cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
သိပ်ဂၠိပ် မေထုန်
ဓမ္မတာ
ပရေင်ဆက်ဆောံလိင်ကာမဂှ် နကဵုသဘာဝမ္ဂး ဒှ်အရာ သွက်ဂွံ ဂလိုင်ပတိုန် မဗဳဇကောန်မၞိဟ်ရ။ ဆဂး ကောန်မၞိဟ်တအ်ဂှ် နွံကဵု ဒ္ဂေတ်လၟေတ် မဆေင်ကဵု ပ္ဍဲအရာလိင်ဏအ်တုဲ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာတအ်ကီု သီုကဵု သၞောဝ်ဍုင်ဂှ် ဖျေဟ်လဝ် စဳပၞောန် သၞောဝ်ဥပဒေရ။ သၞောဝ်ဍုင်လ္ၚဵု ဒ္ဂေတ်ဘာသာလ္ၚဵုတအ်မ္ဂး စဵုဒၞာ ဖျေဟ်လဝ် စဳပၞောန် ဆက်ဆောံလိင် ဗီုလဵုမ္ဂး လုပ်သၞောဝ်တုဲ ဆက်ဆောံလိင်ဗီုလဵုမ္ဂး ဟွံလုပ်ကဵုသၞောဝ်ရ။ အတိုင်ဝင်မ္ဂး ပရေင်စဵုဒၞာ မဆေင်ကဵု လိင် ကၠာအိုတ်ဂှ် စဵုဒၞာ ဝစ္စလိင် ရ။
လိင် ဗတိုက်
ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ဖျေဟ်လဝ် ပ္ဍဲကဵုသၞောဝ် မၞိဟ်အာယုက်မူစိမ္ဂး အခေါင်ဆက်ဆောံလိင်ဂွံတုဲ မၞိဟ်အာယုက်ဇၞော်ကဵု အာယုက်ဍောတ် အကြာဂလိုင်လဵု ဆက်ဆောံလိင်မ္ဂး လုပ်သၞောဝ်ဂှ်လေဝ် ဖျေဟ်လဝ်ကီုရ။ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး ဖျေဟ်လဝ် ပ္ဍဲသၞောဝ် အာယုက် ၁၆ သၞာံ ကဵု ၁၈ သၞာံဂၠိုင်ကီုလေဝ် ဍုင်လ္ၚဵုမ္ဂး ကဵုလဝ်အခေါင် နူ ၁၂ သၞာံတုဲ ဍုင်လ္ၚဵုမ္ဂး ၂၀ သၞာံတုဲဟေင် မကဵုအခေါင်လေဝ် နွံကီုရ။ ပွမဆက်ဆောံလိင် ကုမၞိဟ်အာယုက် သၟဝ်မပိုင်ခြာလဝ်မ္ဂး ၜိုန်ရ မၞိဟ်ဍောတ်ဂှ် စိုတ်တုပ်ကီုလေဝ် ဒှ်ဒုဟ် ပလီုကောန်သမ္ဘာရ။ Robert Francoeur ဗၟံက်ထ္ၜး "ပ္ဍဲအခိင် ကိုပ်ကၠာ ၁၉၇၀တအ်မ္ဂး ပလီုကောန်သမ္ဘာဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဆၜိုတ် အရာမဆက်ဆောံလိင် အင်္ဂဇာတ်-ယောနိ ဟေင်ရ။" Authors Pamela J. Kalbfleisch ကေုာံ Michael J. Cody ဟီု ဆက်ဆောံလိင်ဂှ် ယဝ်ရ ကံက်အဓိပ္ပါယ် အင်္ဂဇာတ်-စုတ်-ယောနိ မ္ဂး ပလီုကောန်သမ္ဘာလေဝ် အရာမကဵုပအတေင် အင်္ဂဇာတ် ကဵု ပၠုပ်စုတ် ပ္ဍဲ ယောနိတအ်ဂှ်လေဝ် ဒှ် ပလီုကောန်သမ္ဘာကီုတုဲ ပရေင်မဖန်ဇန်တၞဟ် မဆေင်ကဵုလိင်တအ်ဂှ် ဟွံလုပ်လၟိဟ် ပလီုကောန်သမ္ဘာရ။ ညးတအ် ဆက်ဟီုပၠန် "ယဝ်ရ ကံက်အဓိပ္ပါယ် ဆက်ဆောံလိင်ဂှ် ဒှ်အရာ အကြာ အင်္ဂဇာတ် ကဵု ယောနိ ဟေင်မ္ဂး ဆက်ဆောံလိင် မပ္တံကဵု ဝစ္စလိင်၊ မုက္ခလိင်တအ်ဂှ် နကဵုသၞောဝ် ဟွံလုပ်လၟိဟ် ပလီုကောန်သမ္ဘာရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အရာဝွံ ဆေင်စပ်ဒၟံင် ဗီုလဵု မကံက်အဓိပ္ပါယ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဂှ်ဟေင်ရ။" Ken Plumber ဟီု ပွံက်အဓိပ္ပါယ်သၞောဝ် "မဆေင်ကဵု ပလီုကောန်သမ္ဘာဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵုဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် အရာမဒှ် အကြာ အင်္ဂဇာတ် ကဵု ယောနိ သၟးဂၠိုင်ရ။ တုဲပၠန် "ပရေင်ပကီုပရာပ်လိင် နကဵုဗီုပြင်တၞဟ် မပ္တံကဵု မုက္ခလိင်၊ ဝစ္စလိင်တအ်ဂှ် ဒှ်ရာဇာဝတ် ဟွံသကာတ်မြဟ် ညံင် ပလီုကောန်သမ္ဘာရ။"
သၞက်ကရောဲ ကေုာံ ပရေင်ကၠောအ်က္ဍဘဝ
ပွမဆက်ဆောံလိင်ဂှ် နကဵုအခိုက်ကၞာ ဒှ်လစှ်ေ သၞက်ကရောဲ (ဝါ) ဒက်သ္ၚိကၟိန်တုဲ ပွမသၞက်ကရောဲ (ထပ်တဲ)ဂှ် ဒှ်အရာမဒက်မိတ် ပံင်တောဲ ပ္ဍဲကိစ္စဆက်ဆောံလိင်မွဲရ။ ပရေင်ဆက်ဆောံလိင် အကြာ ပွံင် မဖျေဟ်လဝ်ဒၞာဲၜါဂှ် ဒှ်အရာမလုပ်အဝေါင်သၞောဝ်မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ်၊ ဘာသာ နူကဵု အခိင်ခေတ်ဝင်တေအ်ကီု သီုကဵု စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ်၊ ဗွဲတၟေင် မၞိဟ်တြုဟ် ကလိဂွံ အခေါင်ဆက်ဆောံလိင် ကုသမ္ဘာဇကုရ။  စဵုကဵု ၂၀ ဗွဝ်ကၠံလပါ်အိုတ်ဂှ် ပ္ဍဲသၞောဝ်ဥပဒေ ပလီုကောန်သမ္ဘာဂှ် တၠသ္ၚိဂှ် ၜိုန်ရ ပၠံင်ဆက်ဆောံလိင် ကုသမ္ဘာဇကု အတေင်ကီုလေဝ် ဟွံဒှ်ဒုဟ် ပလီုကောန်သမ္ဘာရ။ Author Oshisanya, 'lai Oshitokunbo ဟီု ၂၁ ဗွဝ်ကၠံစဂှ် အခေါင်လတူညးဗြဴ ပစၟတ်သမ္တီကၠုင်တုဲ အခေါင်တၠသ္ၚိ လတူသမ္ဘာလေဝ် ပြံင်လှာဲကၠုင်ကီုရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ၜိုန်ရ စှ်ေလဝ်ဒၞာဲ (ဗြဴကဵုတြုဟ်)ကီုလေဝ် ယဝ်ရ ညးမွဲလပါ် ပၟိက်ဆန္ဒဟွံမဲ၊ ဟွံတီမွဲသာ် ဆက်ဆောံလိင်မ္ဂး ဒှ်ဒုဟ် ပလီုကောန်သမ္ဘာရ။
ကအ်တာ၊ ကွာန်
ကွာန်ကအ်တာ ဝွံ ဒှ်ကွာန်မန် နွံပ္ဍဲ ("16.597054N, "97.896126E") တွဵုရးဍုၚ်ကရေၚ်၊ ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်ရ၊၊ ဇမၞော်ကွာန်ဂှ် သီုဖအိုတ် နွံၜိုတ် 0,02 mi2 ရ၊၊ ကွာန်ကအ်တာဝွံ နွံဗီုပြၚ်ညံၚ်ခၟာဲစာၚ်တုဲ ဘာလကျာ်ဂှ် နွံလပါ်ကွာန်ရ၊၊ ပ္ဍဲဘာလကျာ်ဂှ် နွံကဵု ကျာ်စေတဳ ဍာ်ကၟာဇၞော်မွဲရ၊၊
ဘာလကျာ်ဂမၠိုၚ်
မၞိဟ်ဇေတ် ဟွံထောံဂကူ မြမောဝ်ဇေတ် ဟွံထောံသၟူ" တဝှ်ဝွံ ဇၟာပ်ပ်တၠပညာ ထိုၚ်သးတဴအိုတ်ရ။ သတ်တိရစ္ဆာန် မပ္တံကဵုကၠဵုတံ မၚ်မွဲကၠုၚ်ဂကူကၠဵုဂှ် ပ္ဍဲသုတ်ဇာတ်နိပါတ် နဒဒှ်သာဓက ဂွံဆဵုညာတ်ကေတ်မာန်ရ။ သတ်မတွံဂး မၞိဟ်ဂှ် ဂမြၚ်ညာဏ် ပြဲသၠုၚ်လ္တူနူတိရစ္ဆာန် ကၠံဆ လ္ၚီဆ ဟွံကတုဲ တာလျိုၚ်မၚ်မွဲဂကူ ဘာသာ သာသနာဂှ် ဗွဲမပြေပြံၚ် ဟွံယိုက်ဂၠေၚ်မ္ဂး ယုတ်မာလ္တူနူ တိရစ္ဆာန် ကၠံဆ လ္ၚီဆဟွံကဂှ် သ္ဒးကၠိုဟ်လဝ်ထေက်ရ။
ဂကူကၠဵုဂှ် ရမျာၚ်ကၠဵုဟေၚ်လေပ်ရ။ ရမျာၚ်ဗ္ဂဲ ရမျာၚ်ချေံဍေံဗြုဟွံလေပ် ဂကူမန်ဂှ် မူရဴရမျာၚ်မွဲ သ္ဂောံဗြုရော? လိက်ပတ် ယေန်သၞာၚ် အရေဝ် ဝေါဟာ ဘာသာဇကုဟွံလေပ် ဟွံမၚ်မွဲ ဟွံဟီုမ္ဂး မၞိဟ်မဖှ်သာ်ဂှ်ကဵု ကၠဵုညးဂှ်ခိုဟ်ရော ဗစာရဏာအိုတ်ညိ။
ကျာ်စေတဳ
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
တၞံခရေတ်သမာတ်
တၞံခရေတ်သမာတ် လဒေါဝ်ဍုင်
စတမ်နူ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ် တၞံခရေတ်သမာတ် ပ္ဍဲလဒေါဝ်ဍုင် ဒၞာဲမၞိဟ်တအ် မအာကၠုင်ဂၠိုင်ဂှ် ဇၟာပ်မစိုပ် အခိင်ခရေတ်သမာတ်မ္ဂး ပစူတၞံခရေတ်သမာတ်အိုတ်ရ။ ဥပမာ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် တၞံခရေတ်သမာတ်ဍုင် (National Christmas Tree) စပစူကၠုင် နူသၞာံ ၁၉၂၃ ရိုဟ်ဒဒှ်သၞာံ ပ္ဍဲကဵု သ္ၚိဗတာင်သမတရ။
သုအေတ် ဂဇသေနဳ၊ ဒံက်တာ
ပရေင်မင်မဲဂကူ
Access to education for migrants is limited in Thailand who still face some restrictions, mainly due to language problems. The migrant school is a good chance for migrants to learn Thai so they can gain access to more education in Thailand. (A GREAT HONORING AND BIRTDAY OF DR. SU-ED AT BANMigrant education continues despite limited support (Reported by Cham Toik, Kaowao: October 16, 2006)
ပ္တိတ်ထောံပၟတ်သောကနူဇကုညိ
ပ္တိတ်ထောံပၟတ်သောကနူဇကုညိ
မ္ၚဵုစဝ်ကပေါဝ်
ဟလ်လဳဒေ မသ္ၚေဝ်လ္ၚတ်
ပြဝေဏဳ ဗီုမကၠောန် မ္ၚဵုစဝ်ကပေါဝ်ဝွံ ကၠာနူ ရဝ်ဗေရ်တ် ဟလ်လဳဒေ (Robert Halliday) ဟွံဂွံ ချူပကောံ ပရူအခိုက်ကၞာ ဗီုမံၚ်စံၚ် ဂကူမန် နူဍုၚ်မန် ကေုာံ ဍုၚ်သေံ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၇ တေအ်ဏီဂှ် ပ္ဍဲကဵုလိက်ဂမၠိုၚ် ဟွံဂွံဆဵုကေတ်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ အခိုက်ဝွံ မန်ပိုဲ စၠောအ်ကၠုၚ်တဲ နကဵုမကၠောန်နတဲ အဆက်ဆက်ဟီုဂွံရ၊၊
ပိုဲဂွံဆဵုကေတ် သဘၚ်ဂှ် စပ္ဍဲအခိၚ် တ္ၚဲမစမံက်တိုန်၊ မန်တအ်ဟီု အခိၚ်တ္ၚဲယိုက်မုက်၊၊ ပိုဲလုပ်အာဗဵုဂှ် အခိုက်ဏအ် မန်တအ် ကော်စ စဝ်ကပေါဝ်၊၊ ဗီုဏအ်ကီု ပ္ဍဲဗၟာ ＂ကၚ်ပွန်းတပ်＂ ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ၊၊ စဝ်ကပေါဝ်ဂှ် ညးကၠောန် ကြဴနူ ကောန်ၚာ် ကတဵုဒှ်မၞိဟ်တုဲ ခြာဟွံလအ်ရ၊၊ ဆဂး ဗွဲမဂၠိုၚ် နတဲဂှ် မလေပ်ကၠောန် အခိၚ်မကိတ်ညဳ ကုညးတအ်ရ၊၊ လဆောဝ်မ္ဂး မိကောန်ၚာ်ဂှ် ကလိဂွံအာ ကောန်မွဲပၠန်တုဲ ကောန်ၜါဂှ် ပကောံတုဲ ကၠောန်ပ မွဲအလန်ဓဝ်လေဝ် နွံကီုရ၊၊ လဆောဝ်မ္ဂး ကောန်ၚာ်ပိ မွဲအိန်ထံၚ် ကၠောန်မွဲစွံလေဝ် နွံကီုရ၊၊ လဆောၚ်မ္ဂး ပံၚ်ညးသကအ် ကုသ္ၚိတၞဟ်တုဲ မကၠောန်မွဲစွံလေဝ် နွံကီုရ၊၊ ပ္ဍဲတ္ၚဲဏအ် ကောန်ၚာ်သီုဖအိုတ် ၁၂ သွက်ဂွံ စဝ်ကပေါဝ် ရ၊၊
The three children were now brought forward and beginning with the eldest each was bathed by the midwife pouring the water from the chatties on the head and then rubbing down with her hands as the water ran down the child’s body, and muttering a prayer the while. Although I stood as close to her as possible I could not make out her words. With a pair of scissors she then cut off the ends of the long hair on the child’s crown. In the case of the little baby just short ends of the hair were snipped. The ends of hair were placed on the tray ontaining the oil, pastes and perfumes. From this tray too held up by the mother the midwife took the cosmetics to smear and perfume the child’s head and body. She also helped herself to the betel hewing materials on the tray as her need required. A necklet of cord was put over the head of each child. This I took to be the paritta cord or charmed thread for protection. In the case of one child a neighbour woman came forward to take the place of grandmother, no grandparent being available, though whether dead or merely not living in the village I did not learn. Each child in turn was bathed from its own chatties and beautified by its own cosmetics.
