cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
သဳလဝံသ၊ ကျာ်ဇၞော်ဘာကျာ် ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ထေရုပ္ပတ္တိ ဗွဲခမၞောန်
ကလိဂွံအာယုက်-၈၈၊ ဝသ်-၆၆
ပွမသၠးဂဝ်မိ
ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တသဳလဝံသဝွံ တွဵုရးဍုင်မန် ဍုင်ကျာ်မြဟ် အရာပ်ယာန်မျောအိုင် (ရန်မျိုးအောင်) နူမအံက်မၞုံယၟု နာဲဖါန်၊ မိအံက် မိသေဝ်ဖျူ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၂၇၁ သၞာံ၊ ဂိတု ဒ္ဂိုန် (၈) စွေက်၊ တ္ၚဲသိုခ် အခိင်နူဂယး (၆) နာဍဳဂှ် ဂွံညာတ်ရုပ်ရဴ သၠးတိတ်ဂဝ်ဂၞဴ ဗွဲတသိုခ်ရောင်။
ပၞောဝ်ကဵု ကောဒေံ ညးပန်တံဂှ် ဒှ်ကောန်ဍောတ်အိုတ် (ကောန်ဟဒေံ) တုဲ နကဵုယၟု (မာံသဝ်) မိမၜါတံ ခုတ်ခဴလဝ်ရ။
ပွမအာစိုပ် ဒဒှ်ထပိုယ်၊ခမဳ
ကျာ်ဇၞော်အ္စာဝွံ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၂၅၈ သၞာံ ဂိတုပသာ် အာစိုပ် အဝယ်အာယုက် (၁၄) သၞာံ အခါ၊ သွက်ဂွံယိုက်ဂၠေင်သာသနာ မိမ ၜါဒုင်သ္ဇိုင် ပစ္စယာနုဂ္ဂဟတုဲ ပ္ဍဲဇရေင်တမ်ဇိုင် ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တ ကေတုမလာ ဘာကျာ်၊ ဍုင်ကျာ်မြဟ်ဂှ် အာစိုပ်ဒဒှ် ဘ၀ထပိုယ်သာမဏဳရောင်။
သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၂၉၃ သၞာံ၊ ဂိတုပသာ် (၁၁) မံက်၊ တ္ၚဲအဒိုတ် ပ္ဍဲအခိင် ၄ နာဍဳကဵု ၃၀ မိနေတ် မိမၜါဂှ်ဟေင် ဒုင်သ္ဇိုင် ပစ္စယာနုဂ္ဂဟ သ္ပအ္စာ ဥပ္ပဇ္ဇျာယ်ကဵု ကျာ်ဇၞော်အ္စာအဂ္ဂဒဳပ ဘာရသိ ဍုင်ကျာ်မြဟ်တုဲ အာစိုပ်ဒဒှ်ဘဝခမဳ မသၠုင်မပြဲ ပ္ဍဲသဳကလျာဏဳ ဘာကျာ်၊ ဍုင်ကျာ်မြဟ်ဝွံရ။ အာစိုပ်ဒဒှ် ဘ၀ခမဳတုဲလေဝ် ခုတ်ခဴလဝ်ယၟုနာဲသဳလဝံသရောင်။
ပွမဂိုင်ကတ်ဗ္တောန် ပရိယတ္တိ
ကျာ်ဇၞော်အ္စာဝွံ ကာလမအာစိုပ်အဝယ် ဘဝကွးဘာဂှ် အပ်ပြာပ်စွံပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲဘာကျာ် ဇရေင်ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တကေတုမာလာတုဲ ပ္ဍဲဘဝကွးဘာ ပညာလောကဳ စဵုကဵုကဆံင် တန်စတုတ္ထ ဂွံအံင်ဇၞးကေတ်ရောင် (အခိင်ကာလဂှ် ပ္ဍဲဘာကျာ်ဝွံ သၟိင်အလဵုအသဳ သ္ပလဝ်စၟတ်သမ္တီ စွံပ္တန်လဝ်ဘာသ္ဇိုင်တန် မူလတုဲ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တကေတုမာလာဂှ်ဟေင် ဒှ်ညးမအုပ်ဓုပ်ပိုင်ပြဳလဝ် ဘာသ္ဇိုင်တန်မူလဂှ်ရောင်။
ကာလမအာစိုပ် ဒဒှ်ဘဝသာမဏဳတုဲ ပ္ဍဲဇရေင်ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တကေတုမာလာဂှ်ဟေင် သ္ဇိုင်လိခ် ပိဋကတ် မပ္တံကဵု ပြကိုဟ်သဒ္ဒါကစ္စာဲ ပြကိုဟ်သင်္ဂဟ တိကမာတိကာတံဂှ် ဂွံဂိုင်ကေတ်ဗတောန်ကေတ်ရောင်။
ကျာ်ဇၞော်အ္စာဝွံ ဗွဲကြဴကာလမအာစိုပ် ဒဒှ်ဘဝခမဳ သွက်ဂွံဆက်ရနုက်ဗပေင်ပညာ လဝ်စိုတ်သာ်ဝွံတုဲ ပ္ဍဲဇရေင်ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တအဂ္ဂဒဳပ ဘာရသိ၊ ဍုင်ကျာ်မြဟ်ကီု ပ္ဍဲဇရေင်ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘာကျာ်သုက်၊ ဍုင်မတ်မလီုကီု၊ ပ္ဍဲဇရေင်ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တအိန္ဒတေဇ (သာသနာဓဇဓမ္မာစရိယ ကေုာံ သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ ပိဋကတ္တယ ပါရဂူ) ကွာန်ကံနှာတ် ဘာပရိယတ္တိမန်၊ ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု ကေုာံ အ္စာလိခ် ပ္ဍဲတိုက်ဂမၠိုင်၊ ပြကိုဟ်မပ္တံ ကဵုပါဠိမူ အဋ္ဌကထာ ဋဳကာမဒှ်သ္ဇိုင်ပိဋကတ် အိုတ်သီုတံဂှ် ကတ်ဗတောန်ကၠုင်ရ။
ကျာ်ဇၞော်အ္စာဝွံ စိုတ်ဓာတ် မိက်ဂွံသွဟ်လိခ် ဟိုတ်နူဍိန်လျဒၟံင်တုဲ ဟွံကေင်လုပ်လဝ် ပေဲါသဘင်သၟာန်သွဟ်လိခ်မွဲလှေ်ရ၊ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ပညာလောကုတ္တဵုဇကု မကင်ဆန်ၜန် ကတ်ဗတောန်လဝ်တံဂှ် ကုကောန်ကွး ကောန်ကတ်လိခ် မၞုံပၟိက်ကဵု ပညာဂမၠိုင် လိခ်ဗွဟ် ဗ္တံကီု၊ လိခ်ဗွဟ်တ္ၚဲကီု၊ ဗွဲမဗဗွဲ ကလေင်ဖျေံ ဗ္တောန်ကၠုင်ရောင်။
တင်ရေင်တၠုင်ကၠုင် လျိုင်ပရေင်သာသနာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်အ္စာဝွံ သင်ဂကောံဂိုဏ်ဂမၠိုင် ကောံဓရီု ပ္ဍဲအလန်ပထမ ကေုာံ အလန် ဒုတိယ တံဂှ် ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ် ဗွဲဒဒှ်ဥက္ကဌ သံဃနာယကကီု၊ နဒဒှ် စၞးသင်ကလိဂွံ သၟိတ်ကၟိန်ဍုင်ကီု ပ္ဍဲသဘင် သင်ဂကောံဂိုဏ်ဂမၠိုင် ကောံဓရီုအလန်တတိယဂှ် နဒဒှ်ကျာ်ဇၞော်အ္စာ သြဝါဒ စရိယကၟိန်ဍုင်ကီု ပ္ဍဲပေဲါသဘင် သၟာန် သွဟ် လိခ်မန် ဂကောံရာမညဓမ္မာစရိယ အလုံဒေသရးမန်လေဝ် သ္ပက္ဍိုပ်သကိုပ်အာဂတ ပၠတရဴတုဲ ဟိုတ်ကၠောန်ဗဒှ် ကဵုဒၟံင်ဇၟာပ်ပ်သၞာံတုဲ နဒဒှ်သြဝါဒါစရိယ ကေုာံ နာယက ဂကောံရာမညနိကာယကီု၊ ပေဲါသဘင်သၟာန် သွဟ်လိခ်အလဵုအသဳ ကလေင်ပထမလေဝ် နဒဒှ်သြဝါဒါစရိယ ကျာ်စေတီ ကျာ်ၜါမွဲဇံင် ဍုင်ကျာ်မြဟ်ကီု သွက်ကမၠောန် ပဋိပတ္တိသာသနာ ဂွံဇၞော်မောဝ် ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ် ပ္ဍဲဂကောံဝိပဿနာ (မိုးကုတ်) ဂှ် နဒဒှ် သြဝါဒါစရိယကီု၊ ပ္ဍဲဂကောံယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ် နဒဒှ်သြဝါဒါစရိယကီု လျိုင်ပရေင်သာသနာ အတိုင်ဟီုကၠုင်တံဂှ် ဟွံရန်ကဵု လၟောင်လၟေတ် ဍောင်ၜိုတ်ကာယတုဲ ရေင်တၠုင်ကၠုင်ဒၟံင် စဵုကဵုလၟုဟ်ဏီရောင်။
တၟေင်ဂုဏ်ထေက်ကဵု ဇြုင်သ္ဍိုက်ဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်အ္စာဝွံ ကုညးမၞုံကဵုအာယုက် ဝသ်မဇၞော်နူဇကုတံဂှ် စွံပ္တန်ဓရ်ဂါရဝဂတ ပွမရှေ်သှေ်ရဴဂဴကီု၊ ပွမထံက်ပင် သ္ပပူဇဴကဵုအရီုအဗင်ကဵု ပ္ဍဲကွးသာဝက မဍောတ်သွတ်တံပၠန်လေဝ် စွံပတန်ဓရ်ကရုဏာဂတ ပွမမင်မွဲထံက်ပင် ဒၠောံဗတောန်ကီု ကုပူဂိုလ်မၞုံကဵုအာယုက် ဝသ် မတုပ်သၟဟ်တံဂှ်လေဝ် ပွမသ္ပရှေ်သှေ်ရဴဂဴကီု၊ ပွမတီဂုဏ်ညမကင်ပ္တုဲလဝ်တံကီု ကိစ္စလျိုင်ဝေယျာဝစ္စ ကျာ်ပဋိမာရုပ်အိုတ်သီု လုကဴကာလပွိုင် (၄၆) သၞာံ စဵုကဵုလၟုဟ် အလဵုဇကုညးဟေင် မင်မွဲရေင်တၠုင် ဖန်ဖက် အုပ်ဓုပ်သ္အးဇ္ၚးကၠုင်ဒၟံင်လၟိန်န်ကာလဂှ် ဂွံဆဵုညာတ်တဴနကဵုမတ်မာန်ရ။
ကျာ်ဇၞော်အ္စာဝွံ ဟိုတ်ပွမဍိုက်ပေင်တဴကဵုသီလ သမာဓိ ပညာ နာယကဂုဏ်ဂမၠိုင်တုဲ ခမီသင်ဂမၠိုင်ကီု ဒါယကာတံညးဂမၠိုင်ကီု ရှေ်သှေ်ရဴဂဴတဴ ဟဂွံသ္ကုတ်ပိုတ်ရ။
ဘာသာအင်္ဂလိက်
ဘာသာအင်္ဂလိက် (English language)ဂှ် ဒှ်အရေဝ် မလုပ်ဟ် ပ္ဍဲဂကောံအရေဝ် ဘာသာဂျာမာန်နေတ် လပါ်ပလိုတ် (West Germanic Language) မွဲတုဲ အရေဝ်ဏအ် မဟီုကၠာအိုတ်ဂှ် ပ္ဍဲဍုင်အင်္ဂလာန် ခေတ်လဒေါဝ်လပါ်စ (early medieval England) တုဲ လၟုဟ်မ္ဂး နဒဒှ် အရေဝ်လဒေါဝ်ဂၠးတိမွဲဂှ် စကာဒၟံင်ရ၊၊ ယၟုမ္ဂး အင်္ဂလိက်ဂှ် နူတမ်တေအ် ကၠုင် နူ အင်္ဂလေသ် (Angles) မဒှ်တၞောဝ်ဂကူဂျာမာန်နေတ် မွဲဂကူရ၊၊ ဂကူဏအ် ပြံင်လုပ်မံင် ပ္ဍဲဒၞာဲ ဒေသဗြိတိန် (Britain) တုဲ ဗွဲကြဴဒၞာဲဂှ် ညးတအ်ပြံင်လှာဲတုဲ ကော်စ အင်္ဂလာန် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဍုင်ဂကူအင်္ဂလေသ် ရ၊၊ ယၟုအင်္ဂလေသ်ဂှ် နူတမ်တေအ် ဒှ်ယၟုဒေသ ဒၞာဲဒကုတ်ကအ် (peninsula) ပ္ဍဲ ၜဳဗလ်တေစ် (Baltic Sea) ရ၊၊ မၞိဟ်မပဒတဴ ပ္ဍဲဒေသဂှ်လေဝ် ကော်စ ယၟုဒေသဂှ်ကီုရ၊၊ အရေဝ်အင်္ဂလိက်ဂှ် တမ်အရေဝ် ကြပ်ကဵု အရေဝ်ဖရိတ် (Frisian) မဒှ်အရေဝ် မၞုံ ပ္ဍဲဍုင်ဟဝ်လာန် မွဲဂကူတုဲ မဝေါဟာရ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဂၠေအ်ကေတ်လဝ် နူကဵု ဂကောံအရေဝ်ဂျာမာန်နေတ်၊ အရေဝ်နဝ်သေ(Norse) မဒှ်အရေဝ် ဂကောံဂကူဂျာမာန်နေတ် သၟဝ်ကျာ၊ အရေဝ်လေတ္တေန်၊ အရေဝ်ပြာသေတ်တအ်ရ၊၊
အရေဝ်အင်္ဂလိက် ဇၞော်မောဝ်ပြံင်လှာဲကၠုင် ဟီုကဵုလၟိဟ်သၞာံမ္ဂး ဂွံအာ ၁၄၀၀ သၞာံပြင်ရ၊၊ အရေဝ်အင်္ဂလိက်တြေံအိုတ်ဂှ် ဒှ်အရေဝ် ဂကောံလစှ်ေ အရေဝ်အင်္ဂလဝ်ဖရိသေန် (Anglo-Frisian dialects) မပြံင်လုပ်မံင် ပ္ဍဲဒေသဗြိတိန် နဒဒှ် အင်္ဂလဝ်-သက်သဝ် (Anglo-Saxon) ပ္ဍဲအေဒဳ (၅) ဗွဝ်ကၠံဂှ် ညးစၟတ်သမ္တီ အရေဝ် အင်္ဂလိက်တြေံ (Old English)၊၊ အရေဝ် အင်္ဂလိက်လဒေါဝ် (Middle English)ဂှ် စနူကဵု အေဒဳ (၁၁) ဗွဝ်ကၠံ လပါ်အိုတ် မဒှ်အခိင် ဂကူနူရးသၟဝ်ကျာ (နဝ်ဝေ၊ ဒိန်မက်) မကော်စ အရေဝ်နဝ်မန် (Norman) မဒှ်အခိင် အရေဝ်ပြင်သေတ် စလုပ်ဓလီုဒၟံင် ပ္ဍဲအင်္ဂလာန်ဂှ်ရ၊၊ အရေဝ် အင်္ဂလိက်တၟိ ဂှ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင် အေဒဳ (၁၅) ဗွဝ်ကၠံ လပါ်အိုတ် မဒှ်အခိင် စက်ပ္ဍဵုဗီုလိက် မစကတဵုဒှ် ပ္ဍဲဍုင်လာန်ဒါန်ရ၊၊
