cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
गर्वनिर्वाण
लोकपाल
नाटककार राम गणेश गडकरी यांनी १९०८ साली 'प्रल्हादचरित्र' नावाचे नाटक लिहायला घेतले होते, या नाटकाचे नाव पुढे गडकऱ्यांचे गुरू श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकरांच्या सांगण्यावरून 'गर्वनिर्वाण' असे करण्यात आले. राम गणेश गडकऱ्यांनी लिहिलेले हे पहिले नाटक होते. त्यात ’लोकपालाचे एक पात्र आहे. 'अमात्य लोकपाल' हा हिरण्यकश्यपूच्या राज्याचा मुख्य प्रशासक आहे. आज लोकपाल बिलामध्ये लोकपालाची जी म्हणून काही 'आदर्श कर्तव्ये' अभिप्रेत आहेत, ती सर्व कर्तव्ये पार पाडणारा, किंबहुना त्याहीपेक्षा सचोटीचा, आत्मभान असलेला लोकपाल या 'गर्वनिर्वाण' नाटकात गडकऱ्यांनी रंगवला आहे. सुरुवातीला अत्यंत जबाबदारीने हिरण्यकश्यपूचा कारभार सांभाळणारा हा लोकपाल, दुरभिमानी, अतिमहत्त्वाकांक्षी आणि अहंमन्य हिरण्यकश्यपूच्या हातून अनाचार घडतोय हे पाहून त्याला सारासार विचार करण्यास सांगतो. नैतिकतेची, सत्याची आणि परिस्थितीची त्याला जाणीव करून देतो. एका महत्त्वाच्या प्रसंगात या लोकपालाच्या तोंडी वाक्य आहे- ''महाराज, लोकपालाचा नेत्र हाच राजाचा नेत्र. लोकपालाने पाहिले, ते राजानेही पाहिले.'' राज्यात प्रजेची मानसिकता काय आहे, राजाने आत्ता कसे वागणे अपेक्षित आहे, हे लोकपाल राजाला सुचवतो, प्रसंगी समजावतो, वादही होतो. आणि शेवटी हिरण्यकश्यपू लोकपालाला राज्यातून हाकलून देतो.
भारतामध्ये १९६८ साली न्यायमूर्ती सिंघवी यांनी 'लोकपाल' हा शब्द प्रथम वापरला आणि त्या नावाचे बिल बनले. 'लोकपाल' हा शब्द नक्की कधी अस्तित्वात आला, याबद्दल काही भरवसा देता येत नाही, असे असले तरी गडकऱ्यांनी हा शब्द आधीच वापरला होता, हे यावरून दिसते. भारतात लोकपाल बिलासंदर्भात जे जे म्हणून काही झाले, त्याचे अनेक संदर्भ 'गर्वनिर्वाण' नाटकात दिसतात.
गडकऱ्यांनी जेव्हा 'गर्वनिर्वाण' लिहिले त्यावेळी ते २३ वर्षांचे होते. ज्या अर्थी हा 'लोकपाल' शब्द या नाटकात त्यांनी वापरला आहे, त्या अर्थी हा शब्दप्रयोग त्यांच्याआधी झालेला असला पाहिजे. 'लोकपाल' हा नुसता शब्दच नाही, तर ज्या अर्थी त्याची कर्तव्ये या नाटकात दिसतात, त्या अर्थी 'लोकपाल' ही 'सिस्टीम' त्यांना माहीत असली पाहिजे. तत्कालीन साहित्यात, राजकीय दस्तावेजांत, व्यवस्थेत 'लोकपाल' आधीपासूनच अस्तित्वात असला पाहिजे. आणि तसे नसेल तर 'लोकपाल' या शब्दाचे आणि या 'व्यवस्थे'चे श्रेय राम गणेश गडकऱ्यांना तरी दिले पाहिजे.
लोकपाल नायक की खलनायक?
भारतात लोकपाल बिल पास झाल्यानंतर बनलेला पहिला लोकपाल नायक की हे खलनायक याबद्दल जनता साशंक असली किंवा नसली तरी, इ.स. १९१० साली रंगभूमीवर येऊ घातलेल्या ’गर्वनिर्वाण’ नाटकातील नटाला, म्हणजे संस्थानिक असलेल्या नानासाहेब जोगळेकरांना, आदर्श व्यक्तिमत्त्व असलेल्या लोकपालाची भूमिका नको होती. त्यांना 'खलनायक' असलेल्या हिरण्यकश्यपूचीच भूमिका हवी होती. कारण नट म्हणून लोकपालाच्या भूमिकेत फारसे आव्हान नसून, कर्दनकाळ ठरलेल्या हिरण्यकश्यपूची त्याला भुरळ पडली होती, आणि त्यायोगेच त्याला नट म्हणून आपली छाप पाडायची होती.
नाटकाचा बळी आणि पुनर्जन्म
’गर्वनिर्वाण’च्या कलाकारांत अंतर्गत सुंदोपसुंदी, कलह, हेवेदावे निर्माण झाले होते. वर्ध्यात रंगीत तालमीनंतर रात्री नवख्या नटाकडून गडकऱ्यांचा अपमान झाल्याच्या निमित्ताने कलाकारांमध्ये कडाक्याचे भांडण झाले आणि गडकऱ्यांच्या नाट्यरूपी पहिल्या अपत्याचा, म्हणजे 'गर्वनिर्वाण'चा, बळी पडला. शेवटी या नाटकाचा पुनर्जन्म होण्यासाठी २०१४ हे साल उजाडावे लागले.
बाह्य दुवे
वर्ग:मराठी नाटक नामसूची वर्ग:राम गणेश गडकरी यांचे साहित्य
सभासद बखर
सभासद बखर ही छत्रपती शिवाजी महाराजांचे पुत्र छत्रपती राजाराम महाराज यांच्या इच्छेने कृष्णाजी अनंत सभासद याने लिहिलेली आहे. छत्रपती राजारामांसोबत जिंजीला असताना राजारामांच्या आज्ञेनुसार इ.स. १६९७च्या सुमारास सभासदाने छत्रपती शिवाजी शहाजी भोसले यांच्या चरित्रावर बखर लिहून काढली. या बखरीत छत्रपती शिवाजी महाराजांचे सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत सर्व पराक्रम वर्णन केले आहेत. ही बखर संक्षिप्त स्वरूपात असली तरी ही शिवकाळातील बखर असल्याने तिला महत्त्व आहे. कृष्णाजी अनंत सभासद हा शिवछत्रपतींचा समकालीन होता. त्याने शिवछत्रपतींच्या जीवनातील काही घटना प्रत्यक्ष पाहिल्या होत्या. त्यामुळे 'सभासद बखर' ही इतर कोणत्याही बखरीपेक्षा विश्वसनीय मानली जाते. सभासदाने या बखरीत शिवजन्म, शिवाजी महाराजांची बंगलोर भेट, जुन्नर शहर लूट, राजगड बांधणी, चंद्रराव मोरे प्रकरण, अफजलखानाचा वध, शाहिस्तेखानाची बोटे तोडणे, मिर्झाराजे यांची भेट, शिवछत्रपतींची औरंगजेबाच्या कैदेतून सुटका, सिद्दी जोहरचा वेढा, तानाजी सिंहगड घेतो, शहाजी महाराजांचा मृत्यू, राज्याभिषेक, दक्षिण विजय, शिवाजी-संभाजी मतभेद, शिवछत्रपतींचा मृत्यू यासारखे प्रसंग मोजक्या आणि नेमक्या शब्दांत लिहिलेले आहेत.
सभासद बखरीमध्ये छञपती शिवाजी महाराजांच्या जन्माची तारीख सभासदाने नोंदवलेली नाही. या बखरीमध्ये शिवचरित्र संबंधीच्या घटनांच्या केवळ दोन तारखा मिळतात. त्या घटना म्हणजे एक त्यांचा राज्याभिषेक आणि दुसरी त्यांचा मृत्यू.
सभासद बखरीमध्ये शिवरायांच्या जीवनातील काही घटनांची अतिरंजित वर्णने केलेली आहेत. शिवरायांच्या मृत्यूच्या घटनेचे वर्णनही असेच अतिरंजित आहे.
शिवराज्याभिषेकाच्यावेळी शिवरायांनी राज्याभिषेकावर केलेल्या खर्चाचा उल्लेख कृष्णाजी अनंत सभासद याने या बखरीमध्ये केलेला आहे त्याबद्दलही आक्षेप घेतला जातो.
घेरासरसगड
घेरासरसगड हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील मध्य कोकणातील रायगड जिल्ह्यातील सुधागड तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व सकाळी धुके पडते.उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते.
संदर्भ
वर्ग:सुधागड तालुक्यातील गावे वर्ग:रायगड जिल्ह्यातील गावे
बेन्टनव्हिल, आर्कान्सा
बेन्टनव्हिल हे अमेरिकेच्या आर्कान्सा राज्यातील छोटे शहर आहे. बेन्टन काउंटीमध्ये असलेल्या या शहराची लोकसंख्या २०१० च्या जनगणनेनुसार ३५,३०१ तर फेटव्हिल-स्प्रिंगडेल-रॉजर्स या नागरी क्षेत्राची लोकसंख्या ४,६३,२०४ इतकी होती. या शहरात वॉलमार्ट या जगातील सगळ्यात मोठ्या दुकानमालिकेचे मुख्यालय आहे. या शहराची स्थापना १८३७ च्या सुमारास आधी ओसेज या नावाने झाली. १८४१मध्ये मिसूरीमधील थॉमस हार्ट बेन्टन या राजकारण्याच्या नावे या शहराचे पुनर्नामकरण करण्यात आले व १८७३मध्ये ही वसाहत अधिकृतरीत्या शहर म्हणून मान्य झाली.
वर्ग:आर्कान्सामधील शहरे वर्ग:बेंटन काउंटी (आर्कान्सा)
नरेंद्र करमरकर
नरेंद्र कृष्ण करमरकर (१९५७; ग्वाल्हेर, भारत - हयात) हे मराठी, भारतीय गणितज्ञ आहेत. ते करमरकर अल्गोरिदमासाठी प्रसिद्ध आहेत.
जीवन
करमरकरांचा जन्म १९५७ साली ग्वाल्हेरात झाला. त्यांनी इ.स. १९७८ साली भारतीय प्रौद्योगिकी संस्था, मुंबई येथून विद्युत अभियांत्रिकी शाखेची बी.टेक पदवी मिळवली. पुढे त्यांनी अमेरिकेतील कॅलिफोर्निया इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी संस्थेतून एम.एस., तर कॅलिफोर्निया विद्यापीठ, बर्कले येथून संगणकशास्त्र विषयात पीएच.डी. मिळवली.
