cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
မူလဘာၜဳ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်လၟိုင်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်တၟိ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဒဵုကြေင်
ဘာကွာန်တၟိ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဒဵုကြေင်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။
သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၄ ဇကု၊ ထပိုယ် ၆ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၅ ဇကု၊ ထပိုယ် ၇ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသဳလ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၅၊ ဝှ် ၅၅။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ပုပ္ဖာရာမ၊ ဘာဂိုဏ်မဟာယျေန် ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ဘာပုပ္ဖာရာမ ဂိုဏ်မဟာယျေန်ဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန်ဝှ် အလုံဂိုဏ်မဟာယျေန်မ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် နွံခမဳ ၈ ဇကု၊ ထပိုယ် ၁ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသဳဟရာဇာ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် ကလိဂွံ ဝှ် ၃၉။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာဂိုဏ်မဟာယျေန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
နှေဟ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဒဵုကြေင်
သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၁ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၆ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပညာဝံသ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၈၊ ဝှ် ၅၇။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကြုင်ကွေဟ်၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ကွာန်ကြုင်ကွေဟ်(Kyonkwei၊ ကျုံကွယ်)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ ဂကောံကြုင်ကွေဟ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၀၃၁။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကျာ်ပရင် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၃၃၆၈၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၃၅၁၆ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၆၈၈၄ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ဗ္ဂေါပရိယတ္တိမန်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်မတ်မလီု
<mapframe latitude="16.468645" longitude="97.624634" zoom="12" width="400" height="300" align="right"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ {     "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 97.624634,         16.468645        ]      }    }  ] }
ရာမညနိကာယ ဘာဗ္ဂေါပရိယတ္တိမန် တိုက်လိက် ဘာဗ္ဂေါပရိယတ္တိမန်၊ အရာကုန်သီ၊ ဍုင်မတ်မလီုဝွံ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တသဳလာစာရ ပတန်လဝ်ရ။
ပရူဒဒှ်မတန်ဘာတုန် ကျာ်ဇၞော်အ္စာ သဳလာစာရဝွံ အံင်ဇၞးကတ် တန်ဓမ္မာစရိယ၊ ကလင်စဴကၠုင် နူဍုင်အင်ဝတုဲ ဖျေံတဴလိက် ပ္ဍဲဍုင်သုဝဏ္ဏဘူမိ (သဓီု) ဗၞတ်ၜါသၞာံရ။
နူဂှ် ဒါယာကာ ဘာရုင်ဒါန် ဂမၠိုင် ဒုင်ဖျဴဏာတုဲ ဖျေံတဴလိက် ပ္ဍဲကွာန်လၟိုင် ဗၞတ်စှ်သၞာံပေင်င်ရ။
ကသပ်စိုတ်သၟိက်ဂွံပံက်တိုက်လိက် ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော် က္တဵုဒှ်ကၠုင်ကု ကျာ်ဇၞော်အ္စာဘဒ္ဒန္တ သဳလာစာရတုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၄၅-သၞာံဂှ် ကၠုင်ပတန်တိုက်လိက် ဘာဗ္ဂေါပရိယတ္တိမန် ပ္ဍဲဍုင်မတ်မလီုရ။ သင်ကောန်ကတ်လိက် နူဘာရုင်ဒါန် ဗၞတ် ၂၇ ဇကု မတိုန်ဒၟံင် တန်ဇၞော် တန်ဒေါဝ်တံဂှ် ပါဗက်ကၠုင် ကရောံကျာ်ဇၞော်အ္စာရ။ ကျာ်ဇၞော်အ္စာသဳလစာရဝွံ ဟိုတ်နူမစဳကၠး ဆိုက်ဗဒက်တဴ ပ္ဍဲလိက်ဗွဟ်ဗ္တံဘာသာအဘိဓရ် ယမိက် ပဌာန်တုဲ ကောန်ကတ်လိက် မၞုံပၟိက်ကဵုလိက်ဗွဟ် ဗ္တံတံဂှ် ဂၠောဲကောံဒုင်စသိုင်ရှ်သာပညာအိုတ်ရ။
တရဴတိုက်လိက်
ယးသၞာံ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၄၆ သၞာံဂှ် သင်ကောန်ကတ်လိက် မတိုန်ဒၟံင်တန်ဇၞော်သၟးဂှ် နွံဗၞတ်မသုန်စှော်ဇကုရ။ ပ္ဍဲအခိင် အခါဂှ် သင်ကောန်ကတ်လိက် မတိုန်ဒၟံင်တန်ဇၞော် နွံဗၞတ်ဂလိုင်ဂှ်ဂှ် ဒှ်အံသဝ်တိုက်လိက်မွဲသာ်ရ။ "စိုတ်အာဇာနဲ ရိုဟ်တ္ၚဲလွဳၜံင်" ရဴသာ်ဝွံ ညးမအာဂတပၠတရဴ ဟိုတ်နူမၞုံကဵုစိုတ်မပြဲသာ်ဂှ်တုဲ တိုက်လိက်မန် နကဵုရမျာင် မဖျေံပ္တိုန်လိက်မန်၊ ရမျာင်ကလေင်ယမိက် ပဌာန်ဗတ်မန်တံဂှ် မံက်ဂတဝ်ပြာကတ်တိုန် ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်မွဲဒၞာဲကီုရ။
အ္စာလိက်ဂမၠိုင်
ဂမၠိုင် ဒှ်ကောန်ကွး မဘိုင်ရီုဗင်ဖျေံလိက်ပရိယတ် ကရောံကျာ်ဇၞော်အ္စာမဒှ်ရ။
ဇြဟတ်လွဳက္ၜံင်ပတိတ်
နူသၞာံ ၁၃၄၅ တေံ စိုပ် ၁၃၇၇ သၞာံဏံ အာယုက်တိုက်လိက် ဂံါလုပ် ၃၂ သၞာံရ။ ပ္ဍဲကဵုသဘင်တိုက်လိက်ပေင် ၂၅ သၞာံဂှ် ကေတ်လဝ်စရင်အံင်လိက် အလဵုအသဳတုဲ သင်မအံင်ဇၞးဂမၠိုင်
တန်ဓမ္မာစရိယ
ဂွံတီကေတ်ရ။
ပြကိုဟ်မခၞံဂမၠိုင်
သွက်ကောန်ကတ်လိက်ဂမၠိုင် သ္ဂောံဂိုင်သမ္တီနဲကဲလောဲသွာညိဂးတုဲ ပြကိုဟ်ဗၞတ် (၁၃) ပြကိုဟ် ချူခၞံမံက်ဂတဝ်ကၠုင် ပ္ဍဲတိုက်လိက်ဘာဗ္ဂေါ ပရိယတ္တိမန်ရ။ ပြကိုဟ်ဂမၠိုင်တံဂှ် ဂမၠိုင်ဝွံ ချူခၞံလဝ်တုဲအိုတ်ရ။
နိဿဲဂမၠိုင်
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု
ကအ်ကျာ်၊ ကြုင်ကွေဟ်
ကွာန်ကအ်ကျာ်(Kawtkyaik၊ ကော့ကျိုက်)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ ဂကောံကြုင်ကွေဟ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၀၃၁။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကျာ်ပရင် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၃၃၆၈၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၃၅၁၆ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၆၈၈၄ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ဇိနရံသဳ၊ ဘာဂိုဏ်မဟာယျေန် ကွာန်တာတြေံ
ဘာဇိနရံသဳ ဂိုဏ်မဟာယျေန်ဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်တာတြေံ၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန်ဝှ် အလုံဂိုဏ်မဟာယျေန်မ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် နွံခမဳ ၆ ဇကု၊ ထပိုယ် ၁၄ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဇိနဝံသ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် ကလိဂွံ ဝှ် ၃၆။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာဂိုဏ်မဟာယျေန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ကြုင်စိင်၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ကွာန်ကြုင်စိင်(Kyonsein၊ ကျုံစိန်)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ ဂကောံကြုင်စိင်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၀၄၁။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကြုင်စိင် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၈၃၀၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၈၂၁ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၁၆၅၁ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
သိဒ္ဓိဇိနမင်္ဂလ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကာ
ဘာသိဒ္ဓိဇိနမင်္ဂလ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကာ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။
သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၇ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၁၀ ဇကု။
ကၟာကၠဳ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကာ
ဘာကၟာကၠဳ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကာ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။
သိဒ္ဓိဇိနမင်္ဂလ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကာ
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသူရိယ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၃၅၊ ဝှ် ၁၅။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကၟာကၠဳ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကာ
သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၁ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၁ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပညာလင်္ကာရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၈၊ ဝှ် ၅၇။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ဒဵုဇၟောဝ်ဍာ်၊ ဘာဂိုဏ်မဟာယျေန် ကွာန်ကအ်ခပုင်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာဂိုဏ်မဟာယျေန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ဝိဝေကာရာမ၊ ဘာဂိုဏ်မဟာယျေန် ကွာန်နာင်သၠုင်
ဘာဝိဝေကာရာမ ဂိုဏ်မဟာယျေန်ဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်နာင်သၠုင်၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန်ဝှ် အလုံဂိုဏ်မဟာယျေန်မ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် နွံခမဳ ၁ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဥပါလိ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် ကလိဂွံ ဝှ် ၃၁။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာဂိုဏ်မဟာယျေန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
စ
စ (ca; the sixth letter of the modern Mon alphabet)ဂှ် ပၞောဝ်ကဵု ဗျည်မန် ခေတ်တၟိ (၃၅) မဂှ် ဒှ်အက္ခရ် မရနုက်ကဵုတြဴတုဲ ပ္ဍဲကဵုအရေဝ်မန် မၞုံရမ္သာင်ၜါၜါ ရမ္သာင်သာ ကဵု ရမ္သာင်ဇြိုင်ဂှ်မ္ဂး "စ" ဂှ် ဒှ်ဗျည်ရမ္သာင်သာတုဲ လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲဂကောံဗျည်ပထမ။ ရမ္သာင်မန် မွဲဂကောံမနွံပန်ပန်ဂှ် "စ" နွံ ပ္ဍဲ ဒၞာဲရမ္သာင်ကၠာအိုတ်၊ ဣဏအ်ဂှ် "စ" သာ၊ "ဆ" သာဇြိုဟ်၊ "ဇ" ဇြိုင်၊ "ဇျ" ဇြိုင်ဇြိုဟ်။
ဝင်
အက္ခရ် "စ" ဝွံ နူတမ် ကၠုင်နူ အက္ခရ်ဂြန္ထ နူဒေသဍုင်အိန္ဒိယသၠုင်ကျာ ဗွဲမဂၠိုင်ကော်ခဴစ အက္ခရ်ပလ္လဝ နူအေဒဳ (၅-၆) ဗွဝ်ကၠံရ။ အက္ခရ်ပလ္လဝဂှ် စောန်ဆက်ကၠုင် နူအက္ခရ်ဗြဟ္မဳ။ တမ်မူလ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် တၠပညာတအ် လညာတ်ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ကီုလေဝ် လညာတ် Georg Bühler မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ နူတမ် မကၠုင်နူသေမိတိစ် (Semitic)ရ။ အတိုင်လညာတ်ညးမ္ဂး ပ္ဍဲၜိုတ် ဘဳသဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဗဗၞးတအ် ကေတ်အက္ခရ်ဂှ်တုဲ ညံင်ဂွံကိတ်ညဳ ကုရမ္သာင်သံသကြိုတ် ကေုာံ ပြကြိုတ်ဂှ် ညးတအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ်ရ။ လညာတ်တၠပညာ မပ္တံကဵု G.R. Hunter, S.R. Rao, John Newberry ကေုာံ Krishna Rao တအ် ညာတ်ကေတ် အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် နွံအဆက်တမ် နူကဵု အက္ခရ်/သင်္ကေတအိန္ဒူ (Indus script/Indus symbol) ရ။
မဟာဗောဓိ၊ ဘာဂိုဏ်မဟာယျေန် ကွာန်ဝင်ဒုန်
ဘာမဟာဗောဓိ ဂိုဏ်မဟာယျေန်ဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဝင်ဒုန်၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန်ဝှ် အလုံဂိုဏ်မဟာယျေန်မ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် နွံခမဳ ၂ ဇကု၊ ထပိုယ် ၁ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝိစက္ခဏ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် ကလိဂွံ ဝှ် ၂၅။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာဂိုဏ်မဟာယျေန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
သိမ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်သၞေဟ်ခြေင်
ဘာသိမ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်သၞေဟ်ခြေင်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။
သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၁၃ ဇကု၊ ထပိုယ် ၁၂ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၅ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသုဝဏ္ဏ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၇၊ ဝှ် ၄၄။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကလုတ်
ကလုတ် (Sprout) ဂှ် ဒှ်အရာလၟေင် မတိတ်ကၠုင် နူကဵုမ (ဟွံသေင်မ္ဂး) သတ် သွက်တၞံတၟိ ဂွံတိုန်ရ၊၊ နကဵုစၞမ္ဂး ကလုတ်တအ်ဂှ် စဂျိုင်င် ဟွံသေင်မ္ဂး ကဵုဓါတ်ဂမ္တဴတုဲလေဝ် စဂွံရ၊၊ ကလုတ် ဂကူလဵုဟွံဟီု နွံကဵု ဗဳတာမေန်၊ ဓါတ်မေန်နိရာ ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ ယဝ်ရစ ကလုတ်မ္ဂး ပခိုဟ်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက်၊ ကေုာံ ပကဵု ညံင်စၞဂွံလာဲလောဲကီုရ၊၊ တုဲပၠန် ဗွဲမလောဲသွာ ကလုတ်ကေတ် ဂွံကီုရ၊၊
မ သွက်ဂွံကလုတ်ဂမၠိုင်
မသၞေဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ကလုတ်ပ္တိတ်ဂွံတုဲ ကလုတ်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် စဂျိုင်င် ဟွံဂွံလေဝ် နွံကီုရ၊၊ ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး ညးမလေပ်ကလုတ်စ မၜဲတုဲ မၜဲၜါဂကူ မၜဲသ္ၚေက် (Mung bean) ကဵု ၜဲသဝ်ယျာ (Soybean) ၜါဏအ် ကလုတ်စဂၠိုင်ရ၊၊ လၟုဟ်မ္ဂး ပါဲနူ မၜဲနာနာသာ်တုဲ မရာဲ၊ မသြောအ်ဂန်၊ မကဴသၟိင်တ္ၚဲ၊ မလသိုန်ဗတာင်၊ မသြောအ်နာနာ၊ မသြောအ်ယဴ၊ တအ်လေဝ် ညးတအ် ကလုတ်စဒၟံင်ကီုရ၊၊ မမၞုံကဵုကာမ် ဗီုကဵု မသြောအ်၊ မသြောအ်ယဴ၊ မကဴသၟိင်တ္ၚဲတအ်ဂှ် ဒးကေတ် အခိင်ကလုတ် လအ်ညိတုဲ မမၞုံကဵုခၞော် ဗီုကဵုမၜဲတအ်ဂှ် ဒးကေတ် အခိင်အောန်ညိရ၊၊
အဟာရ
ဗီုဓါတ်ပရဝ်တေန် ကေုာံ ဖဳပါ ပ္ဍဲကလုတ်သြောအ်ယဴ (ဂျုံး)တၞဟ်ခြာ ပ္ဍဲအခိင် မဍေဟ်ကဵု ကလုတ်ဍေဟ်၊၊ တင်လ္ၚတ်ဝွံ မကၠောန်လဝ် နကဵု Peer ကဵု Leeson (1985)
ဗီုဂွံကလုတ်
ဗီုဂွံကလုတ်ဂှ် ကၠောန်ကေတ် ပ္ဍဲသ္ၚိဇကုလေဝ်ဂွံ ကၠောန်နဒဒှ် မပ္တိတ်သွံစလေဝ်ဂွံ၊၊ ဒးကဵုအခိင် အကြာ ၃ တ္ၚဲကဵု ၇ တ္ၚဲ၊၊ ဗွဲကိုပ်ကၠာ မတအ်ဂှ် ကြာတ်ထောအ် နမကြာတ်ပတိတ် ခဗိုက် ကေုာံ တိ၊၊ တုဲမ္ဂး တုင်ဖေါဝ်ထောအ် မတအ် လလအ်အခိင် အကြာ ၂၀ မိနေတ် ကဵု ၁၂ နာဍဳ၊၊ တန်တဴကဵု ဂကူမတအ်ရ၊၊ ဗွဲမဂၠိုင် တုင်ပွိုင် ၁၂ နာဍဳဂၠိုင်ရ၊၊ တုင်ဍာ်ဂှ် ပကဵု ညံင်မတအ် ဂွံစကလုတ်တိုန်ရ၊၊ တုင်ကဵု ဍာ်ဂံက်က်လေဝ်ဂွံ၊၊ ဗီုကဵုၜဲသ္ၚေက်ဂှ် ညးလ္ၚဵုစဝ်စုတ် ဍာ်ဂမ္တဴကၞမ်မ်တုဲ တုင်လဝ်ရ၊၊ တုင်လဝ် ပ္ဍဲဍာ် ပွိုင် ၁၂ နာဍဳတုဲမ္ဂး မတအ်ဂှ် စကၠုတ် ထၟုက်ကၠုင်ရ၊၊
ဍာ်မတုင်လဝ်ဂှ် ချာဲထောအ်တုဲ စုတ်ကဵုအရာမွဲမွဲ မပ္တံကဵု ထိုင် ပၠုတ်မ၊ ပလင်ပလာသတေတ်၊ ကၞာဲဇာတအ်လေဝ်ဂွံရ၊၊ တုဲမ္ဂး စွံလဝ် ပ္ဍဲဒၞာဲအခန် မၞုံကဵုဂမ္တဴ အကြာ ၁၃ ကဵု ၂၁ ဒဳဂရဳ (ဟွံသေင်မ္ဂး) ၅၅ ကဵု ၇၀ ဖာရိဟာ်၊၊ အရာဒးတီလဝ်မွဲဂှ် မတအ်ဂှ် ယဝ်ရ ဒးဒၟံင်ဍာ်မ္ဂး မတအ်ဇြိုတ်ဍာ်တုဲ အုဲ၊ မတအ်ဂှ် ယဝ်ရ ကှ်ဒၟံင်မ္ဂး ဍေဟ်တိုန်ဟွံမာန်တုဲ ကှ်သြေင်အာ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဒးဖဒှ်ကဵု ညံင်ဍာ်ဂွံအပ်ဒၟံင်တုဲ သၟုဟ်ဍာ်နွံဂေတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲပလင်မ္ဂး ကလုတ်တိုန်ခိုဟ်ရ၊၊ မွဲတ္ၚဲ အောန်အိုတ် မွဲအလန်၊ ခိုဟ်မ္ဂး ၜါအလန် ဒးဖ္ဍာ်ကဵုရ၊၊
ဟိုတ်ဟွံကလိဂွံ ကလုတ်ခိုဟ်ဟ်ဂှ်
ဂၠးတိ
ဂၠးတိ (Earth; သင်္ကေတ: ) ဂှ် ဒှ် ဂြိုဟ် မရနုက်ကဵု ပိ အပ္ဍဲစက္ကဝါတ္ၚဲ (Solar System) တုဲပၠန် ပၞောဝ်ကဵု ဂြိုဟ်တိဂမၠိုင် (Terrstrial planet)ဂှ် ဂၠးတိဝွံ ဇၞော်အိုတ်တုဲ ကၟောန်ဓရောန်အိုတ်ရ။ ဂၠးတိဂှ် လွဳစ မအရေဝ်ပါဠိ ကပ္ပါ တုဲ ကပ်၊ လောက တုဲ လိုက် ဗီုဏအ်လေဝ် ညးကော်ကီုရ။
ဂၠးတိဏအ်ဂှ် ဒှ်ဒတန်သ္ၚိ ဂကူ မဂၠိုင်ကဵု ပြကောဋိကိုဋ်ရ။ ဂြိုဟ်ဂၠးတိဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် ဂွံ ၄.၅၄ အသင်ဃဲ (၄,၅၄၀,၀၀၀,၀၀၀) သၞာံတုဲ လမျီု စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲလတူဗလးဂၠးတိဏအ်ဂှ် အပ္ဍဲသၞာံအာယုက်ဂၠးတိ ပထမ အသင်ဃဲဂှ်ရ။ လမျီု မကော်ဂး ဒတန်ဇဳဝ (biosphere) ဂၠးတိဂှ် ပြံင်လှာဲကဵု ဒတန်ကျာ (atmosphere) (ဝါ) ဓါတ်ကျာ ကေုာံ ဓါတ်တၞဟ်သအာင် ဗီုကဵု ဍာ်၊ ပၟတ် မဒှ်အရာ/ဓါတ်အဓိကဂမၠိုင် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။ ဓါတ်တအ် ကတဵုဒှ်ဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ သတ်အနုလက်ကၠာ် မဒှ်စၟစၟောန်သောဲသောဲ မကော်ဂး အေရဝ်ဗိစ် သြရ်ဂနိသာမ် (aerobic organism)ဂှ် ဗြေဝ်ပရး ဂွံကၠုင်ရ။ နူဂှ်တုဲ ကထိုက်သြဇြောန် (Ozone layer) ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ မွဲလပါ်ဂှ်ပၠန် ဓါတ်ဇရောတ် ပ္ဍဲတိ (earth’s magnetic field) ဂှ် စဵုဒၞာကဵု ပသာန် နူဂြိုဟ်တၞဟ်တအ်တုဲ လမျီု ပ္ဍဲဂၠးတိဂှ် ဂွံဂျိုင်တန်တဴဂွံကၠုင်ရ။ ဟိုတ်နူ ဗီုလဒက်ပတန် ခန္ဓဂၠးတိကီု၊ ဟိုတ်နူ ဗီုပြင်ဂၠးတိ မဇၞော်မောဝ်တိုန်ကီု၊ ဟိုတ်နူ ဗီုဂၠးတိမဂေတ်လန်ပူဒၟံင်ကီု ဟိုတ်နူဟိုတ်တအ်ဏအ်တုဲ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် သတ်မၞုံလမျီု ဂွံဂျိုင်တန်တဴမာန် အခိင်ကာလ ဗွဲမလအ်လတုဲ ဆက်တုဲ တန်တဴအာ သၞာံၜိုတ်အကြာ ၅၀၀ ပြကောဋိကိုဋ် ကဵု မွဲအသင်ဃဲဏီရောင်ဂှ် တော်ကေတ်လဝ်ရ။ ဂတဂှ်မ္ဂး ဟိုတ်နူပသာန်တ္ၚဲတုဲ လမျီုပ္ဍဲဂၠးတိတအ် ကလေင်အိုတ်အာ မာန်ပၠန်ရ။
