cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
सक्तीचे शिक्षण
सक्तीच्या शिक्षणाच्या प्रगतीच्या दृष्टीने जगातील सर्व देशांचे तीन वर्ग करता येतील : अत्यंत प्रगत देश, अर्धप्रगत देश, आणि अप्रगत देश. पहिल्या वर्गात अमेरिकेची संयुक्त संस्थाने, जर्मनी, ग्रेट ब्रिटन, रशिया, कॅनडा, जपान, ऑस्ट्रेलिया इ. शिक्षणात व औदयोगिक क्षेत्रांत प्रगत झालेले संपन्न देश येतात. तेथे ६ ते १० वर्षे मुदतीचे सक्तीचे शिक्षणआणि त्याचबरोबर पुस्तके, वाहने, दूध इ. मोफत सवलती दिल्या जातात.दुसऱ्या वर्गात भारत, चीन, श्रीलंका, फिलिपीन्स, ईजिप्त, तुर्कस्तान, मेक्सिको व दक्षिण अमेरिकेतील काही देश येतात.या देशांत ४ ते ६ वर्षांचा सक्तीचा कालखंड आणि शहरांपेक्षा खेडयातत शिक्षणाचा कमी प्रसार, अशी स्थिती आहे. तिसऱ्या वर्गात आशिया, आफ्रिका व दक्षिण अमेरिकेतील काही देश येतात. पारतंत्र्यांच्या काळात शिक्षणाची आबाळ, निश्र्चित लिपीचा अभाव, गंथांचा अभाव, द्रव्याची कमतरता इ. कारणांमुळे संबंधित देशांत सक्तीच्या शिक्षणाची प्रगती मंद होती. सांप्रत ही परिस्थिती हळूहळू बदलत आहे.
भारतातील सक्तीचे शिक्षण
भारतीय शिक्षण क्षेत्रात ‘ सार्वत्रिक प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे व मोफत असावे ’, ही संकल्पना तुलनात्मकदृष्टया नवीन आहे. सक्तीच्या प्राथमिक शिक्षणाचा आतापर्यंतचा कालावधी चार टप्प्यांत विभागता येतो. या प्रत्येक टप्प्यात राजकीय, राष्ट्रीय चळवळींचा परिणाम सामाजिक-सांस्कृतिक परिस्थितीवर होत गेला व त्यानुसार समाजाच्या विविध स्तरांमध्ये शिक्षणाचा प्रसार झाल्याचे दिसून येते.
पहिला टप्पा (१८३८-८२) :
विल्यम ॲडम हे क्रिश्चन मिशनरी १८१८ मध्ये भारतात आले. भारतात सक्तीचे शिक्षण देण्याची योजना त्यांनी मांडली. परंतु त्यांच्या योजनेला ब्रिटिश सरकारने योग्य तो प्रतिसाद दिला नाही. मुंबई इलाख्याचे महसूल सर्वेक्षण आयुक्त कॅप्टन विनगेट यांनी १८८२ मध्ये, तसेच गुजरात विभागाचे शिक्षण निरीक्षक टी. सी. होप यांनी गरीब शेतकऱ्यांच्या मुलांना सक्तीचे शिक्षण देण्याची शिफारस केली. ब्रिटिश सरकारकडून याबाबत कोणतीही कारवाई केली गेली नाही, तरीसुद्धा या शिफारशींपासून भारतीय नेत्यांनी स्फूर्ती घेऊन, त्यांच्या लढयमध्ये शैक्षणिक बाबींचा अंतर्भाव केला. सार्वत्रिक शिक्षणाची प्रथम मागणी करणारे ⇨दादाभाई नवरोजी हे नेते होत. १८८२ मध्ये त्यांनी ही कल्पना भारतीय शिक्षण आयोगापुढे प्रथम मांडली. इंग्लंडमध्ये सक्तीच्या शिक्षणाचे विधेयक संमत झाल्यावर (१८७९) भारतातही या मागणीने जोर धरला. प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे करण्याबाबत भारतीय शिक्षण आयोगाकडून जनतेच्या फार मोठया अपेक्षा होत्या. मात्र या आयोगाच्या अहवालात त्याचा कुठेही उल्लेख करण्यात आला नाही. त्यामुळे जनतेचा अपेक्षाभंग झाला.
दुसरा टप्पा (१८८२-१९१०) :
भारतीय राष्ट्रीय सभेची स्थापना १८८५ मध्ये झाली. बहुजन समाज शिक्षित केल्याशिवाय स्वातंत्र्याची चळवळ जोर धरणार नाही, हे भारतीय नेत्यांच्या लक्षात आले होते. त्यामुळे त्यांनी प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे करण्याची मागणी ब्रिटिश सरकारकडे केली. बडोदा संस्थानचे अधिपती श्री. सयाजीराव गायकवाड यांनी अमरेली तालुक्यात या योजनेची अंमलबजावणी केली (१८९३). तेथे मिळालेल्या यशामुळे प्रोत्साहित होऊन त्यांनी १९०६ मध्ये ही योजना सर्व संस्थानात लागू केली. इंग्रजांच्या आधिपत्याखालील भागात सक्तीच्या शिक्षणाची योजना राबविण्याचे प्रयत्न प्रथम मुंबई इलाख्यात केले गेले. त्याचे श्रेय इबाहिम रहमतुल्ल आणि सर चिमणलाल सिटलवाड यांना जाते. या योजनेची शक्याशक्यता आणि व्यावहारिकता अजमावण्यासाठी १९०६ मध्ये सरकारने एक समिती नेमली. दुर्दैवाने या समितीने नकारात्मक अहवाल सादर केला.
तिसरा टप्पा (१९१०-१७):
राष्ट्रीय सभेचे नेते ⇨ गोपाळ कृष्ण गोखले यांनी १९१० मध्ये प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे करण्यासाठी इंपीरिअल लेजिस्लेटिव्ह कौन्सिलसमोर खाजगी विधेयक मांडले पण हे विधेयक फेटाळले गेले. जरी त्यांची योजना यशस्वी झाली नाही, तरी या प्रश्नाकडे जनतेचे लक्ष वेधले गेले. म्हणूनच प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे करण्यासाठी उचललेल्या ठोस पावलामुळे त्यांना या मोहिमेचे जनक मानले जाते.छ.शाहू महाराजांनी कोल्हापूर संस्थानात सक्तीच्या मोफत प्राथमिक शिक्षणाचाकायदा केला (१९१७). १९१० ते १९१७ या कालावधीत प्राथमिक शिक्षणाचा प्रसार बऱ्याच प्रमाणावर झाला परंतु पहिले जागतिक महायुद्घ १९१४ मध्ये सुरू झाल्यामुळे ब्रिटिश सरकारने शिक्षणाच्या प्रश्र्नाकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष करून युद्ध-संबंधित बाबींवर लक्ष केंद्रित केले होते.
चौथा टप्पा (१९१८-३०) :
प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे करण्याच्या मोहिमेच्या इतिहासात पहिले महायुद्ध हे वेगळी दिशा देणारे ठरले. गोपाळ कृष्ण गोखले यांच्या मृत्यूनंतर (१९१५) ⇨ विठ्ठलभाई पटेलां नीत्यांची मोहीम पुढे चालू ठेवली. त्यांनी मुंबई इलाख्याच्या कायदेमंडळात १९१६ साली प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे व मोफत करण्याचे विधेयक मांडले. ब्रिटिश सरकारच्या प्रत्यक्ष अंमलाखाली असलेल्या प्रदेशांमध्ये प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे करण्याबाबतचे हे पहिले विधेयक, ‘ मुंबई महानगरपालिका प्राथमिक शिक्षण कायदा, १९१८ ’ या नावाने संमत झाले. ते ‘ पटेल कायदा ’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. या कायदयात गोखल्यांनी मांडलेल्या विधेयकातील काही मुद्दे कायम ठेवून, काही मुदयांमध्ये बदल केले होते. गोखलेंचे विधेयक व पटेल कायदा यांतील महत्त्वाचा फरक म्हणजे पहिल्या विधेयकात सक्तीच्या शिक्षणाची व्याप्ती गामीण व शहरी भागांपर्यंत होती तर दुसऱ्या विधेयकात ही व्याप्ती फक्त मुंबई महानगरपालिका हद्दीपर्यंतच मर्यादित ठेवली होती. या योजनेकरिता होणाऱ्या खर्चाचा दोन तृतीयांश भार मुंबई इलाख्याच्या सरकारने स्वीकारावा, असे गोखलेंनी सुचविले होते. याउलट दुसऱ्या विधेयकात अनुदान देण्याचा निर्णय सरकारवर सोपवावा असे म्हटले होते. या दोन महत्त्वाच्या बदलांमुळे ब्रिटिश सरकारच्या विरोधाची तीव्रता मावळली. हे विधेयक संमत झाल्यानंतर पाठोपाठ बंगाल, बिहार, पंजाब, मध्य इलाखा, मद्रास अशा अनेक प्रांतांमध्ये प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे करणारा कायदा केला गेला. पटेल कायदयानुसार सक्तीच्या शिक्षणाकरिता ६ ते ११ वर्षे हा वयोगट निश्र्चित केला गेला. मात्र प्रत्येक प्रांतामध्ये हा वयोगट निरनिराळा होता. या कायदयाद्वारे भारतीयांनी एक महत्त्वाचा लढा जिंकला, पण खरी लढाई म्हणजे हा कायदा देशभर लागू करून त्याची यशस्वी अंमलबजावणी करणे ही होती.
