cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
दक्षिण भारत
उप विभाग
Each subregion is further divided into districts; the region of South India has over 100 districts. Each state is headed by a Governor, who is a direct appointee of the President of India, while the Chief Minister is the elected head of the state government and represents the states ruling party or coalition (the role of the Governor is largely ceremonial).
भौगोलिक विस्तार
The estimated population of South India is 233 million. The largest linguistic groups in South India include the Telugus, Tamils, Kannadigas, Malayalis, Tuluvas, Kodavas and Konkanis. About 83% of South Indians follow Hinduism. Islam has the second-highest number of followers in the region, with 11%, while 5% follow Christianity.
The average literacy rate of South India is approximately 73%, considerably higher than the Indian national average of 60%. केरळ leads the nation with a literacy rate of 91%. The sex ratio in South India is fairly equable at 997; केरळ is the only state in India with a favourable sex ratio. The population density of the region is approximately 463. Scheduled Castes and Tribes form 18% of the population of the region. Agriculture is the major employer in the region — 47.5% of the population is involved in agrarian activities. About 60% of the population lives in permanent housing structures. 47.8% of South India has access to tap water. Wells and springs are other major forms of water supply.
The languages of South India are the Dravidian represented by Kannada, Malayalam, Tamil and Telugu, besides Gondi and other minor dialects, and the Austro-Asiatic by the Munda languages. South India's predominant language family is Dravidian, a family of approximately seventy-three languages spoken in South Asia. The States Reorganisation Act of 1956 divided states in India along linguistic lines and led to the creation of separate states of Andhra Pradesh, Karnataka, केरळ and तमिळ नाडु in areas where Telugu, Kannada, Malayalam and Tamil respectively were dominant.
In the 2001 Census, Telugu had the third largest base of native speakers in India (74 million), after Hindi and Bengali and was awarded the status of classical language in 2008. Tamil was accorded the status of classical language by the Government of India in 2002 and had about 60 million native speakers. Kannada has 38 million and was awarded the status of classical language in 2008, while Malayalam had 33 million native speakers. Each of these languages is listed as an official language of India, per the Official Languages Act (1963).
उर्दू भाषा is spoken by over half of the 25 million Muslims in southern India. South Indian Muslims in some regions of Andhra Pradesh and Karnataka speak a dialect of Urdu called Dakhni, while some in the Dakshina Kannada region of Karnataka and regions in केरळ speak Beary bashe. Both Dakhni and Beary bashe are influenced by other South Indian languages. Tulu, a Dravidian language prevalent in coastal केरळ and Karnataka, is spoken by about 1.5 million people in the region, while Konkani, an Indo-Aryan language, is spoken by over half a million people in the region. English is also widely spoken in urban areas of South India.
अर्थव्यवस्था
India's economy after independence in 1947 conformed to a socialist framework, with strict governmental control over private sector participation, foreign trade and foreign direct investment (FDI). Through 1960-1990, South Indian economies experienced mixed economic growth. In the 1960s, Karnataka and केरळ achieved above average economic growth, while Andhra Pradesh's economy declined during this period. Similarly, केरळ experienced economic decline in the 1970s while the economies of Karnataka, Andhra Pradesh and Tamil Nadu consistently exceeded national average growth rates after 1970. Karnataka experienced the highest positive differential in economic growth after the liberalisation of the Indian economy in 1991, while Andhra Pradesh, Tamil Nadu and Karnataka were noted by some to be more reform-oriented in terms of economic policy when compared to other Indian states.
Over 48% of South India's population is engaged in agriculture, which is largely dependent on seasonal monsoons Some of the main crops cultivated in South India include paddy, sorghum, pearl millet, pulses, sugarcane, cotton, chilli, and ragi. Areca, coffee, tea, vanilla, rubber, pepper, tapioca, and cardamom are cultivated on the hills, while coconut grows in abundance in coastal areas. Andhra Pradesh is the largest producer of rice in India, while Karnataka produces 70% of India's coffee. Frequent droughts in northern Karnataka, Rayalaseema and Telangana have left farmers debt-ridden, forcing them to sell their livestock and sometimes even to commit suicide. The region also suffers from water scarcity, especially during summer. Since the liberalisation of the Indian economy, South India has seen a decrease in revenue from agriculture and agriculture related services.
Traditionally, Tamil Nadu and Karnataka have been home to large, public sector industries (referred to as Public Sector Undertakings, or PSUs), with both states posting above average growth rates in this sector following economic liberalisation. Chennai, The Detroit of South Asia accounts for about 35% of India's overall automotive components while the registered headquarters of 42% of all Central PSUs in South India are located in Karnataka. Additionally, the growth of information technology (IT) hubs in the region have spurred economic growth and attracted foreign investments and job seekers from other parts of the country. Hyderabad and Bangalore the IT hubs of India are home to software giants. In fiscal 2006-2007, Tamil Nadu and Karnataka attracted the third and fourth highest total FDI approvals in India, respectively, totalling to over inr 417000000000 Software exports from South India grossed over inr 640000000000 in fiscal 2005-06.
Though केरळ lags behind many of the Indian states in terms of industrialisation,it has got enormous intellectual capital which enables a lions share of keralities to be employed overseas and hence in terms of quality of life per capita income and standard of living it ranks first in the country.
राजकारण
thumb|A [[Left Democratic Front rally in केरळ Politics in South India is dominated by a mix of regional parties and larger national political parties like the Congress (INC), the Bharatiya Janata Party (BJP) and the Communist Party of India (Marxist) (CPI(M)). With the exclusion of Karnataka, each state has at least two parties dominating politics in that state.
Pre-independence politics in the Madras Presidency was dominated by the Justice Party and the INC. Periyar Ramasami who started the Dravidian movement was elected leader of the Justice Party in 1938 and in 1944 renamed it to Dravidar Kazhagam, with its initial aim being the secession of Dravida Nadu from the rest of India on independence. Following independence, Periyar strongly believed that the party should not participate in elections in the newly created India, something his closest followers disagreed with. In 1948, C. N. Annadurai, a follower of Periyar and a Joint Secretary of Dravidar Kazhagam parted ways with Periyar to form the Dravida Munnetra Kazhagam political party. INC's political influence over Tamil Nadu gave way to the rise of the DMK which formed its first government in 1968 and again in 1978. The following year, a split in the DMK resulted in the formation of the All India Anna Dravida Munnetra Kazhagam (AIADMK), lead by M. G. Ramachandran. Together, the AIADMK and the DMK currently command a 60% share in Tamil Nadu state elections.
The main facets of state politics in Tamil Nadu included language — the distinction between Tamil and non-Tamil speakers was an important tool used by the DMK in the 1960s and caste — such as the Self-respect Movement. The imposition of Hindi on non-Hindi speaking areas of India has often been a contentious issue in Tamil Nadu. In January-February 1965, large scale anti-Hindi agitations, a cause championed by the DMK, occurred in Tamil Nadu.
In 1982, the establishment of the Telugu Desam Party in Andhra Pradesh by former Telugu actor Nandamuri Taraka Rama Rao (NTR) broke the dominance of the INC in Andhra Pradesh politics. NTR successfully challenged the INC's supremacy in the state and his party was voted into power a total of four times. In 1996, a year after winning the state assembly election by a landslide, a dispute between NTR, his wife Lakshmi Parvati and his immediate family resulted in a split in the TDP. Concerned over undue influence over NTR and his policies, the bulk of the party favoured the family under the leadership of NTR's son-in-law, N Chandrababu Naidu, who later became Chief Minister of the state. Naidu was regarded as a visionary who promoted the growth of information technology in the state. On August 26, 2008 Chiranjeevi, the leading actor of the Telugu film industry launched a new party at Tirupathi, called Prajarajyam. He said he would be constesting for the elections scheduled in the next year.
The Janata Dal has been far more successful in Karnataka than it has been in national politics. National political parties such as the BJP and INC have experienced more comparative success in Karnataka than they have in other states of South India. Karnataka's political environment is dominated by two rival caste groups — the Vokkaligas and the Lingayats. Ramakrishna Hegde played an integral part in the ascent of the Janata Dal into the national foray in the late 1980s. However, it was his political rival H. D. Deve Gowda, then the Chief Minister of Karnataka, who later went on to become the Prime Minister of India.
केरळ hosts two major political alliances: the United Democratic Front (UDF, led by the Indian National Congress) and the Left Democratic Front (LDF, led by the Communist Party of India (Marxist)). केरळ numbers among India's most left-wing states. An interesting phenomenon of केरळ politics is the alternate election of Congress and the Communists to power.
संस्कृती आणि रुढीपरंपरा
Rice is the staple diet, while fish is an integral component of coastal South Indian meals. Coconut is an important ingredient in केरळ whereas Andhra Pradesh cuisine is characterized by pickles and spicy curries. Hyderabadi cuisine a legacy of the past, is popular for its Biryani. Dosa, Idli, Uttapam are popular throughout the region. There are large coffee estates in southern Karnataka and parts of केरळ and Tamil Nadu.
