cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
२०१९-२१ विश्व कसोटी अजिंक्यपद स्पर्धा अंतिम सामना
दिवस चौथा
चौथ्या दिवसाचा संपूर्ण खेळ पावसामुळे होऊ शकला नाही. न्यू झीलंडची धावसंख्या जैसे थे स्थितीत.
दिवस पाचवा
पाचव्या दिवसाचा खेळ पावसामुळे ब्रिटीश वेळेनुसार सकाळी ११:३० वाजता सुरू झाला. केन विल्यमसन आणि रॉस टेलर यांनी पहिल्या तासात धिम्यागतीने फलंदाजी करत ११७ धावांपर्यंत मजल मारली. त्यानंतर इशांत शर्मा आणि मोहम्मद शमीने टेलर, बी.जे. वॅटलिंग आणि हेन्री निकोल्स या तिघांना बाद केले. उपहारापर्यंत न्यू झीलंडची धावसंख्या ५ गड्यांच्या मोबदल्यात १३५ धावा अशी होती.
रोहित शर्मा आणि गिल यांनी पुन्हा सलामीला उतरत भारताच्या दुसऱ्या डावास सुरुवात केली. गिल आणि रोहित पाठोपाठ बाद झाले. पाचव्या दिवसअखेर भारताची २ गड्यांच्या मोबदल्यात ६४ धावा अशी स्थिती होती. भारताने दुसऱ्या डावात ३२ धावांची आघाडी मिळवली.
दिवस सहावा
सहावा दिवस हा अधिकृत राखीव दिवस होता. भारताने विराट कोहली आणि चेतेश्वर पुजारा या जोडीच्या मदतीने आदल्या दिवसाच्या ६४ धावांच्या धावसंख्येत भर घालायला सुरुवात केली. केवळ ७ धावांची भर घालत जेमीसनच्या गोलंदाजीवर कोहली आणि पुजारा बाद झाले. नंतर आलेला उपकर्णधार अजिंक्य रहाणे देखील ट्रेंट बोल्टच्या गोलंदाजीवर बाद झाला. उपहारापर्यंत ऋषभ पंत आणि रविंद्र जडेजा यांनी भारताला ५ गड्यांच्या मोबदल्यात ९८ धावांची मजल मारून दिली. उपहारानंतर लगेचच नील वॅग्नरने जडेजाचा अडथळा दूर केला. ऑफसाईडला अप्रतिम उडी मारत यष्टीरक्षक बी.जे. वॅटलिंग ने जडेजाचा अचूक झेल टिपला. ऋषभ पंत जेव्हा ४१ धावा करून बाद झाला तेव्हा भारताची स्थिती ७ गड्यांच्या मोबदल्यात १५७ धावा अशी होती. तळातल्या फलंदाजांनी १७० धावांपर्यंत भारताची धावसंख्या नेली. भारत दुसऱ्या डावात १७० धावांवर सर्वबाद झाला. न्यू झीलंडला पहिले वहिले कसोटी विश्वविजेतेपद जिंकण्यासाठी १३९ धावांचा पाठलाग करायचा होता.
न्यू झीलंडच्या कॉन्वे-लॅथम या सलामी जोडीने दुसऱ्या डावात दणक्यात सुरुवात केली. त्यांनी पहिल्या गड्यासाठी ३३ धावा जोडल्या परंतु फिरकी गोलंदाज रविचंद्रन अश्विन याने दोघांना बाद करत भारताच्या आशा उंचावत ठेवल्या. न्यू झीलंड २ गड्यांच्या मोबदल्यात ४४ धावांवर होता. त्यानंतर उतरलेल्या विल्यमसन-टेलर जोडीने धावा जोडण्यास सुरुवात केली. भारताने लागोपाठ चार निर्धाव षटके टाकली, न्यू झीलंडला या स्थितीत ३१ षटकांमध्ये अजून ९३ धावांची आवश्यकता होती. २३व्या षटकानंतर विल्यमसन आक्रमक फलंदाजी करायला लागला. ४६व्या षटकात न्यू झीलंडने १३९ धावांचे लक्ष्य पार केले आणि भारताला ८ गडी राखून पराभूत करत पहिले वहिले कसोटी विश्वविजेतेपद मिळवले. विराट कोहलीच्या नेतृत्वात भारताने तिसऱ्यांदा आयसीसीच्या स्पर्धांमधील बाद फेरी किंवा अंतिम सामन्यात पराभूत व्हावे लागले.
अंतिम सामन्यानंतर न्यू झीलंडच्या बी.जे. वॅटलिंग याने आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मधून निवृत्ती जाहीर केली.
वर्ग:इ.स. २०२१ मधील क्रिकेट * *
आलियाबादवाडी
आलियाबादवाडी हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील उस्मानाबाद जिल्ह्यातील भूम तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील वातावरण साधारणपणे उष्ण व कोरडे असते. पावसाळा जून महिन्याच्या मध्यापासून सुरू होऊन सप्टेंबरच्या शेवटी संपतो.ऑक्टोबर ते नोव्हेंबर मध्यापर्यंत दमट वातावरण असते. नोव्हेंबर मध्य ते जानेवारी हिवाळा असतो. फेब्रुवारी ते मार्च वातावरण कोरडे असते. एप्रिल ते जून उन्हाळा असतो.सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान ६८० मिलीमीटर असते.
संदर्भ
वर्ग:भूम तालुक्यातील गावे वर्ग:उस्मानाबाद जिल्ह्यातील गावे
जुईगवळी
जुईगवळी हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील मध्य कोकणातील रायगड जिल्ह्यातील अलिबाग तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते.
संदर्भ
१.https://villageinfo.in/ २.https://www.census2011.co.in/ ३.http://tourism.gov.in/ ४.https://www.incredibleindia.org/ ५.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism ६.https://www.mapsofindia.com/
वर्ग:अलिबाग तालुक्यातील गावे वर्ग:रायगड जिल्ह्यातील गावे
२०१७ यू.एस. ओपन महिला एकेरी
मानांकन
''(अंतिम फेरी)
विभाग ८
महिला एकेरी
कलामंडलम कल्याणीकुट्टी अम्मा
कलामंडलम कल्याणीकुट्टी अम्मा (1915 - 1999) या दक्षिण भारतातील केरळमधील मोहिनीअट्टम नृत्यांगना होत्या. केरळ राज्याच्या मलप्पुरम जिल्ह्यातील थिरुनावया येथील रहिवासी होत्या. त्यांनी मोहिनीअट्टमला निराशाजनक, जवळ-जवळ नामशेष झालेल्या राज्यातून भारतीय शास्त्रीय नृत्याच्या मुख्य प्रवाहात पुनरुत्थित करण्यात, त्याची औपचारिक रचना आणि अलंकार प्रदान करण्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावली.
कल्याणीकुट्टी अम्मा केरळ कलामंडलमच्या सुरुवातीच्या बॅचच्या विद्यार्थ्यांपैकी एक होत्या. दिवंगत कथकली उस्ताद पद्मश्री कलामंडलम कृष्णन नायर यांच्याशी विवाह केला होता.
कल्याणीकुट्टी अम्मा यांनी लिहिलेल्या दोन पुस्तकांपैकी, "मोहिनीअट्टम - इतिहास आणि नृत्य रचना" हे मोहिनीअट्टमवरील एक विस्तृत आणि केवळ अस्सल दस्तऐवजीकरण मानले जाते. त्यांच्या शिष्यांमध्ये तिच्या मुली श्रीदेवी राजन, कला विजयन, मृणालिनी साराभाई, दीप्ती ओमचेरी भल्ला आणि स्मिता राजन यादेखील आहेत.
केरळ संगीत नाटक अकादमी आणि केंद्र संगीत नाटक अकादमी या दोन्ही पुरस्कारांच्या विजेत्या, कल्याणीकुट्टी अम्मा यांना १९९७ - १९९८ मध्ये प्रतिष्ठित कालिदास सन्मानाने सन्मानित करण्यात आले आहे. १२ मे १९९९ रोजी त्रिपुनिथुरा (जेथे जोडपे स्थायिक झाले होते) वयाच्या ८४ व्या वर्षी तिचे निधन झाले. तिचा मुलगा कलशाला बाबू हा सिनेमा आणि टेलिव्हिजन अभिनेता होता, तर तिची नात स्मिता राजन एक प्रसिद्ध मोहिनीअट्टम कलाकार आहे.
तिला प्रसिद्ध कवी वल्लाथोल नारायण मेनन यांच्याकडून 'कवयित्री' पुरस्कार मिळाला. १९८६ मध्ये त्यांना केरळ कलामंडला फेलोशिप मिळाली.
२०१९ मध्ये त्यांची नात, स्मिता राजन हिने कल्याणीकुट्टी अम्मा यांच्या जीवनावर आणि कार्यांवर "मदर ऑफ मोहिनीअट्टम" हा चित्रपट तयार केला ज्याचे दिग्दर्शन डॉ. विनोद मानकरा यांनी केले आहे.
कल्याणीकुट्टी अम्मा यांनी मोहिनीअट्टमची कला भारताच्या पलीकडे गेली. पहिली रशियन नृत्यांगना, मोहिनीअट्टम, मिलाना सेवेर्स्काया होती. १९९७ मध्ये, कलामंडलम कल्याणीकुट्टी अम्मा यांनी तिला मोहिनीअट्टम परंपरा चालू ठेवण्यासाठी आशीर्वाद दिला. मिलाना सेवेर्स्काया यांनी सेंट पीटर्सबर्ग, रशिया येथे मोहिनीअट्टमची भारताबाहेरील पहिली शाळा तयार केली. तिने नाट्य थिएटरची स्थापना केली, जिथे आपण कलामंडलम कल्याणीकुट्टी अम्मा ही नृत्यदिग्दर्शित नाटके पाहू शकता, तिच्या स्मृतीला समर्पित. मिलना सिवर्स्काया यांनी गुरू कल्याणीकुट्टी अम्मा यांच्या स्मृतीला समर्पित एक चित्रपट रिलीज केला आहे ज्यामध्ये गुरूंनी वृद्धापकाळात नृत्य कसे शिकवले ते पाहू शकतो.
