cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
မဟာဝိဟာရ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်အင်ဒင်
ပရူ ဘာတိုက်လိက်
သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ ကၠောန်သဘင်ဘာတိုက်လိက် ပေင် ၁၀ သၞာံဂှ် ကောန်သင် မကေင်ကဝ်လဝ်လိက် ပ္ဍဲဘာဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု နူကွာန်တၟိၜဳ၊ ကွာန်သာဲဂြာံ၊ ကွာန်သၞေဟ်ဇၞူ၊ ကွာန်ပလိုင်သီ၊ ကွာန်ဒူရာ၊ ကွာန်ကအ်ခရုဲ၊ ဍုင်ပံင်၊ ဍုင်ကၟာဝက်၊ ကွာန်တၟအ်ကၞေင်၊ ကွာန်ဝါၜဝ်၊ ကွာန်ကၞောတ်ကြုင်၊ ကွာန်ပြင်ဗ္ကေတ်၊ ကွာန်ကုန်ဒုန်၊ ကွာန်ခရိုင်စိင်၊ ကွာန်ဂြင်စိင်၊ ကွာန်မင်ဂၠန်၊ ကွာန်ဝါဗိုင်၊ ကွာန်သ္ၚိကျာ၊ ကွာန်ဍာ်ဂမ္တူ၊ ကွာန်ကရေပ်၊ ကွာန်၆၀တိုင်၊ ကွာန်မိတ္တဝ်လှာဇၞော်၊ ကွာန်စဴဍုင်၊ ကွာန်ဝါဇြေန်၊ ကွာန်ဟံသာ၊ ကွာန်ဝါဇၞော်၊ ကွာန်ကလအ်၊ ကွာန်သာယာမန်၊ ကွာန်ဘာ၊ ကွာန်ပၞင်ဗိုန်၊ ကွာန်ကအ်ခပုင်၊ ကွာန်သၞေဟ်ကာ၊ ကွာန်ကြုင်ခယာင်၊ ကွာန်အံင်ဇၞး၊ ကွာန်ဝါဒြာဲ၊ ကွာန်ဝါကလေဝ် တအ်ဒှ်တမ်ရ။
သင် မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံခမဳ ၁၉ ဇကု၊ ထပိုယ် ၆၂ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၁၅ ဇကု၊ ထပိုယ် ၅၄ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသဳလ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၈၊ ဝှ် ၂၈။
သာဲဂြာံ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်သာဲဂြာံ
ဘာသာဲဂြာံ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်သာဲဂြာံ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။
သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံခမဳ ၄ ဇကု၊ ထပိုယ် ၁၁ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၄ ဇကု၊ ထပိုယ် ၁၆ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသစ္စာကာရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၃၊ ဝှ် ၄၃။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
လာံထုင်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်လာံထုင်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၃၄၂၉၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၃၁၉၂ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၆၆၂၁ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ဗိုလ်လ္ၚီ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်လ္ဂုင်
ဘာဗိုလ်လ္ၚီ ဝွံ နွံပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင် (ဍုင်ဒဂုင်) ပွိုင်ဍုင် (ဗိုလ်တထောင်) ဗဒါဲကျာ်ဒဵုအပ်ရ၊၊ ဘာဗိုလ်လ္ၚီဝွံ ဒှ်ဘာတိုက်ပရိယတ်မန်မွဲ မၞုံကဵု ကောန်ခမဳကတ်လိက် ဗဒါဲကၠံဇကုရ၊၊ ဘာဝွံ နူတမ်တေအ် ကျာ်ဇၞော်ဂဏှာစာရ ဇာတိကွာန်ခလံက်ခပြု ပွိုင်ဍုင်ပံင် စပ္တန်လဝ် နူကဵု သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၁၀ တေအ်ရ၊၊ ကျာ်ဇၞော်ဂဏှာစာရ စုတိစဴအာသွဝ်တုဲ ကျာ်ဇၞော်ဒန္တပါလ ဆက်ထိင်ဒက် မင်မွဲအာရ၊၊ ဗွဲကြဴ ကျာ်ဇၞော်ဒန္တပါလဂှ် ပအပ်ကဵု ဘဒ္ဒန္တကေသရ၊၊
ဝင်တိုက်လိက်ပရိယတ္တိမန်
ရာမညနိကာယ ဘာဗိုလ်လ္ၚီ၊ ဍုင်ဒဂုင်
ပဓာနနာယက ဘဒ္ဒန္တ ဒန္တပါလ
သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၄၇ သၞာံ၊ ဂိတုပထမဒ္ဂိုန် ၉ မံက်၊ ဂကောံသံဃနာယကအရာပ်ဂမၠိုင် ပအပ်ပြာပ်ပ္တိုန်ကျာ်ဇၞော်ကဵု နာဲဒန္တပါလ (ဇာတိကွာန်ကြေဝ်ဏာ) နဒဒှ်ပဓာနနာယကရ။ ပ္ဍဲလက်ထက်ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဂဏှာစာရဂှ် အလဵုဇကုညး ၜိုန်ရပံက်တိုက်လိက်ဟွံမာန်ကီုလေဝ် နကဵုဒွါပါင်ညး သွက်ဂွံပံက်တိုက်လိက်ဂှ် ညးဟီုမံင်လၟိုန်ရ။ အတိုင်နိမိတ်ပါင်ညး စိုပ်လက်ထက်ကျာ်ဇၞော်အ္စာဒန္တပါလ ဒှ်အာတိုက်လိက်မန်မွဲ ခိုဟ်ခိုဟ်ရ။ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဒန္တပါလမွဲဟာန်ကေုာံ အ္စာလိက်
ပဓာနနာယက ဘဒ္ဒန္တ ကေသရ
ဘာဗိုလ်လ္ၚီဂှ် သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၅၇ သၞာံ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် ၁၁ မံက်၊ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တ ဒန္တပါလ ပအပ်ကဵုကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တ ကေသရရ။ အသိင်တိုက်လိက်ဂှ် ညံင်ဂွံတန်ကြန်ဗိုန်ဗတ်အာ လုကဴအဓာန်မဂၠိုင်သ္ၚောဲမာန် ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တကေသရ (ဓမ္မာစရိယ၊ ဒုတိယအကျဝ်၊ အဂ္ဂမဟာဂန္ထဝါစာကပဏ္ဍိတ) ကေုာံ
သ္ပပ္တံနူသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၆၄ သၞာံ ပယျာံတေံတုဲ စဵုကဵုလၟုဟ်ဏံ ရန်တၟံတိုင်ပ္ကဴ ဂၠံင်တရဴပရိယတ် ပြာကတ်ချပ်တၟော် ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တ ကေသရ ကေုာံ အ္စာလိက် ဘဒ္ဒန္တ နိပုဏ အာဂတပၠတရဴဗိုန်ဗတ် သင်ကတ်လိက်ပၠန် တန်ဓမ္မာစရိယ ဒှ်ဌာနဇၞော်လုပ်ဗော်ညံင်တက္ကသိုလ် က္တဵုဒှ်ကၠုင်ပြဟ် ဒယှ်ဆာဲဂေါဝ် သၟူမောဝ်ဇောဝ်ပ္ဍး ဗျာပ်တရးသပ္ပါယ်စရာဲ ကောန်သင် ကလင်လုပ်က္တောဝ်ကၠုင်ကျောဝ်ဆဵုအာ သဒ္ဓါက္တဵုဒှ် ပြဟ်ကဵုဒါန် လၟိုန်ဘောဇိုန်နာနာ ဗဗေင်သ္ၚာကီု သီုကဵုဝတ္ထု ဂြုဂြုသၠးဟေင် ပရေင်ကုသဵု မဂ်ဖိုလ်ဂတ စိတ္တဟွံဗၠေင် မံက်ထေင်နညာဏ် ဒါန်ပ္ဍဲလိက်ပတ် ပြာကတ်ဂွံဆဵု ဘာဗိုလ်လ္ၚီရောင်။
လိက်ကၞပ်မတက်ပ္တိတ်တုဲဂမၠိုင် (ဂကောံအ္စာသၠပတ်မန်၊ ဘာဗိုလ်လ္ၚီ၊ ဍုင်ဒဂုင်)
တိုက်ပရိယတ္တိ ဘာဗိုလ်လ္ၚီဝွံဂှ် ကောန်ကတ်လိက်တအ်ဂမၠိုင် အကြာအဃောကတ်ဒၟံင်လိက်အိုတ်ဂှ်ဟေင် ဗွဲတၟေင်ကၠောန်ပကောံ ချူခၞံ ပြကိုဟ်သၟတ် မဆက်စပ်တန်ညးတအ်ကတ်လ္ၚတ်မံင်အိုတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် အတိုင်လၟေင်ဗွဲသၟဝ် ဝွံကီုရ။
ခမဳသင်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၂ ဇကု။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ရးလ္ဂုင်
ကၠအ်ဒူရေန်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်လှိုင်
ဘာကၠအ်ဒူရေန် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကအ်လှိုင်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။
သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၁ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၁ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တစန္ဒ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၃၊ ဝှ် ၁၉။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
သၞေဟ်ကြုက်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်သၞေဟ်ကြုက်
ဘာသၞေဟ်ကြုက် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်သၞေဟ်ကြုက်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။
သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၅ ဇကု၊ ထပိုယ် ၃ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၂ ဇကု၊ ထပိုယ် ၁ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တစန္ဒော သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၀၊ ဝှ် ၄၉။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ပညာဒိပ္ပဝိဟာရ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်လ္ဂုင်
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝါရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၃၊ ဝှ် ၃၂။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ရးလ္ဂုင်
ဓမ္မရံသဳ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်လ္ဂုင်
ဘာဓမ္မဝံသ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ပွိုင်ဍုင်ဗဟာရ် (ဗဟာန်)၊ ဍုင်လ္ဂုင်၊ ရးလ္ဂုင်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၁ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တကောသလ္လ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၃၇၊ ဝှ် ၁၇။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ရးလ္ဂုင်
ဂြာၚ်၊ ကွာန်
<mapframe latitude="16.606319" longitude="98.005233" zoom="5" width="400" height="300" align="right"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ {     "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 98.005233,         16.606319        ]      }    }  ] }
ကွာန်ဂြာင် (Gyaing) ဝွံ ဒှ်ကွာန်မန် နွံပ္ဍဲ ((16°36’23.06N-98°00’18.82E) တွဵုရးဍုင်ကရေင်၊ ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်ရ၊၊ ကွာန်ဂြာင်ဝွံ ဒှ်ကွာန် မၞုံဇိုင်ၜဳဂြာင် ကေုာံ ၜဳကဍတ် ဗွဲသြင် လပါ်သၟဝ်ကျာ ရ၊၊ ကွာန်ဝွံ သီုဖအိုတ် သ္ၚိနွံစ ၜိုတ် ၂၅၀ မတုဲ ဇမၞော်ကွာန်သီုဖအိုတ် နွံစၜိုတ် 0.13km2 ကဳလဝ်မဳတာပန်ကၠင်ရ၊၊ ကွာန်ဂြာင်ဝွံ နွံသၠုင်ကျာ ဂၠံင်ဇၞော် ဗြဝတဳ-ဘာအင် ကြပ်ပ်ရ၊၊ တိတ်အာ ဂၠံင်ကွဳစက် လပါ်သၟဝ်ကျာ မဒှ်ဂၠံင်ဇၞော်ဗြဝတဳ-ဘာအင်ဂှ်မ္ဂး ၜိုတ် ၃၀ တိုင်မ္ဂး စိုပ် ဍုင်မတ်မလီုရ၊၊
လၟိဟ်မၞိဟ်
ကွာန်၀၀၀ဝွံ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၈ဂှ် သ္ၚိ သီုဖအိုတ် နွံ ၜိုတ် (၂၅၀) မတုဲ မၞိဟ်နွံ ၜိုတ် ဒစာံကၠံ ဒှ်မာန်ရ၊၊
ဝၚ်
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ကွာန်ဝဝဝဝွံ ဒှ်မန်တြေံမွဲတုဲ နူအခိၚ်လဵု မစပ္တန်လဝ်ရောဂှ် နကဵု သက်သဳ သုတေသနဝၚ် ခိုၚ်ၚ်ဂှ် ဟွံဂွံတီလဝ်ဏီရ၊၊ ပ္ဍဲခေတ်ဟံသာဝတဳ ဒြဟတ်ခိုဟ် (ၜိုတ် အေဒဳ တေအ်ဂှ် ကွာန်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲရးမတ္တမ ၃၂ ဍုၚ် ပ္ဍဲရးဍုၚ်ဝဝရ၊၊
