cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
साईबाबा
साईबाबा (१८५६ – १५ ऑक्टोबर, १९१८) एक भारतीय अवलिया फकीर होते. अहमदनगर जिल्ह्यातील राहाता तालुक्यातील शिर्डी ह्या गांवात त्यांचे वास्तव्य असल्यामुळे त्यांना ‘शिर्डीचे साईबाबा’ म्हणूनही ओळखले जाते. येथूनच बाबांनी सर्वांना श्रद्धा व सबुरी हा महामंत्र दिला. शिर्डीस आल्यावर प्राप्त होणारी मनःशांती व मिळणारा आत्मविश्वास यामुळे शिर्डी हे भारतासह जगभरातील लाखो भाविकांचे श्रद्धास्थान बनले आहे.
श्री साईसच्चरित ग्रंथातील अध्याय ४ अनुसार श्री साईबाबांचा जन्म, त्यांचे मातापिता, त्यांचा धर्म, जात आणि पंथ याबाबत कोणतीच माहिती अधिकृतपणे मिळू शकत नाही. भक्‍तांसाठी श्री साईबाबा एका तरुणाच्‍या रुपात शिरडीला निंबाखाली प्रकट झाले. श्री साईबाबा शिर्डीमध्ये एका पडीक मशिदीत राहत, जिला ते "द्वारकामाई" असे संबोधित. ते नित्य पांढऱ्या रंगाची मांजरपाटाची कफनी परिधान करत असत. ते डोक्‍यालाही पांढरे फडके बांधायचे. अनेक वर्षे तरटाचा तुकडा हेच त्‍यांचे आसन होते. साईबाबा आपला डावा हात लाकडी कठड्यावर ठेवून दक्षिणेकडे तोंड करून धुनीजवळ बसत. हळूहळू त्‍यांची महती लोकांच्‍या लक्षात आली. त्‍यांची कीर्ती सर्वदूर पसरून त्‍यांच्‍या अवतार कार्याच्‍या उत्‍तरार्धात त्‍यांनी हजारो लोकांना शिरडीकडे आकर्षित केले. त्‍यांच्‍या आयुष्‍याच्‍या शेवटच्‍या दशकात सर्व पुजासाहित्‍यानिशी समारंभपूर्वक त्‍यांची पूजा सुरू झाली, आणि द्वारकामाईला राजदर‍बाराचे स्‍वरूप प्राप्‍त झाले. तरी देखील बाबांनी आपली साधी जीवनशैली बदलली नाही. भक्‍तांना त्‍यांचे ईश्‍वरी प्रेम आणि वरदान प्रत्‍यक्ष प्राप्‍त होत असे. बाबा भक्‍तांना आपला ईश्‍वर आाराधनेचा मार्ग बदलू देत नसत. साई या शब्दाचा अर्थ 'मालक' असा आहे. साईबाबांसाठी हिंदू - मुस्लिमांच्यासह सर्व लोक समान होते. त्यांनी धर्मनिरपेक्षतेची शिकवण दिली. “अल्ला मालिक" "श्रद्धा सबुरी" हे साईंचे बोल होते.
१५ ऑक्टोबर १९१८ रोजी दसऱ्याच्या दिवशी श्री साईबाबांनी शिर्डीत महासमाधी घेतली. बाबांच्‍या कृपेने आजही भक्‍तांना अनुभव येतो. त्‍यामुळे बाबांप्रती भक्‍तांची निष्‍ठा व सबुरी निर्माण होते. बाबांचे दरबारी आलेल्‍या भक्‍ताच्‍या सर्व व्‍यवहारी अपेक्षा, मनोकामना बाबांपर्यंत निश्चित पोहोचतात व ते त्‍या पूर्ण करतात. कोणीही बाबांचे दरबारातून रिकाम्‍या हाताने परत जात नाही अशी सर्व सामान्य भाविकांची दृढ श्रद्धा आहे.
संगीत
नादयुक्त गायन,वादन आणि नृत्य यांच्या तिहेरी संगमाला संगीत असे म्हणतात. संगीत हे सर्वांनी ऐकले पाहिजे कारण ,संगीत हे प्रत्येकासाठी वेगवेगळ्या प्रकारात उपलब्ध आहे. संगीत ऐकल्याने आपले मन अगदी प्रसन्न होते. संगीत माणसाला मानसिक स्वास्थ प्रदान करण्याचे माध्यम आहे. 'सं' म्हणजे स्वर, 'गी' म्हणजे गीत आणि 'त' म्हणजे ताल होय.संगीत कला ही सर्व कलामध्ये श्रेष्ठ कला मानली जाते.संगीतामधून आपण आपले भावना व्यक्त करू शकतो. जेव्हा आपण आनंदीत असतो तेव्हा संगीतातला शब्द आपल्याला समजतो पण जेव्हा आपण दुखात असतो तेव्हा त्या संगीतातल्या शब्दाचा अर्थ समजतो.संगीत हे ईश्वराने दिलेली एक देन आहे.आपल्या मनातील भावना ह्या कदाचित संगीतानेच व्यक्त होऊ शकतात.संगीत आयुष्याला प्रेरणा देते.एकांतात स्वतःला ओळखण्यासाठीचा एकमेव मार्ग म्हणजे संगीत होय.
--मयुरी विखे-- सुगम संगीत । नाट्यसंगीत । भावगीते । भक्तिगीते । शास्त्रीय संगीत । संगीतातील राग । संगीतविषयक ग्रंथ
साईबाबा
श्री साईबाबांची समकालीन सरकारी दस्तऐवजांमधील नोंद
श्री साईबाबांच्या काळात तत्कालीन ब्रिटीश सरकारने सर्वप्रथम आपल्या अहमदनगर कलेक्टरेट सर्व्हेमध्ये तसेच विकली रिपोर्टस ऑफ क्रिमिनल इंटेलिजन्स ऑन पॉलिटीकल सिचूएशन या महत्वपूर्ण दस्तऐवजांमध्ये श्री साईबाबांची नोंद केलेली आहे. श्री साईबाबांना तत्कालीन लोक आपापल्यापरीने साधू, अवतार, फकीर तसेच अवलिया मानत असे महत्वपूर्ण निरीक्षण या दस्तऐवजात पाहण्यास मिळते. क्रांतिकारक श्री. गणेश श्रीकृष्ण खापर्डे, सन्मानीय श्री. हरी सीताराम दीक्षित, पूर्वी खान्देशात असलेले भाटे नावाचे एक मामलतदार, श्री. चांदोरकर ( त्याकाळचे उपजिल्हाधिकारी आणि कोपरगावचे माजी मामलतदार) ई. अशा उच्चशिक्षित साईबाबांच्या भक्तांची नोंद या दस्तऐवजांमध्ये केलेली आढळून येते. तसेच बाबांनी कोणत्याही उपासनापद्धतीचा अवलंब केला नसल्याचेही यात नमूद केले आहे. हे तीन रिपोर्ट जानेवारी सन १९११, जुलै सन १९१२ तसेच ऑगस्ट सन १९१२ मध्ये लिहले गेले होते. याहून आधी अहमदनगर कलेक्टरेटच्या कोपरगाव सेकंड सेटलमेंट सर्व्हे मध्ये श्री साई अवलिया फकिरांच्या सन्मानार्थ सुरू झालेल्या उरुसाची पार्श्वभूमी आणि त्याचे महत्व अधोरेखित होते. हा सर्व्हे सन १९०७ साली पूर्ण झाला होता. तसेच बाबांच्या महासमाधीनंतर २४/१०/१९१८ रोजी कलेक्टर सी.ए.बेट्स यांनी हरी सीताराम दीक्षित यांच्या पत्रावर उत्तर देताना दिलेल्या ऑर्डर मध्ये श्री साईबाबांचा मोहम्मदन ऑफ अननॉन ओरिजिन असा उल्लेख करून बाबांचे मूळ अज्ञात असल्याचे स्पष्ट केले आहे. यावरून तत्कालीन ब्रिटिश गुप्तहेर आणि अधिकाऱ्यांनाही श्री साईबाबांचे मूळ शोधता आले नाही. या तत्कालीन आणि सरकारने केलेल्या दस्तऐवजातून मिळालेल्या नोंदी श्री साईबाबांबद्दल महत्वपूर्ण आणि खात्रीलायक माहिती देतात.
संगीत
वर्ग:संगीत
साईबाबा
कार्य
साईबाबांनी भिक्षा मागून उदरनिर्वाह केला. आयुष्यभर त्यांनी सबका मलिक एक हाच उपदेश केला. ते नेहमी अल्लाह मलिक असेही म्हणायचे.
भक्त समुदाय
साईबाबांचे भक्त भारतात आणि भारताबाहेरही फार मोठ्या प्रमाणात आहेत. ठिकठिकाणी बाबांची मंदिरे उभारण्यात आली आहेत. त्यांच्या भक्तांच्या म्हणण्यानुसार ते अवतारी पुरुष होते. कुणी त्यांना दत्ताचा अवतार मानत तर कुणी विष्णूचा कुणी शिवाचा. बाबांच्या भक्त समुदायात सर्वच जातीधर्मांच्या लोकांचा समावेश होतो. यामध्ये प्रामुख्याने हिंदू व मुस्लिम धर्मीय आहेत. मुस्लिम धर्मातही सुफी संतांमध्ये साई बाबांना मानाचे स्थान आहे.
साई बाबा आणि स्वामी स्वरूपानंद
जून २०१४ मध्ये द्वारका आणि ज्योतिष पीठाचे शंकराचार्य असलेले जगद्गुरू स्वामी स्वरूपानंद सरस्वती यांनी मात्र साई बाबांच्या पूजेला आपला विरोध दर्शवला. कारण त्यांच्या मतानुसार साई हे ईश्वर वा अवतार नसून एक सर्वसामान्य मनुष्य होते. त्यानंतर शिर्डी व काही ठिकाणी साई बाबांच्या भक्तांनी शंकराचार्यांच्या विरोधात निदर्शने केली.
संदर्भ
वर्ग:मराठी संत वर्ग:हिंदू संत वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती वर्ग:इ.स. १९१८ मधील मृत्यू वर्ग:अहमदनगर-प्रसिद्ध वक्ती वर्ग:अहमदनगर जिल्ह्यातील मंदिरे
साल्ता प्रांत
साल्ता (Provincia de Salta) हा आर्जेन्टिना देशाच्या उत्तर भागातील एक प्रांत आहे. चिले, पेराग्वे व बोलिव्हिया ह्या तीन देशांच्या सीमा साल्ता प्रांताला लागून आहेत.
