cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
သ္ၚိနာဲဓမာတ်၊ ဝတ္ထုဇမၠေအ်
သ္ၚိနာဲဓမာတ်
မဂဳဓမာတ်ဂှ်လေဝ် ဒှ်ဒေါသ＂ဣဗြဴဏအ် ဂွံကြမ် ဟလိုင်ဂှ်၊ ဝေတ်မံင်ကီုရ၊၊＂ဂးတုဲ ရပ်ဂွံကၟဟ် တိုန်အာသ္ၚိရ၊၊ ရမ္သာင် တက်ဒုက် ပုမ် ပုမ် ကဵု ရမ္သာင်လရိုအ်ကရေဲ ＂သြယာဲအမေ အဲဖေက်ရ၊၊ သြယာဲအမေ အဲဖေက်ရ ဟဳဟဳ＂နူပ္ဍဲသ္ၚိဂှ် ကဵု ရမ္သာင် ပသဲ လတူပး ＂ဍေင် ဍင်＂ညံင်ရဴဆေင်ဂဳတ နူလ္ဂုင်ကီု ဗြုကဓဵုဒၟံင် ပ္ဍဲသ္ၚိရုင်ဓမာတ်ဂှ်ရ၊၊
နာဲဗဳထဝ် မန်ဇြာ ၀၂-၀၆-၂၀၁၈
သဘင်ဗွဟ်လိက်စံင် စပ်ကဵု ဘာသာမန်(၁)
သဘင်ဗွဟ်လိက်စံင် စပ်ကဵု ဘာသာမန် အလန်ပထမဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၃၀ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၂၁ အခိင်လ္ဂုင် ၂၀း၀၀ ကဵု ၂၂း၀၀။ သဘင်ဗွဟ်လိက်ဂှ် ကၠောန်နကဵုဒၞာဲဇြောမ်တုဲ မၞိဟ်မတိုန်စိုပ် ပ္ဍဲဇြောမ်ဂှ် နွံအကြာ ၂၀ တၠတုဲ ပ္ဍဲမဗလးလဝ် မုက်လိက်အအာဂှ် မၞိဟ်ဗဵု နွံအကြာ ၄၀၀-၄၅၀။ အစာလိက်ဗွဟ် ပိတၠ၊ မာံရတ်အံင်မန်၊ နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ၊ ကေုာံ တၠဂုန်အစာရာမညရာဝိက။
မာံရတ်အံင်မန် - ပရးချူဂှ် ဒှ်ပလီုလိက်မန်ဟာ
thumb|400px|ဝဳဒဳယော အဃောမာံရတ်အံင်မန် မဟီုတွဟ်ဒၟံင် လိက်စံင် "ပရးချူဂှ် ဒှ်ပလီုလိက်မန်ဟာ"
မာံရတ်အံင်မန် ဒုင်သဇိုင် ကုလိက်ကၞပ် "လိက်ပရေင်မန် ပံင်ကောံဂမၠိုင် - တင်ဂၞေင်ဂမၠိုင် ဆေင်ကဵုလိက်ပတ်မန်" မဒှ်လိက် အစာနာဲသိုက်လှိင် ကမ္မတဳပညာဗော်ဍုင်မန်တၟိ မွဲတၠ မပ္တိတ်ချူဂှ်တုဲ ပ္တိုန်ထ္ၜးဏာ နကဵု က္ဍိုပ်လိက် "ပရးချူဂှ် ဒှ်ပလီုလိက်မန်ဟာ"။ အရေဝ်ဘာသာမန် တ္ၚဲဏအ်ဂှ် ဝေါဟာလိက် ကဵု ဝေါဟာလဟီု ၜါဏအ် သ္ၚောဲခြာတိတ်အာညးသကအ်။ နကဵုဥပမာမ္ဂး "ဒဒန်" ကဵု "ဗဒန်" ၜါဏအ်ဂှ် ကာလမဟီုမ္ဂး "ဒ" ကဵု "ဗ" ၜါဂှ် ပြံင်ထောအ် ရမ္သာင် "ဟ" တုဲ ဟီုဒၟံင် "ဟဒန်"။ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု အက္ခရ်ရမ္သာင်ပရက်ပရက် ညံင်ရဴ ခ၊ ဆ၊ ထ၊ ဖ တအ်ကီု သီုကဵု ဂ၊ ဇ၊ ဒ၊ ဗ၊ တအ်ဂှ် ကာလမဟီုမ္ဂး ဍေဟ်ပြံင်အာရမ္သာင် "ဟ" ဖအိုတ်ရ။ ဟိုတ်ဍေဟ်ဂှ် အက္ခရ်တအ်ဂှ် ပ္ဍဲအက္ခရ်တအ်ဂှ် ဒြဟတ်ဒရိုဟ်ရမ္သာင် "ဟ" လုပ်ဂၠုက်နွံဒၟံင် အပ္ဍဲဍေဟ်တအ်ရ။ ဥပမာ၊ က ကဵု ရမ္သာင် ဟ ၜါဏအ် ပံင်တောဲတုဲ ဂွံဒှ်ကၠုင် ရမ္သာင် "ခ"။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကာလဟီုမ္ဂး ဆၜိုတ်ဒြဟတ်ရမ္သာင် "ဟ" ဂှ်သၟးတုဲ ခမဳ မ္ဂး ဒှ်အာ ဟမဳ၊ ထပှ်ဂှ် ဒှ်အာ ဟပှ်။
ပ္ဍဲအက္ခရ်ကၟက်တအ်ဂှ်တုဲ အက္ခရ်ဒမုင်မူလဂှ် ပြံင်အာ ရမ္သာင် ဟ တုဲ ဍေဟ်စှ်ေဒှ်အာ အက္ခရ်ကၟက် ဟ (ကွက်ဟ)ရ။ ဥပမာ "ဇၞော်"၊ ကာလမဟီုဂှ် အက္ခရ် ကၟက် "ၞ"ဝွံ ဍေဟ်တိုန်ဒှ်အာ အက္ခရ်ဒမုင် "န"၊ အက္ခရ်ဒမုင်မူလမ္ဂး "ဇ" ဝွံ ဍေဟ်ပြံင်ဒှ်အာ ရမ္သာင် "ဟ" တုဲ ဍေဟ်ဒးစှ်ေဒှ်အာ အက္ခရ် ကၟက် "ှ" အသၟဝ် "န"ဂှ်ရ။
ကၟက် (ဝါ) လဇံက် ကဵု ပရး ၜါဝွံ အဓိပ္ပာယ်တိတ်အာတၞဟ်ခြာမာန်ရ။ ဥပမာ သၟာန် မ္ဂး ဒှ်မကြိယာတုဲ ကာလချူ နဒဒှ် မနာမ်မ္ဂး ဒးပရးချူ "သမာန်"။
မိက်ဂွံတီဗွဲတြးမ္ဂး ဗဵုကေတ်ဝဳဒဳယောမာန်ရ။ တုဲပၠန် လိက်အစာသိုက်လှိင်ဂှ်လေဝ် တံင်ဂြဲကေတ် နူကဵု Google Drive ဂွံမာန်ရ။
နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ - အက္ခရ်မ
thumb|400px|ဝဳဒဳယော အဃောနာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ မဟီုတွဟ်ဒၟံင် လိက်စံင် "ဗျည်မ၊ အက္ခရ်မ"
ရမ္သာင်
ဗျည်မ ဂှ် ပ္တိတ်ဂွံရမ္သာင်ၜါ၊ ရမ္သာင်သာ ကဵု ရမ္သာင်ဇြိုင်။ ပ္ဍဲအခိင်ၜိုတ် ၁၈၀၀တအ်ဂှ် တၞဟ်နဂွံတၞဟ်ခြာတုဲ သွက်ရမ္သာင်သာမ္ဂး ညးကွက်စုတ် "ဟ" သၟဝ်၊ ဥပမာ ဂမှဳ၊ ကမၠောန်မှောင်မှ။
ဝေါဟာရ
မ နဒဒှ် ဝေါဟာရမွဲဂှ် ပိုယ်ဂွံဆဵုကေတ် ပြယာဲအရေဝ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။
ပွံက်၊ ကြိယာပနာမ်
အရာမွဲ မိက်ဂွံပံက်အဓိပ္ပါယ်၊ ဗၟံက်ထ္ၜး ပရူအရာမွဲမွဲမ္ဂး ဒးစုတ် အက္ခရ်မ ဂတ။ ဥပမာ ညးမဂၠာဲစၞ၊ ညးမပန်စဖျန် (လၟ)၊ ညးမဂၠာဲက (သၟာတမ္ၚာ)၊ ကမၠောန်မဂၠာဲက (ကမၠောန်တမ္ၚာ)၊ ကမၠောန်မတဵုလွဳ (ကမၠောန်ဗ္ၚ)၊ ညးမတဵုလွဳ (သၟာဗ္ၚ)။
မကြိယာဂမၠိုင် မိက်ဂွံဗဒှ် နာမ်မ္ဂး စုတ် မ(လဒေါဝ်)။ ဥပမာ ကၠတ် (ကြိယာ)၊ ကမၠတ် (နာမ်)၊ တုဲ (တၟုဲ)
သဒ္ဒါ
အက္ခရ်မ ကိစ္စမွဲပၠန်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု သဒ္ဒါမန်ရ။ နဒဒှ်ဥပမာ ထ္ၜးကဵု ဝါကျ နူလိက်မန်ခေတ်နာနာ အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။
မန်တြေံ (-စဵုကဵု ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ) ”တလႝ မၞောရ်စိ၊ ရသိ မဣမောအ် ဗိသၞူးဂေါး ကောမ်ကု ဨယ်ဍိက် ဍေးသ္ကန္ဒံဍူင်သိသီတ် အဘိပြာယ် တလႝဂးစိ စၟတ္တာ၊” �“စၟတ်ဂဝံပတိ ရောဝ်ဂေါးကုံ၊ ရိသိဗိသၞူဂေါးကုံဒ မသ္ကန္ဒံ ကောမ်ကုကုံ၊ ဒ္ငးဂေါးစိ ဂဝံပတိ ဗေးအာရ် သုံသၟိင်ဣန် ဗေးဂးရောဝ်ဝေါအ်။; ‘သၟိင်ဒေဝတာဝ်၊ ယင်အဘိပြာယ် ကျာက်ဗုဒ္ဓတလေႝယ်စိ ဗေးဒူင် နအန္တူလ်၊ ယင်ရိသိ မဣမောအ်ဗိသၞူ မဇၞောက်ရိဒ္ဓိ အာနုဘာဝ်ဂေါး၊ ကောမ်ကုဨယ်စိ ဍေးသ္ကန္ဒံ ဍူင်သိသီတ်၊ ဍေယ်ကာလ်ဂေါးစိ အုတ်ဍေယ် သနြင် ရိသိဗိသၞူဂေါး ဗေးဗျာပါရ်။” (လိက်တၟအ်ယှိုယ်သဳခုင်၊ က၊ ၄၀-၄၆)
မန်လဒေါဝ် (၁၃ ဗွဝ်ကၠံ - ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ စေတီဒပဟ်ဝေါအ်ဂဟ် ဂၞကျာက်မဟာသုဘဒ္ဒာ မဒဟ်ဂၞကျာက်ဇမၞောက် သၟိင်မဟာတိဿ မပတလဍုင်ဟံသာဝတီ ပ္ဍေဲကာတမၠာတုယ်၊ မဒက်လောရ် လုကဴအဒ္ဓာန်မလောအ် မနိုဟ် မဂလာယ်င်္ဂီ ဒြပ်တဂဟ် ခါဲကၠေအ်တုယ် လိုမ်လာက်အာအိုတ်။ (လိက်တၟအ်စေတဳထပှ်၊ ကျာ်ပဝ်၊ ဍုင်ဗဂေါ)
မန်တၟိ (၁၆ ဗွဝ်ကၠံ - ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ) သၟီဒေဝါနံပိယတိဿ ဝေင်ဂြိုပ် သီုတြုဟ်ဗဝက်ကြဴပန်စှ်ောလ္ၚီ၊ ခါမအာစိုပ် တၟအ်မညုပဏ္ဏာ ကဵု တၟအ်မိဿကပဗ္ဗတဂှ် ပဟိုတ် တရဴမသွတ် သၟီရပ်ဗၞဟ် နတရဴတိုက် ဒြေပ်တိုန်အာ လတူတၟအ်ရ။ (သကေံမဟာဝင်၊ မူဂမ္စာဲတဲ ၁၀၁)
မန်ပစ္စုပ္ပန် (ကေတုမတဳ၊ ပြကိုဟ်ပန်ဘာသာ၊ မုက် ၉၂)
ယွံတဳလပိုန်သင် ကေုာံ ဒါယကာတံညးဂမၠိုင် ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဂကောံရာမညဓမ္မာစရိယတံ သ္ပက္ဍိုက်က္ဍိုပ်တုဲ သွက်ဂွံကၠောန်ဗဒှ် သ္ဘင်သၟာန်သွဟ်လိက် အလုံဂကူမွဲအိုဿီုဂှ် နူကဵု ကောံဓရီုပွိုင်သၞာံတေံဂှ် တုပ်စိုတ်တုဲ သ္ဂုတ်သွာတ်လဝ်တုဲရ။ ဌာန ဂွံကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဍုင်မတ်မလီု ဘာကျာ်ဒေါဝ်သာသနာ ၂၅၀၀ ဂှ် သင်တံ တုပ်စိုတ် ရုဲစှ်လဝ်တုဲရ။
သ္ဘင်သၟာန်သွဟ်လိက်ဏံဝွံ နကဵုဘာသာမန် ညးမလုပ် သွဟ်မာန်တံဂှ် ပူဂဵု ဌာနလဵုဟွံဟီု လုပ်သွဟ်မာန်ဖအိုတ်ရောင်၊ ဟိုတ်နူ ဂွံလဝ် အခေါင်တုဲ သင်တံ ဗွဲမဂၠိုင် ကၠုင်သွဟ်လိက်ပရိယတ္တိ ဂွံဗဵုလ္ၚောဝ်တဴသင်ဂှ် ကုသဵု ထံက်ပင် သာသနာမွဲ ဗွဲမပြဲ က္လိဂွံဍာံဍာံရောင်၊ (လိက်လလောင်တြး သဘင်သၟာန်သွဟ်လိက်ရာမညနိကာယပရိယတ္တိ အလုံဒေသရးမန်)
သဒ္ဒါမန် ပ္ဍဲမန်ပစ္စုပ္ပုန်ဏအ် ဂတကြိယာအဓိကဟွံသေင်တအ်ဂှ် ဒဒှ်မသ္ဒးဒုင် အက္ခရ်မဂှ် အောန်ကြပ်ဟွံမဲတုဲ ပ္ဍဲဝါကျမွဲ ကြိယာလဵု မဒှ်အဓိကဂှ် တီကေတ်ဟွံမာန်ရ။
သၞောဝ်ဝါကျမန် မဆေင်ကဵု ကြိယာ
"ဇၟာပ်မကြိယာ မနွံဒၟံင် မ္ၚးပိုဒ်ကြိယာအဓိကတအ်ဂှ် ဒးဂစိုတ်ထောအ် ညံင်ဟွံဂွံချဳ နကဵု မစုတ် “အက္ခရ်မ” ဂတ။ တုဲ ဆမကြိယာ.မနွံ အပ္ဍဲ ပိုဒ်ကြိယာအဓိကဟေင် ကဵုအခေါင် ချဳ၊ လဴထ္ၜး။"
တၠဂုန်အစာရာမညရာဝိက - ချူလိက်မန် နကဵုအက္ခရ်ရဝ်မေန်
thumb|400px|ဝဳဒဳယော အဃောတၠဂုန်အစာရာမညရာဝိက မဟီုတွဟ်ဒၟံင် လိက်စံင် Mon transliteration and IPA System (တင်စၟတ် အခိင်မဟီုတေအ် ဟိုတ်နူ ခက်ခုဲပရေင်စက် နွံလဝ်ညိညတုဲ ကုတ်ဆက်လဝ်နွံညိည))
ဂကူမန်ပိုယ်ဂှ် နကဵုအရေဝ်မ္ဂး နွံပိဂကူ၊ ဥပမာ ရမ္သာင်"အ" ဂှ် ပ္တိတ် /a/ ဂှ်မွဲဂကူ၊ /e/ ဂှ်မွဲဂကူ တုဲ သၟေဟ်မွဲဂကူဂှ် /ia/။ ဂကူလက်ကြဴအိုတ်ဏအ် ကၠေအ်အာတုဲရ။ မန်ပိုယ် စချူလိက် နကဵု ၁ ဗွဝ်ကၠံဟာ ဟွံသေင်မ္ဂး ၅ ဗွဝ်ကၠံဟာအကြာဂှ် ဒှ်မာန်။ ပိုယ်ကေတ်အက္ခရ်ပလ္လဝတုဲချူ၊ ဆဂး လက်သန်သွိုရ်လ္ၚဵုဗီုကဵု အနုသွဵု (ခဍမ်က္ဍိုပ်) ကဵု ဝိသရ် (ခရးက္ဍိုပ်) တအ်ဂှ် ကေတ်နူ သံသကြိုတ်။ စမၠောအ်အက္ခရ (transliteration) အက္ခရ်မန် ချူနကဵုအက္ခရ်အင်္ဂလိက်ဂှ် အစာမလ္ၚတ်လိက်မန်ပိုယ်တအ် ဖန်ချူကၠုင်နာနာသာ်၊ Rev. J. M. Haswell, R. Halladay, Nai Tun Wai (နာဲထောန်ဝေ), Mathias Jenny။ တုဲပၠန် စပ်ကဵု ဗီုပတိတ်ရမ္သာင်ဂှ် သၞောတ်ဗွဟ်ရမ္သာင် IPA (International Phonetic Alphabet) လေဝ်နွံကီုရ။ နကဵုအစာဗွဟ် (တၠဂုန်အစာရာမညရာဝိက) ဒုင်သဇိုင် ကု သၞောတ်စမၠောအ်အက္ခရ R. Halladay ကေုာံ IPA တုဲ ဖန်ဗဒှ်ကၠောန်လဝ် သၞောတ်စမၠောအ်အက္ခရတၟိ တုဲပၠန် ဒုင်သဇိုင် ကုရမ္သာင်လဒေါဝ် (Standard Mon) တုဲ ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် IPA သွက်အရေဝ်မန်လဒေါဝ်။
