cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ကၟာဝက်၊ ဍုင်
ရုပ်တၠညးရာဇာဓိရာဇ် နကဵုဗရိုတ်
ကျာ်ဇၞော်အစာပါလိတ တိတ်ဒုင်တၠုင် သီုဓဝ်ပဳတိ မဇၞော်တုဲ ညးဟီုကဵု ＂သက္ကရာဇ် ၇၃၄ တော်ကဵုသက္ကရာဇ်လၟုဟ်တှ်ေ ဂွံအာ ၆၀၀ သၞာံပြင်ရ၊၊ ညးမွဲလေဝ် ကၠောန်ဟွံမာန်၊ ညးမွဲလေဝ် ကၠောန်ဟွံမာန်ပုဟ် လၟုဟ်ဂှ် ကၠာအိုတ်ရ၊၊ ပွိုင် ၆၀၀ သၞာံ ဗီုတၠညးရာဇာဓိရာဇ်ဏအ် ညးမွဲလေဝ် ကၠောန်ဟွံမာန်ပုဟ်၊၊ ဣဏအ် စိုပ်ကၟာဝက် ကၠာအိုတ်ရ၊၊ ညးမင်မဲကၠုင်လဝ် ပရေင်ဂကူ ပရေင်သာသနာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဒှ်တမ် ၉၆ ဍုင် ပွိုင် ၄၄ သၞာံ လုပ်ဒၟံင်ပေါဲဗတိုက် ကျဟွံမဲ မွဲလှ်ေ၊ ရာဇဝင်ဂၠးတိ ဒးပစၟတ်သမ္တီလဝ်၊ ပူဂဵု သာမည ဟွံသေင်၊၊ ရံင်ကဵုဂုန်၊ ရံင်ကဵုဂုန်တုဲ ပိုဲဒးကၠောန်ဏာ၊၊ ဂုန်ညး ပတောအ်ၜတ် ဟွံမာန်ပုဟ်၊၊ ဂုန်ညးတအ်ဂှ် အဵုဂှ်ရ ပူဂဵုသာမည ဟွံသေင်၊၊ ဟိုတ်နူ ယိုက်ဂၠေင်ကၠုင်လဝ် ပရေင်ဂကူ ပရေင်ပၞာန် ဂၠးတိ ဒးပစၟတ်သမ္တီ၊ ပူဂဵုသာမည ဟွံသေင်၊ ပ္ဍဲရာဇဝင်ဍေဟ်တအ်လေဝ် နွံဒၟံင်ရ၊၊ အဵုဂှ်ရ တ္ၚဲဏအ် ဂိတုဘတ် မသုန်မံက် တ္ၚဲသ္ၚိသဝ် အခိင်သဝ်တ္ၚဲ ၄ နာဍဳ လုပ်ပါဂၠံင်ဇၞော်တေအ်၊၊ လုပ်စိုပ်ဘာဓါတ်ကျာ်ဂှ် မသုန်နာဍဳ စွံအဏအ် မွဲလစုတ်၊၊ အံင်ဇၞးရ အံင်ဇၞးရ အံင်ဇၞးရ ဇိတံနော ဇိတံနော ဇိတံနော＂
ရုပ်တၠညး ရာဇာဓိရာဇ် ဝွံ တၠဂုဏ်စန္ဒကုမာရ ဘာဇာဒိသိုင်ၜါ က္ဍိုပ်က္ဍိုက်တုဲ နူကဵု ဂကောံသြဝါဒသင်ဂမၠိုင် အလုံဍုင်ကၟာဝက်၊ ဂကောံဂေါပက ကျာ်တၟအ် ကျာ်ဇြာ၊ ဂကောံဗ္တောန်ပတ်မန်ကေုာံယေန်သၞာင်ဗုဒ္ဓဘာသာ ဍုင်ကၟာဝက် ကေုာံ ညးမဆာန်ဂကူတအ် ပံင်ကောံတုဲ မကၠောန်လဝ်ရ၊၊ ရုပ်ဂှ် လျိုင်ဗရိုတ် ၃၀၀ ပသာ၊ သမၠုင် ၈ ပေ၊ အနာံ ၄၆ ၝောအ်တဲ နွံရ၊၊ ရုပ်ဗရိုတ်ဝွံ နကဵုၚုဟ်လိင်တဲ သြန် (၇၀) ကိုဋ်၊၊
＂ယဝ်ရ ပိုဲဟွံဗၟံက်ဂတဝ်ပ္တိုန် ဗီုဏအ်တှ်ေ ဝင်ပိုဲကၠေအ်အာမာန်ရောင်၊ အာဲကၟာဲပိုဲလေဝ် ကၠေအ်အာမာန်ရောင်တှ်ေ ဂကူပိုဲလေဝ် ကၠေအ်အာမာန်မံင်＂မြဴသာ်ဝွံ နာဲဗညာဆာန် ညးမပါလုပ် ပ္ဍဲကမၠောန် မကၠောန်ဗဒှ် ရုပ်တၠညးရာဇာဓိရာဇ် ဟီုကဵု ပရိုင်အခေတ်မန် Men3 အခိင်မဖ္ဍိုက်ဖျဴ ရုပ်ဂှ်ရ၊၊
မၞိဟ်ယၟုမပြာကတ်ဂမၠိုင် နူကၟာဝက်
ဍုင်/ကွာန်ကၟာဝက်ဝွံ ပ္ဍဲအခိင် ပၠန်ဂတးမန် စကတဵုတၟိတၟိတေအ် ဟိုတ်မဒှ် ကွာန်မဇၞော်အိုတ် မၞိဟ်မလေပ်ပညာလေဝ် နွံဂၠိုင်တုဲ မၞိဟ်မတိတ်ပၠန်ဂတးလေဝ်ဂၠိုင်ဂှ်ရ ကၟာဝက်ဂှ် ဒှ်ဒတန် မၜံင်ပတိတ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ကေုာံ သရာဲသ္ဂံင် ကောန်ဂကူမန် ဗီုဗီုဏအ် မဂွံဒုင်အထိုင်အသး ညးဂမၠိုင်ရ၊၊ ပၞောဝ်မၞိဟ်ဂမၠိုင်တအ်ဂှ် မၞိဟ်ယၟုပြာကတ်ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ၊၊
တင်စၟတ်သမ္တီဂမၠိုင်
၂၀၁၉ အံက်တဝ်ပါ ၈ (၁၃၈၁သၞာံ၊ ဂိတုဝဟ် ၁၀ မံက်) ပယျာံ နူဂယး ၉း၀၀ ပတိုန်ကဍိုင်ကျာ်တၟအ်တၟိ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ကဏ္ဍအဓိက!
Judge C. R. Magney State Park
ဥဒျာန်သဘာဝ နာဲဗစာ မဂ်နေ (Judge C. R. Magney State Park) ဂှ် ဒှ် ဥဒျာန်သဘာဝ အလဵုအသဳ မနွံ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်၊ တွဵုရး မိန်နေသောတာ (Minnesota) ဇဵုကၟာဇၞော် Lake Superior ကရေက်သၟဝ်ကျာ ရ၊၊ ယၟုဥဒျာန်ဂှ် ကဵုလဝ် အတိုင်ယၟု နာဲဗစာတြေံ နူရုင်ဗစာလတူ တွဵုရးမိန်နေသောတာ (Minnesota Supreme Court) ကေုာံ မၞိဟ်ဇၞော်ဍုင် ဒူလုတ် (Mayor of Duluth) Clarence R. Magney ရ၊၊ ညးဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မဖန်ဗဒှ် ဥဒျာန်အလဵုအသဳ သီုဖအိုတ် ၁၁ ဒၞာဲ ကေုာံ ဂၠံင်သဘာဝပသာဒ ပ္ဍဲဇဵုကၟာ လပါ်သၟဝ်ကျာရ၊၊ ပ္ဍဲဥဒျာန်ဂှ် ဒၞာဲကြုင်ဗြူလေ (Brule River) ဂှ် နွံဒၞာဲဍာ်လဂေါဝ်မွဲ ပါ်ဒၟံင်ၜါကရေက်၊ ကရေက်မွဲလပါ်ဂှ် ဇွောဝ်စှ်ေအာ အတိုင်သဘာဝတုဲ ကရေက်တၞဟ်မွဲလပါ်ဂှ် ဇွောဝ်စှ်ေ ပ္ဍဲကတိုင်တၟအ်မွဲတုဲ ဍာ်ဂှ် ကၠေအ်အာ အတိုင်ဂှ်ရ၊၊ ဟိုတ်မဒှ်ဒၟံင် ဗီုဏအ်ဂှ်ရ ဥဒျာန်ဂှ် ညးဂမၠိုင် တီလဝ် နကဵုယၟု Devil’s Kettle မဂွံအဓိပ္ပါယ် ＂ဍာ်ကာသၟိင်မာရ်＂ရ၊၊
ပထဝဳ
ဥဒျာန်သဘာဝ နာဲဗစာမဂ်နေဂှ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု သဘာဝပသာဒ ဂၠံင်ဇၞော်ပရဟ် တွဵုရး မိန်နေသောတာ ၆၁ (Minesota State Highway 61) ၂၅ တိုင် (၄၀ ကဳလဝ်မဳတာ) နူကဵု ပယျဵု ဍုင်ခနေဒါ-အမေရိကာန်၊၊ ကြုင်ဗြုလေ မဇွောဝ်ဒၟံင် မွဲဒမြိပ်ဥဒျာန်ဂှ် ပ္ဍဲကၞောတ် ၈ တိုင် (၁၃ ကဳလဝ်မဳတာ) ဂှ် ဍာ်ဆင်စှ်ေ ၈၀၀ ပေ (၂၄၀ မဳတာ)တုဲ ပ္ဍဲဒၞာဲတအ်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု ဒၞာဲဍာ်လဂေါဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ကဵုဒၞာဲရ၊၊ နူကဵု ဇဵုကၟာ ၁ တိုင် (၁.၆ ကဳလဝ်မဳတာ) ၜက်တိတ်အာ နူဒဵု Gauthier Creek ဂှ် နွံ ဍာ်လဂေါဝ်မွဲ မနွံသမၠုင် ၇ ပေ (၂၁ မဳတာ) ကဵုလဝ်ယၟု Lower Falls (လဂေါဝ်သၟဝ်) နကဵုၜါကဆံင်၊၊ ဂတဂှ်ပၠန်ဂှ် နွံဍာ်လဂေါဝ်မွဲ မကဵုလဝ်ယၟု Upper Falls (လဂေါဝ်လတူ) မၞုံသမၠုင် ၂၅ ပေ (၇.၆ မဳတာ) တုဲဂှ် စိုပ် Devil’s Kettle ＂ဍာ်ကာသၟိင်မာရ်＂၊၊ နူကဵု Devil’s Kettle ဂွံစိုပ်လဂေါဝ်လတူဂှ်ဍာ်ဆင်ထတ်တုဲနွံကဵုတၟအ်ဗွဲမဂၠိုင်ရ၊၊မဒှ်ဒၞာဲ ဒကုတ်လက္ကရဴအိုတ် ၅ တိုင် ဒဵု Gauthier Creek ရ၊၊ ပ္ဍဲဒၞာဲတအ်ဂှ် ဒှ်ဒကုတ် ဥဒျာန်လပါ်သဝ်ရ၊၊ ဥဒျာန်ကရေက်သၟဝ်ကျာဂှ် နွံကဵုဒဵုတၟအ်တုဲ အာကၠုင်ဝါတ်ကွေဟ်ရ၊၊ ဥဒျာန်ဂှ် ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ်တိအလဵုအသဳကီုလေဝ် တိဍာ်ဗွဲမလုပ်စိုပ်ကဵု ဥဒျာန်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ်တိပုဂ္ဂလိကအိုတ်ရ၊၊ ဥဒျာန်ဂှ် ဟိုတ်မကြပ်ညောန်ဒၟံင် ကုကၟာဇၞော် Lake Superior တုဲ ပ္ဍဲဒေသဇိုင်ဇဵုကၟာတအ်ဂှ် အခိင်ဂံက်မ္ဂး ကတဴနူဒေသတၞဟ် ၜိုတ် ၆-၈ ဒဳဂရဳဒှ်တုဲ အခိင်ကတဴမ္ဂး ဂံက်နူဒေသတၞဟ်ညိရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ အခိင်ဂံက်မ္ဂး ဒေသတအ်ဂှ် လတိုပ်စှ်ေ ကေုာံ လတိုပ်လင်တအ် ကတဵုဒှ်စမာန်ရ၊၊
ဂေသြလဝ်ဂျဳ
နူအခိင်သၞာံ မတုဲကၠုင် အကြာ ၂ မဳလဳယာန် ကဵု ၁၀,၀၀၀ ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ခေတ်ဍာ်ကြံင် (glacial periods) ဂှ် ဒေသဝွံ ဂြောပ်ဓလီုလဝ် နကဵုဍာ်ကြံင် (ice)တုဲ ပ္ဍဲအခိင် ဍာ်ကြံင် စလေင်ဂှ် တၟအ်ဗွဲမဂၠိုင် ဇွောဝ်ဗက်စှ်ေအာ ကရောမ်ဍာ်တုဲ ကၟာဇၞော်ဒူလုတ်တအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ၊၊ ခတှ်ေတိဗကေတ် ကေုာံ တၟအ် sedimentတအ်ဂှ်သှ်ေဒၟံင်ဒၞာဲတိသမၠုင်နူအခိင်တေအ် စဵုကဵုအခိင်တ္ၚဲဏအ်ရ၊၊
ဍာ်ကာသၟိင်မာရ်(Devil’s Kettle)
ပ္ဍဲဥဒျာန်ဝွံ ＂ဍာ်ကာသၟိင်မာရ်(Devil’s Kettle)＂ဂှ် မၞိဟ်တီဂၠိုင် ဒှ်အမ်သဝ် မၞိဟ်ဂမၠိုင်တုဲ ဒၞာဲတၟေင် ပ္ဍဲဂၠးတိမွဲဒၞာဲ ညးဂမၠိုင် စၟတ်သမ္တီလဝ်ရ၊၊ ဍာ်ကာသၟိင်မာရ်ဂှ် နွံ ပ္ဍဲကြုင် ဗြုလေ နူကဵုပါင်ကြုင် လုပ်အာ ၁.၅ တိုင် (၂.၄ ကဳလဝ်မဳတာ)၊၊ ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ် ဍာ်ဇွောဝ်စှ်ေဒၟံင် လတူတၟအ် rhyolite တုဲ ကြပ်စိုပ် ဒၞာဲဍာ်လဂေါဝ်/ဍာ်ဆင်ဂှ် ဂၠံင်ဍာ် ပါ်အာ ၜါ ကရေက်၊၊ ကရေက်လပါ်ဗမံက်ဂှ် ဍာ်ဆင်ၜါကဆံင် ဆင်စှ်ေ သမၠုင် ၅၀ ပေ (၁၅ မဳတာ)တုဲ ဆက်ဇွောဝ်စှ်ေအာ အတိုင်လၟောဝ်ကြုင်ဂှ်ရ၊၊ ကရေက်လပါ်ပလိုတ်ဂှ် ဆင်စှ်ေ ပ္ဍဲကတိုင်တၟအ် စှ်ေအာ ၜိုတ်၁၀ ပေ (၃.၀ မဳတာ) တုဲ ဍာ်ဂှ် မၞိဟ်ဂမၠိုင် စှ်ေစိုတ် ကၠေအ်အာ ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကတိုင်တၟအ် (ဝါ) ပထောင်တၟအ်ဂှ် ညးကဵုလဝ် ယၟု ဍာ်ကာသၟိင်မာရ် ၜိုတ်ဍာ်မဇွောဝ်စှ်ေအာဂှ် ကၠေအ်အာ ဒၞာဲဂှ် ဖအိုတ်ရ၊၊ မၞိဟ်မကၠုင်ဝေင်တအ်ဂှ် ထောအ်ဖျေဟ် လေအ်ဒကုတ်၊ ဗဝ် GPS မထ္ၜးဒၞာဲ သွက်ဂွံတီသွဟ် ဍာ်ဂှ် ဇွောအ်အာဒၞာဲလဵုကီုလေဝ် ဟွံဂွံသွဟ်အိုတ်ရ၊၊
မၞိဟ်တအ်စှ်ေစိုတ် ဍာ်ဂှ် ကလေင်မံက် ပ္ဍဲကၟာဇၞော် Lake Superior ဟွံသေင်မ္ဂး စှ်ေအာ သၟဝ်တိဒမျိုဟ်တုဲ ဆက်အာကဵု ဇုက်ဍာ်သၟဝ်တိဒမျိုဟ်ဒှ်မာန်ရောင်ဂှ် ပတှ်ေကေတ်ရ၊၊
သၞာံ ဗွဲမဂၠိုင်ကဵုကၠံ အစာပထဝဳတအ် ကဵုသွဟ် ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ် ဟိုတ်ဍာ်မဂွံကၠေအ်အာဂှ် ဟွံမာန်ကၠုင်တုဲ ဒှ်အာ ဒၞာဲတၟေင် ပ္ဍဲဒေသဂှ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ၊၊
