cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
गोंदिया जंक्शन रेल्वे स्थानक
गोंदिया हे भारत देशाच्या गोंदिया शहराजवळील एक रेल्वे स्थानक आहे. मुंबई व कोलकाता शहरांना नागपूर मार्गे जोडणाऱ्या हावडा−नागपूर−मुंबई रेल्वेमार्गावर असलेले गोंदिया रेल्वे स्थानक ह्या भागातील एक महत्त्वाचे स्थानक मानले जाते.
बाह्य दुवे
रे वर्ग:गोंदिया जिल्ह्यामधील रेल्वे स्थानके
किन्ही (हिंगणा)
किन्ही हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील नागपूर जिल्ह्यातील हिंगणा तालुक्यातील एक गाव आहे.
संदर्भ
वर्ग:हिंगणा तालुक्यातील गावे वर्ग:नागपूर जिल्ह्यातील गावे
डार्विन टेलेमॅक
टेलेमॅक विंडवर्ड आईलंडकडून एकूण ९ प्रथम-श्रेणी आणि ६ लिस्ट-अ सामने खेळलेला आहे. तो १९८८ १९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषकात वेस्ट इंडीज १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघातर्फे खेळला.
सायव्हर्ट सॅम्युएलसन
सायव्हर्ट व्हॉस सॅम्युएलसन (२१ नोव्हेंबर, १८८३:केप वसाहत - १८ नोव्हेंबर, १९५८:डर्बन, दक्षिण आफ्रिका) हा undefinedकडून १९१० मध्ये १ कसोटी सामने खेळलेला क्रिकेट खेळाडू होता.
वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू वर्ग:इ.स. १८८३ मधील जन्म वर्ग:इ.स. १९५८ मधील मृत्यू वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
कृत्रिम अंग
अपंगत्व आलेल्या किंवा अपघातात गमावलेल्या शरीराच्या भागाला जो नैसर्गिक नसलेला भाग बसवला जातो त्याला कृत्रिम अंग असे म्हणतात. भारतात जयपूर अतिशय कौशल्यतेने बवलेल्या कृत्रिम पायांमुळे जयपूर फुट प्रसिद्ध आहे. येथील शरीराच्या एखाद्या भागा अभावी बसवलेल्या या अंगाची रचना  रुग्णाची गरज त्याचे दिसणे आणि आवश्यक गरजा यानुसार केली जाते. याशिवाय विशिष्ट क्रियांसाठी बनवलेले कृत्रिम अंग उपयोगात आणले जातात. कृत्रिम हात किंवा पाय लावण्यापूर्वी संबंधित व्यक्तीसाठी ते कितपत योग्य ठरेल, त्याचा कोणत्या प्रकारातील कृत्रिम अवयव लावायला हवा त्याची डॉक्टरांकडून पाहणी होते.
वरील भागाचे कृत्रिम अंग
खांग्यापासून हात तुटलेला असणे, कोपरापासून किंवा ममनगटापासून तुटलेल्या ठिकाणी बसवल्या जाणाऱ्या भागांना वरील भागाचे कृत्रिम अंग म्हणतात. पाय, गुडघा, कंबर या प्रकारांना खालील भागाचे कृत्रिम अंग असे म्हणतात.
इतिहास
सुश्रुत या प्राचीन भारतातल्या शल्य शल्य विशारदाने या प्रकारच्या अनेक शस्त्रक्रिया करून रूग्णांना लाकड़ी व लोखंडी हातपाय बसवल्याचे उल्लेख आहेत.
केंद्र सरकार योजना
विकलांगजन सशक्तीकरण विभाग सामाजिक न्याय एवं अधिकारिता मंत्रालय, भारत सरकार यांची स्वता:ची वेबसाईट आहे. येथे विकलांग प्रशिक्षण योजना आणि अनुदान दिले जाते.
महाराष्ट्रातील योजना
पुण्यातील लष्कराच्या कृत्रिम अवयवरोपण केंद्र लष्करी अधिकारी व जवानांना कृत्रिम अंग देण्यासाठी प्रयत्नशील असते. तसेच समाज कल्याण विभागाच्या विविध योजना यासाठी आहेत. शासनाच्या आरोग्य विभागामार्फत कार्यरत असलेल्या या संस्थेमध्ये अस्थिव्यंग अपंगांच्या पुनर्वसन क्षेत्रातील प्रशिक्षण, अस्थिव्यंग, अपंगावर सुधारित शस्त्रक्रिया तसेच अपंग व्यक्तींना कृत्रिम अवयव पुरवठा करण्यात येतो. जीवनदायी आरोग्य योजनेअंतर्गत पात्र लाभार्थीवर कृत्रिम अवयव, सांधा शस्त्रक्रिया केल्या जातात. या योजनेचा महाराष्ट्र शासन विमा हप्ता भरत असल्यामुळे वरील निवडक व गंभीर आजारांसाठी रूग्णाला मान्यताप्राप्त रूग्णालयांत कोणतीही रक्कम द्यावी लागत नाही. शेगाव येथील गजानन महाराज संस्थान तर्फे अपंग पुनर्वसन केंद्र चालवले जाते. यात शिबिरे आयोजित केली जातात. यामध्ये शस्त्रक्रिया करण्यात येऊन अपंग रुग्णांना कृत्रिम अवयव देण्यात येतात.
बाह्य दुवे
वर्ग:जैविक अभियांत्रिकी वर्ग:कृत्रिम अंग वर्ग:जैववैद्यकीय अभियांत्रिकी वर्ग:बायोनिक्स वर्ग:विकलांग चिकित्सा वर्ग:अपंग वर्ग:रोपण वर्ग:वैद्यकीय उपकरणे
पोहरगाव
पोहरगाव हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील सोलापूर जिल्ह्यातील पंढरपूर तालुक्यातील एक गाव आहे.
सुनील कर्णिक
सुनील कर्णिक हे एक मराठी लेखक आहेत. 'आश्लेषा' नावाच्या दिवाळी अंकाचे ते संपादक असतात. हे व्यवसायाने पत्रकार आहेत. ग्रंथव्यवहारासंबंधी ते सर्व कामे करतात. साधारण १९७० च्या दशकापासून या जगताशी संबंधित राहिलेल्या व त्या निमित्ताने लेखन केलेल्या कर्णिकांचे पहिले पुस्तक,' न छापण्याजॊग्या गोष्टी' हे सन २००० साली प्रकाशित झाले. या पुस्तकाच्या दुसऱ्या आवृत्तीसह डिंपल प्रकाशनाने त्यांची सहा पुस्तके एकाच दिवशी प्रसिद्ध केली.
पोहरगाव
हवामान
येथे मध्यम आणि चांगले हवामान असते. सोलापूर कोरडे हवामानाच्या श्रेणीत येते. उन्हाळा, पावसाळा आणि हिवाळा हे ऋतू असतात. मार्च ते मे हे महिने उन्हाळ्याच्या काळात येतात आणि या काळात कमाल तापमान ३० ते ४० डिग्री सेल्सिअस पर्यंत असते. एप्रिल आणि मे महिन्याचा कालावधी सर्वात उष्ण असतो. येथे पाऊस अल्प आणि अनिश्चित प्रमाणात पडतो. जूनच्या दुसऱ्या पंधरवड्यापासून ते सप्टेंबर अखेरपर्यंत मान्सूनचा कालावधी असतो. सरासरी ५४५ मि.मी. पाऊस पडतो. सोलापुरात हिवाळा नोव्हेंबरमध्ये सुरू होतो आणि फेब्रुवारी महिन्यात तापमान कधीकधी १० अंश सेल्सिअसपेक्षा कमी होते. हिवाळ्याच्या हंगामातील किमान तापमान जानेवारीत सुमारे ९ अंश सेल्सिअस असते.
सुनील कर्णिक
सुनील कर्णिक यांनी लिहिलेली पुस्तके
वर्ग:मराठी लेखक वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
पोहरगाव
संदर्भ
वर्ग:पंढरपूर तालुक्यातील गावे वर्ग:सोलापूर जिल्ह्यातील गावे
श्रीअरविंद स्मारक व्याख्यान-माला
श्रीअरविंद स्मारक व्याख्यान-माला: दर तीन वर्षांनी ही व्याख्यानमाला पुणे विद्यापीठा तर्फे आयोजित करण्यात येत असे.
व्याख्यानमालेचा तपशील
पहिली व्याख्यानमाला इ.स.१९७२ साली पाँडिचेरीच्या श्रीअरविंद आश्रम शिक्षणकेंद्रा चे प्रबंधक व भारत सरकारचे शिक्षण-सल्लागार असणाऱ्या श्री.किरीट जोशी यांनी गुंफली. त्यानंतर क्रमाने म्हणजे इ.स. १९७५ साली श्री.दिलीपकुमार रॉय, आणि इ.स. १९७८ साली पाँडिचेरीच्या श्रीअरविंद आश्रमातील सचिव श्री.माधव पंडित यांनी पुढील पुष्पे गुंफली. इ.स. १९८० साली डॉ. गजानन नारायण जोशी यांनी चौथे पुष्प गुंफले.
व्याख्यानमालेची जन्मकथा
इ.स. १९७० साली पुणे विद्यापीठातर्फे अखिल भारतीय तत्त्वज्ञान परिषदे चे ४४ वे अधिवेशन पुणे येथे आयोजित करण्यात आले होते. स्थानिक कार्यवाह डॉ.गजानन नारायण जोशी होते, तर कार्यवाह डॉ.सुरेंद्र बारलिंगे होते. या अधिवेशनास अपेक्षेपेक्षा अधिक यश आले आणि देणग्यांच्या रूपाने मोठा निधी जमा झाला. तेव्हा अधिवेशनाचा खर्च वजा जाता शिल्लक राहिलेल्या रकमेतून श्रीअरविंद स्मारक व्याख्यान-माला चालविण्यात यावी, हा विचार मांडण्यात आला. ती सूचना पुणे विद्यापीठाने त्वरित मान्य केली आणि त्यातून या व्याख्यानमालेची निर्मिती झाली.
व्याख्यानमालेची परिणती
इ.स. १९८० साली डॉ. गजानन नारायण जोशी यांनी जे चौथे पुष्प गुंफले, त्यामध्ये तीन व्याख्यानांचा समावेश होता. त्या व्याख्यानांवर आधारित श्रीअरविंदांचे तत्त्वचिंतन हा अभ्यासपूर्ण संदर्भ-ग्रंथ प्रकाशित करण्यात आला.