भूज विमानतळ
भूज विमानतळ तथा श्यामजी कृष्ण वर्मा भूज विमानतळ हे भारताच्या गुजरात राज्यातील भूज येथे असलेला विमानतळ आहे. हा विमानतळ रुद्रमाता वायुसेनातळास लागून आहे.
नरेंद्र करमरकर
जीवन
न्यूजर्सी येथील बेल प्रयोगशाळेत काम करताना इ.स. १९८४ साली त्यांनी करमकर अल्गोरिदम म्हणून ख्यातनाम झालेला अल्गोरिदम मांडला. पुढे करमरकर मुंबईतील टाटा इन्स्टिट्यूट ऑफ फंडामेंटल रिसर्च या संशोधनसंस्थेत प्राध्यापक म्हणून काम केले.
भूज विमानतळ
बाह्य दुवे
वर्ग:भारतातील विमानतळ वर्ग:गुजरातमधील विमानतळ वर्ग:कच्छ जिल्हा वर्ग:भूज
नरेंद्र करमरकर
बाह्य दुवे
वर्ग:भारतीय गणितज्ञ वर्ग:मराठी गणितज्ञ वर्ग:इ.स. १९५७ मधील जन्म वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
ॲशली नर्स
अ‍ॅशली रेनाडल्डो नर्स (२२ डिसेंबर, इ.स. १९८८:बार्बाडोस - ) हा undefinedकडून आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळणारा खेळाडू आहे.
वर्ग:वेस्ट इंडीजचे क्रिकेट खेळाडू वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
पिंपळशेत
पिंपळशेत हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील उत्तर कोकणातील पालघर जिल्ह्यातील जव्हार तालुक्यातील एक गाव आहे.
भौगोलिक स्थान
जव्हार बस स्थानकापासून डहाणू मार्गाने गेल्यावर चांभारशेत गावानंतर हे गाव लागते. जव्हार बस स्थानकापासून हे गाव २८ किमी अंतरावर आहे.
हवामान
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. पावसाळ्यात येथे भातशेती, नागलीशेती केली जाते.
नागरी सुविधा
गावात प्राथमिक शिक्षण,प्राथमिक आरोग्यसेवा, रस्ते वीजपुरवठा, सार्वजनिक स्वच्छता,पाणी पुरवठा इत्यादी आवश्यक गोष्टी उपलब्ध आहेत.महाराष्ट्र राज्य परिवहन महामंडळाच्या बसेस जव्हार बस स्थानकावरून येथे येण्यासाठी ठराविक वेळी उपलब्ध असतात.रिक्शासुद्धा जव्हारवरून उपलब्ध असतात.
संदर्भ
१. https://www.census2011.co.in/data/subdistrict/4163-palghar-thane-maharashtra.html
३. https://www.mapsofindia.com/lat_long/maharashtra/
४. http://tourism.gov.in/
५. http://districts.nic.in/districtsdetails.php?sid=MH&disid=MH036
६. https://palghar.gov.in/
७. https://palghar.gov.in/tourism/
वर्ग:जव्हार तालुक्यातील गावे
होळेवाडी
होळेवाडी हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील सातारा जिल्ह्यातील कोरेगाव तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथे ऑक्टोबर ते मार्च हा हिवाळा हंगाम असतो.हिवाळ्यात दिवसा तापमान २८ अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान १८ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते.जून ते सप्टेंबर हा पावसाळा हंगाम असतो. पावसाळ्यात दिवसा तापमान २७ अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान २१ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते. पावसाळ्यात मध्यम प्रमाणात पाऊस पडतो. वार्षिक पर्जन्यमान ६०० मिमी पर्यंत असते. एप्रिल ते जून हा उन्हाळा मोसम असतो. उन्हाळ्यात दिवसा तापमान ४० अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान २५ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते.
युनियन कार्बाइड
युनियन कार्बाईड कॉर्पोरेशन ही अमेरिकन रसायनकंपनी आहे. २००१पासून ही डाउ केमिकल कंपनीची उपकंपनी आहे. युनियन कार्बाइडच्या मूळ कंपनीची स्थापना १९१७मध्ये झाली होती.
याचे मुख्यालय ह्युस्टन येथे आहे.
वर्ग:भोपाळ वायुदुर्घटना वर्ग:अमेरिकेमधील कंपन्या
लेन पास्को
पास्को, लेन वर्ग:ऑस्ट्रेलियाचे एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू वर्ग:ऑस्ट्रेलियाचे कसोटी क्रिकेट खेळाडू वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
अलेक्झांडर लुकाशेन्को
अलेक्झांडर ग्रिगोर्येव्हिच लुकाशेन्को (Аляксандр Рыгоравіч Лукашэнка, Alaksandr Ryhorawicz Łukaszenka, Александр Григорьевич Лукашенко, ३० ऑगस्ट, इ.स. १९५४) हा बेलारूस देशाचा विद्यमान राष्ट्राध्यक्ष आहे. इ.स. १९९४ सालापासून तो ह्या पदावर असून स्वतंत्र बेलारूसचा तो आजवर एकमेव राष्ट्राध्यक्ष राहिला आहे. त्याच्यावर मोठ्या प्रमाणावर मानवी हक्कांची पायमल्ली केल्याचे आरोप झाले आहेत. लुकाशेन्कोने लढलवेल्या निवडणुका अवैध आहेत असे आंतरराष्ट्रीय समुदायाचे मत आहे. अमेरिकेच्या परराष्ट्रसचिव कॉन्डोलिझा राईस ह्यांनी लुकाशेन्कोचे युरोपात शिल्लक असलेला एकमेव हुकुमशहा ह्या शब्दांत वर्णन केले आहे.
बाह्य दुवे
वर्ग:बेलारूसचे राष्ट्राध्यक्ष वर्ग:इ.स. १९५४ मधील जन्म
एल. अदाईकलराज
'''एल. अदाईकलराज''' (मे ९,इ.स. १९३६-हयात) हे भारत देशातील तमिळनाडू राज्यातील राजकारणी आहेत. ते इ.स. १९८४, इ.स. १९८९ आणि इ.स. १९९१च्या लोकसभा निवडणुकांमध्ये भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षाचे उमेदवार म्हणून तर इ.स. १९९६च्या लोकसभा निवडणुकांमध्ये तमिळ मनीला काँग्रेस पक्षाचे उमेदवार म्हणून तमिळनाडू राज्यातील तिरूचिरापल्ली लोकसभा मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून गेले.
फ्रिस्को, कॉलोराडो
या गावाची स्थापना इ.स. १८८०मध्ये झाली.
वर्ग:कॉलोराडोमधील शहरे वर्ग:समिट काउंटी, कॉलोराडो
ग्लेनवूड स्प्रिंग्ज, कॉलोराडो
ग्लेनवूड स्प्रिंग्ज अमेरिकेच्या कॉलोराडो राज्यातील छोटे गाव आहे. हे गाव गारफील्ड काउंटीचे प्रशाकीय केंद्र आहे. २००५ च्या अंदाजानुसार येथील लोकसंख्या अंदाजे ८,५६४ आहे.
वर्ग:कॉलोराडोमधील शहरे वर्ग:गारफील्ड काउंटी, कॉलोराडो
लालगुडा
लालगुडा हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील यवतमाळ जिल्ह्यातील वणी तालुक्यातील एक गाव आहे.
संदर्भ
वर्ग:वणी तालुक्यातील गावे वर्ग:यवतमाळ जिल्ह्यातील गावे
गांधीनगर वायुसेना तळ
हे भारताच्या गुजरात राज्यातील गांधीनगर येथे असलेला विमानतळ व वायुसेना तळ आहे.
वर्ग:भारतीय वायुसेनेचे विमानतळ वर्ग:गांधीनगर जिल्हा
शब्बीर अहमद
अहमद, शब्बीर वर्ग:चेन्नई सुपरस्टार्स खेळाडू वर्ग:भारतीय क्रिकेट लीग खेळाडू वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
सौराशीष लाहिरी
आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामने
वर्ग:रिकामी पाने
तेजश्री खेले
तेजश्री (रोमन : Thejasree तमिळ:தெஜஶ்ரீ /சொனாலீ கெல்லே मुळनाव : सोनाली जयकुमार खेले ) हि एक भारतीय चित्रपट अभिनेत्री आहे. प्रमुख कार्यक्षेत्र तमिळ चित्रपट. (कॉलीवूड)
व्यक्तिगत परिचय
तेजश्री खेले ही एक मराठी भाषक अभिनेत्री आहे. मुळची नाशिककर असणाऱ्या तेजश्रीने आपल्या चित्रपट कारकिर्दीचा आरंभ ओट्रन आणि मदुरै ह्या तमिळ चित्रपटाद्वारे केला.आज तेजश्री दक्षिणेतील एक महत्त्वाची अभिनेत्री म्हणून स्थिरावली आहे.
बाह्य दुवे
वर्ग:तमिळ चित्रपट अभिनेत्री वर्ग:तेलुगू चित्रपट अभिनेत्री वर्ग:मराठी व्यक्ती
कॅरिबियन समुद्र
कॅरिबियन समुद्र हा अटलांटिक महासागर आणि मेक्सिकोच्या अखाताच्या मधील समुद्र आहे. याच्या दक्षिणेस वेनेझुएला आणि कोलंबिया, नैऋत्येस पनामा, पश्चिमेस कोस्टा रिका, निकाराग्वा, ग्वाटेमाला आणि बेलिझ, उत्तरेस ग्रेटर ॲंटिल्स, क्युबा, जमैका, डॉमिनिकन प्रजासत्ताक आणि पोर्तो रिको तर पूर्वेस लेसर ॲंटिल्स हे देश/भूभाग आहेत.
संदर्भ आणि नोंदी
वर्ग:समुद्र वर्ग:अटलांटिक महासागर वर्ग:कॅरिबियन
घोरपड (समुद्रपूर)
घोरपड हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील वर्धा जिल्ह्यातील समुद्रपूर तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील हवामान वर्षभर कोरडे असते.उन्हाळी मोसम अतिउष्ण असतो.हिवाळा व उन्हाळा हे दोन्ही ऋतू तीव्र असतात.उन्हाळी मोसमात दिवसाच्या व रात्रीच्या तापमानात जास्त फरक असतो.मे हा अतिउष्णतेचा आणि जानेवारी हा कडाक्याच्या थंडीचा महिना असतो. वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान ११० सेंमी.पर्यंत असते.
