cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
नियंत्रक आणि महालेखापरिक्षक
शक काढणे
लेखा परीक्षणाने एखादा व्यवहार चुकीचा झाला आहे असे दाखवल्यावर (मराठीत याला शक काढला असा शासन प्रचलित शब्द आहे - इंग्रजीत ऑडिट ऑब्जेक्शन म्हणतात) कार्यालयाने तो सुधारून घ्यायचा, वसूली निघत असेल तर करायची, गरज असल्यास चूक करणाऱ्या अधिकाऱ्याला शिक्षा करायची किंवा झाला व्यवहार चुकीचा कसा नव्हता ते पटवून द्यायचे. अशा प्रकारे पूर्ण केलेली कारवाई महालेखाकार (AG) यांच्याकडून मान्यता पावली म्हणजे तो शक निकाली निघाला असे म्हणायचे.
समस्या
लेखा परीक्षण विभागाकडून शासनाच्या प्रत्येक कार्यालयाच्या प्रत्येक योजनेची प्रत्येक वर्षी पहाणी केली जात नाही कारण ते शक्यच नसते. पहाणी फक्त शितावरून भाताची परीक्षा या सिद्धान्ताला धरून केली जाते. रॅण्डम बेसिस वर कार्यालय व योजना निवडल्या जातात. तीन वर्षातून एकदा तरी प्रत्येक कार्यालायाचा क्रमांक लागावा अशी आखणी करण्याचे प्रयत्न होतात. पण तरीही कित्येक कार्यालये वर्षानुवर्ष सुटतात. कारण पुढील वर्षाची आखणी करतांना मागील पाच दहा वर्षांत कुठे कुठे पहाणी केली होती त्याचा तक्ता डोळयासमोर ठेवला जात नाही. आता संगणकांमुळे हे काम खूप सोपे झाले आहे तरीही नाही.
शासनातील प्रत्येक विभागाकडे गेल्या कित्येक वर्षापासून निकाली न निघालेले शक शेकडोंच्या घरांत आहेत व त्यामध्ये गुंतलेल्या रकमा सहज कोटींच्या घरात जातात. जे शक निकाली निघाले त्यांच्यामुळे प्रशासनांत किती सुधारणा झाली (किंवा व्हायची राहिली) ते कोणी विचारत नाही - भर असतो तो फक्त आर्थिक वसूली वर. पुष्कळदा वसूलीतून मिळणारी रक्कम अतिशय लहानपण तो शक काढण्यासाठी व नंतर निकाली काढण्यासठी राबलेली शासन यंत्रणा - व तिच्यावर झालेला खर्च मात्र अतिशय मोठा असे व्यस्त प्रमाणही असते.
पब्लिक अकाउंट कमिटी (PAC) असते. जे शक निकाली निघाले नसतील त्यांच्याबाबत शासनाची उलट तपासणी करण्याचे काम या कमिटया करीत असतात. मात्र त्यांच्याकडून तपासल्या जाणाऱ्या केसेसही आठ दहा वर्ष जुन्या असणे, त्यांची सुनावणी लांबणीवर पडत जाणे, अपुऱ्या उत्तरावर सर्वांनी समाधान मानून घेणे इत्यादी गोष्टी घडतच असतात. शेवटी या सर्व डोलार्यामुळे शासनातील आर्थिक व्यवहार किती सुधारले हा प्रश्न अनुत्तरितच रहातो.
अभाव
प्रामुख्याने पाच बाबींचा अभाव दिसतो - सुटसुटीतपणा, विश्वास (Trust), रिस्क फॅक्टरचे भान, व्हेडर डेव्हलमेंटचे तंत्र, आणि व्यक्तिगत गुणवत्तेसाठी करायच्या करारांबाबतची कार्यपद्धती.
सुटसुटीतपणा व विश्वासाचा अभाव
ऑडिटसाठी ब्रिटिशांनी घालून दिलेल्या पद्धतीमध्ये प्रामुख्याने सर्व नेटिव्ह कर्मचारी हे विश्वासाला अपात्र व पिलफरेज करण्यांत सोकावलेले, तसेच जबाबदारी टाकण्याची पात्रता नसलेले आहेत असे गृहीत धरले होते. त्यामुळे प्रत्येक बाबतीत लेखी पुरावे व त्रयस्थांची सर्टिफिकेट्स याची गरज असायची. ऑडिट मध्ये नेहमी तपासणीचा सोपेपणा विरुद्ध टळू शकलेले नुकसान यांचा ट्रेड ऑफ असतो, हे सूत्र त्या काळांत लक्षात ठेवले नव्हेते. कारण त्यावेळी तपासणी सोपी होती. आता वाढत्या कामामुळे ती कठिण व महाग झाली आहे. त्यामुळे आज या ट्रेड ऑफच्या विचार व्हायला हवा. तो केला गेलेला नाही.
रिस्क फॅक्टर
रिस्क फॅक्टरचे भान ठेवणे :- हे सध्याच्या ऑडिटच्या कार्यपद्धतीत बसत नाही. त्यामुळे एखाद्या नव्या योजनेमध्ये कांही चुका होऊ शकतात. त्यावर लगेच ऑडिटचा शक न काढता त्यापोटी थोडेफार नुकसान होऊ शकते याचे भान ठेवायला हवे. किंबहुना अशा प्रयोगशीलतेमध्ये शंभर टक्के परफेक्शन येणार नाही हे समजून त्यापोटी कन्टिन्जेन्सी रकमेची तरतूद करणे गरजेचे आहे. तसेच त्या चुका टाळण्यासाठी सातत्याने ट्रेनिंगची गरज असते हे भान ठेवायला हवे. हे नसल्याने सर्व सरकारी उपक्रम - पब्लिक सेक्टर अंडरटेकिंग - मधील उपक्रमशीलता आणि कल्पकता संपून जाते. त्यांना इतक्या छोटया छोटया ऑडिट ऑब्जेक्शनचे भान ठेवावे लागते की नवीन कांही करून बघण्याची ऊर्मीच संपून जाते. मी 1984 ते 1988 सालांत माझ्या कॉर्पोरेशनतर्फे देवदासीं आर्थिक पुनर्वसनाच्या प्रकल्प राबविला. त्या प्रयोगाचे विश्लेषण करणारा लेख मी 1988 मध्ये माझ्या प्रोजेक्ट प्लानिंगच्या कोर्सच्या थिसिससाठी लिहिला होता जो पुढे...... पब्लिकेशनच्या पुस्तकांत घेण्यात आला आहे. त्यामध्ये प्रशासनांत रिस्क फॅक्टरचे महत्त्व न कळल्याने आणि प्रत्येक नवीन प्रयोगाची यशस्वी होण्याची 100 टक्के गॅरंटी मागणे या मुळे होणाऱ्या नुकसानीचा उहापोह केला आहे. या लेखावर आधारित लेक्चर्स लीना मेहेंडळे (भाप्र से) यांनी प्रशासकीय ट्रेनिंग संस्था उदा. यशदा (पुणे) RIPA (जयपुर) व NIRD (हैद्राबाद) इथे दिली आहेत. तरीपण रिस्क ऍनॉलिसिसचे तंत्र समजून घ्यावे ही संकल्पना ऑडिट खात्यामध्ये उमजलेली नाही.
वर्ग:इंग्रजी आकडे असणारे लेख
इ.स. १९३३ मधील मराठी चित्रपटांची यादी
१९३३ मध्ये महाराष्ट्रातील मराठी भाषेच्या चित्रपटसृष्टीने निर्मित चित्रपटांची यादी.
के.एस. सुदर्शन
कुप्पली सीतारामय्या ऊर्फ '''के. एस. सुदर्शन''' हे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे  २००० ते २००९ या कालावधीत सरसंघचालक होते. सरसंघचालक होण्यापूर्वी त्यांनी संघाच्या महत्त्वाच्या विभागांचे प्रमुखपद भूषविले. हृदयविकाराच्या झटक्‍याने रायपूर येथे १५ सप्टेंबर २०१२ रोजी त्यांचे निधन झाले.
बाह्य दुवे
सुदर्शन, के.एस. वर्ग:इ.स. १९३१ मधील जन्म वर्ग:इ.स. २०१२ मधील मृत्यू वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
सुभाष धोटे
सुभाष धोटे (जन्म चंद्रपुरात) हे महाराष्ट्रातील एक भारतीय राजकारणी आणि भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे सदस्य आहेत. ते राजुरा येथून महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य म्हणून निवडले गेले.
मघिल जीवन आणि राजकीय कारकीर्द
धोटे यांची २००९ मध्ये महाराष्ट्र विधानसभा आणि भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचे सदस्य म्हणून निवड झाली. २०१९ मध्ये ते राजुरा येथून महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य म्हणून निवडले गेले.
बाह्य दुवे
सुभाष धोटे मायनेता प्रोफाइल
वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी वर्ग:पुरुष चरित्रलेख वर्ग:राजुराचे आमदार वर्ग:महाराष्ट्राच्या १४ व्या विधानसभेचे सदस्य वर्ग:महाराष्ट्राच्या १२ व्या विधानसभेचे सदस्य
मार्था
बायबल मधील मार्थाचे वर्णन
मार्थाचे वर्णन बायबल मध्ये योहान व लूक या वर्तमानात आहे.
"38 मग येशू आणि त्याचे शिष्य त्याच्या मार्गाने जात असता, तो एका खेड्यात आला. तेथे मार्था नावाच्या स्त्रीने त्याचे स्वागत करून आदरातिथ्य केले. 39 तिला मरीया नावाची एक बहीण होती, ती प्रभूच्या पायाजवळ बसली व तो काय बोलतो हे ऐकत राहिली. 40 पण मार्थेची अति कामामुळे तारांबळ झाली. ती येशूकडे आली आणि म्हणाली, “प्रभु, माझ्या बहिणीने सर्व काम माइयावर टाकले याची तुला काळजी नाही काय? तेव्हा मला मदत करायला तिला सांग.” 41 प्रभूने उत्तर दिले, “मार्था, मार्था, तू पुष्कळ गोष्टीविषयी दगदग करतेस. 42 पण एक गोष्ट आवश्यक आहे. हे मी सांगतो कारण मरीयेने तिच्यासाठी चांगला कार्यभाग निवडला आहे. तो तिच्यापासून काढून घेतला जाणार नाही.” -लूक १०:३८-४२"
"20 जेव्हा मार्थाने ऐकले की, आपल्या घरी येशू येत आहे तेव्हा ती त्याला भेटायला बाहेर गेली, पण मरीया घरातच राहिली. 21 ‘प्रभु’ मार्था येशूला म्हणाली, “तू जर येथे असतास तर माझा भाऊ मेला नसता, 22 पण मला माहीत आहे की, तू जे मागशील ते देव तुला देईल.” 23 येशू म्हणाला, “तुझा भाऊ पुन्हा उठेल.” 24 मार्था म्हणाली. “मला माहीत आहे शेवटच्या दिवशी पुनरुत्थानाच्या वेळेस तो पुन्हा उठेल.” 25 येशू तिला म्हणाला, “मी पुनरुत्थान आणि जीवन आहे. जो माझ्यावर विश्वास ठेवतो तो मेला असेल तरी जगेल.'''-योहान ११:२०-२५"
संदर्भ
वर्ग:ख्रिश्चन धर्म वर्ग:बायबलमधील महिला वर्ग:जेरुसलेम वर्ग:तात्पुरता वर्ग-१० मार्च २०१८ कार्यशाळा
इ.स. १११६
मृत्यू
इ.स. १११४ - इ.स. १११५ - '''इ.स. १११६''' - इ.स. १११७ - इ.स. १११८
ग्रेस केली
ग्रेस पॅट्रिशिया केली (Grace Patricia Kelly; १२ नोव्हेंबर १९२९, फिलाडेल्फिया - १४ सप्टेंबर १९८२, मोनॅको) ही एक अमेरिकन अभिनेत्री व मोनॅकोची युवराज्ञी होती.