နကဵုမွဲအဆက် ကုအေန်ပါယာဗြိတိန် မပကဝ်လဝ်နဳ အလုံမွဲဂၠးတိဂှ် အရေဝ်အင်္ဂလိက် ခေတ်တၟိဂှ် ပြးဇးအာ အလုံလိုက်မွဲကီုရ၊၊ နူဂှ် မွဲကဆံင် ခေတ်မဳဒဳယာ၊ အသိင်ဒြဟတ်အဝဵုဇၞော် အမေရိကာန်တုဲ အရေဝ်အင်္ဂလိက်ဂှ် ဒှ်အရေဝ်အဓိက၊ ဒှ်အရေဝ် ပရေင်ပညာ၊ ဒှ်အရေဝ်လဒေါဝ် ဂၠးတိရ၊၊
အရေဝ်အင်္ဂလိက်ဂှ် ကြဴနူ အရေဝ်ကြုက် ကဵု အရေဝ်သပိန်တုဲ ဒှ်အရေဝ် မစကာ နဒဒှ်ဘာသာမိ ဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ပိ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ၊၊ ဆဂး နဒဒှ် အရေဝ်ဒုတိယ အရေဝ်မလုပ်သၞောဝ်ဂှ် ကြပ်ဗဒါဲ ၆၀ ဍုင်ဂှ် စကာဒၟံင်ရ၊၊ ဍုင်မစကာ အရေဝ်အင်္ဂလိက် နဒဒှ် အရေဝ်တမ်ဂှ် ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံသၟိင်တၠ(ယူကေ)၊ ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံ အမေရိကာန်၊ ဍုင်ခနေဒါ၊ ဍုင်အဝ်သတေလျာ၊ ဍုင်အာဲယျာလာန်၊ ဍုင်နယူဇြဳလာန်တုဲ ဍုင်ဒေသခါရိဗ်ဗိန် (Caribbean) ဂမၠိုင် ဍုင်ပ္ဍဲ တိုက်အဖရိကဂမၠိုင် ကေုာံ ဍုင်အာရှသၠုင်ကျာ ဗွဲမဂၠိုင်တအ်ဂှ် စကာဒၟံင် ဘာသာအင်္ဂလိက် နဒဒှ် လိက်ရုင်မွဲတုဲ ရုင်ဂၠးတိ မပ္တံ ကဵုရုင်ကုလသမဂ္ဂ၊ ရုင်သမဂ္ဂယူရောပ် (အဳယူ)၊ကေုာံ ရုင်ပံင်ကောံသမဂ္ဂ ပ္ဍဲဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် စကာဒၟံင် လိက်အင်္ဂလိက် နဒဒှ် လိက်ရုင်အိုတ်ရ၊၊ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံအရေဝ် ဂျာမာန်နေတ်ဂမၠိုင်ဂှ် အရေဝ်ဘာသာအင်္ဂလိက်ဂှ် ဒှ်အရေဝ် ညးမဟီုဂၠိုင်အိုတ်တုဲ ဟီုနကဵုလၟိဟ်မ္ဂး နွံ ၇၀ ﹪ဒှ်ရ၊၊
သဒ္ဒါအင်္ဂလိက်တၟိဂှ် ပြံင်လှာဲ တၞဟ်ခြာအာကဵု ဂကောံအရေဝ်တမ်မူလ အေန်ဒိုယူရောပဳယာန်တုဲ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ကတ်ကြိကမ် (ကတ္တာ၊ ကြိယာ၊ ကမ်) ဗီုအရေဝ်မန်ကီုရ၊၊ ဟိုတ်နူ ဒေသ မဟီု အရေဝ်အင်္ဂလိက် မွဲကုမွဲ သ္ၚောဲခြာကီု၊ လၟိဟ်မဟီုဂၠိုင်ကီုတုဲ ရမ္သာင်၊ ပွံင်မအက္ခရ် သီုကဵု ဗီုလဒက်ပ္တန် သဒ္ဒါတအ်ဂှ် မလေပ်တၞဟ်ခြာ တၟေင်ရေင်သကအ် နွံကီုလေဝ် ညးမွဲကုမွဲ ကၠိုဟ်ရေင်သကအ် ဖအိုတ်ရ၊၊
မဗၟံက်ထ္ၜး
အရေဝ်အင်္ဂလိက်ဂှ် ဒှ်အရေဝ် အေန်ဒဝ်ယူရောဗိယာန်မွဲတုဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံအရေဝ် ဂျာမာန်နေတ်ပလိုတ် ပ္ဍဲဂကောံအရေဝ်ဂျာမာန်နေတ်တအ်ရ၊၊ အရေဝ်အင်္ဂလိက် တမ်မူလဂှ် ကၠုင်နူ ဂကူဂျာမာန်နေတ် မဒှ်အရေဝ် မဟီုဂးဒၟံင် ပ္ဍဲဒေသဇိုင်ၜဳသၟဝ်ကျာ (North Sea) မကော်စ ခေတ်လၟုဟ် အရေဝ် အင်္ဂလဝ်-ဖရိတ် (Anglo-Frisian) ရ၊၊ အရေဝ်ဖရိတ်တၟိဂှ် ကြပ် ကဵု အရေဝ်အင်္ဂလိက်ဂၠိုင်ရ၊၊ အရေဝ် လဝ်ဂျာမာန်/လဝ်သက်သဝ် (Low German/Low Saxon) လေဝ် ကြပ်ကဵု အရေဝ်အင်္ဂလိက် ကီုရ၊၊ အရေဝ်အင်္ဂလိက်တြေံ ဂှ် ပြံင်လှာဲဂၠိုင်တုဲ ညးကော်စ အရေဝ်အင်္ဂလိက်လဒေါဝ်၊ နူဂှ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကတဵုဒှ်ဂၠိုင်တုဲ ညးစၟတ်သမ္တီ အရေဝ်အင်္ဂလိက်တၟိ ရ၊၊ အရေဝ်အင်္ဂလိက်တြေံ ကဵု အင်္ဂလိက်လဒေါဝ်ဂှ် ကတဵုဒှ်အာ အရေဝ်ဂကူတၞဟ် ဗီုကဵု အရေဝ်သကတ်၊ အရေဝ်ဖိန်ဂလဳယာန် (Fingallian Forth) ကဵုအရေဝ် ဘာဂေ  (Bargy (Yola)) ပ္ဍဲ အာဲယာလာန်ဂှ်ရ၊၊
အရေဝ်အင်္ဂလိက်ဂှ် စၟတ်သမ္တီ ပ္ဍဲဂကောံအရေဝ် ဂျာမာန်နေတ်၊ မူဟိုတ်ရောမ္ဂး အရေဝ်ညးတအ် တုပ်ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုအရေဝ် ဂကောံဂျာမာန်နေတ် ဗီုကဵု အရေဝ်ဒါတ်၊ အရေဝ် ဂျာမာန်၊ အရေဝ်သွိတ်ဒေတ်၊ အရေဝ်ဒိန်နေတ် တအ်ရ၊၊ အရေဝ်တအ်ဂှ် ဟိုတ်နူ မၞုံကဵု အရာမတုပ် တၞောဝ်မစေန်ဆက်ကၠုင် နူဂကောံအရေဝ် ဂျာမေန်နေတ်တမၠာ (Proto-Germanic) တုပ်ရ၊၊ အရာမတုပ်တအ်ဂှ် ဒဒှ် မၞုံကဵု ကြိယာ (modal verbs) ဥပမာ can, may, might, be တအ်တုပ်၊ မၞုံကဵု ရမ္သာင် ကြိယာဇြိုင် ကြိယာသာ၊၊ အပ္ဍဲဂကောံအရေဝ် ဂျာမာန်နေတ်ဂှ်ပၠန် အရေဝ်အင်္ဂလိက်ဂှ် ကြပ်ညောန် ကုအရေဝ်ဖရိတ်ဂၠိုင်ရ၊၊ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး အရေဝ်ၜါဝွံ ဗီုကဵု ရမ္သာင်ဗျဉ် မပြံင်လှာဲ တအ်ဂှ် တုပ်ရေင်သကအ် ဂၠိုင်ကွေဟ်ဟ်ရ၊၊
·      အင်္ဂလိက် ကြိယာ ဒယှ်ေ sing, sang, sung; ဒါတ် zingen, zong, gezongen; ဂျာမာန် singen, sang, gesungen (ကြိယာရမ္သာင်ဇြိုင်)
·      အင်္ဂလိက် ကြိယာ ဂြိုင် laugh, laughed; ဒါတ် ကဵု ဂျာမန်  lachen, lachte (ကြိယာရမ္သာင်သာ)
·      အင်္ဂလိက် ဇိုင် foot, ဒါတ် voet, ဂျာမာန် Fuß, နဝ်ဝေ ကဵု သွိတ်ဒေတ် fot ( /f/ ဂှ် ပြံင်လှာဲကၠုင် နကဵု အရေဝ်အေန်ဒဝ်ယူရောဗိယာန်တြေံ *p)
(Compare Latin pes, stem ped-; Modern Greek πόδι pódi; Russian под pod; Sanskrit पद् pád)
·     အင်္ဂလိက် cheese, ဖရိတ် tsiis (ch ကဵု ts မဒှ်အရာရမ္သာင်တုပ်); ဂျာမာန် Käse ဒါတ် kaas (k without palatalisation)
ဂျာမာန်နေတ်-တမၠာ ဒှ် အင်္ဂလိက်တြေံ
အရေဝ် အင်္ဂလိက် တြေံအိုတ်ဂှ် ညးကော်စ အင်္ဂလိက်တြေံ ဟွံသေင်မ္ဂး အင်္ဂလဝ်-သက်သဝ် (ၜိုတ် အေဒဳ ၅၅၀-၁၀၆၆)၊၊ အင်္ဂလိက်တြေံဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူ လစှ်ေအရေဝ် ဂျာမေန်တေတ် ဒေသၜဳသၟဝ်ကျာ (North Sea Germanic dialects) မဒှ်အရေဝ် မဟီုဂးကၠုင် နူတမ်ဝါဒိ ပ္ဍဲဒေသ ဇိုင်ၜဳဖရိတ် (coasts of Frisia)၊ တွဵုရး လဝ်ဝါ သက်သဝ်နဳ (Lower Saxony) မဒှ် ဒၞာဲတွဵုရးမွဲ ပ္ဍဲဍုင်ဂျာမနဳ တ္ၚဲဏအ်၊ ဂျတ်လာန်/ယူလာန် (Jutland) မဒှ် ဒၞာဲတိဍုင်ဒိန်မက် မွဲဒၞာဲ တ္ၚဲဏအ်၊ ကေုာံ ဒေသ ဍုင်သွိတ်ဒေန် လပါ်သၠုင်ကျာ မဒှ်ဂကူတၞောဝ် ဂျာမာန်နေတ် မကော်စ ဂကူအင်္ဂလေသ်၊ ဂကူသက်သဝ်၊ ဂကူဂျတ်/ယူ တအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲၜိုတ် အေဒဳ (၅) ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဂကူအင်္ဂလဝ်-သက်သဝ်ဂှ် ပြံင်မံင် ပ္ဍဲဒေသ ဗြိတိန် မဒှ်ဒၞာဲ ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရဝ်မာန် မလီုလာ်လဝ်ဂှ်ရ၊၊ သၞာံၜိုတ် အေဒဳ (၇) ဗွဝ်ကၠံဂှ် အရေဝ်တၞောဝ်ဂျာမာန်နေတ် မဒှ်အရေဝ် အင်္ဂလဝ်-သက်သဝ်ဂှ် ဓလီုဂွံအာ ပ္ဍဲဒၞာဲ ဗြိတိန် ဂှ်တုဲ ကေတ်ထောအ်ဒၞာဲ အရေဝ် ရဝ်မာန်-ဗြိတိန် ရ၊၊ အရေဝ် မနွံ ပ္ဍဲဗြိတိန် တ္ၚဲဏအ် ဗြိတဝ်နေတ်၊ သေလ်တေတ် ကေုာံ လေတ္တေန်ဂှ် စိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲအခိင် ရာမာန်မသီဒေသဂှ်ရ၊၊  အင်္ဂလာန် ကဵု အင်္ဂလိက် (မူလ Ænglaland, Ænglisc) ဂှ် ဒှ်ယၟု နူကဵု အင်္ဂလေသ် ရ၊၊
အင်္ဂလိက်တြေံဂှ် ပါ်အာ ပန်ဂကူ (dialect) - အရေဝ်အင်္ဂလိယေန် (Anglian)၊ အရေဝ်မာသိန်(Merciean) ကဵု နဝ်ထုမ်ဘရိန် (Northumbrian)၊ အရေဝ်သက်သဝ် (Saxon)၊ အရေဝ်ကေန်တေသ် ကဵု သက်သဝ်ပလိုတ်၊၊ စနူအခိင် ဨကရာဇ်အလ်ဖရိတ် (King Alfred) ပလေဝ် ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲအခိင် ၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် အဝဵုသၟိင်ဨကရာဇ် ဝေသ်သေက် (kingdom of Wessex) သြဇာဓလီုပရးတုဲ အရေဝ်သက်သဝ်ပလိုတ်ဂှ် ဒှ်အရေဝ်လိက် အရေဝ်လဒေါဝ်ရ၊၊ လိက်ကဗျ epic poem Beowulf ဂှ် ချူလဝ် နကဵုအရေဝ်သက်သဝ်ပလိုတ်တုဲ ကဗျဂှ် ဒှ်ကဗျ အင်္ဂလိက် တြေံအိုတ်မွဲရ၊၊ ဒွက် Cædmon’s Hymn ဂှ် ချူလဝ် နကဵုအရေဝ် နဝ်ထုမ်ဘရိန်၊၊ အရေဝ် အင်္ဂလိက်တၟိ ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် နူအရေဝ်မာသိန် တုဲ အရေဝ်သကတ်ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် နူ နဝ်ထုမ်ဘရိန် ရ၊၊ လိက်တၟအ်တြေံ ဂၠေအ်ဂၠေအ် မချူလဝ် နကဵု အရေဝ် အင်္ဂလိက်တြေံ ဂှ် စကာလဝ် အက္ခရ် ရုနေတ် မဒှ်အက္ခရ် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဒေသဍုင်ဒိန်မက်၊ သွိတ်ဒိန် ကေုာံ နဝ်ဝေ ရ၊၊ ၜိုတ် ၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ညးတအ် လွဳကေတ် အက္ခရ်လေတ္တေန်၊၊ အက္ခရ်ရုနေတ် လ္ၚဵုလေဝ် ပံင်နှဴ ကုအက္ခရ်လေတ္တေန်တုဲ ဆက်စကာအာဒၟံင်ဖိုဟ်ရ၊၊ အက္ခရ်ရုနေတ်   wynn⟨ƿ⟩ and thorn ⟨þ⟩, ကေုာံ and the modified Latin letters eth ⟨ð⟩, and Æ|ash ⟨æ⟩.
