cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ဘာသာကရေင်
ကရေင် (Karen) ဟွံသေင်မ္ဂး အရေဝ်ကရေင် (Karenic languages) ဂှ် ဒှ်အရေဝ်ဘာသာ မနွံကဵု ရမ္သာင်တောန် (tonal language)တုဲ မၞိဟ်မဟီုအရေဝ်ကရေင် နွံၜိုတ် ထပှ်မဳလဳယာန်။ အရေဝ်ဘာသာကရေင်ဂှ် ပၠုပ်စုတ်လဝ် ပ္ဍဲစရင်ဂကောံ အရေဝ်သဳနဝ်-တိဗေတ်တဝ် ရ။ ကရေင်ဂှ် နွံဆမွဲအရေဝ် ဟွံသေင် နွံအရေဝ်ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ ညးတအ် စကာအက္ခရမန်ဗၟာတုဲ ချူဒၟံင်လိက်ညးတအ်ရ။ ဂကောံအရေဝ်ကရေင်ဇၞော်အိုတ်ပိဂှ် အရေဝ်ကရေင်သ္ဂဝ် (ကရေင်ဗၟာ လေဝ်ကော်)၊ အရေဝ်ကရေင်ပဝ် (ကရေင်မန် လေဝ်ကော်)၊ ကေုာံ အရေဝ်ပအိုအ်။ အရေဝ်ကရေင်ဍာဲ၊ လဆောဝ်ကော် ကယျာ၊ လဆောဝ်ကော် ပဒံင်ဂှ် ကြပ်ညောန် ကုအရေဝ်ကရေင်သ္ဂဝ်။ ဝါကျအရေဝ်ကရေင်ဂှ် အာဒၟံင်တၠုင်လအာ ညံင်မန်၊ ကတ္တာ-ကြိယာ-ကမ်၊ ဟွံတုပ်ကဵု အရေဝ်ဗၟာ နကဵု ကတ္တာ-ကမ်-ကြိယာ မဒှ်အရေဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵုဂကောံအရေဝ်သဳနဝ်-တိဗေတ်တဝ်တအ်ရ။ မသ္ဂောအ်ဒှ် ဗီုဏအ်ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု အရေဝ်ဘာသာဝူဒိုဟ် အရေဝ်မန် ကဵု အရေဝ်သေံ ကၠောအ်ဂွံဒှ်မာန်ရ။
လက်သန်
ဟိုတ်နူ တၠုင်လအာ ကေုာံ လဒက်ပ္တန်အရေဝ် တၞဟ်ခြာကဵု ဂကောံအရေဝ်ဘာသာတိဗေတ်တဝ်-ဗာမာတုဲ ဗေနေဒိတ် (Benedict) (1972: 2–4, 129) ပ္တိတ်ထောအ် အရေဝ်ဘာသာကရေင် နူကဵု ဂကောံအရေဝ် တိဗေတ်တဝ်-ဗာမာ၊ ဆဂး လညာတ်ဏအ်ဂှ် ဟွံဒုင်တဲရ။
Manson (2011)
Manson (2011) classifies the Karen languages as follows, with each primary branch characterized by phonological innovations: The classifications of Geker, Gekho, Kayaw, and Manu are ambiguous, as they may be either Central or Southern.
Shintani (2012)
Shintani Tadahiko (2012:x) gives the following tentative classification, proposed in 2002, for what he calls the "Brakaloungic" languages, of which Karen is a branch. Individual languages are marked in italics.
However, at the time of publication, Shintani (2012) reports that there are more than 40 Brakaloungic languages and/or dialects, many of which have only been recently reported and documented. Shintani also reports that Mon influence is present in all Brakaloungic languages, while some also have significant Burmese and Shan influence.
The Kayan languages are spoken in Kayah State, southern Shan State, and northern Karen State. There are four branches according to Shintani (2016), namely Kangan ("lowland dwellers"), Kakhaung ("highland dwellers"), Lawi ("South"), and Latha ("North"). Nangki (sometimes called Langki), documented in Shintani (2016), is one of the Kayan languages belonging to the Kakhaung subgroup. It is spoken only in one village.
Kadaw is spoken in Kayah State, and has nasalized vowels but no final nasal consonants. It has more Burmese than Shan influence. Thamidai is yet another Karenic language.
Luangthongkum (2019)
Luangthongkum (2019) recognizes three branches of Proto-Karen, namely Northern, Central, and Southern, but is agnostic about how the three branches fit together.
Further reading
Reconstructions
Vocabulary lists
တၟအ်ဗု၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကၟာမဵု
ဘာတၟအ်ဗု ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကၟာမဵု၊ ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင် (တကအ်ခၟိုင်)။
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်လုပ်ဒဂိုန် ခမဳ ၁၊ ထပိုယ် ၀ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တညာဏိန္ဒ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၂၊ ဝှ် ၄၈။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင် (တကအ်ခၟိုင်)
မဟေဝ် (မ္ၚဵုဇၞော်)၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်မဟေဝ် /မ္ၚဵုဇၞော်(Kabyarwa၊ ကဗျာဝ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်မဟေဝ်/မ္ၚဵုဇၞော်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၄၅၀။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်မဟေဝ်/မ္ၚဵုဇၞော်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၃၂၀၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၄၅၆ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၂၇၇၆ တၠရ။
ဝေဠုဝန်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကၠအ်သတ်
ဘာဝေဠုဝန် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲကွာန်ကၠအ်သတ် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၅ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တနန္ဒိယ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၈၉၊ ဝှ် ၆၉။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
အံက်၊ နာဲ
နာဲအံက် (၁၈၃၂-၁၉၁၃) (မြန်မာ- ဦးနာအောက်) ဝွံ ယၟုမြဟ်တဴ နကဵု သေဌဳကအ်နှာတ် မဒှ်ဂကူမန် သီုမဒှ် ဒါယကာကျာ် ဒါယကာဘုတ်ဘာတုဲ မဒါန်ညးဂှ် နဒဒှ်အာဲကၟာဲယေန်သၞာင် ကွာန်ကအ်နှာတ်မွဲဂှ် သှ်ေၜက်ကၠုင်ဒၟံင် စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ်ရ၊၊
ပထမ အဝဲ
နာဲအံက် ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၁၉၄ ဂိတုပသာ် ၃ စွေက် တ္ၚဲဗြဴဗတိ (၁၇-၀၅-၁၈၃၂) ပ္ဍဲကွာန်ခရဲ ကွာန်ဘာကတဵု ပွိုင်ဍုင်ဘာအင် ပ္ဍဲမိမဒိုက်ဂတ်မွဲတုဲ ကောဒေအ်ညး သီုဖအိုတ် နွံမသုန်တၠဂှ် ညးဒှ် ကောန်မရနုက်ကဵု ပန်ရ၊၊ ကာလ ညးစိုပ်အဝဲမံင်ဘာဂှ် မိမညး အာပအပ်ညး ပ္ဍဲဘာလကျာ် ကွာန် (ကော့မယ်ခရ)၊ မံင်ဂွံ မွဲလစုတ်ဂှ် ဒးတိတ်နူဘာတုဲ ဒးအာ မင်ပြေင်ဂၠဴရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်အဝဲ ကောန်ၚာ်တၞုဟ် မကရေဲဗှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲဘာလကျာ်ဂှ် အအံက်မွဲ ကၟာဲလဝ် ထိုင်မကဝေင်တုဲ ဟိန်မမင်ပြေင်ဂၠဴဂှ် ဗက်ပှ်ောဒၟံင် ဂစေမ်ဖိုဟ်ရ၊၊
ကာလညးဇၞော်တိုန်ညိ မိမညးၜါ စုတိအာတုဲ ဒှ်ကောန်ကၠင် အာမံင် ဇရေင်ၝောဲဇၞော်ဇကု မၞုံယၟု မိထဝ် ပ္ဍဲကွာန်သင်ခပိုင်တုဲ ဗိုင်ကၠောန်ဗ္ၚ ကရောမ်ကောယဴ ကေုာံ ၝောဲဇကုရ၊၊
လုပ်ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲသေဌဳ နာဲထဝ်အာဲ
ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် နာဲအံက် ဖျေဟ်ဒၞာဲ ဒက်သ္ၚိကၟိန် ကု မိရွှေမှုန် ရ၊၊ ဘဝသ္ၚိကၟိန်ညး ဟွံလအ်မွဲသာ် မိရွှေမှုန် စုတိအာရ၊၊ သမ္ဘာစုတိအာတုဲ နာဲအံက် အာကၠောန်ကမၠောန် ဇရေင်သေဌဳဇၞော် နာဲထဝ်အာဲ ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင် ညးမကၠောန်ဒၟံင် ကမၠောန် ဇရေင်သေဌဳ နာဲထဝ်အာဲ ဂှ် ခမ်သဳညး ကလေင်စဳရေင်ကဵု ဒေအ်သမ္ဘာညးတြေံ မိရွှေအုပ် ရ၊၊ မိရွှေအုပ် ပံင် ကုနာဲအံက် ခြာဟွံလအ်တုဲ စုတိအာပၠန်ရ၊၊
သမ္ဘာတၟိ စုတိအာတုဲ  ဒြပ်ညးၜိုတ်နွံဂှ် ညးလုပ်ပံင်တောဲစုတ် ပ္ဍဲသေဌဳ နာဲထဝ်အာဲ မိခနာ တအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် သေဌဳ နာဲထဝ်အာဲ ဝွံ ကြက်ဒြပ်ဂၠိုင် ဗွဲမလောန်ရ၊၊ ကောန်ညး မာံယှိုဲအဝ် (ရွှေအိုး) ဂှ် ဒက်လဝ် ကမ္မဏဳ ယှိုဲအဝ် ဘရာတာကမ္မဏဳ ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင်မွဲရ၊၊ တုဲပၠန် ညးဂှ် ဒှ်သေဌဳဆု မွဲရ၊၊ တိုက်ပိဋကတ် မဟာမြတ်မုနိ ကေုာံ ဘုတ်ကျာ် မၞုံပ္ဍဲ အရှာံကျာ်ကအ်နှာတ်ဂှ် နာဲထဝ်အာဲ ရ ပလဝ်ဒါယကာ၊၊
နာဲအံက် လုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲ နာဲထဝ်အာဲ ခြာဟွံလအ်ဂှ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ဂိုတ်ဂစာန် ကမၠောန်၊ ယဵုလဂူတပ်တးတုဲ ညးဂွံဒှ် မၞိဟ်ပတှ်ေ သေဌဳရ၊၊ ကမၠောန်ဂြိုပ်ဆု ညးဂှ် ညးပအပ် ကဵုနာဲအံက် နဒဒှ် မၞိဟ်ဇၞော် သွက်ဂွံကောပ်ကာဲကမၠောန်ရ၊၊ နာဲအံက် စုက်ကုမိဂျာဥတုဲ ညးတအ် ဒက်ဘဝသ္ၚိကၟိန် ရေင်သကအ်ရ၊၊
