cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
မၞိဟ်
မၞိဟ် ဗွဲလညာတ်ဗုဒ္ဓ
မၞိဟ် (Human) ဟိုတ်ဒဒှ်သဘဴဓဝ် မလေပ်တီကေတ် ကုသဵု အကုသဵုၜါပြကာဂှ်ရ မနုသော မ္ဂးယၟုရ။ "ကုသလာကုသလေ ဓမ္မေ မနတိ ဇာနိတဳတိ မနုဿော" ဟိုတ်ဏအ်တုဲ မၞိဟ်မ္ဂးယၟုရ။ ဟိုတ်ဒဒှ်မလေပ်တီကေတ် ဒတုဲဖဵု ဟွံသေၚ်ကဵု ဒတုဲဖဵုဂှ်ရ မနုဿော မၞိဟ်မ္ဂးယၟုရ။ ဗွဲဝေါဟာရပ္ညပ်ဟီုမ္ဂး မၞိဟ်ရ။ ဗွဲပရမတ္ထဟီုမ္ဂး ရုပ် ကဵု နာမ် ၜါပြကာရ ။
စရၚ်သၚ်မန်အံၚ်ဓမ္မာစရိယ ၂၀၂၀
သက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၁၃၇၃၊ ခရေတ် ၂၀၁၂
တဵုသတ်ဗြဴမောဝ်မ္ဂး ဂပ်ဂဝ်ဒးတီလဝ်ထေက်
နဲကဲတဵုပလုံ လွဳပရာမသတ်ဗြဴ
ကလုတ်ဍေံတိ တ် ဒှ်တိုန်တၞံ ၜိုတ်မွဲက္ဍမ္ဂး ပြိုက်စုတ်ကဵုထိုၚ်တုဲ ထပ်လွဳပရာလဝ်ညိ။ တၞံကၠုတ်တိုန်ဗက် တဵုဖျေံပ္ဍဲကဵုဒၞာဲတိကၠအ်ဂှ်မ္ဂး သွက်ဂွံဒးလွဳပရာ ဝါတ်ဂါတ်ခက်ခုဲမာန်ရောၚ်။ ယဝ်ရပြိုက်လဝ်ကဵုထိုၚ် စွံလဝ်မွဲဒၞာဲမ္ဂး ပ္ဍဲအရာလွဳပရာ ဖ္ဍိုက်ဍာ်တံဂှ် ဍေံလောဲသွာရ။ နူကဵုတၞံဍေံဂွံမွဲက္ဍဂှ် ပြိုၚ်စုတ်ကဵုထိုၚ် ရိုက်မွဲန ဗွိုက်မွဲဟတ်တံဂှ်တုဲ ဆက်လွဳအာညိ။ ပ္ဍဲကဵုရိုက်ပလုံမသတ်ဗြဴဂှ် တိ၊ ဟဗတ်သြောံ (ကာံ) ကေုာံ အိက်ဂၠဴတံ စုတ်တုပ်ပ်တုဲ မသတ်ဗြဴဂှ် ဗၟံက်လဝ် ပိဂအုံမွဲဂအုံညိ။ အိက်ဂၠဴလတ်တ်ဂှ် ဒှ်စၟအိက်ဂၠဴမာန်တုဲ စၟအိက်ဂၠဴဂှ် ကိတ်ထောံရိုဟ်ဍေံ တၞံချိုတ်မာန်ကီုရောၚ်။ စကာအိက်ဂၠဴမ္ဂး အိက်ဂၠဴကှ်ကှ် စွံလဝ်လအ်အ်တံဂှ် စကာညိ။ အခိၚ်တၞံဍေံ ဂွံဗၞတ်သၠုၚ်မၞိဟ်မှ တဵုဖျေံပ္ဍဲတိကၠအ်ဂှ်မ္ဂး ဍေံဂျိုၚ်လောဲ ဍေံဇၞော်လောဲ လွဳပရာလောဲသွာရ။
သၞောတ်အပိုၚ်ခြာ ဗ္ၜတ်ဂွံတဵု
တဵုတၞံဗြဴမ္ဂး မွဲတၞံကဵုမွဲတၞံ ခြာလဝ် အကြာ (၁၀) ဟတ်ကဵု ၁၂ ဟတ်ညိ။ မွဲဨကမ္ဂး ၜိုတ်ကၠံတၞံ ဂွံတဵုမ္ဂး ခိုဟ်ဂၠိုၚ်ရ။ မွဲတၞံကဵုမွဲတၞံ တၞးဍေံညံၚ်ဟွံဍိုက်ညးသ္ကံဂှ် စွံဂရုညိ။ ချိၚ်ဆကဵုဂကူတၞံသတ်ဗြဴတုဲ ထာၚ်သာတ်ဗြဴ ၜိုတ်လဵုစိုပ်မာန်ဂှ် ချိၚ်ဆတုဲ ခဲါကတိုၚ် သွက်ဂွံတဵုညိ။
ကၠာဟွံဂွံတဵုဏီ ၜံက်ခဲါထောံ ကတိုၚ် လျိုဟ်ဗၞတ်ၜါပေ ပါၚ်ဍေံသၠဲဟဍၚ်ခိုဟ်ဟဍၚ်ရ။ ရိုဟ်ဍေံ ဂွံတိတ်လပါ်သကဲဂၠိုၚ်ဟဍၚ် တၞံဖောအ်ဇၞော်လောဲရ။ ပ္ဍဲကဵုကတိုၚ်ဂှ် ဒုၚ်လဝ်ကဵုဝဲါသဘာဝမပ္တံကဵု အိက်စာၚ်၊ အိက်ဂၠဴ၊ ဟဗတ်သြောံ၊ တိစံၚ်တံညိ။ စဝ်ဖရဲလဝ်ဍာ် ဗၠိုက်က်တုဲ ဟၜက်ထောံဗ္တမ်ဂှ် ခိုဟ်ဂၠိုၚ်ရောၚ်။ တဵုစုတ်တၞံတုဲလေဝ် ဆာဲစုတ်ဍာ်ဗၠိုက်က် စဵုကဵုဒှ်လၟေက်ညိ။ ဍေံဂွံထိၚ်သၟုဟ်ဂံက် ဓာတ်ဍာ်မာန်ဂှ်လေဝ် လ္တူဂှ် ဂြောပ်လဝ်ဆံက်၊ ချောဲကှ်ကှ်တံညိ။
တၞံသတ်ဗြဴ ပလုံလဝ်တုဲဂှ် စၞးဒးတဵုတပ်ပ်ဂှ် ဒစေၚ်လဝ်မ္ဂး ခိုဟ်ဂၠိုၚ်ရောၚ် တၠပညာတံ ကဵုလဝ်ကသပ်ရ။ ဒစေၚ်ကဵုဏာ လပါ်မုက်တ္ၚဲ ၜိုတ် ၄၅ ဒဳဂရဳညိ။ ဍေံဒုၚ်ဒဝ် ဘဲဒဏ်သဘာဝရ။ ဂွံပယျးတ္ၚဲဂၠိုၚ်တုဲ တၞံကြံၚ်ရ။ ဍေံသၠုၚ်လ္ဇုဲတုဲ တၞံဖောအ်တမ်ဇၞော်ရောၚ်။
အခိၚ်ဍေံဇၞော်ဂေါဝ် အခိၚ်ကြပ်ကဵုကဴသတ်တေံမ္ဂး စုတ်ဝဲါဓာတ် (၁၆ ပတ်လည်) ဂှ် မွဲသၞာံမ္ဂး လျိုၚ်မွဲကဳလော (မွဲပသာ်ကပါ်) စုတ်ထေက်ရ။ ဍေံတံဒးစိုတ်ဓာတ်ဖၞုၚ်ညိညတုဲ ၜဵုဒမျိုၚ်၊ တိဖၞုၚ်တံလေဝ် ဗဝ်ကဵုတမ်ဍေံညိညမာန်ရောၚ်။ စုတ်ဝဲါဓာတ်သာဖါ (Sulphur) ပဝ်တေတ်ဇြဳယာန် (Potash) တံမ္ဂး ရှ်သာဍာတ် သၠုၚ်တိုန်မာန်ရောၚ် တၠပညာတံ သ္ဂးလဝ်နွံရ။
စၟမွဲဂကူပၠန်ဂှ် ဍေံကိတ်ကၞောတ်၊ ဍေံကိတ်ပေဝ်သတ်ဗြဴရ။ ပေဝ်သတ်ဗြဴကဝ်၊ ပၠးထာၚ်ဟွံမာန် ဒှ်လေပ်ရ။ စၟဏံလေဝ် ဒးဒုၚ်ကိတ်ပေဝ် ကၞောတ်သတ်ဗြဴအဆက်က်မ္ဂး ဍေံကၟဝ်ဟွံမာန်ကီုရ။ စၟဏံ လုပ်ကၠုၚ်မ္ဂး ဒးဂစတ်ဂဥုဲ ဂစိုတ်စၟ ဗွဲမပြဟ်ရောၚ်။
တၞံသတ်ဗြဴဂှ် တဵုလဝ်မခိုဟ်မ္ဂး ပွိုၚ်ပိသၞာံ ဍေံသတ်မာန်ရ။ လွဳပရာဍိုန်လျမ္ဂး ဍေံလဇုဲလေပ်ရ။ ဍေံဒှ်သတ်တုဲ ပွိုၚ် (၄) ဂိတုမ္ဂး ၜှ်သုၚ်ဍာ် ဍာတ်တ်မာန်ရ။ စဵုကဵုပွိုၚ် (၁၅) သၞာံ ဍေံသတ်ခိုဟ်ဟ်ရ။ အာယုက်ဍေံဂှ် အကြာ ၃၀-၄၀ သၞာံ ဂျိုၚ်တဴမာန်ရောၚ်။
သတ်ဍေံမွဲမဂှ် အောန်အိုတ်မွဲလ္ၚီဒ္ကေဝ် သွံရာန်မံၚ်အကြာဗွဝ်ဖျာတံတုဲ တဵုပလုံတၞံမ္ဂး ပွဳပွူ (၅၀၀၀) ဒ္ကေဝ် နွံမံၚ်ရ။
ဒဵု၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဆင်ဂူ
သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၄ ဇကု၊ ထပိုယ် ၁၁ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၂ ဇကု။
ဒေါဝ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဆင်ဂူ
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသုဝဏ္ဏဟံသာ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၉၊ ဝှ် ၂၈။
အဳလဳ ကဝ်ဟေန် (Eli Cohen)
ပထမအဝဲ ကေုာံ ကမၠောန်
ဒပ်ဗၠာဲသၟိင်ဓလုက် အေဿရေ ပံက်ဒပ်ဓလုက်ဂျူ ကောန်ဍုင်အဳဂျေပ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၅ မွဲ သွက်ဂွံပလီု ပရေင်မိတ်သဟာဲ ကေုာံ ပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာဍုင်ရးပလိုတ် ကဵု ဍုင်အဳဂျေပ်ရ။ ဒပ်ဓလုက်ဂှ် ဗက်ကၠောန် မပ္တံကဵု ခတိုဟ်ဗုမ် ပ္ဍဲဒၞာဲအမေရိကာန် ကေုာံ ဗြိတိန်တုဲ ဖန်ဇန် ညံင်ဂွံကၠိုဟ်ဗၠေတ် ဒဒှ်ရ သၟိင်ဍုင်အဳဂျေပ် မဖန်ရ။ အဝဵုအသဳအဳဂျေပ် ရပ်ဂွံတုဲ ကောန်ဂကောံ ဒပ်ဓလုက်ဂှ် ၜါတၠဂှ် ဒးဖျေဟ်အမိင်ဂမ္စိုတ်ရ။ ကဝ်ဟေန်လေဝ် ပါလုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲဒပ်ဓလုက်ဂှ်ကီုရ ဆဂး နကဵုအဝဵုအသဳ အဳဂျေပ် ဂၠာဲသက်သဳ ဗီုအဆက်အစပ် အကြာ ဒပ်ဓလုက်ဂှ် ကဵု ကန်ဟေန် ဟွံဂွံရ။
အလဵုအသဳအဳဂျေပ် လၞိန်ဗပိုန် ဂျူဂမၠိုင်တုဲ ကန်ဟေန် ဒးတိတ် နူဍုင် ပ္ဍဲဂိတုဒဳဇြေန်ပါ ၁၉၅၆ ဂှ်ရ။ ညးတေအ် ပြံင်လုပ်မံင် ပ္ဍဲဍုင်အေဿရေတုဲ လုပ်ယိုက်ဂၠေင် ပ္ဍဲ ဂကောံဂျူဝေတ်အေဂျေန်သဳ (Jewish Agency)ရ။ နူဂှ် နူကဵု ဒပ်ပၞာန်အေဿရေ လွဳၜံင်ပတိုန်ညးတေအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၇ တုဲ ကဵုညးတေအ် ယိုက်ဂၠေင် ပ္ဍဲဒပ်ထံင်ပရိုင်ပၞာန်ရ။ ညးတေအ် မိက်ဂွံလုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲ ဂကောံထံင်ပရိုင် အေဿရေ မကော်ဂး မောသ္သောဒ် (Mossad) ဆဂး ဟိုတ်နူ မောသ္သောဒ် တးပါဲတုဲ ညးတေအ် တိတ်ထောအ် နူဒပ်ပၞာန်ရ။  ပွိုင်ၜါသၞာံ ညးတေအ် လုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲကမ္မဏဳလျိုင်အာမ (insurance office) နဒဒှ် မၞိဟ်ရပ်စရင် ပ္ဍဲဍုင် တေလ် အဝိဝ် (Tel Aviv) ရ။
သဳရိယျာ
thumb|ကဝ်ဟေန် (မၞိဟ်လဒေါဝ်) ပ္ဍဲကဵု ဒဵုဂဝ်လေန် Golan Heights ကဝ်ဟေန် ပြံင်လုပ်မံင် ဍုင်ဇၞော် ဒမ်မသကုသ် ပ္ဍဲဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၉၆၂ နကဵုယၟု ခမေလ် အမိန် ထာဗေတ် (Kamel Amin Thaabet) (Arabic: كامل أمين ثابت‎)။ နူကဵု မောသ္သောဒ် ဖျေဟ်အစဳအဇန် ဖျေဟ်ဒၞာဲ ညံင်ညးတေအ် ဂွံစုက်လုက် ကြပ်ကဵု ဂကောံသၟိင်တၠ လပါ်ပၞာန် ညးကဆံင်လတူဂမၠိုင်၊ ကေုာံ ရဲသၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် ကဆံင်လတူတအ်ရ။
ပကောံ တင်ဂၞင်ဓလုက်
ကဝ်ဟေန် အာဝေင် ပ္ဍဲမုက်ပၞာန်သၠုင်ကျာ မဂၠိုင်ကဵုအလန်တုဲ တက်ကေတ်ဗီု ဓဇက်ကဵု ဗီုတိ ဒၞာဲဒတန် ဒပ်ပၞာန်သဳရိယျာရ။ ဗျူဟာဓလုက်ပိ ဗီုလဵုဂွံဗတိုက်ကဵု အေဿရေ နူကဵုသဳရိယျာဂှ်လေဝ် ညးတေအ် ဂွံတီကေတ်ကီုရ။ ကဝ်ဟေန် သီုကဵု မဂွံတီကေတ် အစဳအဇန်သဳရိယျာ သွက်ဂွံဇြောတ်တံင်ဗဇတ်ထောအ် ဍာ်နူအေဿရေ နကဵု ကြုင်ဂျဝ်ဒါန် (Jordan River) တုဲ ပရိုင်ဂှ် ညးတေအ် ပလံင်ကဵု ပၞာန်အေဿရေတုဲ ပၞာန်အေဿရေ ပလီုထောအ် ကမၠောန်မၜံက်ခုဲပလိုဟ်ကြုင်ဂှ်ရ။
ဖျေဟ်ဒုဟ် နကဵု အမိင်ဂမ္စိုတ်
right|thumb|အဳလဳ ကဝ်ဟေန် ဒးဒုင် ဖျေဟ်ဇုက် ပ္ဍဲဝိုင်မာရ်ဇေဟ် (Marjeh Square) ဍုင်ဇၞော်ဒမ်မသကုသ် ပ္ဍဲ ၁၈ မေ ၁၉၆၅ ကဝ်ဟေန် ဒးဒုင်ဖျေဟ်ဂဗုတ် ထံင်ပရိုင် နကဵုရုင်ဗစာပၞာန်တုဲ ဒးဒုင်ဖျေဟ်ဒုဟ်ဂမ္စိုတ် နကဵုဥပဒေပၞာန်ရ။ ကၠာ ဟွံဂစိုတ်ဂှ် ညးတေအ် ဒးဒုင်ပျဲပျာံ ၜုင်တက်နာနာသာ် အခိင်ဗွဲမလအ်ကီုရ။
ဖျေဟ်ကမ္မဌာန်
right|thumb|240x240px|တိုင်တၟအ် စၟတ်သမ္တီ အဳလဳ ကဝ်ဟေန် ပ္ဍဲကၠအ်ပ္ကဴ သဂံင်ပၞာန်မပြဟ်လလုဲဂမၠိုင် ပ္ဍဲလတူဒဵု Mount Herzl ပ္ဍဲဍုင်ဂျေရုသလေမ် ဇွညးတေအ်ဂှ် သဳရိယျာ ဟွံကလေင်ကဵု ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ညးတေအ် ပ္ဍဲအေဿရေ၊ သမ္ဘာညးတေအ် နဒဳယျာ ချူလိက် ဒုင်ဂုဏ် ကုသကိုပ်ဝန်ဇၞော်သဳရိယျာ အမိန် အလ်-ဟဖိဇ် ပ္ဍဲနဝ်ဝေမ်ပါ ၁၉၆၅ ညံင်ဂွံသၠးအခေါင် လတူကဝ်ဟေန် မကၠောန်လဝ်တုဲ အရာမသၟေဟ်သှ်ေ ကဝ်ဟေန်ဂှ် ညံင်ဂွံကဵု ညးတေအ်ရ။ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၀၇ အလဵုအသဳတူရကဳ အာတ်မိက် ညံင်ဂွံပလံင်ကဵု သၟေဟ်သှ်ကဝ်ဟေန် ကုအေဿရေရ။
တၠဂုဏ် ဝဏ္ဏိတ
ပညာတက္ကသိုလ်
ကဏ္ဍ:လိက်ပတ်
Albert Einstein
ပရေင်ပညာ
အခိင်ညးကလိဂွံ အာယုက် ၁၆ သီုဟွံတုဲလဝ် ဘာကဝ်လိက်မွဲသာ် ညးတေအ် ကလိဂွံအခေါင် လုပ်စမ် သွက်ဂွံတိုန်ဘာတန်သမၠုင် ကွတ်စက် ပ္ဍဲဇြူရေချ် (Zürichs) ရ (ကဆံင် မတုပ် ကုတက္ကသိုလ်နဲပညာ)ရ၊၊ ၜိုန်ရ ပ္ဍဲကဵုဘာသာရူပဗေဒ ကဵု သင်္ချာဂှ် ကလိဂွံ စၟတ်သၠုင်အိုတ်ကီုလေဝ် ပ္ဍဲဘာသာတၞဟ် ညးတေအ် ဟွံမာန်တုဲ ညးတေအ် ဟွံအံင် လုပ်တိုန်ဘာ ဟွံဂွံရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတေအ် ဒးကလေင်တိုန်ကဝ်လိက် သွက်ဂွံကလိဂွံအခေါင်လုပ်တက္ကသိုလ် ပ္ဍဲအာရုတ် (Aarau, Schweiz) ရ၊၊ တုဲဂှ် ညးတေအ် တိုန်ဘာတန်သမၠုင်ကွတ်စက်တုဲ ပန်သၞာံဂတဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၀ ဂှ် ညးတေအ် ကလိဂွံ ဒဳပလဝ်မာ ရ၊၊