ကြဴနူ အဝဵုသြဇာဂကူဗၟာ နူဗုကာံ ဓလီုဂွံအာ ရာမညဒေသ ဍုၚ်မန်တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၂၈၁/၁၂၈၆ ဂှ် မဂဒူ ကောန်ဍုၚ်တကအ်ဝါန် (ဍုၚ်ဝါန်) ပုန် ကုသၟိၚ်စဍုၚ်ဗၟာ အလိမ်မာမၚ် (အလိမ္မာမၚ်း)တုဲ ကလေၚ်ပ္တန် ဍုၚ်ဗၠးၜးမန် ပ္ဍဲဍုၚ်မတ္တမရ မဂွံဒုၚ်ယၟု သၟိၚ်ဝါရဳရောဝ် မဒှ်ယၟု ဘာသာသေံ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ညးမဒတုံပြဟ်နူသွဝ် ရ၊၊ မန်ပ္ဍဲဗဂေါ အခမန် လေဝ် ပုန်ကဵု သၟိၚ်ဗုကာံကီုတုဲ ဒက်ပ္တန် ဍုၚ်ဗၠးၜးကီုရ၊၊ ကာလတၠဖြာ မပိုၚ်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳဂှ် ဍုၚ်မန်ဟံသာဝတဳ ကဵု ဍုၚ်မန်မတ္တမ ဒက်မိတ်ရေၚ်သကအ် နမကဵုစ ကောန်ဝုတ်ရေၚ်သကအ်ရ၊၊ တၠဖြာ ပစၞာဲ ဂစာန်ဂစိုတ် သၟိၚ်ဝါရေဝ်ရောဝ်ဂှ် ဂွံတီကေတ်တုဲ ညးရပ်ကြိုၚ်ထောအ် တၠဖြာရ၊၊ ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ သၟိၚ်ဝါရေဝ်ရောဝ်ရ၊၊ ဟိုတ်တၠဖြာ မဂစာန်ပုန်တုဲ ညးဒးဂစိုတ်ထောအ် တၠဖြာရ၊၊
သၞာံ ၁၃၄၈ သၟိၚ်ဗညာဥူ တိုန်နန် ဍုၚ်မတ္တမ ရ၊၊ ဟိုတ်နူ ဗြတ္ထၜ ကဵု လိုက်ဖြာတအ် ပသပုန်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃၆၃ ဂှ်တုဲ သၟိၚ်ဗညာဥူ ဒးဒဴအာမံၚ် ဍုၚ်ဝါန်၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၃၆၉ ဂှ် သၟိၚ်ဗညာဥူ ဟိုတ်ကလေၚ်စဴ ဍုၚ်မတ္တမ ဟွံဂွံတုဲ ဒးအာမံၚ် ပ္ဍဲဗဂေါရ၊၊ တၠညးဗညာဥူ ဟွံမဲတုဲ ကောန်ညး တၠညးရာဇာဓိရာဇ် ဂွံတိုန်နန်ဟံသာဝတဳရ၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၃၈၈ ဂှ် တၠညးရာဇာဓိရာဇ် သီဂွံအာ ဍုၚ်မတ္တမ ကေုာံ မတ်မလီုရ၊၊ စနူဂှ်တုဲ ဍုၚ်မတ္တမ နဒဒှ် ဍုၚ်သၟိၚ်ဨကရာဇ် မပဒတဴဂှ် ဒးအိုတ်အာရ၊၊
ဘာလကျာ်
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ရာမညနိကာယ ဘာဗၟံက်
ရာမညနိကာယ ဘာဗၟံက်ဝွံ နွံ လပါ်ဗၟံက်ကွာန်တုဲ မဒှ်ဘာတြေံအိုတ် ပ္ဍဲကွာန်ဝဝဝ ဏအ်ရ၊၊ ဘာဝွံ ပ္ဍဲအခိၚ် ကျာ်ဇၞော်ဝိမလဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ်သီမွဲရ၊၊ ပါဲနူသီတုဲ ဇြပ်သဘၚ်ဓရ်၊ ဇြပ်မၚ်သဳလ်တအ်လေဝ် နွံကီုရ၊၊
မၞိဟ်ဇေတ် ဟွံထောံဂကူ မြမောဝ်ဇေတ် ဟွံထောံသၟူ" တဝှ်ဝွံ ဇၟာပ်ပ်တၠပညာ ထိုၚ်သးတဴအိုတ်ရ။ သတ်တိရစ္ဆာန် မပ္တံကဵုကၠဵုတံ မၚ်မွဲကၠုၚ်ဂကူကၠဵုဂှ် ပ္ဍဲသုတ်ဇာတ်နိပါတ် နဒဒှ်သာဓက ဂွံဆဵုညာတ်ကေတ်မာန်ရ။ သတ်မတွံဂး မၞိဟ်ဂှ် ဂမြၚ်ညာဏ် ပြဲသၠုၚ်လ္တူနူတိရစ္ဆာန် ကၠံဆ လ္ၚီဆ ဟွံကတုဲ တာလျိုၚ်မၚ်မွဲဂကူ ဘာသာ သာသနာဂှ် ဗွဲမပြေပြံၚ် ဟွံယိုက်ဂၠေၚ်မ္ဂး ယုတ်မာလ္တူနူ တိရစ္ဆာန် ကၠံဆ လ္ၚီဆဟွံကဂှ် သ္ဒးကၠိုဟ်လဝ်ထေက်ရ။
ဂကူကၠဵုဂှ် ရမျာၚ်ကၠဵုဟေၚ်လေပ်ရ။ ရမျာၚ်ဗ္ဂဲ ရမျာၚ်ချေံဍေံဗြုဟွံလေပ် ဂကူမန်ဂှ် မူရဴရမျာၚ်မွဲ သ္ဂောံဗြုရော? လိက်ပတ် ယေန်သၞာၚ် အရေဝ် ဝေါဟာ ဘာသာဇကုဟွံလေပ် ဟွံမၚ်မွဲ ဟွံဟီုမ္ဂး မၞိဟ်မဖှ်သာ်ဂှ်ကဵု ကၠဵုညးဂှ်ခိုဟ်ရော ဗစာရဏာအိုတ်ညိ။
ပ္ကဴဂမၠိုၚ် နွံသၟူအြမာဲ မြမောဝ်ဍေံကဵုဍေံအိုတ်ရ။ ပ္ကဴမၠဵုဂှ် သၟူအမြာဲ ပ္ကဴမၠဵုမောဝ်ဇောဝ်တုဲ ပ္ကဴပ္ၚာတုန် သၟူအမြာဲပ္ကဴပ္ၚာမောဝ်ပ္ဍးတဴရ။ သၟူအြမာဲပ္ကဴအိုတ်သီုတံဂှ် ဗက်အလိုက်ကျာတုဲဟေၚ် မောဝ်ဇောဝ်အာမာန်ရ။ ဒစးကျာမောဝ်ဇောဝ်အာဟွံမာန်ဆ္ဂး သၟူအြမာဲပရိယတ်ဂှ် လၟောဝ်အာသီုအလိုက်ကျာ သီုဒးစးကျာတုဲ မောဝ်ဇောဝ်အာ ပန်ဒိုဟ် ဒစာံဒိုဟ်မာန်ရ။ ဒၞဲါဝွံ မိက်သ္ဂောံဟီုဂး "မြမောဝ်ရာမညနိကာယပရိယတ္တိ" မဒှ်ရောၚ်၊ ရာမည- မည-မန် ဂှ် လဂွံကဵုမန်ရ။ နိကာယဂှ် ဂကောံဂိုဏ် မဒှ်ရ။ ပရိယတ္တိဂှ် ပၞောဝ်သာသနာပိတန် ပရိယတ္တိသာသနာမ္ဂးရ။ ရာမညနိကာယပရိယတ္တိ ပရိယတ္တိသာသနာ ဂကောံဂိုဏ်ရာမည။ ရာမည နိကာယပရိယတ္တိဝွံ ဗြီတိတ်ကၠုၚ် နူဂကောံရာမညဓမ္မာစရိယ မဒှ်ရ။ တၞဟ်နပရိယတ္တိ သာသနာ တၠီမၞုံကုပိုဉ်ကျာ်တြဲ သ္ဂောံတန်တဴအာ လုကဴကာလအဓာန်ဗွဲမလံလကာဖာဂှ် သၚ်ရာမညနိကာယလေဝ် နွံတာလျိုၚ်တုဲ တၞဟ်နတာလျိုၚ် ဂွံပြေအာ လ္တူသာသနာ သၚ်ရာမညနိကာယဂမၠိုၚ် တံၚ်တဲဗလဲပၞး စိုတ်သၟဟ်ဒှ်မွဲ ညံၚ်ခပေဲါဟွံဂွံပြး ခၟာဲဟွံဂွံထကး ကၠးစိုတ်ကၠိုဟ်စိုတ် ကေုာံ ရေၚ်သ္ကံတုဲ ရာမညနိကာယပရိယတ္တိဂှ် ဂံါကွာ်လုပ်ကၠုၚ် ပွိုၚ် ၂၅ သၞာံ သ္ဘၚ်သြန်ရတ်မဒှ်ရ။
ကျာ်စေတဳ
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ပ္ဍဲကွာန်ဝဝဝဝွံ ကျာ်စေတဳ သီုဖအိုတ် နွံ ၃ တၞုၚ်၊၊ ကျာ်လဒေါဝ်ဂှ် ဒှ်ကျာ် ကျာ်သြဳကွာန်တုဲ မၞိဟ်ကၠုၚ်ဗဵုလ္ၚောဝ်ဂၠိုၚ်အိုတ်ရ၊၊ ပါဲနူဂှ် ကျာ်စေတဳ ပ္ဍဲဘာလကျာ်လေဝ် နွံကီုရ၊၊
ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
အဓိက ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကွာန်ဝဝဝ ဝွံ ဒှ်ကမၠောန်ဗ္ၚ ကေုာံ တဵုတၞံခၜိုတ်ရဝ်ပါရ၊၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပရေၚ်ဗၞိက် စၞစသုၚ်တအ်လေဝ် နွံစ ညိညကီုရ၊၊
ပရေၚ်ပညာ
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ပ္ဍဲကွာန်ဝဝဝဝွံ နာဲဘာဗတောန်လိက်အလဵုအသဳ တန်သဇိုၚ်မူလ (၂) မတုဲ တန်လဒေါဝ် နွံမွဲရ၊၊
သၞေဟ်ဝါန်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်သၞေဟ်ဝါန်(Kyauktan၊ ကျောက်တန်း)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်တံင်မောံ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၄၄၁။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်တံင်မောံဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၃၄၇၈၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၃၈၂၁ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၇၂၉၉ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
မဟာဝိဟာရ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်အၜဝ်
ဘာမဟာဝိဟာရ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်အၜဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။
သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၂၅ ဇကု၊ ထပိုယ် ၁၇ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၉ ဇကု၊ ထပိုယ် ၉ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝဏ္ဏသာရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၇၊ ဝှ် ၅၅။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ၜါတ်တလာတ်၊ လိက်တၟအ်
လိက်တၟအ်ၜါတ်တလာတ် (Ban Talat Mon inscription, Laos. ဗၟာ : ဘာတ္တလာတ် လာအိုမွန်ကျောက်စာ) ဒှ်လိက်တၟအ် မချူလဝ် နကဵုဘာသာမန် ခေတ်ၜိုတ်အေဒဳ (၉) ဗွဝ်ကၠံရ(အေဒီ ၉ရာစုခေတ် )၊၊ လိက်တၟအ်ဏအ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ ကွာန်သၟတ်မွဲ မၞုံယၟု ၜါတ်တလာတ် ညးကဵုလဝ် ယၟု လိက်တၟအ် ၜါတ်တလာတ်ရ ( ဘာတ္တလာတ်ကျောက်််စာ) ၊၊ ကွာန်ၜါတ်တလာတ်ဂှ် နူဍုင်ဇၞော်ဝဳယျေန်ကျေန် လပါ်သၟဝ်ကျာ ၜိုတ် ၆၀ ကဳလဝ်မဳတာဒှ်ရ၊၊ လၟုဟ်လိက်တၟအ်ဂှ် ထ္ၜးပျးလဝ် ပ္ဍဲ ဘုတ်ကျာ်မၞိက် (How Phra Kaeo Museum) ဍုင်လဴ ရ၊၊
နကဵု လိက်မန်ခေတ်လၟုဟ်
ဝွံပိုန်(ကုသိုလ်) တၠဝဏ္ဏ ဇိုန် ကုကျာက် ကေုာံ ဘာ ပြေင်မွဲဒ္ၚောဝ်၊ ဂၠဴမွဲဒ္ၚောဝ်၊၊ ဝွံဍိက် မာင်ဇုအ် မွဲ၊ တန္ဟာပဗမွဲ၊ ပညာဝိတိယ မာင် - - ယနောဝ် မွဲ၊ ဍေးအဗါလ၊၊ (ဍေး အဗါလ ဂှ် မအက္ခရ် ဟွံကၠးကွေဟ်ဟ်ရ၊၊ ဒၞာဲဂှ် ဍေဟ်ပဗါလး မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဍေဟ်ပဗၠး မဂွံကဵုအဓိပ္ပါယ် ဍေဟ်/တၠဝဏ္ဏ ဗလးကဵုဒါန် ဒှ်မာန်ရ၊၊)
အဓိပ္ပါယ်လိက်ဏအ် ဟီုဂၠေအ်ဂၠေအ်မ္ဂး တၠဝဏ္ဏဂှ် ညးကဵုဒါန် ကု ကျာ် ကေုာံ ကုဘာ ပြေင်မွဲဒ္ၚောဝ် ဂၠဴမွဲဒ္ၚောဝ် ဍိက်ပန်တၠဂှ် ညးသၠးကဵုဒါန် ကုကျာ် ကေုာံ ဘာကီုရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ လိက်ဝွံ ဒှ်လိက်စၟတ်သမ္တီ သၟိင်ဝဏ္ဏ မသၠးကဵုဒါန် ကုဘာလကျာ် မၞုံပ္ဍဲကွာန် ၜါတ်တလာတ်ဂှ်ရ၊၊ ဗဒါဲလိက်တၟအ်ဂှ် ကျာ်တၟအ်ပဋိမာရုပ်မွဲ မၞုံ ၃၄ သေန်ဒဳမဳတာ နကဵုဗီုပြင် အခိုက်မန် ခေတ်ဒွါရဝတဳလေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ၊၊ ကျာ်တၟအ်ဂှ်လေဝ် ညးထ္ၜးပျးလဝ် ကရောမ် ကုလိက်တၟအ်ဏအ် ပ္ဍဲဘုတ်ကျာ်မၞိက်ဂှ်ကီုရ၊၊
တၠဝဏ္ဏ
ပ္ဍဲလိက်ခေတ်တြေံဂမၠိုင် ကေင်ဆဵုလဝ်တအ်မ္ဂး တဇုအ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် သၟိင်ဇၞော် /ဨကရာဇ်၊ ပ္ဍဲလိက်ခေတ် သဓီု ကေုာံ ဗုကာံ မ္ဂး ဂၞသၟိင် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဨကရာဇ်၊ ကလန် သမ္ဗေင် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ညးဇၞော်မၞုံကဆံင် ဗီုသၟိင်စဍုင်၊ သကိုပ်ပၞာန်တအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲလိက်ဝွံ မဂွံဆဵုကေတ် တၠ နဒဒှ်ဓမ္မတာတုဲ တၠဝဏ္ဏ ဝွံ ဒှ်ကောန်သၟိင်ဨကရာဇ်မန် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဒှ်မာန်ရ၊၊
ဍိက်
ယၟုဍိက်တအ်ဂှ် ဗွဲတၟေင် ပညာဝိတိ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပညာ - ကၠိုဟ်ခၠင်၊ ဝိတိ - ဒဒှ်မစၞောန်ဂၠံင်၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍိက်သၟိင်မကဵု ကုကျာ်ဝွံ မဒှ်မၞိဟ်မတီကၠိုဟ်ခၠင် မလေပ်လိက်မွဲဒှ်မာန်တုဲ မအရေဝ် ဍိက် မွဲအခိင်တေအ်ဏအ် သွက်ဂွံစကာ ကမၠောန်သၟးဟွံသေင် သွက်ဂွံမင်မဲကျာ်၊ ဘုတ်၊ ဘာလေဝ် ဒှ်မာန်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍိက် မအရေဝ်ဝွံ ပ္ဍဲအခိင်တေအ် ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ် တုပ်ညံင် ကဵု ဂေါပကကျာ်တအ် ဒှ်မာန်ရ၊၊
