मॅपिंग_द_फील्ड_:_जेन्डर_रिलेशन्स_इन_कंटेंपररी_इंडिया
दुसऱ्या खंडातील प्रकरणांची थोडक्यात ओळख
'‘Mapping the field’च्या दुसऱ्या खंडामध्ये समाविष्ट असणारे ‘’Genderscapes : understanding why gender bias persists in natural resource management’’ हे सुमी कृष्णा यांचे प्रकरण स्त्रिया व पर्यावरण या विषयावर आधारलेले आहे. या प्रकरणात त्या conventional, celebratory व gendered या तीन दृष्टिकोनांची भारतीय संदर्भात चर्चा करतात. स्त्रिया ही एकजिनसी वस्तू नाही, तर जात, वर्ग इत्यादी संरचना स्त्रियांच्या जीवनविश्वाला आकार देतात. त्यामुळे आपणांस अधिक सर्वसमावेशक व स्त्रियांच्या अनुभवास ग्राह्य धरणारे अभ्यासक दृष्टिकोन उभारावे लागतील. स्त्रियांना केवळ नैसर्गिक साधनसंपत्तीच्या नियोजन प्रक्रियेत सहभागी करून घेणे वा पुरुषांची यातून हकालपट्टी करणे ही स्त्रीचळवळीचा व अभ्यासकांचा उद्देश्य नाही ,तर विविध सामाजिक स्थानावरील सर्वसमावेशक बनविणे हा हेतू आहे. लिंगाधारित भूमिका, कौटुंबिक जबाबदाऱ्या, घरकाम या गोष्टी नैसर्गिक नाहीत. नैसर्गिक साधनसंपत्तीचा वापर, त्याबाबतचे नियोजन करताना ते लिंगभाव असमानतेच्या पारंपारिक दृष्टिकोनातून होत असते, अशी मांडणी सुमी कृष्णा यांनी या शोधनिबंधात केलेली आहे. स्त्रिया, कायदा आणि सामाजिक बदल या प्रकरणामध्ये अर्चना पराशर या, कायदेविषयक ज्ञानाचे वर्चस्ववादी आकलन व मुख्यप्रवाही कायदेव्यवस्था, संकल्पना यांची स्त्रीवादी चिकित्सा करत प्रस्थापित कायदेव्यवस्थेला जे आव्हान देण्यात आले त्यांची उपयुक्तता या दोन गोष्टींची प्रामुख्याने चर्चा करतात. 'हुंड्याकरिता झालेले खून व आत्महत्या - त्यांची न्यायालयांत झालेली चर्चा : स्त्रीवादी कर्तेपणातून विचारलेले प्रश्न' या शोधनिबंधामध्ये फ्लॅव्हिया ॲग्नेस कायद्याच्या section ४९८ अ व section ३०४ या कलमांची चिकित्सा करतात. या शोधनिबंधातून त्या गुन्हेगारीविरोधी संविधानिक तरतुदी व गुन्हेगारी विरोधी कायद्याची प्रत्यक्ष तांत्रिक प्रक्रिया या दोहोंमध्ये अंतर असल्याचे स्पष्ट करतात. कायद्याचे ताठर व औपचारिक स्वरूप आणि कुटुंब,समाज या पितृसत्ताक व्यवस्थेच्या असणाऱ्या संरचना यांतील क्लिष्ट नाते याकडे फ्लॅव्हिया ॲग्नेस लक्ष वेधतात. विविधतेचे राजकारण : धार्मिक समुदाय आणि विविध पितृसात्ताकता या शोधनिबंधामध्ये कुमकुम संगारी या,धर्मावर आधारित कौंटुंबिक कायदे उपयुक्त आहेत का असा प्रश्न उपस्थित करत या विविध धर्मातील वेगवेगळ्या स्वरूपाच्या पितृसत्ताकतेची चर्चा करतात. धर्मावर आधारित कौटुंबिक कायदे असण्यापेक्षा सर्व स्त्रियांचे हक्क जपणारा एकाच कायदा असावा अशी मांडणी त्या करतात. ''All in the family? Gender,caste and politics in an Indian Metropolis'' या शोधनिबंधामध्ये 'पंचायत राज'व्यवस्थेतील स्त्रियांना मिळणारे आरक्षण याची चर्चा होताना दिसते. लेखिका जानकी नायर अशी मांडणी करतात की, जात व लिंगभाव या दोन्ही परस्परांपासून न वेगळ्या होऊ शकणाऱ्या गोष्टी आहेत व सामाजिक ,राजकीय धोरणे व राजकीय व्यवहार या ठिकाणी जात व लिंगभाव या दोन्ही संरचना प्रभाव पाडताना दिसतात. जात आणि लिंगभाव या पुढील शोधनिबंधामध्ये अनुपम राव यांनी 'जात' या संरचनेचे ऐतिहासिक विश्लेषण केलेले आहे. त्या एम.एन श्रीनिवासन यांच्या सांस्कृतिकरण व Louis Dumont यांच्या शुद्ध- अशुद्धतेची पारंपरिक उतरंड या दोन्ही सिद्धान्तांवर टीका करतात. अस्पृश्यता, जातीयता ही बाब सामाजिक आणि राजकीय संरचनातून कशी उद्‌धृत होते याला हे सिद्धान्त भिडत नाहीत अशी टीका करतात. लैंगिकता : देहविक्री कामगारांचे राजकारण आणि भिन्नलैंगिकतेला प्रतिरोध करणारी चळवळ या शोधनिबंधामध्ये निवेदिता मेनन या 'लैंगिकता' या संकल्पनेची चर्चा करतात. लैंगिकता ही वेगवेगळ्या कल्पना व मूल्ये यांनी घडवलेली असते व सातत्याने काळाच्या वेगवेगळ्या टप्प्यांवर बदलत जाते. देहविक्री करणाऱ्या लोकांनी घेतलेली नवीन भूमिका व समलैंगिक गटांनी पुरुषसत्ताक व्यवस्थेला उभे केलेले आव्हान हे लैंगिकतेच्या क्षेत्रातील स्त्रीवादी राजकारणापुढचे नवे प्रश्न आहेत.