cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
नायट्रोजन चक्र
सजीवांमध्ये आढळणारे प्रथिने आणि न्यूक्लिक आम्ल यांचा नायट्रोजन हा अविभाज्य घटक आहे. इतर मूलद्रव्यांच्या तुलनेत नायट्रोजन  निष्क्रिय मूलद्रव्य आहे, असे असले तरीही सर्वच सजीवांना मुक्त स्थितीतील नायट्रोजन वापरता येत नाही.
नायट्रोजन हा वातावरणातील सर्वात मुबलक घटक आहे. नायट्रोजन चक्र एक जटिल जैवरासायनिक चक्र आहे ज्यामध्ये नायट्रोजन त्याच्या अक्रिय वातावरणीय रेणू फॉर्म (N2) मधून जैविक प्रक्रियेत उपयुक्त अशा रूपात रूपांतरित होतो.
नायट्रोजन चक्रात अनेक टप्पे असतात:
वातावरणातील नायट्रोजन प्रामुख्याने जड स्वरूपात (N2) असतो जो काही जीव वापरू शकतात; म्हणूनच ते नायट्रोजनच्या स्थिरीकरण प्रक्रियेत सहभागी होतात. प्रथम, नायट्रोजन पावसाळ्यात वातावरणातून मातीत आणि पृष्ठभागाच्या पाण्यात जमा केला जातो. मातीत आणि पृष्ठभागाच्या पाण्यामध्ये, नायट्रोजनमध्ये काही प्रमाणात बदल होतात: त्याचे दोन नायट्रोजन विभक्त होतात आणि हायड्रोजनसह एकत्र होतात आणि अमोनिया तयार करतात. हे सूक्ष्मजीवांद्वारे केले जाते, जे तीन विस्तृत श्रेणींमध्ये पडतात. विशिष्ट वनस्पतींसह सहजीवन संबंधात राहणारे जीवाणू, मुक्त अनरोबिक बॅक्टेरिया आणि एकपेशीय वनस्पती नायट्रोजनचे स्थिरीकरण करण्यासाठी मदत करतात. अल्फाल्फा आणि बीन्ससारखी पिके बहुतेक वेळा जमिनीतील नायट्रोजन-कमी होण्यापासून रोखतात. नायट्रोजन-फिक्सिंग बॅक्टेरिया वायुमंडलीय नायट्रोजन रेणूंचा विभक्त करण्यासाठी इतर संयुगांमध्ये एकत्रित होण्याकरिता वातावरणातील नायट्रोजन रेणूंचे विभाजन करतात.
विजांच्या झटक्याने वातावरणीय नायट्रोजन अमोनिया (NH4 +) आणि नायट्रेट्स (NO3-) मध्ये रूपांतरित होते. मानवनिर्मित प्रक्रियेद्वारे मुख्यत औद्योगिक प्रक्रिया ज्या अमोनिया आणि नायट्रोजन-समृद्ध खते तयार करतात. त्याद्वारे नायट्रोजनचे निराकरण देखील केले जाऊ शकते.
२)नायट्रीफिकेशन:
काही वनस्पती अमोनियाचा वापर करतात. बॅक्टेरियाद्वारे रूपांतरित झालेला अमोनिया, वनस्पती शोषून घेतात.बॅक्टेरिया वातावरणातील नायट्रोजनचे रूपांतर नायट्रेट (NO2-) आणि नंतर नायट्रेट (NO3-) मध्ये करतात. या प्रक्रियेस नायट्रीफिकेशन म्हणतात आणि या बॅक्टेरियांना नायट्रीफाईंग बॅक्टेरिया म्हणून ओळखले जाते.
नायट्रेट, नायट्रिट, अमोनिया आणि अमोनियम सारख्या विविध प्रकारातील नायट्रोजन संयुगे वनस्पतींद्वारे मातीमधून घेतली जातात आणि नंतर वनस्पती आणि प्राणी प्रथिने तयार करण्यासाठी वापरली जातात.
३)अमोनीकरण:
जेव्हा झाडे आणि प्राणी मरतात किंवा जेव्हा प्राणी कचरा उत्सर्जित करतात, तेव्हा इतर सूक्ष्मजीव या सेंद्रिय पदार्थांचे विघटन करतात. म्हणून या सूक्ष्मजीवांना विघटनकार म्हणून ओळखले जाते. या विघटनामुळे अमोनिया तयार होतो. तो नंतर इतर जैविक प्रक्रियांसाठी उपलब्ध असतो.
४)विनायट्रीकरण:
नायट्रोजन डेनायट्रिफिकेशन नावाच्या प्रक्रियेद्वारे वातावरणात परत येतो. त्यामध्ये नायट्रेट ((NO3-) वायू नायट्रोजन ((N2) मध्ये परत रूपांतरित होतो. डेनायट्रिफिकेशन प्रामुख्याने ओल्या मातीत होते. तेथे पाण्यामुळे सूक्ष्मजीवांना ऑक्सिजन मिळणे कठीण होते. या परिस्थितीत, विशिष्ट जीवाणू - डेनायट्रायफायिंग बॅक्टेरिया म्हणून ओळखले जातात. ऑक्सिजन मिळविण्यासाठी नायट्रेटची विघटने करतात आणि मुक्त नायट्रोजन वायूचे उत्पादन करतात.
वर्ग:विज्ञान वर्ग:रसायनशास्त्र
अंधेरी पूर्व विधानसभा मतदारसंघ
अंधेरी पूर्व विधानसभा मतदारसंघ - १६६ हा महाराष्ट्र राज्य विधानसभेच्या २८८ मतदारसंघांपैकी एक आहे. हा मतदारसंघ मुंबई उपनगर जिल्ह्यात येतो. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार, केलेल्या मतदारसंघाच्या रचणेनुसार, अंधेरी पूर्व मतदारसंघात बृहन्मुंबई महानगरपालिकेच्या जनगणना वॉर्ड क्र. १२५५ मधील इन्युमरेशन ब्लॉक १ ते २२० आणि ३३० ते ६८० आणि जनगणना वॉर्ड क्र. २३८५ मधील इन्युमरेशन ब्लॉक ५४९ ते ५९४, ६२८ ते ६३९ आणि ८३३ यांचा समावेश होतो. अंधेरी पूर्व हा विधानसभा मतदारसंघ मुंबई उत्तर पश्चिम लोकसभा मतदारसंघात मोडतो.
शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे) पक्षाचे ऋतुजा लटके हे अंधेरी पूर्व विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.
सहोदर
एकाच मातेच्या उदरातुन जे जन्मतात त्या सर्वांना सहोदर म्हणतात.भाऊ व बहीणी सहोदर असतात.
वर्ग:कुटुंब
Sibling
दक्षिण विभाग क्रिकेट संघ
लोकप्रिय खेळाडू
वर्ग:रिकामी पाने
झावी
वर्ग:स्पेनचे फुटबॉल खेळाडू वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
सोमकीर्ति
हा महाभारतातील हस्तिनापुराचा राजा धृतराष्ट्र व राणी गांधारी यांचा पुत्र व शंभर कौरव भावंडांपैकी एक भाऊ होता. महाभारत युद्धामध्ये हा मारला गेला.
वर्ग:कौरव वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
इ.स. १४३३
मृत्यू
वर्ग:इ.स. १४३३ वर्ग:इ.स.च्या १४३० च्या दशकातील वर्षे वर्ग:इ.स.च्या १५ व्या शतकातील वर्षे वर्ग:इ.स.च्या २ ऱ्या सहस्रकातील वर्षे
सॅमसंग बीजीटी-बी५७०२सी
हा सॅमसंगच्या बी मालिकेमधील एक भ्रमणध्वनी आहे.
वर्ग:अत्यंत छोटी पाने
नागपूर (निःसंदिग्धीकरण)
नागपूर या विषयावरील खालील लेख उपलब्ध आहेत-
वर्ग:निःसंदिग्धीकरण पाने
अपराजित
हा महाभारतातील हस्तिनापुराचा राजा धृतराष्ट्र व राणी गांधारी यांचा पुत्र व शंभर कौरव भावंडांपैकी एक भाऊ होता. महाभारत युद्धामध्ये हा मारला गेला.
वर्ग:कौरव वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
ललिता पवार
ललिता पवार (१८ एप्रिल १९१६, नाशिक - २४ फेब्रुवारी १९९८, पुणे) ही एक भारतीय सिने-अभिनेत्री होती. सुरुवातीच्या काळात मराठी चित्रपटसृष्टीमध्ये नायिकेच्या भूमिका करणाऱ्या ललिता पवार यांनी नेताजी पालकर, संत दामाजी, अमृत, गोरा कुंभार इत्यादी यशस्वी मराठी चित्रपटां मध्ये कामे केली होती. त्यानंतर त्यांच्या डोळ्याला इजा झाल्यानॆ त्यांना बॉलिवूडच्या चित्रपटांमध्ये खलनायिकेच्या भूमिका कराव्या लागल्या. दूरदर्शनवरील रामायण या मालिके मध्ये त्यांनी मंथरेची भूमिका केली होती.
वयाच्या १२ वर्षापासून चित्रपटां त काम करणाऱ्या ललिता पवार यांची विक्रमी सिनेकारकीर्द एकूण ७० वर्षांची आहे. त्यांनी सुमारे ७०० चित्रपटांत भूशा भारतीय चित्रपट सृष्टीतील प्रसिद्ध अभिनेत्री. त्यांचा जन्म नाशिक जवळील येवला येथे झाला. त्यानंतर त्यांचे पुढील वास्तव्य इंदूर आणि पुणे येथे होते. त्यांचे पूर्वाश्रमीचे नाव अंबिका लक्ष्मण सगुण. त्यांचे वडील लक्ष्मण सगुण हे व्यापारी होते. ललिताबाईंचे शिक्षण प्राथमिक शाळेपर्यंत झाले. त्यानंतर त्यांनी मूकपटात बालकलाकार म्हणून काम करण्यास सुरुवात केली.
१९२८ साली आर्यमहिला या मूकपटात त्यांना भूमिका मिळाली. त्यानंतर गनिमी कावा (१९२८), जी. पी. पवारदिग्दर्शित ठकसेन राजपुत्र (१९२९), समशेर बहादूर (१९३०), चतुर सुंदरी (१९३०), पृथ्वीराज संयोगिता (१९३०), दिलेर जिगर (१९३१) इ. मूकपटांत त्यांनी विविध प्रकारच्या भूमिका केल्या. पुढे बोलपटांची सुरुवात झाल्यानंतर त्यांना बोलपटातही चांगली कामे मिळू लागली. मुंबईच्या चंद्र आर्ट‌्सच्या हिम्मते मर्दा (१९३५) या बोलपटात त्या नायिका होत्या. या चित्रपटाचे नायक मास्टर भगवान होते. हाच त्यांचा मुख्य भूमिका असलेला पहिला बोलपट. हा चित्रपट खूप गाजला. या चित्रपटा चे दिग्दर्शक गणपतराव पवार होते.