စောဂလာ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်စောဂလာ(Sarkalel၊ စာကလယ်)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်တံင်မောံ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၄၄၂။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်တံင်မောံဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၃၄၇၈၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၃၈၂၁ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၇၂၉၉ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ဗောဓိသုခ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်လ္ဂုင်
ဘာဗောဓိသုခ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ပွိုင်ဍုင်ဗဟာရ် (ဗဟာန်)၊ ဍုင်လ္ဂုင်၊ ရးလ္ဂုင်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၉ ဇကု၊ ထပိုယ် ၃၀ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသုမင်္ဂလ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၃၊ ဝှ် ၃၃။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ရးလ္ဂုင်
ဗၟံက်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်အၜဝ်
ဘာဗၟံက် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်အၜဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်။
သင် မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံခမဳ ၁၀ ဇကု၊ ထပိုယ် ၆ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၉ ဇကု၊ ထပိုယ် ၄ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသဳဟရာဇာ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၃၊ ဝှ် ၃၃။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ဝါဇၞော်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်ဝါဇၞော်(Weinut၊ ဝယ်နွတ်)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်တံင်မောံ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၄၄၀။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်တံင်မောံဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၃၄၇၈၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၃၈၂၁ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၇၂၉၉ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
သဳဟ၊ နာဲ
နာဲသဳဟ (သၠးဂဗ္ဘ ၂၃ သေတ်တေမ်ပါ ၁၉၆၆) ဇာတိကွာန်ကအ်ဍောတ်ဝွံ ဒှ်အမာတ် စၠတ်ထဝ် ကောန်ဂကူ (ကၟိန်ဍုင်) နူသဘင်မာဲ ၂၀၁၅ စဵုကဵု ၂၀၂၀ နူဗော်ကောန်ဂကူမန်ရ။
ပထမ အဝဲ
နာဲသဳဟဝွံ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဂိတုသေတ်တေမ်ပါ ၂၃၊ ၁၉၆၆၊ ပ္ဍဲကွာန်ကအ်ဍောတ် မဒှ်ကောန် နာဲစိန်မောင်၊ မိကျာင် (ကြိုင်)ရ။ အခိင်ကာလ မမံင်ဘာဂှ် တန်စတုတ္ထဂှ် တိုန်လဝ် ဘာဍုင်မတ်မလီု အရာပ်က္ၜင်ထဝ်၊ တန်ပဉ္စမဂှ် ဍုင်မတ်မလီု ဘာအထက (၉)၊ ၆တန်ဂှ် ဘာတန်လဒေါဝ် ကွာန်ကအ်ဍောတ်၊ ၇ ကဵု ၈ တန်ဂှ် တိုန်လဝ် ဘာအထက (၄) ပွိုင်ဍုင်ဥက္ကလာပသၠုင်ကျာ (ဍုင်လ္ဂုင်)တုဲ ၉တန်ကဵု ၁၀တန်ဂှ် မံင်လဝ် ပ္ဍဲဘာဍုင်ရေဝ်ရ။ နူသၞာံပထမ စဵုကဵု သၞာံတတိယဂှ် တိုန်လဝ် တက္ကသိုလ်မတ်မလီု ဘာသာဝင်ရ။
ကမၠောန် ရေင်တၠုင်ကွာန်
နာဲသဳဟ တိတ်နူ ဗော်ဍုင်မန်တၟိတုဲ ပဒတဴ ပ္ဍဲကွာန်ပ္ၚရ။ ပ္ဍဲကွာန်ပ္ၚဂှ် နဒဒှ် ညးရေင်တၠုင်ဖိုလ်ဘာတန်သမၠုင်မွဲတၠဂှ် ဗိုင်လုပ်ကၠောန်ကၠုင်ဒၟံင်ရ။
ပရေင်ဍုင်ကွာန်
ပ္ဍဲသဘင်မာဲ ၂၀၁၅ ဂှ် နာဲသဳဟ ဒုင်ရုဲမာဲ ပွိုင်ဆန္ဒမာဲစၟတ်(၇) ပွိုင်ဍုင်ရေဝ် သွက်စၠတ်ထဝ်ကောန်ဂကူ နူဗော်ကောန်ဂကူမန်တုဲ ဂွံဒှ်အမာတ်စၠတ်ထဝ်ရ။ သွက် သဘင်မာဲ ၂၀၂၀ ဂှ်လေဝ် ပ္ဍဲပွိုင်ဆန္ဒမာဲဒၞာဲတြေံ (စၟတ် ၆) (ယၟုဆန္ဒမာဲ နူ ၇ ဒှ်အာ ၆)ဂှ် ပတိုန်စရင် သွက်ဂွံဒုင်ရုဲစှ်ပၠန်ဂှ် ဒှ်ခက်ခုဲ တၟာဂလိုင်ရ။ ဗွဲကိုပ်ကၠာ ကုညးမပတိုန်လဝ်စရင် သွက်ပွိုင်ဆန္ဒမာဲ နွံ (၄)တၠဂှ် ညးကေင်ကာ ပွိုင်ဍုင် (၈၁) တၠတအ် စုတ်မာဲနဲဓလုက်ဂှ် နာဲအံက်သာ ကလိဂွံ ၂၈ မာဲ၊ နာဲလၟိုန်အံင် ကလိဂွံ ၁၉ မာဲ၊ မိပိုန်သိုက်ထဝ် ကလိဂွံ ၁၄ မာဲ၊ နာဲသဳဟ ကလိဂွံ ဆ (၃) မာဲဓဝ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ နကဵု ပွိုင်ဍုင် ဆမၞိဟ်မကလိဂွံမာဲဂၠိုင်အိုတ်ၜါ  နာဲအံက်သာ ကဵု နာဲလၟိုန်အံင် ဟေင်ပလံင်ဏာလဝ် ဗဟဵု သွက်ဂွံပဒတန်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ကမ္မတဳရုဲစှ်အလံင်အမာတ် ဗဟဵု ၁၇ တၠဂှ် ထ္ၜးဟိုတ်ကဵု ညးဒေသရေဝ်တအ် ဟွံရုဲစှ်လဝ် အတိုင်စၞောန်ပညုင်ဗဟဵု မကဵုလဝ် သွက်ဂွံရုဲစှ် နကဵုနဲမဒုင်သဇိုင် ကုက္ဍိုပ်ပိက္ဍိုပ် မဒက်ပတန်လဝ် ဗော်ညဳသၟဟ်မန်ဂှ်တုဲ ကလေင်ရုဲစှ်တၟိပၠန်ရ။ ပ္ဍဲကဵု အလံင်အမာတ် အလုံပွိုင်ဍုင်ရေဝ် မဒုင်ရုဲစှ်တအ်ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု  ဆနာဲသဳဟမွဲဟေင် ဒှ်မၞိဟ် နူကဵု က္ဍိုပ် ဗော်ကောန်ဂကူတုဲ နကဵု ဗဟဵု စၞး နာဲအံက်သာဂှ် ပၠုပ်စုတ် နာဲသဳဟ ရ။ ဆဂး နာဲသဳဟ ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် အမာတ်စၠတ်ထဝ် ကောန်ဂကူ နူကဵု ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်ဂှ်ရ။
ဇၞော်ပရိယတ္တိ တၟအ်ကၞေင်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်လ္ဂုင်
ဘာဇၞော်ပရိယတ္တိ တၟအ်ကၞေင် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ပွိုင်ဍုင်ဗဟာရ် (ဗဟာန်)၊ ဍုင်လ္ဂုင်၊ ရးလ္ဂုင်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၄ ဇကု၊ ထပိုယ် ၄ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တကောဏ္ဍည သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၂၊ ဝှ် ၅၂။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ရးလ္ဂုင်
ဂျူ
ဂျူ (Jews; Hebrew: יְהוּדִים (jehuˈdim)) (ဟွံ) ဂကူဂျူ ဂှ် ဒှ်ကွေတ်ဘာသာဂကူ (ethnoreligious group) ကေုာံ ဂကူ,  ဂျူ မဒှ်ဂကောံမၞိဟ် နူတမ်ဝါဒိ ဂကူ ကေုာံ ကွေတ်ဘာသာ နူဒေသလဒေါဝ်ဗၟံက် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ဘဳသဳ ဒုတိယဗွဝ်လ္ၚီ (second millennium BCE) ပ္ဍဲလိက်တၟအ် မေရ်နေပ်တး (Merneptah Stele) ဂှ် ဒဒှ်ရ ကောန်ဍုင်အေတ်သရေလ မၞုံပဒတဴကၠုင် ပ္ဍဲခေနာန် (Canaan) နူကဵု ဘဳသဳ ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ (ကၞောတ် အခေတ်ဗရိုတ်)ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် နဒဒှ် သက်သဳလိက်တၟအ်ရ၊၊  ဂကူအေတ်သရေဂှ် ဒှ်ဂကူမဇၞော်မောဝ် ပြံင်တိတ်ကၠုင် နူဂကောံမၞိဟ် ခေနာန်တအ် တုဲ ဒက်ပ္တန် ပဒတဴလဝ် တုဲ ပ္တန်လဝ် ဍုင်အေတ်သရေလ ကေုာံ ယူဍ ရ၊၊ ညးလ္ၚဵု စှ်ေစိုတ် ဂကူခေနာန် ကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဂကူနောမဒိစ် (nomadic groups) မကော်ခဴစ ဂကူဟေဗြေဝ် မစိုပ်ကၠုင် ဒေသဂှ် ပံင်နှဴတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဍုင်အေတ်သရေလ ရ၊၊ တင်ဂၞင် လ္ၚဵုလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဗမံက်ထ္ၜးလဝ် ဗီုဂကူဂျူ မဂွံစိုပ်အာ ပ္ဍဲဍုင်အေတ်သရေလ ဗွဲမလှဲလးဂှ်၊ ဂကူဂျူတအ် စိုပ်အာ ဍုင်အေတ်သရေလ နူကဵု ဍုင်အဳဂျေပ်တြေံ၊ အာစိုပ် ခရိုင် ဂကူအသ်သူရိယာန် (Assyrian captivity) ဗၠးတိတ်နူဂှ် အာစိုပ် ခရိုင် ဂကူဗေဗဳလောန် (Babylonian captivity) ဗၠးတိတ်နူဂှ် အာစိုပ် သၟဝ်ပကင်ရင် အေန်ပါယာ သေလေဥစိဒ် (Seleucid Empire) နူဂှ် စိုပ်အာ သၟဝ်ညးမၜက်ၜေတ် ရဝ်မ၊ ဗၠးတိတ်နူဂှ်ပၠန်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရူဗီုဂကူဂျူ ကဵု ဍုင်မိတိမညးတအ် အေဿရေလဂှ် ဒှ်အရာအဓိက ပ္ဍဲဝင်ဂကူဂျူ ကေုာံ တင်စၟတ်သမ္တီညးတအ်တုဲ ပရူတအ်ဂှ် စောဲဗာန်ဒၟံင် ပ္ဍဲဂၠံသြိုဟ် ညးတအ်ရ၊၊ *
ပၞောဝ်ကဵု ဍုင်လတူဂၠးတိဏအ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ဍုင်အေတ်သရေ ခေတ်တၟိ ဂှ် မွဲဟေင်ရ ဂကူဂျူတအ် ဒှ်လၟိဟ်မၞိဟ် လပါ်ဂၠိုင်အိုတ်ရ၊၊ ဍုင်အေတ်သရေဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဍုင်ဂျူ ကေုာံ ဍုင်မဒ္ဂေတ်သၞောတ် ဒဳမဝ်ကရေသဳ မပကင်ရင်ဍုင် အတိုင်သၞောဝ်ဥပဒေ၊ ကေုာံ အခေါင်ဗၠးၜးကောန်မၞိဟ်တအ်ရ၊၊ အတိုင်သၞောဝ်ဥပဒေ ကလေင်စဴဍုင်မိတိမ (Law of Return) မ္ဂး ကောန်ဂကူဂျူ နူကဵုဍုင်လဵု ဟွံဟီု ယဝ်ရ ကၠုင်မံင် ပ္ဍဲအေတ်သရေမ္ဂး ကလိဂွံ အခေါင်ကောန်ဍုင် ပေင်င်ရ၊၊ နကဵု အလုံမွဲဂၠးတိဂှ် ၜိုန်ရ လၟိဟ်မၞိဟ်ဂကူဂျူ မၞုံဒၟံင် နကဵုတၟအ်ကၠံ ဆညိညဓဝ်ကီုလေဝ် ပ္ဍဲအရာ ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဂကူဂျူတအ် ဓလီုလဝ်တုဲ ညးတအ်ဂှ် ဒှ်ဒၟံင် ဒၞာဲအဓိက မဆေင်ကဵု ပ္ဍဲကာလအတိက်ကီု သီုကဵု ပ္ဍဲအခိင်ခေတ်တၟိဏအ် မပ္တံကဵု ပရေင်ဒဿန ပရေင်ဒ္ဂေတ်လ္ၚတ် (ethics)၊ ပရေင်လိက်ပတ် (literature)၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်(politics)၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (business) ပါန်ကွတ် ကေုာံ ဓဇဲ၊ ဂဳတ၊ ကေုာံ လဝေင်ဇာတ် ကေုာံ ပရေင်ရုပ်ဒမျိုင်၊ ကွတ်ဂဥုဲ ကေုာံ ပရေင်သိပ္ပံ ကေုာံ နဲပညာ (science and technology) သီုကဵု ပရေင်ကွေတ်ဓဝ်တှ်ေဘာသာတအ် ဒှ်တမ်ရ၊၊ ဂျူဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မချူသၠပတ်သမ္မာ  ညးမခၞံဗဒှ် ဘာသာခရေတ်ယာန်တမၠာ (Early Christianity) ကေုာံ လညာတ်ဘာသာညးတအ် ဓလီု စပ် ပ္ဍဲဘာသာအေတ်သလာမ်ကီုရ၊၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဂျူဂှ် ဒှ်မၞိဟ်အဓိက ပ္ဍဲအရာမဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ဂကောံမၞိဟ် ရးပလိုတ်တအ်ကီုရ၊၊
ဂျူဂှ် ညးဂှ်ရော?