ပသေက် ကောန်ၚာ်
နူကဝ်တန်ပထမ ဗြီုရောၚ်ညးပပြာကတ်၊၊ မှာဗြီုအစာမွဲအဴ ရပ်တဴမၞိက်ရတ်၊၊ ဇၟာပ်ခၟကာလလျတ် မၞိက်ရတ်မနွံကဵုကြဳဇှ်၊၊ ဘောဇိုန်မနွံကဵုရှ် တၟေၚ်တၟဟ်ပ္ဍဲခၟ၊၊ ဘုတ်ိပဓါတ်ပန်ရ မၚ်မွဲခၟရဟေၚ်၊၊ အိုတ်သီုဒေဝတဴ က္သူကၞေၚ် မၚ်မွဲသီုညးမသုန်၊၊ ဖဵုအဲဍိက်ရဴဂဴတုန် နွံဂုဏ်ဇၞော်တေဇ၊၊ ပရေၚ်နူမူလ ဗြီုရောၚ်ညးမတ္ၜကၠာ၊၊ ပိုဲဍိက်ပ္ဍဲလိုက်ဗာ ဒးပဗက်ကၠုၚ် ဒဵုလၟုဟ်ဝွံရ၊၊ နူမွဲဒဵုပေၚ်ရ က္ၜအာသှ်ပ္တဴအာ၊၊
သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်
ပ္ဍဲအခိုက် စဝ်ကပေါဝ်မန်ဂှ် လ္ၚတ်ရံၚ် ကပေါတ်အရပ်အရာဂမၠိုၚ် ကေုာံ မၞိဟ်မရေၚ်တၠုၚ်တအ်မ္ဂး
ဍာ်မိတ် မိတ်ဂှ် နဒဒှ် ဂဥုဲ မမာန်ဇၞး စၟနာနာသာ်တုဲ ပ္ဍဲစၞစကီု၊ ဇကုဂိဂေၚ်ကီု ကောန်အာရှတအ် စကာကၠုၚ်ဒၟံၚ် သၞာံမဂၠိုၚ်ကဵုလ္ၚီရ၊၊ ကုညးဗြဴမတိတ် နူသ္ၚိပၟတ်တအ်လေဝ် တၞဟ်န မဂွံစဵုဒၞာ ညံၚ်စၟဟွံဂွံလုပ် (ဝါ) ညံၚ်သရဂွံစိန်ပြဟ်တုဲ မလေပ်လံက်မိတ်ရ၊၊ တုဲပၠန် ပ္ဍဲကဵု အခိုက်ပြဝေဏဳအိန္ဒိယ ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂှ်လေဝ် စကာကၠုၚ် မိတ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ကဵုဒၞာဲကီုလေဝ် ပ္ဍဲအရာမဆေၚ်ကဵု သဘၚ်မကတဵုဒှ်မၞိဟ်ဂှ် ညးစကာလဝ်မိတ်ဂှ် ဟွံဂွံဆဵုရ၊၊ စကာပၠန်ရ ဗီုပြၚ် ဟွံတုပ် ကုမန်ရ၊၊ ရံၚ်ကဵု ဗီုမစကာကၠုၚ်မိတ် ဒၞာဲတၞဟ် ကေုာံ အာနိသံသမိတ်တုဲ မစကာဍာ်မိတ် ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ်ဂှ် တၞဟ်နမဂွံစဵုဒၞာ ညံၚ်စၟဟွံဂွံလုပ် ပ္ဍဲဇကုကောန်ၚာ် ဒှ်မာန်ရ၊၊ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် ကောန်ဂကူမန် အခိၚ်တမၠာတေအ် ဖုံဍာ် ကောန်ၚာ် မၜံၚ်တၟိတၟိမ္ဂး တၞဟ်န ဗံၚ်လုတ် ဟွံဂွံအုဲ (ဝါ) တၞဟ်န စၟဟွံဂွံလုပ် ပ္ဍဲဇကုကောန်ၚာ်တုဲ ပ္ဍဲဍာ်ဂှ် ညးစုတ်မိတ် ဒှ်မာန်ရ၊၊
ဝေါဟာရ ဗေဒသဏ္ဌာန် တၞး
ဗွဲသၟဝ်ဝွံ မဒှ်အရာ မပံက်ပွံက် ယၟုဝေါဟာရ ပ္ဍဲအရာမစကာ ကာလ ဗၟံက်ထ္ၜး ဗီုသဏ္ဌာန် တၞးဆု တၞံဆုဂမၠိုင်ရ၊၊ တၞးဆုတအ်ဂှ် လ္ၚဵုရံင်ကြပ်တုပ်ကီုလေဝ် တၞးဆုတအ်ဂှ် မွဲတၞးကဵုမွဲတၞး ဗီုသဏ္ဌာန်ဍေဟ် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ၊၊ တၞုင်တၞးတအ်ဂှ် လ္ၚဵုမ္ဂး ဒှ်ဗီုဓမ္မတာ၊ လ္ၚဵုဗီုဓမ္မတာဟွံသေင်၊ လ္ၚဵု ကလိတ်တုဲ လ္ၚဵု မၞုံကဵုကသော်၊ လ္ၚဵုဓရအ် လ္ၚဵု မၞုံကဵု ဇလ မြဴသာ်ဝွံ ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ၊၊ တၞဟ်နဂွံပါ် ဗီုသဏ္ဌာန်တအ်ဂွံတုဲ ကဵုလဝ်ယၟု အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ၊
ဗီုပြင်တၞး ကေုာံ သၠတၞး(Leaf and leaflet shapes)
အရာတၟေင် ကေုာံ ဗီုပြင် တၞးတအ်ဂှ် ဒှ်အရာ သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ ဗၟံက်ထ္ၜး ပါ် ဂကူတၞံဆု နာနာတအ်ရ၊၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဗီုပြင် သဏ္ဌာန်ပ္ကဴတအ်လေဝ် စကာ ပ္ဍဲအရာ မပါ်စၟတ်သမ္တီ ဂကူတၞံဆုတအ်ကီုရ၊၊
ဟဝ်ချဳမေန်
ပထမ အဝဲ
အပါညးဂှ် ဒှ်တၠပညာလပါ် သာသနာကောန်ဖူတုဲ ဒှ်အစာဘာမွဲတၠရ။ ဗွဲကြဴ ညးဂွံဒှ် နာဲဗစာ သၟိင်တၠ ပ္ဍဲခရိုင်ဍောတ်တ်မွဲ မနွံယၟု Binh Khe (Qui Nhơn)ရ။ အပါညးဂှ် နကဵုဒုဟ် မစကာအဝဵုဗၠေတ်တ်တုဲ ဒးဒုင်ဖျေဟ်ထောအ် နူတာလျိုင်၊ ဟိုတ်နူ မဖျေဟ်ဒဏ် လေအ်ဒဏ် ၁၀၂ လစုတ် ကုမၞိဟ်ဒယှ် ပ္ဍဲဒေသမွဲတၠတုဲ ဟိုတ်နူဘဲဒဏ်လေအ်ဂှ်တုဲ မၞိဟ်ဒယှ်ဂှ် ဂွံမွဲၜါတ္ၚဲတုဲ ဒးချိုတ်အာရ။ နူဂှ် အပါညး မဂွံဒုင်ရုဲစှ် သွက်ဂွံလုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲကဵုရုင်အုပ်ဓုပ်ဍုင် မွဲဒၞာဲကီုလေဝ် ညးတေအ် ဟွံဒုင်တဲ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး နကဵုညး ညးဟွံမိက်ကၠောန် သွက်ပြင်သေတ် (ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ် နွံသၟဝ်ကဝ်လဝ်နဳ ပြင်သေတ်) ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဟဝ်ချဳမေန်ဂှ် နူကဵုဍောတ်တ်တေအ်ရ စုက်လုက်ဒၟံင် ကုပရေင်ဒစဵုဒစး အလဵုအသဳပြင်သေတ် ဟီုဂွံရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ညးတိုန်ဘာ မံင်ဘာ ပ္ဍဲပရေင်ပညာပြင်သေတ်၊ ညးတိုန်ဘာကဝ်လိက်Collège Quốc học ပ္ဍဲဍုင် Huế ရ။ ကောဒေအ်ညး Phạm Văn Đồng ကဵု Võ Nguyên Giáp လေဝ် တိုန်လဝ် ဘာဂှ်ကီုရ။ တုဲပၠန် Ngô Đình Diệm ဗွဲကြဴ ကတဵုဒှ် သမတ ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ် သၠုင်ကျာဂှ်လေဝ် ကေင်တိုန်လဝ် ဘာဂှ်ကီုရ။
ပဒတဴ ပ္ဍဲ ပြင်သေတ် အလန်ကိုပ်ကၠာ
ဗွဲကိုပ်ကၠာ၊ ပတှ်ေကေတ် ညးဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲအရာမထ္ၜးဆန္ဒ ဒစဵုဒစး ပရေင်သွံရာန်ဍိက် (anti-corvée) ပ္ဍဲဍုင် Huế ပ္ဍဲဂိတုမေ ၁၉၀၈ ပ္ဍဲအခိင် ညးမတိုန်ဒၟံင်ဘာ ပ္ဍဲကဝ်လိက် Collège Quốc họcရ။ ဆဂး နကဵုသက်သဳ နူကဵုဗဟဵုအာခိပ် (Centre des archives d'Outre-mer) မ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် ညးစတိုန်ဘာဂှ် ဒှ်ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၈ အဝ်ဂေတ် ၁၉၀၈ တုဲ မဒှ်အခိင် ကြဴနူကဵု ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ဒစဵုဒစး ပရေင်သွံရာန်ဍိက် မဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ၉-၁၃ ဨပြဳ ၁၉၀၈ ဂှ် ဂိတုဗွဲမဂၠိုင်ရ။
ညးတေအ် လုပ်ကၠောန်ကမၠောန် နဒဒှ် မၞိဟ်မရီုပ္ဍဲဖဴ ပ္ဍဲကဵု က္ၜင်ပၟတ်ပြင်သေတ် Amiral de Latouche-Tréville သွက်ဂွံအာ ပြင်သေတ်ရ။ က္ၜင်ဂှ် တိတ်နူ ပ္ဍဲ ၅ ဂျောန် ၁၉၁၁ တုဲ စိုပ် ဍုင်မာသေလ် (Marseille) ဍုင်ပြင်သေတ် ပ္ဍဲ ၅ ဂျူလာင် ၁၉၁၁ ရ။ တုဲက္ၜင်ဂှ် တိတ်အာ Le Havre ကေုာံ Dunkirk တုဲ ကလေင်လုပ်မာသေလ်ပၠန် ပ္ဍဲလဒေါဝ်ဂိတုသေတ်တေမ်ပါ။ ပ္ဍဲကာလဂှ် ညးတေအ် ပတိုန်လိက် သွက်ဂွံတိုန် ဘာပရေင်ပကင်ရင် ကဝ်လဝ်နဳ ပြင်သေတ် (French Colonial Administrative School)ရ။ ဆဂး လိက်ဂရင်ဗတီညးတေအ်ဂှ် ဒးဒုင်တးပါဲထောအ်ရ။ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ ညးတေအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံတိတ်တရဴဂေတ်ဂၠးတိ ပ္ဍဲကဵုက္ၜင်ဂှ်ရ။ နူသၞာံ ၁၉၁၁ စဵုကဵု ၁၉၁၇ ဂှ် ညးတေအ် ဂွံစိုပ်အာ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်
အဃော မကၠောန်ဒၟံင် နဒဒှ် ညးအရီုပ္ဍဲဖဴ လတူက္ၜင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၂ ဂှ် ညးစိုပ်အာ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်ရ။ နူသၞာံ ၁၉၁၂ စဵုကဵု ၁၉၁၃ ဂှ် ညးမံင်လဝ် နျူယံက် ပ္ဍဲဍုင်ဟာရ်လေမ် (Harlem) ကဵု ဍုင်ဗောတ်သတောန် (Boston) ဒှ်မာန်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးဟီု ညးလုပ်ကၠောန်ကမၠောန် နဒဒှ် မၞိဟ်ကၠောန်ကွာင် ပ္ဍဲဟဝ်တေဝ် ဖက်ကာဟု (Parker House Hotel)ရ။ သက်သဳ မဗဗိုန်ကဵု ဒဒှ်ရ ညးမမံင်လဝ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် လိက်တၞး မပလံင်ဗစိုပ်လဝ် ဌာနပကင်ရင် ကဝ်လဝ်နဳ ပြင်သေတ် (French colonial administrators) နကဵုစၟတ်တ္ၚဲ ၁၅ ဒဳဇြေန်ပါ ၁၉၁၂ တုဲ က္ဍိုပ်ရုပ်ဂှ် ကၠုင်နူ ဍုင်နျူယံက် (ပ္ဍဲလိက်ဂှ် ညးကဵုလဝ် လိက်စာ Poste Restante ပ္ဍဲ Le Havre တုဲကမၠောန်ညးတေအ်ဂှ် နဒဒှ် ကောန်က္ၜင်မွဲရ။) တုဲပၠန် ညးပလံင်လဝ် ပေါတ်သကာတ် ကဵု Phan Chu Trinh ပ္ဍဲပဴရေတ်၊ ပ္ဍဲဂှ် ညးချူလဝ် ညးကၠောန်ဒၟံင်ကမၠောန် ပ္ဍဲဟဝ်တေဝ်ဖက်ကာဟု။ စပ်ကဵု ဟဝ်တေဝ်ဖက်ကာဟုတုဲ ဒဒှ်ရ ညးတေအ် မကၠောန်လဝ်ကမၠောန် ပ္ဍဲဟဝ်တေဝ်ဂှ် လိက်စၟတ်သမ္တီ ဆမွဲမွဲကီု ဟွံမဲရ။ တုဲပၠန် ညးဟီုလဝ် ညးလုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲသ္ၚိသေဌဳမွဲ ပ္ဍဲဗြောက်လေန် (Brooklyn) အကြာသၞာံ ၁၉၁၇ ကဵု ၁၉၁၈ တုဲပၠန် ကမ္မဏဳ General Motors နဒဒှ် မၞိဟ်မာန်နေဂျာမွဲရ။  တုဲပၠန် ပ္ဍဲအခိင်ညးမပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်ဂှ် ညးဂွံအဆက် ကုသၟာဆာန်ဂကူကိုဝ်ရဳယာတအ်တုဲ လညာတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကြံင်မ္ၚိုဟ်ကၠုင် ပ္ဍဲညးရ။ Sophie Quinn-Judge ဟီု အရာဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာမထေင်ကေတ်ရ။  တုဲပၠန် လညာတ်ရဲဒစဵုဒစး သွက်အခေါင်အရာအာဖရိက မကော်ဂး (Pan-Africanist) ဂှ်ကီု မၞိဟ်လမ္စံက်အမေရိကာန် Marcus Garvey လေဝ် ညးတေအ် ကေင်စုက်လုက်လဝ်ကီုတုဲ ညးတေအ် ကေင်အာတိုန်လဝ် ကောံဓရီု ပ္ဍဲဂကောံသၠုင်ပတိုန်အခေါင်နေဂရဝ် ဂၠးကဝ (Universal Negro Improvement Association)ကီုရ။
ဘာပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ပြင်သေတ်
