cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ကၟိန်ဍုင်သမ္မတဒဳမံက်ကရေဇြဳ ထဳမဝ်လေဝ်သ်တေ
Arts
An extensive collection of Timorese audiovisual material is held at the National Film and Sound Archive of Australia. These holdings have been identified in a document titled The NFSA Timor-Leste Collection Profile, which features catalogue entries and essays for a total of 795 NFSA-held moving image, recorded sound and documentation works that have captured the history and culture of East Timor since the early 20th century. The NFSA is working with the East Timorese government to ensure that all of this material can be used and accessed by the people of that country.
Cinema and TV drama
In 2009 and 2010, East Timor was the setting for the Australian film Balibo and the South Korean film A Barefoot Dream. In 2013, the first East Timorese feature film, Beatriz's War, was released. Two further feature-length films, Abdul & José and Ema Nudar Umanu, were respectively released on 30 July 2017 through the television network of RTTF and on 16 August 2018 at the Melbourne International Film Festival. In 2010, the first East Timorese TV drama, Suku Hali was released.
Cuisine
The cuisine of East Timor consists of regional popular foods such as pork, fish, basil, tamarind, legumes, corn, rice, root vegetables, and tropical fruit. East Timorese cuisine has influences from Southeast Asian cuisine and from Portuguese dishes from its colonisation by Portugal. Flavours and ingredients from other former Portuguese colonies can be found due to the centuries-old Portuguese presence on the island. Due to the East and West combination of East Timor's cuisine, it developed features related to Filipino cuisine, which also experienced an East-West culinary combination.
Sports
Sports organisations joined by East Timor include the International Olympic Committee (IOC), the International Association of Athletics Federations (IAAF), the International Badminton Federation (IBF), the Union Cycliste Internationale, the International Weightlifting Federation, the International Table Tennis Federation (ITTF), the International Basketball Federation (FIBA), and East Timor's national football team joined FIFA. East Timorese athletes competed in the 2003 Southeast Asian Games held 2003. In the 2003 ASEAN Paralympics Games, East Timor won a bronze medal. In the Athens 2004 Olympic Games, East Timorese athletes participated in athletics, weightlifting and boxing. East Timor won three medals in Arnis at the 2005 Southeast Asian Games. East Timor competed in the first Lusophony Games and, in October 2008, the country earned its first international points in a FIFA football match with a 2–2 draw against Cambodia. East Timor competed at the 2014 Winter Olympics.
Thomas Americo was the first East Timorese fighter to fight for a world boxing title. He was murdered in 1999, shortly before the Indonesian occupation of East Timor ended.
External links
Government
General information
ပျူစောထဳ
ပျူစောထဳ (ပျူစောထီး) ဟီုဂှ် ဒှ်ဂကောံဒမၠုက် ဗွဲတၟေင် ဂကူဗၟာ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု မၞိဟ်မထံက်ဂလာန် ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ၊ ဗော်ကျဖေတ် (ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေးနဲ့ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ) ကေုာံ ဂကောံလကျာ်ဗၟာမအာက္ဍိုပ် မကော်ဂး မဘသ (အမျိုး၊ ဘာသာ၊ သာသနာစောင့်ရှောင်ရေးအဖွဲ့) တအ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ကောန်ဂကောံညးတအ် နူကဵု ဘဲဘပဠ ကေုာံ ဂမ္စိုတ် ဂကောံဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန်ပဳဒဳအေပ်တအ်ရ။ ဂကောံပျူစောထဳဝွံ စဒက်ပ္တန်လဝ် နူကဵု ဂိတုမာတ် ၅၊ ၂၀၂၁ ပ္ဍဲဍုင်မာန္တလေတုဲ ဗွဲကိုပ်ကၠာ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဂကောံပျူစောထဳရးဇၞော်မာန္တလေ သွက် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာသကုတ်လတူ ကဵု ဂကောံပျူစောထဳရးဇၞော်လ္ဂုင်ဂှ် သွက် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာသကုတ်သၟဝ်။ ဗွဲကြဴညိ ဗွဲမဗဗွဲကဵု တွဵုရး ကေုာံ ရးဇၞော်တၞဟ်တအ်ဂှ် ဆက်ပံက်လဝ်ရ။ ဂကောံပျူစောထဳဝွံ ၜိုန်ရ ဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဝွံကီုလေဝ် ပ္ဍဲအခိင် သၞာံ ၁၉၅၅တအ်တေအ်လေဝ် ဂကောံဗီုဏအ် ယၟုဗီုဏအ်ဂှ် ကေင်နွံလဝ်ကီုရ။
ဝင်
နကဵုဒပ်ပၞာန်ဗၟာ ထ္ၜးဟိုတ် ကုသဘင်မာဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ဟွံစှ်ေကဵု ဗဗွဲဓဝ်တုဲ ဒပ်ပၞာန်ထိင်ကေတ်ထောအ် အဝဵုဍုင် ပ္ဍဲဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၊ ၂၀၂၁ ဂှ်ရ။ ကြဴနူဂှ် ညးဍုင်ကွာန် ဗွဲတၟေင် ညးမထံက်ဂလာန် ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳတအ် တိတ်ထ္ၜးဆန္ဒတုဲ၊ ခြာဟွံလအ်ဂှ် နကဵုပၞာန်လၞိန်ဗပိန် နကဵုလွဟ်ရ။ ရဲဂကောံဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ကေုာံ ညးသၟတ်တအ် ဒက်ပ္တန် ဂကောံဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် မကော်ဂး ပဳဒဳအေပ် ရပ်လွဟ်တုဲ တဝ်စၞေဟ် နကဵုလွဟ် ပ္ဍဲအကြာဍုင်ကွာန်ရ။ ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန်တအ်ဂှ် စွံအဓိက ဗက်ဂၠာဲပန်ဂစိုတ် ညးဇၞော်ကွာန်၊ ညးဇၞော်အရာပ်၊ ကောန်ဗော်ကျဖေတ် (ပြည်ထောင်စုကြံ့ခိုင်ရေး နဲ့ ဖွံ့ဖြိုးရေးပါတီ) ကေုာံ ကောန်ဂကောံ မဘသ (အမျိုး၊ ဘာသာ၊ သာသနာစောင့်ရှောက်ရေးအဖွဲ့) တအ်ရ။ တၞဟ်နဂွံစဵုဒၞာ အန္တရာယ် ကေုာံ ဘဲ ရဲပၠန်ဂတး နကဵုလွဟ် အပ္ဍဲဍုင်ဂှ်တုဲ ပ္ဍဲကဵု ဂိတုမာတ် ၅၊ ၂၀၂၁ ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ဂကောံပျူစောထဳ (ပျူစောထီးအဖွဲ့) နဒဒှ် ဂကောံဒမၠုက်တုဲရရောင် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမေ ၁၅၊ သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နူကဵု ဌာနဗဟဵုဂကောံဂှ် လလောင်တြးရ။ ပ္ဍဲဂကောံဂှ် ကောန်ပၞာန်ဗၟာရာမ် ကဵု ရဲဂကောံမဘသတအ် ပံင်တောဲတုဲ ဒက်လဝ် မြဴသာ်ဝွံ ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲလိက်လလောင်တြးဂှ်ရ။
လဒက်ပ္တန်
ဂကောံပျူစောထဳဂှ် ဗွဲကိုပ်ကၠာ ဒက်ပ္တန်လဝ် သွက်ကၟိန်ဍုင်ဗၟာသကုတ်လတူဂှ် ဂကောံပျူစောထဳ ရးဇၞော်မာန္တလေ၊ သွက်ကၟိန်ဍုင်သကုတ်သၟတ်ဂှ် ဂကောံပျူစောထဳ ရးဇၞော်လ္ဂုင်။ ဗွဲကြဴညိဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ဇၟာပ်ဇၟာပ် တွဵုရး ကေုာံ ရးဇၞော် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ဗၟာရ။
