cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
खोलगडगा
हवामान
येथील हवामान उष्ण व कोरडे आहे.येथे नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी हा हिवाळा हंगाम असतो. हिवाळ्यात दिवसा तापमान २९ सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान १४ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते.जून ते ऑक्टोबर हा पावसाळा हंगाम असतो. पावसाळ्यात दिवसा तापमान ३० अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान २२ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते. पावसाळ्यात मध्यम प्रमाणात पाऊस पडतो. वार्षिक पर्जन्यमान ५६० मिमी असते.मार्च ते मे हा उन्हाळा मोसम असतो. उन्हाळ्यात दिवसा तापमान ४० अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान २४ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते.
संदर्भ
वर्ग:जिंतूर तालुक्यातील गावे वर्ग:परभणी जिल्ह्यातील गावे
मॅगोफिन काउंटी, केंटकी
ही अमेरिकेच्या केंटकी राज्यातील १२० पैकी एक काउंटी आहे. याचे प्रशासकीय केन्द्र येथे आहे.
संदर्भ आणि नोंदी
* वर्ग:केंटकीमधील काउंटी
रॉस्टन चेझ
रॉस्टन लमार चेझ (२२ मार्च, इ.स. १९९२:क्राइस्टचर्च, बार्बाडोस - ) हा undefinedकडून आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळणारा खेळाडू आहे.
वर्ग:वेस्ट इंडीजचे क्रिकेट खेळाडू वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
सोनपापडी
सोन पापडी ही दक्षिण आशियातील एक लोकप्रिय मिठाई आहे. तिला सोन पापरी, शोमपापरी, सोहन पापडी, शोणपापडी किंवा पाटिसा असेही म्हणतात. ही शक्यतो चौकोनी-आकाराची असते किंवा फ्लेक्स म्हणून दिली जाते. त्यात कुरकुरीत पोत असते. तसेच ही पारंपारिकपणे गुंडाळलेल्या कागदामध्ये विकली जाते. आधुनिक औद्योगिक उत्पादनामुळे ती घट्ट तयार केलेल्या क्यूब्सच्या स्वरूपात विकले जात आहे.
साहित्य
साखर, बेसन, मैदा, तूप, दूध आणि वेलची हे त्याचे मुख्य घटक आहेत.
लोकप्रियता
सण आणि उत्सवांमध्ये सोनपापडी ही पहिली पसंती असते. विशेषतः दिवाळीमध्ये सोनपापडी प्रचंड प्रमाणात विकली जाते.
ही मिठाई सुरुवातीला पश्चिम महाराष्ट्रात तयार होऊन नंतर भारताच्या अनेक भागात पोहोचल्याचे सांगितले जाते. तर काही लोक उत्तर प्रदेश राज्यात ती तयार झाल्याची कथा सांगतात. पश्चिम बंगाल, राजस्थान, उत्तर प्रदेश आणि गुजरातमध्ये राहणाऱ्या लोकांमध्ये ही मिठाई अतिशय लोकप्रिय आहे.
सोनपापडी ही तुर्की मिठाई पिस्मानीसह जगातील अनेक प्रसिद्ध मिठाईंसारखीच आहे. तुर्कस्तानमध्ये 'पिसमनीये' खूप प्रसिद्ध आहे. हे भाजलेले पीठ आणि लोणी, साखर आणि पिस्ते यांचे सजवून तयार केले जाते. तर सोनपापडीमध्ये भाजलेले बेसन आणि खरबुजाचे दाणे मिसळले जातात.
तसेच सोनपापडी ही 'पतीसा' नावाच्या प्राचीन मिठाईची बहीण असल्याचे म्हटले जाते. पतीसा आणि सोनपापडीमध्ये फरक एवढाच आहे की, पाटिसा थोडा कडक असते, तर सोनपापडी पूर्णपणे विरघळते.
संदर्भ
वर्ग:गोड पदार्थ वर्ग:भारतातील खाद्यपदार्थ
सातांबे
हवामान
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. पावसाळ्यात येथे भातशेती, नागलीशेती केली जाते.
संदर्भ
१.https://villageinfo.in/ २.https://www.census2011.co.in/ ३.http://tourism.gov.in/ ४.https://www.incredibleindia.org/ ५.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism ६.https://www.mapsofindia.com/
वर्ग:दापोली तालुक्यातील गावे वर्ग:रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गावे
आयर्लंड क्रिकेट संघाचा वेस्ट इंडीज दौरा, २००९-१०
आयर्लंड क्रिकेट संघाने एप्रिल २०१० मध्ये वेस्ट इंडीजचा दौरा केला. ते वेस्ट इंडीजविरुद्ध एक एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय सामने खेळले. त्यांनी वेस्ट इंडीज इलेव्हन विरुद्ध तीन ट्वेंटी-२० सामने आणि जमैका विरुद्ध एकच प्रथम श्रेणी सामना देखील खेळला.
संदर्भ
वर्ग:आयर्लंड क्रिकेट संघाचे वेस्ट इंडीज दौरे वर्ग:इ.स. २०१० मधील क्रिकेट
रेखा पुरुषोत्तम खेडेकर
रेखा पुरुषोत्तम खेडेकर ( इ.स.... हयात) या चिखली मतदारसंघाचे प्रतिनिधीत्व करणाऱ्या माजी विधानसभा सदस्या आहेत.त्यांनी भारतीय जनता पक्षाचे ही प्रतिनिधीत्व सुद्धा केले.
बालपण
रेखा पुरुषोत्तम खेडेकर यांचे लग्ना पुर्वीचे नाव रेखा दाणी असे होते. दाणी हे मुळचे मध्यप्रदेशातील कुटुंब होते.
कारकीर्द
....इ.स. साली ..... त्यांनी .....राजकीय पक्षाच्या माध्यमातून आपल्या राजकीय कारकीर्द सुरू केली.. ....इ.स. ते ....इ.स. त्यांनी ..... पक्षातर्फे चिखली मतदार संघाचे विधानसभेत प्रतिनीधीत्व केले.सध्या त्या ..... राजकीय पक्षाचे ...... राजकीय कार्य करतात.
चरित्र
रेखा पुरुषोत्तम खेडेकर यांच्या जीवनावर त्यांचे लेखक पती पुरुषोत्तम खेडेकर यांनी 'रेखांकन' नावाचा ग्रंथ लिहिला आहे.
संदर्भ
वर्ग:माजी विधानसभा सदस्य
सिंड्रेला
सिंड्रेला हे एक काल्पनिक पात्र आहे जे वॉल्ट डिस्ने प्रॉडक्शन्सच्या १२ व्या अ‍ॅनिमेटेड फीचर फिल्म सिंड्रेला (१९५०) मध्ये दाखवले गेले. मूळ चित्रपटात सिंड्रेलाला अमेरिकन गायिका आणि अभिनेत्री इलेन वुड्सने आवाज दिला आहे. सिक्वेल आणि त्यानंतरच्या चित्रपट आणि टेलिव्हिजनमध्ये वुड्सची जागा अमेरिकन अभिनेत्री जेनिफर हेल आणि तामी टप्पन यांनी घेतली, ज्यांनी पात्राला आवाज दिले.
सिंड्रेलाबद्दलचे स्वागत मिश्रित आहे, काही चित्रपट समीक्षकांनी या पात्राचे वर्णन चित्रपटाच्या सहाय्यक पात्रांपेक्षा खूपच निष्क्रिय, एक-आयामी आणि कमी मनोरंजक असे केले आहे. इतर समीक्षकांना ती प्रिय, मोहक आणि कालातीत वाटली. वुड्सच्या आवाजाच्या कामगिरीचेही कौतुक झाले आहे. पॅन केलेले किंवा प्रशंसा केलेली, सिंड्रेला तरीही चित्रपटाच्या इतिहासातील सर्वात प्रसिद्ध आणि ओळखण्यायोग्य राजकुमारींपैकी एक बनली आहे. ती दुसरी डिस्ने राजकुमारी बनली. तिच्या आयकॉनिक काचेच्या चप्पल, सिल्व्हर गाऊन, हेअरस्टाईल आणि ट्रान्सफॉर्मेशनसह, या प्रकारातील पहिल्या ऑन-स्क्रीन मेकओव्हरपैकी एक, इनस्टाइल, एन्टरटेन्मेंट वीकली, ग्लॅमर आणि ओप्रा कडून प्रशंसा आणि मान्यता मिळवून, फॅशन आयकॉन म्हणून हे पात्र स्थापित केले गेले आहे. तसेच फुटवेअर डिझायनर आणि फॅशन आयकॉन ख्रिश्चन लुबौटिन, ज्यांनी २०१२ मध्ये, सिंड्रेलाच्या काचेच्या चप्पलवर आधारित बूट डिझाइन केले आणि रिलीज केले. लिली जेम्सने मूळ १९५० चित्रपटाच्या २०१५ लाइव्ह ॲक्शन रूपांतरात पात्राची थेट-अ‍ॅक्शन आवृत्ती खेळली.
संदर्भ
वर्ग:डिझ्नी व्यक्तिरेखा वर्ग:ग्रिम बंधूंचे साहित्य
भुवनेश्वरी
भुवनेश्वरी म्हणजे जगातील सर्व ऐश्वर्याची स्वामिनी. भुवनेश्वरी आदिशक्ती हे पार्वतीचे पाचवे रूप आहे, ज्या स्वरूपात ती त्रिमूर्तीला प्रकट झाली. देवी भागवत मध्ये हे स्पष्ट केले आहे.
सुखांना सुख म्हणतात आणि साहित्याद्वारे मिळवलेले साधन. ऐश्वर्य हा एक दैवी गुण आहे - तो आंतरिक आनंदाच्या रूपात प्राप्त होतो. ऐश्वर्याचा परिघ लहान तसेच मोठा आहे. लहान सद्गुण प्रवृत्ती अंगीकारून जेव्हा ते साकारले जातात तेव्हा वेळोवेळी लहान ऐश्वर्य प्राप्त होते. हे एक स्व-अधिग्रहित, मर्यादित आनंद आणि मर्यादित वेळेची समृद्धी आहे. यामध्ये सुद्धा एक अल्पकालीन अनुभव आहे आणि त्याचा रस किती गोड आहे हे अनुभवल्यावर अधिक कमाईचा उत्साह वाढतो.