အိန်ထံင်
၂ ဂျူလာင် ၁၉၁၉ ဂှ် အာင်သတာင် စှ်ေဒၞာဲတၟိပၠန်ရ၊၊ အလန်ဏအ် ညးတေအ် စှ်ေဒၞာဲ ကုကောန်ၝာဲကောန်ဒေအ်ညးတေအ် အလ်သာ Elsa Löwenthal၊၊ အလ်သာဂှ် ကာလဍောတ်တ် ကလိဂွံလဝ် ယၟုလက္ကရဴ အာင်သတာင်ကီုရ၊၊ ကာလစှ်ေဒၞာဲ (တၠသ္ၚိတြေံ)ဂှ် ကေတ်စ ယၟုလက္ကရဴ တၠသ္ၚိတုဲ ယၟုလက္ကရဴဂှ် ဒှ်အာ Löwenthal ရ၊၊ အလ်သာဂှ် အာယုက်ဇၞော် နူအလ်ဗာတ် ပိ သၞာံ၊၊ နကဵု အိန်ထံင်ဏအ်ဂှ် ညးတေအ် ဟွံကလိဂွံ ကောန်ဇာတ်ရ၊၊
ကမၠောန် ရုင်စၟတ်သမ္တီ အခေါင်အပိုင်ပြဳ
အာင်သတာင် ကဵု ရဲညးတေအ် ပံက်ကမၠောန်မွဲ မကော်စ The Olympia Academy ပ္ဍဲဍုင်ဗေရ်န် မဒှ်ဒၞာဲမကောံရေင်သကအ်တုဲ ချပ်ဂၞန် ပရေင်ဒဿန ကေုာံ ပြသၞာ သိပ္ပံမသဘာဝဂမၠိုင်ရ၊၊
အာင်သတာင် ကဵု ဟေတ္တလာ
ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိအလန်ပထမတုဲ ပရေင်ဒစဵုဒစး ဂကူဂျူ မကော်ဂး ဝါဒဒစဵုဒစးသေမိတေတ် (Antisemitism)ဂှ် ဒြဟတ်ဇၞော်တိုန် ပ္ဍဲဍုင်ဂျာမနဳရ၊၊ အာင်သတာင်လေဝ် ဒှ်မၞိဟ် ဂကူဂျူမွဲကီုတုဲ ဒးဒုင်တးပါဲ ဒစဵုဒစးကၠုင်ရ၊၊ ကြဴနူ ဝန်ဇၞော်ကာဍုင်သအာင်ဂျာမနဳ ညးမဒှ်ဂကူဂျူ Walther Rathenau မဒးဒုင်ဂစိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၂ ဂှ်တုဲ အာင်သတာင်လေဝ် ဒးဒုင်ဘပဠကၠုင် သွက်ဂွံဒးဒုင်ဂစိုတ် ကုညးစိုတ်ဂကူ သကာတ်မြဟ်တအ်ကီုရ၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၉၃၃ ဟေတ္တလာ ကလိဂွံအဝဵုဍုင်တုဲဂှ် အာင်သတာင် ဒးဒုင်စုတ်စောဲ ဒဒှ်ရ မၞိဟ်မဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ရူပဗေဒဂျူ ရ၊၊ အာင်သတာင် ပြံင်အာမံင်ထောအ် ပ္ဍဲအမေရိကာန်တုဲ ညးကလိဂွံကမၠောန် ပ္ဍဲအေန်သတဳကျုတ် သွက် လ္ၚတ်ဖန်ဗဒှ် (Institute for Advanced Study) ပ္ဍဲဍုင်ပရိန်စေတောန် တွဵုရးနယူဂျာသေယ် (Princeton, New Jersey) ရ၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၉၄၀ ဂှ် ညးကလိဂွံဒှ် ကောန်ဍုင်အမေရိကာန်ရ၊၊ ညးဆက်လ္ၚတ် လှာဲပတိုန် တဳအဝ်ရဳအဆက်စပ် (Relativity Theory) ကေုာံ ကွောန်တုမ်မေကာနိစ် (Quantum mechanics) ညး စဵုကဵု စုတိ ပ္ဍဲပရိန်စေတောန်ဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၅ ဂှ်ရ၊၊
Charles Otto Blagden
ချာလ် အတ္တဝ် ဗလက်ဒေန် (အင်္ဂလိက် - Charles Otto Blagden) (၆ သေတ်တေန်ပါ ၁၈၆၄ - ၂၅ အဝ်ဂေတ် ၁၉၄၉) ဝွံ ဒှ် ဂကူအင်္ဂလိက် အစာဝင် ရးဗၟံက် ကေုာံ လိက်တြေံတြဟ် ဗွဲတၟေင် လိက်ခေတ်တြေံ မလေ၊ မန် ကေုာံ ပျူ၊၊ လိက်တၟအ်တြေံ (လိက်တၟအ် ဖရပထုံ) မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဍုင်သေံဂှ် နကဵုညး မဒှ်မၞိဟ် မဗှ်ထ္ၜး ဒှ်လိက်မန်တုဲ ဝင်ဍုင်သေံ ခေတ်တြေံ မဒှ်လဝ် ဍုင်မန်ဂှ် ဂွံတီကေတ်ရ၊၊ ပါဲနူ လိက်မန်တြေံတုဲ လိက်ပျူလေဝ် ညးရ ဒှ်မၞိဟ် မဗှ် မဗၟံက်ထ္ၜး ဗီုဂွံဗှ် ကၠာအိုတ်၊၊
လိက်မပ္တိတ်လဝ်ဂမၠိုင်
·      1909. "Notes on Malay history". In Journal of the Royal Asiatic Society.
·      1910. "Quelques notions sur la phonétique du Talain et son évolution historique". In Journal asiatique.
ကျာ်တြဲဒိဗ္ဗၚ်ကဵု
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
ကလျာဏရာမ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဒစိတ်တိုင်
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဣန္ဒက သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၇၊ ဝှ် ၅၇။
တြေံ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဒစိတ်တိုင်
ဘာတြေံ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဒစိတ်တိုင်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။
တဵုသြောံစုတ်ဝါဲ နဲကဲကဵုဒးရး
တဵုသြောံစုတ်ဝဲါ ဂၠာဲနဲကဵုဒးရးညိ
ဂြာတ်မဒရာတ်ဂှ် တိဂၠိုန်ဒယိုဟ်ၜိုတ်ဓမ္မတာတံကီု ညးလ္ၚဵုတံ ဟွံမိက်ဒုၚ်အိုတ်စရိတ် ပတမ်မတုဲ ဂြာတ်မဒရာတ်ရ။ ဂြာတ်မရာတ်ဂှ် ဗြဲဂူစိုပ်တိဗက် ပလေဝ်တိ၊ ထဲဇိက်တံတုဲ အတိုၚ်ဍာ်နွံဂှ်ဟေၚ် ဂြာတ်ဖျေံလဝ်မသြောံ ဒဵုပေၚ်ခံက်ရ။ ဗၞတ်ဗ္ၜတ်ၜိုတ်ဇကုဒးစိုတ်ဂှ် ချိၚ်ဆတုဲ ဒးဂြာတ်ရ။ အခိၚ်သြောံတိုန်ညဳ ဂွံဗၞတ်မွဲဂိတုမ္ဂး ဒၞာဲတၞံဟွံတိုန်ဂှ် ကလေၚ်ဗၠအ် ပတမ်စုတ်တုဲ ဒၞာဲသိၚ်မံၚ်တံဂှ် ညးတံဒးသံက်စုတ်လံၚ် ပတမ်စုတ်ညိညိပၠန်ရ။
ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ခေတ်ကာလလၟုဟ်ဏံ စရိတ်သၟာကမၠောန်က္ဍၚ်ကီု ဂၠာဲမၞိဟ်ပတမ်မဝါတ်ကီုတုဲ နဲဏံဂှ် စကာအောန်စှေ်ကၠုၚ်မံၚ်သိုက်က်ရ။ ဗီုလဵုကၠောန်န်ရ သြောံဂှ် ဂြာတ်စုတ်ပ္ဍဲခံက်၊ ပတမ်စုတ်ပ္ဍဲခံက်သၟးဂှ် ဍေံဂွံခိုဟ်၊ သြောံဂွံတိတ်အိုတ်အစောန်ဂှ် ဍေံဟွံဒှ်ရ။ ဒးပလေဝ်ပလေတ် ဒးချိၚ်ဍာ်၊ ဒးပိုက်ချောဲတံဏီရ။ တၚ်အဓိကဇၞော်အိုတ် ဇြဟတ်ဍေံဂွံခိုဟ် ပတိတ်ဂွံဂၠိုၚ်ဂှ် တန်တဴမံၚ်ကဵု ဇြဟတ်ဝဲါတၟာဟလိုၚ်ရောၚ်။
သွက်တၞံသြောံ ဂွံဒုၚ်ဒဝ်ဘဲဒဏ်သဘာဝ၊ ဘဲဒဏ်စၟတ်တံမာန်ဂှ် ဝဲါပဝ်တေတ် (ပိုတက်ဓာတ်မြေသြဇာ) လေဝ် ပိုဲဝိုတ်ထောံဟွံဂွံရ။ စုတ်ဝဲါပဝ်တေဝ်မ္ဂး တၞံခိုဟ်၊ ကၟဵုဂၠိုၚ်တုဲ ဒကောၚ်ဟွံလီု မသြောံတေၚ်ကီုရ။ အခိၚ်စုတ်ခိုဟ်အိုတ်ဂှ် ကၠာဟွံဂွံပတမ်မဏီ၊ ကၠာဟွံဂွံဂြာတ်မဟရာတ်ဏီဂှ် မွဲဝါ၊ ကၠာသတ်ဟွံဗုၚ်ဏီမွဲဝါ စုတ်ထေက်ရ။ တိမွဲဨကမ္ဂး ပ္ဍဲမွဲမွဲဝါဂှ် ဘာ်ရိုက်စုတ်မာန်ရ။
ဂြိုပ်ဒဵုထဝ်ရတနသိင်္ဂဳ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ၝောအ်လၟိုင်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ဘင်ဇၞော်
ယၟု
စပ်ကဵု ယၟုကၟာဝွံတုဲ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်သၠပတ်ဂဝမ္ပတိ "သဗ္ဗညု အာစိုပ်သြင်ဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲမုဟ်ဂြိုပ် သဗ္ဗညု သီုတၠအရှန်ဒၟံင်တဴ ဂွံလၟောင် နတဲသတုံ စှ်ေသပေါတ်တဴ က္ၜံင်ၜါ။ ဒေဝတဴတအ်ဂမၠိုင် ညာတ်တုဲ ပတဴအသဝ်ဇၞော်ဟေင်။ ဒၞာဲဂှ် ဓါတ်သော်ကှ်ေမွဲ သတန် ကျာ်ပျးဒိုဟ်လဝ် ထာန်ဂှ် ဟိုတ်မဒှ် သဘင်ဇၞော် ညးမ္ဂးတၞံ၊ ဂလာန်ဂှ် ဝိပတ်အာတုဲ ကဗင်ဇၞော် ညးမ္ဂးလၟုဟ်ရောင်" လိက်သၠပတ်ဂဝမ္ပတိဂှ် ချူလဝ် သၞာံလဵု ညးလဵုမချူလဝ် တီကေတ်ဟွံမာန်၊ ပ္ဍဲအခိင်မချူလိက်ဂှ် ယၟု ကၟာဘင်ဇၞော်ဂှ် ညးကော်စ ကဗင်ဇၞော် ဂှ် ပိုယ်ဂွံတီကေတ်ရ။ တၞဟ်နမိက်ဂွံဗၟံက်ထ္ၜး အဓိပ္ပါယ် ယၟုဂှ်တုဲ အစာလိက်ဂှ် ကဵုလဝ်အဓိပ္ပါယ် သဘင်ဇၞော်ရ။ လၟုဟ် ညးကော်စ ဘင်ဇၞော် (ဝါ) ကၟာဘင်ဇၞော်ရ။
ကပေါတ်ဂၠာဲလောဲပ္ဍဲဍုၚ်ကွာန် ကၠောန်ဂဥုဲဂစိုတ်စၟမာန်
ကပေါတ်ဂၠာဲလောဲ အကြာဍုၚ်ကွာန် ကၠောန်ဂဥုဲဂစိုတ်စၟမာန်
လဇုဗဳ
၁။ ဂဥုဲတၞး၊ ဂဥုဲသုၚ်ၜံက် လျိုၚ် ၂၅ ဒ္ကေဝ်
မြေက်ကှ်ကှ် လျိုၚ် ၃၀ ဒ္ကေဝ်ဂှ် စုတ်ပ္ဍဲထၟာဲ ဆာဲစုတ်ဍာ် ၄ လဳတာတုဲ ၜိုဟ်လဝ်ညိ။ ၜိုဟ်တုဲမ္ဂး ပ္ဍဲကဵုဍာ်ၜိုဟ်လဝ်ဂှ် ထပ်စုတ်ထောံ အရက်ဗု ၜါလဳကဵု ဍာ်ပလး ၂၀ လဳတာပၠန်ညိ။ ဗျူထောံမွဲချိုန်တုဲ ဟံၚ်ကေတ်မြေက် ထၞက်ဖ္ဍိုက်ထောံတုဲ ထပ်ဖက်ပၠာဲ တုၚ်စွံလဝ်ပၠန်ရ။ ဗဒိုပ်လဝ် ပွိုၚ်မွဲသတ္တာဟတုဲ ထဍိုဟ်ကေတ်ဍာ်ဍေံသၟးညိ။ ကာလစကာမ္ဂး ဍာ်ဂဥုဲ ၁ ဆ ဍာ်ပလး ၂၀ ဆ ဖက်နှဴစကာမာန်ရောၚ်။
ဘဝဗၠာဲ
မိမဆာန်လောန်တံဂှ် ဒှ်ညးသွံစဖျာတုဲ ပံက်လဝ်ဆေၚ်ဖျာသွံစ ကၠေၚ်မြေက်ကသီုတုဲ သွံခိုဟ်၊ ညးရာန်စလေဝ်ဂၠိုၚ်မံၚ်ရ။ အပါဆာန်လောန်တံဂှ် ခွတ်ထၜိုတ်၊ ကၠောန်ဝါ။ ရန်တၟံမိမ ဆာန်လောန်တံဂှ် မသ ညးတံ ညးမွဲလေဝ် ဟွံကေၚ်ဂွံလဝ် တဆိပ်ကြာမွဲလှ်ေဏီတုဲ စိုပ်အလန်ကောန်ဏံမ္ဂး မိက်ဂွံကဵုဂွံတဆိပ်ကြာမွဲတုဲ ဂိုဟ်ဂစာန်ကဵုမံၚ်ကောန် သွက်ဂွံ ဗ္တောန်ပညာ ဂှ်ရ။ သွံထၜိုတ်၊ သွံသြောံတုဲ ကဵုသြန်ကဵုဆာန်လောန်ထံက်ပၚ် သွက်ဂွံတိုန်ဘာရ။ ပါဲနူကဵုအဲတုဲ ဆာန်လောန်ကဵု ရာဇာ တိုန်ဘာ ရပ်သြန်ဖဴမံၚ်သီုညးၜါရ။
က္ဍိုပ်နာ်၊ မၚ်ကြေအ်
သတ်က္ဍိုပ်နာ် (pitaya or pitahaya or dragon fruit)ဝွံ ဒှ်သတ် မတိတ်ကၠုင် နူတၞံမင်ကြေအ်တုဲ နွံကဵုဂကူနာနာသာ် တမ်ဗဳဇဍေဟ် ကၠုင်နူတိုက်အမေရိက ဟိုတ်နူသတ်ဍေဟ် မတုပ်ဒၟံင် ကုက္ဍိုပ်နာ်တုဲ နကဵုဘာသာအင်္ဂလိက် ယၟုတမ်Pitaya ဂှ် မၞိဟ်ကော်အောန်တုဲ စၞးယၟုဂှ် မၞိဟ်တအ် ကော်စ dragon fruit မဂွံအဓိပ္ပါယ် သတ်နာ် ရ၊၊ အတိုင်နူဗီုအင်္ဂလိက်ဂှ် ဗၟာကၠာဲတုဲ ကော်စ (နဂါးမောက်သီး)ရ၊၊ သတ်က္ဍိုပ်နာ်ဂှ် ဒှ်ဗဳဇတၞံ Hylocereus မလုပ်လၟိဟ်ဇာတ် Cactaceae ရ၊၊ အခိင်လၟုဟ် နဒဒှ်ကၠအ်သတ်ဆုမွဲဂှ် တဵုလွဳဒၟံင် ပ္ဍဲအာရှဒိုဟ်အဂၞဲ၊ အမေရိကာန် တွဵုရး ဖလဝ်ရိဒါ (Florida)၊ တကအ်ကာရိဗ်ဗိန် (Caribbean) ကေုာံ အဝ်သတြေလျ ကေုာံ ဍုင်ဒေသဂမ္တဴဂမၠိုင်ရ၊၊ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာဂှ် မၞိဟ်စဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ ပ္ဍဲပွဳပွူ ဍုင်မိတ္ထဳလာ၊ ရးလ္ဂုင် ကေုာံ ပွဳပွူဍုင်သြေင်ဂှ် တဵုလွဳ ပ္တိတ်ဒၟံင်ရ၊၊