ဒက်ခၞံကမၠောန်ဆု ဇကုအပိုင်
နာဲအံက် ဒက်ဘဝသ္ၚိကၟိန် ကု မိဂျာဥတုဲ ဒြပ်ညးတေအ် ၜိုတ်မနွံဂှ်ကီု၊ သီုကဵု ဂၠေအ်ကေတ်လှုဲ နူသေဌဳ နာဲထဝ်အာဲ တုဲ ဒက်ခၞံ ကမ္မဏဳပုဂ္ဂလိ ပရေင်ပတိတ်ဆု ရ၊၊
ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဒေသဍုင်ရာမည မၞုံဒၟံင် သၟဝ်တဲဗၟာဂှ် စိုပ်အာ သၟဝ်တဲအင်္ဂလိက်တုဲ ဒေသလပါ်လတူ ဒၞာဲဒေသဗၟာတအ်ဂှ် ဍုင်ကွာန် ဍုင်ကွာန် ဟွံၜိုဟ်သိုဟ်ရ၊၊ စိုပ်သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၂၄၇ သၟိင်ဗၟာသဳပဝ် ဒးဒုင်ရပ်ဏာ ဍုင်ဂလာတုဲ ဒေသသေံ ကဵု ဒေသကရေင်ဍာဲတအ်ဂှ် ဟွံဂွံစိုပ် သၟဝ်တဲအင်္ဂလိက်ဏီဖိုဟ်ရ၊၊ စောဖါ ကရေင်ဍာဲ သွံကဵု ဂြိုပ်ဆုညးတအ် ကုနာဲအံက် နကဵုၚုဟ်တန်တန်ရ၊၊ ညံင်ရဴဂှ်ကီု စောဖါ သေံဇၞော်လေဝ် ဂြိုပ်ဆုနာန်ဖေဝ် (နန်းဖဲတော) ဂှ် သွံကဵု နာဲအံက် နကဵုၚုဟ်မးတန်န်ကီုရ၊၊ တဆိပ်ဆု နာဲအံက်ဂှ် ၃၃၃ မပစၞး ကုရတ်ပိပြကာ၊ ပိဋကတ်ပိ၊ ဘုံပိ ဒှ်မာန်ရ၊၊ ဗီုကုသိုလ်ညးခိုဟ်ဂှ် ပ္ဍဲသၞာံဂှ် ဗြဲဇၞော်ဂူတုဲ ဆုညး နူဂြိုပ်မယ်ဖ၊ မယ်ခဲ သဖန်းချောင်းတအ်ဂှ် အတိုင်လၟေင်ၜဳသြင်လောန်ဂှ် ဖဳဖျဴနင် ကွာန်နှာတ် ဗွဲမလောဲသွာရ၊၊ ပ္ဍဲသၞာံဂှ် နူကွာန်သင်ခပိုင် စဵုကဵုစိုပ် မတ်မလီု ဗၞတ်မသုန်တိုင်ဂှ် ပေင်ဒၟံင် ကဵုဆုနာဲအံက်ရ၊၊ ဆုမွဲတၞုင် ညးအိုတ်ခရိတ် ၂၀ တင်္ကာ၊ ဆုမတ်မလီုတုဲ မွဲတၞုင် ညးဂွံ ၚုဟ် အကြာ ၉၀-၁၀၀ တင်္ကာ၊၊ မွဲသၞာံဓဝ်ဂှ် နာဲအံက်ပြဲအာ တင်္ကာ ၁၀ ကိုဋ်ဒှ်ရ၊၊
နာဲအံက် ဒုင်အခေါန် ကုသၟိင်သေံတုဲ ကလိဂွံအခေါင် ပတိတ်ဆု နူဂြိုပ်မာဲဟံင်သံင်ရ၊၊ အလဵုဇကုညး နကဵုစိင် ၄၀ ဂှ် ကပ်ကောဲကမၠောန်တုဲ ပတိတ်ဆုရ၊၊ ဒၞာဲဂှ် စှ်ေကၠုင်ဗီုတုဲ ဗလးကဵု ကောန်မေန်ညး လပါ်သမ္ဘာညးတြေံ နာဲထောန်ယေန် (နိုင်ထွန်းရင်) ကေုာံ နာဲဍောတ်တအ်တုဲ ညးအာ ကောပ်ကာဲကမၠောန် ပ္ဍဲဒေသသေံဇၞော် ပ္ဍဲဂြိုပ် (မောင်းမဲသစ်တော) ကဵု ဂြိုပ်ကရေင်ဍာဲ (ဖားစောင်းသစ်တော) တအ်ရ၊၊ နာဲအံက် ဖျေဟ်ဒၞာဲ ကုမိဗျု မဒှ်ကောန်ညးဒိုက်ဂတ်မွဲရ၊၊
သွက်ကောန်ကမၠောန် မကလိဂွံ ၚုဟ်ကမၠောန် မွဲဂိတု ၂၀ တင်္ကာဂှ် ယဝ်ရ ဇကုဟွံပတိတ် ဇၟာပ်ဂိတု ပေင်မွဲသၞာံမှ ပတိတ်မွဲအလန် ၂၄၀ တင်္ကာမ္ဂး ညးကလေင်ဖျေဟ်ကဵုလာပ်သြန် ၅၀၀ တင်္ကာ ကေုာံ ဂၠိက်ယာတ်ပလောအ်ဏီရ၊၊ ဗီုဗီုဏအ် ဖန်ကဵု ကောန်ကမၠောန်တအ် ဒှ်ကၠုင်ဒြပ်ရ၊၊
ကမၠောန်ဗၞိက်သြောအ် ကေုာံ ဖျေဟ်အိက်သြန်
ပ္ဍဲဍုင်မန် ခေတ်အင်္ဂလိက်ဂှ် ဂလာချေတ်တဳ ကဵု ဂလာဘာဘူ (သေဌဳဂလာ) တအ် စိုပ်ကၠုင်တုဲ ပံက်လဝ်ကမၠောန် ဖျေဟ်အိက်သြန် ဇြောတ်ကေတ်ဒၟံင် ဗွဲမလောန်ကာဲဂှ် နာဲအံက် ဂွံတီကေတ်တုဲ သွက်ဂွံရီုဗင်ကောန်ဍုင်ကွာန် မန်ဗၟာ၊ သွက်ဂွံပြိုင်ကဵု သေဌဳဂလာတအ်တုဲ ညးလေဝ် ညးပံက်ကမၠောန်ဗၞိက်သြောအ် ကေုာံ ဖျေဟ်အိက်သြန်ကီုရ၊၊ ကမၠောန်ဖျေဟ်အိက်သြန်ဂှ် နကဵုအိက်ညိညဂှ် ညးဖျေဟ်ကဵု ညးဍုင်ကွာန်တအ်ရ၊၊ သၞာံကၠာအိုတ်ဂှ် ဟိုတ်နူကောန်ကမၠောန်ညး ဟွံမာန်ကမၠောန်တုဲ ပရေင်ကမၠောန်ဏအ် ညးဒးကျအာရ၊၊
သွက်ဂွံပခိုဟ်ပတိုန်တုဲ ကိစ္စဗၞိက်သြောအ်ဂှ် ညးပအပ်ကဵု နာဲၚေဝ် (ဦးငယ်) တုဲ ကမၠောန်ဖျေဟ်အိက်သြန်ဂှ် ညးပအပ်ကဵု နာဲဖဝ်ခေန် (ဦးဘိုးခင်)ရ၊၊
ကမၠောန်ဗၞိက်သြောအ်ဂှ် ညးသၠဲပတိုန် ရာန်ကေတ်သြောအ် နူဒေသနာနာ မပ္တံကဵု ကလွီ၊ ဒရယ်၊ သဲကုန်း၊ ကျုံတော်၊ ဗဂေါ၊ ခရမ်း သုံးခွ ကေုာံ မွဲဒမြိပ် ၜဳသြင်လောန်ဂမၠိုင်လေဝ် ရာန်ကေတ်ဒၟံင်ရ၊၊ မၞိဟ်ပွဲစားတအ်ဂှ် နကဵုက္ဍိုပ်ကၠံ ညးကဵုသြန်ရ၊၊ ဟိုတ်နူ နာဲၚေဝ် ကဵုၚုဟ်သြောအ် မဂၠိုင်နူ ပွဲစား တၞဟ်တုဲ ညးတေအ်ဂွံရာန်သြောအ် နူသၟာဗ္ၚတအ် ဗွဲမဂၠိုင် မာန်ကၠုင်ရ၊၊ မွဲမွဲအလန် စဵုကဵု သြောအ် ၂၅၀၀၀၀ န ညးတေအ် ရာန်ဂွံရ၊၊ သြောအ် မရာန်နင် နူဒေသနာနာတအ်ဂှ် ကလေင်သွံ ပ္ဍဲဍုင်မတ်မလီုရ၊၊
မဒှ် သေဌဳက္ၜင်
နာဲအံက် ဗလးဏာ နာဲယှိုဲလှေ (ဦးရွှေလေး) သွက်ဂွံအာ ရာန်က္ၜင် ပ္ဍဲဍုင်အေန်ဂလာန်၊ တွဵုရးသကတ် နူကဵုကမ္မဏဳ မက္ကဳအေန်စကာ (McIntyre & Co.) ရ၊၊ ဗဒိုပ်က္ၜင်ဒေါအ် (သင်္ဘောကျင်း)ဂှ် ညးစွံလဝ် ပ္ဍဲဍုင်မတ္တမ (ဆီဆုံရပ်) ရ၊၊ ဗဒိုပ်က္ၜင်ဂှ် အာစိုပ်ဒတုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၂၆၂ သီုဖအိုတ် အိုတ်သြန် မွဲကိုဋ်တင်္ကာရ၊၊
ယၟုက္ၜဳညးတအ်ဂှ် စကဵုအံင်(အောင်) ဖအိုတ်ရ၊၊ က္ၜင်မွဲထပ်ဂှ် (၁) အောင်စင်္ကြာ၊ (၂) အောင်မင်္ဂလာ (၃) အောင်တပ် (၄) အောင်သိန်း (၅) အောင်ဒီပါ (၆) အောင်သီတာ (၇) အောင်မင်္ဂလာ ၊၊ က္ၜင်ၜါထပ် ဂှ် ကိုပ်ကၠာ ကဵုလဝ် ယၟု (၁) အောင်ဇေယျ (၂) အောင်နိဗ္ဗာန် ကီုလေဝ် ဗွဲကြဴ သၠာဲထောအ်ယၟုတၟိ အောင်ခေမာ ကဵု အောင်ပန်း ရ၊၊ သီုဖအိုတ် က္ၜင်ညး နွံ (၉) ဖဍိုက်ရ၊၊ က္ၜင် ၜါထပ်မွဲမ ၚုဟ် နွံ ၆၀၀၀၀ ဒကေဝ်တုဲ က္ၜင်မွဲထပ် မွဲမမ္ဂး ၚုဟ် နွံ ၃၅၀၀၀ ဒကေဝ်ရ၊၊ က္ၜင်တအ်ဂှ် ကၟဳမၞုံကဵု အသာ်ကောန်ပေဝ်ဗြာတ်တုဲ ဇကုက္ၜင်ဂှ် နကဵု ဍာ်ဂဥုဲလမ္စံက်ဂှ် ဒုင်လဝ် သၟဝ်တုဲ အသာ်ဗုဂှ် လံက်ပါတ်လဝ်ရ၊၊ ကောန်က္ၜင်တအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒှ်ကောန်ဍုင်အရင် မန်ဗၟာဖအိုတ်တုဲ က္ၜင်တအ် ဒြေပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲၜဳသြင်လောန်၊ ၜဳဂျာင်၊ ၜဳကဍတ် (အတ္တရံမြစ်)ရ၊၊
ၚုဟ်ဍိုက်က္ၜင်ဂှ် တန်နူ ၚုဟ်က္ၜင် ကမ္မဏဳအင်္ဂလိက် ကမ္မဏဳဨရာဝတဳဏီတုဲ သွက်ခမဳသင် ကေုာံ သဳလ မၞိဟ်ဗျုဗျု ကောန်ၚာ်တအ်ဂှ် နဒဒှ် ခဒေါအ်နိဗ္ဗာန်ဂးတုဲ ဂွံဍိုက် သက္ကုၚုဟ်မးရ၊၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဇၟာပ်ပ်သၞာံ နူစ ဂိတုဝှ် (၃) စွေက် စဵုကဵုဂိတုကထိုန်ပေင်ဂှ် နကဵုက္ၜင် အံင်နိဗ္ဗာန်ဂှ် ဖ္ဍိုက်ကေတ် သ္ၚာလလးကထိုန်တုဲ ဘာလကျာ် မၞုံပ္ဍဲဇိုင်ၜဳသြင်လောန်၊ ၜဳဂျာင်၊ ၜဳကအ်ဍတ်၊ တကအ်ခၟိုင်တအ်ဂှ် ဗက်အာကဵုဒါန် သ္ၚာလလးကထိုန်ရ၊၊ မဒါန် ခဒေါအ်နိဗ္ဗာန် ပွိုင်မွဲသၞာံဂှ်လေဝ် ကၠောန်သဘင်စရိုဟ်ဍာ်ကီုရ၊၊ ဟိုတ်နူ နာဲအံက် ဗက်ဂေတ်နကဵုဒၟံင် ဒါန်သ္ၚာလလးကထိုန် ပွိုင် မွဲဂိတုပေင်င်တုဲ ＂တမ်ဒါန်သ္ၚာကထိုန် ကၠုင်နူနာဲအံက်＂မြဴသာ်ဝွံ ညးတအ်ဟီုစ ဗီုဗၟာ ＂ကထိန်လှူဒါန်းခြင်းအစ ဦးနာအောက်က＂ ရ၊၊
ပြိုင်ပကာန် ကုကမ္မဏဳက္ၜင်ဨရာဝတဳ
နာဲအံက် လုပ်ကၠောန်ကမၠောန်က္ၜင် ပ္ဍဲဒၞာဲဂအာင်ပိုန်ဒြပ် ကမ္မဏဳအင်္ဂလိက် ကမ္မဏဳဨရာဝတဳဂှ် ဗီုလဵုလေဝ် ကမ္မဏဳအင်္ဂလိက် ဟွံဒးစိုတ်ရ၊၊ တၞဟ်နဂွံပြိုင်ပကာန် ကု နာဲအံက်တုဲ က္ၜင်နာဲအံက် ကေတ်ၚုဟ် မွဲဒကေဝ်မ္ဂး ညးတအ် ကေတ်ကဝက် ၚုဟ် မသုန်စှော်ဂတှ်ေရ၊၊ နာဲအံက်ဖျေဟ် ၂၅ ဂတှ်ေ၊ ဨရာဝတဳကေတ် ၁၀ ဂတှ်ေ၊ နူဂှ် ၅ ဂတှ်ေ၊ ဗွဲကြဴ ကဵုဍိုက်သၟးသၟးရ၊၊
တၞဟ်န က္ၜင်နာဲအံက် ဟွံဂွံလုပ်သၞေဟ်ဟွံဂွံတုဲ ကမ္မဏဳက္ၜင်ဨရာဝတဳ ကဵုထောအ်အခေါန် အလုံမွဲသၞေဟ်တုဲ ဆက္ၜင်ညးတအ်ဟေင် အခေါင်လုပ်ဒေါအ် ပ္ဍဲသၞေဟ်ဂွံရ၊၊ ကာလဂှ် နာဲယှိုဲလေ ညးမဒှ်သေဌဳ သ္ၚိဒယိုင်မွဲ ကွာန်ကအ်နှာတ် သီုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲဂကောံညးမကဵုကသပ် ကုသၟိင်အင်္ဂလိက် (ဘုရင်ခံ)ဂှ် ကဵုကသပ် ကုနာဲအံက် ကမ္မဏဳဨရာဝတဳ ညးတအ်ကဵုအခေါန် ကေတ်အလုံသၞေဟ်ဂွံမ္ဂး ဇကုလေဝ် ကဵုအခေါင် ကေတ်သီုၜဳမွဲဂွံကီုရ ဂးတုဲ သီၜဳမွဲဂှ် နာဲအံက် ဒုင်ကေတ် ကဵုထောအ်အခေါန်တုဲ ပ္ဍဲက္ၜဳဂှ် က္ၜင်နာဲအံက်ဟေင် အခေါင်ဒြေပ်ဂွံရ၊၊ ကာလဂှ် ဨရာဝတဳဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မပိုင်သၞေဟ်တုဲ နာဲအံက်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မပိုင်ၜဳ ကြုင်ရ၊၊ ညးအာတရဴတအ် ဆက်ခုဲအာရ၊၊ ဒှ်အမှုတ် စိုပ်ရုင်ဗစာရ၊၊ ရုပ်ဗစာ ဖျေဟ်ထောအ် သ္ဂုတ်သွာတ် က္ၜင်ဨရာဝတဳတအ်ဂှ် ဒးတိတ် ပြဟ်နူသၞေဟ် ပြဟ်နူ က္ၜင်နာဲအံက်တုဲ ဒးစိုပ် ပြဟ်နူ က္ၜင်နာဲအံက်ရ၊၊
စရိုတ်ပူဂဵု
နာဲအံက်ဝွံ ၜိုန်ရ ဒှ်သေဌဳဇၞော်ကီုလေဝ် မံင်စံင်စ ဗီုမၞိဟ်ဝါတ်တ်မွဲရ၊၊ စစၞကီု ဟွံဂၠာဲဂလာန်ရ၊၊ တုဲပၠန် သ္ၚာဲစဒၟံင်ဇဗၠ အတိုင်ဗီုမၞိဟ် ပ္ဍဲကွာန်ဂြိုပ်တအ်ရ၊၊ နာဲအံက်ဂှ် ယၟုမြဟ်တမ္ညဝ်ဒၟံင် စိုပ်အာ စဵုဍုင်အင်္ဂလာန်ရ၊၊ ပ္ဍဲမွဲတ္ၚဲ ဂကူအင်္ဂလိက် နူဗဳလာတ် (လာန်ဒါန်) မိက်ဂွံဆဵု နာဲအံက်တုဲ အာကွာန်ကအ်နှာတ်ရ၊၊ ကာလညးတေအ် မစိုပ်သ္ၚိနာဲအံက်ဂှ် ညးတေအ်ဂွံဆဵုကေတ် နာဲအံက် လတက်လဝ်ပလောအ်ဗုဗုတုဲ ဂ္ဇအ် လာ်ဒၟံင်ချာတုဲ ဒှ်အမ်သဝ်စိုတ် ဗွဲမလောန် လတူနာဲအံက်ရ၊၊