The traditional music of South India is known as Carnatic music, which includes rhythmic and structured music by composers like Purandara Dasa, Kanaka Dasa, Tyagaraja, Annamacharya, Muthuswami Dikshitar, Shyama Shastri,Kshetrayya, Subbaraya Shastri, Mysore Vasudevachar and Swathi Thirunal. The contemporary singer Dr. K. J. Yesudas is a cultural ambassador of Carnatic music.Thiruvarur Bakthavathsalam is a cultural ambassador of carnatic instrumentals. The motion picture industry has emerged as an important platform in South India, over the years portraying the cultural changes, trends, aspirations and developments experienced by its people. Some movie classics like Nammukku paarkkaan munthiri thoppukal (1986) by Padmarajan, Adi Shankara (1984) by director G V Iyer, and Perumthachan (1990) by Ajayan have gained worldwide acclaim. South India is home to several distinct dance forms — the Koodiyattam, Bharatanatyam, Kuchipudi, Kathakali, Yakshagana, Theyyam, Ottamthullal, Oppana, केरळ Natanam and Mohiniaattam.
South India has an independent literary tradition going back over 2500 years. The first known literature of South India are the poetic Sangams, which were written in Tamil between 2500 to 2100 years ago. The 850 CE Kannada classic Kavirajamarga written by King Amoghavarsha I makes references to Kannada literature of King Durvinita in the early sixth century CE. Tamil Buddhist commentators of the tenth century CE Nemrinatham make references to Kannada literature of the fourth century CE. Distinct Malayalam and Telugu literary traditions developed in the following centuries.
South India has two distinct styles of rock architecture, the pure dravida style of Tamil Nadu and the Vesara style (also called Karnata dravida style) present in Karnataka. The inspirational temple sculptures of Hampi, Badami, Bhattiprolu,Simhachalam, Sri Kalahasti, Pattadakal, Aihole, Belur, Halebidu, Lakkundi, Shravanabelagola, Mahabalipuram, Tanjore, Madurai and the mural paintings of Travancore and Lepakshi temples, also stand as a testament to South Indian culture. The paintings of Raja Ravi Varma are considered classic renditions of many a scenes of South Indian life and mythology.Murudeshwara, a town in Uttar Kannada district is known for the world's tallest Shiva statue.
The main spiritual traditions of South India include both Shaivite and Vaishnavite branches of Hinduism, although Buddhist and Jain philosophies had been influential several centuries earlier. Shravanabelagola in Karnataka is a popular pilgrimage center for Jains. Ayyavazhi is spread significantly across the southernmost parts of South India. Its followers are more densely populated in South तमिळ नाडु and केरळ. There is a large Muslim community in South India, particularly in the Malabar coast, which can trace its roots to the ancient maritime trade between केरळ and Omanis and other Arabs. Christianity has flourished in coastal South India from the times of St. Thomas the Apostle who came to केरळ in 52 and established the Syrian Christian tradition today called as Saint Thomas Christians or Nasranis. केरळ is also home to one of the oldest Jewish communities in the world who are supposed to have arrived in the Malabar coast during the time of King Solomon. The oldest surviving Jewish synagogue in the Commonwealth of Nations is the Paradesi Synagogue in Kochi, केरळ.
संदर्भ
वर्ग:भारताचा भूगोल
पद्मनाभस्वामी मंदिर
पद्मनाभस्वामी मंदिर हे भारताच्या केरळ राज्यातील तिरुअनंतपुरम या शहरात असलेले प्रसिद्ध हिंदू मंदिर आहे.
मंदिराचा इतिहास
शेषशायी विष्णूचे हे पुरातन मंदिर आहे. सहाव्या ते नवव्या शतकातील तमिळ संतांच्या साहित्यांत या मंदिराचा उल्लेख आढळतो. वैष्णवांच्या पवित्र स्थानांपैकी हे एक महत्त्वाचे स्थान आहे. या मंदिराचा जीर्णोद्धार अठराव्या शतकात झाला होता.
बाह्यदुवे
वर्ग:भारतामधील हिंदू मंदिरे
पाषी
हा महाभारतातील हस्तिनापुराचा राजा धृतराष्ट्र व राणी गांधारी यांचा पुत्र व शंभर कौरव भावंडांपैकी एक भाऊ होता. महाभारत युद्धामध्ये हा मारला गेला.
वर्ग:कौरव वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
पोटगाव
पोटगाव हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील ठाणे जिल्ह्यातील मुरबाड तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील हवामान उन्हाळ्यात फारच उष्ण व दमट असते. हिवाळ्यात शीतल व कोरडे असते. पावसाळ्यात भरपूर प्रमाणात पाऊस पडतो व हवामान समशीतोष्ण व दमट असते.पावसाळ्यात भरपूर पाऊस पडत असल्याने मुख्य खरीप पीक म्हणून भाताची लागवड केली जाते.
संदर्भ
वर्ग:मुरबाड तालुक्यातील गावे वर्ग:ठाणे जिल्ह्यातील गावे
हिमाचल प्रदेश क्रिकेट संघ
लोकप्रिय खेळाडू
वर्ग:भारतातील क्रिकेट संघ क्रिकेट वर्ग:रिकामी पाने
सॅमसंग एससीएच-ए८५०
हा सॅमसंगच्या ए मालिकेमधील एक भ्रमणध्वनी आहे.
वर्ग:अत्यंत छोटी पाने
राम नदी
राम नदी ही पुणे शहरात असलेली एक नदी आहे. ती पुण्याच्या वायव्येला असलेल्या मुळशी तालुक्यातील खाटपेवाडी येथील डोंगरात उगम पावते आणि पुण्यातील वर्पेवाडी, खाटपेवाडी, भुकूम, भूगाव, बावधन, सुतारवाडी करत पाषाण, सोमेश्वरवाडी, बाणेर, औंध असा १८ किमीचा प्रवास करत मुळा नदीला मिळते. यामध्ये भुकूम, भूगाव आणि बावधन या तीन ग्रामपंचायती रामनदीच्या काठावर वसल्या आहेत. बेकायदेशीर घरबांधणीमुळे राम नदीचे पात्र आकसले आहे, व तिच्यात केरकचरा टाकल्याने तिला नाल्याचे स्वरूप आले आहे.
पुणेकरांची मागणी आहे की राम नदीचे पुनरुज्जीवन व्हावे. रामनदीची स्वच्छता आणि संवर्धनाच्या कामात रामनदी स्वच्छता अभियान समिती गेल्या काही वर्षांपासून वेगवेगळे उपक्रम राबवत आहे. यामध्ये रामनदीच्या खोऱ्यातील भूकुम, भूगाव, बावधन बुद्रुक, बावधन खुर्द, सुतारवाडी, पाषाण, सोमेश्वरवाडी, बाणेर आणि औंध या गावांमध्ये रामनदी स्वच्छता अभियान, जनजागृतीपर रामनदी जलदिंडी आणि रामनदी परिक्रमा कार्यक्रम राबवले जातात.
पुण्यातील खाटपेवाडी तलाव, मानस तलाव आणि पाषाण तलाव असे ३ तलाव याच नदीवर आहेत.
वर्ग:पुणे शहरातील नद्या वर्ग:पुणे जिल्ह्यातील नद्या वर्ग:महाराष्ट्रातील नद्या
रक्तवर्धक
ज्या औषध योजनेनी शरीरातील रक्त वाढते, (त्यातील हेमोग्लोबिन वाढते),त्या सर्व रक्तवर्धक औषधी आहेत.
वर्ग:आयुर्वेदिक शब्दव्याख्या वर्ग:आयुर्वेद
आसोळी (माहूर)
आसोळी हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील नांदेड जिल्ह्यातील माहूर तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
नैऋत्य मान्सूनमुळे पडणाऱ्या पावसाळ्याचा ऋतू वगळता येथील हवामान सर्वसाधारणपणे कोरडेच असते. येथे वर्षात चार ऋतू असतात. हिवाळा हा नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी अखेरपर्यंत असतो. त्यानंतर येणारा उन्हाळा मात्र जूनच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत खेचला जातो. नैऋत्य मान्सूनचा पाऊस त्याच्या पाठोपाठ येतो आणि ऑक्टोबरच्या पहिल्या आठवड्यापर्यंत टिकतो. शेष ऑक्टोबर आणि नोव्हेंबरचा पूर्वार्ध हा मान्सूनोत्तर गरमीचा काळ असतो. सरासरी वार्षिक पर्जन्यमान ९८५ मि.मी.आहे. नैऋत्य मोसमी वाऱ्यापासून पडणाऱ्या पावसाचे प्रमाण एकूण वार्षिक पर्जन्याच्या ८५ टक्के आहे. जुलै आणि ऑगस्ट हे वर्षातील सर्वाधिक पर्जन्याचे महिने आहेत.
संदर्भ
वर्ग:माहूर तालुक्यातील गावे वर्ग:नांदेड जिल्ह्यातील गावे
वर्णातु
(Cr) (अणुक्रमांक २४) रासायनिक पदार्थ.
वर्ग:मूलद्रव्ये
गिल्बर्ट पार्कहाउस
विल्यम गिल्बर्ट ॲंथोनी पार्कहाउस (ऑक्टोबर १२, इ.स. १९२५:स्वान्सी, वेल्स - ऑगस्ट १०, इ.स. २०००:कार्मार्थेन, वेल्स) हा 🏴󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿󠁧󠁢󠁥󠁮󠁧󠁿 englandकडून सात कसोटी सामने खेळलेला क्रिकेट खेळाडू होता.