တဆိပ် ဂကောံဏအ်ဂှ် လတူအလာံသာသနာ ဗုဒ္ဓဘာသာ မနွံကဵု အသာ် မသုန် အသာ်ဍာမ်၊ ဍာ်မိတ်၊ ဗကေတ်၊ ဗတာင်၊ ထဝ် မပစူရေင်ဂှ် တုဲ အသာ်မသုန်ဂှ်ပၠန် မသတိက်ရေင်လဝ် လပါ်ကၞောတ်ဂှ် လဒေါဝ်ဂှ် နွံ စက်ခ္ဍမ်ခ္ဍမ်အသာ် သ္ၚေက်တုဲ အပ္ဍဲဗဝိုင်စက်ဂှ် နွံကဵု ရုပ်မၞိဟ်မပန်ဒၟံင်လဴမွဲ၊ မဒှ်ရုပ်ဨကရာဇ် ပ္ဍဲပေါမ်အာဂီု ခေတ်ကိုပ်ကၠာဗုကာံ မနွံယၟု ပျူစောထဳ ရ။
လကျာ်ဗၟာ ဥူဝါသဝ ယၟုပြာကတ်တဴ ကန့်ဘလူ ၅၅၀ ဆရာတော် ဂှ် အလဵုဇကုညး စဳစောန် က္ဍိုက်က္ဍိုပ်တုဲ ကဵုဘာပၞာန် ကုကောန်ဂကောံပျူစောထဳတုဲ ဒက်ပ္တန် ဒပ်ညးဍုင်ကွာန် (ပြည်သူ့စစ်) ပ္ဍဲကဵု ဒေသညး ကွာန်ဂမၠိုင် မနွံ ပ္ဍဲခရိုင်ကန့်ဘလူ၊ ရးဇၞော်သေတ်ကိုင်ရ။
ကမၠောန်ဂမၠိုင်
ကမၠောန်အဓိက ဂကောံပျူစောထဳဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ ဗိုင်ဗက်ဂၠိုက်ဂၠာဲစဳစောတ် မၞိဟ်ဒစဵုဒစး အလဵုအသဳပၞာန်တုဲ ဂွံတီကေတ်တုဲမ္ဂး သွက်ဂွံ လဴဗစိုပ် ကဵုဒပ်ပၞာန်။ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ မၞိဟ် မနကဵု ရဲဂကောံဒဳမဝ်ကရေသဳတအ် စုတ်စောဲလဝ် ဒစုက်ဒလ (ဒလန်) ကေုာံ မၞိဟ်မဒးဒုင်ဒုဟ်ပရေင်မၞိဟ် (Social punishment)။ နကဵုဂကောံဏအ်ဂှ် ပ္တိတ်လိက် ဘပဠ ကောန်ဂကောံ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ လေဝ်နွံကီုရ။
ကွတ်ပၞာန်
သွက်ကောန်ဂကောံတအ် ဂွံရပ်သေနာတ်လေပ်တုဲ နကဵု ဗၠာဲသၟိင်တအ် ဗ္တောန်ကဵု မြဴသာ်ဝွံ ညးမတိုန်လဝ် ဘာပၞာန်ဂှ် လဴထ္ၜးကဵုလဝ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ နကဵုအလဵုဒပ်ပၞာန်လေဝ် ကဵုဒၟံင် ကွတ်ပၞာန် ကုကောန်ဂကောံတအ်ကီုရောင် ဟီုဂးဒၟံင်ရ။ ဥပမာ ပ္ဍဲအရာပ်တကအ်သ္ၚာ၊ ဍုင်လ္ဂုင်ဂှ် ရုင်ကဍိုက်ကဍိုပ် ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် တရဴတိုက် (ကုန်းလမ်းပို့ဆောင်ရေးညွှန်ကြားမှု ဦးစီးဌာန - ကညနရုံး)ဂှ် နကဵု ဒပ်ပၞာန် ကဵုမၞိဟ်အရာပ်ဂှ် ပြံင်ထောအ် ဒၞာဲတၞဟ်ရ။ မၞိဟ်တအ် စှ်ေစိုတ် ရုင်ဂှ် သွက်ဂွံပ ဒၞာဲမကဵု ကွတ်ပၞာန် ကုကောန်ဂကောံပျူစောထဳတအ်။ ညံင်ရဴဂှ်ကီု ပ္ဍဲရးဇၞော်မာန္တလေလေဝ် နကဵုဒပ်ပၞာန် ကဵုဒၟံင် ဘာပၞာန် ကုကောန်ဂကောံပျူစောထဳတအ်ကီုရ။
ပရေင်ဂစိုတ် ရေင်သကအ် အကြာ ဂကောံပျူစောထဳ ကဵု ဂကောံစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန်
နူစ ဂကောံၜါဏအ် က္တဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ညးဂစိုတ်အဲ၊ အဲဂစိုတ်ညး က္တဵုဒှ်ကၠုင်ဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဥပမာ ပ္ဍဲကဵု ဂိတုမေ ၂၅၊ ၂၀၂၁ ဂှ် ပ္ဍဲသဘင်မ္ၚဵုထပ်တဲ ပွိုင်ဍုင်တကအ်သ္ၚာ၊ ဍုင်လ္ဂုင်ဂှ် ဗုမ်ခတိုဟ်တုဲ သီုကဵု မိသၞောဝ်ဒါန်ဂှ် ဒးချိုတ်အာ ပ္ဍဲကဵုဒၞာဲဂှ် မၞိဟ်ပိတၠ၊ ဒးအာဝပ် ၈ တၠရ။ နာဲသၞောဝ်ဒါန်ဂှ် ဒှ်ကောန်ဗော်ကျဖေတ်မွဲတၠရ။
စပ်ကဵု ရဲဂကောံပျူစောထဳ မဂစိုတ် မၞိဟ်လပါ် ရဲဒဳမဝ်ကရေသဳတအ်မ္ဂး ဥပမာ ပ္ဍဲဍုင်မြင်းခြံ မၞိဟ်မွဲဂကောံ လုပ်အာ သ္ၚိ ဦးမိုးဟိန်း ကဵု ဒေါ်စုစုလှိုင်တအ်တုဲ ပန်ကဵုသေနာတ်ရ။ ဟိန်မပန်ဂှ် ကရေဲဟီုတိုန် "ပျူစောထီးအဖွဲ့က ပစ်တာကွ (ဂကောံပျူစောထဳ ညးပန်ဟေ)ရ။
ပ္ဍဲရးတၞင်သဳ၊ ပွိုင်ဍုင်ပုလဝ်၊ ဍုင်ပလောက် ပ္ဍဲဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၁၊ ၂၀၂၃ အခိင်ဗတံ ၇ နာဍဳဂှ် ဂကောံလွပ်လွဟ်မွဲဂကောံ လုပ်ကၠုင် သ္ၚိညးဇၞော်ကွာန် ဦးမြင့်အောင် ကွာန်(ညောင်ရှင်ကုန်း) တုဲ ညးဇၞော်ကွာန်ဂှ် ဟွံမဲ ပ္ဍဲသ္ၚိ။ စၞးဂှ် ကောန်ဇာတ် မၞိဟ်ဇၞော်ကွာန် မနွံ ပ္ဍဲသ္ၚိ သီုဖအိုတ် ၇ တၠ၊ သမ္ဘာညး ဒေါ်ကြင်နွဲ့ အာယုက် ၆၁ သၞာံ၊ ကောန်ညး ဒေါ်သန်းသန်မော်၊ ကောန်စဴ ညး အာယုက် ၁၇ သၞာံ မောင်နေထက်သိန်း၊ အာယုက် ၁၆ သၞာံ မောင်ဇေယျာအောင်၊ အာယုက် ၁၃ သၞာံ မောင်စိုးမင်းပိုင်၊ အာယုက် ၉ သၞာံ မမေဇင်ဖြူ၊ အာယုက် ၂ သၞာံ မောင်သားသား ဒးဒုင်ပန်ဂစိုတ်ထောအ် သီုဖအိုတ်။ ဦးမြင့်အောင်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်ဇၞော်ကွာန်တုဲ ဂမာန်ညးၜါဂှ် ဒှ်ပၞာန်ညးဍုင်ကွာန် (ပြည်သူ့စစ်) ရ။ နကဵု ဌာနပရိုင်လ္ၚဵု ၜိုန်ရဟီု ပဳဒဳအေပ်တအ် ဂစိုတ်လဝ်ကီုလေဝ် နကဵု ပဳဒဳအေပ်ဟီုဂှ် ကိစ္စဏအ်ဂှ် ညးတအ် ဟွံတီ၊ ညးတအ် ဆက်လ္ၚတ်ဒၟံင်ဖိုဟ်ရ။
ဂကောံပျူစောထဳ ပ္ဍဲဝင်
သၞာံ ၁၉၅၅ ဂိတုသေပ်တေမ်ဗါ ၁၄ ဂှ် သကိုပ်ဒပ် ဒပ်ပၞာန်ဗၟာဂမၠိုင် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်သဳကၠဳမွဲရ။ နူကဵု သဘင်သဳကၠဳဏအ်ဂှ် ညးတအ် တုပ်စိုတ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန်အာ ဂကောံပျူစောထဳမွဲဂှ် ဖျေဟ်လဝ် သ္ဂုတ်သွာတ်ရ။ သၞာံ ၁၉၅၅ ဂိတုအံက်တဝ်ဗါဂှ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဥူနု ကေတ်လဝ် တာလျိုင် ဥက္ကဋ္ဌ ပ္ဍဲကဵု ကံင်သဳဂီုကၠီုဍုင် (အမျိုးသားကာကွယ်ရေးကောင်စီ) ပဒတန် ဂကောံပျူစောထဳဂှ်ရ။ ဂကောံဂှ် နကဵု ဥူနု ပကဵုလဝ်ဒတန်ကီုလေဝ် ကာလ ဗော်ဖဆပလဗၟာ ကရေက်အာ ၜါကရေက်ဂှ် ဂကောံပျူစောထဳဂှ် ဟွံဗက်စ လပါ် ဥူနု၊ ဒှ်ဂကောံ လေအ်ဒုက် ဖဆပလတည်မြဲရ။ နကဵု ဂကောံပျူစောထဳဂှ် ပ္ဍဲအခိင်တေအ်ရ နဒဒှ် ဂကောံမၞိဟ်ကမြမ်ဂှ် ယၟုပြာကတ်ဒၟံင်တုဲ ကာလသဘင်မာဲမ္ဂး ကုဗော်ညးတအ် မိက်ဂွံကဵုဇၞးဂှ် ညးတအ် ဗိုင်ရီုဗင်ကဵုတုဲ ကုဗော်ညးတအ် ဟွံဒးဂၞပ်ဂှ် ညးတအ် ဘပဠရ။ ပ္ဍဲခရိုင်သာယာဝတဳ သဘင်မာဲမင်လှဂှ် ဇွပန်မွဲတဲဓဝ် (မၞိဟ်မွဲသ္ၚိ ပန်တၠ ဂစိုတ်ထောအ် သီုဖအိုတ်)၊ ဂစိုတ်မၞိဟ် ပ္ဍဲကွာန်ဆီတောင်အိုင် ခရိုင်ဗိက်၊ ငါန်းဇွန် ဇွတြဴမွဲတဲဓဝ် ကမၠောန်ရာဇာဝတ် မဒးဖေက်ဂၟံက်ခိုဟ် ပ္ဍဲအခိင်တေအ်ဂှ် နကဵု ပျူစောထဳ ကၠောန်လဝ်နွံရ။
ဂကောံဗွဝ်(၅၂၈)ဂမၠိုၚ်
ဂကောံဗွဝ်(၅၂၈)ဂမၠိုၚ်
ပ္ဍဲကဵုမေတ္တာမွဲမွဲ ဗွဲတၟေၚ်တိတ်ဒှ်(၅၂၈)၊ ဗီုဒှ်(၅၂၈)၊
၁။ ပူဂဵုအနောဒိဿ(၅)
(၁) ။ သဗ္ဗေသတ္တာ ။
(၂) ။ သဗ္ဗေပါဏာ ။
(၃) ။ သဗ္ဗေဘူတာ ။
(၄) ။ သဗ္ဗေပုဂ္ဂလာ ။ (၅) ။ သဗ္ဗေအတ္တဘာဝပရိယပန္နာ ။
၂ ။ ပူဂဵုသြဒိဿ (၇)
(၁) ။ သဗ္ဗာဣတ္တိယော ။
(၂) ။ သဗ္ဗေပုရိယာ ။
(၃) ။ သဗ္ဗေအရိယာ ။
(၄) ။ သဗ္ဗေအနရိယာ ။
(၅) ။ သဗ္ဗေဒေဝါ ။
(၆) ။ သဗ္ဗေမနုဿာ ။
(၇) ။ သဗ္ဗေဝိနိပါတိကာ ။
(ချူဟွံတုဲဏီပိုဒ်ဏံ ဟိုတ်နူလုပ်အုပ်စာ်မံၚ်တုဲ ချူဟွံပေၚ်ဏီ )
နိဿဲ
တၠဂုဏ်အ္စာဘဒ္ဒန္တဩဝါဒ ဘာမ္ၚဵုကျာ်သြဳမန်၊ လိက်အုပ် - သ္ကအ်တဲမန်ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာ။ ဥက္ကလာပသၟဝ်ကျာ။ ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
ကွာန်လၟိုင်၊ တကအ်ခၟိုင်
ကွာန်လၟိုင်(Kwan-lamaing၊ ကွမ်လမိုင်း Kunlamaing)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်၊ ဂကောံကွာန်သက္ကော၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၁၈၁။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်သက္ကော မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၂၁၁၆၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၂၆၅၅ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၄၇၇၁ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်
ဂကောံဗွဝ်(၁၅၀၀)ဂမၠိုၚ်
ဂကောံဗွဝ်(၁၅၀၀)ဂမၠိုၚ်
၁ ။ ဗီုဂွံဒှ်ကိလေသ (၁၅၀၀)
နာမ်(၅၃)မတွံဂး၊ စိုတ်မွဲ+စေတသိက်(၅၂)၊ နိပ္ဖန္နရုပ်(၁၈) လက္ခဏရုပ်(၄)၊ ပံၚ်ပ္ကောံတုဲဒှ် (၇၅)တုန်၊ ပၟဝ်ပၠန်သန္ထာန်(၂)မတွံဂး အဇ္စျတ္တသန္ထာန်၊ ဗဟိဒ္ဓသန္ထာန်တုဲ တိတ်ဒှ်(၁၅၀)၊ (၁၅၀)ဂှ်ပၠနတ် ထပ်ပၟဝ်ကဵုကိလေသ(၁၀)မ္ဂး တိတ်ဒှ်အာကိလေသ(၁၅၀၀)ရ။
၂ ။ လၟိဟ်ဘဝကျာ်တြဲပိုဲ က္တဵုဒှ်ပ္ဍဲကဝ်ဏံ (၅၄၇)ဘဝ
(၁) ။ဒှ်ဘဝမၞိဟ်                (၃၆၂) ဘဝ ။
(၂) ။ ဒှ်ဒေဝတဴ                 (၆၂) ဘဝ ။
(၃) ။ ဒှ်သတ်ဇိုၚ်ပန်          (၆၀) ဘဝ ။
(၄) ။ ဒှ်ဂစေံ                     (၅) ဘဝ ။
(၅) ။ ဒှ်နာဲ                        (၄) ဘဝ ။
(၆) ။ ဒှ်က                        (၃) ဘဝ ။
ပံၚ်တုဲ (၅)ဂကူတုဲဒှ် (၅၄၇)ဘဝရောၚ် ။...
