cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
အဖဂါန္နိသတာန်
Human rights
Since May 2022, all women in Afghanistan have been required by law to wear full-body coverings when in public (either a burqa or an abaya paired with a niqāb, which leaves only the eyes uncovered). In a May interview with Christiane Amanpour, First Deputy Leader Sirajuddin Haqqani claimed the decree is only advisory and no form of hijab is compulsory in Afghanistan, though this contradicts the reality. It has been speculated that there is a genuine internal policy division over women's rights between hardliners, including Leader Hibatullah Akhundzada, and pragmatists, though they publicly present a united front. Another decree was issued shortly after the first, requiring female TV presenters to cover their faces during broadcasts.
In May 2022, the Taliban dissolved Afghanistan's Human Rights Commission along with four other government departments, citing the country's budget deficit.
Economy
Afghanistan's nominal GDP was $21.7 billion in 2018, or $72.9 billion by purchasing power parity (PPP). Its GDP per capita is $2,024 (PPP). Despite having $1 trillion or more in mineral deposits, it remains one of the world's least developed countries. Afghanistan's rough physical geography and its landlocked status has been cited as reasons why the country has always been among the least developed in the modern era – a factor where progress is also slowed by contemporary conflict and political instability. The country imports over $7 billion worth of goods but exports only $784 million, mainly fruits and nuts. It has $2.8 billion in external debt. The service sector contributed the most to the GDP (55.9%) followed by agriculture (23%) and industry (21.1%).
While the nation's current account deficit is largely financed with donor money, only a small portion is provided directly to the government budget. The rest is provided to non-budgetary expenditure and donor-designated projects through the United Nations system and non-governmental organizations.
Da Afghanistan Bank serves as the central bank of the nation and the Afghani (AFN) is the national currency, with an exchange rate of about 75 Afghanis to 1 US dollar. A number of local and foreign banks operate in the country, including the Afghanistan International Bank, New Kabul Bank, Azizi Bank, Pashtany Bank, Standard Chartered Bank, and the First Micro Finance Bank.
One of the main drivers for the current economic recovery is the return of over 5 million expatriates, who brought with them entrepreneurship and wealth-creating skills as well as much needed funds to start up businesses. Many Afghans are now involved in construction, which is one of the largest industries in the country. Some of the major national construction projects include the $35 billion New Kabul City next to the capital, the Aino Mena project in Kandahar, and the Ghazi Amanullah Khan Town near Jalalabad. Similar development projects have also begun in Herat, Mazar-e-Sharif, and other cities. An estimated 400,000 people enter the labor market each year.
Several small companies and factories began operating in different parts of the country, which not only provide revenues to the government but also create new jobs. Improvements to the business environment have resulted in more than $1.5 billion in telecom investment and created more than 100,000 jobs since 2003. Afghan rugs are becoming popular again, allowing many carpet dealers around the country to hire more workers; in 2016–17 it was the fourth most exported group of items.
Afghanistan is a member of WTO, SAARC, ECO, and OIC. It holds an observer status in SCO. In 2018, a majority of imports come from either Iran, China, Pakistan and Kazakhstan, while 84% of exports are to Pakistan and India.
Since the Taliban's takeover of the country in August 2021, the United States has frozen about $9 billion in assets belonging to the Afghan central bank, blocking the Taliban from accessing billions of dollars held in US bank accounts.
Agriculture
Agricultural production is the backbone of Afghanistan's economy and has traditionally dominated the economy, employing about 40% of the workforce as of 2018. The country is known for producing pomegranates, grapes, apricots, melons, and several other fresh and dry fruits. It is also known as the world's largest producer of opium – as much as 16% or more of the nation's economy is derived from the cultivation and sale of opium. It is also one of the world's top producers of cannabis.
Saffron, the most expensive spice, grows in Afghanistan, particularly Herat Province. In recent years, there has been an uptick in saffron production, which authorities and farmers trying to replace poppy cultivation. Between 2012 and 2019, the saffron cultivated and produced in Afghanistan was consecutively ranked the world's best by the International Taste and Quality Institute. Production hit record high in 2019 (19,469 kg of saffron), and one kilogram is sold domestically between $634 and $1147.
The availability of cheap diesel-powered water pumps imported from China and Pakistan, and in the 2010s, of cheap solar power to pump water, resulted in expansion of agriculture and population in the southwestern deserts of Afghanistan in Kandahar Province, Helmand Province and Nimruz Province in the 2010s. Wells have gradually been deepened, but water resources are limited. Opium is the major crop, but as of 2022, was under attack by the new Taliban government which, in order to suppress opium production, was systematically suppressing water pumping.
Mining
The country's natural resources include: coal, copper, iron ore, lithium, uranium, rare earth elements, chromite, gold, zinc, talc, barite, sulfur, lead, marble, precious and semi-precious stones, natural gas, and petroleum. In 2010, US and Afghan government officials estimated that untapped mineral deposits located in 2007 by the US Geological Survey are worth at least $1 trillion.
The country has significant amounts of lithium, copper, gold, coal, iron ore, and other minerals. The Khanashin carbonatite in Helmand Province contains 1000000 t of rare earth elements. In 2007, a 30-year lease was granted for the Aynak copper mine to the China Metallurgical Group for $3 billion, making it the biggest foreign investment and private business venture in Afghanistan's history. The state-run Steel Authority of India won the mining rights to develop the huge Hajigak iron ore deposit in central Afghanistan. Government officials estimate that 30% of the country's untapped mineral deposits are worth at least $1 trillion. One official asserted that "this will become the backbone of the Afghan economy" and a Pentagon memo stated that Afghanistan could become the "Saudi Arabia of lithium". The lithium reserves of 21 Mio. tons could amount to the ones of Bolivia, which is currently viewed as the country with the largest lithium reserves. Other larger deposits are the ones of bauxite and cobalt. In a 2011 news story, the CSM reported, "The United States and other Western nations that have borne the brunt of the cost of the Afghan war have been conspicuously absent from the bidding process on Afghanistan's mineral deposits, leaving it mostly to regional powers."
Access to biocapacity in Afghanistan is lower than world average. In 2016, Afghanistan had 0.43 global hectares of biocapacity per person within its territory, much less than the world average of 1.6 global hectares per person. In 2016 Afghanistan used 0.73 global hectares of biocapacity per person - their ecological footprint of consumption. This means they use just under double as much biocapacity as Afghanistan contains. As a result, Afghanistan is running a biocapacity deficit.
Energy
According to the World Bank, 98% of the rural population have access to electricity in 2018, up from 28% in 2008. Overall the figure stands at 98.7%. As of 2016, Afghanistan produces 1,400 megawatts of power, but still imports the majority of electricity via transmission lines from Iran and the Central Asian states. The majority of electricity production is via hydropower, helped by the amount of rivers and streams that flow from the mountains. However electricity is not always reliable and blackouts happen, including in Kabul. In recent years an increasing number of solar, biomass and wind power plants have been constructed. Currently under development are the CASA-1000 project which will transmit electricity from Kyrgyzstan and Tajikistan, and the Turkmenistan-Afghanistan-Pakistan-India (TAPI) gas pipeline. Power is managed by the Da Afghanistan Breshna Sherkat (DABS, Afghanistan Electricity Company).
Important dams include the Kajaki Dam, Dahla Dam, and the Sardeh Band Dam.
Tourism
Tourism is a small industry in Afghanistan due to security issues. Nevertheless, some 20,000 foreign tourists visit the country annually as of 2016. In particular an important region for domestic and international tourism is the picturesque Bamyan Valley, which includes lakes, canyons and historical sites, helped by the fact it is in a safe area away from insurgent activity. Smaller numbers visit and trek in regions such as the Wakhan Valley, which is also one of the world's most remote communities. From the late 1960s onwards, Afghanistan was a popular stop on the famous hippie trail, attracting many Europeans and Americans. Coming from Iran, the trail traveled through various Afghan provinces and cities including Herat, Kandahar and Kabul before crossing to northern Pakistan, northern India, and Nepal. Tourism peaked in 1977, the year before the start of political instability and armed conflict.
The city of Ghazni has significant history and historical sites, and together with Bamyan city have in recent years been voted Islamic Cultural Capital and South Asia Cultural Capital respectively. The cities of Herat, Kandahar, Balkh, and Zaranj are also very historic. The Minaret of Jam in the Hari River valley is a UNESCO World Heritage Site. A cloak reputedly worn by Islam's prophet Muhammad is kept inside the Shrine of the Cloak in Kandahar, a city founded by Alexander the Great and the first capital of Afghanistan. The citadel of Alexander in the western city of Herat has been renovated in recent years and is a popular attraction. In the north of the country is the Shrine of Ali, believed by many to be the location where Ali was buried. The National Museum of Afghanistan is located in Kabul and hosts a large number of Buddhist, Bactrian Greek and early Islamic antiquities; the museum suffered greatly by civil war but has been slowly restoring since the early 2000s.
Communication
Telecommunication services in Afghanistan are provided by Afghan Telecom, Afghan Wireless, Etisalat, MTN Group, and Roshan. The country uses its own space satellite called Afghansat 1, which provides services to millions of phone, internet, and television subscribers. By 2001 following years of civil war, telecommunications was virtually a non-existent sector, but by 2016 it had grown to a $2 billion industry, with 22 million mobile phone subscribers and 5 million internet users. The sector employs at least 120,000 people nationwide.
