cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ဇြုံၜံက်
Snake venom
Venom in many snakes, such as pit vipers, affects virtually every organ system in the human body and can be a combination of many toxins, including cytotoxins, hemotoxins, neurotoxins, and myotoxins, allowing for an enormous variety of symptoms. Earlier, the venom of a particular snake was considered to be one kind only, i.e. either hemotoxic or neurotoxic, and this erroneous belief may still persist wherever the updated literature is hard to access. Although there is much known about the protein compositions of venoms from Asian and American snakes, comparatively little is known of Australian snakes.
Prevention
It is also important to avoid snakes that appear to be dead, as some species will actually roll over on their backs and stick out their tongue to fool potential threats. A snake's detached head can immediately act by reflex and potentially bite. The induced bite can be just as severe as that of a live snake. As a dead snake is incapable of regulating the venom injected, a bite from a dead snake can often contain large amounts of venom.
Snake identification
The three types of venomous snakes that cause the majority of major clinical problems are vipers, kraits, and cobras. Knowledge of what species are present locally can be crucial, as is knowledge of typical signs and symptoms of envenomation by each type of snake. A scoring system can be used to try to determine the biting snake based on clinical features, but these scoring systems are extremely specific to particular geographical areas.
First aid
Snakebite first aid recommendations vary, in part because different snakes have different types of venom. Some have little local effect, but life-threatening systemic effects, in which case containing the venom in the region of the bite by pressure immobilization is desirable. Other venoms instigate localized tissue damage around the bitten area, and immobilization may increase the severity of the damage in this area, but also reduce the total area affected; whether this trade-off is desirable remains a point of controversy. Because snakes vary from one country to another, first aid methods also vary.
Antivenom
Until the advent of antivenom, bites from some species of snake were almost universally fatal. Despite huge advances in emergency therapy, antivenom is often still the only effective treatment for envenomation. The first antivenom was developed in 1895 by French physician Albert Calmette for the treatment of Indian cobra bites. Antivenom is made by injecting a small amount of venom into an animal (usually a horse or sheep) to initiate an immune system response. The resulting antibodies are then harvested from the animal's blood.
Antivenom is injected into the person intravenously, and works by binding to and neutralizing venom enzymes. It cannot undo damage already caused by venom, so antivenom treatment should be sought as soon as possible. Modern antivenoms are usually polyvalent, making them effective against the venom of numerous snake species. Pharmaceutical companies which produce antivenom target their products against the species native to a particular area. Although some people may develop serious adverse reactions to antivenom, such as anaphylaxis, in emergency situations this is usually treatable and hence the benefit outweighs the potential consequences of not using antivenom. Giving adrenaline (epinephrine) to prevent adverse reactions to antivenom before they occur might be reasonable in cases where they occur commonly. Antihistamines do not appear to provide any benefit in preventing adverse reactions.
ဘိက္ခာပရမ္ပရ၊ဇာတ်
ဒၞဲါတွံကျာ်တြဲသဗ္ဗညု မစိုန်ဒှ်တဴအ္စာမၞိဟ်ဒေဝသတဴ ဃောမပဒတဴပ္ဍဲဘာဇေတဝန်ပဟိုတ်ကဵု သမ္ၚေဟ်မွဲတုဲ တွံတဴဘိက္ခာပရမ္ပရဇာတ်ဝွံရောၚ်။
ဝတ္ထုပစ္စပ္ပန်
သမ္ၚေဟ်ဂှ် ဍိုၚ်ပေၚ်တဴကေုာံဓရ်သဒ္ဓါရ၊ နွံကဵုဓရ်သဒ္ဓါပတှ်ေကံဖိုလ်တုဲ ကုကျာ်တြဲကီု ကုခမဳသၚ်ဂမၠိုၚ်ကီု ဟွံပိုတ်သ္ကုတ် စံက်ဂးပူဇဴသက္ကာရဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ကာလဂှ် နွံကာလမွဲတ္ၚဲ ဣတေံချပ်ရ၊ အဲဂှ် ကုရတ်ကျာ်ကီု ကုရတ်သၚ်ကီု ပိဏ္ဍပါတ်အာဟာရ ဘောဇိုန်မပြဲဂမၠိုၚ်ကီု ယာတ်သ္ၚာမဍိုန်ဍောတ်ဇိပ်ဂၠိပ်ဂမၠိုၚ်ကီု သီုမကဵုဒါန်လၟိုန်ကာလ သ္ပပူဇဴသက္ကာရဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲရ။ ပ္ဍဲကာလလၟုဟ်ရတ်ဓရ်ကီုလေဝ် ကြက်သ္ပပူဇဴသက္ကာရဗွဲမဂၠိုၚ်ရ၊ အဲမသ္ပပူဇဴသက္ကာရ ကုရတ်ဓရ်ဂှ် ပသာ်ဂွံသ္ပရော ရဴဝွံချပ်ရ၊ ချပ်တုဲ သမ္ၚေဟ်ဂှ် ဂိုၚ်ကေတ်မပ္တံပ္ကဴသဴမြမောဝ်ဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ အာဘာဇေတဝန် လ္ၚောဝ်ကျာ်တြဲတုဲ ဂရၚ်ပ္တီသၟာန်တိုန်ရ။
သၟိၚ်ဇၞော် သၟိက်သွဟ်ကုသမ္ၚေဟ်
၂၇၉။ ကုဋုမ္ဗိက-ယွံသမ္ၚေဟ်၊ ဗြာဟ္မဏောၚ်-ၚ်ဗမၞး၊ မယှံ-ဒဒက်တဴအဲ။ အာစရိယော-အ္စာရောၚ်။ ကိစ္စာကိစ္စေသု-ပ္ဍဲကေၚ်ကာဇၞော်သၟတ်ဂမၠိုၚ်၊ ဝါဝဋော-စိုန်သ္ပလွဳပရာရ။ ဂရုစ-ညးမဂပ်ဝ်သ္ပသဇိုၚ်ပရဲရောၚ်။ အာမန္တနဳယော-ညးမထေက်ကဵု ဘိက်နိမန်-ရဴဝွံမ္ဂး သြဝ်စညိ သြဝ်သုၚ်ညိရောၚ်။ ဘောဇနံ-န်ပုၚ်၊ ဒါတုံ-တၞဟ်နကဵု၊ အရဟာမိ-ပ္ဍံထေက်ကြိုက်ရ။
ပစ္စေကဗုတ် သၟိက်သွဟ်ကုသမ္ၚေဟ်
သ္ဂးတိုန်ဂါထာဂမၠိုၚ်ဝွံရ။
ဂြင်အေက်၊ တၞံ
လက်သန်
တၞးဂှ် ဒှ်တၞးဇန်အထောတ်တုဲ နွံကဵု ဗီုပြင်ထၟာဲစာင် တၞုင်ကေက်ရ၊၊ ဓရံက်ဇုက်တၞး မံက်ကၠးရ၊၊ ပကဴဂြင်အေက်ဂှ် နွံကဵု အသာ်ကဴခဍောင်တုဲ တဝ်ပကဴဍေဟ်ဂၠိင်ဒၟံင်ရ၊၊ နွံဗီုပြင် ခၞိင်တုဲ ဖျုန်တီုရ၊၊ သတ်ဍေဟ်ဂှ် ဒှ်ဂကူဒကောင်တုဲ ဂၠိင် ထပေဟ်ဒၟံင် ညံင်ကဵုဇြင်တုဲ တကဲဒၟံင်ရ၊၊ နွံကဵုအသာ်သၚေက်တုဲ ဖျုန်တီုရ၊၊ မဍေဟ်ဂှ် ခဍမ်တုဲ နွံကဵုသၞေင်ညံင်စက္ခောရ၊၊၊
ရာမညဝိနယာဓိက၊ဂကောံကလေၚ်လိက်
ကမ္မတဳရေၚ်တၠုၚ်ကေၚ်ကာ
သၚ်မန်သၟေဟ်တံဂှ် ဒှ်ညးလုပ်ဂကောံသီုဖအိုတ်ရ။
သဳရိဓမ္မသောက်၊ ကျာ်စေတဳ ရးဗဂေါ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ကျာ် ကဏ္ဍ:ကျာ်စေတဳဒေသပွိုင်ဍုၚ်ဗဂေါ
နန် ဍုင်နုဗဝ် (ဍုင်ဒိန်မက်)
အခိင် ခေတ်လဒေါဝ်
သၟိင်ဨကရာဇ် ခနုဒ် မရနုက်ကဵု ၆ (၁၁၈၂-၁၂၀၂) စသိုင်နန်တုဲ နန်ဂှ်အာစိုပ်ဒတုဲ ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိင် ဝလ်တမာရ် ဇမၞးပၞာန် (Valdemar Sejr (1202-1241))၊၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် နန်ဂှ် နွံကဵုကၟာင် သမၠုင် ၁၀ မဳတာ ကေုာံ စင်ဟဝ် မၞုံလတူကၟာင်ဂှ် ဂေတ်ကၠောအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲဂှ် နွံကဵု နန်ဇၞော်မသြိုင်လဝ် နကဵုတၟအ်ဇၞော်ဇၞော်မွဲရ၊၊ ကြုင်ဝေန်နိန် (Vindinge Å) မၞုံ ၅ ကဳလဝ်မဳတာဂှ် ၜံက်စၠောအ်ကဵု ထၜိုင်ဍုင် မဂေတ်နန် သီုကဵု ဂေတ်ဍုင်နုဗဝ်မွဲရ၊၊
နန်ရာဇဌာနဳ
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၄၈၁ ဨကရာဇ် ဟေန် (Kong Hans) ကေုာံ ဂၞကျာ်ခရိသတဳနာ (Dronning Christine) ပဒတဴ ပ္ဍဲနန်နုဗဝ်၊ ဒၞာဲမတိုပ်ဇွ ဂကောံသၟိင်တၠတအ်ဂှ် စွံလဝ် ပ္ဍဲ Gråbrødreklostret ပ္ဍဲဍုင်အဝ်ဒေန်သာ မဒှ်ဍုင် ဗဒါဲနုဗဝ်ရ၊၊ ဨကရာဇ် Christian 2. ၜံင် ပ္ဍဲနန်နုဗဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၄၈၃၊၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၂၅ ဨကရာဇ်ဟေန် ဒးဒုင်ဖျေဟ်ထောအ် နူဒဒှ် ဨကရာဇ် နကဵုဂကောံသကိုပ်ပၞာန်တအ်တုဲ နန်နုဗဝ်ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲဒတန် ရာဇဌာနဳ သၟိင် Frederik 1. (၁၅၂၃-၁၅၃၃)၊၊ နန်နုဗဝ် ဒှ်အာ နူနန်ခေတ်လဒေါဝ်ဂှ် ဒှ်ကၠုင် နန်ခေတ်တၟိ နန်ခေတ်ရေနာရှင် မၞုံကဵု ဗတာင်ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ ကယျိုင်ပယျေဝ်ပတိုန် ပ္ဍဲကဵု ဗဒင်တအ်ရ၊၊
အပြံက်၊ ဂစေံ
Species list