နိဿဲ
တၠဂုဏ်အ္စာဘဒ္ဒန္တဩဝါဒ ဘာမ္ၚဵုကျာ်သြဳမန်၊ လိက်အုပ် - သ္ကအ်တဲမန်ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာ။ ဥက္ကလာပသၟဝ်ကျာ။
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
သက္ကော၊ တကအ်ခၟိုင်
ကွာန်သက္ကော(Sakkao၊ သက္ကောရွာ Thetkaw)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်၊ ဂကောံကွာန်သက္ကော၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၁၈၀။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်သက္ကော မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၂၁၁၆၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၂၆၅၅ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၄၇၇၁ တၠရ။
ဂိုဏ် ၁၈
ခမဳကောန်ညးရးဝဇ္ဇဳဂမၠိုၚ်လေဝ် မိၚ်ပရိုၚ်မဟာထေရ်မဟာယသတအ် ပ္တန်သၚ်္ဂါယနတုဲ ပ္ဍဲကာလကြဴဏံ ပ္ကောံပ္တန်ဂကောံသၚ် လညာတ်ကွေတ်ဒ္ဂေတ်ဝါဒတုပ်ကဵု ဇကုတုဲ ပ္တန်ကၠုၚ်သၚ်္ဂါယန ပ္ဍဲကဵုဍုၚ်ကောသမ္ဗဳကီုရ၊ လၟိဟ်သၚ် (၁၀၀၀၀) မွဲလက်ဇကုရ၊ အခိၚ်ဂှ် ခမဳအလဇ္ဇဳတံ ဇြဟတ်ဇၞော်အာလ္တူနူကဵုလဇ္ဇဳ သုပေသလတံဏဳရ ပ္ဍဲပေါဲပ္တန်သၚ်္ဂါယန ခမဳဝဇ္ဇဳတံဂှ် ဟိုတ်ခမဳဂၠိုၚ်လောန်ဂှ်ရ "မဟာသၚ်္ဂဳတိ သၚ်္ဂါယန" ကော်ခဴစရ။
သ္ပပ္တံနူကဵုအခိၚ်ဂှ်တုဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ သာသနာ ကျာ်ဟီုဂှ် -
မဟာသံဃိက ဗုဒ္ဓဘာသာ
လက္ကရဴဏံ နူကဵုဂိုဏ်မဟာသံဃိကဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် -
ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂိုဏ်မဟာသံဃိကဟီုဂှ် ပါ်တၞဟ်ခြာတိတ်ကၠုၚ် (၆) ဂိုဏ်အိုတ်ရ။
ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ
ဂိုဏ်ထေရဝါဒတံလေဝ် သၞာံဂှ်လအ် ပ္တောံဗက်ကၠုၚ် ဂိုဏ်မဟာသံဃိကတံတုဲ ပါ်ဒကးပြးဇးတိတ်ကၠုၚ်အိုတ်ကီုရ။ နူကဵုဂိုဏ်ထေရဝါဒမွဲဂှ်
နူကဵုဂိုဏ်ထေရဝါဒ ပါ်ဒးကတိတ်ကၠုၚ်တၞဟ်ဟ် ဂၠိုၚ်ကဵုဂိုဏ်တုဲ သီုဂိုဏ်ထေရဝါဒမ္ဂး ဒှ်အာ (၁၂) ဂိုဏ်ရ။ မဟာသံဃိက ကေုာံ ထေရဝါဒ ပံၚ်ကၠေံမ္ဂး ဒှ်အာ (၁၈) ဂိုဏ်ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပရေင်ဘာသာ
ဘာ၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကွာန်ဘာ(Kyaungwar၊ ကျောင်းရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ ဂကောံကွာန်ဘာ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၂၆၈။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဘာဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၈၇၆၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၉၃၅ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၁၈၁၁ တၠရ။
ဒဵုဂနေအ်၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကွာန်ဒဵုဂနေအ်(Dokani၊ ဒိုကနိ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ ဂကောံကွာန်ကြုင်ကြုက်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၂၁၆။
ဘာ၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ဒဵုဂနေအ်၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
သဳစှ်
ပါဠိ
၁။ ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏိ သိက္ခာပဒံ သမာဒိယာမိ။
၂။ အဒိန္နာဒါနာ ဝေရမဏိ သိက္ခာပဒံ သမာဒိယာမိ။
၃။ အဗြဟ္မစရိယာ ဝေရမဏိ သိက္ခာပဒံ သမာဒိယာမိ။
၄။ မုသာဝါဒါ ဝေရမဏိ သိက္ခာပဒံ သမာဒိယာမိ။
၅။ သုရာမေရယမဇ္ဇပ္ပမာဒဋ္ဌာနာ ဝေရမဏိ သိက္ခာပဒံ သမာဒိယာမိ။
၆။ ဝိကာလဘောဇနာ ဝေရမဏိ သိက္ခာပဒံ သမာဒိယာမိ။
၇။ နစ္စ ဂဳတ ဝါဒိတ ဝိသုက ဒဿနာ ဝေရမဏိ သိက္ခာပဒံ သမာဒိယာမိ။
၈။ မာလာ ဂန္ဓ ဝိလေပန ဓာရဏ မဏ္ဍန ဝိဘူသနဋ္ဌာနာ ဝေရမဏိ သိက္ခာပဒံ သမာဒိယာမိ။
၉။ ဥစ္စာသယနမဟာသယနာ ဝေရမဏိ သိက္ခာပဒံ သမာဒိယာမိ။
၁၀။ ဇာတရူပ ရဇတ ပဋိဂ္ဂဟဏာ ဝေရမဏိ သိက္ခာပဒံ သမာဒိယာမိ။
ကရေင်ဝင်စိင်၊ တကအ်ခၟိုင်
ကွာန်ကရေင်ဝင်စိင်(Karen-weangchoing၊ ကရင်ဝင်းစိန်ရွာ Kayinwinsein)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်၊ ဂကောံကွာန်ကရေင်ဝင်စိင်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၁၃၆။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ကရေင်ဝင်စိင် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၃၄၉၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၅၀၄ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၂၈၅၃ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်
ဝါဂူ၊ တကအ်ခၟိုင်
ကွာန်ဝါဂူ(Waegoo၊ ဝဲကူးရွာ Weaku)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်၊ ဂကောံကွာန်ကရေင်ဝင်စိင်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၁၃၇။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ကရေင်ဝင်စိင် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၃၄၉၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၅၀၄ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၂၈၅၃ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်
ပညာလိင်
ပညာ လိင် (Sex education) ဂှ် ဒှ်အရာမဗတောန် မဆေင်ကဵု ကိစ္စလိင် ကောန်မၞိဟ်၊ မပ္တံကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင် ပွံင်ဂမၠိုင် (emotional relations) ကေုာံ ပရေင်မကေတ်တာလျိုင် (responsibilities)တအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ၜါဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ပရူအဝဲကာယလိင် ကောန်မၞိဟ် (human sexual anatomy)၊ ပရေင်ချဳဓရာင် နကဵုလိင် (sexual activity)၊ ပရေင်ဂလိုင်မ နကဵုလိင် (sexual reproduction)၊ အာယုက် မကဵုအခေါင် (age of consent)၊ ပရေင်ထတ်ယုက် နကဵုမဂလိုင်မ (reproductive health)၊ အခေါင် မဂလိုင်မ (reproductive rights)၊  လိင် မသက်ကုဘဲ (safe sex)၊ ဒစဵုဒၞာဂဗ္ဘ (birth control) ကေုာံ ပၞာဲ မေထုန် (sexual abstinence)မဒှ်အရာမဝေင်ပါဲ မဆေင်ကဵုလိင်တအ်ရ။ ပညာ လိင် မဗတောန် အရာမဟီုလဝ် ဗွဲလတူတအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ယဝ်ရ ပါလုပ် ဗတောန်မ္ဂး ညးကော်စ ပညာ လိင် မဍိုက်ပေင် (comprehensive sex education) ရ။  ပညာလိင်ဂှ် ယေန်သၞာင် ဂကူမွဲကုမွဲ ဗီုမဗတောန် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်တုဲ လ္ၚဵုမ္ဂး မဂွံဗတောန်ကေတ် နူ မိမၜါ ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ်မရံင်စံင်၊ လ္ၚဵုမ္ဂး နကဵုအစဳအဇန် ဘာဗတောန်လိက်ဂှ် ဗတောန်တုဲ လ္ၚဵုမ္ဂး နကဵု အစဳအဇန် ပရေင်ထတ်ယုက်ဂှ် ဗ္တောန်ဒၟံင် နကဵု ဂကောံစေတနာတအ်လေဝ် နွံကီုရ။
နကဵုအခိုက်ကၞာတြေံမ္ဂး ပ္ဍဲကဵုဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ပရူလိင်ဂှ် ဟွံကဵုဟီုဂး ဗတောန်ဖျေန်တုဲ စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒှ်အရာ မရိုင်ဇိုင် ဒှ်အရာ မဓလိုက်ကတဵုကဵု စိုတ်ရာဂရ။ ကုဂကောံမၞိဟ် မကၟာတ်လဒဵု ဟွံသေင်မ္ဂး မဟွံမဲ ကုပရေင်ဗတောန်ဖျေန် ပညာလိင်တအ်ဂှ် ကိစ္စလိင်ဂှ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲလောကဒဏ္ဍာရဳတုဲ သ္ၚောဲခြာနူ ပရေင်သဘာဝရ။ ပရေင်ချဳဓရာင် သွက်ဂွံကဵု ပညာလိင်ဂှ် ပ္ဍဲရးပလိုတ် စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု အခိင်ကၞောတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံရ။ ၜိုန်ရ မချဳဓရာင်ကၠုင် ပွိုင်မွဲဗွဝ်ကၠံရကီုလေဝ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် အစောဲအခိုက်တြေံ မတီုကၠီုတအ်ဂှ် ပညာလိင်ဂှ် ဟွံလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲကဵု ခန်ဗတောန်လိက်ဏီဖိုဟ်ဏီရ။
ဟိုတ်နူ ယဲအေအာင်ဒဳအေသ် (AIDS) ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ပရေင်ကဵု ပညာလိင်ဂှ် ကလိဂွံကၠုင် အခေါင်ခိုဟ်မွဲရ။ ပ္ဍဲအာဖရိကမ္ဂး ယဲအေအာင်ဒဳအေသ်ဂှ် စိုပ်အာ ကဆံင်ယဲကပ်မွဲတုဲ တၞဟ်နဂွံစဵုဒၞာ ယဲဏအ်တုဲ ပရေင်ပညာလိင်လေဝ် နကဵုဗျူဟာစှ်ေစှ်ေ နဲကဲသိပ္ပံဒးဒးဂှ် ဗတောန်ဖျေန်ကၠုင် ညးဍုင်ကွာန်တအ်ရ။ ဂကောံဂၠးကဝ် ဗီုကဵု ဂကောံဖျေဟ်စဳဇန် ဘဝယာဲတ (Planned Parenthood) တအ် ကဵုကၠုင် ပညာလိင် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ လၟိဟ်မၞိဟ် ညံင်ဟွံဂွံလောန်ၜက်၊ ကေုာံ အခေါင်အရာညးဗြဴတအ်လေဝ် နွံကီုရ။
ကုန်ချ၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကွာန်ကုန်ချ(Konecha၊ ကုံးချ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ ဂကောံကွာန်ဘာ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၂၇၂။
ပညာလိင်
ပွံက်