१९३८ मध्ये टॉलस्टॉयच्या रेसरेक्शन या कादंबरीवरून दुनिया क्या है? (१९३८) ह्या चित्रपटाची निर्मिती ललिताबाईंनी केली आणि त्यात भूमिकाही केली. त्यातील गाणी त्यांनी स्वतःच म्हटली होती. या चित्रपटाचे दिग्दर्शन त्यांचे पती गणपतराव पवार यांनीच केले होते. भालजी पेंढारकरलिखित-दिग्दर्शित अरुण पिक्चर्सच्या नेताजी पालकर (१९३९) या चित्रपटात काशी या नायिकेची भूमिका त्यांनी प्रभावीपणे वठविली. हा त्यांचा पहिला मराठी बोलपट. एका चित्रपटाच्या चित्रीकरणादरम्यान अनवधनाने घडलेल्या अपघातामुळे त्यांना चेहऱ्याच्या पक्षाघाताचा आजार झाला व या आजारपणात त्यांचा एक डोळा अधू झाला. परिणामी त्यांना चित्रपटांमध्ये नायिकेच्या भूमिका मिळणे बहुतांशी बंद झाले. पुढे त्यांनी चित्रपटांमध्ये चरित्र भूमिका साकारण्यास सुरुवात केली. त्यांच्या महत्त्वाच्या भूमिका असलेले मराठी चित्रपट म्हणजे अमृत (१९४२), गोरा कुंभार, जय मल्हा र (१९४७), रामशास्त्री (१९४४), अमर भूपाळी (१९५१), मानाचं पान (१९५०), चोरीचा मामला (१९७६) हे होत. प्रभातच्या रामशास्त्री या चित्रपटात त्यांनी महत्त्वाकांक्षी, निष्ठूर आणि करारी स्वभावाच्या आनंदीबाईं ची भूमिका केली होती.
ललिताबाईंना अनाडी चित्रपटातील डिसा या भूमिकेकरिता फिल्म फेअरचा साहाय्यक अभिनेत्री चा पुरस्कार मिळाला (१९६०). त्यांना १९६१ साली संगीत नाटक अकादेमी पुरस्कार व १९७७ साली महाराष्ट्र राज्य पुरस्कार प्राप्त झाला. गृहस्थी, सजनी, अनाडी, घर बसा के देखो या चित्रपटांतील उत्कृष्ट भूमिकांबद्दल त्यांना विविध पुरस्का र मिळाले.
मूकपटापासून बोलपटापर्यंतच्या सु. सात दशकांच्या प्रदीर्घ कालखंडात चित्रपटसृष्टीत टिकून राहिलेल्या ललिता पवार चरित्रनायिका म्हणून विशेष लक्षात राहतात.
ललिताबाईंचा विवाह दिग्दर्शक गणपतराव पवार यांच्याशी झाला. पण हे विवाहबंधन फार काळ टिकले नाही. त्यांचा दुसरा विवाह निर्माते राजप्रकाश गुप्ता यांच्याशी झाला.
आयुष्याच्या उत्तरार्धात ललिताबाईंना तोंडाचा कर्करोग झाला होता. यामुळे त्यांची प्रकृती खूप खालावली. त्यातच त्यांचे पुणे येथे एकाकी अवस्थेत निधन झाले.
समीक्षक : श्यामला वनारसे
बाह्य दुवे
वर्ग:इ.स. १९१६ मधील जन्म वर्ग:इ.स. १९९८ मधील मृत्यू वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री वर्ग:मराठी अभिनेत्री‎ वर्ग:स्त्री चरित्रलेख वर्ग:महिला संपादनेथॉन २०२० लेख
मध्य विभाग क्रिकेट संघ
लोकप्रिय खेळाडू
वर्ग:रिकामी पाने
उंबरोळी खुर्द
उंबरोळी खुर्द हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील ठाणे जिल्ह्यातील मुरबाड तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील हवामान उन्हाळ्यात फारच उष्ण व दमट असते. हिवाळ्यात शीतल व कोरडे असते. पावसाळ्यात भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो व हवामान समशीतोष्ण व दमट असते.पावसाळ्यात भरपूर पाऊस पडत असल्याने मुख्य खरीप पीक म्हणून भाताची लागवड केली जाते.
संदर्भ
वर्ग:मुरबाड तालुक्यातील गावे वर्ग:ठाणे जिल्ह्यातील गावे
झेन ग्रीन
झेन ग्रीन (११ ऑक्टोबर, १९९६:नामिबिया - हयात) हा 🇳🇦 namibiaच्या क्रिकेट संघाकडून खेळणारा खेळाडू आहे.
संदर्भ
वर्ग:नामिबियाचे क्रिकेट खेळाडू वर्ग:नामिबियाचे ट्वेंटी२० क्रिकेट खेळाडू वर्ग:नामिबियाचे एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू वर्ग:इ.स. १९९६ मधील जन्म वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
ॲलिसन एल्डर
ॲलिसन एल्डर (जन्म दिनांक अज्ञात:लंडन, इंग्लंड - हयात) ही च्या महिला क्रिकेट संघाकडून १९९० मध्ये ४ महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामने खेळलेली क्रिकेट खेळाडू आहे. हिने चार सामन्यांत एकूण ४३ धावा केल्या.
वर्ग:इंग्लंडच्या महिला क्रिकेट खेळाडू वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
वागड बुद्रुक
वागड बुद्रुक हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील यवतमाळ जिल्ह्यातील दारव्हा तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील हवामान उष्ण व कोरडे असून उन्हाळ्यात अतिउष्ण तर हिवाळ्यात अतिथंड असते.पावसाळ्यात मध्यम प्रमाणात पाऊस पडतो.
प्रेक्षणीय स्थळे
महादेव मंदिर
संदर्भ
वर्ग:दारव्हा तालुक्यातील गावे वर्ग:यवतमाळ जिल्ह्यातील गावे
हरडप
हरडप हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील नांदेड जिल्ह्यातील माहूर तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
नैऋत्य मान्सूनमुळे पडणाऱ्या पावसाळ्याचा ऋतू वगळता येथील हवामान सर्वसाधारणपणे कोरडेच असते. येथे वर्षात चार ऋतू असतात. हिवाळा हा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी अखेरपर्यंत असतो. त्यानंतर येणारा उन्हाळा मात्र जूनच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत खेचला जातो. नैऋत्य मान्सूनचा पाऊस त्याच्या पाठोपाठ येतो आणि ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत टिकतो. शेष ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबरचा पूर्वार्ध हा मान्सूनोत्तर गरमीचा काळ असतो. सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान ९८५ मि.मी.आहे. नैऋत्य मोसमी वाऱ्यापासून पडणाऱ्या पावसाचे प्रमाण एकूण वार्षिक पर्जन्याच्या ८५ टक्के आहे. जुलै आणि ऑगस्ट हे वर्षातील सर्वाधिक पर्जन्याचे महिने आहेत.
संदर्भ
वर्ग:माहूर तालुक्यातील गावे वर्ग:नांदेड जिल्ह्यातील गावे
शेळगावबोंदाडे
शेळगावबोंदाडे हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील वाशिम जिल्ह्यातील मालेगाव तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील हवामान उष्ण व कोरडे असून उन्हाळ्यात अतिउष्ण तर हिवाळ्यात अतिथंड असते.दिवसा उष्ण आणि रात्री थंड असे वर्षभर तापमान असते. पावसाळ्यात येथे मध्यम प्रमाणात पाऊस पडतो.
संदर्भ
वर्ग:मालेगाव तालुक्यातील गावे वर्ग:वाशिम जिल्ह्यातील गावे
सूक्ष्मराष्ट्र
सूक्ष्मराष्ट्र (इंग्रजी: Micronation) त्या राष्ट्रांना म्हटले जाते ज्यांना विशेष आंतरराष्ट्रीय मान्यता मिळाली नसते. म्हणूनच, ते तैवान सारख्या प्राधिकरण आणि मान्यताप्राप्त सरकार-निर्वासन पेक्षा वेगळे आहे. जास्त तर सूक्ष्मराष्ट्र फारच लहान असतात परंतु काही सूक्ष्मराष्ट्र तर काही देशांपेक्षाही मोठे असतात. 'मायक्रोनेशन' हा शब्द सर्वात पहिले 1970s मध्ये वापरल्या गेलेला.
प्रारंभिक इतिहास आणी विकास
सूक्ष्मराष्ट्र 19व्या शतकाच्या सुरुवातीला दिसू लागली. सर्वात पहिल्या सूक्ष्मराष्ट्रांपैकी एक म्हणजे कोकोस बेट, ज्यावर क्लूनिस-रॉस कुटुंबाचे राज्य होते. रेडोंडा हा सर्वात जुना सूक्ष्मराष्ट्र आहे जो आतापर्यंत टिकून आहे. त्याची स्थापना 1865 मध्ये कॅरिबियनमध्ये झाली होती. त्याचा स्वतःचा राजा आहे. सध्या रेडोंडाच्या सिंहासनासाठी किमान चार दावेदार आहेत.
1960 ते 1980चा इतिहास
या काळात अनेक चांगल्या सूक्ष्मराष्ट्रांची स्थापना झाली. सीलँड हे यापैकी पहिले होते. तो आतापर्यंत टिकून आहे आणि तो एक महान लाहुराष्ट्र म्हणूनही ओळखला जातो. रोझ आयलँड (एस्पेरांतो: Respubliko de la Insulo de la Rozoj; इटालियन: Repubblica dell'Isola delle Rose) हे अॅड्रियाटिक समुद्रातील एक सूक्ष्मराष्ट्र होते जे इटलीच्या रिमिनी प्रांताच्या 11 किलोमीटर दूर एका प्लॅटफॉर्मवर स्थित होते. हे इटालियन इंजीनियर जॉर्जियो रोझा यांनी बांधले होते, ज्यांनी स्वतःला त्याचे राष्ट्राध्यक्ष बनवले आणि 1 मे 1968 रोजी एटलीपासून स्वतंत्र घोषित केले.
ऑस्ट्रेलिया आणि न्यूझीलँडचे योगदान
पृथ्वीवरचे सर्वात जास्त लाहुराष्ट्र ऑस्ट्रेलिया-न्यू झीलंडमधील आहेत. तिथे सूक्ष्मराष्ट्र खूप सामान्य आहे.