ပထဝဳ
သတ်မင်ကြေအ်ဝွံ တမ်ဝါဒိတေအ် ကၠုင်နူဍုင် မက်သဳဂဝ် (Mexico)၊ ဂူတမာလာ (Guatemala)၊ နိကာရာဂွာ (Nicaragua)၊ ကောသတာ ရိကာ (Costa Rica)၊ အလ် သလ်ဝဒေါရ် (El Salvador)၊ ကေုာံ ဍုင်အမေရိကသၠုင်ကျာဂမၠိုင်ရ၊၊ အခိင်လၟုဟ်မ္ဂး သတ်မင်ကြေအ်က္ဍိုပ်နာ်ဂှ် တဵုဒၟံင် နဒဒှ်ကၠအ်သတ်ဆု ပ္ဍဲအာရှဒိုဟ်အဂၞဲ၊ အမေရိကာန် တွဵုရး ဖလဝ်ရိဒါ (Florida)၊ တကအ်ကာရိဗ်ဗိန် (Caribbean) ကေုာံ အဝ်သတြေလျ ကေုာံ ဍုင်ဒေသဂမ္တဴဂမၠိုင်ရ၊၊
က္လောက်သယောက်၊ လိက်တၟအ်
လိက်တၟအ်က္လောက်သယောက် (Burmese; ကျောက်ဆည် မွန်ကျောက်စာ) ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ဗဒါဲသီ မၞုံ ပ္ဍဲဘာဂြိုပ် (တောရကျောင်း) ဗဒါဲ ကျာ်နိဗ္ဗာန်သတိက်ရ၊၊
လိက်တၟအ်
၁၆၊ လ် ကုဨယ်[ဂေါဟ်စိ ဨယ် ]ေ
၁၈၊ ပိုန်ဂေါ[ဟ်] ေ[ဇ]န် ပူဇာ[ဝ်] - မ
နကဵုလိက်မန်ခေတ်လၟုဟ်
(၁၁-၁၃) အဲစုတ်ကဵု၊ ကုကျေက်မကၠောန် ဒလာဲဇကုအဲ
ဗီု ဦးချစ်သိန်း မကၠာဲလဝ် ဗီုဗၟာ
ဤ ငါမဟာထေရ် - - - လောင်သည် ဤကျောက်ဆည်တွင် သီတင်းသုံးနေသော ကာလ၌ (၃) ပုဂံမဟာထေရ်ကို ငါလျှောက်ထား၏၊၊ ထိုမင်းကို(လည်း) ငါပန်ကြား၏၊၊ ဤဗဒ္ဓသိမ်ကို ငါဆောက်လုပ်၏၊၊ ငါ၏အကျိုးငှါ (၆) တည်လုပ်သော ဤဖုရား၌ ပဉ္ဇင်းမဟာဒေ၏ အဖ၊ သူ၏အမိ၊ သူ၏အဖိုး - - (၉) င လွောယ်၏ အမိ၊ ယဝါင်၊ ငမြိက်၏သား၊ ငဂန်ဒါတို့ကို ထည့်သွင်းပါဝင်စေ၏၊၊ (ဝါ) ကူညီ လုပ်ကိုင်စေ၏၊၊ (၁၂) ငါ၏ အကျိုးငှါ တည်လုပ်သောဖုရား - - အား သံဗျင်ဒလေင်၏သား ငါ့အား ပေးသော မဟာဒါန်လယ်ခုနှစ်ပယ်ကို (၁၆) ဖုရားအားပင် ငါလှူ၏၊ ကုသိုလ်၏ အဖို့ကို အလုံးစုံသော သတ္တဝါအပေါင်းတို့အား အမျှပေးဝေ ပူဇော်ပါ၏၊၊
ဟာလ္လောဝေန်
ဆဂး မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် ပတှ်ေကေတ် တမ်မူလ သဘင်ဟာလ္လောဝေန် ဝွံ စေန်ဆက်ကၠုင် နူကဵု အခိုက် သဘင်သီသြောအ်ဂကူသေလ်တိစ် (Celtic harvest festival) ဗွဲတၟေင် သဘင်သီသြောအ်ဂကူဂဴလေတ် မဒှ်ဂကူအေယ်ယျာလာန် ကဵု သကတ်လာန် ပ္ဍဲဗြိတိန် မကော်ဂး သဘင်သာမ်ဟိန် (Samhain) မဒှ်အခိုက်ဓဝ်ပတှ်ေ ဘာသာပဂါန် (Paganism) မဒှ်ဘာသာမရှ်ေသှ်ေကလော် ဗဴယိမွဲဘာသာ ပ္ဍဲရးယူရောပ် ကၠာဘာသာခရေတ်ယာန် ဟွံစိုပ်ရ။ သီသြောအ်တုဲအိုတ်မ္ဂး ကၠောန်သဘင် ဗစတၠတိ (ဝါ) ဗစဒေဝတဴပၟင်တဵုလွဳရ။ ပ္ဍဲအခိင် သာသနာခရေတ် စဓလီုဂွံ ရးယူရောပ်ဂှ် သဘင်သာမ်ဟိန်ဂှ် ပၠုပ်လွဳစုတ် ပ္ဍဲသဘင်ခရေတ်ယာန်ရ။    ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ညးလ္ၚဵုတအ် စှ်ေစိုတ် သဘင်ဟာလ္လောဝေန်ဝွံ ဒှ်သဘင် မဆေင်ကဵုခရေတ်ယာန်တုဲ ဟွံဆေင် ကုသဘင်သာမ်ဟိန် နူတမၠာတေအ်ရ။
ဟံင်ဂါမ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ပုံအာဂီု
(၂) ကောန်ဍိက်ၜါကဵုစာၚ်ကၟက်
သၟတ်ဗြဴၜါဂှ်ဒှ်ဒၟံၚ်ကောန်ဍိက်ပ္ဍဲသ္ၚိသေဋ္ဌဳဂှ်ရ၊ သေဋ္ဌဳပ္ဍဲသ္ၚိဂှ်ပၠန်လေဝ် ညးတေံက္တဵုကော်ကောန်ဍိက်ၜါဂှ်ကၠာအခိၚ်တ္ၚဲဟွံတၟးဏီတုဲ သွက်သ္ဂောံကၠောန်ကမၠောန်ရ၊ (စာၚ်တေံဂြဴတှ်ေကၠုၚ်ကဵုပိုဲက္တဵုတွဵု)ဍိုက်ဗြဴၜါဂှ်ဟီုဒေါန်ဟွံပေၚ်စိုတ်ကဵုသေဋ္ဌဳဗျုဂှ်ရ၊ ဒၟာနူစာၚ်ကၟက်ဏံဂြဴဂှ်ရပိုဲညးၜါဒးက္တဵုနူသ္ဂာတ္ၚဲဟွံတၟးဒးကၠောန်ကမၠောန်တုဲ ဟွံဂွံတိက်တ္ၚဲစူစူမွဲလှ်ေ ကောန်ဍိက်ဗြဴၜါဂှ်ဟီုတဴရ၊ ဓဝါဲဂှ်ဍိက်ဗြဴၜါတၠဂှ်ကေတ်ကသပ်ချပ်ဂၞန်ညးသ္ကံသွက်သ္ဂောံဂစိုတ်ကၠေံစာၚ်ကၟက်ဂှ်ရ၊ ယဝ်ရစာၚ်ကၟက်ဏံဟွံမွယ်တှ်ေ သေဋ္ဌဳဟွံၚုဟ်သွက်သ္ဂောံကဵုပိုဲက္တဵုပြဟ်ပြဟ်ရ၊ တ္ၚဲယးဂှ်ပၠန် သေဋ္ဌဳဗျုဂှ်ညးတေံတီကေတ်စာၚ်ကၟက်ဏံဟွံမွယ်တုဲ ညးတေံဂွိၚ်ဖေက်တိက်တ္ၚဲစူအာတုဲ အလန်ဏံတှ်ေ သေဋ္ဌဳဗျုဂှ်လေဝ် အာက္တဵုကောန်ဍိက်ဗြဴၜါဂှ်သွက်သ္ဂောံကၠောန်ကမၠောန်နူကဵု(၁၂)နာဍဳဗ္တံရ၊ အလန်ဏံတှ်ေ သၟတ်ဗြဴၜါဂှ်လေဝ် ဒးက္တဵုကၠောန်ကမၠောန်နူ(၁၂)ဗ္တံတုဲ ဟွံဂွံတိက်ဖဲဖဲတ္ၚဲစူစူဗီုချပ်လဝ်ဂှ်ရ။
(၁၃) ကောန်ဗ္ဂဲဒှ်ရဲကဵုကၠ
ပ္ဍဲကဵုကွာန်ရးမွဲကွာန်ဂှ်နွံကြပ်မံၚ်ကဵုဂြိုပ်ကီုရ၊ ပ္ဍဲကဵုသ္ၚိအိန်ထံၚ်မွဲအိန်ထံၚ်ဂှ်လေဝ် ညးတံလွဳလဝ်ကောန်ဗ္ဂဲနွံတုဲ ကောန်ဗ္ဂဲတံဂှ်လေဝ်ကျေဝ်ဂေါဝ်ဆာန်လာန်ဍိုန်ၜိုတ်သာယာတဴဗွဲမလောန်ရ၊ ကောန်ဗ္ဂဲမွဲဂှ်လေဝ်ညးတေံအာဝေၚ်ဂၠာန်အာဂၠာန်ကၠုၚ်မံၚ်တုဲ လုပ်အာဌာန်ဂြိုပ်တေံဂှ်ဟေၚ်ညးတေံဂၠာဲဂၠံၚ်စဴသ္ၚိဟွံဒးရ၊ ကောန်ဗ္ဂဲဂှ်လေဝ်ကွာ်အာပေၚ်ပြးသိုက်သိုက်တုဲသွက်သ္ဂောံဆဵုဂၠံၚ်ဍာန်စဴသ္ၚိတုဲ ဓဝါဲဂှ်ဂွံဆဵုကေတ်ကၠဗျုစိုတ်ခိုဟ်မွဲကီုရ၊  ဟေကောန်ဗ္ဂဲ မုပမံၚ်ရောပ္ဍဲကဵုဂြိုပ်ဏံဂှ်ရောအန္တရာဲဂၠိုၚ်မံၚ်ဏောၚ်တီဟာ၊ ယဝ်ရစဴသ္ၚိဟွံဒးတှ်ေကၠုၚ်မံၚ်ကရောံအဲဏံညိကောန်ဗ္ဂဲ၊ ကၠဗျုစိုတ်ခိုဟ်ဂှ်ဟီုကဵုကောန်ဗ္ဂဲကလိၚ်ဂၠံၚ်ဂှ်ရ၊ ကောန်ဗ္ဂဲဂှ်လေဝ် ဇကုဂၠံၚ်ပိုတ်ဒၟံၚ်တုဲဒးဖျေံစိုတ်အာမံၚ်ကရောံယာဲကၠးဖျုစိုတ်ခိုဟ်ဂှ်တုဲ ဇၞော်ဂေါတ်တိုန်ကၠုၚ်မွဲစွံမွဲကရောံဂကောံကောန်ကၠတံအိုတ်ရ၊ ခြာဟွံလအ်ဟေၚ် ကောန်ဗ္ဂဲဂှ်လေဝ်ဒှ်ကၠုၚ်သ္ကံရဲကဵုကောန်ကၠတံဂှ်တုဲ အာကၠုၚ်ဂၠာဲစစၞလေဝ်မွဲစွံကဵုကောန်ကၠတံရ၊ အခိၚ်လအ်လအာကဵုသၞာံတုဲ နူစကဵုကောန်ဗ္ဂဲဍိုန်ၜိုတ်ဆာန်လာန်ဂှ်ဒှ်ကၠုၚ်ဗ္ဂဲဂြိုပ်မွဲရ။
(၁၅) နှၚ်ထောၚ်ထောၚ်
ပုံအာဂီုဏံဝွံ ဗ္တောန်လဴထ္ၜးကဵုပိုဲကောန်ဂကူတံဟီုဂှ်တှ်ေ (ပရေံဗၠေတ်ပိုဲဏံဂှ်ဒှ်ဖဵုခိုဟ်သွက်ညးတၞဟ်လေဝ်နွံ၊ ဗၠေတ်ဒးညးတၞဟ်တံဂှ်ပၠန်လေဝ် ဟွံဒှ်ဖဵုသွက်လေဝ်ဒှ်မာန်မံၚ်ရ၊) ။
(၁၆) သေဋ္ဌဳကဵုထဝ်ကလောံ
ပုံအာဂီုဏံဝွံ ဗ္တောန်လဴထ္ၜးကဵုပိုဲကောန်ဂကူတံဟီုဂှ်တှ် (ကပေါတ်နွံကဵုၚုဟ်မးပ္ဍဲပိုဲဏံဂှ် ယဝ်ဟွံသုၚ်စောဲစကာဗဂဵုလဟဵုမ္ဂးတှ်ေ မုဟွံဒှ်ကၠုၚ်ဖဵုမွဲသာ်တုဲ ညံၚ်ရဴတၟံကလောံနွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲကတိုၚ်ဂှ်ကီုရ၊) ။
(၁၇) စာၚ်ထေၚ်ဇၞော်ကဵုဘဝဇကု
နွံကာမွဲတ္ၚဲပ္ဍဲကဵုကွာန်ရးမွဲကွာန်ဂှ်တှ်ေ စာၚ်ကၟက်နွံမံၚ်မွဲတုဲ ရမျှာၚ်ဂြဴညးတေံလေဝ်သက်ဟီုဟွံမွယ်ရ၊ ယဝ်ညးတေံဂြဴတိုန်ဗက်ဂှ်တှ်ေ သ္ၚိအလုံမွဲကွာန်မၞိဟ်အလုံမွဲကွာန်ဂှ်လေဝ်မိၚ်ကေတ်ရမျှာၚ်ဂြဴညးတေံအိုတ်တးကီုရ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရဏောၚ်ဟီုတှ်ေ ပ္ဍဲကဵုမွဲဗ္တံဂှ်ပၠန်လေဝ် စာၚ်ကၟက်ရမျှာၚ်ခိုဟ်ဏံညးတေံဒှ်အာယဲကအ်ဂိတုဲ ညးတေံဂြဴဟွံမာန်ထေၚ်ကေတ်သာ်တုဲတှ်ေ ညးတေံဟီုကဵုဂၠဴကၟက်နွံမံၚ်ဗ္ဒါဲဗ္ဒါဲပ္ဍဲခရိုၚ်သ္ၚိဂှ်တုဲ ယွံလေဝ်သဟာဲဂၠဴ ဗ္တံဏံအဲဂြဴဟွံမာန်ရ၊ ယဝ်ရအဲဂြဴဟွံမာန်မ္ဂးတှ်ေ သၟိၚ်တ္ၚဲဟွံတိုန်မံက်ကၠုၚ်ရ၊ စာၚ်ကၟက်ဂှ်ထေၚ်ကေတ်သာ်ဂှ်ရ၊ ဓဝါဲဂှ်ဂၠဴကၟက်ဂွံမိၚ်ကေတ်စာၚ်ကၟက်ဂှ်ဟီုတဴသာ်ဂှ်တုဲတှ်ေ ဂၠဴဂှ်ဂြိုၚ်ထတ်ထတ်ရ၊ ဂၠဴကၟက်ဂှ်ကလေၚ်ဟီုကဵုစာၚ်ကၟက်ဂှ်ပၠန်တှ်ေ၊ မှတှ်ေရောသဟာဲစာၚ် ၜိုန်ရသဟာဲစာၚ်ဟွံဂြဴကီုလေဝ် သဘာဝသၟိၚ်တ္ၚဲဟီုဂှ်တှ်ေတိုန်ဒၟံၚ်အတိုၚ်သဘာဝသၟိၚ်တ္ၚဲရဏောၚ်၊ ယဝ်ရသဟာဲစာၚ်ဟွံပတေဟ်မ္ဂးတှ်ေ ဗ္တံဏံသဟာဲစာၚ်လ္ပဂြဴစမ်ညိတုဲ ဂွံတီတ္ၚဲတေံမံက်တိုန်ဟာဟွံတိုန်ဟာဂွံတီ၊ စာၚ်ကၟက်ဂှ်လေဝ်နကဵုစိုတ်ထေၚ်ဇၞော်ကဵုဘဝဇကုရမျှာၚ်ဇကုတုဲ စာၚ်ဂှ်ညးတေံဟွံဂြဴရ၊ ခြာဟွံလအ်တှ်ေသၟိၚ်တ္ၚဲတေံမံက်တိုန်အတိုၚ်ပကတိလၟေၚ်လၟေၚ်တ္ၚဲဂှ်ပၠန်။
(၁၈) လောဘဂၠိုၚ်ဂွံစအောန်
( ပုံအာဂီုဏံဝွံ လဴထ္ၜးကဵုပိုဲကောန်ဂကူတံဟီုဂှ်တှ်ေ လောဘၜိုတ်ဂၠိုၚ်အာတုဲ လဆောဝ်ၜက်အာဗွဲသဘာဝနွံတုဲ အရာနွံပ္ဍဲတဲပိုဲလၟုဟ်ဏံဂှ်လေဝ် လီုလာ်စာ်ထောၚ်အာမာန်ဏောၚ် )
သၞာံ ကရေင်
မရုဲစှ် သၞာံ
တ္ၚဲသၞာံတၟိကရေင် ဂှ် ညးတအ် ကလိဂွံတုဲ သွက်သၞာံဂှ် ညးတအ် ရံင်ကဵုလိက် အစာဝင် ဂျဳ၊ အုက်၊ လုစ် (G.H.Luce)၊ ဂျဳ၊ အဳ၊ ဟာဝေယ် (G.E. Harvey) ကေုာံ ဦးဖိုးကျားတအ်တုဲ ညးတအ် စှ်ေစိုတ် ဂကူကရေင်တအ် စလုပ်စိုပ် ဒေသဍုင်ဗၟာဂှ် နူကဵု ဘဳသဳ ၇၃၉ တုဲ နကဵု သရာမဝ်လဝ် (သရာမိုးလို)ဂှ် ပတိုန်ထ္ၜး သက္ကရာဇ်ကရေင်ဂှ် ဒးစရိုဟ် နူသၞာံဂကူကရေင် မစလုပ်ဍုင်ဗၟာ ဘဳသဳ ၇၃၉ တေအ်ထေက်ရ။ (သၞာံ မပတိုန်ထ္ၜးဂှ် ဒှ်အေဒဳ ၁၉၃၆၊ ထပ်စုတ် ဘဳသဳ ၇၃၉ တုဲ ပ္ဍဲသၞာံဂှ် သက္ကရာဇ်ကရေင် ဒှ်အာ ၂၆၇၅)။
မပဒတန် ပ္ဍဲကၠတ်ထဝ်
နကဵု အမာတ်ကၠတ်ထဝ်သၟဝ် စောဂျောန်သေန် ဒဳ ဖဝ်မေန် (Saw Johnson -D- Pomin) ထ္ပက်စၟတ်တဲတုဲ ပတိုန်ဂလာန် ပ္ဍဲကဵု ကၠတ်ထဝ်သၟဝ် ပ္ဍဲ ၂၃ အဝ်ဂေတ် ၁၉၃၇။ နူဂှ် အမာတ်ကၠတ်ထဝ်လတူ အစာသာန်ဗဝ် (ဆရာစံဘော်) ကေုာံ ဝန်ဇၞော်စောဖေသာ ဆက်ပတိုန် ပ္ဍဲဂကောံအလဵုအသဳ (Cabinet Executive Power) ဒံက်တာဘမဝ်တုဲ နူကဵု အလဵုအသဳ တုပ်စိုတ်တုဲ စတမ်နူ သၞာံ ၁၉၃၈ တုဲ တ္ၚဲသၞာံတၟိကရေင်ဂှ် နဒဒှ် တ္ၚဲကၟာတ်ရုင် ပ္ဍဲသၞောဝ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီကဵုရ။
မၚ်မွဲပွဳပွူသဘာဝ စကာဓာတ်လလဳပယျးတ္ၚဲ နဲကဲဗက်အခေတ်
တဵုလွဳ ၊ မၚ်မွဲပွဳပွူသဘာဝ စကာဓာတ်လလဳပယျးတ္ၚဲ နဲကဲဗက်အခေတ်
ပယျးတ္ၚဲဂှ် ကၠုၚ်နူကဵုသဘာဝတုဲ ဓတ်တံလေဝ် ဇတ်ကှ်ဟွံလေပ်ရ။ နကဵုလျးပယျးတ္ၚဲဂှ် ပြံၚ်သၠာဲထောံဗီုပြၚ် နကဵုကွတ်နဲပညာတုဲ ပကောံပကေဝ် ပ္တိတ်ဇြဟတ်ဓာတ်လလဳဂှ် ပြာကတ်ကၠုၚ်မံၚ် ပ္ဍဲကဵုပွဳပွူပိုဲတံရ။  ဓာတ်လလဳကၠောန်ပ္တိတ်နူကဵုလျးပယျးတ္ၚဲဂှ် ကော်ခဴစ Solar System သၞောတ်သဵုလာရ။ ခေတ်ကာလလၟုဟ်ဝွံ သၞောတ်သဵုလာတံ တဴတက်ကၠုၚ်တုဲ မၞိဟ်တံလေဝ် ရာန်စကာဂၠိုၚ်တိုန်မံၚ်ရ။