प्रांतिक सरकारच्या अखत्यारीत १९२१-२२ मध्ये शिक्षण विभाग दिल्यावर केवळ आठ शहरांत प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे करण्यात आले. यानंतर आलेली जागतिक मंदी व हरटॉग समितीच्या (१९२९) शिफारशी, यांमुळे ही सक्ती फारशी वाढू शकली नाही. हरटॉग समितीने संख्यावाढीपेक्षा गुणवत्ता वाढीला प्राधान्य दिले. प्राथमिक शाळांची केवळ संख्या न वाढवता, त्या सुसज्ज करण्याची शिफारस केली गेली. त्यामुळे प्राथमिक शिक्षण विकासाचा वेग मंदावला.१९४५ पर्यंत १०,०१७ खेडी व २२९ शहरांमध्ये प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे केले गेले. त्याचप्रमाणे १,४०५ खेडी व १० शहरांमध्ये प्राथमिक शिक्षण मुलींकरिता सक्तीचे केले गेले. दुसरे महायुद्ध चालू झाल्यावर राजकीय कारणांसाठी काँग्रेसच्या प्रांतीय मंत्रिमंडळांनी राजीनामे दिले. त्यामुळे शैक्षणिक प्रगतीचा आलेख आणखी खालावत गेला. दुसरे महायुद्ध संपल्यावर शैक्षणिक पुनर्घटनेच्या विचारात सक्तीच्या शिक्षणाला प्राधान्य मिळाले. १९४४ मध्ये सार्जंट कमिटीने ४० वर्षे मुदतीत सक्ती अंमलात आणण्याची योजना केली. लोकांना ही मुदत फार लांबची वाटली, म्हणून बाळासाहेब खेर यांच्या अध्यक्षतेखाली एक समिती नेमली गेली. तिने १६ वर्षांत सक्ती अंमलात आणण्याची योजना केली.
स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर तयार झालेल्या भारतीय राज्यघटनेच्या ४५ व्या कलमामध्ये सक्तीच्या शिक्षणाचे तत्त्व विषद केले आहे. त्यानुसार सक्तीच्या शिक्षणावर होणाऱ्या खर्चापैकी ३०% रक्कम केंद्रशासनाने राज्यशासनाला अनुदान म्हणून देण्याची तरतूद करण्यात आली. सहा ते चौदा वयोगटातील मुलांसाठी प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे व विनामूल्य करण्यात आले. १९५७ मध्ये भारत सरकारने राज्यघटनेनंतरच्या १० वर्षांचे सिंहावलोकन करून सक्तीचे शिक्षण लवकर अंमलात आणण्याच्या दृष्टीने काही योजना केल्या. शहरे आणि खेडी यांची व त्यांतील लोकसंख्येची पाहणी आणि मोजणी करण्याकरिता एक समिती नेमली गेली. तिने १९५९ मध्ये आपला अहवाल सादर करून सक्तीच्या अंमलबजावणीचे वेळापत्रक सादर केले. त्याच सुमारास भारत सरकारने स्वदेशातील आणि परदेशातील अनेक सक्तीच्या कायदयांचा अभ्यास करून राज्य सरकारांकडे एक आदर्श विधेयक पाठविले. त्या धर्तीवर १९६० नंतर दिल्ली, पंजाब, आंध्र, म्हैसूर इ.राज्यांनी आपले नवे कायदे केले. यापुढील देशाचे धोरण असे ठरले की, सध्याच्या गतीने व आर्थिक परिस्थितीत ६ ते १४ वयाच्या सर्वच मुलांना एकदम सक्तीच्या शिक्षणाची सोय करणे अशक्य आहे म्हणून हे काम दोन टप्प्याने करावे. पहिल्या अवस्थेत ६ ते ११ वयाच्या मुलांना ‘ सक्ती ’ व ११ ते १४ वयाच्या मुलांची ‘ सोय ’ करावी आणि दुसऱ्या अवस्थेत ११ ते १४ वयाच्या मुलांनाही सक्तीच्या कक्षेत आणावे.
भारतीय शिक्षणाची आमूलाग्र पुनर्घटना सुचविण्याकरिता डॉ. कोठारी यांच्या अध्यक्षतेखाली १९६४ साली एक आयोग नेमला गेला. त्याने आपला अहवाल १९६६ साली सादर केला. त्या काळापर्यंत झालेल्या सर्व प्रगतीचा आढावा घेऊन आयोगाने पुढील योजना व वेळापत्रक सुचविले. सक्तीचे शिक्षण अंमलात आणण्याला अगस्थान दिले जावे आणि ती योजना दोन टप्प्यांत अंमलात आणली जावी. पुढील १० वर्षांत म्हणजे १९७५-७६ पर्यंत कनिष्ठ प्राथमिक शाळेच्या पहिली ते पाचवी इयत्तांचे शिक्षण ६ ते ११ वयाच्या मुलांना सक्तीचे करावे. त्यानंतरच्या १० वर्षांत म्हणजे १९८५-८६ पर्यंत उच्च प्राथमिक म्हणजे सहावी ते आठवी इयत्तांचे शिक्षणही सक्तीचे करून १४ वर्षांपर्यंतच्या सर्व मुलामुलींची सक्तीच्या शिक्षणाची सोय करावी. अशा रीतीने निदान वीस वर्षांत ६ ते १४ वर्षांपर्यंतच्या सर्व मुलामुलींना सक्तीच्या मोफत शिक्षणाची सोय करण्याच्या दृष्टीने सर्व राज्यांनी आपल्या भावी योजना कराव्यात. मात्र अजूनही शिक्षणाच्या सार्वत्रिकीकरणाचे ध्येय पूर्णपणे गाठण्यात आपण अयशस्वी ठरलो आहोत.
प्राथमिक शिक्षण सक्तीचे करण्यात येणाऱ्या अडचणी :
स्वातंत्र्यपूर्व काळात ब्रिटिश सरकार भारतीय जनतेच्या शिक्षणाबाबत उदासीन होते. भारतीय जनतेला शिक्षित केल्यास राष्ट्रीयत्वाची व देशभक्तीची भावना जागृत होऊन त्यांना त्यांच्या हक्कांची जाणीव होईल, या भीतीने ते आम जनतेला शिक्षित करण्यास उत्सुक नव्हते. ब्रिटिश सरकारला येथील राज्यकारभार चालविण्यासाठी लिपिकांची गरज होती. त्यामुळे त्यांनी केवळ लिपिक तयार करण्याचे शिक्षण देण्यास सुरुवात केली. स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर उदभवलेल्या नवनवीन समस्यांमुळे राज्यकर्त्यांनी शिक्षण क्षेत्राकडे पुरेसे लक्ष दिले नाही. त्याचप्रमाणे आर्थिक समस्यांमुळे या क्षेत्राला आवश्यक तितके अर्थसाहाय्य दिले गेले नाही. परिणामी तुटपुंजा पगार व जाचक सेवाशर्तींमुळे सुशिक्षित व्यक्ती शिक्षकी पेशाकडे आकर्षित होत नसत तसेच शिक्षक प्रशिक्षण केंद्रांच्या तुटपुंज्या संख्येमुळे शिक्षकांची कमतरता भासत असे. या सर्व बाबींचा विचार करून नवनवीन योजना आखल्या गेल्या. तरीही प्राथमिक शाळांमध्ये शिकवला जाणारा अभ्यासक्रम विदयार्थ्यांच्या दैनंदिन जीवनाशी निगडित नसल्याने त्यांच्या सृजनशीलतेचा विकास होत नाही, तसेच व्यावहारिक शिक्षणाची संधीही मिळत नाही. त्यामुळे शाळेबद्दलच्या अनाकर्षणात भर पडते. भारतात जवळजवळ ८४५ बोलीभाषा अस्तित्वात आहेत. त्यांपैकी बऱ्याच भाषांच्या लिपी अस्तित्वात नाहीत. घरी बोलली जाणारी भाषा शाळेत माध्यम म्हणून वापरली जात नसल्याने मुलांना शाळेचे आकर्षण वाटत नाही, शिक्षणातही रूची वाटत नाही. याशिवाय दारिद्रय, बालविवाह, अस्पृश्यता, धर्मांधता, अज्ञान यांमुळेही बरीचशी मुले शालेय शिक्षणापासून वंचित राहतात.
वर्ग:महिला संपादनेथॉन- २०२३ वर्ग:महिला संपादनेथॉन वर्ग:भारतीय शिक्षण
हॉट चॉकलेट
हॉट चॉकलेट, याला पिण्याचे चॉकलेट, पिण्याचे कोको आणि नायजेरियात चॉकलेट चहा म्हणूनही ओळखले जाते. यात शेव्ड चॉकलेट, वितळलेले चॉकलेट किंवा कोको पावडर, गरम दूध किंवा पाणी आणि गोड पदार्थ (साखर) असते. हॉट चॉकलेट मध्ये वरून व्हीप्ड क्रीम किंवा मार्शमॅलो टाकतात. वितळलेल्या चॉकलेटसह बनविलेले हॉट चॉकलेटला कधीकधी ड्रिंकिंग चॉकलेट असेही म्हणतात, यात कमी गोडपणा आणि अधिक घट्टपणा असतो.
हॉट चॉकलेट संपूर्ण जगात खाल्ले जाते आणि लॅटिन अमेरिकेतील मसालेदार चॉकलेट पॅरा मेसा, इटलीमध्ये सर्व्ह केलेला अतिशय जाड सायकोकोलता कॅलडा आणि स्पेनमध्ये चॉकलेट अला तझा आणि युनायटेड स्टेट्समध्ये वापरलेला पातळ गरम कोको हे प्रमुख प्रकार आहेत. तयार हॉट चॉकलेट कॅफेटेरीया, फास्ट फूड रेस्टॉरंट्स, कॉफीहाउस आणि टीहाऊस यासह अनेक ठिकाणांहून खरेदी केले जाऊ शकते. पावडर गरम चॉकलेट मिश्रित पदार्थ, जे उकळत्या पाण्यात किंवा गरम पेयमध्ये घालून घरीच पेय तयार होईल असे, किराणा दुकानात आणि ऑनलाइन विकले जाते.