အင်္ဂလိက်တြေံဂှ် တၞဟ်ခြာ ကဵု အင်္ဂလိက်လဒေါဝ် တၟာဂလိုင်တုဲ သွက်မၞိဟ် မဟီု အရေဝ်အင်္ဂလိက် ပ္ဍဲ (၂၁) ဗွဝ်ကၠံဏအ် ဂွံကၠိုဟ်ကေတ်ဂှ် ဇြိုင်ကွေဟ်ရ၊၊ သဒ္ဒါအင်္ဂလိက်တြေံဂှ် တုပ်ကဵုသဒ္ဒါ လိက်ဂျာမာန်ခေတ်လၟုဟ်တုဲ ကြပ်တုပ် ကုလိက် ဖရိတ်တြေံရ၊၊ မနာမ်၊ မဝိသေသန၊ မစၞးနာမ် ကေုာံ ကြိယာတအ်ဂှ် မအိုတ် ကုမဟွံကိုန်ဂစိုတ်ဂၠိုင်တုဲ လိက်တအ်ဂှ် ကိုန်ဂစိုတ်အောန် အောန်နူ အင်္ဂလိက်တၟိ တၟာဂလိုင်ရ၊၊ အင်္ဂလိက်တၟိဂှ် he, him, his မ္ဂး ဒးစကာ နကဵုကြိယာကိုန်အောန်၊ (I have, he has) ပ္ဍဲသဒ္ဒါအင်္ဂလိက်တြေံ ဂှ် ပ္ဍဲနာမ်လေဝ် ဗွဲမဗဗွဲကဵုလၟိဟ် ဒးပြံင်လှာဲကဵု ကီုရ၊၊
တၞဟ်န မဂွံတီ ဗီုကၞောတ်ပိုဒ် လိက်အင်္ဂလိက်တြေံတုဲ လိက် Matthew 8:20 နူအေဒဳ ၁၀၀၀ ဂှ် ကၠာဲစၠောအ်ထ္ၜးကဵု ဗီုအင်္ဂလိက်တၟိ အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ၊၊
Foxas habbað holu and heofonan fuglas nest
Fox-as habb-að hol-u and heofon-an fugl-as nest-∅
fox-nom.pl have-prs.pl hole-acc.pl and heaven-gen.sg bird-nom.pl nest-acc.pl
အင်္ဂလိက်လဒေါဝ်
ပ္ဍဲအခိင် အကြာ အေဒဳ (၈) ဗွဝ်ကၠံ ကဵု (၁၂) ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဘာသာအင်္ဂလိက် ပြံင်လှာဲအာ ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ လိက်ပ္ဍဲခေတ်ဂှ် ညးကော်စ အင်္ဂလိက်လဒေါဝ် ရ၊၊ အင်္ဂလိက်လဒေါဝ် ဂှ် ဗွဲတၟေင် မဂွံစၟတ်သမ္တီကေတ် ပ္ဍဲအခိင် ဍုင်အင်္ဂလာန် မဒးဒုင်သီ ကုသၟိင်ဂကူနဝ်မာန် တၠညးဝဳလဳယာန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၀၆၆ တုဲ ဆက်တုဲ မကတဵုဒှ်ဂၠိုင်ဂှ် ပ္ဍဲအကြာသၞာံ ၁၂၀၀-၁၄၅၀ ရ၊၊
ဗွဲကိုပ်ကၠာ အသိင်အလိုန် ကဝ်လဝ်နဳ ဂကူနဝ်မာန် ပ္ဍဲဒေသ ဗြိတိန်လပါ်လတူ ပ္ဍဲ (၈) ကဵု (၉) ဗွဝ်ကၠံဂှ် ပကဵု ညံင် အရေဝ်အင်္ဂလိက်တြေံ မဂွံဒုင်နှဴကဵု အရေဝ် နဝ်သေတြေံ (ဒိန်မက်/နဝ်ဝေတြေံ) မဒှ်အရေဝ် ဂကူဂျာမာန်နေတ် သၟဝ်ကျာ၊၊ အရေဝ်နဝ်သေဂှ် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဒေသ ဒိန်နလဝ် ကဵု အကြာဒေသယံက် မၞုံ လပါ်သၟဝ်ကျာကဵုဗၟံက် မဒှ်ဒၞာဲဂကူနဝ်သေ (ဒိန်မက်/နဝ်ဝေ) မအုပ်ဓလီု ပကဝ်လဝ်နဳဂှ် မအရေဝ်နဝ်သေ ဓလီုလုပ်ဂၠိုင်ရ၊၊ အရေဝ်နဝ်သေတအ်ဂှ် စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ် ပ္ဍဲဂကူသကတ် ကဵု အရေဝ် အင်္ဂလိက်လပါ်သၟဝ်ကျာဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင်ဏီဖိုဟ်ရ၊၊ ပ္ဍဲအေဒဳ ၉၂၀ ကာလဒေသ လေန်သေ (Lindsey) ကလေင်စိုပ် သၟဝ်တဲ အင်္ဂလဝ်-သက်သဝ် ပၠန်ဂှ် အရေဝ်နဝ်သေဂှ် ဇာပ်လုပ်အာ ပ္ဍဲအရေဝ်အင်္ဂလိက်ရ၊၊ အရေဝ်အင်္ဂလိက် မစ ကဵု th ဗီုကဵု they, them, their တအ်ဂှ် ဒှ်အရေဝ် နဝ်သေ ပ္ဍဲအရေဝ်ညးတအ် မစကဵု h- (hie, him, hera) တအ်ရ၊၊
နကဵု ဂကူနဝ်မာန် မလုပ်သီပိုင်ပြဳလဝ် အင်္ဂလာန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၀၆၆ ဂှ် အရေဝ်နဝ်မာန်တြေံ စလုပ်ဂွံအာ ပ္ဍဲအရေဝ်အင်္ဂလိက်တြေံ တုဲပၠန် အရေဝ်ရဝ်မာန် မဒှ်အရေဝ် မစုက် ကုအရေဝ်ပြင်သေတ်တၟိ လေဝ် ဓလီုလုပ် ပ္ဍဲအရေဝ်အင်္ဂလိက်ကီုရ၊၊ အရေဝ်နဝ်မာန်ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲအရေဝ်အင်္ဂလိက် နကဵု အင်္ဂလဝ်-နဝ်မာန်၊၊ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး အရေဝ်နဝ်မာန် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဒှ်အရေဝ်ရုင် အရေဝ်သၟိင်တၠတုဲ ညးဍုင်ကွာန်ဓမ္မတာတအ်ဂှ် ဆက်ဟီုအာဒၟံင် အရေဝ် အင်္ဂလဝ်-သက်သဝ် ဖိုဟ်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ အရေဝ်နဝ်မာန်ဂှ် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲအရေဝ် မဆေင် ကဵုသၟိင်တၠ၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်သၞောဝ်၊ ပရေင်မၞိဟ်တအ်ရ၊၊ ဟိုတ်နူအရေဝ်ၜါဂှ် ပံင်နှဴတုဲ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ကတဵုဒှ်အာ ပ္ဍဲအရေဝ်အင်္ဂလိက် ဗွဲမဂၠိုင်ရ၊၊
စိုပ်သၞာံ ၜိုတ် ၁၂ ဗွဝ်ကၠံဂှ် အရေဝ် အင်္ဂလိက်လဒေါဝ်ဂှ် တုဲဒှ်ဍိုက်ပေင်အာရ၊၊ အရာဟွံတုပ် အကြာ အရေဝ်နဝ်မာန် ကဵု အရေဝ်အင်္ဂလိက်ၜါဂှ်လေဝ် ပံင်နှဴဒှ်အာမွဲရ၊၊ အရေဝ်ဂှ် ဆက်စကာအာ စဵုကဵုစိုပ် အခိင်ၜိုတ် ၁၅၀၀ ဗွဝ်ကၠံရ၊၊
အင်္ဂလိက်တၟိ အစ
ဝင်အရေဝ် အင်္ဂလိက် ဂတဂှ် ဒှ်အရေဝ် အင်္ဂလိက်တၟိ အစ (၁၅၀၀-၁၇၀၀) ရ၊၊ လိက်အင်္ဂလိက်တၟိအစဂှ် စဖန်ဗဒှ် အရာ မဗပိုတ်ရမ္သာင် Great Vowel Shift (၁၃၅၀-၁၇၀၀) မဒှ် အရာမဖန် ညံင်လိက်အင်္ဂလိက် ဂွံဂတာပ်ခေတ် ကေုာံ ဖျေဟ်ကိုန်ဂစိုတ်လိက် (linguistic standardisation) ရ၊၊ မဗပိုတ်ရမ္သာင်ဂှ် မအရေဝ်အင်္ဂလိက် မဟီုဝါတ်တအ်ဂှ် ဖန် ညံင်ဂွံဟီု ကော်စလောဲသွာ ညံင်ဂွံဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ကိုန်ဂစိုတ်လိက်ရ၊၊
နိဿဲ
https://en.wikipedia.org/wiki/English_language
မင်ဍိက်လ၊ ကဝိ
ကဝိမင်ဍိက်လဝွံ မိမညးဂှ် ဒှ်ဇာတိ နူလမိုင် ကဵု ဝါခရူတုဲ ဗွဲကြဴညးမံင် ပ္ဍဲဒေါဝ်မြုဍုင်မတၟ ပ္ဍဲဂၠံင်ဖျာရ။ ညးဝွံအဃောဒှ်ဗၠာဲ အဃောဂၠာဲမိတ်ဒါန်ဂှ် မတ်ၜါ ဂၠုအာတုဲ သွက်ဂွံ ဆက်ချူအာလိက်ဂှ် ဝါတ်ဂါတ်အာတၟာဂလိုင်ရ။ ဆဂး ဟွံဒေါအ် ဆက်ခၞံဒၟံင်ပြကိုဟ်ဏီဖိုဟ်ဟီုမာန်ရ။ ဗီုလဵုညးခၞံရောဂှ် ကေတ်ဟွံဒးရ။ ဒးအံင်သဝ်ကွေဟ်ဟ်။ ရံင်ကေတ်သာ်ဝွံတုဲ ညးဝွံ ဒှ်အစာကဝိ နူဘဝသၟတ် ကၠာဟွံပေင်အာယုက် ၂၀ ဒှ်မာန်ရ။ တုဲပၠန် ယၟုညးဂှ် ပ္ဍဲပဏာမလိက်ဗွဲမဂၠိုင် ဂွံကေတ်ဒၟံင်ဂှ်ရ။ ညးဝွံ ဒှ်အစာကဝိမဒယှ်မွဲဂှ် ဟီုမာန်ရ။ အရာမဒှ်အံသဝ် လတူညး မွဲပၠန်ဂှ် ဂလာန်ရာဒၞာညးရ။ “သ္ဍးဘုံကၟိန်သွဝ် စှ်ေတန်ဂၠံဂဝ်မိ၊ ပထာဝရညိ သီုမန်ပိဘာသာ၊” မဂွံအဓိပ္ပါယ် အခိင်ရ စသိုင်ပိုန်ဍုင်သွဝ်တုဲ ဒးကၠုင်ကတဵုဒှ်မၞိဟ်မ္ဂး ပ္ဍဲဂကူမန်မွဲမွဲ ပၞောဝ်ကဵုမန်ပိဘာသာဂှ်ဟေင် ကဵုဂွံဒှ်ဒၟံင်လၟိုန်ညိ။ ရံင်ကေတ်ရာဒၞာဝွံတုဲ ၜိုတ်လဵုစိုတ်ဓါတ် ဆာန်ဂကူမန်ဂှ် ပိုဲတအ်ဆိင်ခယျကေတ်မာန်ရ။ လိက်သဳဓတ်/လိက်ပထမဗောဓိဂှ် ညးခၞံလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၁၆၀ ဂိတုမြေက္ကသဵု ၁၄ စွေက်ဂှ်ရ။
လိက်ပဋ္ဌမဗောဓိ / လိက်သဳဓတ်
(…) အကြီုဒဒှ်ရ နာဲညးခေတ္တပိ၊ သ္ဍးဘုံကၟိန်သွဝ် စှ်ေတန်ဂၠံဂဝ်မိ၊ ပထာဝရညိ သီုမန်ပိဘာသာ၊ ကဝိမင်ဍိက်လ နာမအဲသေင်ဟာ၊ ဟိုတ်ကံပကတူ ခနှံလဝ်နူတမၠာ၊ ဃောဒတိုန်ဗၠာဲ ဃောဂၠာဲမိတ်ပြဝါ၊ ကံဂှ်ကၠုင်ကြတ် ဆေဝ်ဒုက္ခဝေဒနာ၊ ညံင်သၟးသိန္နေရု စှ်ဗ္ဒန်စက္ခုဒွါ၊ ညံင်ဂိတုဒွံမတ်ဗြဲ နဲဂှ်ဥပမာ၊ လံညိဗ္ဒန်အာ သီုၜါနဲအန္ဓ၊ ဒဒှ်မပိုင်ခြာလင်္ကာကွတ်ဆန္ဒ၊ ချူကှ်ေဟွံညာတ်ပၠန် ပိုဒ်ဗျည်အက္ခရ၊ သ္ဂောံဆန်ဗ္ဒဟ်လဝ်ညိ သ္တီုတိရောက။ သ္ဇိုင်သန်လၟိတ်ရ ဖဵုဗ္ဒေက်ယာယသၟတ်၊ ပိုန်မၞိဟ်သီုပိုန်သွဝ် လွဳမာန်သီုဗွဝ်ရတ်၊ စသိုင်ဖဲလဲ အဴဗွဲကြဴအနာဂတ်၊ ဒဒှ်ကျာ်တြဲမွဲ ဟၟဲညးပ္တောံၜတ်၊ ကဵုအဲဂွံဒှ်သၟတ် ပ္ဍဲအနာဂတ်ညိ၊ မတၟဍုင်ပသီဟံသာ ပြဲမြိဂၠိ၊ မန်ဒိုင်သီုမန္ဒ မညှဇၞော်ဣိဒ္ဓိ၊ ပၞောဝ်ကဵုရးမန်ပိ ဇာတိဒှ်မညှ၊ လမိုင်ဝါခရူဍုင်ၜါဒှ်မူလ၊ မဒှ်ဓိပ္ပတိကၠာ သန္ထာန်မိကဵုမ၊ ကာလစဳဇန် ဆက်ပိုဒ်ဗျည်အက္ခရ၊ ပ္ဍဲဒေါဝ်မြုဍုင်မတၟ ဒေသသ္ဗာန်ဖျာ၊ လ္ၚီကၠံတရဴစှ်ေ (၁၁၆၀) ဒှ်သွဴသက္ကရာဇ်၊ မြေက္ကသဵုပုဏ္ဏမဳဒိဋ္ဌဳစှ်ပန်ကၠာ၊ ပ္ဍဲတ္ၚဲဗြဗ္တိ နကျတ်ကြိတ္တိကာ၊ ပယာံလက်မကဝ် ဇန်လဝ်အက္ခရာ၊ ဣိန္ဒောဒေဝတာ ရီုဗင်သ္ဍံင်သွာညိ၊ ပ္ဍဲဒေါဝ်ရးမန်ပိ တြးလဝ်ညာဏ်ညိတုဲ (…)
ဗပေင်လိက်
အရေဝ်မန်တ္ၚဲဏအ်ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲအခိင်ၜိုတ် မလောန်ကၠုင် သၞာံ ၅၅၀၀ သၞာံ အခိင် ဂကူမန်ကဵု ဂကူခမာ စပြးဇးရေင်သကအ် ဟီုမာန်ရ၊၊ နူအခိင်ၜိုတ် အေဒဳ (၃) ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဂကူမန်တအ် စုက်လုက် ကုဂကူအန္ဒိယတုဲ လွဳစ မအက္ခရ်ညးတအ်တုဲ ဖန်ဗဒှ်ပတိုန် လိက်ဂကူဇကုရ၊၊ ရံင်ကဵု ပရေင်ယေန်သၞာင်မၞိဟ်တုဲ ဂကူမန် မစချူလိက် ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ်အခိင်ၜိုတ် အေဒဳ ၃ ဗွဝ်ကၠံမဒှ်မာန်ရ၊၊ (ဆဂး လိက်တၟအ် ၜိုတ်မဂွံဆဵု နကဵုဘာသာမန်ဂှ် ပ္ဍဲအေဒဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံ) ဂကူမန် ပ္ဍဲခေတ်ဒွါရဝတဳ (လၟုဟ်ဒၞာဲဍုင်သေံထာဲ ကဵု ဍုင်လဴ) ကေုာံ ဒၞာဲဍုင်ဗၟာ လၟုဟ်ရ၊၊ အရေဝ်မန်တ္ၚဲဏအ် စနူကဵု အေဒဳ (၃) ဗွဝ်ကၠံဏအ် ဟီုဂွံရ၊၊
လိက်မန် ခေတ် (၆) ဗွဝ်ကၠံဂှ် နကဵု ဗီုပြင်အက္ခရ် ၜိုန်ရ တၞဟ်ခြာကဵု ခေတ်သဓီု ကဵု ဗုကာံ တၟာဂလိုင်ကီုလေဝ် ရံင်ကဵု မဝေါဟာရတအ် တုပ်ရေင်သကအ်တုဲ စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် မွဲခေတ် မကော်စ အရေဝ်မန်တြေံ ဂွံရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ အရေဝ်မန် ခေတ်အကြာ (အေဒဳ ၆- ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ) ဂှ် ဒှ်အရေဝ် မန်တြေံ မစၟတ်သမ္တီကေတ်မာန်ရ၊၊ အရေဝ်မန်လဒေါဝ်ဂှ် စနူ ၜိုတ် (၁၂-၁၅) ဗွဝ်ကၠံ မဒှ်အခိင် တၠညးမိစောဗု ဓမာန်ညး သၟိင်ဓမ္မစေတဳတုဲ လိက်ကြဴနူဂှ် (၁၅-၁၉) ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဒှ် မန်တၟိ မြဴသာ်ဝွံ ပါ်ဂွံရ၊၊