“စကာသၞောတ်သဵုလာတှေ် ဟွံဒးပတှေ်မံၚ်ညးတၞဟ်ပုဟ်။ ဟွံဒးမၚ်အခိၚ်ပုဟ်။ အခိၚ်ဒးစိုတ် ကတဵုပံက်ဂွံမံၚ်၊ ပတိတ်လဝ်တမ် မွဲအလန်တုဲတှေ် စကာဂွံမာလအ်ရ။ အကြာဂှ် ကၠေၚ်လေဝ် ဟွံဒးထပ်စုတ်မံၚ် အရိုဟ်တ္ၚဲပုဟ်လေဝ်။ ဓာတ်လလဳဂှ် ရံၚ်ကဵုဇၟောဝ်ဍာ်ခေတ်တှေ် ဒးစကာဟေၚ်ရ။ ဆဂး အရာဇီုကပိုက်ကဵုပွဳပွူသဘာဝအောန်ဂှ်ရ အဲမိက်ဂွံထံက်ဂလာန် စကာတၞးသဵုလာတံဏံ” သာ်ဏံ အ္စာတန်ဗ္တောန်ပွဳပွူသဘာဝမွဲတၠ ဒံက်တာမျေအ်ဇြဝ် ဂးရ။
ဟံၚ်သာတ္ၚဲဏအ်၊ နာဲ
ပထမအဝဲ
နာဲဟံသာတ္ၚဲဏအ် (ယၟုတမ် ဟွံသေင်) ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲမိမ ဂကူမန်ၜါ နာဲမန်ဆာန် ကေုာံ မိကောန်ကရေင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၆ မေ ၁၅၊ (၁၃၁၈ ဂိတုပသာ် ၆ မံက်၊ တ္ၚဲသိုက်) ပ္ဍဲကွာန်ဇိုင်ကျာ် ပွိုင်ဍုင်ပံင် ရ၊၊
ပၠန်ဂတး နကဵုလွဟ်
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၈ အခိင် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု သွက်ဂွံဖျေဟ် သၞောတ်တၠအဝဵုဗၟာ ဗိုလ်နေဝင်း ကတဵုဒှ်အလုံမွဲဍုင်ဂှ် နာဲဟံသာတ္ၚဲဏအ် နဒဒှ် လပါ်သင် ပ္ဍဲဒေသမန်ဂှ် ချဳဓရာင်ကၠုင် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်တုဲ ကာလပၞာန်သီအဝဵုဍုင်ဂှ် ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ကွးဘာဂမၠိုင် ဒးသၠာဲပရေင်ပၠန်ဂတး နူကဵု ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ထ္ၜးဆန္ဒဂှ် ဒးပြံင်လှာဲ နကဵုပေါဲဗတိုက် နကဵုလွဟ်ဂှ် နာဲဟံသာတ္ၚဲဏအ် စိုပ်အာ ဇရေင်တိဍာ်ဗၠးၜး ပ္ဍဲဗော်ဍုင်မန်တၟိ ရာံတိတ် နူဘဝခမဳတုဲ လုပ်ယိုက်ဂၠေင် နကဵုသ္ဂံင်ပၞာန် မပၠန်ဂတး သွက်ဗၠးၜးဂကူမန် နကဵုလွဟ်ရ၊၊ ဗွဲကြဴ ဂွံဒုင်တာလျိုင် နဒဒှ် ဥက္ကဌပွိုင်ဍုင်ရ၊၊
မာရ်သ်
တိ
Streaks are common across Mars and new ones appear frequently on steep slopes of craters, troughs, and valleys. The streaks are dark at first and get lighter with age. The streaks can start in a tiny area, then spread out for hundreds of metres. They have been seen to follow the edges of boulders and other obstacles in their path. The commonly accepted theories include that they are dark underlying layers of soil revealed after avalanches of bright dust or dust devils. Several other explanations have been put forward, including those that involve water or even the growth of organisms.
ဟိဒြဝ်လဝ်ဂျဳ (ဓါတ်ဍာ်)
Further evidence that liquid water once existed on the surface of Mars comes from the detection of specific minerals such as hematite and goethite, both of which sometimes form in the presence of water. In 2004, Opportunity detected the mineral jarosite. This forms only in the presence of acidic water, which demonstrates that water once existed on Mars. More recent evidence for liquid water comes from the finding of the mineral gypsum on the surface by NASA's Mars rover Opportunity in December 2011. It is estimated that the amount of water in the upper mantle of Mars, represented by hydroxyl ions contained within the minerals of Mars's geology, is equal to or greater than that of Earth at 50–300 parts per million of water, which is enough to cover the entire planet to a depth of 200 - 1000 m.
Geography and naming of surface features
Mars's equator is defined by its rotation, but the location of its Prime Meridian was specified, as was Earth's (at Greenwich), by choice of an arbitrary point; Mädler and Beer selected a line for their first maps of Mars in 1830. After the spacecraft Mariner 9 provided extensive imagery of Mars in 1972, a small crater (later called Airy-0), located in the Sinus Meridiani ("Middle Bay" or "Meridian Bay"), was chosen by Merton Davies of the Rand Corporation for the definition of 0.0° longitude to coincide with the original selection.
Map of quadrangles
For mapping purposes, the United States Geological Survey divides the surface of Mars into thirty cartographic quadrangles, each named for a classical albedo feature it contains. The quadrangles can be seen and explored via the interactive image map below.
Exploration
Dozens of crewless spacecraft, including orbiters, landers, and rovers, have been sent to Mars by the Soviet Union, the United States, Europe, and India to study the planet's surface, climate, and geology.
, Mars is host to eleven functioning spacecraft: eight in orbit – 2001 Mars Odyssey, Mars Express, Mars Reconnaissance Orbiter, MAVEN, Mars Orbiter Mission, ExoMars Trace Gas Orbiter, Emirates Mars Mission and Tianwen-1 – and three on the surface – the Mars Science Laboratory Curiosity rover, the InSight lander and the Perseverance rover. The public can request images of Mars via the Mars Reconnaissance Orbiter HiWish program.
The Mars Science Laboratory, named Curiosity, launched on 26 November 2011, and reached Mars on 6 August 2012 UTC. It is larger and more advanced than the Mars Exploration Rovers, with a movement rate up to 90 m per hour. Experiments include a laser chemical sampler that can deduce the make-up of rocks at a distance of 7 m. On 10 February 2013, the Curiosity rover obtained the first deep rock samples ever taken from another planetary body, using its on-board drill. The same year, it discovered that Mars's soil contains between 1.5% and 3% water by mass (albeit attached to other compounds and thus not freely accessible). Observations by the Mars Reconnaissance Orbiter had previously revealed the possibility of flowing water during the warmest months on Mars.
In May 2018, NASA's InSight lander was launched, along with the twin MarCO CubeSats that flew by Mars and acted as telemetry relays during the landing. The mission arrived at Mars in November 2018. InSight detected potential seismic activity (a "marsquake") in April 2019.
Astronomy on Mars
Various phenomena seen from Earth have also been observed from Mars, such as meteors and auroras. The apparent sizes of the moons Phobos and Deimos are sufficiently smaller than that of the Sun; thus, their partial "eclipses" of the Sun are best considered transits (see transit of Deimos and Phobos from Mars). Transits of Mercury and Venus have been observed from Mars. A transit of Earth will be seen from Mars on 10 November 2084.
Viewing
The mean apparent magnitude of Mars is +0.71 with a standard deviation of 1.05. Because the orbit of Mars is eccentric, the magnitude at opposition from the Sun can range from about −3.0 to −1.4. The minimum brightness is magnitude +1.86 when the planet is in conjunction with the Sun. At its brightest, Mars (along with Jupiter) is second only to Venus in luminosity. Mars usually appears distinctly yellow, orange, or red. NASA's Spirit rover has taken pictures of a greenish-brown, mud-colored landscape with blue-grey rocks and patches of light red sand. When farthest away from Earth, it is more than seven times farther away than when it is closest. When least favorably positioned, it can be lost in the Sun's glare for months at a time. At its most favorable times — at 15-year or 17-year intervals, and always between late July and late September — a lot of surface detail can be seen with a telescope. Especially noticeable, even at low magnification, are the polar ice caps.
