cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
क्यूपिड
क्यूपिड (लॅटिन cupido, अर्थ :"इच्छा") हा एक रोमन पौराणिक देव असून इच्छा, स्नेह व कामुक प्रेम यांची देवता समजला जातो. ह्याचे वडील मार्स आणि आई व्हीनस. ग्रीक पौराणिक कथांमध्ये यालाच एरॉस म्हणतात. लॅटिन मध्ये यालाच अ‍ॅमोर (Amor) ("प्रेम") हे नाव आहे.
लोकसंस्कृतीमध्ये, क्यूपिड हा आपल्या धनुष्याने मदनबाण मारतांना दाखवला जातो. व्हॅलेंटाइन दिवसाच्या एका चिन्हाच्या रूपात तो आधुनिक संस्कृतीत प्रेम व प्रेमालाप यांचे प्रतीकरूप बनला आहे.
रोक्झॅन डॉसन
रोक्झॅन डॉसन एक अमेरिकी अभिनेत्री आहे, जी "स्टार ट्रेक:व्हॉयेजर" मालिकेतील "बिलाना टोरेस" या भूमिकेसाठी सुप्रसिद्ध आहे.
हे सुद्धा बघा
वर्ग:स्टार ट्रेक:व्हॉयेजर वर्ग:स्टार ट्रेक वर्ग:इंग्लिश चित्रपट अभिनेत्री वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
स्टार ट्रेक:व्हॉयेजर
स्टार ट्रेक:व्हॉयेजर (English:Star Trek: Voyager) हे जीन रॉडेनबेरी यांच्या स्टार ट्रेक कथानकावर आधारीत स्टार ट्रेक या दूरचित्र श्रुंखेलेतील मालिका आहे. जीन रॉडेनबेरी यांनी १९६० मध्ये स्टार ट्रेक या नावाने, एका काल्पनिक ब्रह्मांडाची रचना केली व या कल्पनेवर त्यांनी काही दूरचित्र मालिका बनवल्या. स्टार ट्रेक श्रुंखेलेतील पहिली दूरचित्र मालिका १९६० मध्ये त्यांनी बनवली व प्रक्षेपित केली. स्टार ट्रेक श्रुंखेलेतील या सर्व मालिका विज्ञान कथेवर आधारीत आहेत. विज्ञान कथा हे साहित्यातील एक प्रकार आहे.
स्टार ट्रेक: व्हॉयेजर ही मालिका रिक बर्मन, मायकेल पिल्लर आणि जेरी टेलर यांनी बनवलेली आसुन, स्टार ट्रेक श्रुंखेलेतील ही चौथी मालिका आहे. या मालिकेचे सात पर्व आहेत, जे १९९५ ते २००१ या दरम्यान बनवले व प्रक्षेपित केले गेले. स्टार ट्रेक श्रुंखेलेतील सर्व मालिकांमधून हिच एकटी मालिका अशी आहे ज्या मध्ये कॅप्टनचे पात्र एका स्त्रीने नीभवलेले आहे. कॅप्टन कॅथरीन जेनवे ही स्टार ट्रेक:व्हॉयेजरच्या मुख्य पात्र आहे. अजून पुढे ही मालिका खूप लोकप्रिय झाली कारण प्रत्येक भागातील कहाणी एकदम निमग्न होती व भागातील कहाण्यांमधून वारंवार बॉर्ग प्रजातीचा समावेश होत असे. ही मालीका लोकप्रिय होण्याचे अजून कारण असे कि घरंदाज खलाशी, विज्ञान कथेवर आधारीत कहाणी, मग्न करणाऱ्या घटनाक्रम व हलके विनोद. स्टार ट्रेक:व्हॉयेजर मालिकेतील घटनाक्रम स्टार ट्रेक:द नेक्स्ट जनरेशनच्या घटनाक्रमानंतर चालते व त्याच्या सुरुवातीला पाच पर्व हे स्टार ट्रेक:डीप स्पेस नाईन बरोबर प्रक्षेपीत करण्यात आले.
कथानक
यु.एस.एस. व्हॉयेजर हे अंतराळ जहाज इ.स. २३७१ मध्ये तैयार झाले. हे जहाज अंतराळ जहाजांच्या विविध जातीत, इंट्रेपीड या जातीचे होतो व हे जहाज स्टारफ्लीटने एका मुलहेतुसाठी बनवले होते, जे होते आकाश भ्रमण आणि नवीन गोष्टी शोधणे. यु.एस.एस. व्हॉयेजरची कपतान म्हणुन कॅथरीन जेनवेची निवड एकदम बरोबर होती, कारण ती स्वतःही एक खगोल विद्वान होती व कॅथरीन जेनवेनी तिच्या स्वतःच्या मेहनतीने प्रगती करून, कपतानच्या पदासाठी पात्रता दर्शावली होती.
स्टार ट्रेक:व्हॉयेजरचा पहिला भाग केयरटेकर, या मध्ये असे दाखवले आहे किं, यु.एस.एस. व्हॉयेजर मधील खलाशांना, माक्वी नावाच्या अतिरेकी संस्थेच्या अंतराळ जहाजाचा शोध घेण्याची कामगिरी दिली जाते. त्यांना ते अंतराळ जहाज, बॅड-लॅडंस नावाच्या एका अंतराळातील जागेत शोधायचे असते, कारण काही दिवसांपूर्वी स्टारफ्लीट या पृथ्वीवरील संस्थेचे एक अंतराळ जहाज, त्या माक्वी जहाजाच्या पाठलाग करत असतांना, तो माक्वी जहाज बॅड-लॅडंस मध्ये गायब होतो. स्टारफ्लीटचे ते अंतराळ जहाज, त्या जहाजाच्या पाठीमागे बॅड-लॅडंस मध्ये नाही जाऊ शकत असल्यामुळे ही कामगिरी यु.एस.एस. व्हॉयेजरला सोपवली जाते. या कामगीरीसाठी यु.एस.एस. व्हॉयेजरची कपतान कॅप्टन कॅथरीन जेनवे ही टॉम पॅरिसला निवडते कारण टॉम पॅरिस हा स्टारफ्लीटचा पुर्व-अधिकारी असतो, ज्याने स्टारफ्लीट सोडल्यावर माक्वींच्या संस्थे बरोबर संगत जोडलेली असते. नंतर त्याला याच कारणांमुळे तुरुंगवास होतो. कॅप्टन कॅथरीन जेनवे त्याला तुरुंगातून सोडवते कारण तिला त्याच्या मदतीने ते माक्वींचे जहाज शोधायचे असते.
कॅप्टन कॅथरीन जेनवे, टॉम पॅरिस आणि इतर खलाशी यु.एस.एस. व्हॉयेजर मधुन त्यांना दिलेल्या कामगिरीसाठी बॅड-लॅडंसला जातात. बॅड-लॅडंस ही जागा खूप खतरनाक असते व ते माक्वी जहाज शोधत असतांना त्यांचा सामना काही प्रचंड मोठ्या आगीच्या ढगांसोबत होतो. त्या ढगांपासून बचाव करण्यासाठी कॅप्टन कॅथरीन जेनवे तिच्या अंतराळ जहाजाला बॅड-लॅडंसच्या बाहेर काडण्याचा प्रयत्न करते. पण ते ढग तिच्या जहाजाला काही क्षणातच घेरून टाकते व त्या जहाजा सोबत आतील सर्व खलाश्याना, पृथ्वी पासून ७०,००० प्रकाश वर्षे लांब डेल्टा क्वाड्रंट मध्ये आणुन टाकते. डेल्टा क्वाड्रंट हे पृथ्वीच्या संदर्भानुसार, आकाशगंगेच्या दुसऱ्या टोकाला असते. ते ढग केयरटेकर नावाच्या एका पर-प्रजातितल्या प्राण्याने सोडलेले असतात, ज्यांच्या उपयोगाने तो ''यु.एस.एस. व्हॉयेजरला आणि त्या माक्वी अंतराळ जहाजाला, डेल्टा क्वाड्रंट'' मध्ये ओढुन आणतो. यु.एस.एस. व्हॉयेजरला बॅड-लॅडंस मधुन ओढण्याच्या प्रक्रियेत त्यांचे बरेचशे खलाशी ठार मारले जातात. ठार मारले गेलेल्या खलाशां मध्ये जहाजाचा ऊप-कपतान, जहाजाचा सुकाण्या (उड्डाण नियंत्रक), जहाजाचा मुख्य तंत्रज्ञ आणि सर्व वैद्यकीय खलाशांचा समावेश असतो.
केझोन नावाच्या प्रजातीचे काही लुटारू लोक, केयरटेकरच्या यंत्रावर ताबा करण्यासाठी यु.एस.एस. व्हॉयेजर आणि माक्वी जहाजावर हल्ला चढवतात, कारण त्यांना केयरटेकरचे ते तंत्रज्ञान हवे असते ज्याच्या उपयोगाने व्हॉयेजर आणि माक्वी जहाज बॅड-लॅडंस मधुन डेल्टा क्वाड्रंट मध्ये आले असतात. केझोन लोकांनी केयरटेकरच्या यंत्रावर ताबा करूनये यासाठी माक्वी जहाज जाउन केझोन जहाजावर अधळते, ज्यामुळे दोघे जहाज नष्ट होतात. पण हे करण्याआधी माक्वी जहाजातून सर्व खलाशी व्हॉयेजर मध्ये सुखरूप पोहचतात. कॅप्टन कॅथरीन जेनवे माग त्या केयरटेकरच्या यंत्राला नष्ट करते, कारण तिला वाटते की केझोन लोक त्या यंत्राचा उपयोग करून ओकांपा प्रजातीच्या प्राण्यांवर अत्याचार करतील. पण केयरटेकरचे यंत्र नष्ट केल्यामुळे, माक्वी व व्हॉयेजरचा पृथ्वीला परत येण्याचा मार्ग नष्ट होतो व ते डेल्टा क्वाड्रंट मध्ये अडकतात.