ဘာသာယူဍာ (ဝါ) ဘာသာဂျူ (Judaism) ဂှ် ဒှ်ဂကူ    ကွေတ်ဘာသာ ကေုာံ ပြဝေဏဳ (ယေန်သၞာင်)   မဗၟံက်ထ္ၜး အင်္ဂလက်သန် မစၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဂကူဂျူရ၊၊  ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး ပ္ဍဲခေတ်တၟိဏအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဂကူဂျူဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုဂကောံမၞိဟ်ပိရဲ၊၊ (၁) မၞိဟ်မကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဂကောံသ္ၚိကၟိန်ဂျူ လျုင်ပတှ်ေ ဘာသာဂျူကီု ဟွံဂွံလျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာဂျူကီု၊ (၂) ညးမၞုံကဵု တၞောဝ်ဗဳဇဂကူဂျူ(လဆောဝ်မ္ဂး တၞောဝ်ဗဳဇ မပိုတ်အာတအ်လေဝ် ပါလုပ်ကီု) (၃) ညးဟွံမဲ ကုတၞောဝ်ဗဳဇဂကူဂျူ ဆဂး လျုင်ပတှ်ေကေတ် ဘာသာဂျူတအ် မဒှ်ရ၊၊
ပ္ဍဲကဵုဝင်မ္ဂး အတိုင်အခိုက်တြေံ စၟတ်သမ္တီကၠုင် ဂကူဂျူ နကဵုမဒုင်သဇိုင် ကုဟလခိစ် (halakhic) မဒှ်သၞောဝ်ဂကူဂျူ (Jewish Law) ရ၊၊ သၞောဝ်မစၟတ်သမ္တီ ညးဂှ် မဂွံဒှ် ဂကူဂျူဂှ် စေန်ဆက်ကၠုင် နူကဵု လိက်သၠပတ် သြရလ် တဝ်ရး Oral Torah မဒှ်သၞောဝ် မဓဇက်ချူလဝ် နူကဵုၜိုတ် သၞာံခရေတ် ၂၀၀ တေအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်တေအ် ညးတအ် ဒစဵုဒစး ညးဗြဴဂျူ မစှ်ေဒၞာဲ ကုဘာသာသအာင်တအ်ရ၊၊ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ကောန်ဇာတ် မတိတ်ကၠုင် နူကဵုအပါဘာသာသအာင်တအ်ဂှ် ဟွံဗက်စ ဘာသာဂျူ၊ လ္ၚောဝ်ကျာ်တၞဟ်ရ (Deuteronomy 7:1–5)၊၊ အတိုင်လိက် (Leviticus 24:10) မ္ဂး ကောန်ဇာတ် မကတဵုဒှ် နူကဵု မိ ဂကူဟေဗြေဝ် (ဂျူ)၊ အပါ ဂကူအဳဂျေပ်တအ်ဂှ် ဂွံစၟတ်သမ္တီ မၞိဟ်ပ္ဍဲ ဂကောံမၞိဟ်အေတ်သရေလ ရ၊၊ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗီုမစၟတ်သမ္တီ ဂကူဂျူ ဂွံပြံင်လှာဲအာဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကၠာ ဟွံဂွံဒဴတိတ် နူအဳဂျေပ်တေအ်ရ၊၊ ဟိုတ်တုန် ညးဗြဴ ဂကူဂျူတအ် ဒးဒုင်ပလီုကောန်သမ္ဘာ ကုအဳဂျေပ်တအ်တုဲ ကလိဂွံကောန်ဇာတ်ရ၊၊ ညးလ္ၚဵုဟီု သၞောဝ်ဂှ် ဒးပလေဝ်ထောအ် ဟိုတ်နူ ညးဗြဴဂကူဂျူ ဒးဒုင်တံင်ဂြဲဏာ ကုကောန်ပၞာန်ရဝ်မ နဒဒှ်ဂၠုဲဍိက်ကာမတုဲ ညးတအ် ဒးသၠာဲထောအ် သၞောဝ်ဂှ် သွက်ကောန်ဇာတ် မကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု အကာဲအရာဂှ်ရ၊၊ တုဲပၠန် ဟိုတ်နူ ပရေင်ဒစဵုဒစး ဘာသာဂျူ ကတဵုဒှ်ကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲအကြာ ၁၈-၁၉ ဗွဝ်ကၠံတုဲ သၞောဝ်တြေံ နူကဵုလိက်တြေံ ဟလခိစ် ဂှ် ပြံင်လှာဲထောအ် ဗီုမစၟတ်သမ္တီ ဂကူဂျူရ၊၊
အတိုင်လညာတ် အစာဝင် Shaye J. D. Cohen မ္ဂး ဟိုတ်မဂွံပြံင်လှာဲ ဗီုမစၟတ်သမ္တီ ဂကူဂျူဂှ် ဟိုတ်နူပရေင်ဖျေဟ်ဒၞာဲအိန်ထံင် ဂကူမထုဲနှဴတုဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ၊၊
တမ်မူလ
ပရူတမ်မူလ ဂကူဂျူ နူလဵုမကၠုင်ဂှ် ဂွံတီကၠးကၠး ဟွံလောဲသွာရ၊၊ ဝင်တမ်မူလဂျူဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဝင်ကောန်မၞိဟ် အောန်အိုတ် မလောန်ကၠုင် ၜိုတ် ပိလ္ၚီ (၃၀၀၀) သၞာံတေအ်တုဲ ဒုင်သဇိုင် ကုသက်သဳဝင် လိက်မချူလဝ် နူခေတ်တြေံ နာနာသာ်တုဲ နူကဵုဂကူတြေံ ရးဗၟံက် ၜိုတ်(၁၀) ဘာသာတအ်တုဲ ပတိုန်ထ္ၜးဏာရ၊၊ နကဵု ပရေင်လ္ၚတ်ဂၠိုက်ဂၠာဲ ပုရဏဝိဇ္ဇာယာံ ပၠန်လေဝ် တၠပညာတအ် ဒုင်သဇိုင် ကုတဳအဝ်ရဳ မယိုက်စဂွံ ဗွဲမဂၠိုင်တအ်တုဲ ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူတမ်မူလ ဂကူဂျူရ၊၊ တၞောဝ်ဗဳဇ ကေုာံ ဝင်တမၠာ ဂကူဂျူဂှ် ဆက်စပ် ကိတ်ညဳဒၟံင် ကုသက်သဳ နူကဵု ပုရဏဝိဇျာန်၊ ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ လိက်စၟတ်သမ္တီဝင်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု လိက်ဝင်သာသနာကီု သီုကဵု လိက်ဒဏ္ဍာရဳဂမၠိုင်ရ၊၊
တၞောဝ်ဗဳဇတမ်မူလ ဂကူဂျူဂှ် စေန်ဆက်ကၠုင် နူကဵု ဂကူ မဟီုအရေဝ် သေမိတိစ် (semitic-speaking tribes) နူကဵုခေတ်ပသဲတေအ် မကော်ခဴစ ဂကူအေဿရေလ (Israelites) ညးမပဒတဴ ပ္ဍဲဒၞာဲလ္ၚဵု ခေနာန် (Canaan) ပ္ဍဲအခိင် ကာလ ဂကောံဂကူ ကေုာံ ဨကရာဇ်ဍုင် (tribal and monarchic periods)ရ၊၊ ယၟုမ္ဂးဂျူ မကော်ဒၟံင် ခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဏအ်ဂှ် စေန်ဆက်ကၠုင် နူကဵု တၞောဝ်ဂကူအေဿရေလ လပါ်သၠုင်ကျာ ဍုင်ယူဍ (Kingdom of Judah)ရ၊၊   ယူဍ ဟိုတ်နူအင်္ဂလိက် ပ္တိတ်ရမ်သာင်ဂျူတုဲ ဂကူမန်တအ်လေဝ် ကော်စဂျူကီုရ၊၊ ပ္ဍဲလိက်တြေံ မပ္တံကဵု သၠပတ်သမ္မာတအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဂကူယူဍ (ဝါ) မၞိဟ်ယူဍ ရ၊၊
အတိုင် လိက်သၠပတ်ဟေဗြေဝ်မ္ဂး တၞောဝ်ဗဳဇဂကူဂျူဂှ် စေန်ဆက်ကၠုင် နူကဵု အဖရာဟာန် (Abraham) ကောန်ညး ဣသက် (Isaac)၊ ကောန်ဣသက်ဂှ် ဒှ် ယာကုက် (Jacob)၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် သၟတ်ဗြဴသာရာ (Sarah)၊ ရေဗေက်ခါ (Rebecca)၊ လေဟ် (Leah) ကေုာံ ရချေလ် (Rachel) ညးမပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲခေနာန် (Canaan) မဒှ် ဍုင်အဳဂျေပ်ဂှ်ရ၊၊ တၞောဝ်ဂကူ ၁၂ ဂှ် ဟီုလဝ် ဒှ်ကောန်ဇာတ် ယာကုက် စှ်ၜါဂှ်ရ၊၊ ယာကုက် ကဵု ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ညး ပြံင်အာမံင် ပ္ဍဲဍုင်အဳဂျေပ်တြေံ ကြဴနူ မဂွံဒုင်ဘိက် သွက်ဂွံပဒတဴ နကဵုအလဵုဇကု သၟိင်ပေရတ် (Pharaoh)ရ၊၊ ကြဴဂှ် တၞောဝ်ဒတောဝ်ဂှ် ဒးဒုင်ရပ် ပဍိက် အဳဂျေတ် စဵုကဵု စိုပ်အခိင် မဒဴတိတ် နူအဳဂျေပ် နကဵုသၟဝ်ပၠတရဴမောသေတ် (Moses)ရ၊၊ တိတ်နူ အဳဂျေပ်တုဲ ဂကူအေဿရေလတအ် သီကေတ် ခေနာန် နကဵုသၟဝ်ပၠတရဴ ညးမဆက်ဒုင်အာဲ မဝ်သေတ်၊ ယောရှဝါ (Joshua)၊၊ အတိုင်ဝင် နူလိက်သၠပတ်သမ္မာမ္ဂး ယောရှဝါ စုတိတုဲ ပရောဗက် သမုအေလ် (Samuel) စဝ်အဘိသေခ ကုသၟိင်သောလ်(Saul)၊ သၟိင်သောလ် ဟွံမဲတုဲ သၟိင်ဍာဝိတ် (David)၊ သၟိင်ဍာဝိတ် ဟွံမဲတုဲ သၟိင်သောလမဝ် (Solomon) ပ္ဍဲအခိင် သၟိင်သောလမဝ်၊၊ သၟိင်သောလမဝ် ဟွံမဲတုဲ ဍုင်အေဿရေလ ဒကးအာ ၜါကရေက်၊ ဍုင်အေဿရေလ ကဵု ဍုင်ယူဍ၊၊ ဍုင်ယူဍဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုတၞောဝ်ဂကူ ယူဍ ကေုာံ တၞောဝ်ဂကူ ဗေန်ဂျမိန် (Tribe of Benjamin)၊ တၞောဝ်ဂကူ လေဝိ (Tribe of Levi) လေဝ် နွံညိညကီုရ၊၊ ဆဂး ဗွဲကြဴညိ တၞောဝ်ဂကူတအ်ဏအ် ပြံင်လုပ်မံင် ပ္ဍဲဍုင်အေဿရေလ ရ၊၊
အတိုင်လၟေင်ဝင် နူသၠပတ်သမ္မာ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် အစာပုရဏဝိဇ္ဇျာယာန် (archaeology) (အစာဝင်) ခေတ်တၟိတအ် တးပါဲ ဟွံဒုင်တဲ တုဲ နူဒဒှ်ဝင်ဂှ် သှ်ေၜက် တန်တဴဒၟံင် နဒဒှ် ဒဏ္ဍာရဳ ဂကူဂျူမွဲရ၊၊ အတိုင်အစာဝင် ပုရဏဝိဇ္ဇာယာန် တအ် မပတှ်ေကေတ်မ္ဂး ဂကူအေဿရေလ ကေုာံ ယေန်သၞာင်ညးတအ်ဂှ် ဗတိုက်သီကေတ် ဒေသဂှ် ဗွဲအနိက်အထက် ဟွံသေင်၊ လုပ်မံင် ပံင်နှဴ ကုဂကူခေနာန်တအ်တုဲ ယေန်သၞာင် (ဝါ) ဓဝ်ပတှ်ေ နူကဵု ကျာ်မၞုံဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ်အာ ဓဝ်ပတှ်ေ ကျာ်မၞုံမွဲဇကုဓဝ် မကော်ဂး ယေဟဝ်/ယေဟဝ်ဝါ (Yahweh)၊၊ အခိုက်ဓဝ်ပတှ်ေ ယေဟဝ် မဒှ်ကျာ်ထာဝရ မွဲဇကုဓဝ်ဂှ် ဇၞော်ဗြေဝ်တိုန်တုဲ ကောံသၟဟ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဂကူအေဿရေလမွဲတုဲ ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲခေနာန်ဂှ်ရ၊၊
ယၟု ဂျူ (Jew) ဂှ် တမ်မူလဍေဟ် ကၠုင်နူ အရေဝ်ရဝ်မာန် ယုဒေန် (Judean) မဂွံအဓိပ္ပါယ် မၞိဟ်နူကဵု ဍုင်ယုဍ၊၊ နိရုတ္တိ ဝေါဟာရ ဗီုမပြံင်လှာဲ နူကဵု အေဿရေလ ဂွံဒှ်အာ ဂျူ ဂှ် ပ္ဍဲလိက်သၠပတ်သမ္မာတဝ်ရာန် (Torah)ဂှ် ဟွံဂွံဆဵုကေတ်ရ၊၊ ဆဂး ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက် (Book of Esther) မချူလဝ် နူကဵု ဘဳသဳ ၄ ဗွဝ်ကၠံဂှ် (4th century BCE) ၊ လိက် Ketuvim၊ ပ္ဍဲတတိယဝက် လိက်တနက် (Tanakh)တအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲသၞာံဘဳသဳ ၅၈၇ ဂှ် သၟိင် နေဗုချဒ်နေသာ ဒုတိယ (Nebuchadnezzar II) မဒှ် သၟိင်အေန်ပါယာ ဗေဗဳလောန်တၟိ (Neo-Babylonian Empire) လုပ်ဗတိုက် သီကေတ် ဍုင်ယေရုသလေမ် (Jerusalem)တုဲ ပလီုထောအ် ဘာကျာ်ပထမ (First Temple)တုဲ ညးဍုင်ကွာန်အဓိက ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင်ရပ်ဏာရ၊၊
