cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
တေဇဝန္တ၊ ဂဥုပ်ဂိုဏ်ရာမညနိကာယ
ယၟုမိမဂှ်
ဂွံအာယုက် (၁၃) သၞာံ၊ မိကဵုမၜါ ဒုၚ်ဒကာတုဲ သ္ပထပိုယ်ပ္ဍဲဘာသြန်ဓလေၚ်၊ ကွာန်သြန်ဓလေၚ်ရ။
ပရေၚ်ဒှ်ပယျၚ်
၁၃၀၄ သၞာံ ၊ ဂိတု ဒုတိယဒ္ဂိုန် (၈) မံက် တ္ၚဲစန်၊ အခိၚ်နူဂယး (၈) နာဍဳ (၃၃) မိနေတ်၊ ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠ ဘဒ္ဒန္တဉာဏလၚ်္ကာရ သ္ပအ္စာဥပ္ပဇ္ဇျာတုဲ ဒှ်ပယျၚ် ပ္ဍဲခဏ္ဍသဳ ဘာဒေါဝ် ကွာန်တံၚ်ပရၚ်ရ။
ဌာနကတ်ပညာ
ဒှ်ပယျၚ်တုဲ ကတ်လိက်ပရိယတ္တိ ပ္ဍဲ
ဨကာဒကနိပါတ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:ဇာတ် ၅၅၀
တေဇဝန္တ၊ ဂဥုပ်ဂိုဏ်ရာမညနိကာယ
နွံပိုန်ဂဇအ်ဘာ
၁၃၂၈ သၞာံ၊ ကလိဂွံ ၂၄ ဝှ် ဒှ်ကျာ်ဇၞော်ဂဇအ်ဘာ၊ ဘာဂါတ် ကွာန်ဝၚ်တၟံရ။ ကြဴနူအ္စာတၠဂဥုပ်ဂိုဏ်ပဝါရဏာ ဘာတာ၊ ကွာန်လေံတက်တုဲဂှ်
ဂဥုပ်ဂိုဏ်ပဝါရဏာ
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃၆၀ ကလိဂွံ ၅၇ ဝှ်ဂှ် ကျာ်ဇၞော်တေဇဝန္တ ဘာဂါတ် ကွာန်ဝၚ်တၟံ ဒှ်အ္စာတၠ ဂဥုပ်ဂိုဏ်ပဝါရဏာရ။
ဂဥုပ်ဂိုဏ်ရာမညနိကာယ
၁၃၈၀ သၞာံ၊ ဂိတုပသာ် ၇ စွေက်၊ တ္ၚဲအဒိုတ် ဂကောံသၚ်ရာမညနိကာယတံ ထၜုတ်ပ္တိုန်ဂဥုပ်ဂိုဏ်ရာမညနိကာယ နဒဒှ်သံဃမဟာနာယကရောၚ်။
ဒုၚ်ပူဇဴတဆိပ်ကြာဂမၠိုၚ်
၁၃၈၀ သၞာံ၊ ဂိတုဘတ် (၁၀) စွေက် နူကဵုဂကောံရာမညဓမ္မာစရိယ ပအပ်ပြာပ်တဆိပ်ကြာ သၟိတ်ပတိုန်လဝ် နဒဒှ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ
စတ္တာလဳသနိပါတ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:ဇာတ် ၅၅၀
နဝကနိပါတ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:ဇာတ် ၅၅၀
ပဏ္ဏာသနိပါတ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:ဇာတ် ၅၅၀
သတ္တတိနိပါတ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:ဇာတ် ၅၅၀
ဥပုသ်
တ္ၚဲဥပုသ်
မွဲဂိတုမ္ဂး ပက်မံက် (ဇုဏှပက္ခ)၊ ပက်စွေက် (ကာဠပက္ခ) နွံၜါပက်ရ။ ပ္ဍဲပက်မံက် တ္ၚဲမရနုက်ကဵုဒ္စါံ၊ တ္ၚဲမရနုက်ကဵုစှ်ပန်၊ တ္ၚဲမရနုက်ကဵုစှ်မသုန် တ္ၚဲဥပုသ် နွံပိတ္ၚဲရ။ ပ္ဍဲပက်စွေက်လေဝ် တ္ၚဲသဳကဍိုက်မ္ဂး ညံၚ်ပက်မံက်ကီု ရိုဟ်တၟော်တုဲ တ္ၚဲသဳဟွံကဍိုက်မ္ဂး တ္ၚဲမရနုက်ကဵုဒ္စါံ၊ တ္ၚဲမရနုက်ကဵုစှ်ပိ၊ တ္ၚဲမရနုက်ကဵုစှ်ပန် ဒှ်ပိတ္ၚဲတုဲ ပံၚ်မွဲဂိတုမ္ဂး တ္ၚဲဥပုသ် နွံတြဴတ္ၚဲ မ္ဒးသ္ဂးစရ။ ပ္ဍဲဒၞာဲလ္ၚဵု တ္ၚဲမရနုက်ကဵုမသုန်လေဝ် ဂိုၚ်ကေတ်ကီုတုဲ ပက်မံက် ပန်တ္ၚဲ၊ ပက်စွေက် ပန်တ္ၚဲ ပံၚ်မွဲဂိတုမ္ဂး တ္ၚဲဥပုသ် ဒှ်အာဒ္စါံတ္ၚဲရ။ တ္ၚဲမသ္ဂးကၠုၚ်တုဲဝွံ ပကတိဥပုသ် မဂပ်ဝ်သမ္တီရ။
ညံၚ်ရဴမန်တံမဟီုစ "ပယျးတ္ၚဲတိၚ်၊ အသိၚ်တ္ၚဲသဳ"ကီု ပကတိဥပုသ်ဂှ် တ္ၚဲဒုၚ်ဒစး၊ တ္ၚဲဒ္ဂေတ်ဗက်အာ ရဴသာ်ဝွံ ရိုဟ်တၟော်တုဲ ပွမသ္ပဒတဴဥပုသ်ဂှ် ပဋိဇာဂရဥပုသ် မ္ဂးရ။
အတိုၚ်သ္ၚိအၚ်လ္တူဝွံ ကြဴနူစှ်ပန်မံက်၊ စှ်ပန်စွေက်ဂှ် ဒှ်စှ်မသုန်မံက်၊ စှ်မသုန်စွေက် တ္ၚဲပကတိဥပုသ်တုဲ တ္ၚဲဒ္ဂေတ်ဗက် ဟွံကလိဂွံ၊ တ္ၚဲဒုၚ်ဒစးဟေၚ် ကလိဂွံရ။ တုပ်သာ်ဂှ်ရ စှ်မသုန်မံက်၊ စှ်မသုန်စွေက်လေဝ် ဟွံကလိဂွံတ္ၚဲဒုၚ်ဒစးရ။ ကြဴနူစှ်မသုန်စွေက် ဒှ်မွဲမံက် ကၠောံအာဂိတုတၞဟ်တုဲ ဟဂပ်ဝ်ကေတ်ရ။ ရဴသာ်ဝွံ ရိုဟ်တၟော်မ္ဂး ပဋိဇာဂရဥပုသ် ဒှ်စှ်မွဲတ္ၚဲရ။
လုကဴမွဲဝှ်ပိဂိတုကီု၊ ယဝ်ဟွံသၟဟ်အစောံမ္ဂး အကြာပဝါရဏာၜါ နူဝှ်မွဲစွေက် စဵုကဵုကထိုန်ပေၚ် လုကဴမွဲဂိတုကီု၊ ယဝ်ဟွံသၟဟ်အစောံမ္ဂး နူဝှ်မွဲစွေက် စဵုကဵုဝှ်အိုတ် လုကဴလ္ပာ်ဂိတုကီု ဥပုသ်မဂပ်ဝ်သ္ပဒတဴ ဟွံမွဲကဵုပိုတ်သကုတ်ဂှ် ပါဋိဟာရိယပက္ခဥပုသ် မ္ဂးရ။ မွဲသာ်ပၠန်မ္ဂး နူဂိတုဒ္ဂိုန် စဵုကဵုစိုပ်ဂိတုကထိုန် လုကဴဗၞတ်မသုန်ဂိတုကီု၊ ဒ္ဂိုန်မွဲဂိတု ကထိုန်မွဲဂိတု ဖဝ်ရဂိုန်မွဲဂိတု ပံၚ်ပိဂိတုဝွံကီု ဥပုသ်မဂပ်ဝ်သ္ပဒတဴ ဟွံမွဲကဵုပိုတ်သကုတ်ဂှ် ပါဋိဟာရိယပက္ခဥပုသ် မ္ဂးရ။ ဗွဲအစောံအပိုၚ်အခြာ တ္ၚဲမဂပ်ဝ်သ္ပဒတဴ တ္ၚဲပကတိဥပုသ်၊ တ္ၚဲပဋိဇာဂရဥပုသ်၊ တ္ၚဲပါဋိဟာရိယပက္ခဥပုသ် ရဴသာ်ဝွံ ဥပုသ် တၟေၚ်ဒှ်အာပိသာ်ရ။
သဳဥပုသ်
ပ္ဍဲတ္ၚဲဥပုသ် ဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ်ကဵုဒှ်၊ သီုဟွံဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ် အယာံမာတ်သ္ပအဓိဋ္ဌာန် သှ်ပတဴစိုတ်ကဵုဒှ် ပြာပ်အာကဵုဓရ်သဳလဂှ်တုဲ ဟိုတ်မဂပ်ဝ်သ္ပဒတဴဂှ်ရ ဓရ်သဳလမဖှ်သာ်ဂှ် သဳဥပုသ် မ္ဂးရ။
အသဳတိနိပါတ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:ဇာတ် ၅၅၀
ဥပုသ်
သဳဥပုသ်
(သဳဒ္စါံ၊ သဳဒ္စိတ်ဟေၚ် ကၠုၚ်ပ္ဍဲပါဠိတိုက်ရိုက် ဂွံဆဵုကေတ်ဂၠိုၚ်တုဲ ဗွဲအစောံဂလာန်အာစာအဋ္ဌကထာမ္ဂး "ယံ ရုစ္စတိ၊ တံ ဂဟေတဗ္ဗံ။ သဗ္ဗံ ဝါ ပန ပုညကာမဳနံ ဘာသိတဗ္ဗံ"ကီု၊ ဗွဲအစောံအန္တောဂဓနဲ (ပွမတၞီလုပ်အပ္ဍဲသဳဒ္စါံ ပွမပၠောပ်အပ္ဍဲသဳဒ္စါံ)ကီု သဳစှ်လေဝ် ဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ် နဒဒှ်သဳဥပုသ်မာန်ရ။)
သဳဥပုသ်ဝွံ ဂေါပါလကဥပုသ်၊ နိဂဏ္ဌဥပုသ်၊ အရိယဥပုသ် နွံပိသာ်ရ။
ပ္တုဲဥပုသ်
ပွမဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ်သဳဥပုသ်ကီု၊ ပွမစၞောန်ထ္ၜးပါတိမုက်ကီု တၞီလုပ်လၟိဟ််အပ္ဍဲပွမပ္တုဲကေၚ်ကာဥပုသ်မာန်ရ။ (ၜိုန်ဒှ်သာ်ဂှ်ကီုလေဝ် ပွမဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ်သဳဥပုသ်ဂှ် နဒဒှ်သဳဥပုသ် ပ္ဍဲလ္တူဝွံ ဟိုတ်မရပ်စပ်လဝ်ကီု၊ ပွမပ္တုဲဥပုသ် ရဴဝွံ ဟိုတ်မဟွံကေၚ်ဆဵုညာတ်ကေတ် ဒဒှ်မရပ်စပ်မံၚ်ကီုဂှ်ရ) ပွမစၞောန်ထ္ၜးပါတိမုက်ဂှ် ပ္တုဲဥပုသ် မဂပ်ဝ်သ္ဂးစရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပရေၚ်ဘာသာ
တေရသကနိပါတ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:ဇာတ် ၅၅၀
သဌိနိပါတ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:ဇာတ် ၅၅၀
ဒွါဒသကနိပါတ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:ဇာတ် ၅၅၀
ဝဳသတိနိပါတ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:ဇာတ် ၅၅၀
ပၞာဲ မေထုန်
right|thumb|လစိန်ဂွုသအး (Purity ring) ညးသၟတ်လ္ၚဵုစုတ်လဝ် သွက်ဂွံ ဒ္ဂေတ် ပၞာဲမေထုန် ပၞာဲမေထုန် (sexual abstinence) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒစဵုဒနာမေထုန် (sexual restraint) ဂှ် ဒှ်အရာမဒ္ဂေတ် သွက်ဂွံဝေင်ပါဲ ပ္ဍဲအရာမဒုင်စသိုင်ကာမဂုဏ် မဆေင်ကဵုလိင် နကဵုသီုဖအိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး လ္ၚဵု ဟိုတ်နူ ယဲ၊ စိုတ်၊ သၞောဝ်၊ ပရေင်မၞိဟ်၊ လှုဲ၊ ဒဿနဘဝ၊ ဒ္ဂေတ်ပြဝ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာသာ။ အလိင်္ဂိက ( Asexuality) မဂွံအဓိပ္ပါယ် သက်ကုအရီုစိုတ်လိင်ဂှ် ဟွံတုပ် ကုပၞာဲမေထုန်၊ ပၞာဲမေထုန် ဗီုကဵု ခမဳ၊ သဳလတအ်ဂှ် ဝေင်ပါဲ ပ္ဍဲအရာမဒုင်စသိုင်ကာမဂုဏ် ဟိုတ်နူဓဝ်ပတှ်ေပူဂိုလ် မဆေင်ကဵု ဘာသာ။ ပၞာဲမေထုန် ကိုပ်ကၠာ သၞက်ကရောဲဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ်ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ဂကောံမၞိဟ်မွဲတုဲ၊ ဍုင်လ္ၚဵုဂှ်မ္ဂး စဵုဒၞာ ကၟာတ်လဒဵုလဝ် နကဵုသၞောဝ်ရ။ မေထုန် ကိုပ်ကၠာ သၞက်ကရောဲဂှ် ပတှ်ေစှ်ေစိုတ် ဒှ်မိစ္ဆာစာရ မဒ္ဂေတ်ဗၠေတ်အာ နူသၞောဝ် မွဲကီုရ။
ပၞာဲ ဟွံသေင်မ္ဂး လအေင် ဂှ် ဟိုတ်နူ ဓဝ်တှ်ေ ပရေင်ဘာသာ၊ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ ဟိုတ်တၞဟ်သအာင်တုဲ ဝေင်ပါဲ အတိုင်ပၟိက်ဆန္ဒပူဂိုလ်လေဝ်နွံတုဲ၊ ဟိုတ်နူ ဟွံကလိဂွံ ပွံင်လိင်တုဲ မဒးဝေင်ပါဲ မဒးအေင်လေဝ် နွံကီုရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဟိုတ်နူ သၞောဝ်ဍုင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အခိုက်အလိုက်ညးဍုင်ကွာန် ဒစဵုဒစးတုဲ ဒးဝေင်ပါဲ ဒးအေင်လေဝ် နွံကီုရ။
ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ကမၠောအ်မ
ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ကမၠောအ်မ ညးဗြဴ မဒှ်အခိင် ညးဗြဴမွဲ မဖျေဟ်ခၟာဲဂှ် တၞဟ်နဟွံဂွံတန် ပဋိသန္ဓိတုဲ ဒ္ဂေတ် ပၞာဲမေထုန် ဒှ်စမာန်ကီုရ။
မိစ္ဆာစာရ ကိုပ်ကၠာသၞက်ကရောဲ
ပ္ဍဲကဵု အခိုက်ကၞာ၊ ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ သာသနာ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် မေထုန် အပ္ဍဲ သၞက်ကရောဲဂှ် ဟွံစၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် မိစ္ဆာစာရ (ဝါ) ဒ္ဂေတ်လၟေတ် မဗၠေတ် နူဓရ်။ ပ္ဍဲကဵု သာသနာ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် စဵုဒၞာလဝ် ပွမသိပ်ဂၠိပ်မေထုန် ကု သမ္ဘာ၊ တၠသ္ၚိ ညးမွဲသအာင်ရ။ နကဵု ပၞာဲမေထုန် ဟိုတ်နူဏအ်ဂှ် ညးကော်စ ပၞာဲမေထုန် ဟိုတ်နူဒ္ဂေတ်လၟေတ်ရ။
နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေ
ပ္ဍဲကဵု ဍုင်လ္ၚဵုတအ်မ္ဂး သိပ်ဂၠိပ်မေထုန် မ္ၚး သၞက်ကရောဲ သီုဖအိုတ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် မ္ၚးသၞောဝ်ရ။ သၞောဝ်ဥပဒေဗီုဏအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒုင်သဇိုင် ကုဘာသာ/သာသနာ မလျိုင်ပတှ်ေတုဲ ပတန်လဝ်ရ။ စပ်ကဵုအရာဏအ်တုဲ သၞောဝ်ဍုင်မွဲကုမွဲ တၞဟ်ခြာတဴ ရေင်သကအ်အိုတ်ရ။ ဍုင်မုသလေန်လ္ၚဵု ဗီုကဵု ဍုင်သောဒဳ အရေဗဳယျ၊ ဍုင်ပါကာတ်သတာန် အာဖဂါန်နေတ်သတာန်၊ Iran, ကူဝိတ်၊ Maldives, မဝ်ရဝ်ကဝ်၊ မဴရိတနဳယျာ (Mauritania)၊ United Arab Emirates၊  ကွာတာ၊ သုဒါန်၊ ယေမေန်၊ တအ်မ္ဂး ပရေင်ချဳဓရာင်လိင် မ္ၚး သၞက်ကရောဲသီုဖအိုတ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် မ္ၚးသၞောဝ်ရ။
ပကီုပရာပ်
ပ္ဍဲကဵု အခိုက်ကၞာမၞိဟ်လ္ၚဵုတအ်မ္ဂး မၞိဟ်တြုဟ်၊ မၞိဟ်ဗြဴ၊ သၟတ်တြုဟ်၊ သၟတ်ဗြဴတအ်ဂှ် ယဝ်ရ မၞိဟ်တအ် ဒှ်သၠေဟ်ပၟာ ဒဒှ်ရ မသိပ်ဂၠိပ်မေထုန် ကိုပ်ကၠာသၞက်ကရောဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဆက်ဆောံလိင်တုပ်မ္ဂး ဒးဒုင်ပျဲပျာံ စဵုကဵု ဂစိုတ် နကဵုဒုဟ်မဟွံမဲကျာ်သြဳရ။ ပ္ဍဲဍုင်လ္ၚဵု သိပ်ဂၠိပ်မေထုန် မ္ၚးသၞက်ကရောဲမ္ဂး ဒးဒုဟ်ဂမ္စိုတ်ကၞဟ်တၟအ် (မဂစိုတ် နကဵုမကၠဟ်ကဵုတၟအ် လဒေါဝ်ပုရိသာတ်)။
ပညာလိင် ပၞာဲမေထုန်ဟေင်
ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ပညာလိင် မဗတောန် ပ္ဍဲဘာဂှ် ဗ္တောန်ဆ ညံင်ကွးဘာတအ် ဂွံဝေင်ပါဲ ပ္ဍဲအရာမဆက်ဆောံလိင် မ္ၚးသၞက်ကရောဲဟေင်ရ။ ပွမဗတောန်ဗီုဏအ်ဂှ် ညးကော်စ ပညာလိင် ပၞာဲမေထုန်ဟေင် (Abstinence-only sex education) ရ။ စၞးမဗတောန် ညံင်ကွးဘာတအ် မဂွံတီကၠိုဟ် ကိစ္စလိင်၊ ဗီုလဵုဂွံဒှ် လိင်မနွံကဵု ဂီုကၠီု၊ ဟိုတ် ကေုာံ ဖိုလ်ဂှ် ဗတောန်ဖျေန် ညံင်ကွးဘာတအ် ဂွံဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုင်လၟေတ်သာသနာ ဇကုမလျိုင်ပတှ်ေ ကေုာံ ညံင်ဂွံလဇုဲထောအ် အခိင်ကာလ မဒုင်စသိုင် မေထုန်ရ။
ပၞာဲ ခ္ဍဳလျတ် ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်
အလ်ဖြေဒ် ကိန်သေယ် (Alfred Kinsey) တၠပညာလိင်္ဂဗေဒ ဂကူအမေရိကာန် ဟီု ပၞာဲမေထုန်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် ညံင်ဂွံဒုင်စသိုင်ဒဒိုက်တုဲ မေထုန်သၠးပွး (sexual liberation)ဂှ် ဒှ်အရာအဓိက သွက်ဘဝအိန် ဂွံတန်ကြန်ကီု သီုကဵု မဂွံတန်တဴ နကဵု တသိုက်ဘဝရ။ ကိန်သေယ် ပတှ်ေကေတ် ပၞာဲဂှ် ဒှ် ယဲ မဆေင်မွဲကဵုလိင် (a sexual dysfunction)တုဲ ညးဟီုလဝ် ဗီုဏအ်ရ "The only kinds of sexual dysfunction a kinds of sexual dysfunction are abstinence, celibacy and delayed marriage. (ဆဂကူလိင်ယဲယဲဟေင် ဒှ် ပၞာဲ (ပွမဝေင်ပါဲ)၊ မိစ္ဆာစာရ (ဒ္ဂေတ်လၟေတ်)၊ ကေုာံ လဇုဲသၞက်ကရောဲ"။
ပၞာဲ ဇမၠိင်အာယုက် နဒဒှ် ဂၠံင်တရဴဘဝ
ပၞာဲ ဇမၠိင်အာယုက် (ဟွံသေင်မ္ဂး အခိင် ဗွဲမလအ်လ)၊ ဟိုတ်နူလညာတ်ဒဿန ဟွံသေင်မ္ဂး ဓဝ်ပတှ်ေဘာသာဂှ် ဟွံတုပ် ကုပၞာဲမေထုန် မ္ၚးသၞက်ကရောဲရ။ ပၞာဲမေထုန် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲဏအ်ဂှ် ပကေင်ပတန်စိုတ် ပ္ဍဲ အၚောပ် သဘာဝ သွက်မေထုန် (ဝါ) ပကေင်မံင် နဒဒှ် မဒစဵုဒစး ကုသဘာဝရ။ ပ္ဍဲကဵု အခိုက်ကၞာ ဓဝ်ပတှ်ေ ဗွဲမဂၠိုင် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ ပွမဝေင်ပါဲ မေထုန်ဂှ် ဒှ်ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ပရေင်မၞိဟ် မသၠုင်ပြဲမွဲ၊ မဒှ်မၞိဟ် မဝေင်ပါဲ အာရီုကာမ မဆေင်ကဵု ရုပ်ဝတ္ထုမွဲရ။ ဘာသာလ္ၚဵုဂှ်မ္ဂး ဒုင်ကေတ်လဝ် ပၞာဲမေထုန်ဂှ် ဒှ်အရာ မစိုပ်ကဆံင် ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကေုာံ မနွံကဵု ဍာ်ဒကေတ်ဒ္ဂေတ်ပြဝ မဝေင်ပါဲ အာရီုကာမ ဗီုသာ်ဏအ်မာန်ဂှ် ဒှ်အရာမသၠုင်ပြဲရ။
ပကိဏ္ဏနိပါတ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:ဇာတ် ၅၅၀
တိံသကနိပါတ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:ဇာတ် ၅၅၀
မဟာနိပါတ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:ဇာတ် ၅၅၀
လျး-သၞာံ
လျး-သၞာံ (light-year) ဂှ် ဒှ်ဗ္ၜတ် ဇမၠိင် သွက်ဂွံၜတ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ်  ဇမ္ၚောဲနက္သတ်တုဲ မွဲ လျး-သၞာံဂှ် နွံဒၟံင် ၜိုတ် ၉.၄၆ တြဳလဳယာန် ကဳလဝ်မဳတာ (9.46 x 1012 km)၊ နကဵု တိုင်မ္ဂး နွံ ၅.၈၈ တြဳလဳယာန် တိုင် (5.88 x 1012 mi)။ ပွံက်ဝွံ နကဵု သမဂ္ဂနက္သတ်ဂၠးကဝ် (International Astronomical Union (IAU)) ပံက်လဝ် နကဵု မဒုင်သဇိုင် မွဲလျး-သၞာံဂှ် ဒှ်ဇမ္ၚောဲ လျးမဒြေပ်စိုပ် ပ္ဍဲစမၠး အပ္ဍဲပွိုင်ကာလ မွဲသၞာံဂျူလဳယာန် (၃၆၅.၂၅ တ္ၚဲ) ရ။ ဟိုတ်နူ မအရေဝ် "သၞာံ"၊ နွံဒၟံင်တုဲ မအရေဝ်ဏအ်ဂှ် မလေပ်ကၠိုဟ်ဗၠေတ်စ ကုဗၞတ်ဗ္ၜတ်ကာလ ဒှ်မာန်ရ။ မဝေါဟာရ လျး-သၞာံ/လျးသၞာံ ဏအ်ဂှ် ကၠာဲလဝ် နူဘာသာအင်္ဂလိက် light-year ရ။ မအရေဝ်ဝေါဟာရ အင်္ဂလိက်ဂှ် "distance light travels in one year (ဇမ္ၚောဲ လျးမအာ ပ္ဍဲပွိုင်မွဲသၞာံ)" ဂှ် ညးကေတ် light (လျး) ကဵု year (သၞာံ) တုဲ ဗဒှ်လဝ် မဝေါဟာရဏအ်ရ။
ဗၞတ်ဗ္ၜတ်ဇမၠိင် လျး-တ္ၚဲဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် စကာ ပ္ဍဲအခိင်ကာလ မၜတ် ဇမ္ၚောဲ အကြာ သၞံင် မွဲကုမွဲ ပ္ဍဲကဵု ဂလက်သဳရ။ ဗၞတ်ဗ္ၜတ် အကြာတၠပညာနက္သက်တအ် မစကာဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ်ပါသေက် (parsec) (နကဵုသင်္ကေတ: pc, မနွံ ၜိုတ် ၃.၂၆ လျး-သၞာံ၊ မဒှ်ဇမ္ၚောဲ မွဲဗၞတ်ဗ္ၜတ် နက္သက် ဒကဲ မွဲစက္က ဒဒက်တဴကဵု အာက် (the distance at which one astronomical unit subtends an angle of one second of arc)ရ။
ပွံက်
ပွံက် မပံက်လဝ် နကဵု သမဂ္ဂနက္သတ်ဂၠးကဝ် (IAU) ဝွံ ဗၞတ်ဗ္ၜတ် လျး-သၞာံ ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုသၞာံဂျူလဳယာန် (၃၆၅.၂၅ တ္ၚဲ၊ တၞဟ်ခြာ ကု သၞာံဂြေဂဝ်ရဳယာန် နွံ ၃၆၅.၂၄၂၅ တ္ၚဲ) ကေုာံ ဒမြိပ်ပရဟ် လျး (၂၉၉ ၇၉၂ ၄၅၈)။ သွဟ်ဗၞတ်ဗ္ၜတ်ၜါဂှ် ပၠုပ်စုတ် ပ္ဍဲ IAU (1976) System of Astronomical Constants (သၞောတ် ကိုန်ဂစိုတ် လက္သတ်) တုဲ စကာကၠုင် နူကဵု သၞာံ ၁၉၈၄။ နကဵုဗွဲခမၞန်မ္ဂး သမဂ္ဂနက္သတ်ဂၠးကဝ်ဂှ် ညးတအ် စကာ ly။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:သိပ္ပံ ကဏ္ဍ:BEHM
မကၠဵု
မကၠဵု ၊ ဘာသာသေံကော်-สมอพิเภก ၊ ဘာသာဗမာကော်-သစ်ဆိမ့်thumb|ယၟုသိပ္ပံ Terminalia bellirica ၊ ယၟုဝံသ Combretaceae. မကၠဵု ဘာသာဂကူသ္အာင်မၞုံယၟုတၞဟ်တၞဟ် မပ္တမ် bahera or beleric or bastard myrobalan, (Arabic: beliledj بليلج, Sanskrit: Bibhitaka बिभीतक, Aksha अक्ष ), မဒှ်ဂကူတၞံဆုဇၞော် ပရဟ်တၞး ဂွံဆဵုညာတ်ဒၟံင်ပ္ဍဲတိဗလး တိကုန်ဒဵု ပ္ဍဲဒေသအာရှအဂၞဲ Southeast Asia, လ္ၚဵုဂှ်တဵုလဝ်ဇိုင်ဂၠံင် လေဝ်နွံ။
thumb|မကၠဵု (Terminalia bellirica) fruits ဂုန်သတ်မကၠဵုပၠန်တုန် - သတ်မကၠဵုသွတ်တ်(ၜတ်တ်) ရှ်ဍေံဖျးက္တင် ဍေံပၠေင်ကၠေံယဲကျာ ၊ သတ်မကၠဵုတမြံင် ရှ်ဍေံဍာတ်ဖျိုတ် ဍေံပၠေင်ကၠေံယဲမတ်၊ ဍေံပၠေင်ကၠေံယဲဓါတ်ကလိုက်ကမဵု၊ ဍေံပၠေင်ကၠေံဇွဟ်၊ ဍေံဗဂဵုကဵုပၟတ်ဂၞဴ၊ ဍေံပၠေင်ကၠေံယဲသောထော၊ ဖ္ဍန်မအပ္ဍဲအိုတ်ဂှ်ဍေံလေပ်ပၠေင်ကၠေံယဲဂကိတ်မအာညံင်ဍာ်ပုင်ဂှ်ပၠေင်ကဵု၊ သၠမကၠဵုဍေံပၠေင်ကဵုယဲသြမစပ်ကဵုစမှ၊ ပ္ကဴမကၠဵုဂှ်ဍေံပၠေင်ကဵုယဲမတ်စာင်စပ်၊ သ္ကောဝ်မကၠဵုဂှ်ဍေံလေပ်ပၠေင်ကၠေံယဲဂြိုဟ်နှဳ(ဇြိဟ်နှဳ) ၊ ရိုဟ်မကၠဵုဂှ်ဍေံလေပ်ပၠေင်ကၠေံဆီဂမ္တဴ ဂုန်တၞံမကၠဵု သတ်မကၠဵုတုဲဆဝွံရ။
တၞးမကၠဵုဂၠိင်ဗၞတ် 15 သေန်တဳမဳတာ တုဲကောံစိုက်ဒၟံင်ပ္ဍဲကၞောတ်တၞာင်ဍေံ၊ တၞးမကၠဵုဒှ်စၞတဲခိုဟ်သွက်ဂွံဗ္စဂၠဴ၊ မအပ္ဍဲသတ်မကၠဵုဂှ်ဒှ်ကၠေင် 40%, ကၠေင် fatty-acid methyl ester နူမကၠဵုဂှ်ပၟိက်ဇၞော်သွက်ဂွံကၠောန်ကၠေင် biodiesel ပ္ဍဲဍုင်အမေရိက US (ASTM D 6751-02, ASTM PS 121-99), ဍုင်ဂျာမနဳ Germany (DIN V 51606) ကေုာံ သမဂ္ဂယူရောပ် European Union (EN 14214). မအပ္ဍဲသတ်ဍေံဂှ် ကော်ဂး bedda nuts.
ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယ စကာသတ်မကၠဵုပ္ဍဲဂြန်ဂဥုဲဗွဲမသၠဲလး မပ္တမ် Ayurvedic medicine, Beleric is known as "Bibhitaki" (Marathi: "Behada or Bhenda") (Terminalia bellirica). Its fruit is used in the popular Indian herbal rasayana treatment triphala. မကၠဵုဘာသာသံသကြိုတ် Sanskrit ကော်ဂး bibhītaka बिभीतक. ဒၞာဲသတ်မကၠဵုတိတ်ဂၠိုင်အိုတ် သီုဒှ်ပၞိဟ်(ဗဟဵု)သွံရာန်သတ်မကၠဵုပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယ Neemuch (A Town in Malwa Region of Madhya Pradesh) is a major trading centre of De-Skinned Baheda & Whole Fruits of Terminalia Bellirica. Terminalia Bellirica is widely collected in wild in Malwa region of Madhya Pradesh and is traded in Neemuch APMC Yard.
According to Dymock, Warden, Hooper: Pharmacographia Indica 1890 :"'This tree, in Sanskrit Bibhita and Bibhitaka (fearless), is avoided by the Hindus of Northern India, who will not sit in its shade, as it is supposed to be inhabited by demons. Two varieties of T. belerica are found in India, one with nearly globular fruit, 1/2 to 3/4 inch in diameter, the other with ovate and much larger fruit. The pulp of the fruit (Beleric myrobalan) is considered by ayurvedic physicians to be astringent and laxative, and is prescribed with salt and long pepper in infections of the throat and chest. As a constituent of the triphala (three fruits), i.e., emblic, beleric and chebulic myrobalans, it is employed in a great number of diseases, and the kernel is sometimes used as an external application to inflamed parts. On account of its medicinal properties the tree bears the Sanskrit synonym of Anila-ghnaka, or 'wind-killing.' According to the Nighantus the kernels are narcotic.'"In the Charaka Samhita, the ancient Ayurvedic text, Bibhitaki fruits are mentioned as having qualities to alleviate disease, and bestow longevity, intellectual prowess and strength. There are several "rasaayan" described in the Charaka Samhita, that use Bibhitaki.
By this treatment, the sages regained youthfulness and attained disease-free life of many hundred years, and endowed with the strength of physique, intellect and senses, practiced penance with utmost devotion.
The nuts of the tree are rounded but with five flatter sides. It seems to be these nuts that are used as dice in the epic poem Mahabharata and in Rigveda book 10 hymn 34. A handful of nuts would be cast on a gaming board and the players would have to call whether an odd or even number of nuts had been thrown. In the Nala, King Rituparna demonstrates his ability to count large numbers instantaneously by counting the number of nuts on an entire bough of a tree.
တိုင်
တိုင် (mile) ဂှ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ် ဇမၠိင် လၟိဟ်မတုပ် ကု ၅,၂၈၀ ပေ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး တုပ်ကဵု ၁,၇၆၀ ယာဒ် (yard) တုဲပၠန် ဟီုနကဵု မဳတာမ္ဂး နွံ ၁,၆၀၉.၃၄၄ မဳတာ။ တိုင်ဂှ် ဒှ်သၞောတ်ဗ္ၜတ် အင်္ဂလိက်တုဲ မဳတာဂှ် စတမ်နူ သၞာံ ၁၉၅၉ ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် သၞောတ်ဗ္ၜတ်ဂၠးတိရ။
တိုင်ဂှ် ဍုင်မွဲကုမွဲ စၟတ်သမ္တီလဝ် တၞဟ်ခြာရေင်သကအ်ရ။ တိုင်ရဝ်မ ဂှ် နွံ (၁.၈၅၂ ကဳလဝ်မဳတာ)၊ တိုင်ကြုက်ဂှ် နွံ ၅၀၀ မဳတာ။ တိုင်ရဝ်မဂှ် ညးပိုင်ခြာနွံ မွဲတိုင်ဂှ် နွံ ၅,၀၀၀ ၝောအ်ရဝ်မ။ ဟိုတ်နူ ကဝ်လဝ်နဳဗြိတိန်တုဲ မာင်/တိုင်အင်္ဂလိက်ဂှ် စိုပ်အာ ဍုင်ကဝ်လဝ်နဳ သီုကဵု ဍုင်မန်ဗၟာတုဲ စဵုကဵုလၟုဟ် စကာဒၟံင် တိုင်ဏီဖိုဟ်ရ။ နကဵု ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်မ္ဂး နကဵုပ္ဍဲသၞောဝ်မ္ဂး စကာ မဳတာကီုလေဝ် ဒေတာဗ္ၜတ်တြေံနူ ၁၉၂၇ မ္ဂး စကာလဝ် တိုင် (6336/3937 km) ကီုရ။ စၞးမစကာတိုင်ဂှ် ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် သၠာဲစကာ မဳတာကီုလေဝ် ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံ ကုလဳဗိယျာ၊ ဗြိတိန်၊ ကေုာံ ဍုင်ကဝ်လဝ်နဳအင်္ဂလိက်တြေံ သီုကဵု ဍုင်မန်ဗၟာဂှ် စကာဒၟံင် တိုင်ဖိုဟ်ဏီရ။
အတိုင်ဗ္ၜတ် မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်မန်ဗၟာဂှ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။
၁၂ ၝောအ်တဲ ၁ ပေ၊
၃ ပေ ၁ ဂေက်၊
၂၂ ဂေက် ၁ ဇုက်ပသဲ၊
၁၀ ဇိုက်ပသဲ ၁ ဖာလုံ၊
၈ ဖာလုံ ၁ တိုင်။
တိုင်ဂှ် နကဵုဘာသာအင်္ဂလိက် ချူဖ္ဍန် m. ပ္ဍဲအခိင်အတိက်ကီုလေဝ် လၟုဟ်မ္ဂး ချူ mi သွက်ဂွံဝေင်ပါဲ တၞဟ်ခြာကဵု မဳတာရ။ ဆဂးဂှ် ဖ္ဍန် ဒဳ ပွိုင်မွဲနာဍဳ ဂှ် ဆက်ချူဒၟံင် နကဵု mph ဖိုဟ်ရ။
ယၟု
မအရေဝ်အင်္ဂလိက် ခေတ်လၟုဟ် mile ဂှ် ကၠုင်နူ အင်္ဂလိက်လဒေါဝ် myle အင်္ဂလိက်တြေံ mīl မဒှ်ဝေါဟာရ အလုံဂကူဗဳဇဂျာမနိစ် မွဲရ။ တမ်မူလဍေဟ်ဂှ် ကၠုင်နူ mīlle passus (mile) ဗဟုဝစ် mīlia passuum (miles) မဒှ် တိုင်ရဝ်မ မဂွံအဓိပ္ပါယ် မွဲလ္ၚီလဂါံ။
နကဵုဘာသာမန် "တိုင်" ဂှ် ၜိုန်ရ ကေတ်လဝ် လၟိဟ်ဗ္ၜတ် အတိုင်အင်္ဂလိက်ကီုလေဝ် မဝေါဟာရ "တိုင်" ဂှ် ကၠုင်နူအရေဝ်မန် မဂွံအဓိပ္ပါယ် မွဲတိုင်(ဆု)ဒှ်ရမာန်ရ။ ဒုင်သဇိုင် ကုဗၞတ်ဗ္ၜတ်မန်တြေံ မကော်ဂးတုဲ ကေတ်မအရေဝ်ဂှ်တုဲ စကာကၠုင် ပ္ဍဲအရာ မၜတ် အတိုင်ဗ္ၜတ်အင်္ဂလိက်ရ။ ဗၟာ "မိုင်" ဂှ် လွဳဗ္စ နူအင်္ဂလိက် သီုဗ္ၜတ် သီုဝေါဟာရရ။
ခံက်အင် ၜတ်ကၞာတ်
စၟတ်သမ္တီ မွဲတိုင် ဍုင်မွဲကုမွဲ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်တုဲ ပ္ဍဲဍုင်မွဲမွဲပၠန် အခိင်အခါတၞဟ်ခြာမ္ဂး ဗၞတ်ဗ္ၜတ်လေဝ် တၞဟ်ခြာကီုဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲခံက်အင် ဗွဲသၟဝ်ဝွံမာန်ရ။ တိုင် ယူရောပ်ပလိုတ်ဂှ် ဂၠေအ်တုဲ တိုင်ယူရောပ်ဗၟံက်၊ လဒေါဝ် ကေုာံ သၟဝ်ကျာဂှ် ဂၠိင်ရ။
ပြကိုဟ်
ကဏ္ဍ:ဗ္ၜတ် ကဏ္ဍ:BEHM
ဂကူဗဳဇဇဳဝ
Biodiversity-diversity among and within plant and animal species in an environment သာ်ဝွံပဍဲကဵုလိက်ပြကိုဟ် Dictionary.com ပံက်လဝ်အဓိပဲါမဒှ်ရ၊၊
မဳတာ
မဳတာ (metre) (အင်္ဂလိက်) meter (အမေရိကာန်) (ကၠုင် နူအရေဝ်ပြင်သေတ် mètre, နူတမ် ကၠုင်နူ ဂရိတ် μέτρον, "measure") ဝွံ မဒှ်ဗ္ၜတ်တမ် သွက်ဂွံၜတ် ဇမၠိင် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်ဗ္ၜတ်ဂၠးကဝ် (International System of Units (SI)) ရ။ မဳတာဂှ် ယဝ်ရ ချူဖ္ဍန် နကဵုသင်္ကေတမ္ဂး ချူ နကဵု mရ။ နကဵုဘာသာမန်ဂှ် ဟွံစၟတ်သမ္တီဏီဖိုဟ်ရ။
ဂကူဗဳဇဇဳဝ
ဂကူဗဳဇဇဳဝ-သတ်တိရစ္ဆာန်(ပဍဲအကာသ၊လတူတိ၊အသၟဝ်ဍာ်)ကေုာံတၞံဆုတၞံဒုန်တၞံဇုက်နာနာသာ်အရာမဒှ်တၞဟ်ခြာမံင်ကဵုဂကူညးကဵုညး၊၊
မဳတာ
မဳတာဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် အတိုင်ဇမၠိင် လျးမအာစိုပ် ပ္ဍဲစမၠး ပ္ဍဲကဵု အခိင်ကာလ 1/299.792.458 စက္က (ဟီုမွဲသာ်ပၠန် ၜိုတ် 0,0000000033564 စက္က ဂှ်လျးအာစိုပ် ဂွံဇမၠိင် မွဲမဳတာ)ရ။ မဳတာဂှ် စၟတ်သမ္တီ ပံက်လဝ် ပွံက် နကဵုတၠပညာပြင်သေတ် နူတမ်မူလ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၉၃ နကဵု ဇမၠိင် နူကဵု အဳကွေတာ စဵုစိုပ် ပၞိဟ်သၟဝ်ကျာ မတတ်အာ ဍုင်ပဴရေတ်ဂှ် ဒကုတ်ထောအ် စှ်မဳလဳယာန်ဒကုတ် (10.000.000) မ္ဂး မွဲဒကုတ်ဂှ် ဒှ်ဇမၠိင် မွဲမဳတာရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဇမၠိင်ခ္ဍမ်ဂၠးတိဂှ် နွံဒၟံင် ၜိုတ် ၄၀ ၀၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ ရ။
ပွံက်
မဳတာဂှ် စတမ်နူ ၂၀ မေ ၂၀၁၉ ဂှ်တုဲ ပလဝ်ဒတန် နကဵု ပွံက် အသိင်ပရဟ်လျး ပ္ဍဲစမၠး မတုပ်ကဵု 299,792,458 ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ပွိုင်မွဲစက္က။ မွဲစက္ကဂှ် ပံက်လဝ် ပွံက် မဒှ်အခိင်ကာလ လလအ် ကသဳဓါတ် ဓါတ်သေသဳယာမ် (Caesium) Δ𝝂𝐂𝐬ရ။ ပွံက်ဏအ်ဂှ် တုပ်ကဵု ပွံက် မပလဝ်ဒတန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၃ "မဳတာဂှ် နွံဇမၠိင် လျးမအာ ပ္ဍဲစမၠး ပ္ဍဲအခိင်ကာလ လလအ် ပွိုင် 1/299.792.458 စက္က" ဂှ်ရ။
ပွံက် တမၠာ
ပ္ဍဲအခိင်ကာလ အကြာ ၁၉၆၀ ကဵု ၁၉၈၃ ဂှ် ပံက်လဝ် ပွံက်မဳတာ နကဵု ပရဟ်လပှ်လလဳ 1.650.763,73 အလန် မဗလး နူကဵုဓါတ်ကြပ်ထောန်-၈၆ (Krypton-86) အကြာ အကာဲအရာ ဒြဟတ်ၜါဂှ်ရ။ နကဵုနဲဏအ်ဂှ် ချိုတ်ပၠိုတ် ဂၠိုင်နူ နဲတြေံဂှ် ၅၀ အလန်ရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၃ မဳတာဂှ် ပံက်လဝ် နကဵုပွံက် မဒုင်သဇိုင် ကုဒမြိပ်လျး မအာစိုပ် ပ္ဍဲစမၠး ပ္ဍဲအခိင် 1/299.792.458 စက္ကရ။
ဗ္ၜတ်မဳတာ နကဵု အေတ်အာင်
ဗ္ၜတ်မဳတာ သၞောတ်ဗ္ၜတ်ဂၠးကဝ်ဂှ် ဖျေဟ်လဝ်ဒတန် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။
မသၟဟ် ကု သၞောတ်ဗ္ၜတ်တၞဟ်
"inch" (ၝောအ်တဲ) ကေုာံ "yard" (ယာဒ်) မဗၟံက်လဝ် ပ္ဍဲ သ္ၚိအင်ဝွံ ဒှ် ၝောအ်တဲဂၠးကဝ် ကေုာံ ယာဒ်ဂၠးကဝ် respectively, though approximate conversions in the left column hold for both international and survey units.