ကျာ်တြဲသောဘိတ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
ကျာ်ကဗၚ်၊ ကွာန်
ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်
အဓိက ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကွာန်ဝဝဝ ဝွံ ဒှ်ကမၠောန်ဗ္ၚ ကေုာံ တဵုတၞံခၜိုတ်ရဝ်ပါရ၊၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပရေၚ်ဗၞိက် စၞစသုၚ်တအ်လေဝ် နွံစ ညိညကီုရ၊၊
ထ္ၜးပရူဗီုဂွံပူဇဴဓဝ်
ယြဴပူဂဵုမွဲ အဲသ္ပပူဇဴဓဝ်ရဂးတုဲ ခမဳမပ္ကၚ်ရၚ်လဝ်ဓဝ်ဂှ် နပစ္စယ်ပန် သဂွံ​ကၠောန်ၜိုတ်ဥပကာ၊သဂွံပူဇဴသ္ကာ ညံၚ်ဓဝ်ဂွံတန်တဴ လုကဴကာလမလံ ဂွံသ္ပမ္ဂး ပူဂဵုဂှ် ဒှ်ဂွံသ္ပပူဇဴဓဝ်ရ။
နိဿဲ
မၚ်္ဂလတ္တ​​​ဒေသနာ၊ ပြကိုဟ်။ ဝါယမ​​ထေရ်၊ ဘဒ္ဒန္တ။ သၞာံ ၂၀၂၁။ ​​ ကဏ္ဍ:လိက်ပတ်
မန်တာဝတိံသာ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကၠအ်ဝါင်ဗိုင်
ဘာမန်တာဝတိံသာ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကၠအ်ဝါင်ဗိုင် (လဆောဝ်ချူ ကၠအ်ဝုန်ဗိုင်)၊ ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
အာန္တိဗိသြတိစ်
အလ်ကဝ်ဟဝ် (အရက်)
ကသဳမွဲဟာန် (သုင်မွဲစွံ) ကုအလ်ကဝ်ဟဝ် (အရက်)မ္ဂး နိဿံသ ပရေအ်ပရေအ်ဂမၠိုင် က္တဵုဒှ်မာန် တုဲပၠန် အာန္တိဗိသြတိစ်လေဝ် ဍေဟ်ဟွံကၠောန် ကမၠောန်ကီုရ။ အာန္တိဗိသြတိစ် ဓမ္မတာဂှ်မ္ဂး သုင်မွဲစွံ ကုအရက်ဟွံဂွံဂှ်ဂၠိုင်၊ ဆဂး တန်တဴဒၟံင် ဂကူအာန္တိဗိသြတိစ်တုဲ ဂဥုဲလ္ၚဵုဂှ် ဟွံကဵုအန္တရာယ်လေဝ် နွံကီုရ။
ကျာ်တြဲသိဒ္ဓတ္တ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
ပါန်တေ
နိရုတ်
နူကဵု ဗၟာ ဟွံသေင်မ္ဂး သေံဇၞော် မွဲကဆံင်ဂှ် မန်တအ်လေဝ် လွဳစ ကော်ဒၟံင် ပါန်တေ ကီုရ။ ဂကူမန်တအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် စုက်လုက် ကုဂကူပါန်တေအောန်ကီုလေဝ် စၞညးတအ် ပါန်တေခဴသောယ်ဂှ် ဒှ်စၞ မၞိဟ်မဒးဂၞပ်ဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဒေသမန်ကီုရ။
ပါန်တေ ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်
ဂကူပါန်တေ (ဝါ) ဂကူကြုက်မူသလေန်တအ် ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ပဒတဴဒၟံင် ဗွဲတၟေင် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သကုတ်သၟဝ်ကျာ တွဵုရးသေံဇၞော် ကေုာံ တွဵုရးကချေင် ကေုာံ ဍုင်ဇၞော် လ္ဂုင် ကဵု မာန္တလေတအ်ရ။ ဍုင်မနွံကဵု ပလဳ ဂကူပါန်တေတအ်ဂှ် ဍုင်လ္ဂုင်၊ တံင်ဂျဳ၊ လာရှဵု၊ တယာန်၊ ကျာင်တုမ်၊ ပျဳဥူလောန်၊ မျေတ်ကျဳနာ၊ မဝ်ကုတ် ကေုာံ မူသေဝ် တအ်ရ။
ဟီုဂလာန်တၚ်ဂုဏ်ညိ
ပ္ဍဲကဵုထိၚ်ဒဝ်မၚ်မွဲဂှ် နကဵုလညာတ် ပရေၚ်ဂကူဍန်ဂြေက်ဂှ်လေဝ် ထိၚ်ဒဝ်ဟွံဂွံ။ ထိၚ်ဒဝ် နကဵုလညာတ်ပရေၚ်ဂကူ ဍန်ဂြေက်ရောၚ်တှ်ေ မူပြသၞာမံက်တိုန်ကၠုၚ်မာန်ရ။ ကၠိုဟ်ကေတ်မံၚ် အခိုက်ကၞာယေန်သၞာၚ်ဇကုသၟးတုဲ မံၚ်ကေတ် ကၟိန်ဍုၚ်ဇကုမွဲဓဝ် ပ္ဍဲဂကောံမှာဇန်ဇကု ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်ဇကုဟေၚ်သၟးဂှ် ဒှ်ဟွံမာန်ကၠုၚ်ပ္ဍဲခေတ်တၟိ ပရေၚ်မံၚ်စံၚ်ဂၠးတိဏအ်ရ။ မၚ်ပ္ဍဲထိၚ်ဒဝ်မၚ်မွဲ ယေန်သၞာၚ်ဇကုဂှ်လေဝ် ပရေၚ်ဖန်ဗဒှ်ဖောအ်ဗြေဝ် ပတိုန်အလေံအခိုက်ယေန်သၞာၚ် မိ(ဂကူ) ဇကုတအ်ဂှ်လေဝ် ဒးချပ်ကေတ် ဒှ်မာန် ဟွံမာန် နကဵုယုတ္တိနွံနွံ သာ်ဏအ်မွဲ ဇၞော်ကဵုဇြဟတ် ဒးစွံအာရီုသတိ ဗွဲအဓိကဂှ် ဒးညာတ်ကေတ် ထေက်ကီုရောၚ်။
မုဒှ်ဂွံသဳကၠဳတၚ်ဏအ်ရောဟီုတှ်ေ ညးဗှ်လိက်တအ်လေဝ် ချပ်ကေတ်ညိ။ ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်ပိုယ် ပ္ဍဲဂကောံကောန်ဂကူပိုယ် မၞုံကၟိန်ဍုၚ်ပိုယ် မံၚ်လၟုဟ်ဂှ်တှ်ေ အရေဝ် "တၚ်ဂုဏ်ရ" မွဲပါၚ် သွက်ရဂွံဟီုဂှ် ဝါတ်ဂါတ်ကွေံကီုရ။ ညးဗှ်လိက်တအ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်လဝ် နမတ်လေဝ် နွံဗွဲမဂၠိုၚ်ရရောၚ်။ မုဟိုတ်ရော ဂွံဟီုဗီုဏအ်မာန်ရောတှ်ေ ညးချူလိက်လေဝ် ကေၚ်ဆဵုကၠုၚ်နမတ်ဂၠိုၚ်ကွေံကွေံရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေၚ်ပိုယ်တအ် အာကၠုၚ်တရဴကော်ကွဳလိုန်ဓာတ် ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ်ရာမညတအ်ဂှ် ကာလပိုယ်စိုပ်ဒၞဲါအာတုဲ ပိုယ်ဒုၚ်ကဵုညးတအ်စရိတ်ၚုဟ်ဗလံၚ်ဂှ် နူကဵုညးတအ် "တၚ်ဂုဏ်ရ" မွဲပါၚ်ဂှ် မွဲလှေ်လေဝ် ညးတအ်ကလေၚ်ဟီုကဵုပိုယ်ဟွံမာန် ဗီုဏအ်ဂွံဆဵုကေတ်မံၚ်ဏီရ။
ကောန်ၚာ် ကဵု ပရေၚ်ထတ်ယုက်
အာရီုသာ်လဵု ကောန်ၚာ် မဒုင်ကေတ်မာန်
ဟိုတ်ဂှ်ရ သွက်ကောန်ၚာ်ဂှ် ဒှ်ပရေင်အပြံင်အလှာဲ ဇၞော်ဇၞော်မွဲရ၊၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဂွံဍုက်ဂွံဂှ် ဒးကေတ်အခိင်ညိရ၊၊ နူစမၜံင်တိတ်ဂှ် ကောန်ၚာ်ဂှ် ဒုင်ကေတ် နကဵုအာရီုဇကု နာနာသာ်ရ၊၊
ဒြဟတ်အိမ်မုန်
thumb|A scanning electron microscope image of a single neutrophil (yellow), engulfing anthrax bacteria (orange) ဒြဟတ်အိမ်မုန် (immunity) ဂှ် ဒှ်ဒြဟတ် ပ္ဍဲခန္ဓကာယ သတ်တအ် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ယဲဂမၠိုင်ရ။ ဒြဟတ်အိမ်မုန်ဂှ် နွံ ပ္ဍဲကဵုသတ် မဂျိုင်ဒၟံင်လမျီုအိုတ်သီု သီုကဵု တၞံတအ်ကီုရ။ ဒြဟတ်အိမ်မုန်ဂှ် ဍေဟ်စဵုဒၞာကဵု အရာဗွဲမဂၠိုင် မပကဵု ညံင်ပိုယ်ဂွံယဲ မပ္တံကဵု  ဝဳရုသ်ဂမၠိုင် (viruses)၊ စၟဗက်တဳရဳယျာ၊ ပရုန်နာနာ (parasitic worms) ကေုာံ အရာတၞဟ်တအ်ရ။ ဒြဟတ်အိမ်မုန် ပ္ဍဲခန္ဓမၞိဟ်မ္ဂး မဆီဗု မဂၠိုင်ကဵု အသင်ဃဲဂှ် ဇၟာပ်ဇၟာပ်မဂှ် နွံကဵု ဓဝ်သမ္တီ သွက်ဂွံ ဗတိုက်စဵုဒၞာ ကလာပ်ရုပ်ပလုင် မလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲခန္ဓဇကုရ။ ကလာပ်ရုပ်ပလုင်မွဲမွဲ ဥပမာ ဗီုကဵု ဝဳရုသ် လုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲခန္ဓဇကုမ္ဂး၊ မဆီဗုဂှ် ဗတိုက်သရိုဟ် ဂစိုတ်ထောအ် ကလာပ်ရုပ်ပလုင်ဂှ်ရ။ ဗီုဒြဟတ်အိမ်မုန် မဂွံသမ္တီ သၞဇကုဒးဂှ် အရာမွဲ ဍေဟ်ကေင် ဗတိုက်ပလီုလဝ်တုဲမ္ဂး ပ္ဍဲလတူအရာဂှ် ဍေဟ်ကၠောန်ဗဒှ်ပတိုန် ဓါတ်ဒစဵုဒစး (antibody) သွက်ဂွံဒစဵုဒစးဗတိုက် ကုအရာဂှ် ယဝ်ရ အရာဂှ် ဗွဲကြဴ လုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲခန္ဓမွဲဝါပၠန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကလာပ်ရုပ် မတုပ်ကဵု ကလာပ်ရုပ်ဇကု မကဵုသမ္တီစၟတ်လဝ် အန္တရာယ်မ္ၚးတအ်တုဲတုဲ ညံင်ဂွံ ပတမ်စုတ်လဝ် ပ္ဍဲခန္ဓဇကုဂှ် ကိစ္စဇၞော်ရ။ ပွမပတမ်စုတ် (transplantation) ဗီုဏအ်ဂှ် ညးကော်စ ဗွဲဓမ္မတာ ထပက်စုတ် ဂဥုဲစဵုဒၞာ (ဝက်သေန်) ရ။
ဟွံပေါတ်ၚေက်
စၟဗက်တဳရဳယျာ မနွံပ္ဍဲပါင်ပိုယ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် နကဵုဍာ်ပါင်ပိုယ်ဂှ် ဂစိုတ်ထောအ် ဍေဟ်တအ် မာ န်တၟာဂလိုင်ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ ပိုယ်တအ် ဟွံပေါတ်ၚေက်မ္ဂး ဗက်တဳရဳယျာတအ် နွံဂၠိုင်လောန်အာ စဵုကဵု ဍာ်ပါင်ပိုယ် ဂစိုတ်ဍေဟ်တအ် ဟွံမာန်ဒှ်မာန်တုဲ ဗက်တဳရဳယျာဂှ် ပလီုထောအ် ၚေက်ပိုယ်မာန်ရ။
မဟောဟ်သဓ၊ဇာတ်
၃။ ခဏ်အတိုၚ်သွပ်လ္ပံဂှ် ဂၠာဲသ္ၚဳတၠပညာ
“ ယွံမ တၠဇြပ်ဝွံရော” “ ယွံတၠအဲ ဟွံတီဟာအဴ၊ ဇြပ်ဝွံ ဇြပ်မဟောဟ်သဓတၠပညာနူဒှ်မၞိဟ်ဗက် မသ္ကေံပ္တိတ်ဂဥုဲဒိပ် က္ဍိုပ်မကိတ်ပိသၞာံဗၠးအာ  ညးယဲဂတာဇမ္မုဒိပ် ဂွံဂဥုဲဂှ် ဂွံဗၠးဟေၚ်၊  လၟုဟ်အယုက်ထပှ်သၞာံကီု မခၞံဇြပ်ဝွံ  ပညာသ္ကာဇၞော်က်ဍၚ်သန်” ပၟၚ်ဇြပ်မဟီုကဵုအမာတ်ရ။
၅။ ခဏ်မပတုဲဂဗုတ်ဂၠဴ
