cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ကောန်တမၠၚ်ယာဲ
နူဍောတ်သေၚ်ဟာ ဒှ်အာဝုတ်ဗၠာဲ၊ ကၠၚ်ကာဲတၞာဲ ညံၚ်ဒြာဲဒးဝပ်၊ ကောန်ကၠၚ်ပါ်စိုတ် ကၠၚ်အိုတ်ကသပ်၊ အဲမွဲဒၟံၚ်ကၞပ် ဗိုၚ်ချပ်ညိယာဲ။...
တုပ်ဇြဲဒေါဝ်ဝါ ပမာဟီုဂၠါဲ၊ သၠပြဟ်ကၞာၚ်ချာဲ တမျာဲတ္ၚဲသ္ကာတ်၊ တနုၚ်ကမဝ် ဍောၚ်ဇဝ်ဓဂါတ်၊ ကၠုၚ်ဒှ်ဥပ္ပါတ် ကောန်ဟွံညာတ်ယာဲ။...
မံၚ်ကြာညးကွာန် နဳဒါန်ကၠၚ်တၟာဲ၊ လ္ၚစိုတ်ဂဵုဍာဲ ညံၚ်ဗလာဲရတ်၊ ကျာ်ဂန်ဟွံတီ လၞီဗြဲမတ်၊ ဇွောဝ်မံၚ်ရမတ် တီဇတ်ရောယာဲ။...
သၠုင်ကျာ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်လှိုင်
ဘာသၠုင်ကျာ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကအ်လှိုင်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။
သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၇ ဇကု၊ ထပိုယ် ၁ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၉ ဇကု၊ ထပိုယ် ၂ ဇကု။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ဟဝ်ကၠိုင်၊ ဂစေံ
ဂစေံဟဝ်ကၠိုင် (eagle, Burmese; ဝံလိုငှက်) ဝွံ ဒှ်ဂကူဂစေံ သရာဲ (birds of prey) မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲတၞောဝ်ဂကူ အစ္စိပိတြိဒါဲ (Accipitridae) မွဲရ၊၊ ဂစေံဟဝ်ကၠိုင်ဂှ် နွံဂၠိုင်ကဵုဂကူတုဲ မွဲဂကူကဵုမွဲဂကူ သီုဖအိုတ်ဂှ် ဗဳဇဟွံကြပ် ရေင်သကအ်ဖအိုတ်ရ၊၊ ဂကူမဂွံဆဵုကေတ် ဗွဲမဂၠိုင် ၆၀ ဂကူဂှ် နွံပ္ဍဲရးယူရောပ်အာရှ ကဵု အာဖရိက၊၊ မ္ၚးဒေသတအ်ဏအ်တုဲ ဂွံဆဵုကေတ် ၂ ဂကူ ပ္ဍဲအမေရိကသၟဝ်ကျာ၊ ၉ ဂကူ ပ္ဍဲလဒေါဝ် ကေုာံ အမေရိကသၠုင်ကျာတုဲ ပ္ဍဲသြသတြေလျာဂှ် နွံ ၃ ဂကူရ၊၊
ဗမံက်ထ္ၜး
ဂစေံဟဝ်ကၠိုင်ဂှ် ဇၞော်၊ ဒြဟတ်ထတ်တုဲ ဒှ်ဂကူဂစေံသရာဲတုဲ မၞုံကဵု က္ဍိုပ် ကေုာံ သြိုဟ်မဇၞော်ဇြိုင်ရ၊၊ ၜိုန်ရ ဂကူဍောတ်အိုတ် ဂစေံဟဝ်ကၠိုင် booted eagle (Aquila pennata) ကီုလေဝ် နွံဇၞော် တုပ်ဒၟံင်ကဵု ဂစေံအသိမ်ဍုတ်ဍာဲ (red-tailed hawk) ဏီတုဲ ဟီုကဵုဇမၠိင်မ္ဂး ဂၠိင်နူ ဂစေံအသိမ်ဏီရ၊၊ ဂကူဂစေံဟဝ်ကၠိုင်ဗွဲမဂၠိုင် ဇၞော်နူဂကူဂစေံတမာတ်ဏီရ၊၊ ဂကူဂစေံဟဝ်ကၠိုင်ဍောတ်အိုတ်ဂှ် ဒှ်ဂကူ south Nicobar serpent eagle (Spilornis klossi) မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဒေသသၠုင်ကျာ နိကဝ်ပါ နွံလျိုင် ၄၅၀ ဂရာမ်၊ သမၠုင် ၄၀ သေန်ဒဳမဳတာ (၁၆ ၝောအ်တဲ)ဏီရ၊၊ ဂကူဇၞော်အိုတ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ၊၊ ညံင်ရဴဂကူဂစေံသရာဲတၞဟ်တအ်ကီု ဂစေံဟဝ်ကၠိုင်ဂှ် နွံကဵု ခၟူမဇၞော် သွက်ဂွံၜံက် ဃိုင် စၞစဍေဟ်တအ်ရ၊၊ တုဲပၠန် ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဂြိုဟ်ကြံင်တုဲ နွံကဵုဇိုင် ကတေင်ကောန်ကၞိ မကြံင်မ္ၚုဟ်ရ၊၊ တုဲပၠန် သၞေမ်ဇိုင်ဍေဟ်လေဝ် ကြံင်ကေက်ကွေဟ်ရ၊၊ ခၟူဍေဟ်တအ်ဂှ် ကြံင်ဇြိုင် နူဂစေံသရာဲတၞဟ်တအ်ဏီရ၊၊ မတ်ဍေဟ်တအ်လေဝ် ကေက်ခိုဟ် အိုတ်အစောန်ရ၊၊ ဂကူမတ်ခိုဟ်အိုတ်ဂှ် ဟဝ်ကၠိုင်ပၞာန် (martial eagle) မတ်ဍေဟ်ညာတ်သ္ၚောဲနူမတ်မၞိဟ် ၜါဆ၊ မညာတ်ကၠး ဂၠိုင်နူမၞိဟ် ၃.၀ ကဵု ၃.၆ ဆ ရ၊၊ ဍေဟ်တအ် ဂွံဆဵုကေတ် စၞစ (တိရစ္ဆာန်) နူကဵုသ္ၚောဲသ္ၚောဲရ၊၊ ဂကူဂစေံဟဝ်ကၠိုင် သီုဖအိုတ်ဂှ် ၝောအ်ဂှ် ဇၞော်နူကဵု ကၟက်ရ၊၊
ဂစေံဟဝ်ကၠိုင်တအ် ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး ဍေဟ်တအ် ဒက်ခပေါဲ လတူတၞံဆုသၠုင်င်၊၊ ဂကူဗွဲမဂၠိုင် ဍေဟ်တအ် မလေပ်ဖျေဟ်ခၟာဲ ၜါ မ၊ ဆဂး ကောန်ဇၞော်အိုတ်ဂှ် မလေပ်ဂစိုတ် ဒေအ်ဍေဟ် အခိင်ကာလမဍတ်ရ၊၊ ကောန်ဂစေံမပဗိုလ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ်ကောန်ဂစေံၝောအ် ဟိုတ်နူဍေဟ်တအ် ဇၞော်နူကဵု ကၟက်ရ၊၊ မိမတအ် ၜိုန်ရဆဵုဒၟံင်လေဝ် ဟွံစဵုဒၞာ ဟွံပဒေါအ် လတူမဂစိုတ်ဒေအ် (ဝါ) မၞိဟ်ဍောတ်ဂှ်ရ၊၊
ဟိုတ်နူ အဝဲဇၞော်တုဲ ဒြဟတ်ထတ်ဂှ်ရ ဂစေံဟဝ်ကၠိုင်တအ်ဂှ် ပၞောဝ်ကဵုဂစေံဂမၠိုင် ဍေဟ်တအ် ဒှ်ဗိုလ် ကလိဂွံ စၞစဂၠိုင်အိုတ် ညံင်ရဴသတ်ဇိုင်ပန်မ္ဂး ဇာဒိသိုင်တအ်ကီုရ၊၊ စၞစဍေဟ်တအ် မရပ်စဂှ် တန်တဴကဵုဂကူဍေဟ်တအ်ရ၊၊ ဂကူဂစေံဟဝ်ကၠိုင် Haliaeetus ကဵု Ichthyophage တအ်ဂှ် မလေပ်ရပ်စက၊ ဂကူမပဒတဴ ပ္ဍဲသလာတ်ဝါတအ်ဂှ် မလေပ်ရပ်စ တိရစ္ဆာန် ဂကူနာနာ ဗွဲတၟေင် ဂစေံမပဒတဴ ပ္ဍဲဍာ်တအ်ရ၊၊ ဂကူဂစေံဟဝ်ကၠိုင် Circaetus, Terathopius, spilornis မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဒေသဂမ္တဴအာရှ ကဵု အာဖရိကတအ်ဂှ် မလေပ်ရပ်စ ဇြုံ ရ၊၊ ဂကူAquila တအ်ဂှ် ဗက်ရပ်စ တိရစ္ဆာန်အဝဲလဒေါဝ် ဂကူနာနာတအ်ရ၊၊ ဂကူဂစေံဟဝ်ကၠိုင် ဗွဲမဂၠိုင် မမံင် ပ္ဍဲကဵုဂြိုပ်ဇၞော်ရ၊၊ နဲကဲ ဗီုမရပ်စစၞဂှ် မွဲဂကူကဵု မွဲဂကူဟွံတုပ်စ ရေင်သကအ်ကီုလေဝ် အရာမတုပ်ဂှ် ဗိုတ်ရပ်ကေတ် မွဲတဲဓရ်ဂှ် တုပ်ရေင်သကအ်ရ၊၊
သၞေဟ်ဍုင်၊ ကွာန်
ကွာန်သၞေဟ်ဍုင် ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ကွာန်သၞေဟ်ဍုင်ပိုဲဂှ် နွံမံၚ်သၠုၚ်ကျာ ဍုၚ်ကျာ်မြဟ် မွဲအခိင်တေံဂှ် ခုတ်လဝ်ယၟု ကွာန်နှေဟ်ဍုင်မဒှ်ရ
ဗွဲကြဴဏံကျာ်ဇၞော်တံကီု သီုကဵုမၞိဟ်ဇၞော်ကွာန်ကီု ညးတံလှာဲခုတ်ကဵုထောံယၟု ကွာန်သၞေဟ်ဍုင် မဒှ်ရအဴ
ကွာန်သၞေဟ်ဍုင်ပိုဲဂှ် ဘာလကျာ်နွံမံင်ပန်ဘာကီုမဒှ်ရ
သၞေဟ်ဍုင် ဘာတြေံ / သၞေဟ်ဍုင် ဘာတၟိ / သၞေဟ်ဍုင် ဘာမန်/ သၞေဟ်ဍုၚ် ဘာပိုၚ်လ္ဂောဝ်
ပ္ဍဲကွာန်သၞေဟ်ဍုင်ပိုဲလေဝ် အုံ နွံမံင်ပိအုံ မဒှ်ကီုရ
အုံၜဳ / အုံမန် / အုံကအ်/
သၠးအခေၚ်မွဲဝါ အိုတ်ညိအဴ ဂၠါ်ဂၠဲါပရေၚ်ပရော ပ္ဍဲကွာန်ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်တုဲမ္ဂး ကလေၚ်ချူဗပေၚ်ကဵုဏေၚ်
ဝၚ်
ကွာန်ဝဝဝဝွံ ဒှ်မန်တြေံမွဲတုဲ နူအခိၚ်လဵု မစပ္တန်လဝ်ရောဂှ် နကဵု သက်သဳ သုတေသနဝၚ် ခိုၚ်ၚ်ဂှ် ဟွံဂွံတီလဝ်ဏီရ၊၊ ပ္ဍဲခေတ်ဟံသာဝတဳ ဒြဟတ်ခိုဟ် (ၜိုတ် အေဒဳ တေအ်ဂှ် ကွာန်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲရးမတ္တမ ၃၂ ဍုၚ် ပ္ဍဲရးဍုၚ်ဝဝရ၊၊
ကြဴနူ အဝဵုသြဇာဂကူဗၟာ နူဗုကာံ ဓလီုဂွံအာ ရာမညဒေသ ဍုၚ်မန်တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၂၈၁/၁၂၈၆ ဂှ် မဂဒူ ကောန်ဍုၚ်တကအ်ဝါန် (ဍုၚ်ဝါန်) ပုန် ကုသၟိၚ်စဍုၚ်ဗၟာ အလိမ်မာမၚ် (အလိမ္မာမၚ်း)တုဲ ကလေၚ်ပ္တန် ဍုၚ်ဗၠးၜးမန် ပ္ဍဲဍုၚ်မတ္တမရ မဂွံဒုၚ်ယၟု သၟိၚ်ဝါရဳရောဝ် မဒှ်ယၟု ဘာသာသေံ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ညးမဒတုံပြဟ်နူသွဝ် ရ၊၊ မန်ပ္ဍဲဗဂေါ အခမန် လေဝ် ပုန်ကဵု သၟိၚ်ဗုကာံကီုတုဲ ဒက်ပ္တန် ဍုၚ်ဗၠးၜးကီုရ၊၊ ကာလတၠဖြာ မပိုၚ်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳဂှ် ဍုၚ်မန်ဟံသာဝတဳ ကဵု ဍုၚ်မန်မတ္တမ ဒက်မိတ်ရေၚ်သကအ် နမကဵုစ ကောန်ဝုတ်ရေၚ်သကအ်ရ၊၊ တၠဖြာ ပစၞာဲ ဂစာန်ဂစိုတ် သၟိၚ်ဝါရေဝ်ရောဝ်ဂှ် ဂွံတီကေတ်တုဲ ညးရပ်ကြိုၚ်ထောအ် တၠဖြာရ၊၊ ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ သၟိၚ်ဝါရေဝ်ရောဝ်ရ၊၊ ဟိုတ်တၠဖြာ မဂစာန်ပုန်တုဲ ညးဒးဂစိုတ်ထောအ် တၠဖြာရ၊၊