ကာကုသိုလ်ဂမၠိုင်
မဒါန် နာဲအံက် မပတုဲလဝ်တအ်ဂှ် စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ် မဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင်ဏီဖိုဟ်ရ၊၊
ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် လိက်ပရိယတ်မန် ပ္ဍဲဒေသရးမန်ဂှ် သုန်ဂြာံဒၟံင်ရ၊၊ တၞဟ်နဂွံ ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ပရိယတ္တိမန်တုဲ နာဲအံက် နိမန် နင် အစာလိက်မန် တၠဂုန်အစာပညာဓမ္မ ညးမအာကတ်ဒၟံင်လိက် ပ္ဍဲဘာမဟာဝိသုဒ္ဓါရုံ ဍုင်မာန္တလေ သွက်ဂွံ ပံက်တိုက်ပရိယတ်မန် ပ္ဍဲကွာန်ကအ်နှာတ်ရ၊၊ တၠဂုန်အစာပညာဓမ္မဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မလေပ် လိက်ပရိယတ်သၟးဟွံသေင် လိက်ခေတ် လိက်အင်္ဂလိက်၊ လိက်ဗၟာ၊ လိက်သံသကြိုတ်လေဝ် လေပ်ကီုရ၊၊ ညးအာကတ်စလဝ် ပ္ဍဲမာန္တလေ နူသၞာံ ၁၂၃၇ စဵုကဵု စိုပ်သၞာံ ၁၂၄၀ ရ၊၊
တၠဂုန်အစာပညာဓမ္မ ဝွံ ညးကော ဒေအ်ဝုတ်ညး စှ်ေလဝ်ဒၞာဲ ကု နာဲမန်ထဝ် နူဍုင်လ္ဂုင် ညးမကလိဂွံတဆိပ်ကြာ မဟိမု နေမျိုးရာဇာသင်္ခရာ မဒှ်ဒါယကာ က္ဍိုင်ကျာ်ကော (နောင်တော်ကြီးစေတီ) မၞုံ ပ္ဍဲအရှာံကျာ်လ္ဂုင် ညးမဒှ်ကလော ကုသၟိင်ဗၟာ မင်းတုန်မင်း ရ၊၊ သေဌဳဇၞော် နာဲထဝ်အာဲ၊ မိမနာ၊ နာဲထောန်ကျဝ်၊ မိထဝ်၊ နာဲအံက် မိဗျူတအ်ဂှ် ဒှ်ဒါယကာ မဒုင်ပစ္စယ်ပန် တၠဂုန်အစာပညာဓမ္မ ရ၊၊
ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် သွက်ပရိယတ်မန်ဂှ် ညးတအ် အဃောမဂစာန်ဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ထပၠင်ရ၊၊ ညးတအ် စပံက်တိုက်လိက်မန် ပ္ဍဲကွာန်ကအ်နှာတ်တုဲ ခမဳသင် နူကွာန်ထပၠင် ၆၀ ဇကုဂှ် နိမန်နင် ပ္ဍဲဘာကအ်နှာတ်ဂှ်ကီုရ၊၊ သၞာံမစပံက် တိုက်လိက်ဂှ် ဒှ်သၞာံ ၁၂၄၆ ရ၊၊ တိုက်လိက်ဂှ် တိုက်လိက်သေဌဳ နာဲအံက် ဗီုဗီုဏအ်လေဝ် မၞိဟ်တအ် တီကၠုင်ကီုရ၊၊
ဘုတ်ကျာ် ၂၈ (ဝါ) ကျာ် ၂၀ မွဲဇံင်ဂှ်လေဝ် ညးကဵုဒါန်ရ၊၊ ဘုတ်ဝွံ မၞုံကဵု ပြာသာဒ် ၁၂ ဘုံ၊ မပေင်တဴ နကဵုစၠတ်ဒြင်ဂမၠိုင်၊ ရုပ်ကသူဂမၠိုင်ရ၊၊ ဘုတ်ကျာ်ဏအ်ဂှ် ညးစရိုဟ်ဍာ် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၂၆၄ ရ၊၊
ဘုတ်ကျာ်ဒီပင်္ကိုရ် မၞုံကဵုပြာသာဒ် ၁၂ ဘုံဂှ်လေဝ် ကဵုလဝ်ဒါန်ကီုရ၊၊ ရုပ်ကျာ်မကၠောန်လဝ်ကဵု ဆုကၠ ၜါဇကု မၞုံသမၠုင် ၂၀ ပေ၊ မတိုပ်လဝ်တိ ပေ ၂၀ သီုဖအိုတ် နွံ ၄၀ ပေရ၊၊ ပ္ဍဲဘုတ်ဏအ်လေဝ် ပေင်တဴကဵု ရုပ်ဆုဂမၠိိုင်ကီုရ၊၊ ဘုတ်ဏအ်ဂှ် စရိုဟ်ဍာ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၆၅၊၊
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၆၇ ဂှ် တၞဟ်န ခမဳသင်တအ် ဂွံတိုန်ဥပုဟ်တုဲ သြိုင်သီမွဲ မၞုံယၟု မဟာဝိဇယ ရ၊၊
သမ္ဘာညး စုတိအာတုဲ ညးဒက်သ္ၚိကၟိန် ကု မိငြိမ်းမေ မဒှ်သမ္ဘာ မရနုက်ကဵု မသုန်ရ၊၊
ကၞောတ်ဘဝ
သေဌဳဂကူမန် ယၟုဒယှ် နာဲအံက် ဝွံ ပ္ဍဲကဵု သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၂၇၅ ဂိတုဇှ်ေ ၁၂ စွေက် (၁၉၁၃-၀၆-၃၀)အခိင်လဒေါဝ်တ္ၚဲ ၁၂ နာဍဳကဵု ၃၅ မိနေတ်ဂှ် ကလိဂွံ အာယုက် ၈၁ ကလိလောန်အာ ဘဝပရလိုက်ရ၊၊ ဇွနာဲအံက်ဂှ် အတိုင်အခိုက်မန် ညးစွံ (၇) ဗ္တံ (၇) တ္ၚဲ ကဵုဒါန်ဖာပ်သင်ရိုဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲတုဲ စံင်ဇွဂြဇုတ်ညးရ၊၊ တၞဟ်န ညးဗွဲကြဴတအ် ဂွံတီတုဲ ရုပ်နာဲအံက်ဂှ် ညးကၠောန်လဝ် နကဵုတၟအ်တုဲ စွံလဝ် ပ္ဍဲအရှာံကျာ်ကအ်နှာတ်ရ၊၊ ရုပ်ဂှ် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ခရေတ် ၁၉၂၇ ဂိတုအံက်တဝ်ပါ ၁၅ ဂှ် ကၠောန်တုဲ ၚုဟ်လိင်တဲအိုတ် သြန် ၅၀၀၀ ဒကေဝ်ရ၊၊ သၟဝ်ရုပ်ဂှ် ညးချူလဝ် ပရူညးဗွဲခမၞန် နကဵုဘာသာမန် ဘာသာဗၟာ ၜါဘာသာရ၊၊
နိဿဲ
ကလျာဏ၊ ဦး၊ ဆရာတော် (၂၀၀၆၊ အောက်တိုဘာ) "ဦ:နာအောက်၏ အတ္ထုပ္ပတ္တိ"၊ ကော့နှတ်စေတီတော် ဘဏ္ဍာတော်ထိန်း ဂေါပကအဖွဲ့။
ဒွက်ကောန်ဂကူမန်
thumb|ဒွက်ကောန်ဂကူမန်၊ မပုတ်လဝ် ပ္ဍဲလတူဆုဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲဘာမဟာသုမင်္ဂလ၊ ကွာန်မတေဲ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်။ (မပုတ်ကၠောန် ပ္ဍဲဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၀၂၀)
ဒွက်ကောန်ဂကူမန် (National Anthem of Mon) ဂှ် ဒှ်ယၟု က္ဍိုပ်ဒွက် ဂကူမန်တုဲ ဟိုတ်နူ မဒယှ်ေ ပ္ဍဲအခိင်ကာလ မပတိုန်အလာံတုဲ ဒွက်ရှ်ေသှ်ေအလာံလေဝ် ညးလ္ၚဵုကော် နွံကီုရ။ ဒွက်ဝွံ ကြဴနူ ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် မလုပ်ဖျေဟ်လွဟ်တုဲ ညးမကလေင်ဒက်ပ္တန် ဗော်ပၠန်ဂတး နကဵုလွဟ် မကော်ဂး ဗော်ဍုင်မန်တၟိ နာဲယှိုဲကျေန် ချူဇန်လဝ်ရ။ ဒွက် ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် မဒယှ်ေဒၟံင် မစကဵု "ကဝ်ဟွံပြေ ဍုင်ပိုယ်မန်လေဝ် တိပိုယ်မန်လေဝ်" မဒှ်ဒွက် နာဲစံရွှန်း မဒှ်ကောန်မေန် က္ဍိုပ်သကိုပ်ပၠန်ဂတး ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲခေတ်လက္ကရဴ နကဵုလွဟ် ပ္ဍဲဒေသကၟာဝက်ရးဇြာ နာဲဖဝ်စိင် မချူလဝ်ဂှ် နာဲယှိုဲကျေန် ဟွံမိက်ဆက် စကာတုဲ ညးချူလဝ်တၟိရ။ ဒွက်ဝွံ ဗွဲကိုပ်ကၠာ ၜိုန်ရ စကာဒၟံင် ပ္ဍဲတိပၠန်ဂတး သၟဝ်ပကင်ရင် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ သၟးကီုလေဝ် ပ္ဍဲသၞာံၜိုတ် ၁၉၉၀ လပါ်လက်ကြဴဂှ် ကောန်မန် အပ္ဍဲသၟဝ် အလဵုအသဳဗၟာလေဝ် စကာကၠုင်ကီုတုဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင် နဒဒှ် ဒွက်ကောန်ဂကူမန်ရ။ ဒွက်ဝွံ ၜိုန်ရဂၠေအ်ကီုလေဝ် ဍိုက်ပေင်ရှ်သာ မၞုံကဵုအဓိပ္ပါယ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်တုဲ ကိတ်ညဳ ကုအင်္ဂလက်သန် ဒွက်ကောန်ဂကူမန်ကွေဟ်ဂှ် ဟီုမာန်ရ။
ဒွက်ကောန်ဂကူမန်
ရးနိဂီု ရာဇဝင် စရာဲ ဇုဇ ဗဴလပိုယ်။
ပ္ဍဲစိုတ် သီုစရိုတ် ဒးမင်မဲ ဗၠးၜးရောင်။
သွက်အိုတ်သီု ရာင်ဆာဲ ပ္ဍဲရးမည။
အဓိပ္ပါယ်ဒွက်
ရးနိဂီု ရာဇဝင် စရာဲ ဇုဇ ဗဴလပိုယ် ပ္တန်လဝ်ကဵု ဆီပဠက်ပြဲဂှ် အာဲကၟာဲပိုယ်။
အရာမဟီုလဝ် ဗွဲလတူတအ် တိဍာ်၊ ရာဇဝင်၊ စရာဲ မဒှ်အာဲကၟာဲပိုယ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ပိုယ်တအ် ဒးမင်မဲလဝ် နကဵုစိုတ်ကီု သီုကဵုစရိုတ်ကာယ ဗွဲမဗၠးၜးရောင်။
သွက်အိုတ်သီု ရာင်ဆာဲ ပ္ဍဲရးမည။
အဓိပ္ပါယ် ကေုာံ ပွံက် နူဗော်ဍုင်မန်တၟိ
တိဍာ်တွဵုရးနိဂီုအိုတ်သီုတအ်ကီု၊ ရာဇာဝင်တၞောဝ်ဒတောဝ်ဂကူပိုဲတအ်ကီု၊ စရာဲကျာ်သြဳပြဝေဏဳကောန်ဂကူပိုဲတအ် မပ္တံ လိက်ပတ်၊ ယေန်သၞာင်အခိုက်ကၞာ သီုဖအိုတ်တအ်ဂှ် ဇုဇဗဴလပိုဲ ဂိုတ်ဂစာန်ပတန်လဝ် နကဵုဆီပဠက်ညးတအ်ရောင်။ ပရေင်ဂိုတ်ဂစာန်ဇုဇဗဴလပိုဲတအ်ဂှ် ဒှ်အာဲကၟာဲပိုဲတအ်ဖအိုတ်ရ။ ပိုဲတအ်ဒးမင်မွဲအာဲကၟာဲ နူဇုဇဗဴလပိုဲ သီုစိုတ်သီုစရိုတ်ရောင်။ အာဲကၟာဲပိုဲတအ်ဂှ် ဒးဗၠးၜးရောင်။ တုဲပၠန် ကွတ်ပညာအိုတ်သီုတအ်ဂှ် ဒးနွံပ္ဍဲဍုင်ရးမညပိုဲရောင်။ ပိုန်ဒြပ်တအ်လေဝ် ဒးကၟိုဟ်ပေင်ဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်ရးမညရောင်။ ဒ္ဂေတ်ပြဝမၞိဟ်တအ်လေဝ် ဒးတပ်တးယေန်သၞာင် ပ္ဍဲဍုင်ရးမညရောင်။ ဇၟာပ်မၞိဟ်ဟွံဟီုဂးညးအဲ ဒးမိပ်လဟိင် ပ္ဍဲဍုင်ရးမညရောင်။
Transliteration
Raḥ ni guṁ Rā jā waṅ’ ca rāi ju ja ba la puiai (puiy’) Pa tuin’ (Ptuin’) law’ ku (kuew) chaṁ plak’ prai gah’ (gha’) Āi kmāi puiai (puiy’)
pḍai cuit’ suṁ ca ruit’ Daḥ maṅ’ mwai blaḥ ṗaḥ roṅ’
Swak’ uit’ suṁ (uissuṁ) rāṅ’ chāiPḍai raḥ mañña
English Translation
"The boundaries of our country, our history, and our culture were built by our ancestors with their noble sweat and blood, and these form our heritage.
Each and every one of us, and everything around us, should flourish in peace and prosperity in Raḥ mañña (Monland)."
Translated by Nai Bee Htaw Monzel
another vision
Réh nigom:
The glory of the history of Mon ancestors have been built with their noble sweat and blood is the heritage of our own.
With our body and soul, we must keep up the independence for each and every one to be in peace and rich,in Réh Ramañña.