ဂကူမန်ဂှ် ဒးဒုင်ဘဲပၞာန် ကုဗၟာမဂၠိုင်ကဵုအလန်တုဲ ပရေင်အရေဝ် လိက်မန်လေဝ် ပြံင်နှဴကုဗၟာ ဗွဲမဂၠိုင်ကီုရ၊၊ ဂကူမန် မဒးဒုင်ဘဲပၞာန် အောင်ဇေယျ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၇၅၇ ဂှ် သီုဒးဒုင် ဂစိုတ်ပဠက်ဂကူကီုတုဲ အရေဝ်မန်ဂှ် ဍန်လျစှ်ေအာ စဵုကဵုကြပ်ကၠက်ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် မၞိဟ်မဟီုအရေဝ်မန်ဂွံ နွံစ ၜိုတ် ဒစာံ ကိုဋ်ဒှ်ရ၊၊
စူဠသဳလ၊ခဏ်
၇။ ယွံခမဳတအ် ပုထုဇန် ဟီုသ္ဂးတဴ ဂုဏ်ကျာ်မ္ဂး နအယာံမာတ်သဳလ မဒှ်ဗၞတ်ညိနာၚ် မယုတ်သဝ်ဂှ်ဟေၚ် ဟီုသ္ဂးမာန်ရ၊ ပုထုဇန် ဟီုသ္ဂးတဴ ဂုဏ်ကျာ်မ္ဂး သဳလမဒှ်အယာံမာတ် ဗၞတ်ညိနာၚ် မယုတ်သဝ် မဟီုသ္ဂးမာန်ဂှ် ညးဍေံဂှ်ရော။
၈။ "ခမဳဂေါတမဂှ် ပဲါကၠေံ ပွမဂစိုတ်လမျီုတုဲ ဝေၚ်ပဲါကၠေံ နူပွမဂစိုတ်လမျီုရ၊ ဖျေံကၠေံလေံ တုဲရ၊ ဖျေံကၠေံလွဟ်လက်နက် တုဲရ၊ မၞုံကဵုပွမဂွပါပ်ရ၊ လေပ်ဆာန်ဍူတဴရ။ မၞုံပၟိက်ကဵုဒတုဲမြမောဝ် သတ်တအ်အိုတ်သီုတုဲ ပဒတဴရ"၊ ယွံခမဳတအ် ပုထုဇန်ဂှ် ဟီုသ္ဂးတဴဂုဏ်ကျာ်မ္ဂး ရဴသာ်ဝွံလေဝ် ဟီုသ္ဂးမာန်ရ။
"ခမဳဂေါတမဂှ် ပဲါကၠေံ ပွမဂိုၚ်ကၠတ်ကေတ် ဂြပ်ညးဟွံကဵုတုဲ ဝေၚ်ပဲါကၠေံ နူပွမဂိုၚ်ကၠတ်ကေတ် ဂြပ်ညးဟွံကဵုရ၊ လေပ်ဂိုၚ်ကေတ် ဂြပ်မကဵုဟေၚ်ရ၊ နွံပၟိက်ကဵု ဂြပ်မကဵုဟေၚ်ရ၊ ပဒတဴ နကာယမသအးဇ္ၚး ဟွံကၠတ်ပၞုက်ရ"၊ ယွံခမဳတအ် ပုထုဇန်ဂှ် ဟီုသ္ဂးတဴဂုဏ်ကျာ်မ္ဂး ရဴသာ်ဝွံလေဝ် ဟီုသ္ဂးမာန်ရ။ "ခမဳဂေါတမဂှ် ပဲါကၠေံ ဒ္ဂေတ်ဟွံပြဲတုဲ ဒ္ဂေတ်တဴ ဒ္ဂေတ်မပြဲရ၊ မၞုံပကတိ ဟွံဒ္ဂေတ်တဴ ဒ္ဂေတ်မယုတ်ရ၊ ဝေၚ်ပဲါကၠေံနူဒ္ဂေတ်မေထုန် မဒှ်ဒ္ဂေတ်လ္ၚတ် ညးကွာန်တအ်ရ" ယွံခမဳတအ် ပုထုဇန် ဟီုသ္ဂးတဴ ဂုဏ်ကျာ်မ္ဂး ရဴသာ်ဝွံလေဝ် ဟီုသ္ဂးမာန်ရ။
"ခမဳဂေါတမဂှ် ပဲါကၠေံ ဂလာန်ဗဇဵုအကြာတုဲ ဝေၚ်ပဲါကၠေံ နူဂလာန်ဗဇဵုအကြာရ၊ ကလၚ်ကေတ် နူဇရၚ်ညးဂမၠိုၚ်ဝွံတုဲ ညးဂမၠိုၚ်ဝွံ (ကေုာံညးတအ်ဂှ်) တၞဟ်နဂွံပါ်ဒကးအာ ဟွံလေပ်ဟီု ပ္ဍဲဇရေၚ်ညးဂမၠိုၚ်ဂှ်ရ၊ ကလၚ်ကေတ် နူဇရၚ်ညးဂမၠိုၚ်ဂှ်တုဲ ညးဂမၠိုၚ်ဂှ် (ကေုာံညးဂမၠိုၚ်ဝွံ) တၞဟ်နဂွံပါ်ဒကးအာ ဟွံလေပ်ဟီု ပ္ဍဲဇရေၚ်ညးဂမၠိုၚ်ဝွံရ၊ ညးဂမၠိုၚ်မပါ်ဒကးဒၟံၚ် ရဴဝွံဂှ်လေဝ် လေပ်ဖျပ်ကဵုရ၊ ညးမညဳသာသၟဟ်သၟန်ဂမၠိုၚ်ဂှ်လေဝ် လေပ်ကဵုဇြဟတ်ရ၊ မိပ်လဟိၚ် ပ္ဍဲပွမညဳသာသၟဟ်သၟန်ရ၊ မိပ်မြဟ် ပ္ဍဲပွမညဳသာသၟဟ်သၟန်ရ၊ သ္ဍိုက်မၠိုက်တဴ ပွမညဳသာသၟဟ်သၟန်ရ၊ လေပ်သ္ဂးတဴ ဂလာန်မလေပ်သ္ပကဵု ပွမညဳသာသၟဟ်သၟန်ရ"၊ ယွံခမဳတအ် ပုထုဇန်ဂှ် ဟီုသ္ဂးတဴ ဂုဏ်ကျာ်မ္ဂး ရဴသာ်ဝွံလေဝ် ဟီုသ္ဂးမာန်ရ။
"ခမဳဂေါတမဂှ် ပဲါကၠေံ ဂလာန်ကြံၚ်မ္ၚိုဟ် သကာတ်မြဟ်တုဲ ဝေၚ်ပဲါကၠေံ နူဂလာန်ကြံၚ်မ္ၚိုဟ်သကတ်မြဟ်ရ၊ ယြဴဂလာန်မွဲ စာ်စ္ဍးနူဒုဟ်ရ၊ ဒှ်တသိုခ် ကဵုကတောဝ်ရ၊ မၞုံကဵုအရာထေက်ကဵုသ္ဍိုက်မၠိုက်ရ၊ တၞီလုပ်ဂၠမ်သြိုဟ်ရ၊ ယေန်သၞာၚ်ရ၊ မၞိဟ်မဂၠိုၚ် သ္ဍိုက်မၠိုက်ရ၊ မၞိဟ်မဂၠိုၚ် ဒးဂၞပ်ရ၊ ဂလာန်မၞုံသဘဴမဖှ်သာ်ဝွံဟေၚ် လေပ်ဟီုသ္ဂးရ"၊ ယွံခမဳတအ် ပုထုဇန်ဂှ် ဟီုသ္ဂးတဴ ဂုဏ်ကျာ်မ္ဂး ရဴသာ်ဝွံလေဝ် ဟီုသ္ဂးမာန်ရ။
"ခမဳဂေါတမဂှ် ပဲါကၠေံဂလာန်သာသ္ပအ် မသက္ကုဖဵုတုဲ ဝေၚ်ပဲါကၠေံနူဂလာန်သာသ္ပအ် မသက္ကုဖဵုရ။ မၞုံပကတိဟီုသ္ဂး ပ္ဍဲကာလ မဗဗွဲဟေၚ်ရ၊ မၞုံပကတိဟီုသ္ဂး မဍာံစၟတ်ဟေၚ်ရ၊ မၞုံပကတိဟီုသ္ဂး မစပ်ကဵုဒတုဲဖဵုဟေၚ်ရ၊ မၞုံပကတိဟီုသ္ဂး မစပ်ကဵုဓရ်ဟေၚ်ရ၊ မၞုံပကတိဟီုသ္ဂး မစပ်ကဵုဒၠောံဗတောန်ဟေၚ်ရ၊ ဂလာန် မထေက်ကဵုဂိုၚ်သမ္တီ မဒှ်မွဲဟာန် ကေုာံဟိုတ် မၞုံကဵုအပိုၚ်အခြာ မစပ်ကဵုဒတုဲဖဵုဂှ်ဟေၚ် လေပ်ဟီုသ္ဂး ပ္ဍဲကာလမဗဗွဲဟေၚ်ရ"၊ ယွံခမဳတအ် ပုထုဇန် ဟီုသ္ဂးတဴ ဂုဏ်ကျာ်မ္ဂး ရဴသာ်ဝွံလေဝ် ဟီုသ္ဂးမာန်ရ။
၁၀။ "ခမဳဂေါတမဂှ် ဝေၚ်ပဲါကၠေံ နူပွမပလီုပလာ်တဴ ဂကောံမဗဳဇ ဂကောံတၞံဆုချောဲရ"၊ ယွံခမဳတအ် ပုထုဇန်ဂှ် ဟီုသ္ဂးတဴ ဂုဏ်ကျာ်မ္ဂး ရဴသာ်ဝွံလေဝ် ဟီုသ္ဂးမာန်ရ။
ခမဳဂေါတမဂှ် မၞုံပကတိ ကဵုပိုန်ပိဏ္ဍပါတ် မွဲဗဂါပ်ဟေၚ်ရ၊ ဝေၚ်ပဲါကၠေံ နူပွမစစၞဗ္တံရ၊ ဝေၚ်ပဲါကၠေံ နူပွမစ ပ္ဍဲကာလတ္ၚဲမစေၚ်ရ။
ခမဳဂေါတမဂှ် ဝေၚ်ပဲါကၠေံ နူပွမလှ်ေ ပွမဒယှ်ေ ပွမတိၚ် ကွိၚ်ကွိက် မဒှ်ဒစုက်ဇလ (သာသနာ)ရ။
ခမဳဂေါတမဂှ် ဝေၚ်ပဲါကၠေံ နူပွမဒုၚ်ဂိုၚ်ကေတ် ကသာပ်ထဝ်သြန်ရ၊ ခမဳဂေါတမဂှ် ဝေၚ်ပဲါကၠေံ နူပွမဒုၚ်ဂိုၚ်ကေတ် သြောံထၞေက်ရ။
ခမဳဂေါတမဂှ် ဝေၚ်ပဲါကၠေံ နူပွမဒုၚ်ဂိုၚ်ကေတ် ဖျုန်ထၞေက်ရ။ ခမဳဂေါတမဂှ် ဝေၚ်ပဲါကၠေံ နူပွမဒုၚ်ကေတ် မၞိဟ်ဗြဴသၟတ်ရ။ ခမဳဂေါတမဂှ် ဝေၚ်ပဲါကၠေံ နူပွမဒုၚ်ဂိုၚ်ကေတ် ဍိက်ဗြဴ ဍိက်တြုံရ။ ခမဳဂေါတမဂှ် ဝေၚ်ပဲါကၠေံ နူပွမဒုၚ်ဂိုၚ်ကေတ် ဗ္ၜေံသဵုရ။ ခမဳဂေါတမဂှ် ဝေၚ်ပဲါကၠေံ နူပွမဒုၚ်ဂိုၚ်ကေတ်စာၚ် ကၠိက်ရ။ ခမဳဂေါတမဂှ် ဝေၚ်ပဲါကၠေံနူပွမဒုၚ်ဂိုၚ်ကေတ် စိၚ်ဂၠဴချေံချးရ။ ခမဳဂေါတမဂှ် ဝေၚ်ပဲါကၠေံ နူပွမဒုၚ်ဂိုၚ်ကေတ် ဂအာၚ်တိဗ္ၚ ဂူယာရ။
ခမဳဂေါတမဂှ် ဝေၚ်ပဲါကၠေံ နူပွမရေၚ်တၠုၚ် ကေၚ်ကာကလုတ် ကေၚ်ကာဖအောဝ်စကာရ။ ခမဳဂေါတမဂှ် ဝေၚ်ပါဲကၠေံ နူပွမရာန် ပွမသွံရ။ ခမဳဂေါတမဂှ် ဝေၚ်ပဲါကၠေံ နူပွမလီစၞာဲနှိမ် လီစၞာဲကသာပ် လီစၞာဲနသၞူရ။ ခမဳဂေါတမဂှ် ဝေၚ်ပဲါကၠေံ နူပွမတ္ၚံက်စၞာဲ မတွံဂး ပွမဂိုၚ်ကေတ် လာဘ်သကဲ ပွမဝဵုစၞာဲ နကဵုပြယာဲ ဥပ္ပါယ် သ္ပပတုပ်ပတောအ်တုဲ ပွမဝဵုစၞာဲရ၊ ခမဳဂေါတမဂှ် ဝေၚ်ပဲါကၠေံ နူပွမကုတ်ဇိုၚ်တဲ ပွမဂစိုတ် ပွမကၠေၚ်ဒက် ပွမပၠံၚ်ၜး(ညးအာတရဴတအ်) ပွမပလီုပလာ် (ကွာန်နိဂီုတအ်) ပွမဗတိုက်ကေတ်ရ။ ယွံခမဳတအ် ပုထုဇန်ဂှ် ဟီုသ္ဂးတဴ ဂုဏ်ကျာ်မ္ဂး ရဴသာ်ဝွံလေဝ် ဟီုသ္ဂးမာန်ရ။
စိတ္တဗေဒ
စိတ္တဗေဒ (Psychology) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်သိပ္ပံ မလ္ၚတ် မဆေင်ကဵု ဒ္ဂေတ်ပြဝ ကေုာံ စရိုတ်တအ်ရ။ စိတ္တဗေဒဂှ် ဒှ်အရာမလ္ၚတ် စိုတ်မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ သညာစိုတ် (conscious)ကီု သီုကဵု အသညာစိုတ် (unconscious)၊ ကေုာံ ပရေင်ဒုင်စသိုင် ကေုာံ ကသပ်မချပ်ဒၟံင်ကီုရ။ စိတ္တဗေဒဂှ် ဒှ်ဘာသာ မဆေင်ကဵုပညာ မဇၞော်လှဲလးမွဲရ။ အစာစိတ္တဗေဒတအ် ဂၠာဲသွဟ် ညံင်ဂွံကၠိုဟ်ကေတ် အစောမ်သတ္တိ က္ဍဟ်ဂမၠိုင်၊ ကေုာံ အရာမဆက်စပ် မကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵုက္ဍဟ်တအ်၊ နူဂှ် မွဲကဆံင် ပံင်ဗစိုပ် ကု ညးမလ္ၚတ်သုတေသန မဆေင် ကုသိပ္ပံကတေင်အာရုံ (neuroscientific) တအ်ရ။ နကဵု အစာသိပ္ပံပရေင်မၞိဟ် (social science)မွဲလေဝ် သ္ဒးကၠိုဟ်လဝ် သဘဴဓရ် ပရေင်စိတ္တဗေဒ ကေုာံ စိတ္တဗေဒမဆေင်စပ် ကုပရေင်မၞိဟ် နကဵုပူဂိုလ်ကီု သီုကဵု နကဵုဂကောံတအ်ဂှ် ဒးကၠိုဟ်တီလဝ်ကီုရ။
အစာစိတ္တဗေဒတအ် လ္ၚတ်ဂၠာဲသွဟ် လၟေင်ဗီုကၠောန်ကမၠောန် ပြဝ ကေုာံ စိုတ် ပူဂိုလ်မွဲမွဲ ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်မွဲမွဲ မပ္တံကဵု ပရေင်လညာတ်ညာဏ် (perception)၊ ပရေင်ကၠိုဟ်လေပ် (cognition)၊ ပရေင်မစွံအာရီု (attention)၊ ပရေင်မဒုင်စသိုင် (emotion)၊ ပရေင်ဍိုဟ်ကေက် (intelligence)၊ ပရေင်မကေတ်လ္ၚတ် နူကဵုအရပ်အရာ (subjective experiences)၊ ပရေင်စိုတ်ထတ် (motivation)၊ ဗီုက္ဍဟ်မကၠောန်ကမၠောန် (brain functioning) ကေုာံ ပရေင်မဆေင်ကဵုပူဂိုလ် (personality)တအ်ရ။ အရာတအ်ဏအ်ဂှ် ဗီုလဵု ဆက်ဆောံ အကြာမၞိဟ်တအ် မပ္တံကဵု ပရေင်မဆေင်စပ် အကြာညးမွဲကုမွဲ (interpersonal relationships) ကေုာံ အရာမဒုင်ဒဝ်ဒဏ် လပါ်စိတ္တဗေဒ (psychological resilience)၊ အရာမဒုင်ဒဝ်ဒဏ် မဆေင်ကဵု သ္ၚိကၟိန် (family resilience) ကေုာံ ကဏ္ဍအရာတၞဟ်တအ်ရ။ အစာစိတ္တဗေဒတအ် သီုစွံအာရီု ပ္ဍဲစိုတ် အခိင်ကာလ အသညာကီုရ။
လညာတ်ပညာစိတ္တဗေဒဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် စကာ ပ္ဍဲအရာမလွဳ ဝါဒနာမဆေင်ကဵုစိုတ်ကီုလေဝ် ပရေင်ပညာစိုတ်ဂှ် နဒဒှ် ညံင်ဂွံကၠိုဟ်ကေတ် အကာဲအရာ ပြသၞာဂမၠိုင်တုဲ ညံင်ဂွံပသောင် ပြသၞာ မကတဵုဒှ် အကြာကောန်မၞိဟ်တအ်ဂှ်လေဝ် စကာဒၟံင် ဗွဲမလှဲလးရ။ ပညာစိတ္တဗေဒဂှ် နဒဒှ်ဒတုဲဖိုလ် ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ဂကောံမၞိဟ်မွဲဂှ် စကာကၠုင်ဒၟံင် နဒဒှ် အရာဟွံမဲ ဟွံတုဲမွဲရ။ ဒၞာဲမစကာ ပညာစိတ္တဗေဒဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲဒၞာဲမလွဳလွတ်၊ လွဳယဲ၊ အရာမကဵုကသပ်၊ ကေုာံ ပရေင်ဗတောန်လိက် ပ္ဍဲဘာတအ်ရ။ ပရေင်လ္ၚတ်သုတေသန သိပ္ပံ အရာမဆေင် ကုပရေင်ဗီုစိုတ် ကေုာံ ပြဝ မကတဵုဒှ်တအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် လ္ၚတ် ပ္ဍဲဗွိုင်တက္ကသိုလ် ဌာနစိတ္တဗေဒ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲ ဂကောံဗွိုင်တၠပညာ (မပ္တံ ကု ဘာဂဥုဲ၊ ရုင်ဂဥုဲတအ်)ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး စကာ ပ္ဍဲရုင်ကမၠောန်၊ ပ္ဍဲဂကောံ ကေုာံ ပ္ဍဲကဏ္ဍတၞဟ်။ မပတံ ကုဒၞာဲဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ဂကောံမၞိဟ် (human development) မပတံကဵု ဘာဗတောန်လိက်၊ လွဳလွတ်ကောန်ၚာ်၊ ရံင်စံင်မၞိဟ်ဗျုဗျု၊ ပရေင်ဝေင်ဓဝ်၊ ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ကေုာံ ပရေင်လိက်နေဝ်ပရိုင်တအ်ကီု သီုကဵု ပ္ဍဲအရာ မလ္ၚတ်မဆေင်ကဵု ဂဥုဲၜူမာဲ ကေုာံ ပ္ဍဲအရာမဒက်ခၞံ သၞောဝ်ဥပဒေတအ်ရ။