ယဝ်ရ စမၠောအ်အက္ခရ နူမန် နကဵုအက္ခရ်အင်္ဂလိက်ဂှ် ဟွံမဲမ္ဂး ဗီုညးစှ်ေစိုတ် ညးချူဒၟံင်မ္ဂး ယၟုဍုင်ကွာန်၊ ယၟုဂၠံင်ဍာန်၊ ယၟုဒတန်ဒေသ၊ ယၟုမၞိဟ်တအ်မ္ဂး ဟွံဒှ်ကိုန်ဂစိုတ်ရ။ နကဵုတၠပညာတအ် ဗိုင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်တုဲ Standard Mon transliteration မွဲ သ္ဒးနွံထေက်။ ကာလပိုယ်ပစ သုတေသန၊ ချူစလိက်စံင် ကဆံင်တၠပညာမ္ဂး စမၠောအ်အက္ခရ ကေုာံ ဗွဟ်ရမ္သာင်ဏအ် နွံပၟိက်ဒၟံင် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။
စောဝ်ခပြု၊ ကွာန်
<mapframe latitude="15.078290" longitude="98.129102" zoom="5" width="400" height="300" align="right"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ {     "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 98.129102,15.078290        ]      }    }  ] } ကွာန်စောဝ်ခပြု
ကွာန်စောဝ်ခပြုဝွံ နွံပ္ဍဲဒေသကၞောတ်ၜဳရေဝ်၊ ပွိုၚ်ဍုၚ်ရေဝ်၊ ဗော်ဍုၚ်မန်တၟိအုပ်ဓုပ်လဝ်ရ။ ကွာန်စောဝ်ခပြုဝွံ တန်တဴဒၟံၚ် အကြာဇၞောဝ်ဒဵု၊ ရေၚ်ဒဵု၊ ဍာ်စောဝ်လ္ဂေါဝ်ရ။ တံဝါဒိဂှ် ခုတ်လဝ် ယၟုကွာန်ဂှ် ကွာန်လ္ဂောဝ်ဆာဲ ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ ဗဒဲါကြုၚ်စောဝ်လ္ဂေါဝ်ဂှ် တၞံခပြု (တၞံသပြု လေဝ်ဟီု) ဂၠိုၚ်ဒၟံၚ်တုဲ ကွာန်စောဝ်ခပြု ဟေၚ်ညးဂမၠိုၚ် ကော်တဴအိုတ်ရ။ ယၟု ကွာန်လ္ဂောဝ်ဆာဲ ဂှ် မြိပတ်အာရ။ စဵုကဵုလၟုဟ်ဂှ် ကော်ဒၟံၚ်ကွာန်စောဝ်ခပြုရ။ ကၠာတေံ တၞံခပြု (သပြု)၊ သတ်ခပြု (သတ်သပြု) ဂၠိုၚ်ကွေံကွေံရ။ တၞံခပြု/သတ်ခပြု (တၞံသပြု/သတ်သပြု) ၜိုန်ရဂၠိုၚ်ဒၟံၚ်ကီုလေဝ် မၞိဟ်တအ် ၜှ်စသတ်ဍေံတုဲ ဒတ်ထောံ တၞံဍေံအိုတ်တုဲ တၞံခပြု (သပြု) တအ်ဂှ် ကၠေံကၠက်အာ အိုတ်ရ။ ရံၚ်ကဵု ဗီုဂလာန်မန်သ္ဂးလဝ် “စသတ် ဒတ်တၞံ” တုဲ လၟုဟ်ပစ္စပ္ပုန်ဏံ တၞံခပြု (သပြု)ဂှ် ဂၠာဲဟွံဆဵု စဵုကဵုကၠေံကၠက်အိုတ် ဒှ်ကၠုၚ်ရ။ သှေ်ဆယၟုကွာန်ဟေၚ် “ကွာန်စောဝ်ခပြု” ရောၚ်။ အခိၚ်ကၠာတေံ ဂြိုပ်ဆု၊ ကြုၚ်လ္ဂောဝ်တအ် ၜိုန်ရဍိုပ်ဍဴဒၟံၚ်ကီုလေဝ် ဟိုတ်ဗါ်ဓဗိုၚ်ထောံ ဟွံမွဲကဵု သၞောတ်ဗ္ၜတ်တုဲ ဂြိုပ်၊ ကြုၚ်လ္ဂောဝ်တအ် ကှ်ဂြာတ်ကၠုၚ်သိုက်က်ရ။
ဝၚ်
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ကွာန်ဝဝဝဝွံ ဒှ်မန်တြေံမွဲတုဲ နူအခိၚ်လဵု မစပ္တန်လဝ်ရောဂှ် နကဵု သက်သဳ သုတေသနဝၚ် ခိုၚ်ၚ်ဂှ် ဟွံဂွံတီလဝ်ဏီရ၊၊ ပ္ဍဲခေတ်ဟံသာဝတဳ ဒြဟတ်ခိုဟ် (ၜိုတ် အေဒဳ တေအ်ဂှ် ကွာန်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲရးမတ္တမ ၃၂ ဍုၚ် ပ္ဍဲရးဍုၚ်ဝဝရ၊၊
ကြဴနူ အဝဵုသြဇာဂကူဗၟာ နူဗုကာံ ဓလီုဂွံအာ ရာမညဒေသ ဍုၚ်မန်တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၂၈၁/၁၂၈၆ ဂှ် မဂဒူ ကောန်ဍုၚ်တကအ်ဝါန် (ဍုၚ်ဝါန်) ပုန် ကုသၟိၚ်စဍုၚ်ဗၟာ အလိမ်မာမၚ် (အလိမ္မာမၚ်း)တုဲ ကလေၚ်ပ္တန် ဍုၚ်ဗၠးၜးမန် ပ္ဍဲဍုၚ်မတ္တမရ မဂွံဒုၚ်ယၟု သၟိၚ်ဝါရဳရောဝ် မဒှ်ယၟု ဘာသာသေံ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ညးမဒတုံပြဟ်နူသွဝ် ရ၊၊ မန်ပ္ဍဲဗဂေါ အခမန် လေဝ် ပုန်ကဵု သၟိၚ်ဗုကာံကီုတုဲ ဒက်ပ္တန် ဍုၚ်ဗၠးၜးကီုရ၊၊ ကာလတၠဖြာ မပိုၚ်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳဂှ် ဍုၚ်မန်ဟံသာဝတဳ ကဵု ဍုၚ်မန်မတ္တမ ဒက်မိတ်ရေၚ်သကအ် နမကဵုစ ကောန်ဝုတ်ရေၚ်သကအ်ရ၊၊ တၠဖြာ ပစၞာဲ ဂစာန်ဂစိုတ် သၟိၚ်ဝါရေဝ်ရောဝ်ဂှ် ဂွံတီကေတ်တုဲ ညးရပ်ကြိုၚ်ထောအ် တၠဖြာရ၊၊ ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ သၟိၚ်ဝါရေဝ်ရောဝ်ရ၊၊ ဟိုတ်တၠဖြာ မဂစာန်ပုန်တုဲ ညးဒးဂစိုတ်ထောအ် တၠဖြာရ၊၊
သၞာံ ၁၃၄၈ သၟိၚ်ဗညာဥူ တိုန်နန် ဍုၚ်မတ္တမ ရ၊၊ ဟိုတ်နူ ဗြတ္ထၜ ကဵု လိုက်ဖြာတအ် ပသပုန်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃၆၃ ဂှ်တုဲ သၟိၚ်ဗညာဥူ ဒးဒဴအာမံၚ် ဍုၚ်ဝါန်၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၃၆၉ ဂှ် သၟိၚ်ဗညာဥူ ဟိုတ်ကလေၚ်စဴ ဍုၚ်မတ္တမ ဟွံဂွံတုဲ ဒးအာမံၚ် ပ္ဍဲဗဂေါရ၊၊ တၠညးဗညာဥူ ဟွံမဲတုဲ ကောန်ညး တၠညးရာဇာဓိရာဇ် ဂွံတိုန်နန်ဟံသာဝတဳရ၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၃၈၈ ဂှ် တၠညးရာဇာဓိရာဇ် သီဂွံအာ ဍုၚ်မတ္တမ ကေုာံ မတ်မလီုရ၊၊ စနူဂှ်တုဲ ဍုၚ်မတ္တမ နဒဒှ် ဍုၚ်သၟိၚ်ဨကရာဇ် မပဒတဴဂှ် ဒးအိုတ်အာရ၊၊
ရာမညနိကာယ ဘာဗၟံက်
ရာမညနိကာယ ဘာဗၟံက်ဝွံ နွံ လပါ်ဗၟံက်ကွာန်တုဲ မဒှ်ဘာတြေံအိုတ် ပ္ဍဲကွာန်ဝဝဝ ဏအ်ရ၊၊ ဘာဝွံ ပ္ဍဲအခိၚ် ကျာ်ဇၞော်ဝိမလဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ်သီမွဲရ၊၊ ပါဲနူသီတုဲ ဇြပ်သဘၚ်ဓရ်၊ ဇြပ်မၚ်သဳတအ်လေဝ် နွံကီုရ၊၊
မၞိဟ်ဇေတ် ဟွံထောံဂကူ မြမောဝ်ဇေတ် ဟွံထောံသၟူ" တဝှ်ဝွံ ဇၟာပ်ပ်တၠပညာ ထိုၚ်သးတဴအိုတ်ရ။ သတ်တိရစ္ဆာန် မပ္တံကဵုကၠဵုတံ မၚ်မွဲကၠုၚ်ဂကူကၠဵုဂှ် ပ္ဍဲသုတ်ဇာတ်နိပါတ် နဒဒှ်သာဓက ဂွံဆဵုညာတ်ကေတ်မာန်ရ။ သတ်မတွံဂး မၞိဟ်ဂှ် ဂမြၚ်ညာဏ် ပြဲသၠုၚ်လ္တူနူတိရစ္ဆာန် ကၠံဆ လ္ၚီဆ ဟွံကတုဲ တာလျိုၚ်မၚ်မွဲဂကူ ဘာသာ သာသနာဂှ် ဗွဲမပြေပြံၚ် ဟွံယိုက်ဂၠေၚ်မ္ဂး ယုတ်မာလ္တူနူ တိရစ္ဆာန် ကၠံဆ လ္ၚီဆဟွံကဂှ် သ္ဒးကၠိုဟ်လဝ်ထေက်ရ။
ဂကူကၠဵုဂှ် ရမျာၚ်ကၠဵုဟေၚ်လေပ်ရ။ ရမျာၚ်ဗ္ဂဲ ရမျာၚ်ချေံဍေံဗြုဟွံလေပ် ဂကူမန်ဂှ် မူရဴရမျာၚ်မွဲ သ္ဂောံဗြုရော? လိက်ပတ် ယေန်သၞာၚ် အရေဝ် ဝေါဟာ ဘာသာဇကုဟွံလေပ် ဟွံမၚ်မွဲ ဟွံဟီုမ္ဂး မၞိဟ်မဖှ်သာ်ဂှ်ကဵု ကၠဵုညးဂှ်ခိုဟ်ရော ဗစာရဏာအိုတ်ညိ။
ပ္ကဴဂမၠိုၚ် နွံသၟူအမြာဲ မြမောဝ်ဍေံကဵုဍေံအိုတ်ရ။ ပ္ကဴမၠဵုဂှ် သၟူအမြာဲ ပ္ကဴမၠဵုမောဝ်ဇောဝ်တုဲ ပ္ကဴပ္ၚာတုန် သၟူအမြာဲပ္ကဴပ္ၚာမောဝ်ပ္ဍးတဴရ။ သၟူအမြာဲပ္ကဴအိုတ်သီုတံဂှ် ဗက်အလိုက်ကျာတုဲဟေၚ် မောဝ်ဇောဝ်အာမာန်ရ။ ဒစးကျာမောဝ်ဇောဝ်အာဟွံမာန်ဆ္ဂး သၟူအမြာဲပရိယတ်ဂှ် လၟောဝ်အာသီုအလိုက်ကျာ သီုဒးစးကျာတုဲ မောဝ်ဇောဝ်အာ ပန်ဒိုဟ် ဒစာံဒိုဟ်မာန်ရ။ ဒၞဲါဝွံ မိက်သ္ဂောံဟီုဂး "မြမောဝ်ရာမညနိကာယပရိယတ္တိ" မဒှ်ရောၚ်၊ ရာမည- မည-မန် ဂှ် လဂွံကဵုမန်ရ။ နိကာယဂှ် ဂကောံဂိုဏ် မဒှ်ရ။ ပရိယတ္တိဂှ် ပၞောဝ်သာသနာပိတန် ပရိယတ္တိသာသနာမ္ဂးရ။ ရာမညနိကာယပရိယတ္တိ ပရိယတ္တိသာသနာ ဂကောံဂိုဏ်ရာမည။ ရာမည နိကာယပရိယတ္တိဝွံ ဗြီတိတ်ကၠုၚ် နူဂကောံရာမညဓမ္မာစရိယ မဒှ်ရ။ တၞဟ်နပရိယတ္တိ သာသနာ တၠီမၞုံကုပိုဉ်ကျာ်တြဲ သ္ဂောံတန်တဴအာ လုကဴကာလအဓာန်ဗွဲမလံလကာဖာဂှ် သၚ်ရာမညနိကာယလေဝ် နွံတာလျိုၚ်တုဲ တၞဟ်နတာလျိုၚ် ဂွံပြေအာ လ္တူသာသနာ သၚ်ရာမညနိကာယဂမၠိုၚ် တံၚ်တဲဗလဲပၞး စိုတ်သၟဟ်ဒှ်မွဲ ညံၚ်ခပေဲါဟွံဂွံပြး ခၟာဲဟွံဂွံထကး ကၠးစိုတ်ကၠိုဟ်စိုတ် ကေုာံ ရေၚ်သ္ကံတုဲ ရာမညနိကာယပရိယတ္တိဂှ် ဂံါကွာ်လုပ်ကၠုၚ် ပွိုၚ် ၂၅ သၞာံ သ္ဘၚ်သြန်ရတ်မဒှ်ရ။
ကျာ်စေတဳ
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ပ္ဍဲကွာန်ဝဝဝဝွံ ကျာ်စေတဳ သီုဖအိုတ် နွံ ၃ တၞုၚ်၊၊ ကျာ်လဒေါဝ်ဂှ် ဒှ်ကျာ် ကျာ်သြဳကွာန်တုဲ မၞိဟ်ကၠုၚ်ဗဵုလ္ၚောဝ်ဂၠိုၚ်အိုတ်ရ၊၊ ပါဲနူဂှ် ကျာ်စေတဳ ပ္ဍဲဘာလကျာ်လေဝ် နွံကီုရ၊၊
ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
အဓိက ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကွာန်ဝဝဝ ဝွံ ဒှ်ကမၠောန်ဗ္ၚ ကေုာံ တဵုတၞံခၜိုတ်ရဝ်ပါရ၊၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပရေၚ်ဗၞိက် စၞစသုၚ်တအ်လေဝ် နွံစ ညိညကီုရ၊၊
ပရေၚ်ပညာ
ပ္ဍဲကွာန်ဏအ် ဘာတန်မူကောန်ဂကူမန် နွံမွဲဘာရ။ ဘာတန်ကောန်ဂကူမန်ဝွံ စသၞာံ ၁၉၉၅ တေံ အသၟဝ်အုပ်ဓုပ်ကောပ်ကာဲ ဌာနပရေၚ်ပညာကောန်ဂကူမန် (ဗဟဵု) ဂှ် နကဵုဗီုပြၚ် ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ် ဒမံက်ကၠုၚ်ရုပ်ရဴ သၞောတ်ပရေၚ်ပညာဘာတန်ရ။ ဘာတန်မူကောန်ဂကူမန် (ကွာန်စောဝ်ခပြု) ဂှ် ဒ်ှဌာန်ဒတန်ကတ်ပညာ သွက်ကောန်ၚာ်မၞုံပွဳပွူကွာန်ဂှ်ရ။ ဘာတန်မူလကောန်ဂကူမန်ဏအ် နူတန်ကောန်ၚာ် စဵုကဵုစတုတ္ထ လၟိဟ်ကွးဘာဗၞတ်အကြာ ၁၅၀ ကဵု ၂၀၀ တၠပြၚ်ၚ် ကတ်လ္ၚတ်ဒၟံၚ်ပညာ လၟေၚ်ၚ်သၞာံအိုတ်ရ။ အ္စာဘာဗၞတ် ၅ တၠနွံတဴ ဇၟာပ်ပ်သၞာံရ။ ဘာတန်မူလကောန်ုဂကူမန်ဝွံ အတိုၚ် ဌာနပရေၚ်ပညာကောန်ဂကူမန် (ဗဟဵု) မလးလဝ်မူဝါဒဂှ် ဒ္ဂေတ်ဗက်တုဲ ဒမံက်မံၚ်ရုပ်ရဴပရေၚ်ပညာဘာတန်ရ။ အရေဝ်ဘာသာမန်ဂှ် ဒှ်အရေဝ်ဘာသာအဓိက (Language of instruction) ရပ်စကာသွက်ဂွံဗ္တောန်ဖျောန်သောၚ်ကလးကုကွးဘာတအ်ရ။ သ္အာၚ်ဂ်ှပၠန် အရေဝ်ဘာသာဒုတိယ (ဗၟာ)၊ ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာဍုၚ်သ္အာၚ် (အၚ်္ဂလိက်) တအ်လေဝ် ဗ္တောန်ဒၟံၚ်ကီုရောၚ်။ စွံအဓိကကဵု အရေဝ်ဘာသာမန်တုဲ လိက်ဗွဟ်မန်၊ လိက်ဗွဟ်ဗၟာ၊ လိက်ဗွဟ်အၚ်္ဂလိက်၊ သၚ်္ချာ၊ ပထဝဳထ၊ သိပ္ပံ၊ ကေုာံ တၞဟ်ဟ်တအ်လေဝ် ဗ္တောန်ဒၟံၚ်ကီုရောၚ်။