Transportation
Due to Afghanistan's geography, transport between various parts of the country has historically been difficult. The backbone of Afghanistan's road network is Highway 1, often called the "Ring Road", which extends for 2210 km and connects five major cities: Kabul, Ghazni, Kandahar, Herat and Mazar-i-Sharif, with spurs to Kunduz and Jalalabad and various border crossings, while skirting around the mountains of the Hindu Kush.
The Ring Road is crucially important for domestic and international trade and the economy. A key portion of the Ring Road is the Salang Tunnel, completed in 1964, which facilitates travel through the Hindu Kush mountain range and connects northern and southern Afghanistan. It is the only land route that connects Central Asia to the Indian subcontinent. Several mountain passes allow travel between the Hindu Kush in other areas. Serious traffic accidents are common on Afghan roads and highways, particularly on the Kabul–Kandahar and the Kabul–Jalalabad Road. Traveling by bus in Afghanistan remains dangerous due to militant activities.
Air transport in Afghanistan is provided by the national carrier, Ariana Afghan Airlines, and by the private company Kam Air. Airlines from a number of countries also provide flights in and out of the country. These include Air India, Emirates, Gulf Air, Iran Aseman Airlines, Pakistan International Airlines, and Turkish Airlines. The country has four international airports: Hamid Karzai International Airport (formerly Kabul International Airport), Kandahar International Airport, Herat International Airport, and Mazar-e Sharif International Airport. Including domestic airports, there are 43. Bagram Air Base is a major military airfield.
The country has three rail links: one, a 75 km line from Mazar-i-Sharif to the Uzbekistan border; a 10 km long line from Toraghundi to the Turkmenistan border (where it continues as part of Turkmen Railways); and a short link from Aqina across the Turkmen border to Kerki, which is planned to be extended further across Afghanistan. These lines are used for freight only and there is no passenger service. A rail line between Khaf, Iran and Herat, western Afghanistan, intended for both freight and passengers, is under construction as of 2019. About 125 km of the line will lie on the Afghan side. There are various proposals for the construction of additional rail lines in the country.
Private vehicle ownership has increased substantially since the early 2000s. Taxis are yellow in color and consist of both cars and auto rickshaws. In rural Afghanistan, villagers often use donkeys, mules or horses to transport or carry goods. Camels are primarily used by the Kochi nomads. Bicycles are popular throughout Afghanistan.
Culture
Afghans have both common cultural features and those that differ between the regions of Afghanistan, each with distinctive cultures partly as a result of geographic obstacles that divide the country. Family is the mainstay of Afghan society and families are often headed by a patriarch. In the southern and eastern region, the people live according to the Pashtun culture by following Pashtunwali (the Pashtun way). Key tenets of Pashtunwali include hospitality, the provision of sanctuary to those seeking refuge, and revenge for the shedding of blood. The Pashtuns are largely connected to the culture of Central Asia and the Iranian Plateau. The remaining Afghans are culturally Persian and Turkic. Some non-Pashtuns who live in proximity with Pashtuns have adopted Pashtunwali in a process called Pashtunization, while some Pashtuns have been Persianized. Those who have lived in Pakistan and Iran over the last 30 years have been further influenced by the cultures of those neighboring nations. The Afghan people are known to be strongly religious.
Afghans, particularly Pashtuns, are noted for their tribal solidarity and high regard for personal honor. One writer considers the tribal system to be the best way of organizing large groups of people in a country that is geographically difficult, and in a society that, from a materialistic point of view, has an uncomplicated lifestyle. There are various Afghan tribes, and an estimated 2–3 million nomads. Afghan culture is deeply Islamic, but pre-Islamic practices persist. One example is bacha bazi, a term for activities involving sexual relations between older men and younger adolescent men, or boys. Child marriage is prevalent in Afghanistan; the legal age for marriage is 16. The most preferred marriage in Afghan society is to one's parallel cousin, and the groom is often expected to pay a bride price.
In the villages, families typically occupy mudbrick houses, or compounds with mudbrick or stone walled houses. Villages typically have a headman (malik), a master for water distribution (mirab) and a religious teacher (mullah). Men would typically work on the fields, joined by women during harvest. About 15% of the population are nomadic, locally called kochis. When nomads pass villages they often buy supplies such as tea, wheat and kerosene from the villagers; villagers buy wool and milk from the nomads.
Afghan clothing for both men and women typically consists of various forms of shalwar kameez, especially perahan tunban and khet partug. Women would normally wear a chador for head covering; some women, typically from highly conservative communities, wear the burqa, a full body covering. These were worn by some women of the Pashtun community well before Islam came to the region, but the Taliban enforced this dress on women when they were in power. Another popular dress is the chapan which acts as a coat. The karakul is a hat made from the fur of a specific regional breed of sheep. It was favored by former kings of Afghanistan and became known to much of the world in the 21st century when it was constantly worn by President Hamid Karzai. The pakol is another traditional hat originating from the far east of the country; it was popularly worn by the guerrilla leader Ahmad Shah Massoud. The Mazari hat originates from northern Afghanistan.
Architecture
The nation has a complex history that has survived either in its current cultures or in the form of various languages and monuments. Afghanistan contains many remnants from all ages, including Greek and Buddhist stupas, monasteries, monuments, temples and Islamic minarets. Among the most well known are the Great Mosque of Herat, the Blue Mosque, the Minaret of Jam, the Chil Zena, the Qala-i Bost in Lashkargah, the ancient Greek city of Ai-Khanoum. However, many of its historic monuments have been damaged in modern times due to the civil wars. The two famous Buddhas of Bamiyan were destroyed by the Taliban, who regarded them as idolatrous. Despite that, archaeologists are still finding Buddhist relics in different parts of the country, some of them dating back to the 2nd century. As there was no colonialism in the modern era in Afghanistan, European-style architecture is rare but does exist: the Victory Arch at Paghman and the Darul Aman Palace in Kabul were built in this style in the 1920s by the Afghans themselves.
Art and ceramics
Carpet weaving is an ancient practice in Afghanistan, and many of these are still handmade by tribal and nomadic people today. Carpets have been produced in the region for thousands of years and traditionally done by women. Some crafters express their feelings through the designs of rugs; for example after the outbreak of the Soviet–Afghan War, "war rugs", a variant of Afghan rugs, were created with designs representing pain and misery caused by the conflict. Every province has its own specific characteristics in making rugs. In some of the Turkic-populated areas in the north-west, bride and wedding ceremony prices are driven by the bride's weaving skills.
Pottery has been crafted in Afghanistan for millennia. The village of Istalif, north of Kabul, is in particular a major center, known for its unique turquoise and green pottery, and their methods of crafting have remained the same for centuries. Much of lapis lazuli stones were earthed in modern-day Afghanistan which were used in Chinese porcelain as cobalt blue, later used in ancient Mesopotamia and Turkey.
The lands of Afghanistan have a long history of art, with the world's earliest known usage of oil painting found in cave murals in the country. A notable art style that developed in Afghanistan and eastern Pakistan is Gandhara Art, produced by a fusion of Greco-Roman art and Buddhist art between the 1st and 7th centuries CE. Later eras saw increased use of the Persian miniature style, with Kamaleddin Behzad of Herat being one of the most notable miniature artists of the Timurid and early Safavid periods. Since the 1900s, the nation began to use Western techniques in art. Abdul Ghafoor Breshna was a prominent Afghan painter and sketch artist from Kabul during the 20th century.
Media and entertainment
Afghans have long been accustomed to watching Indian Bollywood films and listening to its filmi songs. It has been claimed that Afghanistan is among the biggest markets for the Hindi film industry. The stereotypes of Afghans in India (Kabuliwala or Pathani) have also been represented in some Bollywood films by actors. Many Bollywood film stars have roots in Afghanistan, including Salman Khan, Saif Ali Khan, Aamir Khan, Feroz Khan, Kader Khan, Naseeruddin Shah, Zarine Khan, Celina Jaitly, and a number of others. Several Bollywood films have been shot inside Afghanistan, including Dharmatma, Khuda Gawah, Escape from Taliban, and Kabul Express.
Music
Afghan classical music has close historical links with Indian classical music and use the same Hindustani terminology and theories like raga. Genres of this style of music include ghazal (poetic music) and instruments such as the Indian tabla, sitar and harmonium, and local instruments like zerbaghali, as well as dayereh and tanbur which are also known in Central Asia, the Caucasus and the Middle East. The rubab is the country's national instrument and precurses the Indian sarod instrument. Some of the famous artists of classical music include Ustad Sarahang and Sarban.
Pop music developed in the 1950s through Radio Kabul and was influential in social change. During this time female artists also started appearing, at first Mermon Parwin. Perhaps the most famous artist of this genre was Ahmad Zahir, who synthesized many genres and continues to be renowned for his voice and rich lyrics long after his death in 1979. Other notable masters of traditional or popular Afghan music include Nashenas, Ubaidullah Jan, Mahwash, Ahmad Wali, Farhad Darya, and Naghma.
Attan is the national dance of Afghanistan, a group dance popularly performed by Afghans of all backgrounds. The dance is considered part of Afghan identity.