पार्कहाउस, गिल्बर्ट पार्कहाउस, गिल्बर्ट पार्कहाउस, गिल्बर्ट वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
अरुण जाखडे
अरुण जाखडे हे एक मराठी ग्रंथप्रकाशक आणि लेखक आहेत. पद्मगंधा ही त्यांची प्रकाशनसंस्था. गणेश देवी, रा.चिं. ढेरे, व.दि. कुलकर्णी अशा मराठीतील अनेक लेखक-संशोधकांचे ग्रंथ त्यांनी प्रसिद्ध केले आहेत. विविध वृत्तपत्रांतून त्यांनी पाच वर्षांहून अधिक काळ सातत्याने लेखन केले आहे. त्यांच्या संपादकत्वाखाली 'पद्मगंधा' आणि 'आरोग्य दर्पण' हे दिवाळी अंक निघतात.नुकतेच त्यांचे निधन झाले आहे.
बालपण आणि शिक्षण
अरुण जाखडे यांचे गाव लहान होते. गावात पोस्टमन, शाळा, दवाखाना, एस.टी. वगैरे वगैरे काहीच नव्हते. त्यामुळे त्यांचे बालपणच नव्हे तर वयाची वीस वर्षे रानावनांत भटकण्यात, काट्याकुट्यातून चालण्यात, नद्या-ओढ्यांत बागडण्यात गेली. हायस्कूलसाठी थोड्याशा मोठ्या गावात ते गेले, बोर्डिगमध्ये राहिले. त्यांचे महाविद्यालयीन शिक्षण अहमदनगर येथे झाले. एफ.वाय.बी.एस्‌सी.नंतर त्यांना नैराश्य आले आणि शिक्षणाला रामराम ठोकून ते कायम वास्तव्यासाठी गावी पततले. एक वर्षाने आईची भुणभुण टाळण्यासाथी ते परत नगतच्या काॅलेजात दाखल झाले. त्या एका वर्षात निसर्गातच नाही तर माणसे, कुत्री, जनावरे, पशुपक्षी यांच्यातही ते रमले. त्यांच्या या अनुभवाचा फायदा त्यांना 'इर्जिक' लिहिताना झाला.
नोकरी
बी.एस्‌सी. झाल्यावर अरुण जाखडे 'कायनेटिक इंजिनिरिंग'मध्ये नोकरीला लागले. काही काळाने कायनेटिक सोडून ते 'कायनेटिक' सोडून 'ड्रिल्को मेटल कार्बाईड'मध्ये आले. मेटलर्जीच्या परीक्षा देणे शक्य व्हावे म्हणून 'ड्रिल्को' सोडून १९८२ साली ते पुण्याला 'बजाज टेम्पो'त आले. कारखान्यातील कामगारांचे साहित्य प्रकाशित करण्यासाठी अरुण जाखडे यांनी १९८८ मध्ये ‘पद्मगंधा’चा पहिला दिवाळी अंक काढला.
संदर्भ
वर्ग: पुरुष चरित्रलेख वर्ग : मराठी लेखक
गुराखी साहित्य संमेलन
गुराखी साहित्य संमेलन हे नांदेड जिल्ह्याच्या लोहा तालुक्यातील कंधार येथील गुराखीगडावर प्रतिवर्षी २६ ते २९ जानेवारी या दरम्यान भरवले जाते
पोतराज, तमाशा कलावंत, वाघ्या-मुरळी, वारू, अस्वलवाले, माकडवाले, पांगूळ, चुडबुडकेवाले, राईंदर, देवकरीणमाता, देवकर (तृतीयपंथी), मनकवडे, बहुरूपी, नंदीबैलवाले, वराहपालक, मसणजोगी, नाथगोसावी, फकीर, वासुदेव, कोळी, वैदू, गोंदणवाल्या बाया, जाते उपटणाऱ्या माउल्या, बाळ सतूष म्हणणाऱ्या माया, खेळवाले, दशावतारी अशा अनेक भटक्या-उपेक्षितांना व्यासपीठ मिळवून देण्यासाठी, त्यांची कला, त्यांची व्यथा, त्यांच्या समस्या जाणून घेण्यासाठी गुराखी संमेलनाला सुरुवात झाली.
‘नाहीरे’ वर्गातल्या उपेक्षित दलित-पददलित, अस्पृश्य म्हणून फेटाळलेल्या, विटाळलेल्या, बहिष्कृत, मायमाउल्यांच्या कष्टाच्या रक्त-घामातून हे गुराखी साहित्य जन्माला येते.. कुठलाही भपकेबाजपणा, जाहिरातबाजी न करता उत्स्फूर्तपणे हे साहित्य निसर्गाशी एकरूप होत जन्म घेते.
संमेलनाचे व्यासपीठ
गुराखी साहित्य संमेलनाच्या व्यासपीठावर अस्वल, मोर, कुत्रा, मरनागी, ससे, खेकडे, पानकोंबडी, साप, मुंगूस, धोतरा, जाई-गुलाब, जुई, नागफणा, गोबी, अक्कल खार, खईसकुत्री, नाग-नागीण, साप-मुंगूस, आग्याबोंड, चमकोरा, बेशरमी, करअली, रुचकी हे सर्व असते.
कोबी, कांदे, वांगे, बिस्ता, रुचक, रानावनातील वेली, मधमाशांची पोळी यांनी मंडप सजवला जातो. तोंडाला मुंगस (?) बांधलेला गुराखी या पीठावर बसलेला असतो. विविध वाद्ये, शंखध्वनी, वाजंत्री व टाळमृदंगाच्या नादात, मसणजोग्याच्या ढणमण्याच्या व शिंगाडयाच्या रणभेदी रणगीतांनी संमेलनाचे उद्घाटन होते. गारगोटीच्या चममकीने लव्हाळी पेटवून दीप प्रज्वलन केले जाते. एका मडक्यात पुस्तक-पाटी ठेवलेली असते. ती ज्ञानहंडी फोडून संमेलन सुरू होते. या संमेलनात मोर-लांडोर, मरनांगी-मसणनजोगी, कुत्रा-कुत्री, कबुतर-कबुतरीण, खडोळी-खडोळीण, घोरपड-घोरपडीण, धत्तुरा-जाई, नागफणा-गोबी, गाटवकाटे- राशिनी गवरी, अक्कल-खईसकुत्री, पानकोंबडा-कोंबडी तर साप-मुंगूस असे आंतरजातीय विवाह लावले जातात.
त्या वेळी केशवराव धोंडगे यांनी रचलेली अधर्म अनीती सनातनी वर्ण विष जाळू चला।/>
मायमुक्ती करण्या मृत्युजंयी होऊ चला। />
अंधरुढ्या, विषमता, अस्पृश्यता जाळू चला />
क्रांतिदेवी साकारून आता मुक्त होऊ चला।/>
व्याख्या
गुराखी साहित्य संमेनलनाचे प्रणेते केशवराव धोंडगे यांनी गुराखी साहित्याच्या अनेक व्याख्या केलेल्या आहेत.
उग्रश्रवा
उग्रश्रवा हा महाभारतातील हस्तिनापुराचा राजा धृतराष्ट्र व राणी गांधारी यांचा पुत्र व शंभर कौरव भावंडांपैकी एक भाऊ होता. महाभारत युद्धामध्ये हा मारला गेला.
वर्ग:कौरव वर्ग:महाभारतातील व्यक्तिरेखा वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
गुराखी साहित्य संमेलन
सुरुवात
२०वे गुराखी साहित्य संमेलन २६ जानेवारी २०१२ला झाले. एरवी चार दिवसांचे असणारे हे संमेलन तीव्र थंडीमुळे एका दिवसाचेच झाले. शाहीर किसनराव दिघोळे हे संमेलनाध्यक्ष होते. संमेलनाचे अध्यक्ष होते
२२ जानेवारी २०१४ला २२वे गुराखी साहित्य संमेलन झाले. ’उचल्याकार’ लक्ष्मण गायकवाड हे अध्यक्षस्थानी होते.
२६-२७ जानेवारी २०१९ रोजी २७ वे साहित्य संमेलन आयोजित केले गेले. गुराखी नटराज सवई गंधर्व गणेशराव वनसागर यांनी उद्घाटन केले.