ပရူဍာ်ဂှ် ဆက်လ္ၚတ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၆ ကြပ်အိုတ်ဂှ် နူကဵု ဌာနမင်မဲသဘာဝ တွဵုရး မေန်နေသောတာ (Minnesota Department of Natural Resources - DNR) လလောင်တြး ပ္ဍဲကဵု ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ သၞာံ ၂၀၁၇ ဒဒှ်ရ သွဟ်ဍာ်မကၠေအ်ဂှ် ညးတအ် ကလိဂွံသွဟ်ဍာံ ဒဒှ်ရ ဍာ်ဂှ် ဇွောဝ်လုပ်အာ ပ္ဍဲကတိုင်တၟအ်ဂှ်တုဲ နူကဵုကတိုင်တၟအ်ဂှ် ဟွံသ္ၚောဲ ကလေင်ဇွောဝ်လုပ် ပ္ဍဲကြုင်ဗြုလေ ပၠန်ရ၊၊ တၠပညာသဘာဝပထဝဳ ဂျေဖ် ဂရိန် (hydrologist Jeff Green) ဟီု ၜတ်ကၞာတ် လၟိဟ်ဍာ် မဇွောဝ်စှ်ေကၠုင် အတိုင် လၟောဝ်ကြုင် ဗွဲလတူဂှ်ကဵု လၟိဟ်ဍာ် မစိုပ်ဂတ ဒၞာဲဍာ်ကာသၟိင်မာရ်ဂှ်မ္ဂး ဆဍာ်ညိညကီု ဟွံကၠေအ်အာ ဟွံဇွောဝ်တိတ်အာ နူဂှ်တုဲ ဍာ်သီုဖအိုတ်ဂှ် ကလေင်ဇွောဝ်လုပ် ပ္ဍဲလၟောဝ်ကြုင်ဗြုလေ ဖအိုတ်ရ၊၊ မၞိဟ်မကၠုင်ဝေင်တအ် မထောအ်ဖျေဟ် ကိရိယာ ပ္ဍဲပထောင်တုဲ ဟိုတ်ကိရိယာတအ် ဂၠာဲဟွံဆဵုဂှ် အသိင်ဍာ် မထတ်လောန်ဂှ် စဵုကဵု မစိုပ်ကဆံင် ပလီုထောအ် ကိရိယာတအ်မာန်ရ၊၊ ဂရိန် ကဵု သကအ်ရဲညး ဖန်ချပ် သွက်ဂွံ ပၠိုပ်စှ်ေဍာ် ဂွံတီ ဒၞာဲလဵု ပထောင်ဂှ် ကလေင်ဆက်အာကဵု ကြုင်ပၠန်ကီုရ၊၊ ဆဂး ညးတအ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ အရာမပၠိုပ်စှ်ေဂှ် ဟွံဒှ် အရာမလ္ၚတ် မစှ်ေကဵု နဲသိပ္ပံတုဲ ဟွံဒှ် ပၠိုပ်စှ်ေရ၊၊
နိဿဲ
[[Category:]]
ကြုင်ဝါန်၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ကွာန်ကြုင်ဝါန်(Kyonwan၊ ကျုံဝမ်းရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ ဂကောံကြုင်ဝါန်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၀၄၄။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကြုင်ဝါန် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၄၉၇၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၆၆၉ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၃၁၆၆ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ကွာန်င္ၚာင်၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ကွာန်င္ၚာင်(Kunngan၊ ကွမ်ငန်းရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ ဂကောံင္ၚာင်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၀၂၅။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံင္ၚာင် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၀၄၉၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၈၃၈ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၁၈၈၇ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
မန်ဆာန် (သၟာဒယှ်ေမန် ဒယှ်)
နာဲမန်ဆာန် (ၜံင် ၁၉၅၆ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂ - စုတိ ၂၀၂၂ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၈)ဝွံ ဒှ်သၟာဒယှ်ေဒွက်မန် သၟာချူဒွက်မန် ယၟုမြဟ်ပြာကတ်မွဲတၠရ။ ညးစဒယှ်ကၠုင်ဒွက်မန် နူအခိင်ကာလ သၞာံ ၁၉၇၃ အခိင်ကာလ ညးအာယုက် ၁၇ သၞာံ၊ ဒွက် ညးချူလဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ်ဒွက် "ဆက်တဲတုဲ ဒးကၠောန်"။ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံလျးဟံသာ ဂှ် ပါလုပ်ဒယှ်ေလဝ် နွံၜိုတ် ၉ ကဝးတုဲ ကဝး နကဵု ညးမွဲဓဝ် သီုဖအိုတ် နွံ ၁၂ ကဝး။
အပါညးကီု အပါဇုညးကီု ဒှ်လဝ် သၟာဂဳတမန်အိုတ်ဂှ်ရ ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ်ဗဳဇဂဳတမန်မွဲ ဟီုဂွံရ။
နာဲမန်ဆာန်ဂှ် ပ္ဍဲအခိင် နူသၞာံ၁၉၇၀တအ် စဵုကဵုစိုပ် ၁၉၉၀တအ် လပါ်စဂှ် ဒှ်သၟာဒယှ်ေဒွက်မန် ယၟုမြဟ် စဵုကဵု မဂွံစၟတ်သမ္တီ "သၟာဒယှ်ေဒွက်ကောန်ဂကူ" မွဲတၠရ။ နူကဵု ဂကောံမၞိဟ်ဗွိုင်တွိင်တွိုက်ဂမၠိုင်ကီု သီုကဵု ဂကောံမၞိဟ်မန်သွာင်နာနာတအ် ပ္ဍဲအခိင်ညးအာယုက်ဇၞော် မယဲဒၟံင်ဂှ် နကဵု ကျာ်ဇၞော်အစာခေမာနန် (နွံပိုန် ဘာနန္ဒဝိုန် ဍုင်ဇြပ်ဗု) ပသကိုပ်သကတုဲ ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် "မဟာဂဳတ လၞီဗှ်သၞာ အစာနာဲအာဲမန် ကေုာံ ပတိုန်ဂုဏ်စရာဲ အစာနာဲမန်ဆာန်" ပ္ဍဲဍုင်ဇြပ်ဗု ပ္ဍဲဂိတုမေ ၂၃ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ်ကီုရ။
နာဲမန်ဆာန်ဂှ် ၜိုန်ရ ဒှ်သၟာဂဳတဒယှ် မပ္တိတ်လဝ် ကဝးဒွက် ဗွဲမဂၠိုင်ကီုလေဝ် ဘဝသၟာဂဳတမန်ဂှ် နကဵုပညာသုခုမညးတအ်ဂှ် ဂယိုင်လမျီုဟွံဂွံ၊ ကမၠောန်ဂယိုင်လမျီုညး အဓိကဂှ် ကမၠောန်ဗ္ၚ ကေုာံ ကမၠောန်ဗာ်သွံ တၞးကၞိရ။
ပထမအဝဲ ကေုာံ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်
နာဲမန်ဆာန် က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ဇရေင်မိမမန်ၜါတၠ နာဲတေန်၊ မိသိင်တူ ပ္ဍဲကွာန်ဖအံက် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၆ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂ (၁၃၁၇၊ မာဃ် ၁၄ မမံက်) တ္ၚဲသ္ၚိသဝ်။ နာဲတေန်ဂှ်လေဝ် ဒှ်သၟာဂဳတ အခိုက်မန််တြေံမွဲတုဲ မသ ကလောကောဒေအ် လပါ်အပါတအ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မတက်ထဗိုန်ရ။
ဂြိုပ်ဗပုင်၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ကွာန်ဂြိုပ်ဗပုင်(Pauktaw၊ ပေါက်တောရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ ဂကောံင္ၚာင်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၀၂၆။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံင္ၚာင် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၀၄၉၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၈၃၈ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၁၈၈၇ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ခဒုင်ကြေဟ်၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ကွာန်ခဒုင်ကြေဟ်(Katonkaye၊ ကတုံကရဲရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ ဂကောံကွာန်ကအ်ကဠတ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၀၁၂။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ကအ်ကဠတ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၂၀၇၀၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၂၃၁၉ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၄၃၈၉ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ကွာန်လှာတြေံ၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ကွာန်လှာ (Kunhlar) နွံ ပ္ဍဲတွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်ရ။ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၃၃၃။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ရးနိဂီုဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲကွာန်လှာဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၃၁၈၆၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၃၅၃၆၊ လၟိဟ်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် နွံ ၆၇၂၂ ရ။ ကွာန်လှာဂှ် ၜိုန်ရ လုပ်လၟိဟ် အပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်ကီုလေဝ် ကြပ်ကဵု ဍုင်ဇြပ်ဗုဂၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် နွံဘာလကျာ် သီုဖအိုတ် ၆ ဘာ - ဘာပါင်ဂၠံင်၊ ဘာဒေါဝ်၊ ဘာလောကသုခ၊ ဘာကျာ်သြဳမန်၊ ဘာသဳဟရာဇာ၊ ဘာဇယဒိသ။ ဟိုတ်နူကွာန်ဂှ် နွံဇိုင်လှာမွဲတုဲ ညးကော်စ ကွာန်လှာ၊ ပ္ဍဲဇိုင်လှာဂှ် နွံကျာ်နာ်မွဲဇကုရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ကအ်ဒုန်၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ကွာန်ကအ်ဒုန်(Kawtdun၊ ကော့ဒွန်းရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ ဂကောံကွာန်ကအ်ကဠတ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၀၁၇။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ကအ်ကဠတ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၂၀၇၀၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၂၃၁၉ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၄၃၈၉ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
စစ်တောင်းမြစ်
ၜဳဗတာင် ဂှ် ဒှ်ၜဳ မဇွောဝ်စှ်ေကၠုင် နူတမ် ဒေသဒဵု သေံဇၞော် လပါ်သၠုင်ကျာတုဲ တတ်စှ်ေကၠုင် ရးဇၞော်ဗဂေါ စဵုကဵုစိုပ် ပ္ၚံက်ၜဳမုတ္တမတုဲ ဍာ်ၜဳဂှ် ပြိုဟ်လုပ်အာ ပ္ဍဲၜဳဇၞော်ဘင်္ဂလာရ။ ၜဳဗတာင်ဂှ် နွံဇမၠိင် ၂၆၁ တိုင် (၄၂၀ ကဳလဝ်မဳတာ)တုဲ နူကဵု ရးဗဂေါဂှ် ဇွောဝ်စှ်ေဒၟံင် ပ္ဍဲဒေသတိဗလးရ။
ပၞောဝ်ကဵု ၜဳဂမၠိုင် မနွံ ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဗၟာဂှ် ၜဳဗတာင်ဝွံ ဒှ်ၜဳဂၠိင်အိုတ် မရနုက် ကုပန်။ ၜဳယှိုယ်၊ ကြုင်သာပြတအ်ဂှ် ဒှ်ၜဳ ကေုာံ ကြုင် မဇွောဝ်ပြိုဟ်လုပ် အပ္ဍဲ ၜဳဗတာင်ရ။ ဍုင်ယှိုယ်ကျေန်၊ ဍုင်မဒေါက်၊ ဍုင်ဇြပ်သိမ်တအ်ဂှ် နွံဇိုင် ၜဳဗတာင်တုဲ နွံကဵု ဂၠုင်ဗဒေါအ်အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်တမၠာ ခေတ်ဂၠံင်ကွဳစက် ဟွံမဲဏီတေအ်ဂှ်မ္ဂး ၜဳဗတာင်ဝွံ ဒှ်ဇဟက်ပလံင်ဗစိုပ် အဓိက အကြာ ဒေသ ရးဗဂေါ ကဵု တွဵုရးဍုင်မန်ရ။