thumb|Motacilla tschutachensis
thumb|Male Motacilla citreola in breeding plumage
ပါင်ၜဳ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်ပါင်ၜဳ(Zeehpyuthaung၊ ဇီးဖြူသောင်)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်ပါင်ၜဳ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၃၃၈။
နရာဲ၊ ထီု
နကဵုအဓိပ္ပါယ်လၟုဟ်
(၁) က္လန်အနုရာဓပုရ ကၠောအ်/ ကလိုက် ကုကန္တဝ် သၟာဒယှ်ေ
ဝိဇ္ဇာနန္ဒ (ဝေဒဂူ)၊ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ
အ္စာမနိဿဲလဝ်ဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်အ္စာဝွံ ပ္ဍဲသဘင်သၟာန်သွဟ်လိက် ဂကောံသာသနပါလ ဍုင်မုဟ်ဍုင်ဂှ် အံင်ဇၞးကေတ် ကဆံင်ပထမ၊ ကဆံင်ဒုတိယ၊ သဘင်သၟာန်သွဟ်လိက် ဂကောံသဒ္ဓမ္မပါလ ဍုင်မတ်မလီုဂှ် အံင်ဇၞးကၠုင် ကဆံင်ပထမ၊ ကဆံင်ဒုတိယ၊ တုဲပၠန် ပ္ဍဲသဘင်သၟာန်သွဟ်လိက်အလဵုအသဳဂှ် အံင်ဇၞးကေတ် တန်ဍောတ်၊ တန်ဒေါဝ်ရ၊၊ လၟောဝ်ကျာ်ဇၞော်အ္စာဝွံ ပ္ဍဲအရာမကတ်လိက်ပရိယတ်ဂှ် ဆန္ဒ၊ စိတ္တ၊ ဝဳရိယ၊ ဝိမံသ ဟိုတ်နူမဍိုက်ပေင်စိ နူဘဝကွးဘာ၊ ထပိုယ်၊ ခမဳတေအ် ပ္ဍဲသဘင်ကလေင်လိက် ကလိဂွံလာပ်ပထမ ပိသၞာံဆက်ဆက်ရ၊၊ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ထတ်ယုက် ဟွံခိုဟ်တုဲ အဃောဂၠုင်ဂြိုပ်ဒၟံင်ဂှ် ညံင်ရဴကသုကဝ်အာကီု ဒးဇူထောအ် နူ ဘဝကတ်လ္ၚတ်ပရိယတ်ရ၊၊
ဗဝ်သၟုတ်ဗပေၚ်ဂိတုဘတ်
စိုပ်ကၠုၚ်ဂိတုဘတ်မ္ဂး မန်ပိုဲ ပသ္ဘၚ်ဗဝ်သၟုတ်ဂှ် ဒှ်မံၚ် အခိုက်ကၞာမန်မွဲဗီုပၠန်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။ ဗဝ်သၟုတ်ပၠန်လေဝ် ဟွံတုပ်ရၚ်သညးကံတုဲ ကွာၚ်ၜဲယိုဟ်ၜန် သတ်ဆုသတ်ဒုန် စၞအဟာရတံဂှ် စုတ်ပ္ဍဲက္ၜၚ်ဂှ်တုဲ ပူဇဴ-ဗ္ဂိန်ကုကျာ်မဒှ်ရ။
ကအ်ကျာ်ဓမ္မပါလ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်တံင်ပရင်
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသုခဓမ္မ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၅၊ ဝှ် ၂၃။
မဟာဝိဟာရ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်အင်ဒင်
ပရူ ဘာတိုက်လိက်
စိုပ်သက္ကရာဇ် ၁၃၇၄ ဂှ် ကောန်သင်ကတ်လိက် နွံ ၃၆ ဇကု။ တၠဂုဏ်အစာခေမာ ဇာတိကွာန်အင်ဒင် ညးမတိုန်ဒၟံင်လိက် တန်ဓမ္မာစရိယဂှ် ဟိုတ်နူက္တဵုဒှ်ယဲဝေဒနာတုဲ က္လေင်စဴကၠုင်ကွာန်တုဲ လုပ်ဗိုင်ဖျေဟ်လိက် ကရောမ်ကျာ်ဇၞော်သဳလရ။ တၠဂုဏ်အစာခေမာဂှ် လုပ်ဖျေဟ်လိက် ပွိုင် (၈) သၞာံတုဲ ရာံတိတ် နူဘဝခမဳရ။
သက္ကရာဇ် ၁၃၇၆ ဂှ် ကောန်သင်ကတ်လိက် ဒှ်အာ ၇၂ ဇကုတုဲ တၠဂုဏ်အစာဥတ္တရ ဇာတိကွာန်အင်ဒင် လုပ်ဗိုင်ဖျေဟ်လိက်၊ နူအခိင်ဂှ် စဵုကဵုလၟုဟ်။
သက္ကရာဇ် ၁၃၈၂ ဂှ် တၠဂုဏ်အစာသဳဟ ဘာကွာန်အင်ဒင် ကေုာံ တၠဂုဏ်အစာဝါရိန္ဒ ဘာကွာန်ပြင်ဗကေတ်တအ် ဗိုင်ဖျေဟ်ကၠုင်လိက် နူသၞာံ ၁၃၈၂ စဵုကဵု အခိင်လၟုဟ်ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
လာံထုင်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်လာံထုင်(Tumyaung၊ တူးမြောင်း)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်လာံထုင်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၃၄၃။
ဗိုလ်လ္ၚီ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်လ္ဂုင်
ကျာ်ဇၞော်အ္စာဂဏှာစာရ
လၟောဝ်ကျာ်ဇၞော်အ္စာဂဏှာစာရ ဇာတိကွာန်ခလံက်ခပြု (ညးဂမၠိုင် ကော် ကျာ်ဇၞော်ပါဏှိက်) သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၁၀- သၞာံဂှ် မိမၜါ ဒုင်ဒကာပရိက္ခရာဂမၠိုင်တုဲ အာစိုပ်ဘဝခမဳ ပ္ဍဲခဏ္ဍသဳ ဘာနန္ဒဝိုန် (ဘာဗၟာ) ဍုင်သထီုရ။ ဒှ်ခမဳတုဲ ကတ်ပညာလောကုတ္တဵု ပ္ဍဲဇရေင်တမ်ဇိုင်အ္စာ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ယောဂဳ(ဘာကျာ်၊ဍင်ပံင်) ဗၞတ်ပန်သၞာံ၊ ဇရေင်တမ်ဇိုင်အ္စာ ဥပ္ပဇ္ဇျာဲ ပ္ဍဲဘာနန္ဒဝိုန်၊ ဍုင်သထီု ဗၞတ်ထပှ်သၞာံရ။ ၁၃၁၀ သၞာံဂှ် က္ညပြာပ်တိုန်ကၠုင် ဍုင်ဒဂုင်တုဲ ပ္တန်ဘာဆု စဵုသၠသၟဝ်ကျာ ကျာ်ဗိုလ်လ္ၚီ (ကျာ်ဒဵုအပ်) ဗဒဲါဍာန်ကွဳပၟတ်မွဲမရ။ ညးမွဲဇကုဓဝ် ဒုင်ဒဒိုက်တန်တဴအာ ဗၞတ် ၂၀ သၞာံတုဲ သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၃၁ သၞာံဂှ် ပြံင်လုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲအရှာံကျာ်ဗိုလ်လ္ၚီ လ္ပာ်သၠုင်ကျာ (ဇိုင်က္ၜဳ)တုဲ ကလေင်သြိုင်ပ္တန် ဘာတၟိ မွဲပၠန်ရ။ ပ္ဍဲဘာတၟိဂှ် ညးဂွံတန်တဴ ဗၞတ် ၁၆ သၞာံရ။ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဂဏှာစာရဂှ် သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၄၇ သၞာံ၊ ဂိတုပထမဒ္ဂိုန် ၃ မံက်၊ တ္ၚဲဗြဴဗတိ အခိင်နူဂယး (၁၀:၀၀) နာဍဳကဵု (၃၀) ဗီဇနာ အဃော မကလိဂွံ အာယုက် ၇၄ သၞာံ ၄၇ ဝှ်ဂှ် စုတိစဴအာသွဝ်ရ။
ပညာဒိပ္ပဝိဟာရ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်လ္ဂုင်
ဘာပညာဒိပ္ပဝိဟာရ (ဘာပ္ၚ) ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ပွိုင်ဍုင်ဗဟာရ် (ဗဟာန်)၊ ဍုင်လ္ဂုင်၊ ရးလ္ဂုင်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၂ ဇကု။
ဂြာၚ်၊ ကွာန်
ပလံၚ်ဗစိုပ်
အဓိက ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ်ကွာန်ဝွံ ဒှ်ဂၠံင်တိုက် ကေုာံ ဂၠံၚ်ဍာ်ရ၊၊
ၜါတ်တလာတ်၊ လိက်တၟအ်
သက်သဳဝင်
လိက်တၟအ်ဏအ်ဂှ် ဗၟံက်ကဵုသက်သဳ ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲအခိင်တေအ် ပယျဵုဂကူမန် ခေတ်ဒွါရဝတဳဂှ် နူနခန်ပထုမ် (ပလိုတ်ဍုင်က္ၜင်ကံက် ဍုင်သေံ)ဂှ် တိုန်အာ လပါ်သၟဝ်ကျာ စဵုကဵုစိုပ် ဒၞာဲလိက်တၟအ်ဏအ် ဟီုဂွံရ၊၊ အတိုင်အစာသုတေသနဝင်တအ် မလ္ၚတ်ဆဵုမ္ဂး ဒၞာဲဍုင်လဴလၟုဟ် ဗွဲတၟေင် လပါ်သၠုင်ကျာ မဒှ်ဒၞာဲ ဍုင်ဝဳယျေန်ကျေန် (ဍုင်စန္ဒရပူရဳ)၊ ဍုင်သေဖံင် (Sayfong)၊ ဍုင်ဖာဲနမ် (Phainam)၊ ဍုင်သြဳဂေါတပူရ (Sri Gotapura) ကေုာံ ဍုင်မံင်သဴ (Muang Sua) တအ်ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲဒတန် မပါလုပ် သၟဝ်ဍုင်မန်ဒွါရဝတဳရ၊၊
သဳဟ၊ နာဲ
ဘဝပၠန်ဂတး
၁၉၈၈ ပရေင်ကလိုက်ကမဵု အလုံဍုင်မွဲကတဵုဒှ်တုဲ နာဲသဳဟ စိုပ်အာ တိပၠန်ဂတး ဇရေင်ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ပွိုင် ၁၀ သၞာံ စဵုကဵု ၁၉၉၇ ရ။
သ္ၚိကၟိန်
နာဲသဳဟ ဒက်သ္ၚိကၟိန် ကုမိဆာန်မန်တုဲ ကလိဂွံ ကောန်မသုန်တၠ။ မိသဉ္ဇာမန်၊ မိညဳညဳမန်၊ မာံမြတ်သွေးမန်၊ မိဥမ္မာမန်၊ မာံသုဝဏ္ဏမန်။ နာဲသဳဟ ပဒတန် ပ္ဍဲကွာန်ပ္ၚ အရာပ်ဘာပလိုက် စၟတ် ၄၂၁ ရ။
ဂျူ
A Human Capital Interpretation of History."] pp. 18–19. August 2006. Accessed 21 November 2015. "The death toll of the Great Revolt against the Roman empire amounted to about 600,000 Jews, whereas the Bar Kokhba revolt in 135 caused the death of about 500,000 Jews. Massacres account for roughly 40 percent of the decrease of the Jewish population in Palestine. Moreover, some Jews migrated to Babylon after these revolts because of the worse economic conditions. After accounting for massacres and migrations, there is an additional 30 to 40 percent of the decrease in the Jewish population in Palestine (about 1–1.3 million Jews) to be explained" (p. 19).
တမ်မူလ
အေဿရေလ နဒဒှ် ဂကူမွဲ မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက် မလုပ်လၟိဟ်သက်သဳဝင်ဂှ် နူကဵု ဘဳသဳ အကြာ ၁၂၀၀ ကဵု ၁၀၀၀ ရ၊၊ အတိုင်လိက်သၠပတ်သမ္မာ မဟီုလဝ် အခိင်ကၟိန်ဍုင်ၜါ မပံင်ကောံတုဲ ဒှ်အာ ဍုင်မွဲဂှ် ဟွံတီ ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်ရ၊၊        နကဵုသက်သဳဝင် တၠပညာအစာဝင်တအ် မဒုင်လဝ်တဲပေင်င်ဂှ် ယၟုမ္ဂး ＂အေဿရေ＂ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ် မေရ်နေပ်တး (Merneptah Stele)၊ လိက်တၟအ်ဂှ် ဒှ်လိက်တၟအ် နူကဵု သၞာံၜိုတ် ဘဳသဳ ၁၂၀၀  တုဲပၠန် ခေနာန်ဂှ် အစာဝင်ပုရဏဝိဇ္ဇျာန်တအ် စၟတ်သမ္တီ ဒုင်လဝ်တဲ ဒဒှ်ရ ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲခေတ်ဗရိုတ်လဒေါဝ် (Middle Bronze Age)၊ ဆဂး ဍုင်အေဿရေလ ကဵု ဍုင်ယုဍ ၜါဏအ် အဝဵုသြဇာ ၜိုတ်ဂလိုင်လဵုမၞုံဂှ် ပရေင်ဒးပါ်ပါဲ ဟီုဂး ရေင်သကအ်နွံညိရ၊၊ ဆဂး အစာဝင်တအ် တုပ်စိုတ် ဒုင်တဲဂှ် ဍုင်အေဿရေလ ဂှ် နွံလဝ် နူၜိုတ် ဘဳသဳ ၉၀၀ တေအ်   တုဲပၠန် ဍုင်ယုဍ (Kingdom of Judah) ဂှ် နွံလဝ် ပ္ဍဲၜိုတ် ဘဳသဳ ၇၀၀ ရ၊၊ တုဲပၠန် ညးဗွဲမဂၠိုင် ဒုင်တဲမွဲပၠန်ဂှ် ဍုင်အေဿရေလ ဒးဒုင်ပလီုဂှ် ၜိုတ် ဘဳသဳ ၇၂၀ ပ္ဍဲအခိင် ဍုင်ဂှ် ဒးဒုင်ဗတိုက် ကုအေန်ပါယာအသ်သဳရဳယာန်တၟိ (Neo-Assyrian Empire)ရ၊၊
ကွေတ်ဘာသာ