ဂျောန် ဂျေ ဗါတ် (John J. Burt) ပံက်လဝ် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ပညာလိင် ဗီုဏအ်ရ။ ပညာလိင်ဂှ် ဒှ်အရာ မဗတောန် လ္ၚတ် လက်သန်ဘဝ ၝောအ် ကေုာံ ကၟက် (the study of the characteristics of beings: a male and female)။ လက်သန်ဘဝ မဟီုလဝ် ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာ မဆေင်ကဵု အၚောပ်လိင်ပူဂိုလ် (persons sexuality)ရ။ အၚောပ်လိင်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ကဏ္ဍကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲ ဘဝ ကောန်မၞိဟ် သီုဖအိုတ် ကေုာံ ကြပ်ဇၟာပ်မၞိဟ်၊ သီုကဵု ကောန်ၚာ်၊ မိက်ဂွံတီ ပရူဏအ်ရ။ ဇၟာပ်ပရေင်ပညာဂှ် ၜိုန်ရ ပိုယ်တအ် ဟွံစွံသတိ စွံအာရီုကီုလေဝ် ပညာလိင်ဂှ် ပါလုပ်ဒၟံင်ကီုရ။ ပညာလိင်ဂှ် နမစွံ အဓိက စွံဗဟဵု ကုပရူလိင်တုဲ မဗတောန်ရ။ ညးဆက် ပသောင်ပၠန်ဂှ် ပညာလိင်ဂှ် နွံကဵု ပရေင်စဵုဒၞာ (protection)၊ ပရေင်ဂလိုင်ပတိုန် အရာမသ္ဒးဗၟံက်ထ္ၜး (presentation extension)၊ ပခိုဟ်ပတိုန် (improvement) ကေုာံ ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် လညာတ်သမ္တီ ဒ္ဂေတ်ပြဝသိက္ခာမၞိဟ် မဒုင်သဇိုင် ကုဘဝသ္ၚိကၟိန်ရ။
ကုန်ချ၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဘာဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၈၇၆၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၉၃၅ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၁၈၁၁ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ပညာလိင်
ပွံက်
လိပ်သောန် (Leepson) ညာတ်ကေတ် ပညာလိင်ဂှ် ဒှ်အရာမဒက်ပတန်လဝ် နကဵုကွတ်ရူပ၊ ကွတ်စိတ္တ ကေုာံ ကွတ်ပရေင်မၞိဟ်နာနာ မဆေင်စပ်ကဵု တင်ကေတ်လျိုင် ကေုာံ ဂလိုင်မ မဆေင်ကဵုလိင်ရ။ ကေရ်နေယ် (Kearney )(2008) ညးပံက်လဝ် ပွံက်ဗီုဏအ်ရ။ "မဒှ်တန်ဗတောန် မဗတောန် နကဵုဘာ မဆေင်ကဵု ပရေင်မၞိဟ် မဒှ်အရာ မနွံပၟိက် ပ္ဍဲဘဝ ညးသၟတ်ကီု သီုကဵု မၞိဟ်ဇၞော် သွက်ဂွံစဵုဒနာ ပရေင်ပူဂိုလ်လေပ် နဒဒှ်ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ နဒဒှ် ဂကောံသ္ၚိကၟိန်မွဲရ" ဟိုတ်ဂှ်ရ ပညာလိင်ဂှ် သီုကော်စ "ပညာအၚောပ်လိင် /sexuality education" မနွံ အဓိပ္ပါယ် ပညာ မဗတောန် ကဏ္ဍ မဆေင်ကဵု အၚောပ်လိင် သီုကဵု ပရူဖျေဟ်အစဳဇန် သ္ၚိကၟိန်၊ ပရူဂလိုင်မ (ပရူ ဗီုလဵု ကောန်ၚာ်မွဲ မဂွံကတဵုဒှ်ကၠုင်)၊ သီုကဵု ပရူလိင်ပူဂိုလ်မွဲမွဲ မပ္တံကဵု ရုပ်သဏ္ဌာန်၊ ဂကူလိင်၊ အာရီုလိင်ကာမ၊ ၚုဟ်မး၊ မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်၊ လဟီု၊ ဆိင်၊ အဆက်အစပ် ကေုာံ ယဲမကၠောအ် နကဵုလိင်မာန် ကေုာံ နဲစဵုဒနာ၊ နဲကဲ ထိင်ဒဝ် ဂပ္ဘတအ်ရ။ ပညာလိင် မနွံကဵု ကဏ္ဍနာနာတအ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် ကုအာယုက်အဝဲ ကွးဘာတအ်တုဲ မဒးဗတောန်ရ။ ရူဗိန် (Rubin) ကဵု ကိန်ဒေန်ဒလ် (Kindendall) ဟီု ပညာလိင်ဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာ ဆကွးဘာတအ် မဂွံတီကၠိုဟ် ပရူဂလိုင်မ ဗီုလဵု ကောန်ၚာ် မကတဵုဒှ်ကၠုင် သၟးဟွံသေင်၊ ဒှ်အရာ မရီုဗင် မထ္ၜးကဵုဂၠံင် ညံင်ကောန်ၚာ် ကေုာံ ညးသၟတ်တအ် ဂွံတီကၠိုဟ် နွံကဵုအဓိပ္ပါယ် ပရူလိင် ပ္ဍဲကဵု အခိင် ဘဝဍေဟ်တအ် ပ္ဍဲပစ္စုပ္ပန်ဂှ်ကီု သီုကဵု ဘဝဍေဟ်တအ် ဗွဲကြဴ ညံင်ဍေဟ်တအ် ဂွံတီကၠိုဟ် ကဏ္ဍနာနာ အရာမဆေင်ကဵုလိင် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ဍေဟ်တအ် အဝဲမစိုပ်တေအ်ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပညာလိင် ကဏ္ဍ:BEHM
ခရေတ်ယာန်
ဘာသာခရေတ်ယာန် (Christianity, Burmese: ခရစ်ယာန်ဘာသာ) ဂှ် ဒှ်ကွေတ်လျိုင်ပတှ်ေ ကျာ်နွံမွဲဇကုဓဝ် မပအဓိက ကုနာဲယေသှု နူနာဇရက် မချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲသၠပတ်ဓမ္မတၟိဂမၠိုင်ရ၊၊ သၠပတ်ဓမ္မတြေံ (တနခ်)မဒှ်သၠပတ် ဘာသာဂျူ ဂှ်လေဝ် စုတ်လဝ် ပ္ဍဲသၠပတ်သမ္မာကီုရ၊၊ ဆဂး တနခ် မဒှ်သၠပတ် ဘာသာဂျူဂှ် တုပ်ကဵု သၠပတ်ဓမ္မတြေံ (ခရေတ်ယာန်) ပေင်င် ဟွံသေင်ရ၊၊
ညးမလျုင်ပတှ်ေ ကွေတ်ခရေတ်ယာန်တအ်ဂှ် ညးတအ် ပတှ်ေကေတ် ကျာ်ထာဝရဂှ် ညးသ္ဍိုက်ဆာန် ကောန်လောကတအ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ ＂ကောန်ကျာ်အိုတ်သီုတအ်ဝွံ ဟွံစိုပ်လီုလာ်မ္ဂး လမျီုထာဝရဂှ် တၞဟ်နသၟိက်ကဵုဂွံတုဲ ကျာ်ဂမျိုင်ဝွံ ဒိုဝ်ကဵု မထောအ်ကၠေအ် ကောန်ဇကု ဆမွဲဂှ် ဆာန်ကောန်လောကဳတအ်ဂှ်ရ＂(ခရေတ်ဝင်ယဝ်ဟာန် ၃၊ ၁၆)၊၊ တုဲပၠန် ညးတအ် ပတှ်ေကေတ် နာဲယေသှုဂှ် ဒှ်ကောန်ကျာ်ဂမျိုင်၊ ကောန်မၞိဟ်တအ်ဂှ် နွံကဵုဒုဟ်၊ နာဲယေသှု မဒှ်ခရေတ် (ဝါ) မာတ်သာဲဂှ် ဒှ်ညးမဟံင်ပြာ် ဗလးကဵုဒုဟ် ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ၊၊
မာတ်သာဲဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် နကဵုအရေဝ်ဟေဗြေဝ် မအရေဝ်ဂျူ က္ဍိုပ်သကိုပ် ကျာ်မဗလးနင် အတိုင်မဟီုကဵုလဝ် ပျးဒိုဟ် ပ္ဍဲသၠပတ်ဓမ္မတြေံရ၊၊
ညးမဒုင်ကေတ် ကွေတ်ခရေတ်ယာန်ဂှ် ညးကော်စ ခရေတ်ယာန် မဒှ် ညးမပါ်တိတ် နူဂျူရ၊၊ ခရေတ်ယာန်ဂှ် တုပ်ကဵု ဘာသာ မကော်စ ဘာသာအာဗြာဟာမ်ဂမၠိုင် (ဂျူ၊ အေဿလာမ် ကေုာံ ခရေတ်ယာန်) မဒှ် ကွေတ်မပတှ်ေကေတ် ကျာ်ထာဝရ ညးမခၞံဗဒှ်လဝ် ဂၠးတိ အတိုင်မကၠုင် နူသၠပတ်ဟေဗြေဝ် (သၠပတ်ဓမ္မတြေံ) မဒှ် သၠပတ်ကျာ် မသၟဟ်ညဳ ကု သၠပတ်ဓမ္မတၟိ ကီုရ၊၊ အရာတၞဟ်ခြာ ဘာသာခရေတ်ယာန်ဂှ် ညးတအ် ပတှ်ေကေတ် နာဲယေသှုဂှ် ဒှ်ကောန်ကျာ်၊ နာဲယေသှု စုတိ တုဲ ဓလိုက်ကတဵု နူဒမံင်ဂမ္စိုတ်၊ မဒုင်ဂစိုတ် သွက်ဂွံဒုင်ဖအိုတ်ကၠေအ် ဒုဟ်ကောန်မၞိဟ်တအ်၊ ပိမဒှ်မွဲ (နာဲယေသှု၊ ကျာ်၊ ကေုာံ ဣဓိကြဳဇှ်)၊ ပသာခါ ကေုာံ ၜါတ္တိဇာံ (ဒုင်ဗလိုပ်)၊၊
ပၞောဝ်ကဵု ကွေတ်ပတှ်ေ (ဘာသာ) ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဘာသာခရေတ်ယာန်ဂှ် မၞိဟ်ဗက်စ ဂၠိုင်အိုတ် နွံၜိုတ် ၂ အသင်္ဃဲ (2.100.000.000) တုဲ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ဒၞာဲမပြးဇးဂၠိုင်အိုတ်မွဲတုဲ သီုဖအိုတ် နွံဗီုပြင် ၜါလက်ဂိုဏ်ပြင်ရ၊၊ ဂကောံဂိုဏ်ဇၞော်အိုတ်ပိဂှ် အံက်သဝ်ဒံက်၊ ရဝ်မာန်ကာတ္တလေတ်၊ ပရဝ်တိတ်သတာန်၊၊ ၜိုန်ရ ဂိုဏ်တၞဟ်ခြာတုဲ ဗီုပြင် တၞဟ်ခြာ၊ ဗီုဒက်ပ္တန် ဂကောံဘာသာတၞဟ်ခြာကီုလေဝ် သဇိုင်အဓိက ဓဝ်ပတှ်ေဂှ် တုပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ်ဖအိုတ်ရ၊၊ ဗွဝ်ကၠံလက္ကရဴဏအ် ဂကောံဘာသာကျာ် တၞဟ်ခြာဗွဲမဂၠိုင် မံက်တိုန်ကၠုင် ဥပမာ ဂကောံသက်သဳ ယေဟဝ်ဝါ၊ မောရ်မောန်တအ် ဒှ်တမ်ရ၊၊
ကွေတ် (ပတှ်ေ)
ညးမပတှ်ေ ဘာသာခရေတ်ယာန်တအ် စှ်ေစိုတ် ဒဒှ်ရ ခရေတ်ယာန်ဂှ် ဒှ်အရာမဗစိုပ်ပတုဲ အရာမသှ်ေသၟေဟ်ဒၟံင် ပ္ဍဲဘာသာယုဍ (ဂျူ) ဒဒှ်ရ ယုဍတအ် မစၟဳဒၟံင်မာတ်သာဲ (ခရေတ်)ဂှ် ကျာ်ဗလးနင် နာဲယေသှုရ၊၊ ဓဝ်ပတှ်ေ နူကဵုဘာသာယုဍ မပ္တံကဵု၊ ဒဒှ်ကျာ်မွဲဇကုဓဝ်၊ ဒဒှ်မဓလိုက်ကတဵု နူဂမ္စိုတ်၊ ဒဒှ်မၞုံကဵု လမျီုထာဝရ၊ ကေုာံ မပတှ်ေ ပရောဗက် မဗလးကဵုဒုဟ်ဂမၠိုင် ကေုာံ မာဲသာတ်တအ်ဂှ် ဒုင်ကေတ်လဝ်ကီုရ၊၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ အရာမပတှ်ေ ဘာသာခရေတ်ယာန် တၞဟ်ခြာလေဝ် ညးကော် ပိမဒှ်မွဲ နာဲယေသှုဂှ် ဒှ်ကောန်ကျာ်၊ ကျာ်ထာဝရ၊ ကေုာံ ဣဒ္ဓိကြဳဇှ်ကျာ် တအ်ရ၊၊ ဘာသာခရေတ်ယာန်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဒုင်ကေတ် ကောန်မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်ကောန်ဒုဟ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကျာ်မဗလးကဵုဒုဟ်ရ၊၊ သီုဖအိုတ်ဂှ် ပတှ်ေတုပ်မွဲဂှ် နာဲယေသှုဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မဗလးကဵုဒုဟ် ကုကောန်လောကဳတအ်ရ၊၊
နာဲယေသှု ခရေတ်
ပရူနာဲယေသှု ဗွဲတြး
တင်အဓိက ဓဝ်ပတှ်ေ ခရေတ်ယာန်ဂှ် ဒဒှ်ရ နာဲယေသှုဂှ် ဒှ်ကောန်ကျာ်ထာဝရ၊ ကျာ်မဗိုတ်ပဋိသန္ဓိ ပ္ဍဲကောန်မၞိဟ် ဒဒှ်ရ မပြာပ်ကၠုင် ဇရေင်ကောန်မၞိဟ်တအ် သွက်ဂွံဒုင်ကေတ် ဒုဟ်ကောန်မၞိဟ်တအ် မကလိလောန်လဝ် နူမူလကဝ်တေအ် ပ္ဍဲဇကုတုဲ ဂွံဖအိုတ်ထောအ် ဒုဟ်တအ် ပ္ဍဲကဵုကောန်မၞိဟ်၊၊ နကဵုမပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ နာဲယေသှုဂှ် ဒှ်ကောန်ကျာ်၊ နာဲယေသှု ချိုတ်တုဲ ဓလိုက်ကတဵု နူဒၟံင်ဂမ္စိုတ်မ္ဂး ကောန်မၞိဟ်တအ် ကလိဂွံ ပသုက်ပသဝ် နူကျာ်ဂမျိုင်၊ ဂွံအခေါင်သၠးဒုဟ် နူကျာ်ဂမျိုင်တုဲ ကလိဂွံလမျီုထာဝရ ပ္ဍဲဌာန်ဒတန် ကျာ်ဂမျိုင် (ဍုင်သွဝ်)တုဲ ပ္ဍဲကၞောတ်တဲ ဓလိုက်ကတဵု နူဒၟံင်ဂမ္စိုတ်တုဲ ဆလအ်လေဝ် ဟွံဒးကလေင်ချိုတ်ပၠန်ရ၊၊
နာဲယေသှုဂှ် ဒှ်ညးမရနုက်ဗပေင် အတိုင်သၠပတ်ဓမ္မတြေံ မဒှ်ပရောဗက်မာတ်သာဲ ကေုာံ မဒုင်ကေတ် အာဲကၟာဲၝောအ်ကိုဋ် သၟိင်ဒဝိဒ် (King Davids)ရ၊၊ နာဲယေသှု စုတိတုဲ ဓလိုက်ကတဵုဂှ် ဗဒှ်ကဵု တင်လတုပ်စိုတ်တၟိ အကြာကျာ်ထာဝရ ကဵု ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ၊၊ တင်လတုပ်စိုတ်တၟိဂှ် ဒှ်စၞး တင်လတုပ်စိုတ်တြေံ မကေတ်လဝ် အကြာကျာ်ထာဝရ ကဵု ဂကူယုဍ အတိုင်မချူလဝ် ပ္ဍဲလိက်သၠပတ်ဓမ္မတြေံဂှ်ရ၊၊
ပွမပတှ်ေ လတူနာဲယေသှု နကဵုဨဝံင်ဂလိ (ဨဝံင်ဂလိ ဂွံအဓိပ္ပါယ် ပရိုင်ခိုဟ် ပရိုင်ပြဲ) ဒဒှ်ရ နာဲယေသှု သၠးဂၠံဂဝ် နူကဵု ဝုတ်ကညာမာရိ မဟွံမဲ ကုပွမသိပ်ဂၠိပ်ဓဝ်မေထုန် ကုမၞိဟ်တြုဟ်မွဲမွဲ၊ မတန်ဂဝ်ဂၞဴ နကဵုဝိဉာဏ်မသ္အးဇ္ၚးရ၊၊ နကဵုမတန်ဂၠံဂဝ် ဗီုဏအ်ဂှ် နာဲယေသှု ဒှ်မဟွံမဲ ကုဒိုဟ် (ဝါ) ပွမတန်ဂၠံဂဝ် ဗီုဏအ်ဂှ် နာဲယေသှု ဂွံပါဲဗၠး နူကဵု ဒုဟ်ကောန်မၞိဟ် နဒဒှ်အာဲ မြဴသာ်ဝွံ ပ္ဍဲလိက်ဓရ် ရဝ်မာန်ကတ္တလေတ် ဟီုတွဟ်လဝ်ရ၊၊