केझोन लोकांना पराजीत करून माक्वी व व्हॉयेजर जहाजाचे खलाशी एकत्र येऊन, एका जहाजात, एकजुटीने पृथ्वीकडे ७०,००० प्रकाश वर्षे लांबीचा प्रवासाची सुरुवात करतात. एवढे अंतर कापण्यासाठी त्यांना तब्बल ७५ वर्षे सतत प्रवास करावा लगणार असतो. व्हॉयेजरवर नविन आलेले माक्वी आता व्हॉयेजरचे खलाशी बनतात, चकोटे व्हॉयेजरचा सेनपती बनतो, बिलाना टोरेस जी अर्धी मनुष्य व अर्धी क्लिंगॉन असते व्हॉयेजरची मुख्य तंत्रज्ञ बनते, टुवाक जो चकोटेच्या माक्वी जहाजावर स्टारफ्लीटचा गुप्तहेर म्हणुन गेलेला असतो, व्हॉयेजरचा मुख्य रक्षणकर्ता बनतो. ईतर खलाशांमध्ये टॉम पॅरिस जहाजाचा सुकाण्या (उड्डाण नियंत्रक) बनतो व व्हॉयेजरचा द डॉक्टर नावाचा संकटकालीन वैद्यकीय हॉलोग्राम, जहाजाचा मुख्य वैद्य बनतो. पुढे या मालिकेत द डॉक्टरला एक मोबाइल हॉलो-एमीटर नावाचा यंत्र सापडते ज्यामुळे त्याला संपूर्ण जहाजात कुठे ही वावर्ता येते. या आधी द डॉक्टरला फक्त जहाजाच्या इस्पितळात व हॉलोडेक मध्येच जाता येत असत कारण तो एक संगणक अवतरण होता ज्याला हॉलोग्राम म्हणत असत. डेल्टा क्वाड्रंट मध्ये व्हॉयेजरच्या खलाशांची ओळख निल्कीस नावाच्या टलॅक्झियन प्रजातीच्या माणसा बरोबर होते, जो व्हॉयेजरचा "डेल्टा क्वाड्रंट मार्गदर्शक" आणि "मुख्य आचारी" बनतो. निल्कीस सोबत केस नावाची त्याची प्रेयसी सुद्धा व्हॉयेजरवर येते, जी नंतर व्हॉयेजरची वैद्यकीय सहकारी व परिचारिका बनते. टॉम पॅरिस व केस या दोघांच्या वैद्यकीय सहकार्यामुळे व्हॉयेजरच्या वैद्यकीय क्षमतेत लक्षणीय वाढ होते. या मालीकेतील चौथ्या पर्वात सेव्हेन ऑफ नाईन नावाची एक बॉर्ग प्रजातीच्या सद्स्ये बरोबर होते, जीची बॉर्ग समुदायापासून सुटका केली जाते व ती व्हॉयेजरची खलाशी बनते.
डेल्टा क्वाड्रंट हे स्टारफ्लीटसाठी एकदम अज्ञात जागा असते, व पृथ्वीकडे परत येतांना व्हॉयेजरचा सामना बऱ्याच विविध प्रकारच्या प्रतीकुल व शत्रुभाव ठेवणाऱ्या प्रजातींच्या प्राण्यांसोबत होतो, जसे शरीराचे अवयव कापुन चोरणारे विडीयन, सतत लढाईसाठी तैयार असणारे, निर्दयी व कठोर केझोन, पशुचरणजिवि हिरोजन शिकारी, अर्धे प्राणी-अर्धे यंत्र असणारे बॉर्ग, द्रव्य विश्वातील स्पिसीझ ८४७२, ९ वर्ष जगणारे अल्पायुषी ओकांपा, रंगीबेरंगी टलॅक्झियन आणि काळ बदलू शकणारे क्रेनिम. व्हॉयेजरचा सामना विविध खगोलीय देखाव्यांसोबत होतो, व त्यांना पृथ्वीच्या खगोलीय-शोधाच्या इतिहासाच्या बाबत काही माहिती मिळते जी पृथ्वीवर कोणाला माहीत नसते. डेल्टा क्वाड्रंटमध्ये व्हॉयेजरला बरेच नविन तंत्रज्ञान मिळते व त्यांच्या सामना बेसुमार गोष्टीं सोबत होतो ज्याच्या विचार देखील विस्मित करणारा ठरेल.
स्टार ट्रेक:व्हॉयेजर मध्ये अत्यंत स्मरणीय गोष्टी म्हणजे, त्यांचे वारंवार होणारे बॉर्ग बरोबरचे सामने व त्यानंतरचे होणारे युध. प्रत्येक युद्धात त्यांना नेहमी नष्ट होण्याचा धोका असे, तरीपण ते दरवेळेस विजयी ठरत. अश्याच एका सामन्यात जेनवे चक्क बॉर्ग-समोर शांती प्रस्ताव मांडते कारण त्या दोघांचा स्पिसीझ ८४७२ नावाचा, एकच शत्रू असतो जो दोघांना नष्ट करण्याच्या मार्गात असतो. स्पिसीझ ८४७२ला हरवण्यासाठी जेनवे बॉर्गबरोबर एकत्र येते. व्हॉयेजरचे इतर बॉर्ग बरोबरच्या सामन्यात ते बॉर्ग समुदायातील काही बॉर्गची सुटका करतात, ज्या मध्ये सेव्हेन ऑफ नाईन आणि ईचेबचा समावेश आहे. व्हॉयेजरच्या काही बॉर्ग बरोबरच्या सामन्यांमध्ये त्यांचा सामना तर अक्षरशः बॉर्गच्या राणी सोबत होतो.
यु.एस.एस. व्हॉयेजर डेल्टा क्वाड्रंट मध्ये एकटे होते व पृथवीसोबत सौंवाद साचण्यासाठी त्यांच्याकडे काही मार्ग नव्हता कारण पृथवीकडे पाठवलेल्या एका संदेशाला तब्बल ७५ वर्ष लागले असते. मग काही वर्षांनंतर स्टारफ्लीटला कळते कि यु.एस.एस. व्हॉयेजर नष्ट नाही झालेले आहे, कारण रेगीनाल्ड बर्कले नावाचा एक स्टारफ्लीट येथे काम करणारा अधिकारी, असे यंत्र बनवतो ज्याच्यामुळे स्टारफ्लीटला ही माहिती मिळते. त्याच्या ह्या कामगीरीमूळे स्टारफ्लीट एक पाथफाइंडर प्रोजेक्ट नावाचा एक प्रकलप चालवते, ज्याचा मुळ ध्येय व्हॉयेजरला पृथवीकडे लवकरात लवकर येण्याचा मार्ग शोधण्यास मदत करणे असतो.
इ.स. २३७८ मध्ये यु.एस.एस. व्हॉयेजर पृथवीकडे अल्फा क्वाड्रंट मध्ये परत येतो व त्यामूळे सगळीकडे जल्लोशचा माहोल तैयार होतो. यु.एस.एस. व्हॉयेजर हे इ.स. २३७८ मध्ये बॉर्गचे ट्रांस्वॉर्प काँडूइट वापरून पृथवीकडे परतात व येतांना ते ट्रांस्वॉर्प काँडूइट नष्ट करून येतात.
निर्मिती
स्टार ट्रेक:व्हॉयेजर मालिका यु.पी.यन. दूरचित्रवाहिनीच्या उद्घाटनासाठी बनवले होते. यु.पी.यन. वाहिनी ही एक अमेरिकन दूरचित्रवाहिनी आहे, जी पॅरॅमाऊंट पिक्चर्सच्या मालकीची आहे. पॅरॅमाऊंट पिक्चर्स ही एक अमेरिकन संस्था आहे, जी इंग्लिश चित्रपट निर्मित करून त्यांना विविध देशांच्या चित्रपटगृहामध्ये प्रदर्शित करण्यासाठी, त्यांचे वितरण करते. पॅरॅमाऊंट पिक्चर्सला इ.स. १९७७ पासूनच त्यांची स्वतःची एक दूरचित्र वाहिनी पाहिजे होती, पण काही गुप्त कारणामुळे ते काम नेहमी मागे राहिले. इ.स. १९९३ला पुन्हा पॅरॅमाऊंट पिक्चर्स मध्ये नवीन वाहिनीची योजना आखण्याची सुरुवात झाली व व्हॉयेजरच्या कथानकातील काही छोटे छोटे संदर्भ त्या वेळी चालू असणाऱ्या स्टार ट्रेक:द नेक्स्ट जनरेशन व स्टार ट्रेक:डीप स्पेस नाईन या मालिकेतील काही भागांमध्ये टाकण्यात आले. स्टार ट्रेक:व्हॉयेजर मालिकेचे निर्माण व दिग्दर्शन, स्टार ट्रेक:द नेक्स्ट जनरेशनच्या सोबत एकाचवेळी त्या वेळेस उभारलेल्या दृश्यांमध्ये झाले.
स्टार ट्रेक:व्हॉयेजर ही मालीका यु.पी.यन. दूरचित्र वाहिनीवर जानेवारी १६, १९९५ रोजी, संध्याकाळी ०८:०० वाजता प्रक्षेपित झाली. ही मालीका स्टार ट्रेक श्रुंखलेतील पहिली मालीका झाली, ज्या मध्ये "संगणकावर उत्पत्तीत चित्रांच्या प्रणालीचा (सी.जी.आय)" तंत्राज्ञानाचा अपवर्जक उपयोग झाला, ज्यामुळे अंतराळातील द्रुश्यांच्या चित्रीकरणासाठी प्रतिकृती वापरण्याची गरज लागली नाही. ईतर मालिकांमध्ये सुद्धा या तंत्रज्ञानाचा अपवर्जक उपयोग झाला कारण ह्या तंत्रज्ञानाचा वापर केल्याने, मालीका बनवण्याच्या खर्चात बऱ्यापैकी बचत झाली. स्टार ट्रेक:व्हॉयेजर खेरीज सी.जी.आय तंत्रज्ञानाचा वापर करणाऱ्या मालिकांमध्ये "सि-क्वेस्ट", "स्पेसः अबाव अँड बियाँड", आणि "बॅबीलॉन ५"चा समावेश आहे. स्टार ट्रेकच्या ईतर मालिकांसाठी त्यांच्या दिग्दर्शकांनी अंतराळातील द्रुश्यांच्या चित्रीकरणासाठी प्रतिकृती वापरण्याची पद्धत चालु ठेवली, कारण त्यांच्या मते प्रतिकृती वापरण्याने चित्रीकरणातील खरेपणा चांगला येतो.
स्टार ट्रेक:व्हॉयेजरच्या तिसऱ्या पर्वापासून दिग्दर्शकांनी चित्रीकरणासाठी सी.जी.आय तंत्राज्ञानाचा उपयोग सूरु केला व हे काम त्यांनी "फाऊंडेशन इमेजींग" नावाच्या संस्थेकडे सोपवले. तिसऱ्या पर्वाचा "द स्वॉर्म" या भागात फाऊंडेशन इमेजींगने त्या तंत्राज्ञानाचा वापर करून बराचसा भाग तैयार केला व जेव्हा तो भाग प्रक्षेपीत झाला, तेव्हा स्टार ट्रेकच्या ईतर मालिकांच्या दिग्दर्शकांनी हेच तंत्राज्ञान वापरण्यास सुरुवात केली.
मालीकेचे निर्माते
स्टार ट्रेक:व्हॉयेजरच्या निर्मितीसाठी जेवढ्या लोकांनी काम केले, त्या सर्व लोकांचे नाव खालील यादी मध्ये टाकण्यात आलेले आहे. प्रत्येक कर्मचाऱ्याने जितक्या भागांसाठी काम केले तेवढ्या भागांची संख्या व ऐकुन ज्या-त्या वर्षी काम केले त्या वर्षांचा उल्लेख आहे.
दिग्दर्शक
खालील यादीत स्टार ट्रेक:व्हॉयेजरच्या सर्व भागांच्या निर्मिती वेळेतील सर्व दिग्दर्शकांचे नाव टाकण्यात आलेले आहे. प्रत्येक दिग्दर्शकाने जितक्या भागांचे दिग्दर्शन केले तेवढ्या भागांची ऐकुन संख्या व ज्या-ज्या वर्षी काम केले त्या वर्षांची कालावधी टाकण्यात आलेली आहे.