နူကဵုဂကောံဂှ် ပသဘင်သဳကၠဳဇၞော်မွဲတုဲ ပလံင်ဗစိုပ်လိက် ကုဍုင်ဂကောံမဟာမိတ်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဗြိတိန် Georges Clemenceau ကေုာံ သမတအမေရိကာန် Woodrow Wilson တအ်ရ။ ဟိုတ်နူညးတအ် ဟွံကလိဂွံအခေါင် သဳကၠဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကုပြင်သေတ် ပ္ဍဲဍုင်ပြင်သေတ်တုဲ သွက်ဂွံဆက်လုပ်ပေါဲဗတိုက်ဗၠးၜးဂှ် ညးတအ် ရုဲစှ်ပတိုန် ဟဝ်ချဳမေန် နဒဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် မထ္ၜးစဂတ သွက်ဂွံဆက်လုပ်ပေါဲဗတိုက် ဖအိုတ်ဖအး သၞောဝ်ဝါဒကဝ်လဝ်နဳ ပ္ဍဲဍုင်ဝဳယေတ်နာမ်ရ။ စနူဂှ်တုဲ ဒုင်ယၟုဟဝ်ချဳမေန်တုဲ ညးတအ် ပ္တိတ်လိက်ရ။ မၞိဟ်မချူလိက်ဂှ် ဇေတ်တ်ဂှ် ဒှ် Phan Văn Trườngရ။ ခြာဟွံလအ်ဂှ် ဟဝ်ချဳမေန်ဂှ် မၞိဟ်ဂမၠိုင် မတီလဝ် နကဵုယၟု Nguyễn Ái Quốc ရ။ နကဵုယၟုဏအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲအခိင်ညးမဒုင်သၟာန်သွဟ် ကုလိက်ပရိုင်ကြုက် ပ္ဍဲကဵု ဂိတုသေတ်တေမ်ပါဂှ်ရ။
ကအ်ဗိန်၊ ကွာန်
ထေရုပ္ပတ္တိ ဘဒန္တပညာဒဳပ ဗွဲခမၞောန်
ဒှ်ကၠုၚ် မူလဟိတဓရ၊ ဂကောံရာမညဓမ္မာစရိယ"ယၟု= ဘဒန္တ ပညာဒဳပ""ကွာန်၊ဘာ = ကအ်ဗိန် ဘာဇၞော်""ယၟုမိ၊ မ= နာဲဖျိုတ်၊ မိပျုက်""ကောဇာ= ၁၂၈၀- သၞာံ သၠးဂၠံဂဝ်""အာယုက်၊ သိက္ခာ၊ ဂိုဏ် = ၆၃၊ ၄၃၊ သုဓမ္မာ"
ယေန်သၞာၚ် အခိုက်ကၞာ
တ္ၚဲပသာ်ပေၚ် - သ္ဘၚ်ပလိုတ်ဇြဲဗောဓိ ကေုာံ ကဝါ်ကျာ်တြဲ (၂၈) ဇကု
ဟဝ်ချဳမေန်
ပရေင်ချဳဓရာင် သွက်သၠးပွး
၁၄ အဝ်ဂေတ် ၁၉၄၅ ဂှ် နကဵုဂကောံညးတေအ် ဝဳယေတ်မေန် အာဂတတုဲ ဒစဵုဒစး သၞောဝ်ကဝ်လဝ်နဳ ပြင်သေတ် မကော်ဂး ပၠန်ဂတးအဝ်ဂေတ် ပွိုင် ၜါသတ္တဟတုဲ ဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵုဍုင်ဝဳယေတ်နာမ် လပါ်သၟဝ်ကျာ၊ လဒေါဝ် ကေုာ သၠုင်ကျာ သီုကဵု ဍုင်ဟနောယ်ဂှ် သီဂွံတုဲ ညးဂွံဒှ် ဥက္ကဌ အလဵုအသဳယာယဳ (မကဵုယၟု ဍုင်ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဝဳယေတ်နာမ်) တုဲ လလောင်တြး သၠးပွး ဍုင်ဒဳမဝ်ကရေတေတ် ဝဳယေတ်နာမ် ရ။ ၜိုန်ရ ညးကဵု ဨကရာဇ်ဗဳယေတ်နာမ် ဗဴဒါဲ (Bảo Đại) လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ဟွံဆက်ဒှ် ဨကရာဇ်ရ ကီုလေဝ် အလဵုအသဳညးဂှ် ဍုင်လဵုမွဲကီု ဟွံစၟတ်သမ္တီရ။ ညးတေအ် အာတ်မိက် သမတအမေရိကာန် Harry S. Truman ဂၠိုင်ကဵုအလန် သွက်ဂွံထံက်ဂလာန် လတူသၠးပွး ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ် ကီုလေဝ် citing the Atlantic Charter, သမတအမေရိကာန် ဟွံကလေင်သွဟ်ရ။
ဍုင်ဒဳမဝ်ကရေတေတ် ဝဳယေတ်နာမ် မမံက်ဂတဝ်ကၠုင်
တုဲဂှ် ဂကောံဝဳယေတ်မေန် ပံင်တောဲ ကုဒပ်ပၞာန်ကဝ်လဝ်နဳပြင်သေတ်တုဲ ဗက်ဂစိုတ်မၞိဟ်မထံက်ဂလာန် ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဆာန်ဂကူဝဳယေတ်နာမ် ပ္ဍဲကဵု အခိင်အကြာ ၁၉၄၅-၁၉၄၆ တုဲပၠန် မၞိဟ်တရဝ်သကဳ (Trotskyist) တအ်ရ။ ရဲဝါဒတရဝ်သကဳ ပ္ဍဲဝဳယေတ်နာမ်ဂှ် ဟွံလုပ်ပြိုင်ပကာန် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မ္ၚးဍုင်ဇၞော်ဇၞော်ကီုလေဝ်၊ ဍုင်ဒကုတ်သၠုင်ကျာဂှ် ပါလုပ်ပြိုင်ပကာန်၊ ပ္ဍဲကဵုဍုင်သာဲဂေါန်ဂှ် ညးတအ် ဒးဒုင်ဆဵုဂဗ ပရေင်ပြိုင်ပကာန် ဇၞော်ဇၞော်ရ။ နူကဵု လပါ်မ္ၚးဂှ် ညးတအ် ဆဝ်မ္ၚုဟ် ညံင်ဂွံဒစဵုဒစး ပရေင်ကမၠောန် ကလေင်ဒက်ပတန် ကဝ်လဝ်နဳပြင်သေတ်ပၠန်၊ တုဲပၠန် ညးတအ် အာတ်မိက် ရုင်ကမၠောန်ဂမၠိုင် ညံင်ဂွံပအပ်ကဵု သၟာကမၠောန်တအ် ဗွဲမပြဟ်၊ တုဲပၠန် တိဗ္ၚတအ်ဂှ် ညံင်ဂွံပအပ်ကဵု ညးမလိင်ကၠောန်ဗ္ၚတအ်ရ။ က္ဍိုပ်သကိုပ်သဵုယှေဲလေတ် ပြင်သေတ် Daniel Guerin ကလေင်ချပ်ဂွံ ပရူဒဒှ် ညးတေအ် မဆဵုဂဗလဝ် ဟဝ်ချဳမေန် ပ္ဍဲပဴရေတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၆ တုဲ ညးအာတ်လဝ် ဟဝ်ချဳမေန် စပ်ကဵု ပရူ က္ဍိုပ်သကိုပ်ဝါဒတရဝ်သကဳ Tạ Thu Thâu ဂှ် ဟဝ်ချဳမေန် ကလေင်သှ်လဝ် "ဗွဲမတပ်တး" "Thâu ဂှ် ဒှ်ညးမဆာန်ဂကူ ဇၞော်ဇၞော်မွဲတုဲ ပိုယ်စိုတ်ဟွံခိုဟ် လတူညးကွေဟ်ဟ်ကီုရ။ ဆဂး တုဲဂှ် ညးတေအ် ဆက်ဟီု နကဵုရမ္သာင်ကြံင်င်မ္ၚုဟ်ဟ် ‘ညးလဵုဟွံဟီု ယဝ်ရ ဟွံဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုင်ဂၠံင်တရဴ အဲမဖျေဟ်လဝ်မ္ဂး သ္ဒးပလီုထောအ် သီုဖအိုတ်ရ။’"
Arthur Dommen တၟော်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ကာလပၞာန်ဂှ် ဝဳယေတ်မေန် ဂစိုတ်ထောအ် ညးဍုင်ကွာန် အကြာၜိုတ် ၅၀၀၀၀ ကဵု ၁၀၀၀၀၀ ဒှ်မာန်ရ။ ဆဂး Smedberg ထေင်ကေတ်မ္ဂး ညးဍုင်ကွာန် မဒးချိုတ်လဝ် အောန်နူ ၁၅၀၀၀၀ ဒှ်မာန်ရ။ ဒုင်သဇိုင် ကု တၟော် Dommen တုဲ Benjamin Valentino တော်ကေတ် ဟိုတ်နူပြင်သေတ်တုဲ ညးဍုင်ကွာန် မဒးချိုတ်အာဂှ် နွံအကြာ ၆၀၀၀၀-၂၅၀၀၀၀ ရ။
ဝေါဟာရအဘိဓါန်
ကနောတ်           = ကၞောတ်
ကရိ                        =ညးထ္ၜးဂၠံင်၊ ညးဗက်စိင်
ကလှဝ်                     =ဂၞကျာ်သၟီ၊ (ကတော်)
ကလိုအ်                    =ကၠောံ၊ ကလောံ
ကအ်ဗိုတ်၊ ကွာန်
ပရေၚ်ပညာ
ပ္ဍဲကွာန်ဝဝဝဝွံ နာဲဘာဗတောန်လိက်အလဵုအသဳ တန်သဇိုၚ်မူလ (၂) မတုဲ တန်လဒေါဝ် နွံမွဲရ၊၊
သဳဒ္စိတ်
ဗီုဂွံဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ်သဳဒ္စိတ်- ပါဠိမွဲဟာန်ကေုာံ အရထ
ကုကျာ်တြဲ မဒှ်တၠဂုဏ် ဘဂဝါ၊ မဒှ်တၠဂုဏ် အရဟံ၊ မဒှ်တၠဂုဏ် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဂှ် အဲဍိက်လ္ၚောဝ် ဗွဲမရှေ်သှေ်ရဴဂဴရအဴ။
သဳလသိက္ခာပိုဒ် မဒှ်ဟိုတ် မဝေၚ်ပါဲ နူကဵုပွမဗဵုကလၚ် လှေ်ဒယှေ် တိၚ်တိုက် အခိုက်တၞဟ်ဟ် မဒှ်ဒစုက်ဇလ သာသနာ ဟိုတ်မဝိဝိၚ် ဟိုတ်မာဲတဴ ပ္ဍဲကဵုစရၚ်ဓရ်ကုသဵုမတွံဂး ပွမစရှ်ဝက် ပ္ကဴသြဴ ပွမဗဗိုဟ် ကြကောတ် ပွမလံက်လေတ်လဝ် စၠန်အဂၠဴတံဂှ် အဲဍိက်ဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ် မၚ်မွဲလဝ် ဗွဲမဒးရးရအဴ။
သုညပရာန်
သင်္ချာပရာန်
တင်စၟတ်၊ ၇ ဒှ်အရာ လွိင်ဂစိုတ်အက္ခရ်/သံက်အလာံ။
မြေက်
ဂကူမြေက် မတဵုဒၟံင် ပ္ဍဲအမေရိကသၟဝ်ကျာ ကဵု ဥရဝ်ပတအ်ဂှ် ဒှ်ဂကူမြေက်မပါ်တိတ်ကၠုင် နူ Capsicum annuum မဒှ်ဂကူမြေက် မၞုံကဵုအသာ်ဗု၊ ဍာ်မိတ်၊ ဗကေတ်တအ်ဂၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၆ လၟိဟ်မပတိတ်မြေက် အလုံလိုက် နွံ ၃၄.၅ မဳလဳယာန်တာန်ဂှ် ၜိုတ်ကဝက်ဂှ် ပတိတ်နူဍုင်ကြုက်ရ။
ဂမ္စာဲ ဇရေင် ဥရဝ်ပ
ပ္ဍဲအခိင် ခရေတ်သတောပ်ဖါရ် ကဝ်လုမ်ဗုသ် Christopher Columbus ကေုာံ ကောန်က္ၜင်ညးတေအ် မစိုပ် ကာရ်ရိဗ်ဗေန် (Caribbean)ဂှ် ညးတအ် ဒှ်မၞိဟ် ကောန်ယူရဝ်ပ မဂွံစေပ်ရှ် မြေက်ကၠာအိုတ်ရ။ ညးတအ်ကော် မြေက် ပေပ်ပါရ် ("peppers") မြေက်ခမိဟ်၊ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး မြေက်ဂှ်လေဝ် ရိင်တုပ်ဒၟံင် ညံင်မြေက်ခမိဟ်ကီုရ။
မ္ၚဵုထပ်တဲ
မ္ၚဵုထပ်တဲ ( ဝါ ) မ္ၚဵုသၞက်ကရောဲဂှ် ဒှ်သဘင် မကၠောန်ဗဒှ် အတိုင်အခိုက်ကၞာ ညးၜါ ပံင်ပ္ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန် ဘဝသ္ၚိကၟိန် (ဝါ) ဘဝအိန်ထံင်ရ။ အခိုက်ဗီုပမ္ၚဵုထပ်တဲဂှ် မွဲဂကူကဵု မွဲဂကူ၊ မွဲဘာသာကဵု မွဲဘာသာ ဗီုပြင် မကၠောန်ကီု သီုကဵု ဗီုပြင် ကယျိုင်ကယျဝ်ဂမၠိုင် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။ ပ္ဍဲအခိုက်ကၞာ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး ညးၜါ ကဵုဂတိပါင် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲဂတ မၞိဟ်ဂလိုင် ဒဒှ်ရ ညးတအ် မၞိဟ်ၜါ စၟတ်သမ္တီ ရေင်သကအ် နဒဒှ် သမ္ဘာ ကဵု တၠသ္ၚိရ။ တုဲပၠန် ကဵုကေတ် ရေင်သကအ် နဒဒှ်တၟာဲတဲ ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵုသက်သဳမွဲမွဲ မပ္တံ ကဵုပ္ကဴ၊ လစိန် လှုဲလှာ်တအ် ဒှ်တမ်ရ။ ညးမစၟတ်သမ္တီ ဘဝအိန်ထံင် ညးၜါဂှ်လေဝ် အခိုက်ကၞာ မွဲကုမွဲ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။ အခိုက်ကၞာမန်မ္ဂး ညးမစၟတ်သမ္တီဂှ် ညးကော်စ ၝောအ်မၞိဟ်ဓရိုက် (မဂွံအဓိပ္ပါယ် မၞိဟ်ဇၞော်ပ္ဍဲအရာပ်)၊ မၞိဟ်ညးဂမၠိုင် မရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ ပ္ဍဲအရာပ်ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲဘာသာခရေတ်ယာန်၊ ဘာသာမုသေန်တအ်မ္ဂး ညးမဒှ်ဂအုပ်ဂိုဏ် (ဝါ) လကျာ်ခရေတ်ယာန် မဂွံလဝ် အဝဵု သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီတအ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မစၟတ်သမ္တီရ။ စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် သမ္ဘာတၠသ္ၚိတုဲ ညးၜါ လ္ၚောဝ်ကျာ် ဗွဲမဗဗွဲ ကုအခိုက်ဘာသာ ညးၜါဂှ်ရ။ အခိုက်မန်မ္ဂး ကလအ်ကျာ် ကလအ်ဓဝ် ကလအ်သင် ကလအ်မိမအစာ ကေုာံ ကဵုသမ္တီ ကလော်သ္ၚိရ။