ကွးဘာ မအံၚ်ဇၞးအာ တန်စတုတ္ထ နူဘာတန်မူလကောန်ဂကူမန် (ကွာန်စောဝ်ခပြု)ဏအ်ဂှ် ဆက်ကတ်လ္ၚတ်အာ ပညာ အဆံၚ်တန်ဒေါဝ်၊ တန်သၠုၚ် ပ္ဍဲဘာတန်သၠုၚ်ကောန်ဂကူမန် (ညဳသာ) ပၠန်ရ။ စနူသၞာံ ၂၀၀၁ တေံ ကွးဘာရဲကွာန်စောဝ်ခပြု အံၚ်ကၠုၚ် (၁၀)တန် (ဝါ) တန်လုပ်တက္ကသိုလ် နွံကၠုၚ်ဇၟာပ်ပ်သၞာံ စဵုကဵုလၟုဟ်ရ။ နူဂှ် မွဲအဆံၚ် အံၚ် (၁၀) တန် (ဝါ) တန်လုပ်တက္ကသိုလ်တုဲ ဆက်တိုန်အာ ပညာအဆံၚ်သမၠုၚ် တက္ကသိုလ်မတ်မလီု ဒှ်တမ်၊ တက္ကသိုလ်အပ္ဍဲဍုၚ်၊ တက္ကသိုလ်ဍုၚ်သ္အာၚ်လေဝ် နွံတဴကီုရ။ ကွးလ္ၚဵုတအ် ဘာတုဲအာတုဲ ကလေၚ်လုပ်ကေတ်တာလျိုၚ် ယိုက်ဂၠေၚ်ပရေၚ်ဂကူ ပ္ဍဲဌာနနာနာ ပၠန်ရ။ လ္ၚဵုဂှ် ကတ်လ္ၚတ်ပညာ တက္ကသိုလ်ဍုၚ်သ္အာၚ်တုဲ ကလေၚ်လုပ်ယိုက်ဂၠေၚ်ပရေၚ်ဂကူ ပ္ဍဲဌာနပရေၚ်ကောန်ဂကူမန်လေဝ်နွံရ။ လ္ၚဵုဂှ် ယိုက်ဂၠေၚ်ဒတုဲပရေၚ်မှဇန်နာနာ သွာၚ်ညးကုညးကုညးအိုတ်ရ။ ကွးဘာလ္ၚဵုဂှ် ၜိုန်ရဘာဟွံတုဲကီုလေဝ် မွဲနဲမွဲဗီု ဗိုၚ်ယိုက်ဂၠေၚ်ရေၚ်တၠုၚ်ပရေၚ်ဂကူ မပ္တံကဵု အ္စာဘာ၊ အစာဂဥုဲ သာ်ဝွံဒှ်တမ် ဒၞဲါနာနာသာ် ဂွံဆဵုကေတ်ဂှ် ဒှ်သတ်ပၟတ်ဇဝ် ဘာတန်ပရေၚ်ပညာဂကူမန် ဏအ်ရ။ နကဵုပရေၚ်ပညာဘာတန်ဏံ သ္ပဏာသဇိုၚ်တုဲ ဂွံဂယိုၚ်အာလမျီုအနာဂတ်ဘဝညးကုညးနာနာသာ်နွံကၠုၚ်ရ။
ဝၚ်ကျာ်ကေလာသ ဝၚ်တၟိ
လိက်ပရေၚ်ဝွံ ဒှ်လိက်ပရူဝၚ်ကျာ်ကေလာသ ဝၚ်တၟိတုဲ ကံက်နုက်တက်ပတိုန်လဝ် နူကဵုလိက်အုပ် " ဝၚ်ဓာတ်ကျာ်ကေလာသ၊ဍုၚ်လၟိုၚ်" မတက်တြးပတိတ်နူ ဂကောံဂေါပက ကျာ်ကေလာသဍုၚ်လၟိုၚ်မဒှ်ရ။ လိက်ပိုဒ်ဝွံ နကဵုက္ဍိုပ်လိက် "ဝၚ်ကျာ်ကေလာသ ဝၚ်တၟိ" လိက်ဝၚ်စၟတ်သမ္တီ နူသက္ကရာဇ် ၁၃၅၆ သၞာံ မဒှ်ရ။
သွက်ဂွံသ္ပပူဇဴ က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ်မပြဲ ညးဂှ်မွဲ ထ္ၜးကဵုဂၠံၚ်တရဴရော-
ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၁၃၆၅ သၞာံ၊ ဂိတုခ္ဍဲသဳ (၂) စွေက်၊ ဒါယကာနာဲချူတာန် နွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲဍုၚ်လ္ဂုၚ် အရာပ်ဗဟာန်၊ ဂၠံၚ်သံၚ်လောန်၊ မုက်ဂၞက်သ္ၚိ (၉၉) (F) ဇာတိကွာန်ကံဍောတ် ပွိုၚ်ဍုၚ်လၟိုၚ် မဒှ်ရ။
သွက်ဂွံသ္ပဒါယကာခမဳသာမဏဳ လ္ၚီ (၁၀၀၀) ဇကုတုဲ၊ စှေ်ကၠုၚ်ကောံဓရီု ပ္ဍဲဌာန်ဍုၚ်လၟိုၚ်ရ။ ကမၠောန်ကောံဓရီု စပ်ကဵုကိစ္စသ္ပဒါယကာခမဳသာမဏဳ လ္ၚီ(၁၀၀၀) ဇကု အာစိုပ်ဒတုဲတုဲ၊ သ္ပဟိုတ်နူဒါယကာဗျဉ်မၞုံယၟု မိယှုၚ် ဇာတိဍုၚ်လၟိုၚ် နွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲဍုၚ်လ္ဂုၚ်တေံ ကဵုကသပ် သွက်ဂွံပ္တိုန်က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ်တၟိ ခၟောမ်ဗိုတ်ထဝ်တၟိတုဲ နာဲချူတာန် ညးမဒှ်ဒါယကာ ခမဳသာမဏဳ လ္ၚီ (၁၀၀၀) ဂှ် ပြာပ်အာဇရေၚ်ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တသောဘဏ (ညးရေၚ်တၠုၚ်ဖဵု ကျာ်စေတဳ ကေလာသ) တုဲ ဂရၚ်ပ္တီတိုန်ရ။ ဂွံမိၚ်ကေတ်ဂလာန် ဒါယကာဂရၚ်ပ္တီတုဲ ယဝ်ရဒါယကာ တမ်မွဲမွဲတၠ သၠးကဵုဒါန်သြန်ဗၞတ် (၅၀) မသုန်စှော်ကိုဋ် မၞုံတဴမ္ဂး ကိစ္စသွက်ဂွံပ္တိုန်က္ဍိုက်ကျာ်ထဝ်တၟိဂှ် ဒှ်မာန်ရောၚ်။ ဂလာန်သာ်ဝွံ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ သွဟ်ကဵုဒါယကာဂှ်တုဲ ကာလဂှ် နာဲချူတာန် ဂွံမိၚ်ကေတ်ဂလာန် ကျာ်ဇၞော်အ္စာတုဲ ဟိုတ်နူသဒ္ဓါစေတနာ က္တဵုဒှ်ကၠုၚ်ဂှ်ရ သွက်ဂွံကဵုဒါန် ကဵုကတိကဝတ် ကုကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တသောဘဏရ။
ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၆၅ သၞာံ၊ ဂိတုဘတ် (၁၄) မံက်၊ ဂကောံဂေါပကဂမၠိုၚ် ကောံဓရီုစိုတ်တုပ်သၟဟ်ဒှ်မွဲတုဲ ပ္ဍဲဇြပ်သ္ဘၚ်ဓရ် ကျာ်ကေလာသ၊ တ္ၚဲသဘၚ်စရိုဟ်ဍာ် ဓရ်လ္ၚီဂါထာဂှ် သွက်ဂွံပ္တိုန်က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ်တၟိ ဗီုနာဲချူတာန် ကဵုဒါန် (၅၀) ကိုဋ်၊ က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ်တၟိ ဗီုဒးကေတ်ထဝ် လျိုၚ်ပိပသာကီု၊ လဴထ္ၜးလလောၚ်တြး ဆဝ်မ္ၚုဟ်ကောန်ဍုၚ်ကောန်ကွာန် ညးတၠသဒ္ဒါဂမၠိုၚ်ရ။
သ္ပပ္တံနူအခိၚ်ဂှ်တုဲ ပ္ဍဲကျာ်ကေလာသ စွံလဝ်ဌာနဒုၚ်ဒါန်၊ လ္ပာ်ဒိုဟ်သၟဝ်ကျာ်တုဲ ပံက်လဝ်ဂကောံဒုၚ်ဒါန် သွက်ဂွံပ္တိုန်က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ်တၟိရ။
ဗီုက္ညအာဍုၚ်လ္ဂုၚ်တုဲ စဳရေၚ်ပြုပြောၚ် က္ဍိုၚ်ကျာ်
ပ္ဍဲအရှာံကျာ်ဂွံဒုၚ်ဒါန် ဗၞတ်လ္ပာ်ဂိတုတုဲ ကလိဂွံထဝ်ပန်ပသာ ဝတ္ထုသြန်မသုန်စှေ်ကိုဋ် သွက်ဂွံကၠောန်ဗဒှ် က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ်တၟိ ခၟောမ်ဗိုတ်ထဝ်တၟိ သ္ပသ္ကိုပ်သ္ကကဵု ကျာ်ဇၞော်အ္စာဘဒ္ဒန္တသောဘဏ မွဲဟာန်ကေုာံ ဂကောံဂေါပကကျာ် နာဲရဲအောၚ်၊ နာဲမြိုၚ်၊ နာဲယဳ၊ နာဲထောန်ယှေန်၊ နာဲသိၚ်တာန်တအ် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၆၅ သၞာံ၊ ဂိတုဘတ် (၁၂) စွေက် (၂၂-၉-၂၀၀၃) အခိၚ်နူဂယးပြဟ်ဂှ် တိုန်စိုပ်အာဍုၚ်လ္ဂုၚ် ဘာပြာသာဒ် အရာပ်မသုန်တိုၚ် (ပုဇွန်တောၚ်) တေံရ။
အခိၚ်သဝ်တ္ၚဲ ဗၞတ်ၜိုတ် (၆) နာဍဳဂှ် ဂကောံကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တသောဘဏ၊ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တနန္ဒောဘာသ ဘာပြာဿဒ် ကေုာံ ဒါယကာကျာ် နာဲချူတာန်၊ ဂကောံဂေါပကျာ် ဍုၚ်လၟိုၚ်ဂမၠိုၚ် ပြာပ်အာသ္ၚိ နာဲသာန်လှ ဂကောံညးပ္တိုန်က္ဍိုၚ်ကျာ်တအ်မဒှ်ရ။ စပ်ကဵုပ္တိုန်က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ်တၟိ ခၟောမ်ဗိုတ်ထဝ်တၟိ ကိစ္စအလုံအိုတ်သီုလေဝ် ကောံဓရီုတက်ကျာ အာတ်ကေတ်အရီုဗၚ်ရ။
ပ္ဍဲတ္ၚဲယးဂတ ဘတ် (၁၃) စွေက်၊ (၂၃-၉၂၀၁၃) အခိၚ်နူဂယး (၉) နာဍဳဂှ် အ္စာဓမောတ်ထဝ် နာဲနေဝေန် ကေုာံ အ္စာပုတ်ပ္ကဴက္ဍိုၚ်ကျာ်လ္ဂုၚ် နာဲဒါန်ချောၚ်တံဂှ် ကၠုၚ်စိုပ်ဘာပြာသာဒ်တုဲ ကောံဓရီုတက်ကျာ ချပ်ဂၞန်ရေၚ်သ္ကံ စပ်ကဵုကၠောန်ဗဒှ် က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ်တၟိ ခၟောမ်ဗိုတ်ထဝ်တၟိ ကျာ်ကေလာသပၠန်ရ။
ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ်ဟေၚ် ဒါယကာဍုၚ်လ္ဂုၚ်ဂမၠိုၚ် သဒ္ဓါက္တဵုဒှ်တုဲ သွက်ဂွံကၠောန်က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ်တၟိ ခၟောမ်ဗိုတ်ထဝ်တၟိ ကောံဓရီုတက်ကျာ ချပ်ဂၞန်ရေၚ်သ္ကံတုဲ သၠးပွးကဵုဒါန် ကုကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တသောဘဏ (ညးရေၚ်တၠုၚ်ဖဵု ကျာ်ကေလာသ) သြန်ထဝ်ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။
ပ္ဍဲဂိတုဘတ် (၁၄) စွေက် (၂၅-၉-၂၀၀၃) အခိၚ်နူဂယး ဂကောံကျာ်ဇၞော်အ္စာ ကေုာံ ဂကောံဒါယကာ ဍုၚ်လ္ဂုၚ်ဂမၠိုၚ် သွက်ဂွံကၠောန်က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ်ခၟောမ်ဗိုတ်ထဝ် ပြာပ်အာဌာန်ရုၚ်ကမၠောန် နာဲဒါန်ချောၚ်တအ်ရ၊ အခိၚ်သဝ်တ္ၚဲပၠန် ဂကောံဓမာတ်ထဝ် နာဲနေဝေန်၊ နာဲသာန်ဂျဳ ပြာပ်ကၠုၚ်စိုပ် ဘာပြာသာဒ် ချပ်ဂၞန်တက်ကျာ စပ်ကဵုကမၠောန် ကၠောန်က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ် ခၟောမ်ဗိုတ်ထဝ် ညံၚ်ဂွံခိုဟ်တိုန်မာန် ညံၚ်ဂွံပြဲတိုန် ထပ်သဳကၠဳမွဲဝါပၠန်ရ။
ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၆၅ သၞာံ၊ ဂိတုဘတ် အိုတ် (၂၅-၉-၂၀၀၃) အခိၚ်နူဂယး သွက်ဂွံထမံက်ထ္ၜးရုပ်ရဴ ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ် ပ္တိတ်ဇြဟတ်ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်ရ။
ဒါယကာနူဍုၚ်လၟိုၚ် တန်တဴဒၟံၚ်ပ္ဍဲဍုၚ်လ္ဂုၚ်တေံကီု ဂကောံကျာ်ဇၞော်အ္စာကီု ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံအပ်ပြာပ်ကမၠောန် ကၠောန်က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ်တၟိ ခၟောမ်ဗိုတ်ထဝ်တၟိ ဆက်ပ္တိတ်ဇြဟတ်တုဲ သွက်ဂွံကောံဓရီု လက္ကရဴအိုတ်ဂှ် ဘိက်နၚ်ဂကောံညးကၠောန်က္ဍိုၚ်ထဝ် အ္စာပုတ်ပ္ကဴ တၠပညာနာဲဒါန်ချောၚ်၊ ညးကၠောန်ခၟောမ်ဗိုတ်ထဝ် တၠပညာဓမာတ်ထဝ် နာဲသာန်ဂျဳ သီုကဵုစိုတ်မတုပ်သၟဟ် ရုဲစှ်သ္ဂုတ်သွာတ်ညးတၠကမၠောန် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဘာပြာသာဒ်ရ။
ကြဴနူဂှ် ဂကောံဒါယကာ ဍုၚ်လ္ဂုၚ်ဂမၠိုၚ် အပ်ပြာပ်ဇိုန်ဏှၚ် ကဵုဒါန်ရတ်တၞဟ်ဟ်သာ်စၞးကျာ်စေတဳဍုၚ်လၟိုၚ်ဂှ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တသောဘဏ ဒုၚ်ဗ္ဂိုန်ကေတ်ရ။ ကိစ္စစပ်ကဵု ကၠောန်ကမၠောန်က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ် ခၟောမ်ဗိုတ်ထဝ် ကျာ်ကေလာသဂှ် သွက်ဂွံမၚ်မွဲကောပ်ကာဲ ဂကောံဂေါပကဍုၚ်လ္ဂုၚ် မွဲဂကောံ ဒက်ပ္တိုန်တိုန်ပၠန်ရ။