मिरवणूक
संमेलनाच्या पहिल्या दिवशी मिरवणुकीत गुराख्यांबरोबर उंट, रोही, साप, नंदी, गाढवे, माकडे, गाई, बैल आदी प्राणी सहभागी होतात. कामाईच्या मंदिरात अध्यक्ष व उद्घाटकांच्या हस्ते पूजा होते. त्यावेळी झाडावर शर्ट, टोपी, चड्ड़्या घातलेली माकडे उड्या मारत असतात. त्याचवेळी गण सुरू होतो. गण संपला की कामाईची पूजा बांधली जाते. दुसरीकडे वासुदेव, पोतराज, गोंधळी, फकीर जथ्याजथ्याने थांबलेले असतात. चुडबुडकेवाले, सापवाले, उंटवाले, कावडीवाले, मांग, गारुडी, मसणजोगी, ताशेवाले, आपापले ताशे, हलग्या वाजवितात. संबळवाले, पिपाण्या वाजविणारे आपापले वाद्य वाजवितात. त्यावेळेस मोर, लांडोर त्या ठिकाणी नृत्य करतात. कामाईच्या मंदिरातील पूजा संपल्यावर सर्व गुराखी दिंडीच्या रूपात गुराखीगडाकडे जातात. या दिंडीत सर्वांच्यासमोर मलखांबावर पहिलवान कसरती करत असतात. हा मलखांब बैलगाडीवर ठेवलेला असतो. त्याच्या मागे सनई, बाज्याच्या हलग्या कडाडतात. त्यांच्या मागून कावडीवाल्यांचा जथ्था असतो. त्यांच्या मागे पळसाच्या पानाच्या टोप्या डोक्यावर घातलेले गुराखी असतात. त्यांच्या मागे मसणजोगी, त्यांच्यामागे वासुदेव, नंतर गोंधळी, नंतर मांगगारूडी, नंतर पोतराज व नंतर फकिरांचा जथ्था आपापल्या वाजंत्र्यांसह वाजत-गाजत-नाचत चालत असतो. यांच्या मागे चुडबुडकेवाले, नंतर बासरीवादक, त्यांच्यानंतर गळ्यात मोठेमोठे साप अडकवलेले सापवाले असतात. त्यानंतर गाढवांवर लगडी ठेवून चालणारा कुंभारांचा समूह असतो. त्यांच्यामागे गाई, गाईंच्यानंतर रोही, नंतर उंटांचा लयबद्ध तांडा, पोपटवाले, माकडवाले, अस्वलवाले, पहिलवान, भविष्यवाले, गोंदणाऱ्या बाया, तमासगीर हे सर्व आपापल्या वेषभूषेत गुराखीगडाकडे जातात. ही मिरवणूक जवळजवळ अडीच मैल लांबीची असते.
सहभाग
भटक्या आणि विमुक्त समाजातील शिकलगार, चुडबुडके जोशी,वासुदेव, गोलकर, गोंधळी, गोल्ला, मसणजोगी, फासेपारधी, वडार, तुडबुडके, फकीर, गारुडी, पोतराज, चाळणीवाले, मनकवडे अशा विविध समुदायांतील लोक या संमेलनात सहभागी होतात.
गुराखीपीठ
या संमेलनाच्या व्यासपीठाला गुराखीपीठ असे संबोधले जाते. मधमाशांचे पोळे, वाळुक, चिमणीचे खोपे, शिकाळे, मुंगुस(?), वांगी, गाजरे, बोरे, बिब्याच्या माळ्या, पपया, आंब्याची पाने, खारीक, खोबरे, कांद्याची पात आदी रानमेव्यांनी गुराखीपीठ सजविले जाते. गुराखीपीठावर जागोजागी गुराखी ध्वज लावलेला असतो. या ध्वजावर श्रीकृष्ण आणि गुराखीराजा अशी अक्षरे असतात. गुराखीपीठावर दहीहंडी लोंबकळत ठेवलेली असतते. गुराखीपीठावर अध्यक्ष, उद्घाटक, प्रमुख पाहुणे, गुराखी कलावंत यांच्यासह शेळ्या, मेंढ्या, गाई-वासरे, मोर, कबुतरे, ससे, कोल्हे, माकडे, चिमण्या, राघू-मैना, खडोळी, अस्वले,  तर गुराखीपीठाच्यावर चिमणीचे खोपे, शिकाळे, वाळके, काकढ्या, लचकन, गोफणी, चाबूक, बिब्यांच्या माळा, गुंजांच्या माळा, पपया, आंब्यांच्या पानांची तोरणे, खारीक-खोबऱ्याच्या-शंखाच्या माळा, गुराखीपीठाच्या डाव्या-उजव्या बाजूला बिब्याची भट्टी, हुडके इत्यादी साकारलेले असते. कार्यक्रमास वंदे मातरम या गीताने सुरुवात होते. जागतिक शांततेसाठी आकाशात कबुतरे सोडली जातात. नंतरच्या कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन मनकवडे यांच्याकडे असते. एक मनकवडा गुराखीपीठावर आपल्या दोन साथीदारांसह तर दुसरा समोरच्या प्रेक्षकातून हातांच्या बोटांद्वारे इशारे करतो. गुराखीपीठावरील मनकवडा सांकेतिक भाषेतले हे शब्द ओळखून त्याचा ध्वनीतून उल्लेख करतो. याच सूत्रसंचलनातून चकमक आणि गारगोटीतून विस्तव झाडून दीप प्रज्वलित केला जातो आणि वाद्ंयाच्या बेसुमार गजरात गुराखी साहित्य संमेलनाचे उद्घाटन होते.
जनतेचा गौरव
केशवराव धोंडगे यांच्या गुराखी संमेलनाच्या या संकल्पनेला या भागातील जनतेने उत्स्फूर्तपणे गौरवले आहे. मुंबई-पुण्यातूनही अनेकजण या संमेलनाला हजेरी लावण्यासाठी येतात.
पहा : मराठी साहित्य संमेलने
संदर्भ
वर्ग:मराठी साहित्य संमेलने
अनंत रामचंद्र कुलकर्णी
अ.रा. ऊर्फ अनंत रामचंद्र कुलकर्णी हे एक इतिहास संशोधक होते. ते पुणे विद्यापीठाच्या इतिहास विभागाचे संस्थापक प्रमुख तसेच टिळक महाराष्ट्र विद्यापीठाचे कुलगुरूही होते.
अ.रा. कुलकर्णी यांच्या प्रयत्नामुळे डेक्कन महाविद्यालयाशी संलग्न असलेला इतिहास विभाग इ.स. १९६९ साली पुणे विद्यापीठात आला. तेव्हापासून इ.स. १९८८ पर्यंत अ.रा. या विभागाचे प्रमुख होते.
कुलकर्णी मूळचे सोलापूर जिल्ह्यातील. मुंबई विद्यापीठातून एम.ए.ची पदवी घेतल्यानंतर त्या वेळेसचे 'मराठवाडा विद्यापीठ' (सद्य डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर मराठवाडा विद्यापीठ), औरंगाबाद येथून त्यांनी पीएच. डी. घेतली. इतिहास संशोधनासाठी ते लंडनच्या 'स्कूल ऑफ ओरिएंटल अँड आफ्रीकन स्टडीज', जर्मनीतील हायडलबर्ग आणि पॅरिस येथेही गेले होते. लंडनमधील संशोधनाच्या आधारे त्यांनी ग्रॅंट डफ याच्यावरील ग्रंथाचे लेखन केले.
ग्रंथसंपदा
मराठी
हिंदी
इंग्रजी
इतर
संदर्भ
वर्ग: पुरुष चरित्रलेख वर्ग:इतिहास संशोधक वर्ग:मराठी लेखक
सॅमसंग एसजीएच-ए८६७
हा सॅमसंगच्या ए मालिकेमधील एक भ्रमणध्वनी आहे.
वर्ग:अत्यंत छोटी पाने
होक्काइदो
(北海道) हा जपान देशाचे दुसरे सर्वात मोठे बेट व जपानच्या ४७ प्रांतांपैकी सर्वात मोठा प्रांत आहे. सुगारूची सामुद्रधुनी होक्काइदो बेटाला होन्शू बेटापासून वेगळी करते. ही दोन बेटे ५४ किमी लांबीच्या सैकान रेल्वे बोगद्याद्वारे एकमेकांशी जोडण्यात आली आहेत.
सप्पोरो हे होक्काइदो प्रांताचे मुख्यालय व सर्वात मोठे शहर आहे.
जरी 16 व्या शतकापासून बेटाच्या दक्षिणेकडील टोकावर राज्य करणारे जपानी वसाहती असले तरी, होक्काइडो हा परदेशी प्रदेश मानला जात होता जो बेटावरील स्थानिक लोक राहत होता, ज्यांना ऐनू लोक म्हणून ओळखले जाते. मोगामी टोकुनाई आणि मामिया रिंझो सारख्या भूगोलशास्त्रज्ञांनी इडो काळात बेटाचा शोध लावला , जपानचा शासन 17 व्या शतकापर्यंत ओशिमा द्वीपकल्पापर्यंत मर्यादित होता. जपानी स्थायिकांनी 17 व्या शतकात होक्काइडो येथे स्थलांतर करण्यास सुरुवात केली, ज्याचा परिणाम जपानी आणि ऐनू लोकसंख्येमध्ये अनेकदा संघर्ष आणि विद्रोह झाला. 1869 मध्ये, मेइजी रिस्टोरेशननंतर, चालू असलेल्या वसाहती पद्धतींनुसार जपानने इझोला जोडले आणि होक्काइडोचे नाव बदलले. या घटनेनंतर जपानी स्थायिकांनी बेटावर वसाहत करण्यास सुरुवात केली. जपानी स्थायिकांनी बेटावर वसाहत केली असताना, ऐनू लोकांना त्यांच्या जमिनीतून काढून टाकण्यात आले, त्यांना आत्मसात करण्यास भाग पाडले गेले आणि जपानी स्थायिकांनी त्यांच्याशी आक्रमकपणे भेदभाव केला.