သၞာံ ၁၃၄၈ သၟိၚ်ဗညာဥူ တိုန်နန် ဍုၚ်မတ္တမ ရ၊၊ ဟိုတ်နူ ဗြတ္ထၜ ကဵု လိုက်ဖြာတအ် ပသပုန်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃၆၃ ဂှ်တုဲ သၟိၚ်ဗညာဥူ ဒးဒဴအာမံၚ် ဍုၚ်ဝါန်၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၃၆၉ ဂှ် သၟိၚ်ဗညာဥူ ဟိုတ်ကလေၚ်စဴ ဍုၚ်မတ္တမ ဟွံဂွံတုဲ ဒးအာမံၚ် ပ္ဍဲဗဂေါရ၊၊ တၠညးဗညာဥူ ဟွံမဲတုဲ ကောန်ညး တၠညးရာဇာဓိရာဇ် ဂွံတိုန်နန်ဟံသာဝတဳရ၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၃၈၈ ဂှ် တၠညးရာဇာဓိရာဇ် သီဂွံအာ ဍုၚ်မတ္တမ ကေုာံ မတ်မလီုရ၊၊ စနူဂှ်တုဲ ဍုၚ်မတ္တမ နဒဒှ် ဍုၚ်သၟိၚ်ဨကရာဇ် မပဒတဴဂှ် ဒးအိုတ်အာရ၊၊
ဘာလကျာ်ဂမၠိုၚ်
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ရာမညနိကာယ ဘာဗၟံက်ဝွံ နွံ လပါ်ဗၟံက်ကွာန်တုဲ မဒှ်ဘာတြေံအိုတ် ပ္ဍဲကွာန်ဝဝဝ ဏအ်ရ၊၊ ဘာဝွံ ပ္ဍဲအခိၚ် ကျာ်ဇၞော်ဝိမလဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ်သီမွဲရ၊၊ ပါဲနူသီတုဲ ဇြပ်သဘၚ်ဓရ်၊ ဇြပ်မၚ်သဳလ်တအ်လေဝ် နွံကီုရ၊၊ မၞိဟ်ဇေတ် ဟွံထောံဂကူ မြမောဝ်ဇေတ် ဟွံထောံသၟူ" တဝှ်ဝွံ ဇၟာပ်ပ်တၠပညာ ထိုၚ်သးတဴအိုတ်ရ။ သတ်တိရစ္ဆာန် မပ္တံကဵုကၠဵုတံ မၚ်မွဲကၠုၚ်ဂကူကၠဵုဂှ် ပ္ဍဲသုတ်ဇာတ်နိပါတ် နဒဒှ်သာဓက ဂွံဆဵုညာတ်ကေတ်မာန်ရ။ သတ်မတွံဂး မၞိဟ်ဂှ် ဂမြၚ်ညာဏ် ပြဲသၠုၚ်လ္တူနူတိရစ္ဆာန် ကၠံဆ လ္ၚီဆ ဟွံကတုဲ တာလျိုၚ်မၚ်မွဲဂကူ ဘာသာ သာသနာဂှ် ဗွဲမပြေပြံၚ် ဟွံယိုက်ဂၠေၚ်မ္ဂး ယုတ်မာလ္တူနူ တိရစ္ဆာန် ကၠံဆ လ္ၚီဆဟွံကဂှ် သ္ဒးကၠိုဟ်လဝ်ထေက်ရ။
ပ္ကဴဂမၠိုၚ် နွံသၟူအြမာဲ မြမောဝ်ဍေံကဵုဍေံအိုတ်ရ။ ပ္ကဴမၠဵုဂှ် သၟူအမြာဲ ပ္ကဴမၠဵုမောဝ်ဇောဝ်တုဲ ပ္ကဴပ္ၚာတုန် သၟူအမြာဲပ္ကဴပ္ၚာမောဝ်ပ္ဍးတဴရ။ သၟူအြမာဲပ္ကဴအိုတ်သီုတံဂှ် ဗက်အလိုက်ကျာတုဲဟေၚ် မောဝ်ဇောဝ်အာမာန်ရ။ ဒစးကျာမောဝ်ဇောဝ်အာဟွံမာန်ဆ္ဂး သၟူအြမာဲပရိယတ်ဂှ် လၟောဝ်အာသီုအလိုက်ကျာ သီုဒးစးကျာတုဲ မောဝ်ဇောဝ်အာ ပန်ဒိုဟ် ဒစာံဒိုဟ်မာန်ရ။ ဒၞဲါဝွံ မိက်သ္ဂောံဟီုဂး "မြမောဝ်ရာမညနိကာယပရိယတ္တိ" မဒှ်ရောၚ်၊ ရာမည- မည-မန် ဂှ် လဂွံကဵုမန်ရ။ နိကာယဂှ် ဂကောံဂိုဏ် မဒှ်ရ။ ပရိယတ္တိဂှ် ပၞောဝ်သာသနာပိတန် ပရိယတ္တိသာသနာမ္ဂးရ။ ရာမညနိကာယပရိယတ္တိ ပရိယတ္တိသာသနာ ဂကောံဂိုဏ်ရာမည။ ရာမည နိကာယပရိယတ္တိဝွံ ဗြီတိတ်ကၠုၚ် နူဂကောံရာမညဓမ္မာစရိယ မဒှ်ရ။ တၞဟ်နပရိယတ္တိ သာသနာ တၠီမၞုံကုပိုဉ်ကျာ်တြဲ သ္ဂောံတန်တဴအာ လုကဴကာလအဓာန်ဗွဲမလံလကာဖာဂှ် သၚ်ရာမညနိကာယလေဝ် နွံတာလျိုၚ်တုဲ တၞဟ်နတာလျိုၚ် ဂွံပြေအာ လ္တူသာသနာ သၚ်ရာမညနိကာယဂမၠိုၚ် တံၚ်တဲဗလဲပၞး စိုတ်သၟဟ်ဒှ်မွဲ ညံၚ်ခပေဲါဟွံဂွံပြး ခၟာဲဟွံဂွံထကး ကၠးစိုတ်ကၠိုဟ်စိုတ် ကေုာံ ရေၚ်သ္ကံတုဲ ရာမညနိကာယပရိယတ္တိဂှ် ဂံါကွာ်လုပ်ကၠုၚ် ပွိုၚ် ၂၅ သၞာံ သ္ဘၚ်သြန်ရတ်မဒှ်ရ။
________________________________________________________________________________
-- (ပဠိ) ဣမံ ပိဏ္ဍပါတာ ခါဒနိယ ဘောဇနိယံ ဗဒ္ဓေါ ဓမ္မော သံဃော ပါပုနိဿမ သိသံဗုဒ္ဓေါ အဋ္ဌအရဟန္တာ အနုကမ္ပံဥပါဒါယ ဨဟိဗုဒ္ဓါ ဨဟိဓမ္မာ ဨဟိသံဃာ တိလောကနာထံ အဟံပုဇိတော ပရိဘုဉ္ဇန္တု ပရိဘုဉ္ဇန္တု က္ညညံ က္ညညံ ဣမိန ပုညတေဇေန ဣဓလောကေ ဘဝါဘဝေဇာတော နိဒုက္ခာ နိရုပ္ပဒ္ဒဝေါ မဟာတေဇော သဓါဟောတု အာယုဒိဃ မဟာသုခံ သမာဓိစ ဝရာဝရံ သဗ္ဗဒိသာ ဇာယတုမၚ်္ဂလံ သဗ္ဗတြုဝိနာသတံ သဗ္ဗရောဂါ သဗ္ဗဘာယာ သဗ္ဗဥပဒ္ဒဝါ တေသဗ္ဗေအန္တရာယ ဝိတဿန္တု။
(အရထ) ဖိုလ်အဲဗဝ်သၟုတ် ပ္ဍဵုစုတ်လ္တူကၞေၚ်၊ အဲပူဇဴကွာဲ ဓါတ်နာဲတ္ကံကြေၚ်၊ သဗ္ဗဒုဟ်ဟေၚ် ကဵုဝေၚ်ပဲါအိုတ်၊ ပရက်တ္ၚဲအဒိုတ် ကဵုအိုတ်အာပၠန်၊ ပရက်တ္ၚဲစန် ကဵုလုလောန်အာ၊ ပရက်တ္ၚဲအၚာ ကဵုဒဴအာပြဟ်၊ ဗုဒ္ဓဝါဂှ် စဴဒှ်သ္ၚိသဝ်၊ ဗြဴဗ္တိယျောဝ် တၞောဝ်ရာဟု၊ သိုက်မ္ဂးဝွံ ဍိုက်ကၞုသၚ်၊ သီုဂြိုဟ်ဒ္စာံ ဒှ်ပယျာံမွဲ၊ အဒိုတ်အၚာ သ္ၚိသဝ်ရာဟု၊ ဍေံဂြိုဟ်ကဵုဇကု စၞုပါပပန်၊ စန်လက်စက်ဇာတာ ဒွောံသ္ပတိုၚ်ခဳ၊ မြိုတ်ကျူမူလ ပဋိသန္ဓိမာ၊ ဗရုဂစေံဟွံခိုဟ် အနုဒိုဟ်ကၠာ၊ သဗ္ဗဒုဟ်တန် ကဵုသုန်ဂြာံအာ၊ အဇ္ၛတ္တကီု သီုဗဟိရာ၊ အန္တရာယာ ဝိနဿန္တု၊ သဗ္ဗသတြု ဇယဒိသာ၊ ဖဵုအဲပူဇဴ ခၟုတ်ဂွံရ။ သုခသီုလာဘော ယဿသီုလောဘ၊ တေဇသီုလာဘ နဝကြိယာဂှ်၊ သၟိၚ်တ္ၚဲထပှ် သၟိၚ်ဂိတုစှ်ၜါ၊ သၟိၚ်,ပၟတ်,ကမၠတ်,ဍာ်,ဂၠိုၚ်သာ်ယဲရောဂ၊ တိုၚ်ဒေါမ်ဓါတ်ပြဵု က္တဵုဒှ်ပ္ဍဲခန္ဓ၊ အာယုက်ထ္ကုတ် ဒဲဖလုတ်၊ လုပ်စိုတ်သၟိၚ်တၠ၊ ဂြိုဟ်ထိုက်ဟွံခိုဟ်ရ၊ ရာဟုကၠုၚ်သ္ပဝဲ၊ အိုတ်သီုနိမိက်သၞဲ ဝဳဝဲနူတမၠာ၊ နွံဒုဟ်တြဴကၠာ သၟိၚ်ပ္ကီုရာဇာဒဏ်၊ ဒက်ကၠေၚ်စုတ်ဒဏ် အမှုသီုဒဏ်စှ်၊ ယဲတြေံနူဆီကျာ ဝေဒနမက္တဵုဒှ်၊ ကၟာတ်ဍုန်ဂြုန်ဒက် ဗရုစက်မွဲမွဲ၊ ကလော်ဘုတ်ပြိုတ် မိစ္ဆာကၠုၚ်သ္ပဝဲ၊ ဂအာၚ်သ္ၚိတိဗ္ၚ သဗ္ဗနိမိတ်သၞဲ၊ သွပ်လ္ပံဟွံခိုဟ် ရိုဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲ၊ အိုတ်သဗ္ဗယဲ ဘဲဝေဒနာ၊ ဒ္စေတ်စှော်တြဴ စဴဒှ်ရောဂါ၊ ၜါဣသုန်ဂှ် ဒှ်ဝေဒနာ၊ ပြိုက်ဥပ္ပဒြဴ စှ်တြဴကၠာ၊ ကမ္မကဵုစိ သီုပိစှော်ၜါ၊နကြိဇဝ်အဵု ဖဵုကုသဵုမာ၊ ကဵုဒးပဲါအာ ဗွဲသွာညိအဴ။
ကဝ်ဝိဒ်-၁၉
ဝဳရုသ် မပကဵု ညံင်ဂွံဒှ်ယဲ ဂၠံင်ကျာယဓီု ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ၂  (SARS-CoV-2) (2019-nCoV) ဝွံ မဒှ်ဂကူဝဳရုသ် positive-sense single-stranded RNA virus မွဲဂကူရ။  ဝဳရုသ်ဝွံ ပကဵု ညံင်ဂွံဒှ် ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ (COVID-19) တုဲ ဝဳရုသ်ဝွံ ကၠောအ်အကြာမၞိဟ်ကဵုမၞိဟ်မာန်တုဲ တမ်မူလဂှ် ကၠုင်နူ ဍုင်ကြုက်၊ ခရိုင်ဟူပေအ်၊ ဍုင်ဝူဟာန် မြဴသာ်ဝွံ စၟတ်သမ္တီလဝ်ရ။ ဝဳရုသ်ဝွံ စပြးဇးကၞာန်တိတ်ကၠုင် နူကဵု ဖျာက (ဝါ) ဖျာဖျုန်ဇၞော် ပ္ဍဲဍုင်ဝူဟာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဝဳရုသ်ဝွံ နူကဵု တိရစ္ဆာန် မွဲကဆံင် ကၠောအ်ကၞာန်လုပ် ပ္ဍဲမၞိဟ် မြဴသာ်ဝွံ ပတှ်ေကေတ်လဝ်ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် စဵုကဵုလၟုဟ် သွဟ်မပဒတန်မာန်ဂှ် ဟွံကလိဂွံဏီဖိုဟ်ရ။ ဝဳရုသ်ဏအ်ကဵု ဝဳရုသ်တၞဟ် မကေင်ဆဵုလဝ်တုဲတုဲတအ်ဂှ် ပတုပ်ရံင်မ္ဂး ဝဳရုသ်ဝွံ ကြပ်တုပ်ဒၟံင် ကုဝဳရုသ်မကတဵုဗဒှ်ကဵု ယဲသာ (SARS-CoV) ၜိုတ် (၇၉.၅%) တုဲ တုပ်ဒၟံင် ကုဝဳရုသ် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵုကဝ မကော်ဂး  ဝဳရုသ်ကဝ်ရဝ်နာကဝ (bat coronaviruses) (၉၆%)ရ။ တုဲပၠန် ဝဳရုသ် မဂွံဆဵုကေတ် နူကဵု ဂဗိ လေဝ် တုပ်ဒၟံင် ကုဝဳရုသ်ဏအ်ကီုတုဲ ဝဳရုသ်ဝွံ နူတမ် ကၠုင်နူ ဂဗိဟာဂှ်လေဝ် ထေင်ကေတ် နွံကီုရ။
ကၠောအ်ကၞာန် ကေုာံ လွဳ
သၞာံ ၂၀၁၉ ဂိတုဒဳဇြေန်ပါ လပါ်စဂှ် မၞိဟ်မကတဵုဒှ်ယဲ ဟိုတ်နူဝဳရုသ်ဂှ် စကၠာအိုတ်ရ။ ရံင်ကဵု ဗီုပြင်ဝဳရုသ်ဗဳဇမပြံင်လှာဲကၟဝ်(Molecular clock)တုဲ အခိင်ယဲဏအ် မစကတဵုဒှ်ဂှ် ပြဟ်နူအခိင်ဂှ် ဒှ်မာန် ဟွံသေင်မ္ဂး အခိင်အကြာဂှ်လေဝ် ဒှ်မာန်ရ။
ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ် ၂၀၁၉ စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲဂိတုဒဳဇြေန်ပါၜိုတ်လဒေါဝ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဍုင်ကြုက် ဒေသလဒေါဝ် ပ္ဍဲဍုင်ဝူဟာန်ရ။ စိုပ်ဂိတု မာတ် ၂၀၂၀ ဂှ် ဝဳရုသ်ဏအ် ကၠောအ်ကၞာန် စိုပ်အာ အလုံလိုက်တုဲ သီုဖအိုတ် ၇၇ ဍုင် (အာဖရိက ၄ ဍုင်၊ အမေရိက ၇ ဍုင်၊ Eastern Mediterranean ၁၅ ဍုင်၊ ဥရဝ်ပ ၃၄ ဍုင်၊ အာရှအဂၞဲ ၄ ဍုင်၊ ဍုင်ဖသဳဖိစ် ပလိုတ် ၁၄ ဍုင်) ကီုလေဝ် ဍုင်ဗၟာဂှ် စဵုကဵုဂိတုမာတ် ၂၀၂၀ ဂှ် နကဵုအလဵုအသဳ ဟွံဂွံဆဵုကေတ် မၞိဟ်ယဲဟိုတ်နူဝဳရုသ်ဏအ်ဏီဖိုဟ်ရ။
၂၀၂၀ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၇ ရက် (04:15 UTC) ဂှ် ၜိုတ်စၟတ်သမ္တီမ္ဂး မၞိဟ်ယဲ နကဵုဝဳရုသ်ဏအ် ဒှ်အာ (၃၁,၅၀၇) တၠတုဲ မၞိဟ် (၃၁,၁၆၂)တၠဂှ် နူကဵု ဍုင်ကြုက်ရ။ မၞိဟ်ယဲ မသုန်ဂအုမ် မွဲဂအုမ်ဂှ် ယဲက္ဍင် အကာဲအရာပရေအ်ဒၟံင်ရ။ ၜိုတ်မဂွံစရင် မၞိဟ်မဒးချိုတ်အာ နကဵုယဲဏအ်ဂှ် ဒှ် (၆၃၉) တၠရ။ ယဲဏအ် ကၠောအ် မၞိဟ်ကဵုမၞိဟ်ဂှ် စဒှ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဂိတုဇာန်နဝါရဳ ၂၀ ပ္ဍဲဍုင်ကြုက် ဂွောန်ဒံင်(Guangdong)ရ။
လွဳ
စဵုကဵုလၟုဟ်ဂှ် ဂဥုဲမလွဳ ညံင်ယဲဏအ်ဂွံဗၠးဂှ် ဂၠာဲဟွံဂွံဆဵုဏီရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ရံင်အကာဲအရာယဲတုဲ ၜိုတ်မထိင်လဝ်ဟေင်ရ လွဳဒၟံင်။ လက်သန်ယဲဂမၠိုင်ဂှ် ဇကုကတဴ(fever)၊ မဍောင်ၜတ် ဗွဲမလောန်(fatigue)၊ ခဍက်ကှ်ကှ်(dry cough) ကေုာံ ယီုဝါတ် သြိုဟ်ဂြက်(shortness of breath)(ဟွံသေင်မ္ဂး) ဂြိုဟ်ဂိုဟ်(pneumonia) ကေုာံ အကာဲအရာပရေအ်အိုတ်မ္ဂး ကေဒ်နဳသရိုဟ်လီု(kidney failure)တအ်ရ။ နကဵုဍုင်ကြုက်ဂှ် ကုညးမဒှ်ယဲဏအ်ဂှ် လွဳဒၟံင် နကဵုနဲ ညးလွဳယဲကသအ်ဓမ္မတာရ။
ဂဥုဲဂစိုတ်ဝဳရုသ် (antiviral drug) မနွံဒၟံင်လၟုဟ် ဂှ်လေဝ် စမ်ၜတ်တုဲ လွဳဒၟံင်ကီုရ။ ဂဥုဲဂစိုတ်ဝဳရုသ် မစမ်လွဳဒၟံင်ဂှ် indinavir, saquinavir, remdesivir, lopinavir/ritonavir ကေုာံ interferon beta မဒှ်ဂဥုဲ မလွဳယဲ protease inhibitors ရ။ နကဵုနဲ monoclonal antibodies (mAbs) ဂှ်လေဝ် လွဳစမ်ဒၟံင်ကီုရ။
ရောဂါဗေဒ
ပ္ဍဲဂိတုဇာန်နဝါရဳ ၂၀၊ ၂၀၂၀ ဂှ် ဂွံစတီကေတ် ဒဒှ်ရ ဝဳရုသ်ဝွံ အကြာမၞိဟ်ကဵုမၞိဟ် ကၠောအ်မာန်ဒၟံင်ဂှ် နူကဵု သကိုပ် ဌာနလ္ၚတ်ပရေင်စမ်ၜတ် ယဲကၠောအ်ကၞာန် Zhong Nanshan ဟီုဂး ပဒတန် ပ္ဍဲကဵု ဂွောန်ဒံင် (Guangdong) ဍုင်ကြုက် ရ။ ဝဳရုသ်ဝွံ ဟိုတ်မဒှ် ဝဳရုသ် မဂွံဆဵုကေတ်တၟိတုဲ ဂဥုဲ ကေုာံ နဲကဲသွက်ဂွံလွဳဂှ် ဟွံဂွံတီဏီ၊ ဆဂး ဂဥုဲဂစိုတ်ဝဳရုသ် (anti-virals) မနွံဒၟံင် ပြဟ်ဟ်ဏအ်ဂှ် ပြံင်လှာဲကဵုမာန်ရောင် ပတှ်ေကေတ်လဝ်ရ။
နဝ်ဝေလ် ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ်ဝွံ လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံကၟိန် ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ်ဂမၠိုင်ရ။ ဂကောံကၟိန် ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ်ဂှ် ဒှ်ဂကောံဝဳရုသ် ဂကူတၞဟ်ဟ် နွံဗွဲမဂၠိုင်တုဲ ဝဳရုသ် မပကဵု ညံင်ဂွံဒှ် ယဲ ဥပမာ ယဲဆာမ် ဟိုတ်နူဂံက် ဓမ္မတာလေဝ် ဒှ်ဝဳရုသ် နူကဵု ဂကောံဏအ်ကီုတုဲ ယဲမသကာတ်ကြမ် ဗီုကဵု ယဲမာသ် (Middle East Respiratory Syndrome (MERS)) ကေုာံ ယၟု သာသ် (Severe Acute Respiratory Syndrome (SARS))တအ်လေဝ် လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံဝဳရုသ်ဏအ် သီုဖအိုတ်ရ။ ဆဂး ဝဳရုသ်ဏအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဆ တြဴဂကူ (229E, NL63, OC43, HKU1, MERS-CoV, SARS-CoV) ဂှ်ဟေင် မကၠောအ်ကဵု မၞိဟ်မာန်တုဲ လၟုဟ်မ္ဂး ဝဳရုသ် (2019-nCoV) ဏအ်လေဝ် ကၠောအ်ကဵုမၞိဟ်မာန်တုဲ ဝဳရုသ်ဂကူဏအ် မကၠောအ်ကဵုမၞိဟ်မာန်ဂှ် ဒှ်အာ ထပှ်ဂကူရ။
တၠပညာသိပ္ပံတအ် ပတှ်ေကေတ် ဝဳရုသ်ဝွံ နူတမ်မူလ ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ဖျာဇြုံဂျိ (Bungarus multicinctus) ပ္ဍဲကဵု ဖျာစၞစ မၞိဟ်မသွံရာန် တိရစ္ဆာန်ဂျိုင်င်ဂမၠိုင်ရ။ ဆဂး လညာတ်ဝွံ ဟွံတီကၠးကၠးဏီတုဲ ဒးဆက်လ္ၚတ်ဒၟံင်ဏီရ။
ဟိုတ် ဝဳရုသ်မဆဵုတၟိဏအ် ဂွံဟီု မဒှ်ဝဳရုသ် မကဵုအန္တရာယ် ကုမၞိဟ်တအ်ဂှ် ဝဳရုသ်ဝွံ ပကဵု ညံင်ဂွံယဲ မတုပ်ညံင်ကဵု ဝဳရုသ်သာသ် ကဵု ဝဳရုသ်မာသ် မပလီုကဵု ဂၠံင်ယဝီုဒကုတ်သၟဝ် ညံင်ဂွံလီုရ။
ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ်ဝွံ ပကဵု ညံင်ဂွံဒှ်ယဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဆောမ် ပ္ဍဲကဵု ဂၠံင်ယဝီုဒကုတ်လတူ၊ ဥပမာ ဗီုကဵု ခၟောဝ်ဇွောဝ်၊ ခဍက်၊ ကအ်ဂိ၊ ယီုဝါတ်၊ က္ဍိုပ်ဂိ ကေုာံ ဇကုကတဴရ။
ကုညးဒြဟတ်ဒုင်ဗဒဝ် မဍိုန်လျတအ်ဂှ် ဝဳရုသ်ဝွံ လုပ်စိုပ် ဂၠံင်ယဝီုဒကုတ်သၟဝ်တုဲ ပကဵု ညံင်ကသအ် ဂွံဒှ်သရ ဟွံသေင်မ္ဂး သြိုဟ်ဂြက် ရ။
ယဲဝွံ ဟိုတ်မကၠောအ် နူကဵု ကျာယဝီုတုဲ ပ္ဍဲဒၞာဲယဲမကၞာန်တအ်ဂှ် အာကၠုင်မ္ဂး ဒးစကာယာတ်ကၟာတ်မုဟ်ပါင်ရ။ ယဝ်ရ ပ္ဍဲဇကု စၟယဲဂှ် ကၠောအ်လုပ်ဂွံတုဲ ညံင်ဟွံပြးကၠောအ်အာ ကုညးတၞဟ်တုဲ ကာလဇကု ခဍက်၊ ခအှ်မ္ဂး ကၟာတ်လဝ် နကဵုယာတ်ညိ။ တုဲပၠန် ဝဳရုသ်ဝွံ ဟိုတ်မနွံ ပ္ဍဲဖျုန်စၞာံ တိရစ္ဆာန်တအ် မာန်ဂှ်ရ တိရစ္ဆာန်အရိုင်ကီု တိရစ္ဆာန် ပ္ဍဲဗ္ၚကီု ဟွံမဲကု စဵုဒနာမွဲသာ် လ္ပရပ်ညိ။ ဆဂး နကဵုတိရစ္ဆာန် ကၠောအ်ယဲဏအ်မာန်ဂှ် သက်သဳ ဟွံမဲဏီရ။ တုဲပၠန် ဍုန်သွဖျုန်မွဲမွဲမ္ဂး ဍုန်စိန်စိန်တုဲဟေင် စညိဂှ် နူကဵု ဂကောံပရေင်ထတ်ယုက်ဂၠးတိ ကဵုလဝ် သမ္တီရ။
အတိုင်ဌာနသုတေသန အမေရိကာန်မဆဵုကေတ်မ္ဂး ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ်ဝွံ ကြဴနူ မတိတ်အာ နူမၞိဟ် နကဵုခဍက် ဟွံသေင်မ္ဂး ခအှ်တုဲ ပ္ဍဲလတူကျာဂှ် ပွိုင် ပိ နာဍဳ ဂျိုင်မာန်ရ။ လတူပသဲ ဟွံမဲကဵုနှိင် ဗီုကဵု တဝ်တြင် ကေုာံ လတူပလာသတေတ်တအ်ဂှ် စဵုကဵု ပိတ္ၚဲ ဍေဟ်တအ်ဂျိုင်မာန်၊ လတူစက္ခောတအ်ဂှ် ပွိုင် ၂၄ နာဍဳ၊ လတူဗရိုတ်တအ်ဂှ် ပွိုင် ၄ နာဍဳ ဍေဟ်ဂျိုင်မာန်ရ။
ပွမထိင်ဒဝ် ဝဳရုသ်
ပ္ဍဲ ၂၂ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၂၀ အလဵုအသဳကြုက် ဍုင်ပွဳပွူ ဝူဟာန်၊ Huanggang ကဵု Ezhou မၞိဟ်မပဒတဴ ၜိုတ် ၁၅ မဳလဳယာန်ဂှ် တၞဟ်နဂွံထိင်ဒဝ် ဝဳရုသ် ညံင်ဟွံဂွံပြးတိတ်တုဲ ကၟာတ်ထောအ် ဟွံကဵု လုပ်တိတ် နူကဵုဒေသဂှ်ရ။ အလဵုအသဳကြုက် ကၟာတ် ကွဳပၟတ်၊ က္ၜင်ကျာ၊ ကွဳစက် ကေုာံ က္ၜင် ဟွံကဵုလုပ် တိတ် ဍုင်ဝူဟာန်ရ။ သွက်ဂွံလွဳ ကေုာံ စဵုဒၞာတုဲ ဌာနပရေင်ထတ်ယုက်ကြုက် ကဵုမၞိဟ်တအ် စုတ်ယာတ်ကၟာတ်မုက် အခိင်ကာလ မအာအကြာဒၞာဲမၞိဟ်ဂမၠိုင်ရ။
ဂၠာဲ ဝှက်သေန်