संदर्भ
वर्ग:समुद्रपूर तालुक्यातील गावे वर्ग:वर्धा जिल्ह्यातील गावे
जाळे (पेठ)
जाळे हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील नाशिक जिल्ह्यातील पेठ तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथे मार्चच्या मध्यापासून जूनच्या पूर्वार्धापर्यंत उन्हाळा असतो. उन्हाळ्यात हवामान सामान्यतः उष्ण असून तापमान ३८ ते ४० सेल्सीअसपर्यंत असते.जून महिन्याच्या मध्यापासून पावसास सुरुवात होऊन ऑक्टोबरच्या मध्यापर्यंत पावसाळा असतो. सर्वसाधारण नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी या काळात थंडी असते.वार्षिक सर्वसाधारण हवामान उष्ण व विषम असते.वार्षिक पर्जन्यमान २००० मि.मी.पर्यंत असते.
संदर्भ
वर्ग:पेठ तालुक्यातील गावे वर्ग:नाशिक जिल्ह्यातील गावे
पॅलिसेड, कॉलोराडो
पॅलिसेड अमेरिकेच्या कॉलोराडो राज्यातील छोटे गाव आहे. मेसा काउंटीमधील या शहराची लोकसंख्या २०१० च्या जनगणनेनुसार २,६९२ होती.
येथे मोठ्या प्रमाणात पीचची लागवड आणि द्राक्षाचे मळे आहेत.
वर्ग:कॉलोराडोमधील शहरे वर्ग:मेसा काउंटी, कॉलोराडो
छिन्नी
वर्ग:हाताने वापरावयाची उपकरणे
होळकर घराणे
होळकर घराणे हे भारतातील, इंदूर संस्थानचे संस्थानिक होते. संस्थानिक बनण्याअगोदर १८ व्या शतकाच्या सुरुवातीला होळकर घराण्याचा कर्ता मल्हारराव होळकर यांनी आपल्या पराक्रमाच्या जोरावर मराठी सेनेमध्ये महत्त्वाचे स्थान मिळवले व मराठ्यांचे उत्तर भारतात वर्चस्व प्रस्थापित करण्यात मोठा वाटा उचलला. उत्तर भारतातील माळवा प्रांतातील व्यवस्था चोख रहावी यासाठी पेशव्यांनी होळकरांना खास अधिकार दिले व इंदूर येथे आपले बस्तान बसवण्यास प्रोत्साहित केले. होळकर हे मूळचे महाराष्ट्रातील धनगर जमातीतील होते.
दत्ताजी शिंदे
दत्ताजी शिंदे हे मराठ्यांचे शूर सेनापती होते. पानिपतच्या युद्धात नजीबखानाने त्यांना ठार मारले. . मरण्याच्या आगोदर नजीबने त्यांना विचारले होते 'क्यूॅं मरहट्टे और लढोगे ?' त्यावर दत्ताजीने दिलेले 'क्यूॅं नही, बचेंगे तो और भी लढेंगे''  हे उत्तर अजरामर झाले आहे. सच्चीतानंद शेवडेंच्या पानिपतचा रणसंग्राम ह्या पुस्तकात ह्याबद्दल संदर्भ सापडतो...१०जानेवारी १७६०साली झालेल्या यमुना नदीच्या काठावर बुराडी घाटात साबाजी शिंदे व नजीबखानात लढाई झाली..नाजीबखनाकडे जंबुरे(लहान तोफ) व लहान टप्प्याच्या बंदुका होत्या त्यामुळे साबाजीचे सैन्य पटापट मरू लागले.दत्ताजी शिंदे यांना ही वार्ता कळताच ते सहाय्याला धावून आले.दत्ताजीनी नजीबच्या सैन्याला बेटापालिकडे रेटत नेले..एवढ्यात नजीबाची नव्या दमाची फौज आली त्यांनी मराठ्यांवर गोळ्यांचा वर्षाव केला.नजीबखान आणि कुत्बशाह दोघेही हातात तलवार घेऊन दत्ताजी शिंद्यांच्याकडे झेपावले.बराच वेळ चकमक उडाली.जखमी होऊन पडलेल्या दत्ताजीना नजीबखानाने विचारले अजून लढशील का?त्या अवस्थेतही दत्ताजीनी ताडकन उत्तर दिले क्यू नही बचेंगे तो और भी लढेंगे..अखेरीस कुत्बशाह ने दत्ताजी शिंद्यांचा शिरच्छेद केला.राजाराम चोपदाराने शिंदे यांचा पार्थिव देह समारंगणातुनआणलानी यमुनानदीच्या काठी त्यावर अंत्यसंस्कार केले
दत्ताजी शिंदे हा राणोजी शिंद्याचा दुसरा मुलगा, जयाप्पाचा सख्खा व महादजीचा सावत्र भाऊ. जयाप्पा मेल्यानंतर (१७५५) शिंदे घराण्याची सरदारकी जयाप्पाचा पुत्र जनकोजी यास मिळाली. परंतु तो लहान होता म्हणून दत्ताजीच कारभार पाही. या चुलत्यापुतण्यांनी अनेक पराक्रम केले व उत्तर हिंदुस्थानांतील पुष्कळ प्रांत मराठी साम्राज्यांत समाविष्ट केले. कुकडीच्या लढाईत ज्या अकरा शूर असामींनी थेट निजामाच्या हत्तीवर चाल करून त्याची डोलाची अंबारी खालीं पाडली. त्यांपैकीं दत्ताजी हा एक होता (१७५१). त्यानंतर पुन्हा निजामानें उपसर्ग दिल्याने पेशव्यांनी दत्ताजीस मुख्य सेनापती करून व बरोबर विश्वासरावास देऊन निजामावर पाठविलें. त्यानें शिंदखेड येथें निजामाला गांठून त्याचा पूर्ण मोड केला व पंचवीस लक्षांचा प्रांत व नळदुर्ग किल्ला मिळविला (१७५७). जयाप्पाचा ज्या बिजसिंगाच्या (मारवाडावरील) मोहिमेत खून झाला, त्या मोहिमेतही दत्ताजी होता; खून झाल्यावर दत्ताजीने तें दुःख एकीकडे ठेवून बिजेसिंगाचा मोड केला व (जून १७५५). पुढें दत्ताजीने सर्व मारवाडचें राज्य घेऊन त्याचा तिसरा हिस्सा मराठी साम्राज्यांत दाखल करून पांच कोट रु खंडणी मिळविली (१७५६). नंतर बुंदीच्या राणीस मदत करून व तिचा मुलगा गादीवर बसवून, दत्ताजीनें ४० लाख रुपये मिळविले व सरकारचें बरेंच कर्ज फेडले (१७५६). पुढील सालीं दादासाहेब (?) अबदालीवर गेला असतां व मल्हारराव होळकर, हिंगणे, राजेबहाद्दर वगैरे मंडळी त्याला मदत करण्यांत कुचराई करीत असतां, त्यानें दत्ताजीसच धाडण्याबद्दल पेशव्यांस अनेक पत्र लिहिली आहेत.
यावेळीं दत्ताजीने आपलें लग्न उरकून घेतले (१७५८). त्याच्या स्त्रीचें नांव भागीरथीबाई. लग्न उरकून दत्ताजी उज्जयिनीस आला. तेथें मल्हाररावानें त्याचा भोळा स्वभाव पाहून त्यास दादासाहेबाने (?) सांगितलेल्या नजीबखानाचें पारिपत्य करण्याच्या कामगिरीपासून परावृत्त केलें. याचवेळी मल्हाररावानें "नजीब खळी राखावा, न राखल्यास पेशवे तुम्हां आम्हांस धोत्रे बडविण्यास लावितील" असे उद्‍गार काढिले. जनकोजी लहान पण मुत्सद्दी असल्याने, त्याने हा सल्ला फेटाळला, पण भोळ्या दत्ताजीनें तो स्वीकारून नजीबास राखलें, मात्र त्याच नजीबानें दत्ताजीचा विश्वासघातानें प्राण घेतला.
यावेळी दिल्ली मराठ्यांच्या ताब्यांत कायमची गेल्यासारखी झाल्याने नजीबाने व बादशहाने गुप्‍तपणें पत्रे लिहून अबदालीस ताबडतोब बोलाविलें व दत्ताजीस भागीरथीवर पूल बांधून देण्याच्या गुळचट थापा देऊन स्वस्थ बसविलें. याप्रमाणें नजीबाने सहा महिने (एप्रिल ते ऑक्टोबर) पुलाच्या थापेवर त्याला झुलविलें व त्याच्या विरुद्ध आपली सर्व तयारी चालविली आणि आंतून सर्व मुसुलमानांशी कारस्थानें करून नोव्हेंबरांत अबदालीस दत्ताजीवर आणवून त्यास कैचीत पकडले.
आतां दत्ताजीस नजीबाचे कपट उमगले; परंतु आतां त्याचा कांही उपयोग नव्हता. गंगेचा पूल नजीबाच्या ताब्यांत होता आणि तो तर अबदालीला उघड मदत करीत होता. अशा वेळींहि दत्ताजीने एकाएकीं नजीबावर स्वारी करून त्याला शुक्रतालाहून हांकलून गंगेपलीकडे रेटलें. ही लढाई मातब्बर होऊन तींत जनकोजी व दत्ताजी दोघेहि जखमी परंतु विजयी झाले (ऑक्टोबर). यावेळीं नजीबानें त्याच्याशी तात्पुरता तह केला; सुजाने हरिद्वाराच्या गंगेचे नाकें दाबून धरल्याने व अबदाली कुरुक्षेत्रास आल्याने, दत्ताजीनें गंगापार जाण्याचें रहित करून कुरुक्षेत्री अबदालीची गांठ घेतली (२२ डिसेंबर). याप्रमाणें दत्ताजी हा घेरला गेला व हें सर्व कृत्य नजीबाने केले. त्याचप्रमाणें सुजानेहि एक कोट रु. खंडणी देण्याची थाप देऊन दत्ताजीस शुक्रतालास अबदाली येईपर्यंत अडकवून ठेविलें.