ဂကောံဂေါပကကျာ်ကေလာသ ပ္ဍဲဍုၚ်လ္ဂုၚ်ဂမၠိုၚ်
ရတ်တၞဟ်ဟ်သာ် ဒုၚ်လဝ်ဒါန် နူကဵုဂကောံဂေါပကကျာ်လၟိုၚ်ဂှ် သွက်ဂွံအပ်ပြာပ်ဏာ ကုဂေါပက ဍုၚ်လ္ဂုၚ် ပ္ဍဲဂတမတ်ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တသောဘဏ၊ ဘဒ္ဒန္တနန္ဒောဘာသ မဒှ်ရ။ သဝ်တ္ၚဲဂှ် ဂကောံဂေါပက ဍုၚ်လ္ဂုၚ်ကဵု ညးကမၠောန်ကၠောန်ခၟောမ်ဗိုတ်ထဝ် နာဲသာန်ဂျဳ ချုက်လိက် အပ်ြပာပ်ကမၠောန်အိုတ်ရ။
အပ်ကမၠောန် လောန်အာၜါဂိတုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၆၅ သၞာံ၊ ဂိတုကထိုန်အိုတ် (၂၃-၁၁-၂၀၀၃) နူဂကောံဂေါပကကျာ်ဍုၚ်လၟိုၚ် ဒု-ဥက္ကဋ္ဌ တၠဂုဏ်အ္စာ သြဘာသ ဘာရုၚ်ဒါန် ညးရေၚ်တၠုၚ်ဖဵု ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တသောဘဏ ဘာမ္ၚဵုအံၚ်ဇၞး ညးမလုပ်ဂကောံ တၠဂုဏ်အ္စာတေဇော ဘာကျာ် သီုကဵုဒါယကာ နာဲမြိုၚ် နာဲယဳ နာဲထောန်ယှေန် နာဲရဲအောၚ် နာဲသာန်မိုၚ် နာဲဘဝေန် နာဲယှိုဲလှ တအ် ပြာပ်တိုန်အာဍုၚ်လ္ဂုၚ် အလန်ဒုတိယရ။
ပ္ဍဲတ္ၚဲယးဂတ သီုဂကောံဂေါပက ဍုၚ်လ္ဂုၚ်ဂမၠိုၚ် ကောံကၠုၚ်တုဲ သွက်ဂွံစၟဳစၟတ် စပ်ကဵုကမၠောန် က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ်ဂှ် ပြာပ်အာဌာန်ကမၠောန် ကၠောန်က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ်တေံရ။ ဗီုကဆံၚ်ကၠောန်လဝ်ကဵု ကပေါတ်ရပ်စပ်သုၚ်စောဲလဝ်ကဵု၊ အဝဲဗၞတ်ဗ္ၜတ်ကၠောန်လဝ်တအ်ကီု၊ ဍာံဟွံဍာံ ဗက်စၟဳစၟတ်စမ်ၜတ်အိုတ်ရ။ နူဂှ် ပြာပ်အာဌာန်ဒၞဲါ ကမၠောန်ကၠောန်ခၟောမ်ဗိုတ်ထဝ် တၠပညာဓမာတ်ထဝ် နာဲသာန်ဂျီ အရာပ်မသုန်တိုၚ် (ပုဇွန်တောၚ်) ခၟောမ်ဗိုတ်ထဝ် ဗ္တကဗၠိက်ထဝ် ကၠောန်လဝ်အပြောံတုဲ ပြာပ်အာလ္ၚတ်စမ်ၜတ်ရ။
ဗီုအပ်ပြာပ်ခၟောမ်ဗိုတ်ထဝ် ဗ္တကဗၠိက်ထဝ် ကၠောန်လဝ်ဗွဲအပြောံ
ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၆၅ သၞာံ၊ ဂိတုမြေက္ကသဵု (၆) မံက်၊ (၂၈-၁၁-၂၀၀၃) သွက်ဂွံအပ်ြပာပ် ခၟောမ်ဗိုတ်ထဝ် ဗ္တကဗၠိက်ထဝ် ဗွဲအပြောံ ဂကောံဂေါပက ဍုၚ်လ္ဂုၚ် အာဂတုဲ နူကဵုညးကမၠောန်ဓမာတ်ထဝ် နာဲသာန်ဂျဳဂှ် အပ်ပြာပ်ကဵု ဂေါပကဍုၚ်လ္ဂုၚ် ပ္ဍဲလ္တူဘာပြာသာဂှ်ရ။
ခၟောံဗိုတ်ထဝ် ဗ္တကဗၠိက်ထဝ် ကၠောန်လဝ်ဗွဲအပြောံ ညံၚ်ဂွံသပ္ပါယ်ဒးရး ဂွံကျေဝ်ဂေါဝ်တိုန်မာန် မပ္တံကဵုမတ်မၞိက် ရတ်တၞဟ်ဟ်သာ် ကျိုၚ်ကျဝ်စုတ်ပၠန်ရ။ ကမၠောန်သွက်ဂွံကျိုၚ်ကျဝ် ဂေါပကဍုၚ်လ္ဂုၚ် အာဂတတုဲ နူဂကောံဍုၚ်လၟိုၚ် နာဲသာန်မိုၚ် နာဲဘဝေန် ဓမာတ်ထဝ် နာဲယှိုဲလှ နာဲညာဏ်ထောန် နာဲတာၚာတအ် ဘိုၚ်ရီုဗၚ် ပ္တိတ်ဇြဟတ် နကဵုသဒ္ဓါပြဲပြဲရ။
နိဿဲ
လိက်အုပ် - ဝၚ်ကျာ်ကေလာသ၊ ဍုၚ်လၟိုၚ်
ဝၚ်
ဝၚ်(History, Burmese; သမိုၚ်း) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာမလ္ၚတ် ပရူမဒှ်လဝ်တုဲ ပ္ဍဲအခိၚ်အတိက်တေအ် နူကဵု မချူစၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵုလိက်ရ၊၊ ပွမလ္ၚတ် ခေတ်ကၠာဟွံစၟတ်သမ္တီ မချူလဝ် နကဵုလိက်ဏီတအ်ဂှ် ညးကော်စ မလ္ၚတ် ခေတ်ကိုပ်ကၠာစၟတ်သမ္တီဝၚ် (prehistory) ရ၊၊ ခေတ်ကိုပ်ကၠာစၟတ်သမ္တီဝၚ်ဂှ် နကဵုမၜံက်ခါဲ ပ္ဍဲဒၞာဲဝၚ်တအ်တုဲ ဗၟံက်ထ္ၜး ပရူမဒှ်လဝ် ပ္ဍဲခေတ်ဂှ်ရ၊၊ ဘာသာဝၚ်ဂှ် ဒှ်အရာ မလ္ၚတ် ပရူလညာတ်သမ္တီ ကောန်မၞိဟ်တအ်၊ ဗီုပြၚ် ဂကောံမၞိဟ်တအ် မဒက်ပ္တန်လဝ်၊ ပရူမကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအခိၚ်အတိက်၊ ပရူဗီုမပြံၚ်လှာဲကၠုၚ်လဝ်၊ ပရူဗီုမချဳဓရာၚ်ကၠုၚ်လဝ်၊ ဟိုတ်အဆက်အစပ် ပရူဒဒှ် မွဲကုမွဲတအ် ပ္ဍဲအခိၚ်အတိက်တေအ်ရ၊၊ မအရေဝ် အရာမဆေၚ် ကုပရူဒဒှ်အတိက်တအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီ၊ ကလေၚ်ဗၟံက်ပတိုန်၊ ပကောံပကေဝ်၊ ပတိုန်ထ္ၜး၊ ကေုာံ ကံက်အဓိပ္ပါယ် တၚ်ဂၞၚ် မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအခိၚ်အတိက် ဒှ်တမ်ရ၊၊ တၠပညာ မချူဝၚ်ဂှ် ညးကော် အစာဝၚ် ရ၊၊
အရာ (ဝါ) လိက်တၠပညာတအ် မပတိုန်ထ္ၜး မပါ်ပါဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရူဒဒှ်အတိက် အဆက်အစပ် ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵုတအ်လေဝ် ပါလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲဝၚ်ကီုရ၊၊ အစာဝၚ်တအ် လဆောဝ်မ္ဂး သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပါ်ပါဲ နိယာမပရူဒဒှ်အတိက်တုဲ ဗီုလဵု ဆက်စပ် ကုပရူမကတဵုဒှ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲအခိၚ်ပစ္စုပ္ပန်ဏအ်ရ၊၊
ပေါမ်၊ ဇာတ် (stories) တအ်ဂှ် ဒှ်အရာမဆေၚ်ကဵုယေန်သၞာၚ်မွဲတုဲ တၚ်ဂၞၚ် နူပေါမ် ဇာတ်တအ်ဂှ် စကာ နဒဒှ် တၚ်ဂၞၚ်ဝၚ် ဟွံဂွံရ၊၊ ဥပမာ (ပေါမ် မိဍောၚ်ကှ်ေထဝ်၊ ပေါမ်မိၝောအ်နန်) တအ်ဂှ် ဒှ်အရာ အာဲကၟာဲယေန်သၞာၚ် (cultural heritage) ရ၊၊ လဆောဝ်မ္ဂး ပရူလ္ၚဵု ဗီုကဵု ဝၚ်ကျာ်၊ ဝၚ်သၟိၚ် နကဵုအၚ်္ဂလိက် မကော်စ legends တအ်ဂှ်လေဝ် စကာ နဒဒှ် တၚ်ဂၞၚ်ဝၚ် ဟွံဂွံရ၊၊ ပ္ဍဲမန် ဟိုတ်မဟီုဝၚ် သီုဖအိုတ်တုဲ အရာလဵု မဒှ်ဝၚ် မလုပ်လၟိဟ် အရာမဒှ်ဍာံ၊ အရာလဵု မဒှ်ပေါမ် မလုပ်လၟိဟ် အရာမဖန်ဗဒှ်ဂှ် ပါ်စဝါတ်ဒၟံၚ်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲမန် ဒၞာဲမအရေဝ် အၚ်္ဂလိက် legend ဂှ် ဒးဖန်ဗဒှ်ပတိုန် အရေဝ်တၟိမွဲထေက်ရ၊၊ ရံၚ်ကဵု ပ္ဍဲလိက်တြေံ မဂွံဆဵုကေတ် ဥပမာ (ပေါမ်သၟိၚ်အသး) ဂှ်တုဲ ပ္ဍဲမန် ဝၚ်မ္ဂး မဂွံအဓိပ္ပါယ် တုပ်ကဵု (history)တုဲ ပေါမ်ဂှ် တုပ်ကဵု (legend)အၚ်္ဂလိက် ဗီုဏအ် ဟီုဂွံကီုရ၊၊ ယဝ်ရ ဟီုဗီုဏအ်မ္ဂး သွက်အရေဝ်အၚ်္ဂလိက် story ဂှ် ဗီုလဵု ဂွံဟီု ဗီုမန်ပၠန်ရော၊၊
ပ္ဍဲဝၚ်ဂၠးတိမ္ဂး ဟေရဝ်ဒဝ်တုသ် (Herodotus) အစာဝၚ်ဂရိတ် နူကဵု ၅ ဗွဝ်ကၠံဘဳသဳဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မလ္ၚတ်ဆေၚ်ကဵုဝၚ်ကၠာအိုတ်တုဲ ညးတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ＂မအံက်ဝၚ်＂၊ ပ္ဍဲအခိၚ်တုပ်ပ် အစာဝၚ်ဂရိတ်မွဲပၠန်ဂှ် ဒှ် အစာဝၚ်ထုသာဲဒိဒ် (Thucydides)ရ၊၊ ညးတအ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မဖျေဟ်ရိုဟ်ကၞက် မဆေၚ်ကဵု ပညာမလ္ၚတ် ဘာသာဝၚ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဟီုဂွံရ၊၊ ညးၜါဂှ် ဟေရဝ်ဒဝ်တုသ် ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်လ္ၚတ် မဆေၚ်ကဵု ယေန်သၞာၚ်အခိုက်ဘဝမၞိဟ် မပြံၚ်လှာဲတုဲ ထုသာဲဒိဒ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မလ္ၚတ်ပရူဝၚ်သၟိၚ်တၠ ကေုာံ ပေါဲပၞာန်ဂမၠိုၚ်ရ၊၊ ပ္ဍဲရးဗၟံက်မ္ဂး လိက်ဝၚ်တမ်သၞာံကၞောတ်သၞာံ (Spring and Autumn Annals) မဒှ်လိက်ဝၚ်ဍုၚ် ဂကူကြုက်ဂှ် ချူခၞံလဝ်တုဲ ပ္ဍဲဘဳသဳ ၇၂၂ (မူလိက် နူဘဳသဳ ၂ ဂှ်ရ ဂွံသှ်ေၜက်) ရ၊၊
ပရူဒဒှ် မချူလဝ် ပ္ဍဲအခိၚ်တမၠာတေအ်ဂှ် ဒုၚ်သဇိုၚ်ကု သဘာဝဝၚ် ကေုာံ သက်သဳနူနာနာသာ်တုဲ ပရူမချူလဝ် အတိက်တအ်ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂှ် ကလေၚ်ကံက်အဓိပ္ပါယ်တၞဟ် ပြံၚ်လှာဲထောအ်တၟိတအ်ဂှ် ဆက်နွံဒၟံၚ် လၟိုန်ရ၊၊ ဘာသာဝၚ်ဂှ် ပ္ဍဲဘာသာကောန်ၚာ်ကီု သီုကဵု နဒဒှ် ကဆံၚ်တၠပညာ မကတ်လ္ၚတ် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်ဂှ် ဆက်ကတ်လ္ၚတ်ဒၟံၚ်ဖိုဟ်ရ၊၊
နိရုတ္တိ
မအရေဝ် ＂ဝၚ်＂ဝွံ ကၠုၚ်နူ သံသကြိုတ် वंश ဝံၐ (ဟွံသေၚ်မ္ဂး) ပါဠိ ဝံသ မဂွံအဓိပ္ပါယ် နူတမ်ဂှ် ဒုန်ကရေက် ရ၊၊ ဟိုတ်နူ ပရူယၟု တၞောဝ်ဒတောဝ် မၞိဟ်တအ် မချူလဝ် ပ္ဍဲဒုန်ကရေက်တုဲ ဗွဲကြဴ ဝံသ ဂှ် သီုဂွံအာ အဓိပ္ပါယ် တၞောဝ်ဒတောဝ် ရ၊၊ ဗုဒ္ဓဝံသ ဒုန်ကရေက်(မချူလဝ်ပရူ)ကျာ်ဗုဒ္ဓ၊၊ နူဂှ်တုဲ ဝံသ ဂှ် ဂွံအာ အဓိပ္ပါယ် ပရူပရာ၊၊ ဝံၐ/ ဝံသ / ဝံၚ်သ ဂှ် မန်တအ် လွဳစတုဲ ဗွဲကြဴ ဒှ် ဝၚ် ရ၊၊
ဒုန်ကရေက်ဂှ် ဒှ်ကပေါတ် မချူလိက်မွဲ ကောန်အာရှ အိန္ဒိယ ကြုက်တအ် ချူကၠုၚ် သၞာံမဂၠိုၚ် ကဵုလ္ၚီရ၊၊ လိက်တြေံတြဟ် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဍုၚ်ကြုက်လေဝ် ညးတအ် ချူကဵု ဒုန်ကရေက် ကီုရ၊၊ ညံၚ်ရဴ ကြုက် ဂလာတအ်ကီု ဂကူမန်လေဝ် စကာဒုန်တုဲ ချူကၠုၚ်လဝ် လိက်စၟတ်သမ္တီကီုရောၚ်ဂှ် ရံၚ်ကဵု အခိုက်မန် မကှ်ေဂတာ (စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲမကတဵုဒှ်မၞိဟ်) လတူဒုန်ကရေက်ဂှ်တုဲ ဟီုမာန်ရ၊၊ လိက်မချူပရူသၟိၚ် ရာဇာဝၚ်၊ လိက်မချူ ပရူကျာ်ဗုဒ္ဓဂှ် ဗုဒ္ဓဝၚ်၊ လိက်မချူ ပရူခရေတ်ဂှ် ခရေတ်ဝၚ်၊ လိက်မချူဍုၚ် ဝၚ်ဍုၚ် မြဴသာ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ်ရ၊၊
ဗမံက်ထ္ၜး