इतिहास
पुरातत्त्वशास्त्रज्ञांना असे आढळले आहे की माया कालावधीत चॉकलेटचा वापर ५०० बीसी पूर्वी होत होता आणि असा अंदाज वर्तविला जात आहे की चॉकोलेट माया कालावधीच्या देखील अगोदर पासून असावे. थंड केलेले चॉकलेट पेय तयार करण्यासाठी माया कालावधीत लोक कोको बियाणे वाटून त्यात पाणी, कॉर्नमेल, मिरची मिरची आणि इतर पदार्थ मिसळत असत. नंतर ते जाड फेस तयार होईपर्यंत एका कपातून दुसऱ्या कपात ते पेय ओतत असे. चॉकलेट सर्व सामाजिक वर्गांकडे माया कालावधीत उपलब्ध होते. श्रीमंत लोक बऱ्याचदा पुरलेल्या "मोठ्या रांजणात" तयार करून चॉकलेट पित होते. रियो अझुल, ग्वाटेमाला येथील माया कालावधीतील थडग्यात चॉकोलेट ड्रिंकचे अवशेष असलेली पात्रे सापडली होती.
महाभारतातील संवाद
श्रीकृष्णाची दुसरी पत्नी सत्यभामा हिने स्त्रीने तिचे गृहिणीपद कसे सांभाळावे व पतीची मर्जी कशी संपादन करावी याबाबत द्रौपदीकडून सल्ला घेतला होता. द्रौपदीने एका गृहिणीचे निरनिराळ्या परिस्थितीमधे कसे आचरण असावे, याबाबत सत्यभामेला मार्गदर्शन केले होते. द्रौपदी व सत्यभामेमधील या संवादालाच द्रौपदी-सत्यभामा-संवाद असे म्हणतात. महाभारत या ग्रंथाच्या वन पर्व या तिसऱ्या खंडामधे द्रौपदी सत्यभामा संवादाचे स्वतंत्र असे पर्व ९ व्या क्रमांकावर आहे.
आदिपर्वातील निवडक संवाद
(१) व्यास - ब्रह्मदेव
व्यासांनी ब्रह्मदेवाकडे चिंता व्यक्त केली की मी महाभारताची रचना केली आहे पण ह्या सर्व समावेशक काव्याला योग्य असा लेखक मला पृथ्वीवर आढळत नाही. ब्रह्मदेवाने गणपतीचे नाव सुचविले. महाभारतात सर्व, सर्व, विषयांचा समावेश आहे याचा इथे उल्लेख आहे. "व्यासोच्छिष्टम् जगत् सर्वं" या उक्तीचा उगम येथे आहे.
(२) व्यास - गणपती
व्यासांची विनंती गणपतीने मान्य केली. पण एक अट घातली."माझी लेखणी क्षणभरही थांबणार नाही, याची तू काळजी घेतली पाहिजेस." व्यास म्हणाले, " मान्य. पण तू लिहिताना श्लोकाचा अर्थ मनात आणून मग लिहिले पाहिजेस." महाभारतात काही कूट श्लोक आहेत. त्यांचा अर्थ लावणे अवघड जाते. व्यासांना जेव्हा थोडा अवधी पाहिजे असेल त्यावेळी गणपती अर्थ लावण्यात वेळ काढेल अशा अर्थाने हा संवाद झाला
(३) धृतराष्ट्र - संजय
(४) ऋषि - सौति
आदिपर्वात नैमिषारण्यात जमलेल्या ऋषींनी तेथे आलेल्या सौतीला कथा सांगण्यास सांगितले व त्याने महाभारत कथेचा उपोद्धात केला. - आदिपर्व, अध्याय पहिला
(५) ऋषि - सौति
सौति ऋषींच्या विचारण्यावरून त्यांना समंतपंचक वर्णन, अक्षौहिणीचे परिमाण, भारताचा विस्तार, मुख्य पर्वे, व महाभारचे फल सांगतो. आदिपर्व, अध्याय दुसरा.
(६). उत्तंक - पौष्य राजा (१)
अद्याय तीनमध्ये गुरू-शिष्य यांच्या गोष्टी आहेत व तेथे त्यांचे संवाद आहेत. इथे उत्तंकाच्या कथेतील दोन संवाद बघू. गुरूपत्नीच्या इच्छेप्रमाणे उत्तंक पौष्य राजाकडे राणीच्या कुंडलांची मागणी करतो. राजा त्याला " अंतःपुरात जाऊन माझ्या पत्नीपाशी ती माग " असे सांगतो. संवाद लहान असला तरी एक महत्त्वाची गोष्ट कळते की स्त्रीधनावर पतीचा हक्क नव्हता. देणे न देणे राणीच्या इच्छेवर अवलंबून होते.
(७) उत्तंक - पौष्य राजा (२)
(८) पुलोम राक्षस - -अग्नी
पुलोमाला भृगु ऋषीच्या पत्नीला पळवून न्यावयाचे होते. त्याकरिता त्याला अग्नीची साक्ष काढावयाची होती. ह्या संवादात अग्नीला खरे बोलावयास सांगतो. अग्नी ’नरो वा कुंजरो वा" अशी साक्ष देतो. देवांना देखील शब्दात पकडू शकता असे इथे दिसते. अध्याय पांचवा
(९) रुरू - देवदूत
रुरूची पत्नी मरण पावल्यवर तो शोक करत फिरत असतांना त्याला एक देवदूत भेटतो व रुरूला सांगतो की ’तू तुझे अर्धे आयुष्य तिला दे, ती जिवंत होईल". त्याप्रमाणे होते. त्या काळी असे शक्य आहे यावर विश्वास होता. अध्याय नववा
(१०) रुरू - डुंडुभ
(११) जरत्कारू - पितर
त्या काळी मनुष्यसंख्या वाढण्याची गरज असल्याने लग्न करून, वंश वाढवून "पितृऋण" फेडले पाहिजे अशी समजूत होती. अध्याय तेरावा आदिपर्व
(१२) गरुड - विनिता
विनिता ही गरुडाची आई. गरुडाचा जन्म झाल्यावर त्याला भूक लागली. विनिताने त्याला समुद्रकिनाऱ्यावरील निषाद (कोळी) खावयास सांगितले. मात्र त्यावेळीच "ब्राह्मण खाऊ नकोस " अशी सूचनाही दिली. त्या प्रमाणे गरुडाने निषाद भक्षण करत असतांना तोंडात सापडलेल्या एका ब्राह्मणाला व त्याच्या पत्नीला सोडून दिले.
महाभारतात बऱ्याच ठिकाणी ब्राह्मणाच्या श्रेष्ठत्वाची महती सांगितली आहे. काही ठिकाणी तर येथल्यासारखी ओढून ताणून.. अध्याय अठ्ठाविसावा आदिपर्व
(१३)शेष - ब्रह्मदेव
शेष हा सर्व सर्पांमधील मोठा भाऊ. त्याला आपल्या भावांचा स्वभाव पसंत नसल्याने त्याने सर्वांना सोडून दूर तपश्चर्या सुरू केली. ब्रह्मदेवाने प्रसन्न होऊन त्याला दर्शन दिले व लोककल्याणाचे काम म्हणून त्याला डळमळणारी पृथ्वी डोक्यावर धारण करावयास सांगितले पाताळातील शेष पृथ्वी डोक्यावर धारण करतो या समजुतीची सुरुवात येथून झाली. - अध्याय छत्तिसावा. आदिपर्व
(१४) शमीक - शृंगी
शृंगी हा शमीक ऋषीचा मुलगा. शमीक मौनव्रत धरून बसला असताना परीक्षित राजाने त्याच्या खांद्यावर एक मृत साप टाकला. शमीक काही बोलला नाही परंतु शृंगीला हे कळल्यावर त्याने " सात दिवसात तक्षक तुला चावेल व तू मरशील " असा परीक्षित राजाला शाप दिला. शमीकाला हे कळल्यावर त्याने शृंगीला उपदेश केला की राजाने अपराध केला असला तरी प्रजाजन ब्राह्मणाने क्रोधाचा अवलंबन करून शाप देऊ नये. शांती धारण करणे व क्षमा करणे हा तपस्व्यांचा धर्म आहे. अध्याय एकेचाळिसावा-बेचाळिसावा आदिपर्व
(१५) काश्यप - तक्षक
परीक्षित राजाला मिळालेल्या शापाचे वृत्त कळल्यावर काश्यप नावाचा एक मंत्रविशारद ब्राह्मण राजाला वाचवून द्रव्य मिळवावे म्हणून राजाकडे निघाला असताना वाटेत त्याला तक्षक भेटतो. काश्यपाचे मंत्रसामर्थ्य पाहिल्यावर तक्षक त्याला वाटेतच भरपूर द्रव्य देऊन परत पाठवतो. त्या काळी मंत्रसामर्थ्यावर सर्वांचा विश्वास होता. अध्याय पन्नासावा. आदिपर्व
(१६) उपरिचर- इंद्र
गुढी पाडव्याची प्रथा येथून सुरू झाली. अध्याय त्रेसष्टावा आदिपर्व
(१७) दुष्यंत - शकुंतला
कण्व ऋषी आश्रमात नसतांना दुष्यंत राजा तेथे येतो व शकुंतलेला पाहून मोहित होऊन तिला मागणी घालतो. शकुंतला ती मान्य करते.पण एक अट घालते, " मला होणारा मुलगा युवराज झाला पाहिजे". इथे दोन महत्त्वाच्या गोष्टी समोर येतात. (१) वडील नसतांनासुद्धा मुलीला वर निवडण्याची परवानगी होती. (२) वधू काही अटी घालू शकत होती. अध्याय त्र्याहात्तरावा, आदिपर्व
(१८) शकुंतला - दुष्यंत
भरत जन्मानंतर शकुंतला त्याला घेऊन दुष्यंताकडे येते. दुष्यंत तिला नाकारतो पण नंतर आकाशवाणी झाल्यावर तिचा स्वीकार करतो. तो अमात्यादींना म्हणतो "मला हे सर्व विदित होते पण हिच्या सौंदर्याकडे पाहून मी हिचा स्वीकार केला असे आपणास वाटू नये म्हणून मी प्रथम नाकारले". महाभारतात शाप, माशाने अंगठी गिळणे, वगैरे काही नाही. अध्याय चौऱ्याहत्तरावा आदिपर्व
(१९) कच- देवयानी
देवयानीचे कचावर प्रेम असल्याने तिने वडिलांना गळ घालून कचाला जिवंत केले. पण नंतर कचाने आपण शुक्राचार्यांच्या पोती जन्मलो, म्हणून आपण दोघे भाऊ-बहीण आहोत असे सांगून तिला नाकारले व तिचा शापही स्वीकारला. अध्याय सत्याहत्तरावा, आदिपर्व
(२०) शुक्र - देवयानी
दैत्याचा राजा वृषपर्वा याची मुलगी शर्मिष्ठा व देवयानी यांचे भांडण झाले व शर्मिष्ठाने देवयानीला विहिरीत ढकलून दिले. रागावलेल्या देवयानीची समजूत घालतांना शुक्राचार्य शांतीचे महत्त्व सांगतात तर देवयानी भाग्यहीन मनुष्याला मृत्यू आलेला उत्तम असे सांगते. अध्याय एकोण्यांयशीवा आदिपर्व
(२१) ययाति - पुरू
शुक्राचार्यांच्या शापामुळे ययातीला वृद्धत्व प्राप्त झाले. ते त्याच्या सांगण्यावरून त्याचा मुलगा पुरू याने घेतले. एक हजार वर्षांनी ययातीने ते पुरूकडून परत घेतले. त्या वेळी पुरू त्याला म्हणाला ’महाराज, आपणास पाहिजे असेल तर मी अजून जरा घेतो." त्यावेळी ययाति त्याला पुढील सुप्रसिद्ध सिद्धान्त सांगतो " न तु काम कामानां उपभोग्येन शाम्यति." आदिपर्व अध्याय पंचाऐंशी.