ၜဳဗတာင် လပါ်သၟဝ် ၜိုတ် ၂၅ တိုင် (၄၀ ကဳလဝ်မဳတာ) ဂှ် ဍာ်ဇွောဝ်ဒၟံင် ကၠိုဟ်သၞာံတုဲ သကုတ်လပါ် ၜိုတ် ၅၅ တိုင် (၉၀ ကဳလဝ်မဳတာ) ဂှ် ဆပ္ဍဲအခိင်ဗြဲ ပိဂိတုဟေင် ဍာ်ဇွောဝ်ခိုဟ်ဟ် ဂၠုင်အာကၠုင်ဂွံရ။ ၜဳဗတာင်ဂှ် ၜိုန်ရ ဟွံဒှ်အရီုအဗင် သွက်ဂွံတဵုလွဳ ဗီုကဵု သြောအ် သၞေဝ်တအ်ကီုလေဝ် ပ္ဍဲအခိင်ဗြဲ သွက်ဂွံဖျေဟ်ဆု နူဒဵုဗဂေါ ဒှ်အရီုအဗင် တၟာဂလိုင်ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပထဝဳ
ကအ်ကဠတ်၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ဗတာင် (ၜဳ)
ၜဳဗတာင် ဂှ် ဒှ်ၜဳ မဇွောဝ်စှ်ေကၠုင် နူတမ် ဒေသဒဵု သေံဇၞော် လပါ်သၠုင်ကျာတုဲ တတ်စှ်ေကၠုင် ရးဇၞော်ဗဂေါ စဵုကဵုစိုပ် ပ္ၚံက်ၜဳမုတ္တမတုဲ ဍာ်ၜဳဂှ် ပြိုဟ်လုပ်အာ ပ္ဍဲၜဳဇၞော်ဘင်္ဂလာရ။ ၜဳဗတာင်ဂှ် နွံဇမၠိင် ၂၆၁ တိုင် (၄၂၀ ကဳလဝ်မဳတာ)တုဲ နူကဵု ရးဗဂေါဂှ် ဇွောဝ်စှ်ေဒၟံင် ပ္ဍဲဒေသတိဗလးရ။
ပၞောဝ်ကဵု ၜဳဂမၠိုင် မနွံ ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဗၟာဂှ် ၜဳဗတာင်ဝွံ ဒှ်ၜဳဂၠိင်အိုတ် မရနုက် ကုပန်။ ၜဳယှိုယ်၊ ကြုင်သာပြတအ်ဂှ် ဒှ်ၜဳ ကေုာံ ကြုင် မဇွောဝ်ပြိုဟ်လုပ် အပ္ဍဲ ၜဳဗတာင်ရ။ ဍုင်ယှိုယ်ကျေန်၊ ဍုင်မဒေါက်၊ ဍုင်ဇြပ်သိမ်တအ်ဂှ် နွံဇိုင် ၜဳဗတာင်တုဲ နွံကဵု ဂၠုင်ဗဒေါအ်အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်တမၠာ ခေတ်ဂၠံင်ကွဳစက် ဟွံမဲဏီတေအ်ဂှ်မ္ဂး ၜဳဗတာင်ဝွံ ဒှ်ဇဟက်ပလံင်ဗစိုပ် အဓိက အကြာ ဒေသ ရးဗဂေါ ကဵု တွဵုရးဍုင်မန်ရ။
ၜဳဗတာင် လပါ်သၟဝ် ၜိုတ် ၂၅ တိုင် (၄၀ ကဳလဝ်မဳတာ) ဂှ် ဍာ်ဇွောဝ်ဒၟံင် ကၠိုဟ်သၞာံတုဲ သကုတ်လပါ် ၜိုတ် ၅၅ တိုင် (၉၀ ကဳလဝ်မဳတာ) ဂှ် ဆပ္ဍဲအခိင်ဗြဲ ပိဂိတုဟေင် ဍာ်ဇွောဝ်ခိုဟ်ဟ် ဂၠုင်အာကၠုင်ဂွံရ။ ၜဳဗတာင်ဂှ် ၜိုန်ရ ဟွံဒှ်အရီုအဗင် သွက်ဂွံတဵုလွဳ ဗီုကဵု သြောအ် သၞေဝ်တအ်ကီုလေဝ် ပ္ဍဲအခိင်ဗြဲ သွက်ဂွံဖျေဟ်ဆု နူဒဵုဗဂေါ ဒှ်အရီုအဗင် တၟာဂလိုင်ရ။
နိရုတ်
ၜဳဗတာင် ဝွံ အခိင်ကိုပ်ကၠာတေအ် ဟိုတ်နူ ကဍာ် နွံဂၠိုင်တုဲ ညးကော်စ ၜဳဗတာင်။ ကဍာ် မန်မကော်ဒၟံင် လၟုဟ်ဂှ် အခိင်တမၠာတေအ် မန်တအ် ကော်စ ကပံက်ဗတာင် (ဝါ) ကဗတာင်။ နူကဵု ယၟုမန် ဗတာင် ဂှ် ဗၟာပ္တိတ် ရမ္သာင် "စစ်တောင်"တုဲ ယၟုဏအ် ပြာကတ်ဒၟံင် စဵုကဵု အခိင်လၟုဟ်ရ။ ဟိုတ်နူ အသိင်ရမ္သာင်ဗၟာ စစ်တောင် ဂှ်တုဲ ညးလ္ၚဵုကော်စ ၜဳသတိုင်။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပထဝဳ
တၟအ်ကၞေင်၊ ကွာန်
ကွာန်တၟအ်ကၞေင် (Mawtkanin၊ မော့ကနင်) ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ စာတၟအ်ကၞေင်ရ။ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၃၈၈။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ကွာန်တၟအ်ကၞေင်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၈၄၀၃၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၉၁၄၉၊ သီုဖအိုတ် လၟိဟ်မၞိဟ် မပဒတဴ ပ္ဍဲကွာန်တၟအ်ကၞေင် နွံ ၁၇၅၅၂။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်တၟအ်ကၞေင်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၈၄၀၃၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၉၁၄၉ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၁၇၅၅၂ တၠရ။
ဝင်
ကွာန်တၟအ်ကၞေင်ဝွံ စပ္တန်လဝ် နူသက္ကရာဇ် ၁၂၀၄။ မၞိဟ်မပတန်လဝ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် နာဲဍောင်သြန် ဇာတိနူတကအ်ခၟိုင်၊ ဒၞာဲညးမပတန်လဝ်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ် ကော်စဒၟံင် အရာပ်တကအ်ခၟိုင် (လၟုဟ် ညးကော်စ အရာပ် ၁)။ ဗွဲကြဴညိ ဂကူသေံ ဇာတိနူကွာန်ဒဵု ကၠုင်ပဒတုဲတုဲ အရာပ်ဂှ် အရာပ်ကွာန်ဒဵု ညးကော်စ (လၟုဟ် နွံ ပ္ဍဲအရာပ် ၁)။ ကွာန်တၟအ်ကၞေင်ဂှ် နဒဒှ် ယၟုအရာပ်တကအ်ခၟိုင်၊ အရာပ်ကွာန်ဒဵုဂှ် ပွိုင် ၅၃ သၞာံ ကော်ခဴကၠုင်လဝ်တုဲ ကာလမစိုပ်သက္ကရာဇ် ၁၂၅၇ ဂှ် အရာပ်ၜါဂှ် သီုဖအိုတ် သ္ၚိဒှ်ကၠုင် ဗၞတ် ၁၅၀ မပြင်ပြင်ရ။ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၂၅၇ ဂှ်ရ မၞိဟ်တအ် ချပ်ရေင်သကအ် သွက်ဂွံကဵုယၟုကွာန်ဂှ် နာဲဍောင်သြန်ဂှ် ညးချပ်ဂွံ လပါ် ဍာ်ဝင်တၟအ်သတ်ကၞေင် အခိင်ညးမကၠုင်ပတန်ကွာန်ဂှ်ရ။ ဍာ်ဝင်ဂှ် တၟအ်ဗီုသတ်ကၞေင် မနွံဒၟံင်ရ။ ဍာ်ဝင်တၟအ်သတ်ကၞေင်ဂှ် နွံဇရေင် ကြုင်ဝါဗြဴခါတ်။ ရံင်ကဵု ဍာ်ဝင်ဂှ်တုဲ နာဲဍောင်သြန် ပ္တိုန်ဂလာန် ကော်စ ကွာန်တၟအ်ကၞေင်မ္ဂး ခိုဟ်ရောင်တုဲ ညးဂမၠိုင်တုပ်စိုတ်တုဲ နူသက္ကရာဇ် ၁၂၅၇ ဂှ် ခုတ်ကဵု ယၟုကွာန်တၟအ်ကၞေင်ရ။
လေင်မ္ၚး
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကၟိန်ဍုၚ်ဒွါရဝတဳ ကေုာံ သာသနာ
ဒတန်ဒေသ
ကၟိန်ဍုၚ်ဒွါရဝတဳ ဒှ်ဍုၚ်မန်တြေံ လၟုဟ်လုပ်အာပ္ဍဲတိသေံဓာဲ (Thailand) ရ။ ကၟိန်ဍုၚ်ဝွံ ဇၞော်သၠဲလောန်။ တွဵုကၟိန်ဍုၚ်သေံ ဗွဲမဂၠိုၚ်လၟုဟ်ဂှ် ကၠာတေံ ဒှ်ဒၟံၚ်ဒွါရဝတဳရ။ ကၟိန်ဍုၚ်ဝွံ တန်တဴဒၟံၚ်အြကာဍုၚ်သရေခေတ္တရာ (ပျူ) ကဵု ဍုၚ်ဨသာနပူရ (ခမေန်တြေံ) သာ်ဝွံ ခမဳကြုက်လ္ၚောဝ်ကျာ်ၜါ မၞုံယၟု ဟန်ဆေန် (Huang Tsang) ကဵု အဳချေၚ် (I-ching) တံပ္တိုန်လဝ် ပ္ဍဲဝၚ်ကြုက်ရ။ ပ္ဍဲဝၚ်ကြုက်ဂှ် ဍုၚ်မၞုံယၟု တဵုလဵုပဵုတိတ် (To-Lo-Po-ti) ဂှ် ဒှ်ဍုၚ်ဒွါရဝတဳရောၚ် သာ်ဝွံ အ္စာလိက်တၟံ ဂျတ်ကဝ်ဒဳ (Gearge Coedis) စှေ်စိုတ်ရ။ ကြုက်တံကော်ဟွံကၠး - ဒွါရဝတဳဂှ် ကော်ခဴစ "ဒဵု-ရဵု-ဗဵု-တဳ" နူဂှ် ဒှ်အာ "တဵု-လဵု-ပဵု-တဳ" သာ်ဝွံ ဗွဲအစောံဘာသာဗေဒ ချပ်ကေတ်မ္ဂး ဗၠေတ်ဟွံမာန်ရ။ အဓိပ္ပါယ် ဒွါရ၀တဳတုန် "ဍုၚ်မၞုံကဵုပါၚ်တြၚ်မဂၠိုၚ်" ရောၚ်။
ဘာသာရှေ်သှေ်
ဨကရာဇ် ခမေန် လက်ထက်ဂှ် ရှေ်သှ်မပ္တံ ဒဵုဇၞော်၊ ဆုဇၞော် နာ်ၝောံ မပ္တံသာ်ဏံဗွဲကိုပ်ကၠာရ။ ဗွဲကြဴ ဆက်ဆောံကဵု ဂလာဟိန္ဒူဂၠိုၚ်တုဲ ရှေ်သှေ်ဘာသာဟိန္ဒူ၊ ယေန်သၞာၚ် ဟိန္ဒူလေဝ် ဂလီုဖ္ဍိုက်အလုံဍုၚ်ခမေန်ရ။ မန်တံတုန် နူတမ်အာဒိ ရှေ်သှေ်ကၠုၚ် ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗိုန်ဗတ်တ် ဇၞော်ကဵုဇြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲဂတှ်ေလိက်တၟံ ဂွံဆဵုဗွဲမဂၠိုၚ် ဂွံဆဵုဂါထာမၞုံတံဍေံ "ယေဓမ္မာ ဟေတုပ္ပဘာဝါ၊ တေသံဟေတုံ တထာဂတော အာဟ" ဓရ်မိန်အဿဇိထေရ် တွံလဝ်ကဵုမှာထေရ် မောဂ္ဂလာန်ဂှ်ရ။
လိက်တၟံသက်သဳ
လိက်တၟံမချူလဝ်ဂါထာဝွံ ဂွံဆဵုကေတ်ပ္ဍဲတိုက်ထ္ၜးပျး ဂကူဍုၚ်လပ်ပူရဳ (Loburi National Museum) ရ။ ဂါထာဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဂိုဟ်ရသိ ပ္ဍဲရာဇ်ပူရဳ (Rajburi) ဂၠတ်လဝ်ပ္ဍဲရုပ်ကျာ်တၟံ မကလာဲလဝ်ဇိုၚ်ဇၞော်မွဲရ။ တၠဒါန်ကျာ်တၟံဝွံ မၞုံယၟု "သြဳသမာဓိ ဂုတ္တ" တုဲ ယၟုသၟိၚ်ဒွါရဝတဳ မွဲမွဲဒှ်မာန်ရ။ ထံက်ရံၚ်ကဵုဂလာန် သ္ပကုသဵု ပ္တုဲဒါန်တုဲ ကျာ်တၟံဂှ် ခၞံလဝ်ပ္ဍဲခေတ် (၇) ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳဒှ်မာန်ရ။
ကပေါတ်ခဲါဂွံ
ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ခရေတ် ၁၉၂၇ သၞာံ ၜံက်ခဲါ ပေါၚ်တက် ( Pang Tuk) လ္တူဂၠံၚ်ပြာပ်အာကဉ္ဇနဗူရဳ မၞုံဇမ္ၚောဲစှ်မာၚ် နူဗဒိုပ်ကွဳပၟတ်ၜၚ်ပေါၚ် (Ban Pong)တုဲ ဂွံဆဵုကေတ်ခဒမ်တိသၟဝ်ဘာမၞုံဇမၠိၚ် ၈၀၊ အနာံ ၄၇ စကာလဝ်တၟံဝါန် ဖျေံလဝ်ထဝ်ဒ္ၚေါဝ် တုပ်ကဵုဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဖရပထမ်တေံရ။ သ္အာၚ်အာနူဂှ် ခဍေက်ရုမ် (ရဝ်မ- Roman) မွဲမ တၟုဲတဴနကဵုဟရိုတ်၊ ရုပ်ဂစေံဍုန်ကိုၚ်ဒၟံၚ် ကျာ်ဟရိုတ်မွဲ တုပ်ကဵုခေတ် အမရဝတဳရ။
ရှေ်သှေ်သာသနာ
လိက်တၟံမန်ခေတ် ၉ ဗွဝ်ကၠံအေဒဳ ဂွံဆဵုကေတ်ပ္ဍဲ ၜၚ်ထလာတ် (Ban Thalat) ဇရေၚ်ဍုၚ်ဗဳယာန်ယှေန် ကၟိုန်ဍုၚ်လဴ (Laos) မွဲတၞး၊ ထ္ၜးလဝ်စရၚ်ဒါန် ကဵုလဝ်ကု "ကျာ်ဝိဟာ" ဂၠဴမွဲလ္ၚဝ်၊ ပြေၚ်မွဲလ္ၚဝ်၊ ဍိက်တြုံဂမၠိုၚ်၊ ဍိက်ဗြဴမွဲရ။ ဂွံဆဵုကေတ်လိက်ရ။ ဣဝွံတုန် ထ္ၜးလက်သဏ် ဗီုဍုၚ်ကွာန်ဇၞော်မောဝ် ဖောအ်ဗြေဝ်ရောၚ်။ သီုမသြန်ၜါမ မွဲလ္ပာ်ဂှ် သောန်လဝ် လိက်သံသကြိုတ်မဒှ်မအက္ခရ် ပလ္လဝ မစကာပ္ဍဲဒေသအဂၞဲ အိန္ဒိယ မဒှ်ဌာန်မန် ခမေန်တံ ဂွံနၚ်မအက္ခရ် ပ္ဍဲခေတ် ၆ ဗွဝ်ကၠံအေဒဳရ။ "ကာကုသဵု သၟိၚ်ဍုၚ်ဒွါရဝတဳရောၚ်" ရဴသာ်ဝွံ ဟိုတ်နူချူလဝ်တုဲ ဒဒှ်ကၟိန်ဍုၚ် ဒွါရဝတဳနွံဍာံဂှ် သွက်သၠေဟ်ပၟာဟွံမွဲရ။
ကုၝဲ (Ku Bua)
ကုၝဲဝွံ ဒှ်ဍုၚ်တြေံ မညောန်ကဵု နခန်ပထမ်ရ။ သၟဝ်ကျာ သၠုၚ်ကျာမၞုံ ၁(1.4) မာၚ်၊ ဗၟံက်ပၠိုတ် (.5) မာၚ်၊ ဗီုပြၚ်ပန်ကၠုၚ်၊ သာၚ်သၠဲဗၞတ် ၅၅ ဓလံက် (ဗၟာကိုက်) ရ။ မြံၚ်မွဲတတ်အာဍုၚ်တုဲ အာပံၚ်ကဵုကြုၚ်မေဝ်ကလံၚ် ၊ ညောန်ကဵုဒေသကျာ်ပိကွေံကွေံရ။
ကျာ်စေတဳတြေံမွဲ မၞုံယၟုဝါသ်ကလံက် (Wat Klong) ဂှ် နွံပ္ဍဲလဒေါဝ်ဍုၚ်၊ ဗၞတ်ဗ္ၜတ်ဍေံနွံဓလံက် ၅၀ ကဵု ၂၅ တၞဟ်ဟ်ရ။ ဗီုပြၚ်ထမုၚ်ကဵု ကျာ်စေတဳပရပထမ်ရ။ ဂတှေ်တၟံမၞုံဗီုကျာ်တြဲပၟဝ်ဓရ် သီုစေတဳသဠာဓမ္မစက်ဂှ် ဒှ်ဝတ္ထဇြိုၚ်သ္ဂောံဆဵုညာတ်ပ္ဍဲဍုၚ်ကုၝဲရ။