မွဲမဳတာဂှ် တုပ်သၟဟ် ကု 5 000⁄127ၝောအ်တဲ တုဲပၠန် ကု1 250⁄1 143ယာဒ်။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗ္ၜတ် ကဏ္ဍ:BEHM
တ္ၚဲထိင်ဒဝ်သဘာဝဝုတ်ဒိုဟ်ဂၠးကဝ်
A short history of World Environment Day-June 5 -ရိုဟ်ဟ်သၞာံစိုပ်ဂတု ဂျုန် (၅)မံက်မ္ဂး ဂကောံပံင်ကောံဍုင်ဂၠးကဝ် (United Nations)က္ဍိုက်က္ဍိုပ်တုဲကၠောန်သ္ပကၠုင်တ္ၚဲဝုတ်ဒိုဟ်ဂၠးကဝ်ဂှ်နူသၞာံ (၁၉၄၇)တေံမဒှ်ရ၊၊ ဂကောံUN ဝွံညံင်ဂွံသ္ပစၟတ်သမ္တီတ္ၚဲဝုတ်ဒိုဟ်ဂၠးကဝ်မာန်ဂှ်သ္ပပကောံဓရီုပ္ဍဲကဵုဍုင်သတံက်ဟုမ် (Stockholm)၊ရးနဳဂီုသွဳဒေန် (Sweden) သၞာံ(၁၉၇၂)စနူဂတုဂျုန်(၅)မံက်ဒဵုကဵု(၁၆)မံက်-ၜိုတ်ကဝိုင်(၁၀)တ္ၚဲဂှ်ကလုတ်နူဍုင်ရးနဳဂီုဂၠးကဝ်ဂမၠိုင်တအ်စဇိင်တပ်သဳကၠဳကၠုင်ပွမထိင်ဒဝ်မင်မွဲစဵုဒၞာသဘာဝ-ဂှ်ဒှ်ကၠုင်လဝ်မဒှ်ရ၊၊
တ္ၚဲဝါလ်တေမာရ်
right|thumb|အလာံဍုင်ဒိန်မက် မဟိမု ဒေန်နေဗြောဂ် (Dannebrog) ဒတုံစှ်ေကၠုင် နူအကာသ ပ္ဍဲအခိင် ပေါဲဗတိုက် ဗဒါဲလေန်ဒါနိသ္သေ ၁၅ ဂျောန် ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲဝါလ်တေမာရ် (နကဵုဘာသာဒိန်နေတ် valdemarsdag) (စပတန် ၁၉၁၂ နကဵု ဂၞန် Cirk.Nr.391 24/12 1912) သွက်ဂွံ ဗၞုဟ် အတိုင်ဒဏ္ဍရဳဒိန်မက်မ္ဂး ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၁၉ တေအ် အလာံ မဟိမု ဒေန်နေဗြောဂ် (Dannebrog) မဒှ် အလာံဍုင်ဒိန်မက် တ္ၚဲဏအ် ဒတုံစှ်ေကၠုင် နူအကာသ ပ္ဍဲကဵု အေတ်သလာန် ပ္ဍဲအခိင် ဨကရာဇ်ဒိန်မက် ဝါလ်တေမာရ် မလုပ်ဒၟံင် ပေါဲဗတိုက် ပ္ဍဲမုက်ပၞာန် ဗဒါဲလေန်ဒါနိသ္သေ (Lyndanisse) ရ။ ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ် ကောန်ဍုင်ဒိန်မက်တအ် ဝေင်သဘင် နကဵုမသွံအလာံတုဲ သြန်ပရဲ မကလိဂွံဂှ် ပသြန်ဗွဝ် ဂကောံနာနာသာ်ရ။ တ္ၚဲဏအ်ဂှ် စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၁၉၄၈ ဂှ် နဒဒှ် တ္ၚဲကၟာတ်ဘာမွဲဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ်ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:BEHM
သပ္ပါယ(၄)ပြကာ
ဥတုသပ္ပါယ
ရာသဳဥတု ပွမသပ္ပါယ်
ဘောဇနသပ္ပါယ
ဘောဇိုန် ပွမသပ္ပါယ်
အာဝါသသပ္ပါယ
ဌာန်ဒၟံၚ် ပွမသပ္ပါယ်
ပုဂ္ဂလသပ္ပါယ
ပူဂိုလ် ပွမသပ္ပါယ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
ဝိနယပိဋက
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:ပိဋကတ် ၃
ဒဳဃနိကာယ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:ပိဋကတ် ၃
ကဝ်ကျာ်ဒှ် (၅) ပြကာ
သာရကဝ်
ကဝ်ကျာ်မွဲဇကုဟေၚ် ကတဵုဒှ်
မဏ္ဍကဝ်
ကဝ်ကျာ်ၜါဇကု ကတဵုဒှ်
သုတ္တန္တပိဋက
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:ပိဋကတ် ၃
ကဝ်ကျာ်ဒှ် (၅) ပြကာ
ဝရကဝ်
ကဝ်ကျာ်ပိဇကု ကတဵုဒှ်
သာရမဏ္ဍကဝ်
ကဝ်ကျာ်ပန်ဇကု ကတဵုဒှ်
ဘဒြကဝ်
ကဝ်ကျာ်မသုန်ဇကု ကတဵုဒှ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
မဇ္ဇျိမနိကာယ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:ပိဋကတ် ၃
ခုဒ္ဒကနိကာယ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:ပိဋကတ် ၃
အၚ်္ဂုတ္တရနိကာယ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:သုတ္တန္တပိဋကတ် ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
ဂျောတ် ဖၠောယ်ဒ် (George Floyd)
ဂျောတ် ဖေရ်ရဳ ဖၠောယ်ဒ် (George Perry Floyd Jr.) (အံက်တဝ်တာ ၁၄၊ ၁၉၇၃ – မေ ၂၅၊ ၂၀၂၀) ဝွံ ဒှ်မၞိဟ်တြုဟ် အာဖရိကာန်-အမေရိကာန် မဒးဒုင်ဂစိုတ် နကဵု ဗၠာဲသၟိင် ပ္ဍဲအခိင်မဒးဒုင်ရပ် ပ္ဍဲမိန်နေပဝ်လိသ် (Minneapolis) ပ္ဍဲ မေ ၂၅၊ ၂၀၂၀။ ဟိုတ်နူဂှ် ညးဍုင်ကွာန်တအ် ထ္ၜးဆန္ဒ မဒစဵုဒစး ဟိုတ်နူ ဖၠောယ်ဒ် စုတိ ကေုာံ ဗၠာဲသၟိင် မရပ်စပ် ဍဵုဍိုက် မၞိဟ်လမ္စံက်ရ။ ဒစဵုဒစးဂှ် ကၞာန်ကၠောအ်အာ ဗွဲမပြဟ် အလုံကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်ကီု သီုကဵု ဍုင်နာနာ ဗီုကဵု ယူရောပ်တအ်ရ။
ဖၠောယ်ဒ် ဇၞော်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဟုသတောန် (Houston) တွဵုရးတေက်သေသ် (Texas)။ ဖၠောယ်ဒ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မစိုန်သကီု ပ္ဍဲဗဝ်ဇိုင် (football) (တေအ်ဗဝ်) ကေုာံ ပရေင်ဝေင်ဒြဟတ်တၞဟ် ပ္ဍဲအခိင်ညးတေအ် မဒှ်ကွးဘာတန်သမၠုင် ကေုာံ ကဝ်လိက်ရ။ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ညးတေအ် ကော်စညးတေအ် ဖေရ်ရဳ (Perry)။ ဖၠောယ်ဒ်ဂှ် သီုဒှ်မၞိဟ်မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵုဂကောံဒွက် ဟုသတောန် ဟိပ်-ဟောပ် (Houston's hip-hop) ကီုရ။ ဖၠောယ်ဒ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံဘာကျာ်ညးတေအ်လေဝ် ညးတေအ် ပါလုပ်ချဳဓရာင်လဝ်ကီုရ။ ကြဴနူဂှ် ညးတေအ် ဒးဒုင်ရပ် ဂၠိုင်ကဵုအလန် နကဵုဒုဟ် ကမၠတ် ကေုာံ ဒုဟ်သွံဂဥုဲၜူမာဲ၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၉ ဂှ် ညးတေအ် ဗတိုက်စတုဲ ဒးဒုင်ရပ် ဖျေဟ်ထံင် ပန်သၞာံရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄ ဂှ် ညးတေအ် ပြံင်တိတ် နူဒၞာဲ ဍုင်ညးတေအ် မဇၞော်ဂေါဝ် မဒှ်ဒၞာဲမၞိဟ်လမ္စံက်တအ် မပဒတဴဂၠိုင်တုဲ ရာဇာဝတ်ဂၠိုင်ဂှ်တုဲ အာမံင် ပ္ဍဲမိန်နေပဝ်လိသ်၊ တွဵုရးမိန်နေသဝ်တာ (Minneapolis, Minnesota) သွက်ဂွံကမၠောန်ရ။ ညးတေအ် ကလိဂွံ ကမၠောန် နဒဒှ် သၟာလစဝ်ကွဳတြက် (truck driver) ကေုာံ ပၟင်ဆေင် (bouncer)ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၀ ဟိုတ်နူ ယဲကပ်ကဝ်ဝိဒ်-၁၉ တုဲ ညးတေအ် ဒးတိတ် နူကမၠောန်ဂီုကၠီုဂှ်ရ။ ညးတေအ် ချိုတ် ပ္ဍဲအခိင်ဗၠာဲသၟိင် ရပ်ညးတေအ် နကဵုဒုဟ် မစကာသြန်ပတောအ် (counterfeit money) သွက်ဂွံရာန်ၜံက်ရ။ ဗၠာဲသၟိင် မၞိဟ်ဗုဗု ဒေရေက် ချဴဝိန် (Derek Chauvin) ထံက်လဝ်ကၜံင် လတူကအ်ညးတေအ် ပွိုင် ဒစာံမိနေတ် ကဵု ၄၆ စက္ကတုဲ ကဵုညးတေအ် ချိုတ်အာ အတိုင်ဂှ်ရ။ ဟိုတ်နူဗၠာဲသၟိင် မရပ်စပ်ဗီုဂှ်တုဲ ညးတေအ် မဒးချိုတ်အာဂှ် ဗဒှ်ကဵု ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ကိစ္စဘဝညးလမ္စံက် (Black Lives Matter protest) အလုံလိုက် မအာတ်မိက် သွက်ဂွံ ကလေင်ဒက်ပတန် သၞောတ်ဗၠာဲသၟိင်တၟိ ကေုာံ ဒစဵုဒစးဝါဒပါ်ကဆံင်ဂကူရ။
ပထမ အဝဲ ကေုာံ ပရေင်ပညာ
ဖၠောယ်ဒ် ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ Fayetteville, North Carolina, တုဲ ဇၞော်ဂေါဝ် ပ္ဍဲကဵု Cuney Homes ပ္ဍဲ Third Ward ဍုင် Houston, တွဵုရး Texas။
ပ္ဍဲကဵု ဘာတန်သမၠုင် Yates High School ဂှ် ဖၠောယ်ဒ် လုပ်ဂကောံ ဗဝ်ရဴ (basketball team) တုဲ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံဗဝ်ဇိုင်ဂှ် (football team) ဂှ် ညးတေအ် ပါလုပ်လဝ်တုဲ ကလိဂွံ တဆိပ်ဆာမ်ပိယာမ် တွဵုရးတက်သေတ်ရ။ ညးတေအ် ဘာတုဲ နူဘာတန်သမၠုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၃။  ညးတေအ် ဆက်တိုန်ကဝ်လိက် South Florida Community College ပွိုင်ၜါသၞာံ၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးတေအ် လုပ်ဂကောံ ဝေင် ဗဝ်ရဴပၠန်ရ။  ညးတေအ် ပြံင်အာတိုန် ပ္ဍဲ တက္ကသိုလ် Texas A&amp;M University–Kingsville၊ ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်ဏအ်လေဝ် ညးတေအ် ဝေင် ဗဝ်ရဴကီုရ။ ညးတေအ် သီုဘာတက္ကသိုလ် ဟွံတုဲ တိတ်ထောအ် နူတက္ကသိုလ်ရ။ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ကေုာံ သကအ်ရဲတအ် ကော်စ ညးတေအ် ဖေရ်ရဳ (Perry)၊ တုဲ ညးတေအ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်ဇကုဇကောဝ် ဇၞော်သၠုင်မွဲရ။  သမၠုင်ညးတေအ် နွံ ၆ ပေ ကဵု ၄ ၝောအ်တဲ (1.93 မဳတာ) နွံလျိုင် ၂၂၃ ပံင် (101 ကဳလဝ်)။
ကမၠောန် ကေုာံ ဒုတိယအဝဲ
ဖၠောယ်ဒ် ကလေင်စဴ အာမံင် ပ္ဍဲဟုသတောန် တုဲ ညးတေအ် လုပ်ကလာပ်ဗဝ်ရဴရ။ ပ္ဍဲတမ်သၞာံ ၁၉၉၄ ဂှ် ညးတေအ် လုပ်ဒယှ်ေဒွက် နဒဒှ် ရာပ်ပါ နကဵုယၟု "Big Floyd" ပ္ဍဲ ဂကောံဟိပ်ဟောပ် Screwed Up Click ရ။  ညးတေအ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မပါလုပ် ညံင်ဂကောံဂဳတဏအ် ဂွံဇၞော်မောဝ် ဂွံတိုန်စိုပ်စင် မွဲတၠကီုရ။  ပ္ဍဲကဵု ဂကောံသၟတ် ဘာကျာ်ခရေတ်ယာန်ဂှ်လေဝ် ညးတေအ် ပါလုပ် နဒဒှ် မၞိဟ်ဇၞော် ကေုာံ မၞိဟ်ထ္ၜလဘာ် သၟတ်တအ် မွဲတၠကီုရ။
