cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
त्रिपुरामधील जिल्हे
त्रिपुरा हे ईशान्य भारतामधील राज्य एकूण ८ जिल्ह्यांमध्ये विभागले गेले आहे. १९७२ साली त्रिपुरा स्वतंत्र राज्य बनल्यानंतर ४ जिल्ह्यांची निर्मिती करण्यात आली. २०१२ साली ४ नवे जिल्हे स्थापन करण्यात आले.
तपशील
वर्ग:भारतामधील जिल्हे
दशावतार
दशावतार हे विष्णूने १० वेळा घेतलेले आहेत.
हिंदू धर्मात विष्णू देवाला सृष्टीपालन करणारा मानले गेले आहे. धर्माच्या रक्षणासाठी हिंदू ग्रंथ भागवतपुराणानुसार सतयुग ते कलीयुगापर्यंत विष्णूने २४ अवतार घेतले आहेत. त्यामधील दहा प्रमुख अवतार 'दशावतार' स्वरूपात प्रसिद्ध आहेत.
भगवान श्रीकृष्ण अर्जुनाला भगवद्गीतेमध्ये म्हणतात
यदा यदा ही धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम्‌ ॥ ४-७ ॥
संदर्भित अन्वयार्थ
भारत = हे भारता(भरतवंशी अर्जुना), यदा यदा = जेव्हा जेव्हा, धर्मस्य = धर्माची, ग्लानिः = हानि, (च) = आणि, अधर्मस्य = अधर्माची, अभ्युत्थानम्‌ = वृद्धी, भवति = होते, तदा हि = तेव्हा तेव्हा, अहम्‌ = मी, आत्मानम्‌ = आपले रूप, सृजामि = रचतो म्हणजे साकाररूपाने लोकांच्या समोर प्रकट होतो ॥ ४-७ ॥ (अर्थ- हे भारता(भरतवंशी अर्जुना), जेव्हा जेव्हा धर्माचा ऱ्हास आणि अधर्माची वाढ होत असते, तेव्हा तेव्हा मी आपले रूप रचतो म्हणजेच आकार घेऊन लोकांसमोर प्रकट होतो.)
परित्राणाय साधूनां विनाशायच दुष्कृताम्‌ । धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ॥ ४-८ ॥
साधूनाम्‌ = साधूंचा म्हणजे चांगल्या मनुष्यांचा, परित्राणाय = उद्धार करण्यासाठी, दुष्कृताम्‌ = पापकर्म करणाऱ्यांचा, विनाशाय = विनाश करण्यासाठी, च = आणि, धर्मसंस्थापनार्थाय = धर्माची चांगल्या प्रकारे स्थापना करण्यासाठी, युगे युगे = युगायुगात, सम्भवामि = मी प्रकट होतो ॥ ४-८ ॥ (अर्थ- सज्जनांच्या उद्धारासाठी, पापकर्म करणाऱ्यांचा नाश करण्यासाठी आणि धर्माची उत्तम प्रकारे स्थापना करण्यासाठी मी युगायुगात प्रगट होतो.)
अर्थात : हे अर्जुना (हे भारता), जेव्हा जेव्हा धर्माची हानी येते, आणि अधर्माची वाद होते, तेव्हा तेव्हा मी अवतार घेतो. सज्जनांच्या रक्षणासाठी व दुर्जनांच्या नाशासाठी तसेच पुन्हा धर्म संस्थापिण्यासाठी मी प्रत्येक युगात अवतार घेतो.
मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नरसिंहश्च वामनः रामो रामश्च रामश्च कृष्ण: कल्किच ते दश।
श्री देवविष्णू '''एकूण दहा अवतार असल्याचे मानले जाते. ते दहा अवतार पुढील प्रमाणे आहेत.'''
मत्स्यावतार
दशावतारांचा अनुक्रम आणि डार्विनचा उत्क्रांतिवाद यांच्यात एक विलक्षण साम्य आहे आधुनिक जीवशास्त्राचे असे म्हणणे आहे कि सर्वप्रथम पृथ्वीवरचा एकपेशीय जीव पाण्यात जन्मला. तो पेशींची विभागणी करून प्रजोत्पादन करू लागला. त्यातूनच मग बहुपेशीय सजीव निर्माण झालेत व ते लैंगिक प्रजोत्पादन करणारे जीव होते. मत्स्य हा त्यातील सर्वात विकसित जीव आहे. याचे प्रतिक म्हणून प्रथम अवतार हा मत्स्यावतार आहे. हा वैदिक प्रजापती व विष्णूचा पहिला अवतार आहे.
मत्स्यावतार हा भगवान विष्णूचा अवतार आहे त्याच्या दहा अवतारांपैकी पहिला आदिअवतार आहे. विष्णू हा एक पालनकर्ता आहे, म्हणून ते विश्वाचे रक्षण करण्यासाठी विविध अवतार धारण करतात.या अवतारामध्ये सत्ययुगात् प्रभु विष्णूंनी माशाचे रूप घेतले होते. सत्यव्रत मनु सकाळी सूर्यदेवला अर्घ्य देत होता तेव्हा त्याच्या कमंडलमध्ये लहान मासा अचानक आला. माशा पाण्यात परत फेकून देण्याच्या वेळी, त्या माशाच्या बाजूने मनुला असे वाटत होते की इतर राक्षस, त्याला खाईल. त्यामुळे मनुने माशा एका छोट्या कलशमधुनमध्ये ठेवला. दया आणि धर्मानुसार हा राजा आपल्या कमंडलमध्ये मासे घेऊन राजवाड्याचे दिशेने निघाला, पण, रात्रीच्या वेळी, मासा मोठा झाला आणि म्हणून त्याला एका कलशमधुन हलवावे लागले. मोठा कुंभामध्ये ठेवला तरीही मासे वाढतच राहिले आणि म्हणून मनुने तळ्यात फेकले. तथापि, मासे वाढतच गेला आणि विशाल आकारात वाढला की मनुला समुद्रात टाकण्यास भाग पाडले गेले. माशाने नंतर एक भविष्यवाणी केली की सात दिवसांत मोठा पूर येईल परंतु या आपत्तीबद्दल मनू काळजी करू नको मग माशाने त्याला .विशाल मोठी बोट पाठविली. माशाने मनुला जगातील सर्व प्राण्यांच्या जोड्या आणि सर्व वनस्पतींचे बियाणे भरण्यास सांगितले,पुराच्या वेळी, वासुकी सापाला दोर वापरून माशाला बांधली
कूर्मावतार
प्रथम उद्भवलेल्या जलचर प्राण्यांतून उत्क्रांती होत-होत मग उभयचर प्राणी निर्माण झालेत.कूर्म हा एक उभयचर प्राणी होता. त्याचे प्रतिक म्हणून कूर्मावतार.कूर्माचे आयुष्यपण इतर प्राण्यांपेक्षा जास्तच असते. तैत्तरीय आरण्यक आणि शतपथ ब्राह्मण ग्रंथात याचा उल्लेख सापडतो.
समुद्रमंथनाचे वेळी जेंव्हा मेरू पर्वताची  रवी करून देव व दैत्य हे त्यास घुसळू लागले, तेंव्हा मेरू पर्वताची उंची ही समुद्राच्या खोलीपेक्षा कमी पडली.त्यामुळे मेरू पर्वत बुडू लागतो. तेंव्हा विष्णूने कूर्मावतार घेऊन आपल्या पाठीवर त्यास तोलून धरले अशी आख्यायिका आहे.
वराहावतार
जामिनीवर राहणारे प्राणी मग उभयचरांतून उत्क्रांत झाले. त्यातील वराह हा तिसरा अवतार होय. हा प्राणी आपल्या खास चार वैशिष्ट्यांमुळे सर्व प्राण्यात उठून दिसतो.१. त्याची प्रजननशक्ती २. त्याचे तीक्ष्ण घ्राणेंद्रीय जे सुमारे ८ ते १० किमी अंतरावरील तसेच जमिनीच्या खाली सुमारे ८ मीटर अंतरावरील वस्तूसुद्धा वास घेऊन हुडकू शकते.म्हणजेच माग काढण्याचे कौशल्य. ३.झाडांना आपल्या सुळ्याद्वारे समूळ उखडून टाकण्याचे कौशल्य. समूळ उच्चाटन करणे हा भाव. व ४. हाडांचादेखील चूरा करू शकणारा मजबूत ताकतीचा जबडा. वराहावतारात विष्णूने पृथ्वी उचलली असा समज आहे. वराह हा राजशक्तीचे प्रतिक आहे. राजाच्या अंगी आवश्यक असणारे सर्व गुण त्यात आहेत असा समज आहे.
नरसिंहावतार
नरसिंह म्हणजे अर्धा नर व अर्धा सिंह(वनचर). या अवतारात श्रीविष्णूने आपल्या प्रल्हाद या भक्ताची जळी-स्थळी-काष्ठी-पाषाणी ही श्रद्धा व धारणा नक्की केली.
वामनावतार
वामन म्हणजे बुटका, बुद्धीचा वापर करणारा असा वामनाअवतार.त्याने आपल्या बुद्धीने पौराणिक बली असुर राजा पातळात धाडले.
बंगाली लोक्खी कथा मध्ये बली राजाचा द्वारपाल झाला
परशुरामावतार
पुढे मानवात अजून उत्क्रांती होत गेली.तो जीवनापयोगी व जीवन राखण्यास आवश्यक ती साधने बनवू लागला. त्याने धातूचा वापर सुरू केला.परशुसाठी धातूचे पाते वापरणारा तो परशुराम.त्यांनी या परशुच्या जोरावर २१ वेळा पृथ्वी निःक्षत्रीय केली.तसेच भारतातील कोकण गोवा व केरळ ही किनारपट्टी मागे हटवून स्वतःसाठी भूमी तयार केली.भीष्म द्रोण व कर्ण यांना धनुर्विद्या शिकविणारे हेच होते. हा अवतार म्हणजे ब्राह्मतेज व क्षात्रतेज याचा मिलापच होता.
रामावतार
परशु हे शस्त्र असे आहे कि त्याचा शत्रुवर फार जवळून वापर करावा लागतो.त्यामध्ये शत्रुचा वार आपल्यावर देखील होण्याचा संभव असतो. यासाठी स्वतःस सुरक्षित ठेवून, दूरवर मारा करता येण्याजोगे शस्त्र धनुष्य व बाण वापरणारा हा राम.ही देखील पुढची उत्क्रांती.राम व कृष्ण यांना पूर्णावतार म्हणतात कारण यांनी जीवनाचे चारही आश्रम भोगले.जन्मापासून मृत्यूपर्यंत देहाच्या सर्व अवस्था पार केल्या.रामबाण हा प्रख्यात शब्द रामाच्या बाणावरूनच आला.अचूक वेध घेण्याचे कौशल्य असा याचा अर्थ होतो.