ဍုၚ်တြေံဝွံ ဇိုန်ကဵုကဝေက်စပ်ကဵုကွတ်တဲ ပညာသုခုမဇၞော်ကဵုဇြဟတ်ရ။ လ္ၚဵုဂှ် ရုပ်မၞိဟ်မပ္တံသၟာကွိၚ်ကွိုက် သၟာလှေ် ကောန်ပၞာန် ဒါယကာမရပ်လဝ်ဝတ္ထုဒါန် ရုပ်လ္ၚဵုတိရစ္ဆာန် မပ္တံစိၚ် ဇာဒိသိုၚ် ဒြာဲ ဂစေံ နာ် လ္ၚဵုရုပ်လကိုဟ် သ္ပဝ်ကဵုဒေဝတဴ ဂန္ဓဝ်သီုဖအိုတ် စပ်ကဵုဇာတ်နိပါတ် ရုပ်ဒေဝတဴ ကၠောန်လဝ်နကဵု တိအၚ်္ဂဒဵု (တြိလိၚ်္ဂ) ရုပ်ကျာ် ရုပ်ဗောဓိသတ် လ္ၚဵုလေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ပ္ဍဲဒၞဲါဏံရ။
ကျာ်စေတဳဇၞော် ဖြပထမ် (Phra Pathom)
ပ္ဍဲကၟိန်ဍုၚ်ဒွါရဝတဳဝွံ ဖရပထမ်ဂှ် ဒှ်ကျာ်စေတဳ ဒက်လဝ်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ယၟုကျာ်ဂှ်ခုတ်လဝ် ဗွဲဘာသာပါဠိရ။ ဖရ-ဝရ= ကျာ်၊ ပထမ်-ပထမ= ကိုပ်ကၠာရောၚ်။ မၞုံသၠုၚ် ၃၇၄ ရောၚ်။ ကျာ်ဝွံဗွဲကိုပ်ကၠာ ကေတ်လဝ်ဗီုကျာ်ဍုၚ်သိၚ်္ဃိုဠ်။ ဗွဲကြဴခမေန်တံ ပြံၚ်ထောံ ဗီုစၚ်ဟဝ် ကျာ်လာ်ဗီုဟဝ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံအေဒဳရ။ ဨကရာဇ်သေံ မၚ်ကုတ် (Mongkut) ကလေၚ်ပ္တန်ဗီုလၟုဟ်ဝွံရ။ ပ္ဍဲပွဳပွူကျာ် ပန်လပါ်ဂှ် သိုၚ်ခၞံလဝ် ဘာခမဳသၚ်တံရ။ ပ္ဍဲအရှာံကျာ်ဂှ် ကၠောန်လဝ်ဗီုကျာ်မူလတမ်ရ။
ဥထံၚ် U Tong (Cradle of gold = သရေၚ်ထဝ်)
ဥထံၚ်ဂှ် နွံဗၟံက်ကြုၚ်မေဝ်ကလံၚ် (Meklong) ဇမ္ၚောဲဗၞတ် ၃၀ မာၚ်၊ နွံပ္ဍဲဍုၚ်မန်တြေံ ဒွါရဝတဳရောၚ်။ ယၟုဝွံ တၠပညာဂမၠိုၚ်ဝွံ ဖျပ်ကဵုဝေါဟာကြုက်မ္ဂး ချေန်လေန် (Chin Lin) မၞုံအဓိပ္ပါယ် ပယျဵုထဝ် (Frontier of gold) ရ။ ချေန်လေန်ဂှ် ဒှ်ကၟိန်ဍုၚ် မိန်သၟိၚ်ဨကရာဇ်ဖူနာန် မိက်ဂွံသီရောၚ်။ အ္စာလ္ၚဵု မိက်ဂွံဂိုၚ်ကေတ် သုဝဏ္ဏဘူမိ ဗွဲဒဒှ်ချေန်လေန်ရ။ ချေန်လေန်ဂှ် နွံပ္ဍဲပၠိုတ်ဍုၚ်ဖူနာန် ဇမၠောဲ-၂၀၀၀ လဳရ။ အ္စာသုတေသနတံ ဂွံဆဵုညာတ်ကေတ်ပ္ဍဲခေတ်ဖူနာန်ဂှ် ဍုၚ်ဥတံၚ်ပြာကတ်တဴရ။
ကပေါတ်ဂွံဆဵုညာတ်ကေတ်တုန် ကယျိုၚ်ကယျဝ်ထဝ် မပ္တံသၞေက်ဗီုကိန္နရဳ၊ မခတောန်၊ တဆိပ်၊ ဇရဳဂမၠိုၚ်၊ တၟံမစဝ်လဝ် တဆိပ်တိတ်ကမၠေတ်၊ ကဝေက်နူထၟာဲမၞုံကဵုသရောၚ် ပၞောန်ညံၚ်လွိုန် လပှ်၊ ရုပ်ကျာ်အၚ်္ဂဒဵု သၟဝ်နာ်မယာလဝ်ဂၞော်၊ ဂတှေ်တိစံၚ် ဗကေတ် ဒမျိုၚ်ဂမၠိုၚ်၊ ရုပ်ကိန္နရဳ၊ ရုပ်ခရော်တိဂုဟ်ဟ် ဗီုခမဳတံကၟာဲလဝ်ဗဗေၚ်၊ ကဝေက်ခဍေက်ဗီုဍုၚ်ရဝ်မ စကာ၊ မသြန်ဗီုဍုၚ်ရဝ်မစကာဒၟံၚ်ပ္ဍဲခေတ် ၃ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳရ။
ဗီုပြၚ်ဍုၚ်ဥတံၚ်ဂှ် ဟွံသၟဟ်န်၊ တုပ်ညံၚ်ခၟာဲစာၚ် သၠုၚ်ကျာ သၟဝ်ကျာနွံ ၁၈၅ ဓလံက် (ဗၟာ-ကိုက်) လနာံ ဒၞဲါသၠဲအိုတ်ဂှ် နွံ ၉၂၀ ဓလံက်ရ။ ဟရိုတ်ဂတှေ်မွဲ မၞုံဇမၠိုၚ် ၁၈ ၝောံတဲ၊ လနာံ ၁၂ ၝောံတဲ ချူလဝ်လိက် ၆ ပၞောန် ဗွဲဘာသာသံသာကြိုတ်၊ ဂွံဆဵုကေတ်ပ္ဍဲဍုၚ်ဥတံၚ် ဟိုတ်ဂှ်ရ ဥတံၚ်ဂှ် ဒှ်ဍုၚ်ဇၞော် (Capital) ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုၚ်ဒွါရဝတဳဒှ်မာန်ရ။ တၞးလိက်ဂှ် ဟီု
လိက်ဟရိုတ်တြေံနကဵု ဘာသာသၚ်သာကြိုတ် မိန်သၟိၚ်ခမေန် ဣသာနဝါမာန်ရ်ၚ်တၠုၚ်နၚ်ဇရေၚ်ဒွါရဝတဳဒှ်မာန် သၟိၚ်ဝွံ ဂွံပိုၚ်ပြဳနန် ဣသာနပူရ ဍုၚ်ခမေန် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၆၁၅ အေဒဳ ဂတှေ်ဟရိုတ်ဂှ် စပ်ကဵုသၟိၚ်ခမေန်ရ။ မူဟိုတ်ရော ယဝ်ဟီုဂလာန်မ္ဂး သံသာကြိုတ် အမြတကေသွရဂှ် စၞောန်ထ္ၜး ဗီုလိၚ်္ဂ မဒှ်သၚ်္ကေတမစၞောန်ထ္ၜးကျာ်ဟိန္ဒူ သဳဝ ရောၚ်။ ပ္ဍဲကာလဂှ် ဥထံၚ်ဂှ် ဒှ်ဌာန်ရှေ်သှေ် ဗုဒ္ဓဘာသာဗိုန်ဗိုန်ဗတ်တ် ဥထံၚ်ဂှ်ညောန်ကဵု နခန်ပထမ် မဒှ်ဍုၚ်မန်ကိုပ်ကၠာရောၚ်။
ပရေၚ်ဆက်ဆောံကဵု ဌာန်သ္ပဒတဴ
ထံက်ရံၚ်ကဵုမသြန် ဂွံဆဵုကေတ်ပ္ဍဲဥထံၚ် ခဍေက်ဟရိုတ်ရဝ်မ ဂွံဆဵုကေတ်ပ္ဍဲပန်တက်တုဲ ဒဒှ်ရဒွါရဝတဳကဵု ဍုၚ်ပလိုတ်တံ အဆက်အဆောံနွံဂှ် ဂွံတီကေတ်မာန်ရ။ ဌာန်တံဂှ် ညောန်ကဵုကျာ် ပိရ။ အ္စာလ္ၚဵုဂိုၚ်ကေတ်မ္ဂး ပန်တက်ဂှ် ဒှ်ဌာန်ဗဟဵုတြးသာသနာ ပ္ဍဲလက်ထက်ဖူနာန်ရောၚ် ဂးရ။
ကဝ်ရာတ် (ဝါ) နခန်ရာဇသဳမာ
ဌာန်ဒ္တန်သၠုၚ်ကဝ်ရာတ် (Korat) လ္ပာ်ဨသာန်ဍုၚ်သေံ။ ဌာန်ဝွံ ကိုပ်ကၠာတေံ မန်ဍုၚ်ဒွါရဝတဳတံ ကေၚ်မံၚ်ကၠုၚ်ရ။ ဗီုပြၚ်ဍုၚ် မုၚ်ဖဍက် (Muang FaDued) ပ္ဍဲကုန်သၠုၚ်ကျာကဝ်ရာတ်ဝွံ တုပ်ကဵု ကုၝဲကဵု ဥထံၚ်ရ။ သဳဝါတ်ဗောဓိသြဳသဳမာမွဲ နွံပ္ဍဲလဒေါဝ်ဍုၚ်။ တၟံတိုၚ်သဳနွံ ၁၁၆ တၞုၚ်။ လၟုဟ်နွံတဴပ္ဍဲကွာန်ၜၚ်မဂမ် (Ban Magam) မိန်ရဲကွာန်တံ ကော်ခဴမ္ဂး ၜၚ်သဳမာ (Ban Sima) ရ။ ရုပ်ပုတ်ဂၠတ်လဝ် ပ္ဍဲတိုၚ်သဳမုၚ်ဖဍက်ဂှ် တုပ်ကဵုတိုၚ်သဳကလျာဏဳ ဍုၚ်သဓီုလၟုဟ်ရ။ ရုပ်ဇာတ်နိပါတ် မူမဟာနိပါတ်တံဂှ် ပုတ်ဂၠတ်လဝ် ပ္ဍဲတိုၚ်သဳရ။ ကဝ်ရာတ်ဂှ် လၟုဟ်ကော်ခဴစ နခန်ရာဇသဳမာ (Nakon Rajasima) ရ။
ပ္ဍဲဍုၚ်မုၚ်ဖဍက်ဝွံ မန်သၟးဟွံသေၚ်၊ ခမေန်တံလေဝ်မံၚ်ရ။ ပ္ဍဲမုၚ်သဳမာ Mueng Simg ဂှ် ဂွံဆဵုလိက်တၟံၜါတၞးချူလဝ် ဗွဲဘာသာသံသာကြိုတ်ပ္ဍဲခေတ် ၇ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳရ။ စၟတ်လဝ် စရၚ်ဒါန်မကဵု ကုခမဳသၚ် မိန်သၟိၚ်သြဳစာနသ (Sri Canasa)ရ။ လိက်တၟံ ဒုတိယဂှ်ကီုလေဝ် ဒှ်ဘာသာသံသာကြိုတ် ချူလဝ် ပရောစွံပ္တန်လဝ်လိၚ်္ဂမဒှ်လက်သဏ်ကျာ်ဟိန္ဒူ သဳဝ ရ။
ဟေန်ခန် (Hin Khon)
ပ္ဍဲဌာန်ဝွံ ဂွံဆဵုလိက်တၟံၜါတၞးပ္ဍဲခေတ် (ဂ) ဗွဝ်ကၠံအေဒဳ ဍေံနွံသၠုၚ်ကျာကဝ်ရာတ်ဗၞတ် ၂၂ မာၚ်၊ လိက်တၟံ ပထမဂှ် ချူလဝ် ဘာသာသံသာကြိုတ်၊ လိက်တၟံ ဒုတိယဂှ် ချူလဝ်ဘာသာခမေန်၊ သီုလိက်တၟံၜါ စၞောန်ထ္ၜးဒဒှ်ဗုဒ္ဓဘာသာဂဵုလပးပ္ဍဲဗလးကုန်သၠုၚ် ကဝ်ရာတ်ပ္ဍဲအခိၚ် ၇-၈ ဗွဝ်ကၠံအေဒဳရောၚ်။ လ္ပါ်သၟဝ်ကျာ ဇေယျဘုံ (Chaiyaphun)၊ ဖူခဳယကဴ (Phu Kiau Kau) ဂွံဆဵုလိက်တၟံ ဟီုလဝ်ပရောဨကရာဇ် ဇယသဳဟဝါမာန်ရ။ လိက်တၟံ သီမာဘာသာသံသာကြိုတ်ဂှ် ဟီုပရောဗုဒ္ဓဘာသာဗွဲတၟေၚ်ကွေံရ။
လိက်တၟံတံဝွံစၞောန်ထ္ၜးမန် ဗုဒ္ဓဘာသာတံ စကာသံသာကြိုတ် ၇-၈ ဗွဝ်ကၠံအေဒဳရ။ ဂကူမန် မသှ်ေတဴနူဒွါရဝတဳ သ္ပဒ္တဴဒၟံၚ်ပ္ဍဲကဝ်ရာတ်ကီုလေဝ် ဒှ်ဗုဒ္ဓဘာသာဇေတ်ဇေတ်ဖအိုတ်ရ။
ပရေၚ်မန်
ဂျောဟ် ကဝ်ဒဳ (George Coedis) ပ္ဍဲအရာမတြးသာသနာပ္ဍဲအေန်ဒဝ်ချာၚ်ဏာ (Indo-china) ဂှ် မန်ဒှ်တမ်အာဒိကိုပ်ကၠာရ။ အရေဝ်ဝေါဟာမန်ဂှ် ဒှ်အရေဝ်ကိစ္စဇၞော် စကာဂၠိုၚ် ပ္ဍဲဗော်မန် + ခမေန်တံရ။ ပ္ဍဲလဒေါဝ် ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ ဗၟာတံ က္လိဂွံ လိက်ပတ်ယေန်သၞာၚ်၊ ကွတ်ဇိုၚ် ကွတ်တဲ၊ ဗုဒ္ဓဘာသာနူမန်တံရောၚ်။
အ္စာ မဂျမ်ဍာ (R.C Majamder) ဟီု ရာမညဒေသမတန်တဴပ္ဍဲဍုၚ်သၠုၚ်ကျာဍုၚ်ဗၟာဂှ် တြးပ္တိတ် အာဏာစက်စိုပ်စဵုကဵုကၟိန်ဍုၚ် ဒွါရဝတဳရောၚ်။ ဒွါရဝတဳဂှ် တဴပ္ဍဲဍုၚ်သေံလၟုဟ်၊ မၞုံကဵုပြၚ်ၜဳ မေဝ်နာံ၊ ဒွါရဝတဳဂှ် ဒှ်ကၟိန်ဍုၚ်မန် မၞုံကြဳဇှ် ဇၞော် ပ္ဍဲ ၇ ဗွဝ်ကၠံ အေဒဳရောၚ်။ ဍုၚ်မန်တြးသာသနာစိုပ်ဍုၚ်လဴမဒှ် ဨသာန်ဍုၚ်သေံရ။ မန်တံစွံလဝ် အာဲကၟာဲလိက်ပတ်၊ ယေန်သၞာၚ် ပ္ဍဲဌာန်အဂၞဲ ဍုၚ်သေံသၟး ဟွံသေၚ်။ စိုပ်စဵုကဵုလဒေါဝ်ကၟိန်ဍုၚ်လဴဂှ် ထေက်ကဵုစၟတ်သမ္တီရ။
ဗဝိုင်ၜိုပ် (ဍုင်မတ်မလီု)
ဗဝိုင်ၜိုပ် (ဟင်္သာအဝိုင်း) ဂှ် ဒှ်ဗဝိုင် နူဒဒန်မတ္တမ မလုပ်စိုပ် ဍုင်မတ်မလီု ဒၞာဲဂၠံင်ပန်သွာင်ကိုပ်ကၠာအိုတ် မနွံကဵု ရုပ်ၜိုပ်ဂှ်ရ။ ဗဝိုင် မနွံကဵု ရုပ်ၜိုပ်တၟိဂှ် စပံက် ပ္ဍဲကဵု ၁၄ အဝ်ဂေတ် ၂၀၁၆။ နူစသြိုင်ဒဒန်မတ္တမ-မတ်မလီုဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဗဝိုင်ဂှ် လ္ဇံက်လဝ် ရုပ်ၜိုပ်မဖျေဟ်ဇိုင်ၜါ၊ ဗွဲကြဴ ရုပ်ၜိုပ်ဂှ် အလဵုအသဳတအ် ပ္တိတ်ထောအ်တုဲ စၞးဂှ် လ္ဇံက်စုတ် ရုပ်ဂအုပ်။ သၞာံ ၂၀၁၆ ဂှ် ကလေင်လ္ဇံက်စုတ် ရုပ်ၜိုပ် အတိုင်အလာံကောန်ဂကူမန် ၜိုပ်မယာဒၟံင်ဇိုင်မွဲဒိုဟ်ရ။
ပရူရုပ်ၜိုပ်
ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၅ အခိင်မပံက် ဒဒန်သြင်လောန် မတ္တမ-မတ်မလီုဂှ် ပ္ဍဲကဵုဒၞာဲ ဂၠံင်ပန်သွာင် အကြာဂၠံင်ဗိုလ်ဂျုပ် ကဵု ဂၠံင်မတ်မလီု မဒှ်ဒၞာဲ နူဒဒန်သြင်လောန် မတ္တမ-မတ်မလီု မလုပ်စိုပ် မတ်မလီုကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ကၠောန်လဝ် ဗဝိုင်ၜိုပ်တုဲ ဗဝိုင်ၜိုပ်ဂှ် ကဵု ဒဒန်သြင်လောန် မတ္တမ-မတ်မလီုဂှ် ကၠောန်သဘင်ပံက်ခန်ကၞာတုပ်ပ်ရ။ ဗွဲကြဴဏအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၇ ပ္ဍဲအခိင်ကသီု သ္ဂာဗ္တံ သီုဟွံကဵု သမ္တီ ကုညးဍုင်ကွာန်မွဲသာ် နူကဵု ဌာနအလဵုအသဳတွဵုရးဍုင်မန် ရုပ်ၜိုပ်ဂှ် ဂိုင်ပ္တိတ်ဏာတုဲ စၞးဂှ် လ္ဇံက်စုတ် ရုပ်ဂအုပ်ရ။ ရုပ်ၜိုပ်ဂှ်လေဝ် ကၠေအ်ဒၟံင် ပွိုင် ၉ သၞာံတုဲ ဗွဲကြဴ နူကဵု ပေါင်မသၟိင်မွဲ မဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ရုပ်ၜိုပ်တြေံဂှ် ညးတအ် အာဂိုင်စွံလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်မတ်မလီု အရာပ်ဒဵုထဝ် (ရွှေတောင်ရပ်ကွက်) ဒၞာဲခရိုင်ကပေါတ်ဂကောံဇၞော်မောဝ်ပွိုင်ဍုင် (မြို့နယ်စည်ပင်သာယာရေး ပစ္စည်းသိုလှောင်ရုံ (မာလာဝင်း) တုဲ ဂိတုဂျောန် ၁၈၊ ၂၀၁၆ဂှ် ဝန်ဇၞော်ထိင်ဒဝ်သံယံဇာတ ကဵု ပွဳပွူသဘာဝ တွဵုရးဍုင်မန် ဒံက်တာ ဒံက်တာနာဲဟံင်ဍုင် (ဒေါက်တာမင်းကြည်ဝင်း)၊ ဒံက်တာနာဲစောန်တၟး (ဒေါက်တာမင်းစိုးလင်း)၊ နာဲစိုးသိန်းတအ် အာကျောဝ်တုဲ ဂွံဆဵုကေတ် ရုပ်ၜိုပ်ဂှ် အိက်င္ၚာ်တိုန်ဒၟံင်ရ။ ပ္ဍဲဂိတုဂျောန် ၂၄၊ ၂၀၁၆ ဂှ် ကောန်ဂကူမန် မၞိဟ် ၃၀၀ ပြင်င် ချပ်ဂၞန် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ ဇြပ်မန်ဍုင်မတ်မလီုတုဲ ညံင်သ္ဂောအ် ကလေင်လ္ဇံက်စုတ် ရုပ်ၜိုပ်ပၠန် ဂစာန်အာရောင် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်ရ။ တုဲပၠန် ရုပ်ၜိုပ်တြေံဂှ် ဟွံကေတ်တုဲ စၞးဂှ် ကၠောန်ရုပ်ၜိုပ် အတိုင်ဗီု ရုပ်ၜိုပ် ပ္ဍဲအလာံကောန်ဂကူမန်တုဲ လ္ဇံက်ရောင်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု သဘင်ကောံဓရီုဂှ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်ရ။ သွက်ဂွံ ဗၟံက်ရုပ်ရဴကမၠောန်နာနာသာ်ဂှ် ဒက်ပတန် ကမ္မတဳ မၞိဟ် (၉) တၠ - အေန်ဂျေန်နဳယျာ နာဲစိုးသိန်း၊ နာဲတၠညး၊ နာဲမန်ရာဇာ၊ နာဲမင်းမင်းနွယ်၊ မိစန္ဒာနန်၊ နာဲရာင်ဆာဲ (နာဲရဲဇော်)၊ နာဲမင်းလင်းကိုကို၊ နာဲထွန်းရှိန်၊ တုဲ မၞိဟ်စၞး နူကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ မွဲတၠ ရ။ နူကဵု ကမ္မတဳ ၉ တၠတအ် ဂိတုဂျူလာင် ၁ ဂှ် အာဆဵုဂဗ ကုဂကောံအလဵုအသဳတွဵုရးဍုင်မန်တုဲ ပ္ညဳပ္ညပ်ရေင်သကအ် ညံင်သ္ဂောအ်ကလေင်လ္ဇံက် ရုပ်ၜိုပ်ပၠန်ရ။
ရုပ်ဂအုပ်ဂှ် အဝ်ဂေတ် ၂ ဂှ် ပ္တိတ်ဏာ နကဵု ကမြိုင်တုဲ အဝ်ဂေတ် ၉ ဂှ် လ္ဇံက်စုတ် ရုပ်ၜိုပ်ထဝ်တၟိဂှ်ရ။ အသေအဟာန်ကလေင်ကၠောန်ဗ္ဂပ်ရုပ်ၜိုပ်ထဝ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ၁၄ အဝ်ဂေတ် ၂၀၁၆။ ပ္ဍဲသဘင်အသေအဟာန်ဂှ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော်တွဵုရးဍုင် ဦးမင်းမင်းဦး တိုန်စိုပ်တုဲ ဟီုဂလာန် "သၟဝ်အလာံဂကူမန်၊ အလာံၜိုပ်ထဝ်ဂှ် ကောန်ဂကူမန်တအ် ကဵုဂွံပံင်ကောံညဳသၟဟ် ရေင်သကအ်အိုတ်ညိ"။ ပ္ဍဲကဵုအသေအဟာန်ဂှ် ဂကောံအလဵုအသဳ တွဵုရးဍုင်မန်ဂမၠိုင်၊ ညးစၞးစၠတ်ထဝ်ဂမၠိုင်၊ ညးစၞး ဗော်ဍုင်မန်တၟိဂမၠိုင်၊ ခမဳသင်မန်ဂမၠိုင် ကောန်ဂကူမန် နူဒေသနာနာတအ် သီုဖအိုတ် မၞိဟ် ၜိုတ် ၃၀၀၀ ပြင်ပြင်ဂှ် တိုန်စိုပ်တုဲ လှ်ေဒယှ်ေဒိင်သၟိင်ၜိုပ်ထဝ် ကေုာံ ဒွက်မန်ဂမၠိုင် ဒုင်တၠုင်ဏာ မၞိဟ်မကၠုင်စိုပ် အသေအဟာန်ဂှ်ရ။
Kanslergadeforliget
တင်လတုပ်စိုတ်ခေန်သလာဂေဝ် (Kanslergadeforliget) ဟီုဂှ် ဒှ်တင်လတုပ်စိုတ် ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲလက်ထက်အလဵုအသဳသတဴနိုန် ဍုင်ဒိန်မက် အကြာသၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် ဝါဒတဲပုင် ကဵု တဲပါဲ ပ္ဍဲ ၃၀ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၃၃ ရ။ တင်လတုပ်စိုတ်ဂှ် ကလိဂွံလဝ် ပ္ဍဲတိုက်ခန် သကိုပ်ဝန်ဇၞော်သတဴနိုန် မနွံ ပ္ဍဲဂၠံင်ခေန်သလာဂေဝ်၊ အရာပ်သြသတာဗဝ် (Østerbro) ဍုင်ဂဝ်ပေန်ဟုက်ဂေန်တုဲ ကဵုလဝ်ယၟု တင်လတုပ်စိုတ် အတိုင်ယၟုဂၠံင်ဒၞာဲသ္ၚိဂှ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရဲဝါဒတဲပုင် ကဵု ရဲဝါဒတဲပါဲတအ် ပညဳပညပ် ကေတ်တင်လတုပ်စိုတ် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲကၠတ်ထဝ် ဟွံဂွံတုဲ စၞးဂှ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော်သတဴနိုန် ညးကော်ဘိက် မၞိဟ်စၞး နူကဵုဗော်ဒစဵုဒစး ဒြဟတ်ဇၞော်အိုတ် ဗော်လေတ်ဗရဴဒဳမဝ်ကရေတ်တေန် ကေုာံ ဂကောံအလဵုအသဳ နူကဵုဗော်သဵုယှေဝ်ဒဳမဝ်ကရေတ် ကေုာံ ဗော်သဵုယှေဝ်လေတ်ဗရဴ ပ္ဍဲသ္ၚိညးတေအ် ပ္ဍဲတ္ၚဲအဒိုက်ရ။ ပ္ဍဲပရေင်ဆဵုဂဗ ချပ်ဂၞန်ရေင်သကအ်ဂှ် ကလိဂွံ တင်လတုပ်စိုတ် တၞဟ်နသၟာဗ္ၚ ညးမတဵုသြောအ်ဂြာင်တအ်ကီု သီုကဵု ညးလွဳကၠိက်ဂၠဴတအ် ဂွံပြိုင်ဗကာန် ပ္ဍဲဗွဝ်ဖျာဂၠးတိမာန်တုဲ ၚုဟ်သြန်ဍုင်ဒိန်မက်ဂှ် ဖျေဟ်ထောအ် ၁၀ % (သြန်ခရဝ်နာ ဒိန်မက် ၂၂.၄၀ မ္ဂး ကလိဂွံ သြန်ပံင် ဗြိတိန် မွဲပံင်)။ ဖျအ်ဖျေဟ် ၚုဟ်သြန်ဗီုဏအ်မ္ဂး သြောအ်၊ ဖျုန်၊ ဍာ်တှ် မပတိတ် နူဍုင်ဒိန်မက်ဂှ် ၚုဟ်အောန်စှ်ေအာ ပ္ဍဲဍုင်မ္ၚးမ္ဂး မၞိဟ်ရာန်စဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ အခက်အခုဲသၟာဗ္ၚတအ် သွံကပေါတ်ဇကုဟွံဂွံဂှ် ဂွံတိတ်ဗၠးအာမာန်ရ။ တုဲပၠန် နကဵုကၠတ်ထဝ်ဍုင် ညံင်ဂွံခၞံသၞောဝ်ဥပဒေ ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲပွိုင်မွဲသၞာံ နကဵုတၠကမၠောန်တအ် လံက်အောက် (lockout) ဟွံဂွံတုဲ နကဵုသၟာကမၠောန်တအ်လေဝ် ဗဂပ်ဗဗေင်ဟွံဂွံရ။ လံက်အောက် ဟီုဂှ် တၠကမၠောန်တအ် ဟိုတ်နူ ဇကုဟွံကလိဂွံ အတိုင်ပၟိက်ဆန္ဒဇကုတုဲ ဗဒေါအ်ထောအ် ရုင်စက်ဇကု။ ဗဂပ်ဗဗေင် ဟီုမ္ဂးဂှ် သၟာကမၠောန်တအ် ဟွံကလိဂွံ အတိုင်ပၟိက်ဆန္ဒဇကုတုဲ ဟွံစှ်ေကမၠောန်။
ဟိုတ်
ပရေင်ရုသံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၁ ဂှ် ဇီုကပိုက် ပ္ဍဲဍုင်ဒိန်မက် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ဟိုတ်ပရေင်ရုသံင်ဂှ် ကပေါတ်ဗ္ၚ မပ္တံကဵု ဖျုန်၊ ဍာ်တှ်၊ သြောအ်ဂြာင်တအ် မပၠုပ်ဒၟံင် ဍုင်ဗြိတိန် ကဵု ဍုင်ဂျာမနဳဂှ် မွဲတဲတုဲ ပၠုပ်ဟွံဂွံ အောန်စှ်ေအာရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၟာဗ္ၚ ဍုင်ဒိန်မက်တအ် ဒးဆဵုဂဗ အခက်အခုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်တုဲ ဟိုတ်နူလေဲခတှ် ဟွံမာန်တုဲ ဒးသွံတိဗ္ၚဇကုအတေင်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဟိုတ်နူ သၟာဗ္ၚတအ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဟွံခိုဟ် လှုဲဟွံမဲ ပ္ဍဲတဲတုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်တၞဟ် မပ္တံပတိတ်ကပေါတ်တအ်လေဝ် မၞိဟ်ရာန်စ အောန်စှ်ေအာကီုတုဲ ပရေင်ရုသံင်ဂှ် ကၠောအ်အာ ဇရေင်ပရေင်ကမၠောန်တၞဟ်တအ်ကီုတုဲ မၞိဟ်တအ် ကမၠောန်ဟွံမဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ မၞိဟ်သၟာကမၠောန်ပိဂအုံမွဲဂအုံဂှ် ကမၠောန်ဟွံမဲအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲကသီု သၞာံ ၁၉၃၂-၃၃ ဂှ် ပြသၞာအကြာသၟာကမၠောန်ကဵု တၠကမၠောန် ကတဵုဒှ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ တၠကမၠောန်တအ်ဂှ် အာတ်မိက် ညံင်ဂွံဖျအ်ဖျေဟ် ၚုဟ်ဒြဟတ်ကမၠောန် ၂၀%၊ ဟိုတ်နူ ကောန်ကမၠောန်တအ် ဟွံဒုင်တဲတုဲ တၠကမၠောန်တအ် လံက်အောက် (ကၟာတ်ထောအ် ရုင်ကမၠောန်၊ လုကဴ ဟွံဒုင်တဲ ၚုဟ်ဒြဟတ်ကမၠောန် ၜိုန်နွံပၟိက်မ္ဂး ဟွံပံက်ကမၠောန်ရ။) ဟိုတ်နူသၟာကမၠောန်တအ် ဟွံကၠောန်ကမၠောန်တုဲ ဒှ်ဝါတ်ဂါတ် သွက်စသုင် ဟွံမဲရ။ ဟိုတ်နူ ကတဵုဒှ်ဒၟံင် ဗီုဏအ်တုဲ နကဵုအလဵုအသဳ နူဗော်သဵုယှေဲဒဳမဝ်ကရေတ် ကဵု ဗော်သဵုယှေဲလေတ်ဗရဴ ဒှ်ဖန်ဇန် ရပ်စပ်ရ။
တင်လတုပ်စိုတ်ခေန်သလာဂေဝ်
သွက်ဂွံရပ်စပ် ဖန်ဇန် ပရေင်ရုသံင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်တုဲ ပ္ဍဲကဵုကၠတ်ထဝ်ဂှ် ပညဳပညပ် ရေင်သကအ် ဟွံဂွံရ။ နကဵုဗော်ကန်သာဗေထေတ် မဒှ်ဗော် မပစၞး ညးတၠကမၠောန်တအ်ဂှ် ဟွံဒုင်တဲရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သကိုပ်ဝန်ဇၞော်သတဴနိုန် ကော်ဘိက် မၞိဟ်စၞး နူဗော်လေတ်ဗရဴ မဒှ်ဗော်ဒစဵုဒစး ဒြဟတ်ဇၞော်အိုတ် မပစၞး ဂကောံမၞိဟ်သၟာဗ္ၚ၊ ဗော်သဵုယှေဲဒဳမဝ်ကရေတ် မဒှ်ဗော်အလဵုအသဳ ကေုာံ မပစၞး ဂကောံမၞိဟ်သၟာကမၠောန်တအ် ဆဵုဂဗ ပ္ဍဲသ္ၚိညးတေအ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲအဒိုက် မဒှ်တ္ၚဲကၟာတ်ရုင် ဂိတုဇာန်နဝါရဳ ၃၀ သၞာံ ၁၉၃၃ ဂှ်ရ။ ကြဴနူ မဟီုဂး ချပ်ဂၞန်ရေင်သကအ် ဗွဲမလအ်တုဲ ကလိဂွံအာ တင်လတုပ်စိုတ် ရေင်သကအ်ရ။ အဓိက တင်လတုပ်စိုတ်ဂှ် ညံင်ဍုင်ဒိန်မက် ဂွံတိတ်ဗၠး နူကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ် ဟိုတ်နူအသိင်အလိန်ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရုသံင် နူကဵုဂၠးတိ မစတမ် နူကၞောတ်သၞာံ ၁၉၂၉ တေအ်ဂှ်ရ။ တင်အဓိက ပ္ဍဲလတုပ်စိုတ်ဂှ် နွံပိကဏ္ဍ။ (၁) ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဆေင်ကဵုကမၠောန်ဗ္ၚဂှ် နကဵု မဖျအ်ဖျေဟ် ၚုဟ်သြန်ဍုင်ဂှ် ကလေင်ယာက္ဍိုပ်မာန်ကၠုင်ပၠန်။ (၂) ဖျအ်ဖျေအ် အခေါန်တိဂမၠိုင်၊ ပရေကဵု သြန်ခတှ်ဗာန် ကုညးဍုင်ကွာန် ဟိုတ်နူပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပဒေါအ် ကေုာံ ကေတ်တင်တုပ်စိုတ် အကြာတၠကမၠောန် ကေုာံ သၟာကမၠောန်၊ ဖျုန်ဂၠဴသၟာဗ္ၚတအ် မပ္တိတ်လဝ် သွံဟွံတိတ်ဂှ် ရာန်ကေတ်။ အရာမထိင်ညံင်ဟွံဂွံဒှ်ရုသံင်ဂှ် ဓလိင်ထောအ် အပိုင်အခြာအခိင်။