လိက်သၠပတ်ဟေဗြေဝ်ဂှ် ဒှ်လိက်မဆေင်ကဵု ကွေတ်ဘာသာညးတအ်ရ၊၊ လိက်တအ်ဂှ် တၞောဝ်ဝင်ဂကူဂျူ နူခေတ်တမၠာရ၊၊ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် လိက်သၠပတ်ဓမ္မတြေံ ပ္ဍဲဘာသာခရေတ်ယာန်ဂှ် ဒှ်လိက်သၠပတ်ညးတအ်ရ၊၊ လိက်သၠပတ်ဓမ္မတြေံဂှ် ဘာသာခရေတ်ယာန်ကီု သီုကဵု ဘာသာအေဿလာမ် စၟတ်သမ္တီလဝ် လိက်သၠပတ်ကျာ်ညးတအ်ကီုတုဲ ဘာသာပိဝွံ ညးကော်စ ဘာသာအဗရာဟေမ် (Abrahamic religions)ရ၊၊ ဘာသာဂျူဂှ် ကုညးမစ္ၜောဲစ္ၜော်တအ်ဂှ် ဟိုတ်မၞုံကဵု သီုဒ္ဂေတ်လၟေတ်မၞိဟ်ကီု သီုကဵု ဓဝ်ပတှ်ေဂှ်ရ ဘာသာဂျူဂှ် ဒှ်ဘာသာ မစ္ၜောဲစ္ၜော်မွဲ သၟးဟွံက သီုဒှ် ဒ္ဂေတ်လၟေတ်ဘဝ "way of life," တုဲ ဂွံပါ်ကၠးကၠး အရာလဵု ဒှ်ဘာသာဂျူ၊ အရာလဵု ဒှ်ပြဝေဏဳဂျူဂှ် ဟွံလောဲသွာရ၊၊ အတိုင်လၟေင်ဝင် အခိင် ကေုာံ ဒၞာဲဒတန် တၞဟ်ခြာ မပ္တံကဵု ခေတ်ကာလဂရိတ်ခေတ်တြေံ မကော်ဂး ဟေလ်လေနိစ် ၊ ပ္ဍဲယူရောပ် ကၠာ ကေုာံ ကြဴ နူခေတ်ပညာ ပ္ဍဲအေဿလာမ်သပိန် ကေုာံ ပဝ်တူဂြဳ၊ ပ္ဍဲအဖရိကသၟဝ်ကျာ ကေုာံ လဒေါဝ်ဗမံက် ပ္ဍဲအိန္ဒိယ၊ ပ္ဍဲဍုင်ကြုက်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်၊ ကေုာံ ပ္ဍဲအေဿရေ တအ်ဂှ်တုဲ ဘာသာဂျူဂှ် ပကဵု ညံင်ဂွံဖျေဟ်ကိုန်ဂစိုတ် အရာလဵုမဒှ် ဘာသာဂျူ ဟွံလောဲသွာရ၊၊ အရာလ္ၚဵု မဆေင်ကဵု ဘာသာဂျူတုဲ အရာလ္ၚဵု မပြံက်နှဴကၠုင် နူကဵုပွဳပွူညးတအ် မမံင်လဝ်ဂှ်ရ၊၊
ကြုင်ဍာ်ခန်(ကွာန်)
ကွာန်ကြုင်ဍာ်ခန် (ယၟုတြေံ: အာဲသာယာဝတဳ) (ဗၟာ:ရေနောက်ချောင်း) ဝွံ ဒှ်ကွာန်သၟတ်မွဲ မနွံပ္ဍဲ ပွိုင်ဍုင်ဘုတ်ပြင်၊ ပါ်ဍုင်မဏ္ဍိုင် (မန်ဒိုင်)၊ ရးတၞင်သဳ။ အတိုင်စၟတ်သမ္တီမ္ဂး ကွာန်ကြုင်ဍာ်ခန်ဝွံ နာဲကျဝ်နေ ကေုာံ နာဲမတဵု ဂကူမန်ၜါတၠ ကဵုဒါန်တိတုဲ နကဵု အရီုအဗင် ဗိုလ်ဇၞော်အံင် ညးမဒှ် သကိုပ်ဒပ်ပၞာန်မန် မဖျေဟ်လွဟ်ဂှ် ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၈၊ ၂၀၀၇ (သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၆၈ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် ၃ မမံက်) တ္ၚဲအဒိုက်ရ။ ပ္ဍဲကွာန်ကြုင်ဍာ်ခန်ဝွံ ဂကူမန်၊ ဂကူကရေင်၊ ဂကူဗၟာ၊ ဂကူထဝါဲ ပဒတဴဒၟံင်တုဲ ဂကူကရေင်တအ်ဂှ် ပဒတဴ ပ္ဍဲသြင်ကြုင် လပါ်ပလိုတ်တုဲ ဂကူတၞဟ်တအ်ဂှ် ပဒတဴ ပ္ဍဲသြင်ကြုင်တၞဟ်မွဲလပါ်ဗမံက်ရ။
တံင်မောံ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်တံင်မောံ(Taungbon၊ တောင်ဘုံ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်တံင်မောံ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၄၃၉။
မဏိဝဇဳရာရာမ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်လ္ဂုင်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ရးလ္ဂုင်
မန်ကြုက်ပိ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်လ္ဂုင်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ရးလ္ဂုင်
စဳပျး၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်စဳပျး(Sanpya၊ စံပြ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်ဍုင်ဖိန်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၂၂၀၂၁၉။
သၟိင်တ္ၚဲကၠောအ်ၜဳ (ဒွက်)
လိက်ဒွက် အတိုင်လိက် ဟံသာဝတဳဂြးစပ်
လွဳမာန်စက်ထဝ် နူဗမံက်စဝ်ကၠုင် ဂေတ်ဂပဝ်ကွဳ လၟုဟ်ၜဳဇၞော်တတ်ကၠုင် ကၠုင်ညိရလေဝ်။
သြနာဲ နာဲတၠယာန် သိန္ဓဴလ္ၚီဟာန် တက်ပရဟ်ဗ္ဒဴ ဒဴထောအ်ပိုယ်မာန်။ သြနာဲ သြနာဲ တကအ်ပိုယ် တကအ်ကြေင် တကအ်တၟေင် ဌာန်ကျာ်အရှန် နာဲလ္ပခၠန် ကလေင်ပၠန်ရလေဝ်အဴ။
သြနာဲတၠယာန် သိန္ဓဴလ္ၚီဟာန် တက်ပရဟ်ဗ္ဒဴ ဒဴထောအ်ပိုယ်မာန်။ သြနာဲ သြနာဲ တကအ်ပိုယ် တကအ်ကြေင် တကအ်တၟေင် ဌာန်ကျာ်နာဲအရှန် နာဲလ္ပခၠန် ကလေင်ပၠန်ရလေဝ်အဴ။
နိဿဲ
လိက်ဟံသာဝတဳဂြးစပ်
မဟာသဳလ၊ခဏ်
၂၆။ သအာၚ်နူဂှ်လေဝ် တြနာဲခမဳဗဗၞးဂမၠိုၚ်လ္ၚဵု စၞအာဟာရဘောဇိုန်ဂမၠိုၚ် လျုၚ်တုဲမကဵုလဝ်ဒါန်တအ်ဂှ် ပပြဘိုဂ်အိုတ်တုဲ ဂယိုၚ်တဴလမျီု နကဵုကွတ် မဒစဵုဒစးကဵု မဂ်ဖိုလ် မဒှ်ဟိုတ် ပွမဂယိုၚ်လမျီုမှာရာ မဖှ်သာ်ဝွံအိုတ်ရ၊ ကွတ်ဂမၠိုၚ်ဂှ် ညးဍေံအိုတ်ရော၊ ရၚ်တၠုၚ်နၚ်သၟတ်ဝုတ်တုဲ ပွမထပ်တဲလၜဲမတ် ကဵုကောန်ဝုတ်တုဲ ပွမထပ်တဲလၜဲမတ် ပွမဗစပ်ဖျပ် ပွမကဵုပြးဆာဲ ပွမကဵုပကောံပိုန်ဂြပ် ပွမကဵုပရးဏာပိုန်ဒြပ် ပွမကဵုကွိုန် ကျာ်သြဳတိုန် ပွမကဵုကွိုန်ကျာ်သြဳဟုတ်စှ်ေ ဂၠမ်ဂဝ်ဟွံတန်ဂှ် ပွမကဵုတန် ပွမကဵုလတာ်ချိုတ်၊ ပွမကဵုခၟိပ်ချိုတ်၊ ပွမမန်ဗဂိုဟ် စဵုကဵုတဲပၠန်ဂတး ပွမမန်ဗဂိုဟ် စဵုကဵုခၟိပ်ပၠန်ဂတး ပွမမန်ဗဂိုဟ် စဵုကဵုကတောဝ်ဍိုၚ်၊ ကော်ဖျေံနၚ်ဒေဝတဴ ပ္ဍဲဒ္ၚေါဝ်တုဲ ပွမသၟာန်၊ ကော်ဖျေံနၚ်ဒေဝတဴ ပ္ဍဲဇကုသၟတ်ဗြဴတုဲပွမသၟာန် ပွမသၟာန်ဒေဝတဴ ပွမကၠောန်ၜိုတ်သၟိၚ်တ္ၚဲ ပွမကၠောန်ၜိုတ်သၟိၚ်ဗြီု ပွမကဵုပၟတ်တိတ်နူသၟန်ပါၚ် ပွမကောန်နၚ်ဒေဝတဴ ဗြဴသိရိတအ်ရောၚ်၊ ခမဳဂေါတမဂှ် ဝေၚ်ပဲါကၠေံနူပွမဂယိုၚ်လမျီု နကဵုကွတ်မဒစဵုဒစးကဵုမဂ်ဖိုလ် မဒှ်ဟိုတ်ပွမဂယိုၚ်လမျီုမှာရာ မဖှ်သာ်ဝွံရ၊ ယွံခမဳတအ် ပုထုဇန်ဂှ် ဟီုသ္ဂးတဴဂုဏ်ကျာ်မ္ဂး ရဴဝွံလေဝ် ဟီုသ္ဂးမာန်ရ။
ဗဳကလုဲ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်ဗဳကလုဲ(Baykalwe၊ ဘေးကလွဲ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်ဍုင်ဖိန်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၃၉၃။
လၟေင်ကမၠောန် သုတေသန ဝေါဟာရမန်
တင်ရန်တၟအ် (Mission Statement)
"ဝေါဟာရမန်ဗၠိုတ် ဂကူမန်အိုတ်" ဟိုတ်ဂှ်ရ တၠပညာ ကေုာံ တၠဝါသနာ လတူအရေဝ်ဝေါဟာရမန်ဂမၠိုင်ကီု သီုကဵု ညးမစွံၚုဟ်မးလတူအရေဝ်မန်တအ် ပံင်ကောံရေင်သကအ်တုဲ သ္ဒးကၠောန်အာ ကမၠောန်သုတေသန ဝေါဟာရမန်ရ။
ကမၠောန် မကၠောန်ပတိတ် (Product Desription)
မအရေဝ်မပကောံဂွံလဝ်တအ်ဂှ် နကဵုဂကောံဝွံ ပါ်ပသောင်ကဵုပွံက်၊ ဂၠာဲနိရုတ်ဍေဟ်တုဲ ညးမစကာ မအရေဝ်တအ် ဂွံတီကေတ် အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ တမ်နိရုတ် မအရေဝ်တအ် မကၠုင်နူလဵု၊ နူမန်တြေံဟာ၊ နူသံသကြိုတ်ဟာ၊ နူဗၟာဟာ တုဲပၠန် ဝေါဟာရ မဒှ်ဒၟံင်ၜါမ္ဂး မအရေဝ်လဵု မဒှ်မအရေဝ်မန် မအရေဝ်လဵု မဒှ်မအရေဝ်ဂလေအ်ဂှ် ရုဲစှ်ကေတ် မအရေဝ် မဒးဂၞပ်စိုတ်ညးတအ်မာန်ရ။
ဝေါဟာတၟုပ်
ဆဟ်
မျာန်အံင်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်လ္ဂုင်
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တနေပုည သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၉၊ ဝှ် ၄၉။
နိဒါန်ကထာ (ဂလာန်နိဒါန်)
၁- ဒူရေနိဒါနကထာ (ဂလာန်ဒူရေနိဒါန်)
ကြက်တြးကဵုရ၊ နူဘဒြကဝ်ဝွံ ပ္ဍဲလ္တူပန်အသၚ်ဃဲကဵု ပရဲမွဲမဟာလက်ကဝ်တေံ ဍုၚ်မၞုံယၟု "အမရဝတဳ" နွံတဴရ။ ဗၞးမၞုံယၟု " သုမေဓ" မဍိုက်ပေၚ်တဴကေုာံ သာ်ဇကုမဆာဲပြဲ မလေပ်က္တဵုဗဒှ်ကဵုစိုတ်မလျုၚ်ဇြုၚ်သ္ဍိုက် မၞုံကဵုသွက်မသ္ၚေဝ်မၠာ် မၞုံကဵုရုပ်သာ်မကျေဝ်ဂေါဝ်လောန် ဟွံဒးဒုၚ်ဟီုဂရိုဟ် ဟွံဒးဒုၚ်ပဲါ နကဵုဂလာန်မစပ်ကေုာံ ဂကူဇာတ် မၞုံကဵုဇာတ်မသ္အးဇ္ၚး နူလ္ပာ်မိလ္ပာ်မၜါပြကာ စဵုကဵုမအာစိုပ်ထပှ်ဒတောဝ် သ္ပဒတဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်အမရဝတဳဂှ်ရ။ ဗၞးသုမေဓဂှ် ပဲါကၠေံနူကွတ်ဗၞးတုဲ ဟွံပ္တုဲကေၚ်ကာတၞဟ်သ္အာၚ်ရ၊ ကတ်ဗ္တောန်ဗေဒၚ်ပိ မဒှ်ကွတ်ဗၞးဟေၚ်ရ။ ဗၞးသုမေဓဂှ် ပ္ဍဲကာလဃောမဍောတ်သွတ်ဟေၚ် မိကဵုမၜါဒးသ္ပကာဂစိုတ်ရ။ ပ္ဍဲကာလဂှ် အမာတ်မလေပ်ဇၞော်ပၟဝ်ကဵုဗွဝ်ပိုန်ဒြပ်ဗၞးသုမေဓမွဲ ရေၚ်တၠုၚ်နၚ်လိက်စရၚ် မစၟတ်သမ္တီလဝ် ဗွဝ်ပိုန်ဂြပ်တုဲ ပံက်ထ္ၜးကဵုတိုက်ဂြပ် မပေၚ်တဴနကဵုရတ် မပ္တံကဵုထဝ် သြန် မၞိက် ဗၠဲတုဲ " ယွံမၚ်ဗၠာ ပိုန်ဂြပ်မၞုံဗၞတ်ဂလိုၚ်ဝွံ ပိုန်ဂြပ်မိကောန်တၠတံရောၚ်၊ ယွံမၚ်ဗၠာဲ ပိုန်ဂြပ်မၞုံဗၞတ်ဂလိုၚ်ဝွံ ပိုန်ဂြပ် မအံက်ကောန်တၠတံရောၚ်" ရဴဝွံ လၟိၚ်ထ္ၜးကဵုပိုန်ဒြပ် စဵုကဵုထပှ်ဒတောဝ်တုဲ ပိုန်ဂြပ်တံဏအ် တၠအဲ ရပ်စပ်သုၚ်စောဲအာညိ" ရဴဝွံ သ္ဂးရ။
ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်တွဵုရးဍုၚ်မန်
အကာဲအရာဥတုရာသဳတွဵုရးဍုၚ်မန်
ဍုင်တြေံ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဒူရာဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၄၈၂၀၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၅၀၇၀ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၉၈၉၀ တၠရ။
လ္ဂောဝ်ဗတဳ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်လ္ဂောဝ်ဗတဳ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
လိက်ဇၟန်
တၟေၚ်-လိက်ဇၟန်
စပ်ကဵုပွမပတိတ်ဇြဟတ်တုဲ
ရုရှာ
ပရေင်ပါ်ပရအ် အဝဵုပရေင်ဍုင်ကွာန်
အတိုင် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်ရုရှာမ္ဂး ရးနိဂီုဖေဝ်ဒရေဝ်ရုရှာဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဂကောံဖေဝ်ဒရေဝ် ၈၅ ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၃ အခိင်မစပတန် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်တေအ်ဂှ် ဂကောံဖေဝ်ဒရေဝ် သီုဖအိုတ် နွံ ၈၉၊ ဆဂး လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဗွဲကြဴ ပံင်ပထောအ်မွဲတုဲ လၟုဟ် နွံ ၈၅။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဂကောံဖေဝ်ဒရေဝ်ဂှ် ဂွံပစၞး ပ္ဍဲကံင်သဳဖေဝ်ဒရေဝ် (စၠတ်ထဝ်ကောန်ဂကူ) လၟိဟ်တုပ်ပ်။ ဂကောံဖေဝ်ဒရေဝ်မွဲကဵုမွဲ ၜိုန်ရ ဇမၞော်သမၠဲ၊ လၟိဟ်မၞိဟ် တၞဟ်ခြာကီုလေဝ် ကလိဂွံ အခေါင်မဂွံဒုင်ရုဲစှ် အမာတ်မၞိဟ်စၞး ဂလိုင်တုပ်ပ် ဖအိုတ်။