लेखक
खालील यादीत स्टार ट्रेक:व्हॉयेजरच्या सर्व भागांच्या लेखकांचे नाव टाकण्यात आलेले आहे. प्रत्येक लेखकाने जितक्या भागांसाठी लेखन केले तेवढ्या भागांची ऐकुन संख्या व ज्या-ज्या वर्षी काम केले, त्या वर्षांची कालावधी टाकण्यात आलेली आहे.
कार्यकारी निर्माता
खालील यादीत स्टार ट्रेक:व्हॉयेजरच्या सर्व भागांच्या निर्मिती वेळेतील सर्व कार्यकारी निर्मात्यांचे नाव टाकण्यात आलेले आहे. प्रत्येक कार्यकारी निर्मात्याने जितक्या भागांसाठी कार्यकारी निर्मात्याची भुमीका पार पाडली तेवढ्या भागांची ऐकुन संख्या व ज्या-ज्या वर्षी काम केले त्या वर्षांची कालावधी पण टाकण्यात आलेली आहे.
निर्माता
खालील यादीत स्टार ट्रेक:व्हॉयेजरच्या सर्व भागांच्या निर्मिती वेळेतील सर्व निर्मात्यांचे नाव टाकण्यात आलेले आहे. प्रत्येक निर्मात्याने जितक्या भागांसाठी निर्मात्याची भुमीका पार पाडली तेवढ्या भागांची ऐकुन संख्या व ज्या-ज्या वर्षी काम केले त्या वर्षांची कालावधी पण टाकण्यात आलेली आहे.
अधिकारी निर्माता
खालील यादीत स्टार ट्रेक:व्हॉयेजरच्या सर्व भागांच्या निर्मिती वेळेतील सर्व अधिकारी निर्मात्यांचे नाव टाकण्यात आलेले आहे. प्रत्येक अधिकारी निर्मात्याने जितक्या भागांसाठी अधिकारी निर्मात्याची भुमीका पार पाडली तेवढ्या भागांची ऐकुन संख्या व ज्या-ज्या वर्षी काम केले त्या वर्षांची कालावधी पण टाकण्यात आलेली आहे.
सहनिर्माता
खालील यादीत स्टार ट्रेक:व्हॉयेजरच्या सर्व भागांच्या निर्मिती वेळेतील सर्व सहनिर्मात्यांचे नाव टाकण्यात आलेले आहे. प्रत्येक सहनिर्मात्याने जितक्या भागांसाठी सहनिर्मात्याची भुमीका पार पाडली तेवढ्या भागांची ऐकुन संख्या व ज्या-ज्या वर्षी काम केले त्या वर्षांची कालावधी पण टाकण्यात आलेली आहे.
संगीत
खालील यादीत स्टार ट्रेक:व्हॉयेजरच्या सर्व भागांच्या निर्मिती वेळेतील सर्व संगीतकारांचे नाव टाकण्यात आलेले आहे. प्रत्येक संगीतकारांने जितक्या भागांसाठी संगीत रचना केली तेवढ्या भागांची ऐकुन संख्या व ज्या-ज्या वर्षी काम केले त्या वर्षांची कालावधी पण टाकण्यात आलेली आहे.
छायांकन
खालील यादीत स्टार ट्रेक:व्हॉयेजरच्या सर्व भागांच्या निर्मिती वेळेतील सर्व छायांकरांचे नाव टाकण्यात आलेले आहे. प्रत्येक छायांकराने जितक्या भागांसाठी छायांकन केले तेवढ्या भागांची ऐकुन संख्या व ज्या-ज्या वर्षी काम केले त्या वर्षांची कालावधी पण टाकण्यात आलेली आहे.
बाह्य दुवे
वर्ग:स्टार ट्रेक:व्हॉयेजर वर्ग:स्टार ट्रेक वर्ग:इंग्लिश दूरचित्रवाहिनी मालिका
स्टॅन्ली जॅक्सन
सर फ्रांसिस स्टॅन्ली जॅक्सन (२१ नोव्हेंबर, १८७० - ९ मार्च, १९४७) हा 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 englandकडून क्रिकेट खेळलेला खेळाडू, सैनिक आणि राजकारणी होता. हा इंग्लंडकडून २० कसोटी सामने खेळला.
संदर्भ आणि नोंदी
वर्ग:इंग्लंडचे क्रिकेट खेळाडू वर्ग:इ.स. १८७० मधील जन्म वर्ग:इ.स. १९४७ मधील मृत्यू वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
बजाज ऑटो
बजाज ऑटो लिमिटेड आहे भारतीय दुचाकी कंपनी आहे. ही कंपनी जगभर दुचाकी आणि तीन चाकी वाहने विकते. या कंपनीचे तिन चाकी गाड्यांचा कारखाना पुणे येथे स्थित आहे. ही कंपनी मोटारसायकली, स्कूटर आणि ऑटो रिक्षा तयार करते. बजाज ऑटो हा बजाज ग्रुपचा एक भाग आहे. राजस्थानात जमनालाल बजाज यांनी १९४० च्या दशकात याची स्थापना केली होती. हे पुणे, महाराष्ट्रात असून, चाकण ( पुणे ), वाळूज ( औरंगाबाद जवळ) आणि उत्तराखंडमधील पंतनगर येथे कारखाने आहेत. आकुर्डी ( पुणे ) येथील सर्वात जुना कारखाना आणि आर अँड डी सेंटर आहे.
बजाज ऑटो ही मोटारसायकली बनविणारी जगातील तिसऱ्या क्रमांकाची आणि भारतातील दुसऱ्या क्रमांकाची कंपनी आहे. ही जगातील सर्वात मोठी तीन चाकी वाहन निर्माता कंपनी आहे.
बाह्य दुवे
वर्ग:मुंबई रोखे बाजारातील नोंदणीकृत कंपन्या वर्ग:बी.एस.ई. सेन्सेक्स वर्ग:भारतीय ब्रँड वर्ग:बजाज उद्योगसमूह वर्ग:भारतातील कंपन्या
सहावा फिलिप, फ्रान्स
व्हालव्हाचा फिलिप सहावा (इ.स. १२९३ - ऑगस्ट २२, इ.स. १३५०) हा फ्रान्सचा राजा होता.
हा फ्रान्सच्या व्हालव्हा वंशाचा पहिला राजा होता. त्याचे वडील व्हालव्हाचा चार्ल्स तिसरा म्हणजे फ्रान्सच्याच फिलिप तिसरा याचा तिसरा मुलगा होय.
लॉरेन एब्सारी
एब्सारी, लॉरेन वर्ग:रिकामी पाने वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
बुधळागड
संदर्भ
वर्ग:वर्धा जिल्ह्यातील गावे वर्ग:कारंजा घाडगे तालुक्यातील गावे
श्रीराम कोल्हटकर
श्रीराम भालचंद्र कोल्हटकर ( - ०३ ऑगस्ट २०१९) हे एक मराठी नाट्य-चित्र अभिनेते होते. ते डोंबिवलीत राहत असत. त्यांचे शालेय शिक्षण डोंबिवलीच्याच टिळकनगर विद्यालयातून झाले होते. ते मुंबई विद्यापीठाचे पदवीधर होते. श्रीराम कोल्हटकर यांनी अनेक हिंदी, मराठी चित्रपटात अभिनय केला होता. त्यांचे वडील भालचंद्र कोल्हटकर (निधन : २० मार्च २०१९) हेही नाट्यकर्मी होते.
दूरचित्रवाणी मालिका
वर्ग:मराठी अभिनेते वर्ग: इ.स. २०१९ मधील मृत्यू
चंपक रमानायके
वर्ग:श्रीलंकेचे क्रिकेट खेळाडू वर्ग:इ.स. १९६५ मधील जन्म वर्ग:पुरुष चरित्रलेख वर्ग:रिकामी पाने
एन. दत्ता
दत्ता बाबुराव नाईक ऊर्फ '''एन. दत्ता''' (जन्म : मुंबई, १२ डिसेंबर १९२७. - ३० डिसेंबर१९८७) हे हिंदी/मराठी चित्रपटांना संगीत देणारे एक मराठी संगीत दिग्दर्शक होते. त्यांचा जन्म मुंबईत झाला असला तरी ते वयाचे एक वर्ष पूर्ण व्हायच्या आतच आपल्या पित्याच्या मूळ गावी-गोव्यातल्या अरोबा येथे रहायला आले. त्यांच्या लहानपणीच त्यांचे वडील निधन पावले आणि त्यांचा सांभाळ आई, मामा आणि आजी यांनी अतिशय चांगल्या प्रकारे केला. त्यांच्या पूर्वजांच्या अरोबा येथील घराच्या जवळ एक खूप जुना विशाल पिंपळाचा वृक्ष होता. त्या झाडाच्या आसपास दर गुरुवारी लोक जमा होत आणिअभंगांची आणि गीतांची मैफल भरे. छोटा दत्ता या गीतांमध्ये रमून जायचा. तेथेच तो हार्मोनियम वाजवायला शिकला. त्याकाळात कोल्हापूरहून आणि रत्‍नागिरीहून फिरत फिरत येणाऱ्या नाटक मंडळीशी संबंध आला. त्यांच्या नाटकांतली गाणी ऐकायला आणि गायक नटांचा अभिनय पहायला मिळाला. ती गाणी ऐकून दत्ताने आपल्या मामालकडे गाणे शिकायचा हट्ट केला. मामाने उत्तरादाखल छडी दाखवली.
दत्ताने बंड केले. एका रात्री तो चुपचाप घरातून पळाला आणि मुंबईत आला. आल्याआल्या त्याने बी.आर देवधर यांच्या संगीत वर्गात नाव घातले. त्यानंतर जिथून जमेल तेथून संगीताचे ज्ञान मिळवायला सुरुवात केली. फिरताफिरता एन. दत्ता हे मास्टर गुलाम हैदर यांना भेटले आणि त्यांच्या ऑर्केस्ट्रात सामील झाले. गुलाम हैदर यांचे वादनकौशल्य त्यांनी हळूहळू आत्मसात केले.
त्याच सुमारास दत्तांना त्यांचे चंद्रकांत भोसले भेटले. भोसले त्यावेळी शंकर जयकिशन यांच्या वाद्यवृंदात काम करीत. दत्ताही त्यांच्या गटात सामील झाले. ते गातही असत आणि वाजवतही असत. अचानक दत्तांचा संपर्क एस.डी बर्मन (सचिनदेव बर्मन) यांच्याशी आला. दत्तांचे गाणे य़कून बर्मदा खूश झाले. आणी गाण्याचे संगीतही दत्तांचेच आहे हे समजल्यावर त्यांनी दत्तांना आपले साहाय्यक म्हणून घेतले. दत्तांना समजले की ईतकी वर्षे आपण ज्या संगीताचा मागे भटकत होतो, त्या संगीत महासागराच्या काठाशी आपण पोचलो आहोत. यानंतर द्त्तांनी संगीताच्या या महासागरात डुबक्या घेऊन घेऊन आकंठ स्नान केले. पाच वर्षाच्या काळात एन. दत्ता यांनी बुझदिल (१९५१), सजा (१९५१), बाजी (१९५१), बहार (१९५१), जाल (१९५२), जीवन ज्योति (१९५३) यांसारख्या अनेक चित्रपटांसाठी सचिनदेवांचे साहाय्यक संगीत दिग्दर्शक म्हणून काम केले. बाजी आणि जालचे शीर्षक संगीत पूर्णपणे एन. दत्तांचे होते.