ပ္ဍဲဂိတု ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၂၀ စပ်ကဵု နဝ်ဝေလ်ကဝ်ရဝ်နာဝဳရုသ်ဝွံတုဲ ပရဝ်ဂျေတ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂစာန်ဂၠာဲဒၟံင် ဝှက်သေန် ဂှ် နကဵုအရီုအဗင် နူကဵု ဌာန Coalition for Epidemic Preparedness Innovations (CEPI) စကၠောန်ဒၟံင် ဝှက်သေန် သွက်ဝဳရုသ်ဏအ်ရ။ နူကဵု ဌာနပရေင်ထတ်ယုက် ကောန်ဂကူ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် National Institutes of Health (NIH) ပံင်တောဲ ကုကမ္မဏဳမကၠောန်ဂဥုဲ Moderna တုဲ ကၠောန်ပတိတ်ဒၟံင် ဝှက်သေန် ၜိုတ်ဂိတုမေ ၂၀၂၀ မ္ဂး စပတိတ်မာန်ရောင်ဂှ် ပတှ်ေစၟဳလဝ်ရ။ တက္ကသိုလ် နူအဝ်သတေလျာ (University of Queensland) လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် နဲဗီုမဂွံကၠောန် ဝှက်သေန်တုဲ နူကဵု ဌာနပရေင်ထတ်ယုက်အမေရိကာန် ကေုာံ ကမ္မဏဳဂဥုဲတအ်လေဝ် ဗိုင်ပါလုပ် ကရောမ်အဝ်သတေလျာကီုရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ နူကနေဒါ ဂကောံ မကၠောန်ပတိတ် ဝှက်သေန် International Vaccine Centre(VIDO-InterVac) နူကဵု တက္ကသိုလ် University of Saskatchewan တအ်လေဝ် စကၠောန်ဒၟံင် ဝှက်သေန် နကဵုပရဝ်ဂျေတ်တၞဟ်ခြာမွဲကီုရ။ VIDO-InterVac ဟီုလဝ် ဂိတုမာတ် ၂၀၂၀ မ္ဂး စမ်ရံင် တိရစ္ဆာန် တုဲမ္ဂး စမ်ရံင် မၞိဟ်တအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ တေအ်ရ။
သၟိင်ၜိုပ်ထဝ်၊ ဒွက်ဒိင်
ဒွက်ဒိင်သၟိင်ၜိုပ်ထဝ် ဝွံ ဒှ်ဒွက် ကေုာံ လလှ်ေ ပရူသၟိင်ၜိုပ်ထဝ်ၜါ မဂွံဒုင်ကဵု ပျးဒိုဟ် ကုကျာ်တြဲဂေါတမ အခိင်ကာလ ကျာ်တြဲ မကလိဂွံ ဒစာံ ဝှ် မက္ညပြာပ်လဝ် ဍုင်မန် အတိုင်ဝင်ဍုင်ဗဂေါ ဟံသာဝတဳရ၊၊ ဒွက်ဝွံ ဒှ်ဒွက် မစောဲဗာန် ပ္ဍဲဂၠံသြိုဟ် ကောန်ဂကူမန်တအ် မွဲတုဲ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲတ္ၚဲပရဲ တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်ဂှ် မန်တအ် မလှ်ေစဒှ်ရ၊၊ သာ်ဂှ်ဟွံသေင် ပ္ဍဲသဘင်ဇၞော်ဇၞော် တ္ၚဲပရဲဂမၠိုင်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ဒိင်ဏအ်မာန်ကီုရ၊၊
သတ်ဒွက်
(ၜိုပ်ၜါဝွံဟေင် သြ လၟေင်ဒဒှ် ပိုဲဟီုတွဟ်အာ (ကၠုင်နူဒိုဟ်အဂၞဲ)၃ ဌာန်သ္ၚောဲရအဴ)၂
((ပၠးသၞေင် ဍိုက်ယာန် ရေင်ကာန်ညးၜါ)၂
ပၠးသၞေဝ် ဍိုက်ယာန်ပဝ်ညဳ ဍာ်ၜဳဒဳတိုန် တရဴသ္ၚောဲ သြ ဟွံမဲ သ္ဂောအ်ဇူပၠန် လန်ကၠုင်တရဴဂၠိင်)၂
အလိုန်ဒဳနှဴ ကြဴညာတ်ဗတဳသြန် တန်တဴဂွံဇူ မူလဌာန်ဍန်
ၜိုပ်ၜါတန်ပၠ လက်ထက်ကျာ်ရ လက်ထက်ကျာ်ရ လက်ထက်ကျာ်ရောင်
ရန်တၟအ်လေဝ် ၜိုပ်ၜါ ဟံသာဝတဳ ဍုင်ကျာ်သြဳမန်
(ခါရ ခါဂှ် ကျာ်ဂွံဒစာံဝှ်)၂
(ဂၠု လ္ၚု ဓီု မတ်ဗြဲဍိုက်ယာန် လွဳမာန်နာနာ မတ်ဗြဲဒက်ရုပ် တုပ်ညံင်ဂၠုင်က္ၜင်)၂
(သၟိင်ၜိုပ်ထဝ် ပဝ်ဂၠောဲ (သြ တက်သၞေင်တက်ဇိုင် ညံင်သဘင်ဝေင်ပေါဲ))၂
(နဲဗြုဂမြိင် မိင်ညံင် ကၞုသင်ထဝ် ဝိဇယုတ္တရ ရမ္သာင်လဟိင် လတူသွဝ်)၂
(သြ တၟေင်တၟဟ်လောန်ကာဲ သြ ညးမွဲချူဆာဲ)၂
ဌာန်ဒၞာဲမ္ၚဵု ဂွံညာတ်ဂွံဆဵု မ္ၚဵုရောင်ရလေဝ်အဴ သြ မ္ၚဵုရလေဝ်အဴ၊၊
(လၟေင် ဂၠံင် ဝွံ အာဂတ ပၠတရဴ ကောန်ဂကူဍုင်အရင် ဒုင်တဲထ္ၜလဘာ် ဟံင်ပြာ်ရံင်အာ)၂
သၟိင်တၠဍုင် ဒၞာဲဖန်ဖက် ကိုန်ပိုန်ဒြပ် ညံင်ဂွံအံင်ဇၞး ကေတ်အစောံ ကောန်ဍုၚ်အရင်တုဲ ညံင်ဂွံညဳသာ
သၟိင်တၠဍုင် ဒၞာဲဖန်ဖက် ကိုန်ပိုန်ဒြပ် ညံင်ဂွံအံင်ဇၞး ကေတ်အစောံ ကောန်ဍုၚ်အရင် ဓမံက်တိုန်ကၠာ
(ညံင်ဂွံညဳသာ သၟဟ်သၟန်ခိုင်ကၠိုက်အာ)၂
သြ တ္ၚဲဝွံတ္ၚဲမ္ၚဵု သြ ပိုဲဂွံကၠုင်ဆဵု မိတ်သဟာဲနာနာ ဌာန်ဒၞာဲမ္ၚဵု ဂွံညာတ်ဂွံဆဵု မ္ၚဵုရောင်ရလေဝ်အဴ သြ မ္ၚဵုရလေဝ်အဴ
လဒက်ပတန် ကေုာံ အဓိပ္ပါယ်
ဒွက်ဝွံ ဒှ်ဒွက် မလဴပူ ပရူဒဒှ် ပ္ဍဲမွဲချိုန်ခဏ အခိင်ကျာ်တြဲ မဂွံညာတ်ကေတ် ၜိုပ်ၜါဂှ်တုဲ မကဵုပျးဒိုဟ် ဒဒှ်ရ ဒၞာဲဝွံ ဒှ်ဒၞာဲဍုင်မန် ဟံသာဝတဳ မဒှ်ဒတန်သာသနာကျာ် မဂဵုလဟဵုမွဲ ဟီုဂွံရ၊၊ သီုဖအိုတ် နွံၜါပိုဒ် ဟီုဂွံရ၊၊
ပိုဒ်ကၠာဂှ် ချူလဝ် ၜိုပ်ၜါ မပဝ်ကၠုင် နူဒိုဟ်အဂၞဲ ဌာန်ဇမ္ၚောဲ ညးၜါပဝ်ကၠုင် နဒဒှ် ဗီုပြင်မရေင်ကာန် (ညးမွဲ အာဂတ မွဲဗက်လက္ကရဴ ဗီုဂှ်ဟွံသေင်၊ ၜါပဝ် ကဝါန်/ကာန် တုပ်ပ်)၊၊ ပဝ်ကၠုင် နူဌာန်ဇမ္ၚောဲ ဗွဲဒိုဟ်အဂၞဲမ္ဂး ပဝ်ကၠုင် နူဂြိုပ် ဍုင်သဓီု မတတ် ပ္ၚံက်ၜဳမုတ္တမ ဒှ်မာန်ရ၊၊ ညးၜါ ပဝ်အာဒၟံင် လတူဍာ်ၜဳ ဒဳတုဲ ဒၞာဲဇူ ဟွံမဲ၊၊ ဂွံဆဵုကေတ် ဗတဳသြန် (ဗတဳသန် မ္ဂး ဂွံအဓိပ္ပါယ် ဗတဳခိုဟ်သန်၊ ဗတဳသြန် မ္ဂး ဗတဳအသာ်ဂွု အသာ်သြန် ၜါဏအ် ရန်တၟအ် အစာချူဒွက် ဟွံကၠးကွေဟ်ဟ်၊) ဒၞာဲဂှ် ဍန်ဒၟံင်ရ၊၊ အဃောဂှ်ဟေင် ကျာ်တြဲမဂွံညာတ်ကေတ်တုဲ တၟေင်တၟဟ်တုဲ ကဵုပျးဒိုဟ် ဒဒှ်ရ ဒၞာဲဏအ်ဂှ် သဒှ်ဍုင်ကျာ်သြဳဂကူမန် တအ်ရောင်၊၊
ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲမကလေင်ဒယှ်ေ ပိုဒ်ဒုတိယမွဲတဲပၠန်ဂှ် တၞဟ်န ဂွံကိတ်ညဳ ကုတ္ၚဲကၟိန်ဍုင် (ပြည်ထောင်စုနေ့)တုဲ အစာချူဒွက် ဆန်စုတ်လဝ် မစကဵု (လၟေင် ဂၠံင် ဝွံ အာဂတ ပၠတရဴ ကောန်ဂကူဍုင်အရင်) ဂှ်ရ၊၊ ပ္ဍဲကဵု ဗီုတ္ၚဲကောန်ဂကူမန်မ္ဂး စၞးဒယှ်ေပိုဒ်ဏအ်ဂှ် ကလေင်ဒယှ်ေ ပိုဒ်ဒုတိယ မစကဵု (ဂၠု လ္ၚု ဓီု မတ်ဗြဲဍိုက်ယာန် လွဳမာန်နာနာ) ပၠန်မ္ဂး ရှ်သာ ခိုဟ်ဂၠိုင်ရ၊၊
ညးမချူဒွက်
အတိုင်မဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲကဝးဝဳဇြဳဒဳ ဂကောံအာဲကၟာဲယေန်သၞာင်မန် လၟေင်ၜါ ဂှ်မ္ဂး ဒွက်ဒိင်သၟိင်ၜိုပ်ထဝ်ဝွံ နာဲယှိုဲပျဳ (ဇိုင်ကျာ်) ချူလဝ်ရ၊၊ ကာလမပတိတ် ကဝးဝဳဇြဳဒဳ ဂကောံအာဲကၟာဲယေန်သၞာင်မန် လၟေင်ၜါဂှ် သၟာဒယှ်ေဒွက် အခိုက်တြေံဒယှ် မိမြဟ်သန် ကွာန်လှာ ဒယှ်ေလဝ်တုဲ မၞိဟ်လှ်ေ ၜိုပ်ၜါဂှ် ဒှ် မာံကဴသြန် ကဵု မိကျေဝ်ဆာန်နန် (ကွာန်ဖအံက်)တအ်တုဲ ၜိုပ်ပွဳပွူတအ်ဂှ် ဒှ်နူ ဂကောံအာဲကၟာဲယေန်သၞာင်မန်ရ၊၊
ဝင်
အတိုင်ဝင်မ္ဂး ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ကျာ်တြဲ မကလိဂွံ ဒစာံဝှ် နကဵု သက္ကရာဇ်ခရေတ်မ္ဂး ပ္ဍဲဘဳသဳ ၅၈၁၊၊ ကျာ်တြဲပပရိနိဗ္ဗာန် ဂှ် ဘဳသဳ ၅၄၄ (ၜိုတ် ၂၅၀၀သၞာံမတုဲကၠုင်)၊ စတမ်နူဂှ် ညးရိုဟ်စ သက္ကရာဇ်သာသနာ၊၊ ကာလဒှ်ကျာ် အာယုက် ၃၅၊ ဂွံ ၈ ဝှ်၊ အာယုက် ၄၃ စိုပ်ဍုင်မန်၊ ကာလပပရိနိဗ္ဗာန်ဂှ် အာယုက် ၈၀၊ ကၠာ ဟွံပပရိနိဗ္ဗာန် ၃၇ သၞာံ စိုပ်လဝ် ဍုင်မန်၊၊ ဟိုတ်ဂှ် ၅၄၄ ဂှ် ထပ်စုတ် ၃၇ တုဲ ပ္ဍဲအခိင် ကျာ်တြဲ မကလိဂွံ (၈) ဝှ်ဂှ် ဒှ်ဘဳသဳ ၅၈၁၊၊ အတိုင်ပ္ဍဲဝင်မ္ဂး ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဒၞာဲဍုင်ဗဂေါ ဟံသာဝတဳဂှ် အခိင်ဍာ်စှ်ေမ္ဂး မံက်ဆ ဒၞာဲၜိုပ်မွဲ ဍုန်ဂွံဟေင်ရ၊၊
ဟိုတ်ဂှ်ရ ဝင်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဝင်ပထဝဳ ကေုာံ ဗလးသမၠုင်မုက်ၜဳ (Sea Level) ရ၊၊ အတိုင်ပထဝဳဝင်မ္ဂး ဂၠးတိပိုယ်ဏအ် မလောန်ကၠုင်သၞာံၜိုတ် ၁၁၅,၀၀၀ - ၁၁,၇၀၀ ဂှ် ဒှ်အခိင် ခေတ်ဍာ်ကလောအ် လက္ကရဴအိုတ် မကော်စ  Last Glacial Period (LGP) ရ၊၊