हे देखील पहा
वर्ग:२०व्या शतकातील महिला शिक्षिका वर्ग:केरळमधील महिला कलाकार वर्ग:केरळमधील शिक्षक वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय शिक्षक वर्ग:केरळमधील महिला शिक्षिका वर्ग:संगीत नाटक अकादमी पुरस्कारविजेते वर्ग:भारतीय महिला शास्त्रीय नृत्यांगना वर्ग:मोहिनीअट्टम कलाकार वर्ग:भारतीय शास्त्रीय नृत्याचे कलाकार वर्ग:इ.स. १९९९ मधील मृत्यू वर्ग:इ.स. १९१५ मधील जन्म वर्ग:मल्याळी व्यक्ती वर्ग:केरळमधील नर्तक वर्ग:भारतीय नृत्य शिक्षक वर्ग:मलप्पुरम जिल्ह्यातील लोक वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय नर्तक वर्ग:भारतीय शास्त्रीय नृत्याचे शिक्षक वर्ग:२०व्या शतकातील भारतीय महिला कलाकार
खैरवे (शहादा)
हवामान
येथील हवामान सामान्यतः गरम आणि कोरडे आहे.तीन वेगवेगळे ऋतू आहेत.उन्हाळा, पावसाळा,आणि हिवाळा.उन्हाळा मार्चपासून चालू होऊन जूनमध्यापर्यंत असतो.उन्हाळा गरम आणि कोरडा असतो.मे महिन्यात तापमान फार असते.तापमान ४१ अंश सेल्सियसपर्यंत जाते.जूनच्या मध्यास किंवा अखेरीस पावसाळा सुरू होतो.पावसाळी हंगामात हवामान सामान्यतः आर्द्र आणि गरम असते.वार्षिक पर्जन्यमान ७८० मि.मी.पर्यंत असते.हिवाळी मोसम नोव्हेंबरपासून चालू होऊन फेब्रुवारीपर्यंत संपतो.हिवाळा सौम्य थंड आणि कोरडा असतो.
संदर्भ
वर्ग:शहादा तालुक्यातील गावे वर्ग:नंदुरबार जिल्ह्यातील गावे
खर्डी (वसई)
खर्डी हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील उत्तर कोकणातील पालघर जिल्ह्यातील वसई तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व सकाळी धुके पडते.उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते.पावसाळ्यात येथे भातशेती,नागलीशेती केली जाते.
लोकजीवन
हे मध्यम आकाराचे गाव आहे.२०११ च्या भारतीय जनगणनेनुसार गावात २८३ कुटुंबे राहतात. एकूण १२९३ लोकसंख्येपैकी ६५५ पुरुष तर ६३८ महिला आहेत.
नागरी सुविधा
गावात प्राथमिक शिक्षण,प्राथमिक आरोग्यसेवा, रस्ते वीजपुरवठा, सार्वजनिक स्वच्छता,पाणी पुरवठा इत्यादी आवश्यक गोष्टी उपलब्ध आहेत.महाराष्ट्र राज्य परिवहन महामंडळाच्या बसेस वसई बस स्थानकावरून येथे येण्यासाठी ठराविक वेळी उपलब्ध असतात. रिक्षासुद्धा वसईवरून उपलब्ध असतात.
जवळपासची गावे
मुक्काम,कळंब, पाटीलगाव, अर्नाळा, कोपरी,भातपाडा, डोळीवपाडा, चिमणे, हेदवडे, सकवार, सत्पाळे ही जवळपासची गावे आहेत.खर्डी ग्रामपंचायतीमध्ये डोळीवपाडा,आणि खर्डी गावे आहेत.
संदर्भ
१. https://www.census2011.co.in/data/subdistrict/4163-palghar-thane-maharashtra.html
२. https://villageinfo.in/maharashtra/thane/palghar.html
३. https://www.mapsofindia.com/lat_long/maharashtra/
४. http://tourism.gov.in/
५. http://districts.nic.in/districtsdetails.php?sid=MH&disid=MH036
६. https://palghar.gov.in/
वर्ग:वसई तालुक्यातील गावे वर्ग:पालघर जिल्ह्यातील गावे
जोशी रेल्वे संग्रहालय
जोशी रेल्वे संगहालय (जोशी म्युझियम ऑफ मिनिएचर रेल्वेज) हे कोथरूड, पुणे येथे असलेले आगगाड्यांच्या छोट्या प्रतिकृतींचे एक संग्रहालय आहे. बी.एस. ऊर्फ भाऊ जोशी यांनी १९९८ मध्ये या संग्रहालयाची स्थापना केली. त्यांनीच स्थापन केलेल्या सौदामिनी इंस्ट्रुमेंटस या कारखान्याकडून हे संग्रहालय चालवले जाते.
संग्रहालयाची स्थापना
त्यामुळे त्यांनी आगगाड्यांच्या छोट्या प्रतिकृतींचे एक कायमस्वरूपी संगहालय तयार करण्याचा निर्णय घेतला. त्यानुसार ले-आऊटमध्ये आवश्यक ते बदल केले. हा ले-आऊट आता सारखा तोडण्याची आणि पुन्हा जोडण्याची गरज नसल्याने त्यात अनेक तपशील आणता आले. या संग्रहालयासाठी १९९१ मध्ये एक सभागृह  बांधण्यात आले. १ एप्रिल १९९८ रोजी हे संगहालय लोकांना पाहण्यासाठी खुले करण्यात आले.
संग्रहालय
जरी याचे नाव रेल्वे संगहालय असले तरी येथे केवळ आगगाड्यांच्या छोट्या प्रतिकृती मांडलेल्या नसून येथे एक हलणारे शहरच तयार करण्यात आलेले आहे, त्यात आगगाड्यांच्या प्रतिकृती असून त्या रुळांवरून चालवल्या जातात आणि त्याचा एक कार्यक्रम (शो) येथे पाहता येतो. कंट्रोल पॅनेलमधून सुमारे १००० वायरी बाहेर येतात, त्यांची लांबी ५ किमी आहे. या प्रतिकृतीमध्ये ६५ सिग्नल, कुंपणे, दिव्याचे खांब, घाट, रस्त्यावरील पूल, पोहण्याचा तलाव, सर्कशीचा तंबू, रेस्टॉरंट यांचा समावेश आहे. या सर्व वस्तू हाताने रासायनिक इचिंग तंत्राचा वापर करून बनवण्यात आलेल्या आहेत. तसेच यामध्ये वाफेवर चालणारे इंजिन, डिझेलवर चालणारे इंजिन, उच्च वेग असलेली इंटर सिटी एक्स्प्रेस, ट्रॉली बस, रोप रेल्वे, फनीक्युलर रेल्वे, वुपरटल हॅंगिंग रेल्वे यांचा समावेश आहे. प्रकाश आणि ध्वनी तंत्राचा वापरसुद्धा केलेला आहे. वेगवेगळ्या २००० मानवी प्रतिकृती यात आहेत.
गौरव
या संग्रहालयाचा समावेश लिम्का बुक ऑफ रेकॉर्ड्समध्ये करण्यात आलेला आहे.
अधिकृत संकेतस्थळ
https://www.minirailways.com/
संदर्भ
वर्ग:पुण्यामधील संग्रहालये वर्ग:पुणे
अरुण गद्रे
'''डॉ. अरुण गद्रे (जन्म : ११ ऑक्टोबर, इ.स. १९५७ )''' हे एक स्त्रीरोगतज्ज्ञ डॉक्टर असून मराठी लेखक आहेत. त्यांची चार पुरस्कारप्राप्त कादंबऱ्या धरून, एकूण ११हून अधिक मराठी पुस्तके प्रकाशित झाली आहेत. त्याशिवाय, त्यांच्या नावावर सर्वसाधारण वाचकांसाठी लिहिलेली तीन आरोग्यविषयक पुस्तके आणि दोन पाठ्यपुस्तके आहेत. त्यांनी काही हिंदी पुस्तकेही लिहिली आहेत.
मध्यम वर्गात जन्म घेतलेल्या अरुण गद्रे यांचे शालेय शिक्षण मुंबईतील एका नामवंत शाळेत झाले. एस्‌‍एस्‌‍सी परीक्षेत ते गुणवत्ता यादीत येऊन उत्तीर्ण झाले. त्याप्रसंगी रेडिओवर झालेल्या त्यांच्या मुलाखतीत त्यांनी डॉक्टर होऊन खेड्यात व्यवसाय करण्याची त्यांची मनीषा बोलून दाखविली होती.
मुंबईतील ग्रॅन्ड मेडिकल कॉलेजातून अरुण गद्रे यांनी एम्‌बीबीएस केले. तेथेच महाविद्यालयाच्या वाङ्मय मंडळाचे सभासद असल्याने त्यांना मराठी वाचनाची गोडी लागली. ते एकांकिका लिहू लागले, आणि त्यांचे सहकारी त्या आंतरमहाविद्यालयीन स्पर्धांमध्ये साभिनय सादर करू लागले. त्या पाहून प्रेक्षक बहुधा हुर्रे उडवीत, पण काही झाले तरी तो लक्षात राहण्यासारखा अनुभव होता.
कॉलेजचे प्राध्यापक मेडिकलच्या विद्यार्थ्यांच्या कामात ढवळाढवळ करीत नसत. त्यामुळे अरुण गद्रे यांचे ते आयुष्य सुखात गेले. जनरल सर्जरी हा विषय न मिळाल्यामुळे गद्रे यांना नाइलाजाने स्त्रीरोगचिकित्सा हा विषय घेऊन एम.डी. करावे लागले.
डॉ. अरुण गद्रे वृत्तपत्रांतून वैचारिक व अन्य लेखनही करतात. त्यांचा पुण्याच्या दैनिक सकाळच्या ’सप्तरंग’ या पुरवणीत 'डॉक्‍टरांनो, याही बाजू तपासा' हा लेख १० जून २०१२ला प्रकाशित झाला. १७जून २०१२ च्या ’सप्तरंग’मध्ये डॉ गद्रे यांचा ’साबणासारखी विकली जातेय आरोग्यसेवा!’ हा आणखी एक अनुभवसिद्ध लेख प्रकाशित झाला, तोही वाचकानी वाखाणला. त्यावर महाराष्ट्रभरातून शेकडो प्रतिसाद आले.
पुरस्कार
(अपूर्ण)
संदर्भ आणि नोंदी
वर्ग:इ.स. १९५७ मधील जन्म वर्ग:मराठी लेखक वर्ग:मराठी डॉक्टर
स्कॉटलँड काउंटी, नॉर्थ कॅरोलिना
ही अमेरिकेच्या नॉर्थ कॅरोलिना राज्यातील १०० पैकी एक काउंटी आहे. याचे प्रशासकीय केन्द्र येथे आहे.