သတီုဂၠးတိ ကထိုက်လတူအိုတ်ဂှ် ဗာန်စာတ်လဝ် နကဵုခတှ်ေတၞဟ်ဟ်ရ။ ခတှ်ေတအ်ဂှ် ညးကော်စ ခတှ်ေ တေစ်တောနိစ် (Plate tectonics)။ ခတှ်ေတအ်ဂှ် ပ္ဍဲသၞာံမဂၠိုင်ကဵု ပြကောဋိကိုဋ်ဂှ် ဍေဟ်ဆုဲပြံင်ဒၟံင်ရ။ ခတှ်ေသီုဖအိုတ် ၜိုတ် ၇၁﹪ဂှ် ဂြောပ်ဓလီုလဝ် နကဵု ၜဳမှာသၟိတ် ဍာ်ဖ္ဍုင်တုဲ သၟေဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်တကအ်တိုက်ဂမၠိုင်ရ။ ဇၟောဝ်ဍာ် မဇွောဝ်ဂေတ်ဒၟံင် လတူဗလးဂၠးတိဂှ် ဒှ်အရာ မဒးနွံထေက် သွက်လမျီုဂမၠိုင်တုဲ နနဲဏအ်ဂှ် ဟွံဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဂြိုဟ်တၞဟ်တအ်ရ။ ဍာ်မဇွောဝ်ဂေတ်ဒၟံင် လတူဗလးဂၠးတိဂှ် ထိင်စၠောအ်ကဵု သၟုဟ်ဂံက် ကဵု သၟုဟ်ဂမ္တဴ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။ သၟုဟ်ဂမ္တဴ နူဒေသသကုတ်လဒေါဝ်ဂၠးတိဂှ် ပလံင်ဏာ ဒေသဂံက် လတူ ကေုာံ သၟဝ်ဂၠးတိတုဲ သၟုဟ်ဂံက် နူသၟဝ် ကဵုလတူတအ်ဂှ် စၠောအ်ဏာ ဒေသလဒေါဝ်တေအ်ရ။ ဗွဲအပ္ဍဲဂၠးတိဂှ် ချဳဓရာင်ဒၟံင်ဖိုဟ်တုဲ မၞုံကဵုဒြဟတ်ဓရိုဟ်ရ။ ဗွဲအပ္ဍဲဂၠးတိဂှ် ယဝ်ဒးပတောအ် ကုကထိုက်လပါ်မ္ၚးမ္ဂး ကောံကလောအ်ဒၟံင် ဟီုဂွံရ။ ခဍန် လပါ်လတူ မလေင်လောအ်ဒၟံင် ညံင်ဍာ်ဆဝ်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု ဓါတ်ဇရောတ် (magnetic field / သံလိုက်ဓါတ်) တုဲ ခဍန်လဒေါဝ် (ဝါ) ဗွဲပ္ဍဲဂှ် ဒှ်ဒၟံင် ပသဲ ရ။
ဂၠးတိဂှ် တန်တဴဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဂြိုဟ်တၞဟ်သအာင် ပ္ဍဲစက္ကဝါမ္ၚးကီုရ။ ဗွဲတၟေင် ကုဂြိုဟ်တ္ၚဲ ကဵု ဂြိုဟ်ဂိတု။ အခိင်လၟုဟ်မ္ဂး ဂၠးတိဂှ် လန်ဂေတ်ဒၟံင် တ္ၚဲ နကဵုပွူဇကုဇကု ၜိုတ် ၃၆၆.၂၆ အလန် အတိုင်လၟေင်ဂၠံင်ဇကုရ။ ဇကုဇကုဂေတ်ဒၟံင်တုဲ လန်ပူဂေတ်ဒၟံင် တ္ၚဲ နကဵုအတိုင်လၟေင်ဂၠံင်ဇကုရ။ ဇကုဇကုဂေတ်ဂွံ မွဲဗဂေတ်ဂှ် ပိုယ်တအ် ကော်စ မွဲတ္ၚဲတုဲ ၃၆၆.၂၆ တ္ၚဲမ္ဂး လန်ဂေတ်ဂွံ မွဲပွူတ္ၚဲဂှ် ပိုယ်ကော်စ ဂွံမွဲသၞာံရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ နကဵုကြက္ကဒိန်တ္ၚဲမ္ဂး ပ္ဍဲမွဲသၞာံဂှ် နွံ ၃၆၆.၂၆ တ္ၚဲ။ တိဂှ် ခ္ဍမ်ဂၠိင်ဒၟံင်ညိတုဲ ဓစေင်ဒၟံင် 23.4° ဒဳဂရဳ ရ။ ဟိုတ်နူမဓစေင်ဒၟံင်ဂှ်ရ ဗဒှ်ကဵုရာသဳဥတုနာနာသာ် ပ္ဍဲဗလးတိဏအ်ရ။ ဂၠးတိဏအ် စတုဲ မဂေတ်ဒၟံင် ကဵုဂိတုဂှ် ဒှ်လဝ် နူၜိုတ် ၄.၅၃ အသင်ဃဲသၞာံတေအ်ရ။ ဟိုတ်နူ မဂေတ်ဒၟံင် ကဵုဂိတုတုဲ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ဍာ်ဒဳ (ဍာ်တိုန်ဍာ်စှ်ေ) ကတဵုဒှ်ကၠုင်။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဂိတုဂှ် သီုဖန်ဗဒှ်ကဵု ညံင်လၟေင်ဂၠံင်ဂၠးတိ မဂေတ်တ္ၚဲ ဂွံတန်ကြန်ကီု သီုကဵု ထိင်ကဵု အသိင်ပရဟ် မဂေတ်တ္ၚဲကီုရ။ ဟိုတ်နူပရေင်ခတိုဟ် ဗီုကဵုသၞံင်ဓဂုဲ ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် နူအခိင်ကၠာတေအ်တုဲ ၜဳမှာသၟိတ်တအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ကြဴနူဂှ်ပၠန် ဟိုတ်နူ ဂြိုဟ်ဍောတ်တအ် ဒတုံပြဟ်ဒးလဝ် ဂၠးတိဏအ်တုဲ ဗီုပြင် ဗလးတိဏအ် ပြံင်လှာဲအာရ။
လၟေင်ကာလ ဂၠးတိတန်
လၟေင်အခိင် ဂၠတိဏအ် ဗီုမကတဵုဒှ်ကၠုင်ဂှ် တၠပညာတအ် စမ်ၜတ်လဝ်တုဲ ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ မတုဲကၠုင် သၞာံၜိုတ် ၄.၅၄ အသင်ဃဲ (၄.၅၄၀.၀၀၀.၀၀၀) (ၜိုတ် ၁% ဂှ် ဟွံချိုတ်ပၠိုတ်) ဂှ် ဂၠးတိ ကေုာံ ဂြိုဟ်တၞဟ် ပ္ဍဲစက္ကဝါတ္ၚဲဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ဗဗိုက်သၟောန် ကေုာံ သၟုဟ်ဓါတ် (A protoplanetary disk) မဒှ်အရာ မသၟေဟ်သှ်ေ ပ္ဍဲအခိင် တ္ၚဲမစကတဵုဒှ်တေအ်ဂှ်ရ။ အခိင်ကာလ ဗဗိုက်သၟောန် ကေုာံ သၟုဟ်ဓါတ် တအ် မပံင်ကောံဗာန်စပ်ရေင်သကအ်ဂှ် ဒှ်စသၞာံ ၜိုတ် ၁-၂ နိလဟုတ် (၁၀-၂၀.၀၀၀.၀၀၀)ရ။ နူမဒှ်ဒၟံင်ပရာဲပရာဲ လေင်လေင်ဂှ် ပ္ဍဲကာလသၟုဟ်ဍာ် မစိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲကျာတုဲ လပါ်လတူတအ်ဂှ် ဂံက်စှ်ေတုဲ စကလောအ် ကြံင်ကၠုင်ရ။ ကြဴနူဂှ်ညိဂှ် ဂိတု စကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ အတိုင်တေသြရဳ (တဳအဝ်ရဳ) မဒုင်လဝ်တဲလၟုဟ်မ္ဂး ဂိတုဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဟိုတ်နူ ဂြိုဟ်မွဲ မကော်စ ထေဣအ (Theia) မကၠုင်ဇီုစိုပ် ဂၠးတိၜတ်ၜတ်ဏအ်ရ။ ဂြိုဟ်ထေဣအ (Theia) ဂှ် ဇမၞော်နွံစ တၟာ မာသ် (Mars) တ္ၚဲဏအ်ရ။ ဂြိုဟ် ၜိုတ် ၁၀ % ဂှ် ပံင်ကောံနှဴအာ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်တုဲ သၟေဟ်တအ်ဂှ် မပရာတ်တိတ်အာတအ်ဂှ် ဒှ်အာ ဂိတုရ။
သၟုဟ်ဓါတ်ဂမၠိုင် မကသိုဟ်တိတ်ဒၟံင် ကဵု ပရေင်မချဳဓရာင်ကသဳတိတအ်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု en ur-atmosfære။ ၜဳမှာသၟိတ်ဂမၠိုင် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဟိုတ်နူသၟုဟ်ဍာ်ရ။ သၟုဟ်ဍာ်တအ်ဂှ် ကၠုင်နူ ဗဳသတဳ (ကလော်ဒမြိပ်ပၞာင်) ကေုာံ ဂြိုဟ်တၞဟ်တအ်ရ။ နူစကၠာဂှ် ဒၞာဲတိမကှ် ကြပ်ဟွံမဲ၊ အလုံမွဲ ဂၠးတိဂှ် ဂြောပ်ဓလီုလဝ် နကဵုဍာ် သီုဖအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲမွဲအခိင် ၜိုတ် ၜါအသင်ဃဲဂှ် သမၠဲဒၞာဲတိုက်ဂမၠိုင် ဇၞော်တိုန် ၜါဆရ။ ဒၞာဲတိုက်ဂမၠိုင်လေဝ် မံက်ဒှ်ကၠုင် ဂၠိုင်ကဵုဒၞာဲရ။ ဒၞာဲတအ်ဂှ် ဆုဲပြံင်ဒၟံင်တုဲ ကောံစုက်ရေင်သကအ် ပြးသြာဲတိတ် ရေင်သကအ် ကတဵုဒှ်တုဲ ခတှ်ေတိုက်တအ်ဂှ် ကောံဒှ် မဟာတိုက်မွဲရ။ မဟာတိုက်ဇၞော်ဂှ် ညးကော်စ ရောဒိနိအာ (Rodinia)။ မဟာတိုက်ဇၞော်ဂှ် နူသၞာံၜိုတ် ထပှ်နိလဟုတ္တံ (၇၅၀.၀၀၀.၀၀၀) ဂှ် ကလေင်ထကးပါ်တိတ်အာပၠန်။ ကြဴညိ ပ္ဍဲအခိင်ၜိုတ် တြဴနိလဟုတ္တံ (၆၀၀ - ၅၄၀ ပြကောဋိကိုဋ်) တိုက်တအ်ဂှ် ကလေင်ကောံရေင်သကအ် နဒဒှ် မဟာတိုက်မွဲပၠန်။ ပ္ဍဲအခိင်ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ မဟာတိုက်ဇၞော် ပန်နောတိအာ (Pannotia)။ လက္ကရဴအိုတ်ဂှ် ညးကော် ပန်ဂဴအာ (Pangæa) မထကးပါ်တိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ မလောန်ကၠုင် ၁၈၀ ပြကောဋိကိုဋ်တေအ်ရ။
လမျီုမစကတဵုဒှ်
နူဂၠးတိဏအ် စကတဵုဒှ်တုဲ လၟေင်ကမၠောန်ဓါတု မကတဵုဒှ်ဒၟံင်တအ်ဂှ် စိုပ်အခိင် မလောန်ကၠုင် ၜိုတ် သၞာံ ပန်အသင်ဃဲဂှ် ဓါတ်မောလေစူလ် မဗြေဝ်ပတိတ်ဗီုဇကု (self-replicating molecules) မဒှ်ဓါတ် မဗြေဝ်ပတိုန် ဗီုမတုပ်ကဵုဇကု နူမွဲ ဒှ်ၜါ စကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။ ဂတဂှ် သၞာံမွဲကဝက် အသင်ဃဲဂှ် ဗဳဇလမျီု မဒှ်တၞောဝ်ဇုဇ သတ်တအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ လမျီုတအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ပ္ဍဲခန္ဓလမျီုတအ်ဂှ် ပရေင်အပြံင်အလှာဲ လျးသံယိုဂ် (photosynthesis) ဂှ် ဖန်ဖဒှ်ကဵု ညံင်ဒြဟတ် နူတ္ၚဲ ဂွံလုပ် ပ္ဍဲလမျီုတအ်ရ။ ဒြဟတ်တ္ၚဲ မလုပ်တိတ် အပ္ဍဲခန္ဓတအ်ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ပခိုဟ်ပတိုန် ကဵုသန္ထာန်လမျီုတအ်ဂှ်ရ။ လျးပသာန် (Syntesen) မတိတ်ကၠုင် လၟေင် နူလျးတ္ၚဲ/ဒြဟတ်တ္ၚဲ မလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲလမျီုတုဲ နူလမျီု မကလေင်ပတိတ်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု ဓါတ်မောလေစူလ် အံက်သဳဂျေန် (molecular oxygen - O2) ရ။ အံက်သဳဂျေန်တအ် ကောံရေင်သကအ် ပ္ဍဲကျာတုဲ ဗဒှ်ကဵု ခတှ်ေသြဇြောန် (ozone layer) ရ။ ခတှ်ေသြဇြောန်ဂှ် ဒှ်ခတှ်ေလတူအိုတ် ပ္ဍဲဗလးကျာပိုယ်ရ။ ခတှ်ေသြဇြောန်ဂှ် စဵုဒၞာကဵု ညံင်ပသာန်တ္ၚဲ မကြာတ်လောန်ၜက် ဟွံဂွံလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲလတူဂၠးတိဏအ်ရ။ နူဂှ် ကလာပ်ရုပ်စန်ဍောတ်တ်တအ် ပံင်ကောံတုဲ ဒှ်အာ ဗီုပြင်ခန္ဓဇမၞော်မွဲဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ကလာပ်ရုပ်ဂှ် ညးကော်စ eukaryotes. ကလာပ်ရုပ် မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ကလာပ်ရုပ်စန်ဂမၠိုင် ကတဵုဒှ်ကၠုင် မွဲလပါ်ဂှ်ပၠန် ခတှ်ေသြဇြောန် ဂှ်လေဝ် စဵုဒၞာကဵုလဝ် ညံင်ပသာန်တ္ၚဲ မပလီုပလာ်တအ်ဂှ် ဟွံဂွံကၠုင်တုဲ သတ်မၞုံကဵုလမျီုဂှ် ဂွံဂျိုင်တန်တဴဂွံ ပ္ဍဲလတူဗလးတိဏအ်ရ။