वयाच्या विसाव्या वर्षी अभिनयास सुरुवात करणाऱ्या केलीला १९५४ सालच्या द कंट्री गर्ल ह्या चित्रपटासाठी सर्वोत्तम अभिनेत्रीचा ऑस्कर पुरस्कार मिळाला. १९५६ साली वयाच्या २६व्या वर्षी केलीने अभिनयातून संन्यास घेतला व मोनॅकोचा युवराज रेनिये तिसरा ह्याच्यासोबत विवाह केला.
१९८२ साली मोनॅको येथे केलीचे निधन झाले.
बाह्य दुवे
वर्ग:इ.स. १९२९ मधील जन्म वर्ग:इ.स. १९८२ मधील मृत्यू वर्ग:ऑस्कर पुरस्कार विजेत्या अभिनेत्री वर्ग:अमेरिकन अभिनेते वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
केशरचना
एक केशरचना, केशभूषा किंवा धाटणी सामान्यतः मानवी टाळूवर केसांच्या स्टाईलचा संदर्भ देते. कधीकधी, याचा अर्थ चेहऱ्यावरील किंवा शरीराच्या केसांचे संपादन देखील होऊ शकते. केसांची फॅशिंग वैयक्तिक सौंदर्य, फॅशन आणि सौंदर्यप्रसाधनांचा एक पैलू मानली जाऊ शकते, जरी व्यावहारिक, सांस्कृतिक आणि लोकप्रिय विचारांवर काही केशरचना देखील प्रभावित करतात. [1]
केसांच्या स्टाईलिंगचे सर्वात प्राचीन ज्ञात चित्रण म्हणजे केसांची ब्रेडिंग जे सुमारे 30,000 वर्षांपूर्वीचे आहे. इतिहासात, महिलांचे केस बहुधा विस्तृत आणि काळजीपूर्वक विशेष प्रकारे कपडे घातलेले होते. रोमन साम्राज्याच्या काळापासून [उद्धरणांची आवश्यकता] मध्य युगापर्यंत बहुतेक स्त्रिया नैसर्गिकरित्या वाढत येईपर्यंत केस वाढवत असत. 15 व्या शतकाच्या उत्तरार्ध आणि 16 व्या शतकाच्या दरम्यान, कपाळावर एक अतिशय उंच केशरचना आकर्षक मानली जात होती. त्याच कालावधीत, युरोपियन पुरुष बहुतेक वेळा खांद्याच्या लांबीशिवाय केस कापतात. 17 व्या शतकाच्या सुरुवातीच्या काळात पुरुषांच्या केशरचना जास्त वाढल्या, लाटा किंवा कर्ल इष्ट मानले जात. १ w२24 मध्ये फ्रान्स चा किंग लुई चौदावा (१–०१-११643 by) यांनी पुरुष विगची सुरुवात केली. पुरुषांसाठी पेरुक्स किंवा पेरीविग्स १6060० मध्ये इंग्रजी भाषेच्या इतर फ्रेंच शैलींसह परिचित झाले. १th व्या शतकाच्या उत्तरार्धातील विग खूप लांब व लहरी होते, परंतु 18 व्या शतकाच्या मध्यभागी ते लहान झाले, ज्यावेळी ते सामान्यत: पांढरे होते. फॅशनेबल पुरुषांसाठी लहान केस हे निओक्लासिकल चळवळीचे उत्पादन होते. १ thव्या शतकाच्या सुरुवातीला नर दाढी, आणि मिशा आणि साइडबर्न देखील मजबूत दिसू लागल्या. 16 व्या ते 19 व्या शतकापर्यंत, युरोपियन महिलांचे केस अधिक प्रमाणात दिसू लागले तर केसांचे आवरण कमी वाढले. 18 व्या शतकाच्या मध्यभागी पाउफ शैली विकसित झाली. पहिल्या महायुद्धाच्या काळात, जगभरातील स्त्रिया व्यवस्थापित करणे सोपे असलेल्या लहान केशरचनांमध्ये बदलू लागले. 1950च्या दशकाच्या सुरुवातीस स्त्रियाचे केस सामान्यपणे विविध शैली आणि लांबीमध्ये वक्र केलेले आणि परिधान केलेले होते. १ 60 s० च्या दशकात, ब women्याच महिलांनी पिक्सी कट सारख्या शॉर्ट मॉडर्न कटमध्ये आपले केस घालायला सुरुवात केली, तर १ 1970 s० च्या दशकात केस जास्त लांब आणि सैल झाले. १ 60 s० आणि १ 1970 s० च्या दशकात बरेच पुरुष व स्त्रिया आपले केस फार लांब व सरळ घालतात. [२] १ 1980 s० च्या दशकात स्त्रिया स्क्रिचीने त्यांचे केस मागे खेचत. १ 1980 During० च्या दशकात अनेक लोकांकडून पंक हेअरस्टाईलचा अवलंब करण्यात आला.
वर्ग :स्त्रियांचे सोळा शृंगार */केशरचना
नथ
नथ हे स्त्रियांचे नाकात घालण्याचे एक सोन्याचे आभूषण आहे. नथ किंवा "कारवारी नथ" ही कोकण आणि पश्चिम महाराष्ट्र या मराठी मुलखांत खूप प्रचलित आहे. या आभूषणाला मोती जडवलेले असतात काही मोती लाल रंगाचे असतात.नथीमध्ये बहुधा दुर्मिळ असे "बसरा मोती" असतात. नथ सुशोभित करण्यासाठी मोत्यासोबत पाचू आणि माणिक ही रत्‍नेदेखील वापरली जातात.पूर्वीपासून स्त्रिया नाकात नथ घालतात. नथ हा अलंकार स्त्रियांचा अव्दिव्हा दागिना आहे. पिवळेधम्मक मोती आणि लाल, हिरव्या आणि पांढऱ्या हिऱ्यांनी आणि मोत्यांनी गुंफलेला एक अप्रतिम दागिना म्हणजे नथ. मात्र काळानुरूप नथीचे आकार आणि प्रकार यामध्ये अनेक बदल झालेले आहेत. पूर्वीच्या काळी मोठ्या मोठ्या आकाराच्या आणि जड वजनाच्या नथी वापरल्या जायच्या. आता सुधा या दागिन्याला तेवढेच महत्व लाभले आहे.
संदर्भ
http://jewellery-indiaa.blogspot.in/2013/02/maharashtrian-wedding-bridal-jewelry.html (भारतीय आभूषणांबाबत माहिती.)
वर्ग:दागिने
रवि ग्रोवर
.रवि ग्रोवर हे भारत सरकारने पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित केले गेलेले अणुशास्त्रज्ञ आहेत. यांनी होमी भाभा राष्ट्रीय संस्थेची स्थापना करण्यात योगदान दिले होते.
वर्ग:इ.स. १९४९ मधील जन्म वर्ग:अणूशास्त्रज्ञ वर्ग:मराठी अभियंते वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
केशव बळीराम हेडगेवार
(एप्रिल १, १८८९ - जून २१, १९४०) हे भारतातील राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ या हिंदुत्ववादी-राष्ट्रवादी संघटनेचे संस्थापक होते.
जन्म
डॉं. केशव बळीराम हेडगेवार यांचा जन्म जन्म चैत्र शुद्ध प्रतिपदेला एप्रिल १ सन इ.स. १८८९ मध्ये महाराष्ट्र आणि तेलंगणाच्या सीमेवरील बोधन तालुक्यातील कुंदकुर्ती गावात झाला.
चरित्र
हेडगेवारांचे शिक्षण त्यांच्या मोठ्या भावाने केले. मॅट्रिक उत्तीर्ण झाल्यानंतर, इ.स. १९१० साली ते वैद्यकीय शिक्षण घेण्यासाठी ते कलकत्त्याला गेले. तरुणपणात त्यांनी सशस्त्र क्रांतीत सहभाग घेतला होता. शाळेत असताना त्यांनी व्हिक्टोरिया राणीच्या राज्यारोहणाला ६० वर्षे पूर्ण झाल्याबद्दल वाटण्यात आलेली मिठाई रागाने फेकून दिली होती. तसेच पुढे ‘वंदे मातरम्‌’चा घोष केल्याबद्दल त्यांना शाळेतून काढून टाकण्यात आले होते. बंगालमधील प्रत्यक्ष क्रांतिकार्यात सहभाग घेता यावा यासाठी त्यांनी आपले उच्चशिक्षण जाणीवपूर्वक कोलकतामध्ये घेतले. तेथे ते अनुशीलन समिती या क्रांतिकारी संघटनेचे प्रमुख कार्यकर्ते बनले. पुढील काळात नागपुरात परतल्यावर काँग्रेसच्या माध्यमातून त्यांनी स्वातंत्र्यलढ्यातील अनेक आंदोलनांमध्ये भाग घेतला व अनेक वेळा कारावास भोगला. इ.स. १९२० ते इ.स. १९३१ या काळात ते अनेक सत्याग्रहांमध्ये, आंदोलनांमध्ये सहभागी होते.
डॉक्टरांनी स्थापन केलेल्या राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाला एक वेगळे तत्त्वज्ञान व वेगळ्या प्रकारची कार्यपद्धती दिली. त्या पायावरच रा. स्व. संघ हा गेली अनेक वर्षे यशस्वीरीत्या कार्यरत आहे. क्रांतिकार्यातील आपले जुने सहकारी सोबत घेऊन त्यांनी नागपुरात एका पडक्या वाड्यात संघाची पहिली शाखा सुरू केली. चारित्र्यसंपन्न व्यक्तिनिर्माण व त्या आधारावर राष्ट्रनिर्माण या अंतिम ध्येयाचा विचार त्यांनी संघस्थापनेच्या माध्यमातून केला. डॉ. हेडगेवार हे कुशल संघटक, मार्गदर्शक व नेते होते. त्यांच्याच प्रेरणादायी नेतृत्वामुळे गोळवलकर गुरुजी, बाळासाहेब देवरस, भैय्याजी दाणी, एकनाथजी रानडे (स्वामी विवेकानंद स्मारकाचे शिल्पकार), पं. दीनदयाळ उपाध्याय आदी नेते - कार्यकर्ते भारताला प्राप्त झाले. इ.स. १९२५ ते इ.स. १९४० या काळात, सतत १५ वर्षे डॉक्टर देशभर प्रवास करत होते, एक-एक माणूस, कार्यकर्ता, स्वयंसेवक घडवण्याचा व संघाला जोडण्याचा प्रयत्न करत होते.