နိရုတ္တိ ကေုာံ ပွံက်
မအရေဝ် စိတ္တဗေဒ ဝွံ ဒှ်မအရေဝ် မကၠုင်နူပါဠိ မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ကွတ် မဆေင်ကဵု ပူမှ်/စိုတ်"၊ စိတ္တ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပူမှ် (ဝါ) စိုတ်။ ဗေဒ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ကွတ်၊ မတီ။ မအရေဝ်အင်္ဂလိက် psychology ဂှ် တမ်မူလ ကၠုင်နူ အရေဝ်ဂရိတ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပွမလ္ၚတ် ပရေင်စိုတ်၊ psyche ဟွံသေင်မ္ဂး ဝိညာဏ် soul (ψυχή psychē, "ယဝီု, ပုင်သၟူ, ဇဴ" တုဲ လဝ်ဂျဳ -λογία -logia, "မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပွမလ္ၚတ်" ဟွံသေင်မ္ဂး "လ္ၚတ်ဂၠာဲ")။
ဝင်
ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်တမၠာ မပ္တံကဵု အဳဂျေပ်၊ ဂရိတ်၊ ကြုက်၊ အိန္ဒိယ၊ ပါသဳတအ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် အဘိဓရ်မဆေင်ကဵုစိုတ်ရ။ ပ္ဍဲလိက်အဳဂျေပ် Ebers Papyrus ဂှ် ချူဗၟံက်လဝ် ပ္ဍဲစိုတ်ဍိုတ် ကေုာံ ယဲစိုတ် အစာဝင်တအ် ဟီု တၠပညာဒဿနဂရိတ် မပ္တံကဵု တလေသ် (Thales)၊ ပလေတဝ် (Plato) ကေုာံ အာရိသတဝ်လေတ် (Aristotle) (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲလိက် ''De Anima), ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ ဗီုစိုတ်မကၠောန်ကမၠောန်ရ။ ပ္ဍဲၜိုတ် ဘဳစဳ ၄ ဗွဝ်ကၠံဂှ် အစာရူပဗေဒဂရိတ် Hippocrates ချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူ စိုတ်ဟွံညိင်ဝတ် (mental disorders)ဂှ် ဒှ်ရူပဗေဒ လတူနူဟိုတ် မလောန်ၜက် နူသဘာဝဏီရ။
အရာမထိင်စိုတ် မဂဇအ်ဓရ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲအိန္ဒိယတမၠာ နူကဵုကွေတ်ဝါဒဟိန္ဒူရ။ အရာမၞုံကဵု စိုတ် ကေုာံ စေတသိက်/ဇဴစိုတ်တအ်ဂှ် ဒှ်တမ်အဓိက လညာတ်ဥပနိရှဒ် ရ။ လညာတ်အဘိဓရ်ဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု သာသၞာတမၠာ နူအိန္ဒိယဂမၠိုင်၊ ဟိန္ဒူ၊ ဂျိန်၊ ဗုဒ္ဓဘာသာတအ် လ္ၚတ်ဒ္ဂေတ်ဗက်ဒၟံင်အိုတ်ရ။
စိတ္တဗေဒ ခေတ်တၟိဏအ်ဂှ် စတမ်နူကဵု ကၞောတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ဟီုမာန်ရ။ စတမ်နူဂှ်တုဲ စိတ္တဗေဒဂှ် ကၠိုဟ်ကေတ် နဒဒှ် ကွတ်ပညာမွဲ ကေုာံ ကွတ်တၠပညာ သွက်ဂွံရပ်စပ် စကာမွဲရ။
စိတ္တဗေဒ နကဵုကွတ်သိပ္ပံဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု Wilhlem Wundt ဒၞာဲစမ်ၜတ် ပါ်ဓါတ် ပရေင်စိတ္တဗေဒ ပ္ဍဲကဵု Leipzig ဍုင်ဂျာမနဳ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၇၉ မဒှ်ဒၞာဲ မလ္ၚတ် မဆေင် ကုစိတ္တဗေဒတုဲ ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် လညာတ်တဳအဝ်ရဳ မဆေင်ကဵု စိတ္တဗေဒရ။ စိတ္တဗေဒ နဒဒှ် ကွတ်ပညာ (profession) မွဲဂှ် စတမ်နူ တၠပညာမဆေင်ကဵု ကတေင်အာရီု သဳမုန် ဖရေဒ် (Sigmund Freud) ညးမဒှ် ဂကူဂျူ ဍုင်ဂျာမနဳမွဲရ။ ညးဂှ် ဒှ်တၠပညာမလွဳယဲ မဆေင်ကဵု ကတေင်အာရီုမွဲတုဲ နူကဵု မလွဳမၞိဟ်ယဲ ကတေင်ဂြဲဂှ် ကၠောန်ပ ပရေင်စင်ခြင်စိတ္တ (psychoanalysis)တုဲ ဇၞော်မောဝ်တိုန် နဲကဲမလွဳယဲစိုတ် နကဵုမဟီုဓရီုကျာရ။
မဆေင်ကဵုဇဳဝဗေဒ
Psychologists generally consider the organism the basis of the mind, and therefore a vitally related area of study. Psychiatrists and neuropsychologists work at the interface of mind and body. Biological psychology, also known as physiological psychology, or neuropsychology is the study of the biological substrates of behavior and mental processes. Key research topics in this field include comparative psychology, which studies humans in relation to other animals, and perception which involves the physical mechanics of sensation as well as neural and mental processing. For centuries, a leading question in biological psychology has been whether and how mental functions might be localized in the brain. From Phineas Gage to H.M. and Clive Wearing, individual people with mental issues traceable to physical damage have inspired new discoveries in this area. Modern neuropsychology could be said to originate in the 1870s, when in France Paul Broca traced production of speech to the left frontal gyrus, thereby also demonstrating hemispheric lateralization of brain function. Soon after, Carl Wernicke identified a related area necessary for the understanding of speech.
The contemporary field of behavioral neuroscience focuses on physical causes underpinning behavior. For example, physiological psychologists use animal models, typically rats, to study the neural, genetic, and cellular mechanisms that underlie specific behaviors such as learning and memory and fear responses. Cognitive neuroscientists investigate the neural correlates of psychological processes in humans using neural imaging tools, and neuropsychologists conduct psychological assessments to determine, for instance, specific aspects and extent of cognitive deficit caused by brain damage or disease. The biopsychosocial model is an integrated perspective toward understanding consciousness, behavior, and social interaction. It assumes that any given behavior or mental process affects and is affected by dynamically interrelated biological, psychological, and social factors.
Evolutionary psychology examines cognition and personality traits from an evolutionary perspective. This perspective suggests that psychological adaptations evolved to solve recurrent problems in human ancestral environments. Evolutionary psychology offers complementary explanations for the mostly proximate or developmental explanations developed by other areas of psychology: that is, it focuses mostly on ultimate or "why?" questions, rather than proximate or "how?" questions. "How?" questions are more directly tackled by behavioral genetics research, which aims to understand how genes and environment impact behavior.
The search for biological origins of psychological phenomena has long involved debates about the importance of race, and especially the relationship between race and intelligence. The idea of white supremacy and indeed the modern concept of race itself arose during the process of world conquest by Europeans. Carl von Linnaeus's four-fold classification of humans classifies Europeans as intelligent and severe, Americans as contented and free, Asians as ritualistic, and Africans as lazy and capricious. Race was also used to justify the construction of socially specific mental disorders such as drapetomania and dysaesthesia aethiopica—the behavior of uncooperative African slaves. After the creation of experimental psychology, "ethnical psychology" emerged as a subdiscipline, based on the assumption that studying primitive races would provide an important link between animal behavior and the psychology of more evolved humans.
ယဲကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ် ၂၀၁၉
ယဲကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ် (ကဝ်ဝိဒ်-၁၉) (Coronavirus disease 2019 (COVID-19)) ဝွံ ဒှ်ယဲကၞာန် ဟိုတ်နူကဵု (SARS-CoV-2). ယဲဏအ်ဂှ် ဗွဲကိုပ်ကၠာ ဂွံတီကေတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ ပ္ဍဲဝူဟာန်၊ ဍုင်ဇၞော် တွဵုရးဟူဗေ၊ ဍုင်ကြုက်တုဲ နူဂှ် ကၠောအ်ကၞာန်အာ အလုံလိုက်တုဲ ဒှ်အာ ၂၀၁၉-၂၀ ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ် ကပ်ယဲ (2019–20 coronavirus pandemic)ရ။ လက်သန်ယဲ ၜိုတ်မတီစၟတ်သမ္တီလဝ် လၟုဟ်မ္ဂး ဇကုကတဴ၊ ခဍက် ကေုာံ ယီုဂြက်။ ဂိဇကုဇကောဝ် (Muscle pain)၊ လှေဟ် တိတ် (sputum production)၊ ဂၞဴလီု ( diarrhea)၊ ကအ်ဂိ (sore throat) ကေုာံ ကအ်လီု (loss of taste) ကေုာံ/ဟွံသေင်မ္ဂး မုဟ်လီု (loss of smell) တအ်ဂှ်လေဝ် ဒှ်လက်သန်ယဲဏအ် နွံကီုရ။   မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင်တအ်ဂှ် လက်သန်ယဲ ဆညိညဟေင်ထ္ၜးတုဲ ညးလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု ယဲကသအ် (ယီုဟွံဂွံ) (pneumonia) ကေုာံ ယဲအဝဲခန္ဓအပ္ဍဲ-နာနာ သရိုဟ်လီု  (multi-organ failure)။ စဵုကဵု ၂၅ မာတ် ၂၀၂၀ လၟိဟ် ဂမ္စိုတ် ညးမဒှ်ယဲဏအ်ဂှ် ဒှ် ၄.၅ တၟအ်ကၠံ (ပ္ဍဲမၞိဟ် မဒှ်ယဲဏအ် ကၠံတၠဂှ် မၞိဟ် ပန်ကဝက်တၠ ဒးချိုတ်)၊ ဆဂး နူကဵု ၀.၂ တၟအ်ကၠံ စဵုကဵု ၁၅ တၟအ်ကၠံ ဒှ်မာန်ရ။ တန်တဴဒၟံင်ကဵု အာယုက် ကေုာံ ပရေင်ထတ်ယုက် ညးကမၠောအ်ယဲတအ်ရ။ အာယုက်ဍောတ်၊ ပရေင်ထတ်ယုက်ခိုဟ်မ္ဂး ဂွံဗၠးဂှ် အခေါင်နွံဂၠိုင်ရ။
ဝဳရုသ်ဏအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ကၠောအ်ကၞာန် ဟိုတ်နူကဵု စုက်လုက်ကြပ်ပ် နူကဵု ထၞဟ်ပၞောက်ယဝီု (respiratory droplets) ကာလမၞိဟ်မနွံကဵုယဲ ထအဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကသိုဟ်။ ထၞဟ်တအ်ဂှ် ဍောတ်သောဲ ရံင်ကဵုမတ် ဆဵုကေတ် ဟွံမာန်ကီုလေဝ် ဝဳရုသ်ဗွဲမဂၠိုင် နွံမာန်ရ။ ထၞဟ်ပၞောက်ယဝီုဂှ် ကာလမယီုကျာလေဝ် တိတ်ဒၟံင်ကီုရ၊ ဆဂး ထၞဟ်(ဝဳရုသ်)တအ် ဍေဟ် ဟွံပြးတိတ်အာ အပ္ဍဲကဵုကျာရ။ နကဵု မရပ်ဒး မုက်ညးမနွံကဵုယဲတအ်တုဲ နကဵုတဲဂှ် ဇကုကလေင်ရပ် မုက်ဇကုမ္ဂးလေဝ် ယဲကၠောအ်မာန်ကီုရ။ အခိင်မၞိဟ်ယဲ မနွံကဵု လက်သန်ယဲဂှ် ကၠောအ်လောဲသွာကီုလေဝ်၊ အခိင်မနွံကဵု ဝဳရုသ် မဟွံထ္ၜး လက်သန်ယဲဏီဂှ်လေဝ် ကၠောအ်မာန်ကီုရ။ ဝဳရုသ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဗလးမုက်မွဲမွဲ စဵုကဵု ပွိုင် ၇၂ နာဍဳ ဂျိုင်မာန်ရ။ အခိင်ကာလ နူစ မဒးဒုင်ကၠောအ် စဵုကဵု လက်သန်ယဲမံက်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် နွံ အကြာ ၜါတ္ၚဲ ကဵု ၁၄ တ္ၚဲ၊ ဗွဲသၟဟ်မ္ဂး နွံ ၅ တ္ၚဲရ။ နဲကဲ မစမ်ၜတ်ယဲ သွက်ဂွံတီကေတ် ယဲဏအ်မာန်ဂှ် စကာ နကဵု နဲကဲ reverse transcription polymerase chain reaction (rRT-PCR) နူကဵု ဍာ်မုဟ် ဍာ်ပါင်ရ။ နကဵု နဲကဲ မဗှ်သကေန် ပ္ဍဲကဵု ကသအ်မၞိဟ်ယဲလေဝ် ဂွံတီကေတ် ယဲဏအ်မာန်ကီုရ။
နဲကဲ မကဵုလဝ်သမ္တီ သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ညံင်ယဲဟွံကၠောအ်ဂှ် ကြာတ်တဲ၊ လ္ပမံင်ကြပ်ပ် ရေင်သကအ် (ဗွဲတၟေင် ကုမၞိဟ် မနွံကဵု ဝဳရုသ်တအ်ဂှ် ဒးဝေင်ပါဲ မံင်သ္ၚောဲသ္ၚောဲ၊ ကာလခ္ဍက်၊ ထအဟ်မ္ဂး ကၟာတ် နကဵု စက္ခောတိသ်ရှူ ဟွံသေင်မ္ဂး ယာတ်၊ တဲဟွံဂွံကြာတ်လဝ်ဏီဂှ် စွံသ္ၚောဲသ္ၚောဲ ကုမုက်။ စကာ ဂရုပ်မုက် (ယာတ်ကၟာတ်ပါင်) ဂှ် ပ္ဍဲဌာနအဝဵုအသဳ ပရေင်ထတ်ယုက် ဍုင်လ္ၚဵုတအ် ကဵုစကာတုဲ ဍုင်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် သွက်ညးယဲ ကေုာံ ညးသံသယယဲ ကေုာံ ကောန်ကမၠောန် ပရေင်ထတ်ယုက်တအ်ဟေင် စကာရ။ ဂဥုဲဝက်သေန် (ဂဥုဲစဵုဒၞာ) ကေုာံ ဂဥုဲဂစိုတ်ဝဳရုသ် သွက်ဂွံလွဳ ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ဂှ် ဟွံမဲဏီရ။ လွဳလွတ်ဒၟံင် နကဵုလက်သန်ယဲ ညံင်မၞိဟ်ယဲ ဂွံမံင်လောဲတုဲ နကဵုဒြဟတ်ဒုင်ဗတဝ် မၞိဟ်ယဲဂှ် ညံင်ဂွံဗၠးအာ ကေတ်တ်ဟေင်ရ။
ဂကောံပရေင်ထတ်ယုက် ဂၠးကဝ် (WHO) လလောင်တြးလဝ် ဒဒှ်ရ ၂၀၁၉-၂၀ ယဲကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ် ဂှ် ဒှ်ယဲမဒှ်ဓဝိင် ဍုင်နာနာ ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန် Public Health Emergency of International Concern (PHEIC) ပ္ဍဲကဵု ၃၀ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၂၀ ဂှ်၊  နူဂှ် နဒဒှ် ယဲကပ် (pandemic) ပ္ဍဲကဵု ၁၁ မာတ် ၂၀၂၀။ ယဲဝွံ ကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု တိုက် ၆ မဒှ် ဒေသ မပါ်လဝ် နကဵု ဂကောံပရေင်ထတ်ယုက်ဂၠးကဝ်ဂှ်ရ။
အကာဲအရာ ကေုာံ လက်သန်ယဲ
ကုညးမဒးဒုင်ကၠောအ် ကုဝဳရုသ်ဏအ်မ္ဂး လက်သန်ယဲ ကတဵုဒှ် ညံင်ရဴ ညးမဒှ် ယဲချာမ်၊ ဗီုကဵု ဇကုကတဴ၊ ခ္ဍက်၊ ဒြဟတ်အိုတ် ကေုာံ ယီုဝါတ်ရ။  လက်သန်ယဲ မကတဵုဒှ် မွဲတဲဓဝ် မကော်ဂး (Emergency symptoms) မပ္တံကဵု ပွမယီုဝါတ်၊ သြိုဟ်ဂိ ဟွံဒေါအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒုင်စသိုင် ဖဍိုက်လဝ် ပ္ဍဲသြိုဟ်၊ ကွာ်ဝါတ်၊ ကေုာံ မုက် ကေုာံ သၟောန်ပါင်သ္ၚေက် (bluish face or lips) ယဝ်ရ လက်သန်ဗီုဏအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်မ္ဂး ညံင်ဂွံဂွံလွဳဗွဲမပြဟ်ဂှ် ကဵုလဝ် ဓဝ်သတိရ။ ပါဲနူ လက်သန်ယဲ မဆေင်ကဵု ယဝီုတုဲ ဗီုကဵု ချာမ်၊ ခၟောဝ်ဓဇူ ဟွံသေင်မ္ဂး ကအ်ဂိတအ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ။ လက်သန်ယဲ မပ္တံကဵု စံင်ပရံင် ပေင်သြိုဟ် ကေုာံ ဂၞဴအာတအ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် နကဵုတၟအ်ကၠံ ညိညကီုရ။  မၞိဟ်ယဲလ္ၚဵု ပ္ဍဲဍုင်ကြုက် စဒှ် မပ္တံကဵု သြိုဟ်ဂြက် (chest tightness) ကေုာံ ခတဝ် ပ္ဍဲကဵုသြိုဟ်တအ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ။ မုဟ်လီု (ဟွံဂွံသၟူ) Anosmia (loss of the sense of smell) ကေုာံ ကအ်လီု (ဟွံဂွံရှ်) dysgeusia (distortion of the sense of taste) တအ်ဂှ်လေဝ် နွံကီုရ။ ဗွဲတၟေင် ကုညး မဟွံထ္ၜး လက်သန်ယဲတၞဟ်တအ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။  ပ္ဍဲကဵု မၞိဟ်လ္ၚဵုဂှ် ယဲဂှ် ဒှ်အာယဲကသအ် (pneumonia)၊ ယဲအဝဲခန္ဓအပ္ဍဲ သရိုဟ်လီုတုဲ ချိုတ် (လဝုဲ)ဂှ်ရ။
ယဲ
ယဲဏအ်ဂှ် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ဝဳရုသ်မပကဵု ညံင်ဂွံဒှ်ယဲ ဂၠံင်ကျာယဝီု ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ၂ (SARS-CoV-2)၊ ဗွဲကိုပ်ကၠာဂှ် ကော်စ နဝ်ဝေလ် ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ်(2019-nCoV)။ ဝဳရုသ်ဂှ် ကၠောအ် အကြာ မၞိဟ်ကဵုမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် နူကဵု ထၞဟ်ယဝီု မတိတ်ကၠုင် နူကဵု ခဍက် ကေုာံ ထအဟ် ရ။ လလအ် ဂလိုင်လဵု ဝဳရုသ်ဂှ် ဂျိုင်တန်တဴမာန်ဂှ် လ္ၚတ်တုဲ ဂွံဆဵုကေတ် နာနာသာ်၊ တန်တဴကဵု ဒၞာဲဂမၠိုင်ရ။ ဝဳရုသ်ဂှ် လတူ ဗရိုတ် မ္ဂး ဂျိုင်မာန် စဵုကဵု ပွိုင် ၄ နာဍဳ၊ လတူစက္ခောတအ်ဂှ် ၂၄ နာဍဳ၊ လတူပသဲ မဟွံမဲကုနှိင်ဂှ် ၇၂ နာဍဳ၊ လတူပလာသတေတ်ဂှ် ၇၂ နာဍဳ။ ဆဂး အရာဝွံ စဵုကဵု ၁၀၀% ပဒတန် ဟွံဂွံ တန်တဴဒၟံင် ဗလးမုက် အရပ်အရာတအ်ဂှ်ရ။(limit of detection was 3.33×100.5 TCID50 per liter of air for aerosols, 100.5 TCID50 per milliliter of medium for plastic, steel, and cardboard, and 101.5 TCID50 per milliliter of medium for copper). ဗွဲသၟဟ် လလအ် ဝဳရုသ်မဂျိုင်တန်တဴမာန် နကဵု Bayesian regression model မ္ဂး ဟီုလဝ် လတူဗရိုတ်မ္ဂး စဵုကဵု ၁၈ နာဍဳ၊ လတူစက္ခော ၅၅ နာဍဳ၊ လတူပသဲ ဟွံမဲကဵုနှိင်ဂှ် ၉၀ နာဍဳတုဲ ပ္ဍဲပလာသတေတ်ဂှ် စဵုကဵု ၁၀၀ နာဍဳပြင်င်ဂှ် ဝဳရုသ်တအ် ဂျိုင်တန်တဴမာန်ဒၟံင်ရ။ တုဲပၠန် ဝဳရုသ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵုကျာ သွဝ်အာ သွဝ်ကၠုင် စဵုကဵု ပွိုင် ၃ နာဍဳ ဂျိုင်တန်တဴမာန်ဏီရ။ ဝဳရုသ်ဂှ် သီုဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု အသုဘ (အိက်) ကေုာံ မဒးဒုင်ကၠောအ် နူကဵု အိက်မွဲကဆံင်ဂှ်လေဝ် နွံကီုရ။ ဥပမာ မၞိဟ်မွဲ လုပ်သ္ၚိဍာ်တုဲ ကြာတ်တဲ ဟွံအး၊ နကဵုတဲကၠိကၠိဂှ် အာရပ်တဲတြင်၊ ညးတၞဟ်မွဲ လုပ်သ္ၚိဍာ် ရပ်တဲတြင်ဂှ်မ္ဂး ဝဳရုသ် ကၠောအ်စိုပ် မၞိဟ်ဂှ်ရ။