Cuisine
Afghan cuisine is largely based upon the nation's chief crops, such as wheat, maize, barley and rice. Accompanying these staples are native fruits and vegetables as well as dairy products such as milk, yogurt and whey. Kabuli palaw is the national dish of Afghanistan. The nation's culinary specialties reflect its ethnic and geographic diversity. Afghanistan is known for its high-quality pomegranates, grapes, and sweet melons. Tea is a favorite drink among Afghans, and a typical diet consists of naan, yoghurt, rice and meat.
Literature
Classic Persian and Pashto poetry are a cherished part of Afghan culture. Poetry has always been one of the major educational pillars in the region, to the level that it has integrated itself into culture. One of the poetic styles is called landay. A popular theme in Afghan folklore and mythology are Divs, monstrous creatures. Thursdays are traditionally "poetry night" in the city of Herat when men, women and children gather and recite both ancient and modern poems.
The Afghan region has produced countless Persian-speaking poets and writers from the Middle Ages to the present day, among which three mystical authors are considered true national glories (although claimed with equal ardor by Iran), namely: Khwaja Abdullah Ansari of Herat, a great mystic and Sufi saint in the 11th century, Sanai of Ghazni, author of mystical poems in the 12th century, and, finally, Rumi of Balkh, in the 13th century, considered the persophonist throughout the world as the greatest mystical poet of the entire Muslim world. The Afghan Pashto literature, although quantitatively remarkable and in great growth in the last century, has always had an essentially local meaning and importance, feeling the influence of both Persian literature and the contiguous literatures of India. Both main literatures, from the second half of the nineteenth century, have shown themselves to be sensitive to genres (novel, theater), movements and stylistic features imported from Europe.
Khushal Khan Khattak of the 17th century is considered the national poet. Other notable poets include Rabi'a Balkhi, Jami, Rahman Baba, Khalilullah Khalili, and Parween Pazhwak.
Holidays and festivals
Afghanistan's official New Year starts with Nowruz, an ancient tradition that started as a Zoroastrian celebration in present-day Iran, and with which it shares the annual celebration along with several other countries. It occurs every year at the vernal equinox. In Afghanistan, Nowruz is typically celebrated with music and dance, as well as holding buzkashi tournaments.
Yaldā, another nationally celebrated ancient tradition, commemorates the ancient goddess Mithra and marks the longest night of the year on the eve of the winter solstice (usually falling on 20 or 21 December), during which families gather together to recite poetry and eat fruits—particularly the red fruits watermelon and pomegranate, as well as mixed nuts.
Religious festivals are also celebrated; as a predominantly Muslim country, Islamic events and festivals such as Ramadan, Eid al-Fitr and Ashura are widely celebrated annually in Afghanistan. The Sikh festival of Vaisakhi is celebrated by the Sikh community and the Hindu festival Diwali by the Hindu community.
National Independence Day is celebrated on 19 August to mark the Anglo-Afghan Treaty of 1919 under King Amanullah Khan and the country's full independence. Several international celebrations are also officially held in Afghanistan, such as International Workers' Day and International Women's Day. Some regional festivals include the Pamir Festival, which celebrates the culture of the Wakhi and Kyrgyz peoples, the Red Flower Festival (during Nowruz) in Mazar-i-Sharif and the Damboora Festival in Bamyan Province.
Sports
Sport in Afghanistan is managed by the Afghan Sports Federation. Cricket and Association football are the two most popular sports in the country. The Afghan Sports Federation promotes cricket, association football, basketball, volleyball, golf, handball, boxing, taekwondo, weightlifting, bodybuilding, track and field, skating, bowling, snooker, chess, and other sports.
Afghanistan's sports teams are increasingly celebrating titles at international events. basketball team won the first team sports title at the 2010 South Asian Games. Later that year, the country's cricket team followed it with the winning of 2009–10 ICC Intercontinental Cup. In 2012, the country's 3x3 basketball team won the gold medal at the 2012 Asian Beach Games. In 2013, Afghanistan's football team followed as it won the SAFF Championship.