ဟိုတ်နူ တင်လတုပ်စိုတ်ဂှ်တုဲ သၟာဗ္ၚတအ် ဂွံအခေါင်သၠးကဵု ခတှ်၊ တုဲပၠန် ပရေင်သွံကပေါတ်ညးတအ် ကုဍုင်မ္ၚးဂှ် ဟိုတ်နူ လှုဲၚုဟ်သဝ်စှ်ေတုဲ ကပေါတ်ဒိန်မက် ပ္ဍဲဍုင်တၞဟ် ၚုဟ်အောန်စှ်ေတုဲ ကပေါတ်ဒိန်မက် ဂွံသွံခိုဟ် ပ္ဍဲဍုင်မ္ၚးတုဲ သၟာဗ္ၚတအ် ဆက်ပတိတ်ကပေါတ်မာန်ကၠုင်။ နကဵုတင်လတုပ်စိုတ်ဂှ်ရ နကဵုသၞောဝ်ပတန်ခုတ်လဝ် ၚုဟ်ဒြဟတ်ကမၠောန် အောန်အိုတ်၊ တၠကမၠောန်တအ် ကဵုအောန်နူဂှ် ဟွံဂွံ၊ တုဲပၠန် ပွိုင်မွဲသၞာံ တၠကမၠောန်တအ် အခေါင်လံက်အောက် ဟွံမဲ။ ညံင်ရဴဂှ်ကီု နကဵု သၟာကမၠောန်တအ် အခေါင်ဗဂပ်ဗဗေင်ဟွံမဲ။ နကဵုနဲဏအ်ဂှ် စဵုဒၞာပရေင်ပြသၞာ အကြာတၠကမၠောန် ကဵု သၟာကမၠောန်တအ်ရ။ ပ္ဍဲကောံဓရီုဂှ် ဝန်ဇၞော်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် C.V. Bramsnæs ညးဟွံဒုင်တဲ။ ညးညာတ်ကေတ် ဖျဟ်ဖျေဟ် ၚုဟ်မးသြန်မ္ဂး အရာလပါ်ပရေအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်မာန်။ P. Munch ညးဟွံဒုင်တဲ ပ္ဍဲပရေင်တင်တုပ်စိုတ်ဂှ်တုဲ ကၠာချပ်ရေင်သကအ် ဟွံတုဲဂှ် ညးတေအ်ဟီု ညးမံင်စ ဟွံခိုဟ်တုဲ တိတ်ထောအ် နူကဵု ပရေင်ကောံဓရီုဂှ်။ ၚုဟ်သြန်ခရဝ်ဏာ နူကဵု ၂၀ မ္ဂး မွဲပံင်ဗြိတိန်ဂှ် ဖျအ်ဖျေဟ် ၂၂.၅၀ ခရဝ်နာ မွဲပံင်၊ မဒှ်ၚုဟ်သြန် သဝ်အာနူ ၚုဟ်သြန်အဝ်သတေလျာ ကဵု နျူဇြဳလာန်ရ။ ဟိုတ်ဍေဟ်ဂှ် ကပေါတ်ဗ္ၚ နူအဝ်သတေလျာ ကဵု နျူဇြဳလာန်ဂှ် ဟိုတ်နူၚုဟ်တန်နူ ကပေါတ်ဗ္ၚ နူဒိန်မက်တုဲ ကောန်ဍုင်ဗြိတိန်တအ် ဟွံရာန်စ ကပေါတ်နူဒိန်မက်။ မဖျေဟ်ထောအ် ၚုဟ်သြန်တုဲ ကပေါတ်ဗ္ၚဒိန်မက်ဂှ် ဒးရာန်ကဵု သြန်ပံင်ဗြိတိန်မ္ဂး ၚုဟ်တန်နူ ကပေါတ်အဝ်သတေလျာ ကဵု နျူဇြဳလာန်မာန်ရ။ နကဵု ဗော်လေတ်ဗရဴဂှ် မိက်ဂွံကဵု ဖျအ်ဖျေအ် ၚုဟ်သြန် စဵုကဵု ၂၅၊ ညးၜါလပါ် ဟွံတုပ်စိုတ် ရေင်သကအ်တုဲ ကောံဓရီုဂှ် လအ်အာ ပွိုင် ၁၈ နာဍဳတုဲ ကလိဂွံအာ တင်လတုပ်စိုတ် ၂၂.၄၀။
အရာကိစ္စဇၞော် ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ တင်လတုပ်စိုတ်ခေန်သလာဂေဝ်ဝွံမွဲဂှ် ဒိန်မက်မဖျအ်ဖျေဟ် ၚုဟ်သြန်ဇကုဗီုဏအ်ဂှ် အေန်ဂလာန် ဟွံဒုင်တဲတုဲ ဒးကေတ်ကၠုင် တင်တုပ်စိုတ် စပ်ကဵု ပရေင်ကူသာန်သွံရာန် အကြာဍုင်ၜါရ။ နူကဵု မသွံရာန် ရေင်သကအ် ဗွဲမဗၠးၜးဂှ် ဒးကေတ်ကၠုင် တင်တုပ်စိုတ် လတူပရေင်သွံရာန်တအ်ရ။ တင်တုပ်စိုတ်တအ်ဂှ် ဇၟာပ်ပိသၞာံမွဲအလန် ဒးကေတ်ရေင်သကအ်ရ။ အင်္ဂလိက်ဂွံဒုင်တဲ ပရေင်ဒိန်မက် မဖျအ်ဖျေဟ် ၚုဟ်သြန်ဇကုဂှ် နကဵုဒိန်မက် သ္ဒးရာန် ကပေါတ်နူအင်္ဂလာန်ဂၠိုင်င်ကီုရောင် ဥပမာ ဒိန်မက် သ္ဒးရာန် တၟအ်ချး နူကဵုအေန်ဂလာန်ဂၠိုင်င်ရ။
ပရေင်အပြံင်အလှာဲ ပရေင်မၞိဟ် မကော်ဂး (socialreform) ဍုင်ဒိန်မက် ဂွံကတဵုဒှ်ကၠုင် ဗွဲကြဴဂှ်လေဝ် ဟိုတ်နူကဵု တင်လတုပ်စိုတ်ဝွံရ။
Microsoft
Microsoft Word အလန်ကိုပ်ကၠာပထမအိုတ်တေံဝွံ  စကၠောန်ဗဒှ်နူ  ၁၉၈၁ သၞာံ၊ ခၞံဗဒှ်ကၠုၚ်သွက် Xerox မဒှ်တုဲ၊ နူ Bill Gates ကေုာံ Paul Allen စလိၚ်ရာန်ကေတ် သၟာခၞံဗဒှ် Charles Simonyi ကေုာံ Richard Brodie တံညးၜါတၠတအ်မဒှ်ရ။ သၟာခၞံဗဒှ် ၜါတၠဝွံ ကၠောန်ကၠုၚ်ကမၠောန် ပ္ဍဲ Xerox ဗွဲမခိုဟ်ဍိုဟ်ကေတ်တုဲ၊ နကဵု Project WYSIWYG (What You See Is What You Get) word processor ဂှ်မပြုပြေၚ်စဳရေၚ်စဓမံက်ထ္ၜးကၠုၚ်ရုပ်ရဴရ။
Word 1.0 အလန်ပထမဝွံ စတြးကၠုၚ် သွက် Xenix and MS-DOS ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၃ ပ္ဍဲဂိတု October တေံမဒှ်ရ။ ဒၟာနူ ဗဂဵုလဟဵုပ္တိုန် စရာဲကွတ်တုပ်ဒၟံၚ်တုဲ စဵုကဵုအလာန် စတုတ္ထ (Word 4.0) ဂှ်ဟွံဒယှ်တှ်ပြာထာကၠုၚ်ရ။
Window ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဝွံ စတြးကၠုၚ် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၉၈၉ ဒှ်တုဲ သီုကဵုဗဂဵုလဟဵုတၟေၚ်တိုန် interface (မုက်တၞး) သွက်ညးသုၚ်စောဲတအ် ဂွံရပ်စပ်လောဲကၠုၚ်နူကဵု Xenix and MS-DOS တေံမဒှ်ကၠုၚ်ရ။ အခါ Window 3.0 စတြးကၠုၚ်နူ ၁၉၉၀ ဂှ် Word ဝွံ ဇြဟတ်ဇၞော်ပြာထာဒယှ်တှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲကမၠောန်ရေၚ်တၠုၚ်ကေၚ်ကာ ရုၚ် (Office) ဗွဲမလောန်ကာဲရ။ Word သွက် Window 1.0 ဂှ်စဗက်ရပ်စကာကၠုၚ် Word 2.0 ပ္ဍဲ ၁၉၉၁ ဒှ်တုဲ ခြာပွိုၚ်ပိ သၞာံ ၁၉၉၃ ဂှ် Word ဝွံတြးပ္တိတ် စဵုကဵု Word 6.0 မာန်ကၠုၚ်ရ။
နူဂှ်တုဲ စိုပ် သက္ကရာဇ် ၁၉၉၅ ဂှ် Word95 စပြံၚ်ကၠုၚ်ယၟု စဵုစိုပ် Word97, Word2000 တေံရ။ လက္ကရဴဂှ် စကော်ခဴဗက် အတိုၚ်ယၟု Window ဒှ်တုဲ စဒှ်ကၠုၚ် Office XP ရ။ ကၠုၚ်စိုပ် ၂၀၀၃ ဂှ်က္လေၚ်စ ဗက်ကၠုၚ်အတိုၚ်လၟေၚ်ယၟုသၞာံပၠန်မဒှ်ရ၊ (Word2003, Word2007, Word2010, Word2013,…)  လၟုဟ်စိုပ် Word2016 ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၆ ဏံမဒှ်ရ။
Word2016 ဝွံတြးကၠုၚ်အတိုၚ်လၟေၚ်ဂကောံ Microsoft Office2016 ပါလုပ်သီု Application သွက်ဂွံသုၚ်စောဲရေၚ်တၠုၚ် ကမၠောန်ကေၚ်ကာရုၚ်ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂၠေၚ်ရ။
ကောန်ပျူတာ
ကောန်ပျူတာဂှ် ဒှ်ကရိယာ မဒက်ပ္တန်လဝ် အရပ်အရာ သွက်ဂွံ ရပ်စပ် ဗဂေတ် မဂၞန် (arithmetic) (ဝါ) ဟိုတ်ဖဵု မကော်ဂး လဝ်ဂျေတ် (logical) အလဵုအလဵုဍေဟ် မွဲလစှ်ေ ကုရဝ်ဂရာမ်ကောန်ပျူတာရ၊၊ ကောန်ပျူတာ ခေတ်လၟုဟ်ဂှ် နွံကဵု အစောမ် သွက်ဂွံကၠောန်ဗက်အာ အတိုၚ်စၞောန်အမိၚ် မကော်ခဴစ ပရဝ်ဂရာမ်တအ် မအာတ်မိက်ရ၊၊ ပရဝ်ဂရာမ်ဂှ် ပကဵု ညံၚ်ကောန်ပျူတာ ဂွံဖန်ဗဒှ်ကဵု အရာမလှဲလးရ၊၊ ယဝ်ရ သ္ဒးပတောအ် ဥပမာ နကဵု ခန္ဓကာယမၞိဟ်မ္ဂး ကောန်ပျူတာဂှ် တုပ်ညံၚ်ရဴ ကာယထ္ၜောမ်ကဠၚ် မၞုံကဵုအစောမ် မဗဂီုကဵုဆီ၊ မစၠောအ်ကဵုဓါတ်ပန် ပ္ဍဲအလုံမွဲကာယ ညံၚ်ဂွံညဳသၟဟ်ရ၊၊ ညံၚ်ရဴခန္ဓကာယ နွံပၟိက် ဒြဟတ် မတွဟ်ဂး စၞစကျာကီု ကောန်ပျူတာလေဝ် ဒးစကာဒြဟတ် နကဵုဓါတ်လလဳရ၊၊ အရာဏအ်ဂှ် ညးကော်စ ဟာတ်ဝေလ်ရ၊၊ ခန္ဓကာယ ဂွံဗဂေတ်လေပ် ဂွံတော်လေပ် ဂွံကၠောန်လေပ်ဂှ် နွံပၟိက် စိုတ်မဗ္တောန်လဝ် ပညာရ၊၊ ကောန်ပျူတာလေဝ် ဂွံကၠောန်ကမၠောန်ဒး ဒးဗဂေတ်မဂၞန်တအ်ဂွံဂှ် နွံပၟိက်ကဵု ပရဝ်ဂရာမ်ရ၊၊ ပရဝ်ဂရာမ်ဂှ် ညးကော်စ သပ်ဝေလ် ရ၊၊
ကောန်ပျူတာဂှ် စကာ သွက်ဂွံထိၚ် သၞောတ်ပ္ဍဲရုၚ်စက်၊ ပရေၚ်ကမၠောန် မပ္တိတ်ကပေါတ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ၊၊ အရာပိုယ်မစကာဒၟံၚ် လၟိုန်တ္ၚဲ ဗီုကဵု ဖဴအသာန်လျး (micowove ovens) အထိၚ်ဇမ္ၚောဲ (remote controls) တအ်လေဝ် ဒှ်ကောန်ပျူတာ မွဲဂကူကီုရ၊၊ ရုပ်စက် ရဝ်ဗတ် မဗဂေတ်ဒၟံၚ် ရုၚ်ကမၠောန်ဂမၠိုၚ်၊ ကောန်ပျူတာပူဂဵု၊ တေဝ်လဳဖုန်၊ သမာတ်ဖုန်တအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒှ်ကောန်ပျူတာ ဖအိုတ်ရ၊၊
ကောန်ပျူတာ ကၠာအိုတ်ဂှ် ကၠောန်ကမၠောန်ဆၜိုတ် တော်စဂၞန်သၟးရ၊၊ ပိုဲကော်စ စက်တၟော်ဂၞန်၊၊ ပ္ဍဲခေတ်ကွတ်စက် ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲအစ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ် စစကာကၠုၚ် ပ္ဍဲစက်ဂမၠိုၚ် မပ္တံ စက်တုတ်တုတ်တအ် ဒှ်တမ်ရ၊၊ စက်မရပ်စပ် သုၚ်စောဲဒဳဂျဳတေဝ် ကၠာအိုတ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲခေတ်ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ ရ၊၊ ပရှ်လေဝ်ပြဟ်၊ ဒြဟတ်လေဝ်ထတ်၊၊ စနူဂှ်တုဲ ပရေၚ်စကာ ကောန်ပျူတာဂှ် ဇၞော်မောဝ်တိုန်အာ မွဲတဲဓဝ်ရ၊၊
ဝင်ကောန်ပျူတာ
ကရိယာ မသုၚ်စောဲ သွက်ဂွံတော်တၟော် မဂၞန်ဂှ် နွံကၠုၚ် သၞာံမဂၠိုၚ်ကဵုလ္ၚီရ၊၊ ဗွဲမဂၠိုၚ်မ္ဂး မရပ်စပ် မွဲမတုဲမွဲမ နကဵုလပုဟ်တဲရ၊၊ လေအ်ကရုၚ် (ဝါ) လေအ်တၟော် (tally stick) ဂှ် ကရိယာတၟော်ဂၞန် ကၠာအိုတ် ဒှ်မာန်ရ၊၊ လၟိဟ်မဂၞန် ဗီုကဵုမကဝေၚ် မကၠောန်လဝ်ကဵုတိကလေတ် သွက်ဂွံစကာ ပ္ဍဲအရာ မတော်လၟိဟ်ဂၞန် ဗီုကဵု စရၚ်သ္ၚု၊ သြောအ်တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဒၞာဲဒတန် ယေန်သၞာၚ် ကောန်မၞိဟ်တြေံ ပ္ဍဲဒေသအဳဂျေပ်တအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲဒေသအေရှ မခတောန်ဂၞန် ဗီုကဵု ဂၞန်ကြုက် (abacus) ဂှ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် သၞာံ မဂၠိုၚ်ကဵု လ္ၚီကီုရ၊၊ ဂၞန်ရောမ (Roman abacus) မတုပ်ညံၚ်ရဴ ဂၞန်ကြုက်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဗေဗဳလောန် (Babylonia) နူကဵုသၞာံ ၜိုတ် ဘဳစဳ ၂၄၀၀ တေအ်ရ၊၊
အတိုၚ်လညာတ် Derek J. de Solla Price မ္ဂး စက် အာန်တိကေတ်တေရာ  (Antikythera mechanism) ဂှ် ဒှ် စက် မစကာ ကောန်ပျူတာ ကၠာအိုတ်ရ၊၊ စက် အာန်တိကေတ်တေရာ ဂှ် ကၠောန်လဝ် သွက်ဂွံတော် ဒၞာဲဒၟံၚ် သၞံၚ်နက်သတ်ဂမၠိုၚ်ရ၊၊ စက်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၁ ပ္ဍဲတကအ် ဍုၚ်ဂရိတ် မၞုံယၟု အာန်တိကေတ်တေရာတုဲ စက်ဂှ် ညးကဵုယၟု စက် အာန်တိကေတ်တေရာ ရ၊၊ စက်ဂှ် ကၠောန်လဝ်ကဵု ဗရိုတ်တုဲ ညးစၟတ်သမ္တီလဝ် မဒှ်စက် မကၠောန်လဝ် နူၜိုတ် ဘဳစဳ ၁၀၀ ရ၊၊ ကြဴနူစက်ဂှ်တုဲ လုကဴ ပွိုၚ်မွဲလ္ၚီပြၚ်ပြၚ် စက်ဗီုဂှ် ဟွံကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ၊၊ လၟုဟ်စက်ဂှ် ညးတအ် ထ္ၜးပျးလဝ် ပ္ဍဲတိုက်ထ္ၜးကောန်ဂကူ ဍုၚ်အေတေန် (ဂရိတ်) ရ၊၊