यापेक्षा भुवनेश्वरी उच्च आहे. त्याच्यामध्ये, संपूर्ण सृष्टीची ऐश्वर्य त्याच्या नियंत्रणाखाली आलेली दिसते. स्वामी रामतीर्थ स्वतःला 'राम बादशाह' म्हणत असत. त्याला विश्वाचा स्वामी असल्याची भावना होती, परिणामी, जो संपूर्ण जगाचा अधिपती आहे त्याला प्राप्त होणाऱ्या पातळीचा तो आनंद घेत असे. जो छोट्या पदांवर पोहचतो आणि मर्यादित वस्तूंचा स्वामी बनतो, जेव्हा अहंकार समाधानी आणि अभिमानी असतो, तेव्हा संपूर्ण जगाचा शासक असल्याची भावना खूप उत्साहवर्धक असली पाहिजे, फक्त कल्पना करून मन आनंदाने भरून जाते. राजे हे एका छोट्या राज्याचे मालक आहेत, सर्वांना माहित आहे की त्यांना सर्वात विशेषाधिकार प्राप्त, सन्मानित आणि भाग्यवान कसे वाटते. मोठी आणि छोटी राज्य मिळवण्याची स्पर्धा आहे कारण स्वामीत्वाचा स्वतःचा अभिमान आणि आनंद असतो. शताक्षी आणि शाकंभरी देवी या नावाने प्रसिद्ध झालेल्या आई भुवनेश्वरी हिमालयातील शिवालिक पर्वत रांगेत उभ्या राहिल्या आणि 9 दिवस आणि रात्र अश्रूंचा वर्षाव केला, म्हणून सहारनपूरमध्ये शाकंभरी देवीच्या नावाने आईची पूजा केली जाते.
हे एक चालू प्रकरण आहे. हे मानवी आणि शारीरिक आहे. ऐश्वर्य दिव्य, आध्यात्मिक, भावनिक आहे. म्हणून, त्याच्या आनंदाची भावना समान प्रमाणात जास्त आहे. जो संपूर्ण पृथ्वीवर जाणीवपूर्वक आनंद अनुभवाने भरलेला आहे त्याला भुवनेश्वरी म्हणतात. ज्याच्यावर गायत्रीचा हा दिव्य प्रवाह उतरतो, त्याला सतत असे वाटते की त्याला जगातील सर्व ऐश्वर्याचे स्वामी बनण्याचा बहुमान मिळाला आहे. संपत्तीचा आनंद वैभवापेक्षा अगणित पटीने अधिक आहे. अशा अवस्थेत, जो साधक भुवनेश्वरीच्या भूमिकेपर्यंत पोहोचला आहे, तो जवळजवळ समान पातळीवर भावनिक संवेदनांनी भरलेला आहे, ज्याचा अनुभव स्वतः भगवान भुवनेश्वरने घेतला असेल.
भावनिक दृष्टिकोनातून, ही स्थिती संपूर्ण आत्म-अभिमानाची भावना आहे. पदार्थाच्या स्थितीच्या दृष्टिकोनातून, या स्तराचा साधक ब्रह्मभूत आहे, तो ब्राह्मी अवस्थेत राहतो. म्हणून, त्याची रुंदी आणि शक्ती देखील बऱ्याचदा परब्रह्म स्तराची बनते. तो पृथ्वीवर पसरलेल्या विविध प्रकारच्या वस्तूंवर नियंत्रण ठेवू शकतो. वस्तू आणि परिस्थितीतून मिळणारा आनंद त्याच्या इच्छेच्या बळावर इच्छित प्रमाणात तो आकर्षित आणि साध्य करू शकतो.
भुवनेश्वरीच्या मनाच्या अवस्थेत, संपूर्ण जगाची आंतरिक चेतना त्याला त्याच्या जबाबदारीखाली मानते. त्याची व्यवस्था करण्याचा प्रयत्न करतो. ज्यांना शरीराचा आणि कुटुंबाचा मालकी हक्क वाटतो ते यासाठी काहीतरी करत राहतात. जो संपूर्ण जगाला स्वतःचा नातेवाईक मानतो त्याचे जगाच्या हिताकडे सतत लक्ष असते. कुटुंबाच्या सुखासाठी, शरीराच्या आनंदाची काळजी न करता, जोरदार प्रयत्न केले जातात. जे एका जागतिक कुटुंबासारखे वाटते. तो जीवनाच्या जगाशी जवळीक राखतो. तो त्यांचे दुःख आणि पतन कमी करण्यासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न करतो. वैयक्तिक सोयीसाठी त्याची सर्व क्षमता वापरण्याऐवजी ती व्यापक जगाच्या सुख आणि शांतीसाठी वापरली जाते.
भुवनेश्वरीची देवळे उत्तराखंडात अनेक ठिकाणी आहेत.
वर्ग:महाविद्या
भीमयान
वर्ग:डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या नावे असलेल्या गोष्टी
वाकी
वाकी हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील उत्तर कोकणातील पालघर जिल्ह्यातील डहाणू तालुक्यातील एक गाव आहे.
भौगोलिक स्थान
डहाणू बस स्थानकापासून ईराणी मार्गाने गेल्यावर हे गाव लागते. डहाणू बस स्थानकापासून हे गाव ७.५ किमी अंतरावर आहे.
हवामान
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व सकाळी धुके पडते.उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते.पावसाळ्यात येथे भातशेती,नागलीशेती केली जाते.
लोकजीवन
हे मोठ्या आकाराचे गाव आहे.२०११ च्या भारतीय जनगणनेनुसार गावात ३९८ कुटुंबे राहतात. एकूण २२६० लोकसंख्येपैकी ११६७ पुरुष तर १०९३ महिला आहेत. गावाची साक्षरता ५१.०१ टक्के आहे.पुरुष साक्षरता ६१.०१ आहे तर स्त्री साक्षरता ४०.४५ आहे. गावातील वय वर्ष शून्य ते सहा वर्षे लहान मुलांची संख्या ३३३ आहे.ती एकूण लोकसंख्येच्या १४.७३ टक्के आहे.आदिवासी समाजातील लोक येथे राहतात. येथे शेती हा व्यवसाय असून काही लोक शेतमजूर, वीटभट्टीमजूर, खाजगी नोकर, कामगार म्हणूनही काम करतात. दुग्धव्यवसाय, बकरीपालन, कुक्कुटपालन सुद्धा केले जाते.हल्ली महिला समूहानी हस्तकला प्रशिक्षण घेऊन बांबू पासून राखी, सुबक स्मृतीचिन्हे बनवून विक्री व्यवसाय चालू केले आहेत.येथे मुसळपाड्यात दीडशे वर्षे जुना वटवृक्ष आहे. ब्रिटिशांच्या काळात ह्या वटवृक्षाखाली आदिवासींमधील भांडणाचा न्यायनिवाडा होत असे. ह्या झाडाच्या खोडाचा आकार गणपतीच्या आकारासारखा असल्याने येथे भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला गणेशोत्सवाचे आयोजन होते.
नागरी सुविधा
गावात प्राथमिक शिक्षण,प्राथमिक आरोग्यसेवा, रस्ते वीजपुरवठा, सार्वजनिक स्वच्छता,पाणी पुरवठा इत्यादी आवश्यक गोष्टी उपलब्ध आहेत.महाराष्ट्र राज्य परिवहन महामंडळाच्या बसेस डहाणू बस स्थानकावरून येथे येण्यासाठी ठराविक वेळी उपलब्ध असतात. रिक्शासुद्धा डहाणूवरून उपलब्ध असतात.
जवळपासची गावे
कैनाड, आंबेसरी, सोगवे, कोसबाड, नांदरे, झराळी, ठाकूरवाडी,नरपड, आंबेवाडी, चिंबावे, नारळीवाडी ही जवळपासची गावे आहेत.वाकी समूह ग्रामपंचायतीमध्ये कासारा, वाकी, आणि झराळी ही गावे येतात.
संदर्भ
१. https://www.census2011.co.in/data/subdistrict/4163-palghar-thane-maharashtra.html
२. https://villageinfo.in/maharashtra/thane/palghar.html
३. https://www.mapsofindia.com/lat_long/maharashtra/
४. http://tourism.gov.in/
६. https://palghar.gov.in/
७. https://palghar.gov.in/tourism/
वर्ग:डहाणू तालुक्यातील गावे
संगीत कीचकवध (नाटक)
संगीत कीचकवध (लेखक कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकर). या नाटकावर ब्रिटिशांनी २७ जानेवारी १९१० रोजी बंदी घातली. (नाटकातील कीचक म्हणजे इंग्रज अधिकारी कर्झन या कल्पनेमुळे)
संजय थुम्मा
संजय थुम्मा (२६ एप्रिल, १९७० - ) हा एक भारतीय आचारी आहे. तो एक भारतीय आचारी (शेफ) आणि स्वयंपाकाच्या वेबसाइट, व्हेरहवाह डॉट कॉम या संकेतस्थळाचा संस्थापक आहे. तो युरोप, ऑस्ट्रेलिया आणि उत्तर अमेरिकेतील भारतीय लोकांमध्ये विशेष लोकप्रिय आहे. त्याने २००७ मध्ये सुरू केलेल्या यूट्यूबवरील त्याच्या ऑनलाइन रेसिपी चॅनेलसाठी प्रसिद्ध झाला. या चॅनेलचे १०० दशलक्षपेक्षा जास्त वेळा त्याचे व्हिडीओ बघितले गेले.
संदर्भ
वर्ग:भारतीय आचारी वर्ग:भारतीय पाककृतींचे आचारी वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
मॅडिसन काउंटी, केंटकी
२०२० च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या इतकी होती.
संदर्भ आणि नोंदी
* वर्ग:केंटकीमधील काउंटी
अर्जुन (मराठी चित्रपट)
अर्जुन हा भारतीय मराठी चित्रपट आहे जो १६ सप्टेंबर २०११ रोजी सिनेमॅटिक्सने प्रदर्शित केला होता. एएम बुरोंडकर यांच्यासह एफएम इलियास यांनी हे लेखन, दिग्दर्शन आणि निर्मिती केली होती.