(२२) यायाति - इंद्र
ययाति नंतर घोर तप करून स्वर्गात जातो. काही वर्षांनंतर इंद्र त्याला विचारतो " तपश्चर्येमध्ये तू कोणाबरोबर आहेस ? " ययाति म्हणतो " त्रिभुवनात माझ्या बरोबरीचा कोणी नाही " या प्रौढीमुळे रागावून इंद्र त्याला सांगतो की तुझ्या पुण्याचा क्षय झाला आहे " ययातीचे स्वर्गातून पतन होते. इतरांना क्षुद्र लेखल्याने तुमच्या अनेक वर्षे केलेल्या तपाचा नाश होतो. आदि पर्व, अध्याय अठ्यायशी
(२३) ययाति - -त्याचे नातू
ययाति स्वर्गातून पतन झाल्यावर पृथीवार एक यज्ञ चालू असतो तेथे पोचतो. तो यज्ञ ययातीचे चार नातू करत असतात. पण ययाति व नातू एकमेकांना ओळखत नाहित. ययातीने आपली कथा सांगितल्यावर ते सर्व आपले पुण्य त्याला देऊन त्याला परत स्वर्गाला पाठवण्याचे ठरवतात. पण ययाति म्हणतो की " क्षत्रियाला दान घेण्याचा अधिकार नाही. तो फक्त ब्राह्मणाला आहे." विद्या मिळविणे व ती शिष्याला देणे यात वेळ जाणाऱ्या ब्राह्मणाला धनार्जन करणे शक्य नसाल्याने हा अधिकार फक्त त्यालाच दिला होता. आदिपर्व, अध्याय त्र्याण्यवावा
(२४) गंगा - वसु
गंगा व अष्टवसु यांना पृथ्वीवर जन्म घेण्याचे शाप मिळाले होते. वसु गंगेला विनंती करतात की "आम्हाला पृथ्वीवरील स्त्रीच्या पोटी जन्म घेण्याची इच्छा नाही. आम्ही तुझ्या उदरी जन्म घेऊ व जन्मल्याबरोबर तू आम्हाला पाण्यात टाकून दे म्हणजे आम्हाला या पृथ्वीवर पापाची निष्कृति करीत बसावे लगणार नाही." गंगेने ते मान्य केले पण ती म्हणाली " एक मुलगा तरी राहिलाच पाहिजे कारण पुत्रेच्छेने माझ्याशी झालेला संबंध व्यर्थ होऊं नये".वसु ते मान्य करतात पण पुढे म्हणतात "त्याची संतति मनुष्यलोकात रहाणार नाही." हा मुलगा, भीष्म निपुत्रिक राहिला. देव चलाखच दिसतात. शाप तर भोगला पाहिजेच पण त्यातून पळवाट काढावयाचीच. (हल्लीचे वकील) आदिपर्व, अध्याय शहाण्णवावा
(२५) गंगा - शंतनु
भीष्माच्या जन्मानंतर गंगा शंतनूला सोडून, भीष्माला घेऊन स्वर्गाला गेली होती. छत्तीस वर्षांनतर शंतनु गंगाकाठी हिंडत असतांना गंगा त्याला परत भेटली. तिने भीष्माला शंतनूच्या हवाली केले व म्हणाली " हा तुझा मुलगा. स्वर्गात ह्याचे शिक्षण झाले आहे. वेद आनि वेदांगे हा वशिष्ठांकडून शिकला आहे; धनुर्विद्या परशुरामाकडून, बृहस्पतीकडून राजधर्म व शुक्राचार्यांपासून अर्थशास्त्र. गंगेने आपल्या मुलाकरिता सर्वश्रेष्ठ गुरू निवडले. शरपंजरी भीष्म पडले असतांना श्रीकृष्ण युधिष्टराला म्हणतात " तुला जे काही प्रश्न विचारवयाचे असतील ते आता भीष्मांना विचारून घे. भीष्मांनतर ज्ञान लोप पावणार आहे." .. आदिपर्व . अध्याय शंभरावा. ..
(२६) यमधर्म - मांडव्यऋषि
मांडव्य ऋषींना सुळाचे टोक पोटात अडकल्याने त्रास भोगावा लागला होत. त्यांनी यमाकडे जाऊन त्याचे कारण विचारले. यमधर्म म्हणाला "तू लहानपणी एका पतंगाला काडी टोचली होतिस, त्याचे हे फळ." मांडव्य म्हणाले "बालपणी अजाणतेपणाने केलेल्या दुष्कृत्याबद्दल जीवाला शिक्षा होऊं नये. या पुढे वयाच्या चौदा वर्षआच्या आतील मुलाकडून घडलेल्या दुष्कृत्याबद्दल जीवास दंड असू नये." आदिपर्व, अध्याय एकशें आठवा
(२७) धृतराष्ट्र - ब्राह्मण आणि विदुर
दुर्योधनाच्या जन्मकाळी क्रूर व हिंस्र पशु व कोल्ही ओरडू लागली. हा अपशकून पाहून ब्राह्मणांनी धृतराष्ट्राला सांगितले की हा मुलगा कुलक्षय करणारा निघेल, .तू याचा त्याग कर."
त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् ! ग्रामं जानपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथ्वीं त्यजेत् !! हा श्लोक येथे आहे. आदिपर्व, अध्याय एकशें पंधरावा
(२८) पांडु - ऋषी, पांडु - कुंती
पांडूला ऋषीच्या शापामुळे संतती होण्याची शक्यता मावळल्यामुळे काळजी वाटू लागली, की पितृऋण कसे फेडावयाचे. त्याने वनवासात बरोबर असलेल्या ऋषींना या बाबत प्रश्न विचारला, त्यांनी नियोग पद्धती हा धर्माचार आहे असे सांगितले. त्या प्रमाणे पांडू कुंतीस पुत्रप्राप्ती करून घेण्यास सांगतो. कुंती साफ नकार देते. पण नंतर पांडूस दुर्वास ऋषींच्या वराबद्दल सांगते. पांडूच्या आज्ञेने तिला तीन मुले होतात. पांडूला आणखी मुले पाहिजे असतात पण कुंती नकार देते व म्हणते की "आणखी मुले ही वेश्यावृत्ती होईल." मग माद्री तिला म्हणते की "मला मंत्र दे, मी निपुत्रिक मरू इच्छित नाही." त्याप्रमाणे माद्रीला दोन मुले होतात. आदिपर्व, अध्याय १२०-१२४
(२९) कुंती - माद्री
पांडूच्या मृत्यूनंतर कुंती म्हणाली " मी महाराजांबरोबर सती जाते." त्यावर माद्री म्हणाली " माझ्याच्याने समभावाने, वंचना न करिता मुलांचे संगोपन होणार नाही. माझ्या दोन मुलांचा संभाळ तुम्ही स्वतःचे मुलांप्रमाणेच कराल असा माझा विश्वास आहे. तेव्हा मीच सती जाते." आदिपर्व अध्याय एकशें पंचविसावा
(३०) कुंती - विदुर
दुर्योधनाने भीमाला विष पाजून गंगा नदीत सोडून दिले. भीम परत आला नाही म्हणून काळजीत पडलेल्या कुंतीने विदुराला भेटून आपली काळजी व्यक्त केली. विदुराने तिचे समाधान करून सांगितले की "तुझी मुले दीर्घायुषी आहेत. भीम परत येईल पण तू आता आरडाओरडा केलास तर तुझ्या इतर मुलांनाही धोका पोचेल." आदिपर्व,, अध्याय एकशें एकूणतिसावा
(३१) द्रुपद - द्रोण
द्रुपद व द्रोण हे एकाच गुरूकडे आश्रमात शिकले, खेळले व जिवलग मित्र झाले. त्यावेळी द्रुपदाने " मी राजा झाल्यावर मी, माझी मुले माझी संपत्ती तुझ्या स्वाधीन राहतील " असे सांगितले होते., पुढे द्रोण द्रुपदाकडे गेला व " मी तुझा मित्र आलो आहे " असे म्हणाला द्रुपदाने द्रोणाचा अपमान करून त्याला अनेक उदाहरणे देऊन एक सत्य सांगितले की "मैत्री बरोबरींच्यातच होऊ शकते. आदिपर्व अध्याय एकशें एकतिसावा
(३२) दुर्योधन - भीम
कौरव-पांडव यांच्या परीक्षेच्या वेळी कर्णाला जरी राज्याभिषेक झाला होता तरी त्याचा पिता अधिरथ सूत आहे हे कळल्यावर भीमाने त्याचा पाणउतारा करून "चाबूक घेऊन रथ हाक" असे त्याला सांगितले .त्या वेळी दुर्योधन भीमाला क्षत्रिय कुणाला म्हणावे, वंशशुद्धता कशी अस्तित्वात नाही हे उदाहरणे देऊन सांगतो. तो म्हणतो "शूराचे कूळ व नदीचे मूळ कधी मिळणार नाही " हल्ली शूराचे ऐवजी ऋषीचे कूळ असे आपण म्हणतो. आदिपर्व अध्याय एकशें सदतिसावा
(३३) धृतराष्ट्र - कणिक
(३४) विदुर - युधिष्ठिर
वारणावतातील लाक्षागृहात पांडवांना जाळून मारावयाची कौरवांची कुटिल नीति ओळखून विदुर युधिष्ठिराला त्याची कल्पना देतो व त्यातून कसे सुटावयाचे हेही सांगतो. हे तो म्लेंच्छ भाषेत सांगतो जी फक्त तो व युधिष्ठिर जाणत असतात आदिपर्व अध्याय एकशें शेचाळिसावा.