The Afghan national cricket team, which was formed in 2001, participated in the 2009 ICC World Cup Qualifier, 2010 ICC World Cricket League Division One and the 2010 ICC World Twenty20. It won the ACC Twenty20 Cup in 2007, 2009, 2011 and 2013. The team eventually made it and played in the 2015 Cricket World Cup. The Afghanistan Cricket Board (ACB) is the official governing body of the sport and is headquartered in Kabul. The Alokozay Kabul International Cricket Ground serves as the nation's main cricket stadium. There are several other stadiums throughout the country, including the Ghazi Amanullah Khan International Cricket Stadium near Jalalabad. Domestically, cricket is played between teams from different provinces.
The Afghanistan national football team has been competing in international football since 1941. The national team plays its home games at the Ghazi Stadium in Kabul, while football in Afghanistan is governed by the Afghanistan Football Federation. The national team has never competed or qualified for the FIFA World Cup but has recently won an international football trophy in 2013. The country also has a national team in the sport of futsal, a 5-a-side variation of football.
The traditional and the national sport of Afghanistan is buzkashi, mainly popular in the north, but also having a following in other parts of the country. It is similar to polo, played by horsemen in two teams, each trying to grab and hold a goat carcass. The Afghan Hound (a type of running dog) originated in Afghanistan and was formerly used in wolf hunting. In 2002, traveler Rory Stewart reported that dogs were still used for wolf hunting in remote areas.
လှာ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ပ္ၚ
ဘာလှာ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ပ္ၚ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တညာဏိန္ဒ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၇၊ ဝှ် ၃၇။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
စာင်ဍေဝ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ပ္ၚ
ဘာစာင်ဍေဝ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ပ္ၚ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တကေတုမတဳ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၃၊ ဝှ် ၅၁။ ကျာ်ဇၞော်ကေတုမတဳ စဴအာ သွဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၃ ဂိတုမေ ၁၇ အခိင် ၁၁ နာဍဳ ၂၀ မိနေတ် ပ္ဍဲဘာစာင်ဍေဝ်။ ကျာ်ဇၞော်က္လိဂွံအာယုက် ၇၅ ဝှ် ၅၅။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကၠဵုဂြိုပ်
ကၠဵုဂြိုပ် / ကၠဵုတိ (Fox) ဂှ် ဒှ်သတ်တိရစ္ဆာန် တဲလဒေါဝ်၊ မလုပ်လၟိဟ် ဂကူဗမဴတှ်တုဲ နွံကဵု ဂကူနာနာသာ် မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံဇာတ် Canidae ရ။ ကၠဵုဂြိုပ်ဂှ် နွံကဵု ဂၞာက္ဍဟ် ထပေဟ်၊ ကတောဝ် ကေက်ပိကၠင် စူတိုန်ဒၟံင်၊ တၞုင်ခၟူကေက် ယာတိုန်ဒၟံင်ညိည၊ တုဲပၠန် ဗတဂဗြိုတ်ဂၠိင်။
ကၠဵုဂြိုပ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဇၟာပ်တိုက်၊ ပ္ဍဲကဵု ဒေသအန္တာတိက် (Antarctica) ရ ဟွံဂွံဆဵုကေတ်။ ကၠဵုဂြိုပ် မပြးဇးဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ်ဂကူ ကၠဵုဂြိုပ်ဗကေတ် (red fox (Vulpes vulpes)) ဂကူဏအ်ဂှ် နွံကဵု ဂကူလစှ်ေ ၜိုတ် ၄၇ ဂကူရ။ စပ်ကဵု ကၠဵုတိတုဲ ပ္ဍဲကဵု ပေါမ်အာဂီု (ဗွဲတၟေင် ရးပလိုတ်) တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဂၠိုင်ရ။
နိရုတ္တိ
ပ္ဍဲကဵုလိက်တြေံဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် "ကၠဵုဂြိုပ်"၊ ပ္ဍဲကဵုလိက် ဇာတ် ၅၅၀ ဇာတ် မရနုက်ကေု ၁၂၈၊ မူကျာ်ဇၞော်အစွောအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် "ကၠဵုဂြိုပ်မွဲ ဍေဟ်ဂေတ်ကၠုင်အာ ညာတ်ပွကၞိတအ်ဂှ်တုဲ အဲဝဵုကေတ်ကၞိဂမၠိုင်ဝွံတုဲ အဲရပ်စ ကၞိတအ်ဂှ်ညိ၊ ဍေဟ်ချပ်၊" တုဲပၠန် ပ္ဍဲကဵုဇာတ် ၃၁၆ ဂှ်လေဝ် "ကၠဵုဂြိုပ်မွဲဂှ် တၞဟ်န ဂၠာဲသ္ၚဳအဟာရဂှ် တိတ်အာ နူခြုံဇကုဂှ်တုဲ -"။ မအရေဝ် ကၠဵုတိ ဝွံ ဒှ်မအရေဝ်မန်တၟိ မကၠာဲနူ အရေဝ်ဗၟာ "မြေခွေး" ဒှ်မာန်ရ။ ဟိုတ်မဂွံကော်စ ကၠဵုတိဂှ် ဍေဟ်တအ် မလေပ်မံင် ပ္ဍဲကဵု ကသိုန်တိ ဒှ်မာန်ရ။
Phylogenetic relationships
thumb|Comparative illustration of skulls of a true fox (left) and gray fox (right), with differing temporal ridges and subangular lobes indicated
လက်သန်
ဂကူကၠဵု မလုပ်လၟိဟ် ကၠဵုဂြိုပ် (ဝါ) ကၠဵုတိတအ်ဂှ်: thumb|ကၠဵုဂြိုပ်ဗကေတ်
လေန် မ္ၚး
[[Category:]] [[Category:]]
တိုက်လိက်ပရိယတ္တိ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ပ္ၚ
ဘာတိုက်လိက်ပရိယတ္တိ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ပ္ၚ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝိမလ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၈၊ ဝှ် ၂၇။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ဒဵုတၟအ်ဗြာတ်