နလ္လာ၊ နာဲ
နာဲနလ္လာ (နာဲဆိတ်နိုအ်) (၁၉၁၇၊ ဨပြဳ ၂ - ၁၉၈၉၊ အဝ်ဂေတ် ၈) ဝွံ ဒှ်ဒုဥက္ကဌ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (တြေံ)၊ နူကလိဂွံအာယုက် (၂၂) သၞာံဂှ် ဂွံဒုင်ခပတိုန် နဒဒှ် မၞိဟ်ဇၞော်ကွာန် သၞေဟ်ဗဒဝ် မဒှ်ကွာန်ဇာတိဂှ်ရ၊၊ နူစ သၞာံ ၁၉၄၆ ဂှ် စလုပ် ချဳဓရာင် ပ္ဍဲဗော်သွးမန် ကောန်ဍုင်အရင် နဒဒှ် ညးတာလျိုင်ဗဟဵု မွဲတၠ မဒှ်ဗော် နာဲဖဝ်ချိုဝ် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ်တုဲ မဒက်ပ္တန်လဝ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်ကၠာအိုတ်ဂှ်ရ၊၊ ကာလစိုပ်သၞာံ ၁၉၄၈ မန်တအ် ဒးတဝ်စၞေဟ် နကဵုလွဟ်ဂှ် စရပ်ကၠုင်ပေါဲဗတိုက် သွက်ဗၠးၜးဂကူမန် နကဵုနဲလွပ်လွဟ်ကီုတုဲ ပ္ဍဲဗော်ပၠတရဴဍုင်မန်ဂှ် ယိုက်ဂၠေင်လဝ် နဒဒှ် ကမ္မတဳဗဟဵုမွဲတၠ နကဵုလျိုင်ဌာ ပရေင်ဘဏ္ဍာ၊၊ ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် သၠာဲလွဟ် ကဵု ဒဳမဝ်ကရေသဳတုဲဂှ် ချဳဓရာင် သွက်အခေါင်ဂကူမန် အပ္ဍဲဍုင်၊ ကာလဒပ်ပၞာန်ဗၟာ နေဝေန် မသီအဝဵုဍုင်ဂှ် ဒးဒုင်ရပ်တုဲ ဒးဒုင်ကြိုင်လဝ် ပ္ဍဲထံင် ပွိုင် (၁၀) သၞာံတုဲ စိုပ်သၞာံ ၁၉၇၃ ကာလကလိဂွံအယုက် (၅၆) သၞာံဂှ် ဗၠးတိတ်နူထံင်ဗက်အာ တိတ်အာ တိပၠန်ဂတး ဇရေင်ဗော်ဍုင်မန်တၟိရ၊၊ ပ္ဍဲတ္ၚဲမကၠောန်သဘင်စၟတ်သမ္တီ မကၠောအ်သၞာံ ပရေင်ကလိုက်ကမဵု အလုံဍုင် (၈)ပန်မ ပ္ဍဲ ဗဟဵုဗော်ဍုင်မန်တၟိ ကျာ်ပိ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၉ ဂိတုအဝ်ဂေတ် (၈) ဂှ် အဃောမဟီုမြော်ဒၟံင်ဂလာန်ဂှ် ဒေါမ်စှ်ေတုဲ ဒးစုတိအာရ၊၊
ကမ္မတဳ မပစၞး စၠတ်ထဝ်ကၟိန်ဍုင်
ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၀ ဂှ် နူကဵု ဗော်ကောန်ဂကူ တအာင် (ပလံင်) ကေုာံ ဗော်ဒဳမဝ်ကရေတ်တေစ် တွဵုရးကရေင်ဍာဲတအ် ဗလးမၞိဟ်စၞးတုဲ ကမ္မတဳဝွံ ဒှ်အာ မၞိဟ်စၞး သီုဖအိုတ် (၁၇) တၠ။
=
=== ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီပဋိညာဉ် ထုတ်ပြန်ကြေညာခြင်း ၁။ ပြည်ထောင်စုအတွင်း ဖြစ်ပွားခဲ့သည့် ပဋိပက္ခများ၊ အရင်းခံပြဿနာများကို အပြီးသတ်ချုပ်ငြိမ်းစေရန်၊ တိုင်းရင်းသားပြည်သူ တစ်ရပ်လုံး ပူးပေါင်းပါဝင်လက်တွဲနိုင်ရန်၊ ဒီမိုကရေစီစနစ်ကို ကျင့်သုံးပြီး တန်းတူရေးနှင့် ကိုယ်ပိုင်ပြဋ္ဌာန်းခွင့်တို့ကို အာမခံသော ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီပြည်ထောင်စုကို တည်ထောင်ရန်၊ ပြည်ထောင်စု၏ လူမျိုးများအားလုံး၊ နိုင်ငံသားများအားလုံး လွတ်လပ်ခြင်း၊ တန်းတူညီမျှခြင်း၊ တရားမျှတခြင်းတို့ကို အခြေခံကာ အပြန်အလှန်အသိအမှတ်ပြုလေးစားမှု ချစ်ကြည်ရိုင်းပင်းမှု၊ သွေးစည်းညီညွတ်မှုတို့ဖြင့် ငြိမ်းချမ်းစွာ အေးအတူ ပူအမျှ အတူတကွယှဉ်တွဲနေထိုင်နိုင်ရန် ခိုင်မာသော သန္နိဋ္ဌာန်ချမှတ်လျက် ဤ ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီ ပဋိညာဉ်  (Federal Democracy Charter ) ကို ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်ကိုယ်စားပြုကော်မတီက ယနေ့ ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ မတ်လ ၃၁ ရက် ရက်စွဲဖြင့် ထုတ်ပြန်ကြေညာလိုက်သည်။ ၂။ ခေတ္တ ဒုတိယသမ္မတမန်းဝင်းခိုင်သန်း ဦးဆောင်လျက် ခေတ္တ ပြည်ထောင်စုဝန်ကြီးများ ပါဝင်သော ပြည်သူ့အစိုးရအဖွဲ့သည် အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရ မဖွဲ့စည်းမီ ကာလတွင် နိုင်ငံတော်၏ အုပ်ချုပ်ရေးတာဝန် များကို ဆက်လက် ထမ်းဆောင်သွားမည် ဖြစ်ပါသည်။ ၃။ ၂၀၂၀ ခုနှစ် ပါတီစုံအထွေထွေရွေးကောက်ပွဲတွင် ပြည်သူက ဒီမိုကရေစီနည်းကျ အပ်နှင်းလိုက်သော အာဏာကို ကိုင်စွဲလျက် ၂၀၂၁ ခုနှစ်၊ ဧပြီလ ပထမပတ်အတွင်း အမျိုးသားညီညွတ်ရေးအစိုးရကို ဖွဲ့စည်းပြီး ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီအင်အားစု အားလုံးနှင့် လက်တွဲကာ ဤ ပဋိညာဉ်ပါ ဦးတည်ချက်၊ ရည်ရွယ်ချက်များနှင့် နိုင်ငံရေးလမ်းပြမြေပုံ အဆင့်ဆင့်အား စုပေါင်းခေါင်းဆောင်မှု စုပေါင်းအင်အားဖြင့် လက်တွေ့အကောင်အထည် ဖော် ဆောင်ရွက်သွားမည် ဖြစ်ပါကြောင်း အသိပေးကြေညာအပ်ပါသည်။ }} ဖက်ဒရယ်ဒီမိုကရေစီပဋိညာဉ် ကိုလည်းထုတ်ပြန်ကြေညာခဲ့သည်။
ပရေင် ဒဿန ဗဟုသုတ
(၁၈) ။ (လောဲမှဒိုအ်အရက်ဒိုအ်ချေံ)အရေဝ်ဝွံကလေင်ဂတးထောံစမ်ညိအဴ၊ (ချေံဒိုအ်အရက်ဒိုအ်မှလောဲ)၊ ဗီုလဵုရော ၜိုတ်ဆဂတးထောံမအရေဝ်ဂှ်ဟေင် ဘဝဂှ်ပြံင်သၠာဲဒှ်အာမၞိဟ်လောဲလောဲဟဂှ်သေင်။ (ပိုဒ် − ၁၈) ။
(၂၉) ။  ပစ္စုပ္ပန်တ္ၚဲဏံခိုဟ်ဟေင်အတိက်အနာဂတ်လေဝ်ခိုဟ်အာဖ္အိုတ်မာန်ရ ဟွံဒးမင်ကံကုသဵုဇာတာပါရမဳပုဟ်ဏး စကၠောန်ဂှ်ဟေင်ဂွံဒုင်စသိုင်ဖဵုဍေံဓဝဲါဂှ်မာန်ရ၊ ကံကုသဵုဇာတာပါရမဳခိုဟ်ဂှ်နွံဒၟံင်ပ္ဍဲကမၠောန်ပိုဲတံမကၠောန်ဂှ်ဟေင်ရ။ (ပိုဒ်−၂၉) ။
(၄၀) ။   လဒေါဝ်ၜဳဇၞော်တေံဍိုက်ပေင်ကဵုလပှ်ကျာဂှ်ပိုဲတံရပ်စကာကျာဟွံမာန်ကီုလေဝ် ဆဂးဂှ်တှ်ေ ပိုဲကၠောန်ပတိုန်ကေတ်ယာတုဲသုင်စောဲကေတ်ဖဵုနူကဵုကျာဂှ်မာန်ရ။ (ပိုဒ်−၄၀)။
(၄၄)  ။   အဲဏံဂှ်ဒှ်မၞိဟ်ကွာ်တရဴအိၚ်မွဲကီုရ၊ ဆဂးတှ်ေ အဲဟွံကေၚ်ဆုတ်ကလေၚ်မွဲလှ်ေပုဟ်။ (ပိုဒ်−၄၄) ။
(၄၅)  ။   လပါ်လက္ကရဴပ္ၚာၚ်စပုၚ်ဂှ် ၜိုန်ရညးဟွံသုၚ်စောဲကီုလေဝ် ပ္ဍဲကဵုအခိၚ်ကြဴကြာတ်သ္အးဇ္ၚးဂှ်တှ်ေညးဒးကြဴကြာတ်သီုၜါလပါ်ကီုရ၊ မၞိဟ်ပိုဲဏံဂှ်လေဝ် ယဝ်ရမိက်သ္ဂောံဒှ်မၞိဟ်ခိုဟ်မွဲတှ်ေ ဒးခိုဟ်တဴသီုဂတမုက်သီုကဵုလက္ကရဴမုက်ဂှ်ကီုညိ။ (ပိုဒ်−၄၅) ။
(၅၄)  ။   ဍေံလက်နၚ်ပိုဲတှ်ေဒှ်ပရေၚ်ပရောဍေံရ၊ ဆဂးဂှ် ပိုဲဏံကေတ်ဟာဟွံကေတ်ဟာဂှ်တိုန်တဴကဵုပိုဲဏံပၠန်ရ၊ မအရေဝ်လက်တံတိတ်ကၠုၚ်နူသၟန်ပါၚ်ညးလဵုဂှ်တှ်ေဒှ်တဴမအရေဝ်ညးတေံဂှ်ရ၊ ဍေံကဵုပိုဲတုဲပိုဲတံဟွံဒုၚ်ဂိုၚ်ကေတ်မ္ဂးတှ်ေ မအရေဝ်လက်တံဂှ်လေဝ်ဒးကလေၚ်စဴအာဒၞာဲဍေံမကၠုၚ်လဝ်ဂှ်ဖအိုတ်ရ။ (ပိုဒ်−၅၄) ။
(၆၇)  ။   ပ္ဍဲတ္ၚဲဏံယဝ်ရဗှ်ေတံဟွံတီတသိုက်မ္ဂးတှ်ေ ဗှ်ေတံကလေၚ်ရံၚ်အာကောန်ၚာ်လ္ပါ်သ္ကဲဂၠံၚ်အဃောခရေၚ်အာတ်စဒၟံၚ်တံဂှ်ညိအဴ၊ ယဝ်ဗှ်ေတံဟီုဒေါန်ရုပ်သာ်ဟွံကျေဝ်ဂေါဝ်ဒှ်တဴသံယောဇိုန်ဟွံပေၚ်စိုတ်မ္ဂးတှ်ေ ဗှ်ေတံဒးကျောဝ်ဗဵုရံၚ်အာမၞိဟ်ဝဲလီုလီုကွာ်အာမွဲဒ္ဂုတ်မွဲဒ္ကူဓဇက်အာဓဇက်ကၠုၚ်ဂှ်အိုတ်ညိ ။ (ပိုဒ်−၆၇) ။
(၇၀)  ။   ဒၟာနူကဵုဇကုဂွံသၠုၚ်တိုန်အာဂှ် လ္ပကဵုညးတၞဟ်ဒးသဝ်စှ်ေအာညိ။ (ပိုဒ်−၇၀) ။
(၈၃)  ။   မိယာဲမွဲတီအိုတ်ကောန်တံမူဒးစိုတ်စစၞမူရော? ဆဂးဂှ် ကောန်တံဟွံတီမိယာဲမွဲဒးစိုတ်မိက်သ္ဂောံစမူစၞရော?ဟိုတ်နူကဵုမိယာဲမွဲစဂွံဖအိုတ်စၞနူကဵုကောန်တံစလဝ်ဟွံအိုတ်တံဂှ်ရ။ (ပိုဒ်−၈၃) ။
(၁၁၂) ။   ပွမဟီုတပ်တပ်ဓဝ်ဓဝ်တံဂှ်ဒှ်တဴဖဵုခိုဟ်အိုတ်မွဲရ၊ ဆဂးဂှ်တှ်ေ ယဝ်ရဟီုဟွံကိတ်ညဳကဵုမၞိဟ်ဟွံကိတ်ညဳကဵုပရေၚ်ပရောဟွံကိတ်ညဳကဵုအခိၚ်အခေတ်ကာလဒေသမ္ဂးတှ်ေ ဟီုတဴအခိၚ်လဵုလေဝ်ဒှ်တဴပြသၞာအခိၚ်တေံမာန်ရ။ (ပိုဒ်−၁၁၂) ။
၁၁၆) ။   လ္ပဖအိုတ်ထောံအခိၚ်ဂၠာဲတဴမိတ်ဒါန်ဆာန်ဇေတ်ဆာန်ဍာံလအ်လကဵုအခိၚ်အခါညိအဴ၊ ပိုဲတံဝိုတ်ထောံအိုတ်ယျဟာဂှ် ပ္ဍဲကွာန်ပိုဲဏံဂှ်လေဝ် သၟတ်တြုံသၟတ်ဗြဴခိုဟ်ခိုဟ်လေဝ်နွံတဴဗဝ်သအဝ်ရဟွံပတေဟ်မ္ဂးတှ်ေကလေၚ်သ္ၚဳကျောဝ်ရံၚ်မွဲဝါညိ။ (ပိုဒ်−၁၁၆) ။
(၁၁၈) ။   က္တဵုဒှ်ကၠုၚ်မၞိဟ်ဝါတ်မွဲတုဲလ္ပဟီုဖျေံဏာဒုဟ်ကဵုကံကုသဵုပရေံဂှ်အိုတ်ညိ၊ ဒၞာဲပိုဲတံမိက်သ္ဂောံက္တဵုဒှ်မၞိဟ်ဂှ်ရုဲကေတ်ဟွံဂွံရ၊ ဆဂး ပိုဲဏံဒှ်ကၠုၚ်မၞိဟ်မွဲတုဲ ဂၠံၚ်တရဴတိုၚ်ပ္ကဴဘဝဂှ်ပိုဲဏံသ္ဂုတ်သွာတ်ရုဲစှ်ကေတ်ဂွံမာန်ပေၚ်ပေၚ်ရ။ (ပိုဒ်−၁၁၈) ။
(၁၂၄)  ။     နရက်နွံပ္ဍဲစိုတ်သွဝ်လေဝ်နွံပ္ဍဲစိုတ်နိဗ္ဗာန်လေဝ်နွံပ္ဍဲစိုတ်ရဏောင်တှ်ေမူပရောပိုဲဂၠဲါဟွံဆဵု၊ ပ္ဍဲအခိင်ပိုဲဆဵုစိုတ်ဟေင် ပိုဲဆဵုရနရက်ဍုင်သွဝ်နိဗ္ဗာန်ဇေတ်ဇေတ်။
(၁၃၁) ။     ဇၟာပ်ညးအဲအတိက်နွံမံင်ဖအိုတ်ရ၊ အတိက်ဂှ်လ္ပကဵုဍေံပလီုပိုဲညိ၊  ပစ္စုပ္ပန်တ္ၚဲဏံ ဒးချပ်ဒးဟီုဒးကၠောန်ညံင်ဂွံနွံကဵုဖဵုခိုဟ်ခိုဟ်အိုတ်ညိ။
(၁၃၂)  ။     မၞိဟ်တြုံဒးကၠောန်ဗက်ဂှ်ဒ်ှဟိုတ်ကျဗြဴတုဲဒးကၠောန်အာဟွံသေင်ပုဟ်၊  ဟိုတ်နူကဵုဆာန်ညှာစိုတ်စွံၚုဟ်မးလ္တူညးသ္ကံအိုတ်တုဲဒးကၠောန်အာရ။
(၁၅၄)    ။   ဒၞာဲပိုဲဏံမကၠောန်လဝ်ဗၠေတ်ဗၠေတ်တံဂှ်လေဝ် ပိုဲဟွံဂံင်လဴကဵုညးတၞဟ်တီမ္ဂးတှ်ေ ယဝ်ရပိုဲကလင်ကေတ်အရေဝ်မွဲလပါ်ဏောင်တုဲဣလဵုရောဓဝ်ဍာံဂှ်ဂၠာဲဟွံဆဵုပုဟ်။
(၁၅၆)    ။   စၞစလ္ၚဵုဂှ်သြန်အိုတ်တုဲဒှ်ပရေင်ထတ်ယုတ်ဏောင်တှ်ေထေက်ကဵုသြန်ဒးအိုတ်ဒးဂံင်ရာန်စထေက်ရ၊ စၞစလ္ၚဵု − လ္ၚဵု − လ္ၚဵု − လ္ၚဵုဂှ်ပၠန်တံဂှ် သီုကဵုသြန်ဒးအိုတ်တုဲဇီုကပိုက်ကဵုပရေင်ထတ်ယုက်ဇၞော်ဇၞော်ဟွံသာတုဲမၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင်တံဂှ်လေဝ်ဂံင်ဖအိုတ်သြန်ဂံင်ဖအိုတ်အခိင်ဂံင်ဖအိုတ်ၚုဟ်မးမၞိဟ်တုဲ ဂၠာဲရာန်စသုင်မိပ်မိပ်အိုတ်ရ၊ (စိုပ်အခါမွဲတ္ဍဲတှ်ေ ကံကုသဵုအဲပရေံဂှ်လ္ပကဵုဒးမိင်ညိ)၊ ကံကုသဵုခိုဟ်ပရေံဂှ်ပိုဲဏံမွဲဟေင်ရဒှ်မၞိဟ်မကၠောန်ကေတ်နင်ဍေံကေတ်ကေတ်ရ။