ပ္ဍဲအခိင် အကြာ ၇၅၀ ကဵု ၅၈၀ ပြကောဋိကိုဋ်သၞာံ မတုဲကၠုင်တေအ်ဂှ် ဂၠးတိဝွံ ဂြောပ်ကၟာတ်လဝ် နကဵုဍာ်ကလောအ်ရ။ အခိင်ဂှ် ညးကော်စ ဗီုအင်္ကလိက် Snowball Earth (ဂၠးတိဗဝ်ဟေမ) ရ။ အရာစိုတ်မလုပ်စခိုဟ်ဂှ် အခိင်ဍာ်ကလောအ်ဂှ် နွံဒၟံင် ကၠာနူအခိင် ကမ်ဗြိန်ခတိုဟ် (Cambrian explosion) မဒှ်အခိင် သတ်လမျီု မၞုံကဵု ကလာပ်ရုပ်ဂမၠိုင် မပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ခန္ဓရ။ ပ္ဍဲအခိင်ကၞောတ်ကမ်ဗြိန်ခတိုဟ် (Cambrian explosion) မဒှ်အခိင် ၜိုတ် ၅၃၅ ပြကောဋိကိုဋ်သၞာံ မတုဲကၠုင်တေအ်ဂှ် သတ်ဂကူနာနာ (မဒှ်ဂကူချိုတ်ကၠက်တ္ၚဲဏအ်) ကတဵုဒှ်ကၠုင် ချိုတ်ကၠက်အာ ကတဵုဒှ်ပၠန် သီုဖအိုတ် ဂွံမသုန်အလန်တုဲရ။ မကတဵုဒှ် အလန်လက္ကရဴအိုတ်ဂှ် ပ္ဍဲအခိင်မလောန်ကၠုင် ၆၅ ပြကောဋိကိုဋ်တေအ်ရ။ ဟိုတ်ဍေဟ်ဂှ် ဒၟာနူ ကလေဟ်ဂြိုဟ် ကၠုင်ဇီုကပိုက်ဂၠးတိ ပ္ဍဲဒၞာဲ ဗဒါဲဍုင်မက်သဳကဝ် တ္ၚဲဏအ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် သတ်ဗီုကဵု ဒဳနောသဴ (dinosaurs) ကေုာံ သတ်ဂကူတၞဟ်တအ် ချိုတ်ကၠက်အာ အိုတ်ရ။ သတ်ဇိုင်ပန် ကေုာံ ဂစေံကၞေမ်လ္ၚဵုတအ် သှ်ေၜက်ဒၟံင်ရ။ ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ်အခိင် ၆၅ ပြကောဋိကိုဋ်သၞာံ လက္ကရဴဏအ် ဂကူသတ် နာနာပကာရ ဗြောက်ဗြေဝ်ကၠုင်တုဲ နူသၞာံ မဂၠိုင်ကဵုပြကောဋိကိုဋ် မတုဲကၠုင်တေအ် ဂကူသတ်ဇိုင်ပန် မတုပ်ကဵုကၞုဲ ပ္ဍဲအာဖရိကမွဲဂကူ နူမကွာ်ဒၟံင် ဇိုင်ပန်ဂှ် ဓလိုက်ကတဵုတုဲ ကွာ်နကဵုဇိုင်ၜါ စကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ စနူ မကွာ်ဇိုင်ၜါတုဲ ရပ်စပ် ကပေါတ်ကိရိယာတအ် လောဲသွာကၠုင်၊ ပရေင်ပံင်တောဲကၠောန်တအ်လေဝ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ပရေင်ဆက်ဆောံတအ်လေဝ် သၟဟ်အစောမ်ကၠုင် ကုညးတအ်ကီုရ။ အရာတအ်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု ညံင်ဂွံပခိုဟ်ပတိုန် ပ္ဍဲစၞစတအ်၊ ပရေင်ချဳဓရာင် ဇိုင်တဲတအ်လေဝ် ရပ်စပ် သုင်စောဲဂွံဂၠိုင်တုဲ အရာတအ်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု ညံင်ကၠေင်က္ဍဟ် ကေုာံ ဂၞာက္ဍဟ် ဂွံဇၞော်တိုန်ရ။ နူဂှ် ဖန်ဗဒှ်ပတိုန် ပရေင်တဵုလွဳတအ်တုဲ ကြဴနူဂှ်ညိဂှ် ယေန်သၞာင်ကၠုင်တုဲ တန်တဴကၠုင် နကဵုဂကောံ မကော်စ မနုဿ (ကောန်မၞိဟ်) ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ပ္ဍဲအခိင်မဂၠေအ်ဂှ် ကလိဂွံဇမၞး လတူသတ်တၞဟ် မၞုံလတူတိဏအ်ရ။ သတ်မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဖန်ဗဒှ် ပြံင်လှာဲကဵု သဘာဝတိဍာ်ကီု သီုကဵု ဇာတ်တၞဟ်တအ်ရ။
အနာဂတ်
အနာဂတ်ဂၠးတိဏအ်ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုအနာဂတ်တ္ၚဲရ။ ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ် ဂတဏအ် ၁.၁ အသင်ဃဲသၞာံမ္ဂး လျးတ္ၚဲဂှ် တၟးဂၠိုင်တိုန် ၁၀ တၟအ်ကၠံတုဲ ဂတဏအ် ၜိုတ် ၃.၅ အသင်ဃဲသၞာံမ္ဂး တၟးဂၠိုင်တိုန် ၄၀ % ရ။ ဟိုတ်နူ တ္ၚဲကတဴလောန်တုဲ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗွဲမဇၞော် ကဵုဒြဟတ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ဥပမာဗီုကဵု ဍာ်ၜဳမှာသၟိတ် ဇတ်ကှ်အာရ။
ဟိုတ်နူသၟုဟ်ဂမ္တဴ ကတဴလောန်တုဲ ပရေင်မဂေတ်စၠောအ် CO2 လီုလာ်အာတုဲ ကူလ်ဒဳသြဇြိဒ် (kuldioxid) ဂၠိုင်တုဲ ဂတဏအ် ၜိုတ် ၉၀၀ ပြကောဋိကိုဋ်မ္ဂး မဒးစိုပ်အာ ကဆံင် တၞံဆုချောဲဂမၠိုင် ဂျိုင်ဟွံမာန်ရ။ ဟိုတ်နူတၞးဆုချောဲဟွံမဲတုဲ ရာသဳဥတုဂမၠိုင်လေဝ် ဒးဇီုကပိုက်လီုလာ်ကၠုင်ရ။ ဂတဂှ် သၞာံၜိုတ်မွဲၜါပြကောဋိကိုဋ် သတ်ဂမၠိုင်လေဝ် ဒးချိုတ်အိုတ်ရ။ ၜိုန်ရ တ္ၚဲဂှ် ကလေင်ညိင်ဝတ်အာ ၜိုတ် ၂၇ % ကီုလေဝ် ပရေင် ဒဵုခတိုဟ်တအ် ဆက်ကတဵုဒှ်ဒၟံင်တုဲ ဓါတ် ကေုာံ ဍာ်ၜဳတအ်ဂှ် ဆက်တုဲ လီုလာ်အာဒၟံင်ဖိုဟ်ရ။
တ္ၚဲဂှ် အတိုင်လၟေင် ပရေင်အပြံင်အလှာဲဍေဟ်ဂှ် ၜိုတ် သၞာံဂတဏအ် ၅ အသင်ဃဲဂှ်မ္ဂး ကတဵုဒှ် မဟာသၞံင်ဍာဲ မွဲရ။ ဇမၞော်တ္ၚဲဂှ် ဇၞော်နူ အဝဲမၞုံလၟုဟ် ၂၅၀ ဆတုဲ မၞုံကဵု အနာံ ၜိုတ် ၁ AU (၁၅၀ ပြကောဋိကိုဋ် ကဳလဝ်မဳတာ) ရ။ အခိင်ဂှ်မ္ဂး ကမ်ကုသိုလ် ဂၠးတိ ဗီုလဵု ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရောဂှ် ဟွံချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ တ္ၚဲဟိုတ်မဒှ်ဒၟံင် မဟာသၞံင်ဍာဲ တုဲ ခတီုဒြပ်တ္ၚဲ ၃၀ တၟအ်ကၠံဂှ် ဒးဆောမ်လေင်အာရ။ ဟိုတ်နူအရာမကဵုဖဵုဍာ်လပှ် (tidal effect) ဟွံမဲတုဲ ဍာန်ဂဂေတ်ဂၠးတိဏအ် သ္ၚောဲတိတ်အာ နူတ္ၚဲ ၁.၇ AU ရ။ တ္ၚဲဂှ်လေဝ် ဂၠိုင်နူလၟုဟ် ၅၀၀ ဆဂှ် တၟးဂဵုကၠုင်တုဲ သတ်မၞုံ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် သီုဖအိုတ် ဟွံသေင်ကီုလေဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒးလီုလာ်အာရ။ ပရေင်စမ်ၜတ် မဖန်ပတုပ်တုဲစမ်ၜတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၈ (a 2008 simulation) ဂှ် ဂွံညာတ်ကေတ် ဒဒှ် ဟိုတ်နူ အရာမကဵုဖဵုဍာ်လပှ် (tidal effect) တုဲ တိဂှ် လုပ်အာ အပ္ဍဲတ္ၚဲတုဲ တူလေင်အာ အိုတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။
ဗီုသဏ္ဌာန်ဂၠးတိ
ဂၠးတိဝွံ နွံကဵု ဗီုပြင် ထၜါယ် (oblate)။ ဟိုတ်နူမဂေတ်ဒၟံင်တုဲ လပါ်လတူ ကေုာံ သၟဝ်ဂှ် ခတှ်ေဒၟံင်တုဲ လပါ်လဒေါဝ်ဂှ် ခအုဟ်ဒၟံင်ရ။ ဟိုတ်မဂေတ်ဒၟံင် ညံင်သၠာက္ၜဳဂှ်ရ လပါ်လတူ ကဵု သၟဝ်ဂှ် ညးကော်စ ပၞိဟ် (ဗီုဗၟာ ဝင်ရိုးစွန်း၊ ဗီုအင်္ကလိက် Poles) ရ။ ပ္ဍဲဒၞာဲလဒေါဝ်ဂှ် ဟိုတ်မဒှ် ဒၞာဲမဂေတ်တုဲ ညးကော်စ အဳကွေတာ (equator) ရ။ ဟိုတ်နူ မၞုံဗီုပြင် မထၜါယ်ဒၟံင်ဂှ်ရ ဒဳယာမဳတာ (diameter) ဂၠးတိ လပါ်အဳကွေတာဂှ် ဂၠိင်နူ လပါ်ပၞိဟ် ၄၃ ဂှ် နွံ ကဳလဝ်မဳတာ (၂၇ တိုင်) ရ။ ဗွိုက်ဂၠးတိဝွံ ဗွဲသၟဟ် သီုဖအိုတ် နွံ ၁၂၇၄၂ ကဳလဝ်မဳတာ (၇၉၁၈ တိုင်)ရ။ ဒၞာဲသလံက်ဓနက် ခုင်မုင်ဂၠးတိဂှ် ဒၞာဲဒဵုသိန္နရာဇ် (Mount Everest)မလှုင်အိုတ် နွံ သမၠုင် လတူဗလးမုက်ၜဳ ၈၈၄၈ မဳတာ တုဲ ဒၞာဲၜဳအကြာအာရှ ကဵု အဝ်သတေလျာ မကော်စ (Mariana Trench) မၞုံသၟဝ် ဗလးမုက်ၜဳ ၁၀၉၁၁ ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲသဝ်အိုတ်ရ။
ဗော်ဍုၚ်မန်တၟိကဵုဂကူသ္ကုတ်(၂)
✍️ဝိဉာဏ်ၜိုပ်
◼️ပ္ဍဲကဵုအကြာညးထံက်ဂလာန်ဂှ်ပၠန် ညးလ္ၚဵုဟွံဒုၚ်တဲ ဟွံထံက်ဂလာန်ဂှ် နွံတဴကီုရ။ အဲညးချူလိက်ဏံ ကေၚ်ဆဵုဂဗ ကေၚ်ဒးဒုၚ်ဟီုမံၚ်ကီုရ၊ “ဂလာန်နာဲဟီု ဂကူမန်ထံက်ဂလာန်ဂှ် အဲဟွံဒုၚ်တဲ မုပရောဟီုတှ်ေ အဲမန်ရ အဲလေဝ်ဒုၚ်တဲဟွံမာန်မံၚ်ရတှ်ေ ဗီုလဵုဂွံဟီု မန်တံထံက်ဂလာန်ရော” ဂလာန်ဒးဒုၚ်ဟီုဏံ ဍာံပြဒးမံၚ်ကီုရ။ “အဝ်.. နာဲဆအယာံမာတ်နာဲဒုၚ်တဲဟွံမာန်ဂှ် ဂကူမန်ဟွံဒုၚ်တဲဟွံထံက်ဂလာန်ပုဟ်ဂှ် နာဲဖျေံမိဂ္ဂးဟွံထေက် ပိုဲမၞိဟ်တံ ပိုဲဒးရံၚ် ဒုၚ်ယၟုဂကူမန်တှ်ေ လၟိဟ်ဂကူမန် နွံဂလိုၚ်လဵု မၞိဟ်ထံက်ဂလာန်နွံဂလိုၚ်လဵု မၞိဟ်ဟွံထံက်ဂလာန်နွံဂလိုၚ်လဵု ပိုဲဒးပါ်ဒး မၞိဟ်ဂမၠိုၚ်ဒုၚ်တဲ ဇကုမၞိဟ်မွဲဂအုမ်ဍောတ် ဟွံဒုၚ်တဲဂှ် စကာဝေါဟာ မန်တံဟွံဒုၚ်တဲတှ်ေ ဒးဟာနာဲ မွဲသာ်ပၠန်ဂှ် ဗော်ရပ်လွဟ်မန် ဇြဟတ်ဇၞော်နူကဵု ဗော်ဍုၚ်မန်တၟိဂှ်နွံဟာ ချပ်ပါ်ပါဲရံၚ်တှ်ေ သွဟ်တိတ်ရ” သာ်ဏံ အဲညးချူလိက်ဏံ မ္ဒးက္လေၚ်ဟီုသောၚ်ထ္ၜးကဵုရ။
🔸ပရေၚ်ဒုၚ်တဲထံက်ဂလာန် အလုံဂကူမွဲ ညးမွဲဟွံသှ်ေသၟေဟ်ဟီုဂှ် အရာလဵုမွဲလေဝ်ဒှ်ဟွံမာန် ပ္ဍဲမွဲသ္ၚိကောန်မွဲမိလေဝ် ဒှ်ဟွံလောဲဒၟံၚ်ရ မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုၚ်ထံက်ဂလာန်ဒုၚ်တဲမ္ဂး မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုၚ်ဒုၚ်တဲဟီုစဂွံရ၊ မၞိဟ်ဂမၠိုၚ်ဒုၚ်တဲထံက်ဂလာန်တုဲ သွက်ဂွံဒးစွံအာရီုဟၟဲ သာ်ဂှ်လေဝ်ဟွံသေၚ်ရ ဒးပစၟတ်သမ္တီတုဲ ဒးချပ်ဗ္စာဇွိတ်သပေါတ်ဗွဲမဇိပ်ဂၠိပ်ရ၊ ဟိုတ်သာ်လဵုတုဲ ညးတံဟွံဒုၚ်တဲ ဟွံထံက်ဂလာန်ဂှ် ဂပ်ဝ်သ္ဒးဂၠိုက်ဂၠာဲဇွိတ်သပေါတ်ဍေံရ၊ ကာလဂှ်မှ ဒၞါဲဟွံခိုဟ်ဂှ်တးပါဲ ဗီုခိုဟ်ဒးရးဂှ် ဂွံဆက်ပလေဝ်ပလေတ်အာရ၊ ဗော်ဍုၚ်မန်တၟိဂှ် ပ္ဍဲအရာဏံ ဟွံဒးဗ္တောန်ညးတံ ထေၚ်ကေတ်ရ၊ သာ်ဂှ်ဟွံသေၚ်တှ်ေ အာယုက်ဒဵုကဵု(၆၃)သၞာံဏံ တန်တဴဂွံဟွံသေၚ်ရောၚ် အဲစှ်ေစိုတ်ရ။
🔸ပ္ဍဲအရာဒုၚ်တဲဟွံမာန် ထံက်ဂလာန်ဟွံမာန်ဂှ်နွံၜါဗီုရ၊ ဗီုမွဲဂှ် ဟိုတ်နူလညာတ်တၞဟ်ခြာ လညာတ်ဟွံတုပ် ဟွံစှ်ေစိုတ်တုဲ ဒုၚ်တဲဟွံမာန် ထံက်ဂလာန်ဟွံမာန်ရ၊ မွဲဗီုပၠန်ဂှ် ထ္ၜေက်မတ်တုဲ ဟွံဒုၚ်တဲ ဟွံထံက်ဂလာန်ကၠးကၠးရ၊ ယဝ်သွက်မၞိဟ်တဲဂှ်မ္ဂး သွက်သ္ဂောံသ္ဒးပၠောပ်က္ဍဟ် သွက်သ္ဂောံသ္ဒးစွံအာရီုဟၟဲရ၊ မၞိဟ်လညာတ်တၞဟ်ခြာ လညာတ်ဟွံတုပ် ဟွံစှ်ေစိုတ်ဂှ် က္လေၚ်တက်ကျာ က္လေၚ်သဳကၠဳဂွံမံၚ်ညိဏီ၊ မၞိဟ်ကိတ်လဝ်တၟံတုဲ ဟွံထံက်ဂလာန် ဟွံဒုၚ်တဲဟေၚ်ဂှ်တှ်ေ မုလေဝ်သွက်သ္ဂောံဒးဂွိၚ်ဟွံသေၚ်ရောၚ်၊ လ္ပာ်ဗော်ဍုၚ်မန်တၟိလေဝ် သ္ဂံၚ်လ္ၚဵုဟီုအရေဝ် ၜက်ၜေတ်အာ ကာလနွံလေဝ်နွံမာန်ရ ဟိုတ်နူဒှ်ဒၟံၚ်ပုထုဇန်ဖအိုတ်တုဲ ကာလလ္ဆောဝ်ဒှ်အာမာန်ရ နကဵုအဲလေဝ် ကေၚ်ဆဵုဂဗမံၚ်ကီုရ၊ ဆ္ဂး ပ္ဍဲအဲဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵုလညာတ်သမ္တီအဲတုဲ ဒၟါနူလဟီုပူဂဵုဂှ်တုဲ အဲဟွံစၟတ်လဝ်နကဵုဗော်ရ၊ “အဝ်... မၞိဟ်ဟလိုၚ်တှ်ေ ဗီုဗီုဏံ ဍေံဒးနွံစမွဲၜါကီုလေဝ်” သာ်ဏံ အဲဒုၚ်ဂိုၚ်ကေတ်တုဲ အဲဟွံပတိုန်ဒုဟ်ကဵုဗော်ဍုၚ်မန်တၟိရ၊ သဘဴဓဝ်လောက ပိုဲတံဒးဆိၚ်ဆဒးညိညိကီုရောၚ်။
🔸ဗော်ဍုၚ်မန်တၟိ ဟိုတ်ဂွံတန်တဴဒၟံၚ်အာယုက်လလအ်ဏံမာန် မွဲသာ်ပၠန်ဂှ် ဟိုတ်နူဂၠံၚ်တရဴမူဝါဒဗော်ဍာံပြတုဲ တန်တဴဂွံကၠုၚ်ရ၊ မုဟိုတ်အဲဂွံစှ်ေစိုတ်သာ်ဏံရောဟီုမ္ဂး ရံၚ်ကဵုဇြဟတ်ဒပ်ပၞာန်ဗၠးၜးကောန်ဂကူမန် သၟဝ်ပၠတရဴဗော်ဍုၚ်မန်တၟိမ္ဂး ဂၠံၚ်တရဴမူဝါဒဗၠေၚ်အာနူ ဇၟောဝ်ဍာ်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်မ္ဂး ဟဳအာ ပြးဇးအာ ထ္ကးပြးအာလောဲလောဲသွာသွာရ၊ မုဟိုတ်အဲညးချူလိက်ဏံ ဂွံဂံၚ်ဟီုဂလာန်ဗီုဏံရောမ္ဂး အဲရံၚ်ကဵုဇြဟတ် ဒပ်ပၞာန်ဗၠးၜးကောန်ဂကူမန်ပိုဲတုဲ အဲဂံၚ်ဟီုရ၊ အဆံၚ်ဒပ်ပၞာန်မန်ပိုဲတ္ၚဲဏံဂှ် ဗီုကေတ်ဗီုဂွံ ဗီုသၟိက်မိက်ဂွံဂွံဂှ် ကေတ်ဂွံဟွံမာန်ဏီရ။
🔸ဟိုတ်ဂှ်ရ ဒၞါဲလ္ၚဵုဗီုကဵုဂၠံၚ်တရဴ NCA တံ ဒးဗက်အာဇၟောဝ်ဍာ်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ရ၊
👉သ္ကုတ်(၃) ဆက်ပတိုန်ကဵုပၠန်ရောၚ်...