(३५) ब्राह्मण - -त्याचे कुटुंबीय
एकचक्रा नगरीत एका ब्राह्मणाच्या घरी पांडव रहात होते. त्या नगरातील प्रथेप्रमाणे प्रत्येक घरातील एका व्यक्तीला बकासुराकरिता बळी जावे लागे त्या घरावर पाळी आल्यावर वडील, आई, मुलगा व मुलगी प्रत्येक जण "मी जाणार " असे म्हणतात. अतिशय वाचनीय संवाद. एक उल्लेखनीय नोंद म्हणजे ब्राह्मण म्हणतो " मुलीवर माझा हक्क नाही. ब्रह्मदेवाने तिच्या पतीची ठेव म्हणून ती मजपाशी ठेविली आहे " आदिपर्व अध्याय १५७,१५८,१५९
कुंती ब्राह्मणाला "माझा मुलगा बकासुराकडे जाईल" असे सांगते. ब्राह्मणाला ते पटत नाही. आपल्या घरात आलेल्या पाहुण्याने आपला जीव द्यावा याला तो नाकारतो. तेव्हा कुंती त्याला सांगते की " माझा मुलगा मलाही प्रिय आहे. तो बकासुराला मारेल याची मला खात्री आहे. त्याला मंत्रसिद्धी प्राप्त झाली आहे " मग ब्राह्मण कबूल होतो. इथे "मंत्रसिद्धी"वरील लोकांचा विश्वास उल्लेखनीय आहे. आदिपर्व अध्याय एकशें एकसष्टावा
(३७) कुंती - युधिष्ठिर
भीमाने बकासुराकडे जाणे युधिष्ठिराला अजिबात पसंत नव्हते. तो कुंतीला दोष देतो. त्यावेळी कुंती त्याला सांगते की "ब्राह्मणाने आपल्याला आश्रय दिला त्याच्या उपकाराची परतफेड आपण दसपटीने केली पाहिजे. आदिपर्व अध्याय एकशें बासष्टावा
(३८) व्यास - पांडव
एका स्वरूपसुंदर ऋषिकन्येने पति मिळावा म्हणून तप केले. प्रसन्न झालेल्या शंकराने तिला पांच पति मिळतील असा वर दिला. द्रौपदीला पाच पति कसे मिळाले त्याची कथा. - आदिपर्व अध्याय एकशें एकूणसत्तरावा
द्रौपदी विवाहानंतर दुर्योधन वगैरे परत आले व त्यानंतर पुढे काय करावयाचे या विषयी त्यांनी व भीष्मादींनी धृतराष्ट्राबरोबर बोलणी केली. कर्ण-दुर्योधन यांच्या विरोधात तिघांनी पांडवांना अर्धे राज्य द्यावे असे मत मांडले. - आदिपर्व अध्याय २०१, २०२, २०३, २०४, २०५,
(४०) युधिष्टिर - - नारद
यात नारद पांडवांना एकोप्याने रहाण्याची सूचना देतात व सुंदोपसुंदांची कथा सांगतात. - आदिपर्व अध्याय २०९,२१०, २११, २१२
उद्योगपर्वातील संवाद
१) धृतराष्ट्र आणि सनत्सुजात संवाद या संवादाची सुरुवात धृतराष्ट्र - विदुर संवादातून सुरू होते, विदुर धृतराष्ट्राच्या काही अध्यात्मविषयक प्रश्नांना उत्तर देण्यास सनत्सुजातास पाचारण करतात. " आत्मज्ञानी मनुष्याकरिता मृत्यू असे काही नसतेच, मृत्यू हा प्रमाद आहे (प्रमाद म्हणजे बहुतेक जे नाही त्यावर आहे असा आरोप करणे.) ज्याला ब्रह्मं सत्य जगन्मिथ्या जीवो ब्रह्मैव नापरः हे उमगले आहे त्याला मृत्यू असूच शकत नाही " अशा प्रकारचा अद्वैतवादी तर्क सनत्सुजात मांडतात.
संदर्भ
वर्ग:महाभारत
शहाजी कांबळे
शहाजी अंकुश कांबळे हे एक मराठी चित्रपट दिग्दर्शक आहेत, त्यांचे मूळ गाव पुळूज आहे. त्यांनी मास कम्युनिकेशन या विषयात सोलापूर विद्यापीठातून पदवी घेतली आहे. शहाजी कांबळे यांनी दिग्दर्शित केलेला पहिला चित्रपट " सातंत्र्य "  या चित्रपटाला  इंटरनॅशनल फिल्म फेस्टिव्हलमध्ये  तीन पुरस्कार मिळाले आहेत. ते ग्रामीण कवीही आहेत. त्यांचा झोळी हा कविता संग्रह प्रकाशित झाला आहे.
पूर्व इंग्लंड
पूर्व इंग्लंड हा इंग्लंड देशामधील ९ भौगोलिक प्रदेशांपैकी एक आहे. नावाप्रमाणे हा प्रदेश ग्रेट ब्रिटन बेटाच्या पूर्व भागात उत्तर समुद्राच्या किनाऱ्यावर स्थित आहे. क्षेत्रफळानुसार इंग्लंडमध्ये दुसऱ्या तर लोकसंख्येनुसार चौथ्या क्रमांकावर असलेल्या पूर्व इंग्लंडमध्ये आठ काउंटी आहेत.
बाह्य दुवे
वर्ग:इंग्लंडचे प्रदेश
तळेगाव चक
सेन्सस कोड ५३८८७४ असलेले तळेगाव चक हे गाव, गडचिरोली या जिल्ह्यातील ३४७.५९ हेक्टर क्षेत्राचे गाव असून २०११ च्या शिरगणतीनुसार ह्या गावात ८३ कुटुंबे आहेत व एकूण लोकसंख्या ३५१ आहे.ह्याच्या सर्वात जवळचे शहर गडचिरोली हे ५७ किलोमीटर अंतरावर आहे.
शैक्षणिक सुविधा
गावात असणाऱ्या सुविधा - पूर्व-प्राथमिक शाळा-२. प्राथमिक शाळा-१. स्थानिक नसलेल्या सुविधांची अंतरे - ५ की.मी.पेक्षा कमी अंतरावर : कनिष्ठ माध्यमिक शाळा मुसका येथे आहे. माध्यमिक शाळा मुसका येथे आहे. ५ ते १० की.मी.अंतरावर : उच्च माध्यमिक शाळा एरूपटोला येथे आहे. १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर : पदवी महाविद्यालय गडचिरोली येथे आहे. इंजिनियरिंग महाविद्यालय गडचिरोली येथे आहे. वैद्यकीय महाविद्यालय गडचिरोली येथे आहे. मॅनिजमेन्ट इन्स्टिट्युट गडचिरोली येथे आहे. पॉलिटेक्निक गडचिरोली येथे आहे. व्यावसायिक प्रशिक्षण शाळा गडचिरोली येथे आहे. अनौपचारिक प्रशिक्षण केन्द्र गडचिरोली येथे आहे. अपंगांसाठी खास शाळा गडचिरोली येथे आहे.