ကြဴနူ ညးတေအ် ဒးဒုင်ရပ် နကဵု ဒုဟ်ကမၠတ် ကေုာံ သွံဂဥုဲၜူမာဲ မဂၠိုင်ကဵုအလန်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၇ ဂှ် ညးတေအ် ကေုာံ သကအ်ရဲညးတေအ်မသုန်တၠ လုပ်ဗတိုက်သ္ၚိမွဲ၊ ညးတေအ် ဒုင်ဝန် ဒဒှ်ရ ညးတေအ် ကလိလောန်လဝ် ဒုဟ်ဍာံ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၉ တုဲ ညးတေအ် ဒးဒုင်ဖျေဟ်ထံင် မသုန်သၞာံရ။ ညးတေအ် ဂွံတိတ်နူထံင် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၃ ကြဴနူ မပဒတဴ ပ္ဍဲထံင် Diboll Unit ပန်သၞာံရ။ ညးတေအ် တိတ်ကၠုင် နူထံင်တုဲ ညးတေအ် ပါလုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံဘာကျာ် Resurrection Houston ရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄ ဂှ် ညးတေအ်ပြံင်အာမံင် ပ္ဍဲမိန်နေပဝ်လိသ် တွဵုရးမိနိသဝ်ဒါ သွက်ဂွံဂွံကမၠောန်ရ။ ညးတေအ် ကလိဂွံကမၠောန် နဒဒှ် သၟာလစဝ်ကွဳတြက် (truck driver) ကေုာံ ပၟင်ဆေင်(bouncer) တုဲ ပဒတဴ ပ္ဍဲကဵု St. Louis Park ရ။  ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၇ ဂှ် ညးတေအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲအရာမတက်ဝဳဒဳယဝ် ဒစဵုဒစး ပရေင်ပကီုပရာပ် နကဵုလွဟ်ရ။  ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ညးတေအ် ဒးဒေါအ် နူကမၠောန်ပၟင်ဆေင် ဟိုတ်နူကဵု ကပ်ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉။
ဘဝပူဂိုလ်
ဖၠောယ်ဒ် နွံ ကောန်ဇာတ် မသုန်၊ ကောန်ဝုတ်ၜါ မနွံအာယုက် ၆ သၞာံ ကဵု ၂၂ သၞာံ မံင် ပ္ဍဲဟုသတောန်၊ ကောန်တြုဟ်မွဲ မံင်ပ္ဍဲဗြဳယာန် တွဵုရး တက်သေတ်။
စုတိ
thumb|ရုပ်ကသူ ဖၠောယ်ဒ် ပ္ဍဲဒၞာဲညးတေအ် မဒးဒုင်ဂစိုတ်။ ပ္ဍဲ မေ ၂၅၊ ၂၀၂၀ ဖၠောယ်ဒ် ဒးဒုင်ရပ် နကဵုဒုဟ် မရပ်လဝ် သြန်ပတောအ် ၂၀ ပ္ဍဲကဵု ဖျာသဗ္ဗနိက် (grocery store) ပ္ဍဲကဵု Powderhorn Park ဗဒါဲဍုင် မိန်နေပဝ်လိသ် ဂှ်ရ။ တၠဖျာဂှ်ဟီု သြန် ၂၀ ဂှ် ဒှ်သြန်ပတောအ်၊ တၠဖျာဂှ် ဟီုကဵုညးတေအ် ၜံက်ညးတေအ် မရာန်ဂှ် ကလေင်ကဵု။ ညးတေအ် ဟွံကလေင်ကဵုတုဲ ဒှ်ကယျာန်ဓဝါတ် ရေင်သကအ်ရ။
ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ ညးတေအ် ဒးဒုင်ရပ် ကဵုဗၠာဲသၟိင်ရ။ ဗၠာဲသၟိင် မၞိဟ်ဗုဗု ဒေရေက် ချဴဝိန် (Derek Chauvin) ထံက်လဝ်ကဵုက္ၜံင် ပ္ဍဲကအ်ညးတေအ် ပွိုင် ဒစာံမိနေတ် ကဵု ၄၆ စက္က ပ္ဍဲအခိင်ကာလ မရပ်ညးတေအ်ဂှ်တုဲ ညးတေအ် ယီုဟွံဂွံ ဒးချိုတ်အာရ။ ဖၠောယ်ဒ်ဂှ် ပ္ဍဲတဲဒးဒုင်စုတ်လကံက်တဲတုဲ မုက်ဂှ်ဍဵုဖျေဟ်လဝ် ပ္ဍဲဂၠံင် နကဵုတင်က္ၜံင် ဗၠာဲသၟိင်ဂှ်ရ။ ဗၠာဲသၟိင်ၜါဂှ် ရပ်ဍဵုလဝ်ညးတေအ်တုဲ ဗၠာဲသၟိင်ပန်ဂှ် ဒတဴဗဵုဒၟံင်ရ။ မိနေတ်လက်ကရဴအိုတ် ပိ မိနေတ်ဂှ် ဖၠောယ်ဒ် ချဳဟွံမာန်တုဲ ဟွံယီုရ၊ ဆဂး ဗၠာဲသၟိင်ဂှ် ဟွံဗလး ဆက်ဍဵုလဝ် ညးတေအ်ဖိုဟ်ရ။ စဵုကဵု မၞိဟ်လွဳယဲကာတၟေင် (emergency medical technician) စိုပ်ဂှ် ဗၠာဲသၟိင်ဂှ် ထံက်ဍဵုလဝ် နကဵုတင်က္ၜံင် ပ္ဍဲကအ်ဗၠောယ်ဒ်ရ။
ဟိုတ်နူထံက်ဍဵုလဝ်ကအ် အခိင်ဗွဲမလအ်တုဲ ဖၠောယ်ဒ် ဒးချိုတ်အာရ။
ကြဴနူ ဖၠောယ်ဒ် စုတိအာတုဲ ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ ဒစဵုဒစး ဗၠာဲသၟိင် မစကာဒြဟတ် အနိင်အထက် အလုံလိုက်မွဲရ။ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်ဂှ် ပေါဲထ္ၜးဆန္ဒ သီုဖအိုတ် ၄၀၀ ဍုင် ကတဵုဒှ်တုဲ ပါဲနူဂှ် ဍုင်ယူရောပ်ဂမၠိုင်လေဝ် ထ္ၜးကီုရ။
စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ဝင်
အလုံမွဲလိုက် ကၠောန်သဘင်ဗှ်ဗၞုဟ်ညးတေအ် နကဵုသဘင်ဇၞော်ဇၞော်ရ။ သဘင်ကမ္မဌာန်ညးတေအ်ဂှ် ကၠောန်ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ဂျောန် ၉၊ ၂၀၂၀ တုဲ ဇွညးတေအ်ဂှ် တိုပ်လဝ် ဗဒါဲ ဒၞာဲဇွ မိညးတေအ် ပ္ဍဲ Pearland, Texas ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ ကဏ္ဍ:BEHM
သံယုတ္တနိကာယ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:ပိဋကတ် ၃
ပြကိုဟ်အနာဂတဝၚ်
နိဿဲ
သၞာံ ၁၃၇၉။ ပြကိုဟ်အနာဂတဝၚ် အလန်စတုတ္ထ။ ကျာ်ဇၞော်အ္စာပါလကမှာထေရ်၊ ဘာအံၚ်စေတဳ(ဝါၚဴ) ဍုၚ်ကၟာဝက်(ရးဇြာ)။ ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
အဘိဓမ္မပိဋကတ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:ပိဋကတ် ၃
ပိဋကတ် (၃)
thumb|လိက်ပိဋကတ်သေံ
ဆဋ္ဌမူပါဠိ ပိဋကတ် (၃)
ပိဋကတ် (ပိ) ဝွံ ဗွဲလိက်အုပ်မ္ဂး ဝိနယ် (၅) အုပ် ၊ သုတ် (၂၃) အုပ်၊ အဘိဓရ် (၁၂) သာ်ဝွံ ပံၚ် (၄၀) အုပ်ဂှ် ဗွဲမူဆဋ္ဌ သ္ဂောံဆဵုကေတ်ရ ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:ပိဋကတ် ၃
အကပ္ပိယမံသ
အကပ္ပိယမံသမ္ဂးဂှ် ဖျုန်စှ်သာ် ခမဳတအ် ဟွံဂပ်ဝ်ပြဘိုဂ် မမိက်သ္ဂး။ ဖျုန်စှ်သာ်မ္ဂးဂှ်
၂။ ဟတ္ထိမံသ - ဖျုန်စိၚ်
၃။ အဿမံသ - ဖျုန်ချေအ်
၄။ သုနခမံသ - ဖျုန်ကၠဵု
၅။ အဟိမံသ - ဖျုန်ဇြုံ
၆။ သဳဟမံသ - ဖျုန်ဇာဒိသိုၚ်
၇။ ဗျဂ္ဃမံသ - ဖျုန်ကၠ
၈။ ဒဳပိမံသ - ဖျုန်ဗြန်
၉။ အစ္ဆမံသ - ဖျုန်ကၟီ
ဟိုတ် ကေုာံ ဒုဟ်
ဖျုန်မၞိဟ်ဂှ် ဟိုတ်နူဇာတ်တုပ်တုဲ ဟွံဂပ်ဝ်ပြဘိုဂ်ရ။
ဖျုန်စိၚ်၊ ဖျုန်ချေအ်တအ်ဂှ် ဟိုတ်နူဒှ်ရတ်သၟိၚ်တုဲ ဟွံဂပ်ဝ်ပြဘိုဂ်ရ။
ဖျုန်ကၠဵု၊ ဖျုန်ဇြုံတအ်ဂှ် ဟိုတ်မဂပ်ဝ်က္ဍုဟ်မၠေအ် ဇအိုန်ဇရတုဲ ဟွံဂပ်ဝ်ပြဘိုဂ်ရ။
ဖျုန်ဇာဒိသိုၚ်၊ ဖျုန်ကၠ၊ ဖျုန်ဗြန်၊ ဖျုန်ကၟီ၊ ဖျုန်ဒိုဟ်ဒးတအ်ဂှ် (ယဝ်ပြဘိုဂ်တုဲမ္ဂး သၟူဖျုန်တအ်ဂှ် ပ္ဍးမံၚ်တုဲ မပ္တံဇာဒိသိုၚ်တအ်) ဟိုတ်နူလေပ်သ္ပကဵုအန္တရာယ််တုဲ ဟွံဂပ်ဝ်ပြဘိုဂ်ရ။
ဖျုန်မၞိဟ်ဂှ် ယဝ်ပြဘိုဂ်မ္ဂး အာစိုပ်ထုလ္လစ္စဲတုဲ၊ ဖျုန်သၟေဟ်ဂှ် အာစိုပ်ဒုက္ကဋ်ရ။
ဖျုန်သၟးဟွံက ဇုတ်၊ ဆီ၊ စၞာံ၊ တသော် အလုံအိုဿီု သုၚ်စောဲဟွံထေက်ရ။
ကပ္ပိယမံသတအ်ဂှ်လေဝ် သၟာန်တုဲဟေၚ် ဂပ်ဝ်ပြဘိုဂ်ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပရေၚ်ဘာသာ
ယေလ္ဂူတပ်တးလျးတၟးသွက်ဘဝ
(ယေလ္ဂူတပ်တးလျးတၟးသွက်ဘဝ)
ပရေၚ်ယေလ္ဂူတပ်တးဏံဂှ်ဒှ်ပဠေဝ်စိုတ်ပိုဲဂွံတီဇကုဂှ်ဒှ်မၞိဟ်နွံကဵုၚုဟ်မးၜိုတ်လဵုကီုတုဲ ကၠောန်ဗဒှ်ကဵုပိုဲဏံကၠောန်ကမၠောန်လၟေၚ်လၟေၚ်တ္ၚဲလေဝ်စိုတ်ပိုဲဟွံယှုက်ထုဲဟဳဇွောဝ်အာကၠုၚ်မွဲသာ်တုဲ ဂံၚ်ဟီုဂံၚ်ကၠောန်ဂံၚ်စၞောန်ဂံၚ်လဴထ္ၜးလဒေါဝ်မၞိဟ်ဂမၠိုၚ်မာန်ရ၊ ပရေၚ်ယေလ္ဂူတပ်တးဏံလေဝ် ဇၟာပ်ဇၟာပ်သာသနာလေဝ်ဗ္တောန်ကဵုကောန်ဂကူညးညံၚ်ဂွံနွံကဵုၚုဟ်မးမၞိဟ်ပရေၚ်ယေလ္ဂူတပ်တးဏံကီုအိုတ်ရ။
တ္ၚဲဏံပိုဲကောန်ဂကူမန်တံသီုညးဖ္အိုတ်လေဝ်နွံမံၚ်ပ္ဍဲဍုၚ်မ္ၚးလေဝ်ပေၚ်ပြးဇၟာပ်အလုံမွဲဂၠးတိတုဲ ဒၞာဲပိုဲကောန်ဂကူတအ်မနွံမံၚ်တေံဂှ်လေဝ် ပရေၚ်ယေလ္ဂူတပ်တးဏံမွဲလေဝ် ဇၟာပ်မၞိဟ်နွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲဗဒါဲသ္ကဲပိုဲဏံဂှ်လေဝ်ညးတံမၞုံဗၟိက်ကဵုမၞိဟ်စိုတ်ယေလ္ဂူတပ်တးဖအိုတ်ရ၊ ညံၚ်ရဴသေဋ္ဌဳပိုဲတံကီုလေဝ် ညးမၞုံဗၟိက်ကဵုမၞိဟ်စိုတ်ယေလ္ဂူတပ်တးမွဲပေၚ်ပေၚ်ရ၊ ယဝ်ရပိုဲဒှ်ကောန်ကမၠောန်သွံဖျာဏောၚ်တှ်ေ ပဵုတုဲသေဋ္ဌဳနွံဗၟိက်ကောန်ကမၠောန်ညးဒးဒှ်မၞိဟ်စိုတ်အးယေလ္ဂူတပ်တးမွဲမှသေဋ္ဌဳဖျေံစိုတ်ပရေၚ်သြန်မာန်ရ၊ သာ်ဂှ်ဟွံသေၚ်တှ်ေ သေဋ္ဌဳဂှ်ဒှ်ဒၟံၚ်သံသယလ္တူပိုဲတွဵုဏောၚ်တှ်ေ ဇကုကဵုသေဋ္ဌဳဂှ်လေဝ် ကၠောန်အာကမၠောန်မွဲစွံဟွံမိပ်စကွေံကွေံရ၊ ဗီုသေဋ္ဌဳဂွံပတေဟ်ပိုဲဒှ်မၞိဟ်ယေလ္ဂူတပ်တးမွဲဂှ် ဂွံအခေါၚ်ဟေၚ်ပိုဲဏံဒးကၠောန်ထ္ၜးကဵုညးမာန်ဂှ်လေဝ်ပ္တန်စွံလဝ်ပ္ဍဲစိုတ်လ္ပဝိုတ်တွဵုအိုတ်ညိ။
ဥပမာတုန်ဂှ်တှ်ေ−သေဋ္ဌဳကဵုပိုဲဏံအာရာန်ဍာ်မွဲပဠၚ်တုဲမသြန်သှ်ေမွဲၜါဒ္ကေဝ်ဂှ်လေဝ်ထေက်ကဵုပိုဲဒးကလေၚ်ကဵုသေဋ္ဌဳဂှ်ညိ လ္ပတော်လဝ်တွဵုညးသေဋ္ဌဳရမသြန်မွဲၜါဒ္ကေဝ်ဂှ်ညးဟွံစွံၚုဟ်မးဂှ်ညိ မသြန်မွဲၜါဒ္ကေဝ်ၜိုန်ညးဟွံစွံၚုဟ်မးကီုလေဝ် လဆောဝ်တှ်ေညးဟွံဒးစစိုတ်ပိုဲဏံလေဝ်ဒှ်မာန်ရ၊ ဣဏံဗွဲတုန်။
ညံၚ်ရဴကောန်ကမၠောန်နွံသ္ၚိသေဋ္ဌဳဗြဴဗြဴသၟးဂၠိုၚ်တုဲ ပ္ဍဲသ္ၚိသေဋ္ဌဳသြန်ညးပြးနွံမံၚ်အကြာခုၚ်ပ္ဍဲသ္ၚိတံဂှ်လေဝ် ကောန်ကမၠောန်ညးမကပှ်ဂိုၚ်သ္အးသ္ၚိသေဋ္ဌဳတံဂှ်ဒးဆဵုမံၚ်တွဵုတွဵုကီုရ၊ ဣဏံလေဝ်ဒှ်သွက်သဘာဝစမ်မံၚ်စိုတ်ပိုဲဏံယေလ္ဂူတပ်တးၜိုတ်လဵုမွဲကီုတုဲလ္ပဝိုတ်ထောံအိုတ်ညိ၊ လ္ၚဵုဂှ်ဟီုမံၚ်အဲဆဵုမံၚ်တွဵုလှုဲသေဋ္ဌဳနွံမံၚ်လ္တူခုၚ်အခိၚ်အဲကပှ်ဂိုၚ်သ္အးဇ္ၚးသ္ၚိဂှ်ဆဂးအဲဟွံကပှ်ကေတ်မွဲလှ်ေဏီရ၊ လဆောဝ်တှ်ေမသြန်ပိုဲဆဵုမံၚ်မွဲၜါကၠံအောန်အာတုဲပိုဲဏံဟွံကေတ်ဟာ ယဝ်ဒှ်မွဲၜါလ္ၚီဏောၚ်တှ်ေကေတ်တုဲမံၚ်ထောံသ္ၚိတ်သ္ၚိတ်ဟာဂှ်လေဝ်လ္ပကဵုဒှ်အိုတ်ညိ၊ သွက်ရဲညးမံၚ်သ္ၚိသေဋ္ဌဳတံဂှ်လေဝ် ပရေၚ်ယေလ္ဂူတပ်တးဏံမွဲနွံဗၟိက်ဇၞော်ကဵုဒြဟတ်တုဲ ဒှ်သွက်သေဋ္ဌဳညးဂွံပတေဟ်ပိုဲတုဲဓဝိၚ်သေဋ္ဌဳလေဝ်ဂွံၜိုဟ်အခိၚ်ညးတိတ်အာမ္ၚးသ္ၚိအာဗၟိက်ကိစ္စညးဂှ်ကီုတုဲ ဣဏံဂှ်ပိုဲဂွံကၠုၚ်သီုဓဝ်ပတေဟ်လ္တူသေဋ္ဌဳသၟးဟွံကတုဲ လာပ်ဗဇဴသြန်ဂိတုလေဝ်ပဵုတိုန်ပြဟ် သြန်ရေၚ်တၠုၚ်ဖဵုနာနာသီုကဵုစၞစအရာပွမအီကဵုပိုဲလေဝ်ဂွံဒုၚ်ကေတ်နူသေဋ္ဌဳသီုကဵုကောန်သေဋ္ဌဳလေဝ်နွံဟွံပိုတ်သ္ကုတ်ရ၊ ဣဏံဂှ်ကၠုၚ်နူပိုဲဏံဒှ်မၞိဟ်စိုတ်ယေလ္ဂူတပ်တးမွဲညးကော်ခဴစရ။
( အုပ်နိဂီု) ။