ကအ်မင်၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ကွာန်ကအ်မင်(Kawtmin၊ ကော့မင်း)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ ဂကောံကြုင်စိင်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၀၄၃။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကြုင်စိင် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၈၃၀၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၈၂၁ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၁၆၅၁ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ဘာလကျာ်မန်ပ္ဍဲဍုၚ်ဗဂေါ(ဟံသာဝတဳ)ဂမၠိုၚ်
၂။ ဘာသုခရာမည/ၜိုပ်
၃။ ဘာပလိုတ်
၄။ တိုက်လိက်ဘာဒေါဝ်
၅။ ဘာစိတ္တသုခ
၆။ ဘာတိုက်လိက်သာသနာဒိပ္ပ
၇။ ဘာပဏ္ဍိတာရာမ
၈။ ဘာဓမ္မသုခ
၉။ ဘာဓမ္မစေတဳ
၁၀။ ဘာသာသနာမဉ္ဇူ
၁၁။ ဘာဂြိုပ်စဳပျးမန်
၁၂။ ဘာကျာ်ဓရ်သင်
သကုတ်လ္ပာ်ပလိုတ် -- ၁၃။ ဘာတိုက်လိက်သုခကာရဳ
၁၄။ ဘာဟံသာဝတဳ
၁၆။ ဘာနိဗ္ဗုတာရာမ
၁၇။ ဘာစန္ဒိကာရာမ
၁၈။ ဘာကန္တာရာမ
၁၉။ ဘာပိဋကမဉ္ဇူ
၂၀။ ဘာနန္ဒဟံသာဝတဳ
သီုဖအိုတ် ဘာမန် (၂၀) ဘာ
ဟိန္ဒူ
ဟိန္ဒူ ဂှ် ဒှ်ဘာသာစၜုဲစၜော် မဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မရနုက်ကဵုပိရ။ ဘာသာဟိန္ဒူဂှ် ဒှ်ဘာသာ မကၠုင် နူဍုင်အိန္ဒိယ ကေုာံ မနွံကဵု ဓမ္မ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒ္ဂေတ်လၟေတ် မဆေင်ကဵု ဘဝ တုဲ မၞိဟ်ပ္ဍဲဒေသ ဆာပ်တိုက် အိန္ဒိယ (Indian subcontinent) ကေုာံ ဍုင်အာရှ အဂၞဲဂမၠိုင် လျိုင်ပတှ်ေဒၟံင်ရ။ ဘာသာဟိန္ဒူဂှ် မဂွံစၟတ်သမ္တီ ဒှ် ဘာသာတြေံအိုတ် ပ္ဍဲကဵုဂၠးတိဝွံ၊ တုဲ ညးမလျိုင်ပတှ်ေ ကေုာံ တၠပညာ ပရေင်ဘာသာတအ်ဟီု ဘာသာဟိန္ဒူဂှ် ဒှ်ဘာသာသနာတနဳဓမ္မ (Sanātana Dharma)၊ မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ဒၠောအ်ဗတောန် ထာဝရ (the eternal tradition)"၊ ဟွံသေင်မ္ဂး "ဂၠံင်တရဴထာဝရ (eternal way)"၊ လက္ကရဴ တၞောဝ်ဝင်ဘဝ ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ တၠပညာတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဘာသာဟိန္ဒူဂှ် ဒှ်ဘာသာမွဲ မပံင်ပကောံလဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒှ် ဘာသာမွဲ သမ္ဘာရလဝ် အခိုက်ပြဝေဏဳ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ကောန်ဍုင်အိန္ဒိယဂမၠိုင်  နူကဵု တမ်ရိုဟ်အခိုက်ကၞာမူလ နာနာသာ်တုဲ ဟွံမဲ ကုညးခၞံဗဒှ်ရ။ အရာမကော်ခဴ သမ္ဘာရဟိန္ဒူ မဒှ် အခိုက်ကၞာ ဓဝ်ပတှ်ေဂမၠိုင် မပံင်ပကောံလဝ်တုဲ မကော်ဂး ဘာသာဟိန္ဒူခေတ်လၟုဟ်ဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲအကြာ ဘဳသဳ ၅၀၀ ကဵု အေဒဳ ၃၀၀၊ ကြဴနူ ပယာံကာလဝေဒ (နူ ဘဳသဳ ၁၅၀၀ စဵုကဵု ဘဳသဳ၅၀၀) မစိုပ်ကၞောတ်အိုတ်အာတုဲ၊ ဇၞော်မောဝ်တိုန် အခိင်ခေတ်လဒေါဝ် အိန္ဒိယ၊ မဒှ်ခေတ် ကိုပ်ကၠာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဟွံမံက်ဂတဝ် ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယဏီဂှ်ရ။  ဟီုမွဲသာ်ပၠန် ဟိန္ဒူဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲအခိင်လဒေါဝ် အကြာ ကြဴနူ ခေတ်ဝေဒအိုတ်၊ ကၠာနူ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဟွံကတဵုဒှ်ဏီရ။
ပ္ဍဲကဵု ဘာသာဟိန္ဒူဂှ် ၜိုန်ရ နွံကဵု လညာတ်ဒဿနဂမၠိုင်ကီုလေဝ် ပရေင်ဘာသာဂှ် ဒက်ပတန် ပါ်ပရအ်လဝ် နကဵု လညာတ်သမ္တီ၊ အခိုက်အလိုက်၊ ပရူစက္ကဝါ၊ ပရူပရာကျာ်ဂမၠိုင် ကေုာံ ဒၞာဲဒတန် ဘာသာဂမၠိုင်ရ။ လိက် ဘာသာဟိန္ဒူတအ်ဂှ် နွံၜါဗီု၊ "ၐြုတိ" ဒဒှ်မမိင်ကေတ် ကဵု "သ္မြတိ" ဒဒှ်မသမ္တီလဝ်။ လိက်တအ်ဂှ် ဒှ်လိက်ဒ္ဂေတ်လၟေတ်ကျာ်၊ လိက်ဒဿန၊ ကေုာံ လိက်အာဂီုဝင်ကျာ်ဂမၠိုင် (ဒဏ္ဍာရဳ)၊ ယဇန၊ အဂမိစပူဇယ၊ ကေုာံ စမြိုင်ဘုတ်ဘာဂမၠိုင်ရ။ ပြကိုဟ်ဇၞော်ဇၞော်ဂမၠိုင်မ္ဂး မပတံကဵု လိက်ဝေဒဂမၠိုင်၊ Vedas ကဵု လိက်ဥပနိသဒဂမၠိုင် (Upanishads)၊ လိက်ပုရဏာံဂမၠိုင် (Puranas) လိက်မဟာဘရတ(Mahabharata)၊ လိက်ယာမယန (လိက်သၟိင်ရာံ) (Ramayana) ကေုာံ လိက်အာဂမသတအ် (Āgama (Hinduism)|Āgamas)ရ။ တင်ဂၞင် ကေုာံ ပွံက်အဓိပ္ပါယ် နူကဵုလိက်တအ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာအဓိက ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲဘာသာဟိန္ဒူကီုလေဝ်၊ စပ်ကဵု ဗီုကံက်အဓိပ္ပါယ် နူလိက်တအ်ဂှ် လညာတ်တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် နွံဗွဲမဂၠိုင်တုဲ အရာလဵု မဒှ်အရာဓဝ်ဍာံ အရာလဵု မဒှ်အခိုက်ကၞာဂှ် လညာတ်ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်အိုတ်ရ။
တင်ရန်တၟအ် ကေုာံ တိုင်ပ္ကဴဘဝ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာဟိန္ဒူဂှ် နွံပန်သာ်၊ ဣဏအ်ဂှ် ညးကော်ဂး ပုရုၑါရထပန် (Puruṣārtha)။ ညးမ္ဂး ပန်သာ်ဂှ်ရော "ဓမ္မ" ပွမဒ္ဂေတ် ကေုာံ ကေတ်တာလျိုင်၊ "အာရ်ထ" (Artha) ပွမကၠောန်၊ "ကာမ" ပွမထၞေန်စေန်စပ် ကေုာံ "မောက်ၐ" ပွမတိတ်ဗၠး နူဘဲသံသာ ပွမဒးမချိုတ် ကေုာံ ပွမကလေင်ဂျိုင်ရ။ ကာမ မဒှ်အရာ မပကဵု ညံင်ဂွံချဳဓရာင် ညံင်ဂွံထၞေန်စပ်တုဲ ဇလိင်ကဵု ဘဝသံသာ မတွဟ်ဂး ပွမချိုတ် ပွမဒှ်တုဲ နကဵုဂၠံင်တရဴယောဂ/ပၟဝ်ဓဝ် ဂှ် ဗစိုပ်ကဵု မောက်ၐ ရ။  ပ္ဍဲဘာသာဟိန္ဒူဂှ် နွံကဵု အရာမကၠောန်ပ မပတံကဵု ပူဇဴ၊ ဖ္ဍောတ်ဗှ်၊ ဇပ၊ ပၟဝ်ဓဝ်၊ သဘင်လၟေင်သၞာံဂမၠိုင် ကေုာံ ပွမအာဂၠောဲအာလ္ၚောဝ်ကျာ်ဂမၠိုင်ရ။ ညးလ္ၚဵုဂှ်မ္ဂး သၠးထောအ် ဘဝပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်အရပ်အရာဝတ္ထုဂမၠိုင်တုဲ မံင်နဒဒှ် ဘဝခမဳ မကော်ဂး သညေ္ညသ သွက်ကလိဂွံ မောက်ၐ ရ။ ဒလောအ်ဗတောန် ဟိန္ဒူ လၟိုန်ထာဝရဂှ် ညံင်ဂွံ နွံကဵုစိုတ် ပွမတပ်တး၊ ဝေင်ပါဲ ပရေင်ပျဲပျာံ ဂစိုတ်သတ် မနွံကဵုလမျီု၊ ဒးနွံကဵု ဓဝ်ခန္တဳ ပွမအေင်ဒုင်၊ မဒးနွံစိုတ်တန်ကြန်၊ မဒးနွံကရုဏာ အကြာညးမွဲကုမွဲရ။ ဂကောံဂိုဏ်ဟိန္ဒူဇၞော်အိုတ် နွံပန်ဂိုဏ်၊ ဂိုဏ်ဝါဒဗိသၞုဟ် (Vaishnavism)၊ ဂိုဏ်ဝါဒသဳဝ (Shaivism)၊ ဂိုဏ်ဝါဒသကတ (Shaktism) ကေုာံ ဂိုဏ်ဝါဒသမာရတိ (Smartism)တအ်ရ။
ဟိန္ဒူဂှ် ဒှ်ဘာသာမစၜုဲစၜော် ဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵုပိ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်တုဲ၊ ကုညးမလျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာဟိန္ဒူဂှ် ညးကော်စ ကောန်ဟိန္ဒူ၊ သီုဖအိုတ် နွံစ ၜိုတ် ၁.၁၅ ဗဳလဳယာန် မဒှ်လၟိဟ်မၞိဟ်ဂၠးတိ ၜိုတ် ၁၅-၁၆%။ ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယ၊ ဍုင်နဳပဝ်၊ ဍုင်မဝ်ရိဂျုတ် (Mauritius)တအ်ဂှ် ဒှ်ဍုင် မၞိဟ်မရှ်ေသှ်ေ ဟိန္ဒူဂၠိုင်အိုတ်ရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲတကအ်ပါလဳ ဍုင်အေန်ဒဝ်နဳရှာဂှ်လေဝ် ဒှ်မၞိဟ် မရှ်ေသှ်ေ ဟိန္ဒူဂၠိုင်ကီုရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဂကောံမၞိဟ်ဟိန္ဒူဂှ် ပ္ဍဲကဵု တကအ်ကာရိဗ်ဗေန်(Caribbean) ဍုင်အာရှအဂၞဲ၊ ပ္ဍဲအမေရိကသၟဝ်ကျာ၊ ယူရောပ်၊ Oceania၊ အာဖရိက ကေုာံ ပ္ဍဲဍုင်တၞဟ်တအ်လေဝ် နွံကီုရ။
နိရုတ္တိ
မအရေဝ်မ္ဂး ဟိန္ဒူ ဝွံ စေန်ဆက်ကၠုင် နူကဵု အရေဝ်အေန်ဒိ-အာရဳယာန်/သံသကြိုတ် နကဵုမအရေဝ်တမ် သိန္ဒု (Sindhu)ရ။ နကဵုလညာတ် အစာပါမောက္ခ Asko Parpola မ္ဂး အရေဝ်တြေံတြဟ်အဳရာန်နဳယာန် (Proto-Iranian) ရမ္သာင် သ(*s) ဒှ်အာ> ဟ ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအကြာ ဘဳသဳ ၈၅၀–၆၀၀ ရ။ ဟိန္ဒူ နဒဒှ် နကဵုယၟု ဘာသာမစၜုဲစၜော်မွဲဂှ် စစၟတ်သမ္တီကၠုင် ပ္ဍဲအခိင် ဗြိတိန် မလုပ်ပကဝ်လဳနဳ ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယရ။ ကိုပ်ကၠာနူဂှ်မ္ဂး ကောန်ဍုင်အိန္ဒိယတအ် ဟိန္ဒူဂှ် နဒဒှ်ဘာသာ မတၞဟ်ခြာ နူကဵု အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ဂကူညးတအ်မွဲဂှ် ဟွံစၟတ်သမ္တီလဝ်တုဲ ဟိန္ဒူဂှ် သီုဒှ်ဂကူ၊ အခိုက်ကၞာ မၞိဟ်မပဒတဴ ပ္ဍဲဒေသဂှ် သီုဖအိုတ်ရ။
ယၟုမ္ဂး "ဟိန္ဒူ" ဂှ် နူတမ်တေအ် ဒှ်ယၟုၜဳအေန်ဒူ (Indus River) မနွံဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်လၟုဟ် ဍုင်ပါကာတ်သတာန် ကဵု အိန္ဒိယလပါ်သၟဝ်ကျာရ။ နကဵုလညာတ် Gavin Floodမ္ဂး "ယၟုဂကောံမၞိဟ် မကော်ဂး ဟိန္ဒူ ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်ပါသဳ (အဳရာန်) မကော်စ ဂကောံမၞိဟ်/ဂကူ မပဒတဴ ဗဒါဲၜဳအေန်ဒူ မဒှ်မအရေဝ် မကၠုင်နူ သံသကြိုတ်သိန္ဒု"၊ ဗွဲမကၠးဖ္ဍးဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ် Darius I (550–486 BCE) မချူလဝ် ပ္ဍဲဘဳသဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ်ရ။ ယၟုမ္ဂး ဟိန္ဒူ မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု အခိင်တမၠာတေအ်ဂှ် ဒှ်ယၟု ပထဝဳမွဲတုဲ ဟွံဒှ် ယၟုမပစၞး ဘာသာမစၜုဲစၜော်မွဲရ။ ယၟုမ္ဂး "ဟိန္ဒူ" နဒဒှ် ဘာသာမစုဲစၜော်မွဲဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု လိက်ကြုက် နူကဵု ခေတ် ၇ ဗွဝ်ကၠံအေဒဳ မစၟတ်သမ္တီလဝ် ပရူဘာသာရးပလိုတ် နကဵု Xuanzang၊ တုဲပၠန် ပ္ဍဲ ၁၄ ဗွဝ်ကၠံဂှ် လိက်ပါသဳ Futuhu's-salatin နကဵု'Abd al-Malik Isami ရ။