ပ္ဍဲအခိင် ၜိုတ်ဘဳသဳ ၁၉.၀၀၀ (ၜိုတ် ၂၁,၀၀၀ သၞာံ မတုဲကၠုင်)ဂှ် ဂမ္တဴ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ဗွဲသၟဟ် နွံ ၉.၀ ဒဳဂရဳ (၄၈.၂ ဖါရဳဟာက်) ပကိတ် ကုဓါတ်ဂမ္တဴအခိင်လၟုဟ်မ္ဂး ဂံက်နူလၟုဟ် ၜိုတ် ၆.၀ ဒဳဂရဳ ရ၊၊ ဟိုတ်နူဂံက်တုဲ ဍာ် မၞုံ ပ္ဍဲဒေသကၞောတ်ဂၠးတိၜါလပါ်ဂှ် ကလောအ်အာတုဲ ဍာ်မၞုံပ္ဍဲၜဳဂှ် ဇတ်အောန်စှ်ေရ၊၊ ဒေသဒၞာဲဂမ္တဴတအ်ဂှ် ၜဳသဝ်စှ်ေအာရ၊၊ စနူအခိင် the last glaial maximum ၜိုတ် ၂၀,၀၀၀ သၞာံမတုဲကၠုင်မ္ဂး ဓါတ်ဂမ္တဴ ဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ ဍာ်ကလောအ်တအ် စလေင်ကၠုင်ရ၊၊ ဍာ်ကလောအ် လေင်ကၠုင်ဗက်ဂှ် ဗလးသမၠုင်မုက်ၜဳ လေဝ် သၠုင်တိုန်ကီုရ၊၊ ဒေသတိဒဵုဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် စိုပ်အာ သၟဝ်ၜဳရ၊၊ ဗလးသမၠုင်မုက်ၜဳ သၠုင်တိုန် ၁၂၅ မဳတာ (၄၁၀ ပေ) ရ၊၊ နူသၞာံၜိုတ် ၂၅၀၀ မတုဲကၠုင်တေအ် စဵုကဵုစိုပ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဗလးသမၠုင်မုက်ၜဳ ဒေါအ်ညိင်ဒၟံင်တုဲ စိုပ်ခေတ်လၟုဟ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဟိုတ်နူမၞိဟ်တအ် စကာကၠေင် ဓါတ်ဂမ္တဴဂၠိုင်တုဲ ဂၠးတိဏအ် စကတဴကၠုင်တုဲ လၟုဟ် ဗလးသမၠုင်မုက်ၜဳ စတုဲ ဆက်သၠုင်တိုန်ဒၟံင်ပၠန်ရ၊၊ ရံင်ကဵု ပထဝဳဝင်ဝွံတုဲ ဂၠးတိဝွံ နူမလောန်ကၠုင် ၜိုတ် ၂၁,၀၀၀ သၞာံဂှ် ဒှ်အခိင် ဍာ်မဂၠိုင်တိုန်တုဲ တိတအ်ဂှ် ဗၠိုတ်စှ်ေသၟဝ်ဍာ်ရ၊၊အခိင်ၜိုတ်ဘဳသဳ ၅၈၂(မလောန်ကၠုင် ၜိုတ် ၂၅၀၀သၞာံ) တေအ်ဂှ် ပရေင်ဍာ်ဇၞော်တိုန်ဂှ် ဒေါအ်ညိင်အာ (ဝါ) ဗလးသမၠုင်မုက်ၜဳ တန်ဒေါအ်ညိင်ဒၟံင်တုဲတုဲရတုဲ အတိုင်ဝင်မန် မဟီုလဝ် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် တိဒၞာဲဍုင်ဗဂေါဝွံ နွံသၟဝ်ၜဳဂှ် ဟွံဒးရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရူဝွံ နဒဒှ်ဝင်မွဲ ပိုယ်တအ် စၟတ်သမ္တီဟွံထေက်တုဲ နဒဒှ် ဒဏ္ဍာရဳဂကူမန်မွဲဟေင် စၟတ်သမ္တီထေက်ရ၊၊
ဒဏ္ဍာရဳ
ဇၟာပ်ဂကူတြေံ မၞုံကဵုလိက်ပတ်၊ ယေန်သၞာင်၊ ပြဝေဏဳမသၠုင်တအ် နွံကဵု ဒဏ္ဍာရဳ ညးကဵုညးဖအိုတ်ရ၊၊ ဒဏ္ဍာရဳဂှ် ဗဒှ်ကဵု ပရေင်စောဲလာံ ဆာန်သၟိန် ပံင်ပကောံကဵု ကောန်ဂကူတအ်မာန်တုဲ သၠုင်ကဵုစရာဲဂကူမာန်ရ၊၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ နူကဵုဒဏ္ဍာရဳဂှ် ပိုယ်တအ် လ္ၚတ်ကေတ် ပရူစိုတ်စရိုတ် ကေုာံ ဓဝ်ပတှ်ေ ဂကူဂှ် ဂွံတၟာဂလိုင်ကီုရ၊၊
ဒဏ္ဍာရဳ ကျာ်မကဵုပျးဒိုဟ် ကုၜိုပ်ၜါ ပ္ဍဲဍုင်ဗဂေါဟံသာဝတဳဝွံ လဴထ္ၜးဒၟံင် ကုပိုယ်တ္ၚဲဏအ် ဗီုစိုတ်စရိုတ်မန်ပိုဲ ပ္ဍဲအခိင် ညးမဖန်ဗဒှ်ပ္တိုန် ဒဏ္ဍာရဳဏအ်ရ၊၊ ဟီုနကဵုသဘာဝမ္ဂး ၜိုပ်ဂှ် ဂကူမမံင် ပ္ဍဲဍာ်၊ ပ္ဍဲဒဵု ကေုာံ သတ်တၠသၞေင်မွဲဂှ်ရ ယဝ်ရဍောင် ပဝ်ဟွံမာန်မ္ဂး ပ္ဍဲလတူဗလးၜဳလေဝ် စှ်ေဇူဒၟံင်ကီုရ၊၊ တုဲပၠန် နူလတူဗလးဍာ်ဂှ် ကေတ်အသိင် နမဒြေပ်အာ လတူဍာ်တုဲ ပဝ်တိုန်ဂွံဒၟံင်ကီုရ၊၊ ဆဂး ပ္ဍဲဒဏ္ဍာရဳဂှ် ချူလဝ် ၜိုပ်ၜါဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် တကအ်ဗတဳသြန်မွဲ မၞုံဆ ၜိုပ်မွဲဓဝ် မဍန်ရ၊၊ ၜိုပ်ကၟက်ဂှ် ဍုန်လတူတိတုဲ ၜိုပ်ၝောအ်ဂှ် ဍုန်လတူစး ၜိုပ်ကၟက်ရ၊၊ ဟိုတ်နူ မရီုဗင်ရေင်သကအ် ဗီုဏအ် တၟေင်နူ ဗွဲဓမ္မတာဂှ်ရ ကျာ်တြဲညာတ်တုဲ ကျာ်တြဲ ဒးပကာဂအီတုဲ မဂွံကဵု ပျးဒိုဟ်ရ၊၊ ယဝ်ရၜိုပ်ၜါ မၞုံဒၟံင် ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး ဟွံဒှ်အရာတၟေင်ရ၊၊ ဆဂး ပ္ဍဲခေတ်ဗွဲကြဴ ကုညးမစှ်ေစိုတ် မၞိဟ်ဗြဴပါရမဳမယုတ်သဝ် နူမၞိဟ်တြုဟ်တအ်ဂှ် လညာတ်ဝွံ ဒစဵုဒစးတုဲ ဟီုၜိုပ်ၜါ ဍုန်မွဲစွံရ၊၊
အတိုင်ဒဏ္ဍာရဳဂှ်မ္ဂး ညံင်ရဴဒွက်မချူလဝ် (ပၠးသၞေင် ဍိုက်ယာန် ရေင်ကာန်ညးၜါ) ရေင်ကာန်ညးၜါ ဟီုဂှ် ညးမွဲအာဂတ ညးမွဲဗက်လက္ကရဴ ဟွံသေင်၊ အာမွဲစွံ၊ မဂွံအဓိပ္ပါယ် မၞိဟ်တြုဟ်ကီု မၞိဟ်ဗြဴကီု ပၠတရဴမွဲစွံရ၊၊ တုဲပၠန် ကာလဍောင်ဇူမ္ဂး (ဝါ) ကာလဒးဒုင်ဒဒိုက်မ္ဂး မၞိဟ်ဒြဟတ်ဍိုန်ဂှ် ကဵုအခေါင်ခိုဟ်ရ၊၊ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် ညးမွဲကုမွဲ ဒးရီုဗင်ရေင်သကအ်ရ၊၊ လတူမၞိဟ်ဒြဟတ်မဍိုန်လျဂှ် ဗိုင်ရီုဗင်ကဵုရ၊၊ မတုပ်ကဵုအဓိပ္ပါယ် မန်ရီုမန်ကီုရ၊၊ ဗြဲကျာထတ် ဒၞာဲဍန်ဂှ် ဒှ်အရာလက်သန် ပရေင်ဒစဵုဒစး (ဝါ) ပရေၚ်မဒးလုပ်ပေါဲဗတိုက် ဂွံလက်သန်ဗီုဏအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိၚ် မဒးလုပ်ပေါဲဗတိုက်ဂှ် ညးမွဲကုမွဲ ရီုဗၚ် ထ္ၜလဘာ် ကုညးဒြဟတ်ထတ်ဂှ် ကဵုဒၞာဲ ကုညးမဍိုန်လျရ၊၊ ပွမရီုဗင် ထ္ၜလဘာ် ရေင်သကအ် ဗီုဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာတၟေင် ၜိုန်ရကျာ်သၟိင်အရှန် မၞုံကဵု အိန်ရဳမွဲကီု အေင်ဟွံမာန် ဒးပကာဂအီရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဒဏ္ဍာရဳဝွံ ကဵုဂလာန်ဒၠောအ်ဗတောန် ကုပိုယ် ပွမရီုဗင်ထ္ၜလဘာ် ရေင်သကအ်၊ ကုညးမဍိုန်လျ ဒုင်ဂိတုဲ ကၠောန်အာမွဲစွံမ္ဂး ဒှ်အမ်သဝ် ကျာ်သၟိင်အရှန်ရ၊၊ မွဲပၠန်ဂှ် ဒဒှ်ရ တိဍုင်ဗဂေါဝွံ ဒှ်တိဍာ်ဂကူမန်ဇေတ်တ် စဵုကဵု ကျာ်တြဲကီု ပလဝ်ဒတန် ဟီုလဝ်ရ၊၊
သၞောဝ်ကေပ်လေရ် မဆေင်ကဵု ဂြိုဟ်တာရာယတ္တ
ပ္ဍဲကဵု နက္ခတ္တဗေဒ သၞောဝ်ကေပ်လေရ် မဆေင်ကဵု ဂြိုဟ်တာရာယတ္တ (Kepler's laws of planetary motion) ဝွံ ဒှ်သၞောဝ်သိပ္ပံ မဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဗီုကသဳဂြိုဟ်တာရာ (ဗီုဂၠးတိ ကေုာံ ဂြိုဟ်နာနာတအ် မချဳဓရာင်) မပူဂေတ်ဒၟံင် တ္ၚဲ၊ မချူပ္တန်လဝ် နကဵု တၠပညာဂကူဂျာမနဳ ယဝ်ဟာန်နာ ကေပ်လေရ် (Johannes Kepler) ပ္ဍဲအကြာသၞာံ ၁၆၀၉ ကဵု ၁၆၁၉။ သၞောဝ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်သၞောဝ် မပခိုင်ကဵု တဳအဝ်ရဳ သူရိယမဇ္ဇဟိမ (heliocentric theory) မဒှ်တဳအဝ်ရဳ Nicolaus Copernicus မဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဂြိုဟ်တအ်ဂှ် ဂေတ်ပူဒၟံင် တ္ၚဲ လတူ ဂၠံင်ညးကဵုညးရ။ ကိုပ်ကၠာ တဳအဝ်ရဳဏအ် ဟွံမံက်ကၠုင်ဏီဂှ် မၞိဟ်တအ် စှ်ေစိုတ် မေဓနဳမဇ္ဇဟိမ တ္ၚဲ၊ ဂိတု၊ ဂြိုဟ်တအ်ဂှ် လန်ဂေတ်ဒၟံင် ဂၠးတိရ။ သၞောဝ်ကေပ်လေရ်ဂှ် ပသောင်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ဂၠံင်ပဝူ ဂြိုဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်ဒၟံင် ကဝိုင်ခၜါဲ (elliptical trajectories) ကေုာံ ပသောင်ကလးကဵု ပရဟ် အသိင်ဒမြိပ် ဂြိုဟ်တာရာဂမၠိုင်ရ။ သၞောဝ်တအ်ဂှ် ချူလဝ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။ (သၞောဝ်တအ်ဂှ် ၜိုန်ရ ကၠာဲစၠောအ်လဝ် ကဵု နကဵုဘာသာမန်ကီုလေဝ် ဒှ်အရာ မကၠိုဟ်ဝါတ်မွဲတုဲ ပတိုန်ထ္ၜးကဵုလဝ် သီုဘာသာအင်္ဂလိက်ကီုရ။)
[[ဝှာင်:Kepler_laws_diagram.svg|thumb|ဗီု ၁: ထ္ၜးသရုပ် သၞောဝ်ကေပ်လေရ် ပိ နကဵု ဂၠံင်ပဝူကဝိုင်ခၜါဲ ဂြိုဟ်တာရာ ၜါ။ 1. The orbits are ellipses, with focal points F1 and F2 for the first planet and F1 and F3 for the second planet. The Sun is placed in focal point F1.