भारतीय नियोजन आयोग
भारतीय नियोजन आयोग किंवा योजना आयोग, इ.स. १९५० मध्ये स्थापन झालेली भारत सरकारची एक संस्था आहे जिचे प्रमुख कार्य पंचवार्षिक योजना तयार करणे हे होते. १ जानेवारी २०१५ रोजी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी योजना आयोग बरखास्त करून नीती आयोगाची स्थापना केली.
दशावतार
कृष्णावतार
श्रावण महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील अष्टमी तिथीला मध्यरात्री रोहिणी नक्षत्रावर श्रीकृष्णाचा जन्म झाला.त्यामुळे त्या अष्टमीला हा जन्मदिवस उत्साहाने साजरा होतो. महाराष्ट्रात त्या दिवशी श्रावण वद्य अष्टमी असते, उत्तरे कडे तो दिवस भाद्रपद वद्य अष्टमीचा असतो.
भारतीय नियोजन आयोग
इतिहास
नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांनी काँग्रेसचे अध्यक्ष असताना इ.स. १९३८ मध्ये भारताची सार्वभौमत्वाकडे वाटचाल करणारी पहिली प्राथमिक स्वरूपातील अर्थयोजना तयार केली. तिचा मसुदा मेघनाथ सहा यांनी तयार केला. ब्रिटीश सरकारनेही अधिकृतरीत्या एक योजना मंडळ स्थापन केले या मंडळाने १९४४ ते १९४६ मध्ये काम केले. उद्योगपती आणि अर्थशास्त्रज्ञ यांनी १९४४ मध्ये स्वतंत्रपणे तीन विकास योजना तयार केल्या.
दशावतार
कृष्णावतार
लग्न झाल्यानंतर कृष्णाची माता देवकी आणि पिता  वसुदेवला मथुरेचा राजाकंस रथात घेऊन जातात. मग आकाशवाणीत "देवकीचा पुत्र तुझा वध करेल"  हे ऐकून मामा कंस भयभीत होऊन,  देवकी आणि वसुदेवला कैदेत ठेवले आणि तिची पहिली सात अपत्ये जन्मताक्षणी ठार केली. आठवे अपत्य जन्माला येताक्षणी वसुदेवाने त्याला आपला गोकुळातील मित्र गोपमहाराज नंदचा घरी नेले.
भारतीय नियोजन आयोग
इतिहास
भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर, नियोजनाचे औपचारिक रूप अवलंबिले गेले आणि त्यादृष्टीने भारताच्या पंतप्रधानांच्या हाताखाली १५ मार्च, इ.स. १९५० नियोजन आयोगाची स्थापन करण्यात आली. पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू त्याचे अध्यक्ष होते. नियोजन आयोगाची व्युत्पत्ती भारताच्या घटनेत किंवा संविधानात नसली तरी ती भारत सरकारची एक संस्था आहे.
वसई
वसई हे भारतातील मुंबई शहराचे पालघर जिल्ह्यात असलेले एक उपनगर आहे. याला जवळचे रेल्वे स्थानक हे वसई रोड आहे. वसई शहर हे आधुनिक वसई-विरार महापालिकेत येते. रेल्वे स्टेशन असलेल्या भागाचे नाव नवघर आहे.
भारतीय नियोजन आयोग
इतिहास
शेतीच्या विकासावर जोर देणारी पहिली पंचवार्षिक योजना १९५१ मध्ये प्रकाशित करण्यात आली आणि त्यानंतरच्या दोन पंचवार्षिक योजना १९६५ पर्यंत तयार करण्यात आल्या. भारत पाक युद्धामुळे त्यात खंड पडला. सलग दोन वर्षे पडलेला दुष्काळ, रुपयाचे अवमूल्यन, एकंदर वाढलेली महागाई आणि संसाधनांचा क्षय यामुळे नियोजन प्रक्रियेत अडथळे आले आणि १९६६ ते १९६९ मधील तीन वार्षिक योजनांनंतर, चौथी पंचवार्षिक योजना १९६९ मध्ये तयार करण्यात आली.
दशावतार
कृष्णावतार
श्रीकृष्णाच्या अवतारसमाप्तीनंतर द्वापरयुग संपून कलियुगाची सुरुवात झाल्याचे सांगितले जाते. त्याच्या जीवनाचा प्रत्येक पैलू जीवनातील कर्तव्याशी जोडलेला आहे. कृष्ण या शब्दाचा अर्थ "काळ्या मुखवर्णाचा" आणि "सर्वाना आकर्षित करणारा" असा होतो.होता.पराक्रमी,मुष्टीयोद्धा,उत्कृष्ट सारथी,सखा, तत्त्वज्ञानी होता.
वसई
वसई या शहरात पापडी, बाभोळा, देवतलाव, गिरिज, हिराडोंगरी, गास, भूईगाव, रानगाव, रमेदी, होळी अशी अनेक गावे येतात या शहराजवळ नायगाव आणि वसई ही दोन रेल्वे स्थानके आहेत. या शहरात हिंदु आणि ख्रिस्ती ह्या धर्मीय समाज हा अधिक आहे तसेच इतर धर्मीय देखील इथे बऱ्याच प्रमाणात आहेत. वसई हा तालुका देखील आहे. पूर्वी तो ठाणे जिल्ह्यात येत असे. आता तो पालघर जिल्ह्याचा भाग आहे. या तालुक्यात नालासोपारा, विरार, जूचंद्र रोड आणि कामण रोड ही अन्य चार रेल्वे स्थानकं देखील आहेत. हे शहर मुंबईजवळचे शहर आहे. वसईची सुकेळी ही फार प्रसिद्ध होती. तशी ती आजही प्रसिद्ध आहेत पण कालांतराने या भागातील बागा कमी झाल्या आहेत.
दशावतार
भगवान बुद्ध
भगवान गौतम बुद्ध हा श्री विष्णूचा नववा अवतार मानला जातो.
धलाई जिल्हा
धलाई जिल्हा हा भारताच्या त्रिपुरा राज्यातील एक जिल्हा आहे.
वसई
पोर्तुगीजांनी येथे अरबी समुद्रालगत आरमारी किल्ला बांधला. सन १७३७ मध्ये थोरले बाजीराव पेशव्यांचे बंधू व सेनापती चिमाजी अप्पा यांनी वसई आणि साष्टी प्रांतावर केले व १७३९ मध्ये वसईचा किल्ला पोर्तुगीजांकडून जिंकून घेतला व मराठ्यांच्या राज्यास जोडला.
भारतीय नियोजन आयोग
इतिहास
पहिल्या आठ योजनांमध्ये सार्वजनिक क्षेत्रातील मुलभूत आणि अवजड उद्योगांमध्ये प्रचंड गुंतवणूक करण्यावर भर होता, पण १९९७ च्या नवव्या योजनेनंतर, सार्वजनिक क्षेत्रावरील जोर कमी होऊन नियोजनाबद्दलचा विचार ते फक्त सूचक स्वरूपाचेच असावे असा बनला.
धलाई जिल्हा
याचे प्रशासकीय केंद्र अम्बासा येथे आहे.
वसई
व्युत्पत्ती
सध्याचे नाव वसई हे संस्कृत शब्द वास, ज्याचा अर्थ 'निवास' असा होतो. गुजरात सल्तनतने प्रदेश ताब्यात घेतल्यानंतर हे नाव बदलून बसई असे ठेवण्यात आले, ज्याचे नाव गुजरातच्या बहादूर शाहच्या अंतर्गत ठेवण्यात आले. हे नावाचे पहिले लॅटिनीकृत रेकॉर्ड देखील आहे, ज्याचे स्पेलिंग बार्बोसा (१५१४) यांनी केले होते. हे नाव अल्पायुषी होते कारण पोर्तुगीज राजवटीत, साधारण दोन दशकांनंतर, १५३४ मध्ये बाकाइमच्या करारावर स्वाक्षरी झाल्यानंतर ते बॅकैम (पहिले अधिकृत लॅटिन नाव) असे बदलले गेले. हे नाव २०० वर्षांनंतर पुन्हा मराठा साम्राज्याने प्रदेश ताब्यात घेतल्यानंतर बाजीपूर असे बदलले गेले. हे नाव देखील अल्पकाळ टिकले कारण इंग्रजांनी बाजीपूर (वसईचे मराठा नाव) काबीज केल्यानंतर, हे नाव पुन्हा बसेन असे बदलले गेले. याच काळात, बॉम्बेने या प्रदेशातील प्रबळ आर्थिक शक्ती म्हणून बसेनचा ताबा घेतला. भारतातील ब्रिटीश राजाच्या उत्क्रांतीनंतर या शहराचे नाव वसई असे करण्यात आले, या प्रदेशाचे मराठी नाव. संस्कृत मध्ये वसई शब्दाचे नाव वास असे आहे ज्याचा अर्थ निवास असा होतो. या प्रदेशातील  सर्वात जुने नाव व्हेसेले (लॅटिनिज्ड स्पेलिंग) आहे.
रहिवासी
वसईच्या रहिवाशांना मराठीत वसईकर म्हणतात, ज्यामध्ये कर प्रत्यय म्हणजे 'रहिवासी'. बसेनचे वसई असे अधिकृत नामकरण झाल्यापासून हा शब्द वापरला जात होता. महाराष्ट्र राज्याबाहेर तसेच भारताबाहेरील वसईकर डायस्पोरा, त्यांना आंतरराष्ट्रीय मान्यता मिळाल्यामुळे आणि वसई हे मुंबई महानगर प्रदेशात, उपनगरी मुंबईच्या काठावर वसलेले असल्यामुळे ते स्वतःला मुंबईचे म्हणून संबोधतात.
पूर्व-पोर्तुगीज युग
वसईचा इतिहास प्राचीन पुराणकाळापासून आहे. वसई हे अनेक ग्रीक, अरब, पर्शियन आणि रोमन व्यापारी आणि व्यापाऱ्यांचे व्यापाराचे ठिकाण होते जे भारताच्या पश्चिम किनाऱ्यावरून प्रवेश करतील. ग्रीक व्यापारी Cosma Indicopleustes याने 6व्या शतकात वसईच्या आजूबाजूच्या भागांना भेटी दिल्या आणि नंतर जून किंवा जुलै 640 मध्ये चिनी प्रवासी झुआनझांग याने भेट दिली. इतिहासकार जोसे गेर्सन दा कुन्हा यांच्या मते, या काळात, बस्सीन आणि त्याच्या आसपासच्या भागात कर्नाटकातील चालुक्य राजघराण्याने राज्य केले. 11 व्या शतकापर्यंत, अनेक अरबी भूगोलशास्त्रज्ञांनी वसई जवळील ठाणे आणि सोपारा सारख्या शहरांचा उल्लेख केला होता, परंतु वसईचा कोणताही संदर्भ दिलेला नव्हता. वसईवर नंतर कोकणातील शिलाहार राजघराण्याचे राज्य होते आणि कालांतराने ते देवगिरीच्या यादव सम्राटांकडे गेले. हे यादव राजवटी (1184-1318) अंतर्गत जिल्ह्याचे प्रमुख केंद्र होते. नंतर ते गुजरातच्या सुलतानाने जिंकले. त्याने त्याचे नाव बसाई ठेवले. काही वर्षांनंतर बार्बोसा (१५१४) यांनी त्याचे वर्णन बक्से (बसई असा उच्चार) नावाने गुजरातच्या राजाच्या मालकीचे चांगले बंदर असलेले शहर म्हणून केले.