ဗဵုဗဳဒယော ကေုာံ ကဠင်ကေတ် ဒွက်ကောန်ဂကူမန် နူမဍဵုကေတ် ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ်
ဇၞး၊ ကျာ်စေတဳ ကွာန်ဝါဂၠံင်
ကျာ်ဇၞး (ၜဳဗိုင်) (ကျိုက်နဲရေလယ်ဘုရား)ဝွံ ဒှ်ဘုတ်ကျာ် မသြိုင်လဝ် လတူတၟအ် မနွံမ္ၚး ပြင်ၜဳ ဗဒါဲကွာန်အင်ခေဝ် ကဵု ကွာန်ဝါဂၠံင် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ သဘင်ကျာ်ဂှ် ညးစၟတ်သမ္တီလဝ် နူဂိတုကထိုန်မွဲစွေက် စဵုကဵုပိစွေက်။ ပ္ဍဲအခိင်ကညင် ဂိတုကထိုန်၊ မြက္ကသဵု စဵုကဵု ဂိတုမာ်မ္ဂး ပ္ဍဲအခိင်ဍာ်စှ်ေခိုဟ်ဟ် ပ္ဍဲ တ္ၚဲ ၂မံက် ကဵု ၃ မံက်၊ တ္ၚဲ၂ စွေက် ကဵု ၃ စွေက်မ္ဂး နူကဵု ပြင်ၜဳ ဒဵုကဵု စိုပ်ကျာ်ဂှ် ကရောင်တၟအ်မွဲ နူသြင်ၜဳ စဵုကဵုစိုပ်ကျာ် ကွာ်အာဂွံရ။ တၟအ်ကရောင်ဂှ် ညးဒေသတအ် ကော်စ ဂၠံင်ဒေဝတဴ။ ကျာ်ဇၞးဝွံ နွံကဵုဓါတ်သော်ကျာ်ဂမျိုင်မွဲတၞုင် မြဴသာ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵုလိက်ဝင်ကျာ်၊ ပ္ဍဲပြကိုဟ်ဂဝမ္ပတိ၊ ဆဂး နဒဒှ် ဘုတ်၊ ကျာ်စေတဳ ဒက်ပ္တန်လဝ်ဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၀တအ် ရ။ ဟိုတ်မဒှ် ဒၞာဲသဘာဝပြင်ၜဳ မသာယာခိုဟ်၊ တုဲပၠန် သီုကဵု ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေတုဲ ကျာ်ဇၞးဝွံ ဒှ်ကျာ် မၞိဟ်မကၠုင်ဗဵုလ္ၚောဝ်ဂၠိုင်မွဲကီုရ။
ယၟု
ယၟုကျာ်ဝွံ ပ္ဍဲကဵုလိက်တြေံ နူကဵု ပြကိုဟ်ဂဝမ္ပတိ ဂှ် ညးချူလဝ် ကျာ်နး၊ (ဆဂး ယၟုကျာ် မဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် နူပြကိုဟ်ဂဝမ္ပတိဂှ် ကဵု ကျာ်ဇၞးဏအ် တုပ်ပ်ရဟာဂှ် ဟွံတီကၠးကၠး)၊ ကာလချူလိက် ကျာ်ဇၞး၊ ရံင်ကဵု ဝင်ကျာ်တုဲ ညးဗွဲကြဴတအ်ချူ နဒဒှ် ယၟုအပ္ဍဲသၞောဝ်ဂှ် ကျာ်အံင်ဇၞး၊ (ဆဂး ရံင်ကဵု ဘာသာဗေဒမ္ဂး ဝေါဟာရ အံင်ဇၞး ဂှ် မန်ဗွဲကြဴ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံလပါ်အိုတ် အရေဝ်မန် နဒဒှ် မနာမ် ဇမၞးဂှ် လွဳကေတ် အရေဝ်ဗၟာ "အောင်" တုဲ ပံင်ကဵု မကြိယာမန် ဇၞး တုဲ ချူ အံင်ဇၞး)။
ဒတန်
ကျာ်ဇၞးဝွံ နွံမ္ၚးပြင်ၜဳ အကြာကွာန်အင်ခေဝ် ကဵု ကွာန်ဝါဂၠံင်၊ (ကြပ်ကဵု ကွာန်အင်ခေဝ်ဂၠိုင်) မ္ၚး၊ ပလိုတ် ပြင်ၜဳအင်ခေဝ် နွံ၁.၆၈ တိုင် (၂.၇ ကဳလဝ်မဳတာ)၊ နူကွာန်အင်ခေဝ် ဂွံစိုပ်ပြင်ၜဳဂှ် နွံ ၀.၇ တိုင် (၁.၁၃ ကဳလဝ်မဳတာ)။ 15.78038°N, 97.69385°W
ဝင်ကျာ်
အတိုင်လိက်ဝင်ကျာ် ဘဒ္ဒန္တအဂ္ဂိဇိန မချူလဝ် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၆၄ ဂိတုကထိုန် ၈ စွေက်၊ တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါဂှ် အခိင်ကာလ ကျာ်တြဲဂေါတမ မကလိဂွံ (၈) ဝှ် ပ္ဍဲမဟာသက္ကရာဇ် ၁၁၁ (ဘဳသဳ ၅၈၁) ဂှ် မှာထေရ်ဂဝမ္ပတိ က္ညနိမန်နင်ကျာ်တြဲ ဇရေင်ဍုင်သဓီု။ ပ္ဍဲကဵုတရဴ ကျာ်တြဲ က္ညစိုပ် ပ္ဍဲဇရေင်ဒၞာဲတၟအ်ဂှ်တုဲ ဂွံဇၞးကေတ် လကိုဟ်ဂမၠိုင်တုဲ ညးကော်စ ကျာ်အံင်ဇၞး။ မၞိဟ်ၜါ မနွံယၟု မအူ ကေုာံ ဃရ ဂွံဗဵုလ္ၚောဝ်ကျာ်တြဲတုဲ အာတ်ဓါတ်ကျာ်တုဲ ကျာ်တြဲ ဒုင်ကဵု ဓါတ်သော်မွဲတၞုင်၊ ကျာ်တြဲစၞောန်ပညုင်လဝ် သွက်ဂွံ ပ္တန်ဌာပနာ ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲတၟအ် လဒေါဝ်ၜဳ။ ဒေဝတဴသူရိယ ကေုာံ မအူ ကဵု ဃရ ညးပိ အာပ္တန် ဌာပနလဝ် ဓါတ်သော်ဂှ် ပ္ဍဲက္ဍိုပ်တၟအ်ဒေါဝ်ၜဳဂှ်ရ။ လကိုဟ်တအ် ညာတ်ကေတ်တုဲ သွက်မၞိဟ်ဂမၠိုင် ဂွံအာဗဵုလ္ၚောဝ်ကျာ်တုဲ ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ဂၠံင်တၟအ် ညးဒေသတအ် မကော်စ ဂၠံင်ဒေဝတဴဂှ်ရ။
အတိုင်လိက်ဝင် ဘဒ္ဒန္တအဂ္ဂိဇိန မ္ဂး ဌာန်ဂှ် ဗွဲကြဴလ္ၚုအာ မၞိဟ်မတီ ပရူကျာ်ဂှ် ဟွံမဲ။ ကောန်မန် နူကဵုရးကၞောတ်ၜဳ မပ္တံ ကအ်ဇြင်၊ ကအ်ဗိန်၊ ကြေဝ်ဏာ၊ ကောန်မန် နူကဵုရးမုဟ်ဍုင် မပ္တံကဵု ဖအံက်၊ ရောဂေါတအ် စိုပ်အခိင် ဂိတုကထိုန်ပေင်မ္ဂး ညးတအ် ကၠုင်ဇရေင်ဂှ်တုဲ ကွာ်အာ လ္ၚောဝ်ကျာ် ပ္ဍဲကဵုတကအ်တၟအ်ဂှ်ရ။ ညးဒေသတအ် ဂွံတီကေတ်တုဲ နာဲညဳ ညးမဒှ် အပါနော် ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠဘာသီ ကွာန်ဝါဂၠံင် ဘဒ္ဒန္တဥတ္တမရမ္မ ကေုာံ ရဲကွာန်ဝါဂၠံင်တအ် အာလ္ၚတ်ရံင် ပ္ဍဲကဵု တကအ်တၟအ်ဂှ်တုဲ ဂွံဆဵုကေတ် ဆုမွဲဒကုတ် ထံက်ပခိုင်ပွဳပွိုင်လဝ် နကဵုတၟအ်ဇၞော်ဇၞော်ပိမရ။ ပ္ဍဲလတူက္ဍိုပ်ဆုဂှ် ပုတ်ဂၠတ်လဝ် ရုပ်ကျာ်ပဋိမာရုပ်မွဲဇကု။ နူဂှ် ညးတအ် သြိုင်ခၞံဗဒှ် ဘာဂန္ဓကုဋဳ နကဵုဆု နကဵုဗီုပြင် ကျာ်စေတဳ၊ ဗွဲကြဴ သီုသြိုင်ပတိုန် ဇြပ်မွဲမ၊ ဗွဲကြဴညိ ကျာ်ဇၞော်အ္စာဘာသီ ကွာန်ဝါဂၠံင် ဘဒ္ဒန္တဥတ္တမရမ္မ ပသကိုပ်သကတုဲ ဒက်ပ္တန်ပတိုန် စေတဳ၊ သြိုင်ဘာဂန္ဓကုဋဳ နကဵုတိုက်ရ။ ကျာ်ဇၞော်ဥတ္တမရမ္မ ဟွံမဲတုဲ နူသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၄၂ စဵုကဵု ၁၃၆၄ ဂှ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တသဳလတေဇ၊ ဘာသီ၊ ကွာန်ဝါဂၠံင် ကေုာံ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တဣသာရ ဘာပ္ဍဲ၊ ကွာန်ဝါဂၠံင် ပသကိုပ်သကတုဲ မင်မဲလဟဵုကၠုင် ကျာ်ဇၞးဝွံရ။
တိုက်ဒၞာဲကၟုဲလ္ၚောဝ်ကျာ်
သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၄၈ ဂှ် ဒါယကာမွဲတၠ ဇာတိကွာန်ဝါဂၠံင်၊ မပဒတဴ ပ္ဍဲကွာန်ပ္ၚ သြိုင်ခၞံ တိုက်ဒၞာဲကၟုဲလ္ၚောဝ်ကျာ်။
ဗလးလ္ၚောဝ်ကျာ်
သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၅၀ ဗလးလ္ၚောဝ်ကျာ်တြေံဂှ် လီုလာ်အာတုဲ ဂကောံဒါယကာ နူကဵုကွာန်နာနာကဵုဒါန်တုဲ သြိုင်ခၞံကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ဗလးလ္ၚောဝ်ကျာ် သီုကၟဳကောန်ကရေတ်။
ဘုတ်ဝင်ကျာ်
သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၅၃ ဒါယကာ နာဲဌေ၊ မိညောအ်တေန် ကေုာံ ကောန်ဇာတ်ဂမၠိုင် ဇာတိကွာန်ပြဳ ကဵုဒါန် သြိုင်ခၞံ ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ဘုတ်ဝင်ကျာ်ဇၞး သီုကဵု ဗီုရုပ်ဝင်ကျာ်။
ဘုတ်ဓါတ်ကျာ်ဇၞး
သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၅၄ ဒါယကာ နူဍုင်ဇြပ်ဗု နာဲသုင် ဇာတိဍုင်ဇြပ်ဗု၊ မိလှကျဳ ဇာတိကွာန်အင်ခေဝ် ကေုာံ ကောန်ဇာတ်ဂမၠိုင် ကဵုဒါန် သြိုင်ခၞံ ဘုတ်ဓါတ်ကျာ်ဇၞး သီုကဵု ဗီုရုပ်ပရောဒဒှ်ဝင်ဓါတ်ကျာ်ဇၞး။
ဇြပ်ဆု
ဇြပ်တိုက် ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠဘဒ္ဒန္တဥတ္တမရမ္မမဟာထေရ် မသြိုင်လဝ်ဂှ် အိုဟ်တြေံလီုလာ်အာတုဲ နကဵု ဂကောံကွာန်နာနာ ကလေင်သြိုင်ခၞံ ဇြပ်ဆုတၟိ။
မၞိဟ်ချိုတ် သဘင်သၞာံ ၂၀၂၁
သဘင်ကျာ် ဂိတုကထိုန်ပေင် သၞာံ ၂၀၂၁ (၂၁၊ ၁၁၊ ၂၀၂၁) ဂှ် ပ္ဍဲအခိင်မကလေင်စဴဂှ် ပ္ဍဲကဵု လတူဂၠံင်တၟအ် အခိင်ဍာ်စှ်ေ မမံက်ဒၟံင် ညးဒေသတအ် မကော်ဒၟံင် ဂၠံင်ဒေဝတဴဂှ် ဟိုတ်နူ ဍာ်ဒဳတိုန်တုဲ မၞိဟ်ဟဳဍာ် ချိုတ်အာ ၁၅ တၠ။
ဝေင်လေအ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကၟာမဵု
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်လုပ်ဒဂိုန် ခမဳ ၉၊ ထပိုယ် ၀ ဇကု။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင် (တကအ်ခၟိုင်)
သၟိင်စဴအော
သၟိၚ်ရာဇာဓိရာဇ် ဝွံ သက္ကရာဇ် ၇၄၅ ဓဵုကဵုစိုတ် ၇၈၃ ဒှ် သၟိၚ်ဨကရာဇ်ဟံသာဝတဳ ကီုရ ဟံသာဝတဳပဍုၚ် ရာဇာဓာနိတုဲ ပံင်ပကောံမန်ပိရး မန်ဒုၚ်|မန်ဒ|မန်ည အံင်ဇၞးကၠုၚ်ကီုရ သၟိၚ်ဝွံ ဒှ်သၟိၚ်စိစောန်ပရေင်ပၞန် မဲဇကုကုီရ သၟိၚ်ဗၟာကော်စ တၠးညးမာန်ပၞန်ကီုရ သၟိၚ်ဝွံပိုၚ်ပြဲကၠုၚ်ရးပိ ဍုၚ်မတ္တမ|ဍုၚ်ဟံသာ|မဍုၚ်ဖာသီ လမုတေှ်ဒှ် ဍုၚ်ဗၟာဟကုအကၠုၚ်ကျာ နူကဵု နေြပည်တော်တေှ် စဵုကဵုစိုပ် ပြဵုသေံဟမုကီုရ သၟိၚ်ဝွံ ဒှ်ေသၞာဝ်ဟတောဝ် သၟိၚ်မဂဒူ ဒှ်အလန် (9) မဒှ်ကီုရ|မအံက်ညးဂှ် နွံယၟု သၟိၚ်ဗညာဉူ သၟိၚ်ရာဇာဓိရာဇ်ဝွံ ဒှ်သၟိၚ်ခိုဟ် နွံပဍဲစိုတ်ဂကူမန်ပိုဲ မွဲတၠကီုရ သၟိၚ်ဝွံ ဂွံပိုၚ်ပြဲကၠုၚ် သ္ဂံၚ်ပၞန်တၠအစောန်ဗွဲမကၠိုၚ် ယၟုသဂံၚ်ဟၠိုၚ်-သၟိၚ်အမာဲဒိ မၞိဟ်တြုံ|သၟိၚ်ဗညာ လဂိန်အအီ|သၟိၚ်ဗညာဓရံ နွံဗွဲမဂၠိုၚ်ဟွံတီယၟု 30ပြၚ်ၚ် တုဲပၠန် ဂွံဗတိုက်ကၠုၚ်ပၞန်ကဵု သၟိၚ်ဗၟာ ဍုင်အင်ဝ ပေဲါပၞန်ပန်စှ်သၞာံ ယဝ်ရကောန်ဂကူပိုဲမိက်တီဝင် အးအး ကၠးကၠး ဗှ်ကေတ်လိက်ဝၚ် *ရာဇာဝင်ပိုဲ(မန်)ပိုင်ဍုင်* ဗီုဗၟာ ဒေါက်တာနိုင်ပန်းလှ ချူလဝ် ္*ရာဇာဓိရာဇ်ရေးတော်ပုံကျမ်း* ကီုရအဴ တၚ်ဂုဏ်ရအဴ
သရာဲဲဲဲသ္ဂံင်ဂၠိုၚ်
ပိစှ်ပြင်င်+
တင်ဂၞင်ဝင်