အရာနာဲယေသှု မဟီုတွဟ်လဝ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ညးမဂျိုင်ဒၟံင်လမျီု အတိုင်မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲသၠပတ်ဓမ္မတၟိဂှ် ဒှ်တဝဟ်ဍောင်ဓရ် နာဲယေသှုတုဲ သွက်ညးမပတှ်ေ ခရေတ်ယာန်တအ်မ္ဂး ဒှ်ဂၠံင်တရဴ သွက်ဂွံဒ္ဂေတ်ဗက်ရ၊၊
မသၠးဒုဟ်
ပသုက်ပသဝ် ပ္ဍဲဘာသာခရေတ်ယာန်ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဒဒှ်မပတှ်ေ နာဲယေသှုဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မဟွံမဲကုဒုဟ်၊ နကဵုဓရ်ကရုဏာ လတူကောန်မၞိဟ်တုဲ ဒုဟ်ကောန်မၞိဟ်တအ်ဂှ် ညးဒုင်ကေတ်တုဲ ဒုဟ်တအ်ဂှ် ညးဒုင်ဖအိုတ်ထောအ် နကဵုမဒုင်ဂစိုတ် လတူတိုင်မဒင်ရ၊၊ ညးဒုင်ဗီုဏအ်တုဲဂှ် ဒုဟ်ကျာ်မကဵုလဝ် ကုကောန်မၞိဟ်ဂှ် ပြေလလမ်အာတုဲ အဆက်အစပ် အကြာကောန်မၞိဟ် ကုကျာ်ဂှ် ကလေင်ဆက်စိုပ်အာ ရေင်သကအ်ပၠန်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးမပတှ်ေ ဘာသာခရေတ်တအ် ပတှ်ေကေတ် ကောန်မၞိဟ်တအ် ဂွံကလိဂွံ ပသုက်ပသဝ် ကေုာံ လမျီုထာဝရဂှ် ဒးအာ (ဝါ) ဒးကၠောန် နကဵုမပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ နာဲယေသှု ကဵု ညးမဒုင်ဂစိုတ် ပ္ဍဲတိုင်မဒင်၊ စုတိ ကေုာံ ဓလိုက်ကတဵုနူဂမ္စိုတ်ရ၊၊
ဝိဉာဏ်မသ္အးဇ္ၚး
ဝိဉာဏ်မသ္အးဇ္ၚး အတိုင်မဂွံဆဵုကေတ် နူသၠပတ်ဓမ္မတၟိမ္ဂး ဒှ်တၟာဲ မကဵု ကုညးမပတှ်ေ နာဲယေသှုတုဲ မဒုင်ဗလိုပ်ရ၊၊
ပိမဒှ်မွဲ
ပိမဒှ်မွဲ ဟီုမ္ဂးဂှ် အရာပိ၊ မအံက်၊ ကောန်၊ ဝိဉာဏ်မသ္အးဇ္ၚး အရာပိဝွံ ဒှ်ဒၟံင်မွဲရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကျာ်ဂမျိုင်လေဝ် ကောန်ကျာ်ရ၊၊ ကောန်ကျာ်လေဝ် ကျာ်ဂမျိုင်ရ၊၊ ဝိဉာဏ်မသ္အးဇ္ၚးလေဝ် ဒှ်ကျာ်ရ၊၊ အရာဝွံ ဒှ်ဓဝ်ပတှ်ေအဓိက ပ္ဍဲဘာသာခရေတ်ယာန်ရ၊၊ ဟိုတ်မဂွံဟီုဗီုဏအ် ဒၟာနူ မပတှ်ေကေတ် ကျာ်နွံမွဲဇကုဓဝ်ရ၊၊ တုဲပၠန် ပ္ဍဲသၠပတ်သမ္မာဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်၊ နာဲယေသှု ကေုာံ ဝိဉာဏ်မသ္အးဇ္ၚးဂှ် တုပ်သၟဟ်ကဵု မအံက်ကျာ်ဂမျိုင်ရ၊၊ တဝှ်ဟီု ညးတအ်ဂှ် ဒှ်ညးပိတၠရ၊၊ ဆဂး သီုပိဂှ် ဒှ်မွဲဓဝ်ဟေင်ရ၊၊
ဘဝ ကေုာံ လ္ၚောဝ်ကျာ် (ဝါ) မဒုင်ကာကျာ်
အရာမပၠတရဴဘဝ ဂကောံမၞိဟ် ခရေတ်ယာန် အရာမခိုဟ် မမိပ်သၠောင် ပ္ဍဲညးမပတှ်ေ ခရေတ်ယာန်မွဲဂှ် ဒဒှ်ရ ဒုဟ်ညးတအ်ဂှ် နာဲယေသှု ဒုင်ဖအိုတ်ကၠေအ်ကဵုရ၊၊ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ ဒုဟ်တအ်ဂှ် ဟွံဆက်ကတဵုဒှ် ကုကောန်မၞိဟ်ရ မြဴသာ်ဝွံ ညးတအ် ပတှ်ေကေတ် ဟွံသေင်၊ ညံင်ဒုဟ် ဟွံဆက်ကတဵုဒှ်ဂှ် ညးတအ် ဝေင်ပါဲတုဲ ညးတအ်ဆက်တန်တဴ နဒဒှ်ဘဝမၞိဟ်မခိုဟ်ပြဲမွဲရ၊၊ ဒုဟ်ညံင်ဟွံကတဵုဒှ်ဂှ် ဝေင်ပါဲ ညံင်ဟွံကလိလောန်အာ နူကဵု ပညပ် ၁၀ သာ် မဒှ်နာဲယေသှု မဒ္ဂေတ်ကၠုင်လဝ်ဂှ်ရ၊၊ အရာကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲတဝှ်ဍောင်ဓရ် နာဲယေသှုဂှ် မိတ္တာ/မေတ္တာ ရ၊၊ မေတ္တာဂှ် ဒှ်က္ဍိုပ်လိက် ပညပ်သီုဖအိုတ်တအ်တုဲ ဓဝ်မိတ္တာဂှ် နာဲယေသှု တွဟ်လဝ် ဗီုဏအ်ရ၊၊ မၞးတအ် သ္ဒးသ္ဍိုက်ဆာန် ကျာ်မၞးတအ် နကဵုဂၠံသြိုဟ်၊ ဝိဉာဏ် ကေုာံ ဇဴစိုတ်မၞးတအ် ပေင်င်ရောင်၊၊ ဣဏအ်ဂှ် ဒှ်ပညပ်ကိစ္စဇၞော်အိုတ်မွဲရ၊၊ ပညပ်ကိစ္စဇၞော် မွဲပၠန်ဂှ် မၞးဒးသ္ဍိုက်ဆာန် မၞိဟ်ဗဒါဲမၞး ညံင်ရဴ ဇကုမၞးကီုရ၊၊
ကေင်ကာဓမ္မမင်္ဂလဂမၠိုင် Sacramentum
ကေင်ကာဓမ္မမင်္ဂလဂမၠိုင်ဂှ် ဒှ်အရာမသ္ဒးပ ပ္ဍဲဘာသာခရေတ်ယာန်ရ၊၊ ဟိုတ်နူဂိုဏ်ခရေတ်ယာန် မွဲကုမွဲ ကံက်အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ မစွံစိုတ် လတူသၠပတ်သမ္မာ ဟွံတုပ်တုဲ ကေင်ကဓမ္မမင်္ဂလဂမၠိုင်လေဝ် ညးစၟတ်သမ္တီလဝ် ဟွံတုပ်ကီုရ၊၊ ပ္ဍဲခရေတ်ယာန်အံက်သဝ်ဒံက် ကဵု ကာတ္တလေတ်တအ်ဂှ် ကေင်ကာဓမ္မမင်္ဂလ သီုဖအိုတ် နွံထပှ်သာ် (၁)ဒုင်ၜါတ္တိဇံ (Baptism) (၂) မပဒတန် (Confirmation) (အခိင်ညးသၟတ်မွဲ တီကၠိုဟ်ကၠုင် ပေင်အာယုက် ၁၅ သၞာံ ပသဘင်ပဒတန် ဒဒှ်ရ ဇကုပတှ်ေကေတ် ကျာ်ထာဝရ)၊ (၃) ပေါဲပသခါ၊ (ordination)(၄) ပညပ်မသ္အးဇ္ၚး (Penance/Confession)၊ (၅)မသၠးအာပတ် (Penance) (ဒုင်ဝန် ဒဒှ်မၞုံကဵုဒုဟ်)၊ (၆)ဒုင်မ္ၚဵုလံက်ကၠေင် ကုညးမယဲ(nointing of the Sick)၊ (၇) မ္ၚဵုထပ်တဲ (Matrimony)၊၊ ဆဂး ပ္ဍဲဘာကျာ်ပရဝ်တေတ်သတာန်တအ်မ္ဂး အဓိက နွံၜါဓဝ်ရ၊၊ ပွမဒုင်ဗလိုပ် ၜါတ္တိဇာံ ကဵု ပွမပသာခါ၊၊
ၜါတ္တိဇာံ ၜါတ္တိဇာံ ဂှ် ညးကၠာဲလဝ်ဗီုမန် ဒုင်ဗလိုပ် (ဝါ) မ္ၚဵုဗလိုပ်ဍာ် ရ၊၊ မ္ၚဵုဗလိုပ်ဍာ်ဂှ် ဒဒှ်ဇကုမဒုင်ကေတ် ဇကုလုပ်ဘာသာခရေတ်ယာန် နကဵုမဗလိုပ်ဖျေဟ်ပ္ဍဲဍာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကေတ်ဍာ်တုဲ ကြာတ်ပ္ဍဲက္ဍိုပ် နူကဵုအစာမကဵုၜါတ္တိဇာံရ၊၊ ပ္ဍဲသၠပတ်ဓမ္မတၟိဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် အစာၜါတ္တိဇာံ ယဝ်ဟာန် မဒှ်မၞိဟ် မကဵုမ္ၚဵုၜါတ္တိဇာံ ကုနာဲယေသှုရ၊၊ ဗွဲကြဴ နာဲယေသှုဂှ် ညးကဵုမ္ၚဵုဗလိုပ်ဍာ် ကုမၞိဟ်ညးဖအိုတ် နကဵု ယၟု မအံက်ကျာ်ထာဝရ၊ ကောန်ကျာ်ထာဝရ ကေုာံ ဝိဉာဏ်မသ္အးဇ္ၚးရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ မ္ၚဵုဗလိုပ်ဍာ်ဂှ် ဒှ်မ္ၚဵုကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဘာသာခရေတ်ယာန်ရ၊၊ စပ်ကဵုမ္ၚဵုဗလိုပ်ဍာ်ဝွံလေဝ် ဘာကျာ်မွဲကုမွဲ ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ၊၊ အရာတၞဟ်ခြာဂှ် မဒုင်ဗလိုပ် နူဘဝကောန်ၚာ် ကဵု မဒုင်ဗလိုပ် ကာလမစိုပ်အဝဲအာယုက်ဇၞော်ရ၊၊ ကုညးမပတှ်ေကေတ် ပွမဒုင်ဗလိုပ်ဂှ် ဒှ်တြင် သွက်ဂွံလုပ် ပ္ဍဲဘာသာခရေတ်ယာန်မ္ဂး ကောန်ဇာတ်ဂှ် နူသၠးဂၠံဂဝ်တုဲ ဒးကဵုမ္ၚဵုဗလိုပ်ဍာ်ရ၊၊ ကာလကောန်ၚာ်ဂှ် ဇၞော်တိုန် တီကၠိုဟ်ကၠုင်မ္ဂး ပသဘင်မပဒတန် ဒဒှ်ရ အလဵုဇကုညးသၟတ်ဂှ် မပတှ်ေကေတ် ခရေတ်ယာန်ရ၊၊ ကုညးမပတှ်ေကေတ် ပွမဒုင်ဗလိုပ်ဂှ် ဒှ်အရာ ဇကုမလုပ်ပတှ်ေကေတ် ပ္ဍဲဘာသာခရေတ်ယာန်တုဲ ကာလအာယုက်ဇၞော်တုဲဟေင် အလဵုဇကု မၞိဟ်ဂှ် လုပ်ဒုင်ဗလိုပ်ရ၊၊ ဂကောံဂိုဏ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဂကောံဂိုဏ် သင်ဗလိုက်တအ်ရ၊၊
ဝင်
ဘာကျာ် အခိင်မစ ကေုာံ ဂကောံဂိုဏ်
ခရေတ်ယာန်ဂှ် ဇၞော်မောဝ်တိတ်ကၠုင် နူကဵု ဘာသာဂျူ နဒဒှ် ဘာကျာ်ဂျူ တၞဟ်ခြာ ပ္ဍဲအခိင်ဗွဝ်ကၠံပထမ ပ္ဍဲဍုင်ဂျူဒေဲ မဒှ်ဍုင် သၟဝ်အေန်ပါယာရဝ်မ ရ၊၊ ဘာသာတၞဟ် မလုပ်ပြံက်နှဴလုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲဘာသာခရေတ်ယာန် အခိင်မစတေအ်ဂှ် ဒှ် ဘာသာဇောရောသတရိဇာံ (Zoroastrianism) ကေုာံ ဂၞောသတိဇာံ (Gnosticism)၊၊ ဂျောန် ဗောဝ်ခရေ် (John Bowker) ဟီု လညာတ်ပ္ဍဲခရေတ်ယာန် မပ္တံ ＂ဒေဝတဴ (angles)၊ ကဝ်တူ (the end of the world)၊ တ္ၚဲမဖျေဟ်အမိင် လက္ကရဴအိုတ်(a final judgment)၊ မဓလိုက်ကတဵု နူဂမ္စိုတ် (resurrenction)၊ ဍုင်သွဝ်(heaven)၊ နရက် (hell) တအ်ဂှ် ကလိဂွံ ဟွံသေင်မ္ဂး ကေတ်နူ ဓဝ်ပတှ်ေဘာသာဇောရောသတိရိဇာံ ရ၊၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ခၞံဗဒှ် ဘာသာခရေတ်ယာန်ဂှ် ဒှ်ကောန်ကွး နာဲယေသှု ၁၂ ဗွဲတၟေင် သင်ပေတရု (Saint Peter)ကေုာံ ပေါလု မဒှ်ကွး (Paul the Apostle) ကေုာံ အစာဓရ် မဒုင်ကေတ်လဝ် နဒဒှ်ကွးနာဲခရေတ် သွက်ဂွံပရးသာသနာရ၊၊
အတိုင်သၠပတ်ဓမ္မတၟိမ္ဂး ညးမပတှ်ေသာသနာခရေတ်တအ် နူကဵုအခိင်မစတေအ် ဒးဒုင်ပျဲပျာံ ကၟာတ်လဒဵု ကုက္ဍိုပ်သကိုပ်ဘာသာဂျူ ကေုာံ ရဝ်မလ္ၚဵုတအ်ရ၊၊ ဗီုကဵု သတေဖေန် (Stephen) ဂျောမ် (James) ကောန် ဇေဗေဒဳ (son of Zebedee)တအ်ဂှ် ဒးဒုင် ဖျေဟ်အမိင်ဂစိုတ် ဟိုတ်နူမပတှ်ေခရေတ်ယာန်ရ၊၊ ဆက်တုဲ သာသနာခရေတ် ဆက်ပြးတိတ်အာ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲအခိင် သၟိင်အေန်ပါရာရဝ်မ မရနုက်ကဵု ဒစိတ် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲအခိင် Decius ကဵု Diocletian မပကင်ရင်ရ၊၊
စနူသၞာံ ၁၄၀ ဂှ် ဘာသာခရေတ်ယာန် စခၞံဗဒှ်ပတိုန် လၟေတ်ဂၠံင်တရဴ ဍောင်ဓဝ် ကေုာံ တဳအဝ်ရဳ မဆေင်ကဵုဓရ်ပတှ်ေ ဘာသာခရေတ်ယာန်ရ၊၊ အစာချူလိက်တအ်ဂှ် မဂွံစၟတ်သမ္တီ ဒှ်မၞိဟ်မအံက် မခၞံဗဒှ် ဘာသာခရေတ်ယာန်အိုတ်ရ၊၊ မအံက်ခရေတ်ယာန် ၜိုတ်မသမ္တီလဝ်မ္ဂး မပ္တံကဵု Ingatius of Antioch, Polycaarp Justin Martyr, Irenaeus, Tertullian, Clement of Alexandria ကေုာံ Origen တအ်ရ၊၊
တၠညး Trdat IV မဒှ်ဨကရာဇ် အာမေရိယျာ စၟတ်သမ္တီ ဘာသာခရေတ်ယာန်ဂှ် နဒဒှ်ဘာသာဍုင် ပ္ဍဲသၞာံၜိုတ် ၃၀၁ ကဵု ၃၁၄ ဂှ်ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ပ္ဍဲဍုင်ဂှ် ဒှ်ဘာသာကၠာအိုတ်မွဲ ဟွံသေင်ရ၊၊ ဘာသာစိုပ်ဒၟံင် ဍုင်ဂှ် နူသၞာံတၟာလအ်ရ၊၊
ခဍး၊ တကအ်ခၟိုင်
ကွာန်ခဍး(Kadar၊ ကဒါရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်၊ ဂကောံကွာန်ယိုက်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၁၄၄။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ယိုက် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၂၅၄၅၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၃၁၃၃ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၅၆၇၈ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်