အတိုင်လိက် ဨဇရာ (Book of Ezra)မ္ဂး ကြဴနူ သၟိင်ဂကူဖာသဳယာန် သာဲရုသ် မဟာ (Cyrus the Great) လုပ်သီကေတ် ဍုင်ဗေဗဳလောန်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ဘဳသဳ ၅၃၈ ဂှ် ညးကဵုအခေါင် ကုဂကူဂျူတအ် ကလေင်စဴ ဍုင်ယုဍ ပၠန်ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဒှ်အခိင်ပကင်ရင် နကဵုသၟိင်စဍုင် မၞုံယၟု (Zerubbabel) (ညးဂှ် ဒှ်မၞိဟ်တၞောဝ် သၟိင်ဍာဝိတ် မြဴသာ်ဝွံ ဟီုလဝ်)၊ လကျာ် ယောရှ (Joshua) မဒှ်လကျာ် မဆက်ကၠုင် နူကဵုလစှ်ေ ဘာကျာ်တြေံရ၊၊ ညးတအ် ကလေင်သြိုင် ဘာကျာ်တၟိ မကော်ဂး ဘာကျာ်ဒုတိယ ပ္ဍဲကဵုအခိင်အကြာ ဘဳသဳ ၅၂၁-၂၁၆ ရ၊၊ ပ္ဍဲလိက်တိ (Cyrus Cylinder)ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ယၟုသၟိင်သာဲရုသ် ကေုာံ ပရူမကလေင်သြိုင်ခၞံ ဘာကျာ်၊ ကလေင်ပတိုန် မၞိဟ်ဇၞော် ညးမကလေင်စဴရ၊၊ ဆဂး အစာဝင်လ္ၚဵုဟီု လိက်ဂှ် ချူလဝ် ပရူဗေဗဳလောန် ကေုာံ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ၊ ဟွံချူလဝ် ပရူယုဍ ကေုာံ ယေရုသလေမ် ရ၊၊ ပါမောက္ခ လေသတာ ဂြဗ္ဗေ (Professor Lester L. Grabbe) ဟီု လိက်ဂှ် ဒှ်လိက်အသံပါင်အမိင် သၟိင်သာဲရုသ် မဆေင် ကဵုယုဍ၊ ညးဆက်ဟီုပၠန်ဂှ် အစာဝင်ပုရဏဝိဇ္ဇျာန်တအ် စှ်ေစိုတ် အရာမကလေင်စဴဂှ် ဂကူဂျူ ဗွဲမဂၠိုင် ကလေင်စဴကၠုင် မွဲတဲဓဝ် ဟွံသေင်၊ ကလေင်စဴဒၟံင်သိုက်သိုက် မဂၠိုင်ကဵု သၞာံဗွဝ်စှ် ရ၊၊
ဍုင်ယုဍတြေံဂှ် ကတဵုဒှ်အာ နကဵု တွဵုရး အပ္ဍဲ အေန်ပါယာဖေရ်သဳ နကဵုပယျဵုတိဍာ် မွဲအခိင်ကဵုမွဲအခိင် ဟွံတုပ်ရ၊၊ လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဍုင်ယုဍဂှ်လေဝ် အောန်စှ်ေအာ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ၊၊ အတိုင်မလ္ၚတ် ပုရဏဝိဇ္ဇျာယာန်မ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် နွံၜိုတ် ၃၀၀၀ ပ္ဍဲအခိင်အကြာ ဘဳသဳ ၅ ကဵု ၄ ဗွဝ်ကၠံဂှ်ရ၊၊ ဒေသဂှ် ဒးဒုင်အုပ်ဓုပ်လဝ် နကဵု အဆေမေနိဒ် (Achaemenids) စဵုကဵု စိုပ်အခိင် အေန်ပါယာဂှ် ဒးဒုင်သရိုဟ်ပလီု ပ္ဍဲဘဳသဳ ၃၃၃ နကဵု သၟိင်ဇၞော် အာလေက်ဇြေန်ဒြာ (Alexander the Great)ရ၊၊ ဂျူတအ်လေဝ် ပ္ဍဲလက်ထက် တၞောဝ်သၟိင် ဟသ်မဝ်နေန် (Hasmonean dynasty) နူဘဳသဳ ၁၁၀ စဵုကဵု ၆၃ ဂှ် ကလိဂွံ အခေါင်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗၠးၜးရ၊၊ တုဲပၠန် ပ္ဍဲလက်ထက် တၞောဝ်သၟိင် ဟေရဝ်ဒိန် (Herodian dynasty) အကြာသၞာံ ဘဳသဳ ၃၇ ကဵု ၆ ဂှ်လေဝ် ကလိဂွံ အခေါင်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗၠးၜးကီုရ၊၊ စတမ်နူ ဘာကျာ်ဒုတိယ မဒးဒုင်သရိုဟ်ပလီု ပ္ဍဲ အေဒဳ ၇၀ ဂှ်တုဲ ဂကူဂျူတအ် ပြးဇးအာရ၊၊
ပ္ဍဲတင်ဂၞင် မလ္ၚတ် တၞောဝ်ဗဳဇဂကူတအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဂကူဂျူ မပြးဇးဒၟံင် အလုံလိုက်တအ်ဂှ် နွံကဵု အာဲကၟာဲဗဳဇဂကူမၞိဟ် နူဒေသလဒေါဝ်ဗၟံက်တုဲ ပ္ဍဲဒေသလဒေါဝ်ဗၟံက်ဂှ်ပၠန် ဗဳဇညးတအ် ကြပ်ညောန် ကုဂကူဂေန်တိလေ (Gentile peoples) မဒှ်တၞောဝ်ဂကူ ဖေရ်တိလေ (Fertile Crescent)တအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲတၞောဝ်ဗဳဇ ဂကောံဂကူဂျူနာနာတအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ ဂျူတအ်ဂှ် တၞောဝ်ဂကူ မစောန်ဆက်ကၠုင် နူကဵု ဇုဇဗဴလ သၞာံ ပန်လ္ၚီ မတုဲကၠုင်တေအ်ရ၊၊ ၜိုန်ရ ညးတအ် ဒးဒကးပြးချာဲဒၟံင် ရေင်သကအ် အခိင်ဗွဲမလအ်လကီုလေဝ် ဂကောံမၞိဟ်ဂကူဂျူတအ် ဆက်ထိင်ဒဝ်လဝ် အာဲကၟာဲယေန်သၞာင် အခိုက်ကၞာ ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာညးတအ် ဗွဲမခိုင်ကၠိုက်ဖိုဟ်ရ၊၊
ဗေဗဳလောန် ကေုာံ ရဝ်မ
ကြဴနူ ဘာကျာ်ဒုတိယ မဒးဒုင်ပလီုတုဲ ဘာသာဂျူ ဒးဒုင်ဆောံလေင်အာ ဒၞာဲမပကောံ မွဲဂကောံ မွဲဂိုဏ်ရ၊၊ ၜိုန်ဂှ်ကီုလေဝ် အရာအဓိက ပရေင်ဘာသာဂကူဂျူဂှ် သှ်ေၜက်ဒၟံင် အတိုင်တြေံရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်လက်ထက် အာလေက်ဇြေန်ဒြာ ဂှ် လၟိဟ်ဂကူဂျူ နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ၊၊ ဝါဒဘာသာဂရိတ်ဂှ် ဆကဵုအန္တရာယ် ပ္ဍဲ (Diaspora) သၟးဟွံသေင် သီုကဵု ဍုင်အေဿရေလ ပ္ဍဲအခိင် ဗွဲမလအ်လကာဖာရ၊၊ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး တၠပညာတအ် စှ်ေစိုတ် ဘာသာဂျူ ဂကောံရဗ္ဗိနိစ် (Rabbinic Judaism) ဂှ် ဒးဒုင်ပနှဴ ကုဝါဒဘာသာဂရိတ် ဂၠိုင်ဗွဲမလောန်ဗၞတ်ရ၊၊
ဘာကျာ် ဟွံမဲရတုဲ ဂျူ မဟီုအရေဝ်ဂရိတ်တအ် ဟွံကလေင်ဂတးရံင် (ဝါ) ဟွံစၟဳစဴ ဒၞာဲဇကုတြေံ ပ္ဍဲဂျေရုသလေမ် ဗီုအခိင်ကၠာတေအ်ရ၊၊ ညးမရှ်ေသှ်ေဂျူတအ် နကဵုအရေဝ်ဘာသာမ္ဂး ပါ်အာ ၜါဂကောံ၊၊ မွဲဂကောံဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မဟီုအရေဝ် ဂရိတ်၊ တုဲ မွဲဂကောံဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မဟီုအရေဝ် ဟေဗြေဝ်/အာရာပ်ရ၊၊ လိက်ဘာသာ ကေုာံ ဗီုလျုင်ပတှ်ေဘာသာ အကြာၜါဂကောံဂှ်လေဝ် တၞဟ်ခြာအာ ရေင်သကအ် တၟာဂလိုင်ရ၊၊ ဂျူမနှဴဂရိတ် (Hellenized Judaism)တအ် ဆလအ် ဟွံလ္ၚတ်ဗှ် လိက်သမ္မာ (Oral Law)တုဲ ဂျူရဗ္ဗိနိစ် (Rabbinic Judaism) (ဗွဲတၟေင် မၞုံ ပ္ဍဲအေဿရေ ကေုာံ ဗဳဗေလောန်) ဝေင်ပါဲ ဘာသာဂရိတ် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကာလညးတအ် မချူလိက်ရ၊၊ ဘာသာဂျူမနှဴဂရိတ် (Hellenized Judaism) ကၠေအ်ကၠာဲအာကဵု အခိုက်ကၞာ ယေန်သၞာင်ဂရိတ်-ရဝ်မ (Greco-Roman culture) တုဲ ကၠေအ်ကၠက်အာရ၊၊ ဂျူရဗ္ဗိနိစ်တအ် ဆက်သှ်ေအာဒၟံင် ပ္ဍဲဗေဗဳလောန် ဗွဲမဂၠိုင်ရ၊၊
စိုပ်ၜိုတ် ဗွဝ်ကၠံပထမဂှ် ဂကောံမၞိဟ်ဂျူ ပ္ဍဲဗေဗဳလောန် မဒှ်ဂျူ မစိုပ်အာ ဗေဗဳလောန် ကြဴနူဗေဗဳလောန် သီပလီုထောအ် ဍုင်ညးတအ်တုဲ လၟိဟ်မၞိဟ်ဂၠိုင်တိုန် လၟိဟ်မၞိဟ် နွံၜိုတ် မွဲပြကောဋိကိုဋ်ဂှ် ဒှ်အာ ၜါပြကောဋိကိုဋ်ရ၊၊ အကြာ ၜိုတ်သၞာံ အေဒဳ ၂၀၀ ကဵု ၅၀၀ ဂှ် နကဵုသဘာဝ လၟိဟ်မၞိဟ် မဂၠိုင်တိုန်ကီု သီုကဵု မၞိဟ်နူဍုင်အေဿရေလ ပြံင်လုပ်ကၠုင်ကီုတုဲ လၟိဟ်မၞိဟ်ဂျူ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ပ္ဍဲဗေဗဳလောန်ဂှ် ဒှ်အာဒၞာဲ လၟိဟ်မၞိဟ်ဂျူဂၠိုင်အိုတ် မွဲဂအုံ တြဴဂအုံရ၊၊ ပ္ဍဲ ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ အစာချူလိက် (Bar Hebraeus) ချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲကဵုဂၠးကဝ်ရဝ်မ (ဒၞာဲသၟဝ်အုပ်ဓုပ်ရဝ်မ)ဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ် ဂကူဂျူ သီုဖအိုတ် နွံ 6,944,000 ရ၊၊ ဆဂး လညာတ်ညးဂှ် အစာဝင်လ္ၚဵု ဟွံဒုင်တဲလေဝ် နွံကီုရ၊၊
ကွေတ်ဘာသာ
မၞိဟ်ဂကူဂျူ ကဵု ကွေတ်ဘာသာဂျူ ၜါဝွံ ဆက်စပ် တောဲဒွန်ဒၟံင် ဗွဲမကၟောန်ဓရောန်ရ၊၊ ပွမဒုင်ပတှ်ေကေတ် ကွေတ်ဘာသာဂျူဂှ် ဂွံဒှ်တုပ်ကဵု ညံင်ညးမၜံင် ပ္ဍဲမိမဂကူဂျူတအ်ကီုရ၊၊ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် မၞိဟ်မပြံင်လုပ် ဒုင်ကေတ် ကွေတ်ဘာသာဂျူ သီုကဵုမၞိဟ်မၞုံကဵု တၞောဝ်ဗဳဇဂျူတြေံတအ်ဟီု ညးတအ်ဂှ် ဒးဒုင်ပါ်ကဆံင် နဒဒှ် မၞိဟ်ကဆံင်ဒုတိယ နူကဵု မၞိဟ်မၜံင်လဝ် ပ္ဍဲဂကူဂျူတအ်ရ၊၊ ညံင်ညးတၞဟ် ဂွံပြံင်လုပ် ဒုင်ကေတ် ကွေတ်ဘာသာဂျူဂှ် ညးတအ် ဟွံပ္တိတ်ဒြဟတ် ဟွံဗက်ဟီုတွဟ် စန်ဒက်ရ၊၊ ဗွဲမဂၠိုင် ကုကောန်ဇာတ် မကတဵုဒှ် နူမိမ မနှဴရဴတအ်ကဵု ကုညးမစှ်ေဒၞာဲ ဒက်အိန်ထံင် ကုဂျူတအ်သၟးရ ညးတအ် ပ္တိတ်ဒြဟတ် စန်ဒက်၊၊
အရေဝ်ဘာသာ
အရေဝ်ဘာသာဟေဗြေဝ်ဂှ် ဒှ်အရေဝ်လိက် ဘာသာဂျူ (မကော်ခဴစ lashon ha-kodesh, "တဝဟ်ပါင်ကျာ်")၊ အရေဝ်မစကာ လိက်ဟေဗြေဝ်ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ်လိက် မကော်ခဴစ တးနက် (Tanakh) မဒှ်လိက် မမင်မဲလဝ် အရေဝ်ဂကူဂျူတအ် နူကဵုဗွဝ်ကၠံ ဗွဲမဂၠိုင်တေအ်ရ၊၊ ၜိုတ် ဘဳသဳ ၅ ဗွဝ်ကၠံတေအ် ဂကူအာရမိစ် (Aramaic) မဒှ်ဂကူ တၞောဝ်ဗဳဇကြပ် စကာ အရေဝ်ဟေဗြေဝ် နဒဒှ် အရေဝ်မဟီုဂး ပ္ဍဲဂျူဒေဲ (Judea)ရ၊၊ ၜိုတ် ဘဳသဳ ၃ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဂျူလ္ၚဵုဂှ် ဟီုအရေဝ်ဂရိတ်၊ ဂျူ ပ္ဍဲဗေဗဳလောန်ဂှ် ဟီုအရေဝ် ဟေဗြေဝ်၊ အရေဝ်အာရမိစ်၊၊ အရေဝ်ၜါဏအ်ဂှ် ဂျူမနွံ ပ္ဍဲအေဿရေလတအ်လေဝ် ဟီုဒၟံင်ကီု ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်၊၊၊