ပရူဝင် သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ်ဝွံ တင်ဂၞင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲဝင်ဂှ် လိက်ဝင်ဗွဲမဂၠိုင်တုပ်ရေင်သကအ်တုဲ ဒုင်တဲ တုပ်စိုတ်အိုတ်ရ၊၊ ဆအခိင်ကာတ္ၚဲလ္ၚဵုတအ်ဟေင် တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် နွံညိညရ၊၊
ပွံက်အဘိဓာန် ဌာန်ဒေသမန်ဂမၠိုၚ်
ပွံက်အဘိဓာန် ဌာန်ဒေသမန်ဂမၠိုၚ်
အပ္ဍဲပယျဵုတိဍာ် မဒးဒုၚ်စၟတ်သမ္တီလဝ် ဍုၚ်ဗၟာတ္ၚဲဏအ်ဂှ် ယၟုဒေသတအ်ဂှ် ဒှ်ဒၟံၚ်ယၟုနကဵုရမ်သာၚ်မန်တၟာဂလိုၚ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။ ဒၞာဲလ္ၚဵုမ္ဂး ယၟုဒေသတအ်ဂှ် ၜိုန်ရဒှ်ယၟုမန်ဇေတ်တ်ကီုလေဝ် မၞိဟ်ပ္ဍဲဒေသဂှ် အရေဝ်မန်ဗြုဟွံလေပ်လးလးရ။ ညးလ္ၚဵု မပဒတဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ် မွဲလှေ်ဟွံကေၚ်မိၚ် ရမ်သာၚ်မန်လေဝ် ဒှ်မာန်ကီုရ။ ယၟုဒေသတအ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်မလဴထ္ၜးကဵု အာဲကၟာဲမန်၊ ဒှ်ဟိုတ်လဴကဵု ကောန်မန်ပိုဲ မန်ဟီုဂှ်ညးဂှ်ရောတုဲ ပကောံတုဲ ပတိုန်ထ္ၜးဏာ ယၟုဒေသမန်ဝွံရ။ ယၟုလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဟိုတ်နူဆဵုဗီုဗၟာတအ်မချူဒၟံၚ်လၟုဟ်တုဲ ကလေၚ်လ္ၚတ်အဓိပ္ပါယ်ဂှ်ရ အဓိပ္ပါယ်ဂှ် ကာလဟွံဒးလေဝ် ဒှ်မာန်ကီု၊ တုဲပၠန် ယၟုဒေသလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ပၟိက်လညာတ်ညးမွဲကုမွဲ ဟွံတုပ်လေဝ် နွံမာန်ဂှ်ရ။ ပၟိက်လညာတ်ညးတၞဟ်လေဝ် ပတိုန်ထ္ၜးဏာ လက္ကရဴဂှ်ကီုရ။ ယၟုဒေသတအ်ဂှ် အစာကဝိ နာဲမာမက (သုတေသဳ) ဂှ် ချူပကောံလဝ် ပ္ဍဲလိက်ညး (မွန်တို့ဌာနေ ရာမည)တုဲ ဒုၚ်သဇိုၚ် ကုပရေၚ်ပကောံညးတုဲ အဲကလေၚ်ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် နကဵုဘာသာမန် ဗီုအဲမညာတ်ကေတ်ရ။ ဒၞာဲလ္ၚဵု ယဝ်ရလညာတ်ဟွံတုပ်ကဵုညး ပ္ဍဲအဲနွံလေဝ် လညာတ်ညးဂှ်လေဝ် ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် လက္ကရဴဂှ်ကီုရ။ နာဲမာမကဝွံ ပ္ဍဲကာလအခိၚ် အဲမယိုက်ဂၠေၚ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲဂကောံသၚ်မန် ဍုၚ်လ္ဂုၚ် နဒဒှ်ညးအုပ်ကာနာနာ ကေုာံ ညးဒါန်လိက် မဂ္ဂဇြေန်မန် လဂံါအာဇာနဲဂှ် ဂွံဆဵုညာတ်ညး ပ္ဍဲတိုက်ရံၚ်လိက်ကောန်ဂကူ (အမျိုးသာစာကြည့်တိုက်) တုဲ ဒဒှေ်အာကဵုညးရ။ အဲအာတ်မိက်ညး ညံၚ်ဂွံချူလိက်ပရေၚ်ဗီုမန် သွက်မဂ္ဂဇြေန်ပိုဲတုဲ ညးဟီု ဗီုမန်ဂှ် ညးချူစဟွံခံၚ်တုဲ အဲဟီုကဵုညး ချူဗီုဗၟာ တုဲမ္ဂးအဲကၠာဲကဵုဗီုမန်တုဲ ညးဒုၚ်ကအ်ပါၚ် သွက်ဂွံချူကဵုမွဲပိုဒ်ရ။ ကာလအဲမစိုပ်အာသ္ၚိညးဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် မၞိဟ်ပ္ဍဲသ္ၚိညးသီုဖအိုတ်ဂှ် ပဲါနူညးမွဲတုဲ ဆမွဲကီု ဟွံဟီုအရေဝ်မန် ကုအဲရ။ ညးဒုၚ်ကဵုလိက်ပရေၚ်ညးတုဲ ကာလအဲမဗှ်ရံၚ်လိက်ညးဂှ် အဲဂွံတီကေတ် ဗီုလဵုပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ်ညး စပ်ကဵုအရေဝ်မန်လိက်မန် မဒးဒုၚ်ကၠေအ်အာ ပ္ဍဲဂတမတ်ညးဂှ် အဲချပ်ကေတ်ဒးရ။ လိက်ပရေၚ်ညး (ကောန်ၚာ်အနာဂတ် ဂွံလေပ်လိက်ပတ် ကဵုဇြဟတ်အိုတ်ညိ)ဂှ် အဲကၠာဲဗီုမန်တုဲ ပိုဲစုတ်လဝ် ပ္ဍဲမဂ္ဂဇြေန်ပိုဲ ကၞပ်(၄)ဂှ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ညးခၞမ်ဂွံပြကိုဟ် သီုကဵုလိက် (မွန်တို့ဌာနေ ရာမည)ဝွံမ္ဂး ဂွံအာ ၁၅ ကၞပ်ရ။ ဗွဲမဂၠိုၚ်မ္ဂး လညာတ်ပရေၚ်ဘာသာဂၠိုၚ်ရ။ တၚ်ဏာဂုန် လတူနာဲမာမက ဗွဲမဇၞော်ရ။
သၟိင်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကၠအ်သတ်
ဘာသၟိင် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲကွာန်ကၠအ်သတ် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံခမဳ ၁၆ ဇကု၊ ထပိုယ် ၄ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တစန္ဒာလင်္ကာရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၈၉၊ ဝှ် ၆၉။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ထေရဝါဒ ကေုာံ မဟာယနဝါဒ
ကောန်ဍုၚ်အရေၚ်ဂမၠိုၚ် မပ္တံကဵုမန်ဗၟာ သေံ ကရေၚ်အိုတ်သီု (သအာၚ်နူဂကူခလာ) တံဂှ် ပိုဲဒှ်တၞောဝ် ဒတောဝ်ဂကူထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ ဒုၚ်ယၟုတုဲ ဒၟံၚ်တဴအိုတ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဝေါဟာမ္ဂးဂှ် ဗျာပ်ဒၟံၚ်စိန်ဝုန်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲကတောဝ်ဂကူမန်ဗၟာ ဘာသာတံဂှ်တံဂှ်အိုတ်ရ။ ဆဂးဂှ် "ထေရဝါဒမ္ဂးဂှ် မူဂှ်ရော၊ မူဟိုတ်ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ သ္ပတၟေၚ်တုဲ ဂွံကော်ခဴစဂှ်ရော" သာ်ဝွံ ယဝ်ပ္တိတ်ပုစ္ဆာတုဲသၟာန်မ္ဂး ညးမဟီုသှ်ကဵုချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ် ဍိုက်က်ပေၚ်ၚ်မာန်ဂှ် အောန်တဴဗွဲမလောန်သ္ဒးထေၚ်ကေတ်မာန်ရ။
ထေရဝါဒမ္ဂးဂှ်
ညးလ္ၚဵုတအ်ဂှ် "ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာမ္ဂးဂှ် ဍုၚ်မန်ဗၟာ၊ သိရလၚ်္ကာ၊ သေံ၊ ဒျူဒျာ၊ ကမ္ဘောဒဳယျာ၊ လဴ ဍုၚ်တံဝွံ ဒှ်ကရေက်လ္ပာ်သၠုၚ်ကျာတုဲ ရှေ်သှေ်ဗုဒ္ဓဘာသာကရေက်သၠုၚ်ကျာမ္ဂးရ။ လ္ပာ်ကရေက်သၟဝ်ကျာမပ္တံကဵုကြုက် ဂျပါန် နိုပဝ် တိဘေတ် ကိုဝ်ရိယျာ ဗဳယနာမ် ဘူတာန် ရုယှာ တံရှေ်သှ်ေတံဂှ် ဗုဒ္ဓဘာသာကရေက်သၟဝ်ကျာသာ်ဝွံ ကော်ခဴစရ" ဗီုဒၟံၚ်ဂၠးတိပထဝဳဂှ် ပါ်ခြာတုဲ ကဵုယၟုအိုတ်ရ။
လ္ၚဵုတံဂှ် "ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် ဟိနယာန ဗုဒ္ဓဘာသာဟီုဂးဒၟံၚ်ရ။ ဗုဒ္ဓဘာသာမ္ဂးဂှ် ဒှ်ၜါသာ်။လၟေၚ်ဂၠံၚ်ဒ္ဂေတ်လၟေတ်ဇၞော်သၠဲ ပြဲသၠုၚ်ဂွံအဓိပ္ပါယ်သာ်ဂှ်တံဂှ် မဟာယနဗုဒ္ဓဘာသာဂှ်မွဲ လၟေၚ်ဂၠံၚ်လၟေၚ်ယုတ်သဝ် ဍိုန်လျဂွံအဓိပ္ပါယ်သာ်ဂှ်တံဂှ် ဟိနယာနဗုဒ္ဓဘာသာဂှ်မွဲ ဒှ်ၜါသာ်ရ။ ဗုဒ္ဓဘာသာ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာရဴသာ်ဝွံလေဝ် ဟီုဂးဒၟံၚ်အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲအရာမဟီုကဵုသွဟ်သာ်ဝွံဂှ် ဟိုတ်ဂွံဒုၚ်တဲမာန်ဟၟဲ။ ဂလာန်သွဟ်ဟၟဲကဵု အဓိပ္ပါယ်မ္ဂးရ။ ဂလာန်ပ္ဍဵုပ္ဍိုက်ဗ္ဒေက်ဖျဝ်မိက်ဂွံသ္ဂးရ။
ယြဴညးမွဲဘာသာလဵုဒှ်ဒှ် ဘာသာလဵုရှ်ေသှေ် ရှေ်သှေ်ဘာသာဇကုရှ်ေသှေ်ဂှ် ကွေတ်ဝါဒဇကုပ္တေဟ်စှ်ေစိုတ်သ္ဇုၚ်သ္ဍိုက်ဂှ် မူဟိုတ်ယၟုသာ်ဏံဗီုဏံဂွံစၟတ်သမ္တီဂှ်ကီု သ္ဘဴအဓိပ္ပါယ်ကွေတ်ဝါဒဂှ် ကြက်ရှ်ရသကွေတ်ဝါဒဂှ်ညိည ဇြိုၚ်သာပယျာဲဓလာဲကွေတ်ဝါဒဂှ် သ္ဒးတီလဝ်ညိညထေက်ကီုရောၚ်။ ဟွံသေၚ်သာ်ဂှ် ပ္ဍဲအရာမပ္တိတ်ဒြဟတ်ကဵု ကလောန်စပ်ကဵုကွေတ်ဝါဒဇကု စှေ်စိုတ်သ္ဇုၚ်သ္ဍိုက်ဂှ် လၟေၚ်ဂၠံၚ်ဒ္ဂေတ်လၟေတ်ဗီုလဟီုကွေတ်ဝါဒဇကု စှ်ေစိုတ်ဂှ်(လဟီုကဵုလၟေၚ်ဂၠံၚ်ဒ္ဂေတ်လၟေတ်ကမၠောန်) ညဳသာသၟဟ်တးမၞုံ၊ ဟၟဲ၊ ဗီုလဵုဂွံချိၚ်ဆကေတ်ရော၊ ဗီုလဵုဂွံၜတ်ကၞာတ်ရော။
ပ္ဍဲအရာမဟီုဒၟံၚ်ထေရဝါဒဂှ် ဂလာန်ပါဠိမ္ဂး "ထေရ" ဂှ် "ထေရ်"၊ မှာထေရ်" ရဴသာ်ဝွံ အရေဝ်မန်ဟီုမံၚ်။ ကဵုဒၟံၚ်အရထအိုတ်ရ။ ဗွဲမယုတ်ခမဳကလိဂွံ စှ်ဝှ်တုဲဂှ် မမိက်သ္ဂးရ။ ထေရ်ဇၞော်ဝှ်ဇၞော်ယဝ်သ္ဂးမ္ဂး ခမဳဘိက္ခုမၞုံကဵုဝှ်သိက္ခာဇၞော်တံဂှ် မမိက်သ္ဂး။ "ဝါဒ" မ္ဂးဂှ် လၟေၚ်ဂၠံၚ်ဒ္ဂေတ်ကွေတ်ဇကုစှ်ေစိုတ်ဂှ်မ္ဂးရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ "ထေရ်ဝါဒ" မ္ဂးဂှ် လၟေၚ်ဂၠံၚ်ကွေတ်၊ ဒ္ဂေတ်လၟေတ်ဗီုပ္တေဟ်စှ်ေစိုတ် ခမဳဘိက္ခုသၚ်မၞုံကဵုဝသ်သိက္ခာဇၞော် ဍိုက်ပေၚ်တဴကဵုသဳလ၊ သမာဓိ၊ ပညာတံဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ်သာ်ဝွံလေပ်ဟီုမာန်ရ။
ဆ္ဂးဂှ် ကဵုသွဟ်ဆၜိုတ်ဏံဓဝ်ဂှ် သွဟ်ဂှ်ဟွံဍိုက်ပေၚ်ဏီ မူဟိုတ်လၟေၚ်ဂၠံၚ်ကွေတ်ပ္တေဟ်စှ်ေစိုတ်ခမဳဘိက္ခုသၚ်မၞုံကဵုဝှ်သိက္ခာဇၞော်ဂွံသ္ဂးဂှ်ရော၊ လၟေၚ်ဂၠံၚ်ကွေတ်ပ္တေဟ်စှ်ေစိုတ် ခမဳဘိက္ခုသၚ်ဝှ်သိက္ခာဟွံဇၞော်ကြံၚ်ဏီတံဂှ်ရော။ မၞုံဏီဟာ ဟၟဲဟာ ရဴသာ်ဝွံ သွက်ဂွံထပ်သၟာန်မၞုံတဴဏီ။ သၟာန်ပုစ္ဆာဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံၚ်ကဵုဇွောဝ်ဝၚ်ဗုဒ္ဓသာသနာဗွဲခမၞောန်တုဲ ပတိုန်ထ္ၜး ဂွံသွဟ်မ္ဂးသောၚ်ကၠးညိရောၚ်။