इतिहास
साल्ता प्रांताचा लिखित इतिहास इ.स. १५३५पासून सुरू होता. या वर्षी दियेगो दि आल्माग्रो येथे येउन पोचला. यानंतर दियेगो दि रोहास आणि एर्नांदो दि लेर्मा हे काँकिस्तादोर येथे आले. लेर्माने सान फेलिपे दि लेर्मा शहराची स्थापना केली. नंतर त्याचे नाव सान फेलिपे दि साल्ता असे करण्यात आले. इ.स. १६५०च्या सुमारास या शहरात ५०० लोक राहत असल्याची नोंद आहे.
बाह्य दुवे
वर्ग:आर्जेन्टिनाचे प्रांत
मांगळी (समुद्रपूर)
मांगळी हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील वर्धा जिल्ह्यातील समुद्रपूर तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील हवामान वर्षभर कोरडे असते.उन्हाळी मोसम अतिउष्ण असतो.हिवाळा व उन्हाळा हे दोन्ही ऋतू तीव्र असतात.उन्हाळी मोसमात दिवसाच्या व रात्रीच्या तापमानात जास्त फरक असतो.मे हा अतिउष्णतेचा आणि जानेवारी हा कडाक्याच्या थंडीचा महिना असतो. वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान ११० सेंमी.पर्यंत असते.
गुर्बांगुली बेर्दिमुहम्मेदोव
गुर्बांगुली बेर्दिमुहम्मेदोव (मराठी लेखनभेद: गुर्बांगुली बेर्दिमुहम्मदोव ; तुर्कमेन: Gurbanguly Berdimuhamedow ; रशियन: Гурбангулы́ Берды́мухамедов ) (जून २९, इ.स. १९५७ - हयात) हा तुर्कमेनिस्तानातील राजकारणी आहे. हा २१ डिसेंबर, इ.स. २००६पासून तुर्कमेनिस्तानाचा कार्यकारी राष्ट्रप्रमुख होता. नंतर फेब्रुवारी ५, इ.स. २००७ रोजी झालेल्या राष्ट्राध्यक्षपदाच्या निवडणुकीत जिंकून याने १४ फेब्रुवारी, इ.स. २००७ रोजी तुर्कमेनिस्तानच्या अध्यक्षपदाची शपथ घेतली.
मांगळी (समुद्रपूर)
संदर्भ
वर्ग:समुद्रपूर तालुक्यातील गावे वर्ग:वर्धा जिल्ह्यातील गावे
गुर्बांगुली बेर्दिमुहम्मेदोव
संदर्भ आणि नोंदी
वर्ग:तुर्कमेनिस्तान वर्ग:तुर्कमेनिस्तानचे राष्ट्राध्यक्ष वर्ग:इ.स. १९५७ मधील जन्म
विठ्ठल हरी घोटगे
जयंत पांडुरंग नाईक (मूळ नाव विठ्ठल हरी घोटगे) (सप्टेंबर ५, १९०७ - ऑगस्ट ३०, १९८१) हे भारतातील ग्रामीण शिक्षणप्रसारामधील मोलाच्या कामगिरीकरता नावाजले गेलेले शिक्षणतज्ज्ञ होते.
कार्य
स्वातंत्र्यसैनिक म्हणून बेल्लारीच्या तुरुंगात सजा भोगत असताना जे.पी. नाईकांनी गंधकाची भुकटी व गोडेतेल यांच्या मिश्रणातून त्वचारोगावर परिणामकारक असे मलम तयार केले. तुरुंगातील कैद्यांच्या त्वचारोगावर हे मलम वापरले जाऊ लागले. परिणामी कैद्यांच्या त्वचारोगावरील उपायासाठी वापरल्या जाणाऱ्या व्हॅसलीनपेक्षा हे मलम स्वस्त आणि उपायकारक ठरला. यामुळे व्हॅसलीनवरचा खर्च कमी करण्यात नाईक यशस्वी झाले. याचे बक्षीस म्हणून इंग्रज सरकारने त्यांच्या सक्तमजुरीच्या शिक्षेत सूट देऊ केली. पण शिक्षेत सूट देण्यापेक्षा बक्षीस म्हणून वाचायला वैद्यकशास्त्राची पुस्तके द्यावीत अशी मागणी नाईकांनी केली आणि त्यांची ही मागणी इंग्रज सरकारने पूर्ण केली.
जे.पी. नाईक यांनी तुरुंगातून सुटल्यावर धारवाड जिल्ह्यातील उप्पीनबेट्टीगेरी या छोट्याशा खेडेगावात आपले समाजकार्य सुरू केले. सुरुवातीला संपूर्ण गाव रोगमुक्त केल्यावर त्याच गावातील शिक्षित तरुणांच्या मदतीने त्यांनी गावात साक्षरता मोहीम राबविली. गावातील समूहशक्तीच्या श्रमदानातून गावाजवळची टेकडी फोडून गावासाठी सडक तयार केली. जे.पी. नाईकांमुळे मुंबईच्या गव्हर्नरांनी उत्कृष्ट गावासाठी पारितोषिक म्हणून ठेवलेली `ग्रामीण सुधारणा ढाल' उप्पीनबेट्टीगेरीसारख्या छोट्या गावाला मिळाली.
नाईक, जयंत पांडुरंग नाईक, जयंत पांडुरंग वर्ग:इ.स. १९०७ मधील जन्म वर्ग:इ.स. १९८१ मधील मृत्यू वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती वर्ग:पद्मभूषण पुरस्कारविजेते
बेळखार (रोहा)
बेळखार हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील मध्य कोकणातील रायगड जिल्ह्यातील रोहा तालुक्यातील एक गाव आहे.
कांस्यपदक
हे सुद्धा बघा
वर्ग:खेळ वर्ग:ऑलिंपिक खेळ वर्ग:पदके
ब्यॉन बोर्ग
ब्यॉन बोर्ग (६ जून, इ.स. १९५६:स्टॉकहोम, स्वीडन - ) हा स्वीडनचा टेनिस खेळाडू आहे.
वर्ग:स्वीडनचे टेनिस खेळाडू वर्ग:इ.स. १९५६ मधील जन्म
जोन ब्रॉडबेंट
जोन ब्रॉडबेंट (२९ नोव्हेंबर, १९६५:मेलबर्न, ऑस्ट्रेलिया - हयात) ही च्या महिला क्रिकेट संघाकडून १९९० ते २००० दरम्यान १० महिला कसोटी आणि ६० महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीत सामने खेळलेली क्रिकेट खेळाडू आहे.
वर्ग:ऑस्ट्रेलियाच्या महिला क्रिकेट खेळाडू वर्ग:इ.स. १९६५ मधील जन्म वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
शरच्चंद्र मुक्तिबोध
शरच्चंद्रांचे मोठे बंधू गजानन माधव मुक्तिबोध हेही हिंदीतले कवी आणि साहित्यिक होते.
पुरस्कार
वर्ग:मराठी कवी वर्ग:मराठी लेखक वर्ग:साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेते वर्ग:इ.स. १९२१ मधील जन्म वर्ग:इ.स. १९८४ मधील मृत्यू वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
नांदगाव विधानसभा मतदारसंघ
नांदगाव विधानसभा मतदारसंघ - ११३ हा महाराष्ट्र राज्य विधानसभेच्या २८८ मतदारसंघांपैकी एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार, केलेल्या मतदारसंघाच्या रचणेनुसार, नांदगाव मतदारसंघात नाशिक जिल्ह्यातील १. नांदगाव तालुका आणि २. मालेगांव तालुक्यातील कौळाणे (निंबायत), निमगांव आणि कळवाडी ही महसूल मंडळे यांचा समावेश होतो. नांदगाव हा विधानसभा मतदारसंघ दिंडोरी लोकसभा मतदारसंघात मोडतो.
शिवसेनेचे सुहास द्वारकानाथ कांदे हे नांदगाव विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.
बाह्य दुवे
वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ वर्ग:नाशिक जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ वर्ग:दिंडोरी लोकसभा मतदारसंघ
जलयुक्त शिवार अभियान
टंचाईमुक्त महाराष्ट्र साकारण्यासाठी राज्यात एकात्मिक पद्धतीने जलयुक्त शिवार अभियान राबविले जात आहे. शासनाने 5 डिसेंबर 2014 रोजी स्वतंत्र शासन निर्णयाद्वारे या अभियानाची घोषणा केली. जलयुक्त शिवार अभियान कार्यक्रम हा शासनाचा एक महत्त्वाकांक्षी प्रकल्प असल्याचेही शासनाने वेळोवेळी जाहीर केले आहे जलयुक्त शिवार' अभियानाचे काही प्रमुख उद्देश... 1)पावसाचे पाणी गावाच्या शिवारातच अडविणे भूगर्भातील पाणी पातळीत वाढ करणे
2)राज्याच्या सिंचन क्षेत्रात वाढ करून शेतीसाठी संरक्षित पाणी व पाण्याच्या वापराच्या कार्यक्षमतेत वाढ करणे, सर्वांना पुरेसे पाणी उपलब्ध करण्याची शाश्वता निर्माण करणे
3)भूजल अधिनियमाची अंमलबजावणी विकेंद्रीत पाणीसाठा निर्माण करणे
4)पाणी साठवण क्षमता निर्माण करणारी नवीन कामे हाती घेणे
5)अस्तित्वात असलेले व निकामी झालेले बंधारे, गावतलाव, पाझरतलाव, सिमेंट बंधारे आदि जलस्तोत्रांची साठवण क्षमता वाढविणे
6)जलस्त्रोतातील गाळ लोकसहभागातून काढून पाणीसाठा वाढविणे
-Nitesh sir
पार्श्वभूमी
भारताच्या महाराष्ट्र राज्यात नेहमीच होणाऱ्या पाण्याच्या टंचाईची परिस्थिती लक्षात घेऊन 'पाणी टंचाईमुक्त महाराष्ट्र २०१९' या योजनेअंतर्गत 'जलयुक्त शिवार' नावाचे एक अभियान महाराष्ट्र सरकारने २०१४ सालच्या डिसेंबरमध्ये सुरू केले. २०१४-१५ या आर्थिक वर्षात भूजल पातळीत दोन मीटरपेक्षा जास्त घट झालेली १८८ तालुक्यातील २२३४ गावांमध्ये, तसेच महाराष्ट्र शासनाने टंचाई परिस्थिती जाहीर केलेल्या २२ जिल्ह्यातील १९०५९ गावांमध्ये हे अभियान प्राधान्याने राबविण्यात आले. भविष्यात राज्याच्या उर्वरित भागात पाणी टंचाई निर्माण होऊ नये, यासाठी उपाययोजना करण्यावरही भर दिला आहे. या अभियानात विविध विभागाकडील योजना, अशासकीय संस्था आणि लोङकसहभाग यावर विशेष लक्ष केंद्रित केले आहे.महाराष्ट्र राज्याच्या तत्कालीन जलसंधारण मंत्री पंकजा मुंडे या योजनेच्या शिल्पकार मानल्या जातात.