२०२० च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या इतकी होती.
ची रचना रोजी झाली. या काउंटीला यांचे नाव दिलेले आहे.
संदर्भ आणि नोंदी
* वर्ग:नॉर्थ कॅरोलिनामधील काउंटी
केदारवाडी (सांगोला)
केदारवाडी हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील सोलापूर जिल्ह्यातील सांगोला तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथे मध्यम आणि चांगले हवामान असते.हे कोरडे हवामानाच्या श्रेणीत येते. उन्हाळा, पावसाळा आणि हिवाळा हे ऋतू असतात. मार्च ते मे हे महिने उन्हाळ्याच्या काळात येतात आणि या काळात कमाल तापमान ३० ते ४० डिग्री सेल्सिअस पर्यंत असते. एप्रिल आणि मे महिन्याचा कालावधी सर्वात उष्ण असतो. येथे पाऊस अल्प आणि अनिश्चित प्रमाणात पडतो. जूनच्या दुसऱ्या पंधरवड्यापासून ते सप्टेंबर अखेरपर्यंत मान्सूनचा कालावधी असतो. सरासरी ५४५ मि.मी. पाऊस पडतो. येथे हिवाळा नोव्हेंबरमध्ये सुरू होतो आणि फेब्रुवारी महिन्यात तापमान कधीकधी १० अंश सेल्सिअसपेक्षा कमी होते. हिवाळ्याच्या हंगामातील किमान तापमान जानेवारीत सुमारे ९ अंश सेल्सिअस असते.
संदर्भ
वर्ग:सांगोला तालुक्यातील गावे वर्ग:सोलापूर जिल्ह्यातील गावे
मिचगाव बुद्रुक
सेन्सस कोड ५३८९७५ असलेले मिचगाव बुद्रुक  हे गाव, गडचिरोली या जिल्ह्यातील ८६४.० हेक्टर क्षेत्राचे गाव असून २०११ च्या शिरगणतीनुसार ह्या गावात ९५ कुटुंबे आहेत व एकूण लोकसंख्या ४०१ आहे.ह्याच्या सर्वात जवळचे शहर गडचिरोली हे २९ किलोमीटर अंतरावर आहे.
शैक्षणिक सुविधा
गावात असणाऱ्या सुविधा - पूर्व-प्राथमिक शाळा-२. प्राथमिक शाळा-१. कनिष्ठ माध्यमिक शाळा-१. स्थानिक नसलेल्या सुविधांची अंतरे - ५ की.मी.पेक्षा कमी अंतरावर : काही नाही ५ ते १० की.मी.अंतरावर : माध्यमिक शाळा गिलगाव येथे आहे. उच्च माध्यमिक शाळा गिलगाव येथे आहे. १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर : पदवी महाविद्यालय धानोरा येथे आहे. इंजिनियरिंग महाविद्यालय गडचिरोली येथे आहे. वैद्यकीय महाविद्यालय नागपूर येथे आहे. मॅनेजमेन्ट इन्स्टिट्युट गडचिरोली येथे आहे. पॉलिटेक्निक गडचिरोली येथे आहे. व्यावसायिक प्रशिक्षण शाळा गडचिरोली येथे आहे. अनौपचारिक प्रशिक्षण केन्द्र गडचिरोली येथे आहे. अपंगांसाठी खास शाळा गडचिरोली येथे आहे.
वैद्यकीय सुविधा-सरकारी
असलेल्या सुविधा- काही नाही नसलेल्या सुविधा - कम्युनिटी हेल्थ सेंटर, प्राथमिक आरोग्य केन्द्र, प्राथमिक आरोग्य उपकेन्द्र, प्रसूति व शिशुसंगोपन केन्द्र, क्षयरोग रुग्णालय, अ‍ॅलोपॅथिक रुग्णालय, अन्य उपचार पद्धतीचे रुग्णालय, दवाखाने, गुरांचे दवाखाने, फिरते दवाखाने, कुटुंब कल्याण केन्द्र,
वैद्यकीय सुविधा-बिगर-सरकारी
असलेल्या सुविधा- काही नाही नसलेल्या सुविधा - बाह्य रोगी विभाग, बाह्य व भरती असलेले रोगी विभाग, धर्मादाय बिगर-सरकारी रुग्णालय, एम बी बी एस पदवीधर डॉक्टर, इतर पदवीधर डॉक्टर, पदवी नसलेले डॉक्टर, पारंपरिक वैद्य व वैदू, औषधाची दुकाने, इतर बिगरसरकारी वैद्यकीय सुविधा,
पिण्याचे पाणी
असलेल्या सुविधा- झाकण असलेल्या विहिरीच्या पाण्याचा पुरवठा, झाकण नसलेल्या विहिरीच्या पाण्याचा पुरवठा, हँड पंपच्या पाण्याचा पुरवठा, बारमाही सुरू असलेल्या हँड पंपच्या पाण्याचा पुरवठा, नदी /कालवे यातील पाण्याचा पुरवठा, नसलेल्या सुविधा - शुद्ध केलेल्या नळाच्या पाण्याचा पुरवठा, शुद्ध न केलेल्या नळाच्या पाण्याचा पुरवठा, बोअर वेलच्या पाण्याचा पुरवठा, बारमाही सुरू असलेल्या बोअरवेल पाण्याचा पुरवठा, झऱ्यांच्या पाण्याचा पुरवठा, तलाव / तळी यातील पाण्याचा पुरवठा, इतर पाण्याचा पुरवठा,
स्वच्छता
असलेल्या सुविधा- सांडपाणी पाण्याच्या स्त्रोतात सोडले जाते.उघडी गटारे, नसलेल्या सुविधा - न्हाणीघरासह सार्वजनिक स्वच्छता गृह, न्हाणीघराशिवाय सार्वजनिक स्वच्छता गृह, ग्रामीण सॅनिटरी हार्डवेयरचे दुकान, सामूहिक बायोगॅस किंवा कचऱ्याच्या उत्पादक पुनर्वापराची व्यवस्था,
संचार
गावात असणाऱ्या सुविधा - मोबाइल फोन सुविधा, सार्वजनिक बस सेवा, जिल्ह्यातील दुय्यम रस्त्याना जोडलेले रस्ते, डांबरी रस्ते, कच्चे रस्ते, पाण्यासाठी नाल्या असणारे डांबरी रस्ते, बारमाही रस्ते, स्थानिक नसलेल्या सुविधांची अंतरे  - पोस्ट ऑफिस, - ५ की.मी.पेक्षा कमी अंतरावर. उपपोस्ट ऑफिस, - ५ की.मी.पेक्षा कमी अंतरावर. इंटरनेट कॅफे / सर्व्हिस सेंटर, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. खाजगी कूरियर, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. खाजगी बस सेवा, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. रेल्वे स्टेशन, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. ऑटो व टमटम, - ५ की.मी.पेक्षा कमी अंतरावर. टॅक्सी, - ५ की.मी.पेक्षा कमी अंतरावर. ट्रॅक्टर - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. सायकल रिक्षा (पायचाकी), - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. बैल व इतर जनावरांनी ओढलेल्या गाड्या, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. राष्ट्रीय महामार्गाला जोडलेले रस्ते, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. राज्य महामार्गाला जोडलेले रस्ते, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. जिल्ह्यातील मुख्य रस्त्याला जोडलेले रस्ते, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. तळटीप- शिरगिणतीत असलेल्या पुढील सुविधांच्या उपलब्धततेची माहिती नाही - सायकल रिक्षा (यांत्रिक), समुद्र व नदीवरील बोट वाहतूक, बोट वाहतुकीयोग्य जलमार्ग,
बाजार व पतव्यवस्था
गावात असणाऱ्या सुविधा - स्वसहाय्य गट (SHG), शेतमाल विक्री संस्था, स्थानिक नसलेल्या सुविधांची अंतरे - ए टी एम, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. व्यापारी बँका, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. सहकारी बँका, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. शेतकी कर्ज संस्था, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. रेशनचे दुकान, - ५ की.मी.पेक्षा कमी अंतरावर. मंडया / कायम बाजार, - ५ ते १० की.मी.अंतरावर. आठवड्याचा बाजार, - ५ ते १० की.मी.अंतरावर. शेतमाल विक्री संस्था,
आरोग्य, आहार व करमणूक सुविधा
गावात असणाऱ्या सुविधा - शिशुविकास पौष्टिक आहार केन्द्र (ICDS), अंगणवाडी पौष्टिक आहार केन्द्र, अंगणवाडी पौष्टिक आहार केन्द्र, इतर पौष्टिक आहार केन्द्र, आशा, जन्म व मृत्यु नोंदणी केन्द्र, स्थानिक नसलेल्या सुविधांची अंतरे - समुदाय भवन (टीव्ही सह अथवा विरहित), - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. क्रीडांगण, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. खेळ / करमणूक क्लब, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. सिनेमा/ व्हिडियो थियेटर, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. सार्वजनिक ग्रंथालय, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. सार्वजनिक वाचनालय, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. वृत्तपत्र पुरवठा, - १० की.मी. पेक्षा अधिक अंतरावर. विधानसभा मतदान केन्द्र, - ५ ते १० की.मी.अंतरावर.
वीज पुरवठा
घरगुती वापरासाठी वीजपुरवठा - आहे. शेतीसाठी वीजपुरवठा - आहे. व्यापारी वापरासाठी वीजपुरवठा - नाही. सर्व प्रकारच्या वापरासाठी वीजपुरवठा - नाही.
संदर्भ
वर्ग:गडचिरोली जिल्ह्यातील गावे वर्ग:धानोरा तालुक्यातील गावे
संगीता कुमारी
संगिता कुमारी (२४ डिसेंबर, २००१:सिमडेगा, झारखंड, भारत - ) ही भारतीय हॉकी खेळाडू आहे. ही भारताकडून २०२२ राष्ट्रकुल खेळांमध्येमध्ये खेळली.