နူကိုပ်ကၠာ ကျာ်တြဲဟဂွံသ္ပပရိနိဗ္ဗာန်ဏီဂှ် ပ္ဍဲခမဳဘိက္ခုသၚ်လ္ၚဵုတံဂှ် ညံၚ်ရဴညးဟီု "ပ္ဍဲသ္ၚုဗုသအးဂှ် အိက်က္ဍိပြံက်" ဂှ်ကီု၊ တၠဳမၞုံကုပိုန်ကျာ်တြဲ ပညပ်လဝ်ဝိနယ်သိက္ခာပိုဒ်လ္ၚဵုလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ခမဳလ္ၚဵုမိက်ဝေၚ်ပဲါပလီုကၠေံမၞုံဒၟံၚ်ကီုရောၚ်။ ဟွံဂံၚ်စှ်ေစးကဵုကျာ်တြဲတုဲ မ္ဒးအေၚ်လဒမ်မံၚ်ရ။ ဝိနယ်သိက္ခာပိုဒ်ကျာ်မပညပ်လဝ်ဂှ် ဒၞာဲသိက္ခာပိုဒ်လ္ၚဵုတေၚ်ဂြေတ်လောန်အာဂးတုဲ ဟွံဒးဂၞပ်သ္ဂးတဴရ။ ချိုန်ခဏကျာ်တြဲသ္ပပရိနိဗ္ဗာန်ဗက် သ္ဂောံမိၚ်ကေတ်ဂှ်ဟေၚ် ဗော်ခမဳအလဇ္ဇဳတံဂှ် က္ဍိုပ်ပ္တဴကၠုၚ်ရ။ "ခမဳဇၞော်ဂေါတမဂှ် ပ္ဍဲအရာအရာဇၟာပ်ဒၞာဲ ပ္တေၚ်ဂြတ်လောန်အာ အခါလၟုဟ်ပိုဲမိက်ဂွံပတုဲဂှ် ပတုဲမာန်အိုတ်ရ။ ဟွံမိက်ပတုဲဂှ်လေဝ်ဒၟံၚ်မာန်ရ" သာ်ဝွံ ချပ်ဂၞန်တုဲ ဟီုဂးတဴရၚ်သ္ကံအိုတ်ရ။
ပရောဒဒှ်ဂှ် ခမဳထေရ်တၠအရှန်ဂမၠိုၚ်သ္ပဓါန်ကဵု မှထေရ်ကဿပသ္ဂောံမိၚ်ကေတ်တုဲ သွက်သာသနာ အနာဂတ်ဂတ္တဵုဒှ်ဓမ္မသံဝေဂဗွဲမလောန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဓမ္မဒေသနာကျာ်တြဲမတွံစွံပတန်လဝ်တံဂှ် နူကိုပ်ကၠာခမဳအလဇ္ဇဳဒ္ဂေတ်လီုဂမၠိုၚ် ဟွံဂွံပလေဝ်လလီုဏီ အတိုၚ်မူလပက္ကတိတြေံ သွက်ဂွံပတန်စွံလဝ်ဗွဲမဗိုန်ဗတ်မ္ဂး ခိုဟ်ရ ရဴသာ်ဝွံ ဗွဲမညဳသာကဵုပၟိက်ညးဂမၠိုၚ်ချပ်ဂၞန်ကေုာံရေၚ်သ္ကံစိုပ်တုပ်သၟဟ်ဒှ်မွဲကသပ်ဆန္ဒပတန် သ္ကုတ် ထပ်ဇန် ပြောၚ်ဖျဳဖျေံကၠေံဒၞာဲဗွဲမ္ဒးရးတုဲ တၞဟ်နဖ္ဍောတ်မွဲဂကောံမွဲကရောံတုပ်သၟဟ် (တၞပ်နဂွံပတိုန်သၚ်္ဂါယန) သ္ဂုတ်သွာတ်ကၠေံရ။
ပ္ဍဲကာလဂှ် သက္ကရာဇ်သာသနာ (၁) သၞာံ တၠဳမၞုံကုပိုန်ကျာ်တြဲ သ္ပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲပ္ဍဲသၞာံဂှ် ခမဳထေရ်ဇၞော်တၠအရှန်ဂမၠိုၚ် မပ္တံကဵုမှာထေရ်ကဿပ မှာထေရ်ဥပါလိမှာထေရ်အနန် သ္ပအဓိပတိကဵုမှာထေရ်ဇၞော်တံဝွံတုဲ မှာထေရ်တၠအရှန်(၅၀၀) ဒုၚ်ကေတ်အထံက်အပၚ်သၟိၚ် အဇာတသတြုဂှ်တုဲ ဍုၚ်ရာဇာဂြိုဟ်ဂှ် ဂွံပတိုန်လဝ်ပထမသၚ်္ဂါယနရ။
မဟာယာနဝါဒ
ဂိုဏ်သ္အာၚ်နူဂှ် ဗော်ဂကောံခမဳအဓမ္မဝါဒဳဂမၠိုၚ် အာဂတပၠတြဴသ္ပက္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ဂှ် "ဂိုဏ်မဟာသံဃိက" ရဴသာ်ဝွံကော်ခဴစအိုတ်ရ။
နူခတ်ဒုတိယသၚ်္ဂါယနတုဲ ဗွဲကြဴဝွံသက္ကရာဇ် သာသနာအာစိုပ်ပ္ဍဲအြကာ ၂၃၅ သၞာံဂှ် နူဂကောံဂိုဏ်ထေရဝါဒခမဳမိက်ဂွံဒစဵုဒစးကဵု နူမူလဝါဒဗုဒ္ဓသာသနာတံဂှ် ပါ်ကရေက်တိက်ဂိုဏ်မပ္တံကဵုဝဇ္ဇိပုတ္တက မဟိံသာသက၊ သဗ္ဗတိဝါဒဂမၠိုၚ်ဂိုဏ်ပါ်ဒှ်အာ (၁၁) ဂိုဏ်ပၠန်ရ။ နူဂိုဏ်မဟာသံဃိကဂှ်လေဝ် တြဴဂိုဏ်ထပ်ပါ်တိတ်အာကီု၊ မ္ၚးနူဂှ် တဳမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိမ္ၚးသာသနာတံဂှ်လေဝ် (ပ္ဍဲဗုဒ္ဓသာသနာကျာ်ဂှ် စလောဲသုၚ်လောဲဖဲဂးတုဲ) ကၠတ်လုတ်ကၠုၚ်ပ္ဍဲသာသနာကျာ်ဂှ် နဒဒှ်ခမဳဗ္တောအ်စထ္ၜုတ်ပ္တန်လဝ်ဂိုဏ် မပ္တံကဵုအန္ဓကတံဂှ်လေဝ် ဒ္စိတ်ဂိုဏ်က္တဵုဒှ်မံက်ကၠုၚ်ရ။ မ္ၚးနူဂိုဏ်ထေရဝါဒတုဲ ဂိုဏ်တၞဟ်သ္အာၚ်ဂမၠိုၚ် အတိုၚ်ပၟိက်ညးတံစိုတ်ဒှ်ဂှ် သုတ္တန္တိတၟိ၊ ဝိနယ်တၟိ၊ အဘိဓရ်တၟိ ချူခၞံဗ္ဒဟ်ဟီုတွံတဴအိုတ်ရ။
ပၞောဝ်ကဵုဂိုဏ်ဂမၠိုၚ် လ္ၚဵုလ္ၚဵုကွေတ်ဝါဒ ဗၞးဗြဟ္မဏ၊ ဝါဒဂျိန၊ ကွေတ်ဝါဒမဒှ်သာသနာတံဂှ် စံက်ဂးဝါဒကွေတ်ဂိုဏ်ညးတံဂှ် ဒှ်ကွေတ်ဝါဒဗုဒ္ဓဂေါတမရောၚ်ဂးတုဲ လလောၚ်တြးဟီုပျးဒၟံၚ်ရ။ ဗီုညးပ္တေဟ်စှ်ေစိုတ်ဂှ် "ဗုဒ္ဓဂေါတမဂှ် လ္ပထေၚ်တၞဟ်ညိ၊ ပါ်တိတ်ကၠုၚ်နူဇကု ဗြီုမဟာအတ္တ တၠညးနိမိတ်ဗဒှ်ဂကူဗၞးဗြဟ္မဏရှေ်သှေ်ဒၟံၚ်၊ ဒှ်သၞးဇကုဒေဝတဴဗဳဿနူရောၚ်" သ္ဂးလေဝ်သ္ဂးတဴရ။ (ဂကူခာဟိန္ဒူဗြဟ္မဏတံ ဒဵုကဵုလၟုဟ်ဟီုဒၟံၚ်ဏီ ညးတံလေဝ်ပ္တေဟ်ဒၟံၚ်ဗီုသာ်ဏံရ) ဗုဒ္ဓဂေါတမဂှ် ဒှ်ကျာ်နူကောန်မၞိဟ်ဟွံသေၚ်။ နူပက္ကတိတေံဒှ်ဒၟံၚ်ကျာ်တုဲဒၟံၚ်ရရောၚ်၊ ဒှ်ဒၟံၚ်ကျာ်ထာဝရတုဲ သွက်ဂွံဟံၚ်ပြာ် ဗလးသတ္တံတုဲ မဟာဗြီုဗလး ဖျေံနၚ်စၞးစှ်ေကၠုၚ်ဍုၚ်မၞိဟ်ဝွံရောၚ်။ ရဴသာ်ဝွံလေဝ် ဟီုတွံဒၟံၚ်အိုတ်ရ။ ဗုဒ္ဓဂေါတမဂှ် သွက်ဒတုဲဖဵုမြမောဝ်မၞိသ်တံ ဣဒ္ဓိအနုဘဴညးတေံစုတ်လဝ် ပ္ဍဲဂါထာမန်ယန်တံဂှ်ရ။ ဂါထာမန်ယန်ညးဂှ် ယဝ်ဂွံဖ္ဍောတ်သှ်ဇျာဲမ္ဂး ဗၠးဘဲ၊ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်တိုန်၊ စရာဲကွိုန် ဒတိုန်တိုန်ဆဂှ်ဟွံသေၚ်ဏီ ကြဴတဴစဵုကဵုစိုပ်မဂ်ဖိုလ်နိဗ္ဗာန် ဒးကလိဂွံလောဲလောဲသွာသွာရောၚ် ရဴသာ်ဝွံလေဝ် သ္ဂးတဴအိုတ်ရ။
ဗုဒ္ဓဝါဒမ္ဂးဂှ် နာမ်ဝါဒလေဝ်သ္ဂးတဴရ။ ရုပ်ဝါဒလေဝ်သ္ဂးတဴအိုတ်ရ။ ဗီုစိုတ်ညးထတ် ဗီုစိုတ်ညးဒှ် ဗီုညးထေၚ်ဂှ်တံၚ်ဂြဲနၚ်တုဲ ပံက်တဴအဓိပ္ပါယ်အိုတ်ရ။ ရဴသာ်ဝွံဟေၚ် ဝါဒတၞၚ်တၞောဝ်တုဲ တ္ၜတဴတုဲခမဳဒမြိုဟ်အဓမ္မဝါဒဳဂမၠိုၚ် မွဲခေတ်ကဵုမွဲခေတ် မွဲအခိၚ်မွဲဗီု ယုတ်မာကၠိခ္ဍက်ကၠုၚ်ဒ္ဂေတ်လီုကၠုၚ်တုဲ အပ္ဍဲသာသနာကျာ်ဝွံသွက်သ္အးဇ္ၚးဂှ်အခိၚ်ဒးကၠောန်သအးဇ္ၚးရ။
ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်ရ နာဲပိုယ်မဟာသာမိမောဂ္ဂလပုတ္တတိဿထေရ်ကေုာံ သၟိၚ်အသောကတၠညးဍုၚ်ပါတလိပုတ်ချပ်ဂၞန်ညးသ္ကံ ရုဲစှ်လဝ်ပှ်ဂၠဟ်ဝေၚ်ပဲါစ္ဍးခမဳဟွံဍာံ ခမဳပ္တောံစတံဂှ်တုဲ မှာထေရ်တၠအရှန်ထေရဝါဒဳဗၞတ်လ္ၚီဇကုရုဲစှ်ကေတ်တုဲ ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာဇ်သာသနာ ၂၃၅ သၞာံဂှ် ပတိုန်တတိယသၚ်္ဂါယန မရနုက်ကဵုပိဝါရ။ နကဵုအာဏာစက်သၟိၚ်ဨကရာဇ် ခမဳအလဇ္ဇဳအဓမ္မဝါဒဳမ္ဒးဒုၚ်ဝေၚ်ပဲါဗက်စ္ဍးကၠေံတံဂှ်လေဝ် ဟွံဒုၚ်ပယျဇၞးတုဲ ကောံဓရီုအာပ္ဍဲဍုၚ်နာလန္ဒအဓမ္မဝါဒဳကွေတ်မှာရာဂိုဏ်ညးတံဂှ် ညံၚ်ဂွံညဳသၟဟ်လပှ်ဂၠဟ်ရုဲစှ်တပ်တၚ်တုဲ ပြိုၚ်ပတိုန်ဒုတိယ သၚ်္ဂါယန မရနုက်ကဵုၜါဝါကီုရ။
ပ္ဍဲရးမဇ္ဇျိမဒေသဂှ် မူလဗုဒ္ဓသာသနာဍာံဍာံ(ဇေတ်တ်)တၞဟ်နဂွံတန်ကြန်တဴ လုကဴကာလအဓါန်မဂၠိၚ်သ္ၚောဲဟွံလောဲသွာရ။ မှာထေရ်ပတိုန်တတိယသၚ်္ဂါယနဂမၠိုၚ် ညာတ်ကေတ်အနာဂတံသညာဏ်သာ်ဝွံတုဲ ကွာန်ပစ္စန္တရးဒ္စိတ်ဌာန မပ္တံကဵုသုဝဏ္ဏဘုံ(သဓီု)သိရိလၚ်္ကာသိၚ်ဃဵုတေံ သွက်ဂွံဖျေံပတန်လဝ်မဗဳဇသာသနာခိုဟ်တန်ကြန်ရောၚ်။ ဗိုန်ဗတ်အာလုကြအဓါန်မဂၠိၚ်သ္ၚောဲရောၚ်ဂးတုဲ ဗလးဏာမှာထေရ်ဂမၠိုၚ် အာပ္တန်လဝ်သာသနာရ။ ဟိုတ်နူဂုန်မှာထေရ် ပတန်သာသနာတံဂှ် ပ္ဍဲဍုၚ်မန်ဗၟာဝွံ စတံနူသုဝဏ္ဏဘုံ(သဓို)တုဲဒဵုကဵုရးဗၟာအိုတ်သီု ထေရဝါဒဗုဒ္ဓသာသနာ ပြးဆာဲအာတုဲ ဂဵုလဟဵုတဴဒဵုကဵုလၟုဟ်ရ။
ဂလာန်ဗကန်တၟေၚ်
ဃောအခိၚ်အခါကာလဂိုဏ်ဂမၠိုၚ် မပ္တံကဵုမဟာယန၊ ဟိနယနပါ်ဒကးပ္ဍဲရးမဇ္ဇျိမအိန္ဒိယျဂှ် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာကၠေံဗ္ဒန်အာဟၟဲတုဲရ။ မဟာယန၊ ဟိနယာနသဳုၜါဂိုဏ်ဝွံ ဗီုလဟီုလ္ဂးစသုၚ် အာကၠုၚ်တၠုၚ်လအာဒ္ဂေတ်လၟေတ်အယောၚ်အလာ ဝိနယ်သိက္ခာပိုတ်အိုတ်သီုဟွံဆက်စပ်ကဵုထေရဝါဒကၠးကၠးရ။ တၟေၚ်ခြာဒၟံၚ်ညိညကီု ဟွံညောန်ကြပ်သက်က်ရောၚ်။
ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် ပ္ဍဲရးအိန္ဒိယ ၜိုန်ရကၠေံဗ္ဒန်အာကီုလေဝ် ပ္ဍဲရးမပ္တံကဵုဍုၚ်မန်၊ဗၟာ သဳရိလၚ်္ကာ သိဃဵု၊ ဍုၚ်ဒျူဒျာ ဍုၚ်ကမ္ဘောဒဳယာ ဍုၚ်လဴတံတေံဗျာပ်တြးအာတုဲ တန်ကြန်ဇၞော်မောဝ်ဒၟံၚ်အိုတ်ရ။ သက္ကရာဇ်သာသနာအခါကၠုၚ်စိုပ် (၄၅၀) ဂှ် ပ္ဍဲတကံသိၚ်ဃဵုသဳရိလၚ်္ကာဂှ် ဂွံပတိုန်စတုတ္ထသၚ်္ဂါယနမွဲဝါပၠန်ရ။ ပိဋကတ်ပိ အလုံအိုတ်သီုဂှ် ကှေ်ပတိုန်လဝ်သၠရိုတ်တာရ။ ဗွဲကြဴပ္ဍဲကဵုသက္ကရာဇ်သာသနာကၠုၚ်စိုပ် (၂၄၀၀) ဂှ် ရးဗၟာ ပ္ဍဲဍုၚ်မာန်တဠေဝ် ဂွံပတိုန်ပဉ္စမသၚ်္ဂါရယနမွဲဝါပၠန်ရ။ ဂွံပတိုန်လဝ်ပ္ဍဲဂၠးတၟံ၊ ပိဋကတ်ပိအိုတ်သီုတုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်သာသနာ (၂၅၀၀)သၞာံဂှ် ပ္ဍဲဍုၚ်လ္ဂုၚ်သ္ဂောံပတိုန်ဆဋ္ဌသၚ်္ဂါယန ပိဋကတ်ပိအိုတ်သီုပတိုန်လဝ် ပ္ဍဲလိက်အုပ်စက္ခူတက်တြးပတိတ်ဏာမွဲဝါပၠန်ရ။
ဂိုဏ်နာနာပါ်ဒကး တိတ်အာနူဂိုဏ်ထေရဝါဒတံဂှ် ညးတံကောံသၟဟ်တုဲ ဂွံအထံက်အပၚ်ကဵုသၟိၚ်ကနိသျ အခါကလာသက္ကရာဇ်သာသနာကၠုၚ်စိုပ် (၆၀၀)သၞာံ ဂှ် ပ္ဍဲရးကသ္မဳရးဒေသ ဂွံပတိုန်လဝ်တတိယသၚ်္ဂါယန မရနုက်ကဵုပိဝါအလန်လက်ကရဴအိုတ်မဒှ်ရ။ (ပ္ဍဲအလန်ဝွံလေဝ် စပ်ကဵုပလေဝ်၊ ထပ်စုတ်၊ နုက်ပဲါ ပဋိကတ်ဂှ် ဝါဒဟွံတုပ်စှ်ေစးရေၚ်သ္ကံ ခမဳဂိုဏ်လ္ၚဵု ဗကပ်ဗဗေၚ်တုဲ တိတ်အာနူသဘၚ်ပတိုန်သၚ်္ဂါယနလေဝ်နွံသ္ဂောံဆဵုကေတ်ဝၚ်တၚ်စၟတ်ရ။) နူဂှ်တုဲ ဗွဲကြဴဝွံ ဂိုဏ်မပ္တံမဟာယန၊ ဟိနယာန၊ ဂိုဏ်နာနာသာ်တံဂှ် သုတ္တန္တကီု၊ အဘိဓရ်ကီု၊ တၞဟ်ဟ်သာ်ဗီုစိုတ်ညးဒှ်ညးချူ ဗီုစိုတ်ညးဒှ် ညးဒ္ဂေတ်ပါ်ဒကး ပြးဆာဲအာတုဲ နကဵုနဲဗီုသာ်လဵုကီုလေဝ် သၟဟ်ပကောံစန်ဒက်ဟွံဂွံရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ဗီုဒ္ဂေတ်လၟေတ်ကွေတ်ဝါဒညးတံဂှ် စဵုကဵုခေတ်လၟုဟ်ဏီ ခေတ်အဆက်က် ဇွောဝ်ဇီလုပ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲထေရဝါဒဝွံတုဲ ပလီုပလာ်ဒၟံၚ်မၞုံတဴဏီရောၚ်။