==उद्दिष्टे
विकेंद्रित पाणीसाठा निर्माण करणे
वर्ग:महाराष्ट्र शासन वर्ग:पाणी
क्रिकेट विश्वचषक
आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघटन (ICC) दर चार वर्षांनी एकदिवसीय सामन्यांच्या विश्वचषकाचे आयोजन करते. कसोटी व एकदिवसीय सामने खेळणाऱ्या देशाशिवाय ICC Trophy तील काही देश विश्वचषक स्पर्धेत सहभागी होतात.
इतिहास
१९७५ साली सर्व प्रथम एकदिवसीय सामन्यांच्या विश्वचषकाचे आयोजन इंग्लंड मध्ये करण्यात आले. पहिल्या विश्वचषकात सहभागी झालेले संघ होते, ऑस्ट्रेलिया, इंग्लंड, वेस्ट इंडीज, भारत, पाकिस्तान, न्यू झीलँड (कसोटी खेळणारे संघ), श्रीलंका व पूर्व आफ्रिका.
संघांची कामगिरी
चिन्हे
बाह्य दुवे
विश्वचषक वर्ग:क्रिकेट विश्वचषक वर्ग:एकदिवसीय क्रिकेट वर्ग:आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट संघटन वर्ग:विश्वचषक
गोखले
हे मराठी आडनाव आहे. हे विशेषकरून पश्चिम महाराष्ट्रात आढळणारे आडनाव आहे. ते हिंदू आडनाव असून चित्पावन कोकणस्थ ब्राम्हणांच्यात आढळून येते. कोकणस्थचा मूळ अर्थ कोकणातले असा आहे. गोखल्यांचे मूळ कोकणातल्या समुद्रकिनारी वसलेल्या वेळणेश्वर(गुहागरहून १० किमी, चिपळूणहून ५० किमी) ह्या गावात असल्याचे समजले जाते.
गोखले शब्दाचे मूळ मराठीतील गोखल म्हणजे "गोलाकार खिडकी" असे समजले जाते. गोखलचे मूळ संस्कृतात गवाक्ष(गो + अक्ष) म्हणजे गायीचे नेत्र असा होतो. हा शब्द गोलाकार खिडकी म्हणूनही वापरला जाऊ शकतो.
प्रसिद्ध व्यक्ती
वर्ग:मराठी आडनावे
मलवडी (सातारा)
मलवडी हे सातारा जिल्ह्यातल्या माण तालुक्यातील १४६८ हेक्टर क्षेत्राचे गाव आहे.
भोगोलिक स्थान आणि लोकसंख्या
मलवडी हे सातारा जिल्ह्यातल्या माण तालुक्यातील १४६८ हेक्टर क्षेत्राचे गाव असून २०११ च्या जनगणनेनुसार ह्या गावात ६१५ कुटुंबे व एकूण २७७९ लोकसंख्या आहे. ह्याच्या सर्वात जवळचे शहर म्हसवड ४७ किलोमीटर अंतरावर आहे. यामध्ये १४२० पुरुष आणि १३५९ स्त्रिया आहेत. यामध्ये अनुसूचित जातीचे लोक ३९४ असून अनुसूचित जमातीचे १९ लोक आहेत. ह्या गावाचा जनगणनेतील स्थल निर्देशांक ५६३३७२ आहे.
शैक्षणिक सुविधा
गावात तीन शासकीय पूर्व-प्राथमिक शाळा, तीन शासकीय प्राथमिक शाळा, एक खाजगी प्राथमिक शाळा, एक शासकीय कनिष्ठ माध्यमिक शाळा, एक शासकीय माध्यमिक शाळा व एक शासकीय उच्च माध्यमिक शाळा आहे. सर्वात जवळील पदवी महाविद्यालय, पॉलिटेक्निक, व्यावसायिक प्रशिक्षण शाळा, अभियांत्रिकी महाविद्यालय व अपंगांसाठी खास शाळा दहिवडी येथे ६२ किलोमीटर अंतरावर आहे. सर्वात जवळील वैद्यकीय महाविद्यालय व व्यवस्थापन संस्था सातारा येथे ४५ किलोमीटर अंतरावर आहे.
जलसंधारण प्रकल्प
हे गाव दुष्काळी पट्ट्यात असून येथे कायम पाणी टंचाई असते. परंतु २०१४-२०१५ च्या दुष्काळात गावातील लोकांनी ही परिस्थिती बदलण्याचा निर्धार केला. जलपुरुष म्हणून ओळखले जाणारे राजेंद्रसिंग राणा व जलबिरादरी कार्यकर्ता गट यांच्या मार्गदर्शनाखाली जलयुक्त शिवार अभियानात अनेक कामे करण्यात आली. यामध्ये गावातील सर्व लोकांनी श्रमदान केले.पाझर तलावातील गाळ काढणे, ओढे-नाले रुंदीकरण, सिमेंट बंधारे इ. जल संधारणाची कामे पूर्ण करण्यात आली. या कामात अस्तित्व संस्था, जलबिरादरी, सकाळ रिलीफ फंड, शांतिगिरी महाराज यांनी विशेष सहकार्य केले.
जमिनीचा वापर
मलवडी ह्या गावात जमिनीचा वापर खालीलप्रमाणे होतो (हेक्टरमध्ये क्षेत्रफळ):
हे ही पहा
वर्ग:सातारा जिल्हा वर्ग:माण तालुक्यातील गावे वर्ग:सातारा जिल्ह्यातील गावे वर्ग:जलयुक्त शिवार अभियानात सहभागी गावे
वि.स. खांडेकर
पूर्वायुष्य
वि.स. खांडेकर यांचा जन्म महाराष्ट्रातील सांगलीत झाला. त्यांच्या पूर्वायुष्यात, त्यांची नाटकांमध्ये अभिनय आणि दिग्दर्शन करण्याची आवड होती. वि.स.खांडेकरांचे लेखन ध्येयवादी आहे. अंतःकरणात समाजकल्याणाची व प्रगतीची तळमळ आहे. लालित्यपूर्ण भाषा, रम्य कल्पना, कोटीबाजपणा व समाजहिताचा प्रचार ही त्यांच्या लघुकथेची वैशिष्ट्ये आहेत. कल्पनाशक्ती अतिशय तल्लख असल्याने, तेजस्वी लेखनातून मनोरंजन करण्याबरोबर समाजजीवनावर भाष्य करणे हे त्यांच्या लेखनाचे स्वरूप होते. खांडेकरांच्या लेखनातून माणुसकीचा गहिवर दिसून येतो. त्यंच्या लेखनातून माणसावरील अपार श्रद्धा व्यक्त होते. रूपक कथा हा नवा प्रकार त्यांनी रुढ केला. त्यांनी कादंबरीसह कथा, कविता, लघुनिबंध, समीक्षा, चित्रपट-कथा, नाटक, व्यक्तिचित्रे, अनुवाद अशा विविध साहित्यप्रकारांत अगदी विपुल असे लेखन केले. वृत्तपत्रीय लेखन व ग्रंथ-संपादन या क्षेत्रांतही त्यांनी ठसा उमटवला.
खांडेकरांच्या कथेत रचनाकौशल्य व तंत्रनिपुणता आढळून येत नाही, पण कथालेखनातून व्यक्त होणारे जीवनदर्शन आणि धेयनिष्ठा वाचकांना प्रभावित करतात, म्हणूनच तर वि.स.खांडेकर हे जीवनवादी लेखक म्हणून ओळखले जातात. जीवनासाठी कला हे त्यांच्या समग्र लेखनाचे सूत्र होते.
पटकथा
'अंतरिचा दिवा' हा खांडेकरांच्या पटकथांचा पुस्तकरूपातील संग्रह आहे.
संदर्भ
वर्ग:इ.स. १८८९ मधील जन्म वर्ग:इ.स. १९७६ मधील मृत्यू वर्ग:अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनांचे अध्यक्ष वर्ग:पद्मभूषण पुरस्कारविजेते वर्ग:मराठी लेखक  वर्ग:ज्ञानपीठ पुरस्कार विजेते वर्ग:साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेते वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती वर्ग:इयत्ता १० वी मराठी कुमारभारती अभ्यासक्रमाचे संदर्भलेख
पवई
पवई हे मध्य-ईशान्य मुंबईतील उपनगर आहे. पवई तलावाच्या आसपास असलेल्या या उपनगरात भारतीय तंत्रज्ञान संस्था, मुंबई चा परिसर आहे.L & T कंपनीचा विस्त्रार पवई विभागात मोठ्या प्रमाणावर आहे. हिरानंदानी सारखे सुंदर उचंभू इमारतींचा डोलारा ह्याच परिसरात आहे पवई हे उत्तर मुंबई मधिल एक उपनगर आहे. 'पवई'हा शब्द देवी पद्मावतीच्या नावावरून घेतला आहे. भारतीय तंत्रज्ञान संस्था, मुंबई च्या परिसरातील पवई तलावाच्या काठाशी देवी पद्मावतीचे मंदिर आहे.
केन्यन शिलिंग
शिलिंग हे केन्याचे अधिकृत चलन आहे.
पवई
वर्ग:मुंबई
ॲलन नॉट
ॲलन फिलिप एरिक नॉट (९ एप्रिल, १९४६:केंट, इंग्लंड - हयात) हा 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 englandकडून १९६७ ते १९८१ दरम्यान ९५ कसोटी आणि २० आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामने खेळलेला क्रिकेट खेळाडू आहे.
वर्ग:इंग्लंडचे क्रिकेट खेळाडू वर्ग:इ.स. १९४६ मधील जन्म वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
नमाज
नमाज (उर्दू: نماز) किंवा सालाह (अरबी: لوة), हा प्रार्थनेसाठी एक पर्शियन शब्द आहे, जो उर्दू मध्ये सलत या अरबी शब्दाचा समानार्थी आहे. कुराण शरीफमध्ये नमाज शब्दाची पुनरावृत्ती झाली आहे आणि प्रत्येक मुस्लिम स्त्री आणि पुरुषाला ताकीदसह नमाज अदा करण्याचा आदेश देण्यात आला आहे. इस्लामच्या सुरुवातीपासून नमाजची प्रथा आहे आणि ती वाचण्याचा आदेश आहे. हे मुस्लिमांचे मोठे कर्तव्य आहे आणि त्याचे नियमित पठण करणे पुण्य आहे आणि त्याग करणे हे पाप आहे. इस्लाममध्ये प्रत्येक मुस्लिमावर पाच कर्तव्ये आहेत, जी प्रत्येक मुस्लिमावर आवश्यक आहेत, म्हणजेच ते कर्तव्य आहे. या पाच फर्दांपैकी एक फर्ज नमाज आहे. दिवसातून पाच वेळा नमाज अदा केली जाते, प्रत्येक प्रार्थनेची वेळ वेगळी आहे, पुरुष, मुस्लिम, मशिदीत नमाज अदा करणे आवश्यक आहे आणि महिलांनी घरी नमाज अदा करणे आवश्यक आहे. महिला मशिदीत नमाज अदा करावी. पुरुषाने घरी नमाज अदा करणे आवश्यक नाही, जर काही कारणास्तव मशिदीत जाणे शक्य नसेल, तर माणूस घरी नमाज अदा करू शकतो, इस्लाममध्ये ही अट आहे.
