cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
नोएडा
सामान्य प्रशासन
जिल्हा दंडाधिकाऱ्यांना एक मुख्य विकास अधिकारी, तीन अतिरिक्त जिल्हा दंडाधिकारी/ एडीएम (कार्यकारी, वित्त आणि महसूल आणि कायदा व सुव्यवस्था) आणि एक नगर दंडाधिकारी सहाय्य करतात. जिल्हा नोएडा सदर, दादरी आणि जेवार या तीन उपविभागांमध्ये विभागला गेला आहे, प्रत्येक उपविभागीय दंडाधिकारी (SDM) यांच्या नेतृत्वाखाली जिल्हा दंडाधिकाऱ्यांना अहवाल देतात. 30 मार्च 2020 पासून गौतम बुद्ध नगर (नोएडा)चे सध्याचे डीएम सुहास ललिनकेरे यथीराज (IAS) आहेत.
कायद्याची अंमलबजावणी
जानेवारी 2020 मध्ये, योगी आदित्यनाथ यांच्या नेतृत्वाखालील उत्तर प्रदेश सरकारने घोषणा केली की गौतम बुद्ध नगर (नोएडा) आणि लखनौमध्ये आयुक्तालय पोलीस यंत्रणा असेल, पोलीस आयुक्तांच्या नेतृत्वाखाली ते थेट उत्तर प्रदेशच्या DGPला अहवाल देतील. पोलीस. पोलीस आयुक्त (अतिरिक्त डीजीपी दर्जाचे) यांना दोन अतिरिक्त पोलीस आयुक्त (डेप्युटी आयजीपी दर्जाचे) सहाय्य करतात. त्यांच्या खाली, सात पोलीस उपायुक्त/डीसीपी (एसपी दर्जाचे) आहेत.
नोएडा तीन पोलीस झोनमध्ये विभागले गेले आहे म्हणजे नोएडा, सेंट्रल नोएडा आणि ग्रेटर नोएडा, त्यापैकी प्रत्येक झोनल डीसीपी (एसपी रँक) अंतर्गत आहे. या तीन झोनल डीसीपींव्यतिरिक्त, नोएडा पोलिसांकडे मुख्यालय, वाहतूक, गुन्हे आणि महिला सुरक्षा या चार इतर डीसीपी आहेत. त्यांच्या खाली, 16 सहायक पोलीस आयुक्त/एसीपी (डेप्युटी एसपी रँक) आहेत. नोएडा पोलिसांचे वर्तमान आयुक्त आलोक सिंग हे भारतीय पोलीस सेवा (IPS) अधिकारी आहेत.
न्यायालये
नोएडासाठी न्यायालय हे जिल्हा न्यायालय संकुल, सूरजपूर ग्रेटर नोएडा, गौतम बुद्ध नगर येथे 2012 मध्ये स्थापन करण्यात आले असून त्यात 18 न्यायालये कार्यरत आहेत. सूरजपूर ग्रेटर नोएडा येथील न्यायालयीन संकुल ३० एकरपेक्षा जास्त जागेवर बांधले आहे. न्यायालयाच्या पायाभूत सुविधा चांगल्या आकाराच्या कोर्टरूमसह नीटनेटक्या आणि स्वच्छ आहेत.
पायाभूत सुविधा
भारतातील शहरांमध्ये स्वच्छतेच्या बाबतीत नोएडा सर्वात स्वच्छ मध्यम लोकसंख्येच्या शहरांपैकी एक आहे. संबंधित भौतिक पायाभूत सुविधांची निर्मिती नोएडा आणि ग्रेटर नोएडामध्ये जास्त आहे. नोएडातील बहुतेक जमीन फारशी सुपीक नाही आणि शेतीचे उत्पादन कमी आहे. ते एका बाजूला यमुना नदीच्या आणि दुसऱ्या बाजूला हिंडन नदीच्या पूर मैदानात आहे. महामाया फ्लायओव्हरपासून ग्रेटर नोएडापर्यंत दोन्ही बाजूंनी नोएडा एक्सप्रेसवेवरून बरीच गावे दिसतात. ताज एक्सप्रेसवेचे एक टोक हिंडन नदीजवळ नोएडा एक्सप्रेसवेवर संपते आणि दुसरे आग्रा येथे. 1980 पर्यंत, या गावांमध्ये दर 2-3 वर्षांनी पूर येत होता, परिणामी लोक तात्पुरते नोएडामधील इतर ठिकाणी आणि अगदी दिल्लीतील मेहरौलीपर्यंत गेले. नोएडा त्याच्या उंच इमारतींसाठी देखील प्रसिद्ध आहे आणि या पॅरामीटरमध्ये मुंबईनंतर भारतात दुसऱ्या क्रमांकावर आहे.
दरवर्षी मोठ्या प्रमाणात महसूल अतिरिक्त असतो कारण ते संपूर्ण रक्कम विकासावर किंवा नागरी सुविधा राखण्यासाठी खर्च करू शकत नाहीत. नोएडाच्या महसुलात बिल्डर्सकडून भाडेपट्टीचे भाडे आणि व्याज हे सर्वात मोठे योगदान आहे. याशिवाय, प्राधिकरणाला पाणी आणि मालमत्ता हस्तांतरण शुल्कातून मोठा महसूल मिळतो. "नोएडा प्राधिकरणाने अतिरिक्त निधीमुळे ₹ 3,500 कोटी विविध बँकांमध्ये मुदत ठेवी म्हणून जमा केले होते. नोएडाकडे इतका अतिरिक्त निधी आहे की तो सलग 5 वर्षे आपल्या वाटप करणाऱ्यांकडून कोणताही कर घेत नसला तरीही ते शहर चालवू शकते." इय्ब्सिओय्द्ब्व् स्व्ब्
एक 300 मी (९८० फूट) नोएडामध्ये " सुपरनोव्हा स्पिरा " नावाची उंच गगनचुंबी इमारत आहे. 2021 मध्ये पूर्ण झाल्यानंतर हा उत्तर भारतातील सर्वात उंच निवासी टॉवर असेल.
अर्थव्यवस्था
गेल्या 10 वर्षांत, नोएडा हे मायक्रोसॉफ्ट, आर्म होल्डिंग्ज, एचसीएल, सॅमसंग आणि बार्कलेजसारख्या सॉफ्टवेअर आणि मोबाइल अॅप डेव्हलपमेंट कंपन्यांचे केंद्र बनले आहे. या कंपन्या त्यांचे सॉफ्टवेअर उत्पादन विकास आणि सेवा परदेशी चलनात निर्यात करून शहराच्या अर्थव्यवस्थेत योगदान देत आहेत. सॅमसंगने अलीकडेच inr 50000000000 ( च्या गुंतवणूक केली आहे नोएडामध्ये, मेक इन इंडिया उपक्रमांतर्गत.
नोएडा हे भारतातील सर्वात मोठे युनिकॉर्न स्टार्टअप पेटीएमचे घर आहे, एक आर्थिक सेवा कंपनी ज्यामध्ये ईकॉमर्स, म्युच्युअल-फंड गुंतवणूक, युटिलिटी बिल पेमेंट आणि व्यक्ती-व्यक्ती पेमेंट यासह अनेक उपक्रम आहेत.
ओखला पक्षी अभयारण्य
ओखला पक्षी अभयारण्य (OBS) शहराच्या प्रवेशद्वारावर यमुना नदी दिल्ली राज्यातून उत्तर प्रदेश राज्यात प्रवेश करते त्या ठिकाणी आहे. यमुनेवरील ओखला बॅरेजने विविध प्रजातींचे पक्षी आकर्षित करणाऱ्या ओबीएसचे अनोखे स्थान निर्माण केले आहे. OBS हे भारतातील 466 महत्त्वाच्या पक्षी क्षेत्रांपैकी एक आहे. अभयारण्यात सुमारे 324 विविध पक्ष्यांच्या प्रजाती दिसतात, त्यापैकी सुमारे 50% स्थलांतरित पक्षी आहेत.
नोएडाचे बोटॅनिकल गार्डन
नोएडाच्या बोटॅनिकल गार्डनची स्थापना संपूर्ण देशाचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या विशेष आणि धोक्यात असलेल्या वनस्पतींचे केंद्र बनवण्याच्या उद्देशाने करण्यात आली. जे शहराच्या सेक्टर 38 ए मध्ये आहे, 2002 मध्ये सुरू झाले. आज, ते 160 एकरमध्ये पसरलेले आहे, बागेत सुमारे 7,500 रोपे आहेत.
शास्त्रज्ञ बोटॅनिकल गार्डनमध्ये धोक्यात आलेल्या आणि नामशेष होत असलेल्या वनस्पती प्रजातींना नवीन जीवन देत आहेत. हिरवीगार पसरलेली जागा पाहिल्यास स्केलेटन फोर्क फर्न म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या सिलोटम नुडम सारख्या प्रजाती दिसून येतात. "आदिम" वनस्पती मानले जाते - 400 दशलक्ष वर्षांपूर्वीच्या संवहनी वनस्पतींच्या पहिल्या गटाचे वंशज - जे डेव्होनियन आणि सिलुरियन कालखंडात सर्वत्र पसरले होते - लॅटिनमध्ये त्याच्या नावाचा अर्थ "बेअर नग्न" असा होतो कारण त्यात सापडलेल्या बहुतेक अवयवांची कमतरता आहे नंतर विकसित झालेल्या वनस्पतींच्या प्रजातींमध्ये.
नोएडाचे बोटॅनिकल गार्डन 10 विभागात विभागले गेले आहे. "औषधी वनस्पती" विभागात 96 वनस्पतींची आश्चर्यकारक विविधता आहे आणि मानवी शरीराच्या ज्या भागांचा त्यांना फायदा होतो त्यानुसार आठ विभागांमध्ये विभागले गेले आहे. उदाहरणार्थ, "पचनसंस्था" विभागात कोरफड आणि जिम्नेमा सिल्वेस्ट्रे (मधुनाशिनी) आहेत, जे मधुमेहावर उपचार करतात.
"रक्त आणि परिसंचरण" विभागात विथानिया सोम्निफेरा (अश्वगंधा) आणि अरिस्टोलोचिया इंडिका (इशरमुल) - रक्त शुद्ध करणारे आहेत. "मस्क्यूलो-स्केलेटल" विभागात सिसस चतुर्भुज (हडजोड); "त्वचा रोग" विभागात Plumbago zeylanica (chitarak) आहे जे ल्युकोडर्मा बरे करते. श्द्ब्चिय्स्द्व् इय्व्बेविय्व्ब् व्य्ब्व्योद्ब् इस्द्य्ब् य्स्ब्द्युब् स्य्द्ब्स्युद्ब्यिसुब्विय्ब्स्ल्द्क्व्ब्स् द्ब्य्स्ब्द्ब्स्द्य् ब्य्स्द्ब् य्स्ब्य्व्ब् स्द्ब्वोइउस्ब् इय्ब्सिओय्द्ब्व् स्व्ब् श्द्ब्चिय्स्द्व् इय्व्बेविय्व्ब् व्य्ब्व्योद्ब् इस्द्य्ब् य्स्ब्द्युब् स्य्द्ब्स्युद्ब्यिसुब्विय्ब्स्ल्द्क्व्ब्स् द्ब्य्स्ब्द्ब्स्द्य् ब्य्स्द्ब् य्स्ब्य्व्ब् स्द्ब्वोइउस्ब् इय्ब्सिओय्द्ब्व् स्व्ब्
मेट्रो
नोएडा हे नोएडा मेट्रो आणि दिल्ली मेट्रोने रेल्वेने जोडलेले आहे.