နကဵုဗွဝ်ကၠံ ဗွဲမဂၠိုင် ဂျူမပြးဇးဒၟံင် အလုံလိုက်မွဲတအ်ဂှ် စကာအရေဝ်ဒေသ (ဝါ) အရေဝ်အဓိက ပ္ဍဲဒၞာဲညးတအ် မပဒတဴဂှ်တုဲ ရမ္သာင်ညးတအ်လေဝ် ဓစေင်ဗၠေင်ဗက်အာကဵု အရေဝ်ဒေသတအ်ဂှ်ကီုရ၊၊ ဥပမာ အရေဝ် ယိဒ်ဒိရှ် (Yiddish) ဂှ် ဒှ်အရေဝ် ဂျူဒေဲအဝ်-ဂျာမာန် (Judæo-German language) မဒှ်အရေဝ် မပံင်နှဴ အကြာအရေဝ်ဂျူ ကဵု အရေဝ်ဂျာမန်၊ ဂျူမပဒတဴ ပ္ဍဲဒေသလဒေါဝ်ယူရောပ်တအ် မဟီုရ၊၊ ညံင်ရဴဂှ်ကီု အရေဝ် လာဒိနဝ် (Ladino) ဂှ် ဒှ်အရေဝ် ဂျူဒေဲအဝ်-သပိန် (Judæo-Spanish language) မဒှ်အရေဝ် မကတဵုဒှ်ကၠုင် နူဂကူဂျူ သေဖရ်ဒိ (Sephardi Jews) ညးမပဒတဴ ပ္ဍဲဒေသမုဟ်ၜဳ အဳဗေရိယာန် (Iberian peninsula)ရ၊၊ ပါဲနူဏအ်လေဝ် နွံတၟာဂလိုင်ဏီရ၊၊
လိက်ဘာသာဟေဗြေဝ်ဂှ် လုကဴ ပွိုင် ၁၆ ဗွဝ်ကၠံပြင်င် စကာကၠုင် နဒဒှ် လိက်မစကာ ပ္ဍဲဘာသာ ကေုာံ လိက်မချူလဝ် လိက်မဆေင်ကဵု ကွေတ်ဘာသာဂျူရ၊၊ ဆဂး အရေဝ်ဟေဗြေဝ်ဂှ် ဆမၞိဟ်ညိညဓဝ်ဟေင် စကာကၠုင် နဒဒှ် အရေဝ်မဟီု ရိုဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲရ၊၊ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် အရေဝ်ဟေဗြေဝ်ဂှ် ပ္ဍဲဂါထာလ္ၚောဝ်ကျာ်တအ် ကေုာံ လိက်ကျာ်ဟေင်ရ စကာကၠုင်တုဲ ပ္ဍဲလဟီုမၞိဟ်တအ် ရိုဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲဂှ် စကာဒၟံင် အရေဝ်ဘာသာ မကြပ်ညောန် ကုညးတအ်ရ၊၊ ညးမကလေင် ဂယိုင်ပတိုန် ညံင်အရေဝ်ဟေဗြေဝ် ဂွံကလေင်ဂျိုင်ကၠုင် နဒဒှ်အရေဝ် မဟီုရိုဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲပၠန်ဂှ် ဒှ် အဳလဳဇာ ဗေန် ယေဟုဒါ (Eliezer ben Yehuda)ရ၊၊ ညးစိုပ်အာ ဍုင်ပါလေတ်သတာင် (လၟုဟ် မကော် အေဿရေ) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၁ တေအ်ရ၊၊ ညးဗတောန်ကဵု ဂကူဂျူတအ် အရေဝ်ဟေဗြေဝ်ဂှ်ရ၊၊ အရေဝ်ဂျူ (ဝါ) အရေဝ်ဟေဗြေဝ်ဂှ် စနူအခိင် တာန်နစ် (Tannaic times) (နူအေဒဳၜိုတ်၂၀၀) တေအ်ဂှ် နဒဒှ် အရေဝ်မဟီုဂးရိုဟ်တ္ၚဲမွဲဂှ် ကၠေအ်ကၠက်အာတုဲတုဲရ၊၊ လၟုဟ်မ္ဂး အရေဝ်ဟေဗြေဝ် ခေတ်တၟိဂှ် နဒဒှ် အရေဝ်မစကာဍုင်အေဿရေမွဲဂှ် ကလေင်ဂျိုင်တိုန်တုဲ တန်တဴဒၟံင်ပၠန်ရ၊၊
ၜိုန်ရ အရေဝ်ဟေဗြေဝ်ဂှ် နဒဒှ် အရေဝ် မစကာဍုင်မွဲ သွက်ဂကူဂျူ ပ္ဍဲဍုင်အေဿရေကီုလေဝ်၊ ဂျူအလုံဂၠးတိဂှ် ဟီုအရေဝ်ဟေဗြေဝ် ဟွံလေပ်ဏီရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ အရေဝ်အင်္ဂလိက်ဂှ် စကာဒၟံင် နဒဒှ် အရေဝ် မဆက်စၠောအ် အကြာဂကူဂျူဂမၠိုင်ရ၊၊    ၜိုန်ရ ဂကူဂျူဂမၠိုင် လေပ်ကၠိုဟ် အရေဝ်ဘာသာဂျူ ၜိုတ်ကၠိုဟ်ခၠင် ဂွံဗှ်လိက်ကျာ် မချူလဝ် နကဵုဘာသာဂျူခေတ်တြေံ လေပ်ကီုလေဝ်၊ ဂျူဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် အရေဝ်အင်္ဂလိက်ဂှ် စကာဂၠိုင်ရ၊၊
အရေဝ်ဘာသာ ဂကူဂျူတအ် မဟီုဂၠိုင်အိုတ် ပိဘာသာ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဂှ် ဒှ်အရေဝ်ဟေဗြေဝ်၊ အရေဝ်အင်္ဂလိက် ကေုာံ အရေဝ်ရုရှာရ၊၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ အရေဝ်ရဝ်မ၊ အရေဝ်ပြင်သေတ် ကေုာံ အရေဝ်သပိန်လေဝ် စကာဂၠိုင်ကွေဟ်ကီုရ၊၊ ပ္ဍဲခေတ်ကိုပ်ကၠာတေအ် အရေဝ်ယိဒ်ဒိသ် မဒှ်အရေဝ်ဂျူ မပြံက်နှဴကဵုဂျာမနဳဂှ် ဂျူတအ် ဟီုဂၠိုင်အိုတ်ကီုလေဝ် ကြဴနူ ပၞာန်ဂၠးတိအလန်ဒုတိယ ဂျူမဒုင် ဂစိုတ်ပဠက်ဂကူ (ဒးဒုင်စံင်ယဇ်) ပ္ဍဲဂျာမနဳတုဲ အရေဝ် ဟေဗြေဝ်ခေတ်တၟိ မဒှ်အရေဝ် ဂကောံချဳဓရာင် သွက်ဗၠးၜးဂကူဂျူ မကော်ဂး ပရေင်ချဳဓရာင် ဇြာဲနာက် (Zionist movement) တအ်မစကာဂှ် ဒှ်ကၠုင် အရေဝ်ဂျူမွဲတုဲ အရေဝ်ဟေဗြေဝ်ဂှ် ဒှ်အာ အရေဝ်စကာဍုင် အေဿရေ ရ၊၊ ပ္ဍဲဒၞာဲလ္ၚဵု အရေဝ်မိ (ဝါ) အရေဝ်မစကာရိုဟ်တ္ၚဲ ဂကူဂျူတအ်ဂှ် တၞဟ်ခြာ နူအရေဝ်မၞိဟ်မစကာဂၠိုင် ပ္ဍဲဒၞာဲဒေသဍုင် ညးတအ် မပဒတဴဒၟံင်ရ၊၊ ဥပမာ ပ္ဍဲကွဳဗေက် (Quebec) ဂကူအရှကေန်ဇိစ် (Ashkenazic) ဗွဲမဂၠိုင်တအ် လွဳဗစ အရေဝ်အင်္ဂလိက် နဒဒှ်အရေဝ်မိကီုလေဝ် ဂကူဂျူ သေဖရ်ဒိစ် (Sephardic) တအ် စကာ အရေဝ်ပြင်သေတ် နဒဒှ် အရေဝ်အဓိကရ၊၊ ညံင်ရဴသာ်ဂှ်ကီု ဂျူ ပ္ဍဲအဖရိကသၠုင်ကျာတအ်ဂှ် စၞးမဟီု အရေဝ်အဖရိကာန် ဂှ် ညးတအ် ဟီု အရေဝ်အင်္ဂလိက် ရ၊၊ ဟိုတ်နူပဝ်လဇြဳ (ဝါ) ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု သဵုဗိယေတ် ကေုာံ ဨကရာဇ်ဇာတအ်တုဲ ဂကူဂျူ မၞုံပ္ဍဲရုရှာဂှ် အရေဝ်ဘာသာယိဒိဒိစ် (အရေဝ်ဂျူမွဲဂကူ) ဂှ် ကၠေအ်အာတုဲ မၞိဟ်တအ် ဟီုအရေဝ်ရုရှာအိုတ်ရ၊၊   အခိင်လၟုဟ် ဂျူ မၞုံပ္ဍဲဍုင် မပါ်တိတ် နူကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဆဵုဗိယေတ်တြေံ မပ္တံကဵု ဍုင်ယူကရိုင် (Ukraine)တအ်ဂှ် အရေဝ်ဒေသဂှ် ဟွံဟီုတုဲ ဟီုအရေဝ်ရုရှာအိုတ်ရ၊၊   ၜိုန်ရ လၟိဟ်မၞိဟ်ဂကူဂျူ ပ္ဍဲအဖရိကသၟဝ်ကျာဂှ် အောန်တဴကီုလေဝ် ဂျူ မၞုံပ္ဍဲဍုင်အလ်ဂေရိယျာ၊ မဝ်ရဝ်ကဝ်၊ တူနဳရှာ တအ်ဂှ် ဟွံဟီု အရေဝ် ညးဒေသ မပ္တံ အရေဝ်အာရာပ် ကေုာံ အရေဝ်ဗေရ်ဗေရ် (Berber)တအ်တုဲ ဟီု အရေဝ်ပြင်သေတ် ရ၊၊ ဒေသတအ်ဂှ် ကေင်ဒှ်လဝ် သၟဝ်ကဝ်လဝ်နဳပြင်သေတ်ရ၊၊
က္ဍိုပ်သကိုပ်
ပ္ဍဲဂကောံဘာသာဂျူဂှ် က္ဍိုပ်သကိုပ်ဘာသာမွဲတၠ မဟီုတုဲ သီုဖအိုတ် ဗီုဏအ် ဟွံမဲကီု ပ္ဍဲကဵုဂကူလေဝ် မၞိဟ်မပၠတရဴဂကူ မၞုံကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ်မွဲတၠဓဝ် ဟွံမဲကီုရ၊၊ ဆဂး ပ္ဍဲဂကောံဘာသာဂမၠိုင်ဂှ် မၞုံကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ် ကဆံင်နာနာသာ် ကဆံင်ပွိုင်ဍုင်၊ ကဆံင်ဍုင် ကေုာံ ကဆံင်ဍုင်ဂမၠိုင် မပံင်တောဲ နွံရ၊၊
Israel
အေဿရေ ဂှ် ဒှ်ဍုင် ကောန်ဂကူဂျူတုဲ ပၞောဝ်ဍုင်လတူဂၠးတိဏအ်ဂမၠိုင် ဍုင်အေဿရေမွဲဟေင် မဒှ်ဍုင် ဂကူဂျူ မဒှ်မၞိဟ်လပါ်ဂၠိုင်ရ၊၊ ဍုင်အေဿရေဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နဒဒှ် ဍုင်ဗၠးၜး သၞောတ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ မဒှ်ဍုင်ဂကူဂျူ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၈ ဂိတုမေ ၁၄ ဂှ်ရ၊၊ ပ္ဍဲကၠတ်ထဝ် မကော်ခဴစ နကဵုဘာသာဟေဗြေဝ် ကၞေသ်သေတ် (Knesset) နွံအမာတ် စၞးညးဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ၁၂၀ တၠဂှ် အတိုင်သွဟ် သဘင်ရုဲမာဲ သၞာံ ၂၀၁၆ ဂှ်မ္ဂး အမာတ် ၁၄ တၠဂှ် ဒှ်မၞိဟ်စၞး နူကဵုဂကူအာရာပ် ပ္ဍဲဍုင်အေဿရေ ရ၊၊ အမာတ်မၞိဟ်စၞးအာရာပ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် နူကဵုဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂကူအာရာပ် ပ္ဍဲဍုင်အေဿရေဂှ်ရ၊၊ ပ္ဍဲနာဲဗစာဂမၠိုင် ပ္ဍဲရုင်ဗစာကၠတ်ထဝ် အေဿရေ (Supreme Court of Israel)ဂှ် မွဲတၠဂှ် ဒှ်မၞိဟ် နူဂကူအာရာပ်ကီုရ၊၊
ပ္ဍဲအေဿရေဂှ် အကြာသၞာံ ၁၉၄၈ ကဵု ၁၉၅၈ ဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ်ဂကူဂျူ နူ ၈၀၀,၀၀၀ ဂှ် ဒှ်အာ ၜါပြကောဋိကိုဋ်ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ပ္ဍဲအေဿရေဂှ် ဂကူဂျူ နွံ ၇၅.၄% တုဲ နွံ ၆ ပြကောဋိကိုဋ်ရ၊၊ ကာလစဒက်ပ္တန် ဍုင်အေဿရေတေအ်ဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ်ဂကူဂျူတအ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မပြံင်လုပ် နူမၞိဟ်မဟွံချိုတ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ မဒးဒုင်စံင်ယဇ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ပၞာန်ဂၠးတိအလန်ဒုတိယတအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲဍုင်အေဿရေဂှ် ဂျူ အဳတဳအဝ်ပဳယျာ (Ethiopian Jews) လေဝ် နွံတၟာဂလိုင်ကီုရ၊၊ ညးတအ်ဂှ် ပြံင်လုပ် နကဵုက္ၜင်ကျာ နူကဵုအကြာ ကၞောတ်သၞာံ ၁၉၈၀တအ် ကဵု လပါ်စ သၞာံ ၁၉၉၀တအ်ရ၊၊ အကြာ သၞာံ ၁၉၇၄ ကဵု ၁၉၇၉ ဂျူ ပြံင်လုပ်မံင် ပ္ဍဲအေဿရေ ဗဒါဲ ၂၂၇,၂၅၈ တၠရ၊၊ ၜိုတ်ကဝက်ဂှ် ဒှ်ဂျူ မကၠုင် နူကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံသဵုဗိယေတ် ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်အကြာဂှ် ဂျူ နူကဵု ယူရောပ်လပါ်ပလိုတ်၊ နူလတ်တေန်အမေရိက ကေုာံ အမေရိကသၟဝ်ကျာတအ်လေဝ် နွံဗွဲမဂၠိုင်ကီုရ၊၊
ဂျူ နူဒေသတၞဟ် ဗီုကဵု ဂျူအိန္ဒိယ၊ ဂျူမဒြေပ်ဒဴ ဘဲစံင်ယဇ် ပၞာန်ဂျာမနဳတုဲ မစိုပ်အာ ဍုင်အမေရိကာန်၊ အာဂျေန်တဳနာ၊ အဝ်သတေလျာ၊ ချဳလဳ ကေုာံ အဖရိကသၠုင်ကျာတအ်လေဝ် ပြံင်လုပ် အေဿရေကီုရ၊၊ ဂျူမပြံင်လုပ် အေဿရေတုဲ ဗွဲကြဴ ဟိုတ်နူ အခက်အခုဲ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပြသၞာအကြာ ဂျူ-အာရပ် ပ္ဍဲအေဿရေဂှ်တုဲ ပြံင်တိတ် နူအေဿရေလေဝ် နွံကီုရ၊၊ ဂျူ မပြံင်တိတ် နူအေဿရေဂှ် ညးတအ်ကော်စ ယောရ်ဒိမ် (yordim ירידה) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ညးမဒဴတုဲ ကုညးမပြံင်လုပ်တအ်ဂှ် ညးတအ်ကော်စ Aliyah עליה မဂွံအဓိပ္ပါယ် ညးမစဴဌာန် ရ၊၊