အစာဝၚ်တအ် ချူဝၚ်အတိက် နကဵုမစုက်လုက် ကုအခိၚ်ညးတအ်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ အကာဲအရာ မကတဵုဒှ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲအခိၚ်ညးတအ်ဂှ် မလေပ်ပြံက်နှဴ ဓလီုလုပ် ပ္ဍဲပရူအတိက်ဂှ်မာန်ရ၊၊ လဆောဝ်မ္ဂး ညးတအ် မိက်ဂွံဝေတ်ဗ္တောန် မၞိဟ် ပ္ဍဲအခိၚ် ညးတအ်ဂှ်တုဲ ညးတအ် ချူဏာ ပရူဒဒှ်အတိက်လေဝ် နွံကီုရ၊၊ ဥပမာ အစာဝၚ်ခေတ်လၟုဟ် ညာတ်ဒး ဂကူမန်တအ် ဟွံသၟဟ်န် ရေၚ်သကအ်တုဲ ချူပရူအတိက်မွဲ ပ္ဍဲအခိၚ် မတုဲတေအ် ဟိုတ်နူ မန်တအ် ဟွံညဳသာဂှ်ရ မန်တအ် ဒးဒုၚ်အာ ဗီုဏအ် မပ္တံ မြဴသာ်ဝွံဒှ်တမ်ရ၊၊ ပရူမဂွံဆဵုကေတ် ဂၠိုၚ်အိုတ်ဂှ် အစာချူလိက်လ္ၚဵုတအ် ဟိုတ်ဟွံပေၚ်စိုတ် ဟွံဒးဂၞပ်စိုတ် လတူက္ဍိုပ်သကိုပ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ပ္ဍဲအခိၚ်ဇကုဂှ်တုဲ ဟွံဂံၚ်ဟီုကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ်ဇကုတပ်ပ်တုဲ ဟီုနကဵု မပတောအ် ဥပမာ ပရူသၟိၚ်ဨကရာဇ်တမၠာမွဲမွဲ မဖန်ကၠုၚ်လဝ်ရ၊၊ ဗွဲတၟေၚ် တၠညးဗညာဒလ မဒှ်ဨကရာဇ် လက္ကရဴအိုတ် ပ္ဍဲဍုၚ်ဟံသာဝတဳဂှ် မၞိဟ်တအ် မလေပ်ဖန်စုတ်ဂၠိုၚ်ရ၊၊ ပ္ဍဲဍုၚ် (ဝါ) ဂကောံမၞိဟ် မဟွံမ္ဲ ကုအခေါၚ်ဗၠးၜး ဟိုတ်နူဖေက် ဘဲဒဏ်၊ ဘဲမဒုၚ်က္ဍုဟ်၊ ဘဲမဂွိၚ်ဖေက် ဒှ်မၞိဟ်ပရေအ်တအ်ဂှ် ပရူဗီုဏအ် ဂွံဆဵုကေတ်ဂၠိုၚ်ရ၊၊
အတိုၚ်နဲကဲတြေံမ္ဂး အစာဝၚ်တအ် ဒုၚ်သဇိုၚ် ကုအရာမချူစၟတ်သမ္တီလဝ် ပရူတြေံ ကေုာံ ပရူမလဴပူကၠုၚ် အဆက်ဆက်တအ်တုဲ ဂၠာဲသွဟ်ဝၚ်ရ၊၊ နူစတေအ် အစာဝၚ်တအ် ကေတ်တၚ်ဂၞၚ် မပတံ ဒၞာဲစၟတ်သမ္တီဂမၠိုၚ်၊ လိက်တၟအ်၊ ဗီုရုပ်ဂမၠိုၚ်တအ် ချူဖန်ဗဒှ်ဝၚ်ရ၊၊ ဗွဲအပြောမ်မ္ဂး ဝၚ်ဂှ် ဒုၚ်သဇိုၚ် ကုအရာမချူစၟတ်သမ္တီလဝ်၊ အရာမဟီုဂးကၠုၚ်၊ အရာမဆေၚ်စပ်ကု အရပ်အရာမွဲမွဲ နကဵု တၚ်ဂၞၚ် ပရူနူကဵု ပိသာ်ဝွံ ဒုၚ်သဇိုၚ်တုဲ လ္ၚတ်ကေတ်ဝၚ်ရ၊၊
နကဵုသာဓကမ္ဂး ပ္ဍဲလက်ထက် သၟိၚ်ဗၟာ ဘကြီးတော် (စစ်ကိုၚ်းမၚ်း)ဂှ် ညးကော်ပကောံ ဂကောံတၠပညာဗၟာဂမၠိုၚ်တုဲ ကဵုခၞံဗဒှ် လိက်ဝၚ်ဍုၚ်ဗၟာမွဲရ၊၊ ကိစ္စခၞံဝၚ်ဂှ် ညးပအပ်ကဵု လကျာ်ရာံ မောၚ်းထောၚ်ဆရာတော် ညးမဂွံဒှ် အမာတ်ဇၞော် မဟာဓမ္မသၚ်္ကြံ၊၊ ညးတအ် စချူ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၁၁၉၁ ဂှ်ရ၊၊ အတိုၚ်စၟတ်သမ္တီမ္ဂး တၞဟ်နဂွံနိဿဲတုဲ ညးတအ် ဗက်ပကောံနၚ် လိက်ဝၚ်ဗၟာ လိက်ဝၚ်မန်ဂမၠိုၚ်၊ လိက်တၟအ် နူကဵုဒေသနာနာတအ်ရ၊၊ လိက်တၟအ် မပကောံနၚ် နူဒေသတၞဟ်ဟ်တအ်ဂှ် လၟုဟ်ညးတအ် စွံလဝ် ပ္ဍဲရုၚ်လိက်တၟအ် နန်မာန္တလေ၊၊ ကာလလ္ၚတ်ရံၚ် လိက်တၟအ် ပ္ဍဲရုၚ်လိက်တၟအ် နန်မာန္တလေဂှ်မ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် ညးတအ်စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ လိက်ဂှ် ညးတအ် ကလိဂွံနၚ် နူလဵုကီုရ၊၊ အရာစိုတ်မလုပ်စခိုဟ်၊ ဗွဲတၟေၚ် သွက်သက်သဳဝၚ် ပ္ဍဲခေတ်ဗုကာံဂှ် ဟိုတ်နူ ညးတအ် ဂၠာဲဟွံဂွံဟာ၊ သာ်ဂှ်ဟွံသေၚ် လိက်တၟအ်တြေံ ခေတ်ဗုကာံ ဗီုမန် ဗီုဗၟာတအ်ဂှ် ညးတအ် ဗှ်ဟွံဒးဟာ ပရူတအ်ဂှ် ဗၠေတ်ဒၟံၚ်ကဵု လိက်တၟအ် ပ္ဍဲဗုကာံ တၠပညာလိက်တၟအ်တအ် မဗှ်ဗွဲကြဴဏအ်ရ၊၊ ဥပမာ သက္ကရာဇ် ကေုာံ ယၟု သၟိၚ်တအ်ဂှ် ဗၠေတ်ဒၟံၚ်ကဵု လိက်တၟအ် စေတဳမြရ၊၊ ဆဂး အစာဝၚ်ဗၟာ ဗွဲကြဴဏအ် ကလေၚ်ထပ်ပလေဝ်လဝ်ကဵုရ၊၊ လိက်တၟအ် နူဍုၚ်ဗုကာံ ညးတအ်မဟီုလဝ်တုဲ မစကာလဝ် နဒဒှ် သက်သဳဝၚ်တအ်ဂှ် လၟုဟ် မဂိုၚ်ဒေပ်စွံလဝ် ပ္ဍဲရုၚ်လိက်တၟအ်မာန္တလေ၊ ဗီုကဵု လိက်တၟအ်ကျာ်မနုဟဝ်တအ်ဂှ် တၠုၚ်လအာဝါကျ လိက်ဗၟာကီု၊ မအရေဝ်ဝေါဟာရ လိက်ဗၟာကီုဂှ် ဟွံဒှ် တၠုၚ်လအာ ဝေါဟာရ နူခေတ်ဗုကာံတုဲ ဒှ်ဒၟံၚ် တၠုၚ်လအာ လိက်ဗၟာ ခေတ်ပ္ဍဲအခိၚ် မချူလိက်ဝၚ်ဂှ်ရ၊၊ တုဲပၠန် မအက္ခရ်လိက် လ္ၚဵုတအ်ဂှ် တုပ်ညံၚ် မအက္ခရ်လိက် ခေတ်ဗုကာံတုဲ မအက္ခရ်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဒှ်လိက်ခေတ်မာန္တလေဂှ်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ လိက်တၟအ်တအ်ဂှ် လကျာ်ရာံ မောၚ်းထောၚ်ဆရာတော်ဂှ် ဒုၚ်သဇိုၚ် ကုဝၚ်ပါၚ်ဂမၠိုၚ်တုဲ ဖန်ဗဒှ်ပတိုန် သက်သဳကေတ်တ် ဗီုဏအ် ကံက်အဓိပ္ပါယ်ဂွံရ၊၊ လိက်ဝၚ်ဂှ် ဟိုတ်နူမချူခၞံ ပ္ဍဲနန်ဒ္ၚောဝ်တုဲ ပြကိုဟ်ရာဇဝၚ်ဇၞော် နန်ဒ္ၚောဝ် (မှန်နန်း မဟာရာဇဝၚ်တော်ကြီး) မြဴသာ်ဝွံ ညးကဵုလဝ်ယၟုရ၊၊
ပုရာဝိဇ္ဇာယဗေဒ (Archaeology) ကွတ်ပညာမလ္ၚတ်အရာတမၠာဂှ် နကဵုမၜံက်ခါဲ ဒၞာဲဒတန်ဝၚ်တြေံဂှ် ထံက်ပခိုၚ်ကဵု တၚ်ဂၞၚ်ဝၚ်ဂမၠိုၚ် ကေုာံ ကလေၚ်ဗၟံက်ပတိုန် တၚ်ဂၞၚ်တၟိဝၚ်ကီုရ၊၊ ဆဂး ပုရာဝိဇ္ဇာယဗေဒဂှ် တန်တဴ နကဵုအလဵုဇကုမွဲဓဝ်ရ၊၊ ဍေဟ်လဴထ္ၜးကဵု တၚ်ဂၞၚ်ဍေဟ်မဂွံဆဵုကေတ်လဝ်ရ၊၊ ၜိုန်ရ ပုရာဝိဇ္ဇာဗေဒဂှ် ဒှ်အရာမလ္ၚတ် ပရူဒဒှ်အတိက်ကီုလေဝ် ပုရာဝိဇ္ဇာဗေဒဂှ် နွံကဵု နဲကဲဇကုဇကု ဗီုပြၚ်မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ဇကုဇကုဂှ်ရ ဒးတိတ်ဗၠး နူကဵုဓယံက်ဝၚ်တုဲ သ္ဒးဗၠးၜး နူအရာမွဲမွဲတအ်ရောၚ်၊၊ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် တၞဟ်နမိက်ဂွံထံက်ပခိုၚ် သက်သဳဝၚ်တုဲ ကၠောန်ၜံက်ခါဲ ပုရာဝိဇ္ဇာယာန် ဟွံသေၚ်၊ သွဟ်မကလိဂွံ နူကဵုမၜံက်ခါဲတအ်ဂှ် ဒှ်အထံက်အပၚ် လညာတ်သမ္တီဝၚ်ရ၊၊ ပုရာဝိဇ္ဇာယဗေဒ နွံကဵု သွာၚ်နာနာတုဲ သွာၚ်မဆေၚ်ကဵုဝၚ် မကော်ဂး ပုရာဝိဇ္ဇာယဗေဒ မဆေၚ်ကဵုဝၚ် (historical archaeology) လေဝ်နွံကီုရ၊၊
နဲကဲမလ္ၚတ်ဝၚ်ဂှ် နွံနာနာသာ်ရ နကဵုနဲကဲ မလ္ၚတ်ကေတ်လိက်ဝၚ်၊ မလ္ၚတ်ကေတ်အခိုက်ကၞာ၊ မလ္ၚတ်ကေတ်ပွဳပွိုၚ်တိဍာ်၊ ကေုာံ မလ္ၚတ်ကေတ်မဒုၚ်သဇိုၚ်ပရူမွဲမွဲရ၊၊ အရာမတၞဟ်ခြာတအ်ဏအ်ဂှ် မွဲကုမွဲ ဟွံတၞဟ်ခြာ ရေၚ်သကအ်၊ ဆက်စပ်ဒၟံၚ် ရေၚ်သကအ်ရ၊၊ အစာဝၚ်တအ်ဂှ် လ္ၚတ်ဝၚ်မ္ဂး နကဵုဗွဲခမၞောန်ကီု သီုကဵု ဗွဲတြး မစွံအာရီု လတူပရူမွဲမွဲတုဲ လ္ၚတ်ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်လေဝ် နွံကီုရ၊၊ ပ္ဍဲကဵု နဲလ္ၚတ်ဝၚ်ခေတ်တၟိဏအ်မ္ဂး ဒဒှ်မလ္ၚတ်ပရူမွဲမွဲ ဗွဲမလှဲလးဂှ် ဖန်ကၠုၚ်ဂၠိုၚ်ရ၊၊ ပွမလ္ၚတ်ဝၚ်ဂှ် နဒဒှ်မိက်ဂွံ ခၞံဗဒှ်ပတိုန် တဳအဝ်ရဳမွဲတုဲ မလ္ၚတ်လေဝ်နွံ နဒဒှ် မိက်ဂွံတီ ပရူမွဲမွဲတုဲ မလ္ၚတ်လေဝ် နွံရ၊၊
ဝၚ် ကေုာံ ကိုပ်ကၠာဝၚ် History and prehistory
ဝၚ်ဂၠးတိဂှ် ဒှ်ပရူပရာ ကောန်မၞိဟ်တအ် မကတဵုဒှ်လဝ်၊ မဆဵုဂဗလဝ် ပ္ဍဲအခိၚ်အတိက် အလုံမွဲဂၠးတိ မရံၚ်ဗဵုတုဲ မစၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵုလိက်ရ၊၊ မအရေဝ် ကိုပ်ကၠာဝၚ် (prehistory) ဂှ် အစာဝၚ်တအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ကၠိုဟ်လဝ် ဒဒှ်ရ မဗမံက်ပတိုန် ပရူပရာ မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအခိၚ်အတိက် ဒၞာဲဒေသ ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵုလိက် ဟွံမဲ (ဝါ) ဒတန်ဂကောံမၞိဟ် မဟွံမဲ ကုပွမချူစၟတ်သမ္တီတအ်ရ၊၊ ဒးလ္ၚတ်ကေတ် ဗီုရုပ်ကသူ၊ ဗီုဓဇက်၊ မပုတ်ကၠောန်ရုပ် ကေုာံ အရပ်အရာတၞဟ်တအ်တုဲ ဗၟံက်ပတိုန် ပရူဒဒှ် အတိက်တအ်ရ၊၊ စနူကဵု ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ပရေၚ်လ္ၚတ် ကိုပ်ကၠာဝၚ် ပ္ဍဲကဵုဂကောံမၞိဟ် မ္ၚးဂကောံမၞိဟ် (ဂကောံမၞိဟ် မဇၞော်မောဝ် ခေတ်လက္ကရဴ) ဗီုကဵု ဂကောံမၞိဟ် အဖရိကဒေသကန္တရ (Sub-Sahran Africa)၊ ဂကောံမၞိဟ်အမေရိက ကိုပ်ကၠာ ကဝ်လုမ်ဗဳယာ (pre-Columbian America)ကတဵုဒှ် ကၠုၚ်ရ၊၊ အစာဝၚ်အၚ်္ဂလိက် E. H. Carr ချူ -
ပယျဵုမပါ်လဝ် အကြာ ခေတ်ကၠာဝၚ် ကဵု ခေတ်ဝၚ်ဂှ် ကၠောအ်ထုဲနှဴအာရ၊ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး မၞိဟ်တအ်ဂှ် မိက်ဂွံမံၚ် ပ္ဍဲအခိၚ်ပစ္စုပ္ပန်တုဲ စိုတ်လုပ်စ ပရူဒဒှ်အတိက်ကီု သီုကဵု ပရူအနာဂတ်ရ၊၊ ဝၚ်ဂှ် စနူ မစၟတ်သမ္တီ အခိုက်အလိုက်ဂမၠိုၚ်တုဲ အခိုက်အလိုက် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာ ဝါသနာမကၠောန်စဒှ် ခန်လ္ၚတ်နူကဵုအတိက် မဆက်အာကဵု အနာဂတ်ရ၊၊ တၚ်စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်အတိက်ဂှ် ဂိုၚ်ဒေပ်လဝ် သွက်ဂွံဒှ် ဂုဏ်ဖဵုကောန်တၞောဝ်တၟိအနာဂတ်ရ၊၊
နဲဗီု မလ္ၚတ်ဝၚ် Historical methods
နဲဗီုမလ္ၚတ်ဝၚ်ဂှ် အစာဝၚ်တအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဲကဲ (technique) ကေုာံ စၞောန်ဂၠံၚ် (guideline) ဗီုမရပ်စပ်စကာ တၚ်ဂၞၚ်အဓိကတအ် (primary source) ကေုာံ သက်သဳတၞဟ် ပ္ဍဲကမၠောန်သုတေသနဇကုတုဲ သွဟ်မကလိဂွံ နူသုတေသနဂှ် ဇကုချူဝၚ်ရ၊၊