1295 मध्ये, इटालियन संशोधक मार्को पोलो वसईतून गेला.
पोर्तुगीज काळ
1498 मध्ये पोर्तुगीज संशोधक वास्को द गामा कालिकत येथे उतरला तेव्हा पोर्तुगीज प्रथम भारताच्या पश्चिम किनाऱ्यावर पोहोचले. इतिहासकार मॅन्युएल डी फारिया ई सौसा यांच्या मते, बसाईचा किनारा पोर्तुगीजांनी 1509 मध्ये पहिल्यांदा भेट दिला होता, जेव्हा फ्रान्सिस्को डी आल्मेडा यांनी त्याच्यावर दीवच्या मार्गाने मुंबईच्या बंदरात एक मुस्लिम जहाज पकडले, त्यात गुजरात सल्तनतचे २४ नागरिक होते.
पोर्तुगीजांसाठी, बसई हे अरबी समुद्रावर स्थित एक महत्त्वाचे व्यापारी केंद्र होते. त्यांनी ते एक महत्त्वपूर्ण सेवा स्टेशन म्हणून पाहिले जे त्यांना जागतिक सागरी मार्ग आणि मीठ, मासे, लाकूड आणि खनिज संसाधनांसारख्या वस्तूंमध्ये प्रवेश देईल. त्यांना जहाजे तयार करण्यासाठी शिपयार्ड बांधायचे होते आणि जागतिक स्तरावर व्यापार करण्यासाठी तांदूळ, ऊस, कापूस, सुपारी आणि इतर पिके वाढवण्यासाठी सुपीक जमीन वापरायची होती.
भारतीय नियोजन आयोग
संघटना
स्थापनेनंतर आयोगाच्या जडणघडणीत बराच बदल झाला आहे. प्रधानमंत्री याचे अध्यक्ष असून एक नेमलेले उपाध्यक्ष असतात ज्यांना कॅबिनेट मंत्र्यांचा दर्जा असतो. केंद्र सरकारचे काही कॅबिनेट मंत्री याचे अस्थायी सदस्य असतात आणि स्थायी सदस्यांत अर्थशास्त्र, उद्योग, प्रशासन आणि विज्ञान या विषयातील तज्ञ लोक सहभागी असतात.
वसई
पोर्तुगीज काळ
पोर्तुगीजांच्या उपस्थितीने या प्रदेशाला आजच्या काळात आकार दिला.
बेसीनचा तह (१५३४)
1530 मध्ये पोर्तुगीजांनी, अँटोनियो दा सिल्वेरा यांच्या नेतृत्वाखाली, आपल्या मजबूत नौदलाचा फायदा घेत बसाई गाव लुटले आणि जाळले. गुजरात सल्तनतचे सैन्य पोर्तुगीज सैन्यासाठी पुरेसे मजबूत नव्हते आणि प्रतिकार करूनही, गुजरातच्या सुलतानचा अखेर पराभव झाला. १५३१ मध्ये सुलतानने दीव या प्रदेशातील व्यापाराला संरक्षण देणारे महत्त्वाचे बेट न दिल्याबद्दल शिक्षा म्हणून अँटोनियोने बसईला पुन्हा आग लावली. 1533 मध्ये, डिओगो (हेटोर) दा सिल्वेरा याने बांदोरा ते ठाणे आणि बसई मार्गे सुरतकडे जाणाऱ्या पश्चिम किनारपट्टीला आग लावली.
भारतीय नियोजन आयोग
संघटना
आयोगाच्या तज्ञांत जास्त करून अर्थशास्त्रज्ञ असतात.
वसई
बेसीनचा तह (१५३४)
पोर्तुगीज जनरल नुनो दा कुन्हा याने शोधून काढले की दीवचा गव्हर्नर मेलीकेझचा मुलगा मलिक टोकन 14,000 लोकांसह बसाईला मजबूत करत आहे. या तटबंदीला धोका असल्याचे पाहून, नॅनो दा कुन्हाने 4000 माणसांसह 150 जहाजांचा ताफा एकत्र केला आणि बसईच्या उत्तरेकडे निघाले. पोर्तुगीजांचे नौदल श्रेष्ठत्व पाहून मलिक टोकनने नॅनो दा कुन्हासोबत शांतता करार करण्याचा प्रयत्न केला. नकार दिल्यानंतर, मलिक टोकनला पोर्तुगीजांशी लढण्यास भाग पाडले गेले. कमी सैनिक आणूनही, पोर्तुगीजांनी बहुतेक शत्रूंना ठार मारण्यात यश मिळवले आणि स्वतःचे फक्त काही गमावले.
भारतीय नियोजन आयोग
बाह्यदुवे
वर्ग:भारतीय वैधानिक संस्था वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख
वसई
बेसीनचा तह (१५३४)
23 डिसेंबर 1534 रोजी साओ माटेस या गॅलॉनवर असताना गुजरातच्या बहादूर शाह आणि पोर्तुगालच्या राज्याने बासीनच्या तहावर स्वाक्षरी केली. कराराच्या अटींच्या आधारे, पोर्तुगीज साम्राज्याने बसई गाव तसेच मुंबईसह तेथील प्रदेश, बेटे आणि समुद्रांवर नियंत्रण मिळवले. गावाचे नाव Baçaim असे करण्यात आले आणि भारतातील पोर्तुगीज प्रदेशांची उत्तरेकडील राजधानी बनली.
गार्सिया डी सा यांना नंतर 1536 मध्ये त्यांचा मेहुणा नुनो दा कुन्हा याने Baçaimचा पहिला कॅप्टन (गव्हर्नर) म्हणून नियुक्त केले, ज्याने 1548 पर्यंत राज्यपालपद जॉर्ज कॅब्रालकडे दिले तेव्हापर्यंत राज्य केले. बासीन किल्ल्याची पहिली कोनशिला अँटोनियो गॅल्व्हाओ यांनी ठेवली होती.
पोर्तुगीज राजवटीत, बासीन किल्ला हे उत्तर न्यायालय किंवा 'कोर्टे दा नॉर्टे' होते, जे उत्तर न्यायालयाचे मुख्यालय म्हणून कार्यरत होते. Baçaim ही पोर्तुगीज भारतातील सर्वात उत्पादक गाव, उत्तर प्रांताची राजधानी बनली आणि पोर्तुगीज 'फिडाल्गो' (महान आणि श्रीमंत व्यापारी) साठी एक रिसॉर्ट बनले. एका महान पोर्तुगीज व्यक्तीला 'फिडाल्गो ओ कॅव्हलहेरो डी बाकाइम' (बाकाइमचे कुलीन) असे संबोधले जाईल. 1674 पर्यंत, पोर्तुगीजांनी 2 महाविद्यालये, 4 कॉन्व्हेंट शाळा आणि एकूण 15 चर्च Baçaimच्या प्रदेशात बांधल्या. अंदाजे 205 वर्षे, पोर्तुगीजांच्या उपस्थितीने आजूबाजूच्या परिसराला चैतन्यशील आणि समृद्ध गाव बनवले.
स्थानिक वांशिक समुदायाला 'नॉर्टेइरो' (उत्तरी पुरुष) असे संबोधले जात असे, ज्याचे नाव किल्ल्याच्या बाहेर चालणाऱ्या उत्तर न्यायालयाच्या नावावरून ठेवण्यात आले.
1674 मध्ये, मस्कतमधील सुमारे 600 अरब समुद्री चाच्यांनी पश्चिमेकडून Baçaim मध्ये प्रवेश केला आणि Baçaim मधील चर्च लुटल्या. अनपेक्षित हल्ल्याने किल्ल्याच्या तटबंदीबाहेरील पोर्तुगीजांचे नियंत्रण कमकुवत केले[9] आणि पश्चिमेकडे तैनात असलेल्या मराठा योद्ध्यांनी त्यांना आणखी एकटे पाडले.
मराठा युग
18 व्या शतकात, पेशवा बाजीराव यांचे भाऊ चिमाजी अप्पा यांच्या नेतृत्वाखाली बासीन किल्ल्यावर मराठा साम्राज्याने हल्ला केला आणि पोर्तुगीजांनी 16 मे 1739 रोजी बाकाईमच्या लढाईनंतर शरणागती पत्करली. मराठ्यांनी शत्रूच्या स्त्रिया आणि मुलांना शांततेने जाऊ दिले. पोर्तुगीजांनी एकूण 4 मुख्य बंदरे, 8 शहरे, 2 तटबंदी टेकड्या, 340 गावे आणि 20 किल्ले गमावले.
पोर्तुगीजांच्या या पराभवामुळे, पोर्तुगीज राजेशाही कॅथरीन ऑफ ब्रागान्झा यांच्या लग्नाच्या हुंडा बॉम्बेच्या सात बेटांवर इंग्लंडच्या चार्ल्स II सोबत मिळून, बॉम्बेने बाजीपूर (वसईचे मराठा नाव) या प्रदेशातील प्रबळ आर्थिक शक्ती म्हणून मागे टाकले.
दशावतार
इतर
"मच्छा पासुनी चार स्वामी हरी 'जो अवतार घेतो कृती '           त्रेती वामन फर्श राम 'तिसरा श्रीराम सीतापती '           द्वापारी  कृष्णनाथ  बौध्य  दुसरा 'पाळी  स्वयें  पांडवा '            कलीत  अवतार एक हरीचा' कलंकी नमो केशवा " याचा अर्थ कि आजवर क्षत्रीयाद्य श्रीहरीने कुता  युगात मच्छ ,कच्छ ,वराह ,नृसिंह   त्रेतायुगात  वामन  ,परशुराम  आणि श्रीराम त्याचप्रमाणे  द्वापार युगात श्री कृष्ण आणि बौध्य  म्हणजे  बोधराज स्वामी श्री विठ्ठल (बौद्ध  धर्म संस्थापक गौतम बुद्ध  आणि बौध्य  हे वेगळे शब्द आहेत . बौध्यचा अर्थ गरुड पुराणात सांगितल्याप्रमाणे असा आहे कि विशाल  भाल  असलेला ,संपूर्ण मौन धारण केलेला ,कटी कर ठेवून भक्त रक्षणासाठी उभा असलेला असा तो .पण  सध्याचे आध्यात्मिक गुरू आणि धर्मप्रचारक यांच्या मौना मुळेच  हरीचा ९वा अवतार लोक गौतम बुद्धाला मानतात पण गौतम बुद्ध  हा हरी अवतार नाही
वसई
ब्रिटीश काळ
वसई खाडीच्या अगदी दक्षिणेला असलेल्या बॉम्बे बेटावर इंग्रजांनी राज्य केल्यामुळे, भारतातील व्यापार केंद्र म्हणून या प्रदेशाचे महत्त्व अधिकाधिक बॉम्बेने व्यापून टाकले.