နိဿဲလဝ်ပရေၚ်ဆဵုဂဇလၟေၚ်လၟေၚ်တ္ၚဲ
သၠုဲ
သၠုဲ (လှုဲ) (currency) ဒှ် အရာမစကာ သွက်ဂွံရာန် အရာမွဲမွဲ မစၟတ်သမ္တီလဝ် အပ္ဍဲဍုင်မွဲမွဲတုဲ ဗွဲမဂၠိုင် မကၠောန်လဝ် နကဵုစက္ခော ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵုလောဟ မပ္တံကဵု သၠာ် (ဗရိုတ်)။ ဆက်ပံက်ပွံက် သၠုဲညိပၠန်မ္ဂး သၠုဲဂှ် ဒှ်သၞောတ်မသၠာဲဂတး (ဝါ) သွက်ဂွံရာန် နကဵုစၟတ်သမ္တီ ၚုဟ်မး ဗွဲတၟေင် အပ္ဍဲဍုင်မွဲမွဲ ဥပမာ ဒဝ်လာအမေရိကာန်(US$)၊ ယူရဝ် (€)၊ ယာန်ဂျပါန် (¥)၊ သတာလေန် ပံင် (£) တအ်ဂှ် ဒှ်သၠုဲ မစကာ ဍုင်ညးကဵုညးအိုတ်ရ။ သၠုဲနာနာတအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဇမၞော်ၚုဟ်ဍေဟ်တအ်တုဲ ကာလပဗၞိက် ကုအကြာဍုင်မွဲကုမွဲမ္ဂး ဒးသၠာဲကေတ် နကဵု ဖျာသမၠာဲသၠုဲ ဍုင်သအာင် (foreign exchange markets) မဒှ်ဒၞာဲ မစၟတ်သမ္တီ ၚုဟ် သၠုဲတအ်ဂှ်ရ။ ၚုဟ်သၠုဲတအ်ဂှ် နကဵုသၟိင်ဍုင်ဂမၠိုင် ပ္တန်စွံ ၚုဟ်မးတုဲ ဇၟာပ်ဂကူသၠုဲဂှ် နွံကဵု ပယျဵု ဂလိုင်မဒုင်တဲမာန်ရ။
ပွံက် မဆက်စပ် ကုမအရေဝ် "သၠုဲ" ဂှ် လ္ၚဵုဒုင်သဇိုင် ကုတၞးဘာဏ် (banknote) မသၠုဲ/တင်္ကာတအ်နွံရ။ ပွံက် ဗွဲကြဴဏအ်မ္ဂး ဆက်စပ် ကုသၞောတ်သမၠာဲဂတ သွက်ဂွံသွံရာန် အပ္ဍဲဍုင်မွဲမွဲရ။ နကဵု လိက်ပရေင်ဝွံလေဝ် ပအဓိက ကုပရူဏအ်တုဲ ချူလဝ်ရ။ သၠုဲဂှ် ပါ်ထောအ် နကဵု သၞောတ်သြန် (monetary system) ၜါဗီုပြင် - သြန်အသံသၟိင် (fiat money) မဒှ်သြန် နကဵုသၟိင်တၠဍုင်မွဲမွဲ မပ္တိတ် နကဵုအသံအမိင် တုဲပတန်ၚုဟ်သၠုဲ၊ သြန်ဗၞိက် (commodity money) မဒှ်သြန် ဟိုတ်နူဗၞိက်တုဲ ၚုဟ်မးဍေဟ် မကတဵုဒှ်ကၠုင်၊ သြန်ၜါဂကူဂှ် တန်တဴဒၟံင် လတူ ဒမုင်လျိုင် ၚုဟ်မး သၠုဲတအ်ဂှ်ရ။ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် သၠုဲလ္ၚဵုဂှ် ဟိုတ်နူ အဝဵုသၟိင်တၠ မနွံကဵုသၞောဝ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်တုဲ သၠုဲလ္ၚဵုဂှ် ၚုဟ်မး နွံဒၟံင် ပ္ဍဲပရေင်ဗၞိက် မကူသာန် သွံရာန်ရ။
သၠုဲဒဳဂဳတလ် (Digital currency) ဂှ် မံက်ဂတဝ် ပြာကတ်ဂၠိုင်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ခေတ် ကောန်ပျူတာ အေန်တာနေတ်ရ။ ဟိုတ်နူဏအ်ဂှ် သၠုဲ နကဵု တၞးဘာဏ် ကေုာံ မသၠုဲတအ်ဂှ် ဆက်တန်တဴ သှ်ေမာန်ဒၟံင်ဏီဟာဂှ် ဒှ်ကၠုင် သံသယရ။ သၠုဲဒဳဂဳတလ် သက္ကုဗဟဵုပကင်ရင် ဗီုကဵု ခရုပ်တဝ်ကာရေန်သဳ (cryptocurrencies) တအ်ဂှ် ဟွံဒှ် သၠုဲမလုပ်သၞောဝ်၊ ဟီုကၠးကၠးမ္ဂး ဟိုတ်နူ မပတိတ်လဝ် နကဵု အလဵုအသဳဍုင်မွဲမွဲတုဲ ဟွံဒှ် သြန်မလုပ်သၞောဝ်ရ။ ဟိုတ်နူကဵု ညးမဖျေဟ်အိက်သြန် ကဵု ဂကောံပကီုပရာပ်တအ် ပ္တိတ်ဒၟံင် သၠုဲပတောအ်တုဲ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ်ကၠုင် ဓဝိင်ရ။
သၠုဲ အခိင်တမၠာ
thumb|သၟာဗၞိက်အာရာပ်တအ် မကေင်စကာလဝ် သၞေက်ကၞု (Cowry shell) နဒဒှ် သြန်ကီုရ။ သၠုဲဂှ် နူတမ် စရပ်စပ်ကၠုင် နဒဒှ် မသၠာဲဂတး မပစၞး ကုဟင်သြောအ် ပ္ဍဲဘာကျာ် ပ္ဍဲသုမေရ် မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ခေတ်မၠာ (ancient Mesopotamia) ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲကဵု အဳဂျေပ် ခေတ်တမၠာရ။ ဟီုကၠးကၠးမ္ဂး လၟိဟ်သြောအ်ဟင် ဇကုမကြိုင်စွံလဝ် ပ္ဍဲဘာကျာ်ဂှ် ဇကုကလိဂွံ သၠုဲတုဲ အာသၠာဲစ ကုအရပ်အရာတၞဟ်တအ်ရ။ မၞိဟ်မကလိဂွံ သၠုဲဂှ် ကၠုင်ပ္တိတ်ကေတ် သြောအ် နူကဵု ဟင်ဘာကျာ်ဂွံရ။
သၠုဲအခိင်ကိုပ်ကၠာတေအ်ဂှ် ကပေါတ်လောဟ မပတံ ကဵု ထဝ်၊ သြန်၊ သၠာ်တအ်ဂှ် နဒဒှ် မပစၞး ၚုဟ်မးတုဲ စကာကၠုင် နဒဒှ် သၠုဲ ပ္ဍဲအရာမသွံရာန် အရာမွဲမွဲရ။ ဟိုတ်နူဂှ်ရ ပ္ဍဲအရေဝ်မန် သၠုဲဂှ် ကော်စ အတိုင် ယၟု ကပေါတ်လောဟတအ်ဂှ်ရ။ ဥပမာ သြန် ဂှ် ဒှ်ကပေါတ်လောဟ အသာ်ဗု၊ သၠာ် ဂှ် ဒှ်ကပေါတ်လောဟ ခေတ်လၟုဟ် မကော် ဗရိုတ်၊ သၠုဲဂှ်လေဝ် ဒှ်ဗရိုတ်ဗကေတ် ကီုရ။ နမပဗၞိက် မသၠာဲဂတး နကဵု ကပေါတ်လောဟဏအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်လဝ် နူကဵု သၞာံမတုဲကၠုင် သၞာံ ၁၅၀၀ ပြင်င်တေအ်ရ။ သၞောတ်ဗၞိက် ဗဒါဲရးဗမံက်ဂှ် လီုလာ်အာတုဲ အကာဲအရာတၞဟ်ခြာကၠုင်ရ။ ဗွဲကိုပ်ကၠာ ဒၞာဲမဂီုကၠီု သွက်ဂွံဂိုင်ဒေပ် ကပေါင်ၚုဟ်မးတအ်ဂှ် ဟွံမဲတုဲ အင်မဂိုင်ဒေပ် ကပေါတ်မနွံၚုဟ်မးဂှ် ဒးကေတ်ပၟင်ပၟဲ နကဵုဒပ်ပၞာန်ရ။ တုဲပၠန် ကမၠောန်ဗၞိက်လေဝ် ကၠောန်ဂွံ ဆအပ္ဍဲဗွိုင်ဒေသ ဒၞာဲအဝဵုဒပ်ပၞာန်ဂှ် မစိုပ်ဟေင်ရ။ စိုပ်အခိင် ကၞောတ် အခေတ်ဗရိုတ်ဂှ် ပ္ဍဲဒေသလပါ်ဗမံက်ၜဳလဒေါဝ်တိ (Eastern Mediterranean) ပ္ဍဲအကြာ နူ Minoan Crete ကေုာံ Mycenae လပါ်ဗာယပ် Elam၊ လပါ်အဂၞဲ Bahrain တအ်ဂှ် ကဵုလဝ်အခေါင် သၟာဗၞိက်တအ် အာကၠုင် ဗွဲမသၠးပွးရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် နကဵုသၞောတ်သၠုဲ သွက်ဂွံသၠာဲဂတး ဗီုလဵု မစကာလဝ်ဂှ် ဟွံတီကေတ်ရ၊ ဆဂး ထေင်ကေတ်မ္ဂး မၞိဟ်တအ် စကာ သၠာ်(ဗရိုတ်)ဒကေင် မပတိတ် နူကဵု သာဲဗြုသ် (Cyprus) နဒဒှ် သၠုဲဒှ်မာန်ရ။
ပါထိကဝဂ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဒဳဃနိကာယ်
မူလပဏ္ဍာသ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
သေခဗလဝဂ်
1.     သုတ်သံခိတ္တ
2.     သုတ်ဝိတ္တတ
3.     သုတ်ဒုက္ခ
4.     သုတ်ယထာဘတ
6.     သုတ်သမာပတ္တိ
7.     သုတ်ကာမ
8.     သုတ်စဝန
9.     သုတ်ပဌမအဂါရဝ
10.  သုတ်ဒုတိယအဂါရဝ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပဉ္စကနိပါတ်
သဳဟနာဒဝဂ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:မူလပဏ္ဍာသ
မူလပရိယာယဝဂ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:မူလပဏ္ဍာသ
မဇ္ဇျိမပဏ္ဍာသ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
မဟာဝဂ်
မဟာဝဂ်ဝွံ ဒှ်ဝဂ်မရနုက်ကဵု ဒုတိယ ပ္ဍဲအဋ္ဌကနိပါတ်-ပါဠိအၚ်္ဂုတ္တိုရ်ရ။ အဋ္ဌကနိပါတ်ဂှ် ပါ်လဝ်ပထမပဏ္ဏာသက ဒုတိယပဏ္ဏာသကတုဲ နွံတဴ ၁၁ ဝဂ်ရ။ ပၞောဝ် ၁၁ ဝဂ်ဂှ် မဟာဝဂ်ဝွံ ပါလုပ်သ္ကုတ်ပထမပဏ္ဏာသကတုဲ သုတ်မပ္တံဝေရဉ္စ ဒှ်တမ်တုဲ စဵုကဵု ၁၀ သုတ်ပါလုပ်ရ။ သုတ် ၁၀ သုတ်တအ်ဂှ်အတိုၚ်မာတိကာ ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:အဋ္ဌကနိပါတ်(ပါဠိအၚ်္ဂုတ္တိုရ်)
ပရိဗ္ဗာဇကဝဂ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
ဗြာဟ္မဏဝဂ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
ပဉ္စကနိပါတ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:အၚ်္ဂုတ္တရနိကာယ် ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
မဟာယမကဝဂ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:မူလပဏ္ဍာသ ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
ရာဇဝဂ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
စူဠယမကဝဂ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:မူလပဏ္ဍာသ
ဘိက္ခုဝဂ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
ဂဟပတိဝဂ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:အဋ္ဌကနိပါတ်(ပါဠိအၚ်္ဂုတ္တိုရ်)
အၚ်္ဂုတ္တရနိကာယ် - သတ္တကနိပါတ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:အၚ်္ဂုတ္တရနိကာယ်
အဋ္ဌကနိပါတ်
နိဿဲ
ကၞပ်တတိယ၊ ဂကောံပါဠိပိဋကတ် ကၠာဲစၠောံဘာသာမန်
ကဏ္ဍ:အၚ်္ဂုတ္တရနိကာယ်
သြပမ္မဝဂ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:မူလပဏ္ဍာသ ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
အၚ်္ဂုတ္တရနိကာယ် - နဝကနိပါတ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:အၚ်္ဂုတ္တရနိကာယ်
ဥပရိပဏ္ဍာသ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:ပိဋကတ် ၃
အၚ်္ဂုတ္တရနိကာယ် - ဒသကနိပါတ်
အၚ်္ဂုတ္တရနိကာယ် - ဒသကနိပါတ်
သုညတဝဂ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:ပိဋကတ် ၃
အၚ်္ဂုတ္တရနိကာယ် - ဒသကနိပါတ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:အၚ်္ဂုတ္တရနိကာယ်
ဝိဘၚ်္ဂဝဂ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:ပိဋကတ် ၃
အနုပဒဝဂ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:ပိဋကတ် ၃
အၚ်္ဂုတ္တရနိကာယ် - ဨကာဒသကနိပါတ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:အၚ်္ဂုတ္တရနိကာယ်
ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:ပိဋကတ် ၃
တ္ၚဲပိုဲက္တဵုဒှ်မၞိဟ်ဂှ်ဒှ်တ္ၚဲမိယာဲချိုတ်မွဲတ္ၚဲ
(တ္ၚဲပိုဲဏံက္တဵုဒှ်မၞိဟ်ဂှ်ဒှ်တ္ၚဲမိယာဲချိုတ်မွဲတ္ၚဲကီုရ၊)