सच्चे नेतृत्व, त्याग, सेवा, समर्पण भावना, दूरदर्शी विचार आणि शिस्तबद्ध, निश्चल व व्रतस्थ कार्यजीवनशैली ही त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची विविध अंगे होती. दिनांक २१ जून,इ.स. १९४० साली डॉक्टरांचे निधन झाले. त्यापूर्वी एक वर्ष आधी त्यांनी संघाच्या कार्यपद्धतीबाबत संघस्वयंसेवकांसाठी काही निर्देश देऊन ठेवले. संघाची निश्चित अशी कार्यपद्धती तयार झाली. आपल्या पश्चात संघटनेला ध्येयप्राप्तीसाठी आवश्यक असलेली शिदोरीच जणू त्यांनी संघाला अर्पण केली.
भगवा ध्वज, गुरू, गुरुदक्षिणेची वेगळी संकल्पना, विचारांना मुख्य व व्यक्तीला गौण स्थान, सामूहिक निर्णय पद्धती, पूर्णवेळ कार्यकर्ता संकल्पना, दैंनदिन शाखा (बाल-तरुण-थोरांनी रोज संध्याकाळी खेळण्यासाठी, देशभक्तिपर गाणी म्हणण्यासाठी एकत्र जमणे), सभासद नोंदणी-अध्यक्ष-सचिव-संचालक मंडळ या प्रचलित पद्धतींना फाटा आदी वैशिष्ट्ये असलेली कार्यपद्धती डॉ. हेडगेवार यांनी राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघामध्ये रुजवली.
हेडगेवारांवरील मराठी पुस्तके
डॉ. हेडगेवार - लेखक श्री. ना. ह.पालकर.
बाह्य दुवे
वर्ग:सरसंघचालक वर्ग:इ.स. १८८९ मधील जन्म वर्ग:इ.स. १९४० मधील मृत्यू वर्ग:पोस्टाचे तिकीट असलेल्या व्यक्ती
भुदरगड
भुदरगड हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील कोल्हापूर जिल्ह्यामध्ये असलेला एक  किल्ला आहे.
कोल्हापूरपासून साधारणपणे ५०-५५ कि.मी. अंतरावर हा किल्ला आहे.
भुदरगड तालुक्यातील गारगोटी जवळील हा किल्ला आठशे मीटर लांब व सातशे मीटर रुंदी़चा हा किल्ला तेथील भैरवनाथाच्या जागृत देवस्थानामुळे प्रसिद्ध आहे. किल्ल्याला दोन दरवाजे आहेत. तटाची मात्र खूप ठिकाणी पडझड झाली होती. पण आज रोजी गडाची तटबंदी पूर्णपणे जांभ्या दगडामध्ये पुन्हा बांधून झाली आहे. इथे दरवर्षी माघ कॄष्ण प्रतिपदेपासून दशमीपर्यंत मोठी यात्रा भरते.
इतिहास
हा अजुनही चांगल्या स्थितीत असलेला गड, शिलाहार राजा भोज (दुसरा) यांने बांधला होता. त्यानंतर अदिलशाहीत बरीच वर्षे काढल्यानंतर १६६७ मध्ये स्वराज्यात आला. इ.स. १६६७ मधे छत्रपती शिवाजी महाराजांनी भुदरगडाची नीट दुरूस्ती केली व त्यावर शिबंदी ठेवून ते एक प्रबळ लष्करी ठाणे बनवले. परंतु मोगलशाही|मोगलांनी हे ठाणे ताब्यात घेण्यास अल्पावधीतच यश मिळवले. पाच वर्षानी मराठ्यांनी भुदरगडावर अचानक ह्ल्ला करून तो जिंकून तर घेतलाच, पण मोगलांच्या प्रमुख सरदारास ठार मारले. मोगलांची निशाणे त्यांनी भैरवनाथास देऊन टाकली ती अजूनही देवळात आहेत.
अठराव्या शतकाच्या उत्तरार्धात परशुरामभाऊ पटवर्धनांनी किल्ल्यातील शिबंदी वश करून त्यावर ताबा मिळवला. दहा वर्षे तो त्यांच्या ताब्यात राहिला.
इ.स. १८४४ मध्ये कोल्हापुरातील काहींनी बंड करून बरेचसे किल्ले ताब्यात मिळविले होते. त्यात सामानगड व भुदरगड प्रमुख होते. त्यांचा बिमोड करण्यास जनरल डीलामोटीने ससैन्य कूच केले. ऑक्टोबर १३ १८४४ रोजी इंग्रजांच्या सैन्याने भुदरगडावर पूर्ण ताबा प्रस्थापित केला.
असे बंडाचे प्रयत्‍न वारंवार होऊ नयेत म्हणून इंग्रजांनी तेथील तटबंदीची बरीच पाडापाड केली.
गडावरील ठिकाणे
गडावर जाण्यासाठी गारगोटीवरून पाल बार्वे मार्गे किंवा गारगोटीवरून पुशपनगर राणेवाडी मार्गे जाता येते. पेठ शिवापूर गावातून डांबरी सडक भुदरगडावर जाते. पूर्वी पेठ शिवापूर ही बाजारपेठ होती. वाटेत महादेवाचे मंदीर व त्या समोर असलेला सुबक नंदी लागतो. या मार्गाने गडावर पोहचताच उजव्या हाताला भैरवनाथाचे वेगळया धाटणीचे हेमाडपंथी मंदीर दिसते. मंदीराभोवती ओवऱ्या, कमानी व दिपमाळा आहेत. मंदीरासमोरील तटबंदीत असलेल्या बुरुजावर ध्वजस्तंभ व तोफ आहे.
देवळामागील वाटेने पुढे गेल्यावर जांभ्या दगडात बांधलेला भव्य वाडा दिसतो. वाडयात गडसदरेचे अवशेष आहेत. वाडयाच्या पलिकडे करवीरकर छत्रपतींनी जिर्णोद्धार केलेले पुरातन शिवमंदीर आहे. सभा मंडपात छत्रपती शिवरायांचा अर्धपुतळा स्थापित केला आहे. मंदीर मुक्कामासाठी योग्य आहे.
वाडयाजवळील पायवाटेने पुढे गेल्यावर भुदरगडचे वैभव असलेला बांधीव दुधसागर तलाव लागतो. यातील पाणी मातीच्या गुणधर्मामुळे दुधट रंगाचे झाले आहे. तलावाशेजारी भग्नावस्थेतील भवानी मंदीर मंदीरात आदिशक्ती भवानीची शस्त्रसज्ज देखणी मुर्ती आहे. तलाव उजव्या हाताला ठेवून काठाने पुढे गेल्यास अनेक समाध्या दिसतात. आणखी पुढे गेल्यावर गुहेत असलेले व गुहेच्या बाहेर सभा मंडप असलेले मंदीर लागते. मंदीरात अनेक देवतांच्या मुर्ती दिसतात. तेथुन झाडीतून मळलेल्या वाटेने उत्तरेकडे पुढे गेल्यास, आपण एका छोटया तलावाजवळ येतो. त्या ठिकाणी अनेक समाध्या आहेत. या ठिकाणी गडाची उत्तम स्थितीत असलेली उत्तर तटबंदी आहे. तटातील दगडी जिन्याने तटावर चढले असता, आपणास गड पायथ्याच्या पेठ शिवापूर गावचे सुंदर दर्शन होते.
पुन्हा माघारी दुधसागर तलावाजवळ यायचे तलाव जेथे संपतो, तेथे डाव्या हातास श्री महादेवाचे सुबक नक्षीकाम असलेले मंदीर दिसते. पुर्वेकडच्या सरळ वाटेने पुढे गेल्यास नामशेष झालेले गडाचे प्रवेशद्वार आहे. दोन्ही बाजूनी दगड लावलेल्या वाटेने खाली उतरल्यावर एक भलीमोठी चौरस शिळा व या शिळेत कोरून काढलेली १०० चौफूटांची खोली (पोखर धोंडी) दिसते. येथून पुन्हा माघारी आल्यावर प्रवेशद्वाराच्या बाजूला एक नंदी दिसतो. त्यासमोर जमिनीच्या पोटात खोदून काढलेले भुयार आहे. भुयाराच्या पायऱ्या उतरून आत गेल्यावर अन्य मुर्त्यांसोबत जखुबाइची शेंदरी मुर्ती दिसते. आता आपण जागोजागी जिने असलेल्या पश्चिम तटबंदीवर चढायचे व भैरवनाथ मंदीरापर्यंत चालत जायचे. त्या ठिकाणी तटबंदीत आणखी एक बुजलेला दरवाजा दिसतोगडावर चिऱ्याच्या कोरडया पडलेल्या २ विहिरी व दोन तलाव आहेत .परंतु त्यातील पाणी पिण्यास अयोग्य आहे.
गडावरील सर्वात सुस्थितीतील व प्रे़क्षणीय वास्तू म्हणजे श्री भैरवनाथाचे मंदिर. गडावर एक मोठा तलाव आहे. त्याच्याच काठी शंकराची दोन मंदिरे तसेच भैरवीचे मंदिर आहे. हिलाच जखुबाई म्हणून ओळखतात.
गडावर थोडीशी झाडी आहे. गडावरून दुधगंगा-वेदगंगा नद्यांची खोरी, राधानगरीचे दाट अरण्य व आंबोली घाटाचा परिसर दृष्टीस पडतो. गडाच्या सर्व बाजूनी वनीकरण केल्यामुळे हा गडाखालील परिसर सदैव हिरवागार दिसतो.
गडाखाली पेठ शिवापूर, गडबिद्री, जकींनपेठ, शिंदेवाडी, कदमवाडी, वरेकरवाडी, राणेवाडी, माडेकरवाडी, कालेकरवाडी, घावरेवाडी, चोपडेवाडी, पडखंबे, बारवे अशी छोटी गावे आणि वाड्या आहेत.
कसे जाल
कोल्हापूरपासून गारगोटी व नंतर गारगोटीपासून किल्ल्याच्या तटाखालपर्यंत एस. टी. महामंडळाची बस आहे.
बाह्य दुवे
[वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले]
बिश्वेश्वर तुडू
बिश्वेश्वर तुडू ( - ) हे भारतीय राजकारणी आहेत. हे मतदारसंघातून भाजपतर्फे १७व्या लोकसभेवर निवडून गेले.