नोएडा थेट हाय-स्पीड रेल्वेने जोडलेले नाही, परंतु गाझियाबाद रेल्वे स्थानक आणि आनंद विहार टर्मिनलसह रस्त्याने पोहोचता येण्याजोग्या जवळपास रेल्वे स्थानके आहेत. तथापि, नवी दिल्ली रेल्वे स्थानक आणि जुनी दिल्ली रेल्वे स्थानक, जे दोन्ही मेट्रो मार्गे प्रवेशयोग्य आहेत, ही मुख्य रेल्वे स्थानके आहेत ज्यांचा वापर प्रवाशांकडून नोएडाला जाण्यासाठी होतो.
रस्ता
नोएडामध्ये रस्ते मुख्यतः ग्रिड पॅटर्नमध्ये घातलेले आहेत आणि सर्व मुख्य रस्ते 6 लेन रुंद आहेत. नोएडामध्ये तीन प्रमुख द्रुतगती मार्ग आहेत. एक DND फ्लायवे आहे, जो नोएडा आणि दिल्लीला जोडतो आणि यमुना नदी ओलांडून जातो. दुसरा नोएडा-ग्रेटर नोएडा एक्सप्रेसवे आहे, जो नोएडा ते ग्रेटर नोएडाला जोडतो. तिसरा यमुना एक्सप्रेस वे आहे जो ग्रेटर नोएडा ते आग्रा ते मथुरा मार्गे जोडतो. ईस्टर्न पेरिफेरल एक्सप्रेसवे, दिल्ली-मेरठ एक्सप्रेसवे, अप्पर गंगा कालवा एक्सप्रेसवे आणि गंगा एक्सप्रेसवे हे चार द्रुतगती मार्ग आहेत जे सध्या निर्माणाधीन आहेत जे शहरातून जाणार आहेत. NGN द्रुतगती मार्गाला लागून असलेल्या भागात अलीकडच्या काळात मोठ्या प्रमाणात निवासी विकास झाला आहे.
MP-II वर 4/6-लेन दुहेरी-डेकर उन्नत रस्ता आहे ज्याला संपूर्ण शहर ओलांडण्यासाठी फक्त 5 मिनिटे लागतात. हे 4.8 किमी (3.0 mi) रस्ता फ्लेक्स क्रॉसिंगपासून सुरू होतो आणि विश्व भारती शाळेत संपतो. MP-I रस्त्यावर सेक्टर 12/22 ते सेक्टर 12/10-21/21A क्रॉसिंगपर्यंत आणखी एक उन्नत रस्ता तयार केला जाणार आहे. आणखी तीन उन्नत रस्त्यांचे नियोजन आहे. या पाच उन्नत रस्त्यांसोबतच अनेक अंडरपासचे बांधकाम किंवा मंजुरी सुरू आहे आणि हे सर्व प्रकल्प 2020 पर्यंत पूर्ण होऊ शकतील. नोएडा हे भारतातील सर्वाधिक एलिव्हेटेड रस्ते आणि अंडरपास असलेले शहर बनेल.
UPSRTC, DTC आणि खाजगी बस शहरातील काही मार्गांवरून धावतात. कमी अंतराच्या वाहतुकीसाठी टॅक्सी, ऑटो रिक्षा आणि सायकल रिक्षा उपलब्ध आहेत.
नोएडा-ग्रेटर नोएडा एक्स्प्रेस वे नोएडातील चांगल्या पायाभूत सुविधांसह एक स्वयंपूर्ण शहरी कप्पा बनण्याच्या तयारीत आहे. हे 24.5 किमी लांब (15.2 mi) कॉरिडॉरने रिअल इस्टेट नोएडा एक्स्टेंशन गुंतवणूकदार आणि खरेदीदारांना त्याच्या चांगल्या पायाभूत सुविधा आणि एनसीआरच्या इतर क्षेत्रांशी कनेक्टिव्हिटीने आकर्षित केले आहे.
हे क्षेत्र एक प्रमुख ग्रोथ कॉरिडॉर म्हणून उदयास आले आहे. 44, 45, 92–94, 96–100, 105, 108, 125–137 आणि 141–168 हे सेक्टर या कॉरिडॉरपासून दूर आहेत. हे क्षेत्र नोएडाच्या दक्षिण आणि आग्नेय दिशेला आहेत.
डिसेंबर २०२१ पर्यंत, फरीदाबाद आणि गुडगावला नोएडाशी थेट जोडण्यासाठी नवीन फरीदाबाद-नोएडा-गुडगाव (FNG) एक्स्प्रेस वेचेही बांधकाम सुरू आहे.
हवा
नोएडाचे सर्वात जवळचे विमानतळ हे दिल्लीतील इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे. जून 2017 मध्ये, केंद्र सरकारने जेवारमधील आंतरराष्ट्रीय विमानतळाच्या बांधकामास मंजुरी दिली, ज्याला अधिकृतपणे नोएडा आंतरराष्ट्रीय ग्रीनफील्ड विमानतळ असे नाव देण्यात आले, जेणेकरून नवी दिल्लीतील एकाची वाहतूक कमी होईल. जेवर येथील विमानतळाचे भूमिपूजन २५ नोव्हेंबर २०२१ रोजी करण्यात आले.
बस
नोएडात सेक्टर 35 मधील मोर्णा गावात बस स्टँड आहे. नवी दिल्ली, डेहराडून, गाझियाबाद, टप्पल, खैर, अलीगढ, हाथरस, बुलंदशहर, मेरठ, मुझफ्फरनगर, हरिद्वार आणि इतर सारख्या जवळच्या शहरांसाठी नियमित बसेस आहेत. उत्तर प्रदेश परिवहन शहरात लोकल बस चालवते. मात्र, मोर्णा येथून बसस्थानकाचे स्थलांतर करण्याचे नियोजन आहे.
शिक्षण
नोएडा हे भारतीय मनोरंजन उद्योगासाठी एक प्रमुख स्थान आहे, अनेक चित्रपट, दूरदर्शन मालिका, वृत्तवाहिन्या आणि इतर माध्यमे येथे चित्रित केली जातात. म्युझिक कंपनीचे येथे मुख्यालय असण्याचे उदाहरण म्हणजे T-Series. शहरी संस्कृती किंवा महाविद्यालयीन जीवनाचा फोटो दाखवू इच्छिणाऱ्या दिग्दर्शकांमध्ये हे शहर झपाट्याने आवडते आहे. चित्रपट निर्माता ऋषभ अरोरा यांच्या म्हणण्यानुसार, "गेल्या दशकात नोएडा खूप विकसित झाला आहे आणि घरासारखे वाटत आहे. आणि हे मैदानी शूटसाठी एक उत्तम ठिकाण आहे. शहरी कथा असलेले चित्रपट मोठे हिट होतात आणि नोएडा शहरी थीमवर आधारित चित्रपट आणि गाण्याच्या अनुक्रमांसाठी परिपूर्ण चव देते. शहरात महामार्ग, महाविद्यालये, रुंद रस्ते आणि चांगली गर्दी आहे." संदीप मारवाह यांनी स्थापन केलेले फिल्म सिटी हे प्रमुख वृत्तवाहिन्या आणि स्टुडिओचे केंद्र आहे.
खेळ
2005 मध्ये, शहराने नोएडा हाफ- मॅरेथॉन आणि शहराचे पहिले आंतरराष्ट्रीय प्रदर्शन, राष्ट्रकुल खेळांसाठी क्वीन्स बॅटन रिलेचे आयोजन केले होते. 2010च्या कॉमनवेल्थ गेम्ससाठी सायकलिंग स्पर्धा नोएडा-ग्रेटर नोएडा एक्सप्रेसवे येथे आयोजित करण्यात आली होती. नोएडा गोल्फ कोर्स शहराच्या दक्षिणेला वसलेला आहे, नोएडा गोल्फ 18 होल पार 72 कोर्सची लांबी 6989 यार्ड लांबीची आहे, याचे भारतीय गोल्फ युनियन तांत्रिक समितीने मूल्यांकन केले आहे. 2011 मध्ये, ग्रेटर नोएडाने जेपी ग्रुपने बांधलेल्या बुद्ध इंटरनॅशनल सर्किटमध्ये उद्घाटन फॉर्म्युला वन इंडियन ग्रां प्रिक्सचे आयोजन केले होते. हे सर्किट दक्षिण आशियातील अशा प्रकारचे पहिले आहे.
नोएडा क्रिकेट स्टेडियम म्हणून ओळखले जाणारे एक आंतरराष्ट्रीय स्टेडियम सेक्टर 21 मध्ये सुमारे 20,000 प्रेक्षक क्षमतेचे बांधले गेले आहे, नोएडा स्टेडियम कॉम्प्लेक्समध्ये सायकलिंग प्रेमींसाठी समर्पित ट्रॅक, गोल्फ आणि फुटबॉल प्रशिक्षण सुविधा यासारख्या सुविधा आहेत. नोएडा क्रिकेट स्टेडियम कॉम्प्लेक्समध्ये बास्केटबॉल कोर्ट, स्क्वॉश कोर्ट, टेबल-टेनिस कोर्ट, लॉन टेनिस कोर्ट, गोल्फ कोर्स आणि स्केटिंग रिंक यांचा समावेश आहे.
नोएडा एक्सप्रेसवे येथे सेक्टर 152 मध्ये 125 एकर जागेसह 50,000 क्षमतेचे क्रिकेट स्टेडियम-कम-क्रीडा सुविधा बांधले जाईल, जे क्षमता आणि क्षेत्रफळात फिरोजशाह कोटला पेक्षा मोठे आहे.
नोएडा शहरातील गावे
नोएडा मूळतः सुमारे 81 गावांचा समावेश होता, परंतु आता ते उत्तर प्रदेशातील गौतम बुद्ध नगर जिल्ह्याच्या अंतर्गत येते.
तरीही, नोएडा खेड्यांमध्ये कायमस्वरूपी पोस्टल आणि वैयक्तिक पत्त्याचा अभाव आहे परंतु अधिकाऱ्यांच्या म्हणण्यानुसार, खेड्यांतील घरे लवकरच नॉर्थ ईस्ट सेंटर फॉर टेक्नॉलॉजी ऍप्लिकेशन अँड रीच (NECTAR) द्वारे डिझाइन केलेल्या ड्रोनद्वारे टिपलेली हवाई प्रतिमा वापरून मॅप केली जातील, एक स्वायत्त सोसायटी. केंद्र सरकारचा विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभाग. हे नकाशे आपत्कालीन परिस्थितीत ग्रामीण भागांबद्दल महत्त्वपूर्ण माहिती देखील प्रदान करतील. अधिकाऱ्यांनी सांगितले की, सर्व 81 गावांचे मॅपिंग आणि पत्ते वाटप पूर्ण करण्यासाठी जवळपास एक वर्ष लागेल.