बाह्य दुवे
वर्ग:जपानचे प्रांत वर्ग:जपानचे प्रदेश वर्ग:जपानची बेटे
कोल्हापूर
कोल्हापूर हे महाराष्ट्राच्या दक्षिण भागातील मोठे शहर आहे. येथील मुख्य भाषा मराठी आहे. येथील श्री करवीर निवासिनी आई अंबाबाईचे मंदिर हे महाराष्ट्रातील देवीच्या साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक आहे. पंचगंगा इथली प्रमुख नदी आहे. शहराच्या आसपास पन्हाळा, गगनबावडा, नृसिंहवाडी, खिद्रापूर, विशाळगड, राधानगरी, दाजीपूर अभयारण्य शाहूवाडी इत्यादी ठिकाणे आहेत. [शाहू महाराज छत्रपती शाहूमहाराजांच्या] काळात म्हणजेच १८७४ ते १९२२ मध्ये शहराचा मोठा विकास झाला. कोल्हापूर हे प्रसिद्ध क्षेत्र आहे.
इतिहास
कोल्हापूर आपल्या रंगबेरंगी पोशाख आणि कोल्हापुरी चप्पल यांसोबतच आणखीन काही गोष्टींसाठी प्रसिद्ध आहे. येथील खाण्यापिण्यापासून फिरण्यापर्यंतच्या सर्वच गोष्टी येथे खास आहेत. येथे येणाऱ्या पर्यटकांचे येथील संस्कृतीची सुंदरता पाहून मनच भरत नाही. महाराष्ट्रातील या सुंदर शहरामध्ये अशा बऱ्याच आकर्षक गोष्टी आहेत.
कोल्हापुरावर काही काळापूर्वी छत्रपती भोसले घराण्याचे शासन होते.
खाद्यसंस्कृती
कोल्हापूरमध्ये मिळणारे प्रसिद्ध आणि रुचकर खाद्य पदार्थ म्हणजे कोल्हापूरची मिसळ. महाराष्ट्रातील ही प्रसिद्ध मिसळ कोल्हापूरमध्ये अनेक ठिकाणी वेगवेगळ्या प्रकारे मिळते. उदा० बावडा मिसळ, फडतरे मिसळ, चोरगे मिसळ, हॉटेल साकोली मिसळ, खासबाग मिसळ वगैरे' मांसाहारी खाद्य पदार्थांच्या संदर्भात कोल्हापुरातला तांबडा रस्सा (मटणाचे सूप ), पांढरा रस्सा (मटणाचे सूप फक्त पांढऱ्या रंगाचे ),मटणाचे लोणचे, खिमा राईस बॉल्स प्रसिद्ध आहेत. कोल्हापुरातल्या खाऊ गल्लीत असलेली राजाभाऊंची भेळ प्रसिद्ध आहे. मिरजकर तिकटी, गंगावेस येथे दूध कट्ट्यावर उत्तम प्रकारचे ताजे दूध मिळते. इथले महालक्ष्मी अंबाबाईचे मंदिर हे देवीच्या साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक आहे. पंचगंगा इथली प्रमुख नदी. शहराच्या आसपास पन्हाळा, गगनबावडा, नृसिंहवाडी, खिद्रापूर, विशाळगड, राधानगरी, दाजीपूर अभयारण्य आदी भेट देण्यासारखी ठिकाणे आहेत. कोल्हपूरची लवंगी मिरची प्रसिद्ध आहे. कोल्हापूर जिल्हा (जुना) शाहूमहाराजांचा जिल्हा म्हणूनही सर्वपरिचित आहे. एका आख्यायिकेनुसार, प्राचीन काळी केशी राक्षसाचा मुलगा कोल्हासुर हा इथे राज्य करत होता. त्यानं सगळ्यांना त्रस्त करून सोडले होते म्हणून देवांच्या विनंतीवरून महालक्ष्मीने त्याच्याशी युद्ध केले. हे युद्ध नऊ दिवस चालले होते. आश्विन शुद्ध पंचमीला महालक्ष्मीने कोल्हासुराचा वध केला. कोल्हासुर महालक्ष्मीला शरण गेला आणि त्याने तिच्याकडे, आपल्या नगराची कोल्हापूर व करवीर ही जी नावे आहेत ती तशीच पुढेही राहावीत, असा वर मागितला. त्यानुसार या नगरीला कोल्हापूर वा करवीर या नावाने ओळखले जाते.
कोल्हापूरचा पिवळाधमक गूळ आणि मसाले कुटणारे डंख हेही कोल्हापूरचे वैशिष्ट्य. सध्या भारतातल्या बहुतेक हॉटेलांत व्हेज कोल्हापुरी, कोल्हापुरी चिकन हे पदार्थ उपलब्ध असतात; पण कोल्हापुरी’ म्हणजे तांबडा रस्सा व पांढरा रस्सा एकेक वाटी घेऊन त्याबरोबर चिकन किंवा मटण खायचे. म्हणजेच तांबडा रस्सा तिखट लागला तर त्यात पांढरा रस्सा मिसळून आपल्याला योग्य अशा चवीचा रस्सा खाता येतो. हा रस्सा बाकी रश्श्यांप्रमाणे किंवा ग्रेव्हीप्रमाणे टिकाऊ नाही. तांबडा रस्सा तयार करताना कोल्हापुरी चटणी वापरावी लागते.
मुठा (मालेगाव)
हवामान
येथील हवामान उष्ण व कोरडे असून उन्हाळ्यात अतिउष्ण तर हिवाळ्यात अतिथंड असते.दिवसा उष्ण आणि रात्री थंड असे वर्षभर तापमान असते. पावसाळ्यात येथे मध्यम प्रमाणात पाऊस पडतो.
कोल्हापूर
खाद्यसंस्कृती
कोल्हापूरचा अजून एक प्रकार म्हणजे दावणगिरी लोणी डोसा. हा डोसा ‘ बऱ्याच ठिकाणी मिळतो. भरपूर लोणी आणि जाळीदारपणा ही त्याची खासियत. कोल्हापुरात मांसाहारी, शाकाहारी स्वयंपाकाची घराघरातली पद्धत जवळपास सारखीच असते. पांढरा तांबडा रस्सा, सुके मटण, खिमा हे प्रकार आख्ख्या कोल्हापुरात होत असतात. त्याचबरोबर तिथल्या पोळ्यांचीही (चपात्या) एक खासियत आहे. तीन पदर सुटलेली व खरपूस तेल लावून भाजलेली ही गरम गरम चपाती अप्रतिम लागते. इथली आणखी एक खासियत म्हणजे ‘पोकळा’ नावाची पालेभाजी. तव्यावर केलेली ही भाजी, भाकरी आणि खर्डा यांना तोड नाही. याबरोबरच दूधकट्ट्यावर मिळणारे आणि ग्राहकासमोरच काढण्यात येणारे म्हशीचे धारोष्ण दूध. थेट पेल्यातच धार काढायची व पेला तोंडाला लावायचा! आणखी एक अफलातून प्रकार म्हणजे, ताज्या दुधात सोडा घालून प्यायची पद्धत अशा पद्धतीने दुधाचे निर्जंतुकीकरण होते.
मुठा (मालेगाव)
संदर्भ
वर्ग:मालेगाव तालुक्यातील गावे वर्ग:वाशिम जिल्ह्यातील गावे
कोल्हापूर
खाद्यसंस्कृती
कोल्हापूरचे महालक्ष्मी मंदिर महाराष्ट्रातील साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक आहे. प्राचीन भारतातील विभिन्न पुराणांनी जिथे शक्तीची देवी प्रकट झाली आहे अशा१०८ शक्तिपीठांची सूची तयार केली आहे. यामध्ये जेथे आजचे वर्तमान कोल्हापूर शहर आहे, त्या करवीर क्षेत्राच्या महालक्ष्मीचे विशेष महत्त्व आहे.श्री महालक्ष्मी मंदिर कोल्हापूरच्या सहा शक्तीपैकी एक आहे कि जिथे कोणतीही इच्छा पुरी होण्याबरोबर मुक्तीही मिळू शकते.यासाठी या स्थळाला काशीच्या तुलनेत अधिक महत्त्व प्राप्त होते
क्षेत्र नेहमीच धन्य आहे असे मानले जाते कारण महालक्ष्मी आपल्या उजव्या हाताने आई जगदंबेच्या रूपात प्रकट होते यासाठी हे क्षेत्र सर्वच प्रकारच्या विनाशापासून सुरक्षित आहे.या क्षेत्राच्या महानतेने अनेक संताना व कवींना आपल्याकडे आकर्षित केले आहे. या करवीर क्षेत्राने आपल्या भक्तांवर केलेले प्रेमानी दिलेले आशीर्वाद हे अतुलनीय आहे.असेही मानले जाते की श्री दत्तात्रेय अजून पण या ठिकाणी दान करण्यासाठी दुपारच्या वेळेस येतात.