संदर्भ
वर्ग:पुणे विद्यापीठ वर्ग:तत्त्वज्ञान, पूर्णयोग वर्ग:तत्त्वज्ञ वर्ग:अरविंद घोष यांचे साहित्य
बिजवाडी (इंदापूर)
बिजवाडी हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील पुणे जिल्ह्यातील इंदापूर तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील सर्वसाधारण हवामान उष्ण व कोरडे आहे. हवामानातील बदलानुसार प्रत्येक वर्षात मुख्यतः तीन ऋतू असतात.मार्च ते मे पर्यंत उन्हाळा, जून ते ऑक्टोबर पर्यंत पावसाळा आणि नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी पर्यंत हिवाळा असतो. तालुक्यातील वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान ४६० मिमी पर्यंत असते.
संदर्भ
वर्ग:इंदापूर तालुक्यातील गावे वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील गावे
डेनिसन थॉमस
डेनिसन थॉमस (३ मार्च, १९६८:ग्रेनेडा - हयात) हा वेस्ट इंडीजचा क्रिकेट खेळाडू आहे.
डेनिसन विंडवर्ड आयलंडकडून एकूण २० प्रथम-श्रेणी आणि १९ लिस्ट-अ सामने खेळलेला आहे. तो १९८८ १९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषकात वेस्ट इंडीज १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघातर्फे खेळला.
वर्ग:वेस्ट इंडीजचे क्रिकेट खेळाडू वर्ग:इ.स. १९६८ मधील जन्म वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
लेटर्स फ्रॉम अ फादर टू हिज डॉटर
लेटर फ्रॉम अ फादर टू हिज डॉटर हा जवाहरलाल नेहरूंनी त्यांची मुलगी इंदिरा नेहरू यांना लिहिलेल्या पत्रांचा संग्रह आहे. हा संग्रह मूळतः अलाहाबाद लॉ जर्नल प्रेसने १९२९ मध्ये प्रकाशित केला होता. यामध्ये १९२८ च्या उन्हाळ्यात इंदिराजी १० वर्षे वयाच्या असताना त्यांना पाठवलेल्या ३० पत्रांचा समावेश आहे. नेहरूंनी १९३१ मध्ये दुसऱ्या आवृत्तीची व्यवस्था केली आणि त्यानंतर पुढील पुनर्मुद्रण आणि आवृत्त्या प्रकाशित झाल्या.
ही पत्रे म्हणजे नैसर्गिक आणि मानवी इतिहासाच्या विषयांवर शैक्षणिक साहित्य आहे. पत्र लिहिण्याच्या वेळी नेहरू अलाहाबादमध्ये होते, तर इंदिरा मसुरीत होत्या. नेहरूंनी लिहिलेली मूळ पत्रे इंग्रजीत असताना, त्यांचे हिंदी कादंबरीकार मुन्शी प्रेमचंद यांनी पिता के पत्र पुत्री के नाम या नावाने हिंदीत भाषांतर केले. २०१४ मध्ये रोडॉल्फो झामोरा यांनी सादर केलेल्या "कार्टास ए मी हिजा इंदिरा" (माझी मुलगी इंदिराला पत्रे) या शीर्षकाखाली या पुस्तकाचे स्पॅनिश मध्ये क्यूबन भाषांतर संपादित केले गेले. त्या आवृत्तीत इतर ५ पत्रे प्रकाशित झाली. जवाहरलाल नेहरू आणि इंदिरा गांधी यांच्यातील पत्रव्यवहाराच्या १०० व्या वर्धापन दिनानिमित्त २०१८ मध्ये क्युबा मध्येही एक नवीन आवृत्ती प्रकाशित करण्यात आली.
ककबरक भाषा
ककबरक किंवा त्रिपुरी ही भारत देशाच्या त्रिपुरा राज्यामधील एक भाषा आहे. त्रिपुरी लोकांची स्थानिक भाषा असलेली त्रिपुरी बांगलादेशमधील कोमिल्ला, सिलहट इत्यादी भागात देखील वापरली जाते. त्रिपुरी भाषा ईशान्य भारतामधील एक प्राचीन भाषा मानली जाते.
वर्ग:चिनी-तिबेटी भाषासमूह वर्ग:भारतामधील भाषा वर्ग:त्रिपुरा
इब्न-ए-कासीम बाग स्टेडियम
इब्न-ए-कासीम बाग स्टेडियम हे पाकिस्तानच्या मुलतान शहरातील एक मैदान आहे. प्रामुख्याने हे मैदान क्रिकेट साठी वापरण्यात येते.
३० डिसेंबर १९८० रोजी पाकिस्तान आणि वेस्ट इंडीज संघामध्ये या स्टेडियमवर पहिला आणि शेवटचा कसोटी सामना खेळविण्यात आला तर १७ डिसेंबर १९८२ रोजी पाकिस्तान आणि भारत संघामध्ये या स्टेडियमवर पहिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामना खेळविण्यात आला.
वर्ग:पाकिस्तानातील क्रिकेट मैदाने वर्ग:मुलतान
ललिता ताम्हाणे
ललिता ताम्हणे या एक मराठी लेखिका आहेत. चित्रपटसृष्टीतील स्त्री कलावंत हे त्यांच्या पुस्तकाचे विषय आहेत.
संदर्भ
वर्ग:मराठी लेखिका वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
रोलँड बोमाँट
रोलॅंड बोमॉंट (४ फेब्रुवारी, १८८४:नताल वसाहत - २५ मे, १९५८:डर्बन, दक्षिण आफ्रिका) हा undefinedकडून १९१२ ते १९१४ दरम्यान ५ कसोटी सामने खेळलेला क्रिकेट खेळाडू होता.
वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू वर्ग:इ.स. १८८४ मधील जन्म वर्ग:इ.स. १९५८ मधील मृत्यू वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
ॲन ऑटोबायोग्राफी (नेहरू)
ॲन ऑटोबायोग्राफी (अनुवाद: एक आत्मचरित्र, ज्याला टुवर्ड फ्रीडम (१९३६) असेही म्हटले जाते) हे जवाहरलाल नेहरू यांनी जून १९३४ ते फेब्रुवारी १९३५ दरम्यान तुरुंगात असताना लिहिलेले आत्मचरित्रात्मक पुस्तक आहे.
या पुस्तकाची पहिली आवृत्ती १९३६ मध्ये जॉन लेन, द बॉडली हेड लिमिटेड, लंडन यांनी प्रकाशित केली होती आणि तेव्हापासून १२ हून अधिक आवृत्त्या झाल्या आहेत आणि ३० हून अधिक भाषांमध्ये अनुवादित झाले आहेत. यात ६७२ पानांपेक्षा जास्त ६८ प्रकरणे आहेत आणि पेंग्विन बुक्स इंडियाने प्रकाशित केली आहे.
वॉल्टर क्रॉकर यांच्या मते, जर नेहरू हे भारताचे पहिले पंतप्रधान म्हणून प्रसिद्ध झाले नसते तर ते त्यांच्या आत्मचरित्रासाठी प्रसिद्ध झाले असते.
कवळी
कृत्रिम दातांना कवळी असे म्हणतात. वयपरत्वे दात दुखू लागतात, अनेकदा ते हलून पडून जातात. विविध उपचारांनी ते दुरूस्त करता येत नाहीत. अशावेळी, कृत्रिम दात वा कवळी लावण्याचा प्रयोग केला जातो. दात नसल्यामुळे हिरड्यांची व त्याखालील हाडांची झीज होते. कवळी मुळे हाडांची व हिरड्यांची झीज मोठ्या प्रमाणात कमी होते. कवळी बसवून चर्वण करण्याची त्या दाढेची ताकद कमी असते. त्यामुळे घास चावून खाताना अशा रुग्णांना त्रास होतो. दात पडायला आले की सहा महिन्यांत सर्वच दात काढून कवळी बसवणे चांगले असे काही मानतात तर् काही दंतवैद्य जसे दात पडतील तसे एक एक दात बसवून झिज रोखावी असे म्हणतात. कवळीची कालमर्यादा साधारणत: पाच ते सात वर्षे असते. त्यानंतर नवीन कवळी बसवणे गरजेचे असते. कारण हिरड्यांचा आकार काही वर्षांनंतर बदलतो. कवळी कृत्रिम पदार्थापासून बनवलेली असते. पाच ते सात वर्षांनंतर कृत्रिम पदार्थांचे गुणधर्म बदलतात. तसेच त्या कृत्रिम कवळीची कार्यक्षमता कमी होते.
कृत्रिम दंतरोपण
वर्ग:जैविक अभियांत्रिकी वर्ग:कृत्रिम अंग वर्ग:जैववैद्यकीय अभियांत्रिकी वर्ग:बायोनिक्स वर्ग:अपंग वर्ग:रोपण वर्ग:वैद्यकीय उपकरणे वर्ग:दंतवैद्यक वर्ग:दंतचिकित्सा
जेराल्ड हार्टिगन
जेराल्ड पॅट्रिक डेस्मंड हार्टिगन (२० डिसेंबर, १८८४:केप वसाहत - ७ जानेवारी, १९५५:डर्बन, दक्षिण आफ्रिका) हा undefinedकडून १९१२ ते १९१४ दरम्यान ५ कसोटी सामने खेळलेला क्रिकेट खेळाडू होता.
वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू वर्ग:इ.स. १८८४ मधील जन्म वर्ग:इ.स. १९५५ मधील मृत्यू वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
खयाल
उत्तर हिंदुस्थानी अभिजात संगीतातील एक लोकप्रिय आणि विकसित स्वरूपाचा गायनप्रकार. ‘ख्याल’ याचा मूळ अर्थ ‘कल्पना’. ख्याल हा धृपदापासून विकसित झालेला गायनप्रकार आहे, हे स्थायी (अस्ताई), अंतरा या धृपदाशी साधारण असलेल्या त्याच्या घटकांनी जसे कळून येते, तसेच त्याच्या स्वरालंकारांवरून आणि बंदिषीच्या अवयवांवरून दिसून येते. धृपदाची बांधणी ही अत्यंत निगडित. परंपरा कमालीची दृढ. तीत स्वररचनांचे स्वतंत्र रीत्या आविष्कार करण्याला अवसर कमी. तेव्हा धृपदाच्या या जखडबंदपणाची प्रतिक्रिया म्हणून ख्याल या गायनप्रकाराने मूळ धरले असावे. गीतांत येणाऱ्या विषयांच्याही दृष्टीने धृपदगीते ही साधारणपणे एकसाची होती. कालांतराने त्यांच्या आशयाचा अल्प विस्तार होऊन त्यात थोडेबहुत लौकिक विषयही समाविष्ट होऊ लागले.