2. The two shaded sectors A1 and A2 have the same surface area and the time for planet 1 to cover segment A1 is equal to the time to cover segment A2.
3. The total orbit times for planet 1 and planet 2 have a ratio.]]
ဂၠံင်ပဝူကဝိုင်ခၜါဲ ဂြိုဟ်တအ်ဂှ် ဂွံတီကေတ် နူကဵု ပွမလ္ၚတ် ဂၠံင်ပဝူ ဂြိုဟ်မာရ် (Mars) (ဂြိုဟ်အၚာ) ရ။ စနူဂှ်တုဲ ကေပ်လေရ် ညးဟီု ဂၠံင်ပဝူဂြိုဟ် မနွံဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု စက္ကဝါတ္ၚဲ (Solar System) တအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒှ်ဒၟံင် ခဍမ်ခဍမ် ဟွံသေင်၊ ကဝိုင်ခၜါဲဒၟံင်၊ တုဲပၠန် ဂြိုဟ် မနွံသ္ၚောဲ နူကဵုတ္ၚဲတအ်လေဝ် ဂေတ်ပူဒၟံင် တ္ၚဲ နကဵု ဂၠံင်ပဝူကဝိုင်ခၜါဲကီုရ။ သၞောဝ်ဒုတိယဂှ် လဴထ္ၜးကဵု ဂြိုဟ် မကြပ်ကဵု တ္ၚဲ ခဍင် ဒမြေပ်တရဴဍေဟ် မဂေတ် ပြဟ်ခဍင်။ သၞောဝ်တတိယဂှ် ပသောင်ကလးကဵု ဂြိုဟ်မနွံ သ္ၚောဲကဵု တ္ၚဲခဍင် တရဴဂၠံင်ပဝူဍေဟ် ဂၠိင်ခဍင် တုဲပၠန် လလအ်အခိင် မဒးဂေတ်ပူ ဂွံဂွံ မွဲပဝူလေဝ် ဒးကေတ်အခိင်လအ်ခ္ဍင်ရ။
ဝင်
ယဝ်ဟာန်နာ ကေပ်လေရ် ညးမဒှ်တၠပညာ နက္ခတ္တဗေဒ ဂကူဂျာမနဳ စပတိတ် သၞောဝ်ညး ကိုပ်ကၠာၜါ မဆေင်ကဵု ဗီုဂြိုဟ်ဂမၠိုင် မချဳဓရာင် ဂေတ်လန်ဒၟံင်ဂှ် ဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၀၉၊ ကြဴနူ ညးကလိဂွံ တင်ဂၞင် စၟတ်သမ္တီ နူကဵု အစာနက္ခတ္တဗေဒ တူချဝ် ဗြေ (Tycho Brahe) ဂကူဒိန်မက် မလ္ၚတ်လဝ်ရ။ In his Astronomia nova ... (1609), Kepler did not present his second law in its modern form. He did that only in his Epitome of 1621. Furthermore, in 1609, he presented his second law in two different forms, which scholars call the "distance law" and the "area law".
ကေပ်လေရ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၂၁ ကေုာံ Godefroy Wendelin ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၄၃ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ သၞောဝ်ကေပ်လေရ်တတိယဂှ် ကိတ်ညဳဒၟံင် ကုဂိတုဂလဳလေန် (Galilean moons) ပန်မ မဒှ်ဂိတုတၟးအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဂြိုဟ်ဂျူပိတာ (Jupiter)။ သၞောဝ်ဒုတိယ မဒှ်သၞောဝ် မဆေင်ကဵု ဨရိယာဂှ် ဒးဒုင်တးပါဲ နကဵု Nicolaus Mercator ပ္ဍဲကဵု လိက်မွဲ နူကဵု သၞာံ ၁၆၆၄ ကီုလေဝ် ဆဂး စိုပ်သၞာံ ၁၆၇၀ ဂှ် လညာတ်ဒဿနညး မကော်ဂး Philosophical Transactions (ဒဿန မဆက်စၠောအ် ပရေင်ပြံင်လှာဲ) ဂှ် ဒှ်လညာတ် မၞိဟ်မဒုင်တဲ စှ်ေစိုတ်ဂၠိုင်ရ။ ဂတဂှ် မွဲဗွဝ်ကၠံပၠန်ဂှ် လညာတ်ညးဂှ် တၠပညာတအ် ဒုင်ကၠုင်တဲ ဗွဲမလှဲလးရ။
တၠပညာသင်္ချာ ကေုာံ နက္ခတ္တဗေဒ ဂကူအင်္ဂလိက် အိသက် နေဝ်တောန် (Isaac Newton) ကဵုလညာတ် ပစၟတ်သမ္တီ ဗီုညးမကၠိုဟ်ကေတ် စပ်ကဵု သၞောဝ်ဒုတိယဂှ်မ္ဂး သၞောဝ်ဒုတိယဂှ် တုပ်သၟဟ်ဒၟံင် ကုသၞောဝ်စတုရံ ဒြဟတ်ဓရေတ် ဂၠံင်ဂတး (the inverse square law of gravitation)တုဲ မဒှ်အရာ မဆက်စပ် ကုသၞောဝ်ပွူဗဂေတ်သဘာဝတုဲ သၞောဝ်တၞဟ်တအ်ဂှ် ဗဒဗဒါဲဒၟံင် ကုအရာမတံင်ဂြဲ ဗီုပြင်စတုရံဂၠံင်ဂတးရ။
ကိုန်ဂစိုတ် Formulary
တလုင်လအာ ဂြိုဟ်ဂမၠိုင်တအ်ဂှ် နကဵု ဗီုပြင်ဂၞန်သင်္ချာဂှ် တော်ကေတ်မာန်ဒၟံင်ရ။
သၞောဝ်ကေပ်လေရ် ပထမ
နကဵုသင်္ချာမ္ဂး ကဝိုင်ခၜါဲမွဲဂှ် ပစၞး နကဵုကိုန်ဂစိုတ်ဂၞန် ဗီုဏအ်ဂွံ:
ဒၞာဲ p ဒှ် semi-latus rectum၊ ε ဒှ် အရာတၟေင် ကဝိုင်ထၜါဲ၊ r ဒှ် ဇမ္ၚောဲ နူကဵု တ္ၚဲ ကဵု ဂြိုဟ်ဂှ်၊ တုဲပၠန် θ ဒှ် နင် (angle) ဂြိုဟ်မတန်တဴဒၟံင် ပစ္စုပ္ပန် နူကဵု ဒၞာဲဍေဟ်မကြပ်ညောန်အိုတ်၊ မရံင် နူကဵု တ္ၚဲ။ တုဲပၠန် (r, θ) ဒှ် ဒတန်ပၞေဟ်ရိ (polar coordinates)။
သွက် ကဝိုင်ထၜါဲမွဲ မနွံ 0 < ε < 1 ; in the limiting case ε = 0, the orbit is a circle with the Sun at the centre (i.e. where there is zero eccentricity).
At θ = 0°, perihelion, the distance is minimum
At θ = 90° and at θ = 270° the distance is equal to p.
At θ = 180°, aphelion, the distance is maximum (by definition, aphelion is – invariably – perihelion plus 180°)
The semi-major axis a is the arithmetic mean between rmin and rmax:
The semi-minor axis b is the geometric mean between rmin and rmax:
The semi-latus rectum p is the harmonic mean between rmin and rmax:
The eccentricity ε is the coefficient of variation between rmin and rmax:
The area of the ellipse is
The special case of a circle is ε = 0, resulting in r = p = rmin = rmax = a = b and A = πr2.
သၞောဝ်ကေပ်လေရ် ဒုတိယ
The orbital radius and angular velocity of the planet in the elliptical orbit will vary. This is shown in the animation: the planet travels faster when closer to the Sun, then slower when farther from the Sun. Kepler's second law states that the blue sector has constant area.
The area enclosed by the elliptical orbit is \pi ab.\, So the period P satisfies
and the mean motion of the planet around the Sun
satisfies
သၞောဝ်ကေပ်လေရ် တတိယ
This captures the relationship between the distance of planets from the Sun, and their orbital periods.
Kepler enunciated in 1619 this third law in a laborious attempt to determine what he viewed as the "music of the spheres" according to precise laws, and express it in terms of musical notation. So it was known as the harmonic law.
Using Newton's Law of gravitation (published 1687), this relation can be found in the case of a circular orbit by setting the centripetal force equal to the gravitational force:
Then, expressing the angular velocity in terms of the orbital period and then rearranging, we find Kepler's Third Law:
A more detailed derivation can be done with general elliptical orbits, instead of circles, as well as orbiting the center of mass, instead of just the large mass. This results in replacing a circular radius, r, with the semi-major axis, a, of the elliptical relative motion of one mass relative to the other, as well as replacing the large mass M with M + m. However, with planet masses being so much smaller than the Sun, this correction is often ignored. The full corresponding formula is:
where M is the mass of the Sun, m is the mass of the planet, and G is the gravitational constant, T is the orbital period and a is the elliptical semi-major axis.