နွံကာလမွဲတ္ၚဲ ကြိုက်သၟိက်ကဵုဒှ် မၚ်ဗၠာဲမွဲ ဇိက်ဗ္ၚ တ္ၚဲကတဴဂၠဴတလှ် ပတိတ်နူတၟး မၚ်ဗၠာဲဗွဲကၠတ်ဏာဂၠဴ တၠဂၠဴညာတ် ဒြေပ်ဗက် “ဂၠဴအဲမကၠတ်ဏာရောၚ်”တၠဂၠဴဂး ၊ ကမၠတ်ကလေၚ်ဂး“ဂၠဴအဲရောၚ်”ဂးတုဲ ညးၜါဒှ်ကယာန်တံၚ်ဓဇက်ဇရိုဟ် တုပ်ရၚ်သ္ကံ စိုပ်ဇြပ်မဟောဟ်သဓ ကော်ပၠောပ်ပ္ဍဲဇြပ် “ ပမတံ − တံၚ်ဓဇက်ရၚ်သ္ကံရော”မဟောဟ်သဓသၟာန်၊  တၠဂၠဴဂး“ဂၠဴအဲဍိက်တွံ မတေံကၠတ်ဏာ” ကမၠတ်ဂး၊  “ဂၠဴအဲဍိက်ရောၚ်” ညးၜါတၠ ဒှ်ကယျာန်ဓဝါတ်ရၚ်သ္ကံရ။
၆။ ခဏ်သ္ဂုတ်သွာတ်သၞောဝ် ဂွါကၟက်ကအ်
နွံကာလမွဲတ္ၚဲ ဗြဴမွဲရပ်ဏာဂွါကၟက်ကအ် စှ်ေသုၚ်ဍာ်ကၟာဗောဓိသတ် ဂွါကၟက်ကအ်ဂှ် စွံလဝ်ပ္ဍဲစရၚ်ကၟာ ဗြဴသ္အာမွဲကၠတ်ဂွံဏာရ၊ ဗြဴတၠဒြပ်ညာတ်ဒြေပ်ဆံၚ်ဗက် တံၚ်ဓဇက်ရၚ်သ္ကံ စိုပ်ဇြပ်ဗောဓိသတ် ဗောဓိသတ်စၟဳစၟတ်သၟာန်ရ၊  “သ္ဂုတ်သွာတ်အဲ မၞးတံဒုၚ်စဳရေၚ်ရဟာ” “ပိုဲဍိက်သ္ဒုၚ်ရအဴ”ဗြဴၜါဂှ်ဂး ၊   ဗြဴကမၠတ်ဂှ် ဗောဓိသတ်သၟာန်ကၠာရ၊  “ဂွါကၟက်ကအ်ဗှ်ေ မူဂှ်ဗှ်ေထီုလဝ်ရော” “မြမောဝ်အိုဿီု အဲဍိက်ထီုလဝ်ရောၚ်အဴ”ဗြဴကမၠတ်ဂး ၊  တုဲပၠန် ဗောဓိသတ်ဆက်သၟာန်ဗြဴတၠဒြပ်ဂှ်မွဲအဆက်ပၠန်ရ၊  “ဂွါကၟက်ကအ်ဗှ်ေဂှ် မူဂှ်ဗှ်ေထီုလဝ်ရော” “ပ္ကဴဗဳအဲထီုလဝ်ရအဴ”ဗြဴတၠဒြေပ်ဂှ်ဂး ။
၉။ ခဏ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဂဗုတ်ကမၠတ်ဗြဴတၠသ္ၚိညး
ဂေါတကာဠသ္ဂးရ၊ “တၠအဲမကဵုလမျီု ကဵုအဲဍိက်ရ၊ သမ္ဘာအဲတၠအဲမကဵုအဲဍိက်ရ၊  ကၞတ်တဲကဵုတၠအဲဒှ်ကျာ်ညိ၊  က္ဍိုၚ်အရဟတ္ထဖဵု ကဵုတၠအဲ ဂွံဒလဝ်ညိ၊  ပိုန်သိုဒယှ်တှ် ကဵုတၠအဲကလိဂွံညိ” မၚ်ဗၠာဲလ္ၚောဝ်ဗောဓိသတ်တုဲ ကကဵုစဴအာရ။
၁၀။ ခဏ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဂဗုတ်ကွဳ
“ မရာတ် လက်ကၠိုက်ခနှိက်တိ ဟွံဒးဇကုမရာတ်သွံ သမၞိဟ်ဇကုလေဝ်ဟွံမွဲသွံ မတ်လေဝ်ဟွံလၜဲတုဲ တၠအဲအိန်ရောၚ်သွံ မရာတ်ကၠတ်ကွဳညးရောၚ်သွံ၊ ပွဂှ်ဟွံကြိုက်သွံမရာတ်” “ အဲအိန်ကွေံရအဴ”အိန်ဂး ၊  ဗောဓိသတ်မိၚ်တုဲ သ္ဂးရ၊  “ ဟာဲမၞးတံညးဂမၠိုၚ် ဒဒှ်အိန်မၞုံတံတီဟာ” သၟိၚ်အိန်ကလာၚ်တိုန်လတူအကာသတုဲ ဒက်ထဝါဲဇမၞးတုဲ ကော်ဟီုကဵုဗောဓိသတ်ရ၊  “ အဲဒိုက်တုဲ အဲမကၠတ်ဟွံသေၚ် အဲပပြာကတ်ကဵုသတ္တံဂမၠိုၚ် ဒဒှ်ပညာတၠအဲ မဇၞော်ကဵုညးဇမ္ဗုဒိတ်တံဂမၠိုၚ်ညာတ်ရောၚ်” အိန်ကော်ဟီုကဵုဗောဓိသတ်တုဲ ပူရိသာတ်တံညးဂမၠိုၚ် ကၞုက်ကၞာဲဗွဲမလောန်က္တဵုဒှ်ရ။
“ မဟောဟ်သဓဝွံ တြုံတၠပညာရောၚ် ဒဵုအိန်ထောံကၠေံပြာသာဒ်ပိ ထောံကၠေံသုဇာတာ ကၠုၚ်ပပြာကတ်ပညာ တြုံအသဝ်ကွေံသွံ” ၊  ညးဂမၠိုၚ်ထိုၚ်သးဗောဓိသတ်ဗွဲမလောန်သန်ဟေၚ်၊  အိန်တုန်လေဝ် ထိုၚ်သးဗောဓိသတ်ရ၊  တြုံဝွံလၟောဝ်ကျာ်ရောၚ်၊  ဖျိုက်သတ် ဂြၚ်ဓဝ်သတ္တံတဏီဒၟံၚ် ပ္ဍဲသြဃဘဝသံသာ သံယောဇိုန် အပ္ပဘပန်  ဟံၚ်ဖျဴဏာသတ္တံဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲမြုကၟိန်နိဗ္ဗာန်မဆောတ်ဟွံမွဲရ။
၁၆။ ခဏ်ခၠေဝ်သှ်ထ္ၜးကဵုပုစ္ဆာသၠးဂဝ်
တုဲသၟိၚ်စကာသၞာဲဒဴ ကဵုစှ်ေဟီုကဵုသေဋ္ဌဳဗ္ၚ ဂၠဴကၟက်မွဲ စကၟတ်ဖဲတုဲ ဂၞဴဍံၚ်ဒၟံၚ်ညံၚ်ကောန်မၞုံပ္ဍဲကီု  စကာသၞာဲဒဴကဵုပလံၚ်ဖျေံဏာကဵုသေဋ္ဌဳဂမၠိုၚ်ရ၊  “ ဂၠဴဝွံ ပဋိသန္ဓိဍေံ ဆိုက်သန်  မၞးတံသၠးကဵုဂွံကောန်ဍေံ  ကောန်ဍေံပလံၚ်ပတိုန်ဗွဲမပြဟ်  မၞးတံသၠးဟဒှ် ဒဏ်လ္ၚီပြာပ်ကဵု”  သေဋ္ဌဳဂမၠိုၚ်မိၚ်တုဲ ဟီုကဵုဗောဓိသတ်ရ၊  မိဗောဓိသတ်အာကော်ဗောဓိသတ်ရ။
ဗောဓိသတ်မိၚ်တုဲ တြုံမွဲ ဍေံမခၠေဝ်သှ်လေပ်ဂှ် ဗောဓိသတ် ကဵုကော်နၚ်ရ၊ တုဲဗောဓိသတ်ဗ္တောန်ကဵုတြုံဂှတုဲ ကဵုတိုန်ပ္တီသၟိၚ်  “  ယွံမရာတ်  မအဲဍိက်မွဲ ဒှ်သီုပဋိသိန္ဓိ ဒှ်အာဗၞတ်စှ်ဂိတု ကောန်ဟွံသၠးနူဇကုဏီ  မအဲဍိက် သဳချိုတ်လေဝ်ဟွံတီ  တၠအဲ မဒှ်ဨကရာတ်  သှ်ဗလးဒဒိုက်မအဲဍိက်ညိ” သၟိၚ်မိၚ်တုဲ ပဏတ်က္တဵုဒှ်တုဲ ရဴဝွံသၟိၚ်သ္ဂးရ၊  “ မူစိလံတြုံသၠးဂဝ်နွံမွဲလှ်ေဟ” သၟိၚ်ဂး ၊  “ တြုံသၠးကောန်ဟွံမွဲ  မရာတ်မ္ဂးဂှ် ပဂၠဴကၟက် မရာတ် ပလံၚ်ဖျေံကဵုညးကွာန် ပါစိနယဝမစ္ဆေတဂါံ မကဵုသၠးကောန်ဂှ်ရော”  ဍေံဂး၊  “ ဟာဲမၚ်ဗၠာဲညးဂှ် ကဵုခၠေဝ်ရဴဝွံရော”သၟိၚ်ဂး၊  “ မဟောဟ်သဓ တၠပညာမကဵုအဲဍိက် မခၠေဝ်ရောၚ်အဴ”  ဍေံဟီု၊   သၟိၚ်မိၚ်တုဲ တက်တဲဂြိုၚ်တိုန်ရ။
၂၁။ ခဏ်သၟိၚ်ဝိဒေဟရး တိတ်အာပ္ဍဲကွာန်
သၟိၚ်ဝိဒေဟရး မိၚ်သ္ကံဗောဓိသတ်  မဟီုကဵုတိုန်ခၠေဝ်တုဲ  သၟိၚ်အိုဟ်တၟိုဟ်စိုတ်  သၟိၚ်သ္ဍိုက်ဆာန်ဗောဓိသတ်ဗွဲမလောန်သန်  ညံၚ်ကောန်မက္တဵုဒှ်နူသြိုဟ်ကီုတုဲ သၟိၚ်ဂးရ၊  “ အစာသိုန်ဝွံ ဇလိၚ်ဂလာန်ကဵုအဲရောၚ်၊ မဟောဟ်သဓ တၠပညာမပြာကတ်ဒၟံၚ်အလုံဂတာဇမ္ဗုဒိပ်ဝွံ  ၜိုန်ဒှ်ထပှ်သၞာံကီု ပ္တုဲဂဗုတ်သှ်သၟာန်ညး  ညးမ္ဂးအိုဟ်တၟိုဟ်စိုတ်  တြုံဝွံလၟောဝ်ကျာ်ရောၚ်” သၟိၚ်ချပ်ဗစာရဏာ သၟိၚ်သ္တိက်ဟွံလှိၚ်မံၚ်ဟွံသိုက်  စံၚ်တူတဴ လံမသ္ဂောံဗောဓိသတ် စိုတ်ကၞုက်ကၞာဲတဴဒၟံၚ်တုဲ  သ္ဂးကဵုအစာပန်ရ၊  “ ယွံအစာပန်  မဟောသ်သဓတၠပညာဂှ်  စှ်ေဒုၚ်ပ္တိုန်နၚ်ပြဟ်” သၟိၚ်ဂးကဵုအစာပန်ရ၊  အစာပန် မိၚ်အသံသၟိၚ်တုဲ ရဴဝွံသ္ဂးရ။
“ ယွံမရာတ် လ္ပပြဟ်စိုတ်ဏီ အေၚ်ဒုၚ်ညိကၠာ” အစာပန်ဂး ၊  ယးဂှ် သၟိၚ်ဍိုက်ချေံဗ္တာၚ်မ္ၚဵု သၟိၚ်စှ်ေဒုၚ်မဟောဟ်သဓရ၊  စိုပ်ဒေါဝ်တရဴ  ဇိုၚ်ချေံသၟိၚ်ဒတုံစှ်ေဒြၚ်ဗအက်  သၟိၚ်ကလေၚ်စဴကၠုၚ် ယးဂှ် အစာပန်သၟာန်သၟိၚ်ရ၊  “ ယွံမရာတ် တဏေံဂယး  မရာတ်စှ်ေဒုၚ်မဟောဟ်သဓ စိုပ်ဒေါဝ်တရဴ ဇိုၚ်ချေံမၚ်္ဂလမရာတ်  လီုအာညးမ္ဂး  အဲဍိၚ်မိၚ် ဒှ်ကွေံဟာမရာတ်”  “ ဒှ်ကွေံရအစာပန်” သၟိၚ်ဂး ၊   “ ယွံမရာတ် ပွမပြဟ်ပြေဟ်  ဟိုတ်မရာတ် မ္ဒးပ မ္ဒးဒှ်ဟွံသေၚ်ဟာ၊  ဟိုတ်မရာတ်ဟွံပ္တေဟ်ဂလာန်အစာသိုန်ရ ပိုဲတၠပညာနွံတဴ မရာတ်ဟွံစၚ်ခြၚ်ကဵုပိုဲ  မရာတ်စးကၠေံဂလာန်ပိုဲမ္ဒးဒှ်ရောၚ်၊  မဟောဟ်သဓမရာတ်ပမ္ၚဵု  မ္ၚဵုမရာတ်လီုအာတုဲရ”အစာပန်တံဂးရောၚ်။
၂၄။ ခဏ်ဟီုထ္ၜးကဵုဒၞာဲမၞိဟ်မတဴပ္ဍဲထပေါဲခဍာ်
“ညးတၠညး သာတ်ဍာ်ခါဲတိ အိုတ်ဇိုၚ်အိုတ်တဲမၞိက်ဂှ်ကေတ်ဟွံဂွံ” အစာသိုန်ဂး၊ တၠညးမိၚ်တုဲ ကဵုကော်မဟောဟ်သဓရ၊  မဟောဟ်သဓစိုပ်တုဲ ရဴဝွံတၠညးသ္ဂးရ။
၂၅။ ခဏ်သှ်ပုစ္ဆာသဳရိကာလကဏ္ဏိ
“ယွံတၠညး အဲဍိက်မကအဳသ္အာၚ်ဟွံသေၚ်ရ၊ တြုံမ္ၚးဒၟံၚ်သဗာန်ဂှ် မိကဵုမထပ်တဲစရိုဟ်ဍာ်ဂြိုပ်ပိသၞာံ” အတိုၚ်ဂလာန်ဂှ် ဂၞကျာ်ဟီုကဵုသၟိၚ်ရ၊ သၟိၚ်ဟွံဟဲစိုတ် ကော်အစာသိုန်ကဵုစၟတ်မွဲရ၊ ရဴဝွံ အစာသိုန်ဂး၊  “ ယွံတၠညး ယြဴဗြဴမွဲနွံကဵုပဋိပတ် တြုံဒဴထောံနွံကီုဟာ ၊  တြုံဒှ်ညးဒိုက်ဗြဴရတ် မဒဴထောံကၠေံမဟွံကြိုတုန်သွံတၠညး” သၟိၚ်မိၚ်ဂလာန်အစာသိုန်တုဲ  ပၞတ်ဂၠိုၚ်က္ဍၚ်အာ သၟိၚ်ပၚ်ပ္တိုန်သၞာ်ရ၊ ဂၞကျာ်ဖေက်က္ဍၚ်သန်တုဲ ဂၞကျာ်သ္ဂးရ၊  “ ယွံတၠညးမဟောဟ်သဓ တၠညးကဵုစၟတ်ညိ၊  ဂလာန်မဟောဟ်သဓ မဒှ်ညံၚ်အစာပိုန်ကီု ယဝ်သဒှ် တၠအဲဂစိုတ်ကၠေံအဲညိရ”။
သၟိၚ်မိၚ်ဂၞကျာ်ဟီုတုဲ ကဵုအာကော်မဟောဟ်သဓရ၊ “ ယွံမဟောဟ်သဓ ဗြဴမွဲနွံကဵုရုပ်သာ်ပဋိပတ် တြုံတံဒဴထောံကၠေံနွံကီုဟာ” သၟိၚ်သၟာန်မဟောဟ်သဓတုဲ  ရဴဝွံ မဟောဟ်သဓသ္ဂးရ၊  “ ယွံမအံက် ဗြဴတၠကျာ်သြဳတြုံခါခဏဳ ဟုဲဟွံဂွဴအဴ၊  မရာတ်တၠကျာ်သြဳ ဂၞကျာ်တၠကျာ်သြဳ မထေက်ရောၚ်အဴ၊ ခါခဏဳကဵုခါခဏဳမဟုဲဂွံရောၚ်၊  ကျာ်သြဳကဵုခါခဏဳဟွံကြိုက်အဴ၊  မၚ်ဗၠာဲလေဝ်ခါခဏဳရောၚ် ဂၞကျာ်လေဝ်တၠကျာ်သြဳရောၚ်၊  ဟိုတ်ဂှ်ရ ဟုဲဟွံဂွံရောၚ်” မဟောဟ်သဓဂး။
၂၇။ ခဏ်သှ်ထ္ၜးကဵုပုစ္ဆာပိုန်ဒြပ်ကဵုပညာ
ပ္ဍဲကာလဂှ် ဂၞကျာ်မိၚ်သၟိၚ်ဟီုထိုၚ်သးအစာတုဲ ရဴဝွံ ဂၞကျာ်သ္ဂးကဵုသၟိၚ်ရ၊ “ယွံကျာ်ဂမျိုၚ် တၠအဲထိုၚ်သးအစာပန်ဂှ်တုန်  တုပ်ဒေံအဲမဟောဟ်သဓမာန်ကီုဟာ၊  ဂဍာ်အပြောံဂှ် ပ္တောံကဵုၜိုပ်ထဝ်  တုပ်ၜိုပ်ထဝ်ဟာ၊ ကၠဵုယုတ်မာအပြောံ  ပ္တောံကဵုဇာဒိသိုၚ် တုပ်ဇာဒိသိုၚ်မာန်ဟာ၊ ယွံတၠညး ကၠဵုလိၚ် ပ္တောံကဵုသၟိၚ်တ္ၚဲ သတုပ်သၟိၚ်တ္ၚဲမာန်ဟာ၊  အစာပညာအန်တုဲ ပတောံၜတ်ကဵုဒေံအဲမဟောဟ်သဓ သတုပ်ဒေံအဲမာန်ဟာ ဘုမ္မိပါလ၊  ယွံတၠညး သၟာန်တၠအဲတ္ၚဲဂှ် တၠညးသၟာန်အစာသီုပန်ဂှ် အစာပန်ဟီုဟွံဒးတုဲ ကၠုၚ်လ္ၚောဝ်ဒေံအဲတုဲ  ဒေံအဲဟီုကဵုဂွံတီ ဟိုတ်ဖဵုကၠဵုကဵုဗ္ၜေံတုဲ မဂွံဒုၚ်စလာပ်မပြဲပြဲရောၚ်ဟွံသေၚ်ဟာ၊ မူဂုန်အစာပန်နွံရော ပတောံၜတ်ကဵုဒေံအဲမဟောဟ်သဓ သတုပ်ဒေံအဲမာန်ကီုဟာတၠညး” ဂၞကျာ်ဂး၊  “ယွံဂၞကျာ်  ယဝ်ရဒှ်သာ်ဂှ်လဝ် ကဵုဒှ်ကၠာရ၊  ဗွဲကြဴတုဲသ္ဂောံတီအစာပန်ရ”တၠညးဂးတုဲ ဗွဲကြဴသၟာန်တုန် ညးမသုန်ပၠန်ရ။