यानंतरच्या ख्यालगायनाच्या अवस्थेत मुक्त तानांचा वापर होतो. लयीचीही दुपटीने (क्वचित चौपटीपर्यंत) बढत होते. अनेक प्रकारची तालक्रीडा, स्वररचनांचे प्रकार आणि कलात्मक चमत्कृती सुरू होतात. त्यानंतर बोल-ताना घेतल्या जातात. बोल-तानांमध्ये चिजेच्या बोलांची स्वररचनांशी विविध लयबद्ध गुंफण होत असते.
याच्या नंतर छोटा ख्याल सुरू होतो. त्यामध्ये आलापी नसते, बोल-उपजा असतात. मात्र इतर सर्व ललित स्वरालंकारांची आणि मिश्र ताना-बोलतानांची द्रुत लयीमध्ये मुक्त पेरणी होते आणि लयीच्या उत्कट अवस्थेमध्ये समाप्ती केली जाते.
बडा ख्याल आणि छोटा ख्याल यांचा संबंध कलात्मक, एकजिनसी आणि चढत्या श्रेणीचा असतो. ते गाताना अंतर्गत पुनरुक्ती टाळणे आवश्यक आहे. नहून बडा ख्याल गाताना ज्या ताना-बोलताना येतात, त्याच पुन्हा छोटा ख्याल गाताना येऊन एकजिनसीपणा दुखावण्याचा संभव असतो. ख्यालगायनाचे हे सर्वसाधारण स्वरूप लक्षात घेऊनही घराण्याघराण्यांनुसार ख्यालगायनाच्या आविष्कारात, कधी कधी तपशिलांत आणि त्यांच्या क्रमांत थोडा बदल होतो.
या विवेचनावरून असे दिसून येईल, की ख्यालगायन हे एका बाजूने धृपदाच्या परंपरेतून विकासक्रमाने निघालेले दिसते, तर दुसऱ्या बाजूने ते ठुमरीप्रकाराच्या सीमेला स्पर्शून गेलेले आढळून येते.
संदर्भ : 1. Gosvami, O. The Story of Indian Music, Bombay, 1961.
वर्ग:हिंदुस्तानी संगीत वर्ग:गीतप्रकार
रोपाळे
रोपाळे हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील सोलापूर जिल्ह्यातील पंढरपूर तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथे मध्यम आणि चांगले हवामान असते. सोलापूर कोरडे हवामानाच्या श्रेणीत येते. उन्हाळा, पावसाळा आणि हिवाळा हे ऋतू असतात. मार्च ते मे हे महिने उन्हाळ्याच्या काळात येतात आणि या काळात कमाल तापमान ३० ते ४० डिग्री सेल्सिअस पर्यंत असते. एप्रिल आणि मे महिन्याचा कालावधी सर्वात उष्ण असतो. येथे पाऊस अल्प आणि अनिश्चित प्रमाणात पडतो. जूनच्या दुसऱ्या पंधरवड्यापासून ते सप्टेंबर अखेरपर्यंत मान्सूनचा कालावधी असतो. सरासरी ५४५ मि.मी. पाऊस पडतो. सोलापुरात हिवाळा नोव्हेंबरमध्ये सुरू होतो आणि फेब्रुवारी महिन्यात तापमान कधीकधी १० अंश सेल्सिअसपेक्षा कमी होते. हिवाळ्याच्या हंगामातील किमान तापमान जानेवारीत सुमारे ९ अंश सेल्सिअस असते.
संदर्भ
वर्ग:पंढरपूर तालुक्यातील गावे वर्ग:सोलापूर जिल्ह्यातील गावे
गाळंदवाडी नंबर २
गाळंदवाडी नंबर२ हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील पुणे जिल्ह्यातील इंदापूर तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील सर्वसाधारण हवामान उष्ण व कोरडे आहे. हवामानातील बदलानुसार प्रत्येक वर्षात मुख्यतः तीन ऋतू असतात.मार्च ते मे पर्यंत उन्हाळा, जून ते ऑक्टोबर पर्यंत पावसाळा आणि नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी पर्यंत हिवाळा असतो. तालुक्यातील वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान ४६० मिमी पर्यंत असते.
संदर्भ
वर्ग:इंदापूर तालुक्यातील गावे वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील गावे
हर्बी टेलर
हर्बर्ट विल्फ्रेड हर्बी टेलर (५ मे, १८८९:डर्बन, नताल वसाहत - ८ फेब्रुवारी, १९७३:केपटाउन, दक्षिण आफ्रिका) हा undefinedकडून १९१२ ते १९३२ दरम्यान ४२ कसोटी सामने खेळलेला क्रिकेट खेळाडू होता.
वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू वर्ग:इ.स. १८८९ मधील जन्म वर्ग:इ.स. १९७३ मधील मृत्यू वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
यदु वंश
यदुवंश हा यदु नामक राजापासून सुरू झालेला प्राचीन भारतातील राजवंश होता. यदूचेही बुध-->पुरुरवा-->आयु-->नहुष-->ययाती-->यदु असे पूर्वज होते.
श्रीकृष्ण हा या यदूचा थेट वंशज होता. म्हणून त्याला यादव म्हणतात. क्रोष्टा हा यदूचा मुलगा होता. त्याच्यानंतर अनेक राजे होऊन गेल्यानंतर या वंशात शशबिंदू हा मोठा राजा झाला. त्याच्या बिंदुमती नावाच्या मुलीचा विवाह अयोध्या घराण्यातील मांधाताशी झाला होता.
ज्यामघ हा त्यानंतर यदु वंशातील मोठा राजा होता. हा राजा आपल्या बायकोला घाबरत असे. ही बायको शिवी देशाची राजकुमारी होती म्हणून तिला शैव्या म्हणायचे. ज्यामघ राजाने एकदा स्वतःसाठी दुसरी बायको आणली, पण पहिल्या बायकोच्या भीतीने त्याने तिला आपली सून बनवली.
विदर्भ हा ज्यामघ राजाचा मुलगा. या विदर्भाने महाराष्ट्रात येऊन विदर्भ राज्य स्थापन केले. त्याच्याकडे त्याची मुलगी मागायला अयोध्येतील सगर राजा आला होता. विदर्भाची राजधानी कुंडिनपूर होती
विदर्भप्रमाणाचे यदु वंशातील दाशार्ह, त्रिगर्त, दशार्ण आदी काही राजांनी आपल्याच नावाची स्वतंत्र राज्ये स्थापन केली.
वर्ग:भारताचा इतिहास
नान्ही (हिंगणा)
नान्ही हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील नागपूर जिल्ह्यातील हिंगणा तालुक्यातील एक गाव आहे.
संदर्भ
वर्ग:हिंगणा तालुक्यातील गावे वर्ग:नागपूर जिल्ह्यातील गावे
टॉमी वॉर्ड
थॉमस आल्फ्रेड ''टॉमी वॉर्ड (२ ऑगस्ट, १८८७:रावळपिंडी, ब्रिटिश भारत - १६ फेब्रुवारी, १९३६:दक्षिण आफ्रिका) हा undefinedकडून १९१२ ते १९२४ दरम्यान २३ कसोटी सामने खेळलेला क्रिकेट खेळाडू होता.
वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू वर्ग:इ.स. १८८७ मधील जन्म वर्ग:इ.स. १९३६ मधील मृत्यू वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
देव मामलेदार
देव मामलेदार तथा यशवंत महादेव भोसेकर (१३ सप्टेंबर, इ.स. १८१५ : भोसे, पंढरपूर तालुका, सोलापूर जिल्हा, महाराष्ट्र - २७ डिसेंबर, इ.स. १८८७ : नाशिक, महाराष्ट्र) हे एक हिंदू संत होते.
इ.स. १८२९ ते इ.स. १८७२ अशी ४३ वर्षे ते महसूल खात्यात नोकरी करत होते. खात्यात बढती मिळाल्यानंतर त्यांनी येवला, चाळीसगाव, एरंडोल, अमळनेर, शहादा, धुळे, शिंदखेडा व शेवटी सटाणा येथे मामलेदार म्हणून काम पाहिले. सटाणा येथूनच ते निवृत्त झाले.
कार्य
स्वातंत्र्यपूर्व काळात १८७०-७१ दरम्यान नाशिक जिल्ह्यातील बागलाण तालुक्यात भीषण दुष्काळ पडला. त्यावेळेस तेथे मामलेदार असलेले यशवंतराव भोसेकर यांनी सरकारी खजिन्यातून एक लाख २७ हजार रुपये नागरिकांना वाटले,व जेव्हा हे वरील इंग्रज अधिकाऱ्याला कळाले तेव्हा ते खजिन्याची तपासणी करण्यासाठी आले तेव्हा तो सर्व खजिना तसाच तिजोरीमध्ये त्यांना दिसला. हा चमत्कार खूप मोठा होता. असे बरेच चमत्कार त्यांनी बागलाणकरानां दाखवले. तेव्हा पासून लोकांनी त्यांना देव मानले. त्यांच्या सत्प्रवृत्तीमुळे व कार्यामुळे लोक त्यांना देव मामलेदार वा यशवंतराव महाराज अशा नावाने ओळखू लागले.
उत्सव व यात्रा
त्यांच्या मृत्यूनंतर बागलाण तालुक्यातील सटाणा या गावी त्यांचे मंदिर बांधण्यात आले. संपूर्ण भारत देशात सरकारी अधिकाऱ्याचे मंदिर हे फक्त यशवंतराव महाराज यांचेच आहे. या मंदिरात त्यांचा पुतळा उभारण्यात आला असून त्याची रोज पूजा केली जाते. मंदिरात धार्मिक पारायणे होतात. सटाणा येथे महाराजांच्या पुण्यतिथी दिनी इ.स.१९००मध्ये पहिला यात्रोत्सव सुरू झाला. तेव्हापासून दरवर्षी हा यात्रोत्सव होतो. १५ दिवस हा सुरू असतो.