वर्ग:भारतीय महिला हॉकी खेळाडू वर्ग:इ.स. २००१ मधील जन्म वर्ग:स्त्री चरित्रलेख वर्ग:२०२२ राष्ट्रकुल खेळांमधील कांस्य पदक विजेते भारतीय
१९९९ डीएमसी चषक
डीएमसी कप ही तीन सामन्यांची एकदिवसीय आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट मालिका होती जी ११-१४ सप्टेंबर १९९९ दरम्यान झाली. ही स्पर्धा कॅनडा येथे आयोजित करण्यात आली होती आणि त्यात भारत आणि वेस्ट इंडीज यांचा सहभाग होता. ही स्पर्धा भारताने जिंकून मालिका २-१ अशी जिंकली. त्यानंतर वेस्ट इंडीजने १९९९ च्या डीएमसी ट्रॉफीमध्ये काही दिवसांनंतर पाकिस्तान विरुद्ध स्पर्धा केली. सहारा कप १९९९ मध्ये भरण्यासाठी ही स्पर्धा तात्पुरती व्यवस्था होती जी राजकीय कारणांमुळे भारताने पाकिस्तानशी खेळण्यास नकार दिल्याने ती झाली नाही.
संदर्भ
वर्ग:इ.स. १९९९ मधील क्रिकेट
आंबी (भूम)
आंबी हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील उस्मानाबाद जिल्ह्यातील भूम तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील वातावरण साधारणपणे उष्ण व कोरडे असते. पावसाळा जून महिन्याच्या मध्यापासून सुरू होऊन सप्टेंबरच्या शेवटी संपतो.ऑक्टोबर ते नोव्हेंबर मध्यापर्यंत दमट वातावरण असते. नोव्हेंबर मध्य ते जानेवारी हिवाळा असतो. फेब्रुवारी ते मार्च वातावरण कोरडे असते. एप्रिल ते जून उन्हाळा असतो.सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान ६८० मिलीमीटर असते.
लोकजीवन
आंबे येथील अंबिका माता
संदर्भ
वर्ग:भूम तालुक्यातील गावे वर्ग:उस्मानाबाद जिल्ह्यातील गावे
काचळी
काचळी हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील मध्य कोकणातील रायगड जिल्ह्यातील अलिबाग तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते.
संदर्भ
१.https://villageinfo.in/ २.https://www.census2011.co.in/ ३.http://tourism.gov.in/ ४.https://www.incredibleindia.org/ ५.https://www.india.gov.in/topics/travel-tourism ६.https://www.mapsofindia.com/
वर्ग:अलिबाग तालुक्यातील गावे वर्ग:रायगड जिल्ह्यातील गावे
कॉम्रेड शरद पाटील
कॉम्रेड शरद तानाजी पाटील (जन्म : १७ सप्टेंबर १९२५, - १२ एप्रिल २०१४)
धुळे तालुक्यातील कापडणे हे पाटील यांचे मूळ गाव. मेंदूतील रक्तस्त्रावाने त्यांचे धुळे येथे निधन झाले.
"मार्क्सवाद-फुले-आंबेडकरवाद विश्लेषण पद्धती", त्यातूनच विकसित झालेली "सौत्रान्तिक मार्क्सवादी पद्धती" आणि "वर्ण-वर्ग-जात-स्त्रीदास्याचा अंत करणारा साम्यवाद", असे तीन मुख्य सिद्धांत हे त्यांच्या तत्त्वज्ञानाचे स्वरूप सांगता येईल.
सीएनबीसी आवाज
सीएनबीसी आवाज ही एक हिंदी व्यावसायिक भारतीय वृत्तवाहिनी आहे. भारतातील ते पे टेलिव्हिजन असून याची मालकी CNBC आणि नवी दिल्ली येथील TV18 समूहाची आहे.
कॉम्रेड शरद पाटील
भारतीय समाजाचे विश्लेषण करणे व उपाय सुचविणे यासाठी केवळ मार्क्सवाद अथवा फुलेवाद किंवा आंबेडकरवाद पुरेसा नाही. भारतीय समाजवास्तव इतके भीषण आहे की या तिन्हींचा मेळ घालून काहीएक नवी विश्लेषण पद्धती रचली तरच भारतीय वास्तवाचे अस्सल भान येऊ शकेल, हे त्यांचे म्हणणे होते. त्यांच्या तत्त्वज्ञानाचा गाभा म्हणजे "दार्शनिक सत्य आणि भौतिक मुक्ती कधी चिरस्थायी, त्रिकालाबाधित नसते. कालचे सत्य आजचे असत्य बनून (त्या) अस्थिर सत्याला अधिक दुर्बोध करते. कालची मुक्ती आजची गुलामगिरी बनून (त्या) अस्थिर मुक्तीला आणखी अस्थिर करते" असे त्यांचे प्रतिपादन होते.
सीएनबीसी आवाज
ही वृत्तवाहिनी व्यवसाय आणि अर्थव्यवस्थेबाबत बातम्या, अहवाल, विश्लेषण इत्यादी माहिती पुरवते. हिंदीमधील ते महत्त्वाचे बिझनेस न्यूझ चॅनल आहे. केंद्रीय अर्थसंकल्पा सारख्या गंभीर बातम्यांच्या प्रसंगी ८० टक्के इतका दर्शकांचा वाटा असल्याचा दावा ही वाहिनी करते. भारत आणि आशिया मध्ये हिंदी भाषेत ही वाहिनी चालते.
कॉम्रेड शरद पाटील
कॉम्रेड शरद पाटील हे मुळात कम्युनिस्ट पक्ष (मार्क्सिस्ट) या पक्षाचे धुळे जिल्ह्याचे संघटक होते. ब्राह्मणेतर चळवळीशी संबद्ध असलेल्या घराण्याची पार्श्वभूमी लाभलेल्या शरद पाटलांना त्या चळवळीची व्याप्ती जातीय समतेपुरतीच सीमित असल्याचे वाटल्याने पाटील समतेसाठी व्यापक वर्गलढा उभारणाऱ्या कम्युनिस्ट पक्षाकडे आकृष्ट झाले. पण तेथे वर्गविषमतेवर अधिक भर दिला जाऊन जातीय विषमतेकडे दुर्लक्ष होते, असा अनुभव आल्यावर ते साम्यवादी चळवळीत जाति‍अंताची भाषा बोलू लागले. दरम्यान, त्यांना स्त्री-पुरुष, म्हणजेच लिंगविषमतेच्या समस्येचीही जाणीव होऊन त्यांनी वर्ग आणि जाती यांच्या अंताबरोबरच स्त्रीदास्यंताची चळवळही व्हायला हवी असा आग्रह धरला. त्यामुळे त्यांना मार्क्‍सवाद्यांनी केलेल्या आदिम समाजाच्या विश्लेषणाला आव्हान द्यावे लागले. पण मार्क्‍सवादी विज्ञानाच्या चौकटीत जातीच्या आणि लिंगविषमतेच्या भाषेला थारा नाही, हे लक्षात आल्याने पाटील मार्क्‍सवाद्यांवर वर्गांधळेपणाचा आरोप करीत, त्यासाठी त्यांनी मार्क्सवादाचा तत्त्वज्ञानात्मक विकास करून बहुप्रवाही, विधायक, अब्राम्हणी ऐतिहासिक भौतिकवादी अन्वेषण (विश्लेषण) सिद्ध केले. कारण मार्क्सवादाची मर्यादा, केवळ वर्गकलहच क्रांतिकारक मार्गाने सोडवला पाहिजे, जातिभेद - स्त्रीदास्य हे संघर्ष क्रांतिकारक मार्गाने सोडविण्याची आवश्यकता नाही - याला आव्हान देत भारतीय परिप्रेक्षात जातिव्यवस्था ही विषम उत्पादन संस्था असल्याचे त्यांनी पुढे आणले. यातून एकप्रवाही मार्क्सवादी अन्वेषण बहुप्रवाही बनले. क्रांतिकारी संघर्षात स्त्रीदास्यान्ताला प्राधान्य देऊन ते अन्वेषण अब्राम्हणी बनविले. नवसमाजनिर्मितीसाठी ते इतिहासातील प्रस्थापित संकल्पनांचे ऐतिहासिक योगदान मांडत त्यांच्या कालबाह्यतेला नकार उभा करत आले, त्यातून ते विधायक बनले. बहुप्रवाही, अब्राम्हणी, विधायक ऐतिहासिक भौतिकवादी अन्वेषण हा त्यांनी मार्क्सवादाच्या व्यवहारी तत्त्वज्ञानाचा भारतीय परिप्रेक्षात केलेला विकास होय.(म्हणजे काय??)
१३ वी पंचवार्षिक योजना
देशातील लोकांच्या आर्थिक आणि सामाजिक विकासासाठी दर पाच वर्षांनी केंद्र सरकारतर्फे पंचवार्षिक योजना राबवली जाते. भारतातील पंचवार्षिक योजनांमध्ये केंद्रीय एकात्मिक आर्थिक सुधार कार्यक्रम आहे ज्या अंतर्गत समाजातील लोकांच्या विकासाच्या योजनांमध्ये बदल केले जातात.
आतापर्यंत या योजनेंतर्गत १२ पंचवार्षिक योजना राबविण्यात आल्या आहेत. जे बऱ्याच प्रमाणात यशस्वीही झाले आहे. तेराव्या पंचवार्षिक योजनेत देशात कृषी विकासासाठी, रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून देण्यासाठी, मानवी व भौतिक संसाधनांचा उपयोग करून उत्पादकता वाढीसाठी सुविधा पुरविल्या जात आहेत
सीएनबीसी आवाज
CNBC Awaaz ने 'CNBC आवाज ट्रॅव्हल अवॉर्ड्स' लाँच केले आहे.
कॉम्रेड शरद पाटील
जातीच्या प्रश्नावर क्रांतिकारक लढा उभा करण्यास मार्क्सवाद्यांचा सातत्याने नकार मिळत राहिला. त्याची परिणती कम्युनिस्ट पक्ष सोडण्यात झाली. त्यानंतर शरद पाटलांनी इ.स. १९७८साली, जातवर्गस्त्रीदास्यान्तक, सत्यशोधक कम्युनिस्ट पक्ष या नावाच्या राजकीय पक्षाची स्थापना केली. या पक्षाची धोरणे कार्ल मार्क्स, जोतिबा फुले आणि बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या विचारसणीवर आधारित आहेत.