कामरुपी उपभाषा
ब्रह्मपुत्र घाटी आणि उत्तर बंगालमध्ये बोलणारी प्रथम आर्य भाषा कामरुपी आहे. कामरुपी येथे तीन बोलीभाषा आहेत- पश्चिम कामरुपी (बारपेटा), मध्य कामरुपी (नलबारी) आणि दक्षिण कामरुपी (पलाशबारी).
मध्ययुगीन काळात, ब्रह्मपुत्र घाटी आणि त्याच्या आसपासच्या भागात कामगूरीचा वापर गद्य आणि कविता दोन्हीसाठी संस्कृत समांतर साहित्यिक हेतूने करण्यात आला होता. हे विद्यापितीसारख्या मध्य भारताच्या साहित्यिक आकृत्यांच्या विरोधात गेले, ज्यांनी कवितासाठी गद्य आणि मैथिली संस्कृतचा वापर केला.
अलिकडच्या काळात दक्षिणी कामरुपी भाषेचा लेखक इंदिरा गोस्वामी यांच्या कामात वापर केला गेला आहे. कविता आणि राष्ट्रवादी अंबिकगिरि रायचौधरी यांनी आपल्या कामांमध्ये मोठ्या प्रमाणात कामरुपी वापरली.
2018 मध्ये, कामरुपी फिल्म व्हिलेज रॉकस्टर्स 91 व्या एकेडेमी अवार्डमध्ये भारताच्या अधिकृत प्रवेशासाठी निवडले गेलेले क्षेत्र बनले.
हे सुद्धा पहा
वर्ग:हिंद-आर्य भाषासमूह वर्ग:भारतामधील भाषा
डिझ्नी प्रिन्सेस
फ्रँचायझीने बाहुल्या, गाण्याचे व्हिडिओ, पोशाख, सौंदर्य उत्पादने, घराची सजावट, खेळणी आणि डिस्ने प्रिन्सेसच्या काही वैशिष्ट्यांसह इतर विविध उत्पादने जारी केली आहेत. फ्रँचायझीसाठी परवानाधारकांमध्ये ग्लिडन (वॉल पेंट), स्ट्राइड राइट (स्पार्कली शूज), हॅस्ब्रो (गेम्स आणि बाहुल्या), फिशर-प्राइस (प्लास्टिकच्या मूर्ती) आणि लेगो (लेगो सेट) यांचा समावेश आहे.
संदर्भ
वर्ग:वॉल्ट डिझ्नी कंपनी
दि इव्हॉलुशन ऑफ द प्रॉव्हिन्शल फाइनॅन्स इन ब्रिटिश इंडिया
दि इव्हॉलुशन ऑफ द प्रॉव्हिन्शल फाइनॅन्स इन ब्रिटिश इंडिया हा एक ग्रंथ असून मुळात तो डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी कोलंबिया विद्यापीठात पीएच.डी.साठी प्रस्तुत केलेला प्रबंध आहे. हा इ.स. १९१६मध्ये लिहिलेला प्रबंध इ.स. १९२४मध्ये पुस्तकरूपाने प्रकाशित झाला. हे पुस्तक बडोद्याचे राजे श्रीमंत सयाजीराव गायकवाड यांना समर्पित केले आहे. याच महाराजांनी बाबासाहेबांना अमेरिकेत शिकायला जाण्यासाठी आर्थिक मदत केली होती. पुस्तक आर्थिक व्यवहाराशी संबंधित असून त्यात ब्रिटिश नोकरशाहीचे पितळ उघडे पाडले आहे.
संदर्भ
इ ई वर्ग:अर्थशास्त्रीय पुस्तके
मेटकाफ काउंटी, केंटकी
ही अमेरिकेच्या केंटकी राज्यातील १२० पैकी एक काउंटी आहे. याचे प्रशासकीय केन्द्र येथे आहे.
२०२० च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या इतकी होती.
रमा हर्डीकर-सखदेव
रमा हर्डीकर-सखदेव या मुख्यत्वेकरून इंग्रजी पुस्तकांचे मराठी अनुवाद करणाऱ्या लेखिका आहेत.
पुस्तके
वर्ग:मराठी लेखिका वर्ग:मराठी लेखक
मॅरियन काउंटी, केंटकी
ही अमेरिकेच्या केंटकी राज्यातील १२० पैकी एक काउंटी आहे. याचे प्रशासकीय केन्द्र येथे आहे.
२०२० च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या इतकी होती.
संदर्भ आणि नोंदी
* वर्ग:केंटकीमधील काउंटी
साखलोली
हवामान
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते. पावसाळ्यात येथे भातशेती, नागलीशेती केली जाते.
संदर्भ
वर्ग:दापोली तालुक्यातील गावे वर्ग:रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील गावे
मेनिफी काउंटी, केंटकी
ही अमेरिकेच्या केंटकी राज्यातील १२० पैकी एक काउंटी आहे. याचे प्रशासकीय केन्द्र येथे आहे.
२०२० च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या इतकी होती.
संदर्भ आणि नोंदी
* वर्ग:केंटकीमधील काउंटी
कोळपा
कोळपा हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील परभणी जिल्ह्यातील जिंतूर तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील हवामान उष्ण व कोरडे आहे.येथे नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी हा हिवाळा हंगाम असतो. हिवाळ्यात दिवसा तापमान २९ सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान १४ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते.जून ते ऑक्टोबर हा पावसाळा हंगाम असतो. पावसाळ्यात दिवसा तापमान ३० अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान २२ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते. पावसाळ्यात मध्यम प्रमाणात पाऊस पडतो. वार्षिक पर्जन्यमान ५६० मिमी असते.मार्च ते मे हा उन्हाळा मोसम असतो. उन्हाळ्यात दिवसा तापमान ४० अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान २४ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते.
संदर्भ
वर्ग:जिंतूर तालुक्यातील गावे वर्ग:परभणी जिल्ह्यातील गावे
अभिजीत देशपांडे
अभिजित देशपांडे हे एक चित्रपट संकलक (एडिटर) आहेत. हे पुण्याच्या फिल्म इन्स्टिट्यूटमध्ये चित्रपट संकलन शिकले.
स्वयंपाक आणि एडिटिंग
एडिटिंग शिकत असतानाही अभिजित देशपांडे यांच्यातली स्वयंपाकाची आवड त्यांना स्वस्थ बसू देत नव्हती. पुण्यात त्यांची आतेबहीण शुभदा जोशी कुकिंग क्लासेस घ्यायची. शुभाताईंच्या त्या क्लासमधल्या महिलावर्गाला मांसाहारी पदार्थ शिकवायला व शुभाताईंबरोबर पुण्यातल्या वेगवेगळ्या रेस्टॉरंट्समध्ये जाऊन तिथले खास पदार्थ मागवून ते कसे केले असतील ते लिहून काढायला त्यांनी सुरुवात केली. शेफचे कामाचे तास संपेपर्यंत स्टाफ गेटपाशी वाट पाहून ते शेफकडून पाककृती घ्यायचे आणि प्रयोग करायचे.
शुभाताईबरोबर घेतलेल्या क्लासेसमधून बऱ्यापैकी पैसेही मिळायचे. त्या पैशातूनच देशपांडे यांनी एफ.टी.आय.आय.ची दुसऱ्या वर्षांची फी भरली. एडिटिंगचा अभ्यास चालू असताना चित्रपट महोत्सवांन व स्पेशल स्क्रीनिंग्जना आवर्जून हजेरी लावत. चित्रपट पाहताना त्याच्या एडिटिंगबद्दल निरीक्षण करत. त्यामुळे त्यांन प्रत्यक्ष एडिटिंग करताना त्यातल्या तांत्रिक बारकाव्यांकडे लक्ष देण्याची त्यांना सवय लागली.
मुळात आवडीने ‘हॉटेल मॅनेजमेंट’ केलेले देशपांडे Indian Magic Eye Motion Pictures (IME) या संस्थेमध्ये सिनेएडिटर असलेल्या मोहन टाकळकर या मित्राच्या सांगण्यावरून IMEमध्ये काम करू लागले. तीन वर्षे तेथे काम केल्यावर ते.
पॅरिसमधले शिक्षण
अभिजित देशपांडे यांना २००६मध्ये, डॉक्युमेंटरी सिनेमा शिकायला पॅरिसला जायची स्कॉलरशिप मिळाली. आधुनिक चित्रपट आणि आधुनिक पाककला या दोन्हीचेही माहेरघर असणाऱ्या पॅरिसमध्ये ज्यांची फक्त नावे वाचली होती ते पदार्थ इथे रस्त्यावर मिळत होते. आठवड्यातील तीन दिवस अभिजित देशपांडे यांच्या खोलीमध्ये पार्टी असायची. ११ वेगवेगळ्या देशांतून आलेल्या ११ जणांचा वर्गमित्रपरिवर या पार्टीत सामील असायचा. देशपांडे यांच्या प्रत्येक रेसिपीमध्ये ते आईने दिलेली लसूण चटणी वापरायचे. या क्लासमेट्सनी त्याला L’ épice magical असे नाव दिले होते. मेक्सिकन गाजपाचो, मोरॉक्कन, कुस् कुस्, व्हिएटनामियन् नूडल्स.. सगळ्यात L’ épice magical वापरून अभिजित देशपांडे यांनी अनेक मित्रमैत्रिणी जोडल्या.
अभिजित देशपांडे यांनी संकलन केलेले चित्रपट
लग्न झाल्यानंतरही देशपांडे स्वयंपाकघरापासून लांब गेले नाहीत. पत्‍नी स्मित आठ वाजता कामाला गेली की रात्री आठ वाजेपर्यंत घरी कोणीच नसायचे. अभिजित यांचे दिग्दर्शक मित्र घरी यायचे आणि ते पूर्ण स्वयंपाक करत रोज एडिटिंग करायचे. ‘पुणे ५२’ या चित्रपटाचे एडिटिंग पूर्ण स्वयंपाकघरातच झाले.