ပါဲနူဂှ်တုဲ အခိင်အခါလဵု ညးမပကာမ္ၚဵုထပ်တဲဂှ်လေဝ် နွံပၠန်ရ။ ကောန်ဂကူမန်တအ် ရုဲစှ်လဝ် ပ္ဍဲပိဂိတု မတွဟ်ဂး ဂိတုပသာ်၊ ဂိတုက္ထိုန်၊ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် ပွိုင်ပိဂိတုဏအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဂိတုခိုဟ် ဂိတုပြဲအိုတ် ပ္ဍဲအရာမပကာ မ္ၚဵုထပ်တဲရ။ ပ္ဍဲပိဂိတုဏအ်ဂှ် အခိင်ကမၠောန် မပ္တံကဵု ကၠောန်ဗ္ၚဂှ် ဒှ်အခိင်သၠးရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မၞိဟ်ဇၞော်ဇၞော် ကောန်ဂကူမန်တအ် မဒးရုဲစှ်လဝ်ဂိတုတအ်ဂှ် ဒှ်မာန်ရောင် စှ်ေစိုတ်ရ။
ဝုတ်ဗၠာဲတအ် နဲဆက်ကဝေင်မိတ်ဒါန်
ဆဂးဂှ် ပၟိက်ဆန္ဒ ကောန်ဝုတ် ကောန်ဗၠာဲတအ် ဟွံမဲမ္ဂး နဒဒှ်မိမတအ် ဂွံစဳရေင်ပြုပြင်စ ဟွံမဲသက်က်ရ။ ကောန်ဝုတ် ကောန်ဗၠာဲတအ် မိက်ဂွံပတၠလျိုင်မ္ဂး ဗွဲကိုပ်ကၠာအိုတ် ဇကုကဵုဇကု ချပ်ဂၞန်စ ညးသ္ကအ်တုဲ မ္ဒးလဴပူစ ကုမိမၜါရ။ မိမတအ်ဂှ်လေဝ် အတိုင်အခိုက်ကၞာ ပြဝေဏဳမန်တအ် မနွံကၠုင် ပ္ဍဲကောန်မွဲမိဂှ် မွဲသၞာံၜါကာ မွဲသၞာံဓဝ်ကာမ္ၚဵုၜါ ညးတအ် ဟွံပ္တုဲရ။ ဆဂးဂှ် သၟိက်မိက်ဂွံပ္တုဲမ္ဂး မွဲတ္ၚဲဓရ် ပ္တုဲသီုၜါမာန်ရ။
ပွမသ္ပ မ္ၚဵုသၞက်ကရောဲ တ္ၚဲခိုဟ်၊ တ္ၚဲပရေအ်
(ခ)  ၂-မံက် သ္ပမ္ၚဵုမ္ဂး တြုဟ် ဒးချိုတ်ကၠာဗြဴ။
(ခ) ၂စွေက် သ္ပမ္ၚဵုမ္ဂး ခိုဟ်။
သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အခိုက်ပရေင်မၞိဟ်မန် နူပြဝေဏဳ မ္ၚဵုထပ်တဲ
(၁) ဒၞာဲမပမ္ၚဵုထပ်တဲ။ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပ္ဍဲအခိုက်ပြဝေဏဳ မ္ၚဵုထပ်တဲမန်ဝွံမ္ဂး ပိုယ်ဂွံဆဵုကေတ် မ္ၚဵုထပ်တဲဂှ် ကၠောန်ပ ပ္ဍဲသ္ၚိမၞိဟ်ဗြဴ (နကဵုခေတ်လၟုဟ် ကၠောန်ပ ပ္ဍဲၝောအ်ခန်လေဝ်နွံ၊ သာ်ဂှ်ဟွံသေင် ကၠောန်ပ ပ္ဍဲသ္ၚိမၞိဟ်တြုဟ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် ဗွဲမအောန်ကီုရ။) ဆဂး အတိုင်ပြဝေဏဳမ္ဂး ကၠောန်ပ ပ္ဍဲသ္ၚိမၞိဟ်ဗြဴတုဲ မၞိဟ်တြုဟ်ဂှ် ဒးမံင် ပ္ဍဲသ္ၚိမၞိဟ်ဗြဴ။ ဟိုတ်နူအကာဲအရာခေတ်ပြံင်လှာဲအာတုဲ ဟွံမံင်သ္ၚိမိမ မၞိဟ်ဗြဴကီုလေဝ် တၞဟ်နဂွံမင်မဲ အခိုက်ကၞာတုဲ အောန်အိုတ် ဒးမံင်ကၠုင် ပ္ဍဲသ္ၚိမၞိဟ်ဗြဴဂှ် ပွိုင် ထပှ်တ္ၚဲဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင်ဏီရ။
ဗီုမပမ္ၚဵုထပ်တဲ
မၞိဟ်တြုဟ် ကၠုင်စိုပ်တုဲ ညးၜါတုပ်စိုတ် မိမၜါလပါ်တုပ်စိုတ်တုဲ ကော်နင် မၞိဟ်ဇၞော်အရာပ် မကော်ဂး ၝောအ်မၞိဟ်ဓရိုက်တုဲ ကဵုပသက်သဳရ။ ရံင်ကဵု အခိုက်ဗီုယေန်သၞာင် ကောန်မၞိဟ် မဇၞော်မောဝ်ကၠုင်မ္ဂး သၞာံမလောန်ကၠုင်ၜိုတ် မလက်သၞာံပြင်င်တေအ် မၞိဟ်တအ် အတေအ်မွဲဓရိုက် အဏအ်မွဲဓရိုက် (ဝါ) အဏအ်မွဲကွာန် အဏအ်မွဲကွာန်ရ။ (ကွာန်ဂှ် ဇၞော်နူ ဓရိုက်) ပ္ဍဲမွဲဓရိုက်မ္ဂး မၞိဟ်အာယုက်ဇၞော်၊ မလေပ်တီကၠိုဟ်ခၠင် ပ္ဍဲအရာအခိုက်ကၞာ ပြဝေဏဳဂမၠိုင်၊ ဒ္ဂေတ်လၟေတ်ဂမၠိုင် နွံမၞိဟ်မွဲတၠရ။ မၞိဟ်ဂှ် မန်ပိုဲကော်စ ၝောအ်မၞိဟ် (ဝါ) ၝောအ်မၞိဟ်ဓရိုက် ရ။ မၞိဟ်ဂှ် ပစၟတ်သမ္တီ ညးၜါ နဒဒှ် တြုဟ်ဗြဴတုဲ ဒၠောအ်ဗ္တောန် လဴစ အခိုက်ကၞာ ပြဝေဏဳ ပ္ဍဲကွာန်ဇကု နွံဗီုလဵုရ။ ဗွဲကြဴ ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေဟိန္ဒူ မလုပ်စိုပ်ကၠုင်၊ ကြဴနူဂှ်ညိ ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေဗုဒ္ဓဘာသာ မလုပ်စိုပ်ကၠုင်တုဲ မဗှ်ဂါထာ ဘာသာသံသကြိုတ်/ပါဠိတအ်ဂှ် ပါလုပ်ကၠုင် ဒှ်မာန်ရ။ စပ်ကဵု မရပ်စပ်ဍာ် ပ္ဍဲကာမ္ၚဵုဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲအခိုက်ကောန်မၞိဟ် နူကဵုသၞာံ မဂၠိုင်ကဵုလ္ၚီရတုဲ အခိုက်မတုင်တဲ ပ္ဍဲဍာ်ဂှ် စေန်ဆက်ကၠုင် နူကဵုတမၠာတေအ် ဒှ်မာန်ကီုရ။ ပ္ဍဲအခိုက်မ္ၚဵုထပ်တဲဟိန္ဒူဂှ် စၞးဍာ်ဂှ် ညးတအ် စကာပၟတ်ရ။
ဇာတ်ဇၞော်စှ်
နိဿဲ
ပြကိုဟ်ဇာတ်ဇၞော်စှ် ကျာ်ဇၞော်အစွောံ
သုန်သူ
ပရူဝင်
ၜိုတ် အေဒဳ ၁၂ ဗွဝ်ကၠံဂှ် တၠပညာကြုက်လ္ၚဵုတအ် စဒှ်ကၠုင် သၠေဟ်ပၟာ ဒဒှ်ရ သုန်သူဂှ် ကေင်နွံလဝ်ဇေတ်တ်ရဟာရ။ ဗွဲတၟေင် ဟိုတ်ဍေဟ်ဂှ် ဒၟာနူ ယၟုညး ဟွံဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵုလိက်ဝင်တြေံ သဴသုန် (Zuo zhuan) ရ။ တုဲပၠန် ယၟုမ္ဂး သုန်ဝူ ("Sun Wu") (孫武) ဂှ်လေဝ် ဟွံဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု လိက်အစာဝင်ဇၞော်ဇၞော်တအ်ကီု တုဲ ပတှ်ေကေတ် သုန်သူဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မကေင် ဒှ်လဝ် မွဲတၠဟွံသေင် ဒှ်သကိုပ်ပၞာန် မပတိုန်စလဝ်မွဲတၠရ။ ယၟုဗဳဇ "သုန်" ဂှ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ညးမဒဴ (xùn 遜)တုဲ ယၟုမ္ဂး "ဝူ" (wǔ 武) ဂှ် ဒှ်ယၟုကြုက်တြေံ မဂွံအဓိပ္ပါယ် "သ္ဂံင်"၊ "သရာဲပၞာန်" တုဲ ယၟုမ္ဂး "သုန်သူ" ဂှ် ဒှ်ဒၟံင် ဗွဲဓမ္မတာ မဂွံအဓိပ္ပါယ် တြုဟ်အာဇာနဲ၊ သရာဲပၞာန် မွဲရ။ ပ္ဍဲကဵုဝင်ပၞာန်ဂမၠိုင်မ္ဂး သုန်သူဂှ် ပ္ဍဲကဵု ပေါဲဗတိုက် ဗောဇုဂှ်မွဲရ ညးပါလုပ်လဝ်၊ တုဲပၠန် ပ္ဍဲလိက်တၞဟ်တအ်ဂှ် ယၟုညးဟွံဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဝင်ပေါဲပၞာန်ဂှ်ရ။
သဝ်ဇဳဝက
သဝ်ဇဳဝကဂှ် ဒယှ်တှ်တဴဗွဲမလောန်၊မူဟိုတ်ရောဟီုမ္ဂး ပ္ဍဲအရာမဝဳယဲ ပဲါကၠေံနူယဲကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကမ်တုဲ ယဲမကဵုဒှ် ဟိုတ်နူစိုတ်ကီု ယဲမကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူဥတုကီု ယဲမကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူအာဟာရကီု အယာံမာတ် မကဵုဂဥုဲမွဲအလန် ဟိုတ်နူယဲ မဗၠးမာန်ရောၚ်။ ဒးကာလမွဲတ္ၚဲ သၟိၚ်စန္ဒပဇ္ဇောတ ဂွံအလဵုအသဳပိုၚ်ပြဳ ဍုၚ်စမ္ပာနာဂိုရ် ကတဵုဒှ်ယဲ စဟွံစှ်ေ တိက်ဟွံလှိုၚ် ဖျိုဟ်ဂတးအာဂှ် က္ဍုဟ်ကၠေၚ်သွဟ် ဗွဲမလောန်၊ ဆ္ဂး တၞဟ်နသ္ဂောံဝဳယဲညး ကၠေၚ်သွဟ်ဟွံပါတှ်ေ ဟွံတုဲ။ ကာလဂှ် သဝ်ဇဳဝက ပ္ဍဲဂဥုဲညံၚ်သၟူကၠေၚ်သွဟ် ဂွံကၠေံ ဒးပ္ကောံဂဥုဲရ ။
သဳဒဝ်
သဳဒဝ် (CEDAW, ဗၟာ: စီဒေါ) ဝွံ မဒှ် "လိက်ကသုက် ကၟိန်ဍုၚ်နာနာတုပ်လဝ်စိုတ် ပရေၚ်ဖအိုတ်ကၠေံ ပွမပါ်အဆံၚ်တုဲ ဆက်ဆောံလတူမၞိဟ်ဗြဴ နကဵုနဲနာနာသာ်" ဝါ သွက်ဂွံဖအိုတ်ကၠေံ ပရေၚ်ပါ်အဆံၚ်တုဲ ဆက်ဆောံ လ္တူမၞိဟ်ဗြဴတအ် ပ္ဍဲသွာၚ်နာနာကီု၊ သီုကဵု သွက်ဂွံသၠုၚ်ပတိုန်အခေါၚ်အရာမၞိဟ်ဗြဴတအ်ဂှ် ဒှ်လိက်သၞောဝ်ကၟိန်ဍုၚ်နာနာ သွက်ဂွံဒ္ဂေတ်ဗက်ရောၚ်။ သဳဒဝ်ဝွံ နဒဒှ် (သၞောဝ်) ကၟိန်ဍုၚ်နာနာတအ် သ္ပအစာံ သွက်အခေါၚ်အရာမၞိဟ်ဗြဴတအ်ရောၚ်ဂှ်လေဝ် မနွံအလေံဓမံက်ထ္ၜး မွဲနှမွဲနှရ။ လိက်ကသုက် သဳဒဝ်ဝွံ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၉၇၉ ဂိတုဒဳဇြေန်ဗာ (၁၈) ဂှ် နူကုလသမဂ္ဂဂၠးတိ တုပ်စိုတ် ဒုၚ်ကၠုၚ်တဲတုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၂၀၁၆ ဂှ် နူဂကောံကၟိန်ဍုၚ်အပံၚ် (၁၈၉) ဍုၚ်တအ် သ္ပဒတန်တုဲ ထ္ပက်ကၠုၚ်စၟတ်တဲ ကုလိက်ကသုက်ဝွံရ။
ပိုဒ် (၁) တၚ်ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ပရေၚ်ပါ်အဆံၚ်တုဲဆက်ဆောံ လတူညးဗြဴ ကေုာံ သၟတ်ဗြဴတအ်
ပရေၚ်ပါ်အဆံၚ်တုဲဆက်ဆောံ လတူညးဗြဴကေုာံသၟတ်ဗြဴတအ် မ္ဂးဂှ် ဗီုဟီုဂးဆက်ဆောံကဵု မၞိဟ်တြုံ/သၟတ်တြုံ တအ်ဂှ် ဟွံသ္ပတုဲ ပွမတာဒၞါကၠေံ ညံၚ်ညးဗြဴကေုာံသၟတ်ဗြဴတအ် ဟွံဂွံဒုၚ်စသိုၚ် အခေါၚ်အရာဂမၠိုၚ်ရောၚ်။ ပ္ဍဲအရာဏအ်ဝွံ ပွမဆက်ဆောံပါ်အဆံၚ် ဗွဲတိုက်ရိုက်ကေုာံ ဗွဲသဝိၚ် (ဗွဲတိုက်ရိုက်ဟွံသေၚ်) သီုၜါသာ် တၞီလုပ်လၟိဟ်ရောၚ်။
ပိုဒ် (၈) 	ပွမပါလုပ်ရေၚ်တၠုၚ် ပ္ဍဲအဆံၚ် ကၟိန်ဍုၚ်နာနာ
ပ္ဍဲအဆံၚ်ဂၠးတိ ညးဗြဴကေုာံသၟတ်ဗြဴတအ် သ္ပညးစၞးကၟိန်ဍုၚ်တုဲ ညံၚ်ဂွံပါလုပ်ကၠောန်ကမၠောန်မာန် ကေုာံ ပ္ဍဲဂကောံဗော်သွး ကၟိန်ဍုၚ်နာနာဂှ် ညးဗြဴဂမၠိုၚ် ပါလုပ်တုဲ ညံၚ်ဂွံကၠောန်ကမၠောန်မာန် အခေါၚ်အရာတုပ်သၟဟ် ညံၚ်ကလိဂွံမာန်ဂှ် ကၟိန်ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် ဒးရေၚ်တၠုၚ်ကဵုရောၚ်။
ပိုဒ် (၁၃) ပရေၚ်ပိုန်ဂြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ဘဝမၞိဟ်
ပ္ဍဲအရာပရေၚ်ပိုန်ဂြပ် ကေုာံ ပရေၚ်ဘဝမၞိဟ် ပါ်အဆံၚ်တုဲဆက်ဆောံ လတူညးဗြဴကေုာံသၟတ်ဗြဴတအ်ဂှ် ညံၚ်ဂွံကၠေံဗဒန်အာ ကၟိန်ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် ဒးသ္ပကဵုရောၚ်။
သဳလဝန္တ၊ ကျာ်ဇၞော်ဘာဇၞော် ကွာန်ဒူရာ
ကျာ်ဇၞော်အ္စာသဳလဝန္တမဟာထေရ်၊ ရာမညနိကာယ ဘာဇၞော်ပရိယတ္တိ၊ ကွာန်ဒူရာ ဝွံဒှ်လိက်ပရေၚ်မကံက်နုက်ပတိတ်နူ လိက်ကၞပ်စၟတ်သမ္တီ သဘၚ်ဖျဴသွဝ် အန္တိမအဂ္ဂိဇျာပန ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တသဳလဝန္တမဟာထေရ်ရ။ လိက်ပရေၚ်မူလတေံဂှ် ညပ္တိုန်ထ္ၜး စၞးဂကောံကောန်ကွးဂမၠိုၚ် "ယသဟံသာ" သာ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ်ရ ။