त्यांनी केलेले काम कसे होते हे पुढच्या पिढीला समजावे म्हणून त्यांच्या मंदिराजवळच भव्य स्मारक उभारण्यात आले आहे. जुनी कचेरी, देवमामालेदारांचे राहण्याचे घर, महाराज कामकाज करायचे ती खोली, घोड फागा, त्या काळातील कैदी ठेवले जायचे ते जेल, असे बरेच काही त्या स्मारकामध्ये आहे.
देव मामलेदार यांचा १२ डिसेंबर १८८७ रोजी नाशिक येथे मृत्यू झाला. नाशिककरांनी गोदावरीतटी रामकुंडासमोर त्यांचे समाधी मंदिर बांधले व त्या परिसराला यशवंतराव महाराज पटांगण असे नाव दिले.
संदर्भ
वर्ग:हिंदू संत वर्ग:इ.स. १८१५ मधील जन्म वर्ग:इ.स. १८८७ मधील मृत्यू
व्हिक्टर होप, लिनलिथगोचा दुसरा मार्क्वेस
व्हिक्टर अलेक्झांडर जॉन होप, लिनलिथगोचा दुसरा मार्क्वेस (२४ सप्टेंबर १८८७ - ५ जानेवारी १९५२) हा एक ब्रिटिश संघवादी राजकारणी, कृषीवादी आणि वसाहती प्रशासक होता. त्याने १९३६ ते १९४३ पर्यंत भारताचा गव्हर्नर-जनरल आणि व्हाईसरॉय म्हणून काम केले. त्याला सहसा लिनलिथगो म्हणून संबोधले जात असे.
त्याने रॉयल सोसायटी ऑफ एडिनबर्गचा उपाध्यक्ष, एडिनबर्ग विद्यापीठाचा कुलपती आणि चर्च ऑफ स्कॉटलंडच्या महासभेचा लॉर्ड उच्चायुक्त म्हणून देखील काम केले.
संदर्भ
वर्ग:इ.स. १८८७ मधील जन्म वर्ग:भारताचे गव्हर्नर जनरल वर्ग:भारतातील इंग्लंडचे व्हाइसरॉय वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
कुंजलता
कुंजलता (इंग्लिश: काऊशीप क्रीपर; लॅटिन: पर्गुलॅरिया मायनर) ही वनस्पती अ‍ॅस्क्लेपीएडेसी कुलातील वनस्पती आहे. ही मूळची हिमालयातील असून ती विस्तृत, बहुशाखित (पुष्कळ फांद्यांची) आणि वेढे देत चढणारी वेल आहे. याची पाने सु. ७.५–८ सेंमी. लांब, अंडाकृती, तळाशी हृदयाकृती व टोकदार असतात. फुले एप्रिल-जूनमध्ये येतात व ती पिवळसर हिरवी असून त्यांना मंद मधूर वास असतो. त्यांचे फुलोरे कुंठित व चामरकल्प असतात. ही वेल तिच्या सुवासिक फुलांमुळे फार मोठ्या प्रमाणात बागेतून लावली जाते. या फुलांपासून अत्तर काढतात.
कुंजलतेची अभिवृद्धी छाटकलमांनी अगर दाबकलमांनी करतात. याच्या लागवडीसाठी सर्व प्रकारची जमीन चालते. जमीन उन्हाळ्यात १५ ते २० सेमी. खोल खणून, तापू देऊन, खत घालून चांगली मशागत करतात. कलमे पावसाळ्यात कायम जागी लावतात. ती चिकटून वेल वाढू लागले म्हणजे मांडवावर चढवितात. जरुरीप्रमाणे खतपाणी देऊन, छाटणी करून त्यांना योग्य आकार देतात.
वर्ग:वनस्पती
भारतीय गोड पदार्थ
__अनुक्रमणिकाहवीच__
अण्णासाहेब लठ्ठे
अण्णा बाबाजी लठ्ठे (९ डिसेंबर, १८७८ - १६ मे, १९५०) उर्फ अण्णासाहेब लठ्ठे हे एक भारतीय राजकारणी, समाजसुधारक, शिक्षणतज्ज्ञ तसेच सत्यशोधक समाज आणि ब्राह्मणेतर चळवळीचे नेते होते.
अण्णासाहेब लठ्ठे यांनी प्रथम राजाराम महाविद्यालयात इंग्रजीचे व्याख्याते आणि नंतर कोल्हापूर राज्याचे शिक्षण निरीक्षक म्हणून आपल्या कारकिर्दीची सुरुवात केली. ते १९२० मध्ये मुंबई दक्षिण ग्रामीण मतदारसंघातून कोल्हापूरच्या शाहू महाराजांच्या पाठिंब्याने मध्यवर्ती विधानसभेवर निवडून आले होते.
लठ्ठे १९३६ मध्ये भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसमध्ये सामील झाले आणि १९३७ च्या बॉम्बे प्रेसिडेन्सीच्या निवडणुकीत ते बेळगाव उत्तर मतदारसंघातून मुंबई विधानसभेवर निवडून आले. पहिल्या खेर मंत्रालयात त्यांची अर्थमंत्री म्हणून नियुक्ती झाली. १९४५ मध्ये ते पुन्हा मुंबई विधानसभेवर निवडून आले.
संदर्भ
वर्ग: पुरुष चरित्रलेख वर्ग:कोल्हापूर वर्ग:मराठी व्यक्ती वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी वर्ग:मराठी समाजसुधारक वर्ग:इ.स. १८७८ मधील जन्म वर्ग:इ.स. १९५० मधील मृत्यू
तिसंगी (पंढरपूर)
तिसंगी हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील सोलापूर जिल्ह्यातील पंढरपूर तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथे मध्यम आणि चांगले हवामान असते. सोलापूर कोरडे हवामानाच्या श्रेणीत येते. उन्हाळा, पावसाळा आणि हिवाळा हे ऋतू असतात. मार्च ते मे हे महिने उन्हाळ्याच्या काळात येतात आणि या काळात कमाल तापमान ३० ते ४० डिग्री सेल्सिअस पर्यंत असते. एप्रिल आणि मे महिन्याचा कालावधी सर्वात उष्ण असतो. येथे पाऊस अल्प आणि अनिश्चित प्रमाणात पडतो. जूनच्या दुसऱ्या पंधरवड्यापासून ते सप्टेंबर अखेरपर्यंत मान्सूनचा कालावधी असतो. सरासरी ५४५ मि.मी. पाऊस पडतो. सोलापुरात हिवाळा नोव्हेंबरमध्ये सुरू होतो आणि फेब्रुवारी महिन्यात तापमान कधीकधी १० अंश सेल्सिअसपेक्षा कमी होते. हिवाळ्याच्या हंगामातील किमान तापमान जानेवारीत सुमारे ९ अंश सेल्सिअस असते.
संदर्भ
वर्ग:पंढरपूर तालुक्यातील गावे वर्ग:सोलापूर जिल्ह्यातील गावे
भारतीय मिठायांची यादी
__अनुक्रमणिकाहवीच__
क्लॉड कार्टर
क्लॉड पॅजेट कार्टर (२३ एप्रिल, १८८१:डर्बन, नताल वसाहत - ८ नोव्हेंबर, १९५२:दक्षिण आफ्रिका) हा undefinedकडून १९१२ ते १९२४ दरम्यान १० कसोटी सामने खेळलेला क्रिकेट खेळाडू होता.
वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू वर्ग:इ.स. १८८१ मधील जन्म वर्ग:इ.स. १९५२ मधील मृत्यू वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
भारतातील सण
__अनुक्रमणिकाहवीच__
यशवंत भालकर
यशवंत लक्ष्मण भालकर (जन्म : कोल्हापूर, १७ एप्रिल १९५७, मृत्यू: कोल्हापूर, १९ डिसेंबर २०१८) हे एक मराठी चित्रपट दिग्दर्शक व लेखक होते. ते कोल्हापूरला रहात. ते मराठी चित्रपट महामंडळाचे सतत दोन वर्षे अध्यक्ष होते. चित्रपटांव्यतिरिक्त त्यांनी काही (सुमारे ६) माहितीपटांचे दिग्दर्शनही केले होते.
शालिनी सिनेटोनच्या दोन भूखंडांवर हात मारण्याचा डाव महापालिकेतील कारभारी नगरसेवक आणि विकासकांनी संगनमताने आखला होता. तो हाणून पाडण्याला यशवंत भालकरांनी प्रचंड खटपट केली. शेवटी कोल्हापूर महापालिकेने स्टुडिओच्या जागेवरील बांधकामाच्या दिलेल्या आदेशाला मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी ५-१२-२०१८ रोजी स्थगिती दिल्याने विकसकांच्या प्रयत्नांवर पाणी फिरले. हा स्टुडिओ कोल्हापूरच्या राजभगिनी अक्कासाहेब महाराज यांनी रंकाळा तलावाच्या निसर्गरम्य परिसरात ४७ एकरात स्थापन केला होता. रोज रंकाळा तलावावर फिरायला जाणाऱ्या भालकरांनी तलावाचे पुनरुज्जीवन करण्यासाठी आयुष्यभर खटपट केली. भालेकर काही काळ कोल्हापूरच्या शिवाजी विद्यापीठाच्या सिनेटवरही होते.
संदर्भ
वर्ग:मराठी लेखक वर्ग:मराठी भाषेमधील चित्रपट दिग्दर्शक वर्ग:इ.स. १९५७ मधील जन्म वर्ग:इ.स. २०१८ मधील मृत्यू वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
कालानमक तांदूळ
कलानमक हा नेपाळ आणि भारतात लागवड केला जाणारा एक सुगंधित तांदूळ आहे. या तांदळाचा भुसा काळ्या रंगाचा असल्याने याचे नाव कालानमक चावल असे पडले आहे. बौद्ध काळापासून (600 ईसापूर्व) या जातीची लागवड केली जात आहे. हे नेपाळच्या हिमालयी तराईमध्ये म्हणजे कपिलवस्तु आणि पूर्व उत्तर प्रदेशमध्ये लोकप्रिय आहे. उत्तर प्रदेश मध्ये हा सुगंधित काळा मोती चावल म्हणून ओळखले जातो. संयुक्त राष्ट्रांच्या अन्न आणि कृषी संघटनेच्या स्पेशॅलिटी राईस ऑफ द वर्ल्ड या पुस्तकात हे वैशिष्ट्यीकृत करण्यात आले आहे.