वैद्यकीय सुविधा-सरकारी
असलेल्या सुविधा- काही नाही नसलेल्या सुविधा - कम्युनिटी हेल्थ सेंटर, प्राथमिक आरोग्य केन्द्र, प्राथमिक आरोग्य उपकेन्द्र, प्रसूति व शिशुसंगोपन केन्द्र, क्षयरोग रुग्णालय, अ‍ॅलोपॅथिक रुग्णालय, अन्य उपचार पद्धतीचे रुग्णालय, दवाखाने, गुरांचे दवाखाने, फिरते दवाखाने, कुटुंब कल्याण केन्द्र,
पिण्याचे पाणी
असलेल्या सुविधा- झाकण असलेल्या विहिरीच्या पाण्याचा पुरवठा, झाकण नसलेल्या विहिरीच्या पाण्याचा पुरवठा, हँड पंपच्या पाण्याचा पुरवठा, बारमाही सुरू असलेल्या हँड पंपच्या पाण्याचा पुरवठा, नदी /कालवे यातील पाण्याचा पुरवठा, तलाव / तळी यातील  पाण्याचा पुरवठा, नसलेल्या सुविधा - शुद्ध केलेल्या नळाच्या पाण्याचा पुरवठा, शुद्ध न केलेल्या नळाच्या पाण्याचा पुरवठा, बोअर वेलच्या पाण्याचा पुरवठा, बारमाही सुरू असलेल्या बोअरवेल पाण्याचा पुरवठा, झऱ्यांच्या पाण्याचा पुरवठा, इतर पाण्याचा पुरवठा,
स्वच्छता
असलेल्या सुविधा- सांडपाणी पाण्याच्या स्त्रोतात सोडले जाते.उघडी गटारे, नसलेल्या सुविधा - न्हाणीघरासह सार्वजनिक स्वच्छता गृह, न्हाणीघराशिवाय सार्वजनिक स्वच्छता गृह, ग्रामीण सॅनिटरी हार्डवेयरचे दुकान, सामूहिक बायोगॅस किंवा कचऱ्याच्या उत्पादक पुनर्वापराची व्यवस्था,
संचार
गावात असणाऱ्या सुविधा - इंटरनेट कॅफे / सर्व्हिस सेंटर, खाजगी कूरियर, टॅक्सी, जिल्ह्यातील दुय्यम रस्त्याना जोडलेले रस्ते, डांबरी रस्ते, बारमाही रस्ते, स्थानिक नसलेल्या सुविधांची अंतरे - पोस्ट ऑफिस, - ५ की.मी.पेक्षा कमी अंतरावर. उपपोस्ट ऑफिस, - ५ की.मी.पेक्षा कमी अंतरावर. मोबाइल फोन सुविधा, - ५ की.मी.पेक्षा कमी अंतरावर. सार्वजनिक बस सेवा, - ५ ते १० की.मी.अंतरावर. खाजगी बस सेवा, - ५ ते १० की.मी.अंतरावर. रेल्वे स्टेशन, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. ऑटो व टमटम, - ५ ते १० की.मी.अंतरावर. ट्रॅक्टर - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. सायकल रिक्षा (पायचाकी), - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. बैल व इतर जनावरांनी ओढलेल्या गाड्या, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. राष्ट्रीय महामार्गाला जोडलेले रस्ते, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. राज्य महामार्गाला जोडलेले रस्ते, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. जिल्ह्यातील मुख्य रस्त्याला जोडलेले रस्ते, - ५ ते १० की.मी.अंतरावर. कच्चे रस्ते, - ५ की.मी.पेक्षा कमी अंतरावर. पाण्यासाठी नाल्या असणारे डांबरी रस्ते, - ५ की.मी.पेक्षा कमी अंतरावर. तळटीप- शिरगिणतीत असलेल्या पुढील सुविधांच्या उपलब्धततेची माहिती नाही - सायकल रिक्षा (यांत्रिक), समुद्र व नदीवरील बोट वाहतूक, बोट वाहतुकीयोग्य जलमार्ग,
बाजार व पतव्यवस्था
गावात असणाऱ्या सुविधा - स्वसहाय्य गट (SHG), शेतमाल विक्री संस्था, स्थानिक नसलेल्या सुविधांची अंतरे - ए टी एम, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. व्यापारी बँका, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. सहकारी बँका, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. शेतकी कर्ज संस्था, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. रेशनचे दुकान, - ५ की.मी.पेक्षा कमी अंतरावर. मंडया / कायम बाजार, - ५ ते १० की.मी.अंतरावर. आठवड्याचा बाजार, - ५ ते १० की.मी.अंतरावर. शेतमाल विक्री संस्था,
आरोग्य, आहार व करमणूक सुविधा
गावात असणाऱ्या सुविधा - शिशुविकास पौष्टिक आहार केन्द्र (ICDS), अंगणवाडी पौष्टिक आहार केन्द्र, अंगणवाडी पौष्टिक आहार केन्द्र, इतर पौष्टिक आहार केन्द्र, आशा, स्थानिक नसलेल्या सुविधांची अंतरे - समुदाय भवन (टीव्ही सह अथवा विरहित), - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. क्रीडांगण, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. खेळ / करमणूक क्लब, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. सिनेमा/ व्हिडियो थियेटर, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. सार्वजनिक ग्रंथालय, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. सार्वजनिक वाचनालय, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. वृत्तपत्र पुरवठा, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. विधानसभा मतदान केन्द्र, - ५ ते १० की.मी.अंतरावर. जन्म व मृत्यु नोंदणी केन्द्र, - ५ ते १० की.मी.अंतरावर.
वीज पुरवठा
घरगुती वापरासाठी वीजपुरवठा - आहे. शेतीसाठी वीजपुरवठा - आहे. व्यापारी वापरासाठी वीजपुरवठा - नाही. सर्व प्रकारच्या वापरासाठी वीजपुरवठा - नाही.
संदर्भ
वर्ग:गडचिरोली जिल्ह्यातील गावे वर्ग:धानोरा तालुक्यातील गावे
बिल्वास
हवामान
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. पावसाळ्यात येथे भातशेती, नागलीशेती केली जाते.
संदर्भ
१.https://villageinfo.in/ २.https://www.census2011.co.in/ ३.http://tourism.gov.in/ ४.https://www.incredibleindia.org/ ५.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism ६.https://www.mapsofindia.com/
वर्ग:मालवण तालुक्यातील गावे वर्ग:सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील गावे
अंकोळी
अंकोळी हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील सोलापूर जिल्ह्यातील मोहोळ तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथे मध्यम आणि चांगले हवामान असते.हे कोरडे हवामानाच्या श्रेणीत येते. उन्हाळा, पावसाळा आणि हिवाळा हे ऋतू असतात. मार्च ते मे हे महिने उन्हाळ्याच्या काळात येतात आणि या काळात कमाल तापमान ३० ते ४० डिग्री सेल्सिअस पर्यंत असते. एप्रिल आणि मे महिन्याचा कालावधी सर्वात उष्ण असतो. येथे पाऊस अल्प आणि अनिश्चित प्रमाणात पडतो. जूनच्या दुसऱ्या पंधरवड्यापासून ते सप्टेंबर अखेरपर्यंत मान्सूनचा कालावधी असतो. सरासरी ५४५ मि.मी. पाऊस पडतो. येथे हिवाळा नोव्हेंबरमध्ये सुरू होतो आणि फेब्रुवारी महिन्यात तापमान कधीकधी १० अंश सेल्सिअसपेक्षा कमी होते. हिवाळ्याच्या हंगामातील किमान तापमान जानेवारीत सुमारे ९ अंश सेल्सिअस असते.
संदर्भ
वर्ग:मोहोळ तालुक्यातील गावे वर्ग:सोलापूर जिल्ह्यातील गावे
भोईरवाडी (जुन्नर)
भोईरवाडी हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर तालुक्यातील एक गाव आहे.
संदर्भ
वर्ग:जुन्नर तालुक्यातील गावे वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील गावे
कडवंची पाणलोट क्षेत्र विकास
‘कडवंची पाणलोट क्षेत्र विकासाच्या उपक्रमामध्ये सुरुवातीपासूनच ‘माथा ते पायथा’ उपचार प्रणाली राबवली गेली. या पद्धतीमध्ये डोंगरमाथ्यावरून पाणलोटाच्या पायथ्याकडे कामे केली गेली. या प्रकल्पांमध्ये ‘पाणी अडवा पाणी जिरवा’ या प्रचलित तत्त्वावर भर न देता, ‘माती अडवा-पाणी जिरवा’ या पद्धतीने कामे झाली आहेत.
‘इंडो-जर्मन पाणलोट क्षेत्र विकास कार्यक्रमा‘अंतर्गत १९९४-२००० सालांदरम्यान ‘मराठवाडा शेती साहाय्य मंडळा’च्या ‘कृषी विज्ञान केंद्रा‘द्वारे जालना जिल्ह्यतील कडवंची (ता.जालना) येथे पाणलोट क्षेत्र विकासाचा प्रकल्प हाती घेतला गेला. कडवंची पाणलोट क्षेत्र हे पाणलोट विकासातील एक मॉडेल ठरले आहे. पाणलोट क्षेत्रात २५० हेक्टर क्षेत्रावर ४ फूट रुंद व १ फूट खोल चर घेण्यात आले. सलग समतल चरांसोबत ४ फूट रुंद व दोन ते अडीच फूट खोल समतल जलशोषक चर (खंदक)सुद्धा घेतले. चरांवर रोपांएेवजी बियांची लागवड करून वनीकरण करण्यात आले.
खाजगी वाहितीखालील क्षेत्रांवर जमिनीच्या मशागतीमुळे मातीची उलथापालथ मोठ्या प्रमाणावर होत असते व त्यामुळे जमिनीची धूप जास्त होते. सरासरी ३०० मीटर प्रतिहेक्टर शेत बांधबंदिस्ती करण्यात आली. जास्तीचे पाणी सुरक्षितपणे वाहून जाण्यासाठी प्रत्येक बांधाला पाइपांचे व दगडांचे सांडवे केले. बांध पक्का ठेवण्यासाठी आणि मृद्संधारणासाठीसुद्धा त्यांचा खूप चांगला उपयोग होतो. अशा प्रकारची शेत बांधबंदिस्ती संपूर्ण १ हजार ५५० हेक्टर क्षेत्रावर करण्यात आली. त्याचबरोबर लहान दगडी बांध बांधण्यापासून ते मोठे सिमेंट बांध बंधण्यापर्यंतची अनेक जलसंधनाची कामेही परिस्थितीअनुरूप करण्यात आली. जलसंधारणाच्या या विविध कामांमुळे अपधावेचा वेग कमी होऊन जवळपास १९ कि. मी. लांबीच्या नाल्यांमुळे जागोजागी पाणीसाठा निर्माण झाला. साठवलेले पाणी भूगर्भात मुरण्यासाठी अधिक जागा व वेळ मिळाल्यामुळे परिसरातील विहिरींची पाणी पातळी २ ते ६ मीटर्सनी वाढली. पाणलोट विकासाचा हा पहिला दृश्य परिणाम.