भारताचे योगदान
भारतात एक सूक्ष्मराष्ट्र आहे ज्याचे नाव व्योमणीस्थान आहे. त्याने 2020 मध्ये भारतापासून स्वातंत्र्य घोषित केले.
संदर्भ आणि नोंदी
वर्ग:राजकीय भूगोल
सॅमसंग जीटी-बी५७१२
हा सॅमसंगच्या बी मालिकेमधील एक भ्रमणध्वनी आहे.
वर्ग:अत्यंत छोटी पाने
आयोटा
आयोटा हे ग्रीक वर्णमालेतील नववे अक्षर आहे. रोमन लिपीमधील i ह्या अक्षराचा उगम आयोटामधूनच झाला आहे.
वर्ग:ग्रीक वर्णमाला
नंदुरबार
नंदुरबार हा भारतातील महाराष्ट्र राज्याच्या सातपुडा प्रदेशातील एक आदिवासी (tribal ) जिल्हा आहे. १ जुलै १९९८ रोजी धुळे जिल्ह्यातून बाहेर पडून नंदुरबार जिल्ह्याची निर्मिती झाली. हा जिल्हा महाराष्ट्र व गुजरात व मध्यप्रदेश राज्याच्या सीमेजवळ असून याचे क्षेत्रफळ ५०३५ चौरस कि.मी. आहे. येथील लोकसंख्या १३,११,७०९ असून त्यांपैकी १५.४५% लोक शहरी भागात राहतात. (२००१ च्या जनगणनेनुसार). हा भाग आदिवासी बहुल असून निसर्गाच्या वैविध्याने पूर्णपणे परिपूर्ण असा आहे. येथे होळी हा प्रमुख सण मानला जातो. प्रामुख्याने काठीच्या आदिवासी संस्कृतीतली होळी ही मोठ्या स्वरूपात होत असून तत्पश्चात भरणाऱ्या बाजारास भोंगऱ्या बाजार असे म्हणतात.
नंदुरबार हा शंभर टक्के आदिवासी जिल्हा आहे. 'याहाकी देवमोगरा माता' हे येथील आदिवासींचे प्रमुख टोटेम (कुलदेवी) आहे.
विभाग
नंदुरबार जिल्ह्यात अक्कलकुवा, अक्राणी (महाल/धडगाव), तळोदा, शहादा, नंदुरबार आणि नवापूर असे ६ तालुके आहेत.
भूगोल
सातपुडा पर्वताच्या रांगेत हे गाव वसलेले आहे. येथे पाताळगंगा नावाची नदी आहे.
सातपुड्यातील तापी खोऱ्यात वसलेला नंदुरबार हा राज्यातील अति उत्तरेकडील जिल्हा.(नाशिक प्रशासकीय विभागात.)
तापी नर्मदा ही मुख्य नदी. (इतर नद्या - नर्मदेश्वर उपनद्या उदई, देवनंद, आहेत गोमाई, पाताळगंगा, रंगवली, शिवण, वगैरे.)
मोलगी: सातपुडा पर्वतातील पर्यटकांना आकर्षित करणारा प्रसिद्ध बोरकी धबधबा हा देवनंद नदीवर उमटी गावात आहेत.
इतिहास
हजारो वर्षांपूर्वी तापी व रेवा (नर्मदा)नदीच्या मध्ये दाब नावाचे राज्य होते. आजही तो परिसर हेलोदाब म्हणून ओळखले जाते. तेथे राजाकोलपासा याचे राज्य होते. दाब राज्याच्या भोवताली असलेल्या प्रमुखांना एकत्र आणून त्यानी मोठे राज्य स्थापन केले होते. त्याभागातील ताब्यात असलेल्या भुभागाला पाटी (खोंड) म्हणून ओळखले जात असे. दाब या सांस्कृतिक केंद्रस्थाना पासुन भोवताली चारही दिशांना आदिवासी बोली भाषेत खोंड (पाटी) म्हणून ओळखतात.त्याना नांवेही दिली आहे. 'याहा देवमोगरा माता' हे येथील आदिवासींचे प्रमुख टोटेम कुलदेवी आहे. आदिवासी भाषेत याहा म्हणजे आई म्हणून देवमोगरा माता. नंदुरबार पूर्वी नंद्राज राजाचे राज्य होते, त्यामुळे हे शहर एकेकाळी नंद्रनगरी म्हणून ओळखले जात होते. येथील प्रमुख आदिवासींचा खूब मोठा इतिहास नंदुरबारला लाभला आहे. भारतीय स्वातंत्र्य लढा देताना इथे १९४२ साली शिरीष कुमार नावाचा नवयुवक सत्याग्रहादरम्यान पोलिसांची गोळी लागून हुतात्मा झाला. त्याच्या नावाने गावात हुतात्मा चौक आहे. नंदुरबार शहरालगत चौपाळे नावाचे एक खेडेगाव आहे. या गावात "संत दगाजी बापू" यांचा झाला. आजन्म ब्रह्मचारी राहून त्याने नंदुरबारला भक्तीचा मार्ग दर्शविला. लोक त्यांना 'बापू' म्हणूनच ओळखायला लागले. त्यांची कीर्ती उत्तर महाराष्ट्र, गुजरात व मध्यप्रदेश या तीनही राज्यात पसरलेली आहे.
छत्रपती शिवरायांचा पुतळा
नंदुरबार नगरपालिकेच्या जुन्या इमारतीवर दर्शनी भागात छत्रपती शिवाजी महाराजांचा अर्धपुतळा होता. परंतु पालिकेने जुनी इमारत पाडून त्या ठिकाणी शॉपिंग कॉम्प्लेक्स अर्थात व्यापारी संकुल उभारल्याने हा पुतळा पालिकेच्या तत्पुरत्या इमारतीत एका बंदिस्त खोलीत ठेवला होता. नंतर तो मोकळ्या जागेत आणण्यात आला.
पर्यटन (प्रमुख स्थळे)
नंदुरबार- प्रमुख आदिवासी सुसंस्कृती, जीवनशैली
बाल हुतात्मा शिरीषकुमार याचे स्मारक. प्रकाशे -शहादा तालुक्यात तापी-गोमाई संगमावरील प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र ( दक्षिण काशी )
मोलगी - गाव उमटी येथे देवनंद नदीवर पर्यटकांना आकर्षित करणारा बोरकी धबधबा व बोरकी खोलदरी दृश्य पर्यटकांना आकर्षित करते.
शहादा तालुक्यात उनबदेव येथे गरम पाण्याचे झरे. अक्राणी तालुक्यात तोरणमाळ हे थंड हवेचे ठिकाण.येथे यशवंत तलाव ,सिताखीची दरी, पार्क, निसर्ग व धबधबा आहे. आदिवासी संस्कृती आणि खूप काही अक्कलकुवा येथे होराफली धबधबा अक्ककलकुुवा तालुक्यातील उमटी गावात  देवनंद नदीवर पर्यटकांना आकर्षित करणारा बोरकी धबधबा आहे. मोलगी येथील काठीची आदिवासी संस्कृती होळी,तसेच जामली येथे देखील होळी मेलादा प्रसिद्ध आहेत. सातपुडा डोंगर रांगा, वन्यजीव, आणि निसर्ग सातपुडा प्रदेशमधील आदिवासी सुसंस्कृती आणि मनमोहक खेडी. हिडिंबा जंगल. परिसरात घेतल्या जाणाऱ्या मिरचीसाठीची नंदुरबार ही मोठी बाजारपेठ आहे.
वर्ग:सातपुडा प्रदेश वर्ग:माहितीचौकटीची आवश्यकता असणारे लेख
इ.स.पू. ४०६
समाप्ती
वर्ग:इ.स.पू. ४०६ वर्ग:इ.स.पू.चे ४०० चे दशक वर्ग:इ.स.पू.चे ५ वे शतक वर्ग:इ.स.पू.चे १ ले सहस्रक
कृष्णाजी केशव कोल्हटकर
कृष्णाजी केशव कोल्हटकर (१४ जानेवारी, इ.स. १८८३:सातारा, महाराष्ट्र - २६ एप्रिल, इ.स. १९७५:पुणे, महाराष्ट्र) हे एक मराठी वेदान्ती आणि योगशास्त्राचे अभ्यासक होते. त्यांचा जन्म साताऱ्यातील एका मध्यमवर्गीय कुटुंबात झाला. इंटर आर्ट्‌सपर्यंत शिक्षण घेतल्यावर डोळे बिघडल्यामुळे त्यांना पुढे शिकता आले नाही. म्हणून त्यांनी सातारा येथे जिल्हा न्यायालयात १९०१ साली कारकुनाची नोकरी धरली. १९१३ साली ही नोकरी सोडून ते त्यावेळी नुकत्याच स्थापन झालेल्या वेस्टर्न इंडिया लाईफ इन्शुरन्स कंपनीत लागले.
कोल्हटकरांचे एक चुलते गणेश राघो कोल्हटकर हे योग आणि वेदान्त ह्या शास्त्रांचे अभ्यासक होते. ते सातारा येथील दिवाणी न्यायालयात क्लार्क ऑफ दि कोर्ट या हुद्द्यापर्यंत पोचले होते. इ.स. १९०७मध्ये ते सेवानिवृत्त झाले. त्यानंतर वाई येथील प्राज्ञपाठशाळेचे संस्थापक नारायणशास्त्री मराठे यांजकडे त्यांनी वेदान्तशास्त्राचा अभ्यास केला. कृष्णाजी केशव कोल्हटकरांना या चुलत्यांचे मार्गदर्शन मिळाले.
योगदर्शन या ग्रंथाने कोल्हटकरांना प्रसिद्धी मिळाली. भारत सरकार, महाराष्ट्र शासन, मुंबई विद्यापीठ आणि अनेक सार्वजनिक संस्थांकडून त्यांचा गौरव झाला. पुणे विद्यापीठाने त्यांना ९ जुलै १९७२ रोजी डॉक्टर ऑफ लिटरेचर ही मानद पदवी प्रदान केली.
पुस्तके
वर्ग:मराठी लेखक वर्ग:इ.स. १८८३ मधील जन्म वर्ग:इ.स. १९७५ मधील मृत्यू
बाळासाहेब थोरात
विजय भाऊसाहेब थोरात उर्फ बाळासाहेब भाऊसाहेब थोरात हे महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य व महाराष्ट्राचे विद्यमान कॅबिनेट मंत्री होते. ते १९८५ पासून २०१९ पर्यंत, असे सलग आठ वेळा संगमनेर मतदारसंघातून निवडून आले आहेत.