ခလံက်ကရေင်၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကွာန်ခလံက်ကရေင်(Khalaukkayin၊ ခလောက်ကရင်ရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ ဂကောံကွာန်ဘာ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၂၆၉။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲကွာန်ခလံက်ကရေင်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၈၇၆၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၉၃၅ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၁၈၁၁ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကၠအ်ချ၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကြုင်အနေင်၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကွာန်ကြုင်အနေင်(Ahninchaung၊ အနင်းချောင်းရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ ဂကောံကွာန်ဘာ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၂၇၁။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲကွာန်ကြုင်အနေင်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၈၇၆၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၉၃၅ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၁၈၁၁ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကွာန်ယိုက်၊ တကအ်ခၟိုင်
ကွာန်ယိုက်(Kunyaik၊ ကွမ်ရိုက်ရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်၊ ဂကောံကွာန်ယိုက်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၁၄၂။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ယိုက် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၂၅၄၅၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၃၁၃၃ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၅၆၇၈ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်
ကွာန်တဂါ၊ တကအ်ခၟိုင်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်
တေသြရဳ စိတ္တဗေဒ ဖြောဒ်
thumb|272x272px|သိဂ်မုန် ဖြောဒ် Sigmund Freud (c. 1921) သိဂ်မုန် ဖြောဒ် (Sigmund Freud) (၆ မေ ၁၈၅၆ - ၂၃ သေပ်တေမ်ပါ ၁၉၃၉) ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မဂွံစၟတ်သမ္တီ မၞိဟ်မဂၠာဲဆဵု တီကေတ် ဒြဟတ်စိတ္တဇ (psychodynamic) မဆေင်စပ် ကုပညာစိတ္တဗေဒ မလ္ၚတ် ပြဝကောန်မၞိဟ် (human behavior) မကၠောန်ပ မတိတ်ကၠုင် နူကဵုအသညာစိုတ် (unconscious)။ ဖြောဒ် ပတှ်ေကေတ် စိုတ်ဂှ် ဒှ်အရာမဖန်ဗဒှ်ကဵု အရာပိုယ် မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲကာလ သညာစိုတ်(စိုတ်အခိင်ကာလ ပိုယ်မနွံကဵု ဓဝ်သတိ)ကီု သီုကဵု အသညာစိုတ် (စိုတ်အခိင်ကာလ ပိုယ်မဟွံမဲ ကုဓဝ်သတိ)တုဲ အရာတအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု သဇိိုင်ဒြဟတ်ဒမြိုဟ်စိတ္တဗေဒ။ စိုတ်ဂှ် ပါ်ကရေက်လဝ် ပိဂအုံ မကော်ဂး ဣဒ (id)၊ ဨဂေါ (ego)၊ မဟာ-ဨဂေါ (super-ego) တုဲ နကဵုဖြောဒ် ညးပတှ်ေကေတ် နကဵုစိုတ်ပိဂအုံဂှ် ပိုယ်တအ် ပါ်ကရေက်ကေတ် စိုတ်စရိုတ် (ဝါ) ဂကူမၞိဟ်ပူဂိုလ်မာန်ရ။ ဖြောဒ် ပတှ်ေကေတ် မၞိဟ်တအ်ဂှ် "ဒှ်သၟာဇာတ် မဝေင်ပလှ်ေ အပ္ဍဲ လဝေင်ဇာတ် စိုတ်ညးတအ်၊ အၚောပ်ဂှ် ဓရိုဟ်၊ မွဲလပါ်ဂှ် ကလေင်ဂြဲ။ စိုတ်ပိုယ် ဗွဲအပ္ဍဲတေအ်ဂှ် တံင်ဂြဲကေတ်ဒၟံင်ဇမၞး ရေင်သကအ်တုဲ ဗၟံက်ထ္ၜးဒၟံင် ပူဂိုလ်ပိုယ်ရ"။.
ဘာသာ
ဖြောဒ် ဟွံပတှ်ေကေတ် ဒဒှ်ရ မနွံကဵု ဒြဟတ်ဣဓိအနုဘဴ မဖန်ဖက်ဒၟံင် မုဟိုတ်ပိုယ်ဂွံပ ပြဝပိုယ်မပရ။ နကဵုလညာတ်ညးမ္ဂး ဣဒ (id) ဂှ် ဒှ်အရာမပသောင်ကလးကဵု မုဟိုတ်မၞိဟ်တအ် မဂွံပပြဝဗီုဂှ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ မဟွံသၟဟ်ကောံ ကုဨဂေါ (ego) ဟွံသေင်မ္ဂး မဟာဨဂေါ (super-ego)။ "ဘာသာဂှ် ဒှ်အရာမချပ်ဗဒှ်မွဲ (illusion) တုဲပၠန် ဘာသာဂှ် ဓရိုဟ်ဂြဲဏာပ္တိတ် နကဵုဒြဟတ် နူကဵု အရာမဒှ်ဒၟံင်ပကတိဇေတ်တ်တုဲ ဍေဟ်ပလံင်ဗစိုပ်ဏာ ဇရေင်အၚောပ်ဆန္ဒပိုယ်ရ။" ဖြောဒ် ပတှ်ေကေတ် မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဗဒဗဒါဲ ပ္ဍဲဘာသာ သွက်ကလိဂွံ တင်ပသောင်ထ္ၜး ကုအရာမဒှ်ဗဟေက်ဂမၠိုင် ကေုာံ ဂဝိင်ဂမၠိုင် အရာညးတအ် မဟွံမဲပၟိက်တအ်ရ။ ဖြောဒ် ဟီု မၞိဟ်တအ် ခၞံဗဒှ်ပတိုန် ကျာ် နကဵုဥပဓိညးတအ်ရ။ ဇၟာပ်ပ်ဘာသာဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵုစိုတ်။ နကဵု ဖြောဒ် ညးပတှ်ေကေတ် သြဇာစိုတ်ဂှ် ဒှ်အရာ မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲအခိင်ပိုယ် သညာ (မနွံကဵုသတိ) ကီု သီုကဵု ပ္ဍဲအခိင်ပိုယ် အသညာ (မဟွံမဲကုသတိ)  မဒုင်သဇိုင် ကုဒြဟတ်ဒမြိုဟ်ရ။ ကသပ်မ္ဂး ဘာသာဂှ် ဒှ်အရာ မဖန်ပကဵု ညံင်မၞိဟ်တအ် ဂွံမံင် နကဵုဒ္ဂေတ်လၟေတ်ဂှ် နကဵုလညာတ် ဖြောဒ်မ္ဂး ဒှ်ဂၠံင်တရဴ မဍာံပြမွဲ ဟွံသေင်၊ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ညးပတှ်ေကေတ် နကဵုအစောမ်ဒြဟတ်လဵုမွဲလေဝ် ထိင်ဒဝ် ပြဝမၞိဟ်တအ် မပဟွံမာန်ရ။ အၚောပ်အသညာစိုတ်တအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်မၞိဟ်တအ် ဂွံပ အတိုင်ပၟိက်စိုတ်ညးတအ်ရ။ နကဵု ဖြောဒ် ကၠောန်ပလဝ် သုတေသန ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် တၟေင်င်တၟဟ်ဟ် ဗီုလဵု ကောန်မၞိဟ်တအ် မပ၊ မဆက်ဆောံရေင်သကအ် ပ္ဍဲကဵုဂကောံတအ်ရ။ ညးပတှ်ေကေတ် ကောန်မၞိဟ်တအ်ဂှ် မပ နကဵုနဲနာနာသာ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ညးတအ် မနွံကဵု ဂကောံ ကဵု ပ္ဍဲကာလ ညးတအ် မနွံညးမွဲဓဝ်။ In his book Group Psychology and the Analysis of the Ego, Freud argued that the church and organized religion form an "artificial group" which requires an external force to keep it together. In this type of group, everything is dependent on that external force and without it, the group would no longer exist. Groups are necessary, according to Freud in order to decrease the narcissism in all people, by creating libidinal ties with others by placing everyone at an equal level. The commonness among different people with different egos allows people to identify with one another. This relates to the idea of religion because Freud believed that people created religion in order to create these group ties that they unconsciously seek for.
Greek Theory
According to Freud’s many theories of religion, the Oedipus complex is utilized in the understanding and mastery of religious beliefs. In Freud’s psychosexual stages, he mentioned the Oedipus complex and the Electra complex and how they affect children and their relationships with their same-sex parental figure. According to Freud, there is an unconscious desire for one’s mother to be a virgin and for one’s father to be an all-powerful, almighty figure. Freud’s interest in Greek mythology and religion greatly influenced his psychological theories. The Oedipus complex is when a boy is jealous of his father. The boy strives to possess his mother and ultimately replace his father as a means of no longer having to fight for her undivided attention and affection. Along with seeking his mother’s love, boys also experience castration anxiety which is the fear of losing his genitalia. Boys fear that their fathers will retaliate and castrate them as a result of desiring one’s mother. While the Oedipus complex presents itself in males, females experience a different form of incestuous rivalry known as the Electra complex. Girls become jealous of their mothers and begin to feel desire towards their fathers. Females also experience penis envy which is the parallel reaction to the male experience of castration anxiety. Females are jealous of their fathers’ penis and wish to have one as well. Girls then repress this feeling and instead long for a child of their own. This suppression leads to the girl identifying with her mother and acquiring feminine traits.
Psychoanalytic theory
Psychoanalysis was founded by Sigmund Freud. Freud believed that people could be cured by making conscious their unconscious thoughts and motivations, thus gaining "insight". The aim of psychoanalysis therapy is to release repressed emotions and experiences, i.e. make the unconscious conscious. Psychoanalysis is commonly used to treat depression and anxiety disorders. It is only by having a cathartic (i.e. healing) experience can a person be helped and "cured".