= မ္ၚဵုအခိၚ်က္တဵုဒှ်မၞိဟ် = ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တသဳလဝန္တမဟာထေရ်ဝွံ "ကုသဵုပြဲဟေၚ်ကၠုၚ်စဳရေၚ် ပြုပြေၚ်ပရေၚ်ကံခၞံဗဒှ်ဘဝ" ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၂၉၂ သၞာံ၊ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် (၁၀) မံက်၊ တ္ၚဲသိုက် အခိၚ်နူဂယး (၉) နာဍဳ ကဵု (၃၀) ဗဳဇနာဂှ် နူကဵုဂၠံသြိုဟ် နာဲဆော မိဣပု သွက်ဂွံဒတုဲဖဵု ဒၟံၚ်လောကတုဲ သၠးဂဝ်ဂၞဴပဋိသန္ဓိတုဲ ဂွံညာတ်ဆဵုမုက္ခဝါ မိကဵုမၜါရ။ လၟောဝ်ကျာ်ဇၞော်အ္စာဝွံ ပၞောဝ်ကဵုကောန်မွဲမိ ၄ တၠဂှ် ဒှ်ကောန်ရတ်ဇၞော်အိုတ်ရောၚ်၊ မိမၜါ ခုတ်ကဵုလဝ်ယၟု "မာံအံၚ်ဃေန်" မဒှ်ရောၚ်။
ကအ်ယက္ခ၊ ကွာန်
ဝၚ်
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ကျာ်တြဲၜါစှော်ဒ္စာံဇကု
(၂၃) ကျာ်တြဲသိခိ
−  သၠုၚ်(၇၀)ဟတ်၊  ပလိုဟ်ကြုက်ဗ္တာၚ်၊ လျးဂဵု(ပိယောဇနာ)၊ အာယုက်(၇၀,၀၀၀)သၞာံ၊ ဍုၚ်ရုဏဝတဳ၊ သၟိၚ်ရုဏာဝါ မိပဘာဝတဳ။
ဘာသာအင်္ဂလိက်
ဂျာမာန်နေတ်-တမၠာ ဒှ် အင်္ဂလိက်တြေံ
"Foxes have holes and the birds of heaven nests"
မင်ဍိက်လ၊ ကဝိ
ဗပေင်လိက်
ဘာသာမန် (ဝါ) အရေဝ်မန် (အင်္ဂလိက်: Mon Language, Burmese; မွန်ဘာသာ) ဂှ် ဒှ်ဂကောံအရေဝ် သြသထြောအေရှတေတ် (Austroasiatic language) မဒှ် အရေဝ်တမ်မူလ ရးအာရှအဂၞဲမွဲရ၊၊ ဂကောံအရေဝ် သြသထြောအေရှတေတ် ဂှ် ဒှ်အရေဝ် ဂကူဗွဲမဂၠိုင် မဟီုဂးဒၟံင် ပ္ဍဲၝောအ်ဒေသအာရှအဂၞဲတုဲ ပ္ဍဲအိန္ဒိယ၊ ဘင်္ဂလာဒေသ်၊ နဳပဝ် ကေုာံ ဒေသပယျဵု ဍုင်ကြုက် လပါ်သၠုင်ကျာလေဝ် ပြးဇး နွံဒၟံင် ညိညကီုရ၊၊ ဂကူမဟီုအရေဝ် သြသထြောအေရှတေတ် သီုဖအိုတ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နွံ (၁၆၈) ဂကူကီုလေဝ် ဆဂကူ ဗဳယေတ်နာမ်၊ ဂကူခမေန် ကေုာံ ဂကူမန်တအ်ဟေင် မၞုံကဵု ရာဇဝင် မဇၞော်လှဲလးရ၊၊
စူဠသဳလ၊ခဏ်
၉။ "ခမဳဂေါတမဂှ် ပဲါကၠေံ ပွမဟီုဂလာန်ကၞိက်ဗ္ဒန် ဟွံဍာံစၟတ်တုဲ ဝေၚ်ပဲါကၠေံ နူပွမဟီုဂလာန်ကၞိက်ဗ္ဒန် ဟွံဍာံစၟတ်ရ၊ မၞုံပကတိဟီုတဴ ဂလာန်ဍာံစၟတ်ဟေၚ်ရ၊ လေပ်ကဵုဆက်စပ်ဖျပ်တဴ ဂလာန်ဍာံစၟတ်ရၚ်သ္ကအ်ရ၊ မၞုံကဵုဂလာန်တန်ကြန် ဗိုန်ဗတ်ရ၊ မၞုံကဵုဟီုသ္ဂးတဴ ဂုဏ်ကျာ်မ္ဂး ရဴသာ်ဝွံလေဝ် ဟီုသ္ဂးမာန်ရ။
စိတ္တဗေဒ
မၞိဟ်မလ္ၚတ် နကဵုပညာ ပ္ဍဲကဵုဗွိုင်ဘာသာဏအ်ဂှ် ညးကော်စ အစာစိတ္တဗေဇ နကဵုဘာသာအင်္ဂလိက် (psychologist)တုဲ အစာစိတ္တဗေဒတအ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မနွံလက်သန် မတီကၠိုဟ် ပရေင်မၞိဟ်၊ ပရေင်ပြဝမၞိဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး အစာသိပ္ပံမဆေင်ကဵု ပရေင်ကၠိုဟ်လေပ်ပူဂိုလ်မွဲမွဲ (cognitive scientist)ရ။ အစာစိတ္တဗေဒတအ်ဂှ် ဂစာန် ညံင်ဂွံကၠိုဟ် ဗီုစိုတ်ပူဂိုလ်မွဲမွဲ မကၠောန်ကမၠောန်၊ ကေုာံ ဗီုပြဝပရေင်မၞိဟ် (social behavior)ပူဂိုလ်မွဲမွဲရ။ တုဲပၠန် သီုကဵု လ္ၚတ် ဗီုလဵု နကဵုစိတ္တ ကေုာံ ကာယ မဆက်စပ်ရေင်သကအ်တုဲ မကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲပရေင်ကၠိုဟ်လေပ်ပူဂိုလ်မွဲမွဲ ကေုာံ ပြဝပူဂိုလ်မွဲမွဲ ကီုရ။
နိရုတ္တိ ကေုာံ ပွံက်
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၀ ဝဳလဳယာမ် ဂျောမ် (William James) ပံက် ပွံက် စိတ္တဗေဒ/psychology ဗီုဏအ်ရ။ "သိပ္ပံ ဘဝမဆေင်ကဵုစိုတ်၊ နကဵု ဗီုဍေဟ်မကၠောန်ကမၠောန်ကီု သီုကဵု အကာဲအရာဒမံင်ဍေဟ်"။ ပွံက်ဏအ်ဂှ် သၞာံမဂၠိုင်ကဵုကၠံ ဒုင်ကၠုင်တဲ စကာကၠုင်ရ။ ဆဂး ပွံက်ဝွံ ဒးဒုင်ပလေဝ် ကုတၠပညာခေတ်လက္ကရဴဏအ် မပ္တံ ကု ဂျောန် ဝတ်သန် (John B. Watson) ညးမဒှ်မပံက်အဓိပ္ပါယ် ပွမစကာစိတ္တဗေဒ နဒဒှ် တင်ဂၞင်မတီညာတ်လဝ် မစကာဂွံ ပ္ဍဲအရာမထိင်ဒဝ် ပြဝ။ (the discipline of psychology as the acquisition of information useful to the control of behavior.) စတမ်နူ ဂျောမ် မပံက်အဓိပ္ပါယ်တေအ်ဂှ်ရ စိတ္တဗေဒဂှ် ဒှ်အရာ မဆေင်စပ် ကုကွတ် မစမ်ၜတ်သိပ္ပံ မွဲရ။ စိတ္တဗေဒမဆေင်ကဵုမၞိဟ် ([Folk psychology)ဂှ် ပံက်ဏာအဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်ရ အရာမၞိဟ်ဓမ္မတာတအ် မတီကၠိုဟ်လဝ် တၞဟ်ခြာဒၟံင် ကုဗီုတၠပညာစိတ္တဗေဒတအ် မတီလဝ်ဂှ်ရ။
ယဲကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ် ၂၀၁၉
ယဲ
ဝဳရုသ်ဏအ်ဂှ် ပတှ်ေကေတ် ဒှ်အရာသဘာဝ မကၠုင်နူတိရစ္ဆာန်၊ ကၠုင်လုပ်စိုပ် မၞိဟ်ရ။ တမ်မူလဍေဟ်ဂှ် ဟွံတီ၊ ၜိုတ် ဂိတုဒဳဇြေန်ပါ ၂၀၁၉ ဂှ် စကၠောအ် အကြာမၞိဟ်ကဵုမၞိဟ်ရ။ မစတီကၠာအိုတ်ဂှ် ပ္ဍဲနဝ်ဝေမ်ပါ ၁၇ ၂၀၁၉ ပ္ဍဲဝူဟာန်၊ ဍုင်ကြုက်။
ဗမံက်ထ္ၜးယဲ
ဂကောံပရေင်ထတ်ယုက်ဂၠးကဝ် (WHO) ပ္တိတ်လဝ် နဲကဲ မဂွံစမ်ယဲဏအ် နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ။ နဲကဲ မစမ်ၜတ် မစှ်ေကဵုဍာ်ဒကေဝ်ဂှ် ဒှ် နဲ real-time reverse transcription polymerase chain reaction (rRT-PCR) ရ။ ဗီုမစမ်ဂှ် ကေတ် အရာမတိတ်ကၠုင် နူကဵု ခန္ဓကာယမၞိဟ် ညိည မပ္တံကဵု ဍာ်မုဟ်၊ ဍာ်ပါင်တုဲ စုတ်ပၠုပ် ပ္ဍဲစက်ရ။ သွဟ်ဍေဟ်ဂှ် ကလိဂွံမာန် အပ္ဍဲပွိုင် မွဲၜါနာဍဳကဵု စဵုကဵု ၜါတ္ၚဲရ။  စမ်ဆီလေဝ် ဂွံကီုရ။ ဆဂး ယဝ်ရစမ်နကဵုဆီမ္ဂး သွဟ်ဂွံမံက်ဂှ် ဒးကေတ်အခိင်လအ် စဵုကဵု ပွိုင် ၜါသတ္တဟ၊ တုဲပၠန် သွဟ်လေဝ် ဟွံချိုတ်ပၠိုတ်ကွေဟ်ဟ်ရ။ တၠပညာသိပ္ပံကြုက်တအ် ဂိုင်ဒေပ်လဝ် ဗဳဇ ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ်တုဲ ပ္တိတ်တြးလဝ် ဗီုပြင်ဗဳဇ (genetic sequence)ဍေဟ်ဂှ်ရ ဌာနပါ်ဓါတ် အလုံဂၠးတိ ဗွဲမဗၠးၜး ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ပဳသဳအာရ် polymerase chain reaction (PCR) မဒှ်နဲ ဗီုဂွံစမ်ဂၠာဲ ဝဳရုသ်ဂွံရ။  စဵုကဵု ၁၉ မာတ် ၂၀၂၀၊ ဟွံဂွံစကာ နဲ antibody tests ဏီရ။ FDA ပဒတန် နဲကဲစမ် point-of-care test ပ္ဍဲ ၂၁ မာတ် ၂၀၂၀ သွက်ဂွံ ဆက်စကာအာ ပ္ဍဲကဵုဂိတုဂှ်အိုတ်ရ။
မၞိဟ်ဆာန်ကမၠောန်
လိက်အုပ်ဝွံမၞုံယၟု (မၞိဟ်ဆာန်ကမၠောန်)
မၞိဟ်ဆာန်ကမၠောန်
မၞိဟ်ဆာန်ကမၠောန်တံဂှ် ဟွံဒးစိုတ်ညးကွာ်အာဂၠံင်တ္ၚံက်တ္ၚံက်တံဂှ်ရ၊ မိတ်သဟာဲပရေံပရေံတံဂှ်ပၠန်လေဝ် ညးတံပဲါတိတ်ထောံသ္ၚောဲသ္ၚောဲရ၊ မၞိဟ်ဆာန်ကမၠောန်တုပ်မှညးတံပံင်ဖက်ဆက်ဆောံတဴညးသ္ကံအိုတ်ရ၊ ညးတံတက်ကျာညးသ္ကံလေဝ်ဆေင်စပ်ကဵုကမၠောန် ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်တုဲ မၞိဟ်ဒးစိုတ်ကၠောန်ကမၠောန်ဆာန်ကမၠောန်တံဂှ် ညးတံမံင်တဴမွဲဂကောံမွဲကရောံဗီုမၞိဟ်ဆာန်ကမၠောန်အိုတ်ရဂွံဆဵုကေတ်ဂၠိုင်၊ မၞိဟ်ဆာန်ကမၠောန်တံဂှ် စိုတ်ဓါတ်ညးတံက္ဆံင်ဟွံသဝ်အာတုဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ်အခိင်ဟေင်ညးတံကူချပ်ပါ်ပဲါဗ္စာရဏာအရာဂွံဒှ်ဖဵုသွက်ဘဝခိုဟ်အိုတ်မွဲတုဲ  ညးတံဒးဍောင်ဒၟံင်သွက်သ္ဂောံဂွံဒှ်ဖဵုပ္ဍဲတ္ၚဲဂတတေံလၟိုန်ရ။
စူဠာမဏိ၊ကျာ်
ကျာ်စူဠာမဏိ
ဗောဓိသတ်တိတ်အာဂြိုပ် နကဵုဗွဝ်တၠးစရာဲကျာ်သြဳဝွံ နကဵုမွဲဗ္တံဓဝ်ဟေၚ် ကလိလောန်အာဍုၚ်သာကိယ၊ ဍုၚ်ကောလယ၊ ဍုၚ်မလ္လ ပိကၟိန်ဍုၚ်တုဲ အာစိုပ်သြၚ်ကြုၚ်အနောမာ ဗၞတ်ပိစှော်ယောဇနာရ။ ချေံကဏ္ဍကဂှ် အခိၚ်ၜိုတ်ဂှ် တရဴလောန်နူဂှ် အာဟွံသၟဟ်စောံဟာ ယဝ်ရသၟာန်မ္ဂး အာဟွံသၟဟ်စောံဟွံသေၚ်၊ အာသၟဟ်စောံဟေၚ်ရောၚ်၊ ရဴဝွံမ္ဒးသှ်ကဵုရ၊ ချေံကဏ္ဍကဂှ် ဂ္ၚေၚ်အာလ္အိတ်ဂၠံတိုက်စက္ကဝါမွဲ ညံၚ်ရဴမလိုန်အာအကောပ်သၠာကွဳ နူကဵုပၞေဟ်ကီုတုဲ၊ ကလေၚ်ကၠုၚ်နူဂယးပြဟ်တုဲ သွက်ဂွံစစၞ မပ္တုဲကဵုဖဵုဇကု သၟဟ်စောံမာန်ရ။ ၜိုန်ရသၟဟ်စောံမာန်ကီုလေဝ် ပ္ဍဲကာလဂှ် မပ္တံကဵုဒေဝတဴ ဗြီု နာ် သွဝ်ဂမၠိုၚ် တန်တဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲအာကာသတုဲ ဂြာတ်ပရးဖျေံလဝ် မပ္တံကဵု ပ္ကဴသြဴမြမောဝ်ဂမၠိုၚ် တံၚ်ဂြဲဏာဇကု မဂြောပ်ဗ္ဒန် ဓလီုပ္ဍိုက်ဒၟံၚ် စဵုကဵုတံဒဳတုဲ ချေံကဏ္ဍက မတတ်အာအကြာပ္ကဴမထုဲထံၚ်ဂှ် လံလောန်အာရ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ အာစိုပ်အယာံမာတ် ပိစှော်ယောဇနာဟေၚ်ရ။
မၠဵု
လက်ဖက်မၠဵု
ပ္ကဴမၠဵု ဂကူလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ညးစဲဗကှ်တုဲ ပလက်ဖက်၊၊ ဗွဲတၟေင် နူဍုင်ကြုက် မကၠောန်ပတိတ်သွံစ အလုံဂၠးတိရ၊၊ ပ္ဍဲဍုင်မန်ဂှ် သွက်သ္ၚိသုင်စောဲဂှ် မၠဵုတဝ်သွဝ်ဂှ် ကၠောန်လက်ဖက်နွံကီုရ၊၊ လက်ဖက်မၠဵုဂှ် ဒှ်ဂဥုဲ ပခိုဟ်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် မြဴသာ်ဏအ် စၟတ်သမ္တီလဝ်ရ၊၊
ဂိုဏ်ဒွါရ
ဂိုဏ်မဟာဒွါရ