पाच प्रार्थना
प्रत्येक मुस्लिमाला दिवसातून पाच वेळा नमाज अदा करण्याचा कायदा आहे.
पद्धत
नमाज अदा करण्यापूर्वी प्रत्येक मुस्लिम वुधू करतो म्हणजे घोट्यांसह दोन्ही हात धुणे, नाक धुणे, नाक स्वच्छ करणे, चेहरा धुणे, कोपरापर्यंत हात धुणे, ओले हात डोक्याच्या केसांवर घासणे आणि दोन्ही हात धुणे. पाय फर्ज नमाजसाठी "अजान" दिली जाते. नमाज आणि अज़ानमध्ये काही मिनिटांचे अंतर असते.[2] उर्दूमध्ये अझानचा अर्थ (कॉल) असा होतो. नमाजपूर्वी अजान दिली जाते जेणेकरून जवळच्या मुस्लिमांना नमाजची माहिती मिळेल आणि ते सांसारिक कामे सोडून देवाची उपासना करण्यासाठी काही मिनिटांसाठी मशिदीत येतात. सुन्नत/नफल नमाज एकट्याने आणि फर्ज गटासह (जमात) पठण केले जाते. फर्ज नमाज एकत्र (जमात) पठण केले जाते ज्यामध्ये एक व्यक्ती (इमाम) समोर उभा असतो, ज्याला इमाम म्हणतात आणि बाकीचे एका ओळीत उभे असतात आणि मागे उभे असतात. इमाम प्रार्थना करतो आणि इतर त्याच्या मागे जातात.
नमाज अदा करण्यासाठी, एक मुस्लिम मक्का (किब्ला) तोंड करून उभा राहतो, नमाजची इच्छा करतो आणि नंतर "अल्लाह अकबर" म्हणत तकबीर म्हणतो. यानंतर दोन्ही हात कानापर्यंत वर करून नाभीजवळ उजवा हात डाव्या हाताला असेल अशा प्रकारे बांधा. तो मोठ्या आदराने उभा आहे, त्याचे डोळे त्याच्या समोर जमिनीवर आहेत. त्याला समजते की तो अल्लाह समोर उभा आहे आणि अल्लाह त्याला पाहत आहे.
काही दुआ वाचतो आणि कुराण शरीफचे काही पठण करतो, ज्यामध्ये फातिह (कुराण शरीफचा पहिला सूरा) वाचणे आवश्यक आहे. त्यानंतर इतर सूर आहेत. कधी उच्च तर कधी कमी स्वरात वाचा. यानंतर तो खाली नतमस्तक होतो ज्याला रुकू म्हणतात, नंतर तो उभा राहतो ज्याला क्वमा म्हणतात, नंतर त्याचे डोके साष्टांग नमस्कार करतो. काही क्षणांनंतर तो गुडघे टेकतो आणि मग सिजदामध्ये डोके टेकवतो. मग थोड्या वेळाने ती उभी राहते. या सर्व क्रियाकलापांमध्ये, तो लहान प्रार्थना देखील करतो ज्यामध्ये अल्लाहची स्तुती केली जाते. अशा प्रकारे नमाजची एक रकात संपते. मग तो त्याच प्रकारे दुसरी रकत पठण करतो आणि सिजदा नंतर तो गुडघे टेकतो. मग तो प्रथम उजवीकडे व नंतर डावीकडे नमस्कार करतो. यानंतर, तो अल्लाहकडे हात वर करतो आणि प्रार्थना करतो आणि अशा प्रकारे दोन रकात प्रार्थना पूर्ण करतो. वितर नमाज तीन रकात पठण केले जाते. सर्व नमाज अदा करण्याची पद्धत कमी-अधिक आहे.
प्रार्थनेसाठी बोलावणे
अजान (अरबी: أَذَان [ʔaˈðaːn]), अथान, अधाने (फ्रेंचमध्ये), अजान/अजान, अझान/अझान (दक्षिण आशियामध्ये), अजान (आग्नेय आशियामध्ये), आणि इझान (बाल्कन आणि तुर्कीमध्ये) म्हणून लिप्यंतरित केले जाते. ), इतर भाषांमध्‍ये, मस्जिदमध्‍ये इस्लामिकसार्वजनिक प्रार्थनेसाठी आवाहन (सालाह) दिवसाच्या विहित वेळी मुएझिनद्वारे केले जाते.
एखाद्या विश्वासातील सहभागींना सामूहिक उपासनेला उपस्थित राहण्यासाठी किंवा प्रार्थनांचा आवश्यक संच सुरू करण्यासाठी एक समन्स आहे. कॉल हा दूरसंचाराच्या सर्वात प्राचीन प्रकारांपैकी एक आहे, मोठ्या अंतरावरील लोकांशी संवाद साधणारा. सर्व धर्मांमध्ये प्रार्थनेचा एक प्रकार आहे आणि अनेक प्रमुख धर्मांमध्ये प्रार्थनेचा एक प्रकार आहे. वर्ग:प्रार्थना
इतर प्रार्थना
दिवसाच्या पाच वेळेच्या नमाज व्यतिरिक्त, इतर काही प्रार्थना आहेत, ज्या सामूहिक आहेत. पहिली नमाज जुम्हा (शुक्रवार) आहे, जी झहराच्या ठिकाणी सूर्यास्तानंतर अदा केली जाते. यामध्ये इमाम नमाज अदा करण्यापूर्वी भाषण देतो, त्याला खुत्बा म्हणतात; यामध्ये अल्लाहच्या स्तुतीशिवाय मुस्लिमांना धार्मिकतेची शिकवण दिली जाते. दुसरी नमाज ईदुल फित्रच्या दिवशी अदा केली जाते. हा मुस्लिमांचा सण आहे, ज्याला उर्दूमध्ये ईद म्हणतात. रमजानच्या संपूर्ण महिन्यासाठी उपवास (संपूर्ण दिवस उपवास) केल्यानंतर नवीन चंद्र उगवल्यानंतर रात्रीच्या दुसऱ्या दिवशी मानले जाते. तिसरी नमाज ईद अल-अधाच्या निमित्ताने अदा केली जाते. या ईदला त्यागाची ईद म्हणतात. या प्रार्थना सामान्य प्रार्थनेप्रमाणेच पठण केल्या जातात. फरक एवढाच आहे की पहिल्या रकात तीन वेळा, सूराच्या आधी आणि पुन्हा दुसऱ्या रकात आणखी तीन वेळा, रुकूच्या आधी हात कानापर्यंत वर उचलावा लागतो. प्रार्थनेनंतर, इमाम खुत्बा देतो, जो ऐकणे बंधनकारक आहे, ज्यामध्ये धार्मिकता आणि चांगुलपणा करण्याचे निर्देश आहेत.
अशा काही प्रार्थना देखील आहेत ज्यांचे पठण न केल्याबद्दल कोणताही मुस्लिम दोषी नाही. यातील सर्वात महत्त्वाची नमाज तहज्जुद नमाजला दिली जाते. ही प्रार्थना रात्रीच्या शेवटच्या प्रहरात केली जाते. आजही अनेक मुस्लिम या नमाजचे जोरदार पठण करतात. इस्लाममध्ये अंत्यसंस्कारालाही खूप महत्त्व आहे. त्याची स्थिती प्रार्थनेसारखी आहे. मुस्लीम मरण पावला की त्याला आंघोळ करून दोन पांढऱ्या कपड्याने झाकले जाते, ज्याला कफन म्हणतात, आणि नंतर अंत्यसंस्कार मोकळ्या मैदानावर नेले जाते, जर पाऊस पडत असेल तर मशिदीमध्ये अंत्यसंस्कार करता येतात. तिथे इमाम जिनाझाच्या मागे उभा असतो आणि इतर त्याच्या मागे रांगेत उभे असतात. या प्रार्थनेत रुकू किंवा सिजदा नाही, फक्त एक हात जोडून उभा राहतो आणि दुआ पाठ केली जाते.
रकात
रकात (अरबी: ركعة rakʿah, उच्चारित [ˈrakʕah]; अनेकवचन: ركعات rakaʿāt) मुस्लिमांनी विहित अनिवार्य प्रार्थनेचा भाग म्हणून केलेल्या विहित हालचाली आणि विनवण्यांचा एकच पुनरावृत्ती आहे ज्याला सालाह किवाँ नमाज़ म्हणून ओळखले जाते. मुस्लिमांद्वारे पाळल्या जाणाऱ्या पाच रोजच्या नमाजांपैकी प्रत्येकामध्ये अनेक रकात असतात.
बाह्य दुवे
वर्ग:नमाज वर्ग:इस्लाम धर्माचे पाच स्तंभ
वर्ल्ड वाईड वेब
वर्ल्ड वाईड वेब (इंग्लिश: WWW, W3), अर्थात वेब, ही इंटरनेट संदेशवहनाची कार्यप्रणाली आहे. वेब म्हणजे दुव्यांनी जोडलेला पानांचा संच, जो आपण आंतरजालाच्या माध्यमातून वापरू शकतो. या पानांना वेबपाने किंवा वेबपेज असे म्हणतात. वेब ब्राउझर वापरून ही पाने संगणकाच्या पडद्यावर पाहता येतात. वेबपानांमध्ये लिखाण, चित्रे, ध्वनी, चलचित्रांच्या माध्यमाने माहिती उपलब्ध केलेली असते.
वर्ग:इंटरनेट
जुजुय प्रांत
जुजुय (Provincia de Jujuy) हा आर्जेन्टिना देशाच्या वायव्य भागातील एक प्रांत आहे. चिले व बोलिव्हिया ह्या दोन देशांच्या सीमा जुजुय प्रांताला लागून आहेत.
बाह्य दुवे
वर्ग:आर्जेन्टिनाचे प्रांत
सुवर्णपदक
सुवर्ण पदक हे एखाद्या स्पर्धा, सोहळा, अथवा अन्य कामगिरीसाठी बहाल करण्यात येणारे सर्वोच्च पदक आहे. नावाप्रमाणे ह्या पदकामध्ये किमान थोड्या प्रमाणात सोन्याचा अंश असणे आवश्यक आहे. बहुतेक क्रीडा अथवा कला स्पर्धांमध्ये तीन प्रकारच्या श्रेणींची पदके दिली जातात. ऑलिंपिक, आशियाई खेळ इत्यादी महत्त्वाच्या जागतिक क्रीडा स्पर्धांमध्ये तसेच नोबेल पारितोषिक विजेत्यास सुवर्णपदक दिले जाते.