वर्ग:मराठी राजकारणी वर्ग:महाराष्ट्राच्या ७ व्या विधानसभेचे सदस्य वर्ग:महाराष्ट्राच्या ८ व्या विधानसभेचे सदस्य वर्ग:महाराष्ट्राच्या ९ व्या विधानसभेचे सदस्य वर्ग:महाराष्ट्राच्या १० व्या विधानसभेचे सदस्य वर्ग:महाराष्ट्राच्या ११ व्या विधानसभेचे सदस्य वर्ग:महाराष्ट्राच्या १२ व्या विधानसभेचे सदस्य वर्ग:महाराष्ट्राच्या १३ व्या विधानसभेचे सदस्य वर्ग:महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य वर्ग:इ.स. १९५३ मधील जन्म वर्ग:महाराष्ट्रातील आमदार वर्ग:संगमनेरचे आमदार
लिंडा बर्नली
वर्ग:इंग्लंडच्या महिला क्रिकेट खेळाडू वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
अलीराजपूर जिल्हा
बाह्य दुवे
वर्ग:मध्य प्रदेशमधील जिल्हे
झिवागो ग्रोनीवॉल्ड
झिवागो ग्रोनीवॉल्ड (८ जून, १९९३:नामिबिया - हयात) हा 🇳🇦 namibiaच्या क्रिकेट संघाकडून खेळणारा खेळाडू आहे.
संदर्भ
वर्ग:नामिबियाचे क्रिकेट खेळाडू वर्ग:नामिबियाचे ट्वेंटी२० क्रिकेट खेळाडू वर्ग:नामिबियाचे एकदिवसीय क्रिकेट खेळाडू वर्ग:इ.स. १९९३ मधील जन्म वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
आंद्रेस इनिएस्ता
वर्ग:स्पेनचे फुटबॉल खेळाडू वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
कॅपा
कॅपा हे ग्रीक वर्णमालेतील दहावे अक्षर आहे. रोमन लिपीमधील k ह्या अक्षराचा उगम कॅपामधूनच झाला आहे.
वर्ग:ग्रीक वर्णमाला
सुरत जिल्हा
सुरत जिल्ह्याची माहिती या लेखात आहे. सुरत शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या.
सुरत जिल्हा दक्षिण गुजरातमधील एक जिल्हा आहे.
वर्ग:गुजरातमधील जिल्हे
वाडु
वाडु हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील ठाणे जिल्ह्यातील मुरबाड तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील हवामान उन्हाळ्यात फारच उष्ण व दमट असते. हिवाळ्यात शीतल व कोरडे असते. पावसाळ्यात भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो व हवामान समशीतोष्ण व दमट असते.पावसाळ्यात भरपूर पाऊस पडत असल्याने मुख्य खरीप पीक म्हणून भाताची लागवड केली जाते.
संदर्भ
वर्ग:मुरबाड तालुक्यातील गावे वर्ग:ठाणे जिल्ह्यातील गावे
साराह-जेन कूक
साराह-जेन कूक (१९ ऑगस्ट, १९६६:लंडन, इंग्लंड - हयात) ही च्या महिला क्रिकेट संघाकडून १९९० ते १९९६ दरम्यान १ महिला कसोटी आणि ४ महिला आंतरराष्ट्रीय एकदिवसीय सामने खेळलेली क्रिकेट खेळाडू आहे.
सायप्रसचे राजतंत्र
वर्ग:सायप्रसचा इतिहास
दृढहस्त
दृढहस्त हा महाभारतातील हस्तिनापुराचा राजा धृतराष्ट्र व राणी गांधारी यांचा पुत्र व शंभर कौरव भावंडांपैकी एक भाऊ होता. महाभारत युद्धामध्ये हा मारला गेला.
वर्ग:कौरव वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
पूर्व विभाग क्रिकेट संघ
लोकप्रिय खेळाडू
वर्ग:रिकामी पाने
लँब्डा
लॅमडा हे ग्रीक वर्णमालेतील अकरावे अक्षर आहे. रोमन लिपीमधील L ह्या अक्षराचा उगम लॅमडामधूनच झाला आहे.
वर्ग:ग्रीक वर्णमाला
जॉर्ज मुन्से
जॉर्ज मुन्से (२१ फेब्रुवारी, १९९३:इंग्लंड - हयात) हा undefinedच्या क्रिकेट संघाकडून खेळणारा खेळाडू आहे.
संदर्भ
वर्ग:स्कॉटलंडचे क्रिकेट खेळाडू वर्ग:इ.स. १९९३ मधील जन्म वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
लक्ष्मण पर्वतकर
बालपण व शिक्षण
खाप्रुमामा यांचा जन्म १८७९ साली गोव्यातील 'पर्वत' नावाच्या एका छोट्या गावात झाला. त्यांना त्यांची आई 'खाप्रु' असे म्हणत व तेच नाव पुढे रुढ झाले. त्यांनी संगीताचे प्रारंभिक धडे त्यांचे काका सारंगीवादक रघुवीर पर्वतकर यांचेकडुन व तबल्याचे शिक्षण चुलते हरिश्चंद्र पर्वतकर यांच्याकडून घेतले. तसेच पखवाजाचे धडे आपल्या चुलत भावाकडुन घेतले.
कारकीर्द
खाप्रुजींना लयकारीची दैवी देणगी होती. दिलेल्या लयीच्या कितीहीपट लय ते वाजवून दाखवू शकत असत. तसेच एखादा तालाचा ठेका धरून त्याची कितिही भागात विभागणी करणेहि त्यांना जमत असे. त्यांचे काही ध्वनीमुद्रण त्या काळात प्रकाशित झाले होते.
१९१९ साली पं. विष्णू पलुस्कर यांनी आयोजीत केलेल्या संगीत संमेलनात त्यांनी आपली कला त्या काळच्या अग्रगण्य संगीतकारांसमोर सादर केली. त्यांच्या लयकारीमुळे अनेक संगीतकारांनी त्यांची प्रशंसा केली.
१९३९ साली संगीतसम्राट अल्लादियाखाँ यांनी त्यांना एका समारंभात सन्मानपूर्वक 'लयभास्कर' ही पदवी दिली. तसेच गोव्यातील रसिकांकडून त्याना 'तालकंठमणि' ही पदवी देण्यात आली. त्यांना तबला, पखवाजाबरोबरच सारंगीवादन व गायन पण येत असे.
वैशिष्ट्ये
लयीच्या ज्ञानामुळे ते एकाच वेळी पाच वेगवेगळ्या तालांचा ठेके धरून त्यांना एकाच वेळी समेवर आणू शकत. उदा. डाव्या हाताने त्रिताल (१६ मात्रा), उजव्या पायाने झपताल (१० मात्रा), उजव्या हाताने धमार (१४ मात्रा), डाव्या पायाने चौताल (१२ मात्रा) व तोंडाने सवारी (१५ मात्रा) असे पाच तालाचे ठेके धरून समेवर आणणे त्यांना सहज जमत असे.
त्यांनी अनेक नविन तालांची निर्मिती केली. त्यातला त्यांच्या खास आवडीचा म्हणजे 'परब्रह्मताल' (१५.७५ पावणेसोळा मात्रा).
बाह्य दुवे
खाप्रुमामा यांच्या आठवणी
वर्ग:तबलावादक वर्ग:भारतीय शास्त्रीय संगीत वर्ग:इ.स. १८७९ मधील जन्म वर्ग:इ.स. १९५३ मधील मृत्यू
२०१८ राष्ट्रकुल खेळ
२०१८ राष्ट्रकुल खेळ (XXI Commonwealth Games) ही राष्ट्रकुल खेळ स्पर्धांची एकविसावी आवृत्ती ऑस्ट्रेलियाच्या क्वीन्सलंड राज्यामधील गोल्ड कोस्ट ह्या शहरामध्ये ४ एप्रिल ते १५ एप्रिल, २०१८ दरम्यान आयोजीत केली जात आहे. नोव्हेंबर २०११ मध्ये सेंट किट्स आणि नेव्हिस देशाच्या बासेतेर शहरामध्ये झालेल्या बैठकीत ह्या स्पर्धेचे यजमानपद गोल्ड कोस्टला देण्यात आले. ऑस्ट्रेलिया देशात राष्ट्रकुल खेळांचे आयोजन पाचव्यांदा होत आहे. यजमानपद मिळण्याच्या वेळेसच ब्रिस्बेनचे जुळे शहर असलेल्या गोल्ड कोस्टमध्ये ८० टक्क्यांहून अधिक क्रीडा संकुले अस्तित्वात होती ज्यामुळे आयोजन खर्च कमी झाला.
सहभागी देश
मालदीव वगळता इतर सर्व ७१ राष्ट्रकुल परिषदेमधील सदस्य देश ह्या स्पर्धांमध्ये सहभाग घेत आहेत.
खेळ
२०१४ राष्ट्रकुल खेळांप्रमाणे ह्या स्पर्धेत देखील एकूण १८ खेळांचे आयोजन करण्यात येईल. ज्युडो ऐवजी बास्केटबॉल खेळाला प्राधान्य देण्यात येत आहे. कंसात दिलेला आकडा प्रत्येक खेळातील पदकयोग्य स्पर्धा दर्शवतो.
बाह्य दुवे
वर्ग:राष्ट्रकुल खेळ वर्ग:इ.स. २०१८ मधील खेळ वर्ग:ऑस्ट्रेलियामधील खेळ
इ.स.पू. ४०७
समाप्ती
वर्ग:इ.स.पू. ४०७ वर्ग:इ.स.पू.चे ४०० चे दशक वर्ग:इ.स.पू.चे ५ वे शतक वर्ग:इ.स.पू.चे १ ले सहस्रक
बोरवाडी (माहूर)
हवामान
नैऋत्य मान्सूनमुळे पडणाऱ्या पावसाळ्याचा ऋतू वगळता येथील हवामान सर्वसाधारणपणे कोरडेच असते. येथे वर्षात चार ऋतू असतात. हिवाळा हा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी अखेरपर्यंत असतो. त्यानंतर येणारा उन्हाळा मात्र जूनच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत खेचला जातो. नैऋत्य मान्सूनचा पाऊस त्याच्या पाठोपाठ येतो आणि ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत टिकतो. शेष ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबरचा पूर्वार्ध हा मान्सूनोत्तर गरमीचा काळ असतो. सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान ९८५ मि.मी.आहे. नैऋत्य मोसमी वाऱ्यापासून पडणाऱ्या पावसाचे प्रमाण एकूण वार्षिक पर्जन्याच्या ८५ टक्के आहे. जुलै आणि ऑगस्ट हे वर्षातील सर्वाधिक पर्जन्याचे महिने आहेत.