वर्ग:चे खासदार वर्ग:१७ वी लोकसभा सदस्य वर्ग:भारतीय राजकारणी
कृष्णस्वामी विजयराघवन
कृष्णस्वामी विजयराघवन (३ फेब्रुवारी, १९५४ - ) हे भारत सरकारने पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित केले गेलेले शास्त्रज्ञ आहेत.
वर्ग:भारतीय जीवशास्त्रज्ञ वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते वर्ग:इ.स. १९५४ मधील जन्म वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
इ.स. १४६८
मृत्यू
वर्ग:इ.स. १४६८ वर्ग:इ.स.च्या १४६० च्या दशकातील वर्षे वर्ग:इ.स.च्या १५ व्या शतकातील वर्षे वर्ग:इ.स.च्या २ ऱ्या सहस्रकातील वर्षे
अडसूळ
अडसूळ हा भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील एक किल्ला आहे.
हे सुद्धा पहा
वर्ग:महाराष्ट्रातील किल्ले
वर्‍हाडी म्हणी
वऱ्हाडी बोली ही म्हणींच्या बाबतीत समृद्ध आहे. प्रमाण मराठीत प्रचलित नसलेल्या कितीतरी म्हणी वऱ्हाडीमध्ये सहज बोलल्या जातात. वऱ्हाडाच्या विशेष संस्कृतीचा परिचय देणाऱ्या या म्हणी:-
==अ-अं • आधीच हाउस त्यात पडला पाऊस
च-झ
* ज्याच कराव बर त्यो म्हणतो वढल फरफर
पारडी (मंगरुळपीर)
पारडी हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील वाशिम जिल्ह्यातील मंगरुळपीर तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील हवामान उष्ण व कोरडे असून उन्हाळ्यात अतिउष्ण तर हिवाळ्यात अतिथंड असते.दिवसा उष्ण आणि रात्री थंड असे वर्षभर तापमान असते. पावसाळ्यात येथे मध्यम प्रमाणात पाऊस पडतो.
ठुशी
ठुशी एक महाराष्ट्र राज्यात आढळणारा दागिना. हा दागिना स्त्रीया वापरतात. हा दागिना तनमण्या प्रमाणेच गळ्याभोवती बांधला जातो.ठुशीच्या मध्यभागी पाचू व माणिक रत्न देखील असतात.
बोरगाव (मुखेड)
बोरगाव हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील नांदेड जिल्ह्यातील मुखेड तालुक्यातील एक गाव आहे.
ठुशी
इतिहास
ठुशी म्हणजे ठासून भरलेले गोल मणी.ठुशी हा प्रकार राजघराण्यात फार प्रसिद्ध होता. छोट्या मण्यांचा गळ्याबरोबर असलेला हा दागिना म्हणजे ठुशी. मण्यांच्या आकारामुळे हा नाजूक तर दिसतोच, आणि समारंभात लहान मुलींनाही शोभून दिसतो. यात कधी मध्यभागी गडद गुलाबी माणिक तर कधी सोन्याचं पानही असतं.
बोरगाव (मुखेड)
संदर्भ
वर्ग:मुखेड तालुक्यातील गावे वर्ग:नांदेड जिल्ह्यातील गावे
ठुशी
बाह्य दुवे
वर्ग:दागिने वर्ग:महिला वर्ग:भारतीय संस्कृती
भिवंडी पूर्व विधानसभा मतदारसंघ
भिवंडी पूर्व विधानसभा मतदारसंघ - १३७ हा महाराष्ट्र राज्य विधानसभे च्या २८८ मतदारसंघांपैकी एक आहे. लोकसभा आणि विधानसभा मतदारसंघ परिसीमन आदेश, २००८ नुसार, केलेल्या मतदारसंघाच्या रचणेनुसार, भिवंडी पूर्व मतदारसंघात ठाणे जिल्ह्याच्या १. भिवंडी तालुक्यातील भिवंडी महानगरपालिका वॉर्ड क्र. ६ ते १७, ३६ ते ५० आणि ६२ ते ६५ आणि भिवंडी महसूल मंडळ (भाग) भिनार सझा यांचा समावेश होतो. भिवंडी पूर्व हा विधानसभा मतदारसंघ भिवंडी लोकसभा मतदारसंघात मोडतो.
समाजवादी पक्षाचे रईस कासम शेख हे भिवंडी पूर्व विधानसभा मतदारसंघाचे विद्यमान आमदार आहेत.
संदर्भ
वर्ग:महाराष्ट्रामधील विधानसभा मतदारसंघ वर्ग:ठाणे जिल्ह्यामधील विधानसभा मतदारसंघ वर्ग:भिवंडी लोकसभा मतदारसंघ
जळगाव खुर्द
जळगाव खुर्द हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील नाशिक जिल्ह्यातील नांदगाव तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथे मार्चच्या मध्यापासून जूनच्या पूर्वार्धापर्यंत उन्हाळा असतो. उन्हाळ्यात हवामान सामान्यतः उष्ण असून तापमान ३८ ते ४० सेल्सीअसपर्यंत असते.जून महिन्याच्या मध्यापासून पावसास सुरुवात होऊन ऑक्टोबरच्या मध्यापर्यंत पावसाळा असतो. सर्वसाधारण नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी या काळात थंडी असते.वार्षिक सर्वसाधारण हवामान उष्ण व विषम असते.वार्षिक पर्जन्यमान १०५० मि.मी.पर्यंत असते.
संदर्भ
वर्ग:नांदगाव तालुक्यातील गावे वर्ग:नाशिक जिल्ह्यातील गावे
मुदुंडी रामकृष्ण राजू
मुदुंडी रामकृष्ण राजू हे भारत सरकारने पद्मश्री पुरस्काराने सन्मानित केले गेलेले भौतिकशास्त्रज्ञ आहेत.
यांचा जन्म आंध्र प्रदेश राज्यातील भीमावरम शहरात झाला होता.
वर्ग:भारतीय भौतिकशास्त्रज्ञ वर्ग:पद्मश्री पुरस्कारविजेते वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
विकास महात्मे
'''डॉ. विकास हरिभाऊ महात्मे''' (जन्म : अमरावती, ११ डिसेंबर १९५७) हे एक भारतीय नेत्र शल्यचिकित्सक आणि भारतीय जनता पक्षाचे राज्यसभेतील खासदार आहेत. महात्मे यांचा जन्म अमरावतीमध्ये झाला. त्यांचे वास्तव्य नागपूर येथे आहे. त्यांच्या धर्मादाय आणि सामाजिक कामासाठी ते महाराष्ट्रात प्रसिद्ध आहेत. त्यांनी '''एस. महात्मे नेत्र कल्याण धर्मादाय ट्रस्टची''' स्थापना केली. या ट्रस्टतर्फे महात्मे नेत्रपेढी व नेत्र रुग्णालय नागपूरमध्ये चालवले जाते. रुग्णालयाच्या मुंबई, अमरावती, गडचिरोली आणि पुणे येथे शाखा आहेत. नेत्रतज्ज्ञ म्हणून केलेल्या धर्मादाय कामासाठी महात्मे यांना पद्मश्री पुरस्कार प्रदान झाला. जून २०१६ मध्ये, डॉ. महात्मे राज्यसभेसाठी भारतीय जनता पक्षाचे उमेदवार होते, ही निवडणूक ते बिनविरोध जिंकले. त्यांच्या उमेदवारीला महाराष्ट्राचे तत्कालीन मुख्यमंत्री श्री.देवेंद्र फडणवीस आणि केंद्रिय मंत्री नितीन गडकरी यांनी पाठिंबा दिला होता. सध्या (२०१९ साली) ते भारतीय नर्सिंग परिषदेचे सदस्य आहेत.
पार्श्वभूमी आणि शिक्षण
१९५७ मध्ये अमरावतीमधील वाठोडा शुक्लेश्वर या दुर्गम खेड्यात जन्मलेल्या महात्म्यांना लहानपणी अनेक अडचणींचा सामना करावा लागला. घरी वीज नसल्यामळे ते मित्रांच्या घरी अभ्यासासाठी जात असत. त्यामुळे त्यांच्या स्वभावात तीव्र इच्छाशक्ती आणि नम्रता आली, असे त्यांना वाटते. त्यांचे वडील केंद्रिय अबकारी खात्यात काम करत होते. वडलांची बदली झाल्याने महात्मे त्यांच्याबरोबर नागपूरला आले आणि तेथील सरकारी वैद्यकीय महाविद्यालयातून पदव्युत्तर शिक्षा पूर्ण होईपर्यंत नागपूरलाच राहिले. नेत्रचिकित्सेत पदव्युत्तर पदवी घेतल्यावर त्यांनी नागपूर शहरातील आपल्या घराच्या अंगणात दवाखाना उघडला. नागपूर येथील सरकारी वैद्यकीय महाविद्यालयात त्यांनी व्याख्याता म्हणूनसुद्धा काम केले.
कारकीर्द
नेत्र शल्यविशारद म्हणून डॉ. विकास महात्मे यांची मोठी कारकीर्द आहे. भारतातील अनेक ठिकाणी तसेच मलेशिया, इंडोनेशिया, रोमानिया, इजिप्त, इराक या देशांमध्ये त्यांनी शल्यचिकित्सेची प्रात्यक्षिके दाखविली. त्यांनी डोळ्यांची एक लाखाहून जास्त ऑपरेशन्स केलेली आहेत. ते जेरियाट्रिक सोसायटी ऑफ इंडियाचे अध्यक्ष होते. तसेच ते अमेरिकन ॲकॅडमी ऑफ ऑप्थल्माॅलॉजी, तसेच ऑल इंडिया ऑप्थल्माॅलॉजी सोसायटीचे सक्रिय सदस्य आहेत. त्यांनी साईट सेव्हर, हेल्पेज इंडिया, इम्पॅक्ट इंडिया, एम्पथी फाउंडेशन, ऑर्बिस इंटरनॅशनल, आरपीजी फाउंडेशन, साद फाउंडेशन, वोकहार्ट फाउंडेशन, व्हिजन २०२० अशा अनेक स्वयंसेवी संस्थांच्या बरोबर काम केले आहे.
महात्मे नेत्र पेढी आणि नेत्र रुग्णालय
डाॅ. विकास हे महात्मे नेत्रपेढी आणि नेत्र रुग्णालयाचे संस्थापक आणि वैद्यकीय संचालक आहेत. २०१७ पर्यंत या रुग्णालयात, ८०,००० पेक्षा जास्त शस्त्रक्रिया मोफत करण्यात आलेल्या आहेत.