စက်ဗွဲမဂၠိုၚ် အတိုၚ်ကၠာတေအ် ညးတအ်ကၠောန်လဝ် သွက်ဂွံတော် ဗီုသၞံၚ်နက်သတ်ဂမၠိုၚ်ရ၊၊ Planisphere ဂှ်လေဝ် ဒှ်စက် သွက်ဂွံတော် သၞံၚ်နက်သတ် မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု အဗူ ရယာန် အလ်ဗဳရူနဳ (Abū Rayhān al-Bīrūnī) ပ္ဍဲအခိၚ် ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ လပါ်စရ၊၊
သိပ္ပသာလ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဒဵုသဇေင်
ဘာသိပ္ပသာလ (ဘာၜဳ) ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဒဵုသဇေင်၊ ပွိုင်ဍုင်ဍာ်ဗု၊ ရးတၞင်သဳ။ ဘာတၟိ မနွံပ္ဍဲကွာန်ဒဵုသဇေင်ဝွံ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တကလျာဏမိတ္တ (ဓမ္မာစရိယ) ဇာတိကွာန်တံင်ပရင်၊ ဘာကျာ်သြဳမန် ပ္တန်လဝ် နူသၞာံ ၁၉၅၅ (သက္ကရာဇ် ၁၃၁၆) ဇရေင်ဒဵုသဇေင် ရ။
ဝင်
ဘာတြေံဂှ် နွံဒၟံင် ဗဒါဲဂြိုပ်ဒဵု၊ ဟိုတ်မကြပ်ဒၟံင် ကုဒပ်ကောန်ပၞာန်မန်ကီုတုဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဗၠာဲသၟိင်ဗၟာ နူကဵုကာန်ပေါက် (ကံပေါက်) မကၠုင်မ္ဂး ဍေဟ်တအ် ထေင်ကေတ် ကျာ်ဇၞော် ပၞုက်လဝ် ရဲကောန်ပၞာန်မန်တအ်တုဲ ဍေဟ်တအ် ဗက်စၟဳစၟတ် ဂၠိုက်ဂၠာဲ သီုကဵု လတူဂြောန် ဟွံသေင်ရ။ ဟိုတ်နူဏအ်တုဲ နကဵုကျာ်ဇၞော် ချပ်ကဵုဒါယကာတအ် ဂွိင်ဖေက် ဒှ်အန္တရာယ် ဗွဲဓာန်ဂတတုဲ အာသြိုင်ဘာ ပ္ဍဲကဵု ဇရေင်ဒဵုသဇေင် ဒၞာဲဘာမနွံလၟုဟ်ဂှ်ရ။ (ပ္ဍဲဒၞာဲဒဵုဂှ် ဟိုတ်နူ တၞံသဇေင် နွံဂၠိုင်တုဲ ညးကော်စ ဒဵုသဇေင်၊ ဗွဲကြဴ ယၟုကွာန်ဗီုဗၟာ ချဗုင် ဂှ် ဟွံကော်တုဲ ယၟုကွာန်ဂှ်လေဝ် ဒှ်အာ ကွာန်ဒဵုသဇေင်ကီုရ။
သြိုင်ဘာတၟိ ပ္ဍဲဇရေင်ဒဵုသဇေင်
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၅ ဇာန်နဝါရဳ ၆ (သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၁၆ ဂိတုပုဟ် ၁၃ မမံက်) တ္ၚဲဗြဴဗတိဂှ် စသြိုင်ဘာတုဲ ပွိုင်ပန်ဂိတု ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၅ ဂိတုဨပြဳ ၁၀ (သက္ကရာဇ် ၁၃၁၇ ဂိတုစဲ ၃ စွေက်)ဂှ် ဘာဂှ် အာစိုပ်ဒတုဲတုဲ ပဒတဴ ပ္ဍဲဘာဂှ်ရ။
ရုင်ဒါန် သုခပါလာ
သၞာံ ၁၉၅၆ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၅ (သက္ကရာဇ် ၁၃၁၈ ဂိတုကထိုန် ၁၃ မမံက်) တ္ၚဲဗြဴဗတိဂှ် စသြိုင် ရုင်ဒါန်သုခပါလာ။
ကျာ်စေတဳဒဵုသဇေင်
ကျာ်စေတဳဒဵုသဇေင်ဂှ် ထ္ၜုတ်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲအခိိင် သာသနာ မအာစိုပ် သၞာံ ၂၅၀၀၊ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၆ (သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၁၈)။
ဘာကဵုပိုန်ဇိနသာသနာ
သၞာံ ၁၉၅၈ ဂိတုဇာန္နဝါရဳ ၂ (သက္ကရာဇ် ၁၃၁၉ ဂိတုပုဟ် ၁၃ မမံက်) တ္ၚဲအဒိုတ်ဂှ် စသြိုင် ဘာကဵုပိုန်တုဲ သၞာံ ၁၉၆၂ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၈ (သက္ကရာဇ် ၁၃၂၃ ဂိတုမာဃ် ၄ မမံက်) တ္ၚဲဗြဴဗတိ စရိုဟ်ဍာ်။ ဘာကဵုပိုန်ဏအ်ဂှ် ကေင်တူလဝ် မွဲဒကုတ်ရ။
ဘာတိုက် ပိထပ်
ကြဴနူ ဘာကဵုပိုန် မတူအာပၟတ်မွဲဒကုတ်တုဲ သွက်ဂွံ သြိုင်ဘာတိုက် ပိထပ်ဂှ် ကျာ်ဇၞော် ပ္အပ် ကုညးတာလျိုင်ကမၠောန်သြိုင်ဘာ ပိ တၠ၊ (၁) ဒကာဘာဇၞော် နာဲကျဝ်ဟာန်၊ (၂) တၠဂုဏ်အစာနာဂ၊ (၃) တၠဂုန်ရာမည (ဇာတိကွာန်အနေင်)ရ။ ဘာတိုက်ပိထပ်ဂှ် စဖျေဟ်ရိုဟ််ကၞက် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၃ ဂိတုမာတ် ၂၄ (သက္ကရာဇ် ၁၃၄၄ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် ၁၁ မမံက်) တ္ၚဲဗြဴဗတိတုဲ အာစိုပ်ဒတုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၃ ဂိတုမေ ၁၂ (သက္ကရာဇ် ၁၃၄၅ ဂိတုပသာ် ၁ မမံက်) တ္ၚဲဗြဴဗတိရ။
လၟိဟ်သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၂ ဇကု၊ ထပိုယ် ၅ ဇကု။၊ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၂ ဇကု၊ ထပိုယ် ၃ ဇကု။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဍာ်ဗု
ပါင်ကၟာဒကှ်၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ကွာန်ပါင်ကၟာဒကှ်(Kyarinnchaung၊ ကြာအင်းချောင်ရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ ဂကောံကွာန်ကအ်ဇမၠိင်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၀၀၉။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ကအ်ဇမၠိင် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၃၂၀၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၄၉၄ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဂှ် ၂၈၁၄ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
တြေံ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဒဵုသ္ဇေင်
ဘာတြေံ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဒဵုသ္ဇေင်၊ ပွိုင်ဍုင်ဍာ်ဗု၊ ရးတၞင်သဳ။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၃ ဇကု၊ ထပိုယ် ၅ ဇကု။ ၊ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၃ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တအိန္ဒက သက္ကရာဇ် ၁၃၈၄ က္လိဂွံအာယုက် ၂၉၊ ဝှ် ၉။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဍာ်ဗု
ကြုင်ဖါ်၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ကွာန်ကြုင်ဖါ်(Kyonhpaik၊ ကျုံဖိုက်)ဂှ် နွံပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၂၉၇။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲကွာန်ကြုင်ဖါ်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၂၄၃၈၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၂၆၀၉ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်မပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၅၀၄၇ တၠရ။
Paul Anthony Nerini
ဝှာတာ ပဝ် အေန်တဝ်နဳ နေရိနဳ Father Paul Anthony Nerini, Italien; Paolo Antonio Nerini(1711 - 1756) ဝွံ ဒှ်လကျာ်ကာတ္တလေတ် ဂကူအဳတလဳ မကၠုင်ပတန်သာသနာ ပ္ဍဲဍုင်သြေင်၊ ဍုင်မန် နူသၞာံ ၁၇၄၁ စဵုကဵု လအိတ်လမျီု ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ဍုင်သြေင် မစိုပ်အာ သၟဝ်တဲဗၟာအံင်ဇေယျ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၅၆ ဟိုတ်မစဵုဒၞာ ညးဍုင်ကွာန်မန်တအ်တုဲ ကောန်ပၞာန်ဗၟာ ကုတ်ဂစိုတ်ထောအ်ကအ် ပ္ဍဲဍုင်သြေင်ရ၊၊
သဒ္ဓမ္မာရာမ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်ကြေင်မွဲ
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝံသဒဳပ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၃၊ ဝှ် ၃၄။
Paul Anthony Nerini
ပထမအဝဲ
ပဝ် အေန်တဝ်နဳ နေရိနဳ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေန်ပါ ၁၊ ၁၇၁၁ မဒှ်ကောန် မအံက် ဖရာန်သိစ် အေန်တဝ်နဳ (Francis Anthony) မိအံက် မာဂုရိတေ ဂလ္လရိနဳ (Marguerite Gallarini) ပ္ဍဲဍုင်မဳလာနဝ် (Milano/Milan)၊ ဍုင်အဳတလဳ၊၊ ညးလုပ်ပထပိုယ် ပ္ဍဲဘာကျာ်မောန်ဇြ (Monza) ဒုင်ကအ်ပါင် ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေန်ပါ ၂၈၊ ၁၇၂၆ ပ္ဍဲဘာကျာ် Clerics Regular of St. Paul၊၊
ကအ်ခၠဲ၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ကွာန်ကအ်ခၠဲ(Kawtkhalwei)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ ဂကောံကွာန်ကအ်ခၠဲ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၂၉၈။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲကွာန်ကအ်ခၠဲဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၂၄၃၈၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၂၆၀၉ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၅၀၄၇ တၠရ။
Paul Anthony Nerini
ပထမအဝဲ
ကြဴနူ ညးမဂွံဒုင်ပတိုန် ဘဝခမဳမပြဲတုဲ ညးဂွံခပတိုန် ပအစာဘာ ပ္ဍဲဘာ Arcimboldi school ပ္ဍဲဍုင်မဳလာနဝ် ဍုင်အဳတလဳ၊ နူသၞာံ ၁၇၃၃ စဵုကဵု ၁၇၃၉ ဂှ် အာပအစာဘာ ပ္ဍဲဍုင် Crema ရ၊၊ ဟိန်မကၠောန်ဒၟံင် ကမၠောန်အစာဘာဂှ် သီုတွဟ်ဓရ်ကီုရ၊၊ သွက်ဂွံအာ ပတန်သာသနာ ပ္ဍဲဍုင်မန်ဗၟာဂှ် ညးစိုတ်ထတ်ဒၟံင်ရ၊၊
ကအ်ခၠဲ၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
Paul Anthony Nerini
ပ္တန်သာသနာ ပ္ဍဲဍုင်မန်