यावेळीं दत्ताजी मागें अहमदशहा अबदाली व पुढें रोहिले अशा कैचींत सांपडला होता. जर मागे सरून तो जयपूरकडे वळता तर प्रसंग टळता; परंतु मागे सरणे त्या शूर पुरुषास आवडेना. त्यानें जनकोजी व कबिले यांनी दिल्लीस पाठवून दिले शुक्रताल सोडून कुंजपुऱ्यास यमुना उतरून अहमदहहा अबदालीची गांठ घेतली, व त्या दिवशीं त्याचा पराभव केला (२४ डिसेंबर १७५९). परंतु लागलीच अबदाली कुंजपुऱ्यास यमुनापार होऊन नजीब, सुजा व अहंमद बंगश यांस मिळाला. याप्रमाणें एकंदर सर्व मुसुलमान एक झाले व दत्ताजी एकटा पडला. हें समजल्यावर मल्हाररावास त्याच्या मदतीस जाण्याबद्दल पेशव्यांनी अनेकदां हुकूम पाठविले, परंतु तो मुद्दामच जयपूरकडे रेंगाळत राहिला. तसेच पेशव्यांकडून मदत मिळेना परंतु माघार घ्यावयाचीच नाहीं या वाण्याने दत्ताजीनें लढायचे ठरवले. शेवटी दत्ताजी दिल्लीस येऊन (जाने. १७६०) जनकोजीस मिळाला. तेव्हांहि जनकोजीने व पदरच्या सर्व मंडळीने त्याला परत फिरण्याचा सल्ला दिला पण अपेश घेऊन श्रीमंतांस काय तोंड दाखविणे, असें म्हणून त्यानें तो नाकारला. नंतर युद्धाचा मुकाबला निश्चित करून, पार होण्यासाठीं यमुनेचा ठाव पहातां तो लागेना व गिलच्यांचे लोक तर उलट नदी उतरून अलीकडे येऊन हल्ले करुं लागले हें पाहून दत्ताजी चिडला. शेवटी संक्रांतीच्या दिवशी तिळगूळ वाटून, तयारी करून हत्ती यमुनेंत घालून व त्यांच्या पायांत अंदू घालून, तीन घटका दिवसास दत्ताजीने गिलच्यांशी युद्ध सुरू केलें (१० जानेवारी १७६०). गिलच्यानें आपल्या तोंडावर असलेल्या जानराव वाबळे, बयाजी शिंदे व गोविंदपंत बुंदेले या सर्वांनां मागे रेटून यमुना उतरून व पांच घटकांत पांचशें मराठे ठार मारून थेट जरीपटक्यावरच चाल केली. तेव्हां सर्वत्र धुंद झाली. गिलच्यांच्या तोफांचा व बंदुकांचा मारा फार होऊ लागला. तेव्हां जिवाची तमा सोडून उभयतां पाटीलबावा निशाण बचावण्यासाठी झोंंबू लागले. जागा फार अडचणीची, नदीतीर, शेरणीची बेटे; त्यांत मराठे अडकले. हत्तीवरील आठवी घटका वाजली. तो जनकोजीच्या दंडास गोळी लागून तो बेशुद्ध झाला. तें पहातांच दत्ताजीने जोरानें गिलच्यांवर घोडे घातले. इतक्यांत यशवंत जगदळे पडला. त्याचें प्रेत काढण्यास दत्ताजी गेला, तों उजव्या बरगडींत गोळी लागून तो घोड्याखाली आला. त्यावेळीं अबदालीकडील शहानें त्याला विचारिलें कीं, 'पटेल, हमारे साथ लढेंगे?' त्यास त्या शूर पुरुषाने उत्तर दिलें कीं, " बचेंगे तो औरभी लढेंगे". परंतु याच वेळी त्याचा प्राण निघून गेला. ही बदाऊंघाटाची लढाई होय.
मराठ्यांच्या इतिहासांत जे हृदयद्रावक व शौर्याचे प्रसंग घडले, त्यांपैकीं दत्ताजीचा हा प्रसंग होय. शिंदे घराण्यांत दत्ताजी, जनकोजी, जयाप्पा, महादजींसारखे एक एक पुरुष मराठी साम्राज्याचे अभिमानी होऊन गेले.
संदर्भ
वर्ग:शिंदे घराणे वर्ग:सैनिकी पेशातील मराठी व्यक्ती
फल्याण
हवामान
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व सकाळी धुके पडते.उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते.
संदर्भ
वर्ग:सुधागड तालुक्यातील गावे वर्ग:रायगड जिल्ह्यातील गावे
ए.जी.एस. रामबाबू
'''ए.जी.एस. रामबाबू''' (१६ जुलै, १९६२ - ११ जानेवारी, २०२२ ) हे तमिळनाडू राज्यातील राजकारणी होते. ते इ.स. १९८९ आणि इ.स. १९९१च्या लोकसभा निवडणुकांमध्ये भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षाचे उमेदवार म्हणून तर इ.स. १९९६च्या लोकसभा निवडणुकांमध्ये तमिळ मनिला काँग्रेस पक्षाचे उमेदवार म्हणून तमिळनाडू राज्यातील मदुराई लोकसभा मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून गेले.
संदर्भ
वर्ग: पुरुष चरित्रलेख वर्ग:भारतीय राजकारणी वर्ग:तमिळ मनिला काँग्रेस नेते वर्ग:९ वी लोकसभा सदस्य वर्ग:१० वी लोकसभा सदस्य वर्ग:११ वी लोकसभा सदस्य वर्ग:मदुराईचे खासदार वर्ग: इ.स. १९६२ मधील जन्म वर्ग: इ.स. २०२२ मधील मृत्यू
डीप ब्ल्यु (महासंगणक)
वर्ग:महासंगणक वर्ग:आय.बी.एम. वर्ग:समांतर गणन
आइसलँड
आइसलंड हा उत्तर युरोपातील उत्तर अटलांटिक महासागरात वसलेला एक द्वीप-देश आहे. याचे क्षेत्रफळ साधारणपणे १ लक्ष चौरस मैल क्षेत्रफळ आहे. रेयक्यविक ही आइसलंडची राजधानी व सर्वांत मोठे शहर आहे. यापेक्षा लहान दुसरे गाव अकुरेरी (Akureiri) आहे. हे उत्तरेकडे आहे. येथे प्रमुख आकर्षण असे गरम पाण्याचे झरे हे रेकयाविकपासून २० मैलावर आहेत.
हवामान
आकाश बहुतेक वेळा ढगाळ असते. हा देश अत्यंत उत्तरेला असला तरीही अटलांटिक महासागरातील प्रभावशाली व कोमट खाडी प्रवाहामुळे आइसलंडमधील हवामान तुलनेत उबदार राहिले आहे.
भौगोलिक
ऐयाफ्यथ्लायोकुथ्ल (Eyjafjallajokull) नावाचा ज्वालामुखी येथे आहे. आइसलंडमध्ये अनेक सुप्त आणि जागृत ज्वालामुखी आहेत.
इतिहास
शेवटचे हिमयुगाचे अखेरचे अवशेष अजूनहि आइसलंडमध्ये शिल्लक आहेत. थिंगवेथ्लिर (Þingvellir) येथे नॉर्वेच्या राजापासून स्वतःची सुटका करू पाहणाऱ्या आणि शेती आणि पशुपालनासाठी नव्या जागा शोधणाऱ्या वायकिंग लोकांनी ९व्या शतकात प्रवेश केला. इ.स. १२६२ साली नॉर्वेचे राज्य आइसलॅंड वर सुरू झाले. कालान्तराने नॉर्वेची जागा डेन्मार्कने घेतली आणि डॅनिश सत्तेखाली आइसलंड इ.स. १९४४ सालापर्यंत राहिला. इ.स. १९४४ साली परस्परसंमतीने आइसलंड स्वतंत्र देश झाला. या घटनेची घोषणा थिंगवेथ्लिर (Þingvellir) येथे करण्यात आली होती. रेकयाविक शहरामध्ये आइसलंड देशाचे राष्ट्रीय संग्रहालय आहे.
अमेरिकेचा शोध व वसाहत
लेइफ एरिकसन हा प्रवासी कोलंबसच्या पूर्वी ५०० वर्षे हा आइसलंडमधून निघून सध्याच्या कॅनडाच्या न्यू फाईण्डलंड आणि लॅब्राडोर प्रान्ताच्या उत्तरेस विनलंड येथे उतरला आणि अमेरिकेतील पहिली युरोपीय वसाहत त्याने तेथे बांधली असे आता मानतात.
साहित्य
आथक्रिमुर (इ.स १६१४- १६७४) (Hallgrímur Pétursson) हा आइसलंडचा सर्वात प्रख्यात कवी आहे.
खेळ
वर्ग:युरोपातील देश
थेल्स्टन पेन
थेल्स्टन रॉडनी ओ'नील पेन (फेब्रुवारी १३, इ.स. १९५७:फाउल बे, सेंट फिलिप, बार्बाडोस - १० मे, २०२३) हा undefinedकडून एक कसोटी व सात एकदिवसीय क्रिकेट सामने खेळलेला खेळाडू होता
वर्ग:वेस्ट इंडीजचे क्रिकेट खेळाडू वर्ग:इ.स. १९५७ मधील जन्म वर्ग:इ.स. २०२३ मधील मृत्यू वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
नैसर्गिक उपग्रह
नैसर्गिक उपग्रह म्हणजे एखाद्या ग्रहाभोवती फिरणारी खगोलीय वस्तू (उदा. चंद्र हा पृथ्वीचा नैसर्गिक उपग्रह आहे.). अशा नैसर्गिक उपग्रहास मराठीमध्ये साधारणत: चंद्र म्हणतात. (उदा. पृथ्वीचा चंद्र, गुरूचे चंद्र, वगैरे)
वर्ग:खगोलीय वस्तू
Спутники в Солнечной системе
फ्रुटा, कॉलोराडो
फ्रुटा हे अमेरिकेच्या कॉलोराडो राज्यातील छोटे गाव आहे. हे गाव राज्याच्या पश्चिम भागातील ग्रॅंड जंक्शन या शहराजवळ मेसा काउंटीमध्ये आहे.