उमेश कुलकर्णीबरोबर खातखात आणि खाण्यावर चर्चा करत ‘देऊळ’चं एडिटिंग झाले. त्यानंतर सचिन कुंडलकरच्या ‘राजवाडे ॲन्ड सन्स’चे.
वर्ग:मराठी व्यक्ती
झराळी
झराळी हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील उत्तर कोकणातील पालघर जिल्ह्यातील डहाणू तालुक्यातील एक गाव आहे.
भौगोलिक स्थान
डहाणू बस स्थानकापासून ईराणी मार्गाने गेल्यावर हे गाव लागते. डहाणू बस स्थानकापासून हे गाव ६.६ किमी अंतरावर आहे.
हवामान
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व सकाळी धुके पडते.उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते.पावसाळ्यात येथे भातशेती,नागलीशेती केली जाते.
लोकजीवन
हे मध्यम आकाराचे गाव आहे.२०११ च्या भारतीय जनगणनेनुसार गावात २५७ कुटुंबे राहतात. एकूण १३३८ लोकसंख्येपैकी ६६८ पुरुष तर ६७० महिला आहेत. गावाची साक्षरता ५९.५७ टक्के आहे.पुरुष साक्षरता ७२.३५ आहे तर स्त्री साक्षरता ४६.७६ आहे. गावातील वय वर्ष शून्य ते सहा वर्षे लहान मुलांची संख्या २२५ आहे.ती एकूण लोकसंख्येच्या १६.८२ टक्के आहे.आदिवासी समाजातील लोक येथे राहतात. येथे शेती हा व्यवसाय असून काही लोक शेतमजूर, वीटभट्टीमजूर, खाजगी नोकर, कामगार म्हणूनही काम करतात. दुग्धव्यवसाय, बकरीपालन, कुक्कुटपालन सुद्धा केले जाते.
नागरी सुविधा
गावात प्राथमिक शिक्षण,प्राथमिक आरोग्यसेवा, रस्ते वीजपुरवठा, सार्वजनिक स्वच्छता,पाणी पुरवठा इत्यादी आवश्यक गोष्टी उपलब्ध आहेत.महाराष्ट्र राज्य परिवहन महामंडळाच्या बसेस डहाणू बस स्थानकावरून येथे येण्यासाठी ठराविक वेळी उपलब्ध असतात. रिक्शासुद्धा डहाणूवरून उपलब्ध असतात.
जवळपासची गावे
कैनाड, आंबेसरी, सोगवे, कोसबाड, नांदरे, कासारा, चिंबावे,आंबेवाडी, नरपड, वाकी, ठाकूरवाडी ही जवळपासची गावे आहेत.वाकी समूह ग्रामपंचायतीमध्ये कासारा, वाकी, आणि झराळी ही गावे येतात.
संदर्भ
१. https://www.census2011.co.in/data/subdistrict/4163-palghar-thane-maharashtra.html
२. https://villageinfo.in/maharashtra/thane/palghar.html
३. https://www.mapsofindia.com/lat_long/maharashtra/
४. http://tourism.gov.in/
दॉइशे बँक
इ-बँकिंगडॉइचे बँक(Deutsche Bank) ही जगभर बँकिंग आणि वित्तीय सेवा पुरविणारी जगातील सर्वात मोठी बहुराष्ट्रीय कंपनी आहे. या मूळच्या जर्मन कंपनीचे मुख्य कार्यालय फ्रॅंकफुर्ट येथे आहे. या बँकेच्या जगातील ७०हून अधिक देशांत शाखा असून त्यांत १,००,०००हून अधिक कर्मचारी आहेत. या बँकेची स्थापना इ.स.१८७० साली झाली. भागभांडवल आणि गंगाजळी यांचा विचार करता, जगातील सर्वात मोठ्या बँकांत या बँकेचा पहिला क्रमांक आहे.
वर्ग:बँका वर्ग:जर्मन बँका वर्ग:जर्मनीमधील कंपन्या वर्ग:भारतातील वित्तसंस्था वर्ग:न्यू यॉर्क रोखे बाजारातील नोंदणीकृत कंपन्या
झराळी
संदर्भ
५. http://districts.nic.in/districtsdetails.php?sid=MH&disid=MH036
६. https://palghar.gov.in/
७. https://palghar.gov.in/tourism/
वर्ग:डहाणू तालुक्यातील गावे
केशवचंद्र सेन
१८७८ मध्ये, त्यांच्या मुलीच्या बालविवाहानंतर त्यांच्या अनुयायांनी त्यांना सोडून दिले, कारण याने बालविवाहाविरूद्धची त्यांची मोहीम पोकळ असल्याचे उघड झाले. नंतरच्या आयुष्यात ते रामकृष्णाच्या प्रभावाखाली आले आणि त्यांनी ख्रिश्चन धर्म, वैष्णव भक्ती आणि हिंदू प्रथांनी प्रेरित "नवीन व्यवस्था" ची स्थापना केली.
संदर्भ
वर्ग:भारतीय समाजसुधारक वर्ग:इ.स. १८३८ मधील जन्म वर्ग:इ.स. १८८४ मधील मृत्यू वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
बोराळे (नंदुरबार)
बोराळे हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील नंदुरबार जिल्ह्यातील नंदुरबार तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील हवामान सामान्यतः गरम आणि कोरडे आहे.तीन वेगवेगळे ऋतू आहेत.उन्हाळा, पावसाळा,आणि हिवाळा.उन्हाळा मार्चपासून चालू होऊन जूनमध्यापर्यंत असतो.उन्हाळा गरम आणि कोरडा असतो.मे महिन्यात तापमान फार असते.तापमान ४२ अंश सेल्सियसपर्यंत जाते.जूनच्या मध्यास किंवा अखेरीस पावसाळा सुरू होतो.पावसाळी हंगामात हवामान सामान्यतः आर्द्र आणि गरम असते.वार्षिक पर्जन्यमान ७६० मि.मी.पर्यंत असते.हिवाळी मोसम नोव्हेंबरपासून चालू होऊन फेब्रुवारीपर्यंत संपतो.हिवाळा सौम्य थंड आणि कोरडा असतो.
संदर्भ
वर्ग:नंदुरबार तालुक्यातील गावे वर्ग:नंदुरबार जिल्ह्यातील गावे
जनहित याचिका
जनहित याचिका ही भारतातील नागरिकाने न्यायालयाकडून दाद मागण्यासाठीची योजना किंवा प्रक्रिया आहे.
राष्ट्रीय शिक्षणदिन (भारत)
११ नोव्हेंबर हा दिवस राष्ट्रीय शिक्षण दिन म्हणून भारतात साजरा केला जातो. भारताचे प्रथम शिक्षण मंत्री अबुल कलाम आझाद यांच्या जयंती निमित्त इ.स. २००८ हा दिवस साजरा करण्यात येतो.
जनहित याचिका
ही प्रक्रिया भारताच्या सर्वोच्च न्यायालयाचे सतरावे मुख्य न्यायाधीश पी.एन. भगवती यांनी प्रस्थापित केली. न्यायव्यवस्थेला लोकाभिमुख करण्याच्या त्यांच्या अनेक उपाययोजनांपैकी ही एक महत्त्वाची व क्रांतिकारी ठरलेली प्रक्रिया होय.
राष्ट्रीय शिक्षणदिन (भारत)
संदर्भ
वर्ग:विशेष दिवस
जनहित याचिका
जनहित याचिका म्हणजे सार्वजनिक प्रश्न सोडविण्यासाठी प्रयत्नशील असलेले नागरिक सामाजिक संघटना किंवा शासकीय संघटना यांनी संपूर्ण जनतेच्या वतीने न्यायालयात दाखल केलेली याचिका. न्यायालय त्यावर विशेष विचार करून निर्णय देते. जनहित याचिकेची प्रक्रिया ही इतर सर्व न्यायालयीन कामकाजापेक्षा वेगळी आहे. कोणीही सामान्य नागरिक केवळ एका अर्जाद्वारे अथवा टपाल कार्डद्वारे ही याचिका दाखल करू शकतो.प्रसंगी न्यायालयही काही घटनांमध्ये हस्तक्षेप करून स्वतःअशी याचिका दाखल करू शकते. सध्या अनेक सजग नागरिक व संस्था याचा वापर सामाजिक हितासाठी करत आहेत.
•==जनहित याचिकेचे महत्त्व== :-हे समाज किंवा समाज कल्याणमधील बदलांसाठी प्रभावी साधन म्हणून कार्य करते. वर्ग: भारतीय न्यायव्यवस्था*/
निर्जरा (महाभारत)
शांतिपर्वातील जुनी गोष्ट
तेव्हाच आश्चर्य, एक मुलगी युद्ध करायला तयार होती. तिने (निर्जरा) दुर्योधन, अश्वत्थामा व कर्ण हे महारथींशी पण पराक्रमी युद्ध केले. तिने दुःशासनाला सांगितलं कि जेव्हा मी हे कुरुक्षेत्र युद्धात मला हरवली, तर मी तुझ्या बायको होण्यासाठी तयार आहे. हे सांगितलानंतर दुःशासनने स्वीकार केली. निर्जरा व दुःशासन ने युद्ध चालूच केली तेव्हा कोणीही हरली नाही व कोणीही जिंकली नाही. तेव्हाच निर्जराने आपले बाण व शस्त्र मारण्यात तेव्हाच थांबवली. दुःशासने एक बाण मारताच तिला हरवून टाकली.निर्जरा नंतर दुःशासनाशी लग्न करते. निर्जराची बहीण दिविजा पण दुःशासनाची बायको होती.
खानवाडी (पुरंदर)
खानवाडी हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील पुणे जिल्ह्यातील पुरंदर तालुक्यातील एक गाव आहे.
संदर्भ
वर्ग:पुरंदर तालुक्यातील गावे वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील गावे
शई होप
शई डियेगो होप (१० नोव्हेंबर, १९९३:बार्बाडोस - ) हा undefinedकडून आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळणारा खेळाडू आहे.