(၁၅၇)    ။    ဇၟာပ်ဇၟာပ်ညးအဲ ဒှ်ဒၟံင်မၞိဟ်တၠအစောန်တၟေင်တၟေင်သီုညးဖအိုတ်ရ၊ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်တုဲ ယဝ်ရပိုဲကဵုကၜိင်လ္တူကျာကဵုဂစေံပဝ်သၟဝ်ဍာ်မ္ဂးတှ်ေသာ်လဵုသ္ပလေဝ်ဒှ်အာဟွံမာန်ရ။
(၂၄၈) ။  ဒၞာဲဟွံပေင်တံဂှ် မင်ဒၟံင်သွက်ဂွံဗပေင်စုတ်မာန်(၂၄)နာဍဳရ၊ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်တုဲ ပ္ဍဲမၞိဟ်ပညာသဝ် ပ္ဍဲမၞိဟ်ဗဟုသုတအောန်တံဂှ် ပိုဲတံလ္ပရံင်ဘဝညးတံဟွံမွဲကဵုၚုဟ်မးညိ၊  သွက်ညးတံဂှ်တှ်ေ အရာဍေံဟွံပေင်နာနာသာ်တံဂှ် သွက်ဂွံဗပေင်စုတ်မာန်ပွိုင်(၂၄)နာဍဳရ၊ သွက်ညးပေင်ဒၟံင်တံဂှ်ပၠန်လေဝ် ယဝ်ရဗဂဵုလဟဵုဟွံဒှ်တှ်ေအရာတၟိတၟိသွက်ဂွံစုတ်ဗပေင်ဂှ်စုတ်ဟွံလုပ်တုဲကၟိုဟ်တိတ်အာအိုတ်ကီုရ၊  (ပိုဒ်−၂၄၈) ။
(၂၅၈)  ။   မၞိဟ်ဟွံကေင်ကၠောန်ဗၠေတ်တံဂှ် အတိုင်မွဲဘဝဍေံတံ တၟာဒဳရုဲလေဝ်မုရောဍေံတံဟွံကေင်ကၠောန်ကၠုင်လဝ်မွဲသာ်ရ။ (ပိုဒ်−၂၅၈) ။
(၂၆၉)   ။   ပ္ဍဲဍာ်မွဲဗြံက်ဂှ် ယဝ်ရပိုဲထောံစုတ်ၜဵုမွဲဇန်မ္ဂးတှ်ေ ပိုဲဂွံတီကေတ်ရှ်သာဍာ်ဂှ်ဖ္ဍုင်အာကီုရ၊ ယဝ်ရပိုဲကေတ်နင်ဍာ်မွဲထၟာဲဇၞော်ဇၞော်တုဲ စုတ်ဖျေံၜဵုမွဲဇန်ဂှ်ပၠန်တှ်ေ ရှ်သာဖ္ဍုင်ပ္ဍဲဍာ်ထၟာဲဂှ်အောန်အာကီုရ၊ ၜဵုမွဲဇန်ဂှ်ပၠန် ယဝ်ပိုဲအာကၠဟ်စုတ်ပ္ဍဲဍာ်ကၟာတေံမ္ဂးတှ်ေ ရှ်သာ်ဖ္ဍုင်ဖ္ဍုင်ဂှ်နွံမံင်ဏီဟာ၊ စိုတ်ပိုဲမၞိဟ်ဏံလေဝ်ညံင်ရဴသာ်ဂှ်ကီု ယဝ်ရစိုတ်ပိုဲကြေပ်ဂြတ်မံင်ဏောင်တှ်ေ ၜိုတ်ဆမအရေဝ်မွဲၜါမဓဝ်ဂှ် ဖန်ဗဒှ်ကဵုစိုတ်ပိုဲက္တဵုဒှ်ဒေါသညးသ္ကံမာန်လောဲလောဲရ၊ ယဝ်ရစိုတ်ပိုဲတံသၠောဲလးညံင်ရဴကၟာဇၞော်ဂှ်ကီုတှ်ေ ၜိုတ်ဆမအရေဝ်အုဲအုဲပသပသမွဲၜါမတံဂှ် ဂွံဖန်ဗဒှ်ကဵုစိုတ်ပိုဲတံဂွံချဳသွဝ်အာဂှ်ဟွံလောဲသွာမာန်ရ။ (ပိုဒ်−၂၆၉) ။
(၂၇၉)  ။   ဖေက်ညးစောန်အာလ္တူအဲ ဖေက်အဲသဝ်အာလ္တူညး ဒှ်မံင်သံသယဟွံဂံင်သၠးပွးအိုတ်တုဲ ယဝ်ရဟီုကၠးကၠးတှ်ေ အတ္တပေင်က္ဍဟ်။   (ပိုဒ်−၁၇၉)။
(၂၈၂)  ။   ဒးတၟအ်ကလောံတုဲကမၠောန်ဂှ်ဒှ်ၚုဟ်မးသွက်ဂကူဏောၚ်တှ်ေ ထေက်ကဵုဒးတၟအ်ကလောံလေဝ်ဂံၚ်ဒုၚ်မာန်မှ ဓဝ်ပတေဟ်ပ္ဍဲပူဂဵုဂှ်ဂတာပ်အခေတ်ပေၚ်ပေၚ်ရ၊ ပူဂဵုမွဲရဲတံဂှ်လေဝ် ဂွိၚ်ဖေက်ဟွံဂွံပ္ကဴတုဲ ဇကုလေဝ်ဒးဗက် အာအၚာပ်စိုတ်ညးတၞဟ်ကီုတုဲ အရာပြံၚ်သၠာဲမွဲပ္ဍဲဓဝ်ပတေဟ်ပူဂဵုဇကုဂှ်တၟာဒဳရုဲလေဝ်ဟွံမွယ်ရ၊ ဟီုမံၚ်ကၠောန်သွက်ဂကူဆာန်ဂကူဂှ်ဗီုဏံရဟာ၊ အရာပြံၚ်သၠာဲမွဲယဝ်ရဟွံမံက်ကၠုၚ်ရုပ်ရဴပ္ဍဲဂကူမန်ပိုဲပ္ဍဲသၟတ်မန်ပိုဲမ္ဂးတှ်ေ ပြသၞာပ္ဍဲကဵုတ္ၚဲဏံဒးဆဵုဒၟံၚ်လၟေၚ်တ္ၚဲဏံဂှ် ညံၚ်ရဴဂၠဴပလန်သြောံဂေတ်အာဂေတ်ကၠုၚ်မွဲဒၞာဲဂှ်တုဲ အခိၚ်အိုတ်အာအတိုၚ်ဏံရ၊ နကဵုဓဝ်ပတေဟ်ပူဂဵုဇကုလေဝ်တီမံၚ်ရဣဏံဒှ်ဖဵုသွက်ဂကူပိုဲဏောၚ်တုဲ ဇကုဖေက်ဒးတၟအ်ကလောံရန်လဝ်ပ္ကဴတုဲဇကုလေဝ်ဟွံဂံၚ်ပြံၚ်သၠာဲစိုတ်ဓါတ်ညးတၞဟ်တှ်ေ အရာဇကုမတီလ္ၚတ်လဝ်တံဂှ်ဒှ်အာမးမးဖအိုတ်ရ၊ နကဵုပူဂဵုမွဲတၠအရာပွမပြံၚ်သၠာဲပ္ဍဲဂကူဇကုဂွံဂှ် ၜိုန်ရအခေါၚ်ကၠောန်အခေါၚ်ပြံၚ်သၠာဲနွံကီုလေဝ်ဇကုဟွံကၠောန်ဏီတှ်ေ မုမန်မၚ်မံၚ်ဏီဂှ်ရော။
(၃၀၄)  ။   လကျာ်ဂွံလီုနွံၜါသာ် (၁) ပရေၚ်မၞိဟ်ဗြဴ၊ (၂) ပရေၚ်သြန် ။
(၃၁၆)  ။   #ပိုဲဏံပဒိုအ်ဂစေံလ္ပကဵုပဝ်တတ်အာလ္တူက္ဍိုပ်ပိုဲဏံဂှ်ဟွံဂွံပုဟ်၊ ဆဂး − ပိုဲဟွံကဵုအခေါၚ်ဂစေံ ကၠုၚ်သိုၚ်ဒက်ခပေါဲလ္တူက္ဍိုပ်ပိုဲဏံဂှ်ဂွံမာန်ရ၊ ကၠောခိုဟ်ဟီုဂှ် ဆက်ကၠောန်အာညိတုဲ လ္ပဆုတ်ကလေၚ်ထောံ နကဵုမအရေဝ်ပသပသအုဲအုဲနူညးမွဲတေံဂှ်တွဵုညိ၊  ဟိုတ်ဖဵုပိုဲမၞိဟ်ဏံ မုဟွံဒးထ္ၜးသက်သဳဂၠိုၚ်ပုဟ်တုဲ နွံဆပိမနူစေတနာပိုဲဏံဇေတ်ဇေတ်ကၠးကၠးဟီုဂှ်တှ်ေ (၁) ချပ်ခိုဟ်  (၂) ဟီုခိုဟ်  (၃) ကၠောန်ခိုဟ်−မဒှ်ရ။
(၃၂၉)  ။ ပတေဟ်ကံကုသဵုမွဲမဓဝ်ဂှ်လ္ပကဵုဒှ်ညိ၊  ဝဳရိယလေဝ်ဒးပတေဟ်တုဲ တုပ်သၟဟ်ညံၚ်ရဴမၞိဟ်ၜံက်ပလိုၚ်(ကမၠိုၚ်)ကၟာကီုတံ ဒးဂွံဍာ်ဏောၚ်ဂှ် ပတေဟ်ဗိုန်ဒၟံၚ်ရ၊  အကြာဂှ် ဒးကၠောန်ၜံက်ခါဲဒၟံၚ်ပလက်မုဟ်ဍေၚ် ပလက်ကၞေၚ်ဇွောဝ်ဂှ် ဒှ်သဘဴဓဝ်ဝဳရိယ ခြာဟွံလအ်ဟေၚ် ဍာ်ဂှ်ဂွံကၠုၚ်မာန်သေၚ်ဟာ ။
ဗီုပြၚ်မစကာတိဍာ်အခိုက်ကၞာတမၠာပ္ဍဲဒေသမန်
ပ္ဍဲဒေသတိဍာ်မန်ဝွံ ကိုပ်ကၠာနူအဝဵုအလဵုအသဳ ဟွံဂွံဗျာပ်စိုပ်ဏီဟေၚ် ခေတ်အဆက်ဆက် စဳရေၚ်ဖန်ဇန် ကောပ်ကာဲအုပ်ဓုပ် ကၠုၚ်လဝ် တိဍာ်ဇကု အတိုၚ်အခိုက်ကၞာ ဇုဇဗဴလဇကုရ။ တိပုဂ္ဂလိကပိုၚ်ပြဳတအ်ဂှ် ကလိဂွံကၠုၚ်လဝ် ဒဒှ်တိအာဲတုဲ တိညးဂမၠိုၚ်ပိုၚ်ပြဳ တအ်ဂှ် အတိုၚ်မသ္ဂးကၠုၚ်လဝ်လတူတေံ စၟတ်သမ္တီကၠုၚ် တိကွာန် (တိပဓာန်ကွာန်) (ဟွံသေၚ်မ္ဂး) တိဥပစာကွာန် တုဲ ထိၚ်ဒဝ်မၚ်မွဲကၠုၚ်လဝ် တိဍာ်ဇကုရ။
(က-က) ပွမတဵုလွဳသြောံ
ကောန်ဂကူမန်တအ်ဂှ် တဵုလွဳကၠုၚ်ဒၟံၚ်သြောံ နဒဒှ်ကမၠောန်တဵုလွဳအဓိကမွဲရ။ ပ္ဍဲဒေသတိဗလး မၞုံပွ္ပဳပွူကွာန်ကဵု ဇရေၚ်ပြၚ်ၜဳ မၞုံပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ် (၁၁) ပွိုၚ်ဍုၚ် နူ ကမ္မတဳဗမံက်ပတိတ် ပရေၚ်စကာတိဍာ် အခိုက်ကၞာတမၠာ ပ္ဍဲဒေသမန် မအာစိုပ်လဝ်တအ်ဂှ် တဵုလွဳလဝ် သြောံတိဗလးအိုတ်တုဲ ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်လ္ၚဵု (ဍာ်ဗု၊ လှာဒကှ်၊ ရေဝ်၊ ကအ်ကြိက်) တအ်ဂှ် ဗာ်ဂြိုပ်စံၚ်ဂူ ကပှ်ဂိုၚ်ဆောံတုဲ ကၠောန်ဒၟံၚ်သြောံဂူလေဝ် နွံတဴကီုရ။
ဂကောံမန် အလုံဍုင်အမေရိကာန်
ပရေင်ချဳဒရာင်
ဂကောံမန် အလုံဍုင်အမေရိကာန်ဝွံ နွံကဵု ပရေင်ချဳဒရာင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပရေင်ချဳဒရာင်တၟေင်မွဲဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်ကၠုင် တ္ၚဲဟံသာဝတဳလီု ရ။ ဂကောံမန်အလုံဍုင်အမေရိကာန် ကၠောန်ကၠုင် တ္ၚဲဟံသာဝတဳလီု နူသၞာံ ၁၉၉၄ တေအ်ရ။ ပ္ဍဲစၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲဍုင်ဟံသာဝတဳလီု ကၠာအိုတ်ဂှ် ကောန်ဂကောံဂမၠိုင် ထ္ၜးဆန္ဒ ဂတမုက်ရုင်ဇၞော်ယူအေန် ပ္ဍဲဍုင်နယူယံက်ဂှ်ရ။ စနူ သၞာံဂှ်တုဲ ဇၟာပ်သၞာံဂှ် ထ္ၜးကၠုင်ဆန္ဒ ဂတမုက် ရုင်ယူအေန် ဟွံသေင်မ္ဂး ရုင်ကလုတ် အလဵုအသဳဗၟာ ပ္ဍဲဝါရှေန်တာဒဳဇြဳရ။ အခိင်ဂှ် ဂကူမန်ပိုယ် ကၠောန်ဗဒှ် တ္ၚဲဟံသာဝတီလီု သ္ပစၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲဟံသာဝတဳလီု အောန်ကွေဟ်ဟ်ရ။ မန်ပ္ဍဲဍုင်မန်ကီု မန်ပ္ဍဲဍုင်သေံကီုဂှ် ဟွံကၠောန်ဗဒှ် တ္ၚဲဟံသာဝတဳလီုဏီရ။
ဗီုပြၚ်မစကာတိဍာ်အခိုက်ကၞာတမၠာပ္ဍဲဒေသမန်
(ၚ) အတိုၚ်အခိုက်ကၞာ ဗစပူဇဴ ကလော်ဒေဝတဴ ဇုဇဗဴလ မဒှ်တၠတိတြေံ
ကာလဗစပူဇဴ တၠတိ (ပၟၚ်တိ) မ္ဂး သၟာဗ္ၚတၠတိတအ်ဂှ် အတိုၚ်ဇကု နွံပၟိက်ဂှ် အာတ်အရီုအဗၚ် ရာဒၞာမိက်မာန်ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ်သၞာံ ညံၚ်သ္ဂောံဗစပူဇဴမာန်ဆက်ဆက်ဂှ်လေဝ် ကဵုကတိပါၚ်တုဲ ရာဒၞာ သွက်ကမၠောန်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ဇကု သ္ဂောံခိုဟ်တၟိုဟ်အိုတ်ရ။
နိဿဲ
မှတ်တမ်း မိရိုးဖလား မြေယာအသုံးပြုမှု လူထုတွေဆုံဆွေးနွေးပွဲ မွန် ကရၚ် တနၚ်္သာရီရှိ မြိုနယ် ၁၁ ခု။ Published by Mon Region Land Policy Affair Committee (MRLPAC) 2019
င္ၚိုဲသိင်၊ နာဲ
တဝ်စၞေဟ် သွက်ဗၠးၜးဂကူမန် နကဵုလွဟ် (၁၉၄၇-၁၉၅၈)
ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ တုဲအာတုဲ သကိုပ်ဗိုလ်အောင်ဆန်း ပၠတရဴတုဲ ဒက်ပ္တန် ဂကောံသ္ဂံင်ပၞာန်ညးဍုင်ကွာန် (ပြည်သူ့ရဲဘော်အဖွဲ့) ပ္ဍဲဂိတုဒဳဇြေန်ပါ ၁၊ ၁၉၄၅ ဂှ် နာဲင္ၚိုဲသိင်လေဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲဒပ်ပၞာန်ဏအ်ကီုရ၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၉၄၇ ဂိတုဂျူလာင် ၁၉ ဂှ် သကိုပ်ဗိုလ်အောင်ဆန်း ဒးဒုင်ပန်ဂစိုတ် ပ္ဍဲရုင်အလဵုအသဳ ဍုင်လ္ဂုင် မၞုံကဵုဂီုကၠီု ဗွဲမခိုင်ကၠိုက်တုဲ နာဲင္ၚိုဲသိင် ဒေါအ်ဇူထောအ် နူဒပ်ပၞာန်ညးဍုင်ကွာန်တုဲ စဴကၠုင်မံင် ပ္ဍဲမတ်မလီုရ၊၊
ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဒပ်ပၞာန်မန် နွံဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်ကဵုဒၞာဲရ၊၊ နာဲင္ၚိုဲသိင် နဒဒှ်သကိုပ်ဒပ် ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗုဂှ် ဆက်ယိုက်ဂၠေင်အာ ပရေင်ပၠန်ဂတးမန် နကဵုလွဟ်ရ၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၉၄၉ ဂှ် အလဵုအသဳဖဆပလ ကၠုင်သဳကၠဳ ညံင်ဂွံပအပ်လွဟ်ကီုလေဝ် ဟိုတ်နူ အလဵုအသဳဗၟာဖဆပလ ဟွံဒုင်တဲ ပ္ဍဲအရာမဗၟံက်ကဵု တွဵုရးဍုင်မန်တုဲ ပရေင်သဳကၠဳဂှ် ဟွံဒှ်ကမၠောန်ရ၊၊ တၞဟ်န ဂွံဆက်အာ ပရေင်တဝ်စၞေဟ် နကဵုလွဟ်မာန်၊ ဒြဟတ်ပၞာန်ဂွံခိုဟ်တုဲ နာဲင္ၚိုဲသိင် နဒဒှ် စၞးဂကူမန်ဂှ် တိတ်အာ ဆဵုကဵု ဂကူမန် နွံပ္ဍဲဍုင်သေံရ၊၊ စိုပ်ဍုင်သေံတုဲ ခြာဟွံလအ် ဂွံပရိုင် ဒဒှ်ရ ကရေင် လုပ်သီ ဍုင်တံင်ဥူတုဲ ညးကလေင်စဴကၠုင် လဝါဲဂှ်ရ၊၊ ပ္ဍဲလိက်ဗကန် ညံင်ဂွံစဴကၠုင်ဂှ် ကာလစိုပ်ကၠုင်မ္ဂး ဒဒှ်ရ ကရေင်တအ် ခပတိုန်ကဵု သကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော် ကေုာံ သကိုပ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲအလဵုအသဳကဝ်ဒူလေတံင်ဥူရောင်၊၊ ကဝ်ဒူလေ ဂှ် ဒှ်ယၟုတၞဟ် ဂကူကရေင်ရ၊၊