ကျာ်ဇၞော်ဥက္ကံသမာလာဂှ် ဟိုတ်ဒှ်ညးမစဳကၠး ပ္ဍဲပြကိုဟ်ဗေဒင်တုဲ တ္ၚဲသဳဂိတုပေင် ကဵု တ္ၚဲသဳဂိတုအိုတ်ဂှ် လညာတ်ညး ပ္ဍဲတ္ၚဲမွဲစွေက်ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲဂိတုပေင်ဇေတ်တ်ကီု ပ္ဍဲတ္ၚဲမွဲမံက်ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲ ဂိတုအိုတ်ဇေတ်တ်ကီုတုဲ ကိစ္စပတုဲဥပုဟ် ပ္ဍဲသီဂှ် ညးတိုန်သီ ပ္ဍဲမွဲစွေက် ကဵု ပ္ဍဲမွဲမံက်ရ။ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၂၆၇ ဂှ် ကျာ်ဇၞော်ဂှ် စဴအာသွဝ်တုဲ ကောန်ကွးဗွဲကြဴတအ် လညာတ်တၞဟ်ခြာကၠုင်ရ။ ခမဳသင်မွဲဂကောံဂှ် "ရာဇာ ပဓာနံ" သၟိင်ဍုင် ဒှ်အဓိကတုဲ သ္ဒးဗက် အတိုင်လညာတ် သၟိင်ဍုင်ရောင်ဂးတုဲ ကိစ္စတိုန်သီဂှ် သ္ဒးဗက် အတိုင်ကြက္ကဒိန် သၟိင်ဍုင်မဖျေဟ်လဝ်ရောင်။ ခမဳသင် မနွံလညာတ် ဗီုဏအ်ဂှ် တိုန်သီ ပ္ဍဲတ္ၚဲသဳဂိတုပေင် ကဵု တ္ၚဲသီဂိတုအိုတ်ရ။ ကုခမဳသင် မတိုန်သီ ဗီုဏအ်ဂှ် ဒှ်အာ ဂိုဏ်မဟာဒွါရ ရ။
ပြာသာဒ်စၞံင်
thumb|သဘင်စံင်ဇွ ပ္ဍဲဍုင် ဥဗုဒ် (အေန်ဒဝ်နဳရှာ) အခိုက်ဟိန္ဒူ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၅ ပြသာဒ်စၞံင် (pyre)ဂှ် ဒှ်စမြိုင် မသြိုင်လဝ် ဗွဲမဂၠိုင် နကဵုဆု သွက်ဂွံစံင်ဇွ မဒှ်အဝဲလစှ်ေ သဘင်ဖျဴသွဝ် (ဝါ) သဘင်ဖျေဟ်ကမ္မဌာန်မွဲရ။ ဟိုတ်မဒှ် အခိုက်ဖျေဟ်ကမ္မဌာန် နမစံင်ကေတ် နကဵုပၟတ်တုဲ ဇွဂှ် စွံလဝ် ပ္ဍဲပြသာဒ်စၞံင် မဂအုံလဝ် အှော်တုဲ စံင်ဇွရ။
ကအ်လၟု၊ ကွာန်
နိရုတ္တိ
ကွာန်ဝွံ ဟိုတ်မနွံ ပ္ဍဲလတူတိသမၠုၚ် အကြာဝါဗိုၚ် (ဝါ) တိဗလးသဝ် မဗိုၚ်ဂေတ်လဝ်တုဲ ကအ် ညးကော်စတုဲ ၀၀ ဂှ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ၀၀ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယၟုကွာန်၀၀ဂှ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ၀၀ရ၊၊
ဝၚ်
ကြဴနူ အဝဵုသြဇာဂကူဗၟာ နူဗုကာံ ဓလီုဂွံအာ ရာမညဒေသ ဍုၚ်မန်တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၂၈၁/၁၂၈၆ ဂှ် မဂဒူ ကောန်ဍုၚ်တကအ်ဝါန် (ဍုၚ်ဝါန်) ပုန် ကုသၟိၚ်စဍုၚ်ဗၟာ အလိမ်မာမၚ် (အလိမ္မာမၚ်း)တုဲ ကလေၚ်ပ္တန် ဍုၚ်ဗၠးၜးမန် ပ္ဍဲဍုၚ်မတ္တမရ မဂွံဒုၚ်ယၟု သၟိၚ်ဝါရဳရောဝ် မဒှ်ယၟု ဘာသာသေံ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ညးမဒတုံပြဟ်နူသွဝ် ရ၊၊ မန်ပ္ဍဲဗဂေါ အခမန် လေဝ် ပုန်ကဵု သၟိၚ်ဗုကာံကီုတုဲ ဒက်ပ္တန် ဍုၚ်ဗၠးၜးကီုရ၊၊ ကာလတၠဖြာ မပိုၚ်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳဂှ် ဍုၚ်မန်ဟံသာဝတဳ ကဵု ဍုၚ်မန်မတ္တမ ဒက်မိတ်ရေၚ်သကအ် နမကဵုစ ကောန်ဝုတ်ရေၚ်သကအ်ရ၊၊ တၠဖြာ ပစၞာဲ ဂစာန်ဂစိုတ် သၟိၚ်ဝါရေဝ်ရောဝ်ဂှ် ဂွံတီကေတ်တုဲ ညးရပ်ကြိုၚ်ထောအ် တၠဖြာရ၊၊ ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ သၟိၚ်ဝါရေဝ်ရောဝ်ရ၊၊ ဟိုတ်တၠဖြာ မဂစာန်ပုန်တုဲ ညးဒးဂစိုတ်ထောအ် တၠဖြာရ၊၊
ကျာ်စေတဳ
ပ္ဍဲကွာန်ဝဝဝဝွံ ကျာ်စေတဳ သီုဖအိုတ် နွံ ၃ တၞုၚ်၊၊ ကျာ်လဒေါဝ်ဂှ် ဒှ်ကျာ် ကျာ်သြဳကွာန်တုဲ မၞိဟ်ကၠုၚ်ဗဵုလ္ၚောဝ်ဂၠိုၚ်အိုတ်ရ၊၊ ပါဲနူဂှ် ကျာ်စေတဳ ပ္ဍဲဘာလကျာ်လေဝ် နွံကီုရ၊၊
ပရေၚ်ပညာ
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ဘာကောန်ဂကူမန် ကွာန်အၜဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကမၠောန်သြိုင်ဘာတၟိ
စဵုကဵုသၞာံ ၂၀၂၂ ဂိတုဇာန်နဝါရဳဂှ် ကလိဂွံသြန်ဒါန် သီုဖအိုတ် ၁၃,၀၇၀ ကိုဋ်။ သြန်တအ်ဂှ် နူကဵု ဂကောံတရဴအအာဂှ် ၂၉ကိုဋ် ၁လက်။ ဂကောံပရေင်ပညာမန် (MEG) ဂှ် ၁၀ ကိုဋ်၊ ဌာနပရေင်ပညာကောန်ဂကူမန်ဂှ် ၄၆ ကိုဋ် ၂ လက်၊ နကဵုပူဂိုလ် ညးမကဵုလဝ်ဂၠိုင်င်ဂှ် ကောန်ကွာန်အၜဝ် ကောဒေအ်ပိတၠ - ကျာ်ဇၞော်အ္စာဉာဏဝံသ ဘာတြေံ ကွာန်ကျာ်ပရင်၊ ညးမပဒတဴ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် နာဲဆာန်မန် ကဵု နာဲဆာန်လောန် ၁၅၀ ကိုဋ်။ သဘင်ဓရ်သြန်ဂအုံ ဘာကောန်ဂကူမန်ဏအ် မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲကွာန်အၜတ် နူကဵု သြန်ဒါန်ဓရ်ဂှ် တၠဂုဏ်အစာသဳလာစာရ (တၠဂုဏ်မှေအ်) ဂှ် ၅၁ ကိုဋ်၊ တလဂုန်ဇဝနဟံသာဂှ် ၂၀ ကိုဋ်၊ တၠဂုဏ်အစာပညာသာမိ ၄၀ ကိုဋ်။ တုဲပၠန် တၠဂုန်အစာအိန္ဒ တွဟ်ဓရ် ပ္ဍဲဘာတြေံ ကွာန်အၜဝ်တုဲ သြန်ဒါန်ဓဝ် ၂၀ ကိုဋ်ဂှ် ကဵုဒါန် သွက်ဘာကောန်ဂကူမန်ဝွံရ။ သၟေဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်သြန်ဒါန် နူကဵုကောန်ဂကူမန်နာနာ ဗွဲတၟေင် ကောန်ကွာန်အၜဝ်တအ်ရ။
သၟိၚ်မဂဒူ
ဟံ သာဝတဳ ဍုင်ဟံသာဝတဳဝွံ (ဟံသာဝတီပြည်)อาณาจักรหงสาวดี|hanthawadyy(pegu) kingdom မဒှ်ဍုင်ဇၞော်ကောန်ဂကူမန် မွဲဍုင်ကီုရ ေလာန်ကၠုၚ် ၂၅၆၄ သံၞာတေံ နူကဵု ကျာ်တြုဲေဂါတမ ကဵုဏာ ဓါတ်သာ် ကုဵ ကောကဵုဒေံ သမလ ကဵု ဝဳမလ ဂှ်တုဲ ပတန်ကၠုင်ကျာ်ဒဂုံကေလသ တုဲ ခြာဟဟွံလအ် သၟိင်ဨကရာဇ်မန် သီမလ ကလောန်ပတန်ကၠုင်ဍုင်တၟံ ဒၞာဲတိဍာ်ၜုဳပ်ဍုဝ်ဂှ် ပတန်ဍုင်ပထမဟံသာဝတဳ မဒှ်ကီုရ ဒုတိယဟံသာဝတဳဂှ် (1830–1906) သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ်ကလောန်ပတန်လဝ် ဍုင်ရာမညမတ္တမ သက္ကရာဇ်သာသနာ (1912–2082|2093–2095)ဂှ် ပြံင်အာဍုင်ဟံသာဝတီ ဨကရာဇ်မန် ေသၞာဝ်ေသ္တာဝ်သၟိင်ဝါရဝ်ေရာဝ် သၟိင်စိင်ဗတိုင် ဗညာဥု မအံက် တၠညးရာဇာဓိရာဇ် ေကၠုာန်ပတန်ကၠုင် ဒုတိယဍုင်ဟံသာဝတဳ မဒှ်ကီုရအဴ တတိယ ဟံသာဝတဳ သက္ကရာဇ်ကြေတ် 1740 -1757 ဂှ် ဨကရာဇ်မန်သၟိင်ထဝ်ပဴတိကေ ကဵု တၠညးဗညာဒလ ပတန်လဝ်မဒှ်ကီုရအဴ။
17.ဒုတိယဗညာရံ(၁၄၉၂-၁၅၂၆)
မန်
မန်လဒေါဝ် (အေဒဳ ၁၂၀၀ - ၁၅၀၀)
မန်လဒေါဝ် ကဵု မန်တြေံ ၜိုန်ရ အခိင် ဟွံလအ်ရေင်သကအ်ကီုလေဝ် တၞဟ်ခြာရေင်သကအ် တၟာဂလိုင်ရ၊၊ ဟိုတ်နူ ဒးမံင်သၟဝ်ဗၟာလအ်တုဲ အဝဵုသြဇာ လိက်ဗၟာ စလုပ်ပြံက်ကၠုင်ညိညရ၊၊ အရာတၞဟ်ခြာအိုတ် မန်တြေံ ကဵု မန်လဒေါဝ်ဂှ် မန်လဒေါဝ်ဂှ် ဓလေအ်ကုတ်ဖ္ဍန်ထောအ် ရမ္သာင်တအ်ရ၊၊ ဥပမာ မန်တြေံ ဒိရ်စာမ် ဂှ် -ိရ် ဂှ် ထပိုတ်ထောအ်တုဲ ဒှ်အာ ဒစာမ်၊ ဒုံပေါဟ် ဂှ် ဒှ်အာ ဒပဟ်၊၊ ရမ္သာင်ကၠာတအ်ဂှ် ကုတ်ထပိုတ် ဓလေတ်ထောအ်ရ၊၊
မဗတောန်လိက်မန်
ဘာမဗ္တောန်လိက်မန်ဂှ် တ္ၚဲဏအ် နွံအောန်ကွေဟ်ဟ်ရ၊၊ ပ္ဍဲဘာလကျာ်မန်တအ်ဂှ် ညးတအ် ဗ္တောန်လိက်မန် ဆၜိုတ်ဗှ်ဒး ချူဒး (ဂစိုတ်စှ်အိုတ်)တုဲမ္ဂး ညးတအ် ဆက်ဗ္တောန်အာ လိက်ပါဠိ၊ သဒ္ဒါပါဠိ မဒှ်လိက်မဆေင်စပ် ကုဗုဒ္ဓဘာသာရ၊၊ လိက်မန်ဂှ် နဒဒှ် မဆက်စၠောအ် သွက်ဂွံဆက်ဗ္တောန်အာ လိက်ပါဠိဟေင်ရ ဗ္တောန်ကၠုင်ဒၟံင် ပ္ဍဲဘာပရိယတ္တိမန်တအ်ဂှ်၊၊
ရမ္သာင်မန်
ရမ္သာင်မန်ဂှ် ဒှ် ရမ္သာင် ဂကူ သြသထြောအေရှတေတ် မၞုံကဵု ၜါမွဲဆော (ဝါ) ၜါၜါ မွဲဆော ဥပမာ (က ခ ဂ ဃ)၊၊ ရမ္သာင်တမ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ်ရမ္သာင် အ၊ မွဲမွဲရမ္သာင်မ္ဂး နွံကဵု ရမ္သာင် - သာ၊ သာဇြိုဟ်၊ ဇြိုင်၊ ဇြိုင်ဇြိုဟ် မြဴသာ်ဝွံ နွံပန်သာ်ရ၊၊ ညံင်ရဴ ဗျဉ်တအ် မၞုံကဵု ရမ္သာင်ၜါၜါဂှ်ကီု သွဵုမန် ၁၂ မဂှ်လေဝ် ပ္တိတ်ရမ္သာင်သာ ရမ္သာင်ဇြိုင် ဂွံသီုၜါရ၊၊
မဖျေဟ်ကိုန်ဂစိုတ်လိက်
ဂစိုတ်ဂမၠိုင် နကဵုသင်္ကေတ ခဍမ်က္ဍိုပ် (-ံ) မွဲမဂှ် ဆဂစိုတ်မ် မွဲမဟေင် မစကာတုဲ လိက်မဒှ်အာကိုန်ဂစိုတ် ဗီုကဵု ဟွံ ဂွံ ဝွံ သွံ ယွံ စွံ တအ်ဂှ် ၜိုန်ရ ဒှ်ဂစိုတ် ဟ် အ် ကီုလေဝ် ဟိုတ်ဟွံထုဲနှဴ ကုလိက်တၞဟ်တုဲ ဆက်စကာအာ နဒဒှ်လိက်ကိုန်ဂစိုတ် အတိုင်ဂှ်ရ၊၊ သၟေဟ်နူဂှ် ညးချူအာ အတိုင်ဂစိုတ်ပေင်င်ရ၊၊ ဥပမာ ထောံ - ထောအ်၊ ဍေံ - ဍေဟ်၊ တြုံ - တြုဟ်၊ တုဲပၠန် ဗီုကဵု ကွက် သ တအ်ဂှ်လေဝ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ညးစကာကၠုင်ရ၊၊
တိဝွံ ဒှ်တိမၞိဟ်တံ
ကိုန်ဂစိုတ် ဂစိုတ်ဂမၠိုင်
ပ္ဍဲလိက်မန်တ္ၚဲဏအ် အရာခမၞန်ဂစိုတ်မွဲမဂှ် ပစၞးဂစိုတ်နာနာမ္ဂး အရာလဵုပစၞးဂစိုတ်လဵုရောဂှ် တီကေတ်ဟွံမာန်ရ၊၊ ဗွဲတၟေင် ခဍမ်က္ဍိုပ် (ံ) မွဲမဂှ် ပစၞး ဂစိုတ် မ်၊ ဂစိုတ် အ်၊ ဂစိုတ် ဟ်၊ ဂစိုတ် င်၊ မ္ဂး ကာလပိုဲဒးချူလိက် အလုံမွဲဝါကျ ဟွံသေင်မ္ဂး ဗီုလဵုပိုဲဂွံဗှ် တီကေတ်ဟွံမာန်ရ၊၊ ပါဲနူဂှ်ပၠန် ဂကူမန် ဂတဏအ် မသုန်စှ်ောသၞာံ ဟွံကၠေအ်ကၠက်ဏီမ္ဂး စက်ဗွဟ်လိက်မန် မံက်ဂတဝ်ကၠုင်မ္ဂး ဥပမာ လိက် မချူလဝ် (တံ) ဂှ် စက်ဂှ် ဂွံဗှ် (တအ်)ဟာ၊ (တဟ်)ဟာ၊ (တမ်)ဟာ၊ (တင်)ဟာဂှ် ဗီုလဵုလေဝ် ဒှ်ဟွံမာန်ရ၊၊ လိက်မန် ပ္ဍဲစက်ဂတာပ်ခေတ် ယဝ်ရပၠောပ်ဟွံမာန်မ္ဂး လိက်မန်ဂွံစကာ ဍာ်ဇမၠိင် ဒှ်ဟွံမာန်ရ၊၊
ဂစိုတ်(က်) က် ခ် ဂ် ဃ်
ကာလဂစိုတ်မပံင်ကဵု ဒၞာဲသွဵု အာ (အာ်) ကဵု သွဵု သြ (အော်) မ္ဂး ခ္ဍန်တုဲ ဂစိုတ်စုတ် လတူကၞာတဲရ၊၊ နကဵုနဲခ္ဍန်ဗီုဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲလိက်မန် မတုဲကၠုင် အကြာ ၂၀၀-၃၀၀ တေအ် ခ္ဍန်ကၠုင်ၜါဂစိုတ်၊ ဂစိုတ် (တ်) ကဵု ဂစိုတ် (က်) ရ၊၊ ဆဂး ဗွဲကြဴ ညးတအ်စၟတ်သမ္တီထောအ် ဂစိုတ်(တ်)ဂှ် ဟွံဆက်ခ္ဍန်ဗီုဂှ်တုဲ ဆက်ဂစိုတ် (က်)မွဲဟေင် စကာရ၊၊ နကဵုလညာတ်အဲ ဟိုတ်ဒၞာဲသွက်ဂွံဒှ် သံသယ ဟွံမဲတုဲ အတိုင်မၞုံဗီုပြင်လၟုဟ်ဂှ် ပိုဲတအ် ဆက်စကာအာထေက်ဒၟံင်ရ၊၊
ကၟက် ( -ွ ) နဒဒှ်ခမ္ဍန် သွဵု သြ