ပိုဲမၞိဟ်တအ်သီုညးဖအိုတ်လေဝ်နွံကၠုၚ်ကဵုမိယာဲတုဲမှဂွံကတဵုဒှ်ကၠုၚ်မၞိဟ်ပ္ဍဲကဵုတ္ၚဲဏံကီုရ၊ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်တုဲ ပ္ဍဲကဵုအခိၚ်မိယာဲပိုဲသၠးပဋိသိန္ဓိၜံၚ်ပ္တိတ်ပိုဲတ္ၚဲကၠာအိုတ်ဂှ် ယဝ်ရမိယာဲပိုဲချိုတ်အာဏောၚ်တှ်ေ တ္ၚဲဏံပေၚ်အာအာယုက်ပိုဲကောန်တံကီုရ၊ ပ္ဍဲကဵုတ္ၚဲဏံလေဝ်ဇၟာပ်ညးအဲစိုပ်ကၠုၚ်အခိၚ်အာယုက်ပေၚ်လၟေၚ်သၞာံဏောၚ်တှ်ေကၠောန်ဗဒှ်တ္ၚဲကတဵုဒှ်မၞိဟ်မိပ်ဇြိပ်တဴအိုတ်ဗီုညးကဵုညးရ။
တ္ၚဲဏံဇၟာပ်ညးအဲသ္ပတ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ပေၚ်အာယုက်လၟေၚ်သၞာံအိုတ်တုဲ ပကောံဂွံသ္ကံရဲမိပ်ဇြိပ်တဴဗွဲမလောန်ရ၊ တ္ၚဲဏံပိုဲကောန်တံပေၚ်အာယုက်မူစိသၞာံဏံဂှ်ညးဂှ်လဵုမွဲဂံၚ်သၠးလဝ်လမျီုသွက်ပိုဲဂှ်လေဝ်ဝိုတ်တၠိၚ်ထောံအိုတ်တုဲ ဗက်အခေတ်ဗက်အလိုက်လောကမိပ်ပေၚ်ပြးအာဟွံကူချပ်လပါ်မိယာဲမွဲဂံၚ်သၠးလဝ်လမျီုလ္တူပိုဲကောန်တံၜိုတ်လဵုဂှ်အိုတ်ရ။
တ္ၚဲက္တဵုဒှ်မၞိဟ်ဏံ ပ္ဍဲကဵုအခေတ်တ္ၚဲဏံလေဝ် သီုလကျာ်သီုခရှ်ကၠောန်သ္ပမိပ်တဴဒှ်အာအခိုက်ကၞာပြဝေဏီမွဲကီုတုဲ ယဝ်ရပိုဲကၠိုဟ်ဗီုကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာထေက်ကဵုဒးကၠိုဟ်ဏောၚ်တှ်ေ တ္ၚဲက္တဵုဒှ်မၞိဟ်ပိုဲဏံဂှ်ဒှ်တ္ၚဲမိယာဲမွဲကြပ်ချိုတ်လေဝ်ဟီုဂွံတုဲ တ္ၚဲဏံဟေၚ်ရဇၟာပ်ညးအဲပ္ဍဲအခိၚ်အာယုက်ပေၚ်မူစိသၞာံဏံဂှ်တှ်ေ ထေက်ကြိုက်ပိုဲကောန်တံဒးကၠောန်သ္ပပေါဲမ္ၚဵုကာတၟေၚ်တၟေၚ်ကလအ်မိယာဲဏောၚ်တှ်ေနွံကဵုၚုဟ်မးကွေံရ၊ တ္ၚဲဏံဟေၚ်ရဒှ်တ္ၚဲဂုဏ်ပြဲလ္တူမိယာဲမွဲသၠးကၠုၚ်လဝ်လမျီုလ္တူကောန်တံဂွံပေၚ်အာယုက်မူစိသၞာံတ္ၚဲဏံအိုတ်တုဲ ဒးတၚ်ဂုဏ်ကဵုမိယာဲမွဲသက်ပတောံၜိုတ်ဟွံမွယ်ရတုဲပိုဲတံဂွံကတဵုဒှ်ကၠုၚ်မၞိဟ်ပ္ဍဲတ္ၚဲဏံ။
ဟိုတ်နူပိုဲတံဒးကၠောန်သ္ပတ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ဍေၚ်ပၞာၚ်ကွာၚ်ကဠောံမၞိဟ်ကောံဂေတ်ဝိုၚ်လဝ်တံဂှ်တုဲ တ္ၚဲဏံအာယုက်ပိုဲပေၚ်မူစိသၞာံဂှ်တှ်ေ ကော်နၚ်မိယာဲပိုဲသ္ပစၟတ်သမ္တီတ္ၚဲဏံမိယာဲမွဲသၠးလဝ်လမျီုလ္တူကောန်ပေၚ်အာယုက်ပ္ဍဲတ္ၚဲဏံဂှ်တုဲနွံကဵုၚုဟ်မးဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ၊ ယဝ်ပိုဲတံကၠောန်သ္ပသာ်ဏံဏောၚ်တှ်ေ ၚုဟ်မးသက်ဟီုဟွံမွယ်တုဲ ဣဏံလေဝ်ကော်စဂၠံၚ်ဍာန်ဗုဒ္ဓဘာသာမွဲတၞုၚ်ထေက်ကဵုပိုဲကောန်တံဒးကၠောန်လ္တူမၞိဟ်ဗြဴမွဲကော်စမိယာဲသၠးလဝ်လမျီုလ္တူကောန်တံဏောၚ်တှ်ေ ဣဏံရပိုဲတံဗက်အခေတ်ဂတာပ်အခေတ်နကဵုဂၠံၚ်ဍာန်ဗုဒ္ဓဘာသာမွဲတၞုၚ်ရ၊ သာ်ဏံဟွံသေၚ်တှ်ေ ညးတၞဟ်ကၠောန်သ္ပတ္ၚဲက္တဵုဒှ်မၞိဟ်လေဝ် ဗီုညးဗီုအဲကၠောန်ဗက်ပေၚ်ဍုၚ်ပေၚ်ကွာန်သီုလကျာ်သီုခရှ်ရှ်သာပ္ဍဲကမၠောန်နွံအောန်တဴအိုတ်တုဲ သီုအခိၚ်အိုတ်သီုမသြန်လေဝ်အိုတ်ဖဵုလေဝ်မုဟွံမွယ်တုဲ ၚုဟ်မးမိယာဲမွဲမၚ်ဒၟံၚ်ကဵုကောန်တံကၠိုဟ်ကေတ်သာ်ဏံဂှ်လေဝ်ဆက်မၚ်အာပၠန်ရဟာ။
ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဏံတုဲ ယဝ်ရဇၟာပ်ညးအဲကၠိုဟ်ကေတ်ဗီုအဲကၠိုဟ်ဏံဏောၚ်တှ်ေ တ္ၚဲကတဵုဒှ်မၞိဟ်ပိုဲဂှ် သ္ပထောံတ္ၚဲကြပ်ချိုတ်မိယာဲပိုဲတုဲ ကလအ်ဂ္ဇံဖျေံပ္ဍဲဂၠးဂတာဇိုၚ်မိယာဲမွဲနကဵုမအရေဝ်တၚ်ဂုဏ်ကဵုမိယာဲပိုဲကဵုညးဂွံမိၚ်တုဲပဳတိမ္ဂးတှ်ေ ဣဏံရမိယာဲမွဲနွံဗၟိက်မိက်သ္ဂောံကဵုကောန်တံကၠောန်အိုတ်ရ၊ သွက်ညးမိယာဲဟွံမွယ်ချိုတ်အာတံဂှ်လေဝ် တ္ၚဲဏံပိုဲကောန်တံထေက်ကဵုဒးဗှ်ဗၞုဟ်တ္ၚဲဏံမိယာဲပိုဲချိုတ်ပေၚ်အာမူစိသၞာံတုဲ သ္ပကုသဵုကဵုဒါန်စၞးဒးသ္ပတ္ၚဲက္တဵုဒှ်မၞိဟ်ပိုဲဏံမ္ဂးတှ်ေ ဣဏံဝွံၚုဟ်မးပြဲတဴဗွဲမလောန်နဒဒှ်ဂၠံၚ်ဍာန်ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာမွဲတၞုၚ်ပေၚ်ပေၚ်ရ။
အုပ်နိဂီုရအဴ ။
နိဿဲ
နူပရေၚ်ဆဵုဂဗဗဟုသုတပူဂဵု ။
သဠာယတနဝဂ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:ပိဋကတ် ၃
ခဏ်ကောန်သၟိၚ်အဇိတပခမဳ
နွံကာလမွဲတ္ၚဲ ကျာ်တြဲနာပိုဲညးလိုက်ပိစှော်မွဲဘုံ မစိုန်ဒှ်တဴအ္စာမၞိဟ်ဒေဝတဴဂမၠိုၚ် မပဒတဴပ္ဍဲဇရေၚ်ဍုၚ်ရာဇာဂြိုဟ် ဘာဝေဠုဝိုန် ကေုာံ အသဳတိသာဝကကွးဂမၠိုၚ်ဒ္စါံစှော်။ သၟိၚ်အဇာတသတြုံဝွံ ဒှ်ဒကာဘာမွဲ အဆက်သၟိၚ်ဗိမ္ဗိသာမအံက်ဇကုဂှ်ရ။ ဂၞကျာ်သၟိၚ်အဇာတသတြု မတွံဂးကဉ္စနဒေဝဳဂှ် က္တဵုဒှ်ပဋိသန္ဓိစှ်ဂိတုစှ်တ္ၚဲ ဍိုက်ပေၚ်တုဲ သၠးဂဗ္ဘ ဂွံကောန်တြုံမွဲဂှ် အဇိတကုမ္မာ ခုတ်လဝ်ယၟုုရ။ အဇိတကုမ္မာဂှ်ပၠန်တုန်လေဝ် ဗွဲလၟေၚ်ၚ်ဇၞော်မောဝ်အာတုဲ မွဲဟာန်ကေုာံကောန်ၚာ်သၟိၚ်မသုန်ကၠံတံဂှ် တွဳဗွိုၚ်လၟိုန်ရ။
ဒးကာလ အာယုက်ဂါမ်စိုပ်စှ်တြဲသၞာံတုဲ သၟိၚ်အဇာတသတြုဂှ် သာ်ဝွံဟီုကဵုကောန်ဂှ်ရ။ "ယွကောန်သ္ဍိုက်သၟိၚ်မ ယြဴပူဂဵုမွဲ တြုံကီုလဝ်၊ ဗြဴကီုလဝ် ပ္ဍဲသာသနာကျာ်တြဲဝွံဂှ် ဂွံမံၚ်မွဲယိုက်ဒိုက် ဂွံဖျိုက်ဇကု တိတ်ပခမဳမ္ဂးဂှ် ဒှ်မပြဲလောန်ရလေဝ် ကောန်"သာ်ဝွံ သၟိၚ်ဟီုဂလာန်ဗွဲဓမ္မဓရ်ရ။
မဟာဝဂ်-ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ် ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:ပိဋကတ် ၃
ခဏ်ကောန်သၟိၚ်အဇိတပခမဳ
ကောန်တြုံတၠပါရမဳဂှ် ဂွံမိၚ်ကေတ်ဒွါပါၚ်မအံက်တုဲ နကဵုမဗဗေၚ်ပါရမဳအတိက် မကၠုၚ်ဖအောဝ်လလဴ ဇဴစိုတ်သဒ္ဓါသ္ဇုၚ်သ္ဍိုက်အာဂှ်ဒှ်တုဲ၊ ချိုန်ခဏဂှ်ဟေၚ် ဒုၚ်ပါၚ်မအံက်ရ။
"မဟာရာဇ ယွံလေဝ်သၟိၚ်မအံက်မပြဲ အတိုၚ်ဂလာန်သၟိၚ် မအံက်မၞုံဂၞပ်စိုတ်ဂှ် ကောန်သၟဟ်ရထကီုရအဴ" ဂးတုဲ၊ ဗွဲမပြဟ်ဟေၚ် ကေုာံကောန်သၟိၚ်မသုန်ကၠံဂှ်၊ မကျိုၚ်ကျဝ်ဂ္ညိဂ္ညါတ်ကေတ်အလၚ်္ကာရ မပြဲဂှ်လေဝ်ကီု၊ မပ္တံကွာၚ်ၜဲ ယိုဟ်ၜန်ဖျီုဖျိုန်အာဟာရဘောဇိုန် သီုကွိုၚ်ကၟာဲမ္ဒးရးဂှ် သၟိၚ်အဇာတသတြု ကဵုကောန်ကမၠောန်တံ ကၠောန်ၜိုတ်ပြေၚ်ဖျဳ၊ တးညဳဂၠံၚ်ဍာန် သဗာန်ဒးရးတုဲ ဂိုၚ်ကေတ်ဝတ္ထုဒါန် ပ္ၚောံတိတ်အာဌာန် ဇရေၚ်ကျာ်တြဲ ပ္ဍဲဘာဝေဠုဝန် သီုကွိုန်ကျာ်သြဳညဳသာ သၟိၚ်မှာအမာတ် ညးဒိုက်၊ ညးလွေဟ် သ္ၚေဟ်သေဌဳ တွီဗွိုၚ်တိတ်အာ သီုဗဗၞးပြောဟိတ် တိတ်စိုပ်ဘာကျာ်တြဲတုဲ ကျာ်တြဲ သ္ပခမဳကဵုကောန်သၟိၚ်အဇိတကုမ္မာဂှ်ရ။
အဇိတကုမ္မာဂှ်ပၠန်တုန်လေဝ် ပဟိုတ်နူပါရမဳ မဂွံခၞံလဝ်ဂှ် နွံတုဲ၊ နအာနုဘဴပါရမဳဂှ် မသ္ဂောံစိုန်သ္ကီုတဴစရိယသဳလ သမာဓိ ပညာမဍိုက်ပေၚ်တဴရ။ အဇိတထေရ် မဂွံဒုၚ်ယၟုဒယှ်တှ်မြဟ်မြာ ပြာကတ်တဴ မဂွံကမြဴဒၟံၚ်ရ။
(အထ တဒါ ကာလေ) နွံကာလမွဲတ္ၚဲဂှ် ကျာ်တြဲ ကော်အဇိတထေရ်တုဲ နူဍုၚ်ရာဇာဂြိုဟ်ဂှ် မှတ်ပ္ၚောံအာဍုၚ်ကပိလဝှ် အာစိုပ်တုဲ ချိုန်ခဏဂှ် ကေုာံသာကျဝၚ်ကလောဂမၠိုၚ် ဗိုၚ်သၟဝ်သတး သိုၚ်ဘာပဒကာအရှာံနိဂြောဓဂှ် ဇိုန်ကဵုကျာ်တုဲ ကျာ်တြဲပဒတဴပ္ဍဲဘာဂှ်ပၠန်ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
ပညာဝဂ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ် ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:ပိဋကတ် ၃
ယုဂနဒ္ဓဝဂ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ် ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:ပိဋကတ် ၃
သဂါထာဝဂ်သံယုတ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:ပိဋကတ် ၃
ခန္ဓဝဂ်သံယုတ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:ပိဋကတ် ၃
သဠာယတနဝဂ်သံယုတ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:ပိဋကတ် ၃
နိဒါနဝဂ်သံယုတ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:ပိဋကတ် ၃
လိင် မသက်ကုဘဲ
thumb|250x250px|ကောန်ဒေါမ် (condoms) မဒှ် ဂရောပ် အင်္ဂလိင် မၞိဟ်တြုတ် (ဟွံသေင်မ္ဂး) လပုဟ်တဲ (ဟွံသေင်မ္ဂး အဝဲလစှ်ေကာယတၞဟ်သွက်ကလိဂွံ လိင် မသက်ကုဘဲ အခိင်ကာလ မပၠုပ်စုတ် အပ္ဍဲပထောင် ကာယ။ thumb|250x250px|Dental dams ယာတ်ဂရောပ် သွက်ဂွံကၟာတ် အင်္ဂလိင်မၞိဟ်ဗြဴ ဟွံသေင်မ္ဂး သင်အိက် အခိင်ကာလ မဇွိတ်သပေါတ် နကဵု မကၠာန်ယောနိ (cunnilingus) ဟွံသေင်မ္ဂး မကၠာန်ဝစ္စ (anilingus) သွက်ကလိဂွံ လိင် မသက်ကုဘဲ။ thumb|250x250px|ကောန်ဒေါမ်ညးဗြဴ (Female condoms) ("internal" condoms ကောန်ဒေါမ်ပဍဲ) စကာဂွံ ကာလမဒုင်ပွံင် သွက် လိင် မသက်ကုဘဲ လိင် မသက်ကုဘဲ (Safe sex) ဂှ် ပရေင်ချဳဓရာင် လိင်ကာမ နမစကာ နဲကဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ် (မပတံကဵု ကောန်ဒေါမ်) သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် ကမၠောအ်ယဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝေင်ပါဲ ယဲကၞောန် နကဵုလိင်(sexually transmitted infections (STIs)၊ ဗွဲတၟေင် ယဲအုက်အာင်ဝဳ (HIV)ရ။ လိင်မသက်ကုဘဲ ဂှ်လဆောဝ် ကၠာဲအတိုင် မအရေဝ်အင်္ဂလိက် "Safe sex" လိင်ဂီုကၠီု ဟွံသေင်မ္ဂး protected sex လိင်မနွံကဵုစဵုဒၞာ လေဝ် ဟီုကီုရ။ ညံင်နဲ မစဵုဒၞာ ညံင်ဟွံဂွံကၠောအ်ယဲဂှ်ကီု လဆောဝ်မ္ဂး ညံင်ဟွံဂွံတန် ပဋိသန္ဓိ (ညံင်ဟွံဂွံဗုင်) လေဝ် စကာနဲကဲဏအ်တုဲ ဒုင်စသိုင် အရီုကာမလိင်ကီုရ။
ဂလာန်မ္ဂး လိင်မသက်ကုဘဲဂှ် ပ္ဍဲအခိင် ၁၉၈၀တအ် တၞဟ်နဂွံဝေင်ပါဲ ညံင်ယဲအေအာင်ဒဳအေသ် ဟွံဂွံကၠောအ်တုဲ စဖန် ဟီုဂးကၠုင်ရ။