တၟအ်၊ ကျာ်စေတဳ ဍုင်ကၟာဝက်ရးဇြာ
စေတဳကျာ်တၟအ် (ဗၟာ ကျိုက်တမော့ဘုရား) ဂှ် ဒှ်ကျာ်စေတဳ မနွံဗမံက် ဍုင်ကၟာဝက်ရးဇြာ လတူဒဵုကျာ်တၟအ် သမၠုင် ၁၈၁၆ ပေတုဲ နူကဵု ပါင်ဂၠံင်ဍုင်ကၟာဝက် ဂွံစိုပ် ဇိုင်ဒဵုဂှ် နွံ ၜါတိုင်ဘာ်၊ နူဇိုင်ဒဵု ဂွံစိုပ်ဇရေင်ကျာ် နွံ ၃ တိုင် ၁ ဖာလုမ်ရ။
ကျာ်တၟအ်ဝွံ အတိုင်ဝင်ကျာ်မ္ဂး ညးပတှ်ေကေတ် ပ္ဍဲမဟာသက္ကရာဇ် ၁၁၁ ဂိတုစဲဂှ် ကျာ်တြဲဂေါတမ က္ညကၠုင် ဇရေင်ဍုင်မန်သုဝဏ္ဏဘုမ္မိဂှ် ရသိမပဒတဴ လတူဒဵုကျာ်တၟအ် မနွံယၟု ဥလုက ဂှ် ကလိဂွံဓါတ်သော်ကျာ်ဂမျိုင် နူကဵုကျာ်တြဲတုဲ ကရောမ်ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် မွဲစွံဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ကျာ်စေတဳဝွံရ။ နူဂှ် မပ္တံကဵု သၟိင်ဍုင်ဇြာ ဗညာသာံဗုဲ ကလေင်လဟဵုပတိုန်တၟိ၊ ဗွဲကြဴ သုန်ဂြာံအာပၠန်၊ စိုပ်သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၂၅၂ ဂှ် နာဲဒူ ကဵု နာဲဝ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ထပှ်တၠ အာဂတပၠတရဴတုဲ ကလေင်လဟဵုပတိုန်တၟိ၊ ပတိုန်က္ဍိုင်ကျာ်တၟိတုဲ စနူဂှ်တုဲ ကလေင်ကၠောန်ကၠုင် သဘင်ကျာ်တၟအ်ရ။
ဝင်
ကျာ်တၟအ်ဝွံ ညးဂမၠိုင်ပတှ်ေကေတ် ဟိုတ်နူမှာထေရ်ဂဝံပတိ က္ညနိမန်နင်တုဲ ပ္ဍဲမဟာသက္ကရာဇ် ၁၁၁ ဂိတုစဲဂှ် ကျာ်တြဲဂေါတမ မွဲဟာန်ကေုာံ ခမဳတၠအရှန်ဂမၠိုင် စိုပ်ကၠုင် ဇရေင်ဍုင်သုဝဏ္ဏဘုမ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဨကရာဇ်မန် သၟိင်သဳရိဓမ္မသောက ပကင်ရင်တဴဍုင်သဓီုရ။ ရသိမနွံဒေသနာနာတအ်လေဝ် ဂွံမိင်ကေတ် တၠဳမနွံကုပိုန်ကျာ်တြဲ စိုပ်ကၠုင် ဍုင်သဓီုတုဲ ပြာပ်ကၠုင် ကလင်ပင်မှိင်ဓရ်အိုတ်ကီုရ။ ပၞောဝ်ရသိဂမၠိုင်ဂှ် ရသိမပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဒဵုမုဟ်ရန္နဂိုရ် (လၟုဟ် ဒဵုကျာ်တၟအ်) မနွံယၟု ဥလုကလေဝ်စိုပ်ကၠုင်တုဲ အာတ်ကေတ် ပူဇနိယဝတ္ထုတုဲ ကလေင်စဴအာ ဇရေင်ဌာန်ဒတန်ဇကု ဍုင်ဇြာတုဲ မွဲဟာန်ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်ဂမၠိုင် ပ္တန်လဝ် ကျာ်စေတဳ လတူက္ဍိုဟ်ဒဵု မုဟ်ရန္နဂိုရ်ဂှ်ရ။ ကျာ်ဂှ် ညးကဵုလဝ်ယၟု ကျာ်ကေသာခုန်ဒဴ၊ ဗွဲကြဴညိ ယၟုကျာ်ဂှ် မြိပတ်ဒှ်အာ စေလာခုန်ဒဴ ခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး ဒှ်အာ ကျာ်တၟအ်ရ။
အတိုင်လိက် "ဍုင် ၃၂ ဇာ ၁၂ ဒၟံင်စာတန်" မချူလဝ် သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၁၂၈၊ ကြဴနူ ဍုင်မန် စိုပ်အာသၟဝ်ဗၟာတုဲ တၞဟ်နဂွံတီပယျဵုတိဍာ် ဍုင်ရးဂမၠိုင်တုဲ သၟိင်ဒေသရးတအ် ပလံင်လိက် ပယျဵုတိဍာ်ဂှ် ယၟုကျာ်တၟအ်ဂှ် ညးချူလဝ် ကျာ်သဳဟကန်ဒဴ တုဲ ကျာ်တၟအ်ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲမစၟတ်သမ္တီ ပယျဵုတိဍာ် အကြာဍုင်ဇြာ ကဵု ဍုင်မတ်လမၠီုရ။ ယၟုဝွံ ဒှ်ယၟု ပူဂိုလ် သၟိင်တၠ ဍုင်ဇြာမွဲ မဒှ် ညးမပတန် ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမကလေင်လဟဵုလဝ် ကျာ်ဝွံ ဒှ်မာန်ရ။
စိုပ်သက္ကရာဇ် ၁၀၄၀ ဂှ် သၟိင်ဍုင်ဇြာ ဗညာသာံဗုဲ ကလေင်ပလေဝ်လဟဵုပတိုန်လဝ် စေတဳကျာ်တၟအ် တုဲ ကျာ်စေတဳဝွံ ဒှ်အာသမၠုင် ၄၀ ဟတ်။ ဗွဲကြဴ စိုပ်သၞာံ ၁၂၅၂ ကောန်ကွာန်ကၟာဝက်ထပှ်တၠ နွံတမ် နာဲဒူ၊ နာဲဝ နူကဵုအရာပ်လဒေါဝ်ကွာန်တအ် အာဂတပၠတရဴတုဲ ကလေင်လဟဵုပလေဝ် ပတိုန်က္ဍိုင်ကျာ်တုဲ စကၠောန်ကၠုင် သဘင်ကျာ် ပ္ဍဲကဵု ဂိတုဝှ် ၆-၈ စွေက်ရ။ တုဲပၠန် သွက်ဂွံဖာပ်ဗစ ကၟုဲပလုင် မကၠုင်လ္ၚောဝ်ကျာ်တအ်တုဲ ပ္ဍဲကဵု ပါင်ဂၠံင်တိုန်ကျာ် နူကဵု မ္ၚးကွာန်၊ ဗဒါဲဂၠံင်ဇၞော်မတ်မလီု-ရေဝ်ဂှ် သြိုင်ဇြပ်စတုဒ္ဒိသာတုဲ ဖာပ်ဗ္စကၟုဲဂမၠိုင် နကဵုပုင်သွ ကေုာံ သမုင်ဂမ္တဴ သမုင်လၜိုဟ် နာနာသာ်ရ။
ဝင်ကျာ် အတိုင်လိက်ဝင်ဓါတ်
စေတဳဓါတ်သော်ဂမျိုင် မဒက်ပ္တန်လဝ်လတူက္ဍိုပ်တၟအ် “က္ဍဟ်ဒဵုမတ်ရန္နာဂဵု” စိ ကျာ်က္ဍဟ်ဒဵုမတ်ရန္နာဂဵု ညးကော်ခဴစ “ကျာ်တၟအ်” ပြာကတ်ကၠုင်စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ်ရ။ မဟာသက္ကရာဇ် ၁၁၁ သၞာံ ကာလတဳလမၞုံကုပိုန်ကျာ်တြဲဂွံ ၈ ဝဟ် ဂၚေင်ဒေသစရိတ် စိုပ်ကၠုင်ဍုင်မန် အဃောဇူတဴဒၟံင်ပ္ဍဲဍုင်သဓီု၊ ဣသိဥလုက နူရးဇြာ စိုပ်အာဇရေင်ကျာ်တြဲတုဲ အာတ်ဂွံနင်ဓါတ်သော်ဂမျိုင် မွဲတၞုင် တုဲသၟိင်အိန်မာဃ နကဵုဣဒ္ဓိအာနုဘဴဇကုဘိုင်ရီုဗင်မင်မွဲထံက်ပင်ဗွဲကိုပ်ကၠာရ။ နူကၠာဟဂွံဒက်ပ္တန်ကျာ်စေတဳ လတူဒဵုမတ်ရန္နာဂဵု ဏီဂှ် သွက်ဂွံဒးကၠောန်ကမၠောန်ဗွဲကိုပ်ကၠာမကော်ဂး ပုဗ္ဗကရဏ ကီု သွက်ဂွံစွံပ္တန်ဒေဝတဴမင်မွဲဓါတ်သော်ကီု သၟိင်အိန်ဖန်ဖက်စဳရေင်လဝ်ဒတုဲရ၊ အတိုင်ဝတ်သၟိင်အိန်မၞုံဂှ် ဖန်ဖက်ပြုပြေင်လဝ်တုဲ ဣသိဒကာဓါတ်လေဝ်ဒးဂၞပ်တုပ်စိုတ်ရ။ သွက်ဂွံၜံက်ခဲါကတိုင်ဒၞာဲသၠိုင်ဓါတ်ဂှ် ဒှ်ကလောန်သၟိင်အိန် တုဲသၟိင်အိန်ကဵုဣသိဒှ်မွဲကသပ်မွဲဂၞန် ကၠောန်ဒက်ပ္တန်ကျာ်တၟအ် (နကဵုဍိုတ်ထပဵုတိအင်္ဂဒဵုတၟအ်ဂမၠိုင်ရောင်)။
စၞဗ္စဒေဝတဴပၟင်ဂြိုပ်ဂၞိင် ပၟင်ကျာ် ပၟင်ဒဵုဂမၠိုင်၊ ၁ - ယိုဟ်ပိသာ်၊ ၂ - ဍာ်တှ်ၜါသာ်၊ ၃ - ဖျုန်ထပှ်သာ်၊ ၄ - ပုင်သွစၞပိစှ်ောၜါခမ်၊ ၅ - ပုင်ယာဂုၜါသာ်၊ ၆ - သတ်ဗြဴပိစှော်ပိမ၊ ၇ - ဗြာတ်ပိစှော်ပိဂရး၊
ကာလဒက်ကျာ်လတူဒဵုဂှ် ဒကာကျာ်ဣသိကဵုသၟိင်အိန် ဗ္စဒေဝတဴဂြိုပ်ဂၞိင် ပၟင်ဒဵု ပၟင်ဇြဟ် ပၟင်တိ ပၟင်ကဝ် တုဲဒက်လဝ်ကျာ်စေတဳသၠိုင်လဝ်ဓါတ်သော်ဂမျိုင်မွဲတၞုင်ရ၊ ပ္ဍဲမဟာသက္ကရာဇ်ကၠံစှ်မွဲ (၁၁၁) သၞာံ ဒက်ပ္တန်လဝ်ကျာ်စေတဳကျာ်တၟအ် မၞုံသၠုင်ပန်စှော်(၄၀)ဟတ် သီုရတ်က္ဍိုင်ထဝ် အဒိကိုပ်ကၠာရ။
နိဿဲလဝ်လိက်ကျာ်ဇၞော်အစာတၠပါလိတ (ဝင်ကျာ်တၟံ၊ ကျာ်ဇြာ)
သဘင် ကေုာံ ဇြပ်စတုဒ္ဒိသာ
သဘင်ကျာ်တၟအ်ဂှ် ညးစၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဂိတုဝှ် နူ ၆ စွေက် စဵုကဵု ၈ စွေက်တုဲ ကၠောန်ဗဒှ်ကၠုင် ဇၟာပ်ပ်သၞာံ နကဵုပေါဲသဘင်တုဲ ဒှ်သဘင်မၞိဟ်မတီဂၠိုင် မၞိဟ်မကၠုင်ဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵုတွဵုရးဍုင်မန်မွဲရ။ သဘင်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဘဝဂကူမန် နူမဒးဒုင် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ နကဵုသၟိင်ဗၟာအံင်ဇဲယျ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၁၁၉ တေအ်ရ။ နူကဵု ဍုင်မန် ဒးဒုင်သီဏာ ကုသၟိင်ဗၟာတုဲ ကာလဂကောံမၞိဟ်မန် ကလေင်ကတဵုကၠုင်ပၠန်ဂှ် ဍုင်ဇြာဂှ် ဒှ်ကွာန်ဇၞော်မွဲ နကဵုယၟု ကွာန်ကၟာဝက်ရ။ ကောန်ကွာန်တအ် နွံတမ် နာဲဒူ နာဲဝ တအ် ပံင်ကောံတုဲ သၞာံ ၁၂၅၂ ဂှ် ကလေင်လဟဵုပတိုန် ကျာ်တၟအ်၊ သီုသြိုင်ဗဒှ် ဇြပ်သွက်ဂွံဒုင်တၠုင်ကၟုဲ မကော်ဂး ဇြပ်စတုဒ္ဒိသာ ပ္ဍဲကဵု ပါင်ဂၠံင်မအာကဵု ကျာ်တၟအ် ဗဒါဲဂၠံင်ဇၞော်မတ်မလီု-ရေဝ် မ္ၚးကွာန်ကၟာဝက်ဂှ်ရ။
သက္ကရာဇ် ၁၃၇၄ ဂှ် ကောန်ဍုင်ကၟာဝက်တအ် ကလေင်သြိုင် ဇြပ်စတုဒ္ဒိသာတၟိ နကဵုဇမၠိင် ၁၀၀ ဟတ်၊ အနာံ ၄၀ ဟတ်တုဲ စကာသြန် ၜါလ္ၚီကိုဋ်ပြင်င်တုဲ သက္ကရာဇ် ၁၃၇၇ ဂှ် ကၠောန်သဘင်ပံက်ဇြပ်တၟိ၊ ဝန်ဇၞော်တွဵုရးဍုင်မန် ဦးအုန်းမြင့် တိုန်စိုပ် ကဵုဒြဟတ်ကီုရ။ ကိစ္စဖာပ်ဗစ ပ္ဍဲဇြပ်စတုဒ္ဒိသာဂှ် ညးပါ်လဝ် တာလျိုင် ကၟာဝက်ပန်ကွာန် မွဲသၞာံ မွဲကွာန် ဒးကေတ်တာလျိုင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဇြပ်ဂှ် ဟွံတုဲဒှ်ခိုဟ်ဟ်ဏီရ။ သက္ကရာဇ် ၁၃၇၈ (၂၀၁၆) ဂှ် ဇြပ်စတုဒ္ဒိသာကျာ်တၟအ် ပေင် ၁၂၅ သၞာံဂှ် ဖာပ်ဗစကၟုဲဂမၠိုင် အိုတ်သ္ၚု ၁၀၀ နပြင်၊ ဗ္စပုင် နကဵု သွတ္ၜင်ဗစး ကဵုဖျုန်ကၠိက်၊ သွခပဳသြောအ်ကဵုဖျုန်ကၠိက်၊ သွစာင်၊ သွကကဵုသၠအညောအ်၊ ကၞပ်ဖရံက် ဖအိုတ်သြန် ၃၀၀ ကိုဋ်ပြင်ရ။ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး သွတ္ၜင်ဗစး ကဵုဖျုန်ကၠိက်၊ သွခပဳသြောအ်ကဵုဖျုန်ကၠိက်၊ ကဝေက်တၞံဗြာတ်ဂှ် နဒဒှ် အခိုက်ကၞာမွဲ ရိုဟ်ဟ်သၞာံ ပ္ဍဲကဵုအမာဲသွတအ်ဂှ် ဒးပါတွဵုရ။
ခၞိင်ဣသိဥလုက
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ ၁၄ (သက္ကရာဇ် ၁၃၈၄ ဂိတုဝှ် ၅ စွေက်) တ္ၚဲသ္ၚိသဝ်၊ ကိုပ်ကၠာ ဟွံစိုပ် တ္ၚဲသဘင်ကျာ်မွဲတ္ၚဲဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်စရိုဟ်ဍာ် ခၞိင်ဣသိဥလုက ကျာ်တၟအ်ရ။ ခၞိင်ဝွံ နွံလျိုင် ၆၁၉ ပသာတုဲ င္ၚုဟ်သောန်ခၞိင်ဂှ် အိုတ် ၁၅၀ ကိုဋ်။ ခၞိင်ဝွံ နာဲသိန်းစိုးနိုင် (ကိုလေး) ဇာတိကွာန်ကၟာဝက် (ဗွဲကြဴ အာပဒတဴ ပ္ဍဲဍုင်ကျာ်ပိ) ရန်တၟအ်ကဵု ဂွံပလေဝ်ပလေတ် ကျာ်တၟအ် ကေုာံ သောန်ခၞိင်ဝွံတုဲ ကဵုလဝ် ဒါန်သြန် ၃၀၀ ကိုဋ်ရ။ ။ နာဲသိန်းစိုးနိုင်ဂှ် စုတိအာ နကဵုကပ်ယဲကဝ်ဝေဒ်-၁၉ ပ္ဍဲဂိတုအဝ်ဂေတ် ၁၆၊ ၂၀၂၁။ ။
ကအ်ရမ္မာရွာ၊ တကအ်ခၟိုင်
ကွာန်ကအ်ရမ္မာ(Kawrammar၊ ကော့ရမ္မာရွာ Kawtranmar)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်၊ ဂကောံကွာန်လှာ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၁၇၅။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်လှာ မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၂၅၄၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၅၄၅ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၂၇၉၉ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်
ကြုက်ပိ၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကွာန်ကြုက်ပိ(Kayokepi၊ ကရုပ္ပိရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ ဂကောံကွာန်ကြုက်ပိ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၂၃၆။
နိရုတ်