एन. दत्तांच्या संगीतात गोव्याच्या संगीताचा बाज असलेले पाश्चिमात्य संगीत, ॲकाॅर्डियनचे मध्यम मध्यम सूर, ऑर्गन व कास्टानेट्स (लाकडी टाळां)च्या आवाजांचा मिलाफ आणि व्हायोलीनची धून यांचा मनसोक्त वापर असे.
संगीतकार सी. रामचंद्र आणि संगीतकार लक्ष्मीकांत प्यारेलालचे गुरू ॲॅंथनी गोनसालव्हिस हे एन. दत्तांचे चांगले मित्र होते. ॲॅंथनी गोनसालव्हिस यांनी एन. दत्तांच्या सुरुवातीच्या काळात त्यांच्यासाठी संगीत नियोजनाचे काम केले. त्यांच्याच नावाचा उल्लेख असलेले 'अमर अकबर ॲंथनी' चित्रपटातले 'माय नेम इज ॲंथनी गोनसाल्हिस' हे गाणे रचलेले होते. ॲॅंथनी गोनसालव्हिस यांच्या खेरीज एन. दत्तांना त्यांचे गोवेकर मित्र चिक चाॅकलेट, जो गोम्स व जाॅन गोम्स, फ्रॅंक फर्नांड, सबॅस्टियन आणि दत्ताराम यांनी संगीतसृष्टीत स्थिरावण्यास मदत केली.
एन. दत्ता यांचे संगीत असलेली काही प्रसिद्ध चित्रपट गीते आणि त्यांचे चित्रपट
वर्ग:मराठी संगीत दिग्दर्शक वर्ग:इ.स. १९८७ मधील मृत्यू
अंजॉली इला मेनन
अंजॉली इला मेनन (१९४०:बर्नपूर, पश्चिम बंगाल, भारत - ) या भारतीय चित्रकार आहेत. भारत सरकारने २००० मध्ये त्यांना पद्मश्री पुरस्कार दिला. त्यांना सन २०१८-१९चा कालिदास सन्मानही मिळाला.
कौटुंबिक माहिती
अंजली इला मेनन यांची आई अमेरिकन असून वडील बंगाली होते. त्यांनी आपल्या बालपणीचे मित्र ॲडमिरल राजा मेनन यांच्याशी लग्न केले.
हेन्री पाचवा, इंग्लंड
हेन्री पाचवा (ऑगस्ट ९ किंवा सप्टेंबर १६, इ.स. १३८७ - ऑगस्ट ३१, इ.स. १४२२) हा इंग्लंडचा राजा होता. याला मॉनमथचा हेन्री असेही म्हणत.
हा हेन्री चौथा व मेरी दि बोहन यांचा मुलगा होता.
०५ वर्ग:इ.स. १३८७ मधील जन्म वर्ग:इ.स. १४२२ मधील मृत्यू वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
पीटर आक्स
बाह्य दुवे
वर्ग:बुद्धिबळ खेळाडू वर्ग:हंगेरियन बुद्धिबळपटू वर्ग:इ.स. १९८१ मधील जन्म
इंडियन आर्मी कोर ऑफ इंजिनिअर्स
कोर ऑफ
संदर्भ आणि नोंदी
वर्ग:भारतीय सैन्याच्या रेजिमेंट
भारतीय निवडणूक आयोग
भारतीय निवडणूक आयोग कार्य स्पष्ट ही भारत सरकारच्या अखत्यारीतील एक स्वायत्त घटनात्मक संस्था आहे. संविधानाने कलम ३२४ अन्वये भारतीय निवडणूक आयोगाची निर्मिती केली. निवडणुक आयोगाला भारतीय संविधानाच्या चार स्तंभांपैकी एक मानले जाते. भारतातील निवडणुकींसाठी निवडणूक आयोग सर्वस्वी जबाबदार आहे. निवडणूक आयोगामध्ये मुख्य निवडणूक आयुक्त आणि राष्ट्रपती नेमतील इतके अन्य निवडणूक आयुक्त यांच्यासह एक निवडणूक आयोग बनतो. ऑक्टोबर इ.स. १९९३ पासून दोन निवडणूक आयुक्त नेमण्याची प्रथा पडली(१९८९ मध्ये-दोन अन्य निवडणूक आयुक्त नेमले होते). तसेच एका अद्यादेशाद्वारे त्यांना मुख्य निवडणूक आयुक्त सारखाच दर्जा व स्थान देण्यात आले. मुख्य निवडणूक आयुक्तांना पार पाडण्याचे कर्तव्य लक्षात घेऊन सामाजिक प्रतिष्ठा, कायद्याचे ज्ञान आणि समृद्ध असा प्रशासकीय अनुभव असलेल्या व्यक्तीची नेमणूक राष्ट्रपती या पदावर करतात.राजीव कुमार हे २५ वे व सध्याचे प्रमुख निवडणूक आयुक्त आहेत. निवडणूक आयुक्त-अशोक लवासा
आतापर्यंतचे भारताचे मुख्य निवडणूक आयुक्त
२५. राजीव कुमार  : १५ मे २०२२ पासून तर १८ फेब्रुवारी २०२५ पर्यंत.
संदर्भ
वर्ग:भारतामधील निवडणुका वर्ग:भारत सरकार वर्ग:निवडणूक आयोग वर्ग:भारतातील आयोग निवडणूक आयुक्त - सुशील चंद्रा (24 वे)
जेम्स क्रॅन्स्टन
क्रॅन्स्टन, जेम्स वर्ग:रिकामी पाने वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
नाइकी
नाइकी किंवा नाइके ही ग्रीक पौराणिक कथांनुसार विजयाची देवता मानली जाते. ती स्टीक्स् व पॅल्लास यांची कन्या आहे.
नाइकी ही साधारणतः खेळाशी जोडली जाते. नाइके या क्रीडा-सामग्री बनवणाऱ्या कंपनीचे नाव हिच्या नावावरून ठेवले आहे. ग्रीष्मकालीन ऑलिंपिक सामन्यांच्या पदकांवर हिचे चित्र अंकित असते. हिचे रोमन नाव व्हिक्टोरिया आहे.
वर्ग:ग्रीक देवता
मुझार्ट खिंड
मुझार्ट पास(मुझार्ट खिंड) ही भारत-चीन सीमेवरील चीनच्या झिंझियांग प्रांतातील तियान शान नावाच्या उंच डोंगरावर आहे. ती तारिमच्या खोऱ्यातील अक्सू शहराला यिनिंग ऊर्फ कुळजा शहराला जोडते. हे कुळजा शहर इली नदीच्या खोऱ्यात वरच्या भागात येते.
मुझार्ट खिंडीला स्थानिक लोक झीट ट्रेल म्हणतात. यातील झीट हे एका गावाचे नाव आहे.
व्युत्पत्ती
चिनी स्रोतांच्या मते, मुझ-आर्टहा शब्द "ग्लेशियर" साठी मंगोलिक शब्दापासून बनला आहे. पाश्चात्य स्रोतांनी " बर्फ" म्हणजेच उझबेक म्हणून वाचले तर त्याचा अर्थ देखील आहे.
इतिहास
१८०० च्या उत्तरार्धात हा मार्ग ब्रिटिश एक्सप्लोरर हेन्री लॅन्स्डेल यांनी शोधला. प्रसिद्ध चिीनी अन्वेषक झुआनझांग यांनी चिनी क्लासिक जर्नीला पाश्चिमात्य देशासाठी प्रेरणा दिली. तथापि, विद्वानांचचे मत असे आहे की तो बेडल पास आहे ज्युझानझांगने वर्णन केल्याप्रमाणे हा रस्ता "किंग्डम ऑफ बलुका"च्या वायव्येकडडे होता, आधुनिक काळातील अकसू शहर.
क्विंग राजवटीदरम्यान, ही खिंड सामरिक लष्कराला महत्त्व देणारी आहे. कारण, दक्षिण शिनजियांगमधील तारिम बेसिन आणि उत्तर शिनजियांगमधील इली येथे किंग पॉवर बेस यांच्यात विवाद होते.. मुझार्ट ग्लेशियरमुळे, किंग सरकारने या डोंगराच्या प्रवेशद्वारास अडथळा आणण्यासाठी बरेच कष्ट केले. याकूब बेग यांनी 1862 ते 1877च्या डंगन बंडाच्या वेळी हे श्रम थांबविले आणि ते दुर्गम बनले. १८७० च्या सुमारास, बंडखोरीच्या वेळी रशियन लोकांनी कुलझावर येण्यापासून रोखण्यासाठी याकूबचा ताबा ताब्यात घेतला कुल्जाच्या तहात रशियाने घेतलेल्या व्यापारविषयक करारामुळे झिनजियांग किंग पुन्हा मिळवल्यानंतर, रशियन साम्राज्य आणि किंग यांच्यात सुरुवातीच्या वाटाघाटी झालेल्या लिवाडिया करारास मंजुरी मिळाल्यास इली व्हॅलीचा बराचसा भाग रशियापर्यंत या डोंगराळ प्रदेशाला रचला गेला असता. इतर युरोपीय शक्तींच्या पाठिंब्याने हा तह पुन्हा नव्याने झाला आणि सेंट पीटर्सबर्गचा 1881चा तह झाला. १ In ०. मध्ये, फिनलँडचे अध्यक्ष गुस्ताफ मॅन्नेहेम, इम्पीरियल रशियन सैन्यात इंटेलिजन्स ऑफिसर म्हणून काम करत असताना येथून गेले. रशियन साम्राज्याने चीनवर आक्रमण करण्याची व्यवहार्यता निश्चित करणे हे त्याचे ध्येय होते.
संदर्भ आणि नोंदी
वर्ग:चीनमधील महामार्ग
भालचंद्र कोल्हटकर
भालचंद्र कोल्हटकर (१९३६ - २० मार्च. २०१९) हे डोंबिवलीत राहणारे एक नाट्यकर्मी होते. शालेय वयापासूनच ते रंगमंचावर छोटीमोठी कामे करीत. तरुण वयात ते डोंबिवलीतील गुरुदत्त मित्र मंडळ या युवा रंगकर्मींच्या संस्थेत दाखल झाले. खासगी कार्यालयात नोकरी करत असल्याने त्यांना व्यावसायिक नाटकांत कामे करता आली नाहीत, म्हणून त्यांनी त्यांचा अभिनय प्रायोगिक रंगभूमीपर्यंतच सीमित ठेवला. नोकरीतून निवृत्त झाल्यावर त्यांनी इतर नाटकांतूनही कामे केली.
कोल्हटकर हे हिंदी-मराठी चित्रपट अभिनेते श्रीराम कोल्हटकर यांचे वडील होत.