नोएडाच्या गावांमध्ये घरांचे मॅपिंग आणि औपचारिक पत्ता दिल्याने, जमिनीचे हक्क, विकास योजना इत्यादींची माहिती मिळवणे सोपे होईल. "सहज उपलब्ध असलेले नकाशे विकास योजना पुढे नेण्यासाठी आणि जमिनीच्या सीमावर्ती भागांवरील विवाद मिटवण्यासाठी देखील उपयुक्त ठरतील. मॅपिंग विश्वसनीय नकाशे आणि शीर्षक दस्तऐवज तयार करून, जमिनीचे हस्तांतरण देखील सुलभ करेल." वर्ग:Pages with unreviewed translations
गडहिंग्लज पूर्वभागातील मराठी बोली
गडहिंग्लज तालुक्यातील मराठी बोली ही कन्नडमिश्रित मराठी बोलीभाषा आहे.
कोल्हापूर जिल्ह्यात १२ तालुके आहेत. त्यात गडहिंग्लज हा एक तालुका आहे. गडीहिन्ग्लजच्या पूर्वभागातील जवळपास ३५ ते ४० गावे येतात. ही सर्व गावे लिंगायत बहुसंख्यांक लोकांची बोली ही कन्नडमिश्रित मराठी आहे. या बहुसंख्य समाजाचा मुख्य व्यवसाय शेती असल्याकारणाने शेतीशी निगडीत असे बरेचसे शब्द हे कन्नड मधील वापरले जातात. उदारणार्थ-
संदर्भ
वर्ग:कोल्हापूर जिल्हा
रफाल मुरावस्की
वर्ग:पोलंडचे फुटबॉल खेळाडू वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
भद्रक जिल्हा
''हा लेख भद्रक जिल्ह्याविषयी आहे. भद्रक शहराविषयीचा लेख येथे आहे.''
याचे प्रशासकीय केंद्र भद्रक येथे आहे.
तालुके
वर्ग:भद्रक जिल्हा वर्ग:ओडिशामधील जिल्हे
मुक्काला मुकाबला (गाणे)
मुक्काला मुकाबला हे कादलन या इ.स. १९९४ सालातील तमिळ चित्रपटातले वाली याने लिहिलेले व ए.आर. रहमान याने चाल लावलेले गाणे आहे.
वर्ग:तमिळ गाणी
नागठाणे (पलुस)
नागठाणे हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील सांगली जिल्ह्यातील पलुस तालुक्यातील एक गाव आहे.
हवामान
येथील हवामान उष्ण व कोरडे आहे. येथे नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी मध्य हा हिवाळा हंगाम असतो. हिवाळ्यात दिवसा तापमान २९ सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान १७ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते. जून मध्य ते ऑक्टोबर हा पावसाळा हंगाम असतो. पावसाळ्यात दिवसा तापमान २८ अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान २२ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते. पावसाळ्यात मध्यम प्रमाणात पाऊस पडतो. वार्षिक पर्जन्यमान ७०० मिमी पर्यंत असते. फेब्रुवारी मध्य ते जून हा उन्हाळा मोसम असतो. उन्हाळ्यात दिवसा तापमान ३९ अंश सेल्सियस पर्यंत वाढते आणि रात्री तापमान २२ अंश सेल्सियस पर्यंत खाली जाते.
संदर्भ
वर्ग:पलुस तालुक्यातील गावे वर्ग:सांगली जिल्ह्यातील गावे
राष्ट्रीय महामार्ग ८१ (जुने क्रमांकन)
राष्ट्रीय महामार्ग ८१ हा भारतातील एक प्रमुख राष्ट्रीय महामार्ग आहे. हा रस्ता बिहार राज्यातील कोराशहराला मालदा शहराशी जोडतो.
बाह्य दुवे
वर्ग:भारतातील राष्ट्रीय महामार्ग (जुने क्रमांकन)
नजीबुल्लाह
डॉ. मोहम्मद नजीबुल्लाह अहमदझाई (पश्तो: نجيب الله‎) (ऑगस्ट ६, इ.स. १९४७ - सप्टेंबर २७, इ.स. १९९६) हा इ.स. १९८७ पासून इ.स. १९९२ पर्यंत अफगाणिस्तानचा राष्ट्राध्यक्ष होता.
वर्ग:अफगाणिस्तानचे राष्ट्राध्यक्ष वर्ग:इ.स. १९४७ मधील जन्म वर्ग:इ.स. १९९६ मधील मृत्यू वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
इ.स. ४०६
समाप्ती
वर्ग:इ.स. ४०६ वर्ग:इ.स.च्या ४०० च्या दशकातील वर्षे वर्ग:इ.स.च्या ५ व्या शतकातील वर्षे वर्ग:इ.स.च्या १ ल्या सहस्रकातील वर्षे
डिजिटल फोटोग्राफी
डिजीटल फोटोग्राफी ही एक आधुनिक फोटोग्राफीची पद्दत आहे. यात विध्युतपरमाणु वापरुण सर्व सुविधासह तयार केलेला कॅमेरा दुर्बिनेचे मदतीने शुक्ष्मतेने प्रतिमा शोधतो आणि पकडतो. त्यात पकडलेल्या प्रतिमांच्या तो अनेक प्रतिमा करू शकतो तसेच गणकयंत्राचे प्रणालीने फोल्डर मध्ये साठऊन ठेऊ शकतो. त्या प्रतिमा नंतर केव्हाही पाहता येतात, प्रशिद्द करता येतात व त्यांची छपाई ही करता येते.
भिलमाळ
भिलमाळ हे भारताच्या महाराष्ट्र राज्यातील नाशिक जिल्ह्यातील त्र्यंबकेश्वर तालुक्यातील एक गाव आहे.
डिजिटल फोटोग्राफी
जोपर्यंत फोटोग्राफीचे नवीण तंत्र येत नाही तोपर्यंत कागदावरील आणि फिल्म मध्ये प्रतिमा पाहाव्या लागणार आहेत की ज्या रासायनिक द्रावणात बुडंऊन त्या स्थिर केल्या जातात. डिजीटल कॅमेऱ्यातील प्रतिमा या अतिशय सुंदर बनतात, त्याला कारण म्हणजे गणक यंत्रातील तंत्राचा वापर करून यांत्रिक पद्दतीने त्या बनविल्या जातात त्यासाठी कोणत्याही रासायनिक द्राविक मिश्रणाचा अवलंब केलेला नसतो. डिजीटल फोटोग्राफी हा डिजीटल विविध प्रतिमा घडविण्याचा एक भाग आहे. फोटोग्राफीचे साधन न वापरताही संगणक टोमोग्राफी स्क्यानर आणि रेडियो टेलिस्कोपच्या सहाय्यानेही आता डिजीटल प्रतिमा बनवता येतात. अलीकडे कोणतीही छापील बाब किंवा निगेटिव्ज स्कॅन करून डिजीटल प्रतिमा बनविता येतात.
भिलमाळ
हवामान
येथे मार्चच्या मध्यापासून जूनच्या पूर्वार्धापर्यंत उन्हाळा असतो. उन्हाळ्यात हवामान सामान्यतः उष्ण असून तापमान ३७ ते ३९ सेल्सीअसपर्यंत असते.जून महिन्याच्या मध्यापासून पावसास सुरुवात होऊन ऑक्टोबरच्या मध्यापर्यंत पावसाळा असतो. सर्वसाधारण नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी या काळात थंडी असते.वार्षिक सर्वसाधारण हवामान उष्ण व विषम असते.वार्षिक पर्जन्यमान १०५० मि.मी.पर्यंत असते.
डिजिटल फोटोग्राफी
सन १९९० चे शेवटी शेवटी डिजीटल कॅमेरा प्रथम बाजारात आला. फोटोग्राफीचे व्यवसाइक सावधपणे या कॅमेऱ्याकडे वळले पण जेव्हा त्याचे अतिशय जलद आणि परफेक्ट रिझल्ट येऊ लागले तेव्हा ते अवाक झाले आणि ते पाहून मालक आणि ग्राहक सुधा पुर्वांपार चालत आलेल्या पिढीजात फोटोग्राफी पासून दूर झाले. सन २००७ मध्ये या डिजीटल कॅमेरा ने सेल फोन मध्ये प्रवेश केला आणि पुढील काळात तो इतका प्रसारीत झाला की तो प्रसारमाध्यमाशी जोडला गेला आणि मेल मार्फत मेसेज देऊ लागला. सन २०१० पासून या डिजीटल पॉइंट अँड शूट आणि डीएसएलआर (DSLR)ची मिररलेस डिजीटल कॅमेरा बरोबर स्पर्धा पाहावयास मिळते की जो प्रतिमेची त्या कॅमेऱ्यापेक्षा चांगल्या दर्जेदार प्रतिमा देतो आणि शिवाय हा लहान आकाराचा असल्याने वापरण्यास,बाळगण्यास डीएसएलआर (DSLR) पेक्षा सोपा आहे. पुष्कळ मिरर लेस कॅमेऱ्याची दुर्बिण बदलता येते व तांत्रिक पद्दतीने सहजसूंदरपणे प्रतिमा शोध घेण्याची कला अवगत करून त्यात सामावलेली आहे.
भिलमाळ
संदर्भ
वर्ग:त्र्यंबकेश्वर तालुक्यातील गावे वर्ग:नाशिक जिल्ह्यातील गावे
डिजिटल फोटोग्राफी
डिजीटल कॅमेरा इतिहास
मार्स या आंतराळयानाची मरीनर ४ वरुण पहिल्यांदा नासा / जेपीएल (NASA / JPL) यांनी तयार केलेल्या कॅमेऱ्याचे मदतीने १५ जुलै १९६५ रोजी फोटोग्राफी केली. यात कठीण वस्तूचा वापर न करता विडियो कॅमेरा एका नळीत बसऊन वापर केला त्याचा फायदा असा झाला की, त्याने तेथील वस्तूंच्या प्रतिमा घेतल्याचं पण त्याचबरोबर त्या लांब पट्टीवर घेऊन पृथ्वीकडे हळुवारपणे प्रसारीत केल्या.
सन १९७५ मध्ये ईस्टमन कोडॅकचे इंजीनियर स्टीवन सास्सोन यांनी डिजिटल कॅमेरा मध्ये फोटो घेतले.