အစာဝၚ်ဂရိတ် ဟေရဝ်ဒဝ်တုသ် (Herodotus of Halicarnassus) (၄၈၄ ဘဳသဳ - ၜိုတ် ၄၂၅ ဘဳသဳ) ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ＂မအံက် မဆေၚ်ကဵုပညာဝၚ်＂ရ၊၊ ဆဂး ကွးညး ထူစဳဒိဒေသ် (Thucydides) (ၜိုတ် ၄၆၀ ဘဳသဳ - ၜိုတ် ၄၀၀ ဘဳသဳ) ဂှ် နကဵု မလ္ၚတ်ကေတ် ပ္ဍဲလိက်ညးမချူလဝ် ဝၚ်ပရူပၞာန်ပေလဝ်ပေါန်နေသဳယာံ (History of the Peloponnesian War)ဂှ်တုဲ ဒဒှ်ရ ညးဝွံဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မဖန်ဗဒှ် နဲဗီုမလ္ၚတ်ဝၚ် ကၠာအိုတ် ဟီုဂွံရ၊၊ အရာ ထူစဳဒိဒေသ် မဟွံတုပ် ကုဟေရဝ်ဒဝ်တုသ်ဂှ် ထူစဳဒိဒေသ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜး ဗီုကောန်မၞိဟ်တအ် မရုဲစှ်/ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ကေုာံ မချဳဓရာၚ်၊ တုဲပၠန် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ဟိုတ် ကေုာံ ဖဵု (ဟိုတ်မရုဲစှ်ဗီုဏအ်တုဲ ဖဵုမကတဵုဒှ် ဗီုဏအ်) စၞး မဟီု (ဝါ) မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် နကဵုဣဒ္ဓိကြဳဇှ်မွဲမွဲတုဲ သွဟ်ဗီုဏအ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ်ရ၊၊ နကဵုနဲဗီုဏအ်ဂှ် ထူစဳဒိဒေသ် ချူခၞံဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်ဝၚ် နကဵုလညာတ်မမံၚ်လဒေါဝ် တုဲပၠန် ဂၠးကဝ်မၞိဟ်ဂှ် ဒှ်သွဟ် ပရေၚ်ချဳဓရာၚ် ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ၊၊ အစာဂရိတ်တအ် သီုညာတ်ကေတ် ပရူဒဒှ်ဝၚ်ဂှ် ဂေတ်လန်ဒၟံၚ် ဒဒှ်ရ အရာမကတဵုဒှ်လဝ်တုဲတအ်ဂှ် ကလေၚ်ကတဵုဒှ်ပၠန်ရ၊၊
နဲဗီု မလ္ၚတ်ဝၚ် ခေတ်တြေံ ကေုာံ ခေတ်လဒေါဝ် ဍုၚ်ကြုက်ဂှ် စောန်ဆက်ကၠုၚ် နူကဵုအစာဝၚ်ကြုက် သဳမာ ချာၚ် Sima Qian (145 - 90 BC) ညးမချူဝၚ် ဍုၚ်ကြုက်ဟာန် (Han dynasty) မၞုံယၟု စၟတ်သမ္တီ အစာဝၚ်ဇမၞော် (Pecords of the Grand Historian) ကြုက်တအ် ကော် ရှဳဂျဳ (Shiji) ရ၊၊ အစောမ်စရာဲ ဍာ်ဒကေဝ် ကွတ်ချူ သဳမာ ချာၚ်ဂှ်ခိုဟ်ဂှ်ရ ညးဂှ် ဂွံဒုၚ်စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် မအံက် မဆေၚ်ကဵု ဝၚ် ကြုက် ရ၊၊ ကြုက်တအ် စကာလိက်ဝၚ်ညးမချူလဝ် နဒဒှ် လိက်ဝၚ်အဓိကမွဲကီု သီုကဵု လိက်ဝၚ်လိက်ပတ်ကြုက်မွဲကီုရ၊၊
သၚ် သြဂုသတာၚ် (Saint Augustine) ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်အဓိက မဆေၚ်ကဵု ဝၚ်ခရေတ်ယာန် ကေုာံ လညာတ်သမ္တီ ရးပလိုတ် ပ္ဍဲကဵုအစခေတ်လဒေါဝ်ရ၊၊ မွဲဒမြိပ် ခေတ်လဒေါဝ် ကေုာံ ခေတ်ရေနာရှၚ်ဂှ် ဝၚ်ပ္ဍဲရးပလိုတ်ဂှ် လ္ၚတ် ကေုာံ ချပ် နကဵုမတ်ဘာသာရ၊၊ စနူ သၞာံၜိုတ် ၁၈၀၀ ဂှ် အစာဒဿန ကေုာံ ဝၚ် ဂျတ် ဝိလ်ဟေမ် ဖြာဒရိတ် ဟေဂေလ် (Georg Wilhelm Friedrich Hegel) ဂကူဂျာမာန် စၞးမဒုၚ်သဇိုၚ် ကုမတ်ဘာသာတုဲ မချူဝၚ်ဂှ် ညးဒုၚ်သဇိုၚ် ကုမတ်ဒဿနတုဲ လ္ၚတ်ကၠုၚ်ဝၚ်ရ၊၊
အစာဝၚ် ကေုာံ အစာပရေၚ်မၞိဟ် ဂကူအာရာပ် Ibn Khaldun ညးချူ ပ္ဍဲနိဒါန်လိက်ညး မၞုံယၟု Muqaddimah (1377)ဂှ် ဒဒှ်ရ အစာဝၚ်တအ် ထေက်ကဵုမဒးစွံသတိ ထပှ်တၚ် မဒှ်အရာ အရာအစာဝၚ်တအ် မဗၠေတ်စဒှ် ပ္ဍဲကာလမလ္ၚတ်ဝၚ်ရ၊၊ အဓိကတၚ်ညးမိက်ဂွံဟီုဂှ် အရာတၟေၚ် မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအခိၚ်အတိက်တေအ်ဂှ် ထေက်ကဵု ဒးသ္ၚေဝ်ဂၠေပ်တုဲ ဗီုလဵုမဒှ်မာန်ဂှ် ဒးဗ္စာရဏာရ၊၊ အရာညးမိက်ဂွံဟီုဂှ် အရာမလောန်ၜက် နူသဘာဝ မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲမုက်လိက်ဝၚ် ခေတ်တြေံတအ်ဂှ် ထေက်ကဵု ဒးပါ်ပါဲ ဒှ်မာန်ဟွံမာန်ရ၊၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ လညာတ်ညးမွဲဂှ် ယေန်သၞာၚ် မံၚ်စံၚ် အခိုက်မၞိဟ် ပ္ဍဲအခိၚ်အတိက်တေအ်ဂှ် ဒှ်အရာတၚ်ဂၞၚ် မဒးစုတ်ထေက် ပ္ဍဲအခိၚ်ကာလမလ္ၚတ်ဝၚ်တုဲ အရာတအ်ဂှ် ဒှ်အရာမဖန်ကဵု ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲဝၚ်တအ်မာန်ရ၊၊ လညာတ်ညးဂှ် ဒးဒုၚ်ပါ်ပါဲတုဲ ကၞောတ်တဲ ညးချူပတိတ် နဲဗီု မလ္ၚတ်ဝၚ် နကဵုဂၠံၚ်တရဴသိပ္ပံစှ်ေစှ်ေ ရ၊၊ နဲဗီုညးဂှ် မဂွံစၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ကွတ်သိပ္ပံတၟိ ရ၊၊ နဲဗီုမလ္ၚတ်ဝၚ်ညးဂှ် ဒှ်အာ သဇိုၚ်အဓိက ပ္ဍဲအရာ မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရာလဵု ဗီုလဵု ကာလလဵု အလဵုအသဳ၊ ပရေၚ်ဆက်စၠောအ်/လဟီု၊ လလောၚ်ပရိုၚ်၊ ပရေၚ်ဖန်ဇန်တအ် မဒှ်အရာအဓိက ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်မွဲရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးဂှ် မဂွံစၟတ်သမ္တီ ＂မအံက် ပညာမလ္ၚတ်ဝၚ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး မအံက် ဒဿနဝၚ်＂မွဲရ၊၊
ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ် တၠပညာအစာဝၚ်တအ် စွံအရီု လတူပရူမဆေၚ်ကဵု ဝါဒကောန်ဂကူ အစောန်စရာဲပူဂဵုမွဲမွဲ မပ္တံကဵု ဨကရာဇ် တၠအစောန်တအ် သကိုပ်ပၞာန်တၠအစောန်တအ်ဂှ် အောန်စှ်ေတုဲ စၞးဂှ် စွံအာရီု သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် မဆေၚ်ကဵု ဒြဟတ် ဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ်ပညာရ၊၊ ဟီုမွဲပၠန် စၞးမစှ်ေစိုတ် ဟိုတ်နူ ပူဂိုလ်တၠအစောန်မွဲ မမံက်ဂတဝ်တုဲ ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်ဂှ် ဇၞော်မောဝ် ကတဵုဒှ်ဗီုဂှ်ဂှ် စှ်ေစိုတ် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်ဂှ် ဟိုတ်နူဒြဟတ်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေၚ်ပညာ၊ ပရေၚ်တၞဟ်ဟ်တအ်တုဲ ကတဵုဒှ်ကၠုၚ်ဗီုဏအ်ရ၊၊ အဓိက နဲဗီုမလ္ၚတ်ဝၚ် ပ္ဍဲခေတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ် လ္ၚတ်ဝၚ်သၟးဟွံသေၚ် လ္ၚတ် သိပ္ပံပရေၚ်မၞိဟ် (social science) ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ်ရ၊၊
ဝၚ်မန် ကေုာံ ဍုၚ်ဗၟာ
လိက်ဝၚ်မန် ကေုာံ ဝၚ်ဍုၚ်ဗၟာ ခေတ်တြေံ ဗီုကဵု လိက်ဝၚ်ခေတ်သဓီု၊ လိက်ဝၚ်ခေတ်ဗုကာံတအ်ဂှ် ဒှ်လိက်မချူလဝ် နူအခိၚ်ဝၚ် မကတဵုဒှ် (ဝါ) ဒှ်လိက် မဒုၚ်သဇိုၚ် ကုသက်သဳသာဓကဝၚ် မစှ်ေကဵု နဲသိပ္ပံတုဲ မချူလဝ် ဟွံသေၚ်ရ၊၊ ဒုၚ်သဇိုၚ် ကုဝၚ်ပါၚ်၊ ဒုၚ်သဇိုၚ် ကုပေါမ်အာဂီု ကေုာံ လညာတ်ဝၚ်သိၚ်္ဃိုရ် စူဠဝံသ မဓလီုလဝ်တုဲ ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုၚ်ဂှ် ထေက်ကဵု ဒးကလေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ရ၊၊ ဥပမာ စပ်ကဵု ကျာ်တြဲဂေါတမ မက္ညစိုပ်အာ ဍုၚ်သိၚ်္ဃိုရ်ဂှ် အစာဝၚ်ဂၠးတိ ဂတာပ်ခေတ်တအ် ဟွံဒုၚ်တဲရ၊၊ မန်တအ်လေဝ် ဒုၚ်သဇိုၚ်ကု ဝၚ်သိၚ်္ဃိုရ် စူဠဝံသတုဲ ဒဒှ်ရ ကျာ်တြဲဂေါတမ နူသိၚ်္ဃိုရ်ဂှ် ညးက္ညစိုပ်ကၠုၚ် ဍုၚ်မန်ကီု၊ ဗၟာတအ်လေဝ် ဒဒှ်ရ ကျာ်တြဲ နူမစိုပ်ဍုၚ်မန်ဂှ် စိုပ်အာ ဍုၚ်ဗၟာညးတအ်ကီု ချူဗဒှ်ပတိုန်လဝ် ပ္ဍဲဝၚ်တအ်ရ၊၊
အတိုၚ်လဟီု တၠပညာအစာဝၚ်ဂရိတ် ထူစဳဒိဒေသ် မဟီုကီု ဂၠးကဝ်မၞိဟ်ဂှ် ဒှ်သွဟ် ပရေၚ်ချဳဓရာၚ် ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ အရာမလောန်ၜက် နူကဵုသဘာဝ ဗီုကဵု ဣဓိကြဳဇှ် မၜက်လောန် နူသဘာဝ မဆဵုကေတ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲဝၚ်မန်တအ်ဂှ် ထေက်ကဵု ဒးသ္ၚေဝ်ဂၠေပ်တုဲ ညံၚ်ဂွံ ချပ်ဗစာ သဘာဝစှ်ေစှ်ေဂှ် နွံပၟိက်ဒၟံၚ်ရ၊၊
စောဘဥူၐြဳ
စောဘဥူၐြဳ၊ (Saw Ba U Gyi, S'gaw Karen: စီၤဘၣ်အူကၠံ, Burmese: စောဘဦးကြီး [sɔ́ ba̰ ʔú dʑí]) (ၜံင် ၇ အံက်တဝ်ပါ ၁၉၀၃၊ စုတိ ၁၂ အဝ်ဂေတ် ၁၉၅၀) ဝွံ ဒှ်က္ဍိုပ်သကိုပ် ကေုာံ အာဇာနဲဂကူကရေင် မွဲရ၊၊ စောဘဥူၐြဳ ဘာတန်သမၠုင်တုဲ နူဍုင်မတ်မလီုတုဲ နူဂှ် အာတိုန် ဘာသၞောဝ်ဥပဒေ နူဍုင်အေန်ဂလာန်၊ ဘာတုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၇၊၊ ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိအလန်ဒုတိယ အာစိုပ်ဒတုဲတုဲ ပ္ဍဲအခိင် အင်္ဂလိက် မဒးပအပ် ဍုင်ကဝ်လဝ်နဳဂမၠိုင် ကုညးဒေသတအ်ဂှ် ညးဂစာန်ကၠုင် ညံင်ဍုင်ကရေင် မၞုံကဵု အခေါင်ပကင်ရင်ကေတ်တ်မွဲ ဂွံမံက်ကၠုင် ပ္ဍဲဗွိုင်သၞောဝ်ကီုလေဝ် ဟိုတ်ဗၟာဟွံကဵုအခေါင်တုဲ ဒးလုပ်ပေါဲဗတိုက် နကဵုလွဟ်ရ၊၊ ပ္ဍဲ ၁၂ အဝ်ဂေတ် ၁၉၅၀ ဂှ် ညးဒးဒုင်ပန်ဂစိုတ် ကုကောန်ပၞာန်ဗၟာရ၊၊
စောဘဥူၐြဳ ၜိုန်ရ စုတိအာ သၞာံကဝက်ဗွဝ်ကၠံရလေဝ် လညာတ်ဂၠံင်တရဴ စောဘဥူၐြဳဂှ် စဵုကဵုလၟုဟ် စၞောန်ဒၟံင်ဂၠံင်တရဴဂကူကရေင် ကေုာံ ဗော်ကေအေန်ယူဏီဖိုဟ်ရ၊၊ လညာတ်တအ်ဂှ်
ပထမအဝဲ