आरोग्य जागृती मोहिमा
दूरचित्रवाणीवरील कार्यक्रम, वृत्तपत्रातील लेख, पथनाट्ये याद्वारे आरोग्याबद्दल जनजागृती करण्यात विकास महात्मे यांचा पुढाकार असतो. सामान्य माणसासाठी उपलब्ध असलेल्या विविध सरकारी योजना आणि लोकांचे आरोग्याबद्दलचे हक्क याची माहिती देण्यासाठी त्यांनी ‘ आरोग्याचा अधिकार चळवळ’ सुरू केली. धम्मचक्र प्रवर्तन दिनाच्या दिवशी दीक्षाभूमी, नागपूर येथे जमणाऱ्या लाखो लोकांसाठी त्यांचा ट्रस्ट दरवर्षी मोफत नेत्र तपासणी शिबीर भरवतो.
राजेंद्रसिंह
प्रा. राजेंद्रसिंह ऊर्फ रज्जू भैय्या ( २९ जानेवारी १९२२; मृत्यु : १४ जुलै २००३) हे राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे चौथे सरसंघचालक हो्ते. राजेंद्रसिंह हे अलाहाबाद विद्यापीठाचे इ.स.१९३९ पासून ते १९४३ पर्यंत विद्यार्थी होते. पुढे इ.स. १९४३ ते १९६७ या काळात ते पदार्थविज्ञानशास्त्राचे प्राध्यापक होते. त्याच शाखेतून ते शाखाप्रमुख म्हणून निवृत्त झाले.
बाह्य दुवे
राजेंद्रसिंह वर्ग:इ.स. १९२२ मधील जन्म वर्ग:इ.स. २००३ मधील मृत्यू
कोहिमाची लढाई
कोहिमाची लढाई दुसऱ्या महायुद्धादरम्यान जपानी सैन्य, आझाद हिंद फौज व दोस्त राष्ट्रांच्या सैन्यांमध्ये लढली गेली होती. ४ एप्रिल ते २२ जून,१९४४ दरम्यान आधुनिक भारताच्या नागालॅंड राज्यातील कोहिमा शहराच्या सीमेवर लढली गेलेली ही लढाई जपानच्या उ गो मोहिमेचा सर्वोच्चबिंदू होता. या लढाईची तुलना अनेकदा स्टालिनग्राडच्या वेढ्याशी करण्यात येते.
तीन टप्प्यांत लढल्या गेलेल्या या लढाईच्या सुरुवातीस एप्रिलच्या पूर्वार्धात जपानने कोहिमा रिज ही जागा जिंकून इंफाळकडे जाणारा रस्ता ताब्यात घेतला. १६-एप्रिल १८च्या दरम्यान ब्रिटिश व भारतीय सैन्यांची कुमक आडवाटेने कोहिमाला पोचली व त्यांनी जपान्यांचा प्रतिकार करण्यास सुरुवात केली. या प्रतिहल्ल्यानंतर जपानी सैन्याने कोहिमा रिज सोडली पण कोहिमा-इंफाळ रस्ता त्यांच्याच ताब्यात राहिला. मेच्या मध्यापासून जून २२ पर्यंत ब्रिटिश आणि भारतीय सैन्याने हळूहळू माघार घेणाऱ्या जपानी सैन्याला मागे रेटत रस्ता काबीज केला. तिकडून इंफाळकडूनही चालून आलेल्या दोस्त सैन्याशी त्यांनी मैल दगड १०९ येथे संधान बांधले व इंफाळला पडलेला वेढा मोडून काढला.
पार्श्वभूमी
इ.स. १९४४च्या सुरुवातीस युनायटेड किंग्डमने भारतातून म्यानमार (तेव्हाचा ब्रह्मदेश) आणि तेथून आग्नेय आशियामध्ये ठाण मांडून बसलेल्या जपान्यांना हुसकावण्यासाठीची तयारी सुरू केली होती. यासाठी त्यांनी ईशान्य भारतातील मिझोरम प्रदेशातील इंफाळ शहरात आपले इंडियन फोर्थ कोअर हे सैन्यदल जमवले होते. याला काटशह देण्यासाठी जपानने उ-गो मोहीम या नावाखाली प्रतिआक्रमण करण्याचे ठरवले. जपानच्या पंधराव्या सैन्यदलाच्या मुख्याधिकारी लेफ्टनंट जनरल रेन्या मुतागुची याने या मोहिमेला अधिक मोठे करण्याचे ठरवले. मुतागुचीच्या आराखड्याप्रमाणे जपानी सैन्य फक्त चौथ्या कोअरला अडवण्यासाठी नाही तर ब्रिटिश भारतावर आक्रमण करण्यासाठीच चालून जाणार होते. यात ईशान्य भारतातून घुसून थेट भारताच्या मध्यापर्यंत धडक मारण्याची महत्त्वाकांक्षी योजनाही होते. दीड-दोनशे वर्षे भारतात ठाण मांडलेल्या ब्रिटिशांना असे सहजासहजी हुसकावणे शक्य नाही हा विरोधी युक्तिवाद त्याने नाकारला. प्रकरण युद्धमंत्री हिदेकी तोजोपर्यंत गेल्यावर तोजोनेही हा युक्तिवाद फेटाळून लावला व मुतागुचीला भारतावर आक्रमण करण्यास मुभा दिली.
मुतागुचीच्या व्यूहरचनेनुसार जपानच्या ३१वी डिव्हिजनने कोहिमावर हल्ला करून इंफाळला ब्रिटिश भारतापासून तोडायचे आणि मग खुद्द इंफाळवर हल्ला करीत चौथ्या कोअरला नेस्तनाबूद करीत भारतात घुसायचे ही योजना होती. ५८वी, १२४वी, १३८वी रेजिमेंट आणि ३१वा डोंगरी तोफखाना इतकी शिबंदी घेऊन ३१व्या डिव्हिजनने कोहिमा घेतल्यावर पुढे दिमापूरवर चाल करून जाणे अपेक्षित होते. दिमापूर हातात आल्यास तेथील लोहमार्ग आणि ब्रह्मपुत्रा खोऱ्यावर ताबा मिळवणे व ब्रिटिशांची रसद तोडणे हा डाव त्यात होता.
३१व्या डिव्हिजनचा मुख्याधिकारी लेफ्टनंट जनरल कोतोकू सातो या व्यूहरचनेवर नाखूष होता. या हल्ल्याच्या योजनेत त्याला सुरुवातीपासून सामील केले गेलेले नव्हते आणि त्याच्या मते जपानी सैन्याला कोहिमा पटकन जिंकणे अवघड होते.आपल्या मुख्य सैन्यापासून इतक्या लांबवर चाल करून जाण्यात रसद पुरवठा कायम ठेवणे हे जिकिरीचे काम होते. सातोने आपल्या सहकाऱ्यांजवळ जपानी सैन्याची उपासमार होणार असे भाकीत वर्तवले होते. इतर सेनाधिकाऱ्यांप्रमाणे सातोच्या मते मुतागुचीही रिकाम्या डोक्याचा होता.१९३० च्या दशकात जपानी सैन्यात पडलेल्या फुटीदरम्यान सातो आणि मुतागुची परस्परविरुद्ध उभे राहिलेले होते आणि त्यामुळे सातोला मुतागुचीवर किंवा त्याच्या डावपेचांवर विश्वास नव्हता.
नांदी
मार्च १५, इ.स. १९४४ रोजी जपानच्या ३१व्या डिव्हीजनने होमालिन गावाजवळ चिंदविन नदी ओलांडली व भारतावरील आक्रमणाला सुरुवात केली. अंदाजे शंभर किमी (६०मैल) रुंदीची आघाडी सांभाळत हे सैन्य म्यानमारच्या घनदाट जंगलातून वाटचाल करू लागले. डोंगराळ प्रदेश, नद्या-नाले व गर्द झाडी असलेल्या अवघड वाटेवरही जपानी सैन्य जोमाने कूच करीत होते. डाव्या आघाडीवरील ५८वी रेजिमेंट इतरांच्या पुढे होती. त्यांची गाठ ब्रिटिश भारतीय सैन्याची सर्वप्रथम इंफाळच्या उत्तरेस मार्च २०च्या सुमारास पडली.
ब्रिगेडियर मॅक्सवेल होप-थॉम्पसनच्या नेतृत्वाखालील ५०व्या भारतीय हवाई छत्री ब्रिगेडने या बलाढ्य सैन्याचा सांग्शाकजवळ प्रतिकार करण्याचा प्रयत्‍न केला. मियाझाकीला या ब्रिगेडला बगल देऊन इंफाळवर कूच करणे सहज शक्य होते तसेच वाटेतील ब्रिटिश-भारतीय सैन्याचे पारिपत्य करणे हे त्याचे ध्येयही नव्हते पण नंतर ही ब्याद नको म्हणून त्याने ब्रिटिशांवर हल्ला चढवला. सांग्शाकची लढाई सहा दिवस चालली. यात ब्रिटिशांचे ६०० तर ४०० जपानी सैनिक मृत्युमुखी पडले. ब्रिटिश सैनिकांकडे तुटपुंजेच पाणी होते तर मियाझाकीच्या तोफखान्याकडे अजून दारुगोळा पुरेशा प्रमाणात पोचलेला नव्हता. पाचव्या दिवशी जवळच असलेली जपानची १५वी रेजिमेंट मियाझाकीच्या साहाय्यास धावून आली. हे पाहताच होप-थॉम्पसनने लढाईतून पलायन करण्याचा निर्णय घेतला. त्याला रॉयल एर फोर्सने केलेला रसदपुरवठा जपान्यांच्या हाती लागला आणि त्यांना अधिक बळ लाभले पण या चकमकीमुळे कोहिमाला पोचणारी सगळ्यात पहिली रेजिमेंट आता वेळापत्रकाच्या सात दिवस मागे पडली होती.
इकडे युनायटेड किंग्डमच्या चौदाव्या सैन्याच्या सेनापती लेफ्टनंट जनरल विल्यम स्लिमला उशिरा का होईना लक्षात आले की जपानी सैन्याची एक संपूर्ण डिव्हिजन कोहिमाकडे चालून येत होती सांग्शाकच्या लढाईत हस्तगत केलेल्या कागदपत्रांवरूनही हेच स्पष्ट झाले. त्याचा व त्याच्या सहकाऱ्यांचा अंदाज होता की जपानने जरी कोहिमावर हल्ला केला तरी म्यानमारमधील अतिकठीण भूरचनेमुळे जास्तीत जास्त एखादी रेजिमेंट चालून येण्याची शक्यता होती. एका जपानी रेजिमेंटमध्ये अंदाजे २,६०० सैनिक असत तर एका डिव्हिजनमध्ये १२,००० ते २२,००० सैनिक असत.
ब्रिटिशांनी आता इंफाळ व आसपासच्या प्रदेशातील शिबंदी बळकट करण्यास घाईघाईने सुरुवात केली. ५व्या भारतीय इन्फंट्री डिव्हिजनला आराकानहून इंफाळला विमानाने पाठवण्यात आले. या डिव्हीजनने आराकानजवळ ॲडमिन बॉक्सच्या लढाईत नुकतीच जपानी सैन्याला धूळ चारली होती. यातील बराचसा भाग इंफाळला गेला. येथे इंडियन फोर्थ कोरचे सगळे राखीव दल तैनात केले गेलेले होते. १६१वी इंडियन इन्फंट्री ब्रिगेड आणि २४वा डोंगरी तोफखाना दिमापूरला पाठवण्यात आला.