भालचंद्र कोल्हटकरांची भूमिका असलेली प्रायोजिक नाटके
वर्ग:मराठी नाट्यअभिनेते वर्ग:इ.स. १९३६ मधील जन्म वर्ग:इ.स. २०१९ मधील मृत्यू वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
मुंबई
मुंबई (आंतरराष्ट्रीय उच्चारानुरूप अक्षर पद्धती: /'mumbai/ [//upload.wikimedia.org/wikipedia/mr/f/fe/%E0%A4%AE%E0%A5%81%E0%A4%82%E0%A4%AC%E0%A4%88.ogg उच्चार ऐका]) ही भारतातील महाराष्ट्र राज्याची राजधानी असून भारतातील सर्वाधिक लोकसंख्या असलेले शहर आहे. मुंबईची लोकसंख्या सुमारे ३ कोटी २९ लाख आहे. हे शहर महाराष्ट्राच्या पश्चिम किनाऱ्यावर वसलेले आहे. मुंबई हे भारताच्या व दक्षिण, पश्चिम आणि मध्य आशियातील सर्वांत जास्त वार्षिक सकल उत्पन्न असलेले शहर आहे. आपल्या उपनगरांसह मुंबई जगातील पाचवे सर्वांत मोठे शहर आहे. मुंबई शहराला नैसर्गिक बंदर लाभलेले असून या बंदरातून भारताची सागरी मार्गाने ५०% मालवाहतूक होते.मुंबई हा एक जिल्हा सुद्धा आहे. मात्र तिथे जिल्हापरिषद नाही. मुंबई शहर हे त्याच्या रेल्वे वाहतुकीसाठी प्रसिद्ध आहे. वडापाव हा मुंबईचा मानाचा पहिला खाद्यपदार्थ आहे.
१८ व्या शतकाच्या मध्य काळात ब्रिटिशांनी कुलाबा, लहान कुलाबा, माहीम, माझगाव, परळ, वरळी आणि मलबार हिल ह्या सात बेटांचे एकत्रीकरण करून मुंबई बनवली. १९ व्या शतकात मुंबईची आर्थिक व शैक्षणिक प्रगती झाली आणि २० व्या शतकामध्ये स्वातंत्र्य चळवळीचा पाया मुंबईतच मजबूत झाला. १९४७ मध्ये भारताला स्वातंत्र्य मिळताना मुंबई शहर हे ब्रिटिशांनी बनविलेल्या मुंबई इलाख्यातच राहिले. १९६० साली संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीनंतर भाषावार प्रांतरचनेनुसार मराठी भाषिक महाराष्ट्र राज्याची स्थापना करण्यात आली व मुंबई शहर हे या नवीन महाराष्ट्र राज्याची राजधानी बनले. १९९५ मध्ये शिवसेनेची-भाजप युतीचे सरकार सत्तेत असताना या शहराचे नाव अधिकृतपणे बॉम्बेपासून मुंबई करण्यात आलं.
मुंबई ही भारताची आर्थिक व मनोरंजनाची राजधानी आहे. मुंबईमध्ये गरीब ते श्रीमंत या मधील सर्व वर्ग दिसून येतात. सध्याच्या जागतिकीकरणात मुंबई हे आंतरराष्ट्रीय शहर बनले आहे. मुंबईची स्थापना करणाऱ्या मूळ कोळी जमातीच्या लोकांचे येथे वास्तव्य होते. आजही मुंबई शहरात कोळी जमातीच्या व शुद्ध क्षत्रिय असलेल्या आगरी ज्ञातीचे वास्तव्य दिसून येते, हे क्षत्रियकुलवंत आहेत.
मुंबई बेट पोर्तुगीज साम्राज्याकडे सुपूर्द करण्यापूर्वी आणि त्यानंतर ईस्ट इंडिया कंपनीच्या ताब्यात देण्यापूर्वी १६६१ मध्ये इंग्लंडच्या चार्ल्स २ ने ब्रॅन्झाच्या कॅथरीनशी लग्न केले आणि तिचा हुंडा म्हणून चार्ल्सने टॅन्गियर बंदर प्राप्त केले आणि मुंबईची सात बेटे दिली. १८ व्या शतकाच्या मध्यभागी हॉर्नबी व्हेलार्ड प्रकल्पातून बॉम्बेचे आकार बदलले गेले. शेवटी समुद्रापासून सात बेटांमधील परिसराची पुनःप्राप्ती झाली व मुंबई हे एकच बेट झाले. माहीम काॅजवेमुळे वरळी वांद्रेला जोडले गेले, कुलाबा काॅजवेमुळे कुलाबा व छोटा कुलाबा मुख्य भूमीशी संलग्न झाले, हाॅर्नबी व्हेलार्डमुळे वरळी मलबार हिलशी जोडले गेले.
रिझर्व्ह बँक, मुंबई शेअर बाजार, राष्ट्रीय शेअर बाजार या महत्त्वाच्या आर्थिक संस्था या शहरात आहेत. मुंबईत अनेक कंपन्यांची मुख्य कार्यालये आहेत. येथे व्यवसाय व नोकरीच्या अनेक संधी उपलब्ध असल्याने देशाच्या इतर भागातून मोठ्या प्रमाणात लोक मुंबईत येतात. मुंबई हे बॉलीवूड आणि मराठी सिनेउद्योगाचे केंद्र आहे. बोरीवली नॅशनल पार्क किंवा कृष्णगिरी राष्ट्रीय उद्यान म्हणून ओळखले जाणारे संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान हे मुंबईच्या हद्दीतच आहे.
नाव
मुंबईचे नाव मुंबादेवी या देवीवरून पडले आहे, असा समज आहे. पोर्तुगीजांच्या बोम बाहीया या नावाचे इंग्रजांनी बॉम्बे केले. मुंबई, बम्बई आणि बॉम्बे ही तीनही स्त्रीलिंगी नावे एकाच वेळी प्रचलित होती. काहीजण या नगरीला मुंबापुरी म्हणतात. १९९५ मध्ये या शहराचे बॉम्बे हे अधिकृत नाव बदलून मुंबई करण्यात आले.
इतिहास
मुंबई हा सात बेटांचा समूह होता. या बेटांवर पाषाणयुगापासून वस्ती असल्याचे पुरावे आहेत. याचा सर्वांत जुना लिखित पुरावा इ.स.पू. २५० सालातील असून यात मुंबई शहराचा उल्लेख ग्रीकांनी (Heptanesia असा) नोंदवला आहे. इ.स.पू. ३ च्या सुमारास ही बेटे सम्राट अशोकाच्या मौर्य साम्राज्यात समाविष्ट होती. शिलाहार या हिंदू साम्राज्याने १३४३ पर्यंत मुंबईवर राज्य केले व नंतर गुजरातच्या मुस्लिम साम्राज्याने मुंबई हस्तगत केली. एलिफंटा गुंफा व वाळकेश्वर मंदिर ही याच काळातील आहेत. १५३४ साली पोर्तुगीजांनी बहादूर शहाकडून मुंबई काबीज केली व बॉम बाहीया असे नाव दिले. १६६१ रोजी पोर्तुगीजांनी मुंबई इंग्लंडचा राजा दुसरा चार्ल्स याच्या कॅथेरीन ब्रेगांझा या पोर्तुगीज राजकन्येशी झालेल्या लग्नात हुंडा म्हणून देऊन टाकली व नंतर हीच मुंबई ब्रिटिश राजघराण्याकडून ईस्ट इंडिया कंपनीस भाड्याने देण्यात आली. कंपनीस मुंबई ही उपखंडात पहिले बंदर स्थापन करण्यास योग्य वाटली.
मुंबईमध्ये कोळी समाजातील लोक हे मुंबई ही पूर्ण बनण्या अगोदरपासून समुद्रकिनाऱ्यावर अस्तित्वात आहेत, म्हणूनच मुंबई ही कोळी लोकांची आहे असे सांगण्यात येते. त्यांचा समुद्रावर उदरनिर्वाह आहे. हे कोळी समुद्रातून मासे पकडून ते ताजे असतानाच बाजारात विकतात किंवा सुकवून पावसाळ्यात स्वतःसाठी किंवा विकण्यासाठी ठेवतात. जेथे कोळी समाजाची वस्ती असते त्याला " कोळीवाडा " असे म्हणतात. मुंबईत असे बरेच कोळीवाडे आहेत.
एस. अळागिरी
संबंदम अळागिरी (ऑक्टोबर २२, इ.स. १९५२- हयात) हे काँग्रेस पक्षाचे ज्येष्ठ नेते आहेत. ते इ.स. २००९च्या लोकसभा निवडणुकांमध्ये तमिळनाडू राज्यातील कडल्लोर लोकसभा मतदारसंघातून लोकसभेवर निवडून गेले.
मुंबई
इतिहास
तसेच मुंबई मध्ये आगरी आणि कोळी समाजाबरोबरच "भंडारी" समाज देखील इथला मूळ आद्य रहिवासी..अगदी पालघर ते प्रभादेवी व डोंगरी पर्यन्त हा समाज पसरलेला होता परंतु कालांतराने तो इतररत्र स्थलांतरित झाला.. दादर, माहीम, प्रभादेवी हा भंडारी समाजातील आणि मुंबईतील एकेकाळचे थोर समाजसेवक श्री भागोजीशेठ कीर ह्यांचा विभाग.
एस. अळागिरी
वर्ग:भारतीय राजकारणी वर्ग:१५ वी लोकसभा सदस्य वर्ग:कडल्लोरचे खासदार वर्ग:इ.स. १९५२ मधील जन्म
मुंबई
इतिहास
जसे माहीम, शीव, धारावी, कुलाबा, वडाळा, शिवडी, वरळी, वेसावे, कफ परेड, मांडवी, चारकोप, बंदरपखाडी, खार, गोराई, मालाड, मढ.
आगरी समाज हे मुंबई, ठाणे आणि रायगड जिल्ह्यात खाड्या, नदीकाठी आणि भात खाचरांच्या ठिकाणी हा समाज बहुसंख्येने आहे. १९३१ च्या जनगणनेनुसार आगरी लोकांची लोकसंख्या मुंबई शहर जिल्ह्यात ७,४८६ तर मुंबई उपनगर जिल्ह्यांत ७,३२० तत्कालिन मुंबई राज्यातील एकूण लोकसंख्या २,६५,२८५ होती.
फोपशी
फोपशी हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील नाशिक जिल्ह्यातील दिंडोरी तालुक्यातील एक गाव आहे.
मुंबई
इतिहास
मुंबईची लोकसंख्या वाढत गेली. (१६६१ : १०,०० ते १६८७ : ६०,०००).१६८७ रोजी ईस्ट इंडिया कंपनीने आपले मुख्यालय सुरतेहून मुंबईत हलविले. कालांतराने हे शहर मुंबई इलाख्याची (Bombay Province) राजधानी झाली.