सीएनबीसी आवाज
संदर्भ
वर्ग:भारतातील वृत्तवाहिन्या
कॉम्रेड शरद पाटील
अशी विचारसरणी असलेल्या शरद पाटील, यांनी स्वैराचारी म्हणून बदनाम ठरलेल्या शाक्त तंत्राकडे अब्राम्हणी, विधायक इतिहासलेखनशास्त्राच्या दृष्टीने पाहून, शाक्त तंत्र हे जाती आणि स्त्रीदास्य यांचा अंत घडवून आणणारा विज्ञानपूर्व मार्ग होता, हे पुढे आणले. ब्राम्हणी शाक्त प्रवाहाच्या उपासनेत मद्यमांसमैथुनादी पंच मकारांवर भर दिला जातो. अब्राम्हणी शाक्त प्रवाहाच्या परंपरेत पंचमकार हा मुक्तीचा मार्ग या अर्थाने स्वीकारला गेला होता, हे ऐतिहासिक सत्य पुढे आणले. त्यामुळे, शरद पाटलांना हे एक जातिमुक्त समाजासाठीच क्रांतिकारक पाऊल वाटले.
१३ वी पंचवार्षिक योजना
तेरावी पंचवर्षीय योजना (2017 – 2022 )
ही योजना सन 2017 ते 2022 पर्यंत सुरू केली जाईल. १३ व्या पंचवार्षिक योजनेत स्रोत '''पुस्तके, वर्ग खोल्या इ. दुरुस्त केल्या जातील आणि उपाय वर्गांतर्गत अनुसूचित जाती, अनुसूचित जमाती आणि इतर मागासवर्गीय दुर्बल घटकांना विशेष वर्ग देण्यात येईल'''. राष्ट्रीय व राज्यस्तरीय पात्रता परीक्षा, नागरी सेवा व इतर स्पर्धात्मक परीक्षांची तयारी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांना मार्गदर्शन केले जाईल. विषय तज्ज्ञांना बोलावले जाईल. कारकीर्द समुपदेशनासाठी स्वतंत्र बजेट देखील उपलब्ध असेल.
कॉम्रेड शरद पाटील
जातिभेद आणि लिंगभेद यामुळे निर्माण झालेल्या दास्याचा अंत घडवून आणण्याची कॉ. पाटलांची प्रेरणा अस्सल होती व तळमळही पराकोटीची होती, यात शंका नाही. त्यासाठी त्यांनी शाक्त तंत्राच्या अब्राम्हणी प्रवाहाचे जात्यंतक रूप पुढे आणले. दास-शूद्रांची गुलामगिरी या द्विखंडी अभिजात ग्रंथाद्वारे त्यांनी इतिहासपूर्व काळातील दास-शूद्रांच्या गुलामगिरीचा मूलभूत प्रश्न सर्व इतिहासकारांच्या विरोधात जाऊन पुढे आणला. प्राथमिक साम्यवादाच्या कम्युनिस्टांच्या गंधर्वनगरीला अनैतिहासिक ठरविले. मातृसत्ताक, स्त्रीसत्ताक समाजांचा इतिहास सर्वप्रथम साधार मांडला.
१३ वी पंचवार्षिक योजना
तेराव्या पंचवार्षिक योजेनेचे उद्दीष्ट
देशाच्या विकासासाठी पंचवार्षिक योजना सुरू केली. पंचवार्षिक योजनांचे मुख्य उद्दीष्ट म्हणजे विकास दर वाढविणे. या पंचवार्षिक योजनांच्या माध्यमातून गुंतवणूकीतही वाढ झाली आहे. यासह पंचवार्षिक योजनांमध्ये सामाजिक न्याय, दारिद्र्यमुक्ती, पूर्ण रोजगार, आधुनिकीकरण इत्यादींचीही काळजी घेतली जाते. आतापर्यंत आपल्या देशात 13 पंचवार्षिक योजना राबविल्या गेल्या आहेत. ज्याद्वारे सरकारने काही उद्दिष्टे निश्चित केली आहेत आणि त्यानंतर त्या उद्देशाने कार्य केले गेले आहे. या पंचवार्षिक योजनांच्या माध्यमातून देशाची आर्थिक स्थितीही बरीच सुधारली आहे.
कॉम्रेड शरद पाटील
कॉ. शरद पाटील यांचे वेगळे संशोधन
(शैवसंस्काराने दीक्षित झालेल्यांनी जातिभेद पाळू नये) - भृगुसंहिता व वातुलतंत्र. स्त्रीप्राधान्यातच जातिलिंगभेदविरहितता असते, या तंत्राच्या पायाभूत धारणेची जननी स्त्रीसत्ताक समाजाची 'स्मृती'च होती, कारण पुरुषसत्तेतच वर्णजातलिंगभेद असल्याचे तंत्र पाहत होता. शिवाजी महाराजांचा दुसरा राजाभिषेक आणि त्यातील अस्पृश्य स्त्रीशी विवाह, ही कृती शिवचरित्र उजळवून टाकते, त्यांच्या कार्यकर्तृत्वाला उच्चतर समतावादी आयाम प्रदान करते. (काॅ. शरद पाटील) गुरूमार्गामुळे भ्रष्ट झाले सर्वकाळ (सकळ) म्हणते यातीकुळे नाही |१| नसता करूनी होम खाती एके ठायी म्हणती पाप नाही मोक्ष येणे |३४३२| चारी वर्ण, अठरा याती भोजन करिती एके पंक्ती |३४३६| संत तुकाराम शाक्त होते. (काॅ. शरद पाटील)
निष्कर्ष
कॉ. शरद पाटील यांनी आयुष्यभर भारताच्या अपूर्ण - जातवर्गस्त्रीदास्यान्तक भांडवलदारी लोकशाही क्रांतीच्या - आपूर्तीचे विचार उराशी बाळगले. त्यातून अनेक जनसंघटनांना वैचारिक आधार, भूमिका मिळाली. जातीय अस्मितेभोवती फिरणारी पुरोगामी संघटनांची भूमिका क्रांतिकारी जात्यंतक बनविण्यामध्ये त्यांनी दिलेल्या तत्त्वज्ञानात्मक अधिष्ठानाचा मोठा वाटा आहे.
१३ वी पंचवार्षिक योजना
बाह्य दुवे
वर्ग:पंचवार्षिक योजना
व्यतिपात
जेव्हा चंद्रक्रांती आणि सूर्यक्रांती मापाने सारख्याच असतात तेव्हा 'पात' धरतात. चंद्र आणि सूर्य जेव्हा एकाच बाजूस असतात, तेव्हा व्यतिपात होतो आणि जेव्हा विरुद्ध बाजूस असतात तेव्हा वैधृतिपात होतो.
कॉम्रेड शरद पाटील
काॅम्रेड शरद पाटील यांनी लिहिलेली पुस्तके
वर्ग:भारतातील राजकारणी वर्ग:मराठी लेखक
व्यतिपात
ज्या वेळेस 'पात' होतो त्या वेळेपासून क्रांतीमध्ये मागे अर्धा अंश व पुढे अर्धा अंश अंतर पडण्यास जो वेळ लागतो, त्या वेळा सूर्योदयानंतरच्या काढून मांडतात. पहिल्या काळाला प्रवृत्ती आणि दुसऱ्या काळाला निवृत्ती असे नाव आहे.
पंचांगात पाताचा वेळ दिलेला नसतो. पात नेहमी संक्षिप्त रूपाने दिलेला असतो. उदा० व्य.पा.प्र., व्य.पा.नि. वगैरे. पात हा काळ शुभ कार्यास वर्ज्य करावा असा शास्त्रसंकेत आहे.
संदर्भ
वर्ग:हिंदू पंचांग
स्टॅन्ली काउंटी, नॉर्थ कॅरोलिना
२०२० च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या इतकी होती.
ची रचना रोजी झाली. या काउंटीला यांचे नाव दिलेले आहे.
संदर्भ आणि नोंदी
* वर्ग:नॉर्थ कॅरोलिनामधील काउंटी
दहिताणे (दौंड)
दहिताणे हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील पुणे जिल्ह्यातील दौंड तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील सर्वसाधारण हवामान उष्ण व कोरडे आहे. हवामानातील बदलानुसार प्रत्येक वर्षात मुख्यतः तीन ऋतू असतात.मार्च ते मे पर्यंत उन्हाळा, जून ते ऑक्टोबर पर्यंत पावसाळा आणि नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी पर्यंत हिवाळा असतो. तालुक्यातील वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान ४२० मिमी पर्यंत असते.
संदर्भ
वर्ग:दौंड तालुक्यातील गावे वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील गावे
मिलिंद सखाराम मालशे
प्रा. डॉ. मिलिंद सखाराम मालशे हे आय.आय.टी. मुंबईतील बी. टेक. पदवीच्या विद्यार्थ्यांना भाषा विज्ञान या ऐच्छिक विषयाचे अध्यापन करत. साहित्य क्षेत्रातील त्यांच्या कार्याचा सन्मान म्हणून साहित्य क्षेत्राला त्यांनी दिलेल्या योगदानाने पुढे नेणाऱ्या संशोधन निबंधांचा संग्रह असलेले एक पुस्तक साहित्याच्या अभ्यासकांनी त्यांना अर्पण केले आहे.
संदर्भ आणि नोंदी
वर्ग:मराठी लेखक वर्ग:मराठी व्याकरणकार वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
टिळक आणि आगरकर (नाटक)
टिळक आणि आगरकर हे प्रसिद्ध लेखक कै. विश्राम बेडेकर लिखित एक मराठी नाटक आहे. "मराठी रंगभूमीवरील एक सुवर्णपान" म्हणून या नाटकाकडे पाहिले जाते.
ज्येष्ठ दिग्दर्शक पद्मश्री वामन केंद्रे यांच्या कार्यशाळेत पूर्वी अनेकदा या नाटकातले स्वच्छ संवाद अभ्यासाला म्हणून दिले जात. १९८२ मध्ये मुंबई मराठी साहित्य संघ या संस्थेकडून हे नाटक सर्वप्रथम रंगमंचावर आले. त्याचे लेखन आणि दिग्दर्शन विश्राम बेडेकर यांचेच होते. त्यावेळी भक्ती बर्वे, प्रमोद पवार, जयंत सावरकर, अतुल परचुरे, श्याम पोंक्षे, निवेदिता सराफ अशी दिग्गज पण त्यावेळी उदयोन्मुख कलाकारांची फळी त्यात काम करत असे. आकाशवाणी मुंबई केंद्राने या नाटकाचे अभिवाचन ध्वनिमुद्रितही केले आहे. ते यूट्यूब वर उपलब्ध आहे.