वर्ग:खेळ वर्ग:ऑलिंपिक खेळ वर्ग:पदके
लव्ह बर्ड
लव्ह बर्ड लहान आकाराचा पोपट आहे. याच्या नऊ प्रजाती आहेत. हा पक्षी प्रेमाच प्रतीक म्हणून ओळखल्या जाते. आगापार्निसचा सामान्य नाव आहे.
वर्ग:रिकामी पाने
ठाकरे
हे मराठी आडनाव आहे.
अन्य
वर्ग:मराठी आडनावे
बोईंग ७४७
बोईंग ७४७ हे बोईंग कंपनीचे खूप मोठ्या प्रवासी क्षमतेचे लांब पल्ल्याचे प्रवासी विमान आहे. जगातील लगेच ओळखल्या जाणाऱ्या काही विमानांपैकी हे एक आहे अमेरिकेच्या सियॅटल शहराजवळील एव्हरेट येथे तयार करण्यात येणारे हे विमान जगातील पहिले रुंदाकार आणि दोनमजली विमान आहे. बोईंग ७४७ किंवा जंबो जेट तत्कालीन मोठ्या विमानापेक्षा (बोईंग ७०७) अडीचपट क्षमतेचे होते. इ.स. १९७०मध्ये प्रवासी सेवेत रूजू झालेल्या विमानाच्या क्षमतेचा विक्रम एरबस ए-३८०च्या अवतरणापर्यंत ३७ वर्षे अबाधित होता.
बोईंग ७४७-४०० हा सगळ्यात नवीन उपप्रकार जगातील अतिवेगवान प्रवासी विमानांपैकी एक आहे. याची उच्च-अस्वनातीत क्रुझगती .८५ माख (ताशी ५६७ मैल किंवा ताशी ९३७ किमी) आहे. याचा पल्ला ७,२६० समुद्री मैल (८,३५० मैल किंवा १३,४५० किमी) आहे. ७४७-४०० प्रकारच्या प्रवासी विमानात सहसा ४१६ व्यक्ती तीन वर्गात प्रवास करतात तर दोन वर्गांचे विमान ५२४ प्रवासी नेऊ शकते. याचा पुढचा उपप्रकार ७४७-८ २०१२मध्ये लुफ्तांसातर्फे प्रवासीसेवेत रूजू झाले.
संदर्भ आणि नोंदी
वर्ग:प्रवासी विमाने वर्ग:बोईंग प्रवासी विमाने वर्ग:प्रचंड प्रवासी विमाने
मायकेल बोल्टन
मायकेल बोल्टन (जन्मनाव:मायकेल बोलोटिन) (फेब्रुवारी २६, इ.स. १९५३) हा अमेरिकेतील सॉफ्ट रॉक प्रकारच्या संगीतातील गायक व गीतकार आहे.
खडुळे
खडुळे हे कोल्हापूर जिल्ह्यातल्या  गगनबावडा तालुक्यातील २८५ हेक्टर क्षेत्राचे गाव आहे.
भौगोलिक स्थान व लोकसंख्या
खडुळे हे कोल्हापूर जिल्ह्यातल्या  गगनबावडा तालुक्यातील २८५ हेक्टर क्षेत्राचे गाव असून २०११ च्या जनगणनेनुसार ह्या गावात ११९ कुटुंबे व एकूण ५१६ लोकसंख्या आहे. ह्याच्या सर्वात जवळचे शहर कोल्हापूर ३० किलोमीटर अंतरावर आहे. यामध्ये २६९ पुरुष आणि २४७ स्त्रिया आहेत. यामध्ये अनुसूचित जातीचे लोक ४७ आहेत.ह्या गावाचा जनगणनेतील स्थल निर्देशांक ५६७५१७ आहे.
वैद्यकीय सुविधा (शासकीय)
उपलब्ध नाही.
पिण्याचे पाणी
गावात शुद्धीकरण न केलेल्या नळाच्या पाण्याचा पुरवठा आहे.
स्वच्छता
गावात उघडी गटारव्यवस्था उपलब्ध आहे.
आरोग्य
गावात एकात्मिक बाल विकास योजना (पोषण आहार केंद्र) उपलब्ध आहे. गावात अंगणवाडी (पोषण आहार केंद्र) उपलब्ध आहे. गावात इतर पोषण आहार केंद्र उपलब्ध आहे.
वीज
प्रतिदिवस १२ तासांचा वीजपुरवठा घरगुती वापरासाठी व शेतीसाठी उपलब्ध आहे.
जमिनीचा वापर
खडुळे ह्या गावात जमिनीचा वापर खालीलप्रमाणे होतो (हेक्टरमध्ये क्षेत्रफळ):
सिंचन सुविधा
सिंचनाचे स्रोत खालीलप्रमाणे आहेत (हेक्टरमध्ये क्षेत्रफळ):
उत्पादन
वर्ग:कोल्हापूर वर्ग:गगनबावडा वर्ग:कोल्हापूर जिल्ह्यातील गावे वर्ग:महाराष्ट्रातील शुद्धीकरण न केलेल्या पाण्याचा पुरवठा होणारी गावे
मेलीसा पॅपवर्थ
मेलीसा पॅपवर्थ (१८ जून, १९६६:मेलबर्न, ऑस्ट्रेलिया - हयात) ही च्या महिला क्रिकेट संघाकडून १९९० मध्ये ३ महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीत सामने खेळलेली क्रिकेट खेळाडू आहे.
वर्ग:ऑस्ट्रेलियाच्या महिला क्रिकेट खेळाडू वर्ग:इ.स. १९६६ मधील जन्म वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
समर्थ रामदास स्वामी
समर्थ रामदास, जन्म नाव - नारायण सूर्याजी ठोसर (२४ मार्च १६०८, जांब - १३ जानेवारी, १६८१, सज्जनगड) हे महाराष्ट्रातील कवी व समर्थ संप्रदायाचे संस्थापक होते. रामाला व हनुमंताला उपास्य मानणाऱ्या समर्थ रामदासांनी परमार्थ, स्वधर्मनिष्ठा, राष्ट्रप्रेम यांच्या प्रसारार्थ महाराष्ट्रात प्रबोधन व संघटन केले. ते संत तुकारामांचे समकालीन होते. राजकारण धर्मकारणात जाणीवपूर्वक अंतर्भूत करणारे रामदास हे एकमेव महाराष्ट्रीय संत होते. पर्यावरणावर प्रबोधन आणि लिखाणही त्यांनी केले आहे.
बालपण
समर्थ रामदासस्वामी (नारायण) यांचा जन्म श्रीक्षेत्र जांबसमर्थ या गावी (जालना जिल्हा) शके १५३० (सन १६०८) मध्ये रामनवमीच्या दिवशी म्हणजे चैत्र शुद्ध नवमीस, रामजन्माच्याच शुभमुहूर्तावर, म्हणजे माध्यान्ही झाला. ठोसरांचे घराणेच सूर्योपासक होते. नारायण सात वर्षाचा असतांनाच वडील सूर्याजीपंतांचे निधन झाले. घरची सांपत्तिक स्थिती चांगली होती, पण नारायण लहानपणापासूनच विरक्त होता. अतिशय बुद्धिमान, निश्चयी तसेच खोडकर होता. लहानपणी नारायण साहसी होता. झाडावरून उड्या मारणे, पुरात पोहणे, घोड्यावर रपेट करणे या सगळ्या गोष्टींत तो तरबेज होता. त्याचे आठ मित्र होते. एक मित्र सुताराचा मुलगा होता तर दुसरा गवंड्याचा. एक लोहाराचा तर दुसरा गवळ्याचा. नारायणाने या मित्रांच्या सहवासात बालपणीच त्या-त्या व्यवसायाचे उत्तम ज्ञान प्राप्त करून घेतले होते. निरीक्षणाने आणि अनुभवाने तो सगळ्या गोष्टी शिकला. एकदा नारायण लपून बसला, काही केल्या सापडेना. अखेर एका फडताळात सापडला. "काय करीत होतास" असे विचारल्यावर "आई, चिंता करितो विश्वाची" असे उत्तर त्याने दिले होते. या मुलाला संसारांत अडकविले, तर तो ताळ्यावर येईल या कल्पनेने त्याचे वयाच्या १२व्या वर्षी लग्न ठरविण्यात आले. लग्न-समारंभात पुरोहितांनी "सावधान" हा शब्द उच्चारताच तो ऐकून, नेसलेले एक व अंगावरील पांघरलेले दुसरे, अशा दोन वस्त्रांनिशी नारायण लग्नमंडपातून पळाले. लोकांनी पाठलाग केला. पण त्यांनी तातडी करून गांवाबाहेरची नदी गाठली आणि नदीच्या खोल डोहात उडी मारली.
तपश्चर्या आणि साधना
पुढे तेथून पायी चालत चालत पंचवटीस येऊन रामदासांनी रामाचे दर्शन घेतले, आणि टाकळीस दीर्घ तपश्चर्या केली. वयाच्या १२ व्या वर्षी नाशिकला आलेले समर्थ १२ वर्षे तपश्चर्या करीत होते. समर्थांनी स्वयंप्रेरणेने स्वतःचा विकास विद्यार्थी दशेत असतानाच करवून घेतला असे मानले जाते.