संदर्भ
वर्ग:माहूर तालुक्यातील गावे वर्ग:नांदेड जिल्ह्यातील गावे
आयएनएस वीर (के८२)
आयएनएस वीर (के८२) ही भारतीय आरमाराची विद्युत वर्गीय प्रक्षेपास्त्र नौका होती. ही नौका २ एप्रिल, १९७१ रोजी आरमारात दाखल झाली व ३१ डिसेंबर, १९८२ रोजी हिला निवृत्त करण्यात आले.
ऑपरेशन ट्रायडेंट
१९७१ च्या भारत पाकिस्तान युद्धात वीरने मोठी भूमिका पार पाडली होती. ऑपरेशन ट्रायडेंट या कराची बंदराच्या वेढ्यात वीर शामिल होती. त्यावेळी पाकिस्तानी लढाऊ नौकांच्या तांड्याशी दोन हात करीत असताना वीरने एक एसएस-एन-२ स्टिक्स प्रक्षेपास्त्र पाकिस्तानच्या पीएनएस मुहाफिझ या सुरूंग लावणाऱ्या जहाजावर सोडले व तीस बुडविली. या कामगिरीसाठी वीरवरील लेफ्टनंट कमांडर ओम प्रकाश मेहता (मुख्याधिकारी) यांना एम.एल. संगल यांना वीर चक्र देण्यात आले होते.
वर्ग:विद्युत वर्गाच्या नौका
सॅमसंग जीटी-बी५७२२
हा सॅमसंगच्या बी मालिकेमधील एक भ्रमणध्वनी आहे.
वर्ग:अत्यंत छोटी पाने
विजय कुवळेकर
विजय कुवळेकर : मराठी लेखक आणि पत्रकार. त्यांनी चित्रपटांचे लेखनही केले आहे.
चित्रपट
वर्ग:मराठी लेखक वर्ग:मराठी संपादक वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
म्यू
म्य हे ग्रीक वर्णमालेतील बाराव अक्षर आहे. रोमन लिपीमधील m ह्या अक्षराचा उगम म्यमधूनच झाला आहे.
Микро знак
श्रीलंका अ क्रिकेट संघ
लोकप्रिय खेळाडू
वर्ग:रिकामी पाने
साठे
हे मराठी आडनाव आहे.
प्रसिद्ध व्यक्ती
वर्ग:मराठी आडनावे
न्यू (अक्षर)
न्य हे ग्रीक वर्णमालेतील तेराव अक्षर आहे. रोमन लिपीमधील n ह्या अक्षराचा उगम न्यमधूनच झाला आहे.
वर्ग:ग्रीक वर्णमाला
अलोलुप
वर्ग:कौरव वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
अरुण कांबळे
अरुण कृष्णाजी कांबळे (जन्म : करगणी-सांगली जिल्हा, १४ मार्च १९५३; - हैदराबाद, २० डिसेंबर २००९) हे दलित चळवळीचे लढाऊ नेते " नामांतर लढा" व मंडल आयोग अंमलबजावणीचा पाठपुरावा करणारे, बौद्धांना केंद्रीय स्तरावर आरक्षण मिळावे म्हणून झटणारे अग्रणी नेते आणि मराठी साहित्यातील चिकित्सक लेखक-संशोधक व साहित्याचे गाढे अभ्यासक होते. ते दलित पॅंथर्स या संघटनेचे संस्थापक-सदस्य व अध्यक्ष होते. समाजातील विषमता नष्ट होऊन, समाज एकजिनसी व्हावा यासाठी त्यांनी आयुष्य वेचले. प्रभावी वक्तृत्व हा त्यांच्या कणखर नेतृत्वाचा एक भाग होता.
राजकीय कार्य
एम.ए.करत असतानाच त्यांचा दलित चळवळीचे नेते राजा ढाले आणि नामदेव ढसाळ यांच्याशी संबंध आला. १९७३-७४ च्या काळात त्यांनी दलित पॅंथरची अधिकृतपणे स्थापना केली. दलित पॅंथ या संघटनेपासून त्यांनी आंबेडकरी चळवळीपर्यंतचा प्रवास केला. राजकारणात अग्रेसर असणारे कांबळे आपल्या स्फोटक आणि प्रभावी वक्तृत्वाने दलित चळवळीचा केंद्रबिंदू बनले. या संघटनेला त्यांनी वैचारिक बैठक दिली. काही वर्षांनी त्यांनी जनता दलामध्ये प्रवेश केला. तत्कालीन पंतप्रधान व्ही. पी. सिंग यांच्याशी त्यांचा घनिष्ट संबंध आला. मागास वर्गासाठी आरक्षण आणि सवलती देण्यासाठी त्यांनी तत्कालीन पंतप्रधान व्ही. पी. सिंगयांच्याकडे प्रयत्न केला. १९८४ सालच्या मंडल आयोग अंमलबजावणी परिषदेचे ते निमंत्रक होते.
दलित पॅंथरमधील दिवस
१९६८-७० या काळात ‘दलित पॅंथर्स’च्या सर्जनशील तरुणांनी जेव्हा तत्कालीन प्रस्थापित रिपब्लिकन नेतृत्वाला आणि त्याचबरोबर साहित्यातील सारस्वतांना सर्वंकष आव्हान दिले, तेव्हा अरुण कांबळे फक्त १५ वर्षांचे होते. त्या बंडाचा त्यांच्यावरचा संस्कार मात्र अगदी प्रखर होता. महाराष्ट्राच्या साहित्याचा आणि राजकारणाचा बाज कायमचा बदलून टाकण्याची जिद्द बाळगणाऱ्या पॅंथर्सना पहिल्या दशकातच आपल्या घट्ट रुतलेल्या हितसंबंधांच्या व्यवस्थेने विस्कळीत करून टाकले. आणीबाणीनंतर जनता पक्षाने आणि विशेषतः त्यांच्यातील समाजवादी मंडळींनी काही पॅंथर्सना जवळ केले. अरुण कांबळे तेव्हा पंचविशीत होते आणि त्यांच्याकडे दुर्दम्य आशावाद होता. आपण पॅंथर्सना पुन्हा तीच चित्त्याची झेप घ्यायला प्रवृत्त करू शकू, असा आत्मविश्वास त्यांच्याकडे होता. तसे पाहिले तर अरुण आणि ‘सीनिअर पॅंथर्स’ यांच्यात वयाचे फार अंतर होते असे नाही; पण तरीही विस्कळीत झालेले दलित नेते आणि साहित्यिक, राजकीय व सांस्कृतिक व्यासपीठावर तसे एकदिलाने एकत्र आले नाहीत. त्यानंतर काही महिन्यांतच मराठवाडा विद्यापीठाच्या नामांतराच्या प्रश्नावर मात्र सर्व दलित नेते, त्यांचे समर्थक समाजवादी आणि कॉम्रेड्स एकत्र आले आणि त्या चळवळीने अरुण कांबळे यांच्या दलित एकजुटीबद्दलच्या आशा पुन्हा पल्लवीत केल्या.
जनता दलातील दिवस
जनता पक्षाच्या कारकीर्दीत चरणसिंग यांनी ‘मंडल आयोग’ स्थापन केला होता. परंतु त्याचा अहवाल पूर्ण व्हायच्या आतच जनता सरकार गडगडले. सर्वानाच अनपेक्षित वाटेल, असा इंदिरा गांधींचा त्यानंतरच्या निवडणुकीत दणदणीत विजय झाला. साहजिकच जनता पक्षाच्या आधारे उभे राहिलेले गट व नेते एकदम मुख्य प्रवाहाच्या बाहेर फेकले गेले. खुद्द अरुण कांबळे यांच्याही स्वतःबद्दलच्या त्या स्थानाविषयीच्या प्रतिमा उंचावल्या होत्या, आणि समाजात आपल्या विचारांनी व कृतीमुळे अर्थपूर्ण परिवर्तन आणता येईल, असे त्यांना वाटू लागले होते. परंतु वर म्हटल्याप्रमाणे जनता सरकारचा प्रयोग फसल्यावर जी अनेक माणसे पुन्हा स्वतःच्या राजकारणाचा शोध घेऊ लागली त्यात प्रा. कांबळे होते. साधारणपणे एक दशकभर मंडल आयोगाचा अहवाल बासनात गुंडाळला गेला होता. विश्वनाथ प्रतापसिंग पंतप्रधान झाल्यावर त्यांनी आकस्मिकपणे तो अहवाल अंमलात आणला जाईल, असे घोषित केले. त्या घोषणेलाही संदर्भ होता तो विहिंप व लालकृष्ण अडवाणी यांनी सुरू केलेल्या रथयात्रेचा. अयोध्येला ‘त्याच जागी’ म्हणजे बाबरी मशिदीच्या जागी राममंदिर बांधण्याचा निर्धार करून योजलेली ती यात्रा हे विश्वनाथ प्रतापसिंग यांच्या सत्तेला आव्हान होते. त्या यात्रेच्या राजकारणाला शह देण्यासाठी म्हणून मंडल अहवाल बासनातून बाहेर काढायचा निर्णय व्ही. पी. सिंग यांनी केला होता; परंतु अनेक जणांना व्ही. पी. सिंग यांच्यात नव्या युगाचा ‘मसिहा’ आढळला. दुर्दम्य आशावादी असलेल्या अरुण कांबळेंनाही मंडल आयोगाच्या अंमलबजावणीत सामाजिक क्रांतीची बीजे आढळली.
वाङ्‌मयीन क्षेत्र
ह्या एकूण रगाड्यात सांगलीची असलेली नाळ मात्र त्यांनी कधीच तुटू दिली नाही. मातोश्री शांताबाईंच्या माज्या जल्माची चित्तरकथा या पुस्तकाचे तसेच मी कृष्णा या त्यांच्या वडिलांच्या आत्मकथनाचे प्रकाशन त्यांनी केले होते. प्रा. अरुण कांबळे यांनी महाराष्ट्रातील साहित्याला आणि राजकारणाला जातीयतेचा जो करकचून विळखा पडला आहे, तो आपल्या हयातीत निदान सैल व्हावा आणि शक्यतो पिढ्या-दोन पिढ्यांच्या येत्या काळात ही विषमता पूर्णपणे दूर व्हावी म्हणून अथकपणे प्रयत्न करणार एक व्यक्तिमत्त्व.केवळ उग्र आंदोलन, प्रक्षोभक कविता आणि स्फोटक भाषणे करून लोकांचे वैचारिक प्रबोधन होत नाही हे अरुणने जाणले होते. त्यांच्या व्यासंगाला धार होती ती परिवर्तनाच्या तीव्र इच्छेची. परंतु महाराष्ट्राला अशीच ‘निवांत विचारवंतां’ची एक दीर्घ परंपरा आहे.