२०१७ साली जवळजवळ ३५ वर्षानंतर पुन्हा एकदा अभिजात आणि श्री आर्यादुर्गा क्रिएशन्स या संस्थांनी हे नाटक पुनरुज्जीवित केले. ज्यात पद्मश्री नयना आपटे, आकाश भडसावळे, सुनिल रमेश जोशी, संध्या म्हात्रे, गायत्री दीक्षित, अनुष्का मोडक, जगदीश जोग, अथर्व गोखले यांच्या भूमिका महत्वाच्या होत्या. मूळ नाटक त्यावेळच्या पद्धतीनुसार तीन अंकी असले तरीही नव्याने त्याचे सादरीकरण करताना नवे दिग्दर्शक सुनिल रमेश जोशी यांनी ते दोन अंकात चपखल बसवले. नव्या संचातील नाटक हे नव्या पद्धतीने पण जुनेपणा जपून सादर केले गेले आणि रसिकांना ते भावले देखील. हे अविस्मरणीय असे नाटक दूरदर्शन सह्याद्री वाहिनीने कायमस्वरूपी जतन केले असून या नाटकाचा दृश्य (व्हिडीओ) स्वरूपातील संपूर्ण प्रयोग सह्याद्रीच्या यूट्यूब वर उपलब्ध आहे.
वर्ग:मराठी नाटके
मुलुगु
मुलुगु हे तेलंगणा तील मुलुगु जिल्ह्या तील एक शहर आहे. हे जिल्ह्याचे मुख्यालय आहे. १७ फेब्रुवारी २०१९ रोजी जयशंकर भूपालपल्ली जिल्ह्याचे विभाजन करून मुलुगु जिल्ह्याची स्थापना करण्यात आली. पूर्वी जयशंकर भूपालपल्ली जिल्हा हा वरंगल जिल्ह्याचा भाग होता. मुलुगु हा वारंगल जिल्ह्याचा एक भाग होता. मुलुगु हे राष्ट्रीय महामार्ग १६३ वर आहे.
लोकसंख्या
२०११ च्या जनगणनेनु सार, मुलुगुची लोकसंख्या २,९४६ कुटुंबांसह १२,१३५ होती. एकूण लोकसंख्येमध्ये ६,२४२ पुरुष आणि ५,८९३ स्त्रिया आहेत. ८,३२४ साक्षरांसह सरासरी साक्षरता दर ६८.६% होता.
भुगोल
मुलुगुची सरासरी उंची २०७ मीटर आहे. मुलुगुमध्ये अर्ध-उष्णकटिबंधीय हवामान आहे. वार्षिक सरासरी पर्जन्यमान ७८८ मिलिमीटर (३१.० इंच) आहे.
पर्यटन
जगप्रसिद्ध रामप्पा मंदिर मुलुगुपासून १५ किमी (९.३ मैल) अंतरावर आहे.
प्रशासन
मुलुगु राज्य विधानसभा मतदारसंघासाठी एक जागा आहे. ग्राम पंचायती तर्फे गावाचा कारोभार पाहिला जातो.
वाहतुक
मुलुगु येथे TSRTC (तेलंगणा राज्य मार्ग परिवहन महामंडळ)चे बसस्थानक आहे आणि सार्वजनिक वाहतूक सुविधा पुरवते. मुलुगु ते छत्तीसगढला जाणारा राष्ट्रीय महामार्ग १६३ आहे.
संदर्भ
वर्ग: मुलुगु जिल्हा वर्ग: तेलंगणामधील शहरे
मुबारकपूर (शहादा)
मुबारकपूर हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील नंदुरबार जिल्ह्यातील शहादा तालुक्यातील एक गाव आहे.
संदर्भ
वर्ग:शहादा तालुक्यातील गावे वर्ग:नंदुरबार जिल्ह्यातील गावे
स्वेन काउंटी, नॉर्थ कॅरोलिना
ही अमेरिकेच्या नॉर्थ कॅरोलिना राज्यातील १०० पैकी एक काउंटी आहे. याचे प्रशासकीय केन्द्र येथे आहे.
२०२० च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या इतकी होती.
ची रचना रोजी झाली. या काउंटीला यांचे नाव दिलेले आहे.
संदर्भ आणि नोंदी
* वर्ग:नॉर्थ कॅरोलिनामधील काउंटी
स्टोक्स काउंटी, नॉर्थ कॅरोलिना
ही अमेरिकेच्या नॉर्थ कॅरोलिना राज्यातील १०० पैकी एक काउंटी आहे. याचे प्रशासकीय केन्द्र येथे आहे.
२०२० च्या जनगणनेनुसार येथील लोकसंख्या इतकी होती.
ची रचना रोजी झाली. या काउंटीला यांचे नाव दिलेले आहे.
संदर्भ आणि नोंदी
* वर्ग:नॉर्थ कॅरोलिनामधील काउंटी
काळोशी
काळोशी हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील मध्य कोकणातील रायगड जिल्ह्यातील अलिबाग तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
पावसाळ्यात येथे भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो आणि हवामान समशीतोष्ण राहते. हिवाळ्यात येथील हवामान थंड असते व सकाळी धुके पडते. उन्हाळ्यात हवामान उष्ण असते.
संदर्भ
वर्ग:अलिबाग तालुक्यातील गावे वर्ग:रायगड जिल्ह्यातील गावे
आनंदवाडी (भूम)
आनंदवाडी हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील उस्मानाबाद जिल्ह्यातील भूम तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील वातावरण साधारणपणे उष्ण व कोरडे असते. पावसाळा जून महिन्याच्या मध्यापासून सुरू होऊन सप्टेंबरच्या शेवटी संपतो.ऑक्टोबर ते नोव्हेंबर मध्यापर्यंत दमट वातावरण असते. नोव्हेंबर मध्य ते जानेवारी हिवाळा असतो. फेब्रुवारी ते मार्च वातावरण कोरडे असते. एप्रिल ते जून उन्हाळा असतो.सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान ६८० मिलीमीटर असते.
संदर्भ
वर्ग:भूम तालुक्यातील गावे वर्ग:उस्मानाबाद जिल्ह्यातील गावे
खवसपूर
खवसपूर हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील सोलापूर जिल्ह्यातील सांगोला तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथे मध्यम आणि चांगले हवामान असते.हे कोरडे हवामानाच्या श्रेणीत येते. उन्हाळा, पावसाळा आणि हिवाळा हे ऋतू असतात. मार्च ते मे हे महिने उन्हाळ्याच्या काळात येतात आणि या काळात कमाल तापमान ३० ते ४० डिग्री सेल्सिअस पर्यंत असते. एप्रिल आणि मे महिन्याचा कालावधी सर्वात उष्ण असतो. येथे पाऊस अल्प आणि अनिश्चित प्रमाणात पडतो. जूनच्या दुसऱ्या पंधरवड्यापासून ते सप्टेंबर अखेरपर्यंत मान्सूनचा कालावधी असतो. सरासरी ५४५ मि.मी. पाऊस पडतो. येथे हिवाळा नोव्हेंबरमध्ये सुरू होतो आणि फेब्रुवारी महिन्यात तापमान कधीकधी १० अंश सेल्सिअसपेक्षा कमी होते. हिवाळ्याच्या हंगामातील किमान तापमान जानेवारीत सुमारे ९ अंश सेल्सिअस असते.
संदर्भ
वर्ग:सांगोला तालुक्यातील गावे वर्ग:सोलापूर जिल्ह्यातील गावे
गवळी समाज
महाराष्ट्रा तील हिंदु गवळी समाज हा प्रामुख्याने उत्तर कोकणात रहाणारा समाज आहे. मुंबई, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी भागात गवळी समाजाची लोकसंख्या मोठी आहे.
महाराष्ट्रात त्यांच्या व्यवसायावरून त्यांना गवळी असे म्हटले गेले असले, तरी त्यांचा महाराष्ट्रातील प्रमुख व्यवसाय हा भातशेती हाच आहे.
कोकणपट्टीतील भूमीपुत्र गवळी, कुणबी, आगरी या शेतकरी जातींचा पारंपरिक पोशाख.
पुरुष:- कमरेला रुमाल किंवा लंगोटी, अंगात बंडी, डोईला टोपी किंवा पागोटे.
स्त्रिया:- गुढग्यापर्यंत येणारे मांडकास पद्धतीने नेसलेले नऊवारी लुगडे.
कमरेला रुमाल नेसलेला, खांद्यावर घोंगडी, विशेष प्रसंगी धोतीर (धोतर) नेसल्यास ढोपरापर्यंतच, डोक्याला गवारीटोपी, पागोटे, पगडी किंवा मुंडासे, कानात वाळ्या-भिकबाळी, गळ्यात गोफ, पायात जाड करकरीत वहाणा, कमरेवर आकडी आणि कोयती सदोनीत अडकवलेली असा पुरुषांचा भारी रुबाब.
स्त्रियांमध्ये नाकात मोठीनथ, कानात कुड्या कानपट्ट्या बुगडया, हातात पाटल्या गोठ, गळ्यात गळसरी-गाठवण-पुतळीहार, पायात जोडव्या तोडे, कपाळावर गोल मोठे ठसठशीत कुंकू किंवा कुंकवाची जाडसर आडवी चिरी, डोईवर वेणी किंवा सुवासिक रानफुले खोचलेली यासारख्या सौंदर्यालंकारासोबतच ढोपरापर्यंतच लुगडे नेसण्याची पद्धत प्रचलित. त्याला 'मांडकास नेसणे’ असेही म्हणतात.
गौरी गणपती, शिमगा-होळी हे मुख्य सण. पुरुषांचा बाल्याचा नाच आणि स्त्रियांचा फेऱ्यांचा नाच हे नृत्यप्रकार.
तांदळाची भाकरी, भात, मळ्यातल्या भाज्या, सुकीमासळी हे नियमित अन्न. भाताची खीर, चामट्या, पानगे, उकडीचा शेंगा-दिवे, नेवऱ्या, मुगवऱ्या, फेण्या पापड्या, तांदळाची बोरं, गोडाचेवडे (पोल्या) हे गवळ्यांचे सणासुदीचे पारंपरिक खाद्य. एकेकाळी भाता सोबत नाचणी, वरी, हारीक ही धान्ये आणि कडधान्ये, भाजीपाला पिकवणारा भूमीपूत्र समाज.
स्थान
मुंबई, पालघर, ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी, सिंधुदुर्ग, कोल्हापूर या जिल्ह्यांत गवळी समाजाची मोठी लोकसंख्या आहे. याशिवाय पुणे, सोलापूर, धाराशिव (उस्मानाबाद), जालना, अहमदनगर, लातूर, धुळे,नाशिक, हिंगोली,परभणी, अमरावती,बुलडाणा,जळगाव,अकोला इत्यादी जिल्ह्यांत देखील गवळी समाज आहे.