दशावतार
इतर
अर्थात, जेव्हा जेव्हा धर्माची हानी होते म्हणजेच लोक धर्माचरण सोडून भ्रष्टाचारी ,व्यसनी  होतात आणि  वेद-शास्त्र, गोमाता ,यज्ञ -याग  या सर्वांचा लोकांना विसर पडून दहशतवाद उफाळू लागतो तेव्हा आणि जेव्हा अधर्माची वाढ होते, तेव्हा तेव्हा मी या भारतवर्षात अवतार घेतो. सज्जनांच्या रक्षणासाठी व दुर्जनांच्या नाशासाठी तसेच पुन्हा धर्म संस्थापिण्यासाठी मी प्रत्येक युगात अवतार घेतो.
वसई
ब्रिटीश काळ
१७७२ मध्ये माधवराव प्रथमच्या मृत्यूनंतर त्यांचे भाऊ नारायण राव मराठा साम्राज्याचे पेशवे झाले. नारायण राव हे नोव्हेंबर 1772 ते ऑगस्ट 1773 मध्ये राजवाड्याच्या रक्षकांनी त्यांची हत्या होईपर्यंत मराठा साम्राज्याचे पाचवे पेशवे होते. नारायण रावांची विधवा गंगाबाई यांनी मरणोत्तर मुलाला जन्म दिला, जो गादीचा कायदेशीर वारस होता. नवजात अर्भकाचे नाव सवाई माधवराव होते. नाना फडणवीस यांच्या नेतृत्वाखालील बारा मराठा सरदारांनी त्या अर्भकाला नवीन पेशवे म्हणून नाव देण्याचा आणि त्याच्या अधिपत्याखाली कारभारी म्हणून राज्य करण्याचा प्रयत्न करण्याचे निर्देश दिले.
दशावतार
संदर्भ यादी
वर्ग:हिंदू दैवते वर्ग:दशावतार
वसई
ब्रिटीश काळ
रघुनाथरावांनी आपली सत्ता सोडण्याची इच्छा नसताना मुंबई येथे इंग्रजांची मदत मागितली आणि ६ मार्च १७७५ रोजी सुरतच्या तहावर स्वाक्षरी केली. या करारानुसार रघुनाथरावांनी सालसेट आणि बस्सीनचा भाग इंग्रजांना दिला. सुरत आणि भरुच जिल्ह्यांतील महसूल. त्या बदल्यात इंग्रजांनी रघुनाथरावांना २,५०० सैनिक देण्याचे आश्वासन दिले. हा करार नंतर बंगालच्या ब्रिटीश सुप्रीम कौन्सिलने रद्द केला आणि 1 मार्च 1776 रोजी पुरंधरच्या तहाने बदलला. रघुनाथरावांना पेन्शन देण्यात आली आणि त्यांचे कारण सोडून दिले, परंतु सालसेट आणि भरूच जिल्ह्यांचा महसूल ब्रिटिशांनी कायम ठेवला. ब्रिटिश बॉम्बे प्रेसिडेन्सीने हा नवा करार नाकारून रघुनाथरावांना आश्रय दिला. 1777 मध्ये, नाना फडणवीस यांनी बंगालच्या ब्रिटिश सुप्रीम कौन्सिलशी केलेल्या कराराचे उल्लंघन करून फ्रेंचला पश्चिम किनारपट्टीवरील बंदर दिले. इंग्रजांनी पुण्याकडे फौज पाठवून प्रत्युत्तर दिले.
1776 मध्ये फ्रान्स आणि मराठा साम्राज्य यांच्यात झालेल्या करारानंतर, ब्रिटिश बॉम्बे प्रेसिडेन्सीने आक्रमण करून रघुनाथरावांना बहाल करण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी कर्नल एगर्टनच्या नेतृत्वाखाली सैन्य पाठवले, परंतु त्यांचा पराभव झाला. 16 जानेवारी 1779 रोजी इंग्रजांना वडगावच्या तहावर स्वाक्षरी करण्यास भाग पाडले गेले, हा मराठ्यांचा विजय होता. कर्नल थॉमस गोडार्ड यांच्या नेतृत्वाखाली उत्तर भारतातील सैन्यदल बॉम्बे सैन्याला वाचवण्यासाठी खूप उशीरा पोहोचले. ब्रिटिश बंगाल प्रेसिडेन्सीमधील ब्रिटीश गव्हर्नर-जनरल, वॉरन हेस्टिंग्स यांनी हा करार नाकारला कारण मुंबई अधिकाऱ्यांना त्यावर स्वाक्षरी करण्याचा कायदेशीर अधिकार नव्हता. त्यांनी गोडार्डला या भागात ब्रिटिशांचे हितसंबंध सुरक्षित ठेवण्याचे आदेश दिले. 11 डिसेंबर 1780 रोजी गोडार्डने बसेनवर ताबा मिळवला. ब्रिटीश राजवटीत शहराचे नाव बाजीपूरवरून बसेन असे करण्यात आले.
1801 मध्ये, यशवंतराव होळकरांनी मराठा साम्राज्याच्या प्रतिस्पर्धी गटांविरुद्ध बंड केले. त्याने दौलत राव सिंधिया आणि पेशवा बाजीराव दुसरा यांच्या संयुक्त सैन्याचा पूनाच्या लढाईत पराभव करून पूना (पुणे) ताब्यात घेतले. पेशवा बाजीराव II यांनी अखेरीस बासीन येथे आश्रय घेतला, जेथे इंग्रजांचा गड होता. पहिल्या अँग्लो-मराठा युद्धात बासीन किल्ल्याने मोक्याची भूमिका बजावली.
वसईचा तह (1802)
पूनाच्या लढाईनंतर भारतात 31 डिसेंबर 1802 रोजी ब्रिटीश ईस्ट इंडिया कंपनी आणि पुणे (पूना)चे मराठा पेशवे बाजीराव द्वितीय यांच्यात वसईचा तह (1802) झाला. मराठा साम्राज्याचे विघटन आणि भारतीय उपखंडावरील ब्रिटीश राजवटीचा विस्तार करण्यासाठी हा करार एक निर्णायक टप्पा होता.
औद्योगिकीकरण
वसईचा पूर्वेकडील भाग मोठ्या प्रमाणात औद्योगिक आहे, ज्यामध्ये लहान आणि मध्यम स्तरावरील युनिट्स विविध प्रकारच्या वस्तूंचे उत्पादन करतात. अधिक परवडणारी घरे आणि मुंबईच्या जवळ असलेल्या वसईने 1980 पासून उच्च लोकसंख्या वाढीचा दर राखला आहे. यामुळे पायाभूत सुविधा आणि आर्थिक विकासात जलद सुधारणा झाली आहे. वसईच्या पूर्व भागात सुमारे 12,000 औद्योगिक एकके पसरलेली आहेत.
वाहतूक
स्थानिक रेल्वे स्थानक वसई रोड म्हणून ओळखले जाते. हे एक प्रमुख रेल्वे स्थानक आहे जे मुंबईला बायपास करते आणि वडोदरा ते कोकण रेल्वे आणि पुणे जंक्शन रेल्वे स्टेशन आणि पुढे बेंगळुरू आणि हैदराबाद शहरांकडे येणाऱ्या गाड्यांना जोडते. वसई-विरार महानगरपालिकेच्या बसेस सर्व प्रमुख मार्गांवर धावतात आणि राज्य परिवहनच्या बसेस वसईला ये-जा करण्यासाठी लांब पल्ल्याच्या प्रवासाची सुविधा देतात. त्याशिवाय, ऑटो रिक्षा हे या प्रदेशातील वाहतुकीचे मुख्य साधन आहे. भारतीय रेल्वेने 1867 मध्ये मुंबई महानगर प्रदेशात लोकल ट्रेन सेवा सुरू केली. अपग्रेड केलेली लोकल ट्रेन विरार आणि चर्चगेट दरम्यान धावते आणि तिच्या दररोज 12 सेवा आहेत.
पर्यटन
मूळचा 1184 मध्ये बांधलेला वसईचा किल्ला, या प्रदेशातील एक प्रमुख पर्यटक आकर्षण आहे. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाने किल्ल्याच्या जीर्णोद्धाराचे काम सुरू केले आहे, जरी या कामाच्या गुणवत्तेवर संवर्धन कार्यकर्त्यांनी तीव्र टीका केली आहे. ऑगस्ट 2010 मध्ये किल्ल्याची भिंत कोसळली, ज्यामुळे कामाच्या गुणवत्तेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले.
वज्रेश्वरी मंदिर, सेंट फ्रान्सिस झेवियर्स चर्च, गिरिझ आणि डोंगरीचे दत्त मंदिर यासह तीन प्रसिद्ध धार्मिक स्थळेही आहेत. विविध सणांना पर्यटक भेटीसाठी येतात.
सुरूची बीच, बेना बीच, रानगाव बीच, भुईगाव बीच, कळंब बीच, राजोडी बीच, नवापूर इ. सारखे प्रसिद्ध आणि शांत किनारे देखील आहेत.
चित्रीकरण स्थान म्हणून वापरा
ब्रिटिश बँड कोल्डप्लेच्या 'हिमन फॉर द वीकेंड' या आंतरराष्ट्रीय हिट गाण्याने शूटिंगचे ठिकाण म्हणून वसईला लोकप्रियता मिळाली. टाईम्स ऑफ इंडियानुसार, व्हिडिओ ऑक्टोबर 2015 मध्ये वरळी गाव, बॉम्बे आणि कोलकाता यासह विविध भारतीय शहरांमध्ये शूट करण्यात आला होता. सुरुवातीला आणि मध्यभागी दिसणारा किल्ला म्हणजे वसई येथे असलेला बासीन किल्ला, ज्याला सेंट सेबॅस्टियनचा किल्ला असेही म्हणतात. हा व्हिडिओ होळीच्या भारतीय सणावर आधारित आहे. व्हिडिओ बेन मोर यांनी चित्रित केला होता आणि 29 जानेवारी 2016 रोजी रिलीज झाला होता. व्हिडिओमध्ये बियॉन्से आणि भारतीय अभिनेत्री सोनम कपूर आहेत.
म्युझिक व्हिडिओवर भारतीय समाजाचे रूढीवादी चित्रण आणि बेयॉन्सेच्या अयोग्य कपड्यांवरून भारतीय मूर्तींचा अनादर केल्याबद्दल भारतीय सोशल मीडियावर टीका करण्यात आली.