या ‘आर्मचेअर इंटेलेक्च्युअल्स’ना वाटते, की ‘उदात्त विचार’ आणि ‘प्रगल्भ चिंतन’ केले, की समाजाला योग्य दिशा मिळेल. महात्मा फुले, लोकमान्य टिळक, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांची परंपरा अर्थातच कृतिशील विचारवंतांची. अरुण कांबळेंना त्यांचे स्वतःचे लेखन-चिंतन करताना हा कृतिशीलतेचा वारसाच उपयोगी पडला. कृतिशील आणि विचारशील अशी प्रकृती असणाऱ्यांची एक अडचण असते. त्यांना प्रस्थापित विचारवंतांना कोंडीत पकडून आपला विचार पुढे न्यायचा असतो. त्यामुळे प्रचलित वैचारिक वातावरणातील सर्व प्रवाह माहीत असणे आवश्यक असते. शिवाय आपल्याला नक्की काय म्हणायचे आहे यावर पकड असावी लागते. त्यामुळे सर्व पूर्वसूरींचे विचार आणि आपली विचारधारा (या ठिकाणी आंबेडकरी विचार) यात क्रांतिकारक काय हे सिद्ध करायचे असते. ते करण्यासाठी जे ‘इंटेलेक्च्युअल अ‍ॅक्रोबॅटिक’ कौशल्य लागते ते कांबळे यांच्याकडे होते. ज्यांना ते कौशल्य संपादन करता येत नाही त्यांना, अशा ‘अ‍ॅक्रोबॅट्स’बद्दल हेवा वाटतो. तसा कांबळे यांच्याबद्दल हेवा वाटणाऱ्यांमध्ये ‘दलित इंटेलेक्च्युअल्स’ही होते; परंतु एकूणच पॅंथर्स, त्यांचे कवी, पुढारी आणि विचारवंत यांच्यातील कलह केव्हा ‘तात्त्विक’ असतात आणि केव्हा ‘व्यक्तिगत’ असतात हे अजून त्यांनाच निश्चित ठरविता आलेले नाही. त्यामुळेच रिपब्लिकन वा पॅंथर एकजुटीचे प्रयत्न गेली ३० वर्षे सफल झालेले नाहीत. अरुण कांबळे त्यामुळेही अस्वस्थ असत.
प्रभावी वक्तृत्वाचा ठसा
अरुण कांबळे भाषणाला उभे राहिले की सगळे संदर्भ पुराव्यानिशी त्यांच्या जिभेवर असायचे. त्यांच्या स्पष्टवक्तेपणामुळे अनेकदा चळवळीतले कार्यकर्ते दुखावले जायचे तरीही सर्वसामान्य कार्यकर्त्यांशी जीवंत संबंध असणारा, सहज संवाद साधू शकणारा नेता म्हणूनच त्यांची ओळख होती. कॉलेजात शिकवतानाही विद्यार्थ्यांना ते आपल्या विषयाबाहेरचे अनेक सांस्कृतिक-सामाजिक संदर्भ देऊन त्यांच्या जाणिवांच्या कक्षा विस्तारायचे. विद्यापीठातल्या एका सेमिनारमध्ये उदय रोटे नावाच्या विद्यार्थ्याने आपला पेपर अतिशय प्रभावीपणे सादर केला. त्यानंतर जेवणाच्या वेळेत एकजण येऊन कांबळेंना म्हणाला, 'हा रोटे आपल्यापैकीच आहे ना?' तेव्हा कांबळेंनी लगेच जवळच असलेल्या आपल्या एका विद्यार्थ्याला जवळ बोलवून विचारणाऱ्याला सांगितले, 'हा अभिजीत देशपांडे. हाही आपल्यापैकीच आहे.' ही एकच आठवण त्यांची जातजाणीव कशी पठडीबाहेरची होती, हे सांगायला पुरेशी आहे.
शेवटचा काळ
अरुं कांबळे यांना अभिप्रेत असलेले सामाजिक न्यायाचे राजकारण मंडलवादानंतरही फार पुढे गेले नाही. उलट ज्या ‘रामायणातील संस्कृती संघर्षांवर’ त्यांनी वादळ माजवून दिले त्याच वादातील धर्मवादी व प्रतिगामी प्रवृत्तींनीच राजकारणात जम बसविला. शेवटचे काही दिवस अरुण कांबळे राजकारणात आणि साहित्यसृष्टीत असून नसल्यासारखे होते. त्यातच त्यांचा गूढ मृत्यू झाला.
मृत्यू
हैदराबादच्या हुसेनसागर तलावात गौतम बुद्धांची भव्य मूर्ती आहे. बुद्धांनी दुःखाच्या पलीकडे जा असा संदेश जगाला दिला. याच तलावात अरुण कांबळे मृतावस्थेत सापडले. दलित पॅंथरचे संस्थापक सदस्य तसेच नामांतर आंदोलनातील अग्रणी नेते विचारवंत प्रा. अरुण कांबळे यांचा हैदराबादच्या हुसेन सागर परिसरात संशयास्पद मृत्यू झाला. या प्रकरणाची सीबीआय चौकशी करण्यात यावी, अशी मागणी रिपब्लिकन मूव्हमेंटसह अनेक संघटनांनी केली होती. ते बेपत्ता झाल्याची बातमी सांगलीत येऊन धडकली तेव्हापासून त्यांचा मित्र परिवार अस्वस्थ होता. ८८ वर्षांच्या त्यांच्या मातोश्री त्यांची महिनाभर सांगलीत वाट पहात होत्या.तेव्हा भाऊ चंद्रकांत हेही सांगलीत होते. अरुण कांबळे यांच्या मृत्यूची बातमी सायंकाळी येथे येऊन धडकली,. तेव्हा सारेच शोकाकुल झाले. ते तातडीने मुंबईला रवाना झाले. प्रा. संपत गायकवाड म्हणाले, की अरुण यांच्या निधनाने आंबेडकरी चळवळीचा कणा मोडून पडला आहे. ते खंदे दलित कार्यकर्ते होते. शाहू, फुले, आंबेडकरी विचारधारा त्यांनी आयुष्यभर जोपासली. प्रा. गौतमीपुत्र कांबळे म्हणाले, की शून्यातून उभा राहिलेले अरुण अचानक निघून गेले. त्यांनी ही चळवळ आणखी पुढे नेली असती. प्रा. वैजनाथ महाजन म्हणाले, की अत्यंत हुशार, अत्यंत प्रतिभावान असलेल्या अरुण कांबळे यांच्याकडे लेखनाची अद्वितीय गुणवत्ता होती. त्यांच्याकडे बौद्धिक आणि सांस्कृतिक उंची होती.
चळवळीत तरुणांना प्रेरणादायी असलेले व्यक्तिमत्त्व म्हणून प्रा. अरुण कांबळे यांचे नाव सर्वांत पुढे आहे. त्यांचा मृतदेह बेवारस स्थितीत सापडला. त्यांचा मृत्यू नसून हत्या असावी, असा संशय रिपब्लिकन मूव्हमेंटचे संयोजक नरेश वाहणे यांनी व्यक्त केला. महाराष्ट्र सरकारतर्फे या प्रकरणाच्या चौकशीसाठी विशेष पथक पाठवावे, असेही पत्रकात नमूद आहे.
त्यांच्या पश्चात दोन्ही मुले अपरांत, आशुतोष, पत्नी प्रा. अवनी कांबळे, बहीण प्रा. मंगला तिरमारे आणि आई शांताबाई कांबळे,भाऊ प्राचार्य चंद्रकांत कांबळे असा परिवार आहे.
अंधेरी पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ
अंधेरी पश्चिम विधानसभा मतदारसंघ - १६५ हा महाराष्ट्र राज्य विधानसभेच्या २८८ मतदारसंघांपैकी एक आहे. हा मतदारसंघ मुंबई उपनगर जिल्ह्यात येतो. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार, केलेल्या मतदारसंघाच्या रचणेनुसार, अंधेरी पश्चिम मतदारसंघात बृहन्मुंबई महानगरपालिकेच्या जनगणना वॉर्ड क्र. १३५१, जनगणना वॉर्ड क्र. १३५२ मधील इन्युमरेशन ब्लॉक १ ते ३१६, ३१९ ते ३२१, ३२४, ३२५ ३२७, ३२८, ४१९ ते ४९५ आणि जनगणना वॉर्ड क्र. १३५३ मधील इन्युमरेशन ब्लॉक १ ते ६८, १५९, १६० आणि १६४ ते १८० यांचा समावेश होतो. अंधेरी पश्चिम हा विधानसभा मतदारसंघ मुंबई उत्तर पश्चिम लोकसभा मतदारसंघात मोडतो.
भारतीय जनता पक्षाचे अमित भास्कर साटम हे अंधेरी पश्चिम विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.
निवडणूक निकाल
वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ वर्ग:वायव्य मुंबई लोकसभा मतदारसंघ वर्ग:मुंबई उपनगर जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ
शेळगावखावणे
शेळगावखावणे हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील वाशिम जिल्ह्यातील मालेगाव तालुक्यातील एक गाव आहे.
संदर्भ
वर्ग:मालेगाव तालुक्यातील गावे वर्ग:वाशिम जिल्ह्यातील गावे
सान्ती काझोर्ला
वर्ग:स्पेनचे फुटबॉल खेळाडू वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
वर्षा अडालजा
वर्षा महेंद्र अडालजा (जन्म : मुंबई, १० एप्रिल १९४०; ...) - ) ही गुजराती साहित्यिक आहे. अडालजाला आपल्या अणसार या कादंबरीसाठी १९९५चा गुजराती साहित्यातील साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळालेला आहे.  हिने २२ कादंबऱ्या आणि सात लघुकथासंग्रहांसह सुमारे ४० पुस्तके लिहिलेली आहेत.
वर्षा अडालजा ही गुजराती लेखक गुणवंतराय आचार्य यांची मुलगी आणि इला आरब मेहता यांची बहीण आहे.
अडालजा, वर्षा वर्ग:इ.स. १९४० मधील जन्म
भरूच जिल्हा
भरूच जिल्ह्याची माहिती या लेखात आहे. भरूच शहराच्या माहितीसाठी येथे टिचकी द्या.
भरूच जिल्हा दक्षिण गुजरातमधील एक जिल्हा आहे.
वर्ग:गुजरातमधील जिल्हे वर्ग:भरूच जिल्हा
बांधण
बांधण हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील उत्तर कोकणातील पालघर जिल्ह्यातील पालघर तालुक्यातील एक गाव आहे.
भौगोलिक स्थान
पालघर रेल्वे स्थानकापासून पूर्वेस मनोर मार्गाने गेल्यावर आंभण गावानंतर हे गाव लागते. पालघरपासून हे गाव २२ किमी अंतरावर आहे.