Thapar ဟီု မအရေဝ်မ္ဂး ဟိန္ဒူဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ကိုပ်ကၠာတေအ် နကဵု ဟေပတဟိန္ဒု (heptahindu) ပ္ဍဲAvesta – မတုပ်ကဵု သပ္တ သိန္ဒု (sapta sindhu)၊ hndstn (ပတိတ်ရမ္သာင် ဟိန္ဒုသတာန် (Hindustan)) ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ် သသနဳယာန် (Sasanian inscription) နကဵု အေဒဳ ၃ ဗွဝ်ကၠံတုဲ ယၟုဂှ် မကော်စ ဒေသ ပ္ဍဲအာရှသၠုင်ကျာ ဗွဲဒိုဟ်ဗာယပ်ရ။ မလိက်အာရာပ် အယ်-ဟိန်ဒ (al-Hind) ဂှ် ရန်တၟအ် မကော်စ ဂကူမၞိဟ် မပဒတဴ ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ် ၜဳအေန်ဒု ရ။ မအရေဝ်အာရာပ်ဝွံလေဝ် ကေတ်နူကဵု မအရေဝ်ပါသဳ နူကဵုအခိင်ပါသဳ ကိုပ်ကၠာအေဿလာမ် ဟွံကတဵုဒှ် မရန်တၟအ် ဂကောံမၞိဟ် ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယဂမၠိုင်ရ။ ၜိုတ် ၁၃ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ယၟုဍုင် ဟိန္ဒူသတာန် (Hindustan) ဂှ် ဒှ်ယၟုတၞဟ် သွက်ဂကူအိန္ဒိယဂမၠိုင်၊ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဍုင်ဟိန္ဒူ (ဟိန္ဒူသန္ထာန်)ရ။
ပွံက်အဓိပ္ပါယ်ဂမၠိုင်
ဘာသာဟိန္ဒူဂှ် စပ်ကဵု ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ ကေုာံ အခိုက်ပြဝေဏဳတုဲ နွံလညာတ်နာနာသာ်ကီုလေဝ် မၞိဟ်ကဆံင်မသၠုင်ပြဲ မစၟတ်သမ္တီလဝ် ဗီုကဵု လကျာ် ဟွံမဲ၊ ညးမကလိဂွံလဝ် အဝဵုအသဳ မဆေင်ကဵုဘာသာ ညးမရှ်ေသှ်ေတအ် သ္ဒးကဠင်အမိင်ဟေင် ဗီုဏအ်လေဝ် ဟွံမဲ၊ ဂကောံပကင်ရင်အုပ်ဓုပ် ဟွံမဲ၊ ပရောဗက် ဟွံမဲ၊ ဒးရှ်ေသှ်ေ ကျာ်မွဲဇကုဟေင် ဗီုဏအ် ဟွံစၟတ်သမ္တီလဝ်တုဲ ၜိုတ်ဂလိုင်ဇကု မနွံပၟိက်ဂှ် ဇကုရုဲစှ်တုဲ ရှ်ေသှ်ေဂွံ၊ တုဲပၠန် အရာအိုတ်သီုဂှ် နဒဒှ်ညံင်ရဴကျာ်ဖအိုတ် စွံစိုတ်တုဲ ရှ်ေသှ်ေဂွံ၊ တုဲပၠန် ဇကုရုဲစှ်ကေတ် ကျာ်မွဲဇကုဓဝ်တုဲ ရှ်ေသှ်ေလေဝ်ဂွံ၊ မွဲဟွံရှ်ေသှ်ေ ဇကုမွဲဓဝ် မမံင်ကေတ်တ်လေဝ်ဂွံ၊ ကျာ် ဒေဝတဴ ဟွံမဲ စှ်ေစိုတ်ဗီုဏအ်လေဝ်ဂွံ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး စၞးမရှ်ေသှ်ေကျာ် ဒေဝတဴတအ်ဂှ် စွံအဓိက စေတနာလတူကောန်မၞိဟ် ဗီုဏအ်လေဝ်ဂွံကီုရ။  လညာတ် မဆေင်ကဵု ပြသၞာ မဆေင်ကဵု ဓဝ်ပတှ်ေ ကေုာံ အခိုက်မံင်စံင်ဘဝ မပတံကဵု မဟွံစဖျုန်၊ ဂၠံင်တရဴမဟွံပကီုပရာပ်၊ မပတှ်ေကေတ် ချိုတ်တုဲ ကလေင်ဒှ်၊ သီုကဵု ကဆံင်ဂကူမၞိဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်အရာမဒးပါ်ပါဲတုဲ မဒှ်အရာ မဒးဒ္ဂေတ်ဗက်ဟေင် ဟွံသေင်ရ။
ပွမလ္ၚတ် ပရူအခိုက်ကၞာ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ အိန္ဒိယဂှ် ဒှ်ပွံက် ဘာသာဟိန္ဒူရ။ (ဝါ) ဘာသာဟိန္ဒူဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ဘာသာ အိန္ဒိယရ။ စတမ်နူ ၁၉၉၀တအ်တုဲ ပရူဘာသာဟိန္ဒူ ကေုာံ အရာမဆက်စပ် ကုဟိန္ဒူဂှ် ဒှ်အရာမပါ်ပါဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံဗွိုင်တၠပညာ ဘာသာဟိန္ဒူတအ်ကီု သီုကဵု ဗွိုင်တၠပညာရးပလိုတ်တအ်ရ။
ပြကာရဗေဒ (Typology)
ဘာသာဟိန္ဒူ မကော်ဒၟံင်လၟုဟ်ဂှ် ပါ်ကရေက် ဂိုဏ်ဇၞော်ဇၞော် မဂၠိုင်ကဵုပြာကာဂွံမာန်ရ။ အတိုင်အခိုက်တြေံ (ဝါ) အတိုင်ဝင်မ္ဂး နွံ ဆဋ္ဌဒေသနာ (တြဴဒေသနာ)၊ ၜါဂိုဏ်၊ ဝေဒန္တ ကေုာံ ယောဂ မြဴသာ်ဝွံ ဗွဲအပြောမ်ပါ်ကေတ်မာန်ရ။ ယဝ်ရ ပါ်နကဵု ဂကောံကျာ်ဒေဝတဴဂမၠိုင်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵုဟိန္ဒူဂှ် ပါ်ဂွံပန်ဝါဒ - ဂကောံကျာ်ဗိသၞုဟ်ဂှ် ဝါဒဗိသၞုဟ်၊ ဂကောံကျာ်သဳဝဂှ် ဝါဒသဳဝ၊ ဂကောံကျာ်ဒေဝဳဂှ် ဝါဒသကတ၊ ကေုာံ ဂကောံဒေဝတဴမသုန်သမာရတိဂှ် ဝါဒသမာရတိ။ ဘာသာဟိန္ဒူ သီုပတှ်ေကေတ် ညးတၠဣဓိ မပ္တံကဵု ဒေဝတဴဂမၠိုင်၊ ကျာ်တၠဣဓိကြဳဇှ် မွဲဇကုကီု သီုကဵု ဗွဲမဂၠိုင်၊ တုဲပၠန် ဒေဝတဴတအ်ပၠန်လေဝ် ဗွဲမဗဗွဲ ကုမဆေင်စပ် ကုညးဂှ် ညးနွံဣဓိကြဳဇှ် နကဵုကဆံင်နာနာသာ်ရ။ အရာတၟေင်တၞဟ် မနွံ ပ္ဍဲဘာသာဟိန္ဒူဂှ် ညးတအ် ပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ နွံကဵု အာတမင် (ātman) (နာမ် ကေုာံ အဲ)၊ အာတမင်ဂှ် နွံကဵု မကလေင်ကတဵု (ချိုတ်တုဲ ကလေင်ဒှ်)၊ တုဲပၠန် ကမ်၊ သီုကဵု ပတှ်ေကေတ် ပ္ဍဲဓမ္မ၊ ဓမ္မဟီုဂှ် (တာလျိုင်၊ အရာမဍာံ၊ သၞောဝ်/သဳလ်၊ အရာမဒးဇၞော်ပၟဝ်၊ ဒ္ဂေတ် ကေုာံ ဂၠံင်တရဴဒ္ဂေတ်ဘဝတအ်ဂှ် လုပ်လၟိဟ်ဓရ်ဖအိုတ်ရ။
Further reading
Introductory
Origins
Texts
External links
Research on Hinduism
Audio on Hinduism
ဂြိုပ်ဒဵုခလာ်၊ ဘာဂိုဏ်မဟာယျေန် ကွာန်တာ
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဓမ္မာနန္ဒ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် ကလိဂွံ ဝှ် ၂၅။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာဂိုဏ်မဟာယျေန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
သုခသဳတဝန၊ ဘာဂိုဏ်မဟာယျေန် ကွာန်ၜဝ်
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသမဂ္ဂ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် ကလိဂွံ ဝှ် ၂၁။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာဂိုဏ်မဟာယျေန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ဇၞော်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်သၞေဟ်ခြေင်
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တလောကပါလ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၄၊ ဝှ် ၃၄။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
စေတဳ (၃) သာ်
တိဝိဓဉိ စေတိယံ ဝဒန္တိ ပရိဘောဂစေတိယံ ဓာတုစေတိယံ ဓမ္မစေတိယန္တိ။
စေတဳ (၃) သာ် မွဲနဲပၠန်
သာရဳရိကံ ပရိဘောဂိကံ ဥဒ္ဒိဿကန္တိ ဨဝမ္ပိ တိပ္ပဘေဒံ စေတိယံ ဝဒန္တိ။
တံပနေတံ စေတိယံ တိဝိဓံ ဟောတိ ပရိဘောဂစေတိယံ ဥဒ္ဒိဿစေတိယံ ဓာတုကစေတိယန္တိ။
အဓိပ္ပါယ်စေတဳ
စေတိတဗ္ဗံ ပူဇေတဗ္ဗန္တိ စေတိယံ။ ဝါ ယံ ဌာနံ ဣဋ္ဌကာဒဳဟိ စယိတဗ္ဗန္တိ စေတိယံ။
ဟိုတ်နူ သၠိုၚ်စုတ်လဝ် အရပ်အစပ် ကျာ်တြဲ ကက္ကုသန်၊ ကောဏာဂီု၊ ကဿပတအ်စိ ပရိဘောဂစေတဳ ဂွံဒုၚ်ယၟုရ။
ဝါဘာ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဝါဘာ
ဘာဝါဘာ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဝါဘာ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။
သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၃ ဇကု၊ ထပိုယ် ၁ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၃ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တကောသိယ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၂၊ ဝှ် ၂။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ဓမ္မဒဿဳ၊ ဘာဂိုဏ်မဟာယျေန် ကွာန်တာ
ဘာဓမ္မဒဿဳ ဂိုဏ်မဟာယျေန်ဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်တာ၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန်ဝှ် အလုံဂိုဏ်မဟာယျေန်မ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် နွံခမဳ ၁ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဉာဏိဿရ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် ကလိဂွံ ဝှ် ၆၂။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာဂိုဏ်မဟာယျေန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
သုဿာန်၊ ဘာဂိုဏ်မဟာယျေန် ကွာန်ထုင်မင်
ဘာသုဿာန် ဂိုဏ်မဟာယျေန်ဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ထုင်မင်၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန်ဝှ် အလုံဂိုဏ်မဟာယျေန်မ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် နွံခမဳ ၁ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝရဉာဏ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် ကလိဂွံ ဝှ် ၂။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာဂိုဏ်မဟာယျေန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ကလော်၊ ဂစေံ