ဒပ်ပၞာန်မန် မၞုံဒေသနာနာတအ် ဂကူမန်တအ် ပညဳပညပ်တုဲ စိုပ်သၞာံ ၁၉၅၄ ဒက်ပ္တန် ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် ဂှ် နာဲင္ၚိုဲသိင် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ပ္ဍဲဂကောံကေင်ကာ မွဲတၠကီုရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင် ဘဝသၟာပၠန်ဂတး နကဵုလွဟ်ဂှ် ဟိုတ်နူဒးလဝ်ဝပ်တုဲ တဲမွဲဒိုဟ်ဂှ် ၚံက်အာ၊ လတာ်ဂၠေအ်အာတုဲ ဟီုစအရေဝ် ဟွံကၠးကွေဟ်ဟ်ရ၊၊ ဒၟာနူ တဲၚံက်တုဲ နာဲင္ၚိုဲသိင် တဲၚံက် ဗီုဏအ်လေဝ် ညးကော်စ နွံကီုရ၊၊ ကာလ အလဵုအသဳဖဆပလတအ် အာတ်မိက် မိက်ဂွံသဳကၠဳ ပရေင်ၜိုဟ်လလံဂှ် နဒဒှ် မၞိဟ်စၞးဗော်ပၠတရဴဍုင်မန်ဂှ် နာဲင္ၚိုဲသိင် ကေုာံ နာဲဆာန်မန် အာဆဵုကဵု မၞိဟ်စၞးအလဵုအသဳတအ် ပ္ဍဲဍုင်ဇြပ်ဗုရ၊၊ ညးၜါလပါ် ချပ်ဂၞန်ရေင်သကအ် ဟွံစှ်ေဗီုတုဲ ဟွံဂွံတင်လတုပ်စိုတ် ရေင်သကအ်ရ၊၊ ဗွဲကြဴညိ အလဵုအသဳတအ် အာတ်မိက်နင်ပၠန် သွက်ဂွံချပ်ဂၞန် ပရေင်ၜိုဟ်လလံရ၊၊ မဆဵုဂဗ အလန်ဏအ်ဂှ် မၞိဟ်စၞး နူဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် နာဲနလ္လာ ကေုာံ နာဲဆာန်မန် အာဆဵု ကု မၞိဟ်စၞးအလဵုအသဳကၠုင်ဂှ် ဂွံအာ တင်လတုပ်စိုတ် ရေင်သကအ် လွဟ်မန် ၜိုတ်မနွံဂှ် ပအပ်ကဵု အလဵုအသဳတုဲ ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန်ဂှ် နဒဒှ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် အလဵုအသဳ စၟတ်သမ္တီကဵု တုဲပၠန် ညံင် တွဵုရးဍုင်မန် ဂွံမံက်ဂတဝ်ဂှ် ဆက်ကၠောန်အာရောင်၊၊ အတိုင်မတုပ်လဝ်စိုတ်ဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၈ ဂိတုဂျူလာင် ၁၉ ဂှ် ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် ပအပ်လွဟ် ကုအလဵုအသဳ ပ္ဍဲဍုင်မတ်မလီုတုဲ ကရောမ် က္ဍိုက်သကိုပ်မန်တၞဟ်တအ်ဂှ် နာဲင္ၚိုဲသိင် လုပ်စိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲဗွိုင် အပ္ဍဲဍုင်ရ၊၊
အစဳအဇန်ကမ္မဌာန်
သၟတ်တြုဟ်ပန် ယိုက်ပၠးနင်အလာံဇၞော်မွဲတုဲ လက္ကရဴဂှ် မွဲလပါ်အလာံမသုန်တၞုင် မၞိဟ်မသုန်မသုန် ရပ်လဝ်အလာံတုဲ ကွာ်လုပ်ကၠုင်တုဲ ကေတ်ဒၞာဲ ခါင်မွဲလပါ်မၞိဟ်မသုန်၊ အလာံစှ်တၞုင်ဂှ် ဖျဝ်ဖျေဟ်လဝ် လတူခါင်၊၊ အလာံမပၠးဓလိင်နင်ဂှ် နူလပါ်က္ဍိုပ် ယိုက်ဏာအလာံဂှ် လတူခါင်တုဲ အလာံဂှ် ဂြောပ်ဖျေဟ်လတူခိုင်၊ အလာံဂှ် ဂြောပ်စွံဖျေဟ် လတူခါင်တုဲ မၞိဟ်မရပ်အလာံစှ်တၠဂှ် ယာပတိုန်တုဲ ကွာ်တိတ်အာ၊၊
မဏိပုပ္ဖ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်လ္ဂုင်
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသာသန သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၉၊ ဝှ် ၃၉။
ဝါခပေါဲကျာံ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဝါခပေါဲကျာံ
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တအဂ္ဂဒဳပ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၂၊ ဝှ် ၅၁။
လၟေင်ကမၠောန် မခၞံဗဒှ် ဝေါဟာရမန်တၟိ
နဲကဲ မခၞံဗဒှ် ဝေါဟာရတၟိ နကဵုအခိုက်လိက်မန်
အရာတၟိ မစိုပ်ကၠုင်ဇရေင်ဇကုဂှ် တုပ်ဒၟံင် ကုအရာမနွံဒၟံင် ပ္ဍဲဇကုမ္ဂး ကေတ်ယၟု အရာမနွံပ္ဍဲဇကုဂှ်တုဲ လက်ကရဴဂှ် ဖျပ်စုတ် နူလဵုဍေဟ်မကၠုင်။ ဥပမာ ကွာဲၜင် (ကွာဲ ဂှ် ပ္ဍဲမန်နွံတုဲ အရာဂှ် ဟိုတ်မကၠုင် နကဵုက္ၜင် ဗွဲတၟေင် နူရးပလိုတ်တုဲ ကွာဲၜင်၊ ထကတ်ၜင်၊ ပကံက်ၜင်)။ ညံင်ရဴနဲဂှ်ကီု ယၟုဂကူ မကြပ်ညောန်ကဵုဇကု ဗီုကဵု သေံ၊ ကရေင် ဥပမာ (ဝါင်သေံ၊ ခမ်ဗမ်ကရေင်၊ ခမ်ဗမ်သေံ)။
နဲကဲရပ်စပ်ဂမၠိုင် (Operations)
ဒုင်သဇိုင် ကု တင်လတူဏအ် (SWOT) တုဲ ဖျေဟ်ဗီုလဵု ဂွံတတ်ၜက်အာ အခက်အခုဲတအ်ဂှ်။
ကိရိယာ (Tool)
ကဏ္ဍ:အေန်သတဳကျုတ်ဘာသာမန်
ကၠိက်တုက် (သၟဝ်)၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်သၞေဟ်ဇုက်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၇၉၁၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၈၇၄ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၃၆၆၅ တၠရ။
ဓရ်ညဳသာ
ပြကိုဟ်ဝၚ်သာသနာ
ဗ္ဒန်အာမ္ဂး ယေန်သၞာၚ်ပိုဲလေဝ် ဒးယုတ်သဝ်စှ်ေအာ ဂကူပိုဲလေဝ်ဒးဒုၚ် ၚိတ်ဏာဂျိ ဒးဟောံဗြံအာ။ ညံၚ်ရဴတၞံဆုနွံမံၚ် ပ္ဍဲလ္တူသၟန်ၜဳကီုရ ကာလလပှ်တေံ ဇီုဓဗတ်လဵုကၠုၚ်မ္ဂး ပြဟ်ကဵုလဇုဲ ဒးဒေါမ်ကၟိုၚ်အာတွဵုရ။
သိပ္ပံပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်
၁၊ အဓိပ္ပာယ်ကေုာံအပိုၚ်အခြာ
တၠပညာဒဿနပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဂကူပြၚ်သေတ်မွဲတၠ မၞုံယၟု ဂျိန်ဘဝ်ဒေန် Jean Bodin (၁၅၃၀-၁၅၉၆) စခၞံဗဒှ်ဝေါဟာ "သိပ္ပံပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် Political Science"ရ။ သိပ္ပံပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ဝွံ ဒှ်လစှ်ေသိပ္ပံပရေၚ်ကေၚ်ကာမၞိဟ် Social Science မွဲရ။ ပွမကတ်လ္ၚတ်သိပ္ပံပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ဝွံ ပ္ဍဲခေတ်ကွာန်ဂၠးတိ Global Village ဏအ်မ္ဂး ဒှ်အရာတၟေၚ်မွဲကီု သီုကဵုကိစ္စဇၞော်တဴဗွဲမလောန်ရ။
Polis မဂွံအဓိပ္ပာယ် ကၟိန်ဍုၚ်သၟတ်ဝွံ တန်တဴဗွဲမဗၠးၜးတုဲ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ဗွိုၚ်မၞိဟ် (Political Society) မပါလုပ်လၟိဟ်ရ။ ဂကူဂရိတအ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (Politics) ကေုာံ ဗွိုၚ်မၞိဟ် (Society) ဂှ် ဟွံပါ်ခြာလဝ်ရ။ ကၟိန်ဍုၚ်သၟတ်ဂရိတမၠာတေအ်ဂမၠိုၚ်ဝွံ သွက်သ္ဂောံကတ်လ္ၚတ်သိပ္ပံပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဗွဲမစှ်ေသၞောတ်ဂှ် ဒှ်ဒၞဲါစတမ်လဝ်ရ။
အပိုၚ်အခြာသိပ္ပံပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်
၃၊ ဗော်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (Political Parties) (က) ဗော်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် (Political parties) (ခ) ပြဝါကေုာံဂကောံမှာဇန် (Groups and associations) (ဂ) ပွညးဍုၚ်ကွာန်ပါလုပ် ပ္ဍဲအလဵုအသဳကေုာံပရေၚ်အုပ်ဓုပ် (Participation of the citizen in the government and administration) (ဃ) လညာတ်ညာဏ်ညးဍုၚ်ကွာန် (Public opinion)
ဟီုဗွဲယေဘုယျမ္ဂး အပိုၚ်အခြာသိပ္ပံပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ဝွံ အတိုၚ်ဗွဲသၟဝ်တေအ် ပါ်ခြာပ္တိတ်ပိစွံမာန်ရ။ ၁၊ အပိုၚ်အခြာသိပ္ပံပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် မစပ်ကဵုကၟိန်ဍုၚ် ၂၊ အပိုၚ်အခြာသိပ္ပံပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ရံၚ်ကဵုအခေါၚ်အရာမၞိဟ် ၃၊ အပိုၚ်အခြာသိပ္ပံပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဆက်စပ်ကဵုအလဵုအသဳ
ကောန်ဒုန်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်သၞေဟ်ဇုက်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၇၉၁၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၈၇၄ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၃၆၆၅ တၠရ။
ဇၞူဓမ္မသုခ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်လ္ဂုင်
ဘာဇၞူဓမ္မသုခ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ အရာပ် ၁ ဝိုင်၊ ပွိုင်ဍုင်ဥက္ကလာပသၠုင်ကျာ၊ ဍုင်လ္ဂုင်၊ ရးလ္ဂုင်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၄ ဇကု၊ ထပိုယ် ၉ ဇကု။
တ္ၚဲကောန်ၚာ်မည်
ဝင်တ္ၚဲကောန်ၚာ်
ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ဂကူဗွဲမဂၠိုင် နွံကဵု တ္ၚဲကောန်ၚာ် ညးကဵုညးအိုတ်ကီုရ၊၊ ဥပမာ ဍုင်အိန္ဒိယဂှ် တ္ၚဲသမတ ဆဆနေရူ (Chacha Nehru) မဒှ်မၞိဟ် နဝ်ဝေန်ပါ ၁၄ ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် တ္ၚဲကောန်ၚာ် ဍုင်အိန္ဒိယရ၊၊ တ္ၚဲဂှ် ညးတအ် စကၠောန်ကၠုင် ကြဴနူသမတနေရူ စုတိအာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၄ တေအ်တုဲရ၊၊ သမထနေရူဂှ် ဒှ်သမတဍုင်အိန္ဒိယ ကၠာအိုတ် ကြဴနူ ကလိဂွံသၠးပွး နူအင်္ဂလိက်ရ၊၊ ညံင်ရဴဂှ်ကီု တ္ၚဲဂဥုပ်ဗိုလ်အံင်သာန် မဒှ်မၞိဟ် ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၃ ဂှ် နဒဒှ် တ္ၚဲကောန်ၚာ်ဍုင်ဗၟာ စၟတ်သမ္တီလဝ်ရ၊၊ ဆဂး နူကဵု ကံင်သဳပရေင်မၞိဟ်ကၟိန်ဍုင် (ပြည်ထောင်စုလူမှုဝန်ထမ်းကောင်စီ) ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် တ္ၚဲဂှ် နဒဒှ် တ္ၚဲကတဵုဒှ်မၞိဟ် ဂဥုပ်ဗိုလ်အံင်သာန် (ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းမွေးနေ့) တုဲ တင်သ္ဂုတ်သွာတ်ဂှ် လလောင်တြးလဝ် ပ္ဍဲလိက်ပရိုင် ဟံသာဝတီသတင်းစာ ပ္ဍဲတ္ၚဲ (၁-၂-၁၉၅၆)ရ၊၊ ဆဂး ရဲညးမသ္ဍိုက်မၠာ် ဂဥုပ်ဗိုလ်အံင်သာန်တအ် တ္ၚဲဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၃ ဂှ် နဒဒှ် တ္ၚဲကောန်ၚာ်ဍုင်ဗၟာ ဂှ် စၟတ်သမ္တီတုဲ ကၠောန်ကၠုင်ဒၟံင်ဖိုဟ်ရ၊၊
