हा
फत्तेशिकस्त (चित्रपट)
फत्तेशिकस्त (इंग्रजी: विन किंवा हार) हा भारतीय मराठी भाषेचा ऐतिहासिक नाटक चित्रपट असून दिग्दर्श लांजेकर दिग्दर्शित आहे आणि ए.ए. फिल्म्सच्या संयुक्त विद्यमाने अल्मंड्स क्रिएशन्सच्या बॅनरखाली तयार केलेला आहे. या चित्रपटामध्ये चिन्मय मांडलेकर, मृणाल देव, समीर धर्माधिकारी यांच्यासह अंकित मोहन आणि मृण्मयी देशपांडे यांच्या भूमिका महत्त्वपूर्ण आहेत. चित्रपटाचे संगीत देवदत्त मनीषा बाजी यांनी दिले असून या ध्वनीमध्ये संत तुकारामांच्या भक्तिगीताचा समावेश आहे.
विशेष
दिग्दर्शक दिगपाल लांजेकर यांच्या शिव चरित्रावर आधरित आठ चित्रपटांच्या श्री शिवराज अष्टकातील फर्जंद नंतरचे हे दुसरे पुष्प.
कथानक
छत्रपती शिवाजी महाराजां च्या इतिहासातील एक अध्याय, लाल महाल येथे शिवाजी महाराज आणि शाहिस्तेखान यांच्यातील प्रसिद्ध चकमक यावर फत्तेशिकस्त या चित्रपटाची कथा आधारली आहे.
कलाकार
वर्ग:इ.स. २०१९ मधील मराठी चित्रपट वर्ग:शिवराज अष्टक
सिकंदराबाद जंक्शन रेल्वे स्थानक
सिकंदराबाद हे हैदराबाद शहरामधील सर्वात मोठे रेल्वे स्थानक व भारतीय रेल्वेच्या दक्षिण मध्य रेल्वे क्षेत्राचे मुख्यालय आहे. हैदराबादच्या निजामाने इ.स. १८७४ मध्ये हे स्थानक बांधले.
सिकंदराबाद स्थानक भारतामधील बहुतेक सर्व मोठ्या स्थानकांसोबत जोडले गेले आहे.
महत्त्वाच्या रेल्वेगाड्या
सि वर्ग:तेलंगणामधील रेल्वे स्थानके
नागार्जुनकोंडा
नागर्जुनकोंडा (आयएएसटी: नागराजुनिकोना, म्हणजे नागर्जुन हिल) एक ऐतिहासिक शहर आहे, आता आंध्रप्रदेश, गुंटूर जिल्ह्यातील नागर्जुन सागरजवळील एक बेट आहे. अमरावती स्तूप दुसऱ्या महत्त्वाच्या ऐतिहासिक ठिकाणापासून १६० कि.मी. अंतरावर आहे.
नागार्जुनकोंडा येथे अनेक महायान बौद्ध आणि हिंदू मंदिरांचे खंडर आहेत. ती भारतातील सर्वात श्रीमंत बौद्ध ठिकाणेंपैकी एक आहे आणि नागराजुनगर पूर्णतः धरणाखाली आहे. बौद्ध धर्मातील दक्षिणी भारतीय नागर्जुना नंतर हे नाव देण्यात आले आहे जे दुसऱ्या शतकात वास्तव्य करत होते. ही साइट अनेक बौद्ध विद्यापीठे आणि मठांची जागा होती, ज्यामुळे चीन, गंधरा, बंगाल आणि श्रीलंका पर्यंतचे विद्यार्थी आकर्षित झाले.