वर्ग:कॉलोराडोमधील शहरे वर्ग:मेसा काउंटी, कॉलोराडो
मनोविकार
मनाला होणाऱ्या विकारांना मनोविकार असे म्हणतात. मानसिक आजार हे एक प्रकारचे शारीरिक विकार होत. जेव्हा शरीरातील हृदय, किडनी व इतर अवयावान्प्रमानेच मेंदू आजारी पडतो तेव्हा मनोविकार होतात. हे बदल जैवरासायनिक द्रव्यांमध्ये किंवा मेंदूच्या जोडण्यांमध्ये होत असतात. असे बिघाड होण्यामागे अनुवांशिकता, परिसराचा प्रभाव, व्यक्तिमत्त्व, शारीरिक स्थिती अशी अनेक करणे असतात. मनोविकार अनेक प्रकारचे असतात. सहसा फक्त वेडेपणा सदृश आजार म्हणजे मनोविकार असे समजले जाते. पण हा गैरसमज आहे. वेडेपणा हे फक्त अनेक मनोविकारांमधील एका मनोविकाराच्या अनेक लक्षणांपैकी एक लक्षण आहे. नैराश्य, चिंता, मंत्रचळ, एखाद्या गोष्टीची अवास्तव आणि अतोनात भीती, उन्माद, स्मृतिभ्रंश, निद्रानाश, भुकेचे विकार, लैंगिकतेचे विकार, शारीरिक लक्षणांतून जाणवणारे मनोविकार, विविध प्रकारची व्यसने असे अनेक प्रकारचे मानसिक आजार असतात. हे आजार ओळखणारे, अभ्यासणारे, त्यावर उपचार करणारे शास्त्र म्हंजे मनोविकारशास्त्र. वैद्यकशास्त्राच्या मूलभूत अभ्यासानंतर,[MBBS] पदवी मिळाल्यावरच मनोविकार शास्त्राचा अभ्यास करता येतो. अनेक गैरसमज, कलंकभावना [STIGMA] .मेंदूच्या रचनेविषयी आणि कार्याविषयी अजूनही नसलेले स्पष्ट आणि पुरेसे ज्ञान यामुळे मनोविकारग्रस्त रुग्ण आजार लपवू बघतात
वर्ग:मानसिक आजार
नेहरू विज्ञान केंद्र
काळानुसार बदल ह्या केंद्रात विज्ञानाच्या विविध संकल्पना सोप्या आणि साध्या सरळ भाषेत समजून घेता येतात.येथे मुलांसाठी विज्ञान उद्यान साकारलेले आहे. केंद्रात शिरताक्षणीच उजव्या बाजूला उद्यान आहे तर डाव्या बाजूला रेल्वेचे वाफेचे इंजिन आहे. पुढे ट्रामचा डबा, हवाई दलाचे विमान आहे. पुढे विविध शास्रज्ञांचे अर्धपुतळे आहेत.१८० अंशातील डोम थिएटरमध्ये विज्ञानपट दाखविला जातो. प्रकाश, ध्वनी, वास, स्पर्श, चव अश्या ज्ञानेंद्रियांशी निगडित अनेक विज्ञान प्रयोग इथे आहेत.
विश्वाच्या उत्पत्ती पासून ते कृत्रिम बुद्धिमत्तेपर्यंतची प्रदर्शने इथे आहेत. वैज्ञानिक प्रयोग, त्रिमितीय विज्ञान शो, तारांगण, आकाशदर्शन वगैरे कार्यक्रम येथे आयोजित केले जातात.
२८ फेब्रुवारीला येथे राष्ट्रीय विज्ञान दिन साजरा केला जातो.
संदर्भ
वर्ग:जवाहरलाल नेहरू
बांगलादेश क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज आणि अमेरिका दौरा, २०१८
बांगलादेश क्रिकेट संघाने जून-ऑगस्ट २०१८ दरम्यान २ कसोटी सामने, ३ आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामने व ३ आंतरराष्ट्रीय ट्वेंटी२० सामने खेळण्यासाठी वेस्ट इंडीजच्या दौऱ्यावर गेला होता. ट्वेंटी२० मालिकेतील शेवटचे दोन सामने फ्लोरिडात खेळविण्यात आले. वेस्ट इंडीजने कसोटी मालिका २-० ने जिंकली. बांगलादेशने एकदिवसीय व ट्वेंटी२० मालिका दोन्ही २-१ अश्या जिंकल्या.
उमेश यादव
उमेश यादव (ऑक्टोबर २५, इ.स. १९८७ - ) हा 🇮🇳 indiaकडून एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळलेला खेळाडू आहे.
उमेश यादवचे वडील ऊस तोडनी करत होते
यादव, उमेश यादव, उमेश वर्ग:२०१५ विश्वचषक सामन्यांतील क्रिकेटपटू
ग्रँड जंक्शन, कॉलोराडो
ग्रॅंड जंक्शन हे अमेरिकेच्या कॉलोराडो शहरातील मोठे शहर आहे. डेन्व्हरच्या साधारण पश्चिमेस ३९८ किमी (२४७ मैल) अंतरावर असलेल्या या शहराची लोकसंख्या २०१० च्या जनगणनेनुसा ५८,५६६ इतकी होती.
वर्ग:कॉलोराडोमधील शहरे वर्ग:मेसा काउंटी, कॉलोराडो
शंकर पाटील
शंकर पाटील (८ ऑगस्ट, १९२६:पट्टण-कोडोली, हातकणंगले तालुका, कोल्हापूर जिल्हा, महाराष्ट्र, भारत - १८ ऑक्टोबर, इ.स. १९९४) हे मराठी कथाकार होते.
अब्दुल कारदार
अब्दुल हफीझ कारदार (उर्दू:عبد الحفیظ کاردار ) (जानेवारी १७, इ.स. १९२५ - एप्रिल २१, इ.स. १९९६) हा 🇮🇳 india तसेच 🇵🇰 pakistanकडून आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळलेला खेळाडू होता.
शंकर पाटील
जीवन
पाटलांचा जन्म कोल्हापूर जिल्ह्यातील हातकणंगले तालुक्यात पट्टण-कोडोली गावी झाला. त्यांचे शिक्षण गडहिंग्लज व कोल्हापूर येथे झाले. कोल्हापुरातील विद्यापीठातून त्यांनी बी.ए.बी.टी.पर्यंत शिकले. महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती आणि अभ्यासक्रम संशोधन मंडळात मराठी विषयासाठी विशेष अधिकारी म्हणून काम केले. इ.स. १९८५ सालातील नांदेड येथे भरलेल्या मराठी साहित्य संमेलनाचे ते अध्यक्ष होते.
इतर लेखन
वर्ग:मराठी लेखक वर्ग:मराठी साहित्यिक वर्ग:अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनांचे अध्यक्ष वर्ग:इ.स. १९९४ मधील मृत्यू वर्ग:इ.स. १९२६ मधील जन्म वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
अब्दुल कारदार
वर्ग:पाकिस्तानचे पुरूष क्रिकेट खेळाडू वर्ग:इ.स. १९२५ मधील जन्म वर्ग:इ.स. १९९६ मधील मृत्यू वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
जाधववाडी (कोरेगाव)
जाधववाडी हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील सातारा जिल्ह्यातील कोरेगाव तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथे ऑक्टोबर ते मार्च हा हिवाळा हंगाम असतो.हिवाळ्यात दिवसा तापमान २८ अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान १८ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते.जून ते सप्टेंबर हा पावसाळा हंगाम असतो. पावसाळ्यात दिवसा तापमान २७ अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान २१ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते. पावसाळ्यात मध्यम प्रमाणात पाऊस पडतो. वार्षिक पर्जन्यमान ६०० मिमी पर्यंत असते. एप्रिल ते जून हा उन्हाळा मोसम असतो. उन्हाळ्यात दिवसा तापमान ४० अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान २५ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते.
संदर्भ
वर्ग:कोरेगाव तालुक्यातील गावे वर्ग:सातारा जिल्ह्यातील गावे
व्हँकूव्हर
इ.स. २००७ च्या अंदाजानुसार शहराची लोकसंख्या ६,११,८६९ तर उपनगरांसह वस्ती २२,४९,७२५ आहे. लोकसंख्येनुसार व्हॅनकुवर कॅनडातील तिसऱ्या क्रमांकाचे शहर आहे.
या शहराला व्हॅन सिटी असेही संबोधले जाते.
वर्ग:कॅनडामधील शहरे वर्ग:ब्रिटिश कोलंबिया
कोळंबी बीजोत्पादन केंद्र
महाराष्ट्रातील पहिले गोड्या पाण्यातील कोळंबीचे शास्त्रीय बीजोत्पादन केंद्र. (जम्बो कोळंबी).
शास्त्रीय नाव : मायक्रोब्रेकीयम रोजझेनबर्गी
स्थळ : सागरी जीवशास्त्रीय संशोधन केंद्र, डॉ. बाळासाहेब सावंत कोकण कृषिविदयापीठ, पेठकिल्ला, रत्‍नागिरी ४१५६१२
नंदीबैल
नंदीबैल ही महाराष्ट्राच्या लोकसंस्कृतीतील संकल्पना मानली जाते. नंदी हा बैल शिवाचे वाहन समजला जातो त्यामुळे हिंदू संस्कृतीत त्याला विशेष मान आहे.
सामाजिक स्थान
नंदीबैल घेऊन गावोगावी फिरणारी जमात आहे. ही मंडळी नंदीबैलाला सजवून दारोदारी नेतात आणि लोकांना त्यांचे भविष्य सांगून आपला चरितार्थ चालवितात. याविषयी लोकगीतेही प्रसिद्ध आहेत.
मंगेश पाडगांवकर यांनी लिहिलेले 'सांग सांग भोलानाथ' हे बालगीत ही प्रसिद्ध आहे.
संदर्भ
वर्ग:महाराष्ट्राची संस्कृती २.खेड्यातील नंदी बैलाचा खेळ पाह...!
जामनगर विमानतळ
जामनगर विमानतळ हे भारताच्या गुजरात राज्यातील जामनगर येथे असलेला विमानतळ आहे.याची मालकी भारतीय वायुसेनेची आहे.परंतु येथे खाजगी व वाणिज्यिक विमानांना पण परवनगी देण्यात येते.
संदर्भ
वर्ग:भारतातील विमानतळ वर्ग:गुजरातमधील विमानतळ वर्ग:जामनगर जिल्हा
सेबास्टियें व्हैलां
सेबास्टियें व्हैलां (२६ मे, इ.स. १६६९:व्हिग्नी, व्हाल-द्वाज, फ्रांस - २० मे, इ.स. १७२२) हे फ्रेंच वनस्तीशास्त्रज्ञ होते.
वर्ग:फ्रेंच वनस्पतीशास्त्रज्ञ वर्ग:इ.स. १६६९ मधील जन्म वर्ग:इ.स. १७२२ मधील मृत्यू वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
गिरमीट
लाकडास,ते न फाटता, छिद्र करण्यास वापरण्यात येणारे एक उपकरण.तो बहुदा,इंग्रजी शब्द गिमलेटचा अपभ्रंश वाटतो.
वर्ग:हाताने वापरावयाची उपकरणे
अंतराळयान
म्हणजे अंतराळात जाण्यासाठी वापरण्यात येणारे विशिष्ट प्रकारचे वाहन. अंतराळयानांचा दळणवळण व पृथ्वीनिरीक्षण यासाठी उपयोग होतो. अंतराळयानाचा उपयोग दळणवळण, पृथ्वीनिरीक्षण, हवामान, ग्रहांचा अभ्यास यांसाठी होतो. भविष्यकाळात खगोल पर्यटनासाठी होऊ शकतो.