या वाणाखालील क्षेत्रामध्ये झपाट्याने घट झाली असून, हे वाण पुढील काही कारणाने नष्ट होण्याच्या मार्गावर आहे:
सिद्धार्थ नगर, संत कबीर नगर, महाराजगंज, बस्ती, गोंडा आणि गोरखपूर या जिल्ह्यांचा समावेश असलेल्या कपिलवस्तु आणि यूपीच्या तराई पट्ट्यात कालानमक चे पीक मोठ्या प्रमाणावर घेतले जात होते. इ.स. १९९० पर्यंत, सिद्धार्थनगरमधील एकूण भात लागवडी च्या क्षेत्रफळाच्या १०% पेक्षा जास्त प्रांतात या जातीचा समावेश होता. तथापि, २००२ मध्ये या जिल्ह्यात या जातीचे एकरी क्षेत्र एकूण भात लागवडीच्या 0.5% पेक्षा कमी पर्यंत घसरले. कालानमक तांदळाची लागवड बौद्ध काळापासून (600 ईसापूर्व) केली जात आहे. कपिलवस्तुच्या उत्खननात कालानमकच्या साळी आणि दाणे सापडले. अलिगढवाच्या उत्खननादरम्यान कालानमकसारखे कार्बनयुक्त तांदळाचे धान्य सापडले.
GI टॅग
कलानमक तांदळाला भारत सरकारने २०१२ मध्ये भौगोलिक संकेत (GI) टॅग प्रदान केला होता. कालानमक तांदूळ जेथे उत्पादित केले जाऊ शकते ते भौगोलिक क्षेत्र परिभाषित केले गेले. जो कालानमक तांदूळ या परिभाषित क्षेत्रात पिकवलेला आहे केवळ त्यालाच कालानमक तांदूळ असे लेबल केले जाऊ शकते. GI टॅग कृषी, नैसर्गिक आणि उत्पादित वस्तूंसाठी वापरला जातो.
कालानामक भाताचे भौगोलिक क्षेत्र युपी मध्ये 26° 42′ उत्तर ते 27° 75′ उत्तर अक्षांश आणि 81° 42′ ते 83° 88′ पूर्व रेखांश दरम्यान आहे.
आरोग्यदायी फायदे
कालानमक तांदूळ लोह आणि झिंक सारख्या सूक्ष्म पोषक तत्वांनी समृद्ध आहे. त्यामुळे हा तांदूळ पोषक तत्वांच्या कमतरतेमुळे होणाऱ्या आजारांपासून बचाव करतो असे म्हटले जाते. कालनामक तांदळाचे नियमित सेवन केल्याने अल्झायमर रोग टाळता येतो. त्यात ११% प्रथिने आहेत, जे सामान्य तांदूळ जातींपेक्षा जवळजवळ दुप्पट आहेत. त्यात कमी ग्लायसेमिक इंडेक्स (49% ते 52%) आहे ज्यामुळे ते तुलनेने साखर मुक्त आणि मधुमेहासाठी योग्य आहे. भारत सरकारने २०१३ मध्ये आपली पोषण-शेती योजना घोषित केली, ज्याचा उद्देश समाजातील असुरक्षित वर्गाची पोषण स्थिती सुधारण्यासाठी गंभीर सूक्ष्म पोषक घटक देणाऱ्या अन्न पिकांना प्रोत्साहन देण्याच्या उद्देशाने आहे. या योजनेसाठी निवडलेल्या पोषक पिकांपैकी कालानमक तांदूळ हे एक होते.
संदर्भ
वर्ग:तांदळाच्या जाती
कुंदा
कुंदा तथा कारी (गुजराती:खावो; कन्नड: कणिग्यन हुळ्ळू; लॅटिन: इशिमम पायलोजम) हे ग्रॅमिनी कुलातीलवर्षायू किंवा बहुवर्षायू (एक किंवा अनेक वर्षे जगणारे) ०·६ ते १· ५ मी. उंचीचे गवत आहे.
याची मुळे जमिनीत खोल जातात आणि अधश्चरांचे (ठोंबांचे) दाट जाळे जमिनीच्या मशागतीस अडथळे आणते. उष्ण आणि समशीतोष्ण कटिबंधांत या गवताचा प्रसार सामान्य असून भारतात आंध्र प्रदेश, मध्य प्रदेश व महाराष्ट्रात सोलापूर व अहमदनगर जिल्ह्यांमध्ये आढळते. सुपीक, काळ्या जमिनीत ते खूप वाढते. याला मार्च–ऑक्टोबर मध्ये फुले येतात व ती येण्यापूर्वी जनावरास चारण्यास हे गवत चांगले असते. जनावारांना ते सहसा आवडते. प्रायोगिक क्षेत्रात या गवताचे हेक्टरी सु. १,०९० किग्रॅ. उत्पादन करण्यात आलेले आहे. ते वाळवूनही वापरतात.
वर्ग:वनस्पती
पॉल क्रुगमन
पॉल रॉबिन क्रुगमन (२८ फेब्रुवारी, १९५३ - ) हे अमेरिकन अर्थशास्त्रज्ञ आहेत. त्यांना २००८ मध्ये अर्थशास्त्रातील नोबेल पारितोषिक देण्यात आले होते.
वर्ग:अमेरिकन अर्थशास्त्रज्ञ वर्ग:अर्थशास्त्रातील नोबेल पारितोषिकविजेते वर्ग:इ.स. १९५३ मधील जन्म वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
ऑस्ट्रेलिया १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ
ऑस्ट्रेलिया १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ ऑस्ट्रेलिया देशाचे १९ वर्षांखालील क्रिकेट मध्ये नेतृत्व करतो.
या संघाने १९८८, २००२ आणि २०१० हे तीन १९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक जिंकले आहेत.
१९ वर्षांखालील संघ
कुंकुम वृक्ष
कुंकुम वृक्ष, शेंदरी किंवा कपिला (हिंदी:कमला, राइणी; गुजराती:कपिलो; कन्नड: मळ्ळीचिलू, केसरीमावू; संस्कृत: रेचनका, कंपिल्लक; इंग्लिश: मंकी फेस ट्री; लॅटिन:मॅलोटस फिलिपीनेन्सिस) हा युफोर्बिएसी कुलातील एक वृक्ष आहे.
अनेक फांद्यांचा हा एक लहान, ७·५–९  मी. उंच सदापर्णी वृक्ष महाराष्ट्रात रुक्ष, विरळ व काटेरी अथवा पानझडी जंगलात आढळतो. याशिवाय हा वृक्ष सिंध, श्रीलंका, मलाया, चीन, ऑस्ट्रेलिया इ. प्रदेशांत व भारतात हिमालयाच्या पायथ्याकडे काश्मीर ते पूर्वेस आसामपर्यंत १,५५० मी. उंचीपर्यंत तसेच इतरत्र उष्ण ठिकाणी सापडतो आढळतो.
अन्य भाषेतील नावे :
या वृक्षाचा पाला जनावरे खातात. जमिनीचा पोत सुधारण्यास व इतर वनस्पतींचे रक्षण करण्यास ही झाडे चांगली असतात.
फळे उष्ण, रेचक, कृमिनाशक, वायुनाशक असून गळू, गुल्म (गाठ), श्वासनलिकादाह, पानथरी इत्यादींवर गुणकारी असते. पाने थंड, क्षुधाप्रवर्तक, कडवट असून त्यामुळे पोटात गुबारा धरतो व बद्धकोष्टता येते. या वृक्षाच्या फळावरील लालसर भुकटीचा रेशमी कापड रंगविण्यास उपयोग करतात. कमला नावाचे एक औषध सध्या बाजारात उपलब्ध आहे. कमला पूड कडवट, सारक व रक्तस्तंभक (रक्तस्राव थांबविणारी) असल्याचा तसेच ती पोटदुखी व कातडीचे रोग यांवर उपयुक्त असल्याचा दावा आहे.
वर्ग:वृक्ष
पाकिस्तान १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ
पाकिस्तान १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ पाकिस्तान या देशाचे १९ वर्षांखालील क्रिकेट मध्ये नेतृत्व करतो.
या संघाने २००४ आणि २००६ साली १९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक जिंकला आहे.
१९ वर्षांखालील संघ
वेस्ट इंडीज १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ
वेस्ट इंडीज १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ वेस्ट इंडीज समूहातील देशाचे १९ वर्षांखालील क्रिकेट मध्ये नेतृत्व करतो.
या संघाने २०१६ १९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक जिंकला आहे.
१९ वर्षांखालील संघ
तवारिख
तवारिख तथा तवारीख या अरबी शब्दाचा अर्थ इतिहास आहे. यात कालक्रमानुसार घटनांची जंत्री व वर्णने लिहिली जातात.
इस्लामपूर्व-काळातील अरबी जमातींचा लिखित व अलिखित इतिहास दंतकथांनी भरलेला असे. हदीस म्हणजे इस्लामी स्मृतीशास्त्रांच्या नियमांनुसार इतिहासलेखनात ‘इस्नाद’ म्हणजे अनेक पुरावे दिले जात. तवारिखा या लेखनप्रकाराने ऐतिहासिक काळातील घडामोडीना महत्त्व आले आणि अरबी लेखनात अधिक विश्वासार्हता आली. अनेक बखरी या तवारिखांवर आधारित असल्याचे आढळते. तवारिख हा लेखनप्रकार फार्सी भाषेतही आढळून येतो.
संदर्भ आणि नोंदी
वर्ग:इतिहास
कुंबळ
(क. गोमळे; लॅ. सिडेरोझायलॉन टोमेंटोजम; कुल-सॅपोटेसी). साधारण मध्यम आकाराचा हा सदापर्णी वृक्ष महाराष्ट्रात सर्वत्र सदापर्णी जंगलांत, बेळगाव व कारवार येथे शिवाय पेगू, श्रीलंका येथेही आढळतो. ह्याची साल भेगाळ असून बाजूच्या लहान फांद्यांचे काट्यांत रूपांतर झालेले आढळते. कोवळ्या फांद्या, पाने, फुले इत्यादींवर भुरकट लव असते. त्यावरून याच्या लॅटिन नावातील जातिनिर्देशक शब्द योजला गेला आहे. पाने ५–११ x ३–४ सेंमी., जाड, साधी, एकाआड एक, दीर्घवृत्ताकृती, वरून चकचकीत व खालून फिकट असतात. फुले पांढरी, लहान, थोडी सुवासिक असून कक्षास्थ (बगलेत) गोलसर झुबक्यांनी  ऑक्टोबर – जानेवारीत येतात. त्यांची संरचना ] ⇨ सॅपोटेसी कुलात वर्णिल्याप्रमाणे; संदले व प्रदले पाच; केसरदले व वंध्यकेसर मिळून दहा व एकांतरित (एका आड एक) ; किंजल लांब आणि प्रदलाबाहेर डोकावणारा [ →फूल]; मृदुफळ अंडाकृती, बोराएवढे, पिवळट हिरवे व बी बहुधा एक, गुळगुळीत, चकचकीत असते. फळ खाद्य असून भाजी, आमटी, लोणचे यांकरिता उपयुक्त आहे. शोभेकरिता व सावलीकरिता ही झाडे बागेत आणि रस्त्यांच्या दुतर्फा लावतात. लाकूड कठीण असून घरबांधणीला वापरतात.