သွံ ဂှ် နူတမ် ကၠုင်နူ သောအ်၊၊ နွံ ဂှ် နူတမ် ကၠုင်နူ နောမ်/ နောံ၊၊ ဟွံ ဂှ် နူတမ် ကၠုင်နူ ဟောအ်၊၊ ဂွံ ဂှ် နူတမ် ကၠုင် နူ ဂေါအ်၊၊ ယွံ ဂှ် နူတမ် ကၠုင်နူ ယောအ်၊၊ စွံ ဂှ် နူတမ်ကၠုင်နူ စောအ်၊၊ ဝွံ ဂှ် နူတမ် ကၠုင်နူ ဝေါအ်၊၊ အခဝ်တအ်ဏအ်ဂှ် ဟိုတ်နူဍေဟ်ဒှ်အာ အက္ခရ်ကိုန်ဂစိုတ် ဟွံထုဲအာကဵု အရာတၞဟ်ရတုဲ စွံလဝ်အတိုင်ဏအ်၊ စကာအာ အတိုင်ဏအ်မ္ဂး ဒးရးဒၟံင်ရ၊၊
သရောပ်
စပ်ကဵုကၟက် ကဵု လဇံက်ဂှ် ဒၞာဲနွံ လ္ဇံက်ဂွံမ္ဂး လ္ဇံက်စုတ်ဖအိုတ် ဗီုဏအ် ပဟွံထေက်ရ၊၊ အတိုင် အခိုက်သၞောဝ်လိက်မန်မ္ဂး ကၟက်ဂှ် သွက်ဂွံဂွံကလိဂွံ ရမ္သာင်ဗျဉ်မွဲမွဲတုဲ ညးဖန်ပကောံဗျဉ်ၜါ (ဝါ) ကွက်ဗျဉ်ၜါတုဲ ပတိတ်ဗဒှ် ရမ္သာင်တၟိရ၊၊ ဥပမာ ဗျဉ် မ ကဵု ဗျဉ် ဗ ၜါဏအ် လ္ဇံက်တုဲ ကလိဂွံ ရမ္သာင် ၝ ရ၊၊ လဇံက်ဂှ် နကဵုသၞောဝ်လိက်မန်မ္ဂး ပ္ဍဲဒၞာဲမကြိယာမ္ဂး လ္ဇံက်တုဲ ချူ၊ ပ္ဍဲမနာမ်မ္ဂး ပရးတုဲ ချူရ၊၊ ဥပမာ တကအ် နကဵုမနာမ်မ္ဂး ပရးချူရ၊၊ တကအ်ခၟိုင်၊၊ နဒဒှ် မကြိယာမ္ဂး လ္ဇံက်တုဲချူရ၊၊ ဥပမာ ပ္ဍဲလဒေါဝ်ၜဳဂှ် တိတ္ကအ်တိုန်ကၠုင်၊၊
ချေင်၊ တၞံ
တၞံချေင် (Callerya atropurpurea) (Pongamia Atropurpurea) (သေံ၊ ต้นแซะ, ဗမာ၊ ကျွဲဒညင်းပင်) ဝွံ ဒှ်တၞံဆု မလုပ်လၟိဟ်တၞောဝ်ဂကူ Fabaceae ။ တၞံဝွံ နွံကဵု သၞိင်တၞးခိုဟ်၊ ကဴအသာ်ခဍောင် (purple flowers) ကေုာံ သတ်။ သတ်ဍေဟ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဇမၞော် နွံ ဂၠိင်နူ ၅ သေန်ဒဳမဳတာ (၂.၀ ၝောအ်တဲ) ရ။ တၞံဏအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဒေသ အာရှဒိုဟ်အဂၞဲ၊ နူကဵု ဍုင်မန်ဗၟာ စဵုကဵု ဖလိပိန်၊ ဂျာပါ ကေုာ သုမာတ္တြာ ရ။
ခပြုင်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ရုက္ခဗေဒ ကဏ္ဍ:BEHM
နာဲလိန်
thumb
ကအ်သိုက်၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
မကၞိ
မကၞိ(Longpeper (Piper longum), Burmese: ပိတ်ချင်း, Thai: ดีปลี)ဝွံ ဒှ်တၞံဇုက်မွဲဂကူတုဲ လုပ်လၟိဟ်ဂကောံဂကူ Piperaceae တုဲ မၞိဟ်တအ် တဵုလွဳ နကဵုမကလိဂွံသတ်တအ်ရ၊၊ သတ်မကၞိဂှ် စသုင်နဒဒှ် ပ္ဍဲစၞစ ကေုာံ ပ္ဍဲဂဥုဲရ၊၊ မကၞိဂှ် ရှ်ရိင် ကြပ်တုပ် ကုမြေက်ခမိဟ် ဆဂး မကၞိဂှ် ရိင်ဂၠိင်ညိတုဲ ကတဴဂၠိုင်ညိရ၊၊
သဳဟဝရ၊ဘဒ္ဒန္တ
ပထမအဝဲ
မာံသိုက်လှိၚ် အလံၚ်တၠဂုဏ်အ္စာ သဳဟဝရ ဝွံ ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၁၃၅၀ သၞာံ၊ ဂိတု ဒ္ဂိုန် (၄) မံက်၊ တ္ၚဲသိုက်ဂှ် (June 17, 1988) ဒှ်အခိၚ်ညာတ်မုက်မိ သၠးဂဝ်ဂၞဴ ပဋိသန္ဓိရ။ မိမၞုံယၟု မိစောမူ၊ မမၞုံယၟု နာဲအံၚ်ဇၞး မဒှ်ရ။ ပ္ဍဲကဵုဂကောံကၟိန် အိန်ထံၚ်ဂှ် ကောဒေံ နွံမသုန်တၠရ။
ကအ်မုဟ်၊ လိက်တၟအ်
နကဵုမအက္ခရ်ခေတ်လၟုဟ်၊၊
(၆) တ်၊၊ မလေပ်ပဳတကတ်ပိ ဗိုတ်ပိ မ[လှိင်တဴ ပ္ဍဲသာသနာသဗ္ဗညု]
(၁၁) အဘိဓေါရ် ရ ကနံလောရ်၊၊ ဝေသန်တော - - - - - - - - - - - -
လပါ်စး
(၅) [သၟိင်မွဲမဟိ]မုရာမရာဇာ မလေပ်ပိတက
နကဵုလိက်ခေတ်လၟုဟ်၊၊
(၁) ၊၊ ကျာ်တြဲ လောန်အာ သာသနာ ၜါလ္ၚီပိစှ်ောမွဲသၞာံ၊၊ ပ္ဍဲကာလ မဒှ် သက္ကရာ ၈၄၈၊၊ လက်ထက်သၟိင်မွဲ မဟိမု ရာမာဓိပ္ပတိ သြဳပရဝါရ ပြမပြမ ဓမ္မရာဇာဓိရာတ်၊၊ မလေပ် ပိဋကတ်ပိ ဗိုတ်ပိ မလှိင်တဴ ပ္ဍဲသာသနာ သဗ္ဗညုတ္တိ မဂၠိင်တဴ ကုအယုက်ဂန်၊၊ မပဒကာ  - - - - - - - - - - - - -(၈) ဂှ် မိန်တြုက်ညးၜါ မိက်ကုသိုလ်တုဲ မ - - - - - - - - - - - - (၉) ဂိတုမာ် မသုန် မမံက် တ္ၚဲသိုက် - - - - - - - - - - - -(၁၀) ယိုက်ဒယိုင် / ပတူဒယိုင်၊၊ ထးကၠံဒစိတ်စှ်ော မဒ - - - - - - - - - - - (၁၁) အဘိဓရ် ၇ ခၞံလဝ်၊၊ ဝေသန်တော - - - - - - - - - - - - (၁၂) တ္ၚဲ ပ္ဍဲထာန်ဝွံကီု၊၊ ၊၊ - - အဗ္ဒောရ် - - - - - - - - - - - - - -(၁၃) အဲထာပနာလဝ်၊၊ ၊၊ ဓါတ်သောက် ဗ္ဒေါရ် - - - - - - - - - - -(၁၄) ဗသာ ၊၊ ၊၊ ဘာမွဲလေဝ် ထးစှ်တရဴ ဗသာ - - - - - - - - - -(၁၅) - - ဗဗ - - ရ် မွဲလေဝ် ထးကၠံအိ - - - - - - - - - - - - - - - - -(၁၆) - - - - - - န် ဗ[သာ] - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
မၞိက်၊ ကျာ်ပဋိမာရုပ် ဍုင်က္ၜင်ကံက်
သဘင်
ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာတေအ် ကျာ်မၞိက်ဂှ် က္ညင်ပတိတ် နူကဵု ဘုတ်ကျာ်တုဲ ကဝါ်ဂေတ်ဍုင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂ္ၚေင်ဒေသစာရိတ် ပ္ဍဲဍုင်တၞဟ်တအ် ကေင်ကၠောန်လဝ် နွံကီုလေဝ် စတမ်နူ သၟိင်ရာမစတုတ္ထတုဲ ဂွိင်ဖေက် မၞိဟ်ပလီုပလာ်တအ် ပလီုပလာ်ကျာ်တုဲ ဟွံကဵုအခေါင် ပတိတ်မ္ၚးရ။
ယက္ခ၊ နာဲ
ပထမ အဝဲ
နာဲယက္ခဝွံ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၉ ဂိတုဇာန်နဝါရဳ ၁၇၊ မဒှ်ကောန် နာဲကျာင် မိသဝ်ဃေန် ကွာန်ကအ်ဗိုတ် (ကာန်နဳ) ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်ရ၊၊ နာဲကျာင်ဂှ် ဒှ်ကောန်ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (တြေံ) မကေင်ကေတ်လဝ် တာလျိုင် နဒဒှ် ညးအုပ်ကာ ပွိုင်ဍုင်မွဲရ၊၊ ယၟုနူတမ်တေအ် မာံနေဝေန်၊၊ နာဲယက္ခ နူဍောတ်တ် မံင်ဘာ ကွာန်ကအ်ဗိုတ် အံင်မွဲတန်တုဲ နူတန်ဒုတိယဂှ် ပြံင်အာမံင် ပ္ဍဲ (ကုက္ကိုတန်း အ.မ.က)၊ စဵုစိုပ် (၅) တန် မံင်ဘာ ပ္ဍဲ အ.ထ.က (၁) ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊၊ ခါရစိုပ် (၆) တန် အပါတိတ်အာ ပၠန်ဂတးတုဲ ကလေင်ပြံင်အာ ကွာန်ကအ်ဗိုတ် စဵုကဵု အံင် (၈) တန်ရ၊၊ စိုပ်(၉)တန် ကလေင်မံင်ဘာ အ.ထ.က (၁) မုဟ်ဍုင် စဵုကဵုအံင် (၁၀)တန်ရ၊၊ အံင်စှ်တန်တုဲ တိုန်တက္ကသိုလ် ပ္ဍဲဍုင်မတ်မလီု ဂွံကၠုင်တဆိပ်ကြာ Β.Sc (Physics) ရ၊၊
ပရေင်ချဳဓရာင် ကြဴနူကလိဂွံတဆိပ်ကြာ
နာဲယက္ခ ဒက်အိန်ထံင် ကုမိချေတ်ဃေန် (B.Sc (Physics)) ညးမဒှ်အစာၝောအ် ကွာန်ကအ်ဗိုတ်တုဲ သီုဖအိုတ် ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန်ဝုတ် (၂) မိစက္ကဝါ ကဵု မိကောန်ကြဳ၊ ကောန်ဗၠာဲမွဲ မာံအာဲဆာန်၊၊
သံဂါယနမန် နွံစှ်ၜါတန်
မရနုက်ကဵု (၁၂) ဝါ
တသ္မာကရဏာ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်ရ ပိုယ်ဒကာကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာ ဥပ္ပတြုံဗြဴ ညးမနွံကဵုဓရ်သဒ္ဓါတအ်ဂှ် တၞဟ်နသာသနာကျာ်တြဲနာဲညး ဂွံအးဇ္ၚး ဂွံတန်ကြန် ဂွံဗျာပ်တြးအာ လုကဴကာလ အဓါန်မဂၠိၚ်သ္ၚောဲ နကဵုစိုတ်ပရဲသမ္မာ စွံဏာဓရ်သဒ္ဓါ လလဴဖျုၚ်လဝ်စေတနာ ဗွဲမဒးရးတုဲ
ယိုက်၊ ကွာန်
ကွာန်ယိုက် (ကွမ်ရိုက်) ဝွံ နွံ ပ္ဍဲတကအ်ခၟိုင် ဗွဲဒိုဟ်နေရတိတုဲ နကဵုစၟတ်သမ္တီဂၠးတိမ္ဂး နွံပ္ဍဲ လံင်ဒဳကျူဗၟံက် 97, 30 ရ၊၊ ကွာန်ယိုက်ဂှ် နွံလတူ ဗလးမုက်ၜဳ ၁၀ ပေပြင်ညိတုဲ ဒဵုကွာန်ယိုက်ဂှ် နွံသမၠုင် ၃၀၀ ပေ ပြင်ညိရ၊၊
ကျာ်စေတဳ ကေုာံ ဘာလကျာ်ဂမၠိုင်
ပ္ဍဲကွာန်ယိုက်ဂှ် နွံကျာ်စေတဳတၟအ်လးမွဲတၞုင်တုဲ ဘာလကျာ် သီုဖအိုတ် နွံ (၁၀) ဘာရ၊၊
သဳလာစာရ၊ ကျာ်ဇၞော်ဘာဗဂေါပရိယတ္တိ ဍုင်မတ်မလီု
ခန်ရေင်တၠုင်တာလျိုင်ကမၠောန်
အတိုင်မၞိဟ်ဇၞော်တမၠာတမၠာတအ် ဟီုစဂလာန်မ္ဂး "ကုသဵုဗီုလဵုခိုဟ်ဟ် ပဲါဟွံဗၠးရဘဲလောက" ကီု အလံင်ကျာ်ဇၞော်အ္စာ မာံသာန်ညုင်ဝွံ ကာလစိုပ်အယုက် (၁၈-၁၉) သၞာံဂှ် ရေင်တၠုင်ကၠောန်ကမၠောန်ခရှ် ရီုဗင်မိကဵုမၜါ လုကဴၜါသၞာံပၠန်ရ။
သ္ဒးစုတ်ပ္တိန်ထ္ၜးဏာ ဗီုရုပ် ပ္ဍဲဂတိုပ်လိက်မဂ္ဂဇြေန်ဂကောံအ္စာကၞေဟ်မန်
ကမ္မတဳကေၚ်ကာ ဂကောံအ္စာကၞေဟ်မန်တအ် သွက်ဂွံသ္ၚဳဂၠိပ်ရုဲစှ် မူဗီုရုပ် ဂွံစုတ်ပ္ဍဲဂတိုပ်လိက်မဂ္ဂဇြေန်ဂကောံ အ္စာကၞေဟ်မန် လ္ဂာမ်ဒုတိယကၞပ်ၜါဏံဂှ် ကသေအ်ကၟဝ် သ္ပကောံဓရီုချပ်ဂၞန်စညးသ္ကအ်ရ။ ညံၚ်ဂွံကိတ်ညဳလုပ်ကဵုဒဒှ်အကာဲအရာတ္ၚဲဏံဂှ် ဗီုညးကဵုညးပ္တိုန်ထ္ၜးကဵုကသပ်စုတ်ရုပ်တေံ စုတ်ရုပ်ဏံအိုတ်ကီုရ။ စုတ်ရုပ်ကျာ်ဇၞော်အ္စာခမဳသၚ်၊ ရုပ်အ္စာကၞေဟ်အာယုက်ဇၞော်ဝှ်ကြံၚ်၊ ရုပ်ဗီုဓါတ်၊ ရုပ်ဓဇက်ကေတ် သာ်ဝွံအတိုၚ်ဇကုစှ်ေစိုတ်ဂှ် ကဵုကသပ်အိုတ်ရ။ အိုတ်ကၞောတ် ကာလသရုပ်ဂှ် သ္ပဒတန်တုပ်စိုတ်ရုဲစှ်စုတ်ဗီုရုပ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာဘဒ္ဒန္တသဳလာစာရ (အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတ) ရာမညနိကာယ ဘာဗ္ဂေါပရိယတ္တိမန် ဍုၚ်မတ်မလီုရ။ ကျာ်ဇၞော်အ္စာဝွံ စပ်ကဵုအခေါၚ်သွဟ်လိက်ပရိယတ္တိ နကဵုဘာသာမန်ဗဗွဲသၞောဝ် ပ္ဍဲအလဵုအသဳကေုာံ စပ်ကဵုပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ပရေၚ်ညဳသၟဟ်ပ္ဍဲဂကူမန်တအ်ဂှ် သ္ပဇြိုဟ်နက်တုဲ သီုစိုတ်သီုကာယယိုက်ဂၠေၚ်ရေၚ်တၠုၚ်ကၠုၚ် နကဵုစိုတ်ဓာတ်ကတိုၚ်ကၟဟ်ကၟဟ်ရ။ ကျာ်ဇၞော်အ္စာကၠောန်ၜိုတ်ရေၚ် တၠုၚ်ကၠုၚ်ပရေၚ်ဂကူစဵုကဵုစုတိပဝ်စဴအာသွဝ်ဂှ် ပိုဲတအ်ဂွံခန်လ္ၚတ်ဇၞော်ဇၞော်ပ္ဍဲကောန်ဂကူမန်ပိုဲတုဲ ဒှ်ဂုဏ်ဖဵုပတန်ၚုဟ်မးဟွံမာန်ရ။
ဇဳမသုန်
ဇဳဒမျိုင်