जातिव्यवस्थेचे निर्मूलन
हे सुद्धा पहा
वर्ग: डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे ग्रंथ वर्ग: दलित इतिहास वर्ग:दलित अभ्यास वर्ग:जाती अभ्यास
शई होप
वर्ग:वेस्ट इंडीजचे क्रिकेट खेळाडू वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
कोथळे (पुरंदर)
कोथळे हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील पुणे जिल्ह्यातील पुरंदर तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील सर्वसाधारण हवामान उष्ण व कोरडे आहे. हवामानातील बदलानुसार प्रत्येक वर्षात मुख्यतः तीन ऋतू असतात.मार्च ते मे पर्यंत उन्हाळा, जून ते ऑक्टोबर पर्यंत पावसाळा आणि नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी पर्यंत हिवाळा असतो. तालुक्यातील वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान ५०० मिमी पर्यंत असते.
लोकजीवन
कोथळे गावात बहूतांश शेती व्यवसाय करणारे लोक आहेत. नोकरी व्यवसायासाठी काही लोक पुणे मुंबई शहरात असतात. तसेच सैन्य दलात ही बरेच तरुण सेवेत आहेत. फळबाग विशेषतः डाळींब तसेच भाजीपाला शेती केली जाते. मराठा सह हिंदू धर्मातील सर्वच जातीतील लोक गावात वास्तव्यास आहेत. गावचे लोकजीवन ग्रामीण संस्कृती जपणारे आहे. पारंपरिक संणा बरोबरच श्री काळभैरव नाथांची वार्षिक यात्रा व हरिनाम सप्ताह मोठ्या उत्साहात साजरे‌ केले जातात.
नागरी सुविधा
कोथळे गावात अंगणवाडी, प्राथमिक शाळा व १०वी पर्यंत हायस्कूल आहे. गावचीच शिक्षण संस्था असणाऱ्या या विद्यालयात इतर गावांतील ही विद्यार्थी शिक्षण घेत आहेत. गावात प्रशस्त जागेत प्राथमिक आरोग्य केंद्र असून भव्य असे वाचनालय व स्पर्धा परीक्षा अभ्यासिका इमारत ही आहे. पाणी पुरवठा योजना ही उत्तम प्रकारे कार्यान्वित आहे. तसेच पिण्यासाठी फिल्टर पाणी सुद्धा उपलब्ध आहे. गावाच्या मध्यभागी ग्रामपंचायत दुमजली इमारत आहे. पोस्ट व तलाठी कार्यालय याच इमारतीत आहेत. याचबरोबर शेती व दैनंदिन जीवनात लागणाऱ्या सर्वच वस्तु व सेवां देणारी दुकाने गावा‌मध्ये आहेत.
जवळपासची गावे
कोथळे गावापासून जवळच संपूर्ण महाराष्ट्राचे‌कुलदैवत असलेले खंडोबा देवस्थान श्री क्षेत्र जेजुरी हे शहर आहे.
संदर्भ
वर्ग:पुरंदर तालुक्यातील गावे वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील गावे
प्रीती शेणॉय
प्रिती शेनॉय ह्या एक भारतीय लेखिका  आहे. 2013 पासून भारतातील 100 सर्वात प्रभावशाली सेलिब्रिटीजच्या फोर्ब्स यादीसाठी प्रिती शेनॉय यानला  सातत्याने नामांकन मिळाले आहे. प्रीती यांना ब्रॅंड्स अकादमीने इंडियन ऑफ दी इयर पुरस्कार दिला आहे. नवी दिल्ली मॅनेजमेंट इन्स्टिट्यूटने त्यांना व्यवसाय उत्कृष्टता पुरस्कारही दिला आहे. इंडिया टुडे तिला 'सर्वाधिक विक्री करणाऱ्या लिगमध्ये एकमात्र महिला' असे म्हणतात. तिच्या पुस्तके लोकप्रियता दर्शविणारी आहेत.
द डेली न्यूझ अँड एनालिसिसने तिला "अत्यंत सावधगिरीचे मन" म्हणून वर्णन केले आहे आणि द टाईम्स ऑफ इंडियाने तिच्या लिखाणास "उत्कृष्ट कथालेखन कौशल्य" म्हणून वर्णन केले आहे. कॉस्मोपॉलिटनने तिला "भारतातील सर्वात लोकप्रिय लेखकांपैकी एक" म्हणून वर्णन केले आहे, त्या भारतातील सर्वाधिक विक्री करणाऱ्या लीगमध्ये एकमात्र महिला आहे. बर्मिंगहॅम लिटरेचर फेस्टिवलमध्ये ती एक मुख्य वक्ता होती. ए सोंड (?) लिटल फ्लेमचे कव्हर देखील सोडले गेले (?).
संदर्भ
वर्ग:इ.स. १९७१
पिंपळगाव काजले
पिंपळगाव काजले हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील परभणी जिल्ह्यातील जिंतूर तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील हवामान उष्ण व कोरडे आहे.येथे नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी हा हिवाळा हंगाम असतो. हिवाळ्यात दिवसा तापमान २९ सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान १४ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते.जून ते ऑक्टोबर हा पावसाळा हंगाम असतो. पावसाळ्यात दिवसा तापमान ३० अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान २२ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते. पावसाळ्यात मध्यम प्रमाणात पाऊस पडतो. वार्षिक पर्जन्यमान ५६० मिमी असते.मार्च ते मे हा उन्हाळा मोसम असतो. उन्हाळ्यात दिवसा तापमान ४० अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान २४ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते.
संदर्भ
वर्ग:जिंतूर तालुक्यातील गावे वर्ग:परभणी जिल्ह्यातील गावे
सामाजिक समूह
सामाजिक समूहाची व्याख्या आणि वैषिष्टयेः-
1) जेव्हा दोन किंवा अधिक व्यक्ती एकत्रित येऊन परस्परांना प्रभावित करून आपल्या विविध गरजा पूर्ण करण्याचा प्रयत्न करतात. तेव्हा त्याला सामाजिक समूह असे म्हणतात.
2) सामाजिक समूह म्हणजे अषा व्यक्तीच्या समुह आहे कि ज्यांना आपल्या सदस्यात्वांची आणि संबंधांची जाणिव असते.
3) जेव्हा दोन किंवा अधिक व्यक्ती ज्या बÚयाच कालावधी करता परस्परांषी संबंधीत असतात व समान ध्येय प्राप्तीसाठी एकत्रितपणे कार्य करतात त्याला सामाजिक समूह असे म्हणतात.
वरील व्याख्येवरून सामाजिक समूहाची काही ठळक वैषिष्टये निदर्षनास येतात. या वैषिष्टयानुसार समूहाचे स्वरूप निदर्षनास येवू शकते.
1) किमान दोन व्यक्तींची आवष्यकताः
सामाजिक समूहाची निर्मिती किमान दोन व्यक्तींवर अवलंबून असते जेव्हा दोन किंवा अधिक व्यक्ती बÚयाच कालावधीकरिता परस्परांषी संबंधित असतात. परस्परांच्या अस्तित्वाची जाणीव असते. तेव्हाच सामाजिक समूह निर्माण होतो. एकटा व्यक्ती सामाजिक समूह निर्माण करू शकत नाही. काही वेळा एखादया सभेला उपस्थित असणारी व्यक्ती त्यांच्यात परस्पर संबंध नसले तर त्यांना सामाजिक समूह म्हणता येणार नाही. समूहासाठी किमान दोन व्यक्तींची आवष्यकता आणि दीर्घ कालावधीचे परस्पर संबंध असले पाहिजेत.
2) समान ध्येयः
सामाजिक समूहामध्ये कुटुंब, मित्र, परिवार, राजकीय पक्ष, कामातील सहकारी इ.चा समावेष झालेला आढळतो या सर्व समूहामध्ये समान ध्येय साध्य केली जातात.
उदा. एखादया राजकीय पक्षातील सर्व सदस्य निवडणूक जिंकून सत्ता मिळविण्याचा प्रयत्न करतात. यामध्ये वेगवेगळया मार्गाचा अवलंब होवू शकतो.
उदा. कुटुंबाचा विकास व्हावा समृद्धी व्हावी सर्व सदस्य आनंदी व सुखी रहावे म्हणून सर्व सदस्य आपआपलया परिने प्रयत्न करून समान ध्येय साध्य करण्याचा प्रयत्न करतात.
3) मानसिक एकात्मताः
सामाजिक समूहातील सदस्यांमध्ये मानसिक दृष्टया एकात्मता आढळते. त्यांच्यात आपलेपणाची भावना दिसून येते. समूहाचा समृद्धीमध्येच आपली समृद्धी आहे. समूहाच्या विकासामध्ये आपला विकास आहे. अषा प्रकारची भावना प्रत्येक सदस्यांची असते.
उदा. कुटुंबामध्ये सर्व सदस्य आपआपल्या परिने प्रयत्न करून कुटुंबाचा विकास करण्याचा प्रयत्न करतात. कारण कुटूंबाच्या विकासातूनच आपला विकास होऊ शकतो. एखादाय सदस्याला आनंद होईल म्हणून इतर सदस्य वैयक्तिक त्याग देखील करतात अषा प्रकारची भावना सामाजिक समूहामध्ये आढळते.
4) सहकार्य व परावलंबनः
समूहाच्या सदस्यांध्ये सहकार्याची भावना दिसून येे सर्व सदस्य एकाच प्रकारची कामे करून अथवा वेगवेगळया प्रकारची कामे करून समान ध्येय साध्य करण्याचा प्रयत्न करतात. त्यांच्यामध्ये सहकार्याची भावना दिसून येते स्वतःपेक्षा समूहाला विषेष महत्त्व दिल्यामुळे ते परस्परांवर अवलंबून असतात कोणत्याही प्रसंगात ते एकत्रित असतात समूहाचा सुखात किंवा दुःखात ते मानसिक आधारासाठी इतर सदस्यांवर अवलंबून असतात. सदस्य परस्परांना प्रेरित करतात आपष्यक ती मदत करतात काही कारणांमुळे अपयष आल्यास ते परस्परांवर अवलंबून असतात.