အဝဲခန္ဓ ကသအ်ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲ မဒးဒုင်ဒှ်ယဲ နကဵုယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ဂၠိုင်အိုတ်ရ။ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ဝဳရုသ်ဂှ် လုပ်စိုပ် စောဲစပ် ပ္ဍဲကဵု ကလာပ်ရုပ် နကဵု အေန်ဇြောမ် (enzyme ACE2) မဒှ်ကလာပ်ရုပ် ဂကူ (type II alveolar cells) မနွံဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ကသအ်ရ။ ဝဳရုသ်ဂှ် ဍေဟ်စကာ ဂလူဂေါတ်ပရဝ်တေန် (glycoprotein) မကော်ဂး "ဇလ spike" သွက်ဂွံဆက်ကဵု ACE2 တုဲ ဂွံလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲကဵု ကလာပ်ရုပ်ရ။ ဝဳရုသ် လုပ်စိုပ် ပ္ဍဲကလာပ်ရုပ်တုဲ ဍေဟ်ကေတ် ရုပ်စန် ပ္ဍဲကလာပ်ရုပ်ဂှ်တုဲ ဍေဟ်ဂလိုင်ပတိုန်မဍေဟ်ရ။ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် ဝဳရုသ်ဂှ် နကဵု အလဵုဇကုဍေဟ် ဍေဟ်ကၠောန်ပ္တိတ် ကောန်ဍေဟ် ဟွံဂွံရ။ ဍေဟ် ဒးပံင် ဒးကေတ် ရုပ်စန် နူကလာပ်ရုပ် သတ်မွဲမွဲတုဲဟေင် ဍေဟ် ဗဒှ်ပတိုန် ကောန်/ဝဳရုသ်တၟိဂွံမာန်ရ။ ရုပ်စန်ဂှ် ဍေဟ်ကေတ်ထောအ်တုဲ ကလာပ်ရုပ်ဂှ်လီုအာရ။ ဝဳရုသ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် မကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကလာပ်ရုပ်ဂှ် လုပ်စိုပ် ကလာပ်ရုပ်တၞဟ်တအ်ပၠန်တုဲ ကၞောတ်တဲ အလုံမွဲ အဝဲခန္ဓဂှ် ဒးသရိုဟ်လီုအာတုဲ မၞိဟ်ဂှ်လေဝ် ဒးစုတိချိုတ် နကဵုဝဳရုသ်ဏအ်ရ။
ဝဳရုသ်ဂှ် သီုကဵု ပလီုအဝဲခန္ဓဂၞဴကီုရ။ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ACE2 ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ကလာပ်ရုပ် ကလေန်ထိုင်စၞ၊ ကြုတ် ကေုာံ ကြုတ်ဇၞော်လေဝ် နွံကောံဂၠိုင်ဒၟံင်ကီုရ။ ပ္ဍဲကဵု အိက် မၞိဟ်မဒှ်ယဲဏအ် ၅၃%ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဝဳရုသ်ဏအ်၊ နူကဵု ဍာ်မုဟ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဂၠိုင်နူကဵု ဍာ်ပါင်ရ။ ဝဳရုသ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု အိက် နူ ၁ စဵုကဵု ၁၂ တ္ၚဲ ကေုာံ မၞိဟ်ယဲ ၁၇%ဂှ် ၜိုန်ရ ပ္ဍဲကျာယဝီုဂှ် ခိုဟ်အာရကီုလေဝ် ပ္ဍဲကဵု ထိုင်စၞဂှ် ဆက်သှ်ေနွံဒၟံင်ဏီဖိုဟ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်မစဒှ်မ္ဂး ဝဳရုသ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် နူကဵုဍာ်မုဟ်ဂၠိုင် နူကဵု ဍာ်ပါင်၊ ယဲလအ်ညိမ္ဂး ဝဳရုသ် ပ္ဍဲဍာ်ပါင်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဂၠိုင်နူ ပ္ဍဲမုဟ်ရ။
ဗမံက်ထ္ၜးယဲ
နဲကဲစမ်ယဲ မပတိတ် နူကဵု ရုင်ဂဥုဲတက္ကသိုလ်ဝူဟာန် ဇဟံင်နာန် (Zhongnan Hospital of Wuhan University ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုလက်သန်ယဲ အောန်အိုတ် နွံၜါ ဇကုကတဴ၊ ယီုဝါတ်၊ ဒြဟတ်ဆီအောန်စှ်ေ မွဲတဲဓဝ်ရ။
စဵုဒၞာ
thumb|ဗမံက်ထ္ၜး ဗီု ညံင်ယဲဟွံဂွံကၠောအ်ကၞာန် ဗွဲမပြဟ်မွဲတဲဓဝ်၊ ဖန်ညံင်ယဲ ဂွံကၠောအ်ကၞာန် သိုက်က် လအ်လအ် ကာလဂှ်မ္ဂး နူကဵု ဌာနပရေင်ထတ်ယုက် ဂွံရပ်စပ် လွဳလွတ်ဂွံဂတာပ်၊ ဂွံလွဳလွတ်မာန်။
တၠပညာ မဆေင်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက်တအ် ဒုင်သဇိုင် ကုဗီုကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ် မဂျိုင်တန်တဴမာန်၊ ဗီုမပြးတိတ် နူကဵု ခန္ဓမၞိဟ်မဒှ်ယဲတအ်တုဲ ဟီုလဝ် နဲကဲ သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ညံင်ယဲဟွံဂွံကၠောအ်ဂၠိုင်င်ရ။ ညးမဒှ်ဒၟံင်ယဲဏအ် (အလဵုဇကု ဟွံတီဏီလေဝ်နွံ) ဂှ် ဝဳရုသ် နူကဵု ခန္ဓညးဂှ် နူကဵု မုဟ်၊ ပါင်၊ ဝစ္စမက် မွဲကဆံင် တိတ်ကၠုင်မ္ၚးမာန်ရ။ နကဵုမၞိဟ်ယဲဂှ် အရာမရပ်မုဟ် ရပ်ပါင် ပတုဲကိစ္စ မဆေင်ကဵု ဝစ္စမက် (မပတံ ဗိုင်အိက်) တအ်ဂှ် ဒးကၠောန်ပ နကဵုတဲဖအိုတ်ရ။ နူကဵု တဲဂှ် အာရပ်ကပေါတ်အရပ်အရာတၞဟ်၊ ကပေါတ်ဂှ် ညးမွဲသအာင် အာရပ်ဒးကီု၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဆက်တဲ ကုညးမွဲသအာင်မ္ဂး ဝဳရုသ် နူကဵုတဲညးဂှ် စၠောအ်ပရးဏာ ပ္ဍဲတဲမၞိဟ်မွဲသအာင်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဝဳရုသ် မတိတ်နူ မၞိဟ်ယဲမွဲမွဲဂှ် အာဒတုံပြဟ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲလတူ ကပေါတ်အရပ်မွဲမွဲတုဲ မၞိဟ်တၞဟ်မွဲ ကၠုင်ရပ်ဒး ကပေါတ်ဂှ်မ္ဂးလေဝ် ဝဳရုသ်ဂှ် ကၠောအ်စိုပ် ပ္ဍဲမၞိဟ်မရပ်ကပေါတ်ဂှ်ရ။ တုဲပၠန် ဝဳရုသ်ဂှ် ဍေဟ်တအ် နွံကဵု ခၞောက်တုဲ ခၞောက်ဍေဟ်ဂှ် ဒးဍာ်သာပ်ပျာမ္ဂး ထကးလီုတုဲ ချိုတ်မာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးကဵုပညာ နဲစဵုဒၞာဂှ် ဒှ်နဲကြာတ်တဲရ။ ကြာတ်တဲပၠန်ရ သာပ်ပျာဂွံကၠောအ် ဂွံလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲစက်တဲတအ်မာန်ဂှ် ဒးပေါတ် အောန်အိုတ် လလအ် ၂၀ စက္ကရ။ တဲဇကုမရပ်လဝ် ကပေါတ်အရပ်အရာမွဲမွဲ၊ မရပ်လဝ် မၞိဟ်တၞဟ်သအာင်မွဲမွဲဂှ် ကိုပ်ကၠာဇကု ဟွံဂွံကြာတ်ဏီ လ္ပရပ်မုက်မတ်ဇကု မဒှ်ဒၞာဲ တြင်မလုပ်ကဵု ခန္ဓကာယဇကုညိဂှ် ကဵုလဝ်သတိရ။ တုဲပၠန် ဇၟာပ်မၞိဟ်ဂှ် ဇကုဒးဒုင်ကၠောအ်လဝ် ယဲရဟာ ဇကုဟွံဒးဏီဟာဂှ် လဝုဲဂှ် တီကေတ်ဟွံမာန်၊ အခိင်လဒပ် ဝဳရုသ် ပ္ဍဲခန္ဓကာယဇကုဂှ် နွံစဵုကဵု ၁၄ တ္ၚဲဂှ်ရ ကာလဇကုခဍက် ဟွံသေင်မ္ဂး ထအဟ်မ္ဂး တၞဟ်န ဝဳရုသ် နူဇကု ဟွံဂွံပြးတိတ်အာမ္ၚးဇကုတုဲ ဇကုဒးကၟာတ်ပါင် ကၟာတ်မုဟ်ဇကု နကဵု စက္ခောတိသ်ရှူ ရ။ ယဝ်ရ ဇကုခဍက်/ထအဟ်စုတ် ပ္ဍဲတဲဇကုမ္ဂး ဗွဲမပြဟ် ဇကုဒးအာကြာတ်ထောအ်တဲဇကုရ။
တင်စဵုဒၞာမွဲပၠန်ဂှ် ဒှ်တင်မပရးမၞိဟ်တုဲမံင်စံင်အာကၠုင်ရ။ မၞိဟ်မနွံကဵု ဝဳရုသ်မွဲမွဲ ကာလမၞိဟ်ဂှ် ထအဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ခဍက်မ္ဂး ဝဳရုသ်နူမၞိဟ်ဂှ် နကဵုအသိင်ကျာမုဟ် ကျာပါင်မၞိဟ်ဂှ် ပရးဗစိုပ်ဏာ ဝဳရုသ် မ္ၚးရ။ ယဝ်ရ မံင်ကြပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ်မ္ဂး ဝဳရုသ်မစိုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကျာဂှ် ညးတၞဟ်မွဲသအာင် ယီုပၠုပ် ဝဳရုသ်ဂှ်တုဲ ဝဳရုသ်လုပ်စိုပ်အာ ပ္ဍဲခန္ဓမၞိဟ်ဂှ်မာန်ရ။ ဝဳရုသ်ဂှ် ပ္ဍဲကျာ စဵုကဵု ပွိုင် ၄ နာဍဳ ဍေဟ်ဂျိုင်တန်တဴမာန်ဒၟံင်ရ။ တုဲပၠန် ဝဳရုသ်ဂှ် နူကဵု ကျာယဝီု မၞိဟ်မနွံကဵု ဝဳရုသ်ဂှ်လေဝ် ပြးပ္တိတ်မ္ၚးကီုရ။ ရံင်ကဵု တင်ဏအ်တုဲ ညးတအ် ကဵုလဝ် သမ္တီ ညးမွဲကုမွဲ ယဝ်ရ မံင်ခြာမွဲမဳတာကဵု ၜါမဳတာမ္ဂး ဝဳရုသ် မတိတ် နူကျာယဝီုဂှ် ကၠောအ်စိုပ် ဟွံမာန်ရ။ ရံင်ကဵု တင်ဏအ်တုဲ ညးတအ် ကဵုလဝ် သမ္တီ ညးမွဲကုမွဲ ယဝ်ရ မံင်ခြာ ၜိုတ် ၆ ပေ (ၜိုတ် ၁.၈ မဳတာ)မ္ဂး ဝဳရုသ် မတိတ် နူကျာယဝီုဂှ် ကၠောအ်စိုပ် ဟွံမာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဒၞာဲမၞိဟ်ဂၠိုင်င် မကောံဒၟံင် ဗီုကဵု ဘာဗတောန်လိက်၊ ရုင်ကမၠောန်၊ ဇြပ်ဇၞူ၊ ဒၞာဲမကောံအာကၠုင်ဂၠိုင် မပ္တံကဵု ကၠအ်ပ္ကဴ၊ တိုက်ရံင်လိက်၊ ဘာကျာ်တအ်ဂှ် ဒးဝေင်ပါဲရ။ ဂဥုဲစဵုဒၞာ ဝဳရုသ် SARS-CoV-2 ဏအ်ဂှ် ဆိင်ကေတ်မ္ဂး ပြဟ်အိုတ် သၞာံ ၂၀၂၁ တေအ်မ္ဂး ကလိဂွံမာန်ရောင်တုဲ ပရေင်စဵုဒၞာ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုနဲကဲ ညံင်ဂွံလဇုဲလဇဖျေဟ်အခိင်တုဲ ဖန်ဒၟံင်ရ။ စၞးမကဵုဒှ် ယဲဏအ် မွဲတဲဓဝ် လၟိဟ်မၞိဟ်ဂၠိုင်င် ရုင်ဂဥုဲရပ်စပ် လွဳဗက်ဟွံဂတာပ်ဂှ် ကဵုဒှ် သိုက်က် ညံင်ရုင်ဂဥုဲ ဂွံလွဳဗက်ဂတာပ်ရ။ တုဲပၠန် ဒၞာဲမဒှ်လဝ်တုဲတအ်ဂှ် ညံင်ဟွံကလေင် မံက်ကတဵုကၠုင် မွဲဝါပၠန်ဂှ်လေဝ် စဵုဒၞာဝေင်ပါဲရ။ ပွမလဇုဲလဇ ညံင်မၞိဟ်ဟွံဂွံဒှ် မွဲတဲဓဝ်ဂၠိုင်င်ဂှ် တၞဟ်နရုင်ဂဥုဲ ဂွံရပ်စပ်မာန်ကီု သီုကဵု မင်လဇုဲ စဵုကဵု ဂဥုဲစဵုဒၞာ ဂွံတိတ်ရ။
နဲကဲစဵုဒၞာ ဝေင်ပါဲဂှ် နကဵု ဂကောံပရေင်ထတ်ယုက်ဂၠးကဝ (WHO) ဟီုလဝ် သွက်မၞိဟ်ခ္ဍက်၊ ထအဟ် ကေုာံ မၞိဟ်မလွဳလွတ်ယဲ ကုညးသံသယယဲ ဗီုကဵု အစာဂဥုဲတအ်မ္ဂး ဒးစုတ် ဂရုပ်ပါင် (ယာတ်ကၟာတ်ပါင်)ရ။ ဍုင်လ္ၚဵု နူကဵု ဌာနပရေင်ထတ်ယုက် ဇၟာပ်မၞိဟ်တိတ်မ္ၚးမ္ဂး ဒးစုတ် ဂရုပ်ပါင်ရ။ ဗွဲတၟေင် ဍုင်ကြုက် ဟံင်ကံင် ကေုာံ ဍုင်သေံ တအ်ရ။ ဂရုပ်မုက် ဂွံရုမ်ဂပ်မာန်ဂှ် နကဵု ဂကောံပရေင်ထတ်ယုက်ဂၠးတိ ဟီု ရုင်ကမၠောန်မကၠောန်ပတိတ် ဂရုပ်မုက်တအ် ဒးကၠောန်ဂလိုင်ပတိုန် ၄၀% ရ။ ဟိုတ်နူယဲဏအ်တုဲ ၚုဟ်ဂရုပ်မုက်ဂှ် ဍင်တိုန် ၆ ဆ၊ တုဲပၠန် ကပေါတ်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဍာ်ဒကေဝ်ဟွံစိုပ်ရ။ ၜိုန်ရ ဂရုပ်မုက်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ကၠောန်လဝ် ဍာ်ဒကေဝ်ဟွံစိုပ် ဝဳရုသ် လုပ်တတ်စိုပ်မာန်ဒၟံင်ကီုလေဝ် တၠပညာ ပရေင်ထတ်ယုက် လ္ၚဵုတအ် ဟီု စုတ်ဂရုပ်မုက်ဂှ် ဖန်ကဵု ညံင်မၞိဟ်တအ် ဟွံဂွံရပ်မုက်ညးတအ် တိုက်က်ရိုက်က်တုဲ ဒှ်ဂုဏ်ဖိုဟ် လပါ်ခိုဟ်မွဲရ။
ကုညးမဒှ် ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ဟွံသေင်မ္ဂး ကုညးမထေင်ကေတ် ဇကုဒးဒုင်ကၠောအ်လဝ် နကဵုဝဳရုသ်တအ်ဂှ် နူကဵု ဌာနပရေင်ထတ်ယုက် ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ဟီုလဝ် လ္ပတိတ်မ္ၚး မံင်ပ္ဍဲသ္ၚိဇကု၊ ကိုပ်ကၠာ ဇကုဟွံအာ ရုင်ဂဥုဲမ္ဂး ဇကုဒးကဵုပရိုင်ဆက်ဖုန်ကၠာ၊ ကာလဇကုအာမ္ဂး စကာဂရုပ်ပါင်၊ ဍုင်လ္ၚဵုမ္ဂး ဒံက်တာကၠုင်လွဳ ပ္ဍဲသ္ၚိရ။ ကာလမၞိဟ်ဂှ် ယဲက္ဍင် ဒးစကာကိရိယာတၟေင်မ္ဂး ကဵုတိုန်မံင် ပ္ဍဲရုင်ဂဥုဲရ။ အရာဏအ် ဍုင်မွဲကုမွဲ ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။
Management
thumb|Four steps to putting on personal protective equipment
နိဿဲ
[[Category:]]
မၞိဟ်ဆာန်ကမၠောန်
လိက်အုပ်ဗဂဵုလဟဵုဘဝ ကေုာံၚုဟ်မးမၞိဟ်
ပွမကၠောန်ကမၠောန်ဟီုမ္ဂးဂှ်တှ်ေ ဒှ်တဴၚုဟ်မးဇၞော်အိုတ်သွက်ဘဝမွဲနကဵုဂၠံင်ဍာန်တပ်အးမွဲတၞုင်မၞုံကဵုဓရ်၊