ဗီုဒှ်ဂှ်
ဗီုရုပ်အ္စာဂိုဏ် ရုပ်ပလိုက်ကျာ်ဗောဓိသတ္တံ၊ ဘဝလောကိတိဿရ၊ အဝလောကိတိဿရ ဂၞတ်ဂၠတ်ပုတ်ဗ္ဒဟ်လဝ်ဗီုနာနာသာ်၊ မုဒြာ(ဗီုစွံတဲ)နာနာသာ် ကဵုလဝ်ယၟုနာနာသာ်တုဲသွက် ဒတုဲမြမောဝ်လောကဳ ပတိုန်လဝ်သိဒ္ဓိအံၚ်ဓိ နကဵုအစဳအရၚ်နာနာသာ်ကၠောန်လဝ်ကီု၊ ဂါထာမန်ယန်ချူခၞံဗ္ဒဟ်တုဲ သွက်ဒတုဲမြမောဝ်လောကဳဂးတုဲ ဖ္ဍောတ်သှ်ဇျာဲ ဗ္ဂိုဟ်မန်(ဥုံသွး)တဴကီု၊ ဗေဒၚ်၊ ယာတြာ တက်ဓါတ်တံဂှ်လေဝ် ကၠောန်ဒၟံၚ်တံဂှ်ကီု ပွမဗ္စဂြိုဟ်နက်သတ်၊ သ္ပပူဇဴဂြိုဟ်နက်သတ်တံဂှ်ကီု မပ္တံကဵုဝိဇ္ဇာဓိုရ် ဒေဝတဴအိန်ဗြီုတံဂှ် မပ္တံကဵုဒေဝဳ ဒေဝ သရဿဝတဳ လက္ခုမဳတံဂှ်လေဝ် ဗလိဂပဝ်စှ်ေသှေ်ဒၟံၚ်တံဂှ်ကီု ပရေၚ်ကလောန်မပ္တံသာ်ဝွံ ကွေတ်ဝါဒထေရဝါဒဟွံသေၚ်၊ နူကွေတ်ဒ္ဂေတ်ဝါဒမဟာယာန၊ မန္တရ၊ တန္တရဂိုဏ်တံတေံလုပ်ကၠုၚ်ဂြောပ်ဓလီုလဝ်ရောၚ်၊ ကဵုဂွံတီကေတ်ညိ၊ ကောန်ဂကူထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာဂမၠိုၚ် အတိုၚ်ကျာ်တွံလဝ် " ဇကုဇကုဂှ် ဇကုဟေၚ်ဒှ်စ္ၜုဲစ္ၜော်ဇကု (အတ္တဟိနောဟိ အတ္တနောနထော) ရဴသာ်ဝွံ ကျာ်တြဴတွံလဝ်သေၚ်ဟာ" အလုံသဘဴဓရ်အိုတ်သီုတံဂှ် စာ်စ္ဍးအာနူကြက်တုဲ၊ ဝါ-ဟွံမွဲကဵုကြက်တုဲ ဟွံဂွံအလဵုအသဳရ။
ရဴသာ်ဝွံ အတိုၚ်ပိုယ်မစၞောန်ထ္ၜးသ္ဂးလဝ်တုဲဂှ် အဓိပ္ပါယ်ဝိသေသဝေါဟာရထေရဝါဒတံကီု၊ ဝၚ်ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာဗွဲခမၞောန် ဗီုမံက်က္တဵုဒှ်ကၠုၚ်တံဂှ်ကီု၊ ဇၟာပ်ပ်ကောန်ဂကူထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာဂမၠိုၚ် ဆဗွဲခမၞောန် သ္ဂောံတီကေတ်ထေက်ရ။ ကောန်ဂကူတံသ္ဂောံတီကေတ်တုဲဂှ် ဇကုဇကုဂှ်(ဝါ)မၞးဂှ် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာဇေတ်တ် ဍာံစၟတ်ရဟာမ္ဂးဂှ် ဇၟာပ်ပ်အရာစၟဳစၟတ်ဂၠိုက်ဂၠာဲစမ်ၜတ်ရံၚ်ထေက်ရ။
လတူဒဵု၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်လာန်
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်လုပ်ဒဂိုန် ခမဳ ၃၊ ထပိုယ် ၁ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တတေဇ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၄၊ ဝှ် ၃၄။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင် (တကအ်ခၟိုင်)
ဝင်တၟအ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ကြုင်ညာဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၈၇၈၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၉၄၇ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၁၈၂၅ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ဒဵုကျာ်လ္ဂုင်ဍောတ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဘာဒေါဝ်
ဘာဒဵုကျာ်လ္ဂုင်ဍောတ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲကွာန်ဘာဒေါဝ် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် နွံ ခမဳ ၁ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသုဝဏ္ဏဟံသာ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၂၊ ဝှ် ၂၉။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
သၟိင်ဇိပ်ပွန်
ဇိပ်ပွန် စောဇိတ်အား သတဖြတ်ကာ မုတ္တမနန်းကို သိမ်းပိုက်သည်။သို့သော် မင်းမျိုးမင်းနွယ်မဟုတ်ပဲ တစ်ပါးမင်းဖြစ်သည့်အတွက် အများကမကြည်ဖြူပေ။ ၇ ရက်အရောက်တွင် မိဖုရားစန္ဒာမင်းလှက ဦးဆောင်ကာ မှူးမတ်၊ဗိုလ်ပါများနှင့် နန်းတွင်းသို့အခစားဝင်ဟန်ပြုပြီး ဇိတ်ပွန်ကိုသတ်ဖြတ်နန်းချကြသည်။ နောက် ပဲခူးတွင် သံခြေချင်းဖြင့်ထားသည့် စောအဲကံကောင်းကို ခေါ်ကာ မု ကဏ္ဍ:ဂကူမန်
သာသနာဝါရ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ယိုက်
ဘာသာသနာဝရ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ယိုက်၊ ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင် (တကအ်ခၟိုင်)။
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်လုပ်ဒဂိုန် ခမဳ ၄၊ ထပိုယ် ၁ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝရဝံသ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၄၊ ဝှ် ၃၄။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင် (တကအ်ခၟိုင်)
သုဝဏ္ဏာရာမ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဝါဍောတ်
ဘာသုဝဏ္ဏာရာမ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဝါဍောတ်၊ ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင် (တကအ်ခၟိုင်)။
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်လုပ်ဒဂိုန် ခမဳ ၄၊ ထပိုယ် ၅ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တရာဝိက သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၉၊ ဝှ် ၁၉။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင် (တကအ်ခၟိုင်)
သၟိင်အာဲလော
သၟိင်အာဲလော ဗညာအာလော ကဏ္ဍ:ဂကူမန်
လိက်သေံအက္ခရာသေံ
= လိက်သေံအက္ခရာသေံဘာသာမန် =
= ပရေင်နာနာသာ် =
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:လိက်ပတ်
ပါင်ကြုင်ခေါဇာ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်ပါင်ကြုင်ခေါဇာ(Khawzarchaungwa၊ ခေါဇာချောင်းဝ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်ကြုင်ညာ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၄၆၄။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ကြုင်ညာဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၈၇၈၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၉၄၇ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၁၈၂၅ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ဝင်ဗကေတ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဘာဒေါဝ်
ဘာဝင်ဗကေတ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲကွာန်ဘာဒေါဝ် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံခမဳ ၁၁ ဇကု၊ ထပိုယ် ၆ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဥတ္တရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၁၊ ဝှ် ၃၀။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
တကအ်ခၟိုင်
တကအ်ခၟိုင် (Burmese; ဘီလူးကျွန်း)ဝွံ နွံပ္ဍဲပါင်ၜဳသြင်လောန် ပလိုတ်ဍုင်မတ်မလီုရ၊၊ အလုံမွဲ တကအ်ဂှ် ညးစၟတ်သမ္တီလဝ် ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင် နွံ ပ္ဍဲတွဵုရးဍုင်မန် ၊၊ တကအ်ခၟိုင်ဂှ် သီုဖအိုတ် နွံ 152.22 mi2 (394.26 km2) ဇမၠိင်ဗွိုင် တကအ်ဂှ် သီုဖအိုတ် နွံ 60.04 တိုင်ရ၊၊ ပ္ဍဲတကအ်ဂှ် မၞိဟ်မပဒတဴ သီုဖအိုတ် ၜိုတ် ၂၀၀,၀၀၀ ဒှ်ရ၊၊
နိရုတ္တိ
အဓိပ္ပါယ် ယၟု တကအ်ခၟိုင်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ဂၠိုင်ကဵုဗီုရ၊၊ အတိုင် လိက်စၟတ်သမ္တီမ္ဂး တကအ်ခၟိုင်လၟုဟ်ဝွံ မွဲအခိင် ဒှ်ဒၟံင် တကအ်ပိတကအ်၊ ဗွဲကြဴ တကအ်တအ် ဆက်အာတုဲ ဒှ်အာ မွဲတကအ်ရ၊၊ ဒၞာဲ ကွာန်ကြေဝ်၊ ကလုဲ၊ မုဟ်ဒဵု၊ မုဟ်နာင်တအ်ဂှ် ညးကော်စ တကအ်လကိုဟ် တကအ်ယက္ခ၊၊ ဒၞာဲကွာန်မုဟ်ဒုန် စဵုကဵုစိုပ် ကုန်ကြီးဇၞော်၊ ဝင်ဂလုံဂှ် ညးကော်စ တကအ်ဗြဴကၟာဲ၊၊ နူကွာန် ဂလာဒေါအ် စဵုကဵုစိုပ် ကွာန် ကၟာကှ်ေ ဂှ် တကအ်ခၟိုင်၊၊ ပသဇိုင် ကုတၞံခၟိုင် မတိုန်ဒၟံင်တုဲ တကအ်ခၟိုင် ညးကော်စ မြဴသာ်ဝွံ ညးဟီုလဝ်ရ၊၊
နကဵုသုတေသနဝင်မ္ဂး ခၟိုင် ဂှ် ကၠုင် နူယၟု ဂကူမၞိဟ် မၞုံကဵု ဖျုန်စၞာံလမ္စံက် ဂကူသေမိုင် (Semong)၊၊ ဂကူမၞိဟ်ဏအ် ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် သှ်ေဒၟံင် ပ္ဍဲတကအ်မလေဂမၠိုင်ရ၊၊ အစာဝင် ဗလက်ဒင် (Blagdon) လ္ၚတ် မအရေဝ်ဂကူ သမိုင်ဂှ်တုဲ ဂွံတီကေတ် ဂကူသေမိုင် မဟီုဒၟံင် အရေဝ်မန် ခေတ်တမၠာ မပြံက်နှဴ ကုအရေဝ်ဗဳဇညးတအ် နဳဂရမ်တဝ် (Negrito)ရ၊၊ မအရေဝ် နူကဵု ဂကူသေမိုင်ဂှ်လေဝ် ဂကူမန်တအ် လွဳစလဝ် နွံကီုရ၊၊ ဗွဲတၟေင် မအရေဝ် မဆေင်ကဵု သၠာ်ဂမၠိုင်ရ၊၊ အတိုင်ပၟိက် နာဲဗဳထဝ် မန်ဇြာ မ္ဂး အရေဝ်မန် မကော် ထဝ်/ ထရ် ဂှ် လွဳစ နူဂကူသေမိုင် တာလ် (ƭa:l) ရ၊၊ နာဲဗဳထဝ် မန်ဇြာ ရံင်ကဵု မအရေဝ်တၞောဝ်ဂကူမန် မၞုံ ပ္ဍဲဒေသ အေန်ဒဝ်ချာင်နာဂမၠိုင်တုဲ မကော်ဒၟံင် မအရေဝ် ထဝ် မး (mah) မဂွံအဓိပ္ပါယ် တၟး၊၊ မအက္ခရ် မဆေင်ကဵု နိယာမ အစောမ်သတ္တိထဝ် ပါဲနူတၟးတုဲ မွဲပၠန်ဂှ် ကလေဲ ရ၊၊ နာဲဗဳထဝ် မန်ဇြာ ရံင်ကဵု အရေဝ်ကရေင် မကော် ထဝ် ထူအလွာဲ တုဲ ဒဒှ်ရ အရေဝ်တၞောဝ်မန် မဆေင်ကဵုထဝ်မွဲပၠန်ဂှ် ကလေဲ ရ၊၊ မန်တအ် လွဳစ အရေဝ် နဳဂရမ်တဝ် ထရ် တုဲ ကော်သီုၜါ ထဝ်ကလေဲ၊ ပ္ဍဲမန် ကလေဲဂှ် ကၠေအ်တုဲ သှ်ေဆထဝ်၊၊ ဆဂး ကရေင် မလွဳစ နူမန်ဂှ် ဆက်ကော်ဒၟံင် ထူကလွာဲ (ထဝ်ကလေဲ) ဖိုဟ်ရ၊၊