पाटल्या
साधारणतः,५ ते १० मी.मी.रुंद व सुमारे १/४ ते १/२ मी.मी.जाड सोन्याच्या पत्र्यापासून बनविलेली चापट बांगडी.परिधान करणाऱ्याचे मनगटाचे जाडीनुसार याची गोलाई करण्यात येते.याच्या बाह्य आवरणावर कलाकुसर असते.या शुद्ध सोन्यापासून बनविण्यात येतात. हा स्त्रीयांनी बांगडीसारखा हातात घालावयाचा अलंकार आहे.
कोहिमाची लढाई
नांदी
दिमापूरला असलेल्या शिबंदीपैकी बहुतांश सैनिक दळणवळण प्रणालीचालक आणि इतर बिगरलढाऊ काम करणारे होते. दिमापूरची तर सगळीच शिबंदी न लढणारी होती. दिमापूरला १८ किमी लांब व २ किमी रुंद अशा आकाराचा महाप्रचंड रसदसाठा होता जो ब्रिटिशांच्या ईशान्य भारतातील संपूर्ण सैन्याला पुरवठा करीत असे. हा साठा जपान्यांच्या हातात पडला असता तर ब्रिटिशांचे बारा वाजण्यात अधिक वेळ उरला नसता. यामुळे स्लिमने आपल्या वरिष्ठ अधिकारी जनरल जॉर्ज गिफार्डला विनंती केली की दिमापूरच्या संरक्षणासाठी टाकोटाक अधिक सैन्य पाठवण्यात यावे तसेच वेढ्यात पडू पाहणाऱ्या इंफाळची सुटका करण्यासाठी सैन्यबळ पाठवण्यात यावे.
पाटल्या
वर्ग:दागिने
कोहिमाची लढाई
नांदी
३३वी कोर दिमापूरला डेरेदाखल होईपर्यंत २०२व्या लाइन ऑफ कम्युनिकेशन एरिया या सैन्यदलाच्या सेनापती मेजर जनरल आर.पी.एल. रॅंकिंगने या प्रदेशाचा ताबा घेतला.
इकडे दिवसा-तासागणिक जपानी सैन्य कोहिमा आणि इंफाळकडे चाल करीत येतच होते.
रणांगण
जपानने १९४४मध्ये आरंभलेल्या चिंदविन आक्रमणाच्या योजनेत कोहिमा हा महत्त्वाचा टप्पा होता. हे शहर म्यानमार आणि भारताला जोडणाऱ्या घाटाच्या माथ्यावर होते. हाच रस्ता दिमापूर, ब्रह्मपुत्रा खोरे आणि इंफाळलाही जोडतो. जो कोहिमा जिंकेल त्याला हा रस्ता आणि पर्यायाने इंफाळसह कोहिमाच्या पूर्वेकडील सगळ्या प्रदेशावर नियंत्रण ठेवणे सोपे होते. जपान्यांनी हा घाट जिंकल्यावर म्यानमारमधून आपल्या सैन्याच्या धाडीवर धाडी भारतावर सोडणे शक्य झाले असते.
कोहिमा रिज ही डोंगरधार उत्तर-दक्षिण आहे. दिमापूरहून इंफाळला जाणारा रस्ता या डोंगरधारेच्या उत्तर टोकाकडून चढतो आणि वळसा घालून डोंगराच्या पूर्व धारेवरून दक्षिणेकडे जाते. १९४४मधील कोहिमाच्या डेप्युटी कमिशनर चार्ल्स पॉझीचा बंगला या रस्त्यावरील एका वळणावरच होता. तेथे बंगल्याशिवाय वरच्या भागात डोंगरात कोरलेल्या पायऱ्यांवर बगीचे, टेनिस कोर्ट आणि क्लबहाउस होते. इतर काही पायऱ्यांवर शेती होत असे आणि डोंगराचा इतर भाग तीव्र उताराचा आणि दाट जंगलाने व्यापलेला होता.
डोंगराच्या उत्तरेला दाट वस्तीचे नागा लोकांचे गाव होते. त्याच्या वरच्या बाजूस ट्रेझरी हिल आणि चर्च नोल ही ठिकाणे होती. ही नावे नागालॅंडमध्ये विसाव्या शतकाच्या सुरुवातीस धर्मप्रसार करणाऱ्या ख्रिश्चन पाद्र्यांनी दिलेली होती. डोंगराच्या दक्षिणेस जीपीटी रिज ही डोंगरधार आणि पश्चिमेस दाट जंगल असलेला अरादुरा स्पर हा डोंगर आहे. ब्रिटिश आणि भारतीय सैनिकी अधिकाऱ्यांनी या भागातील टेकड्यांना आपल्या सोयीची नावे देउन ठेवली होती, उदा०. फील्ड सप्लाय डेपो असलेल्या टेकडीचे नाव एफएसडी हिल किंवा नुसतेच एफएसडी असे झाले. जपान्यांनी त्या ठिकाणांना आपल्या परीने नावे दिली, उदा गॅरिसन हिलला इनु (कुत्रा) तर कुकी पिकेला सारु (माकड). पैकी ब्रिटिशांनी दिलेली बरीचशी नावे युद्धानंतरही टिकून राहिली.
वेढा
कोहिमामध्ये त्यावेळी असलेल्या शिबंदीपैकी फक्त नव्यानेच उभारलेल्या आसाम रेजिमेंटचे सैनिक व असम रायफल्स या निमलश्करी दलाच्या तिसऱ्या बटालियनचे सैनिक हेच फक्त लढाऊ होते. मार्चच्या शेवटी १६१वी ब्रिगेड तेथे दाखल झाली परंतु काही दिवसांतच मेजर जनरल रॅंकिंगने तिला परत दिमापूरला पाठवले. कोहिमा पडले तरी चालेल पण काही केल्या दिमापूर जपान्यांच्या हाती लागू द्यायचे नाही ही योजना त्यास कारणीभूत होती. लेफ्टनंट जनरल स्लिमचा अंदाज होता की चालून येणाऱ्या सैन्यापैकी एखादी रेजिमेंट कोहिमावर हल्ला करेल तर उरलेली ३१वी डिव्हिजन सर्वशक्तिनिशी दिमापूरवर तुटून पडेल.
एप्रिल १ रोजी ३१व्या डिव्हिजनची उजवी आणि मधली फळी कोहिमाच्या पूर्वेस ३० किमीवर असलेल्या जेसामी गावाजवळ येउन ठेपली. आसाम रेजिमेंटने पुढे होऊन त्यांच्या मार्गात कडमड करीत त्यांना रोखून धरण्याचा प्रयत्न केला पण तुलनेने प्रचंड अशा जपानी दलांपुढे त्यांचा टिकाव लागला नाही आणि आसाम रेजिमेंटला माघार घेण्याचे हुकूम देण्यात आले. एप्रिल ३च्या रात्री मियाझाकीचे सैन्य कोहिमा रिजजवळील नागा गावात आले आणि त्यांनी दक्षिणेकडून कोहिमावर तुरळक हल्लेही सुरू केले.
३ एप्रिललाच लेफ्टनंट जनरल मॉंटेग्यू स्टॉपफोर्डने मेजर जनरल रॅंकिंगकडून रणांगणाचा ताबा घेतला. एप्रिल ४ला स्टॉपफोर्डने १६१व्या ब्रिगेडपैकी एक बटालियनला कोहिमाला येण्यास फर्मावले. जपान्यांनी घाटाच्या पश्चिमेस येउन रस्ता रोखण्याआधी द क्वीन्स ओन रॉयल वेस्ट केंट रेजिमेंट कोहिमात दाखल झाली. याशिवाय नेपाळी सैन्याची एक नवखी रेजिमेंट (शेरे रेजिमेंट), बर्मा रेजिमेंटच्या काही तुकड्या आणि माघार घेतलेल्या आसाम रेजिमेंटमधील उरलेले काही सैनिक तसेच संदेशवाहक आणि जखमी सैनिक ही कोहिमाची शिबंदी होती. या सुमारे २,५०० सैनिकांपैकी १,००० सैनिकांना लढाईचे जास्त प्रशिक्षण नव्हते. यांचा सेनापती होता चिंदित ब्रिगेडचा कर्नल ह्यू रिचर्डस.
एप्रिल ६ला जपान्यांनी कोहिमाच्या पूर्व आणि पश्चिमेस रस्त्याचा ताबा मिळवला आणि कोहिमाचा उरलेल्या जगाशी संपर्क तुटला. जपान्यांच्या तोफांनी अविरत हल्ले सुरू ठेवले. स्वतः आणलेली शस्त्रास्त्रे तसेच सांग्शाक आणि इतर रसदसाठ्यांतून काबीज केलेली ब्रिटिश शस्त्रास्त्रेही त्यांनी वापरली. वेढा हळूहळू आवळत गेला आणि बरेचसे ब्रिटिश सैन्य आता गॅरिसन हिलवर बंदिस्त झाले. १६१वी ब्रिगेड तेथून २ किमी अंतरावर जोत्सोमा येथे अडकली होती आणि त्यांनी जपान्यांवर प्रतिहल्ले सुरू ठेवले पण सांग्शाकप्रमाणेच आताही ब्रिटिश सैन्याकडे पिण्याच्या पाण्याची वानवा होती. जीपीटी रिजवर मुबलक पाणी होते पण वेढ्याच्या पहिल्याच दिवशी ती टेकडी जपान्यांच्या हातात पडली होती. तेथील लढाईत हार नक्की दिसल्यावर तेथील सैनिकांना गॅरिसन हिलकडेही येता आले नाही व त्यांना दिमापूरकडे पळ काढावा लागला. एफएसडी आणि इंडियन जनरल हॉस्पिटल येथील पाण्याच्या टाक्या आगीपासून बचाव व्हावा म्हणून रिकाम्याच ठेवण्यात आल्या होत्या. ब्रिटिशांच्या सुदैवाने गॅरिसन हिलच्या उत्तरेस एक झरा सापडला पण जपानी सैन्याच्या दृष्टिपथात असल्याने तेथून फक्त रात्रीतच पाणी आणता येत असे. जखमी सैनिकांची शुश्रुषा करण्यासाठीचे तात्पुरते दवाखानेही उघड्यावरच होते आणि अनेक जखमी सैनिक परत जपानी तोफगोळ्यांच्या तोंडी पडले.