नवीन संशोधन आणि उत्क्रांती
फोटोग्राफी मध्ये संशोधन आणि उत्क्रांती या गोष्टी चालूच आहेत. डिजीटल फोटोग्राफी मध्ये प्रकाश योजना, ऑप्टिक्स, सेन्सोर्स, प्रोसेसिंग, साठवणूक, प्रक्षेपण, सॉफ्टवेअर यांचा अंतर्भाव होऊ लागलेला आहे. त्याची कांही उदाहरणे :-
संदर्भ
वर्ग:प्रकाशचित्रण
विठोळी (दिग्रस)
हवामान
येथील हवामान उष्ण व कोरडे असून उन्हाळ्यात अतिउष्ण तर हिवाळ्यात अतिथंड असते.पावसाळ्यात मध्यम प्रमाणात पाऊस पडतो.
संदर्भ
वर्ग:दिग्रस तालुक्यातील गावे वर्ग:यवतमाळ जिल्ह्यातील गावे
नागझरी (आष्टी)
नागझरी हे भारतातील महाराष्ट्र राज्यातील वर्धा जिल्ह्यातील आष्टी तालुक्यातील एक गाव आहे.
संदर्भ
वर्ग:आष्टी तालुक्यातील गावे वर्ग:वर्धा जिल्ह्यातील गावे
बालनगिर जिल्हा
''हा लेख बालनगिर जिल्ह्याविषयी आहे. बालनगिर शहराविषयीचा लेख येथे आहे.''
बालनगिर जिल्हा हा भारताच्या ओडिशा राज्यातील एक जिल्हा आहे.
याचे प्रशासकीय केंद्र बालनगिर येथे आहे.
चतुःसीमा
वर्ग:बालनगिर जिल्हा वर्ग:ओडिशामधील जिल्हे
कर्नाटक
कर्नाटक Karnataka (कन्नड भाषेत :ಕರ್ನಾಟಕ, उच्चार ) हे भारताच्या दक्षिणेकडील चार राज्यांपैकी एक राज्य आहे. राज्याची स्थापना १ नोव्हेंबर १९५६ रोजी म्हैसूर राज्य म्हणून झाली व १९७३ मध्ये या राज्याचे नाव कर्नाटक असे बदलण्यात आले.
कर्नाटकाच्या पश्चिमेला अरबी समुद्र व गोवा हे राज्य आहे उत्तरेला महाराष्ट्र, पूर्वेला आंध्रप्रदेश आणि दक्षिणेला केरळ व तमिळनाडू ही राज्ये येतात. राज्याचे क्षेत्रफळ १,९१,९७६ चौरस किलोमीटर इतके आहे. ते भारताच्या एकूण क्षेत्रफळाच्या ५.८३% इतके आहे. कर्नाटक हे क्षेत्रफळानुसार भारतातले ८ वे मोठे राज्य आहे. लोकसंख्येच्या दृष्टीने त्याचा भारतात ९ वा क्रमांक आहे. कर्नाटक राज्यात २९ जिल्हे आहेत. कन्नड ही राज्याची मुख्य भाषा असून मराठी, कोकणी, तुळू व तामिळ ह्याही काही भाषा बोलल्या जातात.
कर्नाटक या नावाचे अनेक अर्थ आहेत. करु= उच्च अथवा उत्कर्षित व नाडू = भूमी. म्हणजेच उत्कर्षित राज्य. हा त्यांपैकी एकअर्थ. तसेच दुसरा अर्थ : करु= काळा रंग + नाडू= भूमी. म्हणजे काळ्या रंगाच्या मातीचा प्रदेश. ही काळी माती महाराष्ट्र व कर्नाटकातील मोठ्या भूभागावर आढळते. कृष्णा नदीच्या दक्षिणेकडील भागाला ब्रिटिश कारनॅटिक असे म्हणत.
कर्नाटक राज्याचा इतिहासाप्रमाणे मध्ययुगीन कर्नाटकात अनेक शक्तिशाली साम्राज्ये होऊन गेली. कर्नाटकाकडून शिल्पकला, संगीत, नृत्य, तत्त्वज्ञान, साहित्य यांची अनमोल परंपरा भारताला मिळाली आहे. स्वातंत्र्यानंतर साहित्य क्षेत्रात दिला जाणाऱ्या सर्वोच्च ज्ञानपीठ पुरस्काराचा मान सर्वाधिक वेळा कर्नाटकला मिळालेला आहे. कर्नाटकाने माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्रातही भरीव प्रगती केलेली आहे. भारताच्या माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्रातील उच्च शिक्षणाचे खाजगीकरण करून भारताला सर्वाधिक पदवीधरांचा देश बनवण्यात कर्नाटकाने मोठी कामगिरी बजावलेली आहे. राज्याची राजधानी बंगळूर ही असून आज ती भारताची माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्रातील राजधानी समजली जाते.
इतिहास
कर्नाटकाचा इतिहास पॅलिओथिक कालखंडापर्यंत सापडतो. मेगालिथिक व निओलिथिक संस्कृतींची मुळे कर्नाटकच्या पुरातत्त्व संशोधनात आढळतात. हराप्पामध्ये मिळालेले सोने कर्नाटकातील सोन्याच्या खाणींतून काढलेले असल्याचे जे पुरावे आहेत, ते हराप्पा संस्कृतीचा कर्नाटकाशी  ५००० वर्षांपूर्वीही संपर्क होता हे दर्शवतात. बौद्ध कालात कर्नाटक मगध साम्राज्याचा भाग होता व नंतर मौर्य साम्राज्याचा भाग बनला. अशोकाचे अनेक शिलालेख कर्नाटकात आहेत. मौर्य साम्राज्याच्या घसरणीनंतर जुन्नरच्या सातवाहनांनी कर्नाटकच्या मोठ्या भागावर राज्य केले. सातवाहनांनंतर कर्नाटकच्या स्थानिक राज्य कर्त्याचा उदय झाला. कदंब व पश्चिमी गंगा ही राज्ये उदयास आली. कदंब घराण्याचा मूळ पुरुष मयूरशर्मा याने बनावासी येथे आपली राजधानी स्थापन केली होती. पश्चिमी गंगा घराण्याने तलक्कड येथे राजधानी स्थापली होती. घराण्याने कन्नड भाषेला राज्यभाषा म्हणून वापरण्यास सुरुवात केली. पाचव्या शतकातील बनावसी येथे सापडलेल्या तांब्याच्या नाण्यांवरून त्याबद्दल पुरावा मिळतो. ह्या राज्यानंतर कर्नाटक बदामी येथील चालुक्यांच्या राज्याचा भाग बनले. the Rashtrakuta Empire of Manyakheta and the Western Chalukya Empire,  चालुक्यांनी दख्खनच्या पठारावरील मोठ्या भागावर राज्य केले. यांत महाराष्ट्रातील मोठा भागही येत होता. या राज्याची राजधानी कर्नाटकातील बदामी येथे होती. चालुक्यांची चालू केलेल्या वास्तुरचनेची परंपरा कर्नाटकातील इतर राज्यकर्त्यांनीही चालू ठेवली. .
दक्षिणेकडील चोल साम्राज्य ९ व्या शतकात अतिशय शक्तिशाली बनले. आजचा जवळपास संपूर्ण कर्नाटक चोलांच्या अधिपत्याखाली होता. राजाराज चोलाने (इस. ९८५-१०१४)सुरू केलेला विस्तार राजेंद्र चोलाच्या (१०१४-१०४४) अधिपत्याखाली चालू राहिला. सुरुवातीस गंगापदी, नोलंबपदी ही म्हैसूरनजीकची ठिकाणे काबिज केली. राजाराज चोलने बनावसीपर्यंत विस्तार केला. १०५३ मध्ये राजेंद्र चोल दुसरा याने चालुक्यांचा पराभव केला. त्याच्या स्मरणार्थ कोलार येथे स्तंभ उभा केला होता.
११ व्या शतकात होयसाळांचे राज्य उदयास आले, ह्या राज्यात कन्नड साहित्याने शिखर गाठले. तसेच शिल्पकलांने भरलेली अनेक मंदिरे त्यांच्या काळात बांधली गेली. कन्नड संगीत व नृत्यही याच काळात विकसित झाले. एकंदरीतच होयसाळांची कारकीर्द ही कन्नड संस्कृतीचा सुवर्णकाळ मानली जाते. होयसाळांनी आपल्या राज्यविस्तारात आंध्र व तमिळनाडूचेही भाग काबिज केले होते. चौदाव्या शतकात हरिहर-बुक्क यांनी विजयनगर साम्राज्याची स्थापना केली. या राज्याची राज्याची राजधानी तुंगभद्रेच्या काठी होशपट्टण येथे केली. याच गावाचे नाव नंतर विजयनगर म्हणून रूढ झाले. विजयनगरच्या साम्राज्याने उत्तरेकडून येणाऱ्या इस्लामी आक्रमणांना बऱ्याच काळापर्यंत यशस्वीरीत्या तोंड दिले. राजा रामदेवराय हा विजयनगर साम्राज्याचा सर्वात प्रभावी सम्राट होऊन गेला. जवळपास संपूर्ण दक्षिण भारतावर विजयनगर साम्राज्याची सत्ता होती. बेल्लारीजवळ मध्ययुगीन विजयनगर शहराचे अवशेष आहेत.
सन १५६५ मध्ये विजयनगर साम्राज्याचा तालिकोटा येथील लढाईत इस्लामी सुलतानांच्या युतीविरुद्ध पराभव झाला व विजयनगर साम्राज्याचे अनेक इस्लामी शाह्यांमध्ये (निजामशाही, आदिलशाही व कुतुबशाही) विभाजन झाले. विजापूरस्थित आदिलशाही सलतनतीने जवळपास संपूर्ण दख्खनच्या पठारावर आपले वर्चस्व प्रस्थापित केले होते. १६८७ मध्ये औरंगजेबाने आदिलशाही संपुष्टात आणली. बहामनी व आदिलशाही स्थापत्याची चुणूक उत्तर कर्नाटकातील शहरांमध्ये पहावयास मिळते. गोल घुमट हे त्यातील सर्वात प्रसिद्ध स्थापत्य आहे.
मराठा साम्राज्याच्या विस्तारकालात पूर्वी विजयनगर साम्राज्याचे विभाग असलेली दक्षिण कर्नाटकातील अनेक छोटी राज्ये अजूनही स्वतंत्र होती. म्हैसूरचे वडियार, मराठे व निझाम यांच्या ताब्यात कर्नाटक होता. म्हैसूर राज्याचा सेनापती हैदर अली याने (....साली) म्हैसूर राज्यावर ताबा मिळवला व स्वतः राज्यकर्ता बनला. त्याचा मुलगा टिपू सुलतान हा भारतीय इतिहासातील एक शूर योद्धा मानला जातो. त्याने इंग्रजांशी चार युद्धे केली. १७९९ मधील चौथ्या युद्धात त्याचा म्रुत्यू झाला व इंग्रजांनी म्हैसूरचे संस्थान काबिज केले व नंतर वडियार घराण्याला पुन्हा म्हैसूरच्या गादीवर बसवले.