၂၈။ ခဏ်ဂၠာဲနာဲအမရာဒေဝဳ
သၟိသ္ဍိုက်မၠိုက်မဟောသ်သဓဗွဲမလော်သန်ဟေၚ် တုဲသၟိၚ်ဟီုကဵုဂၞကျာ်ဥဒုမ္မရဒေဝဳရ၊ “ ယွံဂၞကျာ် မဟောဟ်သဓပေၚ်အယုက်စှ်တြဴသၞာံတုဲရ၊  ဂၞကျာ်သၟာန်မဟောဟ်သဓညိ၊  အရာဒၞာဲကောန်အမာတ်ဒကိုပ်ပၞာန် မ္ဒးစိုတ်မ္ဒးဂၞပ်မဟောဟ်သဓဂှ် ပိုဲသီပြုပြေၚ်ကဵုရ၊ ဂၞကျာ်သၟာန်ညိ”  တၠညးဟီုကဵုဂၞကျာ်ရ၊  ဂၞကျာ်မိၚ်ပါၚ်သၟိၚ်တုဲ ကဵုအာကော်မဟောဟ်သဓရ၊  “ ယွံဒေံသ္ဍိုက်အဲ ကောန်အမာတ်ဒကိုပ်ပၞာန်ဒၞာဲဒေံအဲမ္ဒးစိုတ်ဂှ် အဲသ္အာသၟာန်ကဵုဒေံအဲဟီုရ” ဂၞကျာ်ဟီုကဵုမဟောဟ်သဓရ၊  မဟောဟ်သဓမိၚ်ဂလာန်ဂၞကျာ်တုဲ ရဴဝွံသ္ဂးရ၊  “ ယွံၝဲဂၞကျာ် မိတ်အဲဍိက်ဝွံ အပ္ဍဲဍုၚ်မိတ္ထဵုဟွံမွံအဴ မဟောဟ်သဓဂး၊  ယွံၝဲဂၞကျာ် ဆထပှ်တ္ၚဲ အဲသ္အာဂၠာဲမိတ်ညိ”။
ကာလမအာဂှ် က္ဍိုပ်ဒၞပ်ကဵုအမရာရ၊ ကာလကၠောံဍာ်ဂှ် အမရာသၠိုက်ဒၞပ် မဟောဟ်သဓညာတ်တုဲ သၟာန်တိုန်ရ၊  “ ကာလမကွာ်တရဴ ဖေက်ဇိုၚ်ကတဴဒးသၠိုက်ဒၞပ်ရ၊  ပ္ဍဲဍာ်မူပသၠိုက်ဒၞပ်ရော” “ယွံတၠသ္ၚိ ပ္ဍဲလတူတိဂှ် ဂွံညာတ်ဒၟံၚ်သြိုၚ်ဇလ အာပ္ဍဲဍာ် ဟွံညာတ်သြိုၚ်ဇလ လိုန်ဒးဇိုၚ်အဲဗြဴသရအာတုဲ တရဴလီုအာတုန်  ဟိုတ်ဂှ်ကၠောံဍာ်အဲသၠိုက်ဒၞပ်ရောၚ်”အမရာဂး၊  မိၚ်ဗြဴဟီုတိုန်တုဲ “ ဒှ်နွံပညာကွေံရ”မဟောဟ်သဓချပ် အာဒတဂှ် လုပ်ဂြိုပ်တုဲ အမရာလဝ်က္ဍိုၚ် “ယွံၝောံ ဒးကတဴတ္ၚဲ ဖေက်အဝဲဖဍီုသြေၚ်အာတုဲ ကဵုလဝ်က္ဍိုၚ် လုပ်အာဂြိုပ်သမၞိၚ်ဆု မူပဒးလဝ်က္ဍိုၚ်ရော” မဟောဟ်သဓဂး။
“ ယွံတၠသ္ၚိ ရုပ်သာ်ဖဍီုသြေၚ်အာဂှ် ဗၠိုပ်ဖုံ ကျိုၚ်ကျဝ်တုဲ စရာဲကျာ်သြဳ ဆာဲကနှံတိုန်ပၠန်ရ၊ လုပ်သၟဝ်တၞံဆုဝွံဂှ် ကၞာၚ်ဆုဇမ္ကဟ်ကဝ်ဒကုတ် ဒတုံဒး မတ်ကၠက်ကၞေၚ်သရဒှ်အာပၞေတ် အဝဲမွဲမွဲလီုအာမ္ဂး ကာလဒးသဘၚ်ပေါဲတၠအဲကဵုအဲ ရၚ်ကာန်အာဂှ် ညးညာတ်အဝဲအဲလီုအာဂှ် ညးဗျိကရောဲတၠအဲ သ္ဒးဂွတဴကဵုညးရ၊ ဟိုတ်ဂှ်အဲညာတ်တုဲ  ပ္ဍဲသၟဝ်တၞံဆု အဲဒးလဝ်က္ဍိုၚ်ရောၚ်အဴ”အမရာဂး၊  “အမရာဝွံ နွံကဵုပညာကွေံရ”မဟောဟ်သဓချပ်၊ အဂတဂှ် ဆဵုဗ္ဒဝ်မွဲတၞံသီုသတ်  “ တၠသ္ၚိတိုန်စဗ္ဒဝ်ညိ”အမရာဂး၊   “ၝောံတိုန်ရအဲလပှ်စ”မဟောဟ်သဓဂး၊ “ အဲဟွံစဂလာန်ရ”အမရာဂးတုဲ  ဒက်စရိုတ်ဗိုန် အမရာတိုန်ရ၊  “ တၠစသတ်ဗ္ဒဝ်လၟုဟ်ဟာစဂမ္တဴဟာ”အဲထောံဖျေံ၊  “အဲစဂမ္တဴ” မဟောဟ်သဓဂး၊  ပ္ဍဲလမၠိုက်ဗ္တဳ အမရာထောံဖျေံဗဂိုဟ်တုဲဂွံစ “လၟုဟ်”မဟောဟ်သဓဂး၊  ပ္ဍဲချောဲကၟဝ် အမရာထောံဖျေံဟွံဒးဗဂိုဟ် မဂွံစ “ ပညာၝောံဝွံဇၞော်သန်” မဟောဟ်သဓဂး။
ထိုၚ်သးတုဲ အာဂတဂှ် သ္ဒးကၠောံဍာ်ရ၊ “ဍာ်သ္ဇိုဟ်ဟာ ဍာ်က္ဍာဟာ” မဟောဂ်သဓသၟာန်သၟိက်တီ၊ “ သ္ဇိုဟ်ဍာ  စကာညးဂတရ”အမရာဂး၊  မဟောဟ်သဓ ဒစုန်တုဲ မစန်ကၠောံအာရ၊  တုဲစိုပ်အာဍုၚ်မိတ္ထဵုတုဲ အလုပ်အာဍုၚ်ရ၊  တုဲမဟောဟ်သဓချပ်ဗ္စာရဏာတုဲ ဖျေံလဝ်အမရာကဵုမၞိဟ်ပၟၚ်တြၚ်ဂှ်တုဲ “ အဲစဴရံၚ်သ္ၚိညိကၠာ”ဂးတုဲ မဟောဟ်သဓစဴအာသ္ၚိဇကုရ၊  ဗောဓိသတ်စိုပ်သ္ၚိဇကုတုဲ  ထောံကၠေံတယိုၚ်သၟာဇမိၚ်ဂှ်တုဲ  ဗၠိုပ်ဟုံကျိုၚ်ကျဝ်ဗဒှ်အယောၚ်အလာသၟိၚ်ပၠန်တုဲ စကာမၞိဟ်ဝေၚ်ဂြိုၚ်သုၚ်စ ဒယှ်အာစံၜတ်အမရာပၠန်ရ၊  “ မၞးအာတုဲ ပလီုညံၚ်လီု”မဟောဟ်သဓဂး၊  လဗၚ်ဂှ်အာစိုပ်အမရာတုဲ  အမရာသၟာန်ရ၊  “ မူကိစ္စမၞးတံကၠုၚ်ရော” “ ယွံမိအဲကၠုၚ်ဂှ် ကိစ္စသ္အာၚ်ဟွံမွဲရ၊  အဲသၟာန်မိမွဲပါၚ်ညိ၊ ညးဂှ်မဒှ်တၠသ္ၚိမိရော”   “ အဲသမ္ဘာသၟာဇမိၚ်ရောၚ်”အမရာဂး၊  “ မူပကဵုသၟာဇမိၚ်မဂၚေၚ်ဒၟံၚ် အကြာသရော်ဂှ်ရော၊  မိဒၟံၚ်ဂကောံအဲရ၊ ထဝ်လ္ၚီကသာပ်ဝွံ မိဂိုၚ်လဝ်ကေတ်ရ၊  ဆထဝ်လ္ၚီကသာပ်ဝွံဟသေၚ်  ပိုန်ဟာန် မိမအဲဂၠိုၚ်သန်  ဆမွဲဗၞတ်အယုက်မိဂှ် မိဂွံစတဴနတသိုက် ဟွံဒဂွိၚ်စံၚ်တူရမိ” မၚ်ဗၠာဲဂး၊  အမရာမိၚ်တုဲ သ္ဂးရ၊ “ ထဝ်သြန်ကီု ဇကုမကီု ဆဗၞတ်ထၞိက်ဇိုၚ်တြုံအဲဟွံဒှ်  မူအဲသ္ပကဵုထဝ်သြန်မရော၊ အဲဟွံဒးဂၞပ်လ္ပကၠုၚ်ဟီု အဲဟွံကလၚ်အရေဝ်မ”အမရာဂး၊  ညးဂှ်ကလေၚ်ကၠုၚ် စကာညးတၟေၚ်ကဵုကၠုၚ်ပၠန် နနဲသာ်ဝွံကီု ထဝ်လ္ၚီလ္ၚီ ကဵုဏာဟီုဂး စေံဏေံလှေံလှန်ဗွဲမလောန် ၜိုန်ဒှ်ကီု စိုတ်ဗြဴညံၚ်ကၞက်  ညံၚ်တၟံဨကြက်ဂန်ကီု  ကသဳဟွံမာန်ဟေၚ်၊  တုဲဗောဓိသတ် စကာဏာမၞိဟ် ဂၠိုၚ်ကဵုပညံၚ်ဆောဖွက်တုဲ ကဵုအာရပ်နၚ်ပၠန်ရ။
၃၀။ ခဏ်ဘူရိပဥာ
မဟောဟ်သဓ နူမဒဴအာတုဲဂှ် စိုတ်ဟွံတန်ကြန် တသိုက်ဟွံမွဲ ဒေဝတဴပၟၚ်က္ဍိုၚ်ဗ္တာၚ်ဟွံညာတ်မဟောဟ်သဓတုဲ သာ်ဝွံချပ်ရ၊ “ ကၠာတေံ ပိုဲဂွံမိၚ်ဒၟံၚ် ဒၠောံဗ္တောန်တၠပညာ လၟုဟ်ဝွံ မူဒၞာဲတၠပညာအမာကၠေံသ္ဂးရော” ဗ္စာရဏာရံၚ်တုဲ ဒဒှ်တၠပညာ မအာလစလၟာန် သီုဒဒိုက်ဂှ် တီညာတ်ကေတ်တုဲ ဒေဝတဴသၟိက်ကဵုမဟောဟ်သဓကလေၚ်စဴရ။
(၃) ပူဂဵုမွဲစွံတုန် ဆာန်သၟိန်သၟဟ်န်တဴရၚ်သ္ကံရ၊ နွံကာလမွဲတ္ၚဲ ဒစဵုဒစးကဵုရၚ်သ္ကံ ညးစုတ်ဒုဟ်အဲ အဲစုတ်ဒုဟ်ညး ကဵုဒုၚ်သွာတုဲ ညးၜါဟဲအာရ ညးပူဂဵုဂှ်ရော။
ဘိက္ခုသာဓုစသညိနော၊
၃၁။ ခဏ်ပဥ္စပဏ္ဍိတပဥဝ
တၠညးမၠာ်ကလေၚ်ရံၚ် မုက်ဂၞကျာ်တုဲ မုက်ချိုတ်တိုန် “ယွံမရာတ် ဂၞကျာ်မဟီုကဵုအဲ မရာတ်လဝ်စိုတ်ဟာ အဲဂှ်ဒှ်ညးမတီကေတ်အတိက် အနာဂတ်ပစ္စုပ္ပန်ရောၚ်၊ ဟုဲဟဟ်အစာပန်တံ သီုညးဖအိုတ်ဂှ်လေဝ် အဲဍိက်မတီရောၚ်အဴ ဟုဲဟဟ်အစာပန်တံဂှ်  ဂၞကျာ်ကၠုၚ်ဟီုလဴဗ္စကအဲကီုဟာ ”  မဟောဟ်သဓဂးတုဲ  “ ပသာ်ဟုဲဟဟ်အ္စာပန်ဂှ်ရောကောန်”ရဴဝွံသၟိၚ်ဂး၊  “ ယွံမအံက် ဟုဲဟဟ်အစာသိုန်ဂှ် ဂစိုတ်ကၠေံဗြဴသရာဲဍုၚ်မွဲပ္ဍဲဥဒျာန်တုဲ လစိန်စရံက်ဂြၚ်ဗံက်ဒွါကၟက်ကံဂှ် ကေတ်ဏာကွက်စွံလဝ် ပ္ဍဲဒၟံၚ်သတိက်ဂှ် ညးဟွံတီညာတ် ဆဟဟာဲသၚ်ဃာတ်မွဲကီု ဍေံကဵုတီတဴရောၚ်၊  ဟုဲဟဟ်ဂှ် ဂၞကျာ်ကၠုၚ်ဟီုကဵုအဲကီုဟာအဴ”မဟောဟ်သဓဂး၊  သၟိၚ်မိၚ်တုဲ သၟာန်အစာသိုန် “ ဒှ်ကွေံဟာ” “ဒှ်ကွေံရ”အစာသိုန်ဂး၊  “ဟုဲဟဟ်အစာပုက္ကသဂှ် ညးဂှ်ဒှ်ဒၟံၚ်ယဲဇတုက်ကၠိက် ဒးကာလပ္ဍဲသဳ အာံမပှ် ကလော်ဝဲဂှ် ကၠုၚ်ရပ်တုဲ လရိုအ်ဇွဟ်ဇတဝ်တဴ ဖအိက်ဖအိက် ဍာ်ပါၚ်ဇွောဝ်ဒၟံၚ်တုဲ  ဆကောန်ဗြဴမွဲကီု မဂွံတီတဴ”  “ ဟုဲဟဟ်ဂှ် အဴဒှ်ကွေံဟာ အစာပုက္ကသ” ရဴဝွံသၟိၚ်သၟာန်၊ “ဒှ်ကွေံရ”အစာပုက္ကသဂး၊  “ဟုဲဟဟ်အစာဒေဝိန္ဒတုန် မၞိက်မရာတ်ဂှ် ဍေံကၠတ်ဖျေံဏာ ဒေါဝ်မၞိဟ်ဂှ်တုဲ  တိုန်သဳကၠဳမရာတ် ၚုဟ်မစှ်တြဴကသာပ် မရာတ်သ္ဒးပပူဇဴ၊  ဟုဲဟဟ်ဂှ် ဍေံမဖျိုန်လဝ်ကဵုမိဍေံရောၚ်အဴ”မဟောဟ်သဓဂး၊  “ဒှ်ကွေံဟာအစာဒေဝိန္ဒ” ရဴဝွံ သၟိၚ်သၟာန်၊ “ဒှ်ကွေံရအဴ” အစာဒေဝိန္ဒဂး။
၄၀။ ခဏ်မဟောဟ်သဓ စဳရေၚ်ခၞံဗဒှ်ဥမၚ်
“ယွံအစာအဲ ချပ်ကဵုမဟောဟ်သဓလေဝ် ဂလာန်တြေံတေံ မဟောဟ်သဓ မဟီုပ္တိတ်ပၠန် အဲဟွံဂံၚ်ချပ်ရ၊ အစာသိုန် အာချပ်ကဵုမဟောဟ်သဓ တၠပညာညိ”သၟိၚ်ဂး၊  အစာသိုန်ပြာပ်အာကဵုမဟောဟ်သဓတုဲ သ္ဂးရ၊  “ယွံတၠပညာ ပိုဲဝွံဂှ် ဒှ်ညံၚ်ညးမ္ဒးဗြံက္ၜၚ်  ဒေါဝ်ဂၚ်မှာသၟိတ်တေံတုဲရ၊  မ−မဟောဟ်သဓတၠပညာ မတုပ်ပၟာ ဂၠုၚ်က္ၜၚ်မတွံဂး ဂၠုၚ်က္ၜၚ်ဇၞော်ဂှ်  က္တဵုဗဒှ်ဇြဟာန်သၟိန်  ဗစိုပ်သြၚ်ဟံၚ်စလောံဏာနၚ်ကဵုပိုဲညိရအဴ  ဟံၚ်ဗစိုပ်သြၚ်ကဵုပိုဲညိရအဴ”  အစာသိုန်ဂး၊  မဟောဟ်သဓမိၚ်တုဲ သ္ဂးရ၊  “ ယွံအစာသိုန်  အစာတံရောၚ်မဒှ်တၠပညာတမၠာ  အယုက်ဟိုတ်ဇၞော်ဂၠိုၚ် မလေဝ်တီနဲကဲ ဥပ္ပာဲစၞာဲရောၚ်ဟွံသေၚ်ဟာ အစာတံချပ်ကေတ်ရ၊  အဲဂှ် မဒှ်ကောန်ၚာ်သၟတ်ရောၚ် ကသပ်ဂၞန်က္ဍာ ပညာလေဝ်အောန်သန်  အစာဗလးကဵုအစာတံ ဟွံမာန်”  အစာသိုန်မိၚ်ဂလာန်ဂှ်တုဲ ကၞပ်အာရ၊  သၟိၚ်ဝိဒေဟရး ဟွံဂွံကသပ်တုဲ ဗဟေက်ဥတြာသ အလုံ ဂၠံဟဒယ  ရဴမတူလာဲအာကီု မ္ဒးတသိုက်တဟးတဴ  ရဴသြိုဟ်မ္ဒးဒကးအာၜါလွးကီုဂှ်ဒှ်တုဲ  ယာံဒမာန်တဴ စရောန်စရောန်ရ၊  ဗောဓိသတ် မိၚ်ဒးလၞီလၞာ်  ဗရုယွာံသၟိၚ်တုဲ ချပ်တဴရ၊  “သၟိၚ်ဝွံ  ဗဟေက်လၞီလၞာ်က္တဵုဒှ်လောန်က္ဍၚ်အာတုဲရ၊  အဲယဝ်ဟွံဟီုပၠာံ ဗဇးကၠေံပၠန်မ္ဂး ဒြိုဟ်သ္ကဟ်သ္ဒးချိုတ်အာပၠန်ရ” ဂးတုဲ  မဟောဟ်သဓဟီုတိုန်ရ။