महालक्ष्मी मंदिर वास्तुकला रचनेवर जे नक्षी कामाचे संकेत आहेत त्यावरून असे सांगण्यात येईल की हे मंदिर चालुक्य शासन काळातील म्हणजेच इसवी सन ६०० ते ७०० काळातील असावे. मंदिराची बाहेरची संरचना आणि स्तंभांची कलाकृती हा कलेचा एक अद्भूत नमुना आहे. देवीची मूर्ती रत्नांपासून बनवली आहे. हीसुद्धा जवळ जवळ ५००० ते ६००० वर्षापूर्वीची असावी असे मानले जाते. महालक्ष्मीची मूर्ती ही ४० किलो वजनाची आहे. कोल्हापूर पर्यटनामध्ये महालक्ष्मी मंदिर हे प्रमुख स्थान आहे. यासाठीच देवीच्या दर्शनासाठी दरवर्षी लाखो भाविक भेट देतात
कोल्हापूर हे महाराष्ट्रातील एक महत्त्वाचे शहर असून प्राचीन काळापासून दक्षिण काशी या नावाने ते प्रसिद्ध आहे.महालक्ष्मी मंदिर आणि जोतिबाचे मंदिर यामुळे हे एक प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्र म्हणूनही ओळखले जाते. तसेच ऐतिहासिकदृष्ट्या कोल्हापूर महत्त्वाचे शहर असून प्राचीन काळापासून ते विविध राजघराण्याचे राजधानीचे ठिकाण होते.
हिंदू धर्मशास्त्रानुसार, प्राचीन काळी केशी राक्षसाचा मुलगा कोल्हासुर हा इथे राज्य करीत होता. याने राज्यात अनाचार व सर्वाना त्रस्त करून सोडले होते. म्हणून देवांच्या प्रार्थनेवरून महालक्ष्मीने त्याच्याशी युद्ध केले. हे युद्ध नऊ दिवस चालले होते. आणि अश्विन शुद्ध पंचमीस महालक्ष्मीने कोल्हासूर या राक्षसाचा वध केला होता. त्यावेळेस कोल्हासूर महालक्ष्मीला शरण गेला आणि त्याने तिच्याकडे आपल्या नगराची कोल्हापूर व करवीर ही नावे आहेत तशीच चालू ठेवावीत असा वर मागितला. त्याप्रमाणे या नगरीला कोल्हापूर वा करवीर या नावाने ओळखले जाते. ["श्री करवीर निवासिनी"]
मध्ययुगीन
इ.स.पूर्व १ ल्या शतकापासून ते इ.स.च्या ९ व्या शतकापर्यतच्या ऐतिहासिक कालखंडात कोल्हापूर येथील वसाहत आजच्या ब्रह्यपुरीच्या टेकडीवर होती. ब्रह्यपुरीच्या टेकडातील अवशेषांचे अन्वेषण व उत्खनन असे दर्शविते की, सातवाहन काळात या परिसरात समृद्ध व सुसंस्कृत लोकसमुदाय वस्ती करून रहात होता. इ.स. २२५ ते ५५०पर्यत वाकाटक, कदंब, शेद्रक व मौर्य या प्राचीन राजघराण्यांचे राज्य होते. इ.स.५५० ते ७५३ या कालखंडात बदामीच्या चालुक्य घराण्याची सत्ता येथे प्रभावी होती. इ.स.च्या १२ व्या शतकात कोल्हापुरात शिलाहारांचे राज्य होते. इ.स.१२१० मध्ये देवगिरीचा राजा सिंघणदेव याने कोल्हापुराच्या शिलाहार सम्राट भोजराजाचा पराभव केला. त्यानंतर देवगिरीच्या यादवांच्या एका प्रांताची राजधानी म्हणून कोल्हापूर अग्रेसर राहिले .१२९८ मध्ये देवगिरीच्या यादवांचा पराभव झाल्यानंतर १३०६-१३०७मध्ये कोल्हापूर शहरात मुसलमानी सत्तेचा अंमल सुरू झाला. कोल्हापूर या शहराला ऐतिहासिक राजधानी म्हणून ओळखले जाते.
मराठा साम्राज्य
देवगिरीच्या यादवांचा पराभव झाल्यानंतर छत्रपती शिवाजी महाराजांनी हा मुलुख स्वराज्यात समाविष्ट करेपर्यंत कोल्हापूर पारतंत्र्यातच होते. शिवाजी महाराजांनी अफझलखानच्या वधानंतर २८ नोव्हेंबर १६५९ रोजी पन्हाळा हा किल्ला घेतला आणि कोल्हापूर छत्रपती शिवाजी महाराज्यांच्या राज्यात समाविष्ट झाले. छत्रपती शिवाजी महाराज आणि छत्रपती संभाजी यांच्या काळातील अनेक ऐतिहासिक घटनांचे कोल्हापूर हे साक्षीदार आहेत्.
१ सिद्धी जोहरने पन्हाळ्याला वेढा देऊन शिवरायाना कोंडीत पकडले होते. २ शिवा काशीद आणि बाजीप्रभू देशपांडे याच्या आत्मबलिदानाने ही भूमी पावन झाली आहे. ३ कोंडोजी फर्जंद आणि अण्णाजी दत्तो यांचा असामान्य पराक्रम याच भूमीत घडला. ४ दिलेरखानच्या गोटातून निसटून आलेल्या संभाजीमहाराज आणि शिवरायाच्या भावपूर्ण भेटीचा याच प्रदेशात झाली.. ५ संभाजीराजास पकडणाऱ्या कोल्हापूरचा ठाणेदार शेख निजामास संताजी घोरपडे यांनी याच मातीत धूळ चारली. ६ छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या एका पत्राने निराश होऊन रागाने बहलोलखानास पकडायला गेलेल्या सरसेनापती प्रतापराव गुर्जर आणि त्यांच्या सहा सहकाऱ्यांचा भीमपराक्रम याच कोल्हापूरच्या गडहिंग्लज तालुक्यातील नेसरी या भूमीत घडला.
कोल्हापूर संस्थान
शिवछत्रपतींच्या मराठा राज्याची इसवी सन १७०७ साली दोन तुकडे झाले. कोल्हापूर आणि सातारा या दोन गाद्या अस्तित्वात आल्या. त्या पैकी कोल्हापूर संस्थानच्या अधिपती ह्या महाराणी ताराराणी बनल्या. पुढे जरी संपूर्ण भारत देशाबरोबर कोल्हापूर संस्थान जरी ब्रिटिश अधिपत्याखाली आले असले तरी कोल्हापूर संस्थानच्या अधिकारांना धक्का लागला नाही. १५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारताच्या स्वातंत्र्यानंतर कोल्हापूर संस्थान देखील स्वतंत्र भारतात विलीन झाले.
भूगोल
कोल्हापूर हे महाराष्ट्राच्या दक्षिणेला, पंचगंगा नदीच्या तीरावर वसलेले शहर असून ते मुंबईपासून ३७६ किमी, पुण्यापासून २३२ किमी, सांगली पासून ५० किमी, गोव्यापासून २२८ किमी आणि बंगलोरपासून ६६५ किमी अंतरावर आहे. कोल्हापूर सह्याद्रीच्या पश्चिम घाटमाथ्यावर असून त्याची समुद्रसपाटीपासूनची उंची ५६९ मी. (१८६७ फूट) इतकी आहे. राष्ट्रीय महामार्ग ४ इथून जातो.
कोल्हापूरच्या हवामानात सागरी हवामान आणि जमिनीवरील हवामान यांचे मिश्रण आहे. तापमान १०°सें ते ३५° सें दरम्यान असते. शेजारील शहरांच्या तुलनेत कोल्हापूरमधील उन्हाळा तुलनेने सौम्य आहे, परंतु हवामान जास्त दमट असते. उन्हाळ्यात शहराचे कमाल तापमान हे ३८°सें असून सरासरी ३३°सें ते ३६°सेंच्या दरम्यान असते.
हिवाळा साधरणतः नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी दरम्यान असतो. महाराष्ट्रातील इतर शहरांच्या (पुणे आणि नाशिक) मानाने कोल्हापूरचे तापमान हिवाळ्यात बरेच उबदार असते. हिवाळ्यातले येथील तापमान हे दिवसा २६°सें ते ३२°सेंच्या दरम्यान असते तर रात्री ते ९°सें ते १६°सें पर्यंत खाली जाते.
पाण्याची उपलब्धता
कोल्हापूर हे पंचगंगा नदीच्या किनारी वसलेले शहर असून तिचा उगम पश्चिम घाटामध्ये होतो. या नदीला भोगावती, कुंभी, कासारी, तुळशी आणि धामणी अशा पाच उपनद्या असून त्या शहर आणि आसपासच्या परिसरातून वाहतात. कोल्हापुराला तलावाचे शहर म्हणतात. कोल्हापुरात पूर्वी फिरंगाई, वरुणतीर्थ, लक्षतीर्थ, कपिलतीर्थ, कुंभारतळे, महारतळे, पद्माळे, सिद्धाळा, रंकाळा, कोटीतीर्थ, रावणेश्वर तलाव अशी तळी होती. पण जसजसे शहर वाढू लागले तसे ती तळी बुजवून तिथे नागरी वस्ती झाली. यातील फक्त रंकाळा, आणि कोटीतीर्थ हे तलाव सध्या अस्तित्वात आहेत. १७९२ साली कात्यायनीहून नळ घालून शहरात पाणी आणून ते शहरातील निरनिराळया ठिकाणच्या ३२ विहिरींमध्ये सोडले गेले. १३० वर्षांपूर्वी कोल्हापूर शहराच्या पाणीपुरवठ्यासाठी कळंबा तलाव बांधण्यात आला. ओघळणारे पावसाचे पाणी कळंबा गावाजवळ दगड मातीचा बंधारा घालून अडवण्यात आले. शहरापेक्षा उंच ठिकाणी हा तलाव असल्याने त्यातील पाणी नैसर्गिक उताराच्या साहाय्याने शहरात नळावाटे आणले.