फोपशी
हवामान
येथे मार्चच्या मध्यापासून जूनच्या पूर्वार्धापर्यंत उन्हाळा असतो. उन्हाळ्यात हवामान सामान्यतः उष्ण असून तापमान ३८ ते ४० सेल्सीअसपर्यंत असते.जून महिन्याच्या मध्यापासून पावसास सुरुवात होऊन ऑक्टोबरच्या मध्यापर्यंत पावसाळा असतो. सर्वसाधारण नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी या काळात थंडी असते.वार्षिक सर्वसाधारण हवामान उष्ण व विषम असते.वार्षिक पर्जन्यमान १००० मि.मी.पर्यंत असते.
मुंबई
इतिहास
१८१७ ते १८४५ पर्यंत हॉर्नबी व्हेलार्ड (Hornby Vellard)च्या (आताच्या सागर किनाऱ्याने जाणाऱ्या हाजी अली रोडच्या) आतल्या भागात येणारी बेटे जोडून जमीन सलग करण्याचे काम मुंबईत सुरू होते. याचा परिणाम म्हणून मुंबईचे क्षेत्रफळ वाढून ४३८ चौरस कि.मी. झाले. १८५३ रोजी आशियातील पहिला लोहमार्ग मुंबईपासून सुरू झाला. अमेरिकन यादवी युद्धाच्या काळात मुंबई ही जगातील प्रमुख कापूस बाजारपेठ म्हणून उदयास आली व शहराची भरभराट सुरूच राहिली. सुएझ कालव्याच्या निर्मितीनंतर मुंबई हे अरबी समुद्रातील प्रमुख बंदर झाले.
फोपशी
संदर्भ
वर्ग:दिंडोरी तालुक्यातील गावे वर्ग:नाशिक जिल्ह्यातील गावे
मुंबई
इतिहास
पुढील ३० वर्षात मुंबई शहराची भरभराट झाली. १९०६च्या सुमारास शहराच्या लोकसंख्येची वाढ होऊन ती १० लाखांपर्यंत पोहोचली व मुंबई शहर हे कलकत्याखालोखाल दुसरे मोठे शहर बनले. भारतीय स्वातंत्र्ययुद्धाचे मुंबई हे प्रमुख केंद्र होते. महात्मा गांधीनी १९४२ मध्ये भारत छोडो आंदोलन मुंबई येथून सुरू केले. भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर मुंबई हीच बॉम्बे इलाख्याची राजधानी राहिली. १९५० साली मुंबई शहरच्या सीमा उत्तरेकडील साष्टी बेटापर्यंत वाढविण्यात आल्या.
स्वातंत्र्य
१९५५ नंतर बॉम्बे इलाख्याची फाळणी करून महाराष्ट्र व गुजरात राज्यांची निर्मिती व्हावी अशी मागणी होत होती. परंतु काहींच्या मते मुंबईला केंद्रशासित करावी असे होते. संयुक्त महाराष्ट्र चळवळीने यास प्रखर विरोध केला व मुंबईला महाराष्ट्र राज्याची राजधानी करण्याची मागणी केली. त्यावेळेस देशाचे पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू आणि गृहमंत्री मोरारजी देसाई यांनी विरोध केला, तरीही मराठी आणि इतर सहकाऱ्यांनी त्यांचा विरोधाला न जुमानता मुंबई ही महाराष्ट्राची केली. त्यासाठी झालेल्या चळवळीदरम्यान केलेल्या गोळीबारात १०५ लोक मरण पावले. या १०५ हुतात्म्यांच्या आहुतीनंतर १ मे, १९६० रोजी महाराष्ट्र राज्याची निर्मिती झाली आणि त्या राज्याची राजधानी मुंबईच राहिली. त्यांच्याच स्मरणार्थ फ्लोरा फाऊंटन येथे कारंज्याच्याच शेजारी एक स्तंभ उभारून त्या चौकाचे नाव हुतात्मा चौक केले.
१९७० च्या शेवटी मुंबईने बांधकाम व्यवसायाची भरभराट तसेच परप्रांतीयांचे लोंढे अनुभवले. याच काळात मुंबई कोलकात्याला मागे टाकून भारताच्या सर्वांत जास्त लोकसंख्या असलेले शहर बनले. परप्रांतीयांच्या वाढत्या लोंढ्यामुळे मराठी लोकांमध्ये असंतोष वाढला. याचा परिणाम म्हणून स्थानिक लोकांच्या हितरक्षणासाठी शिवसेना नावाची राजकीय संघटना उदयास आली. बाळासाहेब ठाकरे यांच्या नेतृत्वाला भरघोस पाठिंबा मिळाला. मराठी अस्मितेच्या रक्षणार्थ मुंबईची बम्बई (हिंदी भाषा) व बॉम्बे) ही नावे बदलून केवळ मुंबई हेच मराठी नाव अधिकृत करण्यात आले. यानंतर मुंबई विमानतळास व मुंबईच्या मध्य रेल्वेतील प्रमुख स्थानकास छत्रपती शिवाजी महाराज यांचे नाव देण्यात आले. दादर पश्चिम येथे असलेला कबुतरखाना १९३३ मध्ये वलमजी रतनजी व्होरा यांनी बांधला. या व्यतिरिक्त फोर्टमध्ये जीपीओ समोर, ग्रॅंटरोड, गिरगाव व घाटकोपर येथेही कबुतरखाने आहेत.
भूगोल
मुंबई पश्चिम किनारपट्टीत (कोकण विभाग) उल्हास नदीच्या मुखावर असलेल्या साल्सेट बेटांवर (साष्टी) वसले आहे. मुंबईचा मोठा भाग हा समुद्रसपाटीच्या पातळीत आहे. जमिनीची उंची सरासरी १० ते १५ मी. आहे. उत्तर मुंबईचा भूभाग डोंगराळ आहे. मुंबईतील सर्वांत उंच भूभाग हा समुद्रसपाटीपासून ४५० मीटर (१,४५० फूट) उंचीवर आहे.
मुंबईला पाणीपुरवठा करणारे सात तलाव/धरणे आहेत - भातसा, तानसा, तुळशी, विहार, मध्य वैतरणा, अप्पर वैतरणा व मोडकसागर. विहार व पवई तलाव शहराच्या हद्दीत आहेत तर तुळशी तलाव बोरीवली उद्यानाच्या जवळपास आहे. तीन नद्या - दहिसर, पोयसर व ओशिवरा (ऊर्फ वालभट) या बोरीवली राष्ट्रीय उद्यानातून उगम पावतात व मिठी नदी तुळशी तलावातून सुरू होते. याशिवाय शहराच्या उत्तरेला उल्हास नदी आहे. उल्हास नदी कर्जतच्या डोंगरात उगम पावते आणि वसईजवळ समुद्राला मिळते. मिठी नदी माहीमच्या खाडीत लुप्त होते.
प्रेक्षणीय स्थळे
फोर्ट परिसर -
नरिमन पॉइंट परिसर -
हॉटेल ट्रायडेंट, TIP OF NARIMAN POINT
वरळी - नेहरू तारांगण, नेहरू सेंटर आर्ट गॅलरी गिरगाव - तारापोरवाला मत्स्यालय
दादर - शिवाजी पार्क
प्रभादेवी - सिद्धीविनायक मंदिर
भायखळा - जिजामाता उद्यान, भाऊ दाजी लाड संग्रहालय
ताडदेव - अॉगस्ट क्रांती मैदान, मणीभवन मलबार हिल - वाळकेश्वर मंदिर, बाणगंगा तलाव, कमला नेहरू गार्डन (हँगिंग गार्डन)
पवई तलाव - पवई अंधेरी पूर्व
जुहू - जुहू, विले पार्ले पूर्व
संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यान - बोरिवली
मिठी नदी
मिठी ऊर्फ माहीम ही मुंबईतील सर्वात महत्त्वाची नदी आहे. या नदीची लांबी फक्त १८ किलोमीटर असली तरी दर दहा-पंधरा वर्षांनी हिला बेसुमार पूर येतो आणि मुंबईच्या कुर्ल्यातील आणि अन्य अनेक पश्चिमी उपनगरांतील रस्ते आणि घरे पाण्याखाली जातात. २००५ सालच्या अभूतपूर्व पूरानंतर मिठी नदीच्या रुंदीकरणासाठी आणि खोलीकरणासाठी १४ वर्षांत २,००० कोटी रुपये खर्च झाले तरी २०१९ साली मिठीच्या पुरामुळे मुंबई परत पाण्याखाली गेली. मिठी नदीला फक्त अर्धा डझन नाले मिळतात, पण पुरेश्या नालेसफाईच्या अभावी मिठी नदीला पूर येतोच येतो.
मुंबईतील ११७ नाले
या नद्यांना मिळणारे जिजामाता नाला, मालपा डोंगरी नाला, आंबेवाडी नाला असे तीन नाले असून हे तिन्ही नाले अंधेरी पूर्व-पश्चिम वाहणाऱ्या मोगरा नाल्यात विलीन होतात. तसेच रस्त्यावरून वाहणाऱ्या पावसाचे पाणीही पदपथालगतच्या गटाराच्या माध्यमातून मोगरा नाल्यालाच येऊन मिळते. अंधेरी पूर्व भागाचे क्षेत्रफळ सुमारे ३०० हेक्टरच्या आसपास आहे. अंधेरी पूर्व भागातील ३०० हेक्टर परिसरात मुसळधार पाऊस पडल्यानंतर तीन नाले, तसेच रस्त्यावरून वाहणारे पाणी मोगरा नाल्याला येऊन मिळते. परिणामी, मोगरा नाला दुथडी भरून वाहू लागतो.
याशिवाय धारावीतील ६० फुटी रस्त्यावरील नाला,जोगेश्वरी रेल्वे स्टाफ कॉलनी जवळून वाहणारा नाला, माहीम आणि किंग्ज सर्कल रेल्वेमार्गालगत असलेल्या आझाद नगर मधील नाला वगैरे नाले आहेत. शहरातून वाहणाऱ्या मिठी, दहिसर या नद्यांचे नालेच झाले आहेत.
जी/दक्षिण- एलपीजी नाला, टेक्स्टाईल मिल नाला, नेहरू सायन्स सेंटर नाला, रेसकोर्स नाला
जी/उत्तर- कुट्टीवाडी नाला, दादर धारावी नाला, नाईकनगर नाला, नाईकनगर ब्रॅंच नाला, प्रेमनगर नाला, शेठवाडी नाला
पोप लिओ अकरावा
पोप लिओ अकरावा (जून २, इ.स. १५३५:फ्लोरेंस, इटली - एप्रिल २७, इ.स. १६०५:रोम) हा सतराव्या शतकातील पोप होता. हा फक्त २५ दिवस पोपपदावर होता.
मुंबई
मुंबईतील ११७ नाले
एल- अलीदादा नाला, कारशेड नाला, टिळकनगर रेल्वे स्टेशन नाला, नाला क्रमांक १०, बाह्मणवाडी नाला(कुर्ला), भारतीय नगर नाला, भारतीयनगर नाला उपनाला, मिठी नदी कुर्ला पश्चिम, शिवाजी कुटिर आऊटफॉल, श्रमजीवी नाला, संजयनगर नाला, सफेद पूल नाला
पोप लिओ अकरावा
याचे मूळ नाव अलेस्सांद्रो ओटाव्हियानो दि मेदिची असे होते.