ကျာ်ဒဵုတၟအ်ဗြာတ် ဂှ် နူဂၠံင်မတ်မလီု-ရေဝ်ဂှ် နွံဒၟံင် ကိုပ်ကၠာ ဟွံစိုပ် ဍုင်ရေဝ် ၜိုတ် ၅ တိုင်၊ ပ္ဍဲကွာန်ပုပ္ဖဝတဳ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ် တွဵုရးဍုင်မန်ရ။ ကျာ်ဒဵုတၟအ်ဗြာတ်ဂှ် အတိုင်ဝင်မ္ဂး ဒှ်ကျာ်စေတဳတြေံ မသၠိုင်လဝ် ဓါတ်သော်ကျာ်တြဲ မွဲတၞုင်တုဲ နူသက္ကရာဇ် ၁၃၅၇ ဂှ် ညးမပတန်သာသနာ ထပိုယ်ပုပ္ဖရမ္မ ပသကိုပ်သကတုဲ ကလေင်လဟဵုပတိုန်တၟိတုဲ လၟုဟ်ကျာ်စေတဳဂှ် နွံသမၠုင် ၈၀ ဟတ်။ ပ္ဍဲကဵု အရှာံသာသနာဒဵုတၟအ်ဗြာတ်ဂှ် ပါဲနူ ကျာ်စေတဳဓါတ်သော်ဒဵုတၟအ်ဗြာတ်တုဲ နွံကျာ်ပန်ရာမညအတုလ မဒှ်ကျာ်ထဝါဲဇမၞော်ပန်ဇကု၊ ကျာ်ပရိနိဗ္ဗာန်သတိက် မနွံဇမၠိင် ၂၂၇ ဟတ် မွဲဇကု၊ ကျာ်ပရိက္ခရာဒစာံ မွဲ၊ တုဲပၠန် တိုက်လိက်တၟအ်ပိဋကတ်ပိ ဘာာသမန် အဃောမသြိုင်ခၞံဒၟံင်မွဲရ။
ထပိုယ်ဍောတ်
ညးမပတန်သာသနာ ပ္ဍဲဒဵုတၟအ်ဗြာတ် ကျာ်ဇၞော်အစာပုပ္ဖရမ္မဂှ် ဟိုတ်နူယၟုမြဟ်တမ္ညဝ်ဒၟံင် နူဘဝထပိုယ်တုဲ ညးဂမၠိုင် ကော်ခဴစညး ထပိုယ်ဍောတ်အိုတ်ရ။ ကျာ်ဇၞော်ပုပ္ဖရမ္မဝွံ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၃၇ ဂိတုပုဟ်ပေင်၊ တ္ၚဲဗြဴဗတိ၊ ပ္ဍဲဍုင်ရေဝ်။ ညးကတဵုဒှ်မၞိဟ်တုဲ ခြာဟွံလအ် မအံက်ညး စုတိအာ။ ဘဝကောန်ဗြဴကၟာဲ မဒိုက်ဂတ်ဂှ် ဇၞော်ဂေါဝ်ကၠုင်ဂှ် ဒှ်ပၟင်ဂၠဴ၊ ဂွံဗတောန်လိက်ဘာလကျာ် ဆညိညဟေင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်အာယုက် အကြာ ၁၃-၁၄ သၞာံဂှ် စိုပ်အာ ဒေသပယျဵု။ သက္ကရာဇ် ၁၃၅၄ ဂိတုမြေက္ကသိုဝ်ဂှ် ပထပိုယ် ပ္ဍဲကွာန်ၜိုပ်ဇူ။ ကာလမကလိဂွံအာယုက် ၁၆ သၞာံဂှ် မိက်ဂွံဇၞော်ပၟဝ်ဓရ်တုဲ ဂွံဗဗေင်မွဲမ ကဵု ပရိက္ခရာ ၈ တုဲ တိတ်ပဒတဴ ပ္ဍဲဂြိုပ်ရ။ နူဂှ် ကလေင်စိုပ်ကၠုင် ဇရေင်ကွာန်ဇီုပရိုက်။ သွက်ဂွံ ဆက်တိတ်ပၟဝ်ဓရ် ပ္ဍဲဂြိုပ်ဂှ် မိဟွံကဵုအခေါင်၊ ဟိုတ်နူ ခန္ဓကာယဍောတ်သၟတ်ဒၟံင်တုဲ မိဂှ် ဒှ်ဂဝိင်။ ဆဂး ပဒတဴ ပ္ဍဲကွာန် ဂွံၜါပိဂိတုတုဲ တိတ်အာဂြိုပ် ပဒတဴ ပ္ဍဲဇရေင် က္ဍဟ်ဒဵုလောတ်။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ် ပဋိပက္ခ အကြာဂကူမန် ကဵု ဂကူကရေင်ကတဵုဒှ်ဒၟံင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်မဇၞော်ပၟဝ်ဓရ် လတူဒဵုလောတ်ဂှ် ဆဵုဂဗ အခက်အခုဲနာနာကီုလေဝ် ဇၞော်ပၟဝ်ဂုဏ်ကျာ်တုဲ ဆက်တန်တဴအာဒၟံင် ပ္ဍဲဒဵုလောတ်ဂှ်ရ။ နူဂှ် စိုပ်အာ ဇရေင်ကွာန်ဝင်္က ဍုင်သေံ၊ နူဂှ် စိုပ်အာ ဒေသပယျဵုမန်သေံ ကွာန်ၜိုပ်ဇူ၊ ဗလးဒုန်ဖါ်၊ ခလံက်ခနဳတအ် ကေင်စိုပ်အာကီုရ။ မၞိဟ်မအာဂြိုပ်တအ် ဂွံဆဵုကေတ် မဇၞော်ပၟဝ်ဒၟံင် ဓရ်ပ္ဍဲဂြိုပ်ဂှ်တုဲ သဒ္ဓါလျုင်ပတှ်ေ ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ပြာပ်ကၠုင် ဗဵုလ္ၚောဝ်အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဒဵုလောတ်ဂှ် နူသက္ကရာဇ် ၁၃၅၄ စဵုကဵု သက္ကရာဇ် ၁၃၅၇ ဂှ် ကေင်ဇၞော်ပၟဝ်လဝ်ဓရ်ရ။ ကြဴနူဂှ် ပြာပ်အာ ပဒတဴ ဇရေင်ကွာန်ဇီုပရိုက် မဒှ်ကွာန်ဒေသဇကုဂှ် မၞိဟ်တအ် ကၠုင်ဗဵုလ္ၚောဝ်ဂၠိုင်ကၠုင်ရ။ အခိင်မလုပ်အဓိဋ္ဌာန် ဖ္ဍောတ် ပရိမိတ္တဇလသုတ်မ္ဂး မၞိဟ်တအ် ကၠုင်ကလင်ပင်မှိင် ကေတ်ဍာ်ပရိုတ် မွဲမွဲအလန် မၞိဟ်ဒှ်အာ စဵုကဵု မသုန်-တြဴကၠံရ။ ကြဴနူဂှ် ကၠုင်ပတန်သာသနာ ပ္ဍဲဒဵုတၟအ်ဗြာတ်ဂှ်ရ။
ဌာနပရိုင်ဗၠးၜးကောန်ဂကူမန် သၟာန် ထပိုယ်ဍောတ် ညးတၞဟ်ဟီုဒၟံင် ထပိုယ်ဟွံကဵုပိုန်ဂှ် ဒှ်ကွေဟ်ရဟာ။ ထပိုယ်ဍောတ်ကလေင်သှ် "မၞိဟ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံတီ၊ ဂြန်ဂဥုဲညးတြေံတအ် နွံဒၟံင် ယဝ်ရ စဂဥုဲ မကၠောန်လဝ် နကဵုၜဵုမသုန်ဂကူ (ၜဵုသိန္ဓဴ၊ ၜဵုဂဥုဲ၊ ၜဵုဓမ္မတာ၊ ၜဵုဂမ္တင်၊ ၜဵုဒမျိုင်၊ ကဝေဝ်ကတင်၊ တၞးမညောအ်မ္ဂး လဆောဝ် မွဲမွဲတ္ၚဲ ဟွံဒးကဵုပိုန်မွဲသာ် မံင်ဂွံဒၟံင်၊ လဆောဝ်မ္ဂး ဟွံဒးစပုင် စတၞးဆုကၠးကၠးလေဝ် မံင်ဂွံဒၟံင်ကီုရ။ ဗွဲကြဴ ဟိုတ်နူ အစောမ်သတ္တိဂဥုဲဂှ်တုဲ အဲစိုပ်ဒဵုတၟအ်ဗြာတ်ဏအ်တုဲ ကဵုပိုန် သတ်ဆုသၟးလေဝ် မံင်ဂွံကီုရ။"
ကျာ်ဓါတ်သော်ဒဵုတၟအ်ဗြာတ်
ကျာ်ဓါတ်သော်ဒဵုတၟအ်ဗြာတ်ဝွံ ဒှ်ကျာ်မသၠိုင်လဝ် ဓါတ်သော်ကျာ်ဂမျိုင်မွဲတၞုင်။ အတိုင်လိက်သၠပတ်ဝင်ဓါတ်မ္ဂး ပ္ဍဲအခိင် တၠဳမနွံကုပိုန်ကျာ်တြဲ မကလိဂွံ ဒစာံဝှ် ဂ္ၚေင်ဒေသစာရိတ် မပြာပ်စိုပ်ကၠုင် ဍုင်သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ သဓီုဂှ် ရသိဒုကရ အာတ်ပူဇနိယဝတ္ထုတုဲ ကျာ်တြဲ ဒုင်ကဵု ဓါတ်သော်ဂမျိုင်မွဲတၞုင်။ ရသိဒုကရ ကလိဂွံ ဓါတ်သော်ဂှ်တုဲ ဒက်ပတန်လဝ် ကျာ်စေတဳ၊ ကျာ်စေတဳဂှ် သၞာံဗွဲမလအ်လ ကၠေအ်ဗဒန်၊ သှ်ေဆဒဂဵုသၟးရ။ အတိုင်မကၠုင် နူသၠပတ်ဝင်ဂှ် မၞိဟ်တအ် ဗက်ဂၠာဲတုဲ ဂွံဆဵုကေတ် ဒဂဵုကျာ်ဂှ်တုဲ ကလေင်လဟဵုဒၟံင်ကီုလေဝ် ဟွံအံင်ဇၞး ဟွံစိုပ်ဒတုဲ။ ကောန်ထပိုယ်ပုပ္ဖရမ္မ ပ္ဍဲအခိင် မကလိဂွံ အာယုက် ၁၈ သၞာံ ကြဴနူ မဇၞော်ပၟဝ်ဓရ် ပ္ဍဲဇရေင်ဒဵုလောတ်ပိသၞာံတုဲ ပြာပ်စိုပ်ကၠုင် ဇရေင်ဒဵုတၟအ်ဗြာတ်ဂှ်ရ။ ပသကိုပ်သက ကုထပိုယ်ပုပ္ဖရမ္မတုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၅၇ ဂိတုဘတ် (၁၀)မမံက်ဂှ် ဖျေဟ်ရိုဟ်ကၞက် စဒက်လဟဵုပ္တန်တုဲ စိုပ်သက္ကရာဇ် ၁၃၅၇၊ ဂိတုမာဃ် ၈ မမံက်ဂှ် ကၠောန်သဘင်ပတိုန် စၠံင်ၝောအ်ကိုဋ်ကျာ် (က္ဍိုင်)ရ။ စေတဳဂှ် လုကဴပွိုင် ၁၃ သၞာံပေင်င် ထပ်ကလေင်လဟဵုပတိုန်ဒၟံင်တုဲ ဇၞော်သၠုင်ပတိုန်ဒၟံင်တုဲ အခိင်လၟုဟ် စေတဳဝွံ နွံသမၠုင် ၈၀ ဟတ်။
ကျာ်ပရိနိဗ္ဗာန်သတိက်
ရန်တၟအ်ကဵု သိက္ခာခမဳ ၂၂၇ တုဲ ဒက်ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ကျာ်ပရိနိဗ္ဗာန်သတိက် မနွံဇမၠိင် ၂၂၇ ဟတ်ရ။ ကျာ်ဝွံ သက္ကရာဇ် ၁၃၇၅ ဂိတုပသာ်ပေင်ဂှ် ဖျေဟ်ရိုဟ်ကၞက်ရ။ ကျာ်ပရိနိဗ္ဗာန်သတိက်ဝွံ ကျာ်ဇၞော် နွံပိုန်ဘာဂှ် ရံင်ကဵု သာသနာကျာ် စဵုကဵု ၅၀၀၀ သၞာံတုဲ ပွိုင် (၅) ကၠောန်ညံင်ဂွံတုဲဒှ် ပလဝ်သန္ဓိဋ္ဌာန်ရ။
ကျာ်ပရိက္ခရာဒစာံ
ကျာ်စေတဳပရိက္ခရာဒစာံဂှ် ပစၟတ်သမ္တီ ထပိုယ်ဍောတ် မပတိုန်ခမဳတုဲ သက္ကရာဇ် ၁၃၆၁ ဂှ် စပတန်လဝ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံဂှ်ကီု ကွာန်ပုပ္ဖဝတဳ မနွံသ္ၚိ ၂၀၀ မဂှ်လေဝ် စခၞံဗဒှ်လဝ်ကီုရ။
ရုင်ဂဥုဲမွဲချိုန်ခဏ ဝဳဝတ်ညးဂိယဲ ဗွဲမသက္ကုင္ၚုဟ် (မးမး)
ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘဒ္ဒန္တပုပ္ဖရမ္မ က္ဍိုက်က္ဍိုပ်တုဲ ပံက်ရုင်ဂဥုဲမွဲချိုန်ခဏ ဝဳဝတ်ညးဂိယဲ ဗွဲမသက္ကုင္ၚုဟ်(မးမး) ပ္ဍဲကွာန်ပုပ္ဖဝတဳ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်ဂှ်ရ။ နကဵုဒပ်ပၞာန် ထ္ၜးဟိုတ် ကမ္မရှေန်မာဲ အလဵုအသဳအေန်အေဝ်ဒဳ မလီကၠတ်မာဲ ပ္ဍဲသဘင်မာဲ ၂၀၂၀ဂှ်တုဲ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၊ ၂၀၂၁ ဂှ် ပၞာန်ထိင်ထောအ်အဝဵုဍုင်ရ။ ဟိုတ်နူဏအ်တုဲ ပေါင်မသၟိင်လပါ် ရုင်ဂဥုဲ ဗဂပ်ဗဗေင်တုဲ ရုင်ဂဥုဲအလဵုအသဳ ဒးကၟာတ်ထောအ်ရ။ ညးဍုင်ကွာန်တအ် သွက်ဂွံလွဳယဲဂှ် ရုင်ဂဥုဲဟွံမဲတုဲ နကဵု ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘဒ္ဒန္တပုပ္ဖရမ္မ ရန်တၟအ်ကဵု သ္ဂောအ်ရီုဗင် ညးဍုင်ကွာန်တုဲ ကၠောန်ဗဒှ်ပတိုန် ရုင်ဂဥုဲယာယဳမွဲ ဗွဲမပြဟ်တုဲ၊ စပံက်ဒုင်တဲ မၞိဟ်ယဲ ပ္ဍဲ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၈ ဂှ်ရ။ ရုင်ဂဥုဲဂှ် ပ္ဍဲအခိင်မစပံက်ဂှ် နွံခါတ်မၞိဟ်ယဲ ၁၄ မ။ ဗွဲကြဴ မၞိဟ်ယဲဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ ဂလိုင်ပတိုန် စဵုကဵု ခါတ် ၂၅။ ရုင်ဂဥုဲဂှ် တန်တဴဒၟံင် နကဵုသြန်ဒါန် နူကဵု ညးဍုင်ကွာန်တအ်ရ။ ပ္ဍဲရုင်ဂဥုဲဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဇၟာပ် တ္ၚဲစန်၊ တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါ၊ တ္ၚဲသိုက် စနူအခိင် နူဂယး ၀၉း၀၀ စဵုကဵု ၁၂း၀၀ ဂှ် စမ်ကဵုဒၟံင်ယဲတုဲ သွက်မၞိဟ်ယဲမသမ္ကာတ်တအ်မ္ဂး ဝဳဝတ်ရံင်စံင်ဒၟံင် လၟိုန်အခိင်ကာလ ပွိုင် ၂၄ နာဍဳရ။ နူတ္ၚဲမစပံက် စဵုကဵု စိုပ် ဂျောန် ၃၀၊ ၂၀၂၁ ဂှ် ကလိဂွံသြန်ဒါန် သီုဖအိုတ် ၈၇,၄၂၇,၀၀၀ (ဒစာံကၠံထပှ်စှ်ောပန်ကိုဋ်ၜါဠက်ထပှ်လ္ၚီ) ဒကေဝ်တုဲ၊ အိုတ်သြန် အပံင်ဖအိုတ် ၈၀,၆၉၄,၄၂၀ (ဒစာံကၠံတြဴကိုဋ်ဒစိတ်ဠက်ပန်လ္ၚီပန်ကၠံၜါစှ်ော) ဒကေဝ်ရ။ ရုင်ဂဥုဲဂှ် မွဲမွဲတ္ၚဲ ဒးစကာဒၟံင် သြန် ၜိုတ် ပိကိုဋ်မွဲလက် ဒှ်ရ။
ကြဴနူ ရုင်ဂဥုဲဂှ် ပံက်ဂွံ ၜိုတ်မသုန်ဂိတုတုဲ ပ္ဍဲ ဂျောန် ၁၉၊ ၂၀၂၁ ဂှ် နူကဵု ရုင်ဂဥုဲဂှ် ၜံင်ကဵု ကောန်င္ၚာ် ပေင်ကၠံရ။ နကဵု ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘဒ္ဒန္တပုပ္ဖရမ္မဂှ် နကဵု မစၟတ်သမ္တီ မၞိဟ်မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲရုင်ဂဥုဲညး ပေင်မရနုက်ကဵုကၠံတုဲ ပ္ဍဲ ဂျောန် ၂၂၊ ၂၀၂၁ ဂှ် ကဵုပရင်တဲ ကုကောန်င္ၚာ်ဂှ် လကံက်တဲထဝ် လျိုင် ၁ ဒကေဝ် ကဵု ၄ ၜဲ မနွံဗီု က္ဍိုပ်နာ်တုဲ ကောန်င္ၚာ်ဂှ်လေဝ် ခုတ်ကဵုယၟု မာံပေင်ကၠံ (မင်းရာပြည့်) ကီုရ။
ရုင်ဂဥုဲဂှ် ဟိုတ်နူ ညးမကၠောန်ဒၟံင်ကမၠောန် ပ္ဍဲရုင်ဂဥုဲဂှ် ကတဵုဒှ် ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ တုဲ အကြာ ဂျူလာင် ၂၀၊ ၂၀၂၁ ကဵု အဝ်ဂေတ် ၁၀၊ ၂၀၂၁ ဂှ် ဒးကၟာတ်ထောအ် မွဲလစုတ်ကီုရ။ ကောန်ကမၠောန်တအ်ဗၠး နူယဲတုဲ အတိုင်သၞောဝ်ကဝ်ဝေဒ်ဂှ် စနူ အဝ်ဂေတ် ၁၁၊၊ ၂၀၂၁ ဂှ် ကလေင်ပံက်၊ ဆက်လွဳအာ မၞိဟ်ယဲပၠန်ရ။
နကဵု ရုင်ဂဥုဲဂှ် သီုပါလုပ် ပ္ဍဲအရာ မထ္ပက်ဝိက်သေန် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ယဲကဝ်ဝိဒ်ကီုရ။ အလန်ကိုပ်ကၠာ မၞိဟ် ၅၀၀၊ အလန်ဒုတိယ ပ္ဍဲ ၂-၁၀-၂၀၂၁ ဂှ် မၞိဟ် ၅၀၀ တၠ ထ္ပက်ကဵုကီုရ။ ကုညးမကၠုင်ထပက် ဝက်သိန်တအ်ဂှ် သီုဖာပ်ဗ္စကဵု ပုင်သွကီုရ။ ကြဴနူဂှ်လေဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ကဵု အလန်ဆက်ထ္ပက်ကဵုဒၟံင်ကီုရ။
ဒတန်လွဳလွတ်ညးဗယု
ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘဒ္ဒန္တပုပ္ဖရမ္မ အာဂတပၠတရဴတုဲ သွက်ဂွံကၠောန်ဗဒှ်အာ ဒတန်လွဳလွတ်ညးဗယု (ဘိုးဘွားရိပ်သာ) မွဲရ။ သွက်ဂွံ သြိုင်ဒတန်ဂှ် ဦးဆန်းမောင် ညးမပဒတဴ ဍုင်လ္ဂုင် ရန်တၟအ်ကဵု ကောန်ဇကု ဒေါက်တာငြိမ်းချမ်း မစုတိအာတုဲ တိကၠအ်ဇကု ၄ ဨက မနွံဗဒါဲဂၠံင်ရေဝ်-မတ်မလီု ဗဒါဲကွာန်(တူးမြောင်း) ဗဒါဲသၞေဟ်က္ၜင်ကျာတြေံဂှ် ပ္ဍဲအံက်တဝ်ဗါ ၃၁၊ ၂၀၂၁ သၠးကဵုဒါန်ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
မိတ္တာရာမ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ပ္ၚ
ဘာမိတ္တာရာမ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ပ္ၚ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တစန္ဒိမာ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၉၊ ဝှ် ၁၄။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ဝင်ခပဝ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ပ္ၚ
ဘာဝင်ခပဝ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ပ္ၚ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပုပ္ဖရမ္မ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၈၈၊ ဝှ် ၂၃။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ပလိုက်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ပ္ၚ
ဘာပလိုက် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ပ္ၚ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဣန္ဒာစာရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၁၊ ဝှ် ၃၁။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ပညာသူရ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ပ္ၚ
ဘာပညာသူရ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ပ္ၚ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသူရိန္ဒာဇာန သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၉၊ ဝှ် ၂၉။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ရာင်ဆာဲ၊ နာဲ