संस्थाने खालसा करण्याच्या धोरणांमुळे इंग्रजांविरुद्ध अनेक उठाव झाले. कित्तुर चिन्नमा ह्या राणीने दिलेला लढा प्रसिद्ध आहे. कर्नाटकमध्ये अनेक क्रांतीकारकानी प्रभाव टाकला व भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याला बळ दिले.
भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर म्हैसूरच्या महाराजांनी भारतात विलीन होण्याचा निर्णय घेतला. म्हैसूर संस्थान व आजूबाजूचा विलीन झालेला प्रदेश यांचे म्हैसूर राज्य झाले. पुढे १९७३ साली  राज्याचे नाव अधिकृतरीत्या बदलले आणि कर्नाटक असे झाले.
भूगोल
कर्नाटकाचे भौगोलिक दृष्ट्या तीन प्रमुख भाग आहेत. किनारपट्टी लगतचा कोकण अथवा करावली. सह्याद्रीने व्यापलेला मलेनाडू, व दख्खनच्या पठाराचा बयलूसीमे. राज्याचा बहुतांशी भाग बयलूसीमेत मोडतो. त्यातील उत्तरेकडच्या भागाचा अंतर्भाव भारताच्या कोरड्या प्रदेशांमध्ये होतो. . कर्नाटकातील सर्वोच्च शिखर मलयनगिरी. त्याची उंची 1929 m इतकी आहे. कावेरी कृष्णा, मलप्रभा, तुंगभद्रा व शरावती ह्या राज्यातल्या प्रमुख नद्या आहेत.
भूस्तरशास्त्रीयदृष्ट्या कर्नाटकाचे चार भाग आहेत. .....
राज्यातील अंदाजे ६०% भूभाग आर्चियन कॉम्प्लेक्सने बनलेला असून त्यान नाइस, ग्रॅनाईट आणि चार्नोकाइट खडक आढळतात. जांभ्या दगड हा सुरुवातीच्या टर्शियरी कालखंडातील ज्वालामुखी उद्रेक संपल्यावर तयार झाला.
कर्नाटकात चार प्रमुख ऋतू आहेत. सौम्य हिवाळा(जानेवारी व फेब्रुवारी), उन्हाळा(मार्च ते मे), पावसाळा(जून ते सप्टेंबर) व उत्तर पावसाळा(ऑक्टोबर ते डिसेंबर). हवामानाच्या दृष्टीने कर्नाटकाचे चार भाग पाडता येतील. पहिला, समुद्रकिनाऱ्यालग दमट हवामानाचा. या किनारपट्टीच्या भागात पावसाळ्यात जबरदस्त पाऊस पडतो. इथली पावसाची वार्षिक सरासरी ३६३८ मिलीमीटर इतकी आहे. हे प्रमाण राज्याच्या सरासरीच्या कितीतरी पटीने अधिक आहे. अगुंबे हे कर्नाटकातले सर्वाधिक पावसाचे ठिकाण आहे. कर्नाटकाचा पूर्व भाग अतिशय शुष्क आहे. रायचूर येथे सर्वाधिक ४५.६° सेल्सियस तापमान नोंदवले गेले आहे. तर राज्यातील सर्वात कमी तापमान बिदर २.८° सेल्सियस येथे नोंदवले गेले आहे. उत्तरेकडचा भाग व दक्षिणेकडचा भाग हे सौम्य प्रकारच्या हवामानात मोडतात.कर्नाटक हे एक सांस्कृतिक वारसा असलेल राज्य आहे
कर्नाटकची २२% टक्के जमीन ही जंगलांनी व्यापली आहे. बहुतांश जंगल किनारपट्टी व सह्याद्रीच्या क्षेत्रात येते. याशिवाय म्हैसूर शहराच्या दक्षिणेला एक मोठे जंगल आहे. त्याची गणना भारतातल्या मोठ्या जंगलक्षेत्रांत होते.
जिल्हे
यावरील विस्तृत लेख पहा - कर्नाटकातील जिल्हे.
अर्थतंत्र.....
वार्षिक उत्पन्न विचारात घेतले तर कर्नाटक राज्य हे भारतातले, २१ व्या शतकाच्या पहिल्या दशकातील सर्वाधिक वेगाने आर्थिक सक्षम होणारे राज्य आहे, असे दिसते आहे. सद्यस्थितीत कर्नाटक आर्थिक बाबतीत भारतात पाचव्या क्रमांकावर आहे. पहिल्या दोन क्रमांकांवर महाराष्ट्र व गुजरात आहेत.. सन २००० पासून कर्नाटकात जवळपास ८ लाख कोटी रुपयांची परकीय गुंतवणूक झाली आहे अशी गुंतवणूक मिळवण्याऱ्या भारताच्या राज्यांत कर्नाटक तिसऱ्या क्रमांकावर आहे. कर्नाटकातील बेरोजगारीचे प्रमाण ४.९४ टक्के इतके असून ते राष्ट्रीय प्रमाणापेक्षा(५.९९ टक्के) थोडेसे कमी आहे. २००६-०७ या आर्थिक वर्षात राज्यातील चलनवाढीचा दर ४.४ टक्के होता. कर्नाटकातील १७ टक्के जनता द्रारिद्र्यरेषेखाली असून हे प्रमाण राष्ट्रीय प्रमाणाशी (२७.५%) तुलना करता बरेच कमी आहे.
राज्यातील ५६% जनता ही शेती व तत्सम उद्योगाशी निगडित आहे. राज्याच्या एकूण क्षेत्रफळापैकी १.२३१ कोटी हेक्टर शेती-वापरासाठी आहे. राज्यात सिंचन प्रकल्पांच्या अभावी बहुतांश शेती ही मान्सूनच्या पावसावर अवलंबून आहे. एकूण शेतीच्या फक्त २६.५ टक्के शेती ही ओलिताखाली आहे.
कर्नाटकात भारत सरकाचे महत्त्वाचे राष्ट्रीय उद्योग आहेत. हिन्दुस्तान ऍरोनॉटिक्स लिमिटेड. नॅशनल ऍरोस्पेस लॅबोरेटरी, भारत हेवी इलेट्रिकल्स लिमिटेड. भारत अर्थ मूव्हर्स, हिंन्दुस्तान मशीन टूल्स ह्या कंपन्यांचे महत्त्वाचे कारखाने अथवा मुख्यालये कर्नाटकात आहेत. इस्त्रो, राष्ट्रीय ऊर्जा संशोधन संस्था, भारत इलेक्ट्रॉनिक लिमिटेड, केंद्रीय अन्न तंत्रज्ञान संस्था इत्यादी भारताच्या सर्वात नावाजलेल्या महत्त्वाच्या संशोधन संस्था कर्नाटकात आहेत.
कर्नाटकने १९८० च्या दशकात इलेक्ट्रॉनिक क्षेत्रात महत्त्वाची झेप घेतली, त्यामुळे कर्नाटकात माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्राचा झपाट्याने विकास झाला. सध्या कर्नाटकात २००० पेक्षाही जास्त माहिती तंत्रज्ञान क्षेत्रातील प्रमुख कंपन्या कार्यरत आहेत, अथवा त्यांची कार्यालये आहेत. इन्फॉसिस, विप्रो या जागतिक दर्जाच्या माहिती तंत्रज्ञान कंपन्यांची मुख्यालये बंगळूरमध्ये आहेत. तसेच सॅप सारख्या अनेक परदेशी कंपन्याची मुख्य कार्यालये आहेत. या कंपन्यांकडून होणाऱ्या संगणक प्रणालींची निर्यात ५०,००० कोटींपेक्षाही जास्त रुपये असून भारताच्या माहिती तंत्रक्षेत्रातील एकूण निर्यातीच्या साधारणपणे ३८ टक्के एवढी आहे. . सॉफ्टवेर क्षेत्रातील या प्रगतीमुळे बंगळूरला भारताची सिलिकॉन व्हॅली संबोधले जाते.
कर्नाटक हे जैव तंत्रज्ञानात आघाडीचे राज्य असून देशातील ३२० पैकी १५८ प्रमुख कंपन्या, प्रयोगशाळा एकट्या कर्नाटकातच आहेत. तसेच भारतातून होणारी ७५ टक्के फुलांची निर्यात एकट्या कर्नाटकमधूनच होते. नर्सरी उत्पादनांमध्येही राज्य अग्रेसर आहे.
देशातील काही बँकाची मुख्यालये कर्नाटकमध्ये आहेत. कॅनरा बँक, सिंडीकेट बँक, वैश्य बँक, कर्नाटक बँक ह्या काही प्रसिद्ध बँका मुळच्या कर्नाटकमधील आहेत. उडुपी व दक्षिण कन्नड या किनारपट्टीच्या जिल्ह्यांत भारताच्या बँकांचे सर्वात मोठे जाळे आहे. या जिल्ह्यांमध्ये सरासरी ५०० जणांमागे बँकेची एक शाखा असे समीकरण आहे.
रेशीम उद्योग हा कर्नाटकमधील प्राचीन उद्योग असून आता त्याला मोठ्या व्यवसायाचे स्वरूप प्राप्त झाले आहे. भारताच्या एकूण रेशीम उत्पादनाचा मोठा हिस्सा बंगळूर परिसरातून येतो. .
राज्यव्यवस्था
कर्नाटक मध्ये इतर राज्यांप्रमाणेच विधानसभा अस्तित्वात आहे. तसेच विधान परिषद ही आस्तित्वात आहे. विधानसभा हे कनिष्ट सभागृह तर विधान परिषद हे वरिष्ट कायम-सभागृह आहे. विधानसभेच्या दर पाच वर्षांनी निवडणुका होतात व एकूण २२४ आमदार निवडले जातात. विधान परिषदेत ७५ आमदार असून १/३ आमदारांची दर दोन वर्षांनी नियुक्ती होते. विधान परिषदेतील आमदाराचा कार्यकाल एकूण ६ वर्षाचा असतो.
वाहतूक
कर्नाटकातील हवाई वाहतूक फारशी विकसित झालेली नाही. बंगळूरचा केंपेगौडा विमानतळ राज्यातील सर्वात मोठा विमानतळ आहे. मंगळूर, हुबळी, बेळगाव, हंपी व बेळ्ळारी येथेही विमानतळे आहे व बंगळूरहून बहुतेक जोडली आहेत. भारताच्या खाजगी विमान कंपन्यांपैकी किंगफिशर व एर डेक्कन ह्या बेंगलोरमधल्या कंपन्या आहेत.
कर्नाटक मध्ये ३०८९ किमी लांबीचे लोहमार्ग आहेत. किनारपट्टीच्या भागातील रेल्वे कोकण रेल्वेच्या अंतर्गत येते तर बहुतेक इतर भाग नैरुत्य विभागात येतात. रेल्वेचा काही भाग दक्षिण रेल्वे मध्येही मोडतो.. बेंगलोरचे इतर शहरांशी लोहमार्गाचे जाळे विस्तृत आहे. परंतु इतर शहरांचे एकमेकांशी जाळे तेवढे विकसित झालेले नाही.
कर्नाटकात एकूण ११ बंदरे आहेत. मेंगलोर हे सर्वात महत्त्वाचे बंदर आहे.