၄၁။ ခဏ်တဝ်စၞေဟ်ပၞာန်ဥမၚ်
“ယွံမရာတ် မူပမရာတ်သ္ဂာပ်ဒၟံၚ်စိၚ်ဇၟူဏီရော၊   မူပမရာတ်ဝက်ဒၟံၚ်သၞေက်မၞိက် စရှ်ဒၟံၚ်ပ္ကဴထဝ် ဒလဝ်ဒၟံၚ်ၝောံကိုတ် ကရဴသ္ၚဳဒၟံၚ်ဏီရော၊  အဏံမရာတ်ကြဵုဇာဒၟံၚ်ရ၊ ပ္ဍဲနန်ပြာသာဒ်တေံ ဨကရာတ်ဗြဴပန် နာဲအဲ ဒက်ဂၠုဲဖျဴဏာ ဍုၚ်မိတ္ထဵုတေံတုဲရ၊   ယဝ်မရာတ်ဟွံပတှ်ေ  အဲကဵုညးမွဲစဴရံၚ်စံညိမရာတ်”  သၟိၚ်စူဠဏဳဂွံမိၚ်တုဲ  ချပ်တဴပ္ဍဲစိုတ်ရ၊  “ဗ္တံဝွံ အဲမိၚ်ဒၟံၚ် ညံၚ်ပါၚ်ဂၞကျာ်အဲကီုမဒှ် မဟောဟ်သဓဝွံ ဥပ္ပာဲဍေံလောန်သန်  ဒၞာဲဒၞာဲဍေံမချပ်ဂှ် ဒှ်သၟဟ်ရထအိုတ်ရာၚ်၊  ညံၚ်အတိုၚ်လဟီုဂလာန် ဍေံဒှ်အာကွေံရော၊  ညးဟွံတီမွဲ”ဂးတုဲ  ဒၞာဲမၞိဟ်မပြဟ်ချေံ မပြဟ်တံဂှ် ကဵုစဴရံၚ်ရ။
တုဲသာ်ဝွံ မဟောဟ်သဓကီု “ယွံမရာတ် သဘဴသၟိၚ်တံမ္ဂးဂှ် ဂွံမၚ်ဓဝ်စှ်ပြကာတုဲမ္ဂး ချိုတ်ဂွံဗၠးနရက် ဂွံအာစိုပ် ဍုၚ်သွဝ်တေံရောၚ်မရာတ်  ဓဝ်သၟိၚ်စှ်မ္ဂးဂှ် ဒါနံ၊ သဳလံ၊ ပရိစာဂံ၊ ကဵုပ္တုဲဒါန် ကဵုမၚ်မွဲသဳမသုန်ရောၚ်၊  သဳမသုန်မ္ဂးဂှ်  ဟွံဂစိုတ်သတ်  ဟွံကၠတ်ဒြပ်ညးမပ္တံ စိၚ်ဂၠုၚ် ဍုၚ်ခွါညးတံဂှ် ဟွံဂပ်ဝ်သကေတ် ဂွံမၚ်မွဲဓဝ်စှ်တုဲဂှ် သၟိၚ်အယုက်ဂၠိၚ် ဗိုန်တန်ကြန်ချိုတ်တုဲ ဂွံစိုပ်ဍုၚ်သွဝ်ရောၚ်၊  “ဟိုတ်ဂှ်ရ သၟိၚ်ကၠံမွဲတံဂှ်  ကၟိန်ဍုၚ် ညးဇိုန်ကဵုညးရ၊  လ္ပပွိုၚ်ဂလိုၚ်ဝိဇ္ဇာမရာတ်” ရဴဝွံ မဟောဟ်သဓဂး။
“ခိုဟ်ရ” သၟိၚ်စူဠဏဳဂးတုဲ ကော်သၟိၚ်ကၠံမွဲ ကၟိန်ဍုၚ်ညးဇိုန်ကဵုညးအိုတ်ရ၊ မဟောဟ်သဓဟီုဒၠောံဗ္တောန်သၟိၚ်ဂမၠိုၚ်တုဲ ချပ်ကလေၚ်စဴဍုၚ်ဇကု သၟိၚ်စူဠဏဳသ္ပပူဇဴ မဟောဟ်သဓတုန် ကွာန်ဇမၞော်ဂှ် ဒ္စာံစှော်ကွာန် ဗြဴဝုတ်ကညာသမ္ဘာကၠံ သၟိၚ်ကၠံမွဲ ပပူဇဴ ၝောံကိုတ်ဗြကၞေၚ်  လစိန်စရံက် ဗဵုဒှ်ဒ္စာံအခေါဘဏဳဂှ်  သၟိၚ်ကလံ မဟောဟ်သဓထဝ်သြန်  သီုလကံက်ဒြၚ်ဗံက်လၜက်  ယာတ်ကၠေဟ် လက်ကြာပ်  ဖေၚ်ထဝ်  ယာတ်ဗဝ်ဒၟံၚ် ဗၞတ်သၠုၚ်တာရ၊  တုဲမဟောဟ်သဓ မရံကဵုဗဵုလဗးဇကုတံဂှ်ရ၊  တုဲသာ်ဝွံ  သၟိၚ်စူဠဏဳမဟီု “ ယွံမဟောဟ်သဓ တ္ၚဲမတ်သၟိၚ်နာဲမ ဟွံမွဲမ္ဂး မကၠုၚ်ၚမံၚ်ဖဴအဲရကောန်”  “ဂွံရ” မဟောဟ်သဓဂးတုဲ  သီုအခေၚ်ဗဵုပၞာန်  ဇက်တသဵုစဴကၠုၚ်ဍုၚ်မိတ္ထဵုအိုတ်ရ၊  မၞိဟ်ထပ်တသဵု သီုအခေၚ်ဗဵုပၞာန်စိၚ်၊ ချေံ ၊ တိုက်၊  ကွဳ ၊  ဂၠဴတွဳကာန်  ဇက်ဂၠောဲတွဳပေၚ်သ္အဳသဗာန် ထဥဂမြံ  ဖံမံၚ်ကြဵုဇာဖံစိန် ဖံဟဝ်  ဖံထဝ်လတိုၚ်  မန်ဒိုၚ်ဗြုသဓဵု  ဖံအလုံဗဵု ကြဵုလလောၚ်တမ်ညဝ်တဴ  ညံၚ်ရဴဍုၚ်သွဝ်မွဲဘုံကီုရ။
၄၃။ ခဏ်သၟဟ်ဇာတ်
ဒိ − ဒိဗ္ဗစက္ခုညာဏ်။
ပလိုတ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်မုဟ်နာင်
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝဇဳရာဝုဓ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၅၊ ဝှ် ၃၅။
သၟိၚ်မနုဟဝ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဨကရာဇ်မန် ကဏ္ဍ:တွဵုရးမန်
ဇဗ၊ ပ္ကဴ
လက်သန်
တၞံပ္ကဴဇဗ ဝွံ ဒှ်တၞံသ္ၚေက်တွဵု မွဲဂကူတုဲ နဒဒှ် တၞံရာပ် ဟွံသေင်မ္ဂး တၞံဆုဍောတ်တ် သၠုင်စဵုကဵု အကြာ 2.5 - 5 m tall and 1.5 - 3 m ရ။ ပ္ကဴဍေဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ်အသာ်ဗကေတ်တုဲ နကဵုအသာ်နာနာသာ်ဂှ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ။ ဍောင်ပ္ကဴဂှ် နွံဗွိုင် အကြာ ၁၀ သေန်ဒဳမဳတာ (၄ ၝောအ်တဲ)ရ။ thumb|ပ္ကဴဇဗ ဍောင်ပ္ကဴဍေဟ်ဂှ် ဇၞော်တုဲ နွံဗီုပြင် ညံင်ကဵု လဟဝ် နွံကဵု ထာင်မသုန်၊ အသာ်ပ္ကဴဍေဟ်ဂှ် နွံနာနာသာ် မပ္တံကဵု အသာ်ဗု၊ အသာ်ဗကေတ်၊ အသာ်ပေန်၊ အသာ်လဳမဴ၊ အသာ်ဍာ်မိတ်ဒှ်တမ်ရ။ ဇမၞော်ပ္ကဴဍေဟ်ဂှ် နွံဒၟံင် အကြာ ၄-၁၈ ဇြေန်ဒဳမဳတာရ။ ဂကူဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် နွံကဵု ကထိုက်ပ္ကဴ မွဲထပ်ဂၠိုင်ကီုလေဝ် ကထိုက်ၜါထပ်လေဝ် နွံကီုရ။ ဂကူလ္ၚဵု မပ္တံ H. mutabilis ကဵု H. tiliaceus, ဂှ် အာယုက်ဍေဟ်ဇၞော်ကၠုင်မ္ဂး အသာ်ဍောင်ပ္ကဴဍေဟ်လေဝ် ပြံင်လှာဲကၠုင်မာန်ရ။ ပ္ကဴဍေဟ် နွံကဵု ၝောအ်ကိုဋ်။ တၞးဍေဟ်ဂှ် နွံဗီုပြင်သြဝေတ် ညံင်ခၟာဲစာင် တၞုင်ကေက်ရ။
သင်္ကေတ ကောန်ဂကူ
right|thumb|A dark pink cultivar ပ္ကဴဇဗ ဂှ် ဒှ်ပ္ကဴသင်္ကေတဍုင်မလေယှာ မကော်စ Bunga Raya နကဵုဘာသာမလေ။ ပ္ကဴဏအ် စိုပ်အာ ဇရေင်တကအ်ဒကုတ် မလေ ပ္ဍဲကဵု ခေတ် အေဒဳ ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ၊ တုဲ စၟတ်သမ္တီ ပ္ကဴလက်သန်ကောန်ဂကူ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၈ နကဵု ဝန်ဇၞော်ပရေင်တဵုလွဳရ။ ကရောမ်ပ္ကဴဇဗဂှ် ပ္ကဴတၞဟ် မပ္တံ ပ္ကဴ ylang ylang, jasmine, lotus, rose, magnolia, ကဵု medlar တအ်လေဝ် ဂွံစၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ပ္ကဴသင်္ကေတဍုင်ကီုရ။ ပ္ဍဲ ၂၈ ဂျူလာင် ၁၉၆၀ ဂှ် နကဵုအလဵုအသဳဍုင်မလေယှာ လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ပ္ကဴဇဗ ဂှ် ဒှ်ပ္ကဴကောန်ဂကူ ဍုင်မလေယှာ ရ။
ကျာ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ပံင်
ဘာကျာ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ အရာပ်ပံင် ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
သိမ်ဗၟံက်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ပံင်
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဣန္ဒြိယ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၈၅၊ ဝှ် ၁၆။
သိမ်ပလိုတ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ပံင်
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပညာဒဳပ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၉၊ ဝှ် ၅၉။
ထဝ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ခရိုင်ပြေင်
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဥတ္တမ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၅၊ ဝှ် ၁၅။
ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ လုပ်ပလီု ကွာန်ပလိုင်ဂျပါန်
ပရူ
ညးဍုင်ကွာန်မန်တအ် ဒးဒြေပ်တိတ် နူကွာန်တုဲ ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ ကေုာံ ဒပ်ပၞာန်ကရေင်တအ် လုပ်အာ ပ္ဍဲသ္ၚိညးတအ်တုဲ ဒြပ်ရတ် ထဝ်သြန် ကပေါတ်သ္ၚိ ကေုာံ ကပေါတ်ပရိဘောဂ မပ္တံ ခုင်တအ် သီုကဵု ဂၞိန်ညးဗြဴဟွံသှ်ေ ကၠတ်ဂၠံက်လပှ်ကေတ်ဏာအိုတ်ရ။
ဟံသာဝတဳ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ မုတ္တမ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
သိင်္ဃ၊ ကျာ်ဇၞော်ဘာက္ၜင်ထဝ် ဍုင်မတ်မလီု
ပရေင်ကောန်ဂကူ
ပ္ဍဲအကြာ မဖျေဟ်ဒၟံင်လိက်ဂှ် ဘာက္ၜင်ထဝ်ဝွံ ဘာကောန်ဂကူမန် ညးဂးတုဲ ကောန်ဂကူမန် နူဒေသကွာန်လဵုဟွံဟီု အခိင်ဟွံရုဲ လုပ်ဇူဒီု စသုင် ပ္ဍဲဘာညး ၜိုဟ်ဟ်သြိုဟ်ဟ်မာန်ဖအိုတ်ရ။ ပါဲနူကၟုဲပလုင်တုဲ ကွးဘာ တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင်လေဝ် ပဒတဴ ပ္ဍဲဘာက္ၜင်ထဝ်ဂှ် နွံတၟာဂလိုင်ကီုရ။
လျိုင် လပါ်သင်
နကဵုအသံ သံဃမဟာနာယက ကၟိန်ဍုင်တုဲ ကျာ်ဇၞော် ဂွံဒုင်ကေတ် တဆိပ်ကြာ အစာဝိနယ်ဓိုရ် တွဵုရးဍုင်မန်တုဲ ဒးသ္ဂုတ်သွာတ် ဂဗုတ်ခမဳသင်တအ်ရ။
နိဿဲ
ပရူဒဒှ်ထေရုပ္ပတ္တိ အ္စာတၠသိင်္ဃ မဟာထေရ် ဘာက္ၜင်ထဝ် (ပရိယတ္တိမည်) ဍုင်မတ်မလီု၊ ကျာ်ဇၞော်ပါလိတ၊ ဘာဓါတ်ကျာ်၊ ကွာန်ကၟာဝက်၊ မဂ္ဂဇြေန် လဂါံအာဇာနဲ ကၞပ် (၅) ၁၃၆၂ သၞာံ (၂၀၀၀ ဒဳဇြေန်ဗာ)