ဇဳဒမျိုင် (ဗၟာ စမုံနက်) (သေံ เทียนดำ) (Black Cumin, Black caraway, kalonji, Nigella sativa) ဝွံ ဟိုတ်မဒှ် အသာ်လမ္စံက်တုဲ နကဵုဘာသာမန် ကော်စ ဇဳဒမျိုင် (ဒမျိုင် - လမ္စံက်)ရ။ ဇဳဒမျိုင်ဂှ် ဒှ်စၞဍုန်သွ မကၠုင်နူ ရးဗမံက်၊ အိန္ဒိယ၊ ဒေသလဒေါဝ်ဗမံက်တုဲ နွံကဵု ရှ်ကတင် ကဵု ရိင်ရ။ အတိုင်ဒဗျဂုဏ်မ္ဂး ဍေဟ် ကဵုဖိုလ် မဒဳဖျေဟ် သၠေဟ် ကဵုစှ်ေအာ ဂၠံင်ဂၞဴ၊ မဒဳဖျေဟ်ကျာ ပ္ဍဲကြုတ်၊ မကဵုဒြဟတ်ဆီရ။
ဘိသ၊ဇာတ်
ဝတ္ထုအတိက်
ပ္ဍဲကာလအတိက်တေံ ဍုၚ်ဗာရာဏသီ သၟိၚ်ဗြဟ္မဒတ္တ နကြိပ္ကၚ်ရၚ်နေဝ် ဗောဓိသတ်ပိုယ် ဒှ်ကောန်ဂကူဗြာဟ္မဏ မဟာသာလာ သိုက်တဴဒ္စံါစှော်ကိုတ်ရ၊ ကုဗောဓိသတ်ဂှ် ခုတ်ယၟုမဟာကဉ္စနကုမာရ၊ ပ္ဍဲကာဗောဓိသတ် အာနဇိုၚ်မာန် သၠးကောန်တြုံမွဲပၠန်ရ။ ကုကောန်တြုံဂမၠိုၚ် ထပှ်က္တဵုဒှ်အိုတ်ရ၊ သၟဝ်ကောန်တြုံဂမၠိုၚ် အိုတ်သီု ကောန်ဗြဴသၟတ်မွဲက္တဵုဒှ်ရ၊ ကုကောန်ဗြဴသၟတ်ဂှ် ကဉ္စနဒေဝဳ ရဴဝွံခုတ်တဴယၟုအိုတ်ရ။
သံသာ
သံသာဟီုဂှ် သရုပ်တုဲဟီုမ္ဂး လၟေၚ်ချိုတ်ဒှ်ချိုတ်ဒှ် ဟွံပိုတ်သ္ကိုတ် ဒှ်မံၚ်ထပ်ကဵုထပ်ဂှ် သံသာသ္ဂးရ။ သံသာ သံသာ ဟီုမံၚ်ဂှ် ချိုတ်မံၚ်ဒှ်မံၚ်မွဲ ဘဝတုဲမွဲဘဝပၠန် ချိုတ်ဒှ်ချိုတ်ဒှ်မံၚ်ထပ်ကဵုထပ် ဂၠိုၚ်ကဵုဘဝဂှ် သံသာသ္ဂးရ။ ထေက်ကဵု ဒးစွံသတိဂှ် သတ္တအ်ဒးဂေတ်မံၚ် သံသာမွဲဘဝတုဲ မွဲဘဝပၠန်ဟီုဂှ် ရုပ်နာံဘဝဏံ ပြံၚ်ကၠောံအာဘဝတေံတုဲ ချိုတ်ဒှ်မံၚ်ရောၚ် သာ်ဝွံ လ္ပဖျေံစိုတ်ညိ ရုပ်နာံဘဝဏံရ အာက္တဵုဒှ်ဘဝဂတတေံ လ္ပပတှ်ေ လ္ပဟီုအိုတ်ညိ။ ဒုၚ်ယၟုဂကူဗုဒ္ဓဘာသာတုဲ ယဝ်ပတှ်ေ ယဝ်ဟီုသာ်ဂှ်မ္ဂး ဒှ်သဿတဒိဌိ လညာတ်ကွေတ်ဗၠေတ်မွဲရောၚ်။ ဒှ်လညာတ်ဗိုန်မွဲကရေက်ရောၚ် သာ်ဂှ်ဟွံသေၚ် ရုပ်နာံဘဏံချိုတ်တုဲ ပိုတ်အိုတ်အာ ဘဝဏံရ မုဟွံဆေၚ်ကဵု ဘဝဂတတေံရ၊ သာ်ဝွံလေဝ်ဟီုဟွံဂွံ ဒှ်ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိလညာတ်ဗၠေတ်ချိုတ်တုဲ အိုတ်ပၠန်ရောၚ်။
ကွေတ်ဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် ဒှ်မံၚ်အကြာ ဒိဋ္ဌိၜါဏံရောၚ်။ ရုပ်နာံဏံအာက္တဵုဒှ် ဘဝဂတတေံလေဝ်ဟွံသေၚ် ရုပ်နာံဏံပိုတ်အိုတ်အာ ဘဝဏံရလေဝ်ဟွံသေၚ် ကျာ်တွံထ္ၜးလဝ်ဒဒှ် က္တဵုဒှ်ဂတတေံဂှ် ဟိုတ်နူဟွံနွံတုဲ ဖဵုက္တဵုဒှ်ရလညာတ်ဒဒှ်ဍာံ (ဟိုတ်ကဵုဖိုလ်) ဒုၚ်တဲမာန်မ္ဂး ဒှ်ဗုဒ္ဓဘာသာဍာံမွဲရ။ သ္ဘဴဍေံဇိပ်ဂၠိပ် ဇြိုဟ်နက်မံၚ်ရောၚ် ဒးချပ်စၚ်ခြၚ်နကဵုညာဏ်ဍာံဍာံရောၚ်။ စပ်ကဵုပရေၚ်ကိစ္စ ဒဒှ်ဏံ သၟိၚ်မေလိုန် ရုပ်နာံဘဝဏံ ဟွံပြံၚ်အာမွဲသာ် ဂွံဒှ်ဘဝဂတတေံဂှ် ဟွံပတှ်ေဟွံစှ်ေစိုတ်တုဲ ဆက်သၟာန်လဝ် မှာထေရ်နာဂသေန (နာဂသိုန်) နွံရ။
ယွံတၠဳပိုန် ဒဒှ်ဏံညံၚ်အဲဍိက်ဂွံပတှ်ေစှ်ေစိုတ်မာန်ဂှ် တၠဳပိုန်ထ္ၜးကဵု ဥပမာမွဲညိကျာ်။ ယွံမရာဇ်သၟိၚ်ဇၞော် သၟတ်တြုံမွဲ နူပၟတ်ပၞာၚ်တေံဍေန်စၠောံ ကေတ်နၚ်ပၟတ်ပၞာၚ်မွဲတၞုၚ်ရ၊ ပၟတ်နူပၞာၚ်တေံကၠောံကၠုၚ်ပၟတ်ပၞာၚ်ဏံဟာ - သၟိၚ်ဇၞော် ဗီုလဵုညာတ်ရော- ယွံတၠဳပိုန် ပၟတ်ပၞာၚ်တိုၚ်တေံ ကၠောံကၠုၚ်ဟွံသေၚ်ရ။ ယဝ်ကၠောံကၠုၚ်မ္ဂး ပၟတ်ပၞာၚ်တိုၚ်တေံ ဒးပၠိုတ်အိုတ်အာရောၚ်။ လၟုဟ်ပၟတ်ပၞာၚ်တိုၚ်တေံလေဝ် နွံမံၚ်ဏီဖိုဟ်ရကျာ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ရုပ်နာံနူဘဝဏံ ဟွံပြံၚ်ကၠောံအာမွဲသာ် အာတန်ပဋိသန္ဓိဘဝဂတတေံရ။
ယွံတၠဳပိုန် ထပ်ထ္ၜကဵုဥပမာမွဲပၠန်ညိကျာ်၊ ယွံသၟိၚ်ဇၞော် ကာလသၟိၚ်ဇၞော် ဍောတ်တ်တေံ ကေၚ်ဗ္တောန်လဝ်ကဗျဇရေၚ်အ္စာဂှ် သၟိၚ်ဇၞော်ကေၚ် သမ္တီလဝ်နွံဟာ၊ ကေၚ်နွံမံၚ်ရကျာ်။ ကဗျသၟိၚ်ဇၞော်ဂွံလဝ်ဂှ် ပြံၚ်ကၠုၚ်နူအ္စာတေံဟာ ဟွံပြံၚ်ရကျာ်။ ယွံသၟိၚ်ဇၞော် တုပ်ဗီုသာ်ဂှ်ကီုရ။ ရုပ်နာံနူဘဝဏံ ဟွံပြံၚ်ကၠောံအာ မွဲသာ် အာပ္တန်ပဋိသန္ဓိဘဝဂတ (အနာဂတ်)တေံရ။ ဘဝပိုဲသတ်တအ် ဒးဂေတ်မံၚ်သံသာဏံ ရုပ်နာံဘဝဏံတုပ်ကဵု ရုပ်နာံဘဝတေံရလေဝ်ဟွံသေၚ် တၟေၚ်အာနူရုပ်နာံတြေံတေံလေဝ်ဟွံသေၚ် တုပ်ကဵုဍာ်တှ်ကဵု ဍာ်တှ်ဓမ်ကီုရ။ ဍာ်တှ်ဓမ်ဂှ် ဍာ်တှ်ဇေတ်တ်ဟွံသေၚ် ဍာ်တှ်ဇေတ်တ်ဟွံမွဲလေဝ် ဍာ်တှ်ဓပ်ဒှ်ကၠုၚ်ဟွံဂွံကီုရ။ ဗွဲစၟတ်ဍာံပြဂှ် ဟိုတ်နူဟိုတ်ရုပ်နာံဘဝဏံနွံတုဲ ဖိုလ်ရုပ်နာံဘဝဂတဒှ်ကၠုၚ်ရ၊ ဒှ်ကၠုၚ်ဗွဲအစောံ ဟိုတ်ကဵုဖိုလ်ရောၚ်။ ဒဿနဝွံ ဒှ်ဒဿနကျာ်တြဲဂေါတမဍာံမွဲရ။ ဟိုတ်နူချိုတ်ဒှ် ချိုတ်ဒှ် ပြံၚ်မံၚ်ဘဝထပ်ကဵုထပ် ဂၠိုၚ်ကဵုဝါတုဲ တရဴသံသာဂှ် သ္ၚောဲမံၚ်ရောၚ် တၠပညာတအ်ဟီုတွံမံၚ်ရ။ ညံၚ်ရဴဟွံညာတ်သၚ်ဗၚ်ၜဳမှာသၟိတ်ကီု၊ တမ်ကၞောတ် သံသာလေဝ် ညာတ်ကေတ်ဟွံမာန်ရ။ ပၞောဝ်ကဵုတရဴဂၠိၚ်ဂမၠိုၚ် တရဴသံသာ မွဲဂၠိၚ်အိုတ်ရ။
ရဝ်ဟိန်ဂျာ
ဍုင်ဨကရာဇ် မြံက်ဥူ (Mrauk U)
ဂကူယခေင်ဂှ် ဒှ်ဂကူ တၞောဝ်ဗဳဇ တိဗေတ်တဝ်ဘာမာ (ဝါ) မလုပ်လၟိဟ် ဂကောံဂကူဗၟာမွဲကီုရ။ ယခေင်တအ် တတ်ဒဵုယခေင်တုဲ စပြံင်လုပ်မံင် ပ္ဍဲကဵု အာရကာန် ပ္ဍဲအခိင်ၜိုတ် ၉ ဗွဝ်ကၠံရ။ ဂကူယခေင်တအ် ဖျေဟ်ဒၞာဲ ပတန်ကွာန် ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ် ကြုင်လေမျေအ် (Lemro River/လေးမြို့မြစ်)တုဲ ပတန်လဝ် ဍုင်ကွာန် မပတံကဵု Sambawak I, Pyinsa, Parein, Hkrit, Sambawak II, Myohaung, Toungoo and Launggret တအ်ရ။ ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ စလုပ်သီကေတ် ဍုင်ကွာန်ယခေင်တအ်ဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၄၀၆။ ဟိုတ်နူ ပၞာန်ဗၟာ မကၠုင်သီဍုင်တုဲ သၟိင်ယခေင် ဒးဒြေပ်ဒဴမံင် ပ္ဍဲဍုင်ဝုဟ်ဒိုဟ် ဗင်္ဂလ် ပ္ဍဲလပါ်သၟဝ်ကျာရ။
ၜိုတ်သက်သဳ မဂွံဆဵုကေတ်မ္ဂး မူသလေန်ဗင်္ဂလ်တအ် ပဒတဴ ပ္ဍဲဍုင်အာရကာန် နူကဵု လက်ထက်သၟိင်ယခေင် မင်စောမောန် (Min Saw Mon) (1430–34) မဒှ်သၟိင် ဍုင်မြံက်ဥူရ။ ကြဴနူ ညးပဒတဴ ပ္ဍဲဗင်္ဂလ် ပွိုင် ၂၄ သၞာံတုဲ နကဵုအရီုအဗင်ပၞာန် နူဍုင်ဗင်္ဂလ်ဂှ် ညးကလေင်ဗတိုက်တုဲ ကလေင်ပတန် ၝောအ်ကိုဋ်အာရကာန် မာန်ပၠန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၄၃၀ ရ။ ကောန်ပၞာန်ဗင်္ဂလဳ မပါကၠုင် ကရောမ်ညးဂှ် ညးပတန်သ္ၚိဌာန် ပ္ဍဲဒေသဂှ်တုဲ ပဒတဴ ပ္ဍဲဒေသဂှ်ရ။ ဗလဳSantikanဂှ် သြိုင်လဝ် နူသၞာံ ၁၄၃၀တအ်ရ။
ဂျိုဝ်နဳယှဳကေဝ်
ဝၚ်ဗွဲခမၞောန်
ဂျိုဝ်နဳယှဳ ဝွံ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀ ဂိတုသေတ်တေန်ဗာ ဂှ် ပ္ဍဲအေန်အေမ်ဗဳ ၄၈ တအ် စၟဳစၟတ်စရၚ် တၞောဝ်ဒတောဝ်ပထမဂှ် အံၚ်ဇၞးကၠုုၚ်ရ။ သၟတ်ဗြဴဂကူကၠက်သော်အရံၚ်သာ်ဗ္စံက် sပေဲါတိတ်အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် သၟတ်ဗြဴဝွံ အံက်တိုဝ်ဗာ စၟတ်တ္ၚဲ  ၉ သၞာံ ၂၀၁၁ ဂိတုမက်ဂှ် ဂကောံ ' အေမ် ' ဂှ် ဒးဒုၚ်ရုဲစှ်ကေတ်ဏာ မဒှ်ရ။
ဗၠံင်ဗၠေတ်၊ တၞံ
လက်သန်
thumb|ဗီုရုပ် ပ္ကဴ တၞံဗၠံင်ဗၠေတ် တၞံဗၠံင်ဗၠေတ်ဝွံ တၞံဍေဟ် ကလိတ်၊ ဗကေတ်ဒၟံင်ညိည ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး တၞံဍေဟ်ဂှ် လဝါလာံတိတ်အာ သဝ်ဝ်ရ။ တၞးဍေဟ်ဂှ် ပကာန်တိုန်ဒၟံင် ၜါၜါ နူကဵုတၞံဍေဟ် ပ္ကဴအသာ်မိတ်ဂှ် နွံမသုန်ခတှ်ေရေင်င်တုဲ ဇမၞော်ဍောင်ပ္ကဴဍေဟ်ဂှ် စဵုကဵု ၆ မဳလဳမဳတာ (0.24 ၝောအ်တဲ) နွံမာန်ရ။ ဇမၞော်ဍောင်ပကဴဂှ် တန်တဴဒၟံင်ကဵု ဂလိုင်လဵု ဍေဟ်မဂွံဍာ်ဗြဲရ။ တုဲပၠန် ကဴဒၟံင် ကၠိုဟ်မွဲသၞာံရ။ ကဴဍေဟ်ဂှ် ရာင်တိတ်ကၠုင် ပ္ဍဲကၞောတ်အကြာတၞးဍေဟ် အခိင်ပွိုင် မွဲၜါ နာဍဳ ပ္ဍဲအခိင်နူဂယး အခိင်ဗြဲကျာတၟးရ။ မဍေဟ် ဍောတ်တ်သောဲသောဲ ဂှ် နွံဗီုပြင် ဒကောင်၊ ကာလဍေဟ်ကြံင်ဍုဟ်မ္ဂး ထကးတိတ်အာ။ တၞံဗၠံင်ဗၠေတ်ဝွံ နွံကဵု ရိုဟ်ကၞက်တုဲ ရိုဟ်ကျာသောဲသောဲလေဝ် နွံကီုတုဲ ဍာ်ကှ် တိကြံင်လေဝ် ဍေဟ်တန်တဴဂျိုင်မာန်ကီုရ။
အဟာရ
ဗၠံင်ဗၠေတ် ထၞေက်ဂှ် နွံကဵု ၉၃% ဍာ်၊ ၃% ဓါတ်ကာရ်ဗောန်ဟာ်ဒရိက် (carbohydrate)၊ ၂% ဓါတ်ပရဝ်တိန် (protein) တုဲ ဓါတ်ကၠေင်ဟီုဂှ် ကြပ်ဟွံမဲရ။ ဗၠံင်ဗၠေတ် ထၞေက် ၁၀၀ ဂရာမ်ဂှ် နွံကဵု ၂၀ ကာလောရ် (calorie)၊ ဓါတ်ဝဳတမေန်တၞဟ် ၜိုတ်မဒးစထေက် ပွိုင်မွဲတ္ၚဲ မကော်ဂး (Daily Value, DV)ဂှ် ဝဳတမေန် အဳ (vitamin E) (၈၁% DV)၊ ဝဳတမေန် သဳ (vitamin C) (၂၅% DV)၊ ဓါတ်မိနေရလ်အဟာရဂမၠိုင် နွံ(၁၁-၁၉% DV)ရ။ (ရံင်သ္ၚိအင်)
မန်ရာဇာ၊ နာဲ
ကမၠောန်ကောန်ဂကူ
နာဲမန်ရာဇာဝွံ နူကဵု ဘဝကွးဘာတက္ကသိုလ်ဂှ် ချဳဓရာင်ကၠုင် ပ္ဍဲကမ္မတဳလိက်ပတ်ယေန်သၞာင်မန်တုဲ လုပ်ကၠောန်ကၠုင် ပ္ဍဲအရာ မပ္တိတ် မဂ္ဂဇြေန်မန်၊ လိက်လၟေင်ပရိုင်ၜိုပ်ထဝ် (ရွှေဟင်္သာစာစဉ်) တအ်ဂှ် ကေတ်ကၠုင်လဝ်တာလျိုင် ဒၞာဲအဓိက ဗီုကဵု ညးအုပ်ကာနာနာတအ်ရ။ နာဲမန်ရာဇာ ဗၠးတိတ် နူထံင်တုဲ ပ္ဍဲအခိင် ဂကောံဒဳမဝ်ကရေသဳကောန်ဂကူမန်ဂှ်လေဝ် ချဳဓရာင်ကၠုင် ဒၞာဲအဓိကကီုရ။ ဂကောံဒဳမဝ်ကရေသဳကောန်ဂကူမန်ဂှ် ဒးဒုင်ပလီုတုဲ ကာလဒက်ပ္တန် ဂကောံဗတောန်လိက်ပတ်မန် ကေုာံ ယေန်သၞာင်ဗုဒ္ဓဘာသာဂှ်လေဝ် ကေတ်ကၠုင်တာလျိုင် ဒၞာဲအဓိက စဵုကဵု အခိင်လၟုဟ်ရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲကဵု ကမ္မတဳမကၠောန်ဗဒှ် တ္ၚဲကောန်ဂကူမန် ဗဟဵုတအ်ကီု ပ္ဍဲဒၞာဲတာလျိုင်အဓိကဂှ် ယိုက်ဂၠေင်ကၠုင်ဒၟံင် ရိုဟ်ဒဒှ်သၞာံရ။