ကမၠောန်ဟီုမ္ဂးဂှ်ဘဝ ဘဝဂှ်လေဝ်ကမၠောန်မွဲတုဲ ဗစိုပ်ဏာကဵုပိုဲတံဂွံဆဵုကေတ်တသိုက်ရ၊ ကၠောန်ကမၠောန်ကဵုမိပ် မိပ်ညိအဴပ္ဍဲအရာကၠောန်ကမၠောန်အိုတ်ညိ။
စလုပ်ဗှ်ဖျုန်လိက်အုပ်အိုတ်စိုအ် −− (မၞိဟ်ဆာန်ကမၠောန်)
(ပွမကၠောန်ကမၠောန်ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်တဴၚုဟ်မဇၞော်အိုတ်သွက်ဘဝမွဲဏောင်)
ကဵုဂွံဍိုက်ပေင်ကဵုဓရ်သီုကဵုညးဖ္အိုတ်ညိအဴကောန်ဂကူမန်တံ၊  လိက်အုပ်ဏံမွဲဍောတ်ဝွံ ဟီုလဴစိုပ်အာသီုကဵုဓရ်ပါနွံဒၟံင်ညိညတုဲ ဒှ်အရာဒးသုင်စောဲပ္ဍဲအရာမကၠောန်ကမၠောန်ခိုဟ်မွဲကီု  ဂွံကတဵုဒှ်ကၠုင်အရာမိပ်မိပ်မွဲကီု၊ ဂွံဗဒှ်ကဵုတသိုက်စိုတ်ပိုဲဏံမာန်ရ၊ ပိုဲတံညးဂမၠိုင်လေဝ်  ပွမဒးကၠောန်တဴကမၠောန်ဟီုမ္ဂးဂှ်တှ်ေ သွက်သ္ဂောံဂွံမင်မွဲလွဳပရာအာဘဝပိုဲတံသီုညးဖ္အိုတ်မာန်တုဲ ညံင်ဟွံဂွံဒးဒှ်ဒဒိုက်စိုတ်ပ္ဍဲအရာအဃောကၠောန်တဴဒၟံင်ကမၠောန်ဂှ်မာန်ကီု၊  ဟိုတ်ဖဵုပ္ဍဲလိက်အုပ်ဏံ ဗဒှ်သောင်ကလးလဴဏာကဵုသောင်သောင် ဟွံမွယ်ကဵုနဲကဲပၞုက်တၟာမလ္ၚဴတုဲ တ္ၚဲဏံချူစုတ်စွံလဝ်ပ္ဍဲလိက်အုပ်ဏံဗွဲက္ဍန်က္ဍန်ကီုရ။
ဘဝမၞိဟ်ကၠောန်ကမၠောန်
ဘဝမၞိဟ်မကၠောန်ကမၠောန်တံဂှ် ဟွံတန်ဒှ်ကဵုကမၠောန်ဂှ်မိပ်တုဲမှဒးကၠောန်အာ၊ ယဝ်ရကမၠောန်ပိုဲတံဟွံဒးစိုတ်တုဲကၠောန်ဗက်ဟေင် ခန္ဓကာယပိုဲဏံဂှ်လေဝ် ဗဒှ်ကဵုဒဒိုက်မာန်လောဲလောဲရ၊ မၞိဟ်မိပ်ကဵုကမၠောန်တံဂှ် ဟွံသေင်ကဵုကမၠောန်ဂှ်မိပ်တုဲမှဒးကၠောန်အာရ၊ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်တုဲ ပိုဲတံထေက်ဒးမိပ်ကဵုကမၠောန်ဂှ် ပိုဲတံဒးဗက်ဗပေင်ဍေံညံင်ဂွံမိပ်တုဲ သိုင်ဗဒှ်ကဵုစိုတ်ပိုဲဏံ ဂွံတီတာလျိုင်မၞိဟ်မွဲသိုင်ဗဒှ်ဖန်ကေတ်ဍေံ ညံင်ကဵုကမၠောန်ဂှ်ဂွံမိပ်တိုန်မာန်နဲကဲနာနာဟီုဂှ် ထေက်ကဵုပိုဲတံဒးပဠေဝ်စိုတ်ဏံမွဲကီုရ။
ပွမကၠောန်ကမၠောန်ဟီုဂှ် ယဝ်ရတ္ၚံက်မံင်ကဵုညးတၞဟ်သၟး ပၠံင်ကေတ်က္ဆံင်ညးလ္တူအဲ−အဲလ္တူညးပၠန်၊ လ္ၚဵုဂှ်လေဝ် ပွမဟီုဂးပါရမဳသဝ်သၠုင်ညးသ္ကံဂှ်ကီုမ္ဂးတှ်ေ ဂွံဆဵုတဴတသိုက်စိုတ်ညးသ္ကံပ္ဍဲအရာကၠောန်ကမၠောန်ဂှ်ဟွံမွယ်တုဲ ကၠောန်အာကမၠောန်မွဲစွံမွဲကရောံညးသ္ကံဂှ်လေဝ် ဟွံမိပ်တဴညးသ္ကံအိုတ်ရ၊  ပ္ဍဲကဵုအခိင်အခေတ်လၟုဟ်တ္ၚဲဏံဂှ်တှ်ေ လပါ်ကမၠောန်ဂှ်အဓိကဟွံဇၞော်စကွေံတုဲ ဒှ်အဓိကဇၞော်တဴလပါ်စိုတ်ဓါတ်မဒှ်ရ၊ ထေက်ကဵုပိုဲတံဒးပလံင်ဏာစိုတ်ပိုဲတံညံင်သ္ဂောံမိပ်ကဵုကမၠောန်ဂှ်မာန်ညိ၊ ယဝ်ရကမၠောန်မိပ်တုဲ ပိုဲတံဒးမိပ်အာလေဝ်ဟွံသေင်ပုဟ်၊  ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်တုဲ ကၠောန်ကမၠောန်ဂွံမိပ်ဟီုဂှ်  ဟွံဆေင်စပ်ကဵုကမၠောန်တံဂှ်ကီုရ၊ ဍေံဆေင်စပ်မံင်ကဵုစိုတ်ဓါတ်ပိုဲဏံသက်သက်ဟေင်ရ၊  စိုတ်မွဲဟေင်ရဒှ်ညးစကာအရာနာနာဂွံက္တဵုဒှ်ကၠုင်ဖဵုပရေံဖဵုခိုဟ်ဂှ်တုဲ တ္ၚဲဏံဟီုဂှ် ပိုဲတံဒးလုပ်ပေဲါဗ္တိုက်ကဵုစိုတ်ဏံအိုတ်ညိ။
ဒှ်တသိုက်အဃောကၠောန်တဴကမၠောန်ဟီုဂှ် မၞုံတဴ(၃)ပွမရံင်
၁ ၊ ရံင်ကမၠောန်ညိ၊ ပ္ဍဲကဵုဖဵုပွမရံင်ကမၠောန်ဏံဂှ်တှ်ေ ပိုဲတံဒးရံင်အာကမၠောန်ပိုဲတံမကၠောန်ဒၟံင်ဂှ်ကၠာညိ၊ ပိုဲတံဒးရံင်တဴကမၠောန်ဏံဂှ်ဒှ်တဴၚုဟ်မးဇၞော်အိုတ်သွက်ဘဝမွဲတုဲ ကမၠောန်ဏံမွဲဟေင်ရဍေံတံင်ဂြဲဏာဘဝပိုဲမၞိဟ်တံသွက်အနာဂတ်တေံဇၟာပ်ဘဝဂျိုင်တဴဒၟံင်လ္တူလိုက်ဏံဖ္အိုတ်ရ၊ သတ်နွံကဵုလမျီုဂွံဂျိုင်အာမာန်ဂှ်နကဵုကမၠောန်သီုဖ္အိုတ်ရ၊ ယဝ်ရကမၠောန်ဟွံမွယ်ဟွံကၠောန်တဴကမၠောန်မ္ဂးတှ်ေ ဒးချိုတ်အာဖ္အိုတ်မာန်ရ၊ ကမၠောန်မွဲဟေင်ရဒှ်ညးထ္ၜးရုပ်ရဴကၠးကၠးအိုတ်ရ၊ ယဝ်ရမိမပိုဲညးတံဟွံကၠောန်တဴကမၠောန်လွဳပရာလဝ်ပိုဲမ္ဂးတှ်ေ ပိုဲတံအခေါင်ဟွံမွယ်ဂွံဂျိုင်တိုန်အဝယ်ဏံမာန်ရ၊ ဣဏံဟေင်ရရိုဟ်ကၞက်သဇိုင်ဘဝဂွံဂျိုင်အာနကဵုကမၠောန်အိုတ်ရ။
၂ ၊ ရံင်ဇကုပိုဲညိ၊ ပ္ဍဲဖဵုၜါဏံဂှ်ပၠန် ကၠုင်လ္ၚတ်ရံင်ဇကုပိုဲဏံကီုညိအဴ၊ ခန္ဓကာယပိုဲမၞိဟ်ဏံဂှ်လေဝ် ဒးကၠောန်ဒၟံင်ကမၠောန်အတိုင်သဘာဍေံဒးမာန်လၟိုန်ရ၊ မတ်ၜါမကၠောန်ကမၠောန်ပွမရံင်ဆဵုညာတ်ကီု ကတောဝ်ၜါလ္ပါ်ဂှ်ပၠန်လေဝ် ဒးကၠောန်ကမၠောန်ပွမကလင်ဂှ်ကီု  မုဟ်ဏံဂှ်ပၠန်လေဝ်  ဒးကၠောန်ကမၠောန်ပွမယီုလုပ်ယီုတိတ်ရ၊ ယဝ်မုဟ်ဂှ်ဍေံဟီု ဒးဒိုအ်ဇူထောံၜိုတ်ကွက်နာဍဳဟွံကၠောန်ကမၠောန်တှ်ေ အလုံခန္ဓကာယပိုဲဏံအိုတ်သီုနာနာဏံဂှ် ဂွံတီကေတ်ကြေပ်ဂြတ်တဴဗွဲမလောန်တုဲ ဟွံဂွံတဴတသိုက်ကွေံကွေံရ။
ပ္ဍဲကဵုခန္ဓကာယပိုဲမၞိဟ်ဏံသီုဖ္အိုတ်ဂွံဂျိုင်အာမာန်ဂှ် ဟိုတ်နူကဵုအလုံခန္ဓဏံမွဲဂှ်ကၠောန်ဒၟံင်ကမၠောန်ရ၊ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်တုဲ ယဝ်ရခန္ဓဏံကၠောန်ကမၠောန်အိင်လဇုဲအာတှ်ေ ညးတၠခန္ဓကာယပိုဲဏံဂှ်လေဝ် တီကၠိုဟ်ကေတ်ဟွံဂွံတဴတသိုက်ရ၊ ဆီ ကေုာံကျာတံဂှ်လေဝ်ဟွံကၠောန်တဴကမၠောန်တှ်ေ လတေင်ဆီဇုတ်နာနာတံဂှ်လေဝ်ဟွံကၠောန်တဴကမၠောန်အိုတ်မာန်ကီု ဇိုင်တဲပိုဲတံဟွံဂွံချဳလဝိင်အာလဝိင်ကၠုင်တှ်ေ ဂွံတီကေတ်ဂှ် အလုံမွဲခန္ဓကာယပိုဲဏံဟွံဂွံစတသိုက်ကွေံကွေံတုဲ ခြာဟွံလအ်ဟေင်နွံကဵုယဲဘဲဝေဒနာနာနာသာ်က္တဵုဒှ်အိုတ်တုဲ ခြာဟွံလအ်ဟေင်ဒးချိုတ်အာဖအိုတ်ရ၊ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်တုဲ ကမၠောန်ဟီုဂှ်ဒှ်ၚုဟ်မးသ္အးဇ္ၚးဂၠံင်တရဴသွက်ဘဝပိုဲဏံဇေတ်ဇေတ်မွဲရ။
နူစဖဵုဏံပေတိုန်အာမွဲကဆံင်ဂှ်ပၠန်ဟီုတှ်ေ ကမၠောန်ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ညးတၠကၠေင်က္ဍဟ်မွဲခိုဟ်အိုတ်သွက်ဘဝပိုဲဏံမာန်ရ၊ တၠပညာအ္စာသိပ္ပံတံမဟီုလဝ်ဂှ် ကသပ်လညာတ်ညာဏ်တံဂှ် ဍေံက္တဵုဒှ်ကၠုင်နူကဵုပိုဲတံသုင်စောဲစကာတဴကမၠောန်မွဲရ၊ ပိုဲမိက်ဂွံတီညးလဵုမွဲပြသၞာနွံဟွံမွယ်တှ်ေ ဒးရံင်ဍေံတံကၠောန်ကမၠောန်ညိ၊ ယဝ်ရဍေံတံကၠောန်ကမၠောန်တုဲဒှ်ချိုတ်ပၠိုတ် ကၠောန်ကမၠောန်ပြဟ်ပြေဟ်သာဍာ၊ စောန်ပ္ဍဲအရာကၠောန်ကမၠောန်ဍေံမကၠောန်၊ သှ်ပလးပ္တိတ်အခက်ခုဲပြသၞာဒၞာဲဂတမုက်ကမၠောန်မာန်လောဲလောဲတုဲ မၞိဟ်ဗီုတံဏံဟီုဂှ် ဒှ်မၞိဟ်စောန်ကသပ် စောန်လညာတ် စောန်ပညာ စောန်ကမၠောန်မွဲရ။
ဗဟုသုတဟီုဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုင်ၜါနဲကဲမာန်ရ၊ နဲကၠာဂှ် ဒှ်ကၠုင်နူကဵုပိုဲတံပွမဗ္တောန်ကေတ်ဍေံ ကၠုင်နူဘာတန်ဗွဲတုန်၊ မွဲနဲဂှ်ပၠန်တှ်ေ က္တဵုဒှ်မံက်တိတ်ကၠုင်နူပရေင်ဆဵုဂဗဂှ်ကီု ဗဟုသုတမဂွံနင်နူကဵုပွမကလင်လဝ်ဂှ် ဟွံခိုဟ်အာနူကဵုဗဟုသုတပိုဲတံစကၠောန်ကမၠောန်သ္ပဗဒှ်ကေတ်ဍေံဇေတ်ဇေတ်ရ၊ အဓိကဂှ် အခိင်ကၠောန်ကမၠောန်ဟေင် ဆဵုကေတ်ရသွဟ်ဍေံ။
ပွမကၠောန်ကမၠောန်ဟီုဂှ် ဒှ်တဴၚုဟ်မးဇၞော်အိုတ်သွက်ဘဝမွဲ
ရံင်အာမွဲလပါ်ပၠန်ဂှ်လေဝ် ကမၠောန်ဂှ်ဒှ်တဴညးတၠဂုဏ်ဖဵု ဒှ်တဴညးတၠလာပ်ဗဇဴ ဒှ်တဴညးတၠကုသဵုမွဲပေင်ပေင်ရ၊ ဨနဲဏံမွဲနဲဟေင်ရပိုဲမၞိဟ်တံဒးဂၞပ်စိုတ်ကေတ်ဍေံကွေံကွေံရ၊ အနာဂတ်တိုင်ပ္ကဴဘဝဂှ်လေဝ်ကၠုင်နူကဵုကမၠောန်မွဲ ကၠုင်နူဍာ်ပလက်ပိုဲမကၠောန်တဴကမၠောန်၊  ဒၞာဲဏံဝွံ ပိုဲတံဒးရံင်ကေတ်ဍေံသၠုင်သၠုင်ညိ ရံင်ကဵုဒှ်ဗဵုကဵုလေပ်ဟီုဂှ်တှ်ေ ကၠောန်ကမၠောန်ဟီုဂှ် ခိုဟ်နူကဵုဍာ်မ္ၚဵုပိုဲတံကလအ်ပူဇဴဒၟံင်တ္ၚဲဏံဏီရ၊ ပလက်ပိုဲမပြဟ်ဓဇူတိတ်ကၠုင်နူကဵုပွမကၠောန်ကမၠောန်ဏံဂှ်ပၠန်လေဝ် ပြဳတဴလောန်နူကဵုဍာ်မ္ၚဵုဘာလကျာ်မြဟ်မြဟ်တံဂၠိုင်ဂၠိုင်ကဵုဆဏီရ၊ ဟီုစိုပ်အာဖဵုဏံတုဲ ကူချပ်ဂွံအာရဲညးပိုက်ချေဝ်ကဵုသၟာလံင်ဝေင်တံဂှ်ရ၊  တ္ၚဲဏံပိုက်လဝ်ချေဝ်မာန်ပေဲါဂၠဴဇၞးပေဲါစာင်တုဲ မသြန်ဇၞးကၠုင်လဝ်တံဂှ် ဂွံစွံလအ်လအ်ပ္ဍဲထိုင်ပလောအ်ဂှ်ဟွံမွယ်အိုတ်တုဲ  ခြာဟွံလအ်ဟေင်အာဝေင်ထောံဖအိုတ်ပၠန်ရ၊ ဟိုတ်နူကဵုမသြန်တံဏံဂှ်ကၠုင်နူဍာ်ပလက်ကၠောန်ကမၠောန်ပိုဲဟွံသေင်အိုတ်တုဲ ညံင်ကဵုၚုဟ်မးဟွံစွံလ္တူမသြန်တံဂှ်တုဲ သုင်စောဲစကာထောံလောဲလောဲမာန်ရ၊  ယဝ်ရမသြန်တံဂှ် ဂွံကၠုင်နူကဵုပိုဲဏံကၠောန်လဝ်ကမၠောန်ဍောင်ဍောင်ကီု ဂွံကၠုင်နူဒဒိုက်ကာယပိုဲဏောင်တှ်ေ မသြန်တံဂှ်လေဝ် နွံကဵုၚုဟ်မးသက်ပ္တောံၜိုတ်ဟွံမွယ်တုဲ ပ္ဍဲအခိင်ပိုဲတံသုင်စောဲစကာမသြန်တံဂှ်ပၠန်လေဝ် ဒးချပ်အးအးတုဲမှ ဂွံဂံင်တံင်ပ္တိတ်နူထိုင်ပဠောအ်ပိုဲမာန်ရ၊ (စိုတ်ပိုဲမၞိဟ်ဏံဗွဲသဘာဝဟေင်ကၠောန်ဒၟံင်ကမၠောန်သာ်ဏံဖအိုတ်ရဂၠိုင်)၊ ယဝ်သာ်ဏံဟွံသေင်မ္ဂးတှ်ေ ပိုဲဂျိုင်ဒၟံင်တ္ၚဲဏံဂှ်မူအဓိပ္ပါယ်အိုတ်ရော၊ မၞိဟ်အောန်ကဵုပညာကသပ်လညာတ်သဝ်သဝ်တံဂှ် ပတှ်ေတဴကုသဵုဇာတာမွဲသာ်အိုတ်ရ၊ မၞိဟ်တၠပညာတံဂှ်လေဝ် ဍာ်ပလက်ပိုဲဏံမကၠောန်ကမၠောန်ဟေင်ရခိုဟ်နူကဵုဍာ်မ္ၚဵုတံဏီဏောင်၊ မ္ၚဵုဖဵုခိုဟ်အရာမွဲမွဲဂွံကတဵုဒှ်ကၠုင်ပ္ဍဲဘဝပိုဲဏံမာန် ကၠောန်ဗဒှ်ကဵုပိုဲဂွံဒှ်တသိုက်စိုပ်အာတိုင်ပ္ကဴဘဝ ဂွံပတိုန်ကေတ်ကဆံင်ယၟုယၟာဒယှ်တှ်သီုဖ္အိုတ်တံဂှ် ဇေတ်ဇေတ်ဂှ်တှ်ေဍေံကၠုင်နူကဵုပိုဲတံပွမကၠောန်ကမၠောန်ရ။
ပိုဲတံဂွံဆဵုကေတ်ကၠးကၠးဟီုဂှ် ကမၠောန်ဏံမွဲဟေင်ရသိုင်ပ္တိုန်ကဵုၚုဟ်မးပိုဲမၞိဟ်တံသီုညးဖ္အိုတ်ရ၊ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်တုဲ ကံဇာတာကုသဵုခိုဟ်ပရေံတံဂှ်လေဝ် ဍေံနွံဒၟံင်ပ္ဍဲကဵုဍာ်ပလက်ကမၠောန်ပိုဲဏံရ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပိုဲကောန်ဂကူတံသီုညးဖ္အိုတ်လေဝ် ထေက်ကြိုက်ရံင်ဗဵုကဵုလေပ် ရံင်ကဵုဂွံဆဵုကေတ်ကၠးကၠးဂှ်တှ်ေ ကမၠောန်ကဵုဘဝပိုဲဏံမွဲဂှ် ဒှ်တဴမွဲဆီမွဲပတိုဟ်ပါ်ပဲါပ္တိတ်ထောံညးသ္ကံဟွံဂွံရ။