आधुनिक कोल्हापूर
कोल्हापूर हे दक्षिण महाराष्ट्रातील अत्यंत महत्त्वाचे शहर म्हणून ओळखले जाते. राजकीय, शैक्षणिक, सामाजिक, आर्थिक आणि सांस्कृतिक सर्वच क्षेत्रात कोल्हापूरने घेतलेली झेप कौतुकास्पद आहे. कोणतेही नव्याने होणारे बदल योग्य प्रकारे स्वीकारून आपल्या योग्य परंपरा पुढे ठेवण्याची कला कोल्हापूरला योग्य प्रकारे साधली आहे.
अर्थव्यवस्था
कोल्हापूर जिल्ह्यासहित कोल्हापूर शहराची अर्थव्यवस्था ही प्रामुख्याने शेतीवर अवलंबून आहे. ऊस हे येथील महत्त्वाचे पीक आहे साहजिकच उसावर आधारित उद्योगधंद्याना इथे मोलाचे स्थान आहे. कोल्हापूर शहरात राजाराम सहकारी साखर कारखाना आहे. कोल्हापुरी गूळ अखिल भारतातला उत्कृष्ट गूळ समजला जातो. येथे गुळ संशोधन केंद्राची स्थापनाही करण्यात आली आहे. कोल्हापूर हे येथील दुधासाठीही प्रसिद्ध असून गोकुळ, वारणा, शाहू, मयुर,स्वाभिमानी इत्यादी सहकारी दुग्धसंस्था इथे आहेत. शिवाजी उद्यमनगर, वाय.पी.पोवारनगर, पांजरपोळ या कोल्हापूर शहरात असलेल्या औद्योगिक वसाहती आहेत. फाउंड्री उद्योगात कोल्हापूरने बरीच भरारी घेतली असून लोखंडाचे सुट्टे भाग बनवणारे सुमारे ४०० कारखाने इथे आहेत.कागल फाईव्ह स्टार एमआयडीसी आहे.
वाहतूक व्यवस्था
कोल्हापूर शहर रस्ते व रेल्वे मार्गांने महाराष्ट्र व देशाच्या इतर शहरांसोबत जोडले गेले आहे. मुंबई ते चेन्नई दरम्यान धावणारा राष्ट्रीय महामार्ग ४ कोल्हापूर शहरामधून जातो. संपूर्णपणे चौपदरीकरण केलेल्या ह्या महामार्गाद्वारे पुणे, मुंबई सांगली, तसेच कर्नाटकातील बेळगाव, बंगळूर इत्यादी शहरांपर्यंत जलद वाहतूक शक्य होते. अनेक राज्य महामार्ग कोल्हापुराला कोकणाशी जोडतात. छत्रपती शाहू महाराज टर्मिनस कोल्हापूरातील प्रमुख रेल्वे स्थानक असून येथून देशाच्या अनेक मोठ्या शहरांपर्यंत रेल्वेगाड्या उपलब्ध आहेत. कोल्हापूर विमानतळ कोल्हापूर शहराच्या ९ किमी आग्नेयेस असलेल्या उजळाईवाडी या ठिकाणी आहे. सध्या येथून विमानसेवा उपलब्ध आहे.
शिक्षण
कोल्हापूर शहरात खालील काही नामांकित शैक्षणिक संस्था आहेत. येथे दर्जेदार शिक्षण मिळते. त्यामध्ये सायबर (छत्रपती शाहू इन्स्टिट्यूट ऑफ बिझनेस एज्युकेशन आणि रिसर्च, कोल्हापूर) गेल्या ४० वर्षापासून प्रसिद्ध आहे. ही एकमेव स्वायत्त संस्था आहे ज्याला NAAC A+ मिळाले आहे आणि ह्या ठिकाणी संशोधनपण होते. पर्यावरण व्यवस्थापन या विषयामध्ये एम.बी.ए. व पर्यावरण व सुरक्षा या विषयामध्ये  एम्म.एस्सी. असे नावीन्यपूर्ण पदव्युत्तर अभ्यासक्रम इथे उपलब्ध आहेत.इ.स.१९६२मध्ये स्थापन झालेले शिवाजी विद्यापीठ हे देशातील एक अग्रगण्य विद्यापीठ म्हणून ओळखले जाते.
कोल्हापूरमध्ये महाराष्ट्र सरकारने शिवाजी विद्यापीठाची स्थापना केली आहे.
जिल्ह्यातील गारगोटी येथे परिपूर्ण शिक्षणाची सोय आहे .महावीर कॉलेज. श्रीमती ताराराणी ट्रेनिंग कॉलेज. ‍‍ राजाराम कॉलेज. विवेकानंद कॉलेज कोल्हापूर हे देखील येथील अग्रगण्य शिक्षण केंद्र आहे.
संस्कृती
कोल्हापूरच्या संस्कृतीत येथील मराठी चित्रपटांची निर्मिती आणि येथील पहिलवानांची कुस्ती या दोनच गोष्टी प्रामुख्याने आहेत.
चित्रपट
मराठी चित्रपट सृष्टीचे माहेरघर म्हणून कोल्हापूरची ओळख आहे. अनेक अजरामर चित्रपटांची कोल्हापूर मध्ये स्वातंत्र्यानंतरच्या काळात निर्मिती झाली.चित्रपटांच्या चित्रीकरणासाठी चित्रतपस्वी भालजी पेंढारकर यांनी  "जयप्रभा स्टुडिओ"ची निर्मिती केली. तसेच रंकाळा तलावाच्या पिछाडीस शालिनी सिने स्टोन हा स्टुडिओ होता. सध्या फक्त कोल्हापूर चीत्रनगरी हेच  शूटिंग साठी ठिकाण उपलब्ध आहे.
कुस्ती
कुस्ती’ मर्दानी कुस्ती हा कोल्हापुरातील लोकप्रिय खेळ आहे. काही राजे हे स्वतः एक चांगले पैलवान होते. जवळजवळ प्रत्येक आठवड्याला येथे जंगी कुस्त्यांचे नियोजन केले जाते. अशावेळी खुल्या मैदानात कुस्त्या खेळवल्या जातात. येथील राजे शाहू महाराज हे एक पैलवान होते जेव्हा ते युरोप सहलीला गेले होते त्यावेळी त्यांनी रोम येथील प्रसिद्ध ‘कॅलोशिअम’ मैदान पाहिले आणि त्यावेळी त्यांनी अशा प्रकारचे मैदान कोल्हापूरात उभारायचे ठरवले आणि त्यांनी सहलीवरून परत आल्यानंतर ‘कॅलोशिओ’ सारखे खासबाग मैदान उभारले. खासबाग हे भारतातील एकमेव कुस्तीचे मैदान आहे. मैदानाच्या मध्यभागी असलेल्या हौद्यातील कुस्ती कोणत्याही अडथळ्याशिवाय जवळजवळ ६०,००० लोक पाहू शकतात. राजकीय लोकांकरीता एक वेगळा भाग ईशान्य बाजुला ऊभारला आहे. एकेकाळी कोल्हापुरात कुस्ती खेळणाऱ्या पहिलवानांच्या सुमारे ३०० तालीमसंस्था होत्या. अन्य राज्यातील मल्ल येथे कुस्ती शिकायला येत, आजही येतात. मात्र आज या ३०० तालीमसंस्थांपैकी जेमतेम ६० तालमी शिल्लक राहिल्या आहेत. त्यांपैकी सुमारे ५२ तालमीच्या जागेचा उपयोग नाच-गाणी रस्सा-मंडळे, राजकीय बैठका, हळदी-कुंकू आदी कार्यक्रम चालतात. उरलेल्या आठ आखाड्यांमध्ये आजही कुस्ती जोशात चालते. ते आखाडे असे :- १. कसबा बावडा कुस्ती केंद्र २. खासबाग ३. नवी मोतीबाग तालीम ४. पंत बावडेकर आखाडा ५. मोतीबाग तालीम ६. शाहू आखाडा, चंबूखडी ७. शाहू आखाडा, मार्केट यार्ड ८. शाहूपुरी आखाडा ९. शाहू विजयी गंगावेस 10.कालाईमाम तालीम.
अन्य
कोल्हापूरची शुद्ध चामड्याची चप्पल तिच्या वैशिष्ट्यपूर्ण आकारासाठी आणि टिकाऊपणासाठी जगप्रसिद्ध आहे. ही चप्पल बनवताना खिळे वापरले जात नाहीत. चप्पल पूर्णपणे चामड्यापासून बनते. कोल्हापुरी चपलाला GI मानांकन मिळाले.(२०१९) कोल्हापुरी साज, चपलाहार इत्यादी दागिने प्रसिद्ध आहेत.