जुलै 2018 पर्यंत YouTube वर व्हिडिओला 960 दशलक्ष पेक्षा जास्त व्ह्यूज मिळाले आहेत, जो कोल्डप्लेसाठी दुसरा सर्वाधिक पाहिला जाणारा संगीत व्हिडिओ बनला आहे ("समथिंग जस्ट लाइक दिस" नंतर).
ईडीएम ग्रुप मेजर लेझर आणि डीजे स्नेकचे आणखी एक हिट गाणे 'लीन ऑन' हे मार्च 2015 मध्ये वसईमध्ये चित्रित करण्यात आले होते. त्याला यूट्यूबवर 2 बिलियनपेक्षा जास्त व्ह्यूज मिळाले आहेत.
मधुबन रस्ताही लोकप्रिय आहे. मुन्ना मायकल, ठाकरे (चित्रपट), झिरो (२०१८ चित्रपट) यांसारख्या चित्रपटांमध्ये येथे चित्रित केलेली काही दृश्ये होती.
नागरी सुविधा
येथे तामतलाव आणि बंगली नाका भागात राष्ट्रीयीकृत बँक ऑफ इंडियाच्या शाखा आहेत. शेती, दुग्धव्यवसाय,विहीर खोदणे, शेळ्यामेंढ्यापालन, किराणा दुकान,इतर सेवा व्यवसाय इत्यादीसाठी बँक वित्त पुरवठा करते.
विकर्ण
विकर्ण धृतराष्ट्राचा एकविसावा पुत्र आणि कौरवांचा सावत्र भाऊ होता. द्युतप्रसंगामधे द्रौपदीच्या होत असलेल्या विटंबनेला कौरवांच्या बाजूकडील एकट्या विकर्णाने विरोध दर्शवला होता.त्याने दोन लग्न केले. त्याचं पत्नींची नावे - त्रिलोकपुर साम्राज्यची दोन राजकुमारी होत्या. एक होती सुदेशनावती आणि दूसरी होती इंदुमती. सुदेशनावतीसोबत त्याला ज्योत्स्ना नावाची मुलगी झाली आणि इंदुमतीसोबत त्याला १० मुलगी झाल्या ज्याचात प्रथम राजकुमारी दुर्गा होती. तिने अंगराज कर्णचा मुलगा सत्यसेन सोबत लग्न केलं.
वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा वर्ग:कौरव वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
बेन स्कॉट
बेंजामिन जेम्स मॅथ्यू बेन स्कॉट (४ ऑगस्ट, इ.स. १९८१ - ) हा 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 englandकडून टी२० आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळलेला खेळाडू आहे.
हा यष्टीरक्षक असून उजव्या हाताने फलंदाजी करीत असे.
वर्ग:इंग्लंडचे क्रिकेट खेळाडू वर्ग:इ.स. १९८१ मधील जन्म वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
हंपी
हंपी किंवा हम्पे हे भारताच्या पूर्व-मध्य कर्नाटक येथे स्थित युनेस्कोचे भारतातील जागतिक वारसा स्थान आहे. अनेक इमारती व मंदिरांचे हे अवशेष सध्याच्या कर्नाटकात होस्पेट शहराजवळ 4100 ha मध्ये पसरलेले आहेत. यांत दक्षिण भारतातील शेवटच्या महान हिंदूं साम्राज्यातील १,६००हून अधिक "किल्ले, नदीकाठच्या इमारती, राजवाडे, मंदिरे, मंडप, स्मारके, जल संरचना, इत्यादीचा" समावेश आहे. यांचे वर्णन युनेस्कोने कठोर आणि भव्य स्थान (austere, grandiose site) असे केले आहे.
इतिहास
१४व्या शतकात हंपी ही विजयनगर साम्राज्याची राजधानी होती. हे एक तटबंदी असलेले शहर आहे. पर्शियन आणि युरोपियन प्रवाशांनी, विशेषतः पोर्तुगीजांनी लिहिलेल्या इतिहासवृत्तात असे म्हटले आहे की हंपी हे तुंगभद्रा नदीजवळचे एक समृद्ध, श्रीमंत आणि भव्य शहर होते, ज्यामध्ये असंख्य मंदिरे, शेती आणि व्यापारी बाजार होते. इ.स. १५०० पर्यंत, हंपी-विजयनगर हे मध्ययुगीन काळातील बीजिंग नंतर जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचे सर्वात मोठे शहर होते आणि कदाचित त्यावेळेस भारतातील सर्वात श्रीमंत शहर होते. येथे इराण आणि पोर्तुगालमधील व्यापाऱ्यांनी येथे आपला व्यापार मांडला होता. मुस्लिम सल्तनतांच्या युतीने विजयनगर साम्राज्याचा पराभव झाला; १५६५ मध्ये सल्तनती सैन्याने तिची राजधानी जिंकली, लुटली आणि नष्ट केली, त्यानंतर हंपी अवशेष बनून राहिले.
हंपी हे विजयनगर साम्राज्याच्या पूर्वीचे आहे, त्याचा उल्लेख रामायण आणि हिंदू धर्माच्या पुराणांमध्ये पंपा देवी तीर्थ क्षेत्र असा आहे. विरूपाक्ष मंदिर, सक्रिय आद्य शंकराचार्य-संबंधित मठ आणि जुन्या शहराशी संबंधित विविध स्मारके असलेले हम्पी हे एक महत्त्वाचे धार्मिक केंद्र आहे.
स्थान
हंपी हे आंध्र प्रदेश राज्याच्या सीमेजवळ मध्य कर्नाटकच्या पूर्व भागात तुंगभद्रा नदीच्या काठावर वसलेले आहे. ते बेंगळुरूपासून 376 km आणि हुबळीपासून 165 km अंतरावर आहे. सर्वात जवळचे रेल्वे स्टेशन होस्पेट, 13 km अंतरावर आहे आणि सर्वात जवळचे विमानतळ तोरणागल्लू येथील जिंदाल विजयनगर विमानतळ, 32 km अंतरावर आहे, जे बेंगळुरू विमानतळाशी कनेक्टेड आहे आहे. गोवा आणि बेंगळुरूहुन बस आणि रेल्वेने एका रात्रीत हंपीला पोहोचता येते. बदामी आणि ऐहोल पुरातत्त्व स्थळांच्या आग्नेयेस, हंपी 140 km अंतरावर आहे.
हंपी हा समानार्थी शब्द - पारंपारिकपणे पंपा-क्षेत्र, किष्किंधा-क्षेत्र किंवा भास्कर-क्षेत्र म्हणून ओळखला जातो- जो हिंदू धर्मशास्त्रातील देवी पार्वतीचे दुसरे नाव, पंपा पासून व्युत्पन्न झाला आहे. पौराणिक कथेनुसार, कन्या पार्वती (जी शिवाची पूर्वीची पत्नी सती हिचा पुनर्जन्म आहे) हिने एकाकी तपस्वी शिवाशी लग्न करण्याचा संकल्प केला. तिचे पालक तिच्या ह्या इच्छेबद्दल समजल्यानंतर त्यांनी तिला त्यापासून परावृत्त करण्याचा प्रयत्न केला, परंतु तीने तिच्या इच्छेचा पाठपुरावा केला. भगवान शिव योगसाधनेत हरवलेले आणि जगापासून गाफील आहेत; त्यांना जागृत करण्यासाठी आणि त्याचे लक्ष वेधण्यासाठी पार्वती देवतांना मदतीसाठी आवाहन करते. इंद्र शिवाला ध्यानातून जागृत करण्यासाठी कामदेवाला — इच्छा, कामुक प्रेम, आकर्षण आणि आपुलकीची हिंदू देवता—पाठवतो. कामदेव शिवापर्यंत पोहोचतो आणि इच्छेचा बाण सोडतो.. क्रोधित भगवान शिव कपाळावरचा तिसरा डोळा उघडतात आणि कामदेवाची जाळून राख करतात. पार्वती निराश होत नाही किंवा शिवावर विजय मिळवण्याचा तिचा संकल्प गमावत नाही; ती त्यांना जागृत करून आणि त्याना आकृष्ट करण्यासाठी त्यांच्याच्यासारखे—तपस्वी, योगी आणि तपस्या—जीवन जगू लागते. शिव पार्वतीला वेषांतर करून भेटतो आणि तिला परावृत्त करण्याचा प्रयत्न करतो, तिला शिवाचा कमकुवतपणा आणि व्यक्तिमत्त्वाच्या समस्या सांगतो. तरीही पार्वती ते ऐकण्यास नकार देते आणि तिच्या संकल्पावर ठाम राहते. भगवान शिव शेवटी तिचा स्वीकार केला आणि त्यांनी लग्न केले. शिव आणि पार्वतीच्या विवाहानंतर कामदेवाला नंतर जिवंत करण्यात आले. स्थल पुराणानुसार, पार्वती (पम्पा) हिने तपस्वी शिवाला जिंकण्यासाठी आणि गृहस्थ जीवनात परत आणण्यासाठी हेमाकुटा टेकडीवर, आता हंपीचा एक भाग असलेल्या, तिच्या तपस्वी, योगिनी जीवनशैलीचा पाठपुरावा केला. शिवाला पंपापती (म्हणजे "पंपाचा पती") असेही म्हणतात. हेमाकुटा टेकडीजवळील नदी पंपा नदी म्हणून ओळखली जाऊ लागली. पम्पा हा संस्कृत शब्द, कन्नड शब्द हंपा मध्ये बदलला आणि पार्वती ज्या ठिकाणी शिवाचा पाठलाग करत होती ते ठिकाण हम्पे किंवा हम्पी म्हणून ओळखले जाऊ लागले.
हे ठिकाण पम्पाक्षेत्र म्हणून ओळखले जाणारे मध्ययुगीन काळातील तीर्थक्षेत्र होते. ते हिंदू महाकाव्य रामायणाच्या किष्किंधा अध्यायांतून प्रसिद्ध झाले, जिथे राम आणि लक्ष्मण अपहरण केलेल्या सीतेच्या शोधात असताना हनुमान, सुग्रीव आणि वानर सेना यांना भेटतात. महाकाव्यात वर्णन केलेल्या ठिकाणाशी हंपी क्षेत्राचे बरेच जवळचे साम्य आहे. प्रादेशिक परंपरेचा असा विश्वास आहे की रामायणात उल्लेख केलेले हे ठिकाण यात्रेकरूंना आकर्षित करते. १८०० च्या दशकात कर्नल कॉलिन मॅकेन्झी नावाच्या अभियंत्याने हे प्रकाशात आणले होते.
प्राचीन ते इ.स. १४वे शतक
बेल्लारी जिल्ह्यातील नित्तूर आणि उदेगोलन येथील सम्राट अशोकाचे शिलालेख—दोन्ही इस पू २६९-२३२—असे सूचित करतात की हा प्रदेश इसपू ३ऱ्या शतकादरम्यान मौर्य साम्राज्याचा भाग होता. प्रदेशाच्या उत्खननात ब्राह्मी शिलालेख आणि इ.स.च्या दुसऱ्या शतकातील टेराकोटा ठसा सापडला आहे. ६व्या आणि ८व्या शतकादरम्यानच्या, बदामी चालुक्याच्या शिलालेखात या शहराचा उल्लेख पंपापुरा असा आहे.