वर्ग:वनस्पती
हिंगणगाव (इंदापूर)
हिंगणगाव हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील पुणे जिल्ह्यातील इंदापूर तालुक्यातील एक गाव आहे.
जिमी ब्लॅकेनबर्ग
जिम मॅन्युएल ब्लॅकेनबर्ग (३१ डिसेंबर, १८९२:केपटाउन, केप वसाहत - १९५५:) हा undefinedकडून १९१३ ते १९२४ दरम्यान १८ कसोटी सामने खेळलेला क्रिकेट खेळाडू होता.
हिंगणगाव (इंदापूर)
हवामान
येथील सर्वसाधारण हवामान उष्ण व कोरडे आहे. हवामानातील बदलानुसार प्रत्येक वर्षात मुख्यतः तीन ऋतू असतात.मार्च ते मे पर्यंत उन्हाळा, जून ते ऑक्टोबर पर्यंत पावसाळा आणि नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी पर्यंत हिवाळा असतो. तालुक्यातील वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान ४६० मिमी पर्यंत असते.
संदर्भ
वर्ग:इंदापूर तालुक्यातील गावे वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील गावे
जिमी ब्लॅकेनबर्ग
वर्ग:दक्षिण आफ्रिकेचे क्रिकेट खेळाडू वर्ग:इ.स. १८९२ मधील जन्म वर्ग:इ.स. १९५५ मधील मृत्यू वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
मेणखाट
मेणखाट हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील नागपूर जिल्ह्यातील हिंगणा तालुक्यातील एक गाव आहे.
संदर्भ
वर्ग:हिंगणा तालुक्यातील गावे वर्ग:नागपूर जिल्ह्यातील गावे
इंग्लंड १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ
इंग्लंड १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ इंग्लंड या देशाचे १९ वर्षांखालील क्रिकेट मध्ये नेतृत्व करतो.
या संघाने १९९८ साली १९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक जिंकला आहे.
१९ वर्षांखालील संघ
तानाळी
तानाळी हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील सोलापूर जिल्ह्यातील पंढरपूर तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथे मध्यम आणि चांगले हवामान असते. सोलापूर कोरडे हवामानाच्या श्रेणीत येते. उन्हाळा, पावसाळा आणि हिवाळा हे ऋतू असतात. मार्च ते मे हे महिने उन्हाळ्याच्या काळात येतात आणि या काळात कमाल तापमान ३० ते ४० डिग्री सेल्सिअस पर्यंत असते. एप्रिल आणि मे महिन्याचा कालावधी सर्वात उष्ण असतो. येथे पाऊस अल्प आणि अनिश्चित प्रमाणात पडतो. जूनच्या दुसऱ्या पंधरवड्यापासून ते सप्टेंबर अखेरपर्यंत मान्सूनचा कालावधी असतो. सरासरी ५४५ मि.मी. पाऊस पडतो. सोलापुरात हिवाळा नोव्हेंबरमध्ये सुरू होतो आणि फेब्रुवारी महिन्यात तापमान कधीकधी १० अंश सेल्सिअसपेक्षा कमी होते. हिवाळ्याच्या हंगामातील किमान तापमान जानेवारीत सुमारे ९ अंश सेल्सिअस असते.
संदर्भ
वर्ग:पंढरपूर तालुक्यातील गावे वर्ग:सोलापूर जिल्ह्यातील गावे
मुक्त बाजार
मुक्त बाजार म्हणजे बाजाराची अशी व्यवस्था ज्यामध्ये वस्तूंच्या आणि सेवांच्या किंमती विक्रेते आणि ग्राहक ह्यांच्यातील संमतीने मुक्तपणे ठरवल्या जातात व शासन, किंमत ठरवणारी एकाधिकारशाही किंवा इतर कोणत्याही अधिकाराचा पुरवठा आणि मागणीच्या नियमांमध्ये आणि जोरांमध्ये हस्तक्षेप नसतो.
वर्ग:भांडवलशाही
श्रीलंका १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ
श्रीलंका १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ श्रीलंका या देशाचे १९ वर्षांखालील क्रिकेट मध्ये नेतृत्व करतो.
या संघाला एकदाही १९ वर्षांखालील विश्वचषक जिंकता आलेला नाही. २००० सालच्या १९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषकात श्रीलंकेला उपविजेते स्थानावर समाधान मानावे लागले.
आमगाव रेल्वे स्थानक
आमगाव हे भारत देशाच्या गोंदिया जिल्ह्यातील एक रेल्वे स्थानक आहे. मुंबई व कोलकाता शहरांना नागपूर मार्गे जोडणाऱ्या हावडा−नागपूर−मुंबई रेल्वेमार्गावर असलेले आमगाव रेल्वे स्थानक ह्या भागातील एक महत्त्वाचे स्थानक मानले जाते.हे नागपूर स्थानकापासून सुमारे १४८ किमी अंतरावर आहे, तर गोंदिया स्थानकापासून हावड्याकडे सुमारे २२ किमी अंतरावर आहे.येथे ३ फलाट आहेत.या स्थानकावर सुमारे २७ गाड्या थांबतात.येथून कोणत्याही रेल्वे गाडीची सुरुवात होत नाही व कोणतीही गाडी येथे टर्मिनेट होत नाही.
बाह्य दुवे
वर्ग:गोंदिया जिल्ह्यामधील रेल्वे स्थानके
काळा किल्ला
काळा किल्ला हा मुंबईतील शीवमधील धारावी येथील खाडीलगतचा किल्ला आहे. सध्या किल्ला हा खाडीलगत नसून झोपडपट्टी भागात आहे. सदर किल्ल्याचे बांधकाम सन १७३७ मध्ये तत्कालीन गवर्नर ऑफ बॉम्बे यांच्या आदेशाने झाले आहे. याबाबतचा शिलालेख किल्ल्याच्या तटबंदीला एका बाजूला आहे.
सध्या ह्या किल्ल्याची स्थिती फारशी बरी नाही. ह्या किल्ल्याच्या आजूबाजूला झोपड्यांनी वेढा दिला आहे. तसेच, सदर किल्ल्यावर व तटबंदीला लागून कोंबड्यांची खुराडी बांधून कुक्कुटपालन केले जात आहे.
सदर किल्ल्याला प्रवेशद्वार नाही. किल्ल्यामध्ये प्रवेश करण्यासाठी त्याला लागून असलेल्या एका इमारतीच्या आवारातून शिडीची सोय केली आहे.
कॉर्पोरेटशाही
कॉर्पोरेटशाही म्हणजे कंपन्यांद्वारे किंवा कंपन्यांच्या हितसंबंधांद्वारे नियंत्रित आर्थिक आणि राजकीय व्यवस्था. सामान्यतः ही संज्ञा टीकाकारांद्वारे एखाद्या देशातील (वेशेषतः अमेरिका) सध्याच्या परिस्थितीसाठी तिरस्कारव्यंजका म्हणून वापरली जाते.
वर्ग:भांडवलशाही
श्रीरंग अरविंद गोडबोले
डाॅ. श्रीरंग अरविंद गोडबोले हे एक वैचारिक लिखाण करणारे मराठी लेखक आहेत. ते व्यवसायाने डाॅक्टर आहेत.
डाॅ. श्रीरंग गोडबोले यांनी लिहिलेली पुस्तके
वर्ग:मराठी लेखक
न्यू झीलंडचा १९ वर्षांखालील राष्ट्रीय क्रिकेट संघ
न्यू झीलँड १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ न्यू झीलँड या देशाचे १९ वर्षांखालील क्रिकेट मध्ये प्रतिनिधित्व करतो.
या संघाला एकदाही १९ वर्षांखालील विश्वचषक जिंकता आलेला नाही. १९९८ सालच्या १९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषकात न्यू झीलंडला उपविजेते स्थानावर समाधान मानावे लागले.
१९ वर्षांखालील संघ
साटेलोट भांडवलशाही
साटेलोट भांडवलशाही म्हणजे अशी अर्थव्यवस्था ज्यामध्ये औद्योगिक यश उद्योगपतींच्या व शासकीय अधिकाऱ्यांच्या आपसातल्या जवळच्या संबंधांवर अवलंबून असते. त्याचा आविष्कार अनेक पद्धतींनी होऊ शकते, जसे - कायदेशीर परवाने, शासकीय अनुदान, विशेष कर माफी, इ.च्या वितरणामध्ये पक्षपातीपणा, किंवा राजकीय हस्तक्षेपाचे इतर स्वरूप.
वर्ग:भांडवलशाही
आयसीसी असोसिएट १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघ
असोसिएट देशांतर्फे १९ वर्षांखालील क्रिकेट खेळाडूंनी बनवलेला संयुक्त असा आयसीसी असोसिएट १९ वर्षांखालील क्रिकेट संघाने १९ वर्षांखालील क्रिकेट विश्वचषक, १९८८ मध्ये सहभाग घेतला. या संघाने गट फेरीतील सर्व ७ सामने गमावले.
१९ वर्षांखालील
ग्रीक नाटके
प्राचीन ग्रीसमध्ये नाट्यकला विकसित झालेली होती. नाटकांमध्ये शोकान्त नाटकांचे प्रमाण अधिक होते.
अनेक लेखकांपैकी सोफोक्लीसने लिहिलेली काही ग्रीक शोकान्त नाटके-
वर्ग:ग्रीक साहित्य
लुमेवाडी
लुमेवाडी हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील पुणे जिल्ह्यातील इंदापूर तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील सर्वसाधारण हवामान उष्ण व कोरडे आहे. हवामानातील बदलानुसार प्रत्येक वर्षात मुख्यतः तीन ऋतू असतात.मार्च ते मे पर्यंत उन्हाळा, जून ते ऑक्टोबर पर्यंत पावसाळा आणि नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी पर्यंत हिवाळा असतो. तालुक्यातील वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान ४६० मिमी पर्यंत असते.