နာဲရာင်ဆာဲ (နာဲရဲဇော်) (သၠးဂၠံဂဝ် ၂၃-၁၀-၁၉၆၂) ဝွံ ဒှ်အစာဝင်မွဲတၠတုဲ ယၟုမြဟ်တဴ နဒဒှ် မၞိဟ်စိုတ်ဓါတ်ထတ် ဂိုတ်ဂစာန် သွက်ပရေင်ဂကူမန်မွဲတၠ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန်ကီု သီုကဵု ပ္ဍဲပရေင်ဂကူ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲလပါ်ဝင်ရ။ ယၟုညး နူဍောတ်တ်ဂှ် ဇော်မိုး၊ ဆဂး ယၟုမြဟ်တဴ နကဵုယၟုကၞေဟ် နိုင်ရဲဇော် ဂၠိုင်ရ။ ကျာ်ဇၞော်ပါလိတ ခုတ်ကဵုယၟု နာဲရာင်ဆာဲ။ ညးဝွံ နူစ ဒေါအ်ဇူနူပၞာန်တုဲ လုပ်ကၠောန်ကၠုင် ပ္ဍဲကမၠောန်ပရေင်ဂကူမန် ဗွဲတၟေင်လပါ်ဝင်မန်၊ လပါ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် အပ္ဍဲဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်တုဲ သဘင်မာဲ ၂၀၁၅ ဂှ် နဒဒှ် ပုဂ္ဂလိက ဒုင်ရုဲမာဲ ပ္ဍဲပွိုင်ဆန္ဒမာဲ (၂) ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ် သွက်စၠတ်ထဝ်တွဵုရးဍုင်မန် သဘင်မာဲ ၂၀၂၀ ဂှ် ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်ပၠန် ဒုင်ရုဲမာဲ နဒဒှ်အလံင်အမာတ် ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ပ္ဍဲသဘင်မာဲ ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ် သွက်စၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန် ကၟိန်ဍုင်ရ။
ပထမအဝဲ ကေုာံ ပရေင်ပညာ
နာဲရာင်ဆာဲ မဒှ်ကောန် ဥူသော်ဇင်၊ မိစောတင် ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ၂၃ အံက်တဝ်ပါ ၁၉၆၂ တုဲ ပ္ဍဲကွာန်ကျာ်ပရင်၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ် ဒှ်ဂကူမန် မရှ်ေသှ်ေဗုဒ္ဓဘာသာရ။ ညးဝွံ ၜိုန်ရ မိညး ဟီုအရေဝ်မန်၊ ဟီုအရေဝ်ဗၟာ နကဵုရမ္သာင်မန်ကီုလေဝ် ဟိုတ်နူအပါမဒှ် တြုဟ်ပေါင်မသၟိင်တုဲ မဒးပြံင်မံင်ဒၟံင် ပ္ဍဲဒေသမန်ဟွံသေင်တုဲ ဗွဲကိုပ်ကၠာဂှ် အရေဝ်မန်ဂှ် ညးဟီုဟွံလေပ်ကီုလေဝ် ဗွဲကြဴဏအ် အခိင်မကလေင်မံင် အကြာမန် လုပ်ကၠောန်ကမၠောန်မန်တုဲ အရေဝ်မန် ၜိုတ်ဒးရးဂှ် ဟီုဂးမာန်ကၠုင်ရ။ နာဲရာင်ဆာဲဝွံ ဒှ်မၞိဟ်မကလိဂွံတဆိပ်မဟိမုဝိဇ္ဇာ နကဵုဘာသာဝင်တုဲ၊ တဆိပ်မဟာဝိဇ္ဇာဂှ် (Qualifying)၊ တုဲပၠန် ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ်အရေဝ်ဘာသာသအာင်ဂှ် ဘာတုဲ နကဵုဘာသာအင်္ဂလိက်ရ။ လုပ်ယိုက်ဂၠေင် ကမၠောန်သၟိင်တၠ ပ္ဍဲလပါ်ပၞာန်တုဲ ဂွံစိုပ်ကဆံင် ဒုသကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော် (ဒုတိယဗိုလ်မှူးကြီး)ကီုရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဘဝကောန်ပၞာန်ဂှ် ပ္ဍဲဒေသကောန်ဍုင်အရင်နာနာသာ် ကေင်မံင်လဝ်ကီုရ။ နူမဒေါအ်ဇူ လျိုင်လပါ်ပၞာန်တုဲ ကလေင်ကၠုင် ဍုင်မိတိမမ်ဇကုတုဲ လုပ်ကၠောန်ကၠုင် ကမၠောန် သွက်ဂကူမန် လပါ်ဝင်၊ လပါ် ပရေင်ဍုင် သွက်အခေါင်ညးဍုင်ကွာန်တအ် သီုစိုတ် သီုစရိုတ် ဗွဲမကတိုင်ကၟဟ်ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိကဏ္ဍ:BEHM
ကၠဵုကၠိင်
ကၠဵုကၠိင် ( wolf or grey wolf) ဝွံ ဒှ်ဂကူကၠဵု တမ်မူလ နူကဵု ယူရေသဳယှာ ကေုာံ အမေရိက သၟဝ်ကျာ။ ဂကူကၠဵုကၠဳင်ဇၞော်အိုတ်ဂှ် ကၟက် နွံလျိုင် ၜိုတ် ၄၀ ကဳလဝ်ဂရာမ် တုဲ ၝောအ် နွံလျိုင် ၃၇ ကဳလဝ်ဂရာမ်။ ဗွဲသၟဟ် ကၠဵုကၠိင်တအ်ဂှ် နွံဇမၠိင် ၜိုတ်၁၀၅-၁၆၀ သေန်ဒဳမဳတာ (၄၁-၆၃ ၝောအ်တဲ)တုဲ သမၠုင်ပၞး နွံ ၜိုတ် ၈၀-၈၅ သေန်ဒဳမဳတာ (၃၁-၃၃ ၝောအ်တဲ) ရ။ ဗီု ကၠဵုကၠိင် တၞဟ်ခြာကဵု ကၠဵုဂြိုပ်/ကၠဵုတိ တၞဟ်တအ်ဂှ် ကတောဝ် ကဵု ခၟူဍေဟ် ဟွံကေက်ကွေဟ်ဟ်၊ ဇကုဍေဟ် ဂၠေအ်ညိတုဲ ဗတဍေဟ် ဂၠိင်ညိရ။ ဂကူကၠဵုကၠိင် သီုဖအိုတ် သီုကဵု ဂကူမလွဳ ပ္ဍဲသ္ၚိမ္ဂး နွံ ၃၈ ဂကူရ။
တေသြရဳ ဇမၞော်မောဝ် ကမၠိုဟ် ဖေဂျေတ်
တေသြရဳ ဇမၞော်မၟောဝ် ကမၠိုဟ် ဖေဂျေတ် (Piaget's theory of cognitive development) ဂှ် တေသြရဳ ပရူသဘာဝ ကဵု ဇမၞော်မၟောဝ် ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင်၊ စဳကၠး ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ တေသြရဳဏအ်ဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵု အစာစိတ္တဇဇမၞော်မၟောဝ် ဂကူသွိတ်သလာန် ဂျေမ် ဖေဂျေတ် (Jean Piaget) (၁၈၉၆–၁၉၈၀)။ တေသြရဳဂှ် ညာတ်ကေတ် ဗီုလဵု ကောန်မၞိဟ်တအ် နိဿဲ ကုလညာတ်နူသဘာဝတုဲ ဗ္တောန်ကေတ်၊ ကေတ်ခန်လ္ၚတ် ကေုာံ လွဳကေတ် လညာတ်တအ် အပ္ဍဲဇကုရ။ တေသြရဳဖေဂျေတ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် တီလဝ် နကဵုယၟု တေသြရဳ ကဆံင်ဇမၞော်မၟောဝ်ဂမၠိုင်။
ကၠဵုကၠိင်
ပၞောဝ်ကဵု ဂကူကၠဵုဂြိုပ်ဂမၠိုင်ဂှ် ကၠဵုကၠိင်ဝွံ တၟေင်နူညးတၞဟ် ဍေဟ်တအ် မံင်ကဵု သကအ်တုဲ ကာလဗက်လၟလေဝ် ပံင်ကောံတုဲ ဗက်စရပ် သတ်ဂြိုပ်ဂမၠိုင်ရ။ တုဲပၠန် ကၠဵုကၠိင်ဂှ် ဒှ်ကၠဵု မပိုင်တိဍာ်တုဲ သွက်တိဍာ်ဒၞာဲဇကုဂှ် မလေပ်ပၠံင်ဗတိုက်ကီုရ။ စၞကၠဵုကၠိင်မစဂှ် မလေပ်ရပ်စ ဗွဲတၟေင် သတ်ဂြိုပ် ဂကူဗမဴတှ် မပ္တံကဵု ပှ်၊ ဗတာဲတအ်ရ။
တေသြရဳ ဇမၞော်မောဝ် ကမၠိုဟ် ဖေဂျေတ်
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၉ ဂှ် အဃော ဖေဂျေတ် မကၠောန်ဒၟံင် ကမၠောန်သုတေသန ပ္ဍဲကဵု ဘာ Alfred Binet Laboratory School ပ္ဍဲပါရိသ်၊ ဍုင်ပြင်သေတ်ဂှ် ညး"ဂွံဆဵုကေတ် ကောန်င္ၚာ် အာယုက်တၞဟ်ခြာတအ် အခိင်ကာလဍေဟ်တအ် ပသောင်ကလး တင်သမာန်မွဲမွဲမ္ဂး ဗွဲမဗဗွဲ ကုအာယုက်ဂှ် မလေပ်ကၠောန်ဗၠေတ် ဗီုပြင်တၞဟ်ခြာရ" ပရေင်ဆဵုဂဗညး ကေုာံ ပရေင်လမ္ၚတ်ညး ပ္ဍဲကဵု ဘာAlfred Binet Laboratory ဂှ် ဒှ်အရာမစလ္ၚတ် တေသြရဳဇမၞော်မၟောဝ်ကမၠိုဟ်ရ။
ကၠဵုကၠိင်
Taxonomy
alt=Photograph of a reclining North American wolf looking directly at the photographer|thumb|A North American wolf
တေသြရဳ ဇမၞော်မောဝ် ကမၠိုဟ် ဖေဂျေတ်