वर्ग:खगोलशास्त्र वर्ग:अंतराळयाने
चुंबक
मॅग्नेटाईट नावाच्या लोखंडाच्या किंवा पोलादाच्या खाणीत आढळणाऱ्या एक प्रकारच्या पदार्थाचा दगड. यास 'लोडस्टोन' असे नाव होते.या पदार्थात चुंबकाचे गुणधर्म होते. ख्रिस्तपूर्व ८०० च्या सुमारास ग्रीक लोकांनी चुंबकाचा उल्लेख आपल्या लिखाणात केला आहे.
चुंबकीय क्षेत्र निर्माण करणारी कुठलीही वस्तू अथवा पदार्थ. लोखंडी, कोबाल्ट ,निकेल व अन्य चुंबकीय पदार्थ चुंबकाकडे आकर्षित होतात.
हे सुद्धा पहा
वर्ग:विद्युतचुंबकशास्त्र वर्ग:भौतिकशास्त्र
Magned Aimant Mágnes Permanente magneet Magnet Magnet 攝石
हातोडा
हातोडा (अन्य नावे: हातोडी ; इंग्रजी: Hammer, हॅमर ;) हे हाताने गती देऊन लक्ष्यावर ठोका मारण्यासाठी वापरले जाणारे अवजार आहे. याच्या संरचनेत हातांत धरण्यासाठी एक दांडा व दांड्याला अग्रास धातू किंवा तत्सम पदार्थाचा वजनदार तुंबा, अर्थात ठोकळा, असतो. हातोड्याचा दांडा हातांत धरून त्यास गती दिली जाते व नेम धरून तुंब्याचा प्रहार लक्ष्यावर केला जातो. आकारमानाने लहान असणाऱ्या, हलक्या वजनाच्या हत्यारांस हातोडी अशी संज्ञा वापरली जाते.
हातोडा हे मानवी इतिहासातले बहुदा सर्वांत प्राचीन हत्यार आहे. ज्ञात पुराव्यांनुसार इ.स.पू. २६,००,००० च्या सुमारासदेखील दगडी हातोडे प्रचलित होते.
बाह्य दुवे
वर्ग:अवजारे
लाथी
लाथी हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील यवतमाळ जिल्ह्यातील वणी तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील हवामान उष्ण व कोरडे असून उन्हाळ्यात अतिउष्ण तर हिवाळ्यात अतिथंड असते.पावसाळ्यात मध्यम प्रमाणात पाऊस पडतो.
सुलभा ब्रह्मे
सुलभा ब्रह्मे (इ.स. १९३२ - १ डिसेंबर, इ.स. २०१६) या पुण्यात राहणाऱ्या मार्क्सवादी विचारवंत आणि राजकीय व सामाजिक चळवळीत भाग घेणाऱ्या एक उच्च दर्जाच्या मराठी अर्थतज्ज्ञ होत्या.
दिघेवाडी
दिघेवाडी हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील मध्य कोकणातील रायगड जिल्ह्यातील सुधागड तालुक्यातील एक गाव आहे.
सुलभा ब्रह्मे
सुलभा ब्रह्मे यांचे वडील प्लॅनिंग कमिशनचे उपाध्यक्ष व अर्थतज्ज्ञ धनंजयराव गाडगीळ, आई सामाजिक कार्यकर्त्या प्रमिला काळे गाडगीळ आणि भाऊ विख्यात पर्यावरणवादी व लेखक माधव गाडगीळ होत.
दिघेवाडी
हवामान
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व सकाळी धुके पडते.उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते.
सुलभा ब्रह्मे
सुलभा ब्रह्मे यांचे शालेय शिक्षण पुण्याच्या हुजुरपागा शाळेतून आणि महाविद्यालयीन शिक्षण एस.पी. कॉलेजातून झाले. गोखले इन्स्टिट्यूट ऑफ इकॉनॉमिक्स अँड पॉलिटिक्समधून त्यांनी अर्थशास्त्रात पीएच.डी. केले.
दिघेवाडी
संदर्भ
वर्ग:सुधागड तालुक्यातील गावे वर्ग:रायगड जिल्ह्यातील गावे
सुलभा ब्रह्मे
जनतेचा आर्थिक विकास, पर्यावरण, सेंद्रिय शेती, अणुबाँबविरोधी चळवळ, स्त्रियांचे हक्क, जातवाद, जमातवाद, लोकशिक्षण, सर्वधर्मसमभाव आणि संस्कृतीसंवर्धन या विषयांवरील लोकचळवळीत सुलभा ब्रह्मे यांचा सक्रिय सहभाग होता.
सुलभा ब्रह्मे या सेंद्रिय व सर्व परिस्थितीत टिकाव धरू शकेल अशा कोकणातील शेतीसाठी प्रयोगशील होत्या. त्यासाठी त्यांनी या विषयावरील ५०हून अधिक पुस्तिका लिहून प्रकाशित केल्या होत्या.
शंकर ब्रह्मे समाज विज्ञान ग्रंथालय
सुलभा ब्रह्मे यांनी स्थापन केलेली ही संस्था महाराष्ट्रातील डाव्या, प्रागतिक आणि धर्मनिरपेक्ष चळवळींचे केंद्र होती. संस्थेमध्ये संशोधन चाले आणि जनतेत जागृती करणाऱ्या महत्त्वाच्या विविध ज्वलंत विषयांवरील पुस्तिकांचे प्रकाशन होई.
ला पाझ
ला पाझ ही बोलिव्हिया देशाची राजधानी आहे. समुद्रसपाटीपासुन १२,००० फूट उंचीवर वसलेलेला पाझ हे जगातील सर्वात उंच राजधानीचे शहर आहे.
खगोलशास्त्रज्ञ
वर्ग:खगोलशास्त्र
ला पाझ
वर्ग:बोलिव्हियामधील शहरे वर्ग:दक्षिण अमेरिकेतील देशांच्या राजधानीची शहरे वर्ग:इ.स. १५४८ मधील निर्मिती
घुई (समुद्रपूर)
संदर्भ
वर्ग:समुद्रपूर तालुक्यातील गावे वर्ग:वर्धा जिल्ह्यातील गावे
मोॲब, युटा
मोॲब हे अमेरिकेच्या युटा राज्यातील गाव आहे.
ग्रॅंड काउंटीत कॉलोराडो नदीकाठी वसलेल्या या गावाची लोकसंख्या ४,७७९ (इ.स. २०००ची गणना) होती.
आर्चेस नॅशनल पार्क येथून जवळ आहे.
वर्ग:युटामधील शहरे वर्ग:ग्रँड काउंटी (युटा)
श्रीलंका क्रिकेट संघाचा इंग्लंड आणि आयर्लंड दौरा, २०१६
श्रीलंका क्रिकेट संघाने ८ मे पासून ५ जुलै २०१६ पर्यंत इंग्लंडचा दौरा केला. ह्या दौऱ्यावर इंग्लंडविरूद्ध ३-कसोटी सामन्यांनंतर, ५-एकदिवसीय आणि एका टी२० सामन्याचे आयोजन केले गेले होते. त्याशिवाय कसोटी मालिकेअगोदर एसेक्स आणि लीस्टरशायरविरूद्ध प्रथम-श्रेणी सामन्यांचाही समावेश होता. याचबरोबर एकदिवसीय मालिकेआधी आयर्लंडविरूद्ध २-एकदिवसीय सामन्यांच्या मालिकेचे आयोजन करण्यात आले होते.
पहिले दोन प्रथम श्रेणी सामने अनिर्णित राखल्यानंतर, श्रीलंकेला कसोटी मालिकेत २-० असा पराभव पत्करावा लागला. त्यानंतर आयर्लंड विरूद्धच्या एकदिवसीय मालिकेत श्रीलंकेने २-० असा विजय मिळवला. त्यानंतर इंग्लंडने एकदिवसीय मालिका ३-० आणि एकमेव टी२० सामना सुद्धा जिंकला. एप्रिल २०१६, मध्ये इंग्लंड आणि वेल्स क्रिकेट बोर्डाने, मालिकेत गुण-पद्धत वापरण्याचा प्रस्ताव ठेवला, आणि दोन्ही संघांनी त्यासाठी सहमती दर्शवली. त्यानंतर, गुण पद्धतीला सुपर सिरीज असे नाव दिले गेले आणि ह्या आणि इंग्लंडच्या पाकिस्तान विरूद्धच्या मालिकेसाठी मान्यता दिली गेली. कसोटी मध्ये विजेत्या संघाला ४ गुण दिले जातील, तर एकदिवसीय आणि टी२० सामन्यासाठी २-गुण दिले जातील. सर्व जमेस धरून चषक दिला जाणार नसला तरी £25,000चे पारितोषिक सर्व खेळाडूंमध्ये विभागुण देण्यात येइल. =इंग्लंड दौरा=
एकमेव टी-२० सामना
= आयर्लंड दौरा =
२रा सामना
=बाह्यदुवे= मालिका मुख्यपान - इएसपीएन क्रिकइन्फो
वर्ग:इ.स. २०१६ मधील खेळ २०१६ वर्ग:इ.स. २०१६ मधील क्रिकेट इंग्लंड श्रीलंका
चुंबकी ध्रुव
चुंबकी ध्रुवचे अर्थ खालीलप्रमाणे होऊ शकतात:
हे पण पहा
वर्ग:निःसंदिग्धीकरण पाने
शाहू महाराज
शाहू भोसले (जून २६, इ.स. १८७४ - मे ६, इ.स. १९२२), छत्रपती शाहू महाराज, राजर्षी शाहू महाराज, कोल्हापूरचे शाहू व चौथे शाहू नावांनी प्रसिद्ध, हे मराठ्यांच्या भोसले घराण्यातील कोल्हापूर संस्थानाचे राजे (राज्यकाळ १८९४ - १९००) आणि पहिले छत्रपती (१९००-१९२२) होते.
राजर्षी शाहू हे खरे लोकशाहीवादी आणि समाजसुधारक मानले जातात. शाहू महाराज हे एक सक्षम राज्यकर्ते होते. त्यांच्या राजवटीत शाहू महाराजांनी अनेक पुरोगामी धोरणे यशस्वीपणे राबवली. १८९४ मधील त्यांच्या राज्याभिषेकापासून ते १९२२ मध्ये त्यांच्या निधनापर्यंत त्यांनी राज्यातील मागास जातींतील लोकांसाठी काम केले. जात-पंथाची पर्वा न करता सर्वांना प्राथमिक शिक्षण देणे हे त्यांचे सर्वात महत्त्वाचे प्राधान्य होते.