ऊस, केळी, मोसंबी अशा प्रकारच्या पिंकांमध्ये शेतकऱ्यांचे शेतीचे दिवस वाढतात. कृषी विज्ञान केंद्राद्वारे शेतकऱ्यांना प्रशिक्षण देऊन ऊस, केळी, मोसंबी यांसारख्या प्रचलित पिकांएवजी द्राक्ष, डाळिंब, बोर, आवळा अशी फळपिके घेणे, शेडनेटमधील आधुनिक शेती करणे, तसेच भुसार धान्याएवजी डाळवर्गीय पिके घेणे, ठिबक सिंचनावर आधारित भाजीपाला व कापसाची लागवड करणे अशा अनेक बाबतीत प्रबोधन करण्यात आले. प्रकल्प सुरू होण्यापूर्वी फक्त ३ हेक्टर क्षेत्रावर असलेले द्राक्ष लागवडीखालील क्षेत्र पाणलोट विकासानंतर ४८० हेक्टरांपर्यंत वाढले. ४८ शेतकऱ्यांनी ४५० हेक्टरवर द्राक्षाची लागवड केली. २००३-४ या वर्षापासून कडवंची पाणलोट क्षेत्रामध्ये शेततळ्याची संकल्पना अंमलात आणण्यास सुरुवात झाली. चार वर्षे राज्यात सातत्याने दुष्काळ असला तरी कडवंची पाणलोट क्षेत्रांत करण्यात आलेल्या शेततळ्यांत मात्र याच वर्षांमध्ये भरपूर पाणीसाठा झाला. पाणलोट मिळणाऱ्या शेतांतील उत्पन्नातही लक्षणीय वाढ झाली आहे. पानलोट क्षेत्रामध्ये एकूण कृषी उत्पन्नाच्या २० टक्क्यांपर्यंत म्हणजे साधारणपणे आठ कोटी रुपयांपर्यंत रोजगार उपलब्ध झाला आहे.
संदर्भ
पुस्तकाचे नाव:- जलयोजन आणि व्यवस्थापन; लेखकाचे नाव:- विजय बोराडे (ज्येष्ठ जलतज्ज्ञ)
प्रिया पुनिया
प्रिया पुनिया (६ ऑगस्ट, इ.स. १९९६ - ) ही कडून टीट्वेंटी आंतरराष्ट्रीय सामने खेळणारी क्रिकेट खेळाडू आहे.
ही उजव्या हाताने फलंदाजी आणि मध्यमगती गोलंदाजी करते.
ही आपला पहिला आंतरराष्ट्री सामना ६ फेब्रुवारी, २०१९ रोजी विरुद्ध खेळली.
वर्ग:भारताच्या महिला क्रिकेट खेळाडू वर्ग:इ.स. १९९६ मधील जन्म वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
हिमांशु कुलकर्णी
हिमांशु कुलकर्णी हे एक मराठी गझलकार आहेत. ते बडोद्याच्या महाराजा सयाजी विद्यापीठातून बी.टेक.चे सुवर्णपदक प्राप्त पदवीधर असून अहमदाबादच्या इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ मॅनेजमेंट येथून त्यांनी एम.बी.ए.ची पदवी प्राप्त केली आहे. प्रारंभी सोलापूर येथील लक्ष्मी विष्णू मिल्समध्ये जनरल मॅनेजरची नोकरी करून पुढे पुण्यात कल्याणी ब्रेक्स येथे मॅनेजिंग डायरेक्टर म्हणूनही त्यांनी काम केले. अनेक वर्षे काव्यरचना करीत आहेत.
ध्वनिफिती
वर्ग:मराठी कवी वर्ग:मराठी गझलकार
गोविंदपूर (पूर्णा)
गोविंदपूर हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील परभणी जिल्ह्यातील पूर्णा तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील हवामान उष्ण व कोरडे आहे.येथे नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी हा हिवाळा हंगाम असतो. हिवाळ्यात दिवसा तापमान ३० सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान १५ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते.जून ते ऑक्टोबर हा पावसाळा हंगाम असतो. पावसाळ्यात दिवसा तापमान ३१ अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान २३ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते. पावसाळ्यात मध्यम प्रमाणात पाऊस पडतो. वार्षिक पर्जन्यमान ५६० मिमी असते.मार्च ते मे हा उन्हाळा मोसम असतो. उन्हाळ्यात दिवसा तापमान ३९ अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान २५ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते.
बुधावळे
बुधावळे हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील दक्षिण कोकणातील सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील मालवण तालुक्यातील एक गाव आहे.
अरबाळी
अरबाळी हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील सोलापूर जिल्ह्यातील मोहोळ तालुक्यातील एक गाव आहे.
बुधावळे
हवामान
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. पावसाळ्यात येथे भातशेती, नागलीशेती केली जाते.
अरबाळी
हवामान
येथे मध्यम आणि चांगले हवामान असते.हे कोरडे हवामानाच्या श्रेणीत येते. उन्हाळा, पावसाळा आणि हिवाळा हे ऋतू असतात. मार्च ते मे हे महिने उन्हाळ्याच्या काळात येतात आणि या काळात कमाल तापमान ३० ते ४० डिग्री सेल्सिअस पर्यंत असते. एप्रिल आणि मे महिन्याचा कालावधी सर्वात उष्ण असतो. येथे पाऊस अल्प आणि अनिश्चित प्रमाणात पडतो. जूनच्या दुसऱ्या पंधरवड्यापासून ते सप्टेंबर अखेरपर्यंत मान्सूनचा कालावधी असतो. सरासरी ५४५ मि.मी. पाऊस पडतो. येथे हिवाळा नोव्हेंबरमध्ये सुरू होतो आणि फेब्रुवारी महिन्यात तापमान कधीकधी १० अंश सेल्सिअसपेक्षा कमी होते. हिवाळ्याच्या हंगामातील किमान तापमान जानेवारीत सुमारे ९ अंश सेल्सिअस असते.
बुधावळे
संदर्भ
१.https://villageinfo.in/ २.https://www.census2011.co.in/ ३.http://tourism.gov.in/ ४.https://www.incredibleindia.org/ ५.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism ६.https://www.mapsofindia.com/
अनिल भाईदास पाटील
अनिल भाईदास पाटील हे महाराष्ट्रातील राजकारणी आहेत. हे अमळनेर मतदारसंघातून राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षातर्फे महाराष्ट्राच्या १४व्या विधानसभेवर निवडून गेले.
संदर्भ आणि नोंदी
वर्ग:अमळनेरचे आमदार वर्ग:राष्ट्रवादी काँग्रेस पक्षातील राजकारणी वर्ग:पुरुष चरित्रलेख वर्ग:महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य
सिरिल पूल
सिरिल जॉन पूल (१३ मार्च, इ.स. १९२१ - ११ फेब्रुवारी, १९९६) हा 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 englandकडून १९५१-२मध्ये तीन कसोटी सामने खेळलेला क्रिकेट खेळाडू आहे. हा इंग्लंडमध्ये क्लब फुटबॉलही खेळायचा.
वर्ग:इंग्लंडचे क्रिकेट खेळाडू वर्ग:इ.स. १९२१ मधील जन्म वर्ग:इ.स. १९९६ मधील मृत्यू वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
गणपूर (पूर्णा)
गणपूर हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील परभणी जिल्ह्यातील पूर्णा तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील हवामान उष्ण व कोरडे आहे.येथे नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी हा हिवाळा हंगाम असतो. हिवाळ्यात दिवसा तापमान ३० सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान १५ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते.जून ते ऑक्टोबर हा पावसाळा हंगाम असतो. पावसाळ्यात दिवसा तापमान ३१ अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान २३ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते. पावसाळ्यात मध्यम प्रमाणात पाऊस पडतो. वार्षिक पर्जन्यमान ५६० मिमी असते.मार्च ते मे हा उन्हाळा मोसम असतो. उन्हाळ्यात दिवसा तापमान ३९ अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान २५ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते.
संदर्भ
वर्ग:पूर्णा तालुक्यातील गावे वर्ग:परभणी जिल्ह्यातील गावे
भोरवाडी (जुन्नर)
भोरवाडी हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील पुणे जिल्ह्यातील जुन्नर तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील सर्वसाधारण हवामान उष्ण व कोरडे आहे. हवामानातील बदलानुसार प्रत्येक वर्षात मुख्यतः तीन ऋतू असतात.मार्च ते मे पर्यंत उन्हाळा, जून ते ऑक्टोबर पर्यंत पावसाळा आणि नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी पर्यंत हिवाळा असतो. तालुक्यातील वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान ७२० मिमी पर्यंत असते.
संदर्भ
वर्ग:जुन्नर तालुक्यातील गावे वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील गावे
आत्मविश्वास
एक निश्चित पूर्वस्थिती किंवा भविष्यवाणी योग्य आहे की निवडलेली कृती सर्वात चांगली किंवा सर्वात प्रभावी आहे यावर आत्मविश्वास अवलंबून असतो. आत्मविश्वास म्हणजे स्वतःवर "विश्वास ठेवणे". अपयशाची पर्वा न करता एखाद्याचा यशस्वी होण्यावर आवश्कतेपेक्षा जास्त विश्वास असणे म्हणजे अतिआत्मविश्वास किंवा गर्विष्ठपणा.