खंबाळेऔंध
हवामान
येथील हवामान उष्ण व कोरडे आहे. येथे नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी मध्य हा हिवाळा हंगाम असतो. हिवाळ्यात दिवसा तापमान २९ सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान १७ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते. जून मध्य ते ऑक्टोबर हा पावसाळा हंगाम असतो. पावसाळ्यात दिवसा तापमान २८ अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान २२ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते. पावसाळ्यात मध्यम प्रमाणात पाऊस पडतो. वार्षिक पर्जन्यमान ७०० मिमी पर्यंत असते. फेब्रुवारी मध्य ते जून हा उन्हाळा मोसम असतो. उन्हाळ्यात दिवसा तापमान ३८ अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान २२ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते.
संदर्भ
वर्ग:कडेगांव तालुक्यातील गावे वर्ग:सांगली जिल्ह्यातील गावे
हंपी
१४ वे शतक आणि नंतर
उत्तर-मध्य कर्नाटकातील कंपिली राज्य होयसाळ साम्राज्याच्या पतनानंतर उदयास आले. हंपीपासून 33 km अंतरावर राजधानी असलेले हे अल्पायुषी हिंदू राज्य होते. मुहम्मद बिन तुघलकच्या मुस्लिम सैन्याने केलेल्या आक्रमणानंतर कंपिलीराज्याचा अंत झाला. कंपिली सैनिकांना तुघलकाच्या सैन्याकडून पराभवाचा सामना करावा लागला तेव्हा कंपिलीच्या हिंदू स्त्रियांनी जौहर (सामूहिक आत्महत्या विधी) केला. इ.स. १३३६ मध्ये, विजयनगर साम्राज्य कंपिली राज्याच्या अवशेषांमधून उद्भवले. हे दक्षिण भारतातील प्रसिद्ध हिंदू साम्राज्यांपैकी एक म्हणून विकसित झाले ज्याने २०० वर्षांहून अधिक काळ राज्य केले.
विजयनगर साम्राज्याने आपली राजधानी हंपीभोवती बांधली, त्याला विजयनगर असे म्हणतात. बऱ्याच इतिहासकारांनी असे सुचवले आहे की हरिहर पहिला आणि बुक्क पहिला, विजयनगर साम्राज्याचे संस्थापक, हे उत्तर भारतातील मुस्लिम आक्रमणे रोखण्यासाठी तुंगभद्र प्रदेशात तैनात असलेल्या होयसळ साम्राज्याच्या सैन्यात कमांडर होते. काहींचा असा दावा आहे की ते तेलुगू लोक होते, ज्यांनी होयसळ साम्राज्याच्या अधोगतीदरम्यान उत्तरेकडील भाग ताब्यात घेतला. विद्यारण्य कलाजन, विद्यारण्य वृत्तांत, राजकालनिर्णय, पितामहासंहिता, शिवतत्त्वरत्नाकर यासारख्या काही ग्रंथांनुसार, ते काकतीय राज्याचा राजा प्रताप रुद्र यांच्या खजिन्याचे अधिकारी होते. जेव्हा मुहम्मद बिन तुघलक, बहा-उद्दीन गुरशापला (जो प्रताप रुद्रच्या दरबारात आश्रय घेत होता) शोधत आला तेव्हा प्रताप रुद्रचा पाडाव झाला आणि काकतियाचा नाश झाला. या वेळी हरिहर पहिला आणि बुक्का पहिला हे दोन भाऊ छोट्या सैन्यासह विजयनगर, हंपीच्या सध्याच्या जागेवर आले. शृंगेरी शारदा पिठाचे १२वे जगद्गुरू, विद्यारण्य यांनी त्यांना आपल्या संरक्षणाखाली घेतले आणि त्यांना सिंहासनावर बसवले. इ.स. १३३६ मध्ये या शहराला विद्यानगर म्हटले गेले. त्यांनी पायाभूत सुविधा आणि मंदिरांचा विस्तार केला.
निकोलस गियर आणि इतर विद्वानांच्या मते, इ.स १५०० पर्यंत हंपी-विजयनगर हे बीजिंग नंतर जगातील दुसरे सर्वात मोठे मध्ययुगीन-युगातील शहर होते आणि कदाचित भारतातील सर्वात श्रीमंत शहर होते. त्याच्या संपत्तीने दख्खन, पर्शिया आणि गोव्याच्या पोर्तुगीज वसाहतीतील, १६व्या शतकातील व्यापाऱ्यांना आकर्षित केले. विजयनगरच्या शासकांनी बौद्धिक शोध आणि कलांच्या विकासाला चालना दिली, एक मजबूत सैन्य राखले आणि त्याच्या उत्तर आणि पूर्वेला सल्तनतांशी अनेक युद्धे लढली. त्यांनी रस्ते, जलकुंभ, शेती, धार्मिक इमारती आणि सार्वजनिक पायाभूत सुविधांमध्ये गुंतवणूक केली. युनेस्कोने म्हणण्यानुसार ह्यामध्ये "किल्ले, नदीकाठची वैशिष्ट्ये, राजेशाही आणि पवित्र संकुल, मंदिरे, तीर्थस्थाने, स्तंभ असलेले हॉल, मंडप (लोकांना बसण्यासाठी हॉल), स्मारक संरचना, प्रवेशद्वार, चेक पोस्ट, तबेले, पाण्याची रचना आणि इतर अनेक" गोष्टींचा समावेश आहे. हे क्षेत्र बहु-धार्मिक आणि बहु-जातीय होते; त्यात हिंदू आणि जैन स्मारके एकमेकांच्या शेजारी होती. इमारतींमध्ये प्रामुख्याने दक्षिण भारतीय हिंदू कला आणि स्थापत्यकलेचे पालन केले गेले जे ऐहोल-पट्टडकल शैलीशी संबंधित होते, परंतु हंपीच्या बांधकाम व्यावसायिकांनी कमळ महाल, सार्वजनिक स्नानगृह आणि हत्तींच्या तबेल्यांमध्ये भारतीय वास्तुकलेचे घटक देखील वापरले.
पोर्तुगीज आणि पर्शियन व्यापाऱ्यांनी हम्पीला सोडलेल्या ऐतिहासिक आठवणींनुसार, हे शहर महानगरीय प्रमाणात होते; त्यांनी त्याला "सर्वात सुंदर शहरांपैकी एक" म्हटले. समृद्ध आणि पायाभूत सुविधा असताना, मुस्लिम सल्तनत आणि विजयनगर साम्राज्य यांच्यातील मुस्लिम-हिंदू युद्ध चालूच राहिले. १५६५मध्ये, तालिकोटच्या लढाईत, मुस्लिम सल्तनतांनी युती करून विजयनगर साम्राज्याशी युद्ध केले. त्यांनी राजा आलिया रामा रायाला पकडून त्याचा शिरच्छेद केला, त्यानंतर हंपी आणि विजयनगर महानगरातील पायाभूत सुविधांचा मोठ्या प्रमाणावर नाश झाला. युद्धानंतर सहा महिने शहर लुटले गेले आणि जाळले गेले, नंतर अवशेष म्हणून सोडून दिले गेले, ज्याला आता हंपी येथील स्मारकांचा समूह म्हणतात.
पुरातत्त्व स्थळ
देवराया दुसरा (१४२४-१४४६)च्या दरबारातील पर्शियन दूत अब्दुल रज्जाक यांनी लिहिलेल्या संस्मरणांचा अनुवाद, १८८० च्या दशकाच्या सुरुवातीस प्रकाशित झाला, ज्यामध्ये ओसाड जागेच्या काही स्मारकांचे वर्णन केले आहे. हा अनुवाद, प्रथमच हंपीच्या काही स्मारकांचे वर्णन करण्यासाठी "झेनाना" सारख्या अरबी शब्दांचा वापर करतो. यापैकी काही पदांची नावे नंतर झाली. ब्रिटिश भारतातील मद्रास प्रेसिडेन्सीच्या पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाचे अधिकारी अलेक्झांडर रिया यांनी १८८५ मध्ये या जागेचे सर्वेक्षण प्रकाशित केले.रॉबर्ट सेवेल यांनी १९०० मध्ये त्यांचा अभ्यासपूर्ण ग्रंथ अ फॉरगॉटन एम्पायर प्रकाशित केला, ज्याने हंपीकडे विद्वानांचे लक्ष वेधून घेतले. वाढत्या स्वारस्यामुळे रिया आणि त्याचा उत्तराधिकारी लॉन्गहर्स्ट यांनी हंपी समूहाच्या स्मारकांची साफसफाई आणि दुरुस्ती करण्यास प्रवृत्त केले.
विजयनगर काळासाठी आणि त्यापूर्वीच्या काळातील ऐतिहासिक आणि पुरातत्त्वीयदृष्ट्या हे ठिकाण महत्त्वपूर्ण आहे. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभाग या भागात उत्खनन करत आहे.
वर्णन
हंपी हे ग्रॅनाइटच्या दगडांपासून बनलेल्या डोंगराळ प्रदेशात वसलेले आहे. युनेस्कोच्या जागतिक वारसा स्थळाचा समावेश असलेली हंपी स्मारके ही विजयनगरच्या विस्तृत अवशेषांचा उपसंच आहेत. जवळजवळ सर्व स्मारके विजयनगरच्या राजवटीत इस १३३६ ते १५७० दरम्यान बांधली गेली होती. क्षेत्रात सुमारे १,६०० स्मारके आहेत आणि त्यांनी 41.5 sqkm जागा व्यापली आहे.
हंपीच्या जागेचा तीन विस्तृत क्षेत्रांमध्ये अभ्यास केला गेला आहे; बर्टन स्टीन आणि इतरांसारख्या विद्वानांनी पहिल्यास "sacred centre" (पवित्र केंद्र) असे नाव दिले आहे; दुसऱ्याला "urban core" (शहरी केंद्र) किंवा "royal centre" (रॉयल सेंटर) असे संबोधले जाते; आणि तिसरा हा उर्वरित विजयनगर महानगराचा भाग आहे. नदीच्या कडेला असलेल्या पवित्र केंद्रामध्ये तीर्थक्षेत्राचा इतिहास असलेली सर्वात जुनी मंदिरे आणि विजयनगर साम्राज्यापूर्वीची स्मारके आहेत. अर्बन कोअर आणि रॉयल सेंटरमध्ये पवित्र केंद्राशिवाय साठहून अधिक उद्ध्वस्त मंदिरे आहेत, परंतु अर्बन कोअरमधील मंदिरे ही सर्व विजयनगर साम्राज्याची आहेत. शहरी भागामध्ये रस्ते, जलवाहिनी, पाण्याच्या टाक्या, मंडप, प्रवेशद्वार आणि बाजार, मठ ह्या सर्वांची ओळख होण्यासाठी सुमारे बहात्तर शिलालेखांनी मदत केली आहे.