राज्याची मुख्य वाहतूक राज्य व ‍राष्ट्रीय महामार्गावरून होते. राज्यात एकूण १४,००० किमी लांबीचे रस्ते आहेत. कर्नाटक राज्य परिवाहन ही राज्यातील सर्वात मोठी प्रवासी वाहतूक संस्था असून २५,००० लोक काम करतात. जे दिवसाला सरासरी २२ लाख प्रवाशांची वाहतूक करतात.
पर्यटन
कर्नाटकातील भौगोलिक वैविध्य, राज्याचा प्राचीन कालापासूनचा इतिहास व इथली असंख्य ऐतिहासिक स्थळे, यामुळे कर्नाटक राज्य हे पर्यटकांना आकर्षित करते. प्राचीन ऐतिहासिक स्थळे, सदाहरित जंगले, समुद्रकिनारे येथे पर्यटकांची गर्दी असते. पर्यटनात कर्नाटकचा भारतात चौथा क्रमांक लागतो. , राज्यसरकारने आत्तापर्यंत ७५२ स्थळे संरक्षित केली आहेत. या स्थळांव्यतिरिक्त आणखी २५००० स्थळे संरक्षित करण्याजोगी आहेत.
राज्याच्या पश्चिम घाटावरच्या आणि दक्षिणेकडच्या जिल्ह्यांत कुद्रेमुख, मडिकेरी आणि अगुंबे यांसारखी सृष्टीसौंदर्याने नटलेली स्थळे आहेत. कर्नाटकात २५ अभयारण्ये आणि ५ राष्ट्रीय उद्याने आहेत. बंदीपूर राष्ट्रीय उद्यान, बणेरघट्टा राष्ट्रीय उद्यान आणि नागरहोळ राष्ट्रीय उद्यान ही सर्वात जास्त लोकप्रिय उद्याने आहेत. हंपी येथील विजयनगर साम्राज्याचे अवशेष व पट्टडकल येथील स्मारके यांना  जागतिक वारसा म्हणून युनेस्कोच्या यादीत स्थान मिळाले आहे.बादामीच्या गुहांमधली मंदिरे आणि ऐहोळे येथील बदामी-चालुक्यीय ढंगात असलेल्या वास्तू पर्यटकांना आकर्षून घेतात. क्लोरिटिक खडक वापरून बांधलेली बेलूरची आणि हळेबीडची होयसळ मंदिरे युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत येण्याची शक्यता आहे. विजापूरचा गोलघुमट हा दख्खनी सल्तनतींच्या स्थापत्याचा उत्कृष्ट नमुना आहे. श्रवण बेळगोळा येथील मूर्तीस अभिषेक घालण्यास हजारो जैन धर्मीय भेट देतात.
भारताच्या दोन सर्वात जास्ती उंचीचे धबधबे कर्नाटकातच आहेत. जोग धबधबा व कावेरी धबधबा हे भारताच्या सर्वात उंचीचे नदीवरील धबधबे आहेत. जोग धबधबा हा भारताच्या सर्वाधिक उंचीचा धबधबा आहे. इतर धबधब्यांमध्ये गोकाक, उन्चाली, मगूड हे येतात. पावसाळ्याच्या दिवसात यांना पहाण्यास पर्यटकांची पसंती असते.
अलीकडेच कर्नाटकने आरोग्य पर्यटनात आघाडी घेतली आहे. केरळ मधील आयुर्वेदिक उपचार केंद्रांच्या धर्तीवर कर्नाटक मध्ये अनेक ठिकाणी प्रकल्प सुरू झाले आहेत. देशातून तसेच परदेशातून अनेक पर्यटक अशा प्रकारच्या उपचार केंद्रांमध्ये हवापालट व उपचारांसाठी येतात.
बाह्य दुवे
कोल्लूर मल्लाप्पा, हैदराबाद-कर्नाटक गांधी
* वर्ग:लाल दुवे असणारे लेख वर्ग:इंग्रजी-मराठी भाषांतर हवे
उसिलांपट्टी पेंक्कुट्टी (गाणे)
उसिलांपट्टी पेंक्कुट्टी (इंग्लिश: Usilampatti Penkutti ;) हे इ.स. १९९३ साली पडद्यावर झळकलेल्या जंटलमन नावाच्या तमिळ चित्रपटातील गाणे आहे. ह्या गाण्याचे शब्द वैरमुत्तू याने लिहिले असून ए.आर. रेहमान याने गाण्याला चाल लावली आहे. शाहुल हमीद व स्वर्णलता यांनी हे गाणे गायले आहे.
वर्ग:तमिळ गाणी
रामचरितमानस
रामचरितमानस हे तुलसीदासांनी लिहिलेले रामायण आहे. त्यातील सुंदरकांड हे वर्णन फार प्रभावी आहे. हा ग्रंथ तुलसीदासांनी सव्वीस दिवसात लिहून पूर्ण केला असे मानतात. रामचरितमानस या ग्रंथाची मराठी, बंगाली, इंग्लिश, रशियन व अनेक यूरोपीय भाषांत भाषांतरे झाली आहेत. रामचरितमानस हा अवधी भाषेतील ग्रंथ आहे जो १६व्या शतकात गोस्वामी तुलसीदासांनी रचला होता. हा मजकूर हिंदी आणि अवधी साहित्यातील महान कार्य मानले जाते. याला सामान्यतः 'तुलसी रामायण' किंवा 'तुलसीकृत रामायण' असेही म्हणतात. भारतीय संस्कृतीत रामचरितमानसला विशेष स्थान आहे. रामचरितमानसची लोकप्रियता अतुलनीय आहे. उत्तर भारतात हे ' रामायण ' म्हणून अनेक लोक रोज वाचतात. शरद ऋतूमध्ये नवरात्री मध्ये याचे वाचन नऊ संपूर्ण दिवस केले जाते. मंगळवार आणि शनिवारी रामायणाचे वाचन, सुंदरकांडाचे पठण केले जाते. रामचरितमानसमध्ये गोस्वामींनी श्रीरामचंद्राच्या शुद्ध आणि ज्वलंत चरित्राचे वर्णन केले आहे. महर्षी वाल्मिकींनी रचलेले संस्कृत रामायण रामचरितमानसचा आधार मानले जाते. गोस्वामींनी रामचरितमानसाची सात कांडांत विभागणी केली आहे. श्लोकांच्या संख्येनुसार बालकांड आणि किष्किंधकांड हे अनुक्रमे सर्वात मोठे आणि लहान आहेत. तुलसीदासजींनी रामचरितमानसमध्ये अवधीचे अलंकार अतिशय सुंदरपणे वापरले आहेत, विशेषतः अलंकार. प्रत्येक हिंदूची रामचरितमानसवर अनन्य श्रद्धा आहे आणि तो हिंदूंचा पवित्र ग्रंथ आहे.
संक्षिप्त मानस कथा
ही गोष्ट त्यावेळची आहे जेव्हा मनु आणि सतरूप परब्रह्माची तपश्चर्या करत होते. अनेक वर्षांच्या तपश्चर्येनंतर, श्रीशंकरजींनी स्वतः पार्वती मातेला सांगितले की ब्रह्मा, विष्णू आणि मी मनू सतरूपाकडे वरदान देण्यासाठी अनेक वेळा आलो होतो ("बिधी हरी हर तप देखी अपरा, मनू आला बहू बारा") पण मनु सतरूपाने स्वतः परब्रह्माला पुत्ररूपात पहायचे होते, मग तो त्याच्याकडून म्हणजे शंकर, ब्रह्मा आणि विष्णू यांच्याकडून असे वरदान कसे मागणार? पण आमचे प्रभू राम सर्वज्ञ आहेत. त्याला भक्ताच्या मनातील इच्छा आपोआपच कळते. तेवीस हजार वर्षे उलटून गेल्यावर प्रभू रामाची एक आकाशवाणी झाली. ''प्रभू सर्वज्ञ दास निज जानी, गती अनन्य तप नृपा राणी । मंगू मंगू बारू भाऊ नभ बनी, अत्यंत गंभीर कृपा श्री.'' मनु सतरूपा जेव्हा ही आकाशवाणी ऐकतो तेव्हा त्याचे हृदय फुलून जाते. आणि परब्रह्म राम स्वतः प्रकट होऊन त्यांची स्तुती करताना मनु आणि सतरूपा म्हणतात- "सुनु सेवक सुरतरु सुरधेनु, विधी हरि हर डाकू पद रेणु। सेवा सुलभ सकळ प्रसन्न, प्रणतपाल सचराचार नाय" म्हणजेच ज्याच्या चरणांची पूजा हरी आणि हर, ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश हे तिन्ही करतात आणि ज्याच्या रूपाची सगुण आणि निर्गुण या दोघांनी स्तुती केली आहे, त्यांनी कोणते वरदान मागावे? याचा उल्लेख करून तुलसीदासांनी केवळ निराकारालाच परब्रह्म मानणाऱ्या लोकांना रामाची पूजा करण्याचा सल्लाही दिला आहे.
स्वरूप
या ग्रंथाच्या रचनेमागची प्रस्तावना तुलसीदासांनी सुरुवातीला मांडली आहे. रामचरितमानस हे चरित्रकाव्य आहे. या ग्रंथातही सात कांडे आहेत. रामकथेला सुरुवात करण्यापूर्वी रावणाच्या काही पूर्वजन्मांच्या व रामाच्या पूर्वावतारांच्या कथा सांगितल्या आहेत. कथा निरुपण करण्यावर यात जास्त भर आहे. रामलीला या उत्सवाचा प्रारंभ रामचरितमानासामुळेच झाला असे मानले जाते. रामचरितमानसाच्या भाषेबद्दल विद्वानांचे एकमत नाही. काहींना अवधी तर काही भोजपुरी मानतात. काही लोक मानसची भाषा अवधी आणि भोजपुरी यांची मिश्र भाषा मानतात.