इतिहास
मूळ सोमवंशी क्षत्रिय हिंदू-गवळी जमातीच्या उपजाती वेगवेगळ्या असल्या, तरी श्रीकृष्ण हा त्यांचा महापुरुष आहे. श्रीकृष्ण यदु कुलातील होता. त्यांची वसाहत मथुरेच्या प्रदेशातहोती. पुढे यदुवंशातील यादव यमुनेच्या काठी येऊन राहू लागले. त्यांनी शेती आणि गोपालन सुरू केले. तत्कालीन राजकारणामध्येही त्यांना महत्त्वाचे स्थान मिळाले. महाभारत कालखंडामध्ये त्यांनी मानाचे स्थान मिळवले होते.
श्रीकृष्णाच्या काळात अंधक, कुकर, दाशीह, भोज, भौम, यादव आणि वृष्णी असे सात सोमवंशीय (चंद्रवंश) राजे राज्य कारभार करत होते. या सर्व राज्यांमध्ये यादवकुळ प्रबळ आणि बलवान होते. त्या काळामध्ये काही विध्वंसक वृत्तीच्या व्यक्ती होत्या. त्यांनी समाजावर जुलूम सुरू केला होता. त्यांमध्ये कंस, कौरव, जरासंध आणि शिशुपाल इत्यादी होते. जरासंधाच्या त्रासाला कंटाळून अंधक, यादव आणि वृष्णी हे वंश मथुरेलगतचा परिसर सोडून सौराष्ट्रात गेले. प्रबळ असलेले राजे मथुरेतच राहिले, तर अन्य राजे आणि लोक स्थलांतरित झाले. श्रीकृष्णांच्या निधनानंतर यादवकुळातील राजे आपापसात भांडू लागले आणि त्यांतून यादवी माजली त्यात यादवकुळाचा भयंकर संहार झाला. त्यातून काही यादव सौराष्ट्रातून निघून समुद्रमार्गे व भूमार्गे महाराष्ट्राच्या दिशेने आले आणि येथील लोकसंस्कृतीशी समरस झाले. त्यापैकी प्रमुख जमातीची ओळख आणि सद्यस्थिती अशी आहे. :-
ही प्राचीन कृषिप्रधान जमात सर्व भारतात परसली तसेच हजारो वर्षांपूर्वी महाराष्ट्राच्या वसई आणि दाभोळ या बंदरांवर आणि तिथून उर्वरित कोकणात पसरली अनेक वर्षे या परिसरात वास्तव्य केल्यानंतर ही जमात येथील संस्कृतीशी समरस झाली. महाराष्ट्रात कोकणातील ठाणे, रायगड आणि रत्‍नागिरी या जिल्ह्यांमध्ये बहुसंख्येने असलेली ही जात प्रामुख्याने खाडीकिनारी व नदीकिनारी भागातील भातशेतीच्या तसेच डोंगरी भातशेतीच्या प्रदेशात वास्तव्य करून आहे.
प्राचिन काळापासून गवळी हे कोकणातले मूळ रहिवासी आहेत. कोकणाचा ज्ञात इतिहास इ.स. पूर्व २५० अर्थात मौर्य/अशोकाच्या काळापर्यंत जातो. प्राचीन काळात कोकणच्या किनारपट्टीवर अनेक बंदरे भरभराटीला आली होती. आफ्रिका, भूमध्यसमुद्रापासून ते रोमन साम्राज्यापर्यंतचे व्यापारी येथून समुद्रमार्गाने भारतात येत होते. कोकण विभागावर शिलाहार, मौर्य, शक, राष्ट्रकुट, सातवाहन, वाकाटक, बहमनी सुलतान, आदिलशाही, मुघल, सिद्दी, मराठेशाही आणि त्यानंतर स्वातंत्र्यापर्यंत ब्रिटिशांची राजवट होती. डच, पोर्तुगिज आणि ब्रिटिशांच्या कोकण किनारपट्टीवर वसाहती होत्या. स्वातंत्र्यापर्यंत कोकणावर ब्रिटिशांचे राज्य असले, तरीही सावंतवाडी, मुरुड-जंजिरा, जव्हार अशी संस्थानेही येथे होती कोकणचा प्रदेश हा जास्तकरून शिलाहारांच्या ताब्यात होता. त्यांची राजधानी स्थानक म्हणजे ठाणे येथे होती. इ.स.च्या १३व्या शतकाच्या प्रारंभी देवगिरीच्या यादवांनी कोकणचा ताबा मिळवला होता. देवगिरीचा पाडाव झाला त्या वेळीही ठाणे यादवांच्या आधिपत्याखाली होते. देवगिरीच्या पराभवानंतर रामदेवराय यांचा दुसरा मुलगा बिंबराज (भीमदेव) यादव कोकणात आला.
कोकणात राहणारे हे यादव शुद्ध क्षत्रिय त्यांच्या पिढीजात धंद्यावरून त्यांना ” गवळी ” हे नामाभिधान पडून त्यांची वेगळीच जात निर्माण झाली. कोकणातील यादव गवळी ही जी अलग अशी जात दिसून येते त्याचे मुख्य कारण हेच कि त्यांनी क्षात्रवृत्ती किंचित बाजूला ठेवली व साधारण शेतकऱ्यांप्रमाणे राहू लागले.
शेती व गोपालन हा मुख्य धंदा आणि यादवी युद्धामुळे कायमची भरलेली धडकी यामुळे त्यांनी दुर्गम अशा अपरांत म्हणजेच कोकण प्रांतात वसाहती करण्यास सुरुवात केली. परंतु मूळ पिंड हा क्षात्रवृत्तीचा असल्या मुळे ते ज्या ठिकाणी वसाहत करून राहिले त्या त्या ठिकाणी आपले वर्चस्व स्थापिले. यादवकुळी गवळी समाज गुलामी वृत्तीने केव्हाच राहिला नाही किंवा दास्य वृत्ती स्वीकारून इतरांची सेवा केली नाही.
सामान्य गवळी कुटुंबातील रावसाहेब रावबहादूर डॉक्टर विश्राम रामजी घोले' पुण्यात सर्जन झाले. त्यांची ऐन तारुण्याची वर्षे १८५७ च्या युद्धात सैनिकांची शुश्रुषा करण्यात गेली. युद्धोत्तर काळात त्यांचे जीवन एक निष्णात शल्यविशारद, सेवाभावी गृहस्थ, उदारमतवादी समाजसुधारक म्हणून गेले. मूळचे दापोली तालुक्यातील विश्राम रामजींचे घोले घराणे हे एका काळी अंजनवेल (गोपाळगड) गडाचे किल्लेदार होते.
खेड तालुक्यातील भरणे गावचे महाडिक सुभेदार होते. दापोली तालुक्यातील काते प्रसिद्ध डॉक्टर झाले. व त्यांचेच वंशज आज कोल्हापुरात डॉक्टर आहेत. महाडचे बाळू गवळी चिले हे ब्रिटीश सैन्यात हवालदार होते. व त्यांनी अफगाणिस्थानच्या लढाईत फार मोठा पराक्रम केला म्हणून त्यांना दोन चांद व रेशमी शाल इनाम मिळाली.
माणगावचे कै. विठ्ठलराव कृष्णाजी खेडेकर हे एक उत्तम समाजसुधारक, शिक्षक व लेखक होऊन गेले. गवळी जमातीतील ते पहिले शिक्षक होत. 'विठोबा मास्तर' म्हणून ते प्रसिद्ध होते. विठ्ठलराव हे भाननगर संस्थानचे दिवाण सुद्धा राहिले होते. त्यांनी महाराष्ट्रीय दाभोळी यादव समाजाचा इतिहास लिहिला होता. श्रीकृष्ण आणि गोपाल या त्यांच्या हस्तलिखित ग्रंथाचा उपयोग करून त्यांचे चिरंजीव डॉ. रघुनाथराव यांनी दि डिव्हाइन हेरिटेज ऑफ यादवाज् हा ग्रंथ लिहिला. 'श्रीकृष्ण आणि गोपाल' या ग्रंथाच्या आधारे त्यांनी इंग्रजी प्रत टंकलिखित स्वरूपात तयार केली. त्याचे हिंदीमध्ये यादव-हरिवंश या नावाने ग्रंथ अनुवादित करण्यात आला. कै. रघुनाथराव खेडेकर हे शल्यविशारद होते. शिवाय ते वेदांत निपुण असल्यामुळे त्यांना शंकराचार्यांनी वेदांतभूषण अशी पदवी दिली होती.
कुणबी, आगरी, कराडी, वाडवळ, कुणबी-मराठा या गवळ्यांशी साधर्म्य असलेल्या जाती कोकणात आहेत. त्यापैकी कुणबी, आगरी व गवळी हे भातशेती करू लागले. मीठ पिकवण्याचा अधिकार आगरी या जातीकडेच होता. वसई, सोपारा, ठाणे, नागोठाणे, चौल, अलिबाग, दाभोळ परिसरांत त्यांनी वसाहती केल्या होत्या. रायगड जिल्ह्यातील कुंडलिका नदीकाठी वसलेले चौल हे एक बंदर आहे. सोपारे-चेऊल हे बंदरही त्यावेळी प्रसिद्ध होते. बिंबराजाच्या पूर्वी कोकणामध्ये यादवांच्या वसाहती होत्या.
​छत्रपती श्रीशिवाजी महाराजांचा हिंदवी स्वराज्याच्या कालखंडात व नंतर मराठेशाहीच्या काळात गवळी, कुणबी, आगरी, कोळी समाजाने सहभाग व सहकार्य केले होते. आजही राजधानी रायगड किल्ल्याच्या आजूबाजूला गवळी समाजाची अनेक गावे आहेत.