ၜုက်
ၜုက် (Amorphophallus) နကဵုယၟုဓမ္မတာ ဘာသာအင်္ဂလိက်ကော်စ elephant foot yam, whitespot giant arum ဂှ် နွံဂၠိုင်ကဵုဂကူတုဲ သီုဖအိုတ် နွံၜိုတ် ၂၀၀ ဂကူ မဒှ်တၞံမတဵုဒေသဂမ္တဴတုဲ မလုပ်လၟိဟ် ဂကောံဂကူ Arum (Araceae)ရ။ တမ်မူလဍေဟ်ဂှ် ကၠုင်နူအာရှ၊ အဖရိက ကေုာံ အဝ်သတေလျာ ကေုာံ ဒေသတကအ်ၜဳအာရှဂမၠိုင် (various oceanic islands)ရ။ ဇၟာပ်ဂကူဂှ် စဂွံဖအိုတ်ဟွံသေင် ဆၜုက် ဂကူညိညတအ်ဂှ်ဟေင် ပတိတ်ထောအ် ဓါတ်သၞောက် နကဵုမကဵုဓါတ်ဂမ္တဴတုဲ စဂွံရ။
ဗီုပြၚ်သဏ္ဌာန်စိုတ်
လိက်ပရေင် နာဲအံင်ဇၞး(ရုတ္တံင်)၊လိက်အုပ် အာရီုဆဌမ ရံင်နကဵုမတ်မ္ဂး ဆဵုညာတ်ဗီုပြင် ထ္ၜောံကဠင်၊ အပ္ဍဲဂှ် ဗီုပြင်သဏ္ဌာန်စိုတ် ကြက်နွံရ။ မၞိဟ်ရံင်ဗီုပြင် သဏ္ဌာန်စိုတ်ညာတ်တံဂှ် တီမၞိဟ်ခိုဟ် မၞိဟ်ပရေံမာန်ရ။ ဗီုပြင်သဏ္ဌာန်မ္ၚးဂှ် လုပ်စၞုက်စၞာဲတုဲ ဗၠေတ်ဂၠိုင်။
ဝါၜဝ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ရေဝ်
သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၆ ဇကု၊ ထပိုယ် ၆ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၁၇ ဇကု၊ ထပိုယ် ၁၉ ဇကု။
မန်ဥက္ကလာပ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်လ္ဂုင်
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပညာဇောတ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၆၊ ဝှ် ၃၆။
မန်အံင်သိဒ္ဓိ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်လ္ဂုင်
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝါယမ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၀၊ ဝှ် ၄၀။
ၜိုပ်၊ ဂစေံ
ဗမံက်ထ္ၜး
သၞာံ ၁၉၅၂ Paul Johnsgard ဟီု mute swan (Cygnus Olor) ဂှ် ဇၟာပ်ပ် မစိုပ်အခိင်မုဟ်ကျာ ပ္ဍဲအိန္ဒိယမ္ဂး ဍေဟ်တအ် ပြံင်အာမံင် ဒၞာဲဗွဲဒိုဟ်ဗာယပ် ပ္ဍဲဒေသဟိမဝန္တ (Himalayan) ရိုဟ်ဒဒှ်သၞာံရ၊၊ မပြံင်ဂှ် မွဲဂၠံင်မ္ဂး နွံလၟိဟ် ဇမ္ၚောဲ ၁၀၀၀ တိုင်၊၊ ညံင်ရဴသာ်ဂှ်ကီု တၠပညာလပါ်ဂစေံ ဗြိတိန် British ornithologist Peter Scott ဟီု ပ္ဍဲလိက်တင်ဏှ် ပရူသတ်ဂစေံဍာ်ဂၠးတိ (Key to the Wildfowl of the World) ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲဒၞာဲဍုင်အိန္ဒိယ ဒေသဗွဲဒိုဟ်ဗာယပ်ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲဒတန် mute swan မပြံင်ကၠုင်ဒၟံင် ပ္ဍဲအခိင်ကာလမုဟ်ကျာရ၊၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၃ ဂှ် Grewal, Harvey Pfister တအ် အာလ္ၚတ်လဝ် mute swan မပြံင်မံင် ပဒတဴ ပ္ဍဲအခိင်မုဟ်ကျာ ပ္ဍဲဒေသ ဗွဲဗာယပ်ဍုင်အိန္ဒိယ၊ ဗွဲဨသာန်ဍုင်ပါကာတ်သတာန် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဒေသ ကာသ်မိလ် ကေုာံ ဒၞာဲဒေသ သၠုင်ကျာဍုင်ပါကာတ်သတာန်ရ၊၊
က္ဍိုပ်ၜိုပ်ဗတာင် ဇကုဗ္တာင်သ္အး ဇၞော်ကၠးဣဒ္ဓိ သီုတဲၜါစိ ဒမၠိရပ်ဒၟံင် ဒတှ်ညံင်ဗိုတ် သြဿဝတဳ မၞးသရဳဒွး သီုညးဖအိုတ် မိတ်မတုပ်စိုတ် တိုင်စရိုတ်အဲ ကဵုအဲဂွံညိ၊၊
သင်္ကေတ ဂကူမန်
ရုပ်ၜိုပ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲဒၞာဲနာနာသာ် ပ္ဍဲဒေသတိုက်အာရှ ဗွဲတၟေင် ဒၞာဲသာသနာဟိန္ဒူ မကေင်စိုပ်လဝ်တအ်ရ။ အတိုင်ပတှ်ေဟိန္ဒူမ္ဂး ၜိုပ်ဂှ် ဒှ်သင်္ကေတ မပလံင်ဗစိုပ်ပညာ ကုညးလိုက်တအ်၊ နကဵုသင်္ကေတဏအ်ဂှ် ညးတအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ်ရုပ် ဒေဝတဴပညာသရသွဝတဳ (ဝါ) ကျာ်ပညာ မဍိုက်ကၠုင် ရုပ်ၜိုပ်ရ။ တုဲပၠန် သီုဒှ် သင်္ကေတ တိတ်ဗၠး နူဒဒိုက်ဝဲသံသာဂမၠိုင်ကီုရ။ ရုပ်ၜိုပ်ဂှ် ပ္ဍဲပါန်ကွတ်တမၠာ နူကဵု ဗုကာံဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင် ဗွဲမလှဲလးတုဲ၊ လတူက္ဍိုင်ဇၞောဝ်လေဝ် စွံကၠုင်ဒၟံင် စဵုကဵု အခိင်လၟုဟ်ရ။ အတိုင်ဒဏ္ဍာရဳဝင်ဗဂေါမ္ဂး ဟိုတ်နူကျာ်တြဲ မဂွံဆဵုကေတ် ရုပ်ၜိုပ်ၜါ မဍုန်ဇူဒၟံင် ပ္ဍဲကဵုဂၞဴဗတဳတုဲ မကဵုလဝ် ပျးဒိုဟ် တိဗဂေါ သ္ဒးဒှ်ရးနိဂီုမန်တုဲ ၜိုပ်ဂှ် နဒဒှ် နာမဝိသေသနမန်ဂှ် စကာကၠုင်ဒၟံင် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်ဟံသာဝတဳရ။ ညံင်ရဴဂကူတၞဟ် မကေတ် သတ်တၠသၞေင် မနွံဒၟံင်ကွေဟ်ဟ် ဥပမာ ဂကူဗၟာမ္ဂး မြာ်။ သတ်လတူတိဏအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် တင်အစောမ် တင်ဍိုန်လျ တင်ခိုဟ် တင်ပရေအ် ဗီုကဵုညး နွံဒၟံင် သီုဖအိုတ်ရ။ ဥပမာ မြာ်မ္ဂး ကာလပၠးသၞေင် ၜိုတ်ကျေဝ်ဂှ် ကာလဂတဇကု လပါ်လက်ကရဴဂှ် သိုင်အိက်ရာင်ဒၟံင် ဗဵုဟွံဆာဲပၠန်ရ။ တုဲပၠန် ညံင်ရဴမရပ်စ သတ်တၞဟ်တအ်မာန်ဂှ် ဇကုလေဝ် ဒးဒုင်ရပ်စ ကုညးတၞဟ်ပၠန်ရ။ ဂကူမန်ပိုယ်ဂှ် သင်္ကေတ ဂကူမန်ဂှ် ကေတ်လဝ် ၜိုပ်ထဝ် မဒှ်ဂစေံ မကၠုင်နူ ဒဏ္ဍာရဳတုဲ တင်ဍိုန်လျ တင်ခိုဟ် နူကဵုတိရစ္ဆာန်တအ်ဂှ် ဟီုဟွံဂွံတုဲ ဂကူမန်ဂှ် ဒှ်သင်္ကေတ "ဂကူမဖန်ဗဒှ် ကွတ်ပညာကုကောန်လိုက်၊ ကေုာံ ဂကူနွံပၟိက် ဗၠးၜး" ဟေင်ရ။ အရာဏအ်လေဝ် ဒှ်တင်တၟေင် ဇုဇဗဴလမန်တမၠာတအ် မွဲသာ်ကီုရ။
ဝၚ်ဓါတ်ကျာ်ကေလာသ ဗွဲသၚ်္ခေပ
အလန်တတိယ
ဗုဒ္ဓသာသနာ ကလိလောန်အာ (၁၂၉၈) သၞာံ၊ သက္ကရာဇ်ဍုၚ် တတိယ ပရိစ္ဆေဒ (၆၈၆) သၞာံ ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ သၟိၚ်မနုရာဇာ သီုကောန်ဗဵုပၞာန် (၅၀၀) စှေ်ကၠုၚ်လဟဵုဒက်သၠုၚ်ပ္တိုန် (၁၅) ဟတ်၊ ပံၚ်သီုကၠာဂှ် ဒှ်အာ (၄၂) ဟတ်ပါၚ်က္ဍိုၚ် (၃) ဟတ်၊ စွံပ္တန်လဝ်ညးထပှ်သ္ၚိ ကဵု ဥပသကာဓါတ် နာဲသာလၟိုန်တုဲ သၟိၚ်မနုရာဇာ ဇက်ကလေၚ်စဴအာရ။
အလန်ဆဋ္ဌမ
ဗုဒ္ဓသာသနာ ကလိလောန်အာ (၂၄၂၇) သၞာံ၊ သက္ကရာဇ်ဍုၚ် (၁၂၄၅) သၞာံ၊ နူဍုၚ်ရေဝ် ဘာမြာၚ် ကျာ်ဇၞော်ဥတ္တမ ကၠုၚ်လဟဵုပ္တိုန်မွဲဝါပၠန် ဒက်သၠုၚ်ပ္တိုန် (၂၃) ဟတ် ပံၚ်သီုကၠာဂှ် ဒှ်အာသၠုၚ် (၈၀) ဟတ်၊ ပါၚ်က္ဍိုၚ် (၄) ဟတ်ကဵု (၁၇) ၝောံတဲရ။
လဟဵုအဆက်ကြဴကြဴ
ပ္ဍဲဗုဒ္ဓသာသနာ (၂၄၉၁) သၞာံ၊ သက္ကရာဇ်ဍုၚ် (၁၃၀၉) သၞာံ၊ ဂိတုစဲ (၁၄) စွေက် ဟိုတ်နူလဗိုတ်ကျာ်ဇၞော် လပိုက်တုဲ တဝ်ဂလှ်က္ဍိုၚ်ကျာ်ကေလာသတ္ၚံက် လျောဝ်စှေ်လ္ပာ်ဗၟံက် ခၟောံဗိုတ်ဒတုံစှေ် စိုပ်တိတုဲ ကျာ်ဇၞော်ဒဵုကြေၚ်၊ ကျာ်ဇၞော်တၟံ ကၞေၚ်၊ ကျာ်ဇၞော်တံၚ်ပရၚ်၊ ကျာ်ဇၞော်ကံဍောတ်၊ ကျာ်ဇၞော်တံၚ်မောံ၊ ကျာ်ဇၞော်လၟိုၚ်၊ ကျာ်ဇၞော်ဍုၚ်ဖိန်၊ ကျာ်ဇၞော်သၞေဟ်ခြေၚ်တံညးဂမၠိုၚ် ဒက်ကေတ်ဂကောံမွဲမ္ဂး စေတဳယာနုဂ္ဂဟ ကျာ်ဇၞော်တၟံကၞေၚ် ဘာတိုက် သ္ပဥက္ကဋ္ဌတုဲ သက္ကရာဇ်ဍုၚ် (၁၃၀၉) သၞာံ၊ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် (၁၅) မံက် ခၞံကဗၠိက် ၜဝ်သန် ဗၞတ်ၜါဟတ်မွဲက္ဍ ခၟောမ်ဗိုတ် ဗွိုက် (၄) က္ဍ၊ ကၠောန်တုဲ လဇံက်ပူဇဴ စေတဳကေလာသဂှ် ပၠန်ရ။
ဓရေဲ
သတ်ဓရေဲဂှ် နွံကဵုဗီုပြင် ခ္ဍမ်ခ္ဍမ် ကာလကြံင် ဒှ်အာသာ်သၚေက်တုဲ ကာလဍုဟ် ဒှ်အသာ်ဍာ်မိတ် ဇမၞော်ဍေဟ် နွံအကြာ ၂.၅-၃.၅ ဇြေန်ဒဳမဳတာ ဗွဲလၞင်၊ ခၞောက်လပ္ါ်ပ္ဍဲဂှ် ဒှ်ဒၟံင် အသာ်ဗကေတ်ၜတ်တ်တုဲ ဖျုန်ဍေဟ် အပ္ဍဲဂှ် နွံစ ပိနှဳဂှ် စရ။ ဇၟာပ်ပ်နှဳဂှ် နွံကဵု မ မွဲမွဲမအိုတ်ရ။ သတ်ဓရေဲဂကူလ္ၚဵုဂှ် သတ်ဍေဟ် နွံရှ်ဍာတ်ဖျးတုဲ ဂကူလ္ၚဵုဂှ် နွံဆရှ်ဖျးသၟးရ။ ဓရေဲဂှ် တဵု နကဵုမဍေဟ်လေဝ်ဂွံ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး တန်ကေတ် ကၞာင်ဍေဟ်တုဲ တဵုလေဝ်ဂွံရ။ right|thumb|255x255px|Ripe fruits of Burmese grapes သတ်ဍေဟ်ၜိုဟ်တုဲ စွံဂွံ စဵုကဵု ၄-၅ တ္ၚဲ၊ ၜိုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး တုင်ကဵု ၜဵု ကၠောန်ဓရေဲကွုင်တုဲ စုတ်ကဵု စေဟ်မ္ဂး စွံဂွံ တၟာလအ်ကီုရ။
ဝၚ်ဓါတ်ကျာ်ကေလာသ ဗွဲသၚ်္ခေပ
အလန်ဒွါသမ
သွက်ဂွံပ္တိုန်က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ်ဂှ် စန်ဒက်ဂကောံခမဳသၚ် ဂကောံဒါယကာတံတုဲ ဗီုဖန်ဖက်ကၠုၚ်တုန်- ကျာ်ဇၞော်အ္စာ သီုဒါယကာညးဍုၚ်လၟိုၚ်တံဂမၠိုၚ် ကောံဓရီုတုဲ သွက်ဂွံကၠောန်ခၞံ က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ်ဂှ် ကေတ်ကသပ် ကဵုကသပ် ကဵုကသပ်ချပ်ဂၞန် ကေုာံရေၚ်သ္ကံ အိုတ်ရ။
မာံတောအ်
ဘဝအစာကဝိ
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃၁၀ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် ၃ မံက် ကာလဗၟာစံင်ကွာန်ကၟာဝက်ဂှ် ညးနွံဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ကၟာဝက်ကီုတုဲ ညးချူလဝ်ဒွက် ဗီုညးဍုင်ကွာန်တအ် ဒးဒြေပ်ဒဴပၟတ် ဗီုပၟတ်တအ် ဂဵုကၠောအ်ကၞာန်အာ မွဲအရာပ်တုဲ မွဲအရာပ်ဂှ် ခိုဟ်ကွေဟ်ဟ်ရ။
ဒဵုကြေင်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်ဒဵုကြေင်(Thapyayywar၊ သပြေ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်သၞေဟ်ခရေင်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၄၁၅။