धर्म- अध्यात्म
कोल्हापूर पासून २२ किमी अंतरावर श्री क्षेत्र जोतीबा (वाडीरत्‍नागिरी) हे सुप्रसिद्ध देवस्थान आहे. दरवर्षी लाखो भाविक केदारनाथ श्री जोतीबाच्या दर्शनाला येतात.जोतीबा चैत्र याञेला प्रसिद्ध अशी गर्दी असते आणि मंदिरावर गुलालाचा वर्षाव असतो.
कोल्हापूरमध्ये लोकसभेचे दोन तर विधानसभेचे दहा मतदारसंघ अहेत. त्यापैकी लोकसभेचे कोल्हापूर आणि हातकणंगले असे दोन आहेत, पैकी हातकणंगले लोकसभा मतदारसंघात सांगली जिल्ह्यातील वाळवा आणि शिराळा या दोन तालुके येतात. सध्या (२०२१ साली) या दोन्ही लोकसभा मतदारसंघांचे नेतृत्व शिवसेनेचे संजयदादा मंडलिक व शिवसेनेचे धैर्यशील माने हे करत आहेत.कोल्हापुर जिल्ह्यात २०१९ला झालेल्या विधानसभा निवडणूक निकालाप्रमाणे दहा मतदारसंघात राष्ट्रीय काँग्रेसला ५, राष्ट्रवादी काँग्रेसला १ , शिवसेना १ , जनसुराज्य शक्ती पक्ष १ व अपक्ष २ असे एकूण १० विधानसभा सदस्य कोल्हापूरचे प्रतिनिधित्व करतात. ठाकरे सरकारच्या नवीन झालेल्या मंत्रिमंडळ विस्तारानुसार कोल्हापूरच्या वाटयाला तीन मंत्रीपदे आलेली आहेत पैकी एक कॅबिनेट व दोन राज्यमंत्रीपदे आहेत.यामध्ये राष्ट्रवादीच्या आमदार हसन मुश्रीफ यांना कॅबिनेट तर काँग्रेसचे विधान परिषदेतील आमदार सतेज उर्फ बंटी पाटील यांना राज्यमंत्रीपद तर पूर्वीचे राष्ट्रवादीचे पण सध्या अपक्ष लढलेले आमदार राजेंद्र पाटील यड्रावकर यांच्या वाटयाला शिवसेनेच्या कोट्यातून राज्यमंत्रिपद आले आहे.कोल्हापूर जिल्हा परिषदेची स्थिती ही सुरुवातीच्या काळात वेगळी होती आणि आता नव्याने महाराष्ट्रात अस्तित्वात आलेल्या महाआघाडीच्या माध्यमातून वेगळी पाहायला मिळते.सुरुवातीच्या काळात अडीच वर्ष जिल्हा परिषद ही भाजपच्या ताब्यात होती.पहिल्या अडीच वर्षाच्या कालात भाजप माजी आमदार अमल महाडीक यांच्या पत्नी शौमिका महाडीक या जिल्हा परिषद अध्यक्षा पदावर होत्या. पण अलीकडेच महाराष्ट्रात झालेल्या सत्ता बदलाचा परिणाम म्हणून ती पुन्हा काँग्रेस, राष्ट्रवादी, शिवसेना आणि शेतकरी संघटना यांना मिळून महाआघाडीच्या ताब्यात गेली. सध्या काँग्रेस आमदार सतेज पाटील यांच्या गटाला जिल्हा परिषद अध्यक्ष पद तर राष्ट्रवादीच्या वाटयाला उपाध्यक्ष पद आहे. शिवाय शिवसेनेच्या वाटयाला तीन सभापातीपदे आली आहेत.
सध्या कोल्हापूरचे पालकमंत्री म्हणून काँग्रेसचे आमदार सतेज उर्फ बंटी पाटील हे काम पाहत आहेत, तर राष्ट्रवादी काँग्रेसचे आमदार हसन मुश्रीफ हे अहमदनगरचे पालकमंत्री आहेत. पूर्ण कोल्हापूर जिल्ह्याच्या राजकारणाचे सत्ताकेंद्र म्हणून गोकुळ दूध संघाकडे पाहिले जाते. जो गट किंवा पक्ष गोकुळच्या सत्तेत असेल त्या गटाचे/पक्ष्याचे संपूर्ण कोल्हापूर जिल्ह्याच्या राजकीय सत्तेत उच्च स्थान असते. कोल्हापूर जिल्ह्यातील शेतकरी जनतेला पुरक अशा दूगुध व्यवसायाचा एक भक्कम पर्याय निर्माण व्हावा, या अपेक्षेने स्थापन झालेला हा गोकुळ दुध संघ आज संपूर्ण भारत देशातील नंबर दोनचा सर्वात मोठा दुध संघ आहे.आणि सध्या हाच दुध संघ कोल्हापूर जिल्ह्याच्या सत्तेचे केंद्र स्थान आहे. कोल्हापूर जिल्हयात एकूण बारा पंचायत समिती आहेत.कोल्हापूर जिल्ह्यातील गोकुळ दूध संघाप्रमाणे कोल्हापूरमध्ये कोल्हापूर जिल्हा मध्यवर्ती बँक ही देखील कोल्हापूरच्या सत्तासमीकरणाचे केंद्रस्थान मानले जाते.
कोल्हापूर महानगरपालिका ही गेली दहा वर्षापासून काँग्रेस व राष्ट्रवादी काँग्रेस यांच्या ताब्यात आहे. त्या अगोदर ती गटातटांच्या मदतीने अपक्षांच्या ताब्यात असायची पण अलीकडे दहा ते बारा वर्षापासून वेगळी राजकीय समीकरणे घडून आली.त् याचाच परिणाम म्हणून सध्या कोल्हापूर महानगरपालिका ही काँग्रेस नामदार सतेज उर्फ बंटी पाटील व राष्ट्रवादी काँग्रेसचे नामदार हसन मुश्रीफ यांच्या मार्गदर्शनाखालील संयुक्त आघाडी काम करत आहे.
जवळची प्रेक्षणीय स्थळे
ऐतिहासिक गड-कोटांनी आणि सह्याद्रीच्या पर्वतरांगांनी सुजलाम झालेल्या कोल्हापूरचे पर्यटन विश्व विलक्षण आहे. दुर्ग, थंड हवेची ठिकाणे, अभयारण्ये, हेरिटेज वास्तू, धरणे, जंगल सफारीची ठिकाणे असे वैविध्य कोल्हापूरच्या दीडशे किलोमीटरच्या परिसरात आहे. वस्तूत: साडेतीन पीठांपैकी एक शक्तिपीठ श्री अंबाबाई मंदिर, दख्खनचा राजा जोतिबा मंदिर, नृसिंहवाडी, शिलाहार राजांच्या कालखंडातील प्राचीन खिद्रापूर मंदिरासह अन्य पर्यटनस्थळे म्हणजे धार्मिक पर्यटनाचा गोफच. छत्रपती राजर्षी शाहूंची नगरी, मराठी चित्रपटसृष्टीचे माहेरघर, कुस्तीपंढरी(खासबाग मैदान), गुळाची आशियातील सर्वात मोठी बाजारपेठ, जगप्रसिद्ध कोल्हापूरी चप्पल, रंकाळा तलाव, आणि तांबडा-पांढरा रस्सा चाखायचा असेल तर कोल्हापुरला पर्यटकांनी नक्की भेट द्यायला हवी. आता उन्हाळ्याच्या कालावधीत शाळा, कॉलेजला सुट्टी पडल्यानंतर पर्यटनासाठी सहकुटुंब बाहेर पडण्याचा ट्रेंड रुळला आहे. याच काळात पर्यटकांना कोल्हापूर हे डेस्टिनेशनही खुणावते आहे. शहर परिसरातील, जिल्ह्यातील निसर्ग सर्वांना मोहात पाडतो. श्री अंबाबाई मंदिर, भवानी मंडप, रंकाळा तलाव, न्यू पॅलेस, पंचगंगा नदीघाट ही नेहमीची ठिकाणे. इथल्या प्रेक्षणीय स्थळांपैकी एक असलेला रंकाळा तलाव. तलावाच्या मध्यभागी रंगभैरवाचे मंदिर. एका बाजूला संध्यामठ. पश्चिमेस असलेली शालिनी पॅलेसची वास्तू म्हणजे शिल्पकलेचा अद्वितीय नमुना आहे. मग कलासक्त पर्यटकांना खुणावतात काही अनोखी ठिकाणे. राजारामपुरीतील मांडरे चित्रदालन, ऐतिहासिक शाहू खासबाग कुस्त्यांचे मैदान, दूध कट्टे पहायलाच हवेत. कोल्हापुरातून बाहेर पडलं की जोतिबाचे तीर्थक्षेत्र. डोंगरावर भिरभिरणारा वारा आणि सुखद गारवा देणारा किल्ले पन्हाळा. ग्रामीण जीवनाचे दर्शन घडविणारा कणेरी मठ, श्री क्षेत्र नृसिंहवाडी, खिद्रापूरचे पुरातन मंदिर, गगनबावडा येथील रामलिंग हेही पर्यटकांना खुणावतात.
खासबाग मैदान :