ဂစေံကလော် (Spotted owlet, ဇီးကွက်) ဝွံ ဒှ်ဂကူဂစေံ မတိတ်ဂၠာဲစစၞ အခိင်ဗ္တံရ၊၊ ဂကူဂစေံကလော် နွံဂၠိုင်ကဵုဂကူရ၊၊ ဂကူဂစေံကလော် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဍုင်မန်ဂှ် ဟိုတ်နူမၞုံကဵု အသော်ဗကဗကတုဲ ညးကော်စ ဗီုအင်္ဂလိက် Spotted owlet ရ၊၊ ဂကူဂစေံကလော်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဒေသဂမ္တဴအာရှ နူဍုင်အိန္ဒိယ ကဵု ဒေသအိန္ဒိယဒိုဟ်အဂၞဲရ၊၊ ဍေဟ်တအ် မံင်အကြာတိဝါဗ္ၚကီု သီုကဵုအကြာဍုင်ကွာန်တုဲ ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်ဇၞော်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ၊၊ ဍေဟ်တအ် မလေပ်တိက် နကဵုဂကောံဍောတ်တ် ပ္ဍဲဂွိုင်ဆု ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲအကြာဂွေင်တၟအ် သီုကဵု ပ္ဍဲအကြာသ္ၚိဂမၠိုင်ရ၊၊ ဍေဟ်တအ် ဒက်ခပေဲါ ပ္ဍဲပထောင်ဆု ပထောင်တိုက်တအ်တုဲ မလေပ်ဖျေဟ်ခၟာဲ အကြာ ၃-၅ မရ၊၊ ဍေဟ်တအ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲအကြာဍုင်ကွာန်၊၊
ဗမံက်ထ္ၜး
ဂစေံကလော်ဂှ် ဒှ်ဂကူဂစေံသၟတ်မွဲတုဲ ခဍီုကြံင်မ္ၚိုဟ်မွဲ ဟွံဇၞော်နူ ၂၁ သေန်ဒဳမဳတာ (၈.၃ ၝောအ်တဲ)၊၊ လပါ်လတူဂှ် ဒှ်ဒၟံင်အသာ် ပတေင် မၞုံကဵုဗကဗက နကဵုအသာ်ဗု၊၊ လပါ်သၟဝ်ဂှ် ဒှ်အသာ်ဗု မၞုံကဵု ကနင် အသာ်ပတေင်၊၊ ဂွေင်မတ်ဍေဟ်ၜါဂှ် ဗုဒၟံင်တုဲ မတ်ဍေဟ် ဒှ်ဒၟံင် အသာ်ဍာ်မိတ်ရ၊၊ ၝောအ်ကဵုကၟက် ရုပ်သာ်တုပ်ရ၊၊ ဍေဟ်ပဝ် အသိင်ထတ်ဒၟံင်ရ၊၊ ဂကူလ္ၚဵုဂှ် အသာ်ဂၠု နူဂကူတၞဟ်ရ၊၊
စရိုတ် ဂကူဂစေံကလော်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဂကူဂစေံဗ္တံမွဲကီုလေဝ် လဆောဝ်မ္ဂး အခိင်တ္ၚဲလေဝ် ကေင်ဆဵုစလေပ်ကီုရ၊၊ ပတိတ်ဍေဟ်တအ် တ္ၚဲမ္ဂး ဍေဟ်တအ် ဂစိုင်ဖျေဟ်က္ဍိုပ်ဍေဟ်တုဲ ဗဵုဗစိန်လဝ်မတ် ပ္ဍဲအရာမကဵုအန္တရာဲ ကုဍေဟ်တအ်ရ၊၊ လဆောဝ် ဂစေံဍောတ်တ်တအ် ဆဵုဍေဟ် ပ္ဍဲအကြာတၞံဆုမ္ဂး မလေပ် ကရေဲကညာင်တုဲ ကၠုင်ဗိုင်ပသၞတုဲ ဂွံဆဵုကေတ် ဍေဟ်တအ်မာန်ကီုရ၊၊ ဂစေံကလော် ဗက်ရုပ်စ စၟစၟောန် ကေုာံ သတ်တိရစ္ဆာန်ဍောတ်တ် မပ္တံကဵုကၞိ၊ ကဝ၊ ၚဴ၊ ဇြုံဍောတ်တ်တအ် ဒှ်တမ် ဗက်ရပ်စရ၊၊ ပါဲနူဂှ် ဗီုကဵု ဂဂဳအယဴ၊ ကၞုတအ်လေဝ် ရပ်စကီုရ၊၊ ဂစေံကလော်တအ် မမံင်ဗဒါဲဍုင်ကွာန်ဂှ် ဒှ်အရာမခိုဟ် မပတုဲဂုဏ်ဖဵု ကုမၞိဟ်တအ်မွဲလေဝ် ဟီုဂွံရ၊၊ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ကၞိမကိတ်ပလီု အရပ်အရာမၞိဟ်တအ်ဂှ် ဍေဟ်တအ် ဗက်ရပ်စတုဲ ဗ္စကောန်ဍေဟ်ရ၊၊
ရမ္သာင်လရိုဟ် ထတ်တ် စောက်-စောက်-စောက် တုဲ အိုတ်ကဵု စက်ဝက်-စက်ဝက်ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင် နူဂယး ကဵု အခိင်တ္ၚဲစဒတုံတိ အကြာအခိင်ၜါဏအ် မလေပ်ကဵုရမ္သာင်ဂၠိုင်ရ၊၊
ရုင်ဂွါပ်
ရုင်ဂွါပ် (ဗၟာ- ရင်ကွဲဇရပ်) ဝွံ ဒှ်ရုပ် မဂါပ်လဝ်ဂၠံင် မနွံကဵု ဒၞာဲဇၞူ သြင်ဂၠံင်ၜါလပါ်၊ နွံကဵုကၟဳ မွဲစိင်ရ။ ရုင်ဂွါပ်ဝွံ နကဵုအရေဝ်မ္ဂး ဗွဲမဗဗွဲကဵု ဒေသဂှ် ပတိတ်ဒၟံင် ရမ္သာင်နာနာသာ် ဥပမာ နကဵုရမ္သာင်ကၟာဝက်မ္ဂး ”ရုင်ဂါပ်” ဟွံသေင်မ္ဂး ”ရုင်ကာတ်” နာနာသာ်ရ။ ၜိုန်ရ နကဵု ရမ္သာင် ကော်ဒၟံင်နာနာကီုလေဝ် နကဵုလိက်မ္ဂး ”ဂါပ်” မဒှ်မကြိယာဂှ် ပမနာမ်မ္ဂး ”ဂွါပ်” ရဴသာ်ဝွံ ဒှ်မာန်ဂှ်ရ။ ”ဂွါပ်” ဂှ် ဟိုတ်မဟီုစဝါတ်ဒၟံင်ညိဂှ် ပ္ဍဲကဵုလဟီုတအ်ဂှ် ဂါပ်လေဝ်ဟွံစှ်ေ ဂါတ်လေဝ်ဟွံသှ်ေ ဒှ်ဒၟံင်အကြာၜါဂှ်ရ။ ဒေသလ္ၚဵုဂှ် ရံင်ကဵု ဗီုဗၟာ မကော်စ ”ရင်ကွဲဇရပ်” တုဲ ”ဇြပ်ပါ်သြိုဟ်” ဗီုဏအ်လေဝ် ကော်နွံဒၟံင်ညိညကီုရ။ ရုင်ဂွါပ် ဝွံ ဒှ်ရုင် အခိုက်ကွာန်မန်မွဲတုဲ ပ္ဍဲဒေသ ဒၞာဲဂကူမန် မပတဴကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲအခိင်တမၠာ မပ္တံကဵု ဒေသပြန်၊ သရက် စဵုကဵုစိုပ် ဍုင်မင်းဘူးဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင်ဏီရ။ ရုင်ဂွါပ်ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲ မၞိဟ်တအ် ဂွံဇူဒီု ပါဲဗြဲ ပါဲတ္ၚဲ မွဲလစုတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒှ်ဒၞာဲသၟတ်ဗၠာဲတအ် မကောံရေင်သကအ် အခိင်ဗတံ (ပ္ဍဲအခိင်ကၠာတေအ်)၊ ဒှ်ဒၞာဲ ကောန်ၚာ်တအ် မဝေင်၊ ဒှ်ဒၞာဲ မၞိဟ်တအ် မလံင်ပိဏ္ဍပါတ် ပ္ဍဲအခိင်နူဂယးရ။
နိရုတ္တိ
ရုင်ဂွါပ် ဝွံ ဒှ်အရေဝ်မန်ဇေတ်တ်မွဲရ။ ရံင်ကဵု ဗီုမသြိုင်လဝ် ဟိုတ်မဂါပ်လဝ်ဂၠံင်တုဲ ရုင်ဂွါပ် ရဴသာ်ဝွံ ညးကော်စရ။ ”ဂါပ်” မကြိယာဂှ် ပမနာမ်မ္ဂး ဒှ်အာ ”ဂွါပ်”။ မအရေဝ်ဂွါပ်ဂှ် ပ္ဍဲဒေသဗွဲမဂၠိုင် ပတိတ်ဒၟံင်ရမ္သာင်နာနာသာ်တုဲ ဥပမာ ပ္ဍဲကၟာဝက်မ္ဂး ရုင်ကာတ်၊ ရုင်ကာပ်၊ မြဴသာ်ဝွံ ဂွံမိင်ကေတ်ဒၟံင် ဗွဲမတၞဟ်ခြာရ။ ရုင်ဂွါပ်ဂှ် ဗၟာတအ် ကော်စ ”ရင်ကွဲဇရပ်” တုဲ ညးလ္ၚဵုတအ် ကၠာဲနူဗၟာတုဲ ”ဇြပ်ပါ်သြိုဟ်” ဗီုဏအ်လေဝ် ကော်နွံကီုရ။ ရံင်ကဵု တၠုင်လအာ မအရေဝ်မ္ဂး ”ဇြပ်ပါ်သြိုဟ်” ဏအ် ကတဵုဒှ်ဂွံ ဟွံလအ်ကွေဟ်ဟ်ရောင် စှ်ေစိုတ်ရ။
ဒၞာဲမဂွံဆဵုကေတ်မာန်
ရုင်ဂွါပ်ဂှ် ဒှ်ရုင်အခိုက်မန် ပ္ဍဲကဵုကွာန်ဂကူမန်တအ် မပဒတဴဂမၠိုင် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။ တုဲပၠန် ဒၞာဲဒတန် ဂကူမန်တမၠာ ပ္ဍဲဒေသ ဍုင်ဗၟာ မပ္တံကဵု ဒေသပြန်၊ သရက် စဵုကဵုစိုပ် ဍုင်မင်းဘူးဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ။
စကာ
ရုင်ဂွါပ်ဂှ် ဒှ်ရုင် မလုပ်အဝေါင် စကာဒၟံင် နာနာရ။ ညးမအာကၠုင်တအ် ဂွံဇူစမွဲလစုတ် ညံင်ဂွံဗၠးတ္ၚဲ ဗၠးဗြဲတုဲ ဇြပ်ဇၞူလေဝ် ဒှ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင် နူဂယးမ္ဂး ခမဳသင်တအ် စဴပိဏ္ဍပါတ်မ္ဂး မၞိဟ်ဗဒါဲဗဒါဲတအ် ကော်ကၠုင် ပ္ဍဲရုင်ဂှ်တုဲ လံင်ပဏ္ဍပါတ်။ အခိင်တ္ၚဲမ္ဂး ကောန်ၚာ်တအ် မလေပ်ဝေင် ပ္ဍဲဇြပ်ဂှ် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲအခိင်ဥတုဗြဲ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အခိင်တ္ၚဲကတဴပရာန်။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲခေတ်ကၠာတေအ် သၟတ်ဗၠာဲတအ် ကော်ဓရီုကျာရေင်သကအ် ဆဵုဂဗ ရေင်သကအ်ရ။ နကဵုအခိုက်မန် ကိုပ်ကၠာတေအ် သၟတ်ဗၠာဲတအ် အာဂၠံက်ဝုတ် ပ္ဍဲအခိင်ဗတံမ္ဂး ရုင်ဂွါပ်ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲ မဇူမွဲလစုတ် မစုက်လုက် ကောံဓရီုကျာ ရေင်သကအ်မွဲဒၞာဲရ။
ပြဝေဏဳ
ယေန်သၞာင်အခိုက် ရုင်ဂွါပ်ဝွံ ပါဲနူ အကြာဍုင် အကြာကွာန်မန် နဒဒှ် ဇြပ်ဇၞူ၊ နဒဒှ် ဇြပ်ပိဏ္ဍပါတ်တုဲဂှ်ဍဲကဵု ကျာ်စေတဳမန်တြေံဂမၠိုင်ကီု ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲကျာ် မသြိုင်လဝ် နကဵုအခိုက်မန်ဂမၠိုင်ကီုဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင်ကီုရ။ ဥပမာ ကျာ်စေတဳလ္ဂုင် ဂၠံင်မတိုန်ကဵုကျာ် နူကဵုစဂှ် နွံရုင်ဂွါပ်မွဲ၊ ပ္ဍဲအခိင်မစိုပ်ကျာ်ဂှ် နွံ ရုင်ဂွါပ်မွဲရ။ (ဗွဲကြဴ) နူကဵု ရုင်ဂွါပ် ဂၠံင်မတိုန်ကဵုကျာ်ဂှ် စဵုကဵု စိုပ် ရုင်ဂွါပ် မစိုပ်ကျာ်ဂှ် ညးတအ် ဆက်သြိုင်လဝ် နကဵု စင်္ကြံရ။
ဗဳထဝ် မန်ဇြာ၊ နာဲ
နာဲဗဳထဝ် မန်ဇြာ(Nai Bee Htaw Monzel)(ၜံင် ဂိတုပသာ် ၈ မံက် ၁၃၃၇ တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါ အခိင် ဗတံ ၉ နာဍဳ ၄၅ မိနေတ်၊ ဂိတုမေ ၉ ၁၉၇၂ ပ္ဍဲအရာပ်ကြုင်ထၜိုင်၊ ကွာန်ကမာ၀က်၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင် တွဵုရးဍုင်မန်(16°08'36.54"N-97°43’59.7"E))ဝွံ ဒှ် ပေါင်မ အလဵုအသဳ ဍုင်ဒိန်မက် နဒဒှ် မၞိဟ်မကဵုကသပ် ပရေင်မၞိဟ် (social advisor/Social Welfare Supervisor)၊ အစာချူလိက် ကေုာံ ညးလ္ၚတ်လိက်ခေတ်တြေံ ဗွဲတၟေင် လိက်မန် ကဵု လိက်ပျူ၊၊
ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ဂကောံသ္ၚိကၟိန်
နာဲဗဳထဝ် မန်ဇြာ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲသ္ၚိကၟိန်သၟာဗ္ၚ၊ မဒှ်ကောန်ခဒေအ်၊၊ ကောဒေအ်ညး သီုဖအိုတ် မသုန်တၠ၊၊ ညးဒှ်ကောန်ဍောတ်အိုတ် မရနုက်ကဵု မသုန်၊၊ ယၟုအပါညး နာဲဗၠာဲ (ၜံင် ၁၉၃၀ ဒဳဇြေန်ဗါ ၉ - ၂၀၂၁ အံက်တဝ်ဗါ ၈) မိညး မိင္ၚိုဲအုန် (ၜံင် ၁၉၃၅ ဨပြဳ ၇)၊၊ ပၞောဝ်ကဵုကောဒေအ်ဂမၠိုင်ဂှ် မၞိဟ်လတူညး နာဲရတ်တ် မန်ဇြာ ဂှ် ဒှ်အစာချူဒွက် မပတိတ်လဝ် ကဝးပုရဉ္ဇလဳတုဲ ခၞံလဝ်လိက် The Advantages Of Genuine Federalism (လမ်းမှန်သို့ပြသော ဖက်ဒရယ်ကြယ်ပွင့်) မပတိတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၈၊၊
ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၉ ဂိတုအေပြဳ ၉ ဂှ် သၞုက်ကရောဲ ကုမိကြက်ထဝ် ညးမဒှ်ကောန်စဴ အမာတ်မန်တြေံ နာဲဖဝ်စိင်၊ ကောန်နာဲထွန်းသောင်း မိအေးကြည် ဇာတိကၟာဝက်၊၊
ပထမအဝဲ
ညးကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲအရာပ်ကြုင်ထၜိုင် ဗဒဲါကျာ်ဇြာ၊၊ ညးမံင်လဝ် ပ္ဍဲအရာပ်ဂှ် စဵုညးကလိဂွံအယုက် ၆ သၞာံ၊၊ ညးစမံင်ဘာတန်ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲဘာအလဵုအသဳ အရာပ်ဍုင်ဇြာ၊၊ ကာလညးကလိဂွံအယုက် ၇ သၞာံ မိမညးတအ် အာရာန်ကၠအ်သ္ၚိ ပ္ဍဲအရာပ်ထံင်ကှ်ေ ပလိုတ် ဘာဂကောံသင်ဗလိုက် ခရေတ်ယာန်မန်တုဲ ညးပြံင်အာမံင်ဘာအလဵုအသဳ အရာပ်ထံင်ကှ်ေ စဵုကဵု ညးကလိဂွံတန်တတိယ၊၊ အယုက်ညး ၉ သၞာံပြင်ဂှ် သၞာံ ၁၉၈၄ ဂိတုမာတ် ၂၀ ညးပထပိုယ် ပ္ဍဲဘာသာသနာပါလ (ဘာထံင်ကှ်ေ) ဇရေင် ကျာ်ဇၞော်အစာဝိလာသ ၊ ဗွဲကြဴ စိုပ် သၞာံ ၁၉၈၈ အာကတ်လိက် ပ္ဍဲဘာလ္ဒေါဝ် ဍုင်ကျာ်ခမဳ၊ ဟိုတ်နူပရေင်ကလိုက်ကမဵု ၈၈၈၈တုဲ ဒးစဴအာကွာန်၊၊ သၞာံဂတဂှ် အာကတ်လိက် ဘာလ္ဒေါဝ်ဍုင် ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ ကလိဂွံအံင်တန်မူလ ပ္ဍဲအလဵုအသဳ၊ တိုန်တန်ဍောတ် အံင်ဆ ပ္ဍဲဂကောံ ဟွံအံင် ပ္ဍဲအလဵုအသဳ၊၊ ရာံတိတ်နူဘဝထပိုယ် ဗိုင်ကၠောန်ကမၠောန်ဗ္ၚ ပ္ဍဲသ္ၚိ၊၊