एखाद्याचा वैयक्तिक निर्णय, क्षमता, सामर्थ्य इ. मध्ये आत्मविश्वास ही संकल्पना सामान्यत : आत्मविश्वास म्हणून वापरली जाते. काही क्रियाकलाप समाधानकारकपणे पूर्ण केल्याच्या अनुभवांमुळे एखाद्याचा आत्मविश्वास वाढतो. भविष्यात एखादी व्यक्ती जे करू इच्छिते, ते ती सामान्यत:पूर्ण करू शकते, हा एक सकारात्मक विश्वास आहे. एखाद्याचा (किंवा काहीतरी) यशस्वी करण्यावर होण्यावर जास्त विश्वास असणे म्हणजे आत्मविश्वास. आत्मविश्वास हे एखादे ध्येय साध्य करण्यासाठीची एक क्षमता व विश्वास आहे. शिवाय ते स्वतःच्या किमतीचे एक मूल्यांकन आहे. अब्राहम मास्लो आणि त्याच्या नंतरच्या बऱ्याच जणांनी आत्मविश्वास हे एक सामान्यीकृत व्यक्तिमत्त्व वैशिष्ट्य म्हणून ओळखण्याची गरज आणि विशिष्ट कार्य, आव्हान यांच्या संदर्भातील या गोष्टी व आत्मविश्वास यात फरक करण्याची गरज यांवर जोर दिला आहे. आत्मविश्वास सामान्यत: सामान्य आत्मविश्वास दर्शवतो. हा स्वतःच्या कार्यक्षमतेपेक्षा भिन्न आहे. हेच मानसशास्त्रज्ञ अल्बर्ट बंडुरा यांनी “विशिष्ट परिस्थितीत यशस्वी होण्याची किंवा एखादी कार्य पूर्ण करण्याच्या एखाद्याच्या क्षमतेवर विश्वास” म्हणून परिभाषित केले आहे आणि म्हणूनच हा शब्द विशिष्ट प्रकारचा आत्मविश्वास अधिक अचूकपणे दाखवतो. मानसशास्त्रज्ञांनी फार पूर्वी नमूद केले आहे की, एखादी व्यक्ती विशिष्ट काम स्वतच्या कार्यक्षमताेने पूर्ण करू शकते असा आत्मविश्वास ठेवू शकते (उदा०. चांगले जेवण बनवू शकेल किंवा एखादी चांगली कादंबरी लिहू शकेल तरीही त्यांच्यात सामान्य आत्मविश्वासाची कमतरता असू शकते किंवा उलट विशिष्ट कार्य साध्य करण्यासाठी त्यांच्यात स्वतःची कार्यक्षमता नसल्यास आत्मविश्वास बाळगावा (उदा० कादंबरी लिहा). तथापि आत्मविश्वासाचे हे दोन प्रकार परस्परसंबंधित आहेत आणि या कारणास्तव सहजपणे गोंधळ होऊ शकतो.
इतिहास
आत्मविश्वासाची कारणे आणि त्याचे प्रभाव याबद्दलचे विचार इंग्रजी भाषेतल्या अनेक प्रकाशनांत प्रकट झाले आहेत. ह्यामध्ये देवाप्रती असलेल्या धार्मिक वृत्तीची वैशिष्ट्ये, ब्रिटिश साम्राज्याचे वैशिष्ट्य, आणि वसाहती-काळातील अमेरिकन समाजातील संस्कृती (जिथे असा अभिमान वाटतो तो एक नकारात्मक गुणधर्म आहे.)
१९९० मध्ये तत्त्वज्ञ विल्यम जेम्स यांनी आपल्या मानसशास्त्रावरील तत्त्वग्रंथात लिहिले की, “तुमच्या गरजा विचारात घेऊन ठरवलेल्या गोष्टीवर विश्वास ठेवा, कारण केवळ अशा विश्वासानेच गरज पूर्ण केली जाते. आपण यशस्वीरीत्या गरजा पूर्ण करू शकतो यावर विश्वास ठेवा. "आत्मविश्वास कसा पुण्यवान ठरू शकतो हे दर्शवून, डॉ फ्रेडरिक, यांनी ब्रिटिश मेडिकल जर्नल ' उघडण्याच्या वेळी केलेल्या अध्यक्षीय भाषणात सांगितले की, प्रगतीशील नवीन आर्किटेक्चर आणि वेड्या रुग्णांना एका आश्रय विभागात आणखी जास्त "स्वातंत्र्य देऊन त्यांचा आत्मविश्वास वाढावा म्हणून स्तुती, कृती, विस्तारित व्यायाम आणि व्याप्ती अशा गोष्टीद्वारे तो निर्माण करावा आणि रुग्णांची विवेकबुद्धी केवळ उत्कृष्ट चाचण्यांच्या द्वारेच नव्हे तर तिच्या पुनःप्राप्तीस चालना देण्याकरिता त्यांना समर्थ करावे.. ” असे करण्याच्या वेळी तो असे सुचवितो की मानसिक आरोग्याचाच आत्मविश्वासाशी वैज्ञानिक संबंध आहे.
पहिल्या महायुद्धाच्या आगमनाने, मानसशास्त्रज्ञांनी आत्मविश्वासाचे कौतुक केले कारण चिंताग्रस्त तणाव कमी झाला, भीती कमी झाली आणि दहशतवादाचे रणांगण सोडले; त्यांनी असा युक्तिवाद केला की ज्या सैनिकांनी एक निरोगी आणि निरोगी शरीर जोपासले त्यांनी लढाई करताना अधिक आत्मविश्वास वाढविला. 1920च्या टेंपरन्स सामाजिक सुधारणेच्या चळवळीच्या उंचावर, मानसशास्त्रज्ञांनी घरी काम करत नसलेल्या आणि काम नसताना कुटुंबाची काळजी घेेेणा-या पुरुषांवर आत्मविश्वास जोडला. मोठ्या उदासीनतेच्या वेळी, फिलिप आयसनबर्ग आणि पॉल लेझरफेल्ड यांनी नमूद केले की एखाद्याच्या परिस्थितीत अचानक नकारात्मक बदल झाल्याने, विशेषतः नोकरी गमावल्यामुळे आत्मविश्वास कमी कसा होऊ शकतो, सामान्यत: जर बेरोजगार व्यक्तीने आपल्या बेकारीचा दोष त्याच्या स्वतः वर ठेवला तर विश्वास गमावू शकतात. जर व्यक्तींना नोकरी पुरेशी नसेल आणि ते उदास झाले तर ते सर्व आत्मविश्वास गमावू शकतात.
१९४३ मध्ये अब्राहम मास्लो यांनी “अ थिअरी ऑफ ह्युमन प्रॅटिव्हेशन” या त्यांच्या पेपरमध्ये असा युक्तिवाद केला की एखाद्या व्यक्तीला शारीरिक अस्तित्व, आणि सुरक्षिततेसाठी आवश्यक असलेल्या गोष्टी मिळवल्यानंतर प्रेम आणि संबंधित घटक मिळवण्यासाठी स्वतःच्या आत्मविश्वासाने (“सन्मान”चे एक घटक) प्रेरित केले होते. त्यांनी असा दावा केला की आत्म-सन्मान समाधानामुळे आत्मविश्वासाची भावना निर्माण झाली आणि ती एकदा आत्मसात झाल्यावर “ आत्म-वास्तविकतेची ” इच्छा निर्माण झाली. दुसऱ्या महायुद्धानंतर विकसित देशांमध्ये बऱ्याच लोकांच्या भौतिक मानकांची झपाट्याने वाढ झाली आणि त्यांची भौतिक गरजा पूर्ण झाल्याने, आत्मविश्वास आणि आत्म-कार्यक्षमता यासारख्या अनेक संबंधित संकल्पनांचा आत्मविश्वास आणि आत्मविश्वास वाढण्यासारख्या अनेक संकल्पना उदयास आल्या.
इंट्रा-सायकोलॉजिकल व्हेरिएबल म्हणून आत्मविश्वास
मानसशास्त्रज्ञांनी सांगितले की, पैशाची बचत करणे, व्यक्ती इतरांवर कसा प्रभाव पाडते, आणि एक जबाबदार विद्यार्थी असल्याने आत्मविश्वास कसा वाढवता येईल या सर्वांचा आत्मविश्वासाशी परस्पर संबंध आहे. विपणन संशोधकांना असे आढळले आहे की एखाद्या व्यक्तीचा सामान्य आत्मविश्वास आणि त्यांच्या चिंतेच्या पातळीशी नकारात्मक संबंध असतो.
काही अभ्यास एखाद्या व्यक्तीच्या नियंत्रणाखाली आणि त्याही पलीकडे जे विविध घटक सूचित करतात ते त्यांच्या आत्मविश्वासावर परिणाम करतात. हिप्पल आणि ट्रायव्हर्स यांनी असा प्रस्ताव दिला होता की लोक यांच्या स्वतःच्या सकारात्मक गुणांबद्दल आणि स्वतःच्या नकारात्मक गुणांबद्दल स्वतःची फसवणूक करतील, जेणेकरून त्यांना आत्मविश्वास वाढवता येईल; त्यांना वाटेल त्यापेक्षा जास्त सामाजिक आत्मविश्वास वाढेल आणि सामाजिक आणि भौतिकदृष्ट्या त्यांची प्रगती होईल. इतरांना असे आढळले आहे की एखाद्या व्यक्तीच्या कार्यक्षमतेबद्दलची नवीन माहिती एखाद्या व्यक्तीच्या त्यांच्या कार्य करण्याच्या क्षमतेबद्दल पूर्वीच्या आत्मविश्वासाशी संवाद साधते. जर ती विशिष्ट माहिती नकारात्मक अभिप्राय असेल तर, यामुळे एखाद्या व्यक्तीला मनोविकृती होऊ शकेल अशा नकारात्मक भावनात्मक स्थितीशी (कमी आत्मविश्वास वाढू शकेल) संवाद साधू शकेल. त्यामुळे त्यांच्यात आत्मविश्वासाची कमतरता नसतानाही ती स्थिती भविष्यात अपयशी होण्याची शक्यता अधिक वाढविणाऱ्या आत्म-पराभूत वृत्तीस प्रवृत्त करते. . दुसरीकडे, काहींना असेही आढळले आहे की आत्मविश्वास एखाद्या व्यक्तीचे सामान्य कल्याण करते आणि एखाद्याची प्रेरणा आणि म्हणूनच बऱ्याचदा कार्यक्षमता वाढते. तणाव आणि मानसिक आरोग्यास सामोरे जाण्याची क्षमता देखील यामुळे वाढते.