The following table shows the data used by Kepler to empirically derive his law:
Upon finding this pattern Kepler wrote:
For comparison, here are modern estimates:
Notes
<references group="Nb"/>
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:လိက်ပတ်မန်
သၚ်္ချာ
သၟာသၚ်္ချာတအ်ဂှ် သွက်ဂွံ ဖန်ဗဒှ်ပတိုန် သွဟ်ကန်ဇျက်ချာ(conjectures) တၟိတုဲ တော်ဂၠာဲ ကေုာံ သုၚ်စောဲ နဲကိုန်ဂစိုတ်ဂမၠိုၚ် (patterns)ရ၊၊ သွဟ်ကန်ဇျက်ချာ ညးတအ် မကလိဂွံလဝ်ဂှ် ဒးကီု ဗၠေတ်ကီုဂှ် ညးတအ် ကလေၚ်စၟဳစၟတ် ပဒတန် နကဵု ဒတန်သၚ်္ချာ (mathematical proof)ရ၊၊ ကာလ လဒက်ပ္တန်သၚ်္ချာဂှ် ဒှ်ဗီုပြၚ်ခိုဟ်မွဲ မစှ်ေကဵု သဘာဝဍာံမ္ဂး လဒက်ပ္တန်သၚ်္ချာဂှ် သ္ဒးထ္ၜးသက်သဳ ပကိတ်ကဵု သဘာဝမာန်ရ၊၊ နကဵုမစကာ အရာ တၞဟ်ခြာ (abstraction) ကေုာံ ယုတ္တိ (logic)၊ ပွမရိုဟ်လၟိဟ်၊ ပွမတၟော်၊ ပွမၜတ်ကၞာတ် ကေုာံ မလ္ၚတ် ထ္ၜောမ်ကဠၚ် ကေုာံ အချဳဓရာၚ် ရူပမွဲမွဲ ဗွဲမစှ်ေသၞောတ်တုဲ ကွတ်ပညာသၚ်္ချာဂှ် ဇၞော်မောဝ်တိုန်ကၠုၚ်ရ၊၊ ပွမလ္ၚတ်သၚ်္ချာဂှ် ဒှ်အရာ ပရေၚ်ချဳဓရာၚ် ကောန်မၞိဟ်တအ် မကၠောန်ကၠုၚ်ဒၟံၚ် နူကဵုအခိၚ် ကောန်မၞိဟ်တအ် မစချူခရက်လေပ်တေအ်ရ၊၊ သွဟ်သၚ်္ချာမွဲမွဲ ဂွံဂၠာဲဆဵုဂှ် လဆောဝ်မ္ဂး ဒးကေတ် အခိၚ် မဂၠိုၚ်ကဵုသၞာံ လဆောဝ်မ္ဂး ဂၠိုၚ်ကဵု ဗွဝ်ကၠံမာန်ရ၊၊
သၚ်္ချာဂှ် ပ္ဍဲကဏ္ဍကွတ်ပညာ နာနာသာ် မပ္တံကဵု ကွတ်သိပ္ပံသဘာဝ၊ ကွတ်အေန်ဂျေန်နဳယျာ၊ ကွတ်ဂဥုဲ၊ ကွတ်ပိုန်ဒြပ်ကီု သီုကဵု ကွတ်သိပ္ပံပရေၚ်မၞိဟ်တအ်ဂှ် ပါလုပ်လၟိဟ် ဒၞာဲအဓိကမွဲရ၊၊ ပ္ဍဲပရေၚ်ပညာ မမံက်ကတဵုကၠုၚ်တၟိ ဗီုကဵု စရၚ်အၚ် ကေုာံ တဳအဝ်ရဳ ဂိမ် တအ်ဂှ်လေဝ် စကာ သၚ်္ချာ နဒဒှ် အဓိကမွဲကီုရ၊၊ ဘာသာဂၞန်သၚ်္ချာဂှ် နဒဒှ်ဘာသာတၞဟ်ခြာ မွဲလေဝ် လ္ၚတ်နွံတုဲ နကဵုမပံၚ်နှဴ ကုဘာသာသအာၚ်တုဲ သီုဟွံထေၚ်ဂး မဒှ်ဂၞန်သၚ်္ချာမွဲသာ် မလ္ၚတ်လေဝ် နွံကီုရ၊၊
တၟေၚ် ဂၞန် ကဵု သၚ်္ချာ
ဂၞန်ဂှ် မတုပ်ကဵု အရေဝ်အၚ်္ဂလိက် number (နုမ်ပါ) ကေုာံ လၟိဟ် ဗီုကဵု မဂၞန် ၁၊ ၂၊ ၃၊ ၄၊ မပ္တံမြဴသာ်ဝွံဒှ်တမ်ရ၊၊ သၚ်္ချာ ဂှ် မတုပ်ကဵု အရေဝ်အၚ်္ဂလိက် mathematics မဒှ်အရာ (ဝါ) ကွတ်ပညာ မတော်ပရူမွဲမွဲရ၊၊ ဥပမာ စကာ မဂၞန်တုဲ တော် သၚ်္ချာရ၊၊ သာ်ဂှ်ဟွံသေၚ် စကာ သၚ်္ကေတမွဲမွဲ မပ္တံကဵု မလိက်တုဲ တော် သၚ်္ချာရ၊၊
ဝၚ်
ဝၚ် မဆေၚ်ကဵု ကွတ်သၚ်္ချာဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာမဇၞော်မောဝ်တိုန်ဒၟံၚ်လၟိုန်အခါ နကဵု လၟေၚ် အရာတၞဟ်ခြာ (abstractions) ရ၊၊ အရာတၞဟ်ခြာ ပ္ဍဲကဵုကွတ်သၚ်္ချာဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာ ပ္ဍဲအရာမဟွံတုပ်ၜါဂှ် ဂၠာဲကေတ် အရာမတုပ်တအ်တုဲ နူကဵုအရာမတုပ်တအ်ဂှ် ခၞံဗဒှ်ပတိုန် အရာတၟိတုဲ ပံၚ်ဗစိုပ်စုတ် ပ္ဍဲဒၞာဲကိုပ်ကၠာၜါ ဟွံတုပ်ဂှ်ရ၊၊ အရာတၞဟ်ခြာ ကၠာအိုတ်ဂှ် မဆေၚ်ကဵု လၟိဟ်ဂၞန် မကတဵုဒှ်လဝ် နူကဵု တိရစ္ဆာန် ကၠာဟွံဂွံစၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် မၞိဟ်မွဲဏီရ၊၊ ဥပမာ ပကောံနၚ် သတ်ကြုက် ကဵု သတ်လဳမဴ၊ သတ်ဗီုပြၚ် ကေုာံ ဂကူတုပ်ဂှ် ပံၚ်ပကောံတုဲ စွံမွဲဂအုံဂှ် ဂွံအာ လၟိဟ်ပမာဏမွဲမွဲရ၊၊
အစာဝၚ်တအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဇုတ်မခရက်စၟတ်လဝ် လၟိဟ် မဒှ်အရာ မရိုဟ်လၟိဟ် အရပ်အရာရူပမွဲမွဲ နူကဵု မၞိဟ်ခေတ်တၟအ် ခေတ်ကၠာဝၚ်တေအ်တေအ် သွက်ဂွံတီ လၟိဟ်တ္ၚဲ၊ လၟိဟ်ဂိတု၊ လၟိဟ်သၞာံ ဒှ်တမ်ရ၊၊
နကဵုသက်သဳမ္ဂး ကောန်မၞိဟ်တအ် စိုပ်ခေတ် ဗေဗဳလောန် ကေုာံ အဳဂျေပ် ပ္ဍဲၜိုတ် ဘဳသဳ ၃၀၀၀ တုဲမှ ဂွံစကာကၠိုဟ်ကၠုၚ် သၚ်္ချာမထုဲဝါတ်အ်မာန်ရ၊၊ ကၠာနူဂှ် နကဵုဂၞန်လၟိဟ်ဂှ် ၜိုန်ရ ရိုဟ်ကၠုၚ်ကီုလေဝ် ဂွံတော်ၜတ်ကၞာတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ဂှ် ဟွံဂွံဆဵုကေတ်ရ၊၊ နူကဵုခေတ် ဗေဗဳလောန် ကဵု အဳဂျေပ်ဂှ် ကောန်မၞိဟ်တအ် စကာကၠုၚ် အရဳတမတေတ် (arithmetic) မဒှ်ဂၞန်သၚ်္ချာ မနွံကဵု ပံၚ်၊ နုက်၊ ပၟဝ် ကေုာံ စ၊၊ အလ်ဂျဳဗရာ (algebra) မတော်သၚ်္ချာ နကဵုသၚ်္ကေတဂမၠိုၚ်၊ ဂျဳအဝ်မေတြဳ (geometry) မတော် ဂအာၚ် ကေုာံ ဗၞတ်ဗ္ၜတ် သွက်ဂွံတော် မဆေၚ်ကဵု အကံက်အခေါန်၊ သြိုၚ်ခၞံ စမြိုၚ် ကေုာံ နက္ခတ္တဗေဒတအ်ရ၊၊ လိက်ဂၞန်သၚ်္ချာတြေံအိုတ် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ မေသဝ်ပဝ်တမဳယျာ ကဵု အဳဂျေပ်ဂှ် နူကဵုသၞာံ အကြာ ၂၀၀၀-၁၈၀၀ ဘဳသဳ တေအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲလိက်တြေံတေအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဗါဲတဂဝ်ရာတ် (Pythagorean) မတော် ဂအာၚ် ကေုာံ ဗၞတ်ဗ္ၜတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဂၠိုၚ်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲခေတ်တမၠာတေအ် ဗါဲတဂဝ်ရာတ်ဏအ် စဇၞော်မောဝ်တိတ် နူကဵု အရဳတမတေတ် ကေုာံ ဂျဳအဝ်မေတြဳတုဲ ဒှ်အရာ မစကာဂၠိုၚ် ကိစ္စဇၞော်မွဲ ဟီုမာန်ရ၊၊ ကွတ်သၚ်္ချာအရဳတမတေတ် (ပံၚ်၊ နုက်၊ ပၟဝ်၊ စ)ဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု ဗေဗဳလောန် နကဵုသက်သဳ စၟတ်သမ္တီ ပုရာဝိဇ္ဇာယာန် (archaeological record) ဂှ် ဂွံတီကေတ်ရ၊၊ သၞောတ် ဂၞန်တြဴမွဲဂအုံ (sexagesimal numeral system) ဂှ်လေဝ် စကတဵုဒှ်ကၠုၚ် နူကဵု ဗေဗဳလောန်ကီုရ၊၊ သၞောတ်ဏအ် စဵုကဵုလၟုဟ် စပ်ကဵုဗၜတ်တုဲ စကာဒၟံၚ်ဏီဖိုဟ်ရ၊၊
ပ္ဍဲအစ ဘဳသဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ် နဲသင်္ချာ ဗါဲတဂဝ်ရာတ် (Pythagorean) ဍုၚ်ဂရိတ်တမၠာ စလ္ၚတ်ကၠုၚ် နကဵုနဲကဲသၚ်္ချာစှ်ေစှ်ေ နဒဒှ်ဘာသာတၞဟ်ခြာမွဲ ပ္ဍဲသၚ်္ချာဂရိတ်ရ၊၊ ၜိုတ် ၃၀၀ ဘဳသဳဂှ် အစာဂၞန် ဂျူကလိတ် (Euclid) ဗၟံက်ထ္ၜး နဲကဲ အက်ဇြဳအဝ်မတေတ် (axiomatic method) မဒှ်နဲကဲ မစကာဒၟံၚ် စဵုကဵုအခိၚ်တ္ၚဲဏအ် နဒဒှ် အက်ဇြဳဇြာံ(axiom)၊ တဳအဝ်ရာမ်(theorem) ကေုာံ သွက်ဂွံပဒတန်ဂၞန်မွဲမွဲရ၊၊ လိက်ဗွဟ်ညး Elements ဂှ် ဒှ် လိက်မလုပ်အသုၚ်အစောဲဂၠိုၚ်မွဲတုဲ စကာဒၟံၚ် နဒဒှ် လိက်ဗွဟ် လၟိုန်ကာလ စဵုကဵုလၟုဟ်ဏီရ၊၊ တၠပညာအစာသၚ်္ချာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲခေတ်တမၠာတေအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် အာရ်ခဳမေဒေသ် (c. 287 - 212 BC) နူကဵု သူရစူသေ (Syracuse) ဍုၚ်အဳတလဳ ရ၊၊ ညးဇၞော်မောဝ် ဖန်ဗဒှ်ပတိုန် နဲဗီုပြၚ်ဂၞန် သွက်ဂွံတော် ဇမၞော်သမၠဲဗလးမုက် ကေုာံ solids of revolution ကေုာံ method of exhaustion သွက်ဂွံတော် ဗွိုက်ဗၞတ်ဗ္ၜတ် ဨရိယာ နကဵု အာက် (arc of a parabola) နကဵုဗီုပြၚ်မ္ဂး ဟွံတၞဟ်ခြာ နဲသၚ်္ချာခေတ်တၟိ ကာလ်ကုလုသ် (calculus)ရ၊၊ အရာတၠပညာဂရိတ် မဇၞော်မောဝ်ပတိုန်လဝ် ကွတ်သၚ်္ချာမွဲပၠန်ဂှ် ကဏ္ဍကဝ်နေစ် နကဵုအစာသၚ်္ချာ အပဝ်လဝ်နဳယာတ် နူပေရ်ဂါ (Apollonius of Perga) နူကဵု ဘဳသဳ ၃ ဗွဝ်ကၠံ၊ တရိဂဝ်နဝ်မေတြိ (Trigonometry) (ညးမခၞံဗဒှ် Hipparchus of Nicaea နူဘဳသဳ၂ ဗွဝ်ကၠံ)၊ အာလ်ဂျေဗရာ (algebra) (ညးမခၞံဗဒှ် Diophantus နူ အေဒဳ ၃ ဗွဝ်ကၠံ)၊၊
သၞောတ်ဂၞန်ဟိန္ဒူ-အာရာပ် (Hindu-Arabic numeral system) ကေုာံ သၞောဝ်ဗီုမရပ်မဂၞန် မဒှ်သၞောတ် မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲဂၠးတိ အခိင်လၟုဟ်ဂှ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် နူအခိင်အေဒဳပထမဗွဝ်လ္ၚီ ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယတုဲ နူကဵု ဂၞန်အာရာပ် မွဲကဆံင် ပြးစိုပ်အာ ရးပလိုတ်ရ၊၊ သင်္ချာအိန္ဒိယ မဇၞော်မောဝ်ပတိုန်လဝ် မွဲပၠန်ဂှ် ဒှ်ဗီုပြင်သင်္ချာ သာင် (sine) ကဵု ကောတ် (cosine) ကေုာံ ဗီုပြင် infinite series နဲတြေံရ၊၊
ပ္ဍဲခေတ်ထဝ် အေတ်သလာမ် မဒှ်အခိင် အကြာ ၉ ကေုာံ ၁၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ် သင်္ချာဂရိတ်ဂှ် ကလေင်ဗဂဵုလဟဵုပတိုန်လဝ်တၟိရ၊၊ သင်္ချာအေတ်သလာမ် မဖန်ဗဒှ်လဝ် မဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲဘာသာသင်္ချာဂှ် ဒှ်သၞောတ်သင်္ချာ အလ်ဂျေဗရာ (algebra) ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် အရာမဇၞော်မောဝ်ပတိုန်လဝ် မွဲပၠန်ဂှ် spherical trigonometry ကဵု မစုတ် decimal point ပ္ဍဲသၞောတ်ဂၞန်အာရာပ်ရ၊၊ အစာသင်္ချာ ယၟုမြဟ် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်တအ်ဂှ် ဂကူဖာသဳ (အဳရာန်) Al-Khwarismi, Omar Khayyam ကေုာံ Sharaf al-Dîn al-Tūsî တအ်ရ၊၊