मुंबई
मुंबईतील ११७ नाले
एम/पश्चिम- अयोध्यानगर नाला, चरई नाला, फर्टिलायझर नाला, वाशीनाका नाला
पोप लिओ अकरावा
लिओ ११ लिओ ११ वर्ग:इ.स. १५३५ मधील जन्म वर्ग:इ.स. १६०५ मधील मृत्यू वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
मुंबई
मुंबईतील ११७ नाले
एन- गावदेवी नाला, गौरीशंकर वाडी नाला, बर् नगर नाला, लक्ष्मीबाग नाला, वल्लभबाग नाला, सोमय्या नाला, सोमय्या नाला-घाटकोपर पूर्व, सोमय्या नाला रेल्वे कल्व्हर्ट
एस- अलॉंग वेस्ट साईट मिठी, उषानगर नाला, कन्नमवारनगर नाला, क्रॉम्प्टन कांजूर नाला, टेक्नोवर्क नाला, ट्रान्समिशन नाला, दातार कॉलनी नाला,  टी- एसीसी नाला, नानेपाडा नाला, मोतीनगर नाला, रामगड नाला
एच/पूर्व- ओएनजीसी, गोळीबार नाला, चमडावाडी नाला, बेहरामपाडा नाला, वांद्रे मिठी नदी, वाकोला नदी
एच /पश्चिम- गझदरबंध नाला, बोरान नाला, हरिजन नाला.
के/पश्चिम- अभिषेक नाला, अल्फा कल्व्हर्ट, इंडियन ऑईल नाला, कोलडोंगरी नाला, जीवननगर नाला, नेहरूनगर नाला, पत्रावाला चाळ, फेअरडील नाला, मीलन सबवे, रसराज नाला, स्टार बाजार नाला
पी/दक्षिण- प्रेमनगर नाला, भगतसिंह नाला, मोतीलाल नगर नाला, वालभट नाला
पी/उत्तर- पुष्पापा पार्क आणि मालवणी नाला
आर/दक्षिण- पोयसर नदी प्रणाली
आर/मध्य- चंदावरकर नाला प्रणाली
आर/उत्तर- अवधूतनगर नाला, काजूपाडा नाला, केतकीपाडा नाला, कोकणी पाडा नाला, तेरे कंपाऊंड नाला, दहिसर नदी प्रणाली, धारखाडी नाला, यादवनगर नाला
हवामान
मुंबई शहर हे विषुववृत्तीय प्रदेशात (Tropical zone) आणि अरबी समुद्राजवळ असल्यामुळे इथे दोन प्रमुख प्रकारचे ऋतू अनुभवास येतात: १)आर्द्र २)शुष्क. आर्द्र हवामानाच्या काळात (मार्च ते ऑक्टोबर) तापमान व सापेक्ष आर्द्रता अधिक असते. तापमान ३०° से. (८६° फॅ.) पर्यंत जाते. मान्सूनचा पाऊस मुंबईत जून ते ऑक्टोबरपर्यंत पडतो. सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान २,२०० मि.मी. (८५ इंच) आहे. विक्रमी वार्षिक पर्जन्यमान १९५४ साली ३,४५२ मि.मी. इतके झाले होते, तर एका दिवसात सर्वांत जास्त पाऊस जुलै २६, २००५ रोजी ९४४ मि.मी. (३७.१६ इंच) इतका पडला होता.
नोव्हेंबर ते फेब्रुवारीपर्यंत असलेल्या शुष्क ऋतूत मध्यम सापेक्ष आर्द्रता व मध्यम तापमान असते. उत्तरेकडून वाहणारे थंड वारे या बदलाकरता कारणीभूत असतात. वार्षिक तापमान कमाल ४०° से. ते किमान १०° से. इतके असते. विक्रमी वार्षिक तापमान कमाल ४३°से. व किमान ७°से असे नोंदवले गेले आहे.
अर्थव्यवस्था
मुंबई भारताची आर्थिक राजधानी म्हणून ओळखली जाते. भारताच्या १० % कारखाना-रोजगार (Factory employment), ४० % प्राप्तिकर, २० % केंद्रीय कर (Central excise), ६० % आयात कर, ४० % परदेश व्यापार आणि ४० अब्ज रुपये (९ अब्ज अमेरिकन डॉलर्स) व्यावसायिक कर एकट्या मुंबईतून येतो. महत्त्वाच्या आर्थिक संस्थांची कार्यालये मुंबईत असून मुंबई शेअर बाजार, भारतीय रिझर्व बँक, नॅशनल स्टॉक एक्सचेंज, टाटा, गोदरेज व रिलायन्स समूह अशा मोठ्या उद्योगसमूहांच्या मुख्य कचेऱ्या मुंबईत आहेत. २००८ साली मुंबईचे वार्षिक सकल उत्पन्न ९,१९,६०० कोटी इतके होते व प्रति व्यक्ती आय १,२८,००० होती, जी राष्ट्रीय सरासरीच्या तिप्पट आहे. अनेक आंतरराष्ट्रीय बँका व कंपन्यांच्या शाखा मुंबईत आहेत.
१९८० पर्यंत कापड गिरणी ही मुंबईच्या अर्थव्यवस्थेचा कणा होती. परंतु आता अभियांत्रिकी, दागिने पॉलिशिंग, आरोग्य, माहिती तंत्रज्ञान ही क्षेत्रे महत्त्वाची भूमिका बजावतात. मुंबईला राजधानीचा दर्जा मिळाल्यामुळे केंद्रीय व राज्य सरकारी नोकर यांचेही नोकरदार वर्गातील प्रमाण लक्षणीय आहे. मुंबईत भरपूर प्रमाणात कुशल व अकुशल कामगार उपलब्ध आहेत. त्यांचे व्यवसाय प्रामुख्याने फेरीवाले, टॅक्सी वाहक, मॅकेनिक व इतर आहेत. मुंबईतील बंदरामुळे खूप लोकांना रोजगार मिळाले आहेत.
मुंबईतील मनोरंजन व्यवसायानेदेखील खूप लोकांना व्यवसाय पुरवला असून मुंबई हे भारताच्या प्रमुख दूरचित्रवाणी वाहिन्या, चित्रपट व्यावसायिक व उपग्रह वाहिन्यांचे मुख्यालय आहे. 'बॉलिवूड' म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या हिंदी चित्रपटसृष्टीचे मुंबई हेच केंद्र आहे.
महानगर प्रशासन
मुंबईचा कारभार बृहन्मुंबई महानगरपालिका चालवते. महानगरपालिकेचे कार्यक्षेत्र नागरी प्रशासन व पायाभूत सेवा-सुविधा पुरवणे हे असते. प्रशासकीय प्रमुख या नात्याने बहुतांश कार्यकारी अधिकार महाराष्ट्र सरकारने नेमलेल्या आय.ए.एस. दर्जाच्या महापालिका आयुक्ताकडे असतात. प्रशासकीय सोईकरता शहराचे १४ प्रभाग पाडण्यात आले आहेत. प्रत्येक प्रभागावर एक उपायुक्त असतो.
मुंबई महापालिकेच्या १४ प्रभागातील लोकांनी निवडलेले २२७ नगरसेवक, ५ नियुक्त नगरसेवक व एक महापौर यांपासून महापालिकेची सभा (काउन्सिल) बनविली जाते. राज्यातील जवळजवळ सर्व राजकीय पक्ष आपले उमेदवार नगरसेवकपदासाठी उभे करतात.
जिल्हा प्रशासन
मुंबई शहर महाराष्ट्राच्या २ जिल्ह्यात विभागले आहे. जिल्ह्याचा प्रमुख जिल्हाधिकारी हा असतो व त्याचे काम सातबारा(जमीनजुमल्याच्या नोंदी) ठेवणे, राज्य सरकाराकरिता सारावसुली, करवसुली व निवडणुकीचे व्यवस्थापन करणे हे असते.
लोकसभा, विधानसभा प्रतिनिधित्व
मुंबईचे प्रतिनिधित्व लोकसभेवर ६ खासदार, तर महाराष्ट्र विधानसभेवर ३६ आमदार करतात.
महानगर पोलीस यंत्रणा
मुंबई पोलिसांचा प्रमुख पोलीस आयुक्त असतो; हा राज्याच्या गृह मंत्रालयाने नियुक्त केलेला एक आय.पी.एस. अधिकारी असतो. मुंबई पोलिस हे गृहमंत्रालयाच्या अखत्यारीत असून शहर सात पोलीस व सतरा वाहतूक नियंत्रण विभागात काम करतात. या विभागाचे प्रमुख म्हणून पोलीस उपायुक्त काम करतात. वाहतूक नियंत्रण पोलीस ही मुंबई पोलिसांच्या अधिकारक्षेत्रात असलेली स्वायत्त संस्था आहे.
न्याय यंत्रणा
मुंबई उच्च न्यायालयाचे अधिकारक्षेत्र महाराष्ट्र व गोवा ही राज्ये तसेच दमण आणि दीव, दादरा आणि नगर-हवेली हे केंद्रशासित प्रदेश आहेत. मुंबईत सत्र न्यायालय (Sessions Court) आणि दिवाणी न्यायालय (Civil Court) अशी आणखी दोन कनिष्ठ न्यायालये आहेत.
वाहतूक व्यवस्था
मुंबई सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्थेमध्ये उपनगरीय रेल्वे, बेस्ट बसेस, रिक्षा व भाड्याच्या अन्य गाड्या सामील आहेत. रिक्षांना दक्षिण मुंबईमध्ये चालवण्यावर बंदी आहे. सर्व भाड्याच्या गाड्यांना सी.एन.जी. वर चालण्याची सक्ती आहे. २००५ मध्ये मुंबईत एकूण १५.३ लाख गाड्या होत्या.
वाहतुकीच नवीन सादन म्हणून कॅब हा ही पर्याय आहे.
रस्तेमार्ग
मुंबईतून राष्ट्रीय महामार्ग क्र. ३, राष्ट्रीय महामार्ग क्र. ४ व राष्ट्रीय महामार्ग क्र. ८ सुरू होतात. मुंबई-पुणे द्रुतगती मार्ग हा भारताच्या पहिला द्रुतगती मार्ग असून मुंबई-वडोदरा द्रुतगती मार्ग व पश्चिम मुक्तमार्ग यांचे काम सुरू आहे. राजीव गांधी सागरी सेतू (वांद्रे-वरळी सागरी महामार्ग सागरी सेतू) व माहीम कॉजवे हे दोन पूल दक्षिण मुंबईला पश्चिम उपनगरांशी जोडतात. मुंबईतील तीन मुख्य महामार्ग आहेत: १) पूर्व द्रुतगती मार्ग (भायखळा ते ठाणे). २) पूर्व मुक्त मार्ग (चिंचपोकळी ते चेंबूर). ३) सायन-पनवेल द्रुतगती मार्ग. ४) पश्चिम द्रुतगती मार्ग (वांद्रे ते भाईंदर).