ब्रिटिश राजसत्तेच्या काळामध्ये सामान्य जनतेला न्याय मिळवून देण्यासाठी व बहुजन समाजाच्या सामाजिक उन्नतीसाठी या काळात शाहू राजांनी प्रयत्न केले, सामाजिक परिवर्तनाला गती प्राप्त करून दिली, तसेच सनातनी वर्गाच्या विरोधाला न जुमानता दलित (अस्पृश्य) व मागासवर्गीय समाजाच्या विकासासाठी महत्त्वाची भूमिका बजावली. महाराजांना "राजर्षी" ही पदवी त्यांच्या राज्यभिषेकाच्या वेळी त्यांना त्याच्या क्षात्र गुरुने दिली. महाराष्ट्राला तीन प्रमुख समाजसुधारकांचा वैचारिक वारसा लाभला असल्यामुळे या राज्यास "फुले-शाहू-आंबेडकरांचा महाराष्ट्र" असे म्हणतात.
वेदोक्त वाद
राजघराण्यातील ब्राह्मण पुरोहितांनी वैदिक स्तोत्रानुसार ब्राह्मणेतरांचे संस्कार करण्यास नकार दिल्याने शाहूंनी आर्य समाज आणि सत्यशोधक समाजाला पाठिंबा देण्याबरोबरच मराठा समाजाच्या हक्कांसाठी प्रचार केला. त्यांनी पुजाऱ्यांना हटवून क्षात्रजगद्गुरू (क्षत्रियांचे विश्व गुरू) ही पदवी देऊन एका तरुण मराठाची ब्राह्मणेतरांचे धर्मगुरू म्हणून नियुक्ती करण्याचे धाडसी पाऊल उचलले. याला वेदोक्त वाद म्हणून ओळखले जाते. ते लवकरच ब्राह्मणेतर चळवळीचे नेते बनले आणि मराठ्यांना त्यांच्या झेंड्याखाली एकत्र केले.
कार्य
शाहू महाराजांनी बहुजन समाजात शिक्षणप्रसार करण्यावर विशेष भर दिला. त्यांनी कोल्हापूर संस्थानात प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे व मोफत केले. स्त्री शिक्षणाचा प्रसार व्हावा म्हणून त्यांनी राजाज्ञा काढली. अस्पृश्यता नष्ट करण्याच्या दृष्टीने त्यांनी इ.स. १९१९ साली सवर्ण व अस्पृश्यांच्या वेगळ्या शाळा भरवण्याची पद्धत बंद केली. जातिभेद दूर करण्यासाठी त्यांनी आपल्या राज्यात आंतरजातीय विवाहाला मान्यता देणारा कायदा केला. इ.स. १९१७ साली त्यांनी पुनर्विवाहाचा कायदा करून विधवाविवाहाला कायदेशीर मान्यता मिळवून दिली. बहुजन समाजाला राजकीय निर्णयप्रक्रियेत सामावून घेण्यासाठी त्यांनी इ.स. १९१६ साली निपाणी येथे ‘डेक्कन रयत असोसिएशन’ ही संस्था स्थापली. वेदोक्त मंत्र म्हणण्याच्या अधिकारावरून झालेले वेदोक्त प्रकरण शाहू महाराजांच्याच काळात झाले.
त्यांचे शिक्षण ब्रिटिश अधिकारी फ्रेजर यांच्या हाताखाली झाले. पुढील शिक्षण राजकोटच्या राजकुमार कॉलेज मध्ये व धारवाड येथे झाले. अभ्यास व् शैक्षणिक सहलीद्वारे मिळालेले व्यवहारज्ञान यामुळे शाहूराजे यांचे व्यक्तिमत्त्व विकसित झाले होते. १८९६चा दुष्काळ व नंतर आलेली प्लेगची साथ या काळात त्यांची कसोटी लागली आणि त्याला ते पूर्णपणे उतरले. दुष्काळी कामे, तगाईवाटप, स्वस्त धान्यदुकाने, निराधार आश्रमाची स्थापना हे कार्य पाहता 'असा राजा होणे नाही' असेच प्रजेला वाटते.
‘शाहू छत्रपती स्पिनिंग अँड वीव्हिंग मिल’, शाहुपुरी व्यापारपेठ, शेतकऱ्यांची सहकारी संस्था, शेतकी तंत्रज्ञानाच्या संशोधनासाठी ‘किंग एडवर्ड अ‍ॅग्रिकल्चरल इन्स्टिट्यूट’ इत्यादी संस्था कोल्हापुरात स्थापण्यात त्यांचा प्रमुख वाटा होता. राधानगरी धरणाची उभारणी, शेतकऱ्यांना कर्जे उपलब्ध करून देणे अशा उपक्रमांतूनही त्यांनी कृषिविकासाकडे लक्ष पुरवले.
त्यांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांना त्यांच्या शिक्षणासाठी, तसेच मूकनायक वृत्तपत्रासाठीही सहकार्य केले होते. त्यांनी चित्रकार आबालाल रहिमान यांच्यासारख्या कलावंतांना राजाश्रय देऊन प्रोत्साहन दिले. शाहू महाराजांना 'राजर्षी' ही उपाधी कानपूरच्या कुर्मी क्षत्रिय समाजाने दिली.
स्वातंत्र्यापूर्वी कैक वर्षे आधी समता, बंधुता, धर्मनिरपेक्षता, सर्व घटकांना विकासाची समान संधी ही तत्त्वे शाहू महाराजांनी करवीर संस्थानात अमलात आणली. म्हणूनच त्यांचा देशभरात 'महाराजांचे महाराज' असा गौरव होतो. रयत प्रजा व उपेक्षित समाजाला त्यांचे हक्क व न्याय मिळवून देण्याचे कार्य शाहूंनी केले आपल्या संपूर्ण जीवन कार्यामध्ये त्यांनी समाजातील बहुजन समाजाला त्यांचे न्याय व हक्क मिळवून देण्यासाठी आपल्या अधिकाराचा पूर्णपणे वापर केला म्हणूनच ते लोककल्याणकारी राज्यकर्ते ठरले. त्यांच्या कार्याचा गौरव समकालीन लेखकांनी व इतिहासकारांनी केलेला आहे
महाराजांनी सुमारे २८ वर्षे राज्यकारभार केला. शाहू राजांना बहुजनांच्या शिक्षणाविषयी तळमळ होती. म्हणून कोल्हापूर संस्थानात सक्तीच्या मोफत शिक्षणाचा कायदा केला. तसेच ५०० ते १००० लोकवस्तीच्या गावांमध्ये शाळा काढल्या. जे पालक आपल्या मुलांना शाळेत पाठवणार नाहीत त्या पालकांना प्रतिमहिना १ रू. दंड आकरण्याची कायदेशीर तरतूद केली. त्यांनी प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे व मोफत केले. अस्पृश्यांच्या आर्थिक स्थितीत सुधारणा करण्याच्या उद्देशाने शाहू महाराजांनी अस्पृश्यांना स्वावलंबी बनवण्याचे ठरवले. त्यासाठी अस्पृश्यांना स्वतंत्र व्यवसाय करण्यास प्रोत्साहन दिले, दुकाने हॉटेल्स काढण्यासाठी प्रोत्साहन दिले, तसेच आर्थिक मदत देखील देऊ केली. अस्पृश्यांना शिवण यंत्रे देऊन स्वतंत्र व्यवसाय करण्यास प्रोत्साहन दिले राजवाड्यातील कपडे त्यांच्याकडून शिवून घेण्यास सुरुवात केली गंगाधर कांबळे या व्यक्तीला कोल्हापुरात मध्य वस्तीत चहाचे दुकान काढून दिले अस्पृश्यांना समाजात प्रतिष्ठा प्राप्त व्हावी म्हणून त्यांनी महार पैलवानांना पैलवान चांभार यांना सरदार अभंग यांना पंडित अशा पदव्या दिल्या अस्पृश्य सुशिक्षित तरुणांची तलाठी म्हणून नेमणूक केली.
अस्पृश्यता नष्ट करण्याच्या दृष्टीने त्यांनी सवर्ण व अस्पृश्यांच्या वेगळ्या शाळा भरवण्याची पद्धत १९१९ मध्ये बंद केली. गावच्या पाटलाने कारभार चांगला चालवावा यासाठी शिक्षण देणाऱ्या पाटील शाळा, प्रत्यक्ष व्यावसायिक शिक्षण देणाऱ्या, तंत्रे व कौशल्ये शिकवणाऱ्या शाळा असेही उपक्रम त्यांनी राबवले. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या विचारांचा व कार्याचा वारसा समर्थपणे चालवणारा राजा म्हणून आपली ओळख निर्माण केली. सामाजिक बंधुभाव, समता, दलित व उपेक्षित बांधवांचा उद्धार, शिक्षण, शेती, उद्योगधंदे, कला, क्रीडा व आरोग्य इत्यादी महत्त्वपूर्ण क्षेत्रामध्ये अद्वितीय स्वरूपाचे कार्य केले.
मागासलेल्या लोकांना प्रगतीच्या प्रवाहात आणावयाचे असेल तर त्यांच्यासाठी राखीव जागांची तरतूद केली पाहिजे. हा व्यापक दृष्टिकोन डोळ्यासमोर ठेवून ६ जुलै १९०२ रोजी कोल्हापूर संस्थानात मागास जातींना ५० टक्के जागा राखीव राहतील अशी घोषणा केली व तिची त्वरित अंमलबजावणी करून संबंधत अधिकाऱ्याकडून अहवाल मागविले. शाहूंच्या या निर्णयाला तेंव्हा अनेक उच्चवर्णीय पुढाऱ्यांनी विरोध केला. त्या काळात अस्पृश्य मानल्या गेलेल्या जातीच्या लोकांसाठी नोकरीमध्ये राखीव जागांची तरतूद करून सरकारी नोकऱ्या मिळवून दिल्या. शाळा, दवाखाने, पाणवठे, सार्वजनिक विहिरी, सार्वजनिक इमारती इत्यादी ठिकाणी (तत्कालीन) अस्पृश्यांना समानतेने वागवावे असा आदेश त्यांनी कोल्हापूर संस्थानात काढला. १९१७ साली त्यांनी पुनर्विवाहाचा कायदा करून विधवाविवाहाला कायदेशीर मान्यता मिळवून दिली. तसेच त्यांनी देवदासी प्रथा बंद करण्यासाठीही कायद्याची निर्मिती केली. बहुजन समाजाला राजकीय निर्णयप्रक्रियेत सामावून घेण्यासाठी त्यांनी इ.स. १९१६ साली निपाणी येथे 'डेक्कन रयत असोसिएशन' ही संस्था स्थापली.