हवामान
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. पावसाळ्यात येथे भातशेती, नागलीशेती केली जाते.
लोकजीवन
हे मध्यम आकाराचे छोटे गाव आहे.२०११ च्या भारतीय जनगणनेनुसार गावात १४६ कुटुंबे राहतात. एकूण ६५२ लोकसंख्येपैकी ३२२ पुरुष तर ३३० महिला आहेत. गावाची साक्षरता ६१.०२ टक्के आहे.पुरुष साक्षरता ७२.०६ आहे तर स्त्री साक्षरता ५०.१८ आहे. गावातील वय वर्ष शून्य ते सहा वर्षे लहान मुलांची संख्या १०३ आहे.ती एकूण लोकसंख्येच्या १५.८० टक्के आहे. मुख्यतः आदिवासी समाजातील लोक येथे राहतात. छोट्या प्रमाणावर शेती व शेतमजूर, वीटभट्टीमजूर म्हणून ते काम करतात.अगदी लहान प्रमाणात कुक्कुटपालन,बकरीपालन सुद्धा ते करतात.
नागरी सुविधा
गावात प्राथमिक शिक्षण,प्राथमिक आरोग्यसेवा, रस्ते वीजपुरवठा, सार्वजनिक स्वच्छता,पाणी पुरवठा इत्यादी आवश्यक गोष्टी उपलब्ध आहेत.महाराष्ट्र राज्य परिवहन महामंडळाच्या बसेस पालघर रेल्वे स्थानकावरून येथे येण्यासाठी ठराविक वेळी उपलब्ध असतात. अॉटोरिक्शासुद्धा पालघरवरून दिवसभर उपलब्ध असतात.
जवळपासची गावे
कोंढण, आवधण, कोसबाड, नांदगाव तर्फे मनोर, आंभण, लोवारे, काटाळे, वासरोळी, वाकडी, टाकवहाळ, सावरखंड ही जवळपासची गावे आहेत.
संदर्भ
https://www.census2011.co.in/data/subdistrict/4163-palghar-thane-maharashtra.html
२. http://tourism.gov.in/india-tourism-development-corporation-itdc
वर्ग:पालघर तालुक्यातील गावे
नीना गुप्ता
नीना गुप्ता या एक हिंदी चित्रपट अभिनेत्री आहेत.
संदर्भ
वर्ग:हिंदी चित्रपट अभिनेत्री वर्ग:महिला संपादनेथॉन २०२० लेख
सॅमसंग जीटी-बी७३००
हा सॅमसंगच्या बी मालिकेमधील एक भ्रमणध्वनी आहे.
वर्ग:अत्यंत छोटी पाने
उंबरोळी बुद्रुक
हवामान
येथील हवामान उन्हाळ्यात फारच उष्ण व दमट असते. हिवाळ्यात शीतल व कोरडे असते. पावसाळ्यात भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो व हवामान समशीतोष्ण व दमट असते.पावसाळ्यात भरपूर पाऊस पडत असल्याने मुख्य खरीप पीक म्हणून भाताची लागवड केली जाते.
संदर्भ
वर्ग:मुरबाड तालुक्यातील गावे वर्ग:ठाणे जिल्ह्यातील गावे
झी (अक्षर)
क्साय हे ग्रीक वर्णमालेतील चौदावे अक्षर आहे. रोमन लिपीमधील ꜫ ह्या अक्षराचा उगम क्सायमधूनच झाला आहे.
वर्ग:ग्रीक वर्णमाला
पंचधारा
भाषावार प्रांत रचनेनंतर हैद्राबाद संस्थानातील मराठी समाजाचे अस्तित्व एक प्रकारे धोक्यात आले. तेलुगू समाजाचे बाहुल्य, उर्दू भाषेचा आणि हिंदी भाषेचा वाढता प्रभाव यामुळे मराठी समाजाची स्वतंत्र ओळख टिकविण्याची गरज तेथील मराठी विचारवंतांच्या लक्षात आली. या गरजेतून आणि ध्यासातून आंध्र प्रदेश मराठी साहित्य परिषद आणि तिचे मुखपत्र त्रैमासिक पंचधाराचा उदय झाला. (१९५८) कै. श्री. रं.कुलकर्णी, भा.शं.कहाळेकर, रा.ब.माढेकर या संस्थापक संपादक त्रयीने भाषा-साहित्याच्या आदान प्रदानाचे अंतर्भारतीय धोरण पंचधारेच्या पहिल्या अंकापासूनच निर्धारित केले. यामध्ये पुढे संपादक द.पं.जोशी यांनी भर घातली. त्यांना अनंत अरगडे, नलिनी साधले, डॉ.पद्माकर दादेगावकर इत्यादींचे मोलाचे सहकार्य लाभले. पंचाधाराचे विशेषांक संपादकांच्या दृष्टीची यथार्थ कल्पना देणारे आहेत. साहित्य, भाषा, अनुवाद, तत्त्वज्ञान, इतिहास, संस्कृती, ललितकला इ. विषयांना यथोचित स्थान पंचाधारेत मिळालेले आहे असे दिसते. उत्तर आधुनिकतावाद, गजानन माधव मुक्तिबोध, प्रेमचंद, कुमार गंधर्व, वा.वि. मिराशी, नरहर कुरुंदकर, गालिब, दक्षिण भारतीय साहित्यातील समकालीन प्रवाह, मिथक-पुराणकथा, हैद्राबाद मुक्ती, भारतीय साहित्य कल्पना. दक्षिणी भाषा शब्दकोश, नृत्य-नाट्य- शिल्प इत्यादी विषयांवर पंचाधारेचे विशेषांक आहेत. स्त्रीवाद आणि स्त्रीमुक्ती चळवळीबद्दल तीन विशेषांक आहेत. दक्षिणेतील स्त्री साहित्यावर एक अंक आहे. तेलुगू, कन्नड, उर्दू, हिंदी भाषांमधील सुमारे अकरा कादंबऱ्यांचे अनुवाद यातून प्रकाशित झाले आहेत.
संदर्भ
अष्टावधानी संपादक, लेखक- धनंजय कुलकर्णी, रविवार, १५ जानेवारी २०१२ महाराष्ट्र टाइम्स संवाद
वर्ग:नियतकालिके
शेवाळकर
हे मराठी आडनाव आहे.
प्रसिद्ध व्यक्ती
वर्ग:मराठी आडनावे
सॅमसंग जीटी-बी७३२०
हा सॅमसंगच्या बी मालिकेमधील एक भ्रमणध्वनी आहे.
वर्ग:अत्यंत छोटी पाने
मुठा नदी
मुठा नदी पुणे जिल्ह्यातील एक नदी आहे. ह्या नदीचा उगम सह्याद्रीच्या पर्वतरांगेत होतो. ती पूर्व दिशेला वाहते. पुणे शहराच्या पूर्व बाजूस मुठेचा संगम मुळा नदीशी होतो. ही मुळा-मुठा नदी पुढे जाऊन अहमदनगर जिल्ह्याच्या सरहद्दीवर असलेल्या पुणे जिल्ह्यातल्या शिरूर तालुक्यातील रांजणगाव सांडस येथे भीमा नदीस मिळते.
उगम
लवासा या गिरिस्थानाकडे जाताना टेमघर धरण लागते. हे मुठेवरचे पहिले धरण आहे. येथून लवासाला जाण्यासाठी डावीकडे वळले की उजवीकडचा दुर्गम कच्चा रस्ता जांभळी गावापासून पुढे निरगुडवाडीला जातो. त्यापुढचा रस्ता मात्र पायी ट्रेकिंग करत जावे असा आहे. साधारण दहा किमी अंतरावर मांडवखडक वस्तीजवळ मुठा नदी सुरू होते. या उगमावरती एक गोमुख बसविलेले आहे. उगमानंतर काही अंतरावर मुठेचे लहान मुलाप्रमाणे अवखळपणे दुडदुडणारे रुपडे दिसते. नंतर सांगरुणला आंबी नदी मुठेला येऊन मिळते. या जोडनदीला थोड्याच अंतरावर मोसे नदीसुद्धा येऊन मिळते. हा त्रिवेणी संगम आहे. मुठा नदी ही प्राचीन नदी आहे.
प्रवाह
संगम
नदी काठची गावे
उगम ते संगम प्रवास
मुठा नदी पश्चिम घाटातील वेगरे ह्या गावी उगम पावते. वेगरे पुण्यापासून पश्चिमेला सुमारे ३५ कि.मी. आहे. तेथून लवार्डे, माळे, मुठे, सांगरुण, खडकवासला असा प्रवास करत ती पुणे शहरात येते. खडकवासला धरणाच्या अलीकडे आंबी व मोशी ह्या मुठेच्या उपनद्यांचा संगम होतो व तो एकत्रित प्रवाह मुठेला मिळतो.
पुणे शहरात मुठा ही मुळा नदीला मिळते, ह्या जागेला मुळा-मुठा संगम म्हणतात. तेथे संगमेश्वराचे मंदिर आहे. तेथील घाट अहिल्यादेवी होळकर ह्यानी बांधला आहे, असे म्हणतात. मुळा-मुठा नदी म्हणून ही पुढे जाते, पुणे जिल्ह्यातील रांजणगांव सांडस येथे भीमा नदीला मिळते. हा मुळा आणि मुठा ह्या नद्यांचा शेवट आहे कारण इथून पुढे त्या भीमेचा भाग म्हणून वाहतात. भीमा नदी पुढे कर्नाटकात कृष्णा नदीला मिळते. कृष्णा नदी आंध्रप्रदेशात विजयवाडा येथे बंगालच्या उपसागराला मिळते. दख्खनच्या पठाराला पूर्वेकडे उतार असल्याने ह्या भागातील बहुतेक नद्या बंगालच्या उपसागराला मिळतात.
उपनद्या
मुठा नदीच्या आंबी व मोशी (किंवा मोसे) ह्या दोन उपनद्या आहेत.
ओढे
किरकिटवाडी ओढा, कोंढवे-धावडे येथील कुंजाईचा ओढा, आंबील ओढा, नांदोशी, शिवणे, वारजे, वडगाव बुद्रुक, वडगाव खुर्द येथील ओढे व नागझरी हे मुठेला मिळणारे काही ओढे आहेत. पूर्वेला नागझरी, पश्चिमेला आंबील ओढा व उत्तरेला मुठा अशा ठिकाणी पुणे शहर वसले. दोन नद्यांचा संगम आपल्या संस्कृतीत पवित्र मानला जातो. मुळा-मुठा नदीच्या संगमाजवळची वस्ती, म्हणून तिचे नाव पुण्यविषय पडले. पुण्यविषय, पुण्यकविषय, पुणेवाडी म्हणून ओळखले जाणारे हे गाव पुढे पुणे म्हणून प्रसिद्ध लागले.