नाशिकमध्ये आपल्याला कोणी ओळखू नये म्हणून त्यांनी (समर्थ) रामदास हे नाव धारण केले. टाकळी येथे ते इ.स. १६२१ ते १६३३ असे १२ वर्षे राहिले. आपल्या या साधनेसाठी त्यांनी टाकळीची निवड करण्यामागे येथील नंदिनी नदीच्या काठावरील उंच टेकाडावरील घळ किंवा गुहा येथे असलेला एकांत हेच कारण असावे. या तपःसाधनेच्या कालावधीमध्ये ते पहाटे ब्राह्ममुहूर्तावर उठून रोज १२०० सूर्यनमस्कार घालत असत. सूर्योदयापासून माध्यान्हापर्यंत नदीच्या डोहात छातीइतक्या पाण्यात उभे राहून गायत्री मंत्राचे पुरश्चरण करत. दोन तास गायत्री मंत्राचा तर चार तास श्री राम जय राम जय जय राम या त्रयोदशाक्षरी राम मंत्राचा जप करीत. रामदासांनी रामनामाचे १३ कोटी वेळा नामस्मरण करून झाल्यावर कार्याला आरंभ केला. साक्षात प्रभु श्रीराम हेच त्यांचे सद्‌गुरू झाले असे मानले जाते. समर्थ दुपारी केवळ ५ घरी भिक्षा मागून तिचा  श्रीरामाला नैवेद्य दाखवत असत. त्यातील काही भाग पशुपक्ष्यांना ठेवून उरलेला भाग ग्रहण करत असत. समर्थ दुपारी दोन तास मंदिरात श्रवण साधना करीत आणि नंतर दोन तास ग्रंथांचा अभ्यास करीत. याच काळात त्यांनी वेद, उपनिषदे, सर्व प्राचीन ग्रंथ व विविध शास्त्रे यांचा सखोल अभ्यास केला, रामायणाची रचना केली. त्यांच्या या साधकावस्थेमध्ये त्यांनी आर्ततेने श्रीरामाची प्रार्थना केली तीच 'करुणाष्टके' होत. व्यायाम, उपासना आणि अध्ययन या तीनही गोष्टींना समर्थांच्या जीवनात महत्त्वाचे स्थान होते. त्यांच्या जीवनातील ही १२ वर्षे अत्यंत कडकडीत उपासनेमध्ये व्यतीत झाली. १२ वर्षाच्या या तीव्र तपश्चर्येनंतर यांना आत्मसाक्षात्कार झाला, असे म्हणतात. त्यावेळी समर्थांचे वय २४ वर्षाचे होते. समर्थांनी नाशिक येथे टाकळीला हनुमंताची मूर्ती स्थापन केली. हनुमान ही शक्तीची आणि बुद्धीची देवता आहे त्यामुळे तिची उपासना केली पाहिजे असा समर्थांचा यामागे विचार होता.
तीर्थयात्रा आणि भारतभ्रमण
समर्थांची तपश्चर्या संपल्यानंतर त्यांनी १२ वर्षे भारतभ्रमण केले, तीर्थयात्रा केल्या. सारा हिंदुस्थान पायाखाली घातला. प्रत्येक ठिकाणच्या लोकस्थितीचे निरीक्षण केले. पुढे, ते फिरत फिरत हिमालयात आले तेव्हा त्यांच्या मनातील मूळचा वैराग्यभाव जागा झाला. त्यांची देहाबद्दलची आसक्ती नष्ट झाली. आपल्याला प्रभू रामचंद्रांचे दर्शन झाले, आत्मसाक्षात्कार झाला.
भारत-भ्रमण करीत असता श्रीनगरमध्ये शीखांचे सहावे गुरू हरगोविंद यांची व समर्थांची योगायोगाने भेट झाली. समाजाच्या दुर्धर स्थितीसंबंधी दोघांची चर्चा/बातचीतही झाली होती. हरगोविंदसिंगांबरोबर १००० सैनिक असायचे. त्यांच्या कमरेला दोन तलवारी असत. त्यांचा हा सर्व सरंजाम पाहून समर्थांना खूप आश्चर्य वाटले. समर्थांनी हरगोविंदांना विचारले - " आपण धर्मगुरू आहात. या दोन-दोन तलवारी आपण का बाळगता?" तेव्हा गुरू हरगोविंद म्हणाले - " एक तलवार धर्माच्या रक्षणासाठी तर दुसरी स्त्रियांच्या शीलरक्षणासाठी". समर्थांनी पुन्हा आश्चर्याने विचारले - "आणि हा सारा फौजफाटा ?" त्यावर हरगोविंद म्हणाले - " धर्माचे रक्षण करणारे हे सैन्य आहे. सध्या शत्रू एवढे अन्याय करीत आहे, केवळ शांती आणि सलोखा यांनी प्रश्न सुटणार नाही. आपल्याला शस्त्रसज्ज झाले पाहिजे. या जगात दुर्बल माणसाला काही किंमत नसते. आपण बलशाली झाले पाहिजे. 'समान-शीले-व्यसनेषु सख्यम्' या न्यायाने दोघांत सख्य झाले. समर्थ गुरू हरगोविंद यांच्या बरोबर सुवर्ण मंदिरात आले. तिथे ते दोन महिने राहिले. तेव्हापासून समर्थ शस्त्र बाळगू लागले. त्याला ते गुप्ती म्हणत. बाहेरून दिसायला कुबडी. जप करतांना या कुबडीवर बगल ठेवून चंद्रनाडी आणि सूर्यनाडी यांचे संचालन करता येत असे. कुबडीच्या दांड्याला आटे असत, त्यात छोटी तलवार असे. समर्थांची अशी तलवार असलेली कुबडी आजही सज्जनगडावर पहायला मिळते. भारत प्रवास करीत असतांना ते आपल्या प्रत्येक शिष्याला सामर्थ्यांचा आणि स्वाभिमानाचा संदेश देत. "समर्थांना हिमालयात प्रभू रामचंद्रांकडून धर्मसंस्थापनेसाठी प्रेरणा मिळाली होती. त्यापाठोपाठ गुरू हरगोविंद यांनीही त्यांना सशस्त्र क्रांतीची प्रेरणा दिली.
समर्थ स्थापित मठ
१. जांब २. चाफळ ३. सज्जनगड ४. डोमगाव ५. शिरगाव ६. कन्हेरी
समर्थ सांप्रदायांमधील प्रमूख शिष्यांपैकी वासुदेवशास्त्री हे एक होत. यांचा मठ कण्हेरी येथे आहे. कण्हेरी हे गांव मांढरदेवी डोंगराच्या (म्हणजे काळुबाई देवस्थान ज्यावर आहे) तिथे पायथ्याशी आहे. पुणे सातारा रस्त्यावर खंडाळा पारगांव वरून पश्चिमेस ११ किमी अंतरावर हे गांव आहे. शिरवळ वरूनही इथे बसने जाता येते. पुणे येथून ६९ किमी वर हा मठ येतो. अत्यंत रमणीय स्थानी सुंदर असा हा मठ आहे. इथे वासुदेवशास्त्री व भीमस्वामी यांच्या समाधी आहेत. या मठाची समर्थ रामदास - वासुदेव - माधव(महादेव)- पुरुषोत्तम-भीमस्वामी - जयराम व नारायण - गंगाधर अशी गुरुपरंपरा आहे.
- समर्थ रामदास स्वामींना ज्यांनी प्रत्यक्ष पाहीले ते गिरिधरस्वामी. त्यांना समर्थांनी वेणीस्वामी शिष्या बाईयाबाई यांच्याकरवी अनुग्रहीत करून बीड (पुर्वीचे चंपावती) या क्षेत्रात कार्यस्थान करा सांगितले. बिंदुसरा नदीतीरावर रामतिर्थ या स्थानी गिरिधर यांची समाधी आहे. या गिरिधरकृत "समर्थप्रताप" या ग्रंथात समास १०, ११ व १२ मध्ये समर्थां रामदासांच्या भारतवर्षा मधील शिष्यसंप्रदाय व स्थाने याचा तपशील आढळतो. दहाव्या समासामध्ये श्लोक १४ वासुदेवस्वामींचा उल्लेख आहे.
याशिवाय राजारामप्रसादी कृत ग्रंथात, "भक्तमंजिरीमाला" यामध्ये, "राजश्री हातें हा मठ करविला। कण्हेरीचा मठ प्रतापेची केला" असा उल्लेख आढळतो.
श्रीहनुमंतस्वामींची बखर पान क्रमांक १६७ ते १७६ प्रकरण ९ मध्ये तसेच धाराशिव मठाचे श्री अनंतदास रामदासी यांच्या सप्तकांडात्मक "दासायण" यामधील लोकोद्धारकांड पान ३२१ ते ३३३ या ग्रंथांमध्ये वासुदेवशास्त्रींबाबत अधिक माहीती मिळते.
याच परंपरेमधील हनुमंतअवतार समजले जाणारे भीमस्वामी यांनी रघुनाथस्वामी यांना अनुग्रहीत केले. हे पसरणी मठाचे रघुनाथस्वामी यांच्या १६ अध्यायी चरित्रातील द्वितीय अध्यायी वासुदेवशास्त्रींची माहीती मिळते.
हया चरित्राअंती "इति श्रीमत् सद्गुरू रघुनाथ कथामृत ग्रंथे तत् पूत्र पौत्रेण रंगनाथेन कृते परिपुर्ण षोडशअध्यायः- संपुर्ण।।" तसेच ग्रंथाच्या शेवटी गुरुपरंपरा विशद केली आहे : "श्रीरामदास वासुदेव माधवासी ध्यायिजे। पुरूषोत्तम भिमस्वामी पंचायतन पूजिजे।। नित्यनेम सर्वकाळ दृढ पाय वंदिजे। राघवासी हाचि छंद रामराम बोलिजे।।"
अशाप्रकारे विविध संदर्भ ग्रंथांमधील माहीती अनुसार श्री वासुदेव यांचे मुळ नांव सदाशिवशास्त्री देव येवलेकर असे होते. नाशिक जवळील येवले येथे यजुर्वेदी ब्राह्मण कुटूंबात यांचा जन्म झाला. काशीक्षेत्री राहून त्यांनी सहा शास्त्रांचे अध्ययन केले. पुढे गुरूआज्ञेने शास्त्रार्थ करण्यास सांगितलेवरून जानव्यास एक सुरी व दिवसा मशाल पेटवूून हे शास्त्री गावोगांव शास्त्रार्थ करीत विविध विद्वानांकडून जयपत्र लिहून घेत. सुरी यासाठी बाळगली कि शास्त्रार्थ वादात हरले तर तात्काल जीभ छाटून प्राणत्याग करायचा हा प्रण. ते राजगड परिसरात आले असतां श्री छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या दर्शनास गेले. त्यावेळी तिथे गागाभट्टही हजर होते. शालिवाहन शके १५८० मधील ही घटना आहे. म्हणजे इस. १६५८ हे वर्ष. गुरू समर्थ रामदास यांचेबरोबर शास्त्रार्थ करायचा यासाठी ते पुढे चाफळ परिसरातील बहीरोबा वाडी जवळील रामघळीजवळ समर्थ एका कातळावर बसले होते तिथे गेले. शास्त्रार्थाची वादभिक्षा मागितली. समर्थ नम्रपणे म्हणाले, आम्ही रामाचे दास ना पंडीत ना विद्वान ना वेदशास्त्र जाणतो. तरी ही अहंकारी सदाशिवशास्त्री ऐकत नाहीत म्हहटल्यावर शिष्य कल्याणाकडे पाहीले. योगीराज कल्याण म्हणाले पात्र बहु शुद्ध आहे कृपा व्हावी. समर्थांनी तेथून एक अंत्यज मोळीविक्या चालला होता त्याला कल्याणाकरवी बोलावून घेतले. आम्ही पात्र नाहीत पण या मोळीविक्या भैरूसोबत आपण शास्त्रार्थ करावा असे ते शास्त्रींना म्हणाले. गुरूचरित्णातील लिलेप्ररमाणे या भैरुने सदाशिवशास्त्रींना हरविले. ही लिला पाहता सदाशिवशास्र्त्री समर्थांना शरण आले व क्षमा मागितली. या सदाशिव शास्त्रींना उपदेश करून वासुदेव गोसावी हे नामाभिधान दिले. कण्हेरी हे कृष्णेच्या उत्तरेस पंचक्रोशीतील ग्राम ़आहे व तिथे आपण समाजोद्धाराचे काम करावे असी आज्ञा केली. या वासुदेव शास्त्रींनी पुढे माधव, पुरुषोत्तम, भीमराज, असा बहु रामदासी शिष्यगण तयार केला. परिसरामध्ये शिरवळ, येथे २ भुइंज, मर्ढे, पसरणी, बार्शीजवळ महीषगांव येथे उपमठ तयार झाले.