समूहाचे महत्त्वः
सामाजिक समूह हे व्यक्तीसाठी समूहासाठी अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते व्यक्तीचे अस्तित्व, समाजाची निर्मिती, आणि सातत्य हे समूहावर अवलंबून असते. व्यक्तीचा जन्म कुटुंब या समूहामध्ये होतो. जैविक अस्तित्वाची जाणीव कुटुंबामध्येच होते. बाल्यावस्थेत संगोपन, संवर्धन आणि समाजिकरणाची प्रक्रिया समूहामध्येच होते. व्यक्ती जे विविध गुण आत्मसात करते. ते देखील समूहामध्येच होऊ शकते. याषिवाय अन्न, वस्त्र, निवारा या प्राथमिक गरजा आणि मानसिक, शारीरिक, आध्यात्मिक इत्यादी गरजा देखील समूहामध्येच पूर्ण होऊ शकतात. मनुष्य एक सामाजिक प्राणी आहे. त्याचे अस्तित्व समूहामध्येच टिकू शकते. जे विविध गुण तो आत्मसात करतो व इतर कौषल्यांचा विकास करतो. हे देखील समूहामध्ये शक्य आहे. रविंद्रनाथ टागोर सारखे साहित्यिक अािवा सुनिल गावस्कर सारखे खेळाडू यांचा विकास समूहामुळेच झालेला आहे. अषा प्रकारे व्यक्तीच्या विकासासाठी सामाजिक समूह अत्यंत आवष्यक आहे. याषिवाय मित्रांच्या समूहामध्ये व्यक्ती मनमोकळेपणाने बोलून  आपल्याला पडलेल्या प्रष्नांची उत्तरे शोधण्याचा प्रयत्न करतो. अनुभवांची देवाणघेवाण होते. इतर व्यक्तींच्या बाबतीत अधिक माहिती मिळते. अषाप्रकारे व्यक्तींच्या मानसिक विकास घडून येतो.
व्यक्ती समूहात राहत असल्यामुळेच तो स्वतःची इतरांबरोबर तुलना करू शकतो या तुलनेतूनच आपल्याला विकास करण्याची प्रेरणा मिळते. कार्यक्षमतेत वाढ होते. आणि यामुळेच समूह व्यक्तींच्या कार्यक्षमतेत वाढ करून इतर कौषल्य प्राप्त करून व्यावसायिक विकास साधणयस मदत करते.
लहान-मोठे समूह एकत्रित मिळूनच समाजाची निर्मिती होते. समाजाचे स्वास्थ्य आणि स्थैर्य या समूहांवर अवलंबून असते. मित्र परिवार, कुटूंब, नातेवाईक कामातील सहकारी इत्यादी लहान समूहांपासून राजकीय पक्ष एखादया धर्माचे सदस्य इत्यादीसारखे मोठे समूह परस्परांषी संबंधित असतात कोणत्याही एका समूहात अडथळे अथवा विघ्न निर्माण झाले तर त्याच परिणाम संपूर्ण समाजव्यवस्थेवर होत असतो. त्यामुळे समूह समाजाच्या सातत्यासाठी आणि स्थैर्यासाठी अत्यंत आवष्यक आहे.
सामाजिक समूहांचे वर्गीकरणः-
1) आकारः
समूहाच्या आकारातून त्याचे दोन प्रकार करता येतात. जया समूहामध्ये सदस्यांची संख्या कमी आहे अषा समहाला लहान समूह असे म्हणतात.
उदा. कुटुंब, मित्र, नातेवाईक, इत्यादी.
ज्या समूहामध्ये सदस्यांची संख्या जास्त आहे.
उदा. राजकीय, पक्ष, जात, धर्म, इत्यादी यांना मोठा समूह असे म्हणतात.
2) व्यक्तीगत इच्छाः
उदा. जात, धर्म, कुटुंब, इत्यादी, यांचे सदस्यत्व जन्मानेच रप्राप्त होत असते. याउलट ज्या समूहाचे सदस्यत्व सिव्कारणे अथवा न स्विकारणे व्यक्तीच्या हातामध्ये असते. त्याला एैच्छिक समूह असे म्हणतात.
उदा. राजकीय पक्ष, मित्र, नोकरीचे ठिकाण.
3) कालमर्यादाः
जे समूह अल्प कालावधीकरिता निर्माण झालेले असतात व आपला हेतू साध्य झाल्यानंतर ते विसर्जित होतात त्यांना अस्थायी समूह असे म्हणतात.
उदा. गणेषमंडळ अथवा नवरात्र मंडळातील सदस्या याउलट जे समूह स्थिर स्वरूपाचे असतात. ज्यातील सदस्य बदलतात परंतु समूह टिकून राहतो अषा समूहाला स्थायी समूह असे म्हणतात.
उदाः राज्यसभेतील सदस्यांचा समूह होय.
4) हितसंबंधः
काही व्यक्ती विषेष ध्येय साध्य करण्यासाठी एकत्र आलेले असतात.
उदा. बँकेतील कर्मचाÚयांचे समूह अथवा मित्रपरिवार याला सामान्य हितंसंबंध समूह असे म्हणतात.
5) सदस्यत्वः
उदा. एखादा षिक्षक हा त्याच्या कुटूंबाचा, त्याचा मित्रांचा अथवा षिक्षक संघटनेचा सदस्य असू शकतो परंतु व्यापारांच्य संघटनेचा तोच सदस्य नसतो. यावरून व्यक्ती ज्या समूहांचा सदस्य नाही ते समूह त्याच्यासाठी बर्हिसमूह म्हणून ओळखले जातात.
6) संबंधाचे स्वरूपः
व्यक्तींमधील संबंध हे कोणत्या प्रकारचे आहेत. यावरून समूह निष्चित केले जातात. व्यक्तींमधील संबंध समोरासमोरचे जवळचे  आत्मियतेचे असले तर अषा संबंधंाना प्राथमिक संबंध असे म्हणतात. प्राथमिक संबंध असणाÚया समूहांना प्राथमिक समूह असे म्हणतात. याउलट त्या संबंधामध्ये व्यवहाराकरिता आहे जे संबंध कामापुरते आहेत असे संबंध असणाÚया व्यक्तींच्या समूहाला दुय्यम समूह असे म्हणतात. अषा प्रकारे समूहाचे वर्गीकरण करणे शक्य आहे.
चाल्र्स कूलेः-
संबंधाचे स्वरूपः
विविध निकसाच्या आधारे केलेल्या वर्गीकरणातून चाल्र्स कूले यांनी व्यक्तींमधील संबंधांच्या आधारे प्राथमिक आणि दुय्यम असे दोन संबंध स्पष्ट केले आहेत. प्राथमिक आणि दुय्यम समूह हे अत्यंत मूलभूत मानले जातात.
1) प्राथमिक समूहः
अमेरिकन समाजषास्त्रज्ञ चाल्र्स कूले यांनी 1909 साली सोशल आर्गनायझेशन या ग्रंथात प्राथमिक समूहाची संकल्पना मंाडली आहे. प्राथमिक समह म्हणजे काय हे स्पष्ट करताना चाल्र्स कूले असे म्हणतात कि, ज्या समूहात अतिषय निकटचे समोरासमोरचे व जिव्हाळयाचे संबंध आहेत. व ज्यातील सदस्यांमध्ये सहकार्य व परस्परांसाठी त्याग करण्याची भावना आहे अषा समूहाला प्राथमिक समूह असे म्हणतात. हे समूह व्यक्तीचे सामाजिक स्वरूप निष्चित करण्यास मुख्य आधार असतात.
कूले यांच्या मते समुहातील सदस्यामध्ये परस्परांबरोबर  समोरासमोरचे सातत्याने येणारे संबंध असल्याने त्यांच्यात घनिष्ठ संबंध निर्माण होतात. सर्व सदस्यांमध्ये आपलेपणाची भावना व एकोपा तिव्रतेने दिसून येतो. समुहातील सर्व सदस्य समान ध्येय पूर्तीसाठी एकत्रितपणे अथवा विभक्तपणे प्रयत्न करतात.
उदा. कुटुंब या समुहामध्ये समोरासमोरचे व निकटचे संबंध आढळतात. सर्व सदस्यांमध्ये परस्परांसाठी त्याग करण्याची भावना आढळते सर्व सदस्य आपआपल्या मार्गानी प्रयत्न करून कुटुंबाचा विकास करण्याचा प्रयत्न करतात.
प्राथमिक समूह निर्माण होण्यास आवष्यक घटकः-
कोणताही प्राथमिक समूह निर्माण होण्यास तीन घटक अत्यंत आवष्यक आहेत.
1) सदस्यांतील भौतिक सान्निध्यः
प्राथमिक समूहातील निर्मितीसाठी सदस्यांमध्ये भौतिक सान्निध्य असणे आवष्यक आहे. सदस्य एकमेकांपासून दूर अंतरावर राहत असतील, त्यांच्यात फारसा संपर्क येत नसेल तर त्यांच्यात आपलेपणाची भावना निर्माण होणार नाही. भौतिक सान्निध्यामुळेच विचारांची, भावनांची आणि मानसिक आधाराची देवाण-घेवाण जास्त प्रमाणात होऊ शकते. यातूनच प्राथमिक समूह निर्माण होऊ शकते.
2) समूहाचा आकारः
समूहाच्या आकारावरच भौतिक सानिन्ध्य आणि निकटचे संबंध अवलंबून असतात. समूहाचा आकार मोठा असेल तर सदस्यांमध्ये निकटचे संबंध प्रस्थापित होऊ शकत नाहीत. याउलट समूह लहान असला तर व्यक्तींमध्ये भौतिक सान्निध्य परस्परांची वैयक्तिक ओळख परस्परांच्या सुख दुःखात समरस होण्याची वातावरण दिसून येते. यामुळेच संबंधातील व्यवहारीकता कमी होऊन आत्मियतेचे व जिव्हाळयाचे संबंध निर्माण होऊ शकतात.