ယၟုကွာန်ကြုက်ပိဝွံ မြိပတ်ကၠုင် နူကဵု ကြုင်ပိ။ ပ္ဍဲကဵုကွာန်ဂှ် ကြုင်သၟတ်ပိတၞုင် မဇွောဝ်စှ်ေဒၟံင် နူဗမံက် စှ်ေပလိုတ်။ ကြုင်တအ်ဂှ် လၟုဟ်ဒှ်ဆၜိုတ် မြံင်ဍောတ်တ်ဟေင်ရ။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ကြုက်ပိဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၃၀၁၇၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၃၆၃၄ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၆၆၅၁ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကွာန်လှာ၊ တကအ်ခၟိုင်
ကွာန်လှာ(Kwanhlar၊ ကွမ်လှာ Kawtranmar)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်၊ ဂကောံကွာန်လှာ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၁၇၅။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်လှာ မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၂၅၄၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၅၄၅ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၂၇၉၉ တၠရ။
ကအ်လေဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကွာန်ကအ်လေဝ်(Kawtlay၊ ကော့လေးရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ ဂကောံကွာန်ကအ်လေဝ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၂၅၄။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ကအ်လေဝ်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၉၅၄၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၁၀၈ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဂှ် ၂၀၆၂ တၠရ။
ကွာန်သက်၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကွာန်သက်(Kunthat၊ ကွမ်သတ်)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ ဂကောံကွာန်သက်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၂၀၆။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲကွာန်သက်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၂၇၁၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၃၉၆ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၂၆၆၇ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကုန်ပလိုင်၊ တကအ်ခၟိုင်
ကွာန်ကုန်ပလိုင်(Yaetwinkone၊ ရေတွင်းကုန်းရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်၊ ဂကောံကွာန်ခရိုက်ဒုန်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၁၅၂။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်မုဟ်ဟေဲ မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၇၂၀၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၈၃၈ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၁၅၅၈ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်
ခရိုက်ဒုန်၊ တကအ်ခၟိုင်
ကွာန်ခရိုက်ဒုန်(Khraik-doon၊ ခရိုက်ဒူးရွာ Kayaikdu)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်၊ ဂကောံကွာန်ခရိုက်ဒုန်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၁၅၁။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်မုဟ်ဟေဲ မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၇၂၀၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၈၃၈ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၁၅၅၈ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်
တကာကျာ်၊ တကအ်ခၟိုင်
ကွာန်တကာကျာ်(Takarkyaik၊ တကာကျိုက်ရွာTakarkyaik)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်၊ ဂကောံကွာန်လာန်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၁၂၆။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်လာန် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၈၀၉၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၀၅၆ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၁၈၆၅ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်
ဒဵုဣသိ၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကွာန်ဒဵုဣသိ(Yathayttaung၊ ရသေ့တောင်)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ ဂကောံကွာန်စက်စာဲ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၂၂၀၁၈၂။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်စက်စာဲဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၃၆၄၄၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၃၈၃၇ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၇၄၈၁ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ဂူၜဴ၊ တကအ်ခၟိုင်
ကွာန်ဂူၜဴ(Goobao၊ ကြံ့ခင်းရွာ Kyankhin၊ )ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်၊ ဂကောံကွာန်လာန်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၁၂၅။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်လာန် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၈၀၉၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၀၅၆ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၁၈၆၅ တၠရ။
ပညာစိုတ်ဟီုဂှ်မုရော ?
thumb|ဗီု - ပၞောန်ဂၠိၚ်ဂၠိ ပညာစိုတ်ဟီုဂှ် ဝေါဟာ "Psychology - ပညာစိုတ်" ဟီုဂှ် စှ်ေကၠုၚ်နူဝေါဟာ ဂရိ "Psyche (သိုက်ခဳ) မၞုံအဓိပ္ပါယ် "စိုတ် Soul (ဟွံ) Mind" သာ်ဝွံကီု၊ "Logos" အဓိပ္ပါယ် "ဝေါဟာ" မၞုံသာ်ဝွံကီုရ။
ပ္ဍဲကိုပ်ကၠာနူ ၁၉၉၀ ကဵုကြဴနူ ၁၈၀၀ မ္ဂး ပညာစိုတ်ဂှ် ဒးဒုၚ်ပံက်အဓိပ္ပါယ် "ပရေၚ်ကတ်လ္ၚတ်မဆေၚ်စပ်သၞောတ် သိပ္ပံ ဒဒက်တဴကဵုစိုတ်" သာ်ဝွံနွံရ။ ဟီုကၠးကၠးမ္ဂး "ကတ်လ္ၚတ်ပရေၚ်စိုတ် နကဵုအခိုက်နဲကဲသိပ္ပံကတ်လ္ၚတ်" မွဲရ။
အကြာကြာ ၁၉၂၀ သၟာပညာစိုတ်တအ် ဂွံစတိတ်ဗၠးနူလညာတ် ဗၠေတ်ဗၠေၚ်မတွံဂး "လညာတ်ဒဒက်တဴကဵု မကတ်လ္ၚတ်ဒၟံၚ်စိုတ်" ဟီုဗွဲဗလးမ္ဂး ကၠာနူဂှ် ကတ်လ္ၚတ်ပညာစိုတ်ဟီုဂှ် ဒှ်အယာတ်မာတ်ကသပ်လညာတ် မွဲရ။ အကြာကြာ ၁၉၂၀ ဂှ် ဂွံတိတ်ဗၠးအာနူညးတၞဟ် ထေၚ်ညာတ်ဒၟံၚ်သာ်ဂှ်ရ။ ကိုပ်ကၠာပထမ - သၟာကွတ်တၠသိပ္ပံတအ် လုက်စုက်ကဵု " မုပိုယ်တအ် သ္ၚဳရံၚ်မာန်" ကေုာံ "ညးဂှ်မွဲမှ သ္ၚဳရံၚ်ေကတ်စိုတ်ဟွံမာန်" ။ ဒုတိယ - ဟီုကၠုၚ်ပရူပရာမ္ဂး "စိုတ်ဟီုဂှ်" မတုပ်တဴညံၚ်ရဴထမံက်ထ္ၜးကဵုစိုတ်ဂှ် မဒှ်အရာမွဲမဆက်စပ်တန်တဴဒၟံၚ်ကဵု အရာမတန်တဴဒၟံၚ်ဗၠးဗၠးၜးၜးမွဲ။ သၟာပညာစိုတ်တအ် ချပ်ဟီုကၠုၚ် စိုတ်ဟီုဂှ် ဒှ်ဗီုဏအ် ဒှ်ဗီုတေံရ။
သၟာသုတေသနဗွဲမဂၠိုၚ်တအ်ကူချပ်ဂှ်တှ်ေ စိုတ်ဟီုဂှ် လၟေၚ်ဒဒှ်မွဲရ "Mind is a process" ဗီုလဵုကဵုဒှ်ကၠာလေဝ် မွဲတမြိပ်ကာလလဒေါဝ် ၁၉၀၀ ဂှ်မ္ဂး သၟာပညာစိုတ်တအ် ပံက်အဓိပ္ပါယ် ဗွိုက်ကတ်လ္ၚတ်ညးတအ် ဗွဲလောဲလောဲဂှ် "ပွမကတ်လ္ၚတ်အကာဲအရာ" the study of behavior မဒှ်ရ။
ဟိုတ်ဂှ်ရ နဒဒှ်လဒေါဝ်လ္ပာ်တေံ လ္ပာ်ဏအ်ဟွံသေၚ် - ပံက်အဓိပ္ပါယ်ပညာစိုတ်ဂှ် နဒဒှ် "ပရေၚ်ကတ်လ္ၚတ်မၞုံသၞောတ်သၞောဝ်အရာဒဒှ်အကာဲအရာ ကေုာံ ပရေၚ်ဆဵုဂဗ" ရ။ မွဲနဲပၠန် "ပရေၚ်ကတ်လ္ၚတ် အကာဲအရာ ကေုာံ ဆဵုဂဗ နဲမၞုံကဵုသၞောတ်သၞောဝ် " the systematic study of behavior and experience.
နိဿဲ
Eight Edition, Introduction to Psychology by Jame W. Kalat ကဏ္ဍ:ပညာစိုတ်
စက်စာဲ၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကွာန်စက်စာဲ(Setse၊ စက်စဲ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ ဂကောံကွာန်စက်စာဲ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၂၀၉။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်စက်စာဲဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၃၆၄၄၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၃၈၃၇ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဂှ် ၇၄၈၁ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
လှာတၟိုန်၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကွာန်လှာတၟိုန်(Hlwarkamaing၊ လှာကမိုင်)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ ဂကောံကွာန်စက်စာဲ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၂၂၀၁၈၄။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်စက်စာဲဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၃၆၄၄၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၃၈၃၇ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဂှ် ၁၅၄၆ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
တံင်ဖလုတ်၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကွာန်တံင်ဖလုတ်(Taunghpalu၊ တောင်ဖလု)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ ဂကောံကွာန်တံင်ဖလုတ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၂၁၀။
ခမဳ (၄) ဂကူ
သအာၚ်နူဨဟိဘိက္ခူပသမ္ပဒါ ဒှ်ခမဳ နဒဒှ်သရဏဂမနူပသမ္ပဒါ၊ သြဝါဒပဋိဂ္ဂဟဏူပသမ္ပဒါ၊ ပဉာဗျာကရဏူပသမ္ပဒါ၊ဉတ္တိစတုတ္ထကမ္မူပသမ္ပဒါ ရဴဝွံ ဥပသမ္ပဒါနွံဒၟံၚ်ပန်သာ် ရ။