संदर्भ
वर्ग:इंदापूर तालुक्यातील गावे वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील गावे
डिगडोह
डिगडोह हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील नागपूर जिल्ह्यातील हिंगणा तालुक्यातील एक गाव आहे.
संदर्भ
वर्ग:हिंगणा तालुक्यातील गावे वर्ग:नागपूर जिल्ह्यातील गावे
सांगवी (पंढरपूर)
हवामान
येथे मध्यम आणि चांगले हवामान असते. सोलापूर कोरडे हवामानाच्या श्रेणीत येते. उन्हाळा, पावसाळा आणि हिवाळा हे ऋतू असतात. मार्च ते मे हे महिने उन्हाळ्याच्या काळात येतात आणि या काळात कमाल तापमान ३० ते ४० डिग्री सेल्सिअस पर्यंत असते. एप्रिल आणि मे महिन्याचा कालावधी सर्वात उष्ण असतो. येथे पाऊस अल्प आणि अनिश्चित प्रमाणात पडतो. जूनच्या दुसऱ्या पंधरवड्यापासून ते सप्टेंबर अखेरपर्यंत मान्सूनचा कालावधी असतो. सरासरी ५४५ मि.मी. पाऊस पडतो. सोलापुरात हिवाळा नोव्हेंबरमध्ये सुरू होतो आणि फेब्रुवारी महिन्यात तापमान कधीकधी १० अंश सेल्सिअसपेक्षा कमी होते. हिवाळ्याच्या हंगामातील किमान तापमान जानेवारीत सुमारे ९ अंश सेल्सिअस असते.
संदर्भ
वर्ग:पंढरपूर तालुक्यातील गावे वर्ग:सोलापूर जिल्ह्यातील गावे
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट, १९७६-७७
३१ ऑक्टोबर १९७६ रोजी भारतीय महिला क्रिकेट संघाने वेस्ट इंडीजविरुद्ध कसोटी पदार्पण केले.
इंग्लंडचा ऑस्ट्रेलिया दौरा
वर्ग:इ.स. १९७६ मधील क्रिकेट वर्ग:इ.स. १९७७ मधील क्रिकेट
भारतीय स्थापत्यकला
भारताच्या वास्तुकलेची मुळे त्याच्या इतिहास, तत्वज्ञान आणि संस्कृतीत दडलेली आहेत. भारतातील वास्तुकला येथे पारंपारिक आणि बाह्य प्रभावांचे मिश्रण आहे.
भारतीय स्थापत्यकलेचे वैशिष्टय़ इथल्या भिंतींच्या उत्कृष्ट आणि समृद्ध अलंकारात आहे. भित्तिचित्र आणि शिल्पांची योजना, जे अलंकार व्यतिरिक्त, त्यांच्या विषयाचे गांभीर्य व्यक्त करतात, कधीकधी इमारतीला बाहेरून पूर्णपणे व्यापतात. यामध्ये वास्तूचा जीवनाशी काय संबंध आहे, किंबहुना आध्यात्मिक जीवनच कोरलेले आहे. देशभरातील देवी-देवता त्यांच्या अलौकिक कृत्यांमध्ये कमी-अधिक प्रमाणात कोरीव काम करत आहेत आणि शिल्पकलेचे प्रतीक असलेल्या जुन्या पौराणिक कथा, अतिशय मनोरंजक कथा आणि सुंदर चित्रांचे पुस्तक प्रेक्षकांसमोर उघडले आहे.
सिन्धुघाटी चे स्थापत्य
इ.स.पू. दोन-तीन हजार वर्षे विकसित सिंधू संस्कृतीच्या शोधातून एक आश्चर्यकारक वस्तुस्थिती समोर आली आहे की भारतातील सर्वात प्राचीन कला आजच्या कोणत्याही संस्कृतीप्रमाणे सौंदर्यदृष्ट्या शून्य होती. जेव्हा आजची सभ्यता प्रबोधनाचे नेतृत्वही करू शकली नाही, तेव्हा भारताची ही कला इतकी विकसित झाली होती. या वसाहतींचे बांधकाम करणाऱ्यांचे नगर नियोजनाचे ज्ञान इतके परिपक्व होते, त्यांनी वापरलेले साहित्य इतके उत्कृष्ट दर्जाचे होते आणि रचना इतकी मजबूत होती की त्या सभ्यतेची सुरुवात फार पूर्वीपासून, म्हणजे सुमारे चार ते पाच हजार लोकांची आहे. वर्षे, इ.स.पू. हडप्पा आणि मोहेंजोदारोच्या उत्खननात सापडलेले अवशेष त्या काळातील भौतिक समृद्धीचे निदर्शक आहेत आणि कोणतेही मंदिर, मंदिर इत्यादी नसतानाही मी तिथे होतो. तरीसुद्धा, भारतीय जीवनाच्या इतिहासाची अशी भव्य सुरुवात, वेळोवेळी विलक्षण प्रतिभा आणि उत्कृष्ट वास्तुशिल्प कौशल्याने भरलेली, आश्चर्यकारक आहे तसेच पुढील शोधाची हमी देते, ज्यामुळे त्याचा संबंध आर्य सभ्यतेशी जोडला जातो, जी समसमान मानली जाते. जुने. शोधले जाऊ शकते.
प्राचीन भारतीय वास्तुकला
मर्यादित गरजांवर विश्वास ठेवणारे, त्यांच्या कृषी कार्यात आणि आश्रम जीवनात समाधानी असलेले, आर्य बहुधा ग्रामीण लोक होते आणि कदाचित, त्यांच्या परिपक्व कल्पनांच्या अनुषंगाने, समकालीन सिंधू संस्कृतीच्या विलासी भौतिक जीवनाच्या ऐश्वर्याने प्रभावित झाले नाहीत. कोणत्याही परिस्थितीत, नंतरच्या भारतीय स्थापत्यशास्त्राचा उगम त्यांच्या तात्पुरत्या निवासस्थानातून झाल्याचे दिसते. त्याचा आधार पृथ्वीवर होता आणि वृक्षांचा विकास होता, हे वैदिक वाङ्मयातील महावन, तोरणा, गोपुरा इत्यादींच्या उल्लेखावरून कळते. त्यामुळे त्या तात्पुरत्या सृष्टीचे एकही स्मारक आज आढळून आले नाही तर नवल नाही.
हळूहळू शहरेही निर्माण झाली आणि कायमस्वरूपी निवासस्थानेही झाली. राजगृह, बिहारमधील मगधची राजधानी, बहुधा ख्रिस्तपूर्व ८ व्या शतकात प्रगतीच्या शिखरावर होती. आदिम झोपड्यांच्या धर्तीवर अनेकदा इमारती गोलाकार केल्या गेल्याचेही आढळून येते. भिंतीही मातीच्या विटांनी झाकून चौकोनी दरवाजे, खिडक्या बनवल्या जात होत्या. बौद्ध लेखक धम्मपाल यांच्या मते, इ.स.पूर्व पाचव्या शतकात, महागोविंद नावाच्या संस्थापकाने उत्तर भारतातील अनेक राजधान्यांची रचना तयार केली होती. मध्यभागी दोन मुख्य रस्ते करून चौकोनी शहरांचे चार भाग केले. एका भागात राजवाडे होते, त्यांचे तपशीलवार वर्णनही उपलब्ध आहे. रस्त्यांच्या चारही टोकांना शहराचे दरवाजे होते. मौर्य काळातील (इ. स. पू. चौथे शतक), कपिलवस्तु, कुशीनगर, उरुबिल्वा इत्यादी अनेक शहरे एकाच पद्धतीची होती, हे त्यांच्या शहराच्या वेशीवरून दिसून येते. पसरलेल्या बाल्कनी, खांबाच्या खिडक्या, जंगले आणि टाके बौद्ध पवित्र शहरांच्या भावनिकतेची छाप देतात.
राज्याच्या पाठिंब्याने, अनेक स्तूप, चैत्य, बिहार, स्तंभ, तोरण आणि गुहा मंदिरांमध्ये वास्तुकलेचा विकास झाला. तत्कालीन स्थापत्यकलेची उत्कृष्ट उदाहरणे दगड आणि वीट तसेच लाकडावर आढळतात, जी सर जॉन मार्शल यांनी "भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण, 1912-13" मध्ये लिहिले होते ज्यात "समकालीन कामांच्या अतुलनीय सूक्ष्मतेचा आणि पूर्णतेचा उल्लेख आहे." च्या करू द्या त्यांचे कारागीर आजही जगासमोर येऊ शकले असते तर कदाचित त्यांना त्यांच्या कलाक्षेत्रात शिकण्यासारखे काही विशेष मिळाले नसते. सांची, भरहुत, कुशीनगर, बेसनगर ( विदिशा ), तिगव्हाण ( जबलपूर ), उदयगिरी, प्रयाग, कार्ली ( मुंबई ), अजिंठा, एलोरा, विदिशा, अमरावती, नाशिक, जुनार (पूना), कान्हेरी, भुज, कोंडेन धार (गंड करंट) ) -अफगाणिस्तान), चौथ्या शतकात ईसापूर्व तक्षशिलाच्या वायव्य सीमेवर इसवी सनाच्या चौथ्या शतकातील वास्तुशिल्प कलेच्या दृष्टीने अद्वितीय आहेत. दक्षिण भारतात, गुंटुपल्ले (कृष्णा जिल्हा) आणि शंकरन टेकडी (विजागापटम जिल्हा) येथे दगडी बांधकामाचे दर्शन घडते. सांची, नालंदा आणि सारनाथ येथे तुलनेने नंतरची वास्तू आहेत.