3) संबंधातील सातत्यः
उदा. कुटूंब, मित्र परिवार, नातेवाईक, शेजारी या सर्व समुहांमध्ये भौतिक सान्निध्य व संबंधातील सातत्यपणा असतो. त्याचा आकार लहान असल्यामुळे हे दोन्ही घटक शक्य होतात. म्हणूनच त्याला आपण प्राथमिक समूह असे म्हणतो. काही वेळा लोक सम्मेलन, साहित्य, परिषद किंवा सभेसाठी एकत्र येतात अषा लोकांचा समूह आकाराने लहान असतो. सदस्यांमध्ये भौतिक सान्निध्य आधि सातत्यपणे येणारा संबंध असे जरी असले तरी त्याला प्राथमिक समूह म्हणता येत नाही.
याचे प्रमूख कारण म्हणजे हे भौतिक सांन्निध्य आणि संबंध अल्पकालावधीचे असतात. संम्मेलन अथवा परिषद संपली कि, लोक प्रस्थापित झालेले संबंध विसरून जातात. म्हणून त्याला प्राथमिक समूह म्हणता येत नाही.
प्राथमिक समुहाची / समुहातील संबंधांची वैषिष्टयेः
प्राथमिक समूह ही संकल्पना अधिक समजावून घेण्यासाठी त्याची वैषिष्टये पाहणे आवष्यक आहे.
1) उद्दिष्टांची एकरूपताः
प्राथमिक समुहामध्ये उद्दिष्टांची एकरूपता दिसून येते. एकमेकांच्या हिताची काळजी घेतली जाते. प्राथमिक समूहाच्या सुखातच आणि विकासातच आपले सुख आणि विकास दडलेला आहे याची जाणीाव प्रत्येकाला असते. समूहाचा विकास झाला की आपला विकास होणारच याची जाणीव प्रत्येकाला असते. त्यामुळे सदस्य स्वतःपेक्षा समूहाला अधिक महत्त्व देतात.
उदाः कुटुंबातील एखादया सदस्याला नोकरी लागली कि त्याचा आनंद त्याच्यापुरता मर्यादित नसून कुटुंबात दिसून येतो. कुटुंबातील एखादा व्यक्ती आजारी असेल तर त्याची पिडा तो एकटाच सहन करीत नाही तर त्याचा त्रास सर्वांना होत असतो अषा प्रकारे समूहातील ध्येय उद्दिष्टये समान असून व्यक्ती वेगवेगळया मार्गाचा अवलंब करून ती उद्दिष्टये साध्य करण्याचा प्रयत्न करतात.
उदा. महाविद्यालयातील विद्यार्थी आपली उद्दिष्टये साध्य करण्यासाठी एकत्रितपणे प्रयत्न करतात. काही वेळा आपल्या मित्राकडून झालेल्या चुकांसाठी इतर मित्रदेखील षिक्षा भोगायला तयार असतात. म्हणूनच प्राथमिक समुहात एकरूपता आहे असे म्हटले जाते.
2) प्राथमिक संबंध टिकविणे हेच ध्येयः
प्राथमिक समुहामध्ये प्रस्थापित झालेले संबंध काही मिळविण्यासाठी अस्तित्वात आलेले नसतात. आई-वडिल, आपल्या वृदधकाळी मुलगा आपली काळजी घेईल म्हाून त्याची काळजी घेत नाहीत. ती आपली जबाबदारी आहे आणि मुलांनी भविष्यात दूर्लक्ष केले तरी चालेल तरी आई-वडिल त्याची काळजी घेत असतात.
It is not means to an end, but it is the means and the end. यानुसार प्राथमिक समूह ध्येयपूर्तीसाठी आवष्यक असणारे साधन नाही परंतु प्राथमिक समूह म्हणजे ध्येय आणि साधन होय. प्राथमिक संबंधातून कोणत्याही प्रकारची अपेक्षा केली जात नाही. काही वेळा व्यक्ती आपल्या मित्रासाठी अथवा कुटुंबीयासाठी कोणत्याही प्रकारचा त्याग करण्यास तयार असतात. संबंधांची किंवा त्यांग करणयची परतफेड व्हावी अषी अपेक्षा नसते. हाच त्यांच्यामधील मुख्य उद्देष आहे.
3) परस्पर संबंध व्यक्तीगत स्वरूपाचे असतातः
प्राथमिक समूहातील सर्व सदस्य परस्परांना वैयक्तिकरित्या ओळखत असतात. या समूहातध्ये व्यकित कोणत्या पदावर आहे तिची आर्थिक मिळकत किती या व्यावािरिक गोष्टींना महत्त्व नसून त्या व्यक्तीला महत्त्व असते.
उदा. एखादया बँकेमध्ये सर्वोच्च पदावार काम करणाÚया व्यक्तीला इतर सर्व लोक मानसन्मान देत असतात. जेव्हा तो व्यक्ती निवृत्त होतो तेव्हा कोणही त्याला महत्त्व देत नाही याचे कारण म्हणजे या परिस्थितीमध्ये त्या व्यक्तीला महत्त्व नसून त्याच्या पदाला महत्त्व असते. परंतु प्राथमिक समूहामध्ये त्या व्यक्तीच्या पदाला महत्त्व नसून व्यक्तीला महत्त्व असते. तो व्यक्ती नसता तर संबंध प्रस्थापित झाले नसते. याबरोबरच प्राथमिक समूहातील सदस्यांना परस्परांच्या आवडी-निवडी, स्वभाव इच्छा-आकांक्षा सर्व माहित असतात. अषाप्रकारचे संबंध फक्त प्राथमिक समूहातच दिसून येतात.
4) प्राथमिक संबध स्वयंप्रेरीत असतात:-
प्राथमिक समुहातील संबध हे कोणत्या कारणामुळे निर्माण झोलेले नसतात. काही ध्येय साध्य करण्याकरीता व्यक्ती एकत्र येतात. भौतिक सानिध्य प्रस्थापित होते. सतत संबध येतात. यातून जवळीक व प्राथमिकता निमार्ण होत जाते. त्या व्यक्तींबरोबर आपले विचार जुळतात,ज्या व्यक्तीच्या सान्निध्यात राहण्याने आपल्याला प्रसन्नता वाटते यातुन प्राथमिक संबध निर्माण होतात. कोणतीही व्यक्ती ठरवून प्राथमिक संबध निर्माण करू शकत नाही. किंवा इतर व्यक्तीच्या प्रयत्नाने देखील संबधात प्राथमिकता निर्माण होऊ शकत नाही. हे संबध उत्स्फुर्त पणे निर्माण होतात.
5) सदस्यांच्या वर्तणूकीवर अनौपचारिक नियंत्रण:-
प्राथमिक समुहातील सदस्य परस्परांच्या वर्तणूकीवर अनौपचारिक नियंत्रण ठेवीत असतात.
उदा. एखादा मित्र चुकीच्या मार्गाने जात असेल तर इतर सर्व मित्र त्याला समजावून सांगण्याचा प्रयत्न करतात चुकीच्या मार्गापासून परावृत्त करतात. कुटूंबामध्ये देखील मुलाकडून चूक झाल्यास त्याला योग्य समज देऊन आई-वडील पुन्हा पहिल्यासारखे वागु लागतात. मुलाकडून चांगले कृत्य घडल्यास आई-वडील त्याला पारितोषिक किंवा बक्षिस देऊन त्या दिषेने जाण्यास त्याला प्रोत्साहित करतात. अषा प्रकारे सदस्यांवर अनौपचारिक नियंत्रण ठेवले जाते.
6) प्राथमिक स्वरूप:-
प्राथमिक समुहातील संबधामध्ये भावनिक एकता असते. मुले आई-वडिलांवर अन्न, वस्त्र, निवारा या गरजांसाठीच अवलंबून नसतात त्यांना यापेक्षाही अधिक हवे असते. भाविनक अधार हा फक्त कुटूंबाकडूनच मिळू शकतो. इतर कोणत्याही व्यक्तीपुढे आपण मन मोकळे केले तर त्याच्या परिणाम होत नाही. या उलट प्राथमिक समुहामध्ये जीवनातील लहान-सहान गोष्टींची देखील दखल घेतली जाते. आणि भावनिक आधार दिला जातो.
उदा. आपला मुलगा काॅलेजला जातो का? हे पाहण्यापुरतेच वडिलांचे कार्य नसते. मुलाच्या अडी-अडचणी समजावून घेऊन त्या सोडविण्याचा प्रयत्न करून त्याला प्रोत्साहित करण्याचे कार्य देखील वडील करतात. अषा प्रकारचा आधार प्राथमिक समूहातच मिळू शकतो.
समाजषास्त्रज्ञांनुसार व्यक्ती आणि समाजासाठी प्राथमिक समूह अत्यंत आवष्यक आहे. व्यक्ती आपल्या आयुष्यातील सर्वात जास्त काळ प्राथमिक समूहात घालवितो. कुटुंब, मित्र शेजारी, नातेवाईक इत्यादी व्यक्तींच्या सान्निध्यात आयुष्यातील जास्तीत-जास्त वेळ व्यथित होतो. याबरोबरच व्यक्तीला अन्न, वस्त्र, निवारा या तीन गरजांव्यतिरिक्त भावनिक, मानसिक, शारिरिक इ. अनेक गरजादेखील असतात. यांची पूर्तता प्राथमिक समूहातच होऊ शकते म्हणूनच प्राथमिक समूह अत्यंत आवष्यक आहे.
व्यक्तीचा जन्म हा कुटुंबासारख्या प्राथमिक समूहात होतो. या प्राथमिक समूहात मुलांचे संगोपन संवर्धन व समाजीकरणाची प्रक्रिया सुरू होते. प्राथमिक समूहात तो संस्कृती आत्सात करू लागतो. विविध प्रथा, पद्धती, सण, उत्सव यांची त्याला कल्पना येते. इतरांच्या सान्निध्यामुळे तो भाषा बोलू लागतो बÚया वाईट गोष्टींची त्याला कल्पना येऊ लागते. चांगल्या गोष्टी करण्यासाठी त्याला कुटूंबातून प्रोत्साहन व प्रेरणा मिळते. इतर सामाजिक भुमिकांची त्याला जाणीव होऊन तो एक जबाबदार नागरिक बनू लागतो. प्रेम, जिव्हाळा, आत्मीयता या भावना किंवा आधार ज्या विकत मिळत नाहीत. ते प्राथमिक, समूहात न मागता मिळत असतात व्यक्तीला योग्य मार्गदर्षन मिळते. चुक णली असेल तर त्याला क्षमा करून पुन्हा उभे राहण्यासाठी प्रोत्साहन केले जाते. यामुळे व्यक्तीला मानसिक सुरक्षितता लाभते प्राथमिक समूहातील सदस्य हे व्यक्तीचे खरे हितचिंतक असतात त्यामुळे व्यक्तीचा विकास होण्यास मदत होते अषा प्रकारे प्राथमिक समूह महत्त्वाचा आहे.