कोहिमा रिजच्या उत्तर भागात असलेल्या डेप्युटी कमिशनरच्या बंगल्याच्या शिवारात तसेच तेथील टेनिस मैदानाच्या आसपास घनघोर लढाई झाली. खुद्द टेनिस मैदान निर्मनुष्य राहिले पण दोन्ही बाजूंनी शत्रूपक्ष दबा धरून होते व संधी मिळताच एकमेकांव कडवे हल्ले चढवीत होते. हाताने ग्रेनेड फेकून मारण्याइतके जवळ असलेले सैनिक दिवसचे दिवस येथे लढले. शेवटी एप्रिल १७च्या रात्री जपान्यांनी हा भाग जिंकला. त्याच सुमारास कुकी पिकेही पडले. आता तर ब्रिटिश शिबंदीचे दोन भाग झाले आणि त्यांची परिस्थिती हातातोंडाशी आली. परंतु जपान्यांनी त्यांना नेस्तनाबूद करण्यासाठी पुन्हा हल्ला चढवला नाही आणि पहाट उजाडताच १६१वी ब्रिगेड जोत्सोमाहून त्यांच्या मदतीस धावली व दोन भागांच्या मधून त्यांनी जपान्यांना हुसकून लावले.
सुटका
एप्रिलच्या सुरुवातीस मेजर जनरल जॉन एम.एल. ग्रोव्हरच्या नेतृत्वाखाली ब्रिटिश २री डिव्हिजन दिमापूरला दाखल होण्यास सुरुवात झाली होती. ११ एप्रिलच्या सुमारास ब्रिटिश आणि जपानी सैन्य सैनिकसंख्येच्या दृष्टिने तुल्यबळ झाले. ५व्या इन्फंट्री ब्रिगेडने लगेचच जोत्सोमाकडे कूच केली व जपान्यांनी रचलेले अडथळे मोडून काढीत एप्रिल १८ रोजी १६१व्या ब्रिगेडशी संधान साधले. १६१व्या ब्रिगेडची बचावात्मक फळीवर (जोत्सोमा बॉक्स) आता ५व्या ब्रिगेडचे सैनिक रूजू झाले आणि १६१वी ब्रिगेड रॉयल एर फोर्स, तोफखाना तसेच चिलखती गाड्या घेउन कोहिमाकडे चालून निघाली. पूर्ण दिवस घनघोर लढाईनंतर पहिल्या पंजाब रेजिमेंटच्या पहिल्या बटालियनचे आघाडीचे सैनिक जपानी फळी मोडून कोहिमात शिरले आणि तेथील शिबंदीस आधार मिळाला. तोपर्यंत कोहिमा शहरात उद्ध्वस्त झालेले रस्ते, पडलेली झाडे आणि मोडलेल्या इमारतींचा खच पडलेला होता.
आता पहिले लक्ष्य होते ते जखमींना सुरक्षित स्थळी हलविण्याचे. रात्री अंधाराचा फायदा घेत शत्रूच्या माऱ्यातून वाट काढीत ब्रिटिश सैन्याने आपले ३०० जखमी दिमापूरकडे नेले. पुढील २४ तासाच्या लढाईनंतर जोत्सोमा आणि कोहिमामधील रस्त्यावर पुन्हा एकदा ब्रिटिशांनी वर्चस्व मिळवले. १९-२० एप्रिलला ब्रिटिश ६व्या ब्रिगेडने मूळ शिबंदीची जागा घेतली आणि त्यांना दिमापूरकडे वाट करून दिली. २० एप्रिलला सकाळी ६ वाजता कर्नल रिचर्ड्सने कोहिमाचा ताबा आपल्याच सैन्याच्या ६व्या ब्रिगेडकडे दिला.
मियाझाकीने त्यानंतर गॅरिसन हिल मिळवण्यासाठी पुढील अनेक दिवस व रात्री प्रयत्न चालू ठेवले. यात दोन्ही पक्षांची मोठी हानी होत राहिली. एकमेकांसमोर ५० मीटर अंतरावर ठाण मांडून बसलेल्या या सैनिकांमध्ये हातघाईची लढाई होत होती. त्याच वेळी गॅरिसन हिलच्या दुसऱ्या बाजूला २६ एप्रिलच्या रात्री ब्रिटिश सैन्याने डेप्युटी कमिशनरचा बंगला आणि क्लबहाउसचा ताबा मिळवला आणि जवळजवळ सगळे जपानी सैन्य त्यांच्या माऱ्यात आले.
प्रतिहल्ला
कोहिमा रिजवर हल्ला चढवण्यासाठी ब्रिटिश सैन्य दिमापूरहून ३८ ३.७ इंची डोंगरी उखळी तोफा, ४८ २५ पौंडी तोफा आणि दोन ५.५ इंची मध्यम तोफा घेउन आले होते. याशिवाय रॉयल एर फोर्सनेही जपान्यांवर बॉम्ब व गोळ्यांचा वर्षाव केला होता. याउलट जपान्यांकडे फक्त १७ हलक्या डोंगरी तोफा होत्या आणि त्याता वापरला जाणारा दारुगोळाही आता संपत आलेला होता. तरीही त्यांनी ब्रिटिशांना रोखून धरलेले होते. ब्रिटिशांना रणगाडे आणता येत न्वहते आणि जपान्यांनी आपल्या फळ्या मजबूत करून ठेवलेल्या होत्या. त्यांचे खंदक चटकन न दिसणारे होते आणि एकमेकांस पूरक होतील अशा प्रकारे खोदण्यात आलेले होते. त्यांनी डावीकडे मियाझाकीच्या नेतृत्वाखाली चार बटालियन, मुख्यालय सातोकडे आणि मधली फळी कर्नल शिरैशी कडे चार बटालियन असे बळ विभागून ठेवले होते. उजव्या फळीत फारसे सैनिक नव्हते आणि ते उत्तर आणि पूर्वेकडील पाड्यांतून पसरलेले होते.
६वी ब्रिटिश ब्रिगेड गॅरिसन हिलवर अडकून पडलेली असताना २ऱ्या डिव्हिजनच्या दोन ब्रिगेडांनी जपान्यांच्या दोन्ही बाजूंनी हल्ला करण्याचा बेत रचला. उत्तरेस नागा गाव आणि दक्षिणेस जीपीटी रिजमध्ये असलेल्या जपान्यांना वळसा घालून हा हल्ला केला जाणार होता. पण आता मॉन्सून पूर्ण भरात सुरू झालेला होता आणि तुफान पावसाने डोंगरांवर चिखलाचे थर तयार झालेले होते. यात हालचाली करणे किंवा पुढे गेलेल्या पथकांना रसद पुरवणे कर्मकठीण झाले होते. ४ मे रोजी ५वी ब्रिगेड नागा गावात घुसली पण जपानी सैनिकांनी कडवा प्रतिहल्ला चढवून त्यांना तेथून पळवून लावले. त्याच वेळी ४थ्या ब्रिगेडने जीपीटी रिजवर हल्ला करून तेथे चंचूप्रवेश केला. यानंतरच्या हातघाईच्या लढाईत ४थ्या ब्रिगेडचा नेता मारला गेला. तेव्हा नेतृत्व घेतलेला पुढचा अधिकारीही काही तासांतच मृत्यू पावला.
दोन्ही बाजूंनी चढवलेले हल्ले फसल्यावर २ऱ्या डिव्हीजनने आता कोहिमा रिजवर उघडउघड हल्ला चढवला. जेल हिलकडून चालून जाणाऱ्या ब्रिटिश सैनिकांवर जीपीटी रिजवर असलेल्या जपानी सैनिकांनी तुफान मारा केला. मोठी जीवितहानी झाल्याने त्या बाजूने आठवडाभर काहीही वाटचाल झाली नाही पण इतर वाटांनी चढणाऱ्या ब्रिटिशांनी हळूहळू जपान्यांना मागे रेटले. ३३व्या इंडियन इन्फंट्री ब्रिगेडने मे ११ रोजी जेल हिलवर निकराचा हल्ला चढवला. धूर, आवाज आणि लखलखाट होणारे बॉम्ब फेकून जपान्यांची दिशाभूल केल्यावर ३३व्या ब्रिगेडचे पंजाबी सैनिकांनी जेल हिलवर कडाडून हल्ला चढवला आणि तेथील जपानी सैनिकांचा नायनाट करून ती टेकडी घेतली.
आता कोहिमा रिजवर फक्त डेप्युटी कमिशनरच्या बंगल्याच्या आसपासचे जपानी सैनिक शिल्लक राहिले होते. ब्रिटिश सैन्याने त्यांच्यावर अनेक झडपा घालून पाहिल्या पण त्यांना जपान्यांनी दाद दिली नाही. शेवटी ब्रिटिशांनी त्यांच्या समोर मोठा रस्ता खणला आणि तेथे एक एम३ ली रणगाडा आणून ठेवला. रणगाड्याच्या भयानक माऱ्याने जपानी खंदक आणि बंकर मोडून पडले आण त्यांनी नांगी टाकली. डॉर्सेटशायर रेजिमेंटने बंगल्याच्या भग्नावशेषातून उरलासुरला प्रतिकार मोडून काढला आणि कोहिमा रिजवर संपूर्ण वर्चस्व मिळवले. अनेक आठवडे चाललेल्या या लढाईत बंगला आणि आसपासचा भाग अतिशय गलिच्छ झालेला होता. उंदीर, माश्या, मच्छर यांचा बजबजाट, अर्धी पुरलेली मानवी प्रेते आणि चिखलातूनच जपानी लढत होते.
या सुमारास ब्रिटिशांची अधिकाधिक कुमक येउन पोचण्यास सुरुवात झाली. ७व्या इंडियन इन्फंट्री डिव्हिजनच्या तुकड्या रस्ता आणि लोहमार्गे आराकानहून दिमापूर आणि पुढे कोहिमाकडे येऊ लागल्या होत्या. ३३व्या कोरने ३३व्या इंडियन ब्रिगेडला राखीव दलातून काढून ४ मेलाच लढाईत उतरवले होते. ११४वी इंडियन इन्फंट्री ब्रिगेड आणि डिव्हीजनचे मुख्यालय १२ मे रोजी कोहिमाजवळ येउन पोचले. याशिवाय २६८व्या इंडियन इन्फंट्री ब्रिगेडने थोड्या काळासाठी २ऱ्या डिव्हिजनची सुटका केली. २ऱ्या डिव्हिजनला थोडा आराम मिळाल्यावर २६८वी ब्रिगेडने दक्षिणेकडे इंफाळच्या दिशेने कूच केली. सैन्यबळाचे पारडे फिरलेले असतानाही जपान्यांनी नागा गावातून आणि अरादुरा डोंगरावरून प्रतिकार चालूच ठेवला.
जपानी माघार
मे १५च्या सुमारास सातोच्या सैन्याची उपासमार होऊ लागली. त्यांनी आक्रमण सुरू करताना फक्त तीन आठवडे पुरेल इतकीच रसद घेतलेली होती. हा साठा संपल्यावर त्यांना ब्रिटिशांकडून काबीज केलेली रसद आणि आसपासच्या गावातून लुटलेले सामान यांच्यावर भागवणे जरुरी झाले. सुरुवातीस निष्पक्ष वाटणारे स्थानिक रहिवाशी आता जपान्यांविरुद्ध उलटले. यात भर म्हणून ब्रिटिशांची २३वी एलआरपी ब्रिगेड जपान्यांच्या मागे जाउन त्यांची रसद तोडण्याची कामे करीत होती. जपान्यांनी चिंदविनहून रसद आणण्यासाठी दोन पथके पाठवली. पकडलेल्या जीपगाड्या घेउन अन्नसामग्री आणण्याऐवजी ही दोन्ही पथके तोफगोळे आणि रणगाडाविरोधी दारुगोळाच घेउन आली.