त्याकाळी धर्माच्या नावाखाली देवांना मुले-मुली वाहण्याची विचित्र पद्धत भारतात चालू होती. परंतु राजांनी आपल्या संस्थानात जोगत्या-मुरळी प्रतिबंधक कायदा करून ही पद्धत बंद पाडली. जातिभेदाचे प्रस्थ नष्ट व्हावे म्हणून आपल्या संस्थानात आंतरजातीय व आंतरधर्मीय विवाहास कायदेशर मान्यता दिली. तसा कायदा पारित केला आणि याची प्रत्यक्ष अंमलबजावणी करताना आपल्या चूलत बहीणीचे लग्न धनगर समाजातील यशवंतराव होळकर यांच्याशी लावून दिले. एवढेच नव्हे तर संस्थानात जवळजवळ १०० मराठा-धनगर विवाह घडवून आणले. अशा अनेक कार्याच्या माध्यमातून त्यांनी स्त्रियांना सन्मानाची वागणूक व दर्जा मिळवून दिला.
तत्कालीन परिस्थितीमध्ये जातिव्यवस्थेची शिकार झालेल्या अनेक जमाती त्या काळात चोऱ्या, दरोडे अशा चुकीच्या मार्गांचा अवलंब करत होत्या. सनातनी वर्णव्यवस्थेने त्यांना उपेक्षित ठेवून शिक्षण, सत्ता व संपत्तीचा अधिकार नाकारला, त्यामुळे त्यांचे जीवन नैराश्यमय झाले. त्याचाच परिणाम म्हणून त्यांनी चोऱ्या, दरोड्यांचा मार्ग अवलंबला. त्यामुळे ब्रिटिश सरकारने या जमातीवर गुन्हेगारीचा शिक्का मारला. त्यांना रोज गावकामगाराकडे हजेरी लावावी लागत असे. शाहू राजांना या लोकांविषयी कणव होती. कारण ते खऱ्या अर्थाने वंचितांचे राजे होते. त्यामुळे शाहूंनी हजेरी पद्धत बंद केली. या जाती जमातींच्या लोकांना एकत्रित करून गुन्हेगारीपासून त्यांना परावृत्त केले. त्यांना संस्थानात नोकऱ्या दिल्या. त्यांच्यातून पहारेकरी, रखवालदार, रथाचे सारथी निर्माण केले. त्यांना घरे बांधून दिली. वणवण भटकणाऱ्या लोकांच्या राहण्याची सोय झाली. पोटापाण्याची सोय झाली. त्यामुळे गुन्हेगार म्हणून शिक्का बसलेल्या लोकांना माणूस म्हणून समाजात सन्मानाने वावरता येऊ लागले.
गुन्हेगारांना शासन करणारा सत्ताधीश सर्वत्र पहायला मिळेल. मात्र त्यांना प्रेमाने, मायेने आपलेसे करून समाजात सामाजिक दर्जा देणारा व त्यांच्यात स्वाभिमान निर्माण करणारा राजा विरळाच. वेदोक्त मंत्र म्हणण्याच्या अधिकारावरून झालेला वेदोक्त संघर्ष राजर्षी शाहूंच्याच काळात झाला. हे महाराष्ट्राच्या सामाजिक जीवनातील वादळच होते. या प्रकरणामुळे सत्यशोधक चळवळ आणखी प्रेरित झाली. बहुजन, अस्पृश्य समाजाचा सर्वांगीण विकास साधण्याचे कार्य करताना त्यांनी एका अर्थाने महात्मा फुले यांचीच परंपरा पुढे चालवली. त्यांनी सत्यशोधक चळवळीला प्रत्यक्ष सहकार्य केले. कोल्हापूर संस्थानांमध्ये सत्यशोधक चळवळीचा प्रसार आणि प्रचार करण्याचे ही महत्त्वाची जबाबदारी राजर्षी शाहू महाराजांनी पार पडली त्यांच्या नेतृत्वाखालीच संपूर्ण कोल्हापूर संस्थानांमध्ये सत्यशोधक चळवळ उभी राहिली आणि ती नेटाने पुढे नेण्याची कामगिरी देखील पार पाडली गेली. पुढे या चळवळीचा प्रसार आणि प्रचार करण्याची महत्त्वाची जबाबदारी कर्मवीर भाऊराव पाटील यांनी पार पाडली यासाठी त्यांनी शिक्षणातून बहुजन समाजाचा सर्वांगीण विकास हे सूत्र अंगिकारलेे. दलित पीडित उपेक्षित समाजाला न्याय मिळवून देण्याचा प्रयत्न केला यामागे खरी प्रेरणा ही राजर्षी शाहू, महात्मा फुले व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची होते. बाबासाहेब आंबेडकरांना माणगावच्या परिषदेमध्ये "दलितांचा नेता" व "भारतीय अग्रणी नेता" म्हणून घोषित केले. यापुढील काळामध्ये बाबासाहेबांनी दलित उपेक्षित समाजाचे नेतृत्व करावं असे आवाहनही महाराजांनी केले. शाहू यांनी सर्व उपेक्षित समाजातील व अस्पृश्य वर्गातील लोकांना आपल्या संस्थानामध्ये आरक्षणाद्वारे नोकऱ्या देण्याचा प्रयत्न केला यादृष्टीने संपूर्ण भारतामध्ये आरक्षणाचे जनक म्हणून त्यांचा गौरव केला जातो. सामाजिक न्यायाची भूमिका घेऊन शाहूराजांनी सामाजिक समतेसाठी प्रयत्न केले.
महाराजानी कोल्हापूर, बेळगाव या भागातील स्वातंत्र्यवीराना वेळोवेळी आर्थिक व इतर मदत केली. शाहू महाराज व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे संबंध चांगले होते. डॉ. बाबासाहेबांनी ‘मूकनायक’ हे पाक्षिक ३१ जानेवारी १९२०ला प्रथम प्रकाशित केले. परंतु आर्थिक अडचणीमुळे पुढे ते बंद पडले. परंतु हे राजर्षी शाहू महाराजांच्या लक्षात आल्यावर त्यांनी तत्काळ आर्थिक मदत केली.
जातिभेदाविरुद्ध लढा
राजर्षी शाहू महाराजांचे मूळ नाव यशवंतराव होते. त्यांचा जन्म कोल्हापूर जिल्ह्यातील कागल येथील घाटगे घराण्यात झाला. महाराजानी सुमारे २८ वर्षे राज्यकारभार केला. त्यांनी आपल्या राज्यात प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे व मोफत केले. स्त्री शिक्षणाचा प्रसार व्हावा म्हणून त्यांनी राजाज्ञा काढली.आंतरजातीय विवाहांचा पुरस्कार केला व त्यासंबंधी कायदा आणला,आपल्या कृतीतूनच संदेश जावा यासाठी आपल्या चुलतबहिणीचा विवाह त्यांनी आंतरजातीय केला,अस्पृश्यता नष्ट करण्याच्या दृष्टीने त्यांनी सवर्ण व अस्पृश्यांच्या वेगळ्या शाळा भरवण्याची दुष्ट पद्धत १९१९ मध्ये बंद केली. गावच्या पाटलाने कारभार चांगला चालवावा यासाठी शिक्षण देणाऱ्या पाटील शाळा, प्रत्यक्ष व्यावसायिक शिक्षण देणाऱ्या, तंत्रे व कौशल्ये शिकवणाऱ्या शाळा, बहुजन विद्यार्थ्यांंसाठी वैदिक पाठशाळा, संस्कृत भाषेच्या विकासासाठी संस्कृत शाळा असेही उपक्रम त्यांनी राबवले.
शैक्षणिक कार्य
शाहू महाराजांनी खालील शाळा सुरू केल्या. १. प्राथमिक शाळा २. माध्यमिक शाळा ३. पुरोहित शाळा ४. युवराज/ सरदार शाळा ५. पाटील शाळा ६. उद्योग शाळा ७. संस्कृत शाळा ८. सत्यशोधक शाळा ९. सैनिक शाळा १०. बालवीर शाळा ११. डोंबारी मुलांची शाळा १२. कला शाळा
शैक्षणिक वसतिगृहे
शाहू महाराजांनी सुरू केलेली शैक्षणिक वसतिगृहे खालीलप्रमाणे आहेत.
१. व्हिक्टोरिया मराठा बोर्डिंग हाऊस (१९०१) २. दिगंबर जैन बोर्डिंग (१९०१) ३. वीरशैव लिंगायत विद्यार्थी वसतिगृह (१९०६) ४. मुस्लिम बोर्डिंग (१९०६) ५. मिस क्लार्क होस्टेल (१९०८) ६. दैवज्ञ शिक्षण समाज बोर्डिंग (१९०८) ७. श्री नामदेव बोर्डिंग (१९०८) ८. पांचाळ ब्राह्मण वसतिगृह (१९१२) ९. श्रीमती सरस्वतीबाई गौड सारस्वत ब्राह्मण विद्यार्थी वसतिगृह (१९१५) १०. इंडियन ख्रिश्चन होस्टेल (१९१५) ११. कायस्थ प्रभू विद्यार्थी वसतिगृह (१९१५) १२. आर्यसमाज गुरुकुल (१९१८) १३. वैश्य बोर्डिंग (१९१८) १४. ढोर चांभार बोर्डिंग (१९१९) १५. शिवाजी वैदिक विद्यालय वसतिरगृह (१९२०) १६. श्री प्रिन्स शिवाजी मराठा बोर्डिंग हाऊस (१९२०) १७. इंडियन ख्रिश्चन होस्टेल (१९२१) १८. नाभिक विद्यार्थी वसतिगृह (१९२१) १९. सोमवंशीय आर्यक्षत्रिय बोर्डिंग (१९२०) २०. श्री देवांग बोर्डिंग (१९२०) २१. उदाजी मराठा वसतिगृह, नाशिक (१९२०) २२. चौथे शिवाजी महाराज मराठा वसतिगृह, अहमदनगर (१९२०) २३. वंजारी समाज वसतिगृह, नाशिक (१९२०) २४. श्री शाहू छत्रपती बोर्डिंग, नाशिक (१९१९) २५. चोखामेळा वसतिगृह, नागपूर (१९२०) २६. छत्रपती ताराबाई मराठा बोर्डिंग, पुणे (१९२०)
वेदोक्त मंत्र म्हणण्याच्या अधिकारावरून झालेला वेदोक्त संघर्ष राजर्षी शाहूंच्याच काळात झाला. हे महाराष्ट्राच्या सामाजिक जीवनातील वादळच होते. या प्रकरणामुळे सत्यशोधक चळवळ आणखी प्रखर झाली. बहुजन, अस्पृश्य समाजाचा सर्वांगीण विकास साधण्याचे कार्य करताना त्यांनी एका अर्थाने महात्मा फुले यांचीच परंपरा पुढे चालवली. त्यांनी सत्यशोधक चळवळीला प्रत्यक्ष सहकार्य केले.