कूले यांनी प्राथमिक समूहातील जी संकल्पना मांडली त्याच्या बरोबर विरोधी परिस्थती ज्या समुहात दिसून येते त्याला दुय्यम समूह असे म्हणतात. हर्टन व हंट या विचारवंतानुसार दुय्यम समुह म्हणजे ज्या समुहात सामाजिक संपर्क हे व्यक्ती निरपेक्ष तुटक व उपयुक्तवादी असतात ज्या समुहामध्ये कामापुरते संबंध निर्माण झालेले असतात.ज्या समुहामध्ये कामापुरते संबंध निर्माण झालेले असतात ज्याच्यात प्राथमिकता नसते असे दुय्यम स्वरूपाचे संबंध ज्या समुहात आढळतात त्याला दुय्यम समूह असे म्हणतात.
उदा. एखादया कारखान्यामध्ये सर्व कामगार एकत्रितपणे वस्तूचे उत्पादन करण्यासाठी परस्परांच्या संपर्कत येतात कामगार संघटना देखील स्थापन करतात परंतु त्याच्या संबंधात प्राथमिकता दिसत नाही राजकीय पक्ष देखील त्यांतील सदस्य सत्ता मिळविण्यासाठी एकत्र येतील. परंतु, त्याच्यात प्राथमिकता निर्माण होत नाही. याषिवाय शहरी समुदयात अषा प्रकारे संबंध मोठया प्रमाणात आढळतात. व्यक्ती फक्त कामापुरते एकत्र येत असतात काम झाले कि, संबंध विसर्जित होतात. व्यक्तीपेक्षा त्याच्या कार्याला व पदाला महत्त्व असते. त्याला दुय्यम समूह असे म्हणतात ही संकल्पना अधिक समजावून घेण्यासाठी त्याची वैषिष्टये पाहणे आवष्यक आहे.
दुय्यम समूहाची वैषिष्टयेः
1) संबंध अप्रत्यक्ष व्यक्ती निरपेक्ष असतातः
दुय्यम समूहातील संबंध हे सहकार्याचे असले तरी व्यावहारिक स्वरूपाचे असतात. हे संबंध कामापुरते असतात. काम संपुष्टात आले कि, संबंध संपतात यात व्यक्तिला महत्त्व नसून पदाला असते.
उदा. बँकेतील कर्मचारी व खातेदार यांच्यातील संबंध खातेदाराची अपेक्षा असते कि,आपल्या खात्यातून पैसे मिळावेत बँकेतील कर्मचारी कोण आहे याची त्याला काळजी नसते. मालकदेखील नोकर कोण आहे? याचा विचार न करता आपल्या हाताखाली काम करण्यासाठी एक व्यक्ती आहे ज्याला पैसे दिले की तो काम करतो असा मर्यादित विचार करतो त्यामुळे दुय्यम समुहात संबंध व्यक्ती निरपेक्ष असतात.
2) आकाराचे बंधन नाहीः
प्राथमिक समुहामध्ये सदस्यांत समोरा-समोरचे व व्यक्तीगत संबंध असतात. त्यासाठी आकार लहान असणे आवष्यक आहे परंतु जेथे कामापुरते संबंध आहेत. तेथे आकाराचे कोणतेही बंधन नसते.
3) भौतिक सान्निध्याची आवष्यकता नाहीः
ज्या प्राथमिक समूहात व्यक्तीगत संबंध प्रस्थापित होण्यासाठी भौतिक सान्निध्य आवष्यक असते. असे सान्निध्य दुय्यम समुहात आवष्यक नाही. सदस्य वेगवेगळया प्रसार माध्यमांचा वापर करून परस्परांषी संपर्क साधू शकतात. भौतिक सान्निध्याची आवष्यकता नसते.
4) सदस्यत्व एैच्छिक स्वरूपाचे असतेः
व्यक्ती जन्म हा प्राथमिक समुहात होतो. त्याचे सदस्यत्व स्विकारणे अथवा न स्विकारणे हे व्यक्तीच्या हाती नसते. परंतु आपण या बँकेत काम करावे कि नाही त्या कारखान्यात नोकरी स्विकारावी या महाविद्यालयात षिकावे की परदेषात जावे हे निवडण्याचे सर्व अधिकार व्यक्तीजवळ असतात. दुय्यम समुहाचे सदस्यत्व स्विकारणे अथवा न स्विकारणे व्यक्तीच्या इच्छेवर अवलंबून असते.
उदा. टायपिंग क्लास चालविणारे षिक्षक व त्यांचे विद्यार्थी टायपिंग षिकण्यापुरते संबंध प्रस्थापित झालेले असतात. अषा प्रकारे दुय्यम समूह साधन म्हणून वापरला जातो.
6) करारात्मक स्वरूपः
दुय्यम समुहामध्ये संबंध करारात्मक स्वरूपाचे असतात. सदस्यांबरोबर कसे बोलावे वेळेचे पालन करावे कोणी कोणत्या जबाबदाÚया पार पाडव्यात कोणाला किती अधिकार आहेत या सर्व गोष्टी निष्चित असतात.
उदा. एखादया कारखान्यात कामाला वेळेवर जाणे, वरिष्ठांनी सांगितलेले सर्व ऐकणे नियमांचे काटेकारपणे पालन करणे इत्यादी विविध नियमांचे पालन प्रत्येकाला करावे लागते. बÚयाच दुय्यम समुहामध्ये नियम लिखित स्वरूपाचे असताता त्यामुळे त्याचे स्वरूप करारात्मक आहे असे म्हटले जाते.
7) संपर्क साधनांचा वापरः
प्राथमिक समुहामध्ये सदस्यांमध्ये संबंध हे वैयक्तिक समोरासमोरचे आणि निकटचे असतात. संपर्क साधण्यासाठी संपर्क माध्यमांचा वापर फारसा होत नाही. याउलट दुय्यम समुहात समोरासमोरचे संबंध येतात. टेलिफोन, पत्र व्यवहार  इत्यादी संपर्क माध्यमांचा वापर करून संबंध प्रस्थापित होत असतात.
8) व्यक्तीमत्वाच्या मर्यादित भागांवर परिणामः
प्राथमिक समुहामध्ये व्यक्तीचा सर्वांगीन विकास होत असतो परंतु दुय्यम समुहामध्ये व्यक्ती कामापुरते एकत्रित आलेले असतात. या अल्प कालावधीतच ते परस्परांना प्रभावित करू शकतात.
उदा. बँकेतील कर्मचारी सहकार्याच्या सान्निध्यात राहताना बँकेतील कामकाजाची सर्व माहिती मिळवू शकतो परंतु यामुळे त्याचा भावनिक आध्यात्मिक विकास होत नाही हा विकास प्राथमिक समुहातच साध्य होऊ शकतो.
दुय्यम समुहाचे महत्त्वः-
दुय्यम समूह व्यक्ती आणि समाजासाठी अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो. व्यक्तीचा जन्म जरी कुटूंबासारखा प्राथमिक संस्थेत झालेला असला तरी त्याचा व्यावहारिक विकास दुय्यम समुहातच होतो. दुय्यम समुहाचे सदस्य झाल्याषिवाय व्यक्तीचा विकास होऊ शकत नाही. व्यक्तीची कार्यक्षमता वाढवू शकत नाही. कार्यक्षमता वाढविण्यासाठी कौषल्य प्राप्त करून विकास करण्यासाठी दुय्यम समुहाची आवष्यकता असते. दुय्यम समुहातील इतर सदस्य विकास करण्यासाठी प्रेरित करतात. व्यक्तींच्या पुढे ते एक आदर्ष असतात. व्यक्तींच्या पुढे आदर्ष असल्यामुळे तो गुण कौषल्य विकसीत करून स्वतःची प्रगती साधू शकतात दुय्यम समुहातील सदस्यांमध्ये कमी तीव्रतेची स्पर्धा असते. ते परस्परांबरोबर संघर्ष करून आपण श्रेष्ठ आहोत असे सिद्ध करण्याचा प्रयत्न करतात. या प्रयत्नामधूनच व्यक्तीची कार्यक्षमता आणि कौषल्य वाढवू शकतात. अषा प्रकारे व्यक्तीच्या विकासासाठी दुय्यम समुह महत्त्वाचा आहे. याबरोबरच व्यक्तीच्या विविध गरजाच्या पुर्ततेसाठी दुय्यम समुह उत्तम संधी देतो. दुय्यम समुहाच्या वाढत्या प्रमाणामुळे व्यक्तीच्या दर्जा अधिक कुषलतेने पूर्ण होऊ लागल्या आहेत. दुय्यम समुहामुळे विषेषीकरणाला महत्त्व प्राप्त झाले यामुळे प्रतयेक विषयात प्रभुत्व असणारी व्यक्ती निर्माण होऊ लागली. हे विषेष व्यक्ती इतरांच्या गरजा सहजपणे पूर्ण करू लागलेली आहेत.
प्राथमिक समुहाबरोबरच दुय्यम समुह देखील समाजासाठी आवष्यक आहे. ज्याप्रकारे व्यक्ती भावनिक विकासासाठी प्राथमिक समुहावर अवलंबून असतो. तसेच व्यावहारिक विकासासाठी दुय्यम समुहावर अवलंबून राहवे लागते. अषा लहान मोठया समुहातूनच समाजाची निर्मिती होत असते. समाजाचे सातत्य, स्थैर्य आणि सुरक्षितता दुय्यम समुहावर पूर्णतः अवलंबून असते. अषा प्रकारे दुय्यम समुह व्यक्ती आणि समाजासाठी महत्त्वाचा मानला जातो.
दुय्यम व प्राथमिक समुहाची परस्पर पुरकता व फरकः-