आंबील ओढ्यावरच नानासाहेब पेशव्यांनी बांधून अंमलात आणलेली प्रसिद्ध “कात्रज नळ योजना” होती. या योजनेचे पाणी नाना फडणविसांच्या वाड्यासमोरच्या नाना हौदात येत असे.
इतिहास
पुरातत्त्वीय
ऐतिहासिक घटना
१२ जुलै १९६१ साली पानशेत धरण फुटून पुण्यात महाप्रचंड पूर आला आणि पुणे शहराला जी धरणे पुढे वर्षभर पाणी-पुरवठा करणार, ती त्या दिवशी केवळ काही तासांत पूर्ण रिकामी झाली. पानशेत धरण परत बांधावे लागले. हे काम १९७५ मध्ये पूर्ण झाले तर खडकवासला धरणाची दुरुस्ती होऊन १९६५ सालपासून त्यात पाणी साठविणे शक्य झाले. तोपर्यंत पुणे शहराला पाणी पुरवठा करण्यात ह्या ओढ्यांनी मोलाची भूमिका बजावली होती.
जल व्यवस्थापन
धरणे
बंधारे
कालवे
अर्थशास्त्रीय वैशिठ्ये
उपजीविका
शेती
उद्योग
पर्यटन
पायाभूत सुविधा
पूल
दळणवळण
सांडपाणी व्यवस्थापन
जल वाहिन्या
व्यावसायिक वापर
इ.स.पू. ४०८
समाप्ती
वर्ग:इ.स.पू. ४०८ वर्ग:इ.स.पू.चे ४०० चे दशक वर्ग:इ.स.पू.चे ५ वे शतक वर्ग:इ.स.पू.चे १ ले सहस्रक
मुठा नदी
पायाभूत सुविधा
तीर्थक्षेत्र (घाट, इ.)
पर्यावरण
परिसंस्था
जैव विविधता
वनस्पती
प्राणी
बाहेरचे / आक्रमक वनस्पती व प्राणी
पाण्याची गुणवत्ता
प्रदूषण
मैलापाणी वहन
सांडपाणी
घन कचरा
राडारोडा
उद्योगांद्वारे सोडलेले उत्सर्जन
शेतीद्वारे होणारे उत्सर्जन
उघड्यावर शौच
सण, उत्सव, धार्मिक विधी मुळे होणारे प्रदूषण
समाजावर होणारे परिणाम
कला
चित्रे
नाटक
चित्रपट
वर्ग:नद्या वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील नद्या वर्ग:पुणे शहरातील नद्या
दीर्घबाहु
दीर्घबाहु हा महाभारतातील हस्तिनापुराचा राजा धृतराष्ट्र व राणी गांधारी यांचा पुत्र व शंभर कौरव भावंडांपैकी एक भाऊ होता. महाभारत युद्धामध्ये हा मारला गेला.
वर्ग:कौरव वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
ओमिक्रॉन
ओमिक्रॉन हे ग्रीक वर्णमालेतील पंधराव अक्षर आहे. रोमन लिपीमधील o ह्या अक्षराचा उगम ओमिक्रॉनमधूनच झाला आहे.
जलविज्ञान
पृथ्वीवरील पाण्याच्या हालचालींचा, वितरणाचा तसेच उत्कृष्टतेचा अभ्यास म्हणजे जलविज्ञान.
वर्ग:जलविज्ञान वर्ग:जल अभियांत्रिकी वर्ग:पर्यावरण
भारतीय न्यास कायदा
वर्ग:भारतातील कायदे वर्ग:रिकामी पाने
अकबर
जलालुद्दीन मुहम्मद अकबर (جلال الدین محمد اکبر ) (ऑक्टोबर १५, इ.स. १५४२:उमरकोट, पाकिस्तान - ऑक्टोबर १२, इ.स. १६०५:आग्रा) हा इ.स. १५५६ पासून मृत्यूपर्यंत मुघल सम्राट होता. हा भारताचा चा तिसरा मुघल सम्राट होता. याला अकबर-ए-आझम (महान अकबर/ अकबर द ग्रेट) असेही संबोधले जाते.
अकबर तीमुरीद घराण्यातील नसिरुद्दीन हुमायूॅंचा पुत्र आणि भारतात मुघल घराण्याची स्थापना करणाऱ्या झाहीरुद्दिन मुहम्मद बाबर चा नातू व वारसदार होता. अकबरचा राज्यकाळ १६०५ साली संपण्या अगोदर, शेवटच्या वर्षानमध्ये मुघल साम्राज्याने जवळ जवळ संपूर्ण उत्तर आणि मध्य भारत व्यापला होता, व ते तत्कालीन शक्तिशाली राज्यांपैकी एक होते. अकबराने सर्वधर्मसमभावाचे तत्व स्वीकारून धार्मिक सलोखा स्थापित करण्याचा प्रयत्न केला तत्कालीन भारतातील शक्तिशाली व सार्वभौम साम्राज्य उभारण्या मध्ये अकबराचे योगदान महत्त्वपूर्ण राहिलेला आहे
हुमायूंच्या मृत्यूपश्चात वयाच्या १३व्या वर्षी सम्राटपदी आलेला अकबर मुघल वंशाचा सगळ्यात महान सम्राट गणला जातो. आपल्या राज्यकाळादरम्यान त्याने शेरशाह सूरीचा पाडाव केला व पानिपतच्या दुसऱ्या लढाईत हिंदू राजा सम्राट हेमचंद्र विक्रमादित्य ऊर्फ हेमूचा पराभव केला. पुढे संपूर्ण उत्तर आणि मध्ये भारत त्याच्या एकत्रित सत्तेत आणायला जवळ जवळ वीस वर्ष लागली. अर्थातच संपूर्ण भारतीय उपमहाद्विपावर त्याचा ठळक प्रभाव पडला. सम्राट असताना त्याने आपले राज्य आणखीन बळकट करण्यासाठी तत्कालीन बलाढ्य हिंदू राजपूत जातीशी सुत जुलावण्याचेही प्रयत्न केले. त्यासाठी त्याने राजपूत राजकन्येला आपल्या हारेम मध्ये दाखल केले. अकबर चा एकूण देशाच्या संस्कृतीवर बराच प्रभाव पडला. अकबराला स्वतःला रंग्कामांत भरपूर रुची होती, व त्याच्या महालांच्या भिंती आखीव कलाकृतींनी सजवलेल्या असायच्या. मुघल कले बरोबरच त्याने युरोपिअन कलानाही प्रोत्साहन दिले. स्वतः साहित्याचा रसिक असल्याने त्यांनी बरेच संस्कृत साहित्य पर्शियन मध्ये आणि पर्शियन साहित्त्य संस्कृत मध्ये भाषांतर करून घेतले. हिंदू आणि इस्लामेतर धर्मान विषयीचा त्याचा असहिष्णू दृष्टीकोन, राजपूत राजकन्येशी वैवाहिक बोलणी सुरू झाल्यानंतर बराच बदलला, व नंतर तो इस्लामेतर धर्मांविषयी बरीच सहनशीलता बाळगून राहिला.त्याच्या प्रशासनात बरेच हिंदू जमीनदार, वकील आणि सेनापती होते. पुढे त्यांनी धार्मिक चर्चा सुरू केल्या, ज्यात मुसलीम विद्वान सिख, हिंदू, चार्वाक, नास्तिक, ज्यू, पोर्तुगीज आणि ख्रिश्चन विद्वानांबरोबर धार्मिक विषयांवर चर्चा करत असत. ह्या सगळ्या विद्वानांचा तो सन्मान करत असे. त्याच्या सहनशीलतेचे उदाहरण म्हणजे त्याने मुघल झेंड्यावर कॅथोलिक अल्पसंख्यकांच्या सन्मानार्थ ख्रिस्ती क्रॉस कार्यरत केला. पुढे त्याने दीन-ए-इलाही या धर्माची स्थापना केली. दुर्दैवाने हा धर्म म्हणजे व्यक्तीप्रभावित पंथच ठरला व त्याच्या मृत्यूनंतर नाहीसा झाला.
बालपण
अकबरचा जन्म पाकिस्तानमधील सिंध प्रांतातल्या उमरकोट येथील किल्ल्यात झाला. या काळात हुमायूॅं व त्याची नवीन पत्नी हमीदा बानू बेगम परागंदा झालेले होते. अकबरच्या जन्मानंतर लगेचच हुमायूॅं आपल्या कुटुंबाला घेउन मध्य प्रदेशमधील रेवा संस्थानात गेला. तेथे अकबर व रेवाचा राजकुमार राम सिंग एकत्र वाढले. त्यांची ही मैत्री अखेरपर्यंत टिकून होती. हुमायूॅं पुन्हा बादशहा झाल्यावर अकबर दिल्लीस गेला परंतु शेरशाह सुरीच्या दिल्लीवरील आक्रमणामुळे त्याने परत पर्शियाला पळ काढला. अकबरला त्याच्या काकाने अफगाणिस्तानमध्ये नेले. असे केल्यामुळे इराणी ऐशारामा ऐवजी अकबरला अनेक कष्टांना सामोरे जाउन त्याच्यात सम्राट होण्याची ताकद येईल हा उद्देश होता. अकबरने आपले लहानपण शिकार, मर्दानी खेळ व भांडण-हाणामाऱ्या करीत घालवले परंतु तो कधीच लिहा-वाचायला शिकला नाही. बाबरच्या वंशजांमधील हा एकच निरक्षर बादशहा होता. असे असूनही अकबरला कधी याची उणीव भासली नाही. त्याची कला, साहित्य, स्थापत्य व संगीतातील जाण कोणत्याही विद्वानाला साजेशी होती. याहूनही महत्त्वाचे म्हणजे अकबरला इतरांच्या मताची कदर होती.
शेरशाहचा मुलगा इस्लामशाहच्या मृत्यूनंतर दिल्लीत वारसाहक्कावरून अनागोंदी माजली. याचा फायदा घेउन हुमायूॅंने इ.स. १५५५मध्ये इराणच्या शहाच्या सैन्याच्या मदतीने पुन्हा दिल्ली काबीज केली. यानंतर काही महिन्यांतच जिन्यावरून घसरून हुमायूॅं मरण पावला. फेब्रुवारी १४, इ.स. १५५६, रोजी अकबर सम्राटपदी आरुढ झाला. यावेळी सिकंदर शाह सुरीने दिल्लीवर आक्रमण केले परंतु अकबरच्या सैन्याने त्यांना रोखुन धरले.