मे २५ला सातोने मुतागाचीला संदेश पाठविला की जून १पर्यंत त्याने सातोला रसद पाठवली नाही तर त्याला माघार घेणे भाग पडणार होते. मुतागाचीने त्याला कोहिमा घेउन झाल्यावर इंफाळ घेण्यासाठी चाल करून जाण्याचा उलट संदेश पाठविला. हे ऐकून सातो संतापला. त्याचा ग्रह झाला की मुतागाची आणि पंधरावे सैन्य त्याच्या कठीण परिस्थितीची दखल न घेता आपल्याच धुंदीत हुकुम सोडीत होते. त्याने आपल्या सैनिकांचे अधिक बळी जाऊ नये म्हणून हळूहळू माघार घेण्यास सुरुवात केली. याने ब्रिटिशांचे चांगलेच फावले. मुतागाचीने असल्या ठिकाणी लढण्याचे आदेश दिलेले असतानाही मे ३१ला सातोने नागांचे गाव सोडले आणि परत चिंदविनची वाट धरली. जपानी सैन्यात असे वरिष्ठ अधिकाऱ्याचा थेट आदेश धुडकावून लावणे म्हणजे मोठी धारिष्ट्याचे काम होते.
२री डिव्हिजन इंफाळकडे निघाली तर ७वी इंडियन डिव्हिजन रस्त्याच्या पूर्वेकडून त्यांना संरक्षण देत होती. खेचरे आणि जीपगाड्यांतून रसद भरून निघालेली ही कुमक २२ जून रोजी इंफाळकडून उत्तरेस निघालेल्या ५व्या इंडियन इन्फंट्री डिव्हिजनला कोहिमाच्या दक्षिणेस २० किमीवर मैलदगड १०९ येथे येउन मिळाली. इंफाळचा वेढा फुटलेला होता आणि टाकोटाक ब्रिटिशांनी मोठाले ट्रक भरून रसद इंफाळकडे रवाना केली.
कोहिमाच्या लढाईत ब्रिटिश आणि भारतीय सैन्याचे ४,०६४ सैनिक मृत्यू पावले, हरवले किंवा गंभीर जखमी झाले. जपानकडीलही संख्या ५,७६४ होती. याशिवाय माघार घेणाऱ्या ३१व्या जपानी डिव्हिजनमधील असंख्य सैनिक रोगराई आणि उपासमारीस बळी पडले.
परिणती
सातो पुढे अनेक आठवडे मुख्यालयाकडून आलेले आदेश धुडकावित राहिला. शेवटी जुलैच्या सुरुवातीस त्याला ३१व्या डिव्हिजनच्या सेनापतीपदावरून बरखास्त करण्यात आले. याचवेळी उ-गो मोहीमही बंद करण्यात आली. ब्रिटिश सेनापतींच्या मते सातो हा कमकुवत सेनानी असल्यामुळे त्याला हार पत्करावी लागली. जनरल स्लिमच्या मते सातो अगदी निरुपद्रवी शत्रु होता. त्याने रॉयल एर फोर्सला सातोवर बॉम्बहल्ले न करण्याची विनंती केली होती कारण त्याच्या मते सातो जिवंत राहण्यातच ब्रिटिशांचा फायदा होता. उलटपक्षी जपानी इतिहासकार या पराजयाचे कारण मुतागाचीच्या योजनेतील क्षती आणि सातो व मुतागाचीमधील अमित्रत्त्व समजतात. लढाईनंतर जपानी सैन्याने सातोला सेप्पुकु करण्याचे आवाहन केले पण सातोने ते फेटाळले व स्वतःवर सैनिकी खटला चालवण्याचे आव्हान दिले. त्याला याजोगे आपल्यावरील आळ दूर करायचा होता तसेच जपानच्या पंधराव्या सेनेविरुद्धचे व मुतागाचीविरुद्धचे आपले आरोप जगजाहिर करायचे होते. परंतु मुतागाचीच्या वरिष्ठ अधिकारी, लेफ्टनंट जनरल मासाकाझु कावाबे याच्या सांगण्यावरून बर्मा प्रदेशातील जपानी सैन्याच्या डॉक्टरांनी जाहीर केले की सातोला मानसिक आजार झाला आहे व त्यामुळे त्याच्यावर खटला चालवणे योग्य नाही. अशाप्रकारे त्यांनी आपल्या सैन्यावरील उघड होऊ पाहणारे आरोप टाळले.
व्हिक्टोरिया क्रॉस
कोहिमाच्या लढाईमध्ये लढणाऱ्या सैनिकांपैकी दोघांना व्हिक्टोरिया क्रॉस हा युनायटेड किंग्डमचा सर्वोच्च युद्धकालीन बहुमान प्रदान करण्यात आला.
कैलाश नाथ काटजू
कैलाशनाथ काटजू (१७ जून इ.स. १८८७ - १७ फेब्रुवारी इ.स. १९६८) हे भारतातील एक प्रमुख राजकारणी होते. ते ओरिसा आणि पश्चिम बंगालचे राज्यपाल होते, तसेच ते मध्य प्रदेशचे मुख्यमंत्री, केंद्रीय गृहमंत्री आणि केंद्रीय संरक्षण मंत्री होते. ते भारतातील सर्वात प्रमुख वकीलांपैकी एक होते.
काटजू यांनी भारतातील ब्रिटीश शासनाच्या विरोधात स्वातंत्र्य चळवळीत सहभाग घेतला आणि सहकारी स्वातंत्र्यसैनिकांसमवेत अनेक वर्षे कैद राहिले.
कोहिमाची लढाई
स्मारक
कोहिमाच्या युद्धात धारातीर्थी पडलेल्या भारतीय व ब्रिटिश सैनिकांचे स्मारक कोहिमातच उभारण्यात आले. याची देखभाल कॉमनवेल्थ वॉर ग्रेव्हज कमिशन (CWGC) करते. गॅरिसन हिलच्या उतारावरील पूर्वीच्या डेप्युटी कमिशनरच्या बंगल्यातील टेनिस मैदानावर हे स्मारक आहे. या स्मारकावर कोरलेले स्मृतिवाक्य नंतर जगभर कोहिमा स्मृतीलेख नावाने प्रसिद्ध झाले.
कैलाश नाथ काटजू
यांचे नातू मार्कंडेय काटजू भारताचे सरन्यायाधीश होते.
कोहिमाची लढाई
स्मारक
पराजित आणि अपमानित जपानी सेनापती कोतोकु सातोने युद्ध संपल्यावर कोहिमा व इंफाळ येथे पडलेल्या जपानी सैनिकांच्या स्मृतीप्रीत्यर्थ मात्सुयामा, एहिमे आणि शोनाइ, यामागाता येथे स्मारके उभारली.
कैलाश नाथ काटजू
वर्ग:भारतीय संरक्षणमंत्री वर्ग:१ ली लोकसभा सदस्य वर्ग:मध्य प्रदेशचे मुख्यमंत्री वर्ग:ओडिशाचे राज्यपाल वर्ग:पश्चिम बंगालचे राज्यपाल वर्ग:इ.स. १८८७ मधील जन्म वर्ग:इ.स. १९६८ मधील मृत्यू वर्ग:भारतीय स्वातंत्र्यसैनिक वर्ग:पुरुष चरित्रलेख वर्ग:भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेस पक्षातील राजकारणी
कोहिमाची लढाई
स्मारक
वर्ग:भारताचा इतिहास वर्ग:दुसरे महायुद्ध वर्ग:कोहिमा वर्ग:आझाद हिंद फौज सहभागी असलेल्या लढाया
लिबरलायझेशन्स चिल्ड्रन (पुस्तक)
लिब्रलायजेशन्स चिल्ड्रेन: जेंडर, युथ अंड क्नज्युमर सिटीजनशीप इन ग्लोबलायजिंग इंडिया हे मानववंशास्त्रज्ञ रिटी. ए.लुकोस यांनी लिहिलेले पुस्तक आहे. सदर पुस्तक २०१० मध्ये ओरीयेंट ब्लॅक्स्वॅन यांनी प्रकाशित केले आहे. यामध्ये केरळ मधील मध्यम वर्गीय (non-elite) महाविद्यालयीन विद्यार्थ्यांचा लोकलेखापद्धतीने अभ्यास केला आहे.
महत्त्वाचे युक्तिवाद
भारतामध्ये कशाप्रकारे तरुण आणि लिंगभाव हे जागतिकीकरणाच्या राजकारणासाठी क्षेत्र बनतात याचे सखोल अभ्यास लीब्रलायझेशन्स चिल्ड्रेन यामध्ये केला आहे. लुकोस दाखवून देतात कि, कशाप्रकारे जागतिकीकरणावरील अस्वस्थता लिंगभाव राजकारणाचे अनेक प्रकार स्पष्ट करतात. या विस्तारित जनाच्या उपयुक्ततावादी संस्कृतीमध्ये स्त्रियांचे सार्वजनिक ठिकाणातील स्थान आणि लैंगिक शोषण घडवले जाते. पुरुषत्वाचे आणि स्त्रीत्वाचे अनेक प्रकार कि, ज्यातून तरुण लोक शिक्षणाचे सार्वजनिक अवकाश आणि एकूणच उपयुक्ततावादी संस्कृती (commodity culture)चालवतात याचा त्या आढावा घेतात. त्याचबरोबर त्या भारतातील आणि केरळमधील लिंगभाव विषयक ज्ञानाच्या उत्पादनासाठीच्या विविध स्थानांमध्ये मध्यस्थी करतात. पुस्तक अशा काही महत्त्वाच्या सांस्कृतिक व्यवहारांवर प्रकाश टाकते कि ज्याला तरुण लोक त्यांच्या जीवनाचे ग्रहणकर्ते आणि नागरिक समजतात.
सारांश
दुसऱ्या प्रकरणामध्ये कशाप्रकारे उपभोगाचे नवे संच आणि ज्यावर युवक आणि युवती सार्वजनिक जीवनामध्ये दावे करतात त्याचे परीक्षण केले आहे. या उपभोगाच्या व्यवहारांचा प्रादुर्भाव विविध चालीरीती, पोशाख, चित्रपट आणि सौंदर्य साधनांवर झालेला दिसतो.
तिसऱ्या प्रकरणामध्ये आधुनिक प्रेमाच्या कथनांवर प्रकाश टाकला आहे. ही कथने स्त्रिया त्याचा शिक्षण आणि काम यामधील प्रवेश कशाप्रकारे समजून घेतात याविषयक मांडणी करते.