गवळी समाजाबद्दल
भातशेती व गोपालनाच्या व्यवसायावरून ‘गवळी’ हे नाव पडलेले आहे तरी मुख्य व्यवसाय हा भातशेतीच आहे. ही जात ठाणे, रायगड, रत्‍नागिरी जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर आहे. भातशेतीच्या व गोपालनाच्या धंद्यावरून ही एक स्वतंत्र जात झालेली आहे. यांमध्ये आगरातले गवळी (कोकणातले गवळी) आणि घाटावरचे गवळी असे पोटभेद असून त्या पोटभेदांतील लोकांच्या चालीरीती, बोलीभाषा वेगवेगळ्या आहेत. गवळ्यांच्या पुष्कळ चालीरीती आगरी व कुणब्यांप्रमाणें आहेत. आडनांव एक असलेल्या लोकांमध्यें विवाहसंबंध होत नाहींत. पुनर्विवाह व घटस्फोट या दोन्ही चाली गवळ्यांमध्ये रूढ आहेत. पूर्वीचा काळी स्त्रिया पांढरे शुभ्र उपरणे किंवा धोतर अंगाभोवती शाली प्रमाणे पांघरून घेत असत.
जवळपास दोन तृतीयांश गवळी शाकाहारी आणि सोबतच मांसाहारी असून मुख्य अन्न तांदळाची भाकरी, भात, सुकी मासळी,हे आहे.
समाजाची दैवते
गवळी समाजाचे मुख्य दैवत बाळकृष्ण व भैरी (काळभैरव) हे होय. यांच्या कुलदेवतांमध्ये भैरी, खंडोबा, जोगेश्वरी, भवानी, एकविरा, सालबाई, मोठ्याबाया (सातआसरा), चेडोबा (रक्षकवीर) या मुख्य देवता आहेत. खंडोबा, भैरी (काळ भैरव), भवानी, एकविरा आई, वेताळ, जल आसरा बाया व इतर ग्राम देवता ह्यांना गवळी समाज आपले रक्षक व मार्गदर्शक देवता मानत आलाय.
गवळी बांधवांच्या गावात मधोमध देऊळ असते. गावदेवी, हनुमान, राधाकृष्ण, विठ्ठलरुक्मिणी, राम, गणपती, शंकर, दत्त यांची ही देवळे असतात. गावदेवी, खंडोबा, भैरी, भवानी, जोगेश्वरी, सालबाई, मोठ्याबाया, जागेवाला, म्हसोबा, वेताळ, चेडा ही समाजाची मुख्य दैवते. अलीकडे एकवीरा हेही दैवत मानले जात आहे. बहुतेकांच्या घरी गणपती येतो. गौरीगणपती, होळी, लग्नसमारंभ यांत गवळी बांधव नाचतात.
कोकण प्रांतातील गवळी समाज ठिकठिकाणच्या ग्रामदैवतांना मानत आलेला आहे. त्यापैकी मुंबईची मुंबादेवी, पालीचा बल्लाळेश्वर, महाडचे विरेश्वर कोटेश्वरी, नागोठणेची जोगेश्वरी, रोह्याचे धावीर महाराज, म्हसळ्याचे धावीर महाराज, तळ्याची चंडिका, दाभोळची चंडिका, कडापेचे बापुजी काळकाई, भरणेची काळकाई, श्रीवर्धनची सोमजाई, बोरलीची चिंचबाई, आंबवलीची झोलाई, गोरेगावचे भैरीनाथ, साखरोळीचे खेमदेव या ठिकाणच्या दैवतांना गवळी समाज विशेष मानत आलेला आहे. लग्नसोहोळ्या प्रसंगी या देवतांच्या आवर्जून भेटी घेतल्या जातात.
समाजात कुलदैवताला घरचा देव बोलले जाते. भावकीतील, घराण्यातील एका कुटुंबात घराण्याच्या कुलस्वामीचा देव्हारा पुजला जातो. लग्नाच्या वेळी हा देव आणून त्याची लग्नघरात स्थापना केली जाते. लग्नानंतर कोंबड्या, बकऱ्याचा मान देऊन देव उठवला जातो. वर्षातून एकदा प्रत्येक कुटुंबाने कुलस्वामी कुलस्वामिनीच्या भेटीला जायची रीत आहे. कुलदेवाचा देव्हारा असणाऱ्या घरातील गौरी मानाची असते. गणेशोत्सवात कुलस्वामीचा देव्हारा असलेल्या घरातील गौरीगणपतीच्या दर्शनासाठी जातात. कुलदेवतांचे वर्षातून गौरीपूजन, घटस्थापना, नवरात्र-अष्टमी, महानवमी, चैतावली असे समारंभ केले जातात. समाजातील पाटील व इतर काही घराण्यांचा अपवाद सोडला तर बाकीच्या सर्व घराण्यांतील कुलदेवतांचा गोंधळ हा दर तीन वर्षांनी होतो. हल्ली घाटावरील लोकांप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा वर्षातून एकदा जेजुरीला किंवा तीर्थक्षेत्राला जायचा प्रघात पडला आहे.
समाजाच्या रिती
गवळ्यांमध्ये लग्न समारंभ तांदूळ, हळद, लग्न असा तीन दिवस असतो. लग्नासाठी बसवलेले देव हे घराण्याच्या रितीप्रमाणे कोंबड्या किंवा बकऱ्याचा मानपान देऊन उठवले जातात. देवक हे आंबा किंवा उंबराच्या झाडाचे असते. मांडवात एका खांबाला आंब्याची, उंबराची फांदी बांधून तिची पूजा केली जाते. त्याला मुहूर्तमेढ किंवा उंबरमेढ म्हणतात. लग्नासाठी बसवलेले देव उठवल्यावर हळदउतरणी हा विधी होतो.
लग्नाच्या आदल्या दिवशीचा हळदीचा कार्यक्रम. या दिवशी वर व वधूला घरात हळद दळून लावतात. याच दिवशी ग्रामदेवता, कुलस्वामी आणि घरच्या देवांना (कुटुंबात पुजत असलेल्या देवांना) मान देण्यात येतो. गवळी समाजात प्रत्येक कुटुंबांचा एक देव्हारा असतो. आणि त्याची पूजा करणारा (भगत) हे मान देतो.
समाजात लग्न समारंभासाठी सूप, टोपली, रोवळी, उखळ, मुसळ, जाता, पाटा, वरवंटा, माल्टा (दगडी दिवा), नामनदिवा (लमाणदिवा), पितळीपराती, मडके, कोयती, कुराड, कनाकोंडा, बिनभरडलेला भात या ग्राम्यसंस्कृती व शेतकरी संस्कृतीशी घट्ट नाते असणाऱ्या वस्तूंचे महत्त्व खूप आहे. या वस्तूंचा उपलब्धते शिवाय विधी पूर्ण होणे अशक्य आहे. देवता पूजण्या शिवाय तांदूळ धुवणे, तांदूळ दळणे, पोल्या तळणे, हळद वाटणे, घाणा भरणे, घाणा कुटणे इत्यादी अनेक विधी करवली आणि नवरानवरीचा हातून करून घेतल्या जातात. यात वरमाया करवल्यांचा मोठामान असतो. हळदी समारंभाचा दिवशी रुईच्या फुलांचा मुंडावळ्या वधू वरांस बांधल्या जातात. पूर्वीचा काळी लग्नासाठी तांदूळ, लाह्या, खोबरे, चणे इत्यादी जिनसा भिजत घालून घरचा घरी मुंडावळ्या ओवल्या जात असत. हल्ली मण्यांचा मुंडावळ्या बांधल्या जातात.
कोकण प्रांतातील गवळी, कुणबी, आगरी लोकांमध्ये सण चालीरीती लग्नसमारंभ यात साम्यता आढळते. तरीही गवळी, कुणबी, आगरी-कोळी समाजात परस्परात लग्न समारंभ होत नाहीत. या समाजात स्त्रियांसुद्धा पुरुषांसोबत शेतीला आणि व्यवसायाला हातभार लावतात. आज महाराष्ट्रात भेडसावत असलेल्या हुंडापद्धतीच्या विपरीत गवळी समाजात हुंडापद्धत पूर्वीपासून अस्तित्वात नाही. समाजात लग्नसमारंभात स्त्रियांना अग्रमान असतो. मुख्यत्वे सवाष्ण आणि विधवा असा भेद कमी केला जातो. बऱ्याच विधिमंध्ये विधवा महिला देखील सहभागी होऊ शकतात. लग्नसोहोळ्यात विधींची माहीतगार असणारी विधींची गीते (धवळे) गाणारी व्यक्ती ही विधवा स्त्री असेल तरी चालते. तिचा मार्गदर्शनाखाली आणि सूचनेनुसार संपूर्ण लग्नसमारंभ पार पडतो. यातून समाजातली मातृसत्ताक पद्धतीची झलक आपल्याला दिसून येईल. तसेच सध्या चालत आलेल्या पद्धतीनुसार मामाच्या (आईचा भाऊ) मुलीशी लग्न करण्याची पद्धत आहे. पूर्वी गवळी समाजात केवळ आपल्याच विभागातील गावांमध्ये सोयरीक करण्याची पद्धत होती. काळाने हे सर्व विभाग एक मेकात मिसळून गेले. समाजात जन्मविधी, नामकरण, साखरपुडा, लग्नसमारंभाच्या आधीचे तांदुळ, उटणे, हळद वैगरे मंगलविधी, देवक हे समाजातील जेष्ठ व्यक्ती व स्रीयां मार्फत केले जातात. परंतु लग्नाच्या व उत्तरकार्याच्या वेळी ब्राह्मणच असावा लागतो. कुणबी,आगरी समाजाप्रमाणे गवळ्यांमध्ये सुद्धा पूर्वीपासूनच विधवा विवाहाला मान्यता आहे.
कुणबी, आडमराठे किंवा मराठेकुणबी, आगरी ह्या जाती गवळी सदृश असल्या तरी भिन्न आहेत. पूर्वीचा मुंबई इलाख्यांत (Bombay Presidency) सध्याचा कोकण आणि मध्य महाराष्ट्रात गवळी जातींत कोकणातले व घाटावरचे या पोटभेदांखेरीज पोटजाती नाहीत. विवाहादि संस्कार ब्राम्हणच करतात. जातीचे बहुतेक सर्व प्रश्न जातीतच गोतगंगे (गोतसभा) मार्फत सोडवले जात, मात्र क्वचित् महत्त्वाच्या धार्मिक प्रश्नांवर ब्राह्मणांचे मत घेण्यात येत असे.
गेल्या तीनचारशे वर्षात जातीचे स्थलांतर मुळीच झालेले नाही. इंग्रजी राज्यापूर्वी जातीचा आचार चालीरीतीस अनुसरून होता, असे ज्ञातीच्या मंडळीचे म्हणणे आहे. त्यानंतर काही बाबतीत सुधारणेच्या दृष्टीने फरक पडत चालला आहे.