ဂြိုပ်ဖာဂၠ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ပလိုင်ကဳ
ဘာဂြိုပ်ဖာဂၠ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ပလိုင်ကဳ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။
သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၁၆၉ ဇကု၊ ထပိုယ် ၉၇ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၁၆၅ ဇကု၊ ထပိုယ် ၈၁ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဇာဂရဗုဒ္ဓိ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၆၊ ဝှ် ၃၇။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကြုင်ဍာ်ခန်(ကွာန်)
ယၟုကွာန်
ကွာန်ကြုင်ဍာ်ခန်ဝွံ ပ္ဍဲအခိင်မစပတန်တေအ် ခုတ်ခဴလဝ် ယၟု ကွာန်အာဲသာယာဝတဳ ကီုလေဝ် ဗွဲကြဴဝွံ ဟိုတ်နူ မနွံ ပ္ဍဲဇိုင်ကြုင်ဍာ်ခန် နကဵု ဗီုဗၟာ မကော်စ ရေနောက်ချောင်း ဂှ်တုဲ ယၟုကွာန်ဂှ် ကော်စဒၟံင် ကွာန်ကြုင်ဍာ်ခန် နကဵု ဘာသာဗၟာ ရေနောက်ချောင်းကျေးရွာ။
ဝင်
အတိုင်စၟတ်သမ္တီမ္ဂး ကွာန်ကြုင်ဍာ်ခန်ဝွံ စပတန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၇ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၈ (သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၆၈၊ သာသနာ ၂၅၅၀ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် ၃ မမံက်) တ္ၚဲအဒိုတ်ဂှ်ရ။ မဂွံပတန်ကွာန်ဏအ်ဂွံဂှ် ကလိဂွံ အရီုအဗင် နူဗိုလ်ဇၞော်အံင် ညးမဒှ်သကိုပ်ဒပ်ပၞာန် မဒှ်ဒပ်ပၞာန်မန်မဖျေဟ်လဝ်လွဟ် ကုအလဵုအသဳတုဲ၊ နာဲကျဝ်နေ၊ နာဲနိုင်ဥူ၊ နာဲမတဵု၊ မင္ၚေဝ်တအ် အာဂတပၠတရဴတုဲ နာဲကျဝ်နေ ကေုာံ နာဲမတဵု ကဵုဒါန် ဂအာင်တိညးတအ်တုဲ ပ္တန်လဝ် ကွာန်ဝွံရ။ ပ္ဍဲအခိင်မပတန်ကွာန် ဗွဲကိုပ်ကၠာဂှ် သ္ၚိနွံ သီုဖအိုတ် ၇-၈ မဟေင်ရ။ ဗွဲကြဴ မၞိဟ်ဂၠိုင်ကၠုင်၊ ဒှ်ပြသၞာ ကဵုဂကူကရေင်တုဲ နူကဵု ဂကောံဒပ်မန်မဖျေဟ်လွဟ်တအ် ဗိုင်ပညဳပညပ်တုဲ ပါ်ခြာထောအ် ပယျဵုဒနက်ကွာန်၊ ကရေင်မံင် သြင်ကြုင် လပါ်ပလိုတ်၊ မန်၊ ဗၟာ၊ ထဝါဲဂှ် မံင်သြင်ကြုင် လပါ်ဗမံက်ရ။
ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
ကွာန်ကြုင်ဍာ်ခန်ဝွံ လၟုဟ် (သၞာံ ၂၀၂၁) နွံသ္ၚိၜိုတ် ၇၀-၈၀ မတုဲ မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဂယိုင်လမျီု နကဵုကမၠောန်တဵုဂူ တဵုကၠအ်အိုတ်ရ။
ယေန်သၞာင်မန်
ကွာန်ကြုင်ဍာ်ခန်ဝွံ ဒှ်ကွာန်မန်မွဲတုဲ ပရေင်စၟတ်သမ္တီ ဂကူမန် မပ္တံကဵု တ္ၚဲဂကူမန်၊ ဗတောန်လိက်ဥတုကညင်တအ်ဂှ် ဗီုညးကဵုညးကၠောန်ဒၟံင်ကီုရ။ ဟိုတ်နူ ဂကူပြံက်နှဴဒၟံင်တုဲ ကောန်င္ၚာ်သၟတ်မန်တအ်ဂှ် စၞးမဟီုအရေဝ်မန်ဂှ် ဟီုကၠုင်အရေဝ်ဗၟာ အရေဝ်ထဝါဲဂၠိုင်ကၠုင်ရ။
နိဿဲ
ညးမပကောံချူ နာဲပညာနန် ဒဵုတၟအ်
တံင်မောံ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်တံင်မောံဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၃၄၇၈၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၃၈၂၁ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၇၂၉၉ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
မဏိဝဇဳရာရာမ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်လ္ဂုင်
ဘာမဏိဝဇဳရာရာမ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ပွိုင်ဍုင်ဗဟာရ် (ဗဟာန်)၊ ဍုင်လ္ဂုင်၊ ရးလ္ဂုင်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၁ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တကောဏ္ဍည သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၉၊ ဝှ် ၂၉။
နန်ထဝ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်လ္ဂုင်
ဘာနန်ထဝ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ပွိုင်ဍုင်ဗဟာရ် (ဗဟာန်)၊ ဍုင်လ္ဂုင်၊ ရးလ္ဂုင်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၄ ဇကု၊ ထပိုယ် ၄ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသုခိတ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၅၊ ဝှ် ၂၅။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ရးလ္ဂုင်
နာဍူ၊ တၞံ
တၞံနာဍူ (Pterocarpus macrocarpus or the Burma padauk) ဝွံ ဒှ်တၞံဆု မတိုန်ပ္ဍဲဂြိုပ်ဒေသဂမ္တဴ ဍုၚ်အာရှအဂၞဲ၊ ဍုၚ်မန်ဗၟာ၊ ဍုၚ်လဴ၊ ဍုၚ်ကမ္ဗောဒဳယျာ၊ ဍုၚ်သေံ ကေုာံ ဍုၚ်ဗိယေတ်နာမ်တအ်ရ၊၊ တၞံနာဍူဂှ် အာတဵုစုတ်လဝ် ပ္ဍဲဍုၚ်အိန္ဒိယ ကေုာံ တကအ်ကာရိဗ်ဗေန် (Caribbean) နဒဒှ်သဘာဝဂြိုပ်ဆုရ၊၊
ဗမံက်ထ္ၜး
တၞံနာဍူဂှ် ဒှ်ဂကူဆု တဲလဒေါဝ် ဇၞော်သၠုၚ်တိုန် စဵုကဵု ၁၀-၃၀ မဳတာ (စဵုကဵု ၃၉ မဳတာလေဝ်ဇၞော်မာန်)တုဲ ဗွိုက်လၞၚ်ဍေဟ်ဂှ် ဇၞော်စဵုကဵု ၁.၇ မဳတာမာန်တုဲ ပ္ဍဲအခိၚ်ကညၚ်မ္ဂး ဍေဟ်မလေပ်သၠာဲတၞးရ၊၊ သၞောက်ဍေဟ်ဂှ် ဂရအ်ဒၟံၚ်တုဲ ဒှ်အသာ်ပတေၚ်-ဂၠုဂၠု၊ ပါ်ဍေဟ်မ္ဂး ထၜိုတ်အသာ်ဗကေတ် တိတ်ကၠုၚ်ရ၊၊ တၞးဍေဟ်ဂှ် နွံဇမၠိၚ် ၂၀၀-၃၅၀ မဳလဳမဳတာတုဲ ဒှ်ဗီုပြၚ် မွဲဒိုဟ်-ဇၟန်ကဝါန် (odd-pinnate) မၞုံကဵုတၞး အကြာ ၉ - ၁၁ တၞးရ၊၊ ပကဴဍေဟ်ဂှ် ဒှ်အသာ်ဍာ်မိတ် မၞုံကဵုဂစိုတ်မမတုဲ မွဲမွဲဍောၚ်မ္ဂး နွံဇမၠိၚ် အကြာ ၅၀-၉၀ မဳလဳမဳတာရ၊၊ သတ်ဍေဟ်ဂှ် နွံကဵုဂစိုက် မၞုံကဵု သၞေၚ်မဂေတ်ကၠောအ် ဗွိုက်လၞၚ် ၄၅-၇၀ မဳလဳမဳတာ ပ္ဍဲမွဲမ နွံကဵုမ ၜါ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပိမရ၊၊
ဆုနာဍူဂှ် ဒုၚ်ဍာ်ဇမၠိၚ်မာန်တုဲ စဵုဒၞာကဵုဂြုန်ဂှ်ရ ဆုနာဍူဂှ် စကာ ပ္ဍဲကဵုမကၠောန် ကပေါတ်ပရိဘောဂ၊ သြိုၚ်သ္ၚိ၊ သၠာကွဳ၊ တဝ်မွဲမွဲ ကေုာံ တိုၚ်ဒယိုၚ် ဟိုတ်နူသၟူမောဝ် ကေုာံ ဗကေတ်တုပ်ဒၟံၚ်တုဲ နဒဒှ် ဆုစၠန်ဗကေတ်ဂှ် မဖက်နှဴတုဲ သွံစနွံကီုရ၊၊
တၞံနာဍူဂှ် ဟိုတ်မကဴ ပ္ဍဲအခိၚ်ကညၚ် ပ္ဍဲဂိတုဨပြဳ မဒှ်အခိၚ် အတးတုဲ ပကဴနာဍူဂှ် နဒဒှ်သၚ်္ကေတ (ဝါ) နဒဒှ်ပကဴအဓိက ပ္ဍဲအခိၚ်အတးမွဲဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ်တုဲ ပ္ဍဲကဵုအကြာဒွက်ဂမၠိုၚ် ဗွဲတၟေၚ် ဒွက်အတးဂှ် ဂွံမိၚ် ဂွံဆဵုစဂၠိုၚ်ရ၊၊
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပ္ကဴဂမၠိုၚ်
မန်ကြုက်ပိ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်လ္ဂုင်
ဘာမန်ကြုက်ပိ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ပွိုင်ဍုင်ဗဟာရ် (ဗဟာန်)၊ ဍုင်လ္ဂုင်၊ ရးလ္ဂုင်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၂ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တတေဇောဘာသ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၆၊ ဝှ် ၃၆။
ဇၞော်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဒူရာ
ဘာဇၞော် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဒူရာ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။
စဳပျး၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဍုင်ဖိန်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၂၀၂၃၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၂၁၃၁ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၄၁၅၄ တၠရ။
ဇၞော်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဒူရာ
သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၃၄ ဇကု၊ ထပိုယ် ၉၆ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၂၅ ဇကု၊ ထပိုယ် ၈၉ ဇကု။
မဟာယျေန်၊ အစာတၠ
အစာတၠမဟာယျေန် နကဵုမဟိမု ပေင်င် အ္စာတၠဗြတြာဲတိသရဏဓဇ ဗုဒ္ဓဝံသမဟာထေရ် ဝွံ ဒှ်အစာတၠ ညးမပတန်လဝ် ဂိုဏ်ဓမ္မယုတ္တိကနိကာယ (မဟာယျေန်) ပ္ဍဲဍုင်မန် နူတမ်ဝါဒတုဲ ဒှ်ခမဳမန် ဇာတိကွာန်ကြုင်ခြ ပ္ဍဲဍုင်သေံရ၊၊ ကြဴနူ ဍုင်မန် ဒးဒုင်သီကေတ် ကုသၟိင်ဗၟာတုဲ အရေဝ်လိက်ပတ် ဂကူမန် ပ္ဍဲဍုင်မန် သုန်ဂြာံ ညောန်ကဵု ကၠေအ်ကၠက်ဂှ် တၞဟ်န မဂွံကလေင်ဗဂဵုလဟဵုပတိုန် လိက်ပတ် ဘာသာမန် ပ္ဍဲဍုင်မန် မွဲလှေ်ပၠန်တုဲ ညးပြာပ်စိုပ်အာ ဍုင်မန်တုဲ ပတန် ဘာသုဿာန် ပ္ဍဲကွာန်ကဒဵုရ၊၊ ယၟုညးတမ်ညး နာဲယျေန်၊ ဟိုတ်မကလိဂွံ တဆိပ်မဟာတုဲ ယၟုပြာကတ်တဴ နကဵုမဟာယျေန်ရ၊၊