७. दादेगाव 8 मादळमोही
जीवन
भारत प्रवास करतांना शेवटी वयाच्या ३६व्या वर्षी रामदासस्वामी पैठणला परत आले. पैठणला ते एकनाथांच्या वाड्यातच उतरले. नाथ आणि त्यांची पत्‍नी या दोघांनी देह ठेवलेला होता. नाथांची पत्‍नी समर्थांची मावशी होती. पण समर्थांनी कुणालाच ओळख दिली नाही. एक फिरता साधू म्हणून ते त्या घरात राहिले.
जीवनकार्य
समर्थांच्या शिष्य मंडळींमध्ये सर्व प्रकारचे शिष्य होत.समर्थांचे एक वैशिष्ट्य होते - समोरचा मनुष्य ज्या पातळीवरचा असेल त्या पातळीवर जाऊन त्याला ते समजावून सांगत. समर्थांची उपदेशाची भाषा अत्यंत साधी सोपी होती.
आत्मसाक्षात्कार झाल्यानंतर प्रथमत: सामान्य लोकांनाही पारमार्थिक मार्गास लावावे, अशी इच्छा रामदासस्वामींना साहजिकच झाली. पण पुढील १२ वर्षाच्या प्रवासांत त्यांनी जे पाहिले, जे भयंकर विदारक अनुभव घेतले, त्यांनी त्यांच्या चारित्र्यास एक वेगळीच कलाटणी मिळाली. त्या काळी भारतांतील जनता कमालीच्या हीन, दीन, त्रस्त आणि अपमानित अवस्थेत काळ कंठीत होती. यावनी सत्तेच्या अमानुष जुलुमाखाली भरडली जात होती. लोकांची मालमत्ता, बायका-मुले, आयाबहिणी, देव, धर्म, संस्कृती, काहीच सुरक्षित नव्हते. जनतेची ही हृदयद्रावक अवस्था पाहून समर्थ अत्यंत अस्वस्थ व उद्विग्न झाले.
सर्वस्वी निःसत्त्व आणि दुर्बल झालेल्या आपल्या समाजास परमार्थाचा उपदेश हानिकारकच ठरण्याचा संभव आहे, समाजाला प्रथम संघटित आणि शक्तिसंपन्न बनविले पाहिजे, समाजाचा लुप्त झालेला आत्मविश्वास पुनः जागृत केला पाहिजे, अशी त्यांची खात्री झाली.
केल्याने होत आहे रे । आज आपल्या जीवनात अपयश आणि दुःख दिसत असेल, तर त्याला आपले अधीर आणि उतावीळ मन कारणीभूत आहे. बहुसंख्य लोक आज सुख, आंनद, यश, कीर्ती, ऐश्वर्य, अधिकार मिळवण्यासाठी अधीर आणि उतावीळ झाले आहेत. परंतु त्यासाठी शांतपणे आणि सातत्याने कराव्या लागणाऱ्या परिश्रमाचा अभाव दिसून येत आहे. आपल्या हिंदुस्थानी संस्कृतीत विद्या, कला अथवा अन्य कोणत्याही क्षेत्रात यश मिळवण्यासाठी बारा वर्षाचे परिश्रम आवश्यक मानले आहेत. या सतत केलेल्या प्रयत्नांनाच ‘तप’ असे म्हटले जाते. आपला प्राचीन इतिहास वाचला म्हणजे खऱ्या धैर्याची कल्पना येऊ शकेल. जगातील सर्व देशात आणि सर्व काळात जे विद्वान, ज्ञानी, ध्येयवादी, यशस्वी संत, महंत, कलाकार वीर पुरुष होऊन गेले त्यांनी जीवनातील धैर्याची पुंजी कधीही संपू दिली नाही. म्हणूनच परिस्थितीवर मात करून ते यशस्वी झाले. अंतःकरणात श्रद्धा असणे अत्यंत आवश्यक आहे. मात्र कर्तव्य, ध्येय, उपासना या गोष्टी जगात सर्वश्रेष्ठ आहेत. तनाने, मनाने, धनाने आणि प्राणपणाने मला त्या पूर्ण केल्या पाहिजेत, अशी ज्याची दृढ श्रद्धा असेल त्याच्याच अंतःकरणात धैर्य उत्पन्न होईल. साडेतीनशे वर्षापूर्वी, राजकीय राजवटीत जेव्हा हिंदुस्थानी जनता भयभीत झाली होती, तेव्हा श्री समर्थांनी आपले बाहू उभारून खणखणीत वाणीने लोकांना सांगितले -
धिर्धरा धिर्धरा तकवा । हडबडूं गडबडूं नका । केल्याने होत आहे रे । आधी केलेचि पाहिजे ॥
मसूर या गावी रामनवमीचा उत्सव करून समर्थांनी आपल्या लोकोद्धाराच्या कार्याचा पाया घातला. शके १५७० मध्ये त्यांनी चाफळास राममंदिराची स्थापना केली. काही वेगवेगळ्या गांवी त्यांनी सुरुवातीला मारुतीच्या अकरा मंदिरांची स्थापना केली आणि नंतर गावोगावी. समर्थ रामदास यांनी देशभरात स्थापन केलेले एकूण अकराशे मठ आहेत. ‘मराठा तितुका मेळवावा। महाराष्ट्र धर्म वाढवावा।’ यासाठी त्यांनी  काया  झिजविली. हरिकथा निरूपण, राजकारण; सावधपण व साक्षेप या तत्त्वांच्या आधारे कार्य करणारा ‘रामदासी’ संप्रदाय त्यांनी निर्माण केला. या माध्यमातून संघटना बांधत, त्यांनी ठरवलेले कार्य सिद्ध करण्याचा प्रयत्न केला. त्यानुसार लोकसंग्रहाचा अचाट उद्योग त्यांनी मांडला.
‘सामर्थ्य आहे चळवळीचे, जो जो करील तयाचे। परंतु, तेथे अधिष्ठान पाहिजे। भगवंताचे।’ या त्यांच्याच सूत्रानुसार भगवंताचे अधिष्ठान असलेली चळवळ निर्माण करण्याचा त्यांनी प्रयत्‍न केला. विविध विषयांतून लीलया समाजप्रबोधन करणाऱ्या समर्थांचे हे मुख्य उद्दिष्ट होते छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या लोकोत्तर कार्याचे महत्त्व लक्षात घेऊन रामदास स्वामी भारावून गेले.
शिवाजी महाराजांनी रामदास स्वामींना दिलेली सनद
छत्रपती शिवाजी महाराज हे समर्थ रामदास स्वामींच्या विच्याराचे होते. स्वराज्य रक्षणासाठी समर्थ शिवाजी महाराजांन सोबत होते. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी ३१ नोव्हेंबर १६७८ मध्ये समर्थ रामदास स्वामींना एक विस्तृत सनद लिहून काही गावे इनाम म्हणून दिली होती. याबाबतचे एक पत्र इ. स. १९०६ मध्ये धुळ्याच्या शंकरराव देवांनी ‘समर्थांची दोन जुनी चरित्रे’ या ग्रंथात प्रकाशित केले होते; पण या वेळेस देवांना या पत्राची मूळ प्रत न मिळता एक नक्कल सापडली होती.
यानंतर इतिहासाचार्य राजवाड्यांनाही या पत्राच्या काही नकला सापडल्या. शिवाय, अनेक नकला पुणे पुराभिलेखागारात इनाम कमिशनच्या दफ्तरातही सापडतात; पण या सगळ्या नकला अथवा मूळ पत्राच्या कॉपी असून मूळ पत्र हे अनेक वर्षे कोणाच्याही पाहण्यास आले नव्हते. अखेरीस मे २०१७ मध्ये लंडनच्या ‘ब्रिटिश लायब्ररी’त या मूळ पत्राची फोटोझिंकोग्राफ तंत्रज्ञानाने बनवलेली एक प्रत इतिहास अभ्यासक संकेत कुलकर्णी यांना सापडली असून, महाराष्ट्रात आजवर सापडलेल्या नकलांवर जे शेरे आहेत, त्याबरहुकूम ही प्रत असल्याचे सिद्ध होत आहे. सदर सनदेवर छत्रपती शिवाजी महाराजांनी लिहिलेली ‘मर्यादेयं विराजते’ अशी अक्षरे आहेत. पत्राच्या मुख्य बाजूवरचे अक्षर आवजी चिटणिसांच्या हस्ताक्षराशी मिळतेजुळते आहे.
‘श्रीसद्‌गुरुवर्य, श्रीसकळतीर्थरूप, श्रीकैवल्यधाम, श्रीमहाराज श्रीस्वामी, स्वामींचे सेवेसी चरणरज सिवाजीराजे चरणावरी मस्तक ठेवून विज्ञापनाजे’’, अशा मायन्याने हे पत्र सुरू होते. त्यापुढे शिवाजी महाराजांनी स्वतःच्या शब्दात पूर्वी समर्थांनी त्यांना काय उपदेश केला, त्याबद्दल थोडक्‍यात लिहिले आहे.
तत्त्वज्ञान
रामदासस्वामी अद्वैत तत्त्वज्ञानाचे पुरस्कर्ते होते. केवळ ब्रह्म हेच सत्य आहे हा विचार त्यांच्या साहित्यात सर्वत्र दिसतो. त्यांच्या तत्त्वज्ञानास संत एकनाथांच्या वाङ्‌मयाची बैठक होती. दासबोधाच्या बहुतेक सर्व दशकांमध्ये ब्रह्म%, माया, जीव, जगत्‌, परमेश्वर इत्यादी गोष्टींची चर्चा आहे. पंचीकरण हा विषय समर्थांनी अतिशय सखोलपणे सांगितला आहे. परब्रह्म, मूळमाया, गुणमाया, त्रिगुण, पंचमहाभूते, अष्टधा प्रकृती, विश्वाची उभारणी व संहार, पिंड-ब्रह्मांड रचना व त्यांचे संबंध अशा अनेक विषयांचे चिंतन समर्थांच्या साहित्यात आहे. सर्व कर्मांचा कर्ता हा राम असून, आपण मिथ्या अहंकारामुळे स्वतःकडे कर्तेपण घेतो असे ते सांगतात. समर्थ रामदास स्वामी स्वतः सदैव विदेही अवस्थेमध्ये असल्याने त्यांचे हे अनुभवज्ञान त्यांनी ग्रंथरूपाने मांडले.