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၄၀ ဂှ် သၟိင်သင်ပပ် ဗေနေဒိက်တ် မရနုက်ကဵု ၁၄ (Pope Benedict XIV) လလောင်တြး သွက်ဂွံ ဗလးဏာ ဂကောံပ္တန်သာသနာ သွက်ဍုင်မန်ဗဂေါ ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ အင်ဝရ၊၊ ပ္ဍဲဂိတုဇာန်နဝါရဳ ၂၉၊ သၞာံ ၁၇၄၁ ဂှ် သၟိင်သင်ပပ် ရုဲစှ် ဝှာတာ ဂလ်လဳဇြဳယာ (Fr. Gallizia) နဒဒှ် ကျာ်ဇၞော် ကေုာံ သကိုပ်ညးပတန်သာသနာ (Bishop of Elima and Apostolic Vicar of Burma) ကရောမ်ညးဂှ် ဝှာတာ ပဝ်နေရိနဳ (Frs. Paul Nerini)၊ အလေက်ဇြေန်ဒါ မောန်ဒေလ္လဳ (Alexander Mondelli)၊ ဂဴနတဝ်နဳအဝ် ဒဳ ကောန်တေ (Gianatonio de Conte) ညးပန်တၠ ဍိုတ်က္ၜင်တုဲ တတ်ၜဳမှာသၟိတ် သွက်ဂွံပရး သာသနာခရေတ် ပ္ဍဲဍုင်မန်ဗဂေါ ကေုာံ ဍုင်ဗၟာအင်ဝ ရ၊၊ ညးတအ် စိုပ်ဍုင်သြေင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၄၃တုဲ ကၠောန်ကမၠောန် ပတန်သာသနာ မပ္တံ ဗတောန်လိက်၊ တွဟ်ဓရ် ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲဍုင်သြေင်ဂှ်ရ၊၊ ဝှာတာ ပဝ်နေရိနဳ ကေုာံ ဗရာတာ အင်ဂေလဝ် (Brother Angelo) ညးၜါ စှ်ေအာဒၟံင် တၞင်သဳရ၊၊
ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဒှ်အခိင်မန်တအ် အဃောမဂစာန်ဒၟံင် သွက်ဂွံ ဍုင်မန် ဂွံဗၠးၜးတိတ် နူသၟဝ်တဲဗၟာရ၊၊ ကောန်ပၞာန်ဗၟာလေဝ် ဇက်ကၠုင်ဗတိုက်ဒၟံင် ဍုင်မန် ဟွံပိုတ်သကုတ်ရ၊၊ ပၞာန်လုပ်သီဂွံအာ ဍုင်သြေင် မွဲတဲဓဝ်တုဲ ဂစိုတ်ထောအ် လကျာ်ခရေတ် မသှ်ေဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်သြေင်ဂှ် ဝှာတာဂလ်လဳဇြဳယာ၊ ဝှာတာမောန်ဒေလ္လဳ ကေုာံ ဒဳကောန်တေ သီုညးပိတၠရ၊၊
ဝှာတာ ပဝ်နေရိနဳ ကေုာံ ဗရာတာ အင်ဂေလဝ် ဂွံမိင်ကေတ် ပရူဂှ်တုဲ ဒြေပ်ဒဴအာမံင်ထောအ် ဒေသတၞဟ် နူဂှ် ညးတအ် အာမံင်မာဒရသ်၊ ဍုင်အိန္ဒိယရ၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၇၄၉ ဂိတုဨပြဳ ၂၁ ဂှ် ညးၜါ ကလေင်စိုပ်ကၠုင်သြေင်ပၠန်ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဍုင်မန် ဂွံဗၠးၜးတိတ်အာ နူဍုင်ဗၟာတုဲတုဲရ၊၊ တၠညးဗညာဒလလေဝ် ဂွံခပတိုန် နဒဒှ်သၟိင်ဨကရာဇ်တုဲရ၊၊ ညးဍုင်ကွာန်မန် ကောန်ဍုင်သြေင်တအ်ကီု သၟိင်တၠမန်တအ်ကီု ဒုင်တၠုင် ရီုဗင်ညးတအ် ဗွဲမခိုဟ်မိုဟ်ရ၊၊ ညးတအ် ပံက်လဝ် ဘာဗတောန်လိက်၊ ရုင်ဂဥုဲ ကေုာံ ဘာကျာ်မွဲမလေဝ် သြိုင်လဝ်ကီုရ၊၊ ညးပကောံချူလိက် အဘိဓာန်၊ ဂလာန်သၟာန်သွဟ် ကေုာံ ဒွက်ဓမ္မခရေတ်ယာန် နကဵုဘာသာဗၟာရ၊၊
ပရေင်အံင်ဇၞး မဗတောန်လိက် ကုကောန်မန်တအ်ကီု ကောန်မစာတ်တအ် ပ္ဍဲဍုင်သြေင်ဂှ်တုဲ သွက်ဂွံဂလိုင်ပတိုန် ပရေင်ကမၠောန်တုဲ ညးတေအ် ပတိုန်လိက် ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳဂကောံသင် ဂိတုဇာန်နဝါရဳ ၂၄၊ ၁၇၅၂ အာတ်မိက် ညံင်ဂွံဗလးနင်ကဵု သကိုပ်ဝှာတာ ခမဳ အလေက်ဇြေန်ဒါ ဝိယျာရိဇ်ဇြဳ ဒဳ ရဝ် (Father General, Alexander Viarizzi de Roas) သွက်ဂွံအာပံက်ဘာ ကေုာံ ပတန်သာသနာ ပ္ဍဲဍုင်ဗဂေါရ၊၊ ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳဂကောံသင်ဂှ် ဝှာတာပဝ်နေရိနဳ မဂွံခပတိုန် နဒဒှ် ကျာ်ဇၞော် ကေုာံ သကိုပ်ညးပ္တန်သာသနာ (Bishop and Apostolic Vicar) လပါ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲဗဂေါလေဝ် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဒှ်အခိင်မန်တအ် အဃောမကလိဂွံဒၟံင် အံင်ဇၞးရ၊၊ မန်တအ် သီဂွံအာ ဍုင်အင်ဝတုဲရ၊၊ ဆဂး ပရေင်သပုန် ဗၟာ သၟဝ်ပၠတရဴအံင်ဇေယျလေဝ် စကတဵုဒှ်ကၠုင်ကီုရ၊၊
ကၞောတ်ဘဝ
သွက်ဂွံပံင်တောဲ ကုဝှာတာပဝ်နေရိနဳဂှ် သၟိင်သင်ပပ် ဗလးဏာ သင်ပန်ဇကု သီုကဵု လိက်တၞးမခပတိုန် နဒဒှ် လကျာ်ဇၞော် ကေုာံ သကိုပ်ညးမပတန်သာသနာရ၊၊ ဆဂး စိုပ်သၞာံ ၁၇၅၆ ဂိတု အဝ်ဂေတ်ဂှ် ကောန်ပၞာန်အံင်ဇေယျ လုပ်သီဂွံအာ ဍုင်သြေင်ရ၊၊ ကောန်ဍုင်ကွာန် ဂကူမန် ၜိုတ်မဆဵုဂှ် ဗက်ဂစိုတ်ဖအိုတ်ရ၊၊ ကောန်ဍုင်ကွာန် ဗွဲတၟေင် ညးဗြဴ ကဵု ကောန်ၚာ်ဂှ် ညးကဵု အောပ်မံင်ဒၟံင် ပ္ဍဲဘာကျာ်ညးရ၊၊ ကောန်ပၞာန်ဗၟာ သွက်ဂွံလုပ်ရပ် ညးဍုင်ကွာန်မန် ပ္ဍဲဘာကျာ်ဂှ် ညးဟွံကဵုအခေါင် ညးဒတူဒၞာဒၟံင် ပ္ဍဲပါင်တြင်ဘာကျာ်ဂှ်ရ၊၊ ဆဂး ကောန်ပၞာန်ဗၟာတအ် ထပက်ကဵုဗၞုဟ်တုဲ ကုတ်ကအ်ညးတုဲ က္ဍိုပ်ညးဂှ် အာပအပ်ကဵု သၟိင်ဗၟာ အံင်ဇေယျရ၊၊ တ္ၚဲဂှ် ဒှ်ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၁၁၊ သၞာံ ၁၇၅၆ ရ၊၊ ကောန်ဂကူမန် ညးဗြဴ ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲဘာဂှ်လေဝ် ဍေဟ်တအ် ဂစိုတ်ထောအ် သီုဖအိုတ်တုဲ ဘာကျာ်ဂှ်လေဝ် ဍေဟ်တအ် စံင်ပလီုထောအ်ရ၊၊
နိဿဲ
[[Category:]]
သဒ္ဓမ္မာရာမ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်ကြေင်မွဲ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဍာ်ဗု
ကော့ခလိန်ရွာ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ကွာန်ကအ်ဇမၠိင်(Kawtkhalein၊ ကော့ခလိန်ရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ ဂကောံကွာန်ကအ်ဇမၠိင်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၀၀၇။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ကအ်ဇမၠိင် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၃၂၀၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၄၉၄ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဂှ် ၂၈၁၄ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
တိုက်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်ကြေင်မွဲ
ဘာတိုက် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကအ်ကြေင်မွဲ၊ ပွိုင်ဍုင်ဍာ်ဗု၊ ရးတၞင်သဳ။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၈ ဇကု၊ ထပိုယ် ၁၁ ဇကု။ ၊ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၇ ဇကု၊ ထပိုယ် ၄ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝါရလင်္ကာရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၉၊ ဝှ် ၅၈။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဍာ်ဗု
ကအ်ကျာ်၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ကွာန်ကအ်ကျာ်(Kawtkyaik၊ ကော့ကျိုက်ရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ ဂကောံကွာန်ကအ်ဇမၠိင်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၀၀၈။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ကအ်ဇမၠိင် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၃၂၀၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၄၉၄ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဂှ် ၂၈၁၄ တၠရ။
ကအ်ပရာန်၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ကွာန်ကအ်ပရာန်(Kawtparan)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ ဂကောံကွာန်ကအ်ခၠဲ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၃၀၂။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲကွာန်ကအ်ခၠဲဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၉၇၉၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၂၂၅၁ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၄၂၃၀ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ကအ်ဒုန်၊ ကအ်ပၞဟ်
ကွာန်ကအ်ဒုန်(Kawtdun၊ ကော့ဒွန်းရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ ဂကောံကွာန်ကအ်ပၞဟ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၀၂၁။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ကအ်ပၞဟ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၂၀၃၇၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၂၃၄၇ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၄၃၈၄ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
နမော ဗုဒ္ဓဂါယာ သိဒ္ဓံ ရတနတ္တယပဏာမ ကေုာံ ပတ္တနာ
နမော         ဗုဒ္ဓါယ          သိဒ္ဓံ ရတနာတ္တယပဏာမ  - ကေုာံ - ပတ္တနာ
ဓမ္မသုခ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဓလာဲဒဵု
ဘာဓမ္မသုခ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဓလာဲဒဵု၊ ပွိုင်ဍုင်ဍာ်ဗု၊ ရးတၞင်သဳ။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၁ ဇကု၊ ထပိုယ် ၂ ဇကု။ ၊ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၁ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တကောဏ္ဍည သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၅၊ ဝှ် ၇။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဍာ်ဗု
ကၠအ်ပၞဟ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်မုဟ်ဍုင်
<mapframe latitude="16.254986" longitude="97.723737" zoom="12" width="400" height="300" align="right"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ {     "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 97.723737,         16.254986        ]      }    }  ] }