ပ္ဍဲအခိင်အစ ခေတ်တၟိဏအ်ဂှ် သင်္ချာစဇၞော်မောဝ်တိုန် ပ္ဍဲယူရောပ်ရးပလိုတ်ရ၊၊ ကာလ်ကုလုသ် (calculus)ဂှ် Newton ကဵု Leibniz တအ် ဒှ်မၞိဟ် မဖန်ဗဒှ်ပတိုန် ပ္ဍဲ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ၊၊ Leonhard Euler ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် အစာသင်္ချာ ယၟုမြဟ်အိုတ် ပ္ဍဲ ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ၊ ညးကၠောန်ဗဒှ်ပတိုန် တဳအဝ်ရဳ ကေုာံ ကလေင်ဗၟံက်ပတိုန် မဆေင်ကဵု သင်္ချာဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင်ရ၊၊ အစာသင်္ချာ ယၟုမြဟ်အိုတ် ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဒှ်အစာသင်္ချာဂကူဂျာမနဳ Carl Friedrich Gauss ဒှ်မာန်ရ၊၊ ညးဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မပ္တိတ် တဳအဝ်ရဳ မဆေင်ကဵု သင်္ချာ ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင်ရ၊ တဳအဝ်ရဳ မဆေင်ကဵု အလ်ဂျေဗရာ၊ အာနယ်လုသိသ် (analysis)၊ ဒိဖ်ဝှာရေန်ရှေဝ် ဂေအဝ်မေတြဳ (differential geometry) မေတ်တရေတ် တဳအဝ်ရဳ (matrix theory)၊ တဳအဝ်ရဳနုမ်ပါ (number theory) ကေုာံ စရင်အင် (statistics)၊၊ ပ္ဍဲ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံမ္ဂး ဒှ် Kurt Gödel မဒှ်မၞိဟ် မပသောင်သင်္ချာ နကဵုလိက်ကၞပ်ညးမချူလဝ် incompleteness theorems မဒှ်လိက် မဗၟံက်ထ္ၜးကဵု သၞောတ် အက်ဇြဳမတေတ် လဵုဟွံဟီု ဒဒှ်ရ မဒှ်အရာ မတန်ကြန် မၞုံကဵု ပွမပသောင်ကလး သက္ကုသက်သဳမွဲရ၊၊
သင်္ချာဂှ် စနူအခိင်ဂှ်တုဲ ဇၞော်တိုန်ဒၟံင် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်တုဲ သင်္ချာ ကဵု သိပ္ပံ ၜါဏအ် ဗဂပ်ဖျပ်တုဲ ဖန်ဗဒှ်ကဵု သတ်ကၟဝ်ဇဝ်ပ္ကဴ (ပရေင်အံင်ဇၞး) သီုၜါလပါ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင်ရ၊၊ အရာမပၞုက်ဓလုက် မဆေင်ကဵုသင်္ချာဂှ်လေဝ် ဆက်တုဲ ကလေင်ဗၟံက်ပတိုန်ဒၟံင်ဖိုဟ်ရ၊၊ အတိုင်လဟီု Mikhail B. Sevryuk မချူလဝ် ပ္ဍဲလိက် ဂျာနေဝ်ဂကောံသင်္ချာအမေရိကာန် (Bulletin of the American Mathematical Society) မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲဂိတုဇာန်နဝါရဳ ၂၀၀၆ ဂှ်မ္ဂး စနူသၞာံ ၁၉၄၀ ပကောံကၠုင် တင်ဂၞင်ဒါတာ မဆေင်ကဵု ဂၞန်သင်္ချာဂှ် သီုဖအိုတ် လိက်မချူလဝ် ပရူသင်္ချာ သီုဖအိုတ် ဒှ်အာ ၁.၉ ပြကောဋိကိုဋ်တုဲ တင်ဂၞင်အိတေမ် ဇၟာပ်ပ်သၞာံ ထပှ်ကိုဋ်ဘာ်ပြင်ဂှ် ပၠောပ်စုတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲတိုက်ဟင်ဒါတာသင်္ချာရ၊၊
ပွံက် သင်္ချာ
ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သင်္ချာ မၞိဟ်ဂမၠိုင် မဒုင်တဲမာန်မွဲ စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ် ဟွံမဲဏီဖိုဟ်ရ၊၊ အာသတဝ်လေတ်(Aristotle) ပံက် ပွံက်အဓိပ္ပါယ် သင်္ချာ ဗီုဏအ် ＂ကွတ်သိပ္ပံ မဆေင်ကဵု လၟိဟ်ပမာဏ＂၊ ပွံက်အဓိပ္ပါယ်ညးဂှ် စကာကၠုင် စဵုကဵုစိုပ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံရ၊၊ ဂလိလေအဝ် ဂလိလာဲ (Galileo Galilei) (၁၅၆၄-၁၆၄၂) ဟီု ＂လုကဴပိုဲတအ် ဟွံဂွံဗ္တောန်လဝ် အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ဟွံဒှ် မွဲသ္ၚိကၟိန် ကုလက္သန် မချူလဝ်တအ်မ္ဂး ဆလအ်လေဝ် ပိုဲဟွံစိုပ် စက္ကဝါရ၊၊ လက္သန် မချူ ပ္ဍဲဘာသာသင်္ချာဂှ် ဒှ်အက္ခရ (မလိက်)၊ တြိဂံ (triangles)၊ ပွူ (circles) ကေုာံ ကိန်ဂေအဝ်မတြိ (geometrical figures) တအ်တုဲ လက္သန်တအ်ဂှ် ဒှ်အရာ ကောန်မၞိဟ်တအ် မကၠိုဟ်ကေတ်ဟွံမာန် ဗီုဏအ် ဟွံဂွံမဲရောင်၊၊ ဟွံဒှ်ဗီုဏအ်မ္ဂး မၞိဟ်ဂှ် လဂါံဇိုင် လုပ်အာ ပ္ဍဲဝင်ခပဝ်ဒမၠုရ၊၊＂ Carl Friedrich Gauss (၁၇၇၇ - ၁၈၅၅) စၞောန်မဆေင်ကဵု သင်္ချာ ＂သင်္ချာဂှ်် ဒှ်ဨကရာဇ်ဗြဴ သိပ္ပံဂမၠိုင်ရ၊၊＂ အဓိပ္ပါယ် ညးမိက်ဂွံဟီုဂှ် သင်္ချာဂှ် မိညးမၜံင်ပတိတ် သိပ္ပံရ၊၊ သင်္ချာဟွံမဲမ္ဂး သိပ္ပံလေဝ် ဒှ်ကၠုင်ဟွံမာန်ရ၊၊ ဗေန်ဇမေန် ဖဴသေ Benjamin Peirce (၁၈၀၉- ၁၈၈၀) ကော် သင်္ချာ ＂သိပ္ပံ မဖျေဟ် နိဂီု ဟွံမဲဟွံတုဲ၊၊＂ အလ်ဗာတ် အာင်သတိုင် (Albert Einstein)(၁၈၇၉-၁၉၅၅) ဟီု ＂လုကဴ သၞောဝ်သင်္ချာဂှ် စၞောန်ဒၟံင်ကဵု ဒဒှ်ဍာံမ္ဂး ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဟွံချိုတ်ပၠိုတ်ရ၊ တုဲပၠန် ဍေဟ်တအ်ဂှ် ချိုတ်ပၠိုတ်ဒၟံင်မ္ဂး၊ ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဟွံစၞောန်ကဵု ဒဒှ်ဍာံရ၊၊＂
ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ လပါ်စဂှ် ပရေင်ကတ်လ္ၚတ် သင်္ချာလှဲလးဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ စဗၟံက်ထ္ၜးကၠုင် နကဵုက္ဍိုပ်လိက် အရာတၞဟ်ခြာ မပ္တံကဵု တဳအဝ်ရဳ ဂအုံ (group theory) ကေုာံ (projective geometry)တုဲ အဆက်အစပ် အကြာ လၟိဟ် (quantity) ကဵု ပမာဏ (measurement)ဂှ် ဟွံကၠးတုဲ အစာသင်္ချာ ကဵု အစာဒဿနတအ် စပံက်ကၠုင် ပွံက်သင်္ချာတၟိရ၊၊ ပွံက်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ကိတ်ညဳကဵု သင်္ချာတုဲ ပွံက်လ္ၚဵု စကာအရာတၞဟ်ခြာတုဲ မပံက်လဝ်ရ၊၊ လၟုဟ်မ္ဂး ပွံက်အဓိပ္ပါယ်သင်္ချာ ဇၟာပ်အစာသင်္ချာတအ် မဒုင်တဲမာန်ဂှ် ဟွံမဲဏီရ၊၊ ဟိုတ်သင်္ချာဏအ် လှာဲလး ဗိသ္တာ ညံင်ဂၠးမှာသၟိတ်တုဲ အစာပါမောက္ခ ဗွဲမဂၠိုင်တအ်လေဝ် ဟွံစွံအာရီု စိုတ်ဟွံလုပ်စ သွက်ဂွံ ပံက်ပွံက် သင်္ချာရ၊၊ ပါမောက္ခလ္ၚဵုဟီု သင်္ချာဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အာမကၠောန်သင်္ချာရ၊၊
သင်္ချာ နဒဒှ် သိပ္ပံ
အစာသင်္ချာ ဂကူဂျာမာန် Carl Friedrich Gauss ဟီု ＂သင်္ချာဂှ်် ဒှ်ဨကရာဇ်ဗြဴ သိပ္ပံဂမၠိုင်ရ၊၊ ခြာဟွံလအ်ဂှ် မာကုသ် (Marcus du Sautoy) လေဝ်ဟီုကီု ＂သင်္ချာဂှ် ဒှ်ဨကရာဇ်ဗြဴ သိပ္ပံ ... ဒြဟတ်ဓရိုဟ် လက္ကရဴသိပ္ပံဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ＂၊၊
တၚ်သောၚ်ကလး အခေါၚ်အရာကောန်ၚာ် ဗွဲဇမၠေံ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပရေၚ်မၞိဟ်
သၚ်္ချာ
ဗွိုင် သင်္ချာ Fields of mathematics
သင်္ချာဂှ် ဗွဲသဇိုင်မ္ဂး ပါ်ထောအ် မြဴသာ်ဝွံတုဲ လ္ၚတ်ဒၟံင် မဆေင်ကဵု လၟိဟ်၊ လဒက်ပ္တန်၊ ဂအာင် ကေုာံ အပြံင်အလှာဲ (ဥပမာ အရဳတမေတေတ် (arithmetic)၊ အလ်ဂေဗရာ(algebra)၊ ဂေအဝ်မေတြိ(geometry)၊ အနလ်လုသိသ် (analysis)တအ်ရ၊၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ သင်္ချာလစှ်ေတၞဟ် မပ္တံကဵု ယုတ္တိ လဝ်ဂေတ် (logic)၊ set theory (foundations)၊ အသုင်အစောဲသင်္ချာ ပ္ဍဲကဵုကွတ်သိပ္ပံနာနာ (applied mathematics) ကေုာံ အရာဓမ္မတာဟွံသေင် (uncertainty) မကတဵုဒှ် တၟိတၟိတအ်ရ၊၊
ဘာရာမညနိကာယ ရးတၞၚ်သဳ
ဘာရာမညနိကာယ အလုံဒေသရးမန် သၞာံ ၁၃၈၃၊
ပလိုတ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်လှိုင်
ဘာပလိုတ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကအ်လှိုင်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။
သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၁၀ ဇကု၊ ထပိုယ် ၁၈ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၇ ဇကု၊ ထပိုယ် ၇ ဇကု။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
တ္ၚဲ ရးနိဂီုအာဇြာဗာဲဂျာန် ဗၠးၜး
right|thumb|က္ဍိုပ်ရုပ် စၟတ်သမ္တီ သဘင်ဍုင်ဗၠးၜး ပေင် ၁၅ သၞာံ တ္ၚဲ ရးနိဂီုအာဇြာဗာဲဂျာန် ဗၠးၜး (Independence Day of Azerbaijan) (နကဵု ဘာသာအာဇြာဗာဲဂျာန် Azərbaycanda Müstəqilliyin Bərpası Günü) ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲကၟာတ်ရုင်အဓိက ပ္ဍဲရးနိဂီု အာဇြာဗာဲဂျာန်။ တ္ၚဲဂှ် ဇၟာပ်ပ်သၞာံ ကၠောန်ကၠုင်သဘင် ပ္ဍဲကဵု အံက်တဝ်ပါ ၁၈။
ဝင်အတိက်
ပရေင်ပကီုပရာပ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု အကြာ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉-၂၀၊ ၁၉၉၀၊ မကော်ဂး ဒမၠုဇာန်နဝါရဳ (Black January)။ ပ္ဍဲအံက်တဝ်ပါ ၁၈၊ ၁၉၉၁ ဂှ် ရုင်ဗစာသဵုဗိယေတ် အာဇြာဗာဲဂျာန် (Supreme Soviet of Azerbaijan) ပဒတန် သၞောတ်ဥပဒေ လလောင်တြး ဗၠးၜး ရးနိဂီုအာဇြာဗာဲဂျာန် ရ။ လလောင်တြးဍုင်ဗၠးၜးဂှ် ပဒတန် နကဵု သဘင်ကေတ်ဆန္ဒမာဲ ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲကဵု ဂိတုဒဳဇြေမ်ပါ ၁၉၉၁ ။
သဘင်ဂမၠိုင်
သဘင်ဗၠးၜးရးနိဂီုဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသလာတ် အဇာဒလိန် (Azadlig square) ပ္ဍဲအံက်တဝ်ပါ ၉၊ ၁၉၉၂ နကဵုသဘင် မကလေင်ဒက်ပ္တန် ရးနိဂီုဗၠးၜး ပေင်မွဲသၞာံ ကေုာံ ဒက်ပ္တန် ဒပ်ပၞာန်ဍုင်အဇြာဗာဲဂျာန်နဳရ။ ပ္ဍဲ ၁၉၉၈ ဂှ် သမတ ဟေယ်ဒါ အလဳယေဝ် (Heydar Aliyev) ပံက်သဘင်ကၞာ တ္ၚဲဗၠးၜး ရ။
ကေန်သာ၊ ယဲ
ယဲကေန်သာ (Cancer) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ယဲ မၞုံကဵုဂကူနာနာသာ် ဟိုတ်နူ ကလာပ်ရုပ် ဇၞော်တိုန် အတိုင်သဘာဝဟွံသေင်တုဲ မလေပ်ကၠောအ်စိုပ် ပ္ဍဲကဵုအဝဲခန္ဓ ဒၞာဲတၞဟ် မာန်ရ၊၊ ကလောအ် ကလေန် (benign tumor) မဒှ်အရာ မဟွံတုပ် ကုကေန်သာဂှ် ဍေဟ်တအ် ဟွံပြးကၠောအ်ကၞာန်ရ၊၊ လက်သန်သင်္ကေတ မဒှ်စမာန်တအ်ဂှ် မပ္တံကဵု ကလောအ်ကလေန် ( a lump)၊ ဒဒှ်ဆီမတိတ် သက်ကုသဘာဝ(abnormal bleeding)၊ ခ္ဍက် ဍာ်ဇမၠိင် (prolonged cough)၊ ဇြာဲစှ်ေ သီုဟွံတီဟိုတ် (unexplained weight loss) ကေုာံ ပရေင်ပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲကဵုကြုတ်ဇၞော်ဂမၠိုင် (a change in bowel