मुंबईच्या बेस्ट बसेसमधून दररोज सुमारे ५५ लाख लोक प्रवास करतात. बेस्ट मुंबईसह नवी मुंबई, मीरा-भाईंदर व ठाण्यापर्यंत सुविधा पुरवते. बेस्टच्या एकूण ४,०१३ गाड्या दररोज ३९० मार्गांवरून धावतात. यामध्ये सिंगल डेकर, डबल डेकर, व्हेस्टिब्यूल, लो फ्लोअर, दुर्बल-मित्र, वातानुकूलित व युरो-३ च्या सी.एन.जी. वर चालणाऱ्या बसेस सामील आहेत. महाराष्ट्र राज्य परिवहन महामंडळाच्या (एस.टी.) गाड्या मुंबईला महाराष्ट्राच्या व भारताच्या प्रमुख शहरांशी जोडतात. नवी मुंबई महापालिका परिवहन (एन.एम.एम.टी.) व्होल्व्हो बसेस नवी मुंबईतील गावांपासून ते मुंबईतील वांद्रे व बोरीवलीपर्यंत चालवते.
मुंबई दर्शन ही बस सुविधा मुंबईच्या अनेक प्रेक्षणीय स्थळे दाखविते. मुंबईची ८८ % लोकसंख्या सार्वजनिक परिवहनसेवा वापरते, पण तरीही शहरामध्ये वाहतूककोंडी ही वारंवार घडते.
रेल्वेमार्ग
मुंबईत रेल्वेच्या दोन विभागांची मुख्यालये आहेत: मध्य रेल्वेचे मुख्यालय छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस मध्ये आहे तर पश्चिम रेल्वेचे मुख्यालय चर्चगेट येथे आहे. मुंबईची जीवनरेषा मानली जाणारी मुंबई उपनगरी रेल्वे तीन वेगवेगळ्या भागांमध्ये विभाजित आहे: पश्चिम, मध्य व हार्बर.
२००७ मध्ये मुंबई उपनगरीय रेल्वेनी तब्बल ६३ लाख लोकांना सेवा पुरवली. गर्दीच्या वेळेला एका १७०० जणांची क्षमता असलेली ९ डब्यांची लोकलगाडी वास्तवामध्ये ४५००हून अधिक लोकांना घेऊन जाते. उपनगरीय रेल्वेची एकूण लांबी ३१९ कि.मी. आहे व १२ आणि १५ डब्यांच्या गाड्या दररोज २,२२६ खेपा करतात. मुंबई मेट्रोचा पहिला मार्ग कार्यरत असून तो वर्सोवा ते घाटकोपर असा धावतो. मेट्रोच्या दुसऱ्या व तिसऱ्या मार्गाची चाचपणी केली गेली असून त्यांचे काम भविष्यात सुरू होण्याची अपेक्षा आहे. मुंबई मोनोरेल ह्या जलद परिवहन पद्धतीचा पहिला टप्पा मार्च २०१४ मध्ये चालू झाला जो चेंबूर ते वडाळा डेपो दरम्यान धावतो. वडाळा ते दक्षिण मुंबईमधील जेकब सर्कलपर्यंत नंतर चालू झाले.
भारतीय रेल्वे मार्फत मुंबई महाराष्ट्रातील व भारताच्या इतर शहरांना चांगल्या प्रकारे जोडलेली आहे. बाहेरगावच्या गाड्या छत्रपती शिवाजी महाराज टर्मिनस, दादर, लोकमान्य टिळक टर्मिनस (कुर्ला), मुंबई सेंट्रल, वांद्रे टर्मिनस ह्या पाच प्रमुख टर्मिनसहून सर्व लांब पल्ल्यांच्या गाड्या सुटतात.
वायुमार्ग
छत्रपती शिवाजी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ मुंबईतील महत्त्वाचे हवाई प्रवास केंद्रस्थान आहे व देशातील सर्वांत व्यस्त विमानतळ आहे. २००७ मध्ये २.५ कोटी लोकांनी या विमानतळाचा आंतरराष्ट्रीय, देशांतर्गत व राज्यांतर्गत प्रवासासाठी वापर केला. सध्या वर्षात सुमारे ४ कोटी प्रवासी मुंबई विमानतळाचा वापर करतात.
जलमार्ग
मुंबईतील सागरी बंदरांचा कारभार मुंबई पोर्ट ट्रस्ट व जवाहरलाल नेहरू पोर्ट ट्रस्ट (नवी मुंबई) या संस्था पाहतात. मुंबई बंदर हे जगातील सर्वोत्कृष्ट नैसर्गिक बंदरांपैकी एक आहे. न्हावा शेवा बंदर म्हणजेच जवाहरलाल नेहरू बंदर (सुरुवात : २६ मे, १९८९) भारताच्या सर्वांत व्यस्त बंदर असून देशातील ५५ % ते ६० % मालवाहतूक मुंबई येथून होते. मुंबई भारतीय नौदलाच्या पश्चिम विभागाचे मुख्यालय आहे.
नागरी सुविधा
बृहन्मुंबई महानगरपालिका मुंबईला तुळशी व विहार या तलावांमार्फत पाणीपुरवठा करते आणि भांडुपच्या जलशुद्धीकरण केंद्रात पाणी शुद्ध केले जाते. मुंबईला दररोज ४२० कोटी लिटर पाण्याची गरज पडते, पण महानगरपालिका फक्त ३५० कोटी लिटरच पुरवते. या पाण्यापैकी सुमारे ७० कोटी लिटर पाण्याची गळती अथवा चोरी होते. मुंबईचा रोजचा कचरा ७८०० मेट्रिक टन आहे व तो मुलुंड व गोराईतील डम्पिंग केंद्रांत पाठविला जातो. वांद्रे व वरळीतील सांडपाणी शुद्धीकरण केंद्रात सांडपाण्याचे शुद्धीकरण केले जाते.
बेस्ट, महावितरण व रिलायन्स एजन्सी या कंपन्या मुंबईत वीजपुरवठा करतात. वीज ही मुख्यत: अणुशक्ती व जलशक्ती मार्फत तयार केली जाते. मागणी व निर्मिती मधील फरक व घटत चालला आहे, पण काही वेळा वीजपुरवठा खंडित झाल्याचे प्रसंग घडतात. महानगर टेलिफोन निगम लिमिटेड (एम.टी.एन.एल्.) ही कंपनी दूरध्वनी सेवा तर एम.टी.एन.एल., टाटा उद्योगसमूह, रिलायन्स मोबाईल, एअरटेल, व्होडाफोन-आयडिया, एअरटेल या कंपन्या भ्रमणध्वनी सेवा पुरवतात. एम.टी.एन.एल., टाटा, रिलायन्स व एअरटेल या कंपन्या इंटरनेट सेवादेखील पुरवतात.
लोकजीवन
मुंबईची लोकसंख्या ३ कोटी २९ लाख असून लोकसंख्या घनता २९,००० व्यक्ती/चौरस कि.मी. इतकी आहे. प्रत्येक १,००० पुरुषांमागे ८११ स्त्रिया आहेत; स्त्रियांचे प्रमाण कमीअसण्याचे कारण, रोजगाराकरिता इतर गावांहून मुंबईकडे होणारे पुरुषांचे स्थलांतर हे आहे. साक्षरतेचे प्रमाण ८६ % आहे. लोकसंख्या जास्त असल्यामुळे नागरी सोयी सुविधांवर ताण पडतो.
मुंबईत बोलली जाणारी प्रमुख भाषा - महाराष्ट्र राज्याची राजभाषा - मराठी असून कोकणी, हिंदी, इंग्रजी या भाषादेखील बोलल्या जातात. मुंबई मोठे शहर असून त्यामानाने गुन्ह्यांचे प्रमाण मध्यम आहे. शहरातील प्रमुख कारागृह आर्थर रोड जेल हे आहे.
विकसनशील देशांतील इतर मोठ्या शहरांप्रमाणे मुंबईतदेखील अतिनागरीकरणामुळे गरिबी, निकृष्ट सार्वजनिक आरोग्य, बेरोजगारी, पायाभूत नागरी सुविधांचा अभाव, अतिस्थलांतरण व बकाल वस्त्यांची/झोपडपट्ट्यांची वाढ असे प्रश्न निर्माण झाले आहेत. जागेची कमतरता, घरांच्या वाढत्या किंमतीमुळे लोक उपनगरात, कार्यालयांपासून दूर राहतात. यामुळे वाहतूक व्यवस्थेवर ताण येतो. मुंबईतील ४५-४८ % लोकसंख्या झोपडपट्टीत राहते. मुंबईतील धारावी झोपडपट्टी ही आशिया खंडातील सर्वांत मोठी झोपडपट्टी आहे.
असामाजिक तत्त्वे
१९९२-१९९३ मध्ये झालेल्या बॉंबस्फोटांचे व जातीय दंगलींचे चटके मुंबईला सोसावे लागले. मुंबईतील गुन्हेगारी जगताने घडवून आणलेल्या या स्फोटात ३०० लोकांना आपले प्राण गमवावे लागले, तसेच कोट्यवधी रुपयांचे नुकसान झाले. मुंबईत नंतरही अनेक वेळा बॉंबस्फोट व अतिरेकी कारवाया झाल्या. नुकत्याच (२००६ मध्ये) मुंबईच्या उपनगरीय रेल्वेगाड्यांत घडवून आणलेल्या बॉंबस्फोटात सुमारे २०० माणसे मरण पावली. २६ नोव्हेंबर २००८ साली झालेला हल्ला सर्वांत मोठा आतंकवादी हल्ला होता.
धर्म
२०११ च्या जनगणनेनुसार मुंबईची धार्मिक लोकसंख्येत हिंदू (६६ %), मुस्लिम (२०.६५ %), बौद्ध (४.८५ %), जैन (४.१० %), ख्रिश्चन (३.२७ %), शीख (०.५८ %) आणि बाकी पारशी, यहूदी व निधर्मी (तिन्ही मिळून ०.५७ %) आहेत. भाषावार जनसंख्येत मराठी लोक ४२ %, हिंदी व गुजराती लोक १९ % आणि उर्वरित अन्यभाषी लोक आहेत.
मूळ ख्रिश्चनांमध्ये ईस्ट इंडियन कॅथलिकांचा समावेश आहे. मूळ हिंदू धर्मीय असलेल्या लोकांना १६ व्या शतकात पोर्तुगीजांनी बाटवले. गोवन आणि मंगलोरियन कॅथलिक हे शहराच्या ख्रिश्चन समुदायाचा महत्त्वाचा भाग देखील बनवतात. १८ व्या शतकात ज्यू मुंबईत स्थायिक झाले. जगभरातील पारसी झोरॅस्ट्रिअन्सची सर्वात मोठी लोकसंख्या मुंबईत देखील आहे, परंतु इस्रायल राष्ट्राच्या निर्मितीनंतर ही संख्या कमी होत चालली असून ती ६०,००० इतकी आहे. ७ व्या शतकात पारसी मुसलमानांच्या विजयामुळे पारस (पारसी / इराण) पासून भारतात आले. मुंबईतील सर्वात जुने मुस्लिम समुदायांमध्ये दाऊदी बोहरा, इस्माईल खोजा आणि कोकणी मुसलमानांचा समावेश आहे.