नैतिकता
रामचरितमानसमध्ये श्रीरामाची कथा आहे. परंतु तुलसीदास आणि वाल्मिकी या कवींचा मुख्य उद्देश रामाच्या पात्रातून नैतिकता शिकवणे हा आहे. रामचरितमानस हा केवळ भारतीय संस्कृतीचे महाकाव्य वाहक तर हा सार्वत्रिक नीतिशास्त्राचा एक महान ग्रंथ आहे. मानवधर्माच्या तत्त्वांच्या प्रायोगिक बाजूचे आदर्श रूप मांडणारे हे पुस्तक आहे. हे विविध पुराणांचे, आकलनीय, लोक-शास्त्राचे काव्यात्मक आत्म-साक्षात्कार, मजबूत वैश्विक आणि अतींद्रिय घटकांचे योग्य प्रतिनिधित्व देते. श्री गोस्वामींनीच म्हटले आहे- नाना पुराण निगमम् सम्मत यद्रमायेने निगदितम् क्वाचिदान्योपि स्वंतः सुखाय तुलसी रघुनाथ भाषा निबंधमति मंजुलमत्नोति म्हणजेच हा ग्रंथ नाना पुराण, निगम, रामायण आणि इतर काही ग्रंथांतून रचला गेला आहे आणि तुलसीने रघुनाथाची कथा आपल्या आंतरिक आनंदासाठी सांगितली आहे. सामान्य धर्म, विशिष्ट धर्म आणि आपधर्माच्या विविध रूपांचे मूर्त स्वरूप हे त्याचे वैशिष्ट्य आहे. पिता धर्म, पुत्र धर्म, मातृधर्म, गुरू धर्म, शिष्य धर्म, बंधुधर्म, मित्र धर्म, पती धर्म, पत्नी धर्म, शत्रुधर्म, ऐहिक संबंधांचे विश्लेषण, तसेच सेवकाच्या आचरणात्मक कर्तव्यांचे तपशीलवार वर्णन. या ग्रंथात सेवक, उपासक-पूजा आणि उपासक-आराधना आढळतात. म्हणूनच स्त्री-पुरुष, वृद्ध, तरुण, गरीब, श्रीमंत, शिक्षित, अशिक्षित, गृहस्थ, संन्यासी, सर्वजण या रत्नाची आदरपूर्वक पूजा करतात. पहा- सुमती कुमारी सर्वांसोबत आहे. नाथ पुराण निगम जैसा कांहीं जिथे सुमती सर्वात श्रीमंत माता-पिता आहे. जीवनाचे प्रेम कुठे आहे? तसेच राजधर्मावर असे म्हणतात- सचिव बैद गुर त्रीं जौन प्रिय बोलहीं भय आस । राज धर्म तन कर होई बेगिही नास किंबहुना रामचरितमानसात भक्ती, साहित्य, तत्त्वज्ञान हे सर्व काही आहे. तुलसीदासांच्या लोकप्रियतेचे कारण म्हणजे त्यांनी आपल्या कवितेतून पाहिलेल्या जीवनाचे अतिशय सखोल आणि व्यापक चित्रण केले आहे. रामचरितमानस हा तुलसीदासजींचा एक भक्कम प्रतिष्ठा स्तंभ आहे, ज्यामुळे ते जगातील सर्वोत्तम कवी म्हणून ओळखले जातात. मानसचे कथाकथन, काव्यप्रकार, अलंकारिक रचना, पद्य रचना आणि त्याचे प्रायोगिक सौंदर्य, लोकसंस्कृतीचे मानसशास्त्रीय पैलू आणि जीवनमूल्ये त्यांच्या उत्कृष्ट स्वरूपात आहेत.
विकिस्त्रोत
संपूर्ण रामचरित मानस उपलब्ध
बाह्य दुवे
वर्ग:हिंदू ग्रंथ वर्ग:रामायण वर्ग:धार्मिक साहित्य
आशा बगे
आशा बगे या मराठी भाषेत लिहिणाऱ्या भारतीय कादंबरीकार व लेखिका आहेत. त्यांच्या भूमी या कादंबरीला २००६चा साहित्य अकादमी पुरस्कार मिळाला.
आशा बगे यांचे बालपण नागपूर येथे गेले. त्यांचे वडील वकील होते. बगे यांचे मराठी साहित्य व संगीतात पदव्युत्तर शिक्षण झाले आहे. नोकरी न करता घरसंसार सांभाळून लेखनाचा छंद जोपासला. आशा बगे यांच्या लेखनाची सुरुवात ‘सत्यकथे’पासून झाली. त्यांची गाजलेली कथा ‘रुक्मिणी’ १९८० साली प्रसिद्ध झाली. मौजचे श्री.पु. भागवत व राम पटवर्धन यांनी मग आशा बगेंच्या लेखनशैलीला आकार दिला व नंतर मौज व बगे असे समीकरण जुळून गेले. मौजच्या दिवाळी अंकात नेमाने लेखन करणाऱ्या आशा बगे यांचा २०१८ सालापर्यंतचा प्रकाशित ग्रंथसंभार  १३ लघुकथासंग्रह, सात कादंबऱ्या, ललितलेखांची दोन पुस्तके असा व्यापक आहे.
आशा बगे यांचा ‘मारवा’ हा कथासंग्रह विशेष प्रसिद्ध आहे, तर ‘भूमी’ व ‘त्रिदल’ या कादंबऱ्यांना अनेक सन्मान मिळाले आहेत. ‘भूमी’ला २००७चा साहित्य अकादमीचा पुरस्कार मिळाला. यात त्यांनी प्रथमच एका तमिळ मुलीचे भावविश्व रेखाटले आहे. ‘दर्पण’ हा त्यांचा गाजलेला कथासंग्रह. या पुस्तकासाठी केशवराव कोठावळे पुरस्कार त्यांना मिळाला.
आशाताईंना संगीताची खूप आवड आहे. संगीतावर त्यांनी अनेकदा लिहिलेही आहे. त्यांच्या लेखनातसुद्धा संगीताचा संदर्भ हमखास येतोच. त्यांचे आयुष्य मोठय़ा व एकत्रित कुटुंबात गेले. त्याहीमुळे असेल, पण अशा कुटुंबांत होणारी स्त्रियांची घुसमट अनेक कथांमधून त्यांनी समर्थपणे मांडली आहे.
बाह्य दुवे
वर्ग:मराठी लेखिका वर्ग:साहित्य अकादमी पुरस्कार विजेते वर्ग:स्त्री चरित्रलेख
प्लेटो आणि ॲरिस्टॉटलचा अनुकृती सिद्धांत
पाश्चात्य साहित्यिक आद्य तत्त्वज्ञ सोक्रेटीसचा शिष्य आणि आणि ॲरिस्टॉटलचा गुरू असणाऱ्या प्लेटोने साहित्याच्या सैद्धांतिक निरूपणाचा पाया घातला. कला म्हणजे अनुकरण किंवा अनुकृती (Art is Imitation) हा सिद्धांत प्लेटोच्या काळापर्यंत परिचित झालेला होता. ईश्वरकृत आदर्श हीच वास्तविक सत्ता असते, या आदर्श विश्वाची अनुकृती म्हणजे कला होत. Imitation या शब्दाचा मूळ ग्रीक धातू mimeisthai असा असून त्याचा अर्थ दुसऱ्याने केले तसे करणे हा आहे. परंतु ग्रीक भाषा व्यवहारात या धातूची व्याप्ती अनुकृती करणे, दर्शन घडवणे, निर्देश करणे, आविष्कृत करणे अशी झालेली दिसते.
प्लेटो
प्लेटो हा शुद्ध तात्त्विक विचारांचा आणि गणिती तत्त्वांचा पुरस्कार करणारा होता. त्याचा कालखंड इ.स. पूर्व ४२७ते इ.स. पूर्व ३४७ हा आहे. यावेळी ग्रीक नगरराज्ये विघटनाच्या अवस्थेत होती. सर्वत्र नैतिक आणि बौद्धिक अधःपतन झाले होते. या काळात प्रज्ञानी आणि बुद्धिवादी असणारा सोक्रेटीस प्रबोधनासाठी धडपडत होता. मात्र त्याची कृत्ये ही धर्मसंस्था आणि राज्यसंस्थेच्या विरोधात असून तो युवकांना बिघडवत आहे असा ठपका सोक्रेटीसवर ठेवण्यात आला होता. तुरुंगात कैद सोक्रेटीसला हॅमलोक विष देऊन मृत्युदंड देण्यात आला. हे सर्व प्लेटो पाहत होता. आपल्या बुद्धिवादी गुरूला दांभिक आणि बुद्धीविरोधी लोकांनी कसे मारले हे पाहून संवेदनशील प्लेटोला लोकशाहीला विकृत करणाऱ्यांचा राग आला. प्रचलित राजकारण आणि समाजरचना पूर्णपणे बदलून टाकावी म्हणून त्याने रिपब्लिक हा ग्रंथ लिहिला. मात्र हा ग्रंथ लिहित असताना तो सोक्रेटीसच्या बुद्धीवादापासून दूर गेला. आणि आध्यात्मिक नैतिकतेचा आदर्श गौरवून सांगणारा प्लेटो जिने त्याच्या बुद्धिवादी गुरूला मारले तिचाच अनावधानाने कैवारी ठरला.
पोप अर्बन सातवा
पोप अर्बन सातवा (ऑगस्ट ४, इ.स. १५२१:रोम - सप्टेंबर २७, इ.स. १५९०:रोम) हा सोळाव्या शतकातील पोप होता. हा फक्त तेरा दिवस पोपपदावर होता.
प्लेटो आणि ॲरिस्टॉटलचा अनुकृती सिद्धांत
प्लेटो
प्लेटोच्या रिपब्लिक या ग्रंथामध्येच त्याचे कलाविषयक विचार दिसून येतात. त्याच्यामते सत्याचा शोध केवळ बुद्धीलाच घेता येतो आणि बुद्धीच्या प्रकाशातच जीवनाची घडी व्यवस्थित बसवता येते. प्लेटोचे तत्त्वज्ञान हे अनुभवजन्य आणि इंद्रियजन्य ज्ञानाला कमी लेखणारे होते. प्लेटो ईश्वर आणि अध्यात्म मानणारा तत्त्वज्ञानी आहे. त्याच्यामते या विश्वातील सर्व गोष्टीविकारी, विनाशी आणि परिवर्तनशील आहेत. मात्र त्यांचे मानवाला जाणवणारे इंद्रियजन्य स्वरूप म्हणजे अंतिम सत्य नव्हे. या सर्व वस्तूंच्या मुळाशी काहीएक सत्त्व वसत असते. यालाच चिद्रूप असे म्हणतात. हे चिद्रूप इंद्रियगोचर नसते. ते अविकारी, अविनाशी आणि अपरिवर्तनशील असते. केवळ बुद्धीला आकलन होणारे हे चिद्रूप म्हणजेच अंतिम सत्य होय. याचिद्रूपाची परिणीती शिवतत्त्वात (Good)होते. आणि या चिद्रूपाचे आकलन केवळ विचारशील आत्माच करू शकतो. प्लेटोचे हे तत्त्वज्ञान समजून घ्यायचे असल्यास त्याचे मांडलेली आत्म्याच्या तीन भागांची कल्पना समजून घ्यावी लागेल.
प्लेटोने माणसाच्या आत्म्याचे तीन भाग केले आहेत. त्याच्या मते आत्म्याचा पहिला भाग हा अमर, अविनाशी आणि अभेद्य असतो. आत्म्याचा हा भाग विचारशील असतो. तर दुसरा भाग हा विनाशी आणि विच्छेद्य असतो. शौर्य, संयम, क्षमाशीलता आदी गुणांचे अधिष्ठान आत्म्याच्या या भागातच असते. तर तिसरा भाग हा विनाशी आणि संग्रह्शील असतो. मानवेतरांमध्ये आत्म्याचा पहिला विचारशील भाग नसतो. अन्य दोन भाग मात्र असतात. चिद्रूपामागील कार्यकर शिवतत्त्वाचे आकलन फक्त आत्म्याचा हा पहिला भाग करू शकतो. चिद्रूपाव्यतिरिक्त जे उरते ते सर्व असत्य असते. आणि सत्याचा शोध घेण्याचा अधिकार केवळ तत्त्वज्ञानाला आहे, कलांना नाही. प्लेटोच्या मते कला आणि वाड्मयाचा विचारशील आत्म्याशी असणारा संबंध तुटला आणि आत्म्याच्या दुय्यम भागाशी प्रस्थापित झाला. त्यामुळेच कला आणि वाङ्मयाला गौणत्त्व प्राप्त झाले.