စောဘဥူၐြဳဝွံ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲသေဌဳတိဗ္ၚ ဂကူကရေင် အပါစောသာမြတ် မိနဝ်အေးနု ပ္ဍဲကွာန်ဘဲဂရက်၊ ခရိုင်ဘာသီ၊ ရးဨရာဝတဳ ပ္ဍဲ ၇ အံက်တဝ်ပါ ၁၉၀၃ ဂှ်ရ၊၊ ပၞောဝ်ကောဒေအ် သီုဖအိုတ် (၄) တၠဂှ် ညးဒှ် ကောန်တြုဟ် မရနုက်ကဵု ၜါ၊၊ အပါညး စောသာမြတ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မဆာန်ဂကူကရေင်မွဲတုဲ ဘာတန်သမၠုင် ကရေင်သကဝ် မနွံ ပ္ဍဲဍုင်ဘာသီဂှ် ညးရီုဗင်ဒၟံင်တွဵုရ၊၊ နူကဵုဘာဆု ကွးဘာ တိုန်ဂွံ ၂၀၀၀ ဂှ် ညံင်ဂွံဒှ် ဘာတိုက်ဂှ် ညးဂစာန်လဝ်ရ၊၊ စောဘဥူၐြဳ မံင်ဘာတန်သမၠုင်ကရေင်သကဝ် ပ္ဍဲဘာသီကီု သီုကဵု ဘာအင်္ဂလိက် ပ္ဍဲဍုင်မတ်မလီုရ၊၊ ညးအံင်ဇၞးကေတ် ဘာတန်သမၠုင် နူဍုင်မတ်မလီု ပ္ဍဲဘာမေဿတာဝက်ဒက်ဝဖွန် အာတိုန်ဘာ ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်ကာမ်ဗရိဒ် (Cambridge University, Magdalene College) ပ္ဍဲဍုင်အေန်ဂလာန်ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးကလိဂွံ အာယုက် ၁၇ သၞာံ ဟွံပေင်ဏီရ၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၉၂၈ ဂှ် ညးဘာတုဲ ကတဵုဒှ် သၟာသၞောဝ်မွဲရ၊၊ ကရောမ်ညးဂှ် ကောန်ၝောဲကောန်ဒေအ်ညး စောဖေသာလေဝ် အာတိုန်ဘာ ပ္ဍဲအေန်ဂလာန်ကီုရ၊၊ နူဂှ် တၞဟ်နဂွံဒှ် သၟာသၞောဝ် အလုံမွဲ အေန်ပါယာဗြိတိန်တုဲ ဆက်တိုန် ပ္ဍဲဘာ မိဒ်ဒလ် တိမ်ပလေ (Middle Timple)ဂှ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၉ ဂှ် ညးဂွံဒှ် တၠပညာသၞောဝ် (Bardister at law) မွဲရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်မတိုန်ဒၟံင်ဘာဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၆ဂှ် ညးစှ်ေဒၞာဲ ကု ရေနေ ရောသ် ကေမ် (Renee Rose Kemp) ရ၊၊ ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန်တြုဟ်မွဲ ကဵုလဝ်ယၟု Michael theodors ကဵု ကောန်ဗြဴမွဲ Thelma Resa ရ၊၊ ပ္ဍဲသၞာံမၜံင် ကောန်ဗြဴဂှ် ညးဘာအာစိုပ်ဒတုဲတုဲ ညးတအ် ကလေင်စဴကၠုင် ဍုင်ဗၟာရ၊၊ ကောန်ၝောဲကောန်ဒေအ်ညး စောဖေသာလေဝ် စှ်ေဒၞာဲ ကုညးဗြဴဂကူသကတ် (Jean) ကီုတုဲ ညးတအ်လေဝ် စဴကၠုင် ဍုင်ဗၟာကီုရ၊၊
စောဘဥူၐြဳ ကလေင်စိုပ် ဍုင်ဗၟာတုဲ ညးပံက်ရုင် ပ္ဍဲဍုင်ဘာသီ နဒဒှ်တၠပညာသၞောဝ်မွဲရ၊၊ အတိုင်လညာတ်Thelma မဒှ်ကောန်ဝုတ်ညး မဟီုမ္ဂး အစာဝင်လ္ၚဵုမချူလဝ် ညးပါလုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲအလဵုအသဳ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၇ ဂှ်ကီု မကေင်တိုန်လဝ် တက္ကသိုလ်လ္ဂုင်ဂှ်ကီု၊ သၞာံမၜံင် ၁၉၀၅ ဂှ်ကီု ဟွံဍာံရ၊၊ Thelmaဟီု စောဘဥူၐြဳဝွံ ဒှ်မၞိဟ်မဒးစိုတ် ပရေင်ဝေင်ဓတ်တုဲ ဍိုက်ချေဟ်ကီု၊ ၜိင်ဍာ်ကီု၊ တက်ဂေါပ်ကီု သီုကဵု ဝေင်တေအ်ဗဝ်ဂှ် ဒးဂၞပ်ကွေဟ်ရ၊၊ နဒဒှ် ဝေင်ဓတ်ဂှ် သီုကဵု ဝေင်လက်ပၠုဲကီုရ၊၊
အပါညး စောသာမြတ်ဂှ် ကၠာပၞာန်ဂၠးတိအလန်ဒုတိယ ဟွံကတဵုဒှ်ညိဂှ် စုတိသၠိင်အာ ဘဝပလိုက်ရ၊၊ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ ညးဒးပဒတဴ ပ္ဍဲကွာန်ဂၠိုင်ရ၊၊
အခိင် ပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယ
ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ ကတဵုဒှ်ဂှ် ပၞာန်ဂျပေန် လုပ်ကၠုင်ဍုင်ဗၟာဂှ် ကရောမ်ကောန်ဂကူအင်္ဂလိက်တအ်ဂှ် သမ္ဘာညးကဵု ကောန်ညးဂှ် ဒဴတိတ်အာ အိန္ဒိယ နူဂှ် စိုပ်အာ ဍုင်အေန်ဂလာန်ရ၊၊ အခိင်သမ္ဘာကဵု ကောန်ဇာတ်တအ် တိတ်အာ ဍုင်အေန်ဂလာန်ဂှ် ညးဟွံမဲ ပ္ဍဲဘာသီ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ သီုဟွံဒှ်ဆဵုရေင်သကအ် ဆၜိုတ်မကလိဂွံလိက်ဟေင်ရ၊၊
ဗွဲကြဴဏအ် စောဘဥူၐြဳ စုက်လုက် ကု နော်မလေးတုဲ စှ်ေဒၞာဲ ကလိဂွံကောန်ဝုတ်မွဲ ထီးမူ ရ၊၊ ကြဴညိပၠန် ညးစှ်ေဒၞာဲ ကုနော်နဳတာ၊၊ နော်နဳတာဂှ် ဒှ်ဗြဴ ကောန်ၝောဲကောန်ဒေအ်ညး၊ ကာလဒေအ်ညး စုတိအာတုဲ ဟိုတ်နူမမံင်မွဲစွံတုဲ ဗွဲကြဴ စှ်ေအာ ဒၞာဲရေင်သကအ် နကဵုဗဗွဲဓဝ်ရ၊၊ ဂျပေန်ဒးဒြေပ်တိတ် နူဍုင်၊ အင်္ဂလိက် ကလေင်လုပ်ကၠုင်ပၠန်ဂှ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်ကရေင် ဓလိုက်ကတဵုကၠုင်ရ၊၊ ဂကူကရေင် ညးတၠပညာဂမၠိုင် ဗီုကဵု စောဘဥူၐြဳ ဒက်ပ္တန် ဂကောံဗဟဵုဂကူကရေင် (Karen Central Organisation- KCO) မွဲရ၊၊ ပ္ဍဲဂကောံဂှ် စောသာဒင် ဒှ်ဥက္ကဌတုဲ မန်းဘခင် ဒှ်ညးအုပ်ကာနာနာ၊ ဆရာသာထို ဒှ် ဖက်ဆောညးအုပ်ကာနာနာတုဲ စောဘဥူၐြဳ ပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံကေင်ကာ (၈)တၠဂှ်ရ၊၊ သၞာံ ၁၉၄၅ ဂိတုဂျောန် ၂၆ ဂှ် ဂကောံဗဟဵုဂကူကရေင် ကၠောန်သဘင်သဳကၠဳ ကောန်ဂကူကရေင် ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင်မွဲရ၊၊ ကြဴနူဂှ်ညိ ဂကောံဂကူကရေင်နာနာသာ် မံက်ဂတဝ်ကၠုင်ရ၊၊
အာတ်မိက် အခေါင်ကရေင် နူအလဵုအသဳ အင်္ဂလိက်
သၞာံ ၁၉၄၅ ဂှ်ရ ဂိတုအဝ်ဂေတ် (၁၅) ဂှ် ဂျပေန် လလောင်တြး ဒုင်ကျပၞာန်တုဲ ပၞာန်ဂၠးတိအလန်ဒုတိယ အာစိုပ်ဒတုဲအာရ၊၊ ပၞာန်တုဲမ္ဂး ဒးကဵု သၠးပွး ကုဍုင်ကဝ်လဝ်နဳတအ်ရောင် အတိုင်လိက်ကသုက်အာတာလာန်တိက်ဂှ် ဖန်ဇန်ကၠုင်ရောင်ဂှ် မၞိဟ်ဂမၠိုင်တီဒၟံင်ဂှ်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲဂိတုအဝ်ဂေတ် (၁၉)ဂှ် သွက်ဂွံဂွံ ကေတ်ဗၠးၜးမွဲစွံ ဗီုဂွံကေတ် ဗၠးၜးဂှ် သွက်ဂွံ ချပ်ဂၞန်ရေင်သကအ်တုဲ က္ဍိုပ်သကိုပ်ဂကူဗၟာ (ဖဆပလ)တအ် ကၠောန်သဘင်ကောံဓရီု＂နေသူရိန်＂ရ၊၊ နူကဵု ကောံဓရီုဂှ် ရုဲစှ်လဝ် ဂကောံကေင်ကာဗဟဵု (၃၆) တၠ၊ ပ္ဍဲဂှ် က္ဍိုပ်သကိုပ်ဂကူကရေင် မန်းဘခိုင်၊ စောဘဥူးၐြဳ ကဵု ဆရာသာထိုတအ် ပါလုပ်ကီုရ၊၊
နူကဵု ဂကောံဗဟဵုဂကူကရေင်တအ်လေဝ် ကောံဓရီု ပ္ဍဲ သ္ၚိဂၞန်(၅) ဂၠံင် ဦးလူနီလမ်း ပွိုင်ဍုင် ကြည်မြင်တိုင် နူအံက်တဝ်ပါ (၁) စဵုကဵုစိုပ် အံက်တဝ်ပါ (၃)တုဲ အာတ်မိက် အခေါင်အရာဂကူကရေင် နူသၟိင်အင်္ဂလိက် (၅)တင်ရ၊၊
သွက်ဂွံ ပအပ်ဍုင်ဗၠးၜး ဍုင်ဗၟာ သၟိင်အင်္ဂလိက် ဒဝ်နာသမေတ် ကလေင်စိုပ်ကၠုင် ဍုင်လ္ဂုင်ရ၊၊ ကမၠောန်မကဵု ဍုင်ဗၠးၜးဂှ် ဆဵုဂဗ ရေင်သကအ် လတူက္ၜင် (HMS Cumberland) ရ၊၊ နူကဵု မၞိဟ်စၞး ဍုင်ဗၟာဂှ် ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း၊ သခင်သန်းထွန်း၊ ဦးဘဘေ၊ ဦးဆက်၊ ဆာမောင်ကြီး၊ ဦးဘဦး၊ ဦးပု၊ စောဆစ်ဒနဳလူနီ၊ ဦးဘသန်း၊ ဦးဘိုးဗျော့၊ ဦးဘကလေး၊ ခန်းမဟာဒူးနှိုက်ကွာရား ကေုာံ ဦးခူအိခွက် တအ် ပါလုပ်ရ၊၊ စောဆစ်ဒနီလူနီဂှ် ဒှ်မၞိဟ်စၞး နူကဵု ဂကောံဗဟဵုကရေင်ရ၊၊
နူကဵုကရေင်ဂှ် အာတ်မိက် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ၊၊
ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ဆဵုဂဗ အကြာသၟိင်အင်္ဂလိက် ဒဝ်နာသမေတ် ကဵု မၞိဟ်စၞးဖဆပလ ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းဂှ် သွဟ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဟွံကလိဂွံရ၊၊ သၟိင်အင်္ဂလိက် ဟွံဒးဂၞပ် လတူရဲဝါဒတဲပါဲ ဗီုကဵု ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းတအ်တုဲ စၞးဂှ် ညးရုဲစှ် မၞိဟ်ဝါဒတဲပုင်တုဲ ဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳရ၊၊ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံအလဵုအသဳဂှ် မၞိဟ်နူ ဂကောံဗဟဵုကရေင် မန်းဘခင် ဂွံဒှ် ပ္ဍဲဂကောံဝန်ဇၞော်တအ်ရ၊၊ ဆဂး ဗွဲကြဴ ဖဆပလတအ် ဒစဵုဒစးတုဲ သၟိင်အင်္ဂလိက် ဒဝ်နာသမေတ် ကလေင်စဴအာ ဍုင်အေန်ဂလာန်တုဲ က္ဍိုပ်သကိုပ်ဖဆပလ ဂွံစိုပ်ဒၞာဲ အလဵုအသဳရ၊၊
စပ်ကဵု အခေါင်အရာ ဂကူကရေင်တုဲ သွက်ဂွံသဳကၠဳ ကုအလဵုအသဳဗြိတိန်ဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၆ ဂိတုဂျူလာင် ၂၉ ဂှ် စောသာဒင်၊ စောဆစ်ဒနီလူနီ၊ စောဘိုးချစ် ကဵု စောဘဥူၐြဳတအ် တိတ်အာ ဍုင်အေန်ဂလာန်ရ၊၊ ရဲဂကောံဂှ် ဂွံဆဵုကဵု ဝန်ဇၞော်ပ္ဍဲနန် မေဿတာအက်တလဳ (နန်းရင်းဝန် မစ္စတာအက်တလီ)ရ၊၊ ဟီုဂး ပရူ ဗီုကရေင် ကဵု အင်္ဂလိက် မဒှ်ကၠုင်မိတ် ရေင်သကအ်၊ ညံင်အင်္ဂလိက် ဟွံကၠဟ်စွံလဝ်ကရေင် ကဵုဗၟာတအ်ဂှ် ချပ်ဂၞန်ရေင်သကအ်ရ၊၊ နူကဵု ညးစၞးကရေင်တအ် ဟီုအာတ်မိက် ＂ဗီုကဵု ဂကူတၞဟ်တအ် မိက်ဂွံ ပါ်တိတ် နူအေန်ပါယာ ဗြိတိန်ဂှ် ဂကူကရေင်ညးတအ် ဟွံမဲပၟိက်၊၊ ဒေသကရေင်ဂှ် ညံင်ဂွံဆက်မံင်အာ သၟဝ်အေန်ပါယာဗြိတိန်ပၠန် ဟွံဂွံဟာ၊၊＂ မြဴသာ်ဝွံ ဟီုတိုန်တုဲ မေဿတာအက်တလဳဂှ် မုဟွံဟီုမွဲသာ် ကျောဝ်နာဍဳ ပ္ဍဲတဲတုဲ ＂အဲဒးအာ ကောံဓရီုတၞဟ်နွံမံင်၊၊＂ဂးတုဲ ကတဵုတိတ်အာ နူကဵုကောံဓရီုဂှ်ရ၊၊ ဗွဲကြဴနူဂှ်ညိ မၞိဟ်စၞးဂကူဗၟာ ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း စိုပ်အာ အေန်ဂလာန် ဆဵုဂဗ ကုမေဿတာအက်တလဳ သွက်ဂွံ ကေတ်ဍုင်ဗၠးၜးဂှ် ဖျေဟ်လၟေင်ကမၠောန် မကဵုဗၠးၜးဍုင်ဗၟာ မကော်ဂး လိက်ကသုက် အောင်ဆန်း-အက်တလီ မာန်ကၠုင်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် နကဵုအင်္ဂလိက် သွက်ဂွံကဵု ဍုင်ဗၠးၜး ကုဍုင်ကဝ်လဝ်နဳတအ် ပြဟ်ဟ်ဟေင် စိုတ်ဇၞော်ဒၟံင်ဂှ် ကၠးဒၟံင်ရ၊၊
စိုပ်သၞာံ ၁၉၄၆ ဂိတုအဝ်ဂေတ်ဂှ် ကလေင်ရုဲစှ် ကံင်သဳသၟိင်အင်္ဂလိက်တၟိ (ဘုရင်ခံကောင်စီအစိုးရအဖွဲ့)ဂှ် စောဘဥူၐြဳ ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ဝန်ဇၞော်မွဲတၠကီုရ၊၊ ပ္ဍဲကဵုကံင်စဳဂှ် မၞိဟ်ဇၞော်ဖဆပလတအ် ဂွံပါလုပ်ဂၠိုင်တုဲ ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းဂှ် ဂွံဒှ် ဒုဥက္ကဌ ရ၊၊