ဇၞော်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဒူရာ
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပုပ္ဖ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၀၊ ဝှ် ၄၉။
မဟာယျေန်၊ အစာတၠ
ကွးဘာမာံယျေန်
လၟောင်အ္စာတၠ ဗြတြာဲဂှ် ကၠိလောန်ကၠုင်တုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၂၀၃၊ ဂိတုကထိုန် ၁၃ မံက် တ္ၚဲဗြဴဗတိ ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲကွာန်မန်မွဲ မၞုံယၟု ကွာန်ကြုင်ခြု မလုပ်လၟိဟ် ပွိုင်ဍုင်မဟာဆာဲ သမုဿာခန် ပ္ဍဲတွဵုရးဒျောဒျာ ဍုင်သေံတေအ်ရ။ သၟတ်ကောန်ၚာ်ဂှ် ဒှ်ဇာတိဂကူမန် ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာတုဲ မိမၜါ ခုတ်ခဴကဵုလဝ်ယၟု မာံယျေန်။ မာံယျေန်ဂှ် နူဘဝကောန်ၚာ် အဝယ်ဍောတ်သွတ်တေအ်ဟေင် ဗွဲတၟေင် နွံဂမြင်ညာဏ်ပညာ ကေက်သကာစဳကၠးလောန်တုဲ ပ္ဍဲကာလအာစိုပ်အာယုက်ဗၞတ် ၁၀ သၞာံပြင် မံင်ဘာဂွံဂှ် မိမၜါ တိတ်အာဘာ အပ်ပြာပ်ဇိုန်လဝ် ကောန်ဇကု ပ္ဍဲဇရေင် အ္စာတၠ ကွာန်ကြုင်ခြုဂှ်တုဲ ကဵုကတ်ဗ္တောန်ပညာ ပ္ဍဲဇရေင်အ္စာတၠဂှ်ရ။
စဳပျး၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ဇၞော်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဒူရာ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
မဟာယျေန်၊ အစာတၠ
သာမဏဳဗုဒ္ဓဝံသ
ကွးဘာမာံယျေန်ဂှ် ဆၜိုတ်ဉာဏ်ပညာကေက်သကာမွဲဓဝ်ဟွံက နွံကဵုဓရ်ဝဳရိယဇၞော်လောန်တုဲ ပ္ဍဲကဵုဘဝကွးဘာဂှ်ဟေင် လိက်သဇိုင်ကွးဘာဂမၠိုင် မပတမ် ဂတဵုဇၞော်၊ သၠပတ်ပရိုတ်၊ သဒ္ဒါ၊ သင်္ဂဟတအ်ဂှ် ဍေင်ဂွံပါင်တိုက်တုဲ ဂွံဒုင်ကေတ် အထိုင်အသး အ္စာတၠနွံကဵုပိုည်ဂဇအ်ဘာတအ်ရ။ ပ္ဍဲကာလပေင်အာယုက်-၁၅ သၞာံဂှ် သ္ပသာမဏဳ ပ္ဍဲဇရေင် အ္စာတၠ ကွာန်ကြုင်ခြုဂှ်တုဲ သာမဏဳ “ဗုဒ္ဓဝံသ” သာ်ဝွံ အ္စာတၠ ဒှ်ခုတ်ခဴကဵုလဝ်ယၟုရ။ ဗုဒ္ဓ-ဂှ် တွဟ်အရထမ္ဂး ကျာ်တုဲ၊ ဝံသဂှ် တွဟ်အရထမ္ဂး တၞောဝ်ဒတောဝ်ရ။ ဗုဒ္ဓဝံသ ပံင်ကၠေအ် သီုၜါမ္ဂး “သာမဏဳတၞောဝ်ဒတောဝ်ကျာ်” သာ်ဝွံ ဂွံအဓိပ္ပါယ်။
ပယျင်ဗၠာဲ နာဲဗုဒ္ဓဝံသ
ပ္ဍဲဘဝသာမဏဳဂှ် ဆက်ကတ်ဗတောန်အာ ပညာလောကုတ္တိုရ် မပတမ်ကဵုပါဠိ၊ အဋ္ဌကထာဝ၊ ဋဳကာ မဆေင်စပ်ကဵု သုတ်၊ အဘိဓရ်၊ ဝိနယ်တအ်ဂှ်တုဲ၊ ပ္ဍဲကာလပေင် အာယုက် ၂၀ သၞာံ၊ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၂၂၂-ဂှ် သ္ပဥပဇ္ဖျာယ်ကဵု အာစာတၠနွံပိုည်ကြုင်ခြုဂှ်တုဲ ကလိဂွံဒှ်ခမဳပယျင် မလှုင်ပြဲ ပ္ဍဲကွာန်ကြုင်ခြုဂှ်ရ၊ ဒှ်ပယျင်တုဲ သွက်ဂွံဆက်ကတ်ဗတောန်အာ ပညာ ဘာသန္တရဂမၠိုင် မပတမ်ကဵုသေမ် ပ္ဍဲဇရေင်အာစာတၠဇၞော် ကော်ဂး သံဃရာဇ်ညိဂးတုဲ ပ္ၚောအ်ပြာပ်အာ ဍုင်ကၜင်ကံက်ရ။ စိုပ်ဍုင်ကၜင်ကံက်တုဲ ပယျင်ဗၠာဲ နာဲဗုဒ္ဓဝံသ ကညအာ ပဒတဴ ပ္ဍဲဘာတိုက်လိက် အာစာတၠသံဃရာဇ် (သၟိင်သင်) မစိုန်ဒှ်တဴ ဒေအ်ဨကရာဇ်သေမ်တုဲ ကတ်ဗတောန်ပညာ ဘာသာသေမ် မစပ်ကဵု လောကုတ္တိုရ်တအ်ဂှ်ရ။ နာဲဗုဒ္ဓဝံသ ဆအယာံမာတ် ဘာသာမန်ဟေင် စဳကၠး ဍိုဟ်ကေက်တဴ ဟွံသေင်၊ လပါ်ဘာသာပါဠိ၊ ဘာသာသေမ်၊ လိက်ပတ်သေမ်တအ်ဂှ်လေဝ် စဳကၠးဍိုဟ်ကေက်မြက်စာလောန်တုဲ ညးဇမၞော်တအ်လဴဂှ် ဂွံမိင်ကၠုင် မွဲကဆံင်ကီုရ။
ကလိဂွံယၟုမဟာ တဆိပ်ကြာမင်္ဂလ
အခိင်ဂှ် ပ္ဍဲဍုင်သေမ်ဒျောဒျာတေအ် ရိုဟ်ရိုဟ်သၞာံ မွဲသၞာံမွဲဝါ နွံပကတိအခိုက်ကၞာ သ္ပမံင်သဘင်သၟာန်သွဟ်လိက်ရ။ ယၟုခရှ်နာဲယျေန် ယၟုခမဳ နာဲဗုဒ္ဓဝံသလေဝ် လုပ်သဟ်လိက် ပ္ဍဲသဘင်သၟာန်သွဟ်လိက်ဂှ် ကီုတုဲ ရိုဟ်ရိုဟ်သၞာံ ဂွံအံင်ဇၞးကေတ် တန်ဂမၠိုင်မပတမ် မွဲပယိုက်၊ ၜါပယိုက်တအ်ဂှ်တုဲ ကၞောတ်တဲ တန်ဇၞော် ကော်ဂး “မဟာ” ဂှ်လေဝ် လောဲလောဲသွာသွာ ကလိဂွံအံင်ဇၞးကေတ်ကီုရ။ ရဴသာ်ဝွံ ပယျင်ဗၠာဲ နာဲဗုဒ္ဓဝံသ ဂွံအံင်ဇၞးကေတ် တန်ဇၞော်မဟာတုဲ ဨကရာဇ်သေမ်ကီု သီုအာစာတၠဗြခြူ အာစာတၠ သံဃရာဇ်တအ် ယိုက်ဒိုက်ထံက်ပင် ဇိုန်ဏှင်အပ်ပြာပ်ကဵု “တဆိပ်မဟာ” ကုနာဲဗုဒ္ဓဝံသ ပ္ဍဲကာလဂှ်ရ။ ပတွဵုနူအခိင်ကာလဂှ်တုဲ နာဲဗုဒ္ဓဝံသ ကော်ဂးယၟုခရှ် နာဲယျေန်ဂှ် မဟာယျေန် သာ်ဝွံ ညးဂမၠိုင် ပညပ်ကော်ခဴဟီုဂး ကဵုတဴယၟုအိုတ်ရ။
ကလိဂွံယၟု အ္စာတၠဗြတြာဲ
နာဲဗုဒ္ဓဝံသဂှ် စဳကၠးဍိုဟ်ကေက် မြက်စာ ပ္ဍဲပရိယတ်တုဲ ဍိုက်ပေင်ပဋိပတ် သ္ပဂရုကဵု ဝိနယ်သိက္ခာပိုဒ် ရေင်တၠုင် ဒုင်ဒဒိုက် ပတိတ်လဝ်ဒြဟတ် ပ္ဍဲကိစ္စဒတုဲမြမောဝ်သာသနာ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပရူဒဒှ် နာဲဗုဒ္ဓဝံသ မဍိုက်ပေင် ကဵုပရိယတ် ပဋိပတ်တုဲ မပတိတ်ဒြဟတ် ရေင်တၠုင်ဒုင်သဇိုင် ပ္ဍဲကိစ္စကေင်ကာ သာသနာ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် သၟိင်ဨကရာဇ်သေမ် ဂွံတီကေတ်တုဲ ယိုက်ဒိုက်ထံက်ပင် ဇိုန်ဏှင် အပ်ပြာပ်ကဵုဒါန် တဆိပ်ကြာမဟာ မင်္ဂလမ္ဂး “ဗြတြာဲတိသရဏဓဇ” ကုထေရ်ဗုဒ္ဓဝံသတုဲ အာစာတၠဗြတြာဲ သာ်ဝွံ ယၟုဒယှ်ပြာကဋ်အာ ပ္ဍဲသာသနာ စဵုကဵုလၟုဟ်ဝွံရ။
ကညတိတ်ကၠုင် ဍုင်မန်
thumb|လိက်အစာတၠဗြတြာဲ နာဲဗုဒ္ဓဝံသ မပလံင်ဗစိုပ် ဇရေင် ကျာ်ဇၞော်မန်ဍုင်သေံ thumb|လိက်အစာတၠဗြတြာဲ နာဲဗုဒ္ဓဝံသ မကဵုဗစိုပ် အစာမန်ဍုင်သေံ။ ဒၞာဲဘာသာသေံဂှ် နာဲသုန်ဓန် ကၠာဲလဝ်ကဵု နဘာသာမန် "(ကၠာဲလဝ်လိခ်အခဝ်သေမ်) နွံအစာလိခ်ဗတောန်ပရိယတ္တိ ၈ ဘာ၊ ကောန်ကတ်လိခ်အိုတ်သီုဂွံလာဘ်ဇၟာပ်ဇၟာပ်ဂိတု၊ ကၠာဲလိခ်ပရိယတ္တိမွဲသၞာံမွဲဝါ၊ လၟုဟ်ဏအ် ပ္တန်လဝ်ရုင်ပ္ဍဵုဗီုလိက်မန်(မွန်စာပုံနှိပ်တိုက်) ဂွံကၠောန်ကမၠောန်ဏအ်ဂှ် ဟိုတ်နူဟွံကေင်နွံဏီပ္ဍဲဂကူမန်ပိုယ် တုဲပၠန်ဂွံဒှ်ဂုဏ်ဖဵုသွက်ကောန်ဗွဲကြဴအလုံဂကူမွဲ သီုဂွံဒှ်အထံက်ပင်ဗုဒ္ဓသာသနာကီုရောင်၊ ပရေင်ကမၠောန်အိုတ်သီုဏအ်ဂှ် ဂုန်ဇၞော်(ကျာ်ဇၞော်ဘာပြာန်-ဍုင်ပထုန်ထာနဳ) ညာတ်ကေတ်ဗီုလဵုရောဂှ် ကဵုဇခဳ(စာရေ) ချူနင်လိခ်ညိကျာ်။" thumb|လိက်အစာတၠဗြတြာဲ နာဲဗုဒ္ဓဝံသ မကဵုဗစိုပ် ကျာ်ဇၞော်မန် ဍုင်သေံ။
ဗွဲကြဴ အာစာတၠဗြတြာဲ နာဲဗုဒ္ဓဝံသ တၞဟ်နသၟိက်ဗဂဵုလဟဵုသာသနာ ပ္ဍဲတွဵုရးဍုင်မန် လဝ်စိုတ်တုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၂၃၆ သၞာံဂှ် ကညတိတ်ကၠုင် နူဍုင်သေမ်တုဲ စိုပ်ကၠုင် ဍုင်မန် ဌာန်ဒေသရာမညရ။ ပ္ဍဲအခိင်ကာလ နာဲဗုဒ္ဓဝံသ မကညတိတ်ကၠုင် နူဍုင်သေမ်တေအ်တုဲ တွဵုရးဍုင်ပိုယ်မန်ဗမာ ဒကုတ်သမၠုင်ကျာ ရးတၞင်သဳ (လၟုဟ် ကော်ဂး ခန်လွာဍုင်မန်)ဝွံ ဃောစိုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲသကေမ်တဲ (အင်္ဂလိက်) တအ်ရ။ ဗွဲလၟေင်လၟေင် ကညကၠုင်စိုပ် ကွာန်ဂဒဵု (ကွာန်ဂဒိုအ်)တုဲ ဂွံဆဵုညာတ်ကေတ် သုသာန်မွဲ ပ္ဍဲသၟဝ်ကျာကွာန်ဂှ်ရ။ သုသာန်မ္ဂးဂှ် ဒှ်ဌာန်ဝိဝေက ခမဳသာမဏဳတအ် ဂၠဲါဓရ်ပၟဝ်ခိုဟ်လောန်မ္ဂးရ။ ပ္ဍဲကာလဂှ် နာဲဗုဒ္ဓဝံသ ညးမွဲဇကုဓရ် ဟွံမွဲသကအ် ဟွံဂၠဲါသကအ်ရဲ အာပဒတူဒၟံင် ပ္ဍဲသၟဝ်တမ်ဆု ပ္ဍဲဂအာင်တိသုသာန် ကွာန်ဂဒဵုဂှ်ရ။
ပတန်ဘာမဟာယျေန်
အခိင်ကာလဂှ် ပ္ဍဲကွာန်ဂဒဵုဂှ် ဒါယကာဂမၠိုင် နွံယၟုဒယှ်ပြာကဋ်တဴ မပတမ်ကဵု သေဌဳ တၠကၠအ်ဇမ္ၜိုတ် ဂူရာပ်ဗာ အမာတ်မန် နာဲအံင်ယှိုယ်လှေ+မိကျေန်ဥ၊ နာဲသေဝ်+မိမျှော်။ နာဲယှိုယ်ကျဳ+မိဂေါဝ်၊ နာဲယှအ် မိဗော်၊ နာဲဒေါန်+မိသောဲ၊ နာဲယှိုယ်လောဲ+မိယှိုယ်မိ၊ နာဲခေန်+မိမေတအ် ညးဂမၠိုင် ဂွံမိင်ပရိုင် အ္စာတၠဗြတြာဲတုဲ လွာဲဂှ် ကတဵုဒှ် ဓရ်လျုင်ဇြုင်သ္ဍိုက် ဗွဲမလောန်တုဲ သွက်အ္စာတၠ ဂွံမံင်ပဒတဴအာ သြိုင်ကဵု ဘာကုဋ်မွဲမဍောတ် ပ္ဍဲဂအာင်တိသုသာန်ဂှ်ရ။ ဘာဂှ် ပဟိုတ်ကဵု မသြိုင်လဝ် ပ္ဍဲသုသာန်တုဲ ဘာသုသာန် ကော်ခဴစရ။ ပဟိုတ်ကဵု ဘာကုဋ်ဍောတ်မွဲတုဲ ဘာဍောတ် လေဝ် ညးကော်ခဴစကီုရ။ စိုပ်လက်ထက် နွံပိုည်မဟာထေရ် အာဒိစ္စဂှ် ပ္ဍဲပါင်တြင်မုက်ဘာ ပ္ဍဲအာရှာမ်ဘာဂှ် ဘာမဟာယျေန် သာ်ဝွံ ချူလဝ်မလိက် နကဵုအင်္ဂဒေတုဲ ဘာမဟာယျေန် ညးဂမၠိုင် ကော်ခဴစအိုတ်ရ။
အာစာတၠဗြတြာဲ နာဲဗုဒ္ဓဝံသ ဖျေဟ်လိက်
ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၂၃၇-သၞာံ၊ ဂိတုပသာ်ပေင်ဂှ် ဒါယကာတအ် ကဵုဒါန်အရှာမ် သြိုင်ပတန် ဘာဇၞော်မွဲမတုဲ အာစာတၠဗြတြာဲ နာဲဗုဒ္ဓဝံသ ပဒတဴ ပ္ဍဲဘာဂှ်ရ။ ပရိုင်ဂုဏ်အာစာတၠ စဳကၠး ဍိုဟ်ကေက် မြက်စာ ပ္ဍဲပရိယတ်ကီု၊ သီုပဋိပတ်ဂှ် ဒယှ်ပြာကဋ် ဗြုလလောင်တမ္ညဝ်အာ နူတကအ်ခၟိုင်၊ ရးဇြာ၊ မုဟ်ဍုင်၊ ကျာ်ခမဳ၊ ဍုင်ရေဝ်၊ ရးသဓီု၊ ဍုင်ပံင်၊ ဍုင်ကျာ်မြဟ်ရ၊ ရးကၞောတ်ၜဳ မပတမ်ကဵု ကွာန်ထဝ်ပၠင်တအ်ဂှ် ခမဳသာမဏဳ ကွးဘာကောန်ကတ်လိက်ဂမၠိုင် ပြာပ်ကၠုင် ဇရေင်အာစာတၠတုဲ ကတ်ဗတောန်လိက်ပတ်လ္ၚတ်တဴ ပညာပရိယတ်အိုတ်ရ။