पोप अर्बन सातवा
अर्बन ०७ अर्बन ०७ वर्ग:इ.स. १५२१ मधील जन्म वर्ग:इ.स. १५९० मधील मृत्यू वर्ग:पुरुष चरित्रलेख
प्लेटो आणि ॲरिस्टॉटलचा अनुकृती सिद्धांत
प्लेटो
प्लेटो म्हणतो की, अंतिम सत्य हे शाश्वत आणि एकमेव असले पाहिजे. कला आणि साहित्य या अंतिम सत्यापर्यंत पोहचू शकत नाही. किंबहुना साहित्यादी कला या अंतिम सत्यापासून दोन पायऱ्या खाली ढकललेल्या (Twice removed from truth) असतात. हे कशाप्रकारे घडते ते प्लेटोने पुढीलप्रमाणे स्पष्ट केले आहे.
२) दुसऱ्या पातळीवर पलंगपणाची अर्थात चिद्रूपाची अनुकृती करणारा सुतार किंवा लोहार आहे. त्याने केलेली अनुकृती ही विवक्षिताची अनुकृती असते. ही अनुकृतीप्रत्यक्षात उपयोगात आणता येईल अशा स्वरूपाची असते. मात्र ही चिद्रूपाची अपूर्ण प्रतिकृती असते.
३)तिसऱ्या पातळीवर चित्रकार / कलावंत सुतार किंवा लोहार यांनी बनविलेल्या पलंगाचे रंगरेषा यांच्या माध्यमातून चित्र काढतो.  हे चित्र म्हणजे सुताराच्या पलंगाची अनुकृती असते. म्हणजेच चित्र-साहित्यादी ललित कला  या अनुकृतीची अनुकृती (Imitation of Imitation) असतात.
प्लेटोच्या तत्त्वज्ञानाप्रमाणे पलंगाचे चिद्रूप हे अंतिम सत्य (Abstract) असते. सुताराने बनवलेला पलंग (Concrit) चिद्रूपाची अनुकृती असते. हा पलंग जीवनाला उपयुक्त असल्याने व त्या अनुकृतीच्या सहाय्याने मूळ चिद्रूपाची मनाला जाणीव होत असल्याने सुताराने पलंग तयार करणे हितावह आहे. पण सुताराच्या या पलंगाची जेव्हा चित्रकार रंग, रेषा, यांच्या सहाय्याने किंवा साहित्यिक शब्द आणि अर्थाच्या सहाय्याने अनुकृती तेव्हा यातील कोणतीही गोष्ट साधत नाही. कारण चित्रकार किंवा लेखकाने चितारलेला / वर्णन केलेला पलंग म्हणजे अनुकृतीची अनुकृती असते. या प्रतिपादनाने प्लेटोने सर्वच ललित कलांना अंतिम सत्यापासून दूर ढकलत तत्त्वज्ञान आणि सत्यसंशोधनाला महत्त्व दिले आहे.
ॲरीस्टॉटल
पाश्चात्य साहित्यशास्त्राची गंगोत्री म्हणून ॲरिस्टॉटलचा गौरव केला जातो. ख्रिस्तपूर्व ३८४ ते ३२२ हा त्याचा कालखंड होता. सुप्रसिद्ध तत्त्ववेत्ता प्लेटोचा शिष्य आणि अलेक्झांडरचा गुरू असलेल्या ॲरिस्टॉटलचा काव्यशास्त्र (Poetics) हा पाश्चात्य साहित्यशास्त्रातील महत्त्वाचा ग्रंथ आहे. तत्कालीन महाकवी होमर, इक्लीस, सोफाक्लीस यांसारख्या विख्यात नाटककारांची नाटके, प्लेटोचे गद्य साहित्य यांच्या चिकित्सक अभ्यासातून त्याने आपले साहित्य सिद्धांत मांडले.
ॲरिस्टॉटलने आपल्या गुरूचेच Art Imitates Nature हे तत्त्व स्वीकारले. मात्र या तत्त्वाची मांडणी करताना ॲरिस्टॉटलने अगदी टोकाचे निष्कर्ष काढून दाखवले. काव्यामुळे नैतिक अधःपतन होण्याऐवजी माणसाच्या चित्ताचे शुद्धीकरण आणि उदात्तीकरण होते. असा सिद्धांत प्रस्थापित करून त्याने प्लेटोप्रणित अनुकृती सिद्धांताचा चेहरामोहराच बदलून टाकला. प्लेटोने कलावंत हा बाह्यसृष्टीचे अनुकरण करत असतो असे म्हटले आहे. हे अनुकरण अर्थातच अज्ञानजन्य, खोटे असते. म्हणूनच प्लेटो कवी आणि लेखकांचा तिरस्कार करतो. ॲरिस्टॉटलने या विचारसरणीचे खंडन करून अनुकृती सिद्धांताला वेगळी बैठक प्राप्त करून दिली.
अनुकृती सिद्धांताच्या मागील मूळ तत्त्व म्हणजे कला या प्रकृतीची अनुकृती असतात (Art Imitates Nature ) हे आहे. यातील प्रकृती म्हणजे जड व बाह्यसृष्टी आहे. प्रत्येक वस्तू विकसित झाल्यावर जशी दिसेल वा जशी असेल तिला प्रकृती असे म्हणतात. असे पूर्ण विकसित रूप हेच या वस्तूचे आदर्शरूप असते. पण त्यात अडथळे निर्माण होत असल्याने प्रगतीत अडथळा निर्माण होतो. कलावंत हे अडथळे दूर करून आपल्या निर्मिती प्रक्रियेच्या जोरावर आपल्या कलेत त्या वस्तूला पूर्णत्त्व देण्याचा प्रयत्न करतो. म्हणजेच कलावंत एक प्रकारे वस्तू तिच्या आदर्श रूपात प्रकट करत असतो. कलावंत एकप्रकारे सृष्टीच्या निर्मितीचे अपूर्ण राहिलेले कार्य पूर्ण करतो. या दृष्टीने कलावंत सृष्टीत जे चांगले आहे किंवा जे चांगले असायला हवे त्याचे अर्थात शिवाचेच अनुकरण करत असतो.
ॲरिस्टॉटलने या अनुकृतीचे काही विशेष सांगितले आहेत. त्यांच्या मते काव्यातील अनुकृती व्यक्तीचे वा वस्तूचे अंतर्बाह्य दर्शन घडवत असते. काव्यामध्ये बाह्य जगातील वास्तवापेक्षा त्याच्या प्रतीयमान रूपाचे अनुकरण अधिक होते. वस्तू कशी आहे यापेक्षा ती कशी असू शकते किंवा ती कशी असायला हवी याचे काव्यात होणारे अनुकरण महत्त्वाचे असते. ॲरिस्टॉटलच्या मते कलेत वा काव्यात तीन रूपाचे अनुकरण केले जाते. ही रूपे पुढीलप्रमाणे :-
१) प्रतीयमान रूप : प्रतीयमान रूप म्हणजे वस्तूचे किंवा व्यक्तीचे कलावंताला प्रतीत होणारे रूप.
२) संभाव्य रूप : संभाव्य रूप म्हणजे वस्तूचे किंवा व्यक्तीचे जसे रूप असू शकते असे रूप.
३) आदर्श रूप : आदर्श रूप म्हणजे वस्तू किंवा व्यक्ती आदर्श रूपात जशी असावी ते रूप.
ॲरिस्टॉटलने ही रूपे मांडत असतानाच सर्जनशील अनुकृतीशीलता (Creative Imitation)महत्त्वाची मानली आहे. त्याच्या दृष्टीने अनुकृतीचे माध्यम, अनुकृतीच्या वस्तू आणि अनुकृतीच्या पद्धती यामुळे ललित कलाकृतींमध्ये परस्पर भिन्नता निर्माण होते. म्हणून प्रत्येक कलाकृती हा अनुकृतीचा विशेष प्रकार असते. त्याची अनुकृतीची कल्पना प्लेटोपेक्षा वेगळीच आहे. ललितकलेतील अनुकृती ही विवक्षिताची अनुकृती नसून विश्वात्मकाची अनुकृती आहे असे ॲरिस्टॉटलचे मत आहे. या विश्वात्मकाच्या प्रत्ययाने होणारे विचारशील आत्म्याचे समाधान हे त्या ललितकलेचे – अनुकृतीचे प्रधान उद्दिष्ट आहे. साहित्यकृतीतील वैश्विकता किंवा वस्तुनिष्ठा हे त्या साहित्यकलेचे वैशिष्ट्य असते. कलावंतालाच ते  निर्माण करण्याचे श्रेय असते. साहित्यातील मानवी मताची आणि जीवनाची तीव्र अनुभूती ही कलावंताची सर्जनशील निर्मिती असते. ती प्लेटोला जाणवते तशी अनुकृतीची अनुकृती नसून ती साहित्यकृतीतून विश्वात्मक सत्य उलगडते. एखाद्या ऐतिहासिक सत्यापेक्षाही ते महत्त्वाचे असते. असे ॲरिस्टॉटलचे मत आहे.
प्लेटो आणि ॲरिस्टॉटल यांनी मांडलेला अनुकृती विचार आकृतीच्या स्वरूपात पुढीलप्रकारे दाखवता येतो.
प्लेटो सुताराच्या पलंगाला उपयुक्त मानतो. तर ॲरिस्टॉटल कलाकाराच्या पलंगाचे मोल विशेष मानतो. पलंगपणाच्या वास्तवाला साकार करण्याच्या दृष्टीने ॲरिस्टॉटलच्या अनुकृती सिद्धांताची कल्पना अधिक ग्राह्य मानली आहे. कलावंत-प्रतिभावंताचा पलंग हा सुताराच्या पलंगापेक्षा निश्चितच पलंगपणाच्या कल्पनेजवळ जाणारा आहे. प्लेटोने कला म्हणजे केवळ अनिकृतीची अनुकृती मानली तर ॲरिस्टॉटलने त्याला सर्जनशील अनुकृतीची संज्ञा दिली. मनुष्य स्वभाव, मानवी मन आणि मानवी जीवन, संवेदना यांचे सर्जनशीलतेच्या पातळीवरून केलेले हे अनुकरण सर्जनशील अनुकृतीवादात ॲरिस्टॉटलला अभिप्रेत आहे.
वर्ग:१० जानेवारी २०१८ कार्यशाळा वर्ग:प्राचीन ग्रीक साहित्य वर्ग:तत्त्वज्ञानविषयक संकल्पना