बहुतेक स्मारके हिंदू आहेत; मंदिरे आणि सार्वजनिक पायाभूत सुविधा जसे की टाक्या आणि बाजारपेठांमध्ये हिंदू देवतांचे चित्रण आणि हिंदू ग्रंथांमधील विषय आणि कलाकृतींचा समावेश आहे. याशिवाय सहा जैन मंदिरे आणि स्मारके आणि एक मुस्लिम मशीद आणि थडगे देखील आहेत. सर्व वास्तू ह्या मुबलक उपलब्धता असलेल्या स्थानिक दगडापासून मुख्यतः द्रविडी शैलीत बांधलेल्या आहेत ज्याचे मूळ दख्खन प्रदेशातील पहिल्या सहस्राब्दीच्या उत्तरार्धातील प्रगत हिंदू कला आणि स्थापत्यकलेत आहे. त्यात ११व्या ते १४व्या शतकादरम्यान दक्षिणेतील होयसळ साम्राज्याच्या काळात विकसित झालेल्या कलांचे घटक देखील समाविष्ट होते जसे की रामचंद्र मंदिराचे खांब आणि काही प्रमाणात विरूपाक्ष मंदिराच्या संकुलाचे छत. वास्तुविशारदांनी काही स्मारकांमध्ये भारतीय-इस्लामिक शैलीचाही अवलंब केला, जसे की राणीचे स्नानगृह आणि हत्तीचे तबेले, जे युनेस्कोच्या म्हणण्यानुसार "उच्च विकसित बहु-धार्मिक आणि बहु-जातीय समाज" प्रतिबिंबित करते.
विरूपाक्ष मंदिर आणि बाजार संकुल
विरूपाक्ष मंदिर हे सर्वात जुने देवस्थान आहे, यात्रेकरू आणि पर्यटकांचे प्रमुख गंतव्यस्थान आहे आणि सक्रिय हिंदू उपासना स्थळ आहे. शिव, पंपा आणि दुर्गा मंदिरांचे काही भाग 11व्या शतकात अस्तित्वात होते; विजयनगर काळात त्याचा विस्तार करण्यात आला. हे मंदिर लहान मंदिरांचा संग्रह आहे, नियमितपणे रंगवलेले, 50 m उंच गोपुरम, अद्वैत वेदांत परंपरेच्या विद्यारण्याला समर्पित हिंदू मठ, पाण्याची टाकी (मनमथा), एक सामुदायिक स्वयंपाकघर, इतर स्मारके आणि 750 m लांब उध्वस्त दगडी बाजार, पूर्वेकडील टोकाला अखंड नंदी मंदिर आहे.
लहान गोपुरम नंतरच्या प्रांगणामधून पुढे गेल्यानंतर शिवमंदिराचा मुख्य मंडप लागतो, ज्यामध्ये मूळ चौरसाकृती मंडप आणि कृष्णदेवरायाने बांधलेले दोन जोडलेले चौरस आणि सोळा स्तंभ यांचा समावेश असलेला आयताकृती विस्तार आहे. मंडपाच्या वरच्या खुल्या हॉलचे छत रंगवलेले आहे, ज्यामध्ये शिव-पार्वती विवाहाशी संबंधित शैव धर्माची आख्यायिका दर्शविली आहे; दुसरा विभाग वैष्णव परंपरेतील राम-सीतेची आख्यायिका दाखवतो. तिसऱ्या विभागात पार्वतीची आवड निर्माण व्हावी म्हणून प्रेम देवता कामाने शिवावर बाण सोडल्याची आख्यायिका दाखवली आहे आणि चौथ्या विभागात अद्वैत हिंदू विद्वान विद्यारण्याची मिरवणुक जात असल्याचे दाखवले आहे. जॉर्ज मिशेल आणि इतर विद्वानांच्या मते, तपशील आणि रंगछटांवरून असे सूचित होते की सर्व छतावरील चित्रे १९व्या शतकातील नूतनीकरणातील असून मूळ चित्रांची विषय अज्ञात आहे. मंडपाच्या खांबांमध्ये मोठाले याली नावाचे, घोडा, सिंह आणि इतर प्राण्यांची वैशिष्ट्ये असलेले पौराणिक प्राणी ज्यावर सशस्त्र योद्धे स्वर आहेत—जे विजयनगरचे विशेष आकर्षण आहे.
मंदिराच्या गाभाऱ्यात मुखलिंग आहे; पितळेने नक्षीदार चेहरा असलेले शिवलिंग. विरूपाक्ष मंदिरात मुख्य गर्भगृहाच्या उत्तरेला पार्वतीच्या पंपा आणि भुवनेश्वरी या दोन रूपांची लहान मंदिरे आहेत. भुवनेश्वरी मंदिर हे चालुक्यकालीन वास्तुकलेचे असून त्यात दगडाच्या भांड्याऐवजी ग्रॅनाइटचा वापर केला आहे. कंपाऊंडमध्ये उत्तरेकडे गोपुर आहे, जो पूर्वेकडील गोपुरापेक्षा लहान आहे, जो मन्मथ कुंडाला जातो आणि नदीकडे जाण्याचा मार्ग रामायणाशी संबंधित दगडी द्रव्यांपासून बनला आहे. या कुंडाच्या पश्चिमेला अनुक्रमे दुर्गा आणि विष्णू यांसारखी शाक्त आणि वैष्णव परंपरांची देवळे आहेत. यात्रेकरूंच्या या मार्गावरील काही देवस्थाने १९व्या शतकात ब्रिटीश भारताचे अधिकारी एफ.डब्ल्यू. रॉबिन्सन यांच्या आदेशानुसार पांढरी करण्यात आली होती, ज्यांनी विरूपाक्ष मंदिर परिसर पुनर्संचयित करण्याचा प्रयत्न केला होता; ऐतिहासिक वास्तूंच्या या क्लस्टरचे व्हाईटवॉशिंग, परंपरा म्हणून चालू आहे.
कृष्ण मंदिर, बाजार, नरसिंह आणि लिंग
कृष्ण मंदिर, ज्याला बाळकृष्ण मंदिर देखील म्हणतात, हे हेमाकुटा टेकडीच्या दुसऱ्या बाजूला, विरूपाक्ष मंदिराच्या दक्षिणेस सुमारे 1 km अंतरावर आहे. हे मंदिर इस १५१५ मध्ये बांधले गेले आहे; हंपी संकुलाच्या या भागाला शिलालेखांमध्ये कृष्णपुरा असे म्हटले गेले आहे. उध्वस्त झालेल्या मंदिरासमोर एक लांबलचक बाजारपेठ आहे, ज्याला स्थानिक भाषेत बाजार असेही संबोधले जाते. दगडी दुकानाच्या अवशेषांमधून एक विस्तृत रस्ता आहे ज्यावरून गाड्यांतून बाजारपेठेत मालाची ने-आण केली जात असे आणि औपचारिक कार्यक्रम आणि उत्सवाचे आयोजन सुद्धा केले जाते. या रस्त्याच्या उत्तरेला आणि बाजाराच्या मध्यभागी एक मोठी पुष्करणी म्हणजेच एक सार्वजनिक उपयोगासाठी पायरी असलेली पाण्याची टाकी आहे, ज्याच्या मध्यभागी एक कलात्मक मंडप आहे. टाकीच्या पुढे लोकांना बसण्यासाठी सार्वजनिक सभागृह (मंडप) आहे.
मंदिर पूर्वाभिमुख आहे; त्यात तळाशी मत्स्यापासून सुरू होऊन विष्णूच्या सर्व दहा अवतारांच्या उठावचित्रांचे प्रवेशद्वार आहे. आत कृष्णाचे उध्वस्त झालेले मंदिर आणि देवींचे छोटे उध्वस्त मंदिर आहे. मंदिर परिसर मंडपांचे स्तर आहेत, ज्यामध्ये बाहेरील आणि आतील बाजूचा समावेश आहे. आवराला दोन गोपुर आहेत. आतमध्ये, २५ (५x५)- खुला मंडप ९ (३x३)- बंदिस्त मंडपाकडे नेतो. बाळकृष्णाची मूळ प्रतिमा आता चेन्नईच्या संग्रहालयात आहे. पूर्व गोपुरासमोरून एक आधुनिक रस्ता जातो, जो कमलापुरमला हंपीशी जोडतो. पश्चिमेकडील गोपुरामध्ये युद्धाची रचना आणि सैनिक असलेल्या चित्रमालिका आहेत.
कृष्ण मंदिराच्या बाह्यभागाच्या दक्षिणेला शेजारील दोन मंदिरे आहेत, एकामध्ये सर्वात मोठे अखंड शिवलिंग आहे आणि दुसरे हंपीमधील विष्णूचा सर्वात मोठा अखंड योग-नरसिंह अवतार आहे. 3 m आकाराचे शिवलिंग एका घन कक्षेत पाण्यात उभे आहे आणि त्याच्या शीर्षस्थानी तीन डोळे रेखाटलेले आहेत. याच्या दक्षिणेस 6.7 m उंच नरसिंह-विष्णूचा मनुष्य-सिंह अवतार-योग स्थितीत बसलेले मंदिर आहे. नरसिंह स्मारकामध्ये मूळतः देवी लक्ष्मी त्याच्यासोबत होती, परंतु त्यावर मोठ्या प्रमाणात नुकसान झाल्याची आणि जळक्या डागांची चिन्हे आहेत जो मंदिर जाळण्याच्या प्रयत्नांचा पुरावा आहे. पुतळा स्वच्छ करण्यात आला आहे आणि मंदिराचे काही भाग पुनर्संचयित करण्यात आले आहेत.
अच्युतराय मंदिर आणि बाजार संकुल
अच्युतराय मंदिर, ज्याला तिरुवेंगलनाथ मंदिर देखील म्हणतात, विरूपाक्ष मंदिराच्या पूर्वेस सुमारे 1 km अंतरावर आहे आणि त्याच्या पवित्र केंद्राचा एक भाग तुंगभद्रा नदीजवळ आहे. शिलालेखांमध्ये त्याचा उल्लेख अच्युतपुर स्थित असा आहे आणि तो इस १५३४ मधील आहे. हे हंपीमधील चार सर्वात मोठ्या संकुलांपैकी एक आहे.] विष्णूला समर्पित असणारे हे मंदिर उत्तरेकडे तोंड असल्यामुळे असामान्य आहे. विजयनगरच्या काळात, पारंपारिकपणे मंदिरात नदीच्या बाजूने, प्रथम एक पवित्र पाण्याची टाकी ओलांडल्यानंतर, बाजारातून एका विस्तृत रस्त्याने जात असत. मंदिराच्या बाह्य गोपुरातून आत गेल्यानंतर अंगणात १०० स्तंभांचा एक सभामंडप आहे आणि आतील गोपुरातून विष्णू मंदिराकडे जाता येते. १०० स्तंभांच्या सभामंडपातील प्रत्येक खांबाच्या प्रत्येक बाजूला विष्णूचे अवतार तसेच इतर देवता जसे शिव, सूर्य, दुर्गा; दैनंदिन जीवनातील दृश्ये - ऋषी, प्रेमळ जोडपे, जोकर; योगासने करणारी माणसे; नमस्कार करणारी माणसे; आणि विजयनगरची प्रतीके अशी अनेक उठावचित्रे आहेत.