နကဵုလညာတ် အစာဝင် ဂျောတ် ဝေဘာ (George Weber, 2013) ညးမလ္ၚတ်ပရူဝင် ဂကူသေမိုင်တအ်မ္ဂး နူအခိင် ဘဳစဳ ၅၀၀၀ တေအ်ဂှ် ဂကူသေမိုင်တအ် စုက်လုက် ကုအရေဝ်မန်တမၠာရ၊၊ ထံက်ရံင်ကဵု တဳအဝ်ရဳ အစာဝင် ဗလက်ဒင် ကေုာံ ဂျောတ်ဝေဘာ မဒုင်သဇိုင် အရေဝ်မန် ပ္ဍဲဂကူသေမိုင် မၞိဟ်ဂကူဖျုန်စၞာံလမ္စံက် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲတကအ်မလေဂှ်မ္ဂး ဒဒှ်ရ ဂကူမန် စိုပ်ကၠုင် ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဒေသဇိုင်ၜဳမုတ္တမ (ဒၞာဲဂကူမန်တအ် မပဒတဴဒၟံင်လၟုဟ်) ဟီုကဵုလၟိဟ်သၞာံမ္ဂး ၇၀၀၀ (ထပှ်လ္ၚီ)သၞာံပြင်င် ဟီုမာန်ရ၊၊
ကွာန်ဂမၠိုင် ၆၄
thumb|လိက်တၟအ် တိုင်သီ၊ ကွာန်တဝ်ကၞဴ၊ မချူလဝ် (1) သက္ကရာတ် ၁၂၅၂ ဂိတုပသာ်မွဲမော်။ (2) တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါ သၟိတ်သီဏေဝ်ကြေဝ်။အဝါ (3)သ ဘာတဝ်ကၞဴ အစာဂိုန် နန္ဒသိရိ ဝှ် ၅၉ ဝှ် (4) ညးက္တိုဝ်ဗ္ဒဟ်သီ နွံပိုန်တဝ်ကၞဴ ဝါရသိရိ ဝှ် ၃၇ (5) ဝှ်။ လၟိဟ်သင် ၅၄ ဇကု သၟိတ်သီ။ နိဗ္ဗာနပ (6) စ္စယောဟောတု။ ဒိ · ပု · အာ ဗီုရုပ် ဟံသာ (တကအ်ခၟိုင်)
(၁) ကွာန်မုဟ်ဒုန် (မုဒွန်း)
(၂) ကွာန်ဒံင်ရာတ် (ဒေါင်းရပ်)
(၃) ကွာန် တကအ်မုဟ်ပန် (ကော့မုပွန်)
(၅) ကွာန်ကတိုင်စိင် (ကတောင်စိန်)
(၆) ကွာန်ၝောအ်နက် (ဘို့နက်)
(၇) ကွာန်သက္ကော (သက္ကော)
(၈) ကွာန်လၟိုင် (လမိုင်း)
(၉) ကွာန် ကၟံက်ထံင် (နတ်မှော်)
(၁၀) ကွာန်ခရိုက်သြိက် (ခရိုက်သစ်)
(၁၁) ကွာန်သေဲ (ကွန်သဲ)
(၁၂) ကွာန်သၞေဟ်မြာင် (မရမ်း)
(၁၃) ကွာန်ကၠဟ်ၜဳ (ကုလားဘီ)
(၁၄) ကွာန်ဝါလာမ် (ဝယ်လမ်း)
(၁၅) ကွာန်မုဟ်ရိုတ်ဍောတ် (မုရစ်ကလေး)
(၁၇) ကွာန် သၞေဟ်မုဟ် (နှီုးမှုတ်)
(၁၈) ကွာန်အၜေတ် (အဘစ်)
(၁၉) ကွာန်လှာ (ကွန်လှာ)
(၂၀) ကွာန်ကၟာကှ်ေ (ကမာကေး)
(၂၁) ကွာန်ဆာဲပလာ (ဆယ်ဗလာ)
(၂၂) ကွာန်ခရိုက်နှဳသ္ၚုု (ခရိုက်နှီဟု)
(၂၄) ကွာန်ဇဳဂုင် (ဇီးကုန်း)
(၂၅) ကွာန်ဖန်ဖက် (ဖံဖ)
(၂၆) ကွာန်တဂဝ်ပတဳ (တကူပတီ)
(၂၈) ဟလာဲဒေါအ် (ကုလားတို့)
(၂၉) ဍုင်ၜါသွာင် (ချောင်းဆုံ)
(၃၀) ကွာန်မုဟ်ရိုတ်ဇၞော် (မုရစ်ကြီး)
(၃၁) ကွာန်က‌‌ရေ‌င်ဝင်စိင် (ကရင်ဝင်းစိန်)
(၃၂) ကွာန်စက်ကာဲ (တော်ကဲ)
(၃၃) ကွာန်မုဟ်ခနဳ (မူခနီး)
(၃၄) ကွာန်မုဟ်ကွေဟ် (မုကွဲ)
(၃၅) ကွာန်ကမၞာမ် (ကမနင်း)
(၃၆) ကွာန်သၞေဟ်မုက် (နှီးမုတ်)
(၃၈) ကွာန်ကၠအ် (ကလော့)
(၃၉) ကွာန်ဝါဍောတ် (ရွာလွတ်)
(၄၁) ကွာန်ယိုက် (ကွန်ယိုက်)
(၄၂) ကွာန်တဝ်ကၞဴ (တော်ကနာ)
(၄၄) ကွာန်ကၟာမဵု (ကမာမို)
(၄၅) ကွာန်မုဟ်ဒဵု (တောင်စွန်း)
(၄၆) ကွာန်မုဟ်နာင် (မုနိုင်း)
(၄၈) ကွာန်ကြေဝ်/ဒဵုကြေဝ် (ဒရယ်)
(၄၉) ကွာန်ဒံင်ဥ (ဒေါင်းဥ)
(၅၀) ကွာန်ကအ်ရဲ (ကော့ရွဲ)
(၅၁) တကအ်ၜိုပ် (ဟံသာကျွန်း)
(၅၂) ပလိုင်ဝါန် (ပလိုင်ဝမ်း)
(၅၃) တော်ပွန်
(၅၄) ကလော့ခနှိုင်း
ဍုင်တြေံ
ပၞောဝ်တအ်ဂှ် ဍုင်ကြေဝ်ဂှ် မၞိဟ်တီဂၠိုင်အိုတ်ရ၊၊
သဘင်ကျာ်တကအ်ခၟိုင်
သဘင်ကျာ်တကအ်ခၟိုင်ဂှ် စနူတ္ၚဲအတးစှ်ေ (ဨပြဳ ၁၄) ပွိုင် (၁၄) တ္ၚဲ ဆက်ကၠောန်အာ မွဲကွာန်တုဲ မွဲကွာန်ပၠန်ရ၊၊
မင်ဗၠာဲအဇိတ္တကုမ္မာ
တကအ်လကိုဟ် (ဝါ) တကအ်ယက္ခ
ပ္ဍဲအခိင် ကျာ်တြဲပိုဲ ပါရမဳၜတ်တ် ဘဝဗောဓိသတ်ဂှ် ပ္ဍဲဒၞာဲ ဗဒါဲ ၜဳမသုန်ကောံဂှ် နွံတကအ်မွဲရ၊၊ လၟုဟ်တကအ်ဂှ် ညးကော်စ တကအ်ပဉ္စလိုင်၊၊ ပ္ဍဲသၟဝ်ဍာ် ဒၞာဲတကအ်ဂှ် နွံလွဳမာန် ဒေဝတဴမွဲ မဍိုက်ပေင်တဴ ကုပိုန်ကျာ်သြဳရ၊၊ သၟိင်ဗြဟ္မဒတ္တ မိက်ဂွံဂွံ ကောန်ဝုတ်ဒေဝတဴတုဲ ဗလးနင် သကိုပ်က္ၜင် ကဵုအာဂၠာဲ ဂွံထပှ်အလန် သကိုပ်က္ၜင် (၇) တအ်ဂှ် ဆညးမွဲကီု ဟွံဂွံမိင် ပရိုင်သဇိုင်ရ၊၊ ပ္ဍဲမရနုက်ကဵု (၈) ဝါဂှ် သၟိင်ဗြဟ္မဒတ္တ ဗလးဏာ ကောန်ဗြဴကၟာဲ အဇိတ္တကုမ္မာ မွဲဟာန်ကေုာံ ကောန်က္ၜင် (၅၀၀) သီုကဵု စၞအဟာရဘိုန်ဇိုန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ၊၊ က္ၜင်မင်ဗၠာဲအဇိတ္တကုမ္မာ ကေုာံ ကောန်က္ၜင် (၅၀၀) ဂှ် ဒးလဗိုတ်ကျာတုဲ စိုပ်အာ တကအ်မွဲရ၊၊ ပ္ဍဲတကအ်ဂှ် ဇုတ်မၞိဟ်ဂအုံဒၟံင် ညံင်ဒဵုရ၊၊ ဇုတ်မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်ဇုတ် က္ၜင်သၟိင်မဗလးနင် ကိုပ်ကၠာတေအ်ဂှ် ညးတေအ်ဂွံတီကေတ်ရ၊၊ ဒၞာဲဂှ် လၟုဟ် ညးကော်စ ကုန်ဇုတ် မနွံဂတကွာန် မုဟ်ဒဵု ပ္ဍဲဝါ မလုပ်ကွာန်မုဟ်နာင်ရ၊၊
မင်ဗၠာဲအဇိတ္တကုမ္မာ ဆက်မိတ် သၟိင်လကိုဟ် စၞအဟာဘောဇိုန်တအ်ရ၊၊ တုဲဂှ် မင်ဗၠာဲဂှ် လဴဗ္စ ဟိုတ်ညးတအ်မဂွံကၠုင်ဂှ်တုဲ သၟိင်လကိုဟ်ဂှ် စၞောန်ပညုင်ကဵု ဒၞာဲတကအ် ဗဒါဲၜဳမသုန် မကောံဂှ်ရ၊၊
ၜိုန်ရ မင်ဗၠာဲအဇိတ္တကုမ္မာ မဂွံတီကေတ်ဒၞာဲ ကောန်ဝုတ်ဒေဝတဴကီုလေဝ် ဂွံကော်ဏာ ကောန်ဝုတ်ဒေဝတဴဂှ် ဟွံဂွံတုဲ မင်ဗၠာဲ ကေုာံ ကောန်က္ၜင် (၅၀၀) လုပ်ဇူ ပ္ဍဲတကအ်ဗြဴကၟာဲရ၊၊ မင်ဗၠာဲအဇိတ္တကုမ္မာဂှ် ဒှ်ဓဝ်ဇြဟာန် ကု ဨကရာဇ်ဗြဴ တကအ်ဗြဴကၟာဲတုဲ ပံင်နှဴရေင်သကအ်ရ၊၊ မင်ဗၠာဲအဇိတ္တကုမ္မာဂှ် မံင်ပ္ဍဲတကအ်ဂှ်လအ်တုဲ လ္ၚုကၠုင်စိုတ် မိက်ဂွံအာဌာန်တၞဟ်တုဲ ဟီုကဵု ဨကရာဇ်ဗြဴဂှ် ပ္ဍဲတကအ်ဏအ် ကၠာတေအ် မၞိဟ်တြုဟ်လေဝ် ဟွံမဲ၊ ယဝ်ရ သၞတအ် ကၠုင်ဗတိုက်မ္ဂး ဒးကျညးတၞဟ်ရ၊၊ ကာလဂှ် ဨကရာဇ်ဗြဴဂှ်ဟီု ဟွံဒးဂွိင်ကဵုသၞ၊ သၟိင်အိန် ကဵုလဝ် ဖံမုက်ပန် နွံမွဲ၊ ဇုက်ကၞေင် သွက်ဂွံဒက်ကၠေင်သၞ နွံမွဲ၊ တုဲတှ်ေ မြပံင် သွက်ဂွံဗါ်သၞဂှ် နွံမွဲ၊၊ ကြဳဇှ်ဣဓိဖံဂှ် ပ္ဍဲမုက်မွဲလပါ်ဂှ် တက်မ္ဂး သြောအ်သ္ၚု စၞအဟာရတအ် ပေင်အာ ဟင် ဖလူ ရ၊၊ မုက်မွဲလပါ်ဂှ် တက်မ္ဂး ဗွိုက်လတက်ဂှ် ပေင်ကၠုင်၊ မုက်မွဲလပါ်ဂှ် တက်မ္ဂး လွဟ်လက်နက်နာနာသာ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်၊ မုက်မွဲလပါ်ဂှ် တက်မ္ဂး နန်ပြာသာဒ်ဂမၠိုင် သၠုင်တိုန် စဵုစိုပ်အကးတုဲ ဒၞာဲမဒးစိုတ်ဂှ် ပဒတဴမာန်ရ၊၊ ကဵုအသံ ကုဇုက်ကၞေင်မ္ဂး ဇုက်ကၞေင်ဂှ် ရပ်ကၠေင်ထောအ် သၞတအ် သီုဖအိုတ်တုဲ မြပံင်ဂှ် အခိင်ဒးစိုတ်ဂှ် ကဵုကုတ်ကအ် သၞတအ်ဂွံရ၊၊ မင်ဗၠာဲအဇိတ္တကုမ္မာ ဂွံတီကေတ် အစောမ်ကြဳဇှ်တအ်ဂှ်တုဲ ပ္ဍဲဗတံဂှ် ထပက်ပထောင်ထောအ် ဖံဇၞော်ဂှ်တုဲ ကၠတ်ဏာ ဇုက်ကၞေင် ကဵု မြပံင်ဂှ်တုဲ ကုကောန်က္ၜင်ဇကု (၅၀၀) ဂှ် ကၠတ်တိတ်အာ နူတကအ်ဗြဴကၟာဲဂှ်ရ၊၊
ထောန်ဝဵု ၊ နာဲ
ပထမအဝဲ
နာဲထောန်ဝဵု ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲကွာန်မုဟ်ဒုန်၊ တကအ်ခၟိုင် ပ္ဍဲဇရေင်မိမၜါ နာဲချေတ်ခေန် (နိုင်ချစ်ခင်)၊ မိနှေန်မျ (မိနှင်းမြ) ပ္ဍဲသၞာံခရေတ် ၁၉၃၂ ဂိတုမေ ၁၉ (၁၂၉၄ ဂိတုပသာ် ၁၅ မမံက်)၊ ပၞောဝ်ကောဒေအ် (၇) တၠဂှ် ဒှ်ကောန် မရနုက်ကဵု (၃)ရ၊၊ စိုပ်အခိင်မမံင်ဘာဂှ် နာဲထောန်ဝဵု မံင်လဝ် ဘာတန်မူလ ကေုာံ ဘာတန်လဒေါဝ် မဒှ်ဘာ သၟဝ်ပကင်ရင် ကျာ်ဇၞော်ကောသလ္လ ညးမဂွံတဆိပ်ကြာ အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတ နူအလဵုအသဳအင်္ဂလိက်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၃ ဂှ် ဂွံအံင်ကေတ် ဘာတန်လဒေါဝ်ရ၊၊ ပ္ဍဲသၞာံဂှ် နာဲထောန်ဝဵု သီုအံင်ကေတ် လာပ်ကတ်ပညာ (Scholarship) တန်လဒေါဝ် မကၠောန်ဗဒှ် အလုံရးတၞင်သဳရ၊၊ (ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဒေသခၟိုင်ဂှ် နွံသၟဝ် ရးတၞင်သဳ)
ဘာတန်သမၠုင်ဂှ် နာဲထောန်ဝဵု အာတိုန်လဝ် ပ္ဍဲဍုင်မတ်မလီု ဘာတန်သမၠုင် စၟတ် (၁) တုဲ ပ္ဍဲသၞာံပရေင်ပညာ ၁၉၅၅-၅၆ ဂှ် ဂွံအံင်ကေတ် ဘာတန်သမၠုင် ရ၊၊ နာဲထောန်ဝဵု ဂွံအံင်ကေတ် ဘာတန်သမၠုင်တုဲ ဆက်တိုန် ဘာတန်ဗတောန် ကွတ်အစာ သိပ္ပံတၟေင် ဘာတန်လဒေါဝ် (အထူးသိပ္ပံ အလယ်တန်းပြဆရာဖြစ် သင်တန်း) ရ၊၊ နာဲထောန်ဝဵု ဂွံအံင်ကေတ် နူဘာတန်ဗတောန်ကွတ်အစာတုဲ လုပ်ပအစာဘာ ပ္ဍဲဘာတန်လဒေါဝ် ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင် (တကအ်ခၟိုင်) နဒဒှ် အစာသိပ္ပံတၟေင် စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၁၉၆၇ ရ၊၊