पाचव्या शतकापासून वीट वापरण्यास सुरुवात झाली. तेव्हापासून ब्राह्मण प्रभावही दिसून आला. पूर्वीच्या ब्राह्मण मंदिरांमध्ये भिटागाव ( कानपूर जिल्हा ), बुधरामौ (फतेहपूर जिल्हा), सिरपूर आणि खारोड (रायपूर जिल्हा), आणि तेर (सोलापूरजवळ) येथील मंदिरांची मालिका उल्लेखनीय आहेत. भिटागाव येथील मंदिर, जे कदाचित सर्वात जुने आहे, 36 फूट चौरस व्यासपीठावर बुर्जाप्रमाणे 70 फूट उंच आहे. बुधरामाऊचे मंदिरही असेच आहे. इतर हिंदू मंदिरांप्रमाणे, त्यांना मंडप वगैरे नाही, फक्त गर्भगृह आहे. आतील भिंती जरी साध्या असल्या तरी रचनेतील काही वैशिष्ट्ये जसे की पट्टे, किंगरिया, दिल्हे, आळे इत्यादी इमारतींच्या पुरातनतेच्या दृष्टिकोनातून अतिशय महत्त्वाच्या आहेत. त्याच्या विविध भागांचे प्रमाण सुंदर आहे आणि वास्तुशास्त्रीय प्रभाव कुशल आहे. कोनाड्यांमध्ये बौद्ध चैत्यांच्या काठ्यांचा प्रभाव निश्चितपणे दिसून येतो. शतकानुशतके बांधलेल्या मंदिरांमध्येही त्यांच्या शैलीचे अनुकरण केले जाते.
राजवाडे, समाधी, किल्ले, पायऱ्या आणि घाटांमध्येही हिंदू स्थापत्यशास्त्राचा विस्तार झाला, परंतु देशभरात विखुरलेल्या मंदिरांमध्ये ते विशेषतः ठळक झाले. गुप्त काळात (350-650) मंदिराच्या वास्तुकलेच्या रूपात स्थिरता होती. 7व्या शतकाच्या अखेरीस शिखर हा एक महत्त्वाचा आणि आवश्यक भाग मानला जात होता. उत्तरेकडे आर्य शैली आणि दक्षिणेकडे द्रविडीयन शैली मंदिर स्थापत्यशास्त्रात स्पष्टपणे दिसते. ग्वाल्हेरचे " तेली का मंदिर " (11वे शतक) आणि भुवनेश्वरचे "बैताल देवल मंदिर" (9वे शतक) हे उत्तरेकडील शैलीचे प्रतिनिधित्व करतात आणि दक्षिणेकडील सोमंगलम, मणिमंगलम इत्यादी चोल मंदिरे (11वे शतक) दर्शवतात. पण या शैलींना कोणत्याही भौगोलिक सीमांनी बांधलेले नाही. चालुक्यांची राजधानी असलेल्या पट्टडकलच्या दहा मंदिरांपैकी चार (पप्पनाथ - इ.स. 680, जांबुलिंग, करसिद्धेश्वर, काशी विश्वनाथ) ही उत्तरेकडील शैलीची आहेत आणि सहा (संगमेश्वर- 75 इसवी, विरूपाक्ष- 740 इसवी, मल्लिकार्जुन- 74-74) गलगनाथ-740 AD). सनमेश्वर आणि जैन मंदिरे) दक्षिणेकडील शैलीतील आहेत. पल्लव, चोल, पांड्या, चालुक्य आणि राष्ट्रकूट राजघराण्यांनी 10व्या-11व्या शतकात दक्षिणेकडील शैलीचे पालनपोषण केले. दोन्ही शैलींवर बौद्ध वास्तुकलेचा प्रभाव आहे, विशेषतः शिखरांमध्ये.
भारतातील ऐतिहासिक वास्तूंच्या जादू आणि रहस्यामागे अनेक दंतकथा आहेत. मध्य भारतातील काही सर्वोत्कृष्ट मंदिरे एका काल्पनिक राजकुमार जनकाचार्याने बांधली होती, ज्यांना ब्रह्मदेवाच्या मृत्यूचे प्रायश्चित्त म्हणून या कामात वीस वर्षे घालवावी लागली होती. दुसऱ्या एका आख्यायिकेनुसार, या विलक्षण वास्तू पांडवांनी एका रात्रीत उभारल्या नाहीत. उत्तर गुजरातचे विशाल मंदिर (इ.स. ११२५) हे गुजरात-राजा सिद्धराज याने बांधले आणि खानदेशातील मंदिरे गवळी घराण्याने बांधल्याचे सांगितले जाते. दक्षिणेतील अनेक मंदिरे राजा रामचंद्राचे मंत्री हेमाडपंत यांच्या धार्मिक उत्कटतेने बांधली गेली असे म्हणतात आणि 13व्या शतकातील काही मंदिरांच्या शैलीला हेमदपंती म्हटले जाऊ लागले आहे. याला अज्ञात बांधकाम करणाऱ्यांची शालीनता म्हणा किंवा ऐतिहासिक तामिश्रा म्हणा, पण मंदिर स्थापत्य, ज्याला भुवनेश्वरचे लिंगराज (इ.स. 1000), मुक्तेश्वर (इ.स. 975), ब्रह्मेश्वर (इ.स. 1075) यांचे अद्वितीय उदाहरण म्हणून ओळखले जाते, यात शंका नाही. रामेश्वर (इ.स. 1075)., परमेश्वर, उत्तरेश्वर, ईश्वरेश्वर, भारतेश्वर, लक्ष्मणेश्वर इत्यादी मंदिरे, कोणार्क येथील सूर्य मंदिर, ममल्लीपुरम येथील सप्तरथ, कांचीवरम येथील कैलाशनाथ मंदिर, कोरांगनाथाचे मंदिर (जिल्हा निमपुरेश्‍वर, त्रिमपल्ले, त्रिमपल्ले, श्री. दारासुरम (तंजोर जिल्हा) येथील मंदिर सुब्रह्मण्यम आणि बृहदेश्वर मंदिरे, विजयनगरातील विठ्ठलस्वामी मंदिर (१६वे शतक), तिरुवल्लूर आणि मदुरा येथील विशाल मंदिरे, त्रावणकोर येथील सचिंद्रम मंदिर (१६वे शतक), रामेश्वराचे महान मंदिर (१७वे शतक), वेलूर ( म्हैसूर ) येथील चन्नकेसव मंदिर (12वे शतक), सोमनाथपूर (म्हैसूर) येथील केशव मंदिर (1268), पुरी येथील जगन्नाथ मंदिर (1100 इसवी), आदिनाथ, विश्वनाथ, पार्श्वनाथ आणि खजुराहो येथील कंदरिया महादेव मंदिरे, शिवा ते (इ.स.) मेवाड) (11वे शतक) शतक), अबूचे तेजपाल (13वे शतक) आणि विमल मंदिर (11वे शतक), ग्वाल्हेरचे सासू मंदिर आणि उदयेश्वर मंदिर (दोन्ही 11वे शतक) सेजकपूर (काठियावाड) येथील नवलखा मंदिर (11वे शतक), पट्टण येथील सोमनाथ मंदिर (12वे शतक), मोढेरा (बडोदा) येथील सूर्य मंदिर (11वे शतक), अंबरनाथ (थानाजिला) का महादेव मंदिर (काठियावाड) 11वे शतक), जोगदा (नाशिक जिल्हा) येथील माणकेश्वर मंदिर, मथुरा वृंदावन येथील गोविंददेवाचे मंदिर (1590), शत्रुंजय टेकडी (काठियावाड) येथील जैन मंदिर, राणपूर (सदरी जोधपूर) येथील आदिनाथ मंदिर (1450) आदी आहेत. देशभर विखुरलेले, जे भव्यता, विशालता, उत्कृष्टता आणि क्षमता या सर्व बाबतीत अद्वितीय आहे. देशात एकाच वेळी विकसित होत असलेल्या, बौद्ध वास्तू, जैन वास्तू, हिंदू वास्तू आणि द्रविड वास्तूच्या या झांकी भारताच्या पारंपारिक धार्मिक सहिष्णुतेची साक्ष आहेत.
मध्ययुगीन मुस्लिम वास्तुकला
मुस्लीम आक्रमणाचा स्थापत्यकलेवर जितका प्रभाव पडला तितका भारतात इतरत्र कुठेही झाला नाही, कारण ज्या संस्कृतीशी मुस्लीम संस्कृतीची टक्कर झाली तिला भारतीय सभ्यतेइतका कोणाचाही विरोध नव्हता. अभिजात भारतीय सामाजिक आणि धार्मिक प्रवृत्तींच्या तुलनेत मुस्लिम सभ्यता केवळ नवीन नव्हती, तर तिची मूलभूत तत्त्वेही भिन्न होती. दोघांचा संघर्ष हा वास्तववादाचा आदर्शवादाशी, वास्तववादाचा स्वप्नाशी आणि अव्यक्ताशी प्रकट झालेला संघर्ष होता, ज्याचा पुरावा मशीद आणि मंदिर यांच्यातील फरकातून दिसून येतो. मशिदी खुल्या आहेत, त्यांचे केंद्र मक्काच्या दूरच्या बाजूला आहे; तर मंदिर हे रहस्यमय घर आहे, ज्याच्या मध्यभागी अनेक भिंती आणि कॉरिडॉरने वेढलेले मध्यवर्ती मंदिर किंवा गर्भगृह आहे. मशिदीच्या भिंती बहुतेक वेळा साध्या किंवा पवित्र आयतांनी कोरलेल्या असतात, त्यामध्ये मानवी आकृत्यांचे चित्रण निषिद्ध आहे; मंदिरांच्या भिंतींमधील शिल्पकला आणि मानववंशवाद सर्वोच्च शिखरावर पोहोचला असताना, लेखनाचे नाव नव्हते. दगडांच्या मऊ रंगातील या चित्रणातूनच मंदिरे जिवंत झाली; तर मशिदींमध्ये, भिंती रंगीबेरंगी दगड, संगमरवरी आणि चित्रविचित्र प्लास्टरने भरलेल्या होत्या.
गुरुत्वाकर्षणाच्या तत्त्वावर एकाच प्रकारच्या भव्य वास्तू उभारण्यात पारंगत असलेले भारतीय कारागीर युगानुयुगे त्याच खोडावर पडलेले, बनावट कलागुण, नवीन तत्त्वे, नवीन पद्धती आणि इतर देशांतील विजेत्यांनी आणलेल्या नवीन दिशांनी प्रेरित झाले. . परिणामी, मशिदी, समाधी, रौझा आणि दर्गा यासारख्या धार्मिक इमारतींव्यतिरिक्त, राजवाडे, मंडप, शहराचे दरवाजे, विहिरी, बागा आणि मोठे किल्ले यासारख्या इतर अनेक प्रकारच्या धर्मनिरपेक्ष इमारती, अगदी भोवतीच्या भिंतीपर्यंत. शहर, बांधले गेले. देशात उत्तरेकडून दक्षिणेकडे मुस्लिमांचे वर्चस्व वाढत गेल्याने स्थापत्यकलेचा काळही बदलत गेला.