मंदिराचे प्रवेशद्वार; वराह अवतारातील एक वराह, एक तलवार, सूर्य आणि चंद्र अशी विजयनगर राजवंशाची अनेक चिन्हे दाखवते. मंदिर आणि बाजाराचा रस्ता उद्ध्वस्त झाला आहे परंतु त्यांच्या मांडणीवरून असे सूचित होते की ते रथ वाहतुकीसाठी रस्त्यांसह एक प्रमुख बाजारपेठ होती.
विठ्ठल मंदिर आणि बाजार संकुल
विठ्ठल मंदिर आणि बाजारपेठ संकुल, तुंगभद्रा नदीच्या काठी विरूपाक्ष मंदिराच्या ईशान्येकडे 3 km पेक्षा जास्त अंतरावर आहे. हे हंपीमधील सर्वात कलात्मकदृष्ट्या अत्याधुनिक असे हिंदू मंदिर आहे आणि ते विजयनगरच्या पवित्र केंद्राचा भाग आहे. मंदिर परिसर केव्हा बांधला गेला, कोणी बांधला हे स्पष्ट नाही; बहुतेक विद्वानांच्या मते ते १६व्या शतकाच्या सुरुवातीपासून ते मध्यापर्यंतच्या बांधकामाच्या कालखंडात बांधले गेले असावे. देवराया दुसराच्या काळात त्याचे बांधकाम सुरू झाले आणि कृष्णदेवराय, अच्युतराय आणि बहुधा सदाशिवराय यांच्या कारकिर्दीत ते चालू राहिले आणि १५६५ मध्ये शहराच्या विनाश झाल्यामुळे ते थांबले असा उल्लेख काही पुस्तकांमध्ये आहे. शिलालेखांमध्ये नर आणि मादी नावांचा समावेश आहे, जे असे सूचित करते की संकुल अनेक प्रायोजकांनी बांधले होते. मंदिर विठ्ठलाला समर्पित होते, कृष्णाचे एक रूप ज्याला विठोबा देखील म्हणतात. मंदिर पूर्वाभिमुख आहे, आराखडा चौरसाकृती आहे आणि दोन बाजूंच्या गोपुरांसह प्रवेशाचे गोपुर देखील आहे. मुख्य मंदिर एका पक्क्या अंगणाच्या मध्यभागी उभे आहे आणि पूर्वेला संरेखित अनेक लहान मंदिरे आहेत. मंदिर हे ५०० बाय ३०० फूट आकाराच्या प्रांगणातील एकसंध अशी रचना आहे जे खांबांच्या तिहेरी रांगेने वेढलेले आहे. ही एक मजली लहान रचना असून ज्याची सरासरी उंची २५ आहे. मंदिराचे तीन वेगळे भाग आहेत: एक गर्भगृह, एक अर्धमंडप आणि एक महामंडप (किंवा सभामंडप). ''
विठ्ठल मंदिराच्या प्रांगणात दगडी रथाच्या रूपात गरुड मंदिर आहे; हे हंपीचे अनेकदा छायाचित्रित केले गेलेले प्रतीक आहे. इतिहासकार डॉ. एस. शेट्टार यांच्या मते रथावर एक बुरुज आहे, जो १९४० च्या दशकात काढण्यात आला होता. दगडी रथाच्या समोर एक मोठा, चौरसाकृती, खुल्या खांबाचा, अक्षीय सभा मंडप किंवा समुदाय मंडप आहे. मंडपामध्ये चार विभाग आहेत, त्यापैकी दोन मंदिराच्या गर्भगृहाशी जोडलेले आहेत. मंडपामध्ये वेगवेगळ्या व्यासाचे, आकाराचे, लांबीचे आणि पृष्ठभाग असलेले ५६ कोरीव दगडी तुळके आहेत जे वाजविल्यानंतर संगीतमय आवाज निर्माण करतात; स्थानिक पारंपारिक समजुतीनुसार, हा मंडप संगीत आणि नृत्याच्या सार्वजनिक उत्सवासाठी वापरला जात असे. ह्या मंदिराचे काराकोइल म्हणून वर्गीकरण केले जाते. मंदिर जे रथ मंदिराप्रमाणे बनवलेले आणि सणांच्या वेळी मंदिराभोवती मिरवणूक काढण्यासाठी वापरले जात असे.
गर्भगृहाभोवती फिरण्यासाठी मंडप एका बंदिस्त प्रदक्षिणा पथाशी जोडलेला आहे. या अक्षीय मंडपाभोवती (पूर्वेकडून घड्याळाच्या दिशेने); गरुड मंदिर, कल्याण मंडप (लग्न समारंभासाठी), १०० स्तंभांचा मंडप, अम्मा मंदिर आणि उत्सव मंडप आहेत. भिंतींचे कुंपण असलेल्या परिसराने सुमारे 1.3 ha इतकी जागा व्यापलेली आहे आणि कंपाऊंड भिंतींना आधार देणाऱ्या व्हरांड्यांनी आच्छादित केले आहे. आग्नेय कोपऱ्यात छताची खिडकी असलेले स्वयंपाकघर आहे.
हेमकुट टेकडी स्मारके
हेमाकुट टेकडी, उत्तरेला विरूपाक्ष मंदिर परिसर आणि दक्षिणेला कृष्ण मंदिर यांच्यामध्ये आहे. हा बेताच्या आकाराच्या स्मारकांचा संग्रह विजयनगरापूर्वीची आणि विजयनगराच्या सुरुवातीची मंदिरे आणि बांधकामांची सर्वोत्तम-जतन केलेली उदाहरणे आहेत. या ठिकाणी अनेक महत्त्वाचे शिलालेख आहेत, सहज पोहोचता येण्याजोगे आहेत आणि हंपीच्या काही भागांची आणि सुपीक, कृषी खोऱ्याची दृश्ये प्रदान करतात जी पवित्र केंद्राला शहरी केंद्रापासून वेगळे करते.
टेकडीवर पाण्याची टाकी, प्रवेशद्वार आणि धर्मनिरपेक्ष मंडपांसह तीसहून अधिक लहान-ते-मध्यम आकाराची मंदिरे आहेत. नवीनतम १४व्या शतकाच्या सुरुवातीची आहेत. काही रचना दगडांच्या तुकड्यांमधून एकत्र केलेले वेगवेगळ्या आकाराचे मंदिरे किंवा मंडपांचे नमुने आहेत. फमसाना शैली सारखी इतर काही विविध रचनांची पूर्ण झालेली स्मारके आहेत, या शैलीतील मंदिरांचे दोन गट एकसारखे दिसतात; प्रत्येकामध्ये तिहेरी विमान आहे ज्यामध्ये चौरस गर्भगृहे आहेत आणि प्रत्येक संच त्याच्या स्वतःच्या सामायिक चौरसाकृती मंडपाशी जोडलेला आहे. यावरील बुरुज (शिकारा) पिरॅमिडल ग्रॅनाईट रचना आहेत ज्यात अकरा रचलेले, आकुंचन पावलेले चौरस आणि शीर्षावर डेक्कन शैलीतील चौरस कलश आहे. दोन्ही गटात तिहेरी लिंग असलेली शिवमंदिरे आहेत; सुरुवातीच्या स्रोतांनी त्यांना जैन मंदिरे म्हणून चुकीची ओळख दिली कारण त्यांच्या साध्या बाह्य आणि अंतर्गत भिंती. या गटांपैकी एका मध्ये ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचा शिलालेख आहे ज्यामध्ये असे नोंदवले गेले आहे की कंपिलाने हे स्मारक १४व्या शतकाच्या सुरुवातीला बांधले. हा शिलालेख हंपीला कांपिली राज्याशी जोडतो आणि त्याच्या नंतरच्या विजयनगर साम्राज्याशी काम्पिलीच्या इतिहासाचा संबंध सूचित करतो. हेमाकुट टेकडीवरील मंदिरांच्या शैलीवरून असे सूचित होते की ते विविध प्रकारच्या हिंदू मंदिरांवर प्रयोग करण्यासाठी एक अभ्यास केंद्र असावे. सध्याच्या शैलींमध्ये चालुक्य काळ, राष्ट्रकूट काळ आणि नंतरचा काळ यांचा समावेश होतो. हे मूळ विरूपाक्ष मंदिराचा ढाचा देखील असावे, ज्याचा नंतर गोपुर, मंडल आणि इतर जोडण्यांनी मोठ्या प्रमाणात विस्तार करण्यात आला. विष्णूचा मनुष्य-सिंह अवतार नरसिंहाला समर्पित असेच स्मारक हंपीच्या पूर्वेला आहे; त्याच्या जवळील एका शिलालेखात असे म्हटले आहे की ते इस १३७९ मध्ये कार्यरत होते.
हेमकुट टेकडीवर दोन अखंड गणेशाची स्मारके सुद्धा आहेत; कडालेकालू गणेश आणि शशिवेकालू गणेश. कडलेकालू गणेश, गणेशाच्या ग्राम-आकाराच्या पोटावरून नाव देण्यात आले आहे, हे मातंगाजवळील टेकडीच्या पूर्वेला हंपीच्या पवित्र केंद्राच्या मध्यभागी आहे. स्तंभांची रांग असलेला, मोकळा मंडप गर्भगृहाकडे जातो, ज्यामध्ये 4.5 m पेक्षा जास्त उंचीची गणेशाची एकपात्री प्रतिमा आहे, जी अस्तित्वात असलेल्या खडकात कोरलेली आहे. गणेशाचा सुळा आणि इतर भाग खराब झाले आहेत, परंतु डाव्या हाताला-ज्यामध्ये मोदक आहे आणि आणि गणपतीची सोंड त्याकडे वळलेली आहे - तो सुस्थितीत आहे.
गणपतीच्या मोहरीच्या दाण्याच्या आकाराच्या पोटावरून नाव असलेले शशिवेकालु गणेश, कडलेकालू गणेशाच्या नैऋत्येला कृष्ण मंदिराजवळ आहे. ही अखंड दगडात कोरलेली मूर्ती 2.4 m इतकी उंच आहे. शशिवेकालू गणेश त्याच्या माता पार्वतीसोबत कोरलेला आहे, ज्याच्या मांडीवर तो बसलेला आहे. ती फक्त पुतळ्याच्या मागच्या बाजूने दिसते. हे स्मारक खुल्या-स्तंभांच्या मंडपाच्या आत ठेवलेले आहे; डावा हात आणि दात खराब झाले आहेत.