ဖေဂျေတ် ပတှ်ေကေတ် ကောန်င္ၚာ်ဟီုဂှ် ဒှ် "မၞိဟ်ဇၞော် ဍောတ်တ်" မတီအောန်မွဲတုဲ မချပ်၊ မဟီု တၞဟ်ခြာ ဟွံသေင်ရ။ ကြဴနူ ဖေဂျေတ် မလ္ၚတ် ဍာ်ဒကေဝ်ကမၠိုဟ် ကောန်င္ၚာ်တအ်တုဲ ညးပါ် ဗွဲမဗဗွဲကဵုအာယုက်ဍေဟ်တအ် ဇမၞော်မၟောဝ်ကမၠိုဟ် ကောန်င္ၚာ်တအ် နွံပန်ကဆံင်။ ညး ဒုင်သဇိုင် ကုပန်ကဆံင်ဂှ်တုဲ ညးကလေင်စမ်ၜတ်ပၠန်ရ။ ဒုင်သဇိုင် ကုကဆံင်ပန်ကဆံင်ဂှ်တုဲ ညးပါ် ဗွဲမဗဗွဲ ကဵုအာယုက် ပန်ဂအုံ၊ မွဲမွဲဂအုံဂှ် ညးကလေင် ပါ်လဝ် ၜါဂကောံ။ ဇၟာပ်ပ်ဂအုံဂှ် ညးလ္ၚတ် ဗီုလဵု ကောန်င္ၚာ်တအ် ရပ်စပ်စကာ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင်ဍေဟ်တအ်ရ။ ဥပမာ ညးဂွံဆဵုကေတ် ကောန်င္ၚာ် မဂွံလ္ၚတ်ဂၠးတိ နကဵုမချဳဓရာင်တအ်မ္ဂး ပစၞးကုအရပ်အရာဂမၠိုင် နကဵု အရေဝ်ဝေါဟာ၊ ကသပ်လေဝ် နွံကဵု ယုတ္တိ တုဲပၠန် စကာ ဟိုတ်တုဲ ပသောင်ဂလာန်သမာန်ရ။
ကၠဵုကၠိင်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:တိရစ္ဆာန် ကဏ္ဍ:BEHM
တေသြရဳ ဇမၞော်မောဝ် ကမၠိုဟ် ဖေဂျေတ်
နကဵု လညာတ်ဖေဂျေတ်မ္ဂး ဇမၞော်မၟောဝ်ကမၠိုဟ်ဂှ် ဒှ်ပရေင်ဇၞော်မောဝ် စိုတ်သမ္တီ မကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု သွဟ်နကဵုခန္ဓမဇၞော်ကြံင်ကၠုင် ကဵု ပရေင်ဆဵုဂဗ ပွဳပွူဂမၠိုင်ရ။ ညးပတှ်ေကေတ် ကောန်င္ၚာ်တအ် ဒက်ပ္တန် ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင်ဂၠးတိ နကဵုပွဳပွူဍေဟ်တအ်၊ ပရေင်ဆဵုဂဗ မတၞဟ်ခြာ အကြာ အရာမုဍေဟ်တအ်မတီလဝ်တုဲတုဲ ကဵု မုဍေဟ်တအ် မဆက်လ္ၚတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူဍေဟ်တအ်၊ တုဲပၠန် ပကိတ်ကဵု ကသပ်လညာတ်ဍေဟ် ဗွဲမဗဗွဲကဵု အဝဲဍေဟ်တအ်ရ။ တုဲပၠန်၊ ဖေဂျေတ် ဟီု ဇမၞော်မၟောဝ်ကမၠိုဟ်ဂှ် ဒှ်အရာဗဟဵု သန္ထာန်မၞိဟ်တအ်၊ တုဲပၠန် အရေဝ်ဘာသာဂှ် ဒှ်အရာမဗဒဗဒါဲ သွက်ဂွံဒှ် ပညာ ကဵု အရာမကၠိုဟ်ခၠင် သွက်ကလိဂွံ ဇမၞော်မၟောဝ်ကမၠိုဟ်ရ။ အခိင်ကိုပ်ကၠာ အဃောညးမဟီုဂး ပရူဏအ်ဂှ် မၞိဟ်တအ် စိုတ်လုပ်စဂၠိုင်ကွေဟ်ရ။
ကၠဵုကၠိင်
နိဿဲ
[[Category:]] [[Category:]]
တေသြရဳ ဇမၞော်မောဝ် ကမၠိုဟ် ဖေဂျေတ်
လဒက်ပတန် ကမၠိုဟ် ကဵု သ္ၚိအင်ဂမၠိုင်
ဂျေန် ဖေဂျေတ် (၁၈၉၆-၁၉၈၀) ဂှ် အစာဇဳဝဗေဒ ကေုာံ စိတ္တဗေဒ ဂကူသွိတ်သလာန်။ တေသြရဳညးဂှ် စွံအာရီု ကုဇမၞော်မၟောဝ်ကမၠိုဟ် မဒှ်အရာ မဆေင်စပ် ကုဗီုကောန်မၞိဟ်မချပ် မကၠိုဟ်ရ။
စတမ်နူ ၁၉၆၀တအ် တေသြရဳခမၞံယုတ္တိ ဖေဂျေတ် မဒှ်တေသြရဳဇမၞော်မၟောဝ်ကမၠိုဟ်ဝွံ ဒှ်တေသြရဳ မစကာဂၠိုင်အိုတ်ကီု သီုကဵု ဒှ်တေသြရဳ မဒးဒုင်ပါ်ပါဲဂၠိုင်အိုတ်မွဲကီုရ။ ဆဂး တေသြရဳ မဆေင်ကဵု ကမၠိုဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုတေသြရဳညးတုဲ ကလေင်ဇၞော်သၠဲပတိုန်လဝ်ရ။
လညာတ်အဓိက ဖေဂျေတ်ဂှ် ကောန်င္ၚာ်တအ် ဒက်ပတန် လညာတ်သမ္တီ (ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင်) ဍေဟ်တအ် နူကဵု ကသဳဒမြာင် (ပရေင်ချဳဓရာင်) ပ္ဍဲကဵု သန္ထာန်လောကရ။ ဇမၞော်မၟောဝ်ကမၠိုဟ်ဂှ် ဒှ် ကသပ် မချပ် မနွံကဵု တ္ၜန်တ္ၜုဲ (complex) ကေုာံ စင်ခြင် (abstract) (မညာတ်ကေတ် အရာမဆက်စပ် ကုအရာဏအ်)။ သဝဟ်ကၞောတ်တဲ မကလိဂွံ နူကဵု ဇမၞော်မၟောဝ်ဂှ် ဒှ် လဒက်ပတန်ကမၠိုဟ်၊ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ကသပ် မဖန်ဇန်ကဵု သွက်ဂွံရပ်စပ် ဆၜိုတ် ဂွံသှ်ပလး အခက်အခုဲဂမၠိုင် သၟးဟွံသေင်၊ သီုကဵု တိုင်ပကဴ မကတဵုဒှ်ကၠုင်မာန် ကေုာံ ဖန်ဇန် ညံင်ဂွံ စဵုဒၞာ အရာမဟွံဒးဂၞပ်တအ်ရ။ ကောန်င္ၚာ်သၟတ်တအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂၠာဲသဝဟ်ဍာံ ပ္ဍဲကဵု ပြသၞာ (ဝါ) အခက်အခုဲမွဲမွဲမာန်၊ ဆဂး ဍေဟ်တအ် တီကၠိုဟ်ကေတ်ဇေတ်တ် ဟွံမာန် မုဟိုတ် သဝဟ်ဂှ် မဒှ်သဝဟ်ဍာံမွဲ။ ကောန်င္ၚာ်ဇၞော်ဇၞော်တအ်ဂှ် ဗီုလဵု ဍေဟ်တအ် ဂွံစိုပ်သဝဟ်ဂှ် ဍေဟ်တအ် ပသောင်ကလးကဵု မာန်ရ။ ကောန်င္ၚာ်သၟတ်တအ်ဂှ် သှ်ပလး ပြသၞာ နကဵု မရပ်စပ် ကၠောန်ပ၊ တုဲ မၞိဟ်သၟတ်တအ်ဂှ် သှ်ပလး ပြသၞာ နကဵု မချပ်ကေတ်ဂွံရ။
တင်သဇိုင်အဓိက ပ္ဍဲအရာမချပ်ဂှ် နကဵု ဖေဂျေတ် ညးကော်စ သ္ၚိအင်ဂမၠိုင်ရ။ သ္ၚိအင်မွဲဂတှ်ေမ္ဂး ဂွံအဓိပ္ပါယ် သဇိုင်ရိုဟ်ကၞက် လဒက်ပတန် ကမၠိုဟ်မွဲ။ လဒက်ပတန်ကမၠိုဟ်မွဲဟီုဂှ် ဒှ်ကသပ်မွဲ မဂိုင်စွံလဝ် လညာတ်သမ္တီ ကေုာံ အရာမရပ်စပ်သၟဟ်အစောမ်မာန်ဂမၠိုင် နကဵုပူဂိုလ်ဂှ် မရပ်စပ်ကၠိုဟ်ကေတ်မာန် ပ္ဍဲကဵု ကိစ္စပရူပရာမဆေင်စပ်ဂှ် အရာဂှ်ရ။ တုဲပၠန် သ္ၚိအင်တအ်ဂှ် ပံက်အဓိပ္ပါယ် မဒှ် ဖဍိုဟ်စိတ္တဇထာဝရဗွဲမဗဗွဲ (a relatively constant psychic filter)မွဲတုဲ ပရေင်ဆဵုဂဗတၟိဂှ် လုပ်ကေတ်ဒၞာဲရ။ သ္ၚိအင်တအ်ဂှ် မဒးခၞံဗဒှ်ဒၟံင် အဆက်ဆက် နကဵု အလဵုဇကုကောန်င္ၚာ်ဂှ် နူကဵု မစုက်လုက် ခန္ဓကာယ ရေင်သကအ် ကေုာံ မွဲဟာန်ကသဳ (interaction) ကုဂကောံလိုက်တအ်ရ။
ဖေဂျေတ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် သ္ၚိအင် (schema) နွံပိသာ် -
သ္ၚိအင်ကမၠောန်မွဲဟီုဂှ် ဒှ်သ္ၚိအင် မကၠောန်ပမွဲမွဲ ဥပမာ ဗဗိုတ်ဗဝ်(မခဍမ်ကျာ)။ သ္ၚိအင်သင်္ကေတမွဲဂှ် ဒှ်လက်သန် မပစၞး ကုအရာမွဲမွဲ၊ ဥပမာ မအရေဝ်မွဲမဂှ် ဒှ်သ္ၚိအင်သင်္ကေတ မွဲရ။ သ္ၚိအင်ဒတုဲကေင်ကာဂှ် ဒှ်အရာမဂိုင်ဒေပ် အရာမပြံင်လှာဲ မကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု မကၠောန်မွဲမွဲ ပၠုပ်စုတ် ပ္ဍဲကဵု ကဏ္ဍစိုတ်။ ဥပမာ အာရီုဒုင်စသိုင် မဂွံတီကေတ် ဗီုကဵု ဍာ်မဍုန်လဝ်တူတူဂှ် ဓါတ်ဂမ္တဴနွံတုဲ ဒးတဲမ္ဂး ဒုင်စသိုင်ဗီုလဵု၊ ကတဴဂလိုင်လဵုမ္ဂး ဒုင်စသိုင်ဗီုလဵု။ နကဵုလညာတ် ဖေဂျေတ်မ္ဂး ဗီုလဵုကောန်င္ၚာ်တအ် မတီကၠိုဟ်လဝ် လိုက်ဏအ်ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူကဵု မၞိဟ်ဇၞော်တအ် တၟာဂလိုင်ရ။ ကြဴနူ မကလိဂွံ ပရေင်ဆဵုဂဗ၊ တီကၠိုဟ်စၟတ်သမ္တီလဝ် ကဆံင်ကဆံင်တုဲ ကၞောတ်တဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင် မၞိဟ်ဇၞော်မွဲရ။
အဓိက ပ္ဍဲကဵု တေသြရဳ ဖေဂျေတ်ဂှ် ကောန်င္ၚာ်တအ်ဂှ် ကၠောန်ပ္တိတ်ဒၟံင် သ္ၚိအင်တအ် နူကဵု လဝေင်၊ ကသဳဒမြာင်၊ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ မဗတောန်ကေတ် နူကဵုဘာတအ်ရ။ လဒက်ပတန်ကမၠိုဟ်ဂှ် ပတောအ်ဥပမာ ပတုပ် ကု “ဇိုင်ကၞိန်” မနွံ ကဵုအဆက်အစပ်ရေင်သကအ် သီုဖအိုတ်။ တုဲပၠန် တေသြရဳ ဖေဂျေတ် ပသောင်ကလးကဵု ဗီုကဵု လဒက်ပတန်ကမၠိုဟ် ကောန်င္ၚာ်တအ် ပြံင်လှာဲဒၟံင်တအ်ရ။