त्यांनी भक्तिमार्गाचा प्रसार केला. भक्ती केल्यामुळे देव निश्चितपणे प्राप्त होतो असे त्यांनी दासबोधाच्या सुरुवातीलाच सांगितले आहे. त्यांनी स्वतः १२ वर्षे नामस्मरण भक्ती केली व त्याचा प्रसार केला. परमार्थाशिवाय केलेला प्रपंच 'भिकारी' आहे. ज्या घरामध्ये रामनाम नाही ते घर सोडून खुशाल अरण्यात निघून जावे असे समर्थ निक्षून सांगतात. देवाचे वैभव वाढवावे, नाना उत्सव करावे असे त्यांचे मत होते. समर्थांनी प्रत्ययाचे ज्ञान सर्वश्रेष्ठ मानले. अनुभवाशिवाय असलेल्या केवळ शब्दज्ञानाची त्यांनी तिखट शब्दात हजेरी घेतली आहे. भोंदू गुरू व बावळट शिष्य हे परस्परांचे नुकसान करतात असे त्यांनी सांगितले आहे.
परमात्मा हा चराचरांत भरलेला असून, त्याची प्राप्ती करून घेण्यातच मानवी जीवनाची सार्थकता आहे हे समर्थांनी अनेक स्थळी सांगितले आहे. अनेक उपनिषदांचा संदर्भ देऊन समर्थांनी या जगाचे अनित्यत्व, मिथ्यत्व प्रतिपादन केले आहे. कर्म, भक्ती, ज्ञान या मार्गांचे अनुसरण करून मुक्त होण्याचे सर्वोच्च लक्ष्य त्यांनी त्यांच्या शिष्यांपुढे ठेवले. सतत ईश्वरचिंतन करावे, सद्गुरूंची सेवा करावी, उपासनेला प्राणपणाने चालवावे, सतत परमार्थ ग्रंथांचे परिशीलन करावे असे अनेक दंडक समर्थांनी घालून दिले आहेत.
पहा : चौदा ब्रह्म
व्यक्तिमत्त्व
मध्यम उंची, मजबूत बांधा, गौर वर्ण, तेजस्वी कांति, कपाळावर लहानसे टेंगूळ, असे समर्थांचे स्वरूप होते. कमरेस लंगोटी, किंवा कधी कफनी, पायांत खडावा. लांब दाढी, जटा, गळ्यांत जपाची माळ, यज्ञोपवीत, हातांत कुबडी, काखेस झोळी, अशा थाटात समर्थांची रुबाबदार आणि दुसऱ्यावर छाप पाडणारी मूर्ती संचार करीत असे. “शुकासारिखे पूर्ण वैराग्य ज्याचे। वसिष्ठापरी ज्ञान योगेश्र्वराचे। कवी वाल्मिकासारिखा मान्य ऐसा। नमस्कार माझा सद्गुरू रामदासा।।” हा श्लोक वामन पंडितांनी समर्थ रामदासांना उद्देशून लिहिला आहे.
साहित्य व काव्यनिर्मिती
समर्थ रामदास हे निसर्गप्रेमी होते. त्यांनी आपल्या निवासाच्या ज्या जागा निवडल्या त्या सर्व निसर्गरम्य जागा होत्या. आजही चाफळ, शिवथरघळ, सज्जनगड आणि समर्थांच्या वेगवेगळ्या घळी पाहण्यासाठी तरुण गिर्यारोहक गर्दी करतात. काही साहसी तरुण मुले मुद्दाम पावसाळ्यात मोहीम म्हणून समर्थांची तीर्थक्षेत्रे पाहतात. समर्थांना अंगापूरच्या डोहात दोन मूर्ती सापडल्या; एक श्रीरामचंद्रांची आणि दुसरी तुळजाभवानीची. त्यांतील श्रीरामाची मूर्ती त्यांनी चाफळला स्थापन केली. श्री तुळजा भवानीची मूर्ती स्थापन करण्यासाठी ते सज्जनगडावर आले. सज्जनगडावरील प्रसिद्ध अंग्लाई देवीचे मंदिर आजही याची साक्ष देत आहे. सज्जनगडाच्या पायथ्याला समर्थांना एक बाग तयार करायची होती. या बागेत कोणकोणती झाडे लावावयाची आणि ती कशी लावावीत या संबंधीचे समर्थांचे स्वतंत्र प्रकरण आहे. यावरून त्यांचा वनस्पतीशास्त्राचा किती अभ्यास होता याची कल्पना येते. बाग प्रकरण म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या कवितेत समर्थांनी सुमारे ३५० वनस्पतींची नवे दिली आहेत. आश्चर्य म्हणजे यादी देताना पालेभाज्या, फळभाज्या, फळ, फूल, औषधी वनस्पती यांची व्यवस्थित वर्गवारी आहे. सज्जनगडावर दोन वर्षे राहून समर्थ शिवथरघळीत आले. तिथे त्यांनी समर्थ संप्रदायाचा श्रीमद दासबोध हा प्रधान ग्रंथ लिहिला. या ग्रंथात समर्थांनी प्रपंच, राजकारण, संघटन, व्यवस्थापन, व्यवहारचातुर्य, व्यक्तिमत्त्व विकास, सभ्यता आणि शिष्टाचार या सगळ्या गोष्टींचा अंतर्भाव केला आहे. दासबोधातील मूर्खलक्षणे वाचत असताना तर अनेकांना वाटते की, समर्थांनी आपला स्वभाव अचूकपणे कसा ओळखला? जगातील अनेक भाषांमध्ये दासबोधाचा अनुवाद झाला आहे.
आपल्या अखंड प्रवासाच्या दरम्यान श्री समर्थ रामदास स्वामी श्रीक्षेत्र मोरगावला येऊन पोहोचले. येथे श्री मयूरेश्वराच्यासमोर उभे राहिल्यानंतर त्यांनी जोरात 'जय जय रघुवीर समर्थ' अशी आरोळी दिली. त्यावेळी महासाधू मोरया गोसावी महाराज यांचे चिरंजीव श्री चिंतामणी महाराज देव (थोरले) तेथे होते. श्री चिंतामणी महाराजांनी श्री समर्थांना विनंती केली की मोरया च्या समोर मोरया ची आरोळी असावी. ज्या कोणत्या देवतेच्या मंदिरात आपण असू त्या देवतेचाच जयघोष करायला हवा. मात्र श्रीसमर्थांनी ते न ऐकता वारंवार 'जय जय रघुवीर समर्थ" चाच नारा दिला, आणि एक चमत्कार घडला. अचानक श्रीसमर्थांचे डोळ्यास अंधारी आली. हे अजबच संकट आलेले पाहून श्री समर्थ श्रीगणेशांना शरण गेले. या संकटातून वाचविण्यासाठी त्यांनी मयुरेश्वराची करुणा भाकली. आर्तपणे त्यांनी जी साद घातली तीच आपण नेहमी "सुखकर्ता दुखहर्ता..." ह्या आरती रूपात म्हणत असतो. "सुखकर्ता दुखहर्ता..." ही श्री समर्थ रामदास स्वामी निर्मित आरती याच स्थानी, यानिमित्ताने निर्माण झाली. श्री समर्थांच्या आगमनाचा साक्षीदार म्हणून जसा हनुमंत राया मोरगाव येथे स्थापित आहे.
तुळजापूरची भवानी माता ही तर समर्थांची कुलस्वामिनी. तिचे दर्शन घेतांना समर्थांना 'दुर्गे दुर्घट भारी तुजविण संसारी' ही आरती स्फुरली. 'सत्राणे उड्डाणे हुंकार वदनी' ही मारुतीची आरती म्हणताना तर अंगात वीरश्रीचा संचार होतो.
समर्थांनी शंकराची आरती लिहिली, त्याची कथा मोठी गमतीशीर आहे. तीर्थयात्रा करताना समर्थ जेजुरीला आले. तिथे खंडेरायाचे दर्शन घेऊन ते लवथेश्वराला आले. जो कोणी मंदिरात झोपतो तो रात्रीच मरण पावतो, अशी या मंदिराची ख्याती होती. हे कळल्यावर समर्थांनी मुद्दाम मंदिरातच झोपायचे ठरवले. ग्रामस्थांनी त्यांचे मन वळविण्याचा प्रयत्न केला पण समर्थ तसे हट्टी होते. सकाळी ग्रामस्थांनी मंदिरात भीत भीतच प्रवेश केला. पाहतात तर काय! समर्थ भगवान लवथेश्वराची पूजा करीत होते. त्याच वेळी 'लवथवती विक्राळा ब्रम्हांडी माळा' या प्रसिद्ध आरतीची निर्मिती झाली. समर्थांनी खंडेराया, दत्तात्रय, विठ्ठल, श्रीकृष्ण, दशावतार अशा विविध देवांच्या आरत्या केल्या आहेत.
रामदासस्वामींनी श्रीमत्‌ ग्रंथराज 'दासबोध’ या पारमार्थिक ग्रंथाची रचना (महाडजवळील) शिवथरघळ येथे केली.
दासबोधाशिवाय रामायणांतील किष्किंधा, सुंदर व युद्ध ही कांडे, कित्येक अभंग, आरत्या, भूपाळ्या, पदे, स्तोत्रे, राज-धर्म, क्षात्र-धर्म, शिवाजीमहाराज, संभाजीमहाराज यांस पत्रे, आपल्या शिष्यांना मार्गदर्शन, मठ आणि त्यांतील उत्सव यांसंबंधी मार्गदर्शन, आत्माराम, अन्वय-व्यतिरेक, वैराग्य-शतक, ज्ञान-शतक, उपदेश-शतक, षड्‌रिपु-विवेक इत्यादी विषयांवरील विपुल लेखन समर्थांनी केले आहे.
समर्थांची शिकवण कशी व्यावहारिक शहाणपणाची, सावधानतेची, आत्मविश्वास उत्पन्न करणारी, रोखठोक आणि राजकारणी स्वरूपाचीही होती.
एका दृष्टीने समर्थांच्या शिकवणुकीचे सार केवळ काही शव्दांत सांगता येते - कर्म ,उपासना, ज्ञान, विवेक. भक्ती, प्रयत्‍न व सावधानता.