ကျာ်မြဟ် (ဘာကျာ်)၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်လ္ဂုင်
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝါရိန္ဒ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၆၊ ဝှ် ၄၆။
ဗိုင်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဗိုင်
ဘာဗိုင် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဗိုင်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၁ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တညာဏရံသဳ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၈၉၊ ဝှ် ၆၉။
ၜိုပ်ထဝ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်လ္ဂုင်
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တခေမိကဓဇ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၃၊ ဝှ် ၂၃။
သၞေဟ်ဓမင်၊ သၞေဟ်ခရေင်
ကွာန်သၞေဟ်ဓမင်(Daminseik၊ ဓမင်းဆိပ်)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်သၞေဟ်ခရေင်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၄၁၄။
ဗညာအံင်မဵု၊ ဒံက်တာ
ဒံက်တာဗညာအံင်မဵု (သၠးဂဗ္ဘ ၁၄ အဝ်ဂေတ် ၁၉၄၇) ဇာတိ၊ ခရိုက်ကလိ၊ ဍုင်ရေဝ်ဝွံ ကၠောန်ကၠုင် ကမၠောန်ပရေင်ဂကူမန် နူဘဝသၟတ် စဵုကဵုအာယုက်ဇၞော် မကေင်ဒှ်လဝ် အမာတ်စၠတ်ထဝ်ကောန်ဂကူ (ကၟိန်ဍုင်)မွဲရ။ လုပ်စိုပ်တိပၠန်ဂတး ပ္ဍဲဗော်ဍုင်မန်တၟိတုဲ ကေတ်လဝ်တာလျိုင် ဌာနပရေင်ထတ်ယုက်။ ဒေါအ်ဇူ နူဌာနပရေင်ထတ်ယုက်တုဲ ပံက်လဝ် အခန်ဂဥုဲဗညာ (ဗညားဆေးကုခန်း) ပ္ဍဲဍုင်ကျာ်ပိ၊ အရာပ် (၃) ဂၠံင်ဖရင်နံင်။ သဘင်မာဲ ၂၀၂၀ ဂှ် ဒံက်တာဗညာအံင်မဵု ဂွံဒုင်ရုဲစှ် ဇၞးမာဲ သွက်ဗော်ညဳသၟဟ်မန် နဒဒှ်မၞိဟ်စၞး စၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန် ကၟိန်ဍုင် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်တုဲရ။ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၊ ၂၀၂၁ ပ္ဍဲတ္ၚဲမပံက် စၠတ်ထဝ်ကၟိန်ဍုင်တၟိဂှ် နကဵုဒပ်ပၞာန် ထ္ၜးဟိုတ် နကဵုကမ္မရှေန်မာဲ အလဵုအသဳအေန်အေဝ်ဒဳ မကၠောန်လဝ် သဘင်မာဲ၂၀၂၀ဂှ် ဟိုတ်နူဗၠေတ်ယောင်ယာဂၠိုင်၊ လီလဝ်မာဲ ညံင်ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဂွံဇၞးမာဲဂၠိုင်င်တုဲ ထိင်ထောအ် အဝဵုဍုင်ရ။ နကဵု အလဵုအသဳပၞာန် ဒက်ပ္တန် ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင် ဂှ် နကဵု ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ပလံင်ဏာ ဒံက်တာဗညာအံင်မဵု နဒဒှ် မၞိဟ်စၞးဗော် ပ္ဍဲကံင်သဳဂှ်ရ။
စၟတ်သမ္တီ ဗွိုက်လတက် ယေန်သၞာင်မန်
တၞဟ်နဂွံ ခၞံဗဒှ် ပတိုန် ဗွိုက်လတက်မန်ဂှ် နူကဵု ဂကောံကွးဘာတက္ကသိုလ်မန် နူကဵုတက္ကသိုလ်နာနာ ဒက်ပ္တန်ပတိုန် ကမ္မတဳဗမံက်ပတိုန် ဗွိုက်လတက်မန် (မွန်အမျိုးသားဝတ်စုံ ထုတ်ဖေါ်ဖြစ်မြောက်ရေး ကော်မတီ) မွဲရ၊၊ ပ္ဍဲကဵုကမ္မတဳဂှ် မာံမောင်တိုး ဒှ်ဥက္ကဌ၊ မာံဗညာအောင်မိုး (ဒံက်တာ) ဒှ်ညးရေင်တၠုင်ဖဵုတုဲ မာံအောင်မြိုင်စိန် ဒှ် ဖက်ဆောံ ညးရေင်တၠုင်ဖဵုရ၊၊ ကမ္မတဳဂှ် ကော်ကောံဓရီု အလန်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ပ္ဍဲတိုက်ပိဋကတ်မန် မၞုံပ္ဍဲဂၠံင်ကျာ်၊ ဗဒါဲဂၠံင်တိုန်ကျာ်လ္ဂုင် လပါ်သၟဝ်ကျာ ပ္ဍဲ သၞာံခရေတ် ၁၉၇၁ ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၂၁ တ္ၚဲသ္ၚိသဝ်ရ၊၊ နူကဵုကောံဓရီုဂှ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ (၁၂-၀၉-၁၉၇၁) ဂှ် ကလေင်ကောံရေင်သကအ် ပ္ဍဲတိုက်ပိဋကတ်မန် မွဲဝါပၠန်ဂှ် ကွးဘာတက္ကသိုလ်ဂမၠိုင် ကေုာံ ခမဳသင် ညးစိုတ်မလုပ်စတအ် တိုန်စိုပ်ကီုရ၊၊ လတူဗီုမူအပြောမ် မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ်ဂှ် ဗီုပြင်ဂှ် မၞိဟ်ဒစဵုဒစး ဟွံမဲကီုလေဝ် ပ္ဍဲပလောအ်ဓရောပ် (တိုက်ပုံ)မၞိဟ်တြုဟ် မဒှ်အသာ်လမ္စံက်ဂှ် ခမဳသင် ကေုာံ မၞိဟ်ဇၞော်ဇၞော်တအ် ဟွံဒးဂၞပ်ရ၊၊ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး အသာ်လမ္စံက်ဂှ် ဂကူမန်တအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် မဒှ်အသာ် အမင်္ဂလ ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ စၞးအသာ်လမ္စံက်ဂှ် ကေတ်အသာ်ဗုတုဲ လတူဗုဂှ် စုတ်ကၞင်ဗကေတ်ရ၊၊ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်တုဲအိုတ် ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ်ဟေင် ပဒတန် ဗွိုက်လတက်မန် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ၊၊
ဝလ်တာ ချေတ်ထောန်၊ ဒံက်တာ
ဝလ်တာ ချေတ်ထောန် (Walter Chit Tun (Burmese: ဝေါ်လတာချစ်ထွန်း)) (၁၈၉၈–၁၉၄၇) ဝွံ ဒှ် သၟာကာယဗလ ကေုာံ သၟာထၜင်လျိုင် (body building and weight lifting) ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာရ၊၊ ညးဂှ် ဒှ်ဂကူမန် မကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဍုင်မတ်မလီု ပ္ဍဲခေတ်အင်္ဂလိက် မဒှ်ကောန် ဒံက်တာချေတ်ထောန် (Dr Chit Tun) မိတုင်ၚိုဲ (Thein Ngwe) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၈ ဂိတုအံက်တဝ်ပါ ၁၄၊ ပ္ဍဲမိမ မရှ်ေသှ်ေ သာသနာခရေတ်ယာန်ရ၊၊ ဝလ်တာ ချေတ်ထောန်ဝွံ လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲစရင် မၞိဟ်ဒယှ်အိုတ် (၁၈)တၠ ပ္ဍဲကောန်ဍုင်ဗၟာဂမၠိုင်ရ၊၊
တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်
ယၟု
ဂကူ ကဵု ကောန်ဂကူ ဗီုတၞဟ်ခြာဂှ် နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ ညးပါ်ထ္ၜးလဝ် နကဵု "အခိုက်အလိုက်အရေဝ်မန်မ္ဂး အရာမွဲမွဲ မိက်ဂွံဟီု ဍောတ်နူအရာတၞဟ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မံင်သၟဝ်အရာတၞဟ်မွဲမွဲမ္ဂး ညးကော်စ ကောန်။ ဥပမာ တဲ၊ ကောန်တဲ။ ညံင်ရဴဂှ်ကီု ဂကူ၊ ကောန်ဂကူ။ ဂကောံ၊ ကောန်ဂကောံ။ ဂကူ ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် ဂကူမၞိဟ်မတၞဟ်ခြာ နူဂကူညးတၞဟ်မွဲ။ ကောန်ဂကူ မ္ဂး ဂကူမတိတ်ကၠုင် နူကဵုသၟဝ်ဂကူညးတၞဟ်မွဲ။ ဒးပတောအ် နကဵု ဥပမာမ္ဂး ဂကူထဝဲါ ဂှ် ဒှ်ဂကူ မတိတ်ကၠုင် နူကဵုဂကူဗၟာမွဲတုဲ ဂကူထဝဲါဂှ် ဒှ်ကောန်ဂကူဗၟာ ဟီုဂွံရ။ သာ်ဂှ်ဟွံသေင် ဂကူသၟတ် လၟိဟ်မၞိဟ်အောန်၊ ယေန်သၞာင် ဟွံတြေံကွေဟ်ဟ်တုဲ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်လေဝ် ဍိုန်လျဒၟံင်ဏီလေဝ် ကော်စ ကောန်ဂကူ ဂွံကီု။ ဂကူမန်ပိုယ်ဂှ် ရံင်ကဵု လၟိဟ်မၞိဟ် မဟီုအရေဝ်မန် တ္ၚဲဏအ်မ္ဂး ကော်စ ကောန်ဂကူ ဂွံကီုလေဝ် ဆဂး ယေန်သၞာင်ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် သၞာံမဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီ၊ တၞောဝ်ဝင်လေဝ် တြေံဂၠိင်သ္ၚောဲ၊ ရံင်နကဵု တၞောဝ်ဗဳဇလေဝ် မန်ဂှ် ဂကူမတိတ်ကၠုင် နူခမာလေဝ် ဟွံသေင်၊ ဒှ်ဂကူ နူဂကောံအေရှတေတ် ပါ်အာ ခမာမွဲဂကောံ ကဵု မန်မွဲဂကောံတုဲ မန်ဂှ် ဒှ်ကောန်ဂကူအေရှတေတ် မွဲ ဟီုဂွံကွေဟ်ရ။ ဆဂး သ္ၚောဲလအ်လောန်အာ ဟွံတုပ် ညံင်ဗၟာ ကဵု ထဝဲါ။"
ဝလ်တာ ချေတ်ထောန်၊ ဒံက်တာ
ဘဝ နဒဒှ် ကောန်သၟိင်ရုပ်ဒမျိုင် Life as movie star
ဝလ်တာ ချေတ်ထောန်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မွဲတၠ ပ္ဍဲကဵု ကောန်သၟိင် ရုပ်ဒမျိုင် ဍုင်ဗၟာကၠာအိုတ်ရ၊၊ ညးလုပ်ချဳဓရာင် ပ္ဍဲရုပ်ဒမျိုင်ဗၟာ'ပန်းပဲမောင်တင့်တယ်' ရ၊၊ ဆဂး ဝလ်တာ ချေတ်ထောန် ဒးစုတိအာ နကဵု ကွဳလိုန်ဓါတ်ဗဂါပ်/ကာဇီု ပ္ဍဲကဵု ၁၉ နဝ်ဝေန်ပါ ၁၉၄၇ ကြဴနူ မစဴကၠုင် နူမဒုင်သၟာန်သွဟ် ကုအစာပရိုင်တအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲကွဳလိုန်ဓါတ်ဗဂပ်ဂှ် ကောန်ပၞာန်အေသ်သကတ် (military escorts) ဒှ်မၞိဟ်မလုပ်ပထုဲရ၊၊
တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်
မန်ဍုင်သေံ
စတမ်နူသၞာံ ၁၉၈၂ တေအ် စိုပ်အခါ တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်မ္ဂး ဇၟာပ်ဇၟာပ်သၞာံ ကောန်မန်သေံလ္ၚဵုတအ် ကောံဓရီုညးသကအ် ပ္ဍဲဟဝ်တေဝ် သဳကၠဳရေင်သကအ် ပရောဂကူမန်။ စိုပ်သၞာံ ၁၉၉၄ ဂှ် စၞးဒးအာကောံဓရီု ပ္ဍဲဟဝ်တေဝ်ဂှ် ညးတအ် ကောံဓရီုညးသကအ် ဒၞာဲဘာလကျာ်၊၊ မွဲသၞာံ မွဲဒၞာဲ ပြံင်တုဲကၠောန်ဗဒှ်ဒၟံင် ရိုဟ်ဟ်သၞာံရ၊၊ တင်ရန်တၟအ်ဂှ် သွက်မၞိဟ်ဂွံတိုန်စိုပ်ဂၠိုင်ကီု၊ ကွာန်မန်မွဲကုမွဲ ဂွံတီညာတ် ဍုက်ကေဝ်တုဲ သီုဂွံကၠောန်သ္ပ အခိုက်ကၞာမန် မပတမ်ဖာပ်သင်ကဵုဒါန် ဇိုန်ပိုန်ပါက်ပရအ်ဖဵုကုသဵု ကုဇုဇဗဴလမန်ရ။ သၞာံ ၁၉၉၄ မဒှ်သၞာံ မကၠောန် ပ္ဍဲအရှာံဘာလကျာ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဘာဝှာတ်ဆဏသောင်ခြာမ် (ဘာဇၞးပၞာန်) (วัดชนะสงคราม) မဒှ်ဘာမန် သၟဝ်ကျာ သလာတ်သနာမ်လွောင် ဒၞာဲမလှိုင်စွံလဝ် ဒလိုင်ဇုတ် ဗညာစိင်၊ ဗညာထဝ်ရ တအ်ရ၊၊ တ္ၚဲမကၠောန်ဂှ် ဟိုတ်နူဟွံဒှ် တ္ၚဲကၟာတ်ရုင်ပ္ဍဲသၞောဝ်တုဲ မလေပ်တ္ၚဲ ပ္ဍဲတ္ၚဲသ္ၚိသဝ် ကၠာဟွံစိုပ် ဂိတုမာဃ် မွဲစွေက်ဂှ်ရ၊၊