နူအာယုက် ၁၈ သၞာံ လုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲဂကောံမန် ကွာန်ကၟာဝက်တုဲ ချဳဓရာင်ကၠုင် ပရေင်ကမၠောန်ဂကောံနာနာ၊၊ စချူလိက်တုဲ လိက်ပရေင်၊ လိက်ဝတ္ထုတအ်ဂှ် ဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲလိက်ဂျာနေဝ်တအ်ရ၊၊ ပဲါနူဂှ်တုဲ လုပ်ပြိုင် ချူလိက်၊ ပြိုင်ဟီုအရေဝ်၊ ပြိုင်ပဟေဠိ ပ္ဍဲသဘင်တ္ၚဲကောန်ဂကူတုဲ ကလိဂွံကၠုင် လာပ်နာနာသာ်ရ၊၊
စိုပ်အာယုက် ၂၂ တိတ်ပခမဳ ပ္ဍဲဘာထံင်ကှ်ေတုဲ အာမံင်ဍုင်လ္ဂုင်၊ ဘာပညာရာမိက မွဲဝှ်တုဲ အာမံင်ဘာမည်သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ၊ ဍုင်သာကေတ ရးလ္ဂုင်၊၊ အခိင်မမံင် ဍုင်လ္ဂုင်ဂှ် ချဳဓရာင် ပ္ဍဲဂကောံသင်ဍုင်လ္ဂုင် ပတိတ်လိက်မဂ္ဂဇြေန်မန် လဂံါအာဇာနဲ၊ ယိုက်ဂၠေင် နဒဒှ်မၞိဟ်ဟိတဓရ ကေုာံ ညးဒါန်လိက်၊ ပါလုပ် ပ္ဍဲအရာမဒက်ပ္တန် ဂကောံသင်ပံက်ဗ္တောန် လိက်တၟအ်မန် တုဲ ဂၠာဲအစာလိက်တၟအ် အစာမိုင်တဝ်၊ အစာဘရှင် တုဲ ပံက်ကၠုင် လိက်တၟအ်မန် ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင်၊ ဍုင်မတ်မလီု၊၊
သၞာံ ၁၉၉၉ ဂှ် စိုပ်အာ ဍုင်သေံ ဒေသပယျဵု ပံင်ကဵု နာဲကသုမန်တုဲ ခၞံဗဒှ်ပတိုန် လိက်ပရိုင်လၟေင်ဂိတု သၞံင်တိုင်၊၊ ဟိုတ်လိက်ပရိုင် ကၞပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် တုဲဒှ်အာ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၀၉၊ ၀၉၊ ၁၉၉၉ တုဲ တ္ၚဲ ဒစိတ် ၉၉၉၉ ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် မဒှ်တ္ၚဲ မဒက်ပ္တန် လိက်ပရိုင်သၞံင်တိုင် ရ၊၊
စိုပ်ဍုင်ဒိန်မက်
နဒဒှ် ညးလဒဴ နကဵုအရီုအဗင် UNHCR ဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၀ ဂိတုနဝ်ဝေန်ပါ ၉ ဂှ် စိုပ်အာ ဍုင်ဒိန်မက် တုဲပဒတန် ပ္ဍဲဍုင်ပါမေန် (Bramming) ဒေသယူလာန်၊၊ စိုပ်ဍုင်ဒိန်မက်တုဲ ဗတောန်အရေဝ်ဒိန်နေတ် ပွိုင် ၂ သၞာံကဝက်၊ အံင်ဘာတန်အရေဝ်ဘာသာ(ပိ)၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဘာအရေဝ်ဘာသာဒိန်နေတ်ဂှ် ညးပါ်လဝ် ပိ၊ ဒိန်နေတ် (၁) သွက်မၞိဟ် ဗှ်လိက်ဟွံလေပ် ကေုာံ ဗှ်လိက် ဒးညိည၊ ဒိန်နေတ် (၂) သွက်ညးမကေင်မံင်ဘာ အောန်အိုတ် စဵုကဵု ဒစာံသၞာံ ကေုာံ မၞိဟ်ဟွံရန်တၟအ် သွက်ဂွံတိုန်ဘာ၊ ဒိန်နေတ်(ပိ) သွက်မၞိဟ်မကေင်မံင်လဝ် ဘာဒစာံသၞာံ လပါ်လတူ ကေုာံ မရန်တၟအ် သွက်ဂွံဆက်တိုန်ဘာ၊၊ ဘာအရေဝ်ဘာသာဒိန်နေတ်(ပိ)ဂှ် ဂွံအံင်ဇၞးကေတ် နူကဵု ဘာအရေဝ်ဘာသာ ပ္ဍဲဍုင်အေသ်သပိယျာ (Isbjerg)တုဲ ပြံင်အာမံင် ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်ဂေါပေန်ဟာဂေန် လုပ်တိုန် ဘာပရေင်ပညာမၞိဟ်ဇၞော် (VUC) ဘာဒစိတ်တန် ကဵု စှ်တန်ဂှ် ဂွံအံင်ကေတ်တုဲ ဆက်တိုန် ကဝ်လိက် ပ္ဍဲဍုင်ဂေါပေန်ဟာဂေန်ဂှ်ရ၊၊ အခိင်မတိုန်ကဝ်လိက်ဂှ် လုပ်ကၠောန်ကမၠောန် ဌာနပလံင်လိက် နဒဒှ် ညးပလံင်လိက် ပ္ဍဲတ္ၚဲသ္ၚိသဝ်၊၊ ကဝ်လိက်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၈၊၊ ပ္ဍဲကဝ်လိက်ဂှ် အာစိုပ်ဒတုဲ နကဵုဘာသာအဓိက သိပ္ပံပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဝင်၊၊ သွက်တန်လက္ကရဴအိုတ် မဒးချူခၞံ လိက်ကၞပ်ဂှ် ချူနကဵု က္ဍိုပ်လိက် သၞောတ်ဖဲသအဳညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲခေတ်ဂၠးကဝ်ဂလောပ်ပါလာက်ဇြေန်ရှေန် (Velfærdsstat i globalisering samfundet) ဂှ် ကလိဂွံစၟတ် ၁၂၊ မဒှ်စၟတ်သၠုင်အိုတ် ၜိုတ်မကလိဂွံမာန် ပ္ဍဲဍုင်ဒိန်မက်ရ၊၊ (နကဵုသၞောတ်စၟတ် ဍုင်ဒိန်မက် စၟတ် နူကဵု -၃ စဵုကဵု ၁၂၊ ကလိဂွံစၟတ် ၂ စၟတ်မ္ဂး အံင်)၊၊ သွက်ဂွံဆက်တိုန် တက္ကသိုလ်ဂှ် ၜိုန်ရ ပတိုန်ပၠုပ်လဝ် စရင်ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်ရဝ်သကဳ နကဵုဘာသာသိပ္ပံပရေင်ဍုင်ကွာန် ကီုလေဝ် သီုဟွံဒှ်တိုန် စၞးဂှ် ပြံင်အာမံင် တကအ်ဗန်ဟန် (Bornholm) တုဲ လုပ်ကၠောန်ကမၠောန် နဒဒှ် မၞိဟ်ကမၠာဲဘာသာ အရေဝ်မန်၊ ဗၟာ၊ ဒိန်နေတ် ပ္ဍဲရုင်အလဵုအသဳ တကအ်ဗန်ဟန်ရ၊၊
ဗွဲကြဴ သွက်ဂွံ ဆက်တိုန် တက္ကသိုလ်တုဲ နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ ပတိုန်လိက် အာတ်သြန်ထံက်ပင်ပရေင်ပညာ ပ္ဍဲရုင်ကမၠောန်တုဲ ခရိတ်ဘာ ၜိုတ်အိုတ်ဂှ် နူကဵု ရုင်အလဵုအသဳ ထံက်ပင်ကဵုသြန် သီုဖအိုတ်၊ တုဲပၠန် အခိင်မဒးအာဘာ ဟွံဂွံကၠောန် ကမၠောန်ဂှ်လေဝ် ကလိဂွံသြန်ဂိတုပေင်င်ကီုတုဲ စနူသၞာံ ၂၀၁၂ ဂှ် ဟိန်မကၠောန်ဒၟံင် ကမၠောန်အခိင်ပေင်င်ဂှ် သီုတိုန်ဘာတက္ကသိုလ်အခိင်ပေင်င်ပၠန်ရ၊၊ ဘာတက္ကသိုလ်မတိုန်ဂှ် ဒှ် University College Lillebælt ပ္ဍဲဍုင်အဝ်ဒေန်သေ (Odense) နကဵုဘာသာ သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ်ရ၊၊ ဘာဂှ် သီုဖအိုတ် ဒးတိုန် ပွိုင် ပိသၞာံကဝက်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၆ ဂိတုဂျန်ဂှ် ဂွံအံင်ကေတ် တန်ဘဳအေ မဆေင်ကဵု ပရေင်မၞိဟ်တုဲ ကလိဂွံ မဟိမု ညးမကဵုကသပ် ပရေင်မၞိဟ်၊၊ တကအ်ဗန်ဟန် ကဵု ဍုင်အဝ်ဒေန်သေဂှ် နွံတရဴ တၟာသ္ၚောဲဂှ်ရ နူကဵု တကအ်ဗန်ဟန်ဂှ် ဒးဍိုက်အာ နကဵုက္ၜင်ကျာတုဲ မတိုန်ဘာရ၊၊ ကလိဂွံ မဟိမု ညးမကဵုကသပ်ပရေင်မၞိဟ်တုဲ လုပ်ယိုက်ဂၠေင်ကမၠောန် ပ္ဍဲရုင်အလဵုအသဳတကအ်ဗန်ဟန်ဂှ် နဒဒှ် ညးမကဵုကသပ်ပရေင်မၞိဟ်ရ၊၊ ဆဂး ဟိုတ်နူ သမ္ဘာဇကု မိကြက်ထဝ် မဒးအာတိုန်ဘာ ပ္ဍုဲဍင်အဝ်ဒေန်သေ ပ္ဍဲတက္ကသိုလ် (University of Southern Denmark)တုဲ ပြံင်အာမံင် ဍုင်နူဗဝ် (Nyborg) မဒှ်ဍုင် မကြပ် ကုဍုင်အဝ်ဒေန်သေတုဲ လုပ်ကၠောန် ကမၠောန်အလဵုအသဳ နဒဒှ် မၞိဟ်အဝဵုအသဳ နကဵုတာလျိုင် ညးမကဵုကသပ်ပရေင်မၞိဟ် ပ္ဍဲရုင်မဆေင်ကဵု ပရေင်ကမၠောန် (Jobcenter) မဒှ်သၟဝ် ဝန်ဇၞော်ကေင်ကာကမၠောန် ပ္ဍဲဍုင်နူဗဝ်ရ၊၊
ပရေင်ချဳဓရာင် ပ္ဍဲဍုင်ဒိန်မက်
စိုပ်ဍုင်ဒိန်မက်တုဲ ခြာဟွံလအ် ကလိဂွံ အဆက် ကု ဒိန်နေစ် ဘာမာ ကမ္မတဳ (Danish Burma Committee) မဒှ် ဂကောံပံင်ကောံ ဍုင်ဒိန်မက် သွက်ဂွံဒစဵုဒစး တၠအဝဵုပၞာန်ဗၟာတုဲ ထံက်ပင် ဂကောံဒစဵုဒစးအလဵုအသဳ ဗွဲတၟေင် National Coalition Government of the Union of Burma (NCGUB) ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် နူစသၞာံ ၁၉၉၆ တေအ် တၠအဝဵုပၞာန်ဗၟာ လလောင်တြးလဝ် Visit Myanmar Year '96 ကော်ဘိက် ကၟုဲဍုင်သအာင် ညံင်ဂွံကၠုင်ဝေင် ဍုင်ဗၟာရ၊၊ က္ဍိုပ်သကိုပ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ မဒးဒုင်ကြိုင်လဝ် ပ္ဍဲသ္ၚိခရိုင်ဂှ် အာတ်မိက်လဝ် ညးဂၠးတိတအ် ညံင်ဂွံဗဂပ်ဗဗေင် ပရေင်ဍုင်သအာင် မဓလိုက်တမ်ရိုဟ် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာကီု သီုကဵု ပရေင်ကမၠောန်အာတရဴ ဍုင်ဗၟာရ၊၊ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ပရေင်ဓလိုက်တမ်ရိုဟ် နူဍုင်သအာင်ကီု သီုကဵု ကမၠောန်အာတရဴဍုင်ဗၟာဂှ် ဒှ်ဂုဏ်ဖိုလ် သွက်ဂကောံသ္ၚိကၟိန် တၠအဝဵုပၞာန်တအ်ဟေင်၊ ဟွံဒှ် ဂုဏ်ဖိုလ် ကုညးဍုင်ကွာန်တအ်ရ၊၊ အတိုင်ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ မအာတ်မိက်ဂှ် နူကဵု ဒိန်နေစ်ဘာမာကမ္မတဳလေဝ် ဒစဵုဒစး ပ္ဍဲအရာမဓလိုက်တမ်ရိုဟ် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန်အာတရဴဍုင်ဗၟာကီုရ၊၊ ဆဂး နူကဵု သၟာပရေင်ပိုန်ဒြပ်လ္ၚဵုတအ် ညာတ်ကေတ် ယဝ်ရ ဍုင်တၞဟ်တအ် ဟွံဓလိုက်တမ်ရိုဟ် ဍုင်ဗၟာမ္ဂး စၞးဂှ် ကြုက်ဂွံအာဒၞာဲဖအိုတ် မာန်ရ၊၊ တုဲပၠန် ပရေင်အာတရဴဂှ်လေဝ် ဒှ်ဂုဏ်ဖိုဟ် ကုညးဍုင်ကွာန်ကီု သီုကဵု ညးဍုင်သအာင် ဂွံညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ဘဝ ကောန်ဍုင်ဗၟာတုဲ ပရေင်အာတရဴဂှ် ဒှ်အထံက်အပင် ကုပရေင်ချဳဓရာင် သွက်အခေါင်ဒဳမဝ်ကရေသဳကီုရ၊၊ နူကဵုလိက်ပရိုင် Politiken ချူပရူညံင်ဂွံအာဝေင်ဍုင်ဗၟာဂှ် နူကဵု ဒိန်နေစ်ဘာမာကမ္မတဳ ဒစဵုဒစးတုဲ နဒဒှ် ကောန်ဍုင်ဗၟာ မၞုံပ္ဍဲဍုင်ဒိန်မက်မွဲဂှ် အာထ္ၜးဆန္ဒ ဂတမုက် ရုင်လိက်ပရိုင်ဂှ်ရ၊၊ နကဵုပရေင်ဍုင်ဗၟာ ကောန်ဍုင်ဗၟာ မရပ်လိက်ပဝ်သတာတုဲ မထ္ၜးဆန္ဒ ပ္ဍဲဍုင်ဒိန်မက်ဂှ် ဒှ်အလန်ကၠာအိုတ်တုဲ တ္ၚဲဂတဂှ် ပ္ဍဲလိက်ပရိုင်ဇၞော်နာနာတအ် သီုဗီုရုပ် နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ မရပ်လဝ် ပဝ်သတာ "STOP BURMA- TURISME" မဂွံအဓိပ္ပါယ် ＂မကော်ဘိက် အာဝေင်ဍုင်ဗၟာဂှ် ဒေါအ်ထောအ်ကဵုညိ၊၊＂