၁၉၄၆ ဂိတုဇာန်နဝါရဳ ၈ ဂှ် ဂကောံကရေင်ကမၠောန် မပ္တံကဵု ဂကောံဗဟဵုဂကူကရေင်၊ ဂကောံကရေင်ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ဂကောံသၟတ်ကရေင်တအ် ပကောံဓရီုတုဲ ဒဒှ်ရ ဂကူကရေင် ဒးကေတ် ဍုင်ဗၠးၜးတၞဟ်ခြာဂှ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်ရ၊၊ ညံင်ရဴဂှ်ကီု ပ္ဍဲဂိတုဇာန်နဝါရဳ (၁၇-၂၃)ဂှ် ဂကူဗၟာ ကေုာံ ကောန်ဍုင်အရင်တၞဟ်တအ် ပသဘင်သဳကၠဳပ္ဍဲကျာ်လ္ဂုင် ပဇ္ဇရးလဒေါဝ် (ရွှေတိဂုံအလယ်ပစ္စယံ)ကီုရ၊၊ ဂိတုဂတဂှ် ဖေဖဝ်ဝါရဳ (၄-၆) မၞိဟ်စၞးဂကူကရေင်ဂမၠိုင် ကလေင်ပကောံဓရီုတၟိပၠန်တုဲ ဖျေဟ်ဏာ သ္ဂုတ်သွာတ် (၄) တင် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ၊၊
အသိင်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဇၞော်တိုန်ဒၟံင်ကွေဟ်ဟ်ရ၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၉၄၇ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ (၅-၇)ဂှ် ကၠောန်သဘင်သဳကၠဳ ဂကူကရေင်မွဲပၠန် ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင်တုဲ မၞိဟ်တိုန်စိုပ် ၜိုတ်ၜါလ္ၚီပြင်င်ရ၊၊ ပ္ဍဲကဵု သဘင်သဳကၠဳဂှ် ဂကောံဗဟဵုကောန်ဂကူကရေင် ကဵု ဂကောံသၟတ်ကရေင် ၜါပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန် ဂကောံပံင်ကောံမွဲ မကဵုလဝ်ယၟု ဗော်သွးပံင်ကောံ ကောန်ဂကူကရေင် ကေအေန်ယူ (Karen National Union - K.N.U)ရ၊၊ ပ္ဍဲဂကောံပံင်ကောံတၟိဂှ် စောစံဖိုးသင် (မေဂျာစံဖိုးသင်) ဂှ် ဒှ်ဥက္ကဌတုဲ စောဘဥူၐြဳ ဂှ် ဒှ်ဒုဥက္ကဌရ၊၊ တင်အဓိက မချပ်ဂၞပ် ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳဂှ် အတိုင် လၟေင်ကမၠောန် လိက်ကသုက် အောင်ဆန်း-အက်တလဳ ဂှ် နကဵုဂကူကရေင် ပါလုပ်ထေက် ဟွံထေက်ရ၊၊ သွဟ်သဘင်သဳကၠဳဂှ် လလောင်တြးပတိတ်ဏာ အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ၊၊
(၁) ရံင် နကဵုတင်ဗွဲသၟဝ်တအ်ဏအ်တုဲ နူကဵုသဘင်သဳကၠဳ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဒစဵုဒစး လတူလိက်ကသုက် အောင်ဆန်း-အက်တလဳ ရ၊၊ (က) ပ္ဍဲ မၞိဟ်စၞး လပါ်ဍုင်ဗၟာဂှ် မၞိဟ်စၞးဂကူကရေင် ဆမွဲတၠကီု ဟွံဂွံပါလုပ်၊၊ (ခ) ပ္ဍဲကဵု ကၠတ်ထဝ်ပတန်ဍုင်ဂှ် စၟတ်သမ္တီကဵု လၟိဟ်မၞိဟ်ဂကူကရေင် အောန်လောန်အာ၊၊ (ဂ) ပ္ဍဲလိက်ကသုက်ဂှ် ဒပ်ပၞာန်ကရေင် ဆက်တန်တဴအာအခေါင်နွံဂှ် ဟွံကၠးဖ္ဍး၊၊ (ဃ) ကောန်ဂကူကရေင်တအ် မအာတ်မိက်ဒၟံင် သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီကဵု တွဵုရးကရေင်တၞဟ်ခြာဂှ် ပ္ဍဲလိက်ကသုက်ဂှ် ညိဟွံပါ၊၊ (ၚ) ပ္ဍဲအရာမဆုက် လိက်ကသုက် အောင်ဆန်း-အက်တလဳဂှ် ပွမကဵုသမ္တီ၊ ပွမချပ်ဂၞန် ကုက္ဍိုပ်သကိုပ်ဂကူကရေင်တအ် ဟွံမဲလဝ်၊၊ (စ) ရံင်နကဵု တင်ဗွဲလတူဝွံတုဲ စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၁၉၄၇ ဂိတုမာတ် ၃ ယဝ်ရ ဟွံကလေင်မိင် နူကဵု ဂကောံဝန်နန်ဍုင်ဗဳလာတ် (အလဵုအသဳအင်္ဂလိက်) မ္ဂး နကဵုဂကူကရေင် ဗဂပ်ဗဗေင် ဒစဵုဒစး လတူ သဘင်ရုဲမာဲ သွက်ကၠတ်ထဝ်ပတန်ဍုင်ရောင်၊၊
အတိုင်မအာတ်မိက်ဂှ် ဟွံကလိဂွံတုဲ စောဘဥူၐြဳ နုက်တိတ် ထောအ်ဂကောံအလဵုအသဳ၊ နကဵုကရေင် ဒစဵုဒစး ဗဂပ်ဗဗေင် ကုသဘင်ရုဲမာဲကၠတ်ထဝ် ပတန်ဍုင်ရ၊၊
အာတ်မိက် အခေါင်ကရေင် နူအလဵုအသဳဗၟာ
နူကဵု ဗော်သွးပံင်ကောံဂကူကရေင် ကေအေန်ယူ မၞိဟ် (၉) တၠ သွက်ဂွံ ပညဳပညပ် ကိစ္စဂကူကရေင်တုဲ အာဆဵု ကဵုဝန်ဇၞော်မဆေင်ကဵုဍုင်ဗၟာတုဲ အာတ်မိက်ဏာ အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ၊၊
စိုပ်ကဵု တင်မအာတ်မိက်လဝ် ဗွဲလတူတေအ်ဂှ်တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၇ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၈ ဂှ် မၞိဟ်စၞးဂကူကရေင် စောစံဖိုးသင်၊ အာဆဵု ကု မၞိဟ်စၞး ဂကောံဝန်ဇၞော်ဍုင်ဗၟာဂှ် ညးမဒှ်ဒုဥက္ကဌ ဂကောံဝန်ဇၞော်ဍုင်ဗၟာ ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း ဒုင်ဆဵုရ၊၊ ကရောမ်ဂှ် ဝန်ဇၞော် မဆေင်ကဵုဂကူကရေင်ၜါ မန်းဘခိုင် ကဵု စောဘဦးကြီးလေဝ် တိုန်စိုပ်ကီုရ၊၊ အခိင်ဂှ် ဒှ်အခိင် ကၠာညးဟွံဂွံ နုက်တိတ် နူဝန်ဇၞော်ဏီရ၊၊ တင်အာတ်မိက်သီုဖအိုတ်ဂှ် တင်သွက်ဂွံဆက်စွံအာ ဒပ်ပၞာန်ကရေင် ကဵု တင်လက္ကရဴအိုတ် ကေတ်စရင်လၟိဟ်မၞိဟ် ဆၜါတင်ဏအ်ဟေင် ဝန်ဇၞော်ဍုင်ဗၟာ ဒုင်တဲရ၊၊ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ နကဵုကေအေန်ယူ ကော်ကောံဓရီုကာမံက်တိုန် ဗွဲမပြဟ်ရ၊၊ နူကဵုကောံဓရီုဂှ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် အတိုင်သ္ဂုတ်သွာတ်တြေံ မဗဂပ်ဗဗေင် ကုသဘင်ရုဲမာဲကၠတ်ထဝ် ပတန်ဍုင် ကဵု စောဘဥူၐြဳ နုက်တိတ် နူဝန်ဇၞော်ဂှ် ဆက်ဖျေဟ်ဏာ သ္ဂုတ်သွာတ်ပၠန်ရ၊၊
ဒက်ပ္တန် ဒပ်ပၞာန်စဵုဒၞာကောန်ဂကူကရေင်
သၞာံ ၁၉၄၇ ဂိတုဨပြဳ ၂၀ ဂှ် ကေအေန်ယူ ကော်သဘင်သဳကၠဳ ကာမံက်တိုန် မွဲပၠန်ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဒှ်အခိင် ဆရုဲမာဲကၠတ်ထဝ်ပတန်ဍုင် အလန်ပထမ ကၠောန်လဝ်တုဲ ပ္ဍဲတ္ၚဲဨပြဳ (၉) ဂှ်ရ၊၊ ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳဗော်ဂှ် စၞးစောစံဖိုးသင်ဂှ် စောဘဥူၐြဳ ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ဥက္ကဌ ကေအေန်ယူ ရ၊၊ တုဲပၠန် နကဵု ကေအေန်ယူ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံဒက်ပ္တန် ဒပ်ပၞာန်စဵုဒၞာကောန်ဂကူကရေင် (K.N.D.O) မွဲရ၊၊ မန်းဘဇန် ဒှ်မၞိဟ် မကေတ်တာလျိုင် ပရေင်စဵုဒၞာဂကူရ၊၊
နူကဵု သဘင်သဳကၠဳဂှ် တင်အာတ်မိက် (၅) တင် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ အာတ်မိက်ဏာရ၊၊
တင်လလောင်တြး လက္ကရဴအိုတ်ဂှ် လိက်လၟေင်ပရိုင် နကဵုယၟု ＂သုဝဏ္ဏတိုင်း＂ဂှ် တက်ပ္တိတ်အာရ၊၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၇ ဨပြဳ (၁၆) ဂှ် ဒက်ဒပ်ပၞာန်စဵုဒၞာကောန်ဂကူကရေင်ရ၊၊
ၜိုန်ရ သဘင်သဳကၠဳကရေင် လလောင်တြးလဝ် ဗဂပ်ဗဗေင် ကုသဘင်ရုဲမာဲဂှ်ကီုလေဝ် ကောန်ဂကူကရေင်လ္ၚဵု ဒုင်ရုဲစှ်တုဲ သီုဖအိုတ် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် မၞိဟ် ၂၄ တၠရ၊၊
အာတ်မိက် အခေါင်ကရေင် နကဵုဒြဟတ်ညးဍုင်ကွာန်
သၞာံ ၁၉၄၇ ဂိတုဂျူလာင် ၁၉ ဂှ် ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း ကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ်ဂမၠိုင် ဒးဒုင်ပန်ဂစိုတ် ပ္ဍဲရုင်ဝန်ဇၞော်ဂမၠိုင် ဍုင်လ္ဂုင်တုဲ စၞးအောင်ဆန်းဂှ် ဥူနု ဆက်ကေတ်အာ တာလျိုင်အလဵုအသဳဍုင်ရ၊၊ ဝန်ဇၞော်စၞးဂကူကရေင် မဒးဒုင်ချိုတ်အာ ကရောမ် ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်း မန်းဘခိုင်ဂှ် မန်းဝင်မောင် ဆက်ကေတ်တာလျိုင်ရ၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၉၄၇ ဂိတုအံက်တဝ်ပါ ၂၄ ဂှ် ကၠတ်ထဝ်ပတန်ဍုင် ကလေင်စပံက်ပၠန်တုဲ ဥပဒေသဇိုင် လဒက်ပတန်ဍုင်ဗၟာ (မြန်မာနိုင်ငံ ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေ) ဂှ် ဒှ်အာဒတန်ရ၊၊ ပ္ဍဲကဵု ဥပဒေသဇိုင်ဂှ် အခေါင်အရာ ဂကူကရေင်ကီု၊ ဂကူမန်ကီုဂှ် ဗွဲတၞဟ်ခြာ ဟွံမဲရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ နကဵုနဲကဲ မအာတ်အခေါင်အရာ ဂကူကရေင် ပ္ဍဲကၠတ်ထဝ်ဂှ် ဂၠံင်အိုတ်အာရ၊၊
သွက်ဂွံ ဆက်အာတ်မိက်အာ အခေါင်အရာကရေင်ဂှ် ကၠောန်သဘင်သဳကၠဳကေန်အေန်ယူ ပ္ဍဲဍုင်မတ်မလီုရ၊၊ နကဵုမရန်တၟအ် သွက်ဂွံပံင်ကောံ ကလိဂွံဒြဟတ် နူဂကူမန်တုဲ ရုဲစှ် ကၠောန်သဘင်သဳကၠဳ ပ္ဍဲဍုင်မတ်မလီုဒှ်မာန်ရ၊၊ ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳဂှ် မၞိဟ်တိုန်စိုပ် ၇၀၀ ပြင်င်တုဲ သီုဘိက်ပၟိင်လဝ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဂကူမန်ဂမၠိုင်ကီုရ၊၊ နူကဵု သဘင်သဳကၠဳဂှ် ပဏာပတန် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ၊၊
ပ္ဍဲကဵု သဘင်သဳကၠဳဂှ် ရမ္သာင်ဂမြဴ ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ကြဵုဇာတဴအိုတ်ရ၊၊
အတိုင်လၟေင်ကမၠောန် လိက်ကသုက်အောင်ဆန်း-အက်တလဳဂှ် ဆက်ကၠောန်ဒၟံင်တုဲ စိုပ်သၞာံ ၁၉၄၈ ဂိတုဇာန်နဝါရဳ (၄)ဂှ် ဍုင်ဗၟာကလိဂွံအာ ဗၠးၜး နူဗြိတိန်ရ၊၊ အလဵုအသဳပတန်ဍုင်ဂှ် ဒှ်အာ အလဵုအသဳဍုင်ဗၟာ (ဖဆပလ) ရ၊၊ တ္ၚဲယးဂတးဂှ် ကရေင်တအ် ဆက်လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ကရေင်ဂှ် ဂကူဂကူသၟတ် (Tribe/မျိုးနွယ်စု) ဟွံသေင်၊ ဒှ်ဂကူ (Nation/လူမျိုး) မွဲဂကူရ၊၊ ဂတဂှ် မွဲဂိတုဂှ် စပ်ကဵု သွက်ဂွံ ကဵုတွဵုရးဍုင်ကရေင်ဂှ် ဗော်ကေအေန်ယူ ပတိုန်လိက် အာတ်မိက် အလဵုအသဳဖဆပလရ၊၊ တုဲဂှ် ဖေဖဝ်ဝါရဳ (၁၁) ဂှ် နကဵုဗော်ကေအေန်ယူ အာဂတတုဲ ညံင်ဂွံဗၟံက်ကဵု တွဵုရးဍုင်ကရေင်ဂှ် ကောန်ဂကူကရေင်တအ် ထ္ၜးဆန္ဒအိုတ်ရ၊၊
ညံင်ရဴ ကောန်ဂကူကရေင် ကောန်ဂကူမန်တအ် မအာတ်မိက် အခေါင်ကောန်ဂကူကီု၊ မွဲလပါ်ဂှ် အကြာက္ဍိုပ်သကိုပ်ဗၟာကဵုဗၟာ လညာတ်တၞဟ်ခြာတုဲ ဗော်ကောန်မျူနေတ်ဍုင်ဗၟာဂှ် ၁၉၄၈ ဂိတုမာတ် ၂၈ဂှ် ရပ်လွဟ်တုဲ တိတ်ဂြိုပ်ရ၊၊