ဆဂး လိင်မသက်ကုဘဲ (ညံင်ရဴ ကောန်ဒေါမ်) ဂှ် တၞဟ်နဂွံဝေင်ပါဲ ညံင်ဟွံဂွံကောန်ဇာတ်တုဲ စကာဒၟံင်ကီုရ။
နတဲ
A range of safe-sex practices are commonly recommended by sexual health educators and public health agencies. Many of these practices can reduce (but not completely eliminate) risk of transmitting or acquiring STIs.
လိင် ဖုန်/လိင်သာဲပါ/လိင်Phone sex/cybersex/sexting
Sexual activities, such as phone sex, cybersex, and sexting, that do not include direct contact with the skin or bodily fluids of sexual partners, carry no STI risks and, thus, are forms of safe sex.
Non-penetrative sex
A range of sex acts called "non-penetrative sex" or "outercourse" can significantly reduce STI risks. Non-penetrative sex includes practices such as kissing, mutual masturbation, rubbing or stroking. According to the Health Department of Western Australia, this sexual practice may prevent pregnancy and most STIs. However, non-penetrative sex may not protect against infections that can be transmitted via skin-to-skin contact, such as herpes and human papilloma virus. Mutual or partnered masturbation carries some STI risk, especially if there is skin contact or shared bodily fluids with sexual partners, although the risks are significantly lower than many other sexual activities.
Condoms, dental dams, gloves
Barriers, such as condoms, dental dams, and medical gloves can prevent contact with body fluids (such as blood, vaginal fluid, semen, rectal mucus), and other means of transmitting STIs (like skin, hair and shared objects) during sexual activity. thumb|How to put a male condom on a penis
Oil-based lubrication can break down the structure of latex condoms, dental dams or gloves, reducing their effectiveness for STI protection.
While use of external condoms can reduce STI risks during sexual activity, they are not 100% effective. One study has suggested condoms might reduce HIV transmission by 85% to 95%; effectiveness beyond 95% was deemed unlikely because of slippage, breakage, and incorrect use. It also said, "In practice, inconsistent use may reduce the overall effectiveness of condoms to as low as 60–70%".p. 40.
Pre-exposure prophylaxis (PrEP)
Pre-exposure prophylaxis (often abbreviated as PrEP) is the use of prescription drugs by those who do not have HIV to prevent HIV infection. PrEP drugs are taken prior to HIV exposure to prevent the transmission of the virus, usually between sexual partners. PrEP drugs do not prevent other STI infections or pregnancy.
As of 2018, the most-widely approved form of PrEP combines two drugs (tenofovir and emtricitabine) in one pill. That drug combination is sold under the brand name Truvada by Gilead Sciences. It is also sold in generic formulations worldwide. Other drugs are also being studied for use as PrEP.
Treatment as prevention
Treatment as Prevention (often abbreviated as TasP) is the practice of testing for and treating HIV infection as a way to prevent further spread of the virus. Those having knowledge of their HIV-positive status can use safe-sex practices to protect themselves and their partners (such as using condoms, sero-sorting partners, or choosing less-risky sexual activities). And, because HIV-positive people with durably suppressed or undetectable amounts of HIV in their blood cannot transmit HIV to sexual partners, sexual activity with HIV-positive partners on effective treatment is a form of safe sex (to prevent HIV infection). This fact has given rise to the concept of "U=U" ("Undetectable = Untransmittable").
Other forms of safe sex
Other methods proven effective at reducing STI risks during sexual activity are:
General
Most methods of contraception are not effective at preventing the spread of STIs. This includes birth control pills, vasectomy, tubal ligation, periodic abstinence, IUDs and many non-barrier methods of pregnancy prevention. However, condoms are highly effective for birth control and STI prevention.
The spermicide Nonoxynol-9 has been claimed to reduce the likelihood of STI transmission. However, a technical report by the World Health Organization has shown that Nonoxynol-9 is an irritant and can produce tiny tears in mucous membranes, which may increase the risk of transmission by offering pathogens more easy points of entry into the system. They reported that Nonoxynol-9 lubricant do not have enough spermicide to increase contraceptive effectiveness cautioned they should not be promoted. There is no evidence that spermicidal condoms are better at preventing STD transmission compared to condoms that do not have spermicide. If used properly, spermicidal condoms can prevent pregnancy, but there is still an increased risk that nonoxynyl-9 can irritate the skin, making it more susceptible for infections.
The use of a diaphragm or contraceptive sponge provides some women with better protection against certain sexually transmitted diseases, but they are not effective for all STIs.
Hormonal methods of preventing pregnancy (such as oral contraceptives [i.e. 'The pill'], depoprogesterone, hormonal IUDs, the vaginal ring, and the patch) offer no protection against STIs. The copper intrauterine device and the hormonal intrauterine device provide an up to 99% protection against pregnancies but no protection against STIs. Women with copper intrauterine device may be subject to greater risk of infection from bacterial infectious such as gonorrhea or chlamydia, although this is debated.
Coitus interruptus (or "pulling out"), in which the penis is removed from the vagina, anus, or mouth before ejaculation, may reduce transmission of STIs but still carries significant risk. This is because pre-ejaculate, a fluid that oozes from the penile urethra before ejaculation, may contain STI pathogens. Additionally, the microbes responsible for some diseases, including genital warts and syphilis, can be transmitted through skin-to-skin or mucous membrane contact.
Anal sex
Unprotected anal penetration is considered a high-risk sexual activity because the thin tissues of the anus and rectum can be easily damaged. Slight injuries can allow the passage of bacteria and viruses, including HIV. This includes penetration of the anus by fingers, hands, or sex toys such as dildos. Also, condoms may be more likely to break during anal sex than during vaginal sex, increasing the risk of STI transmission.
The main risk which individuals are exposed to when performing anal sex is the transmission of HIV. Other possible infections include Hepatitis A, B and C; intestinal parasite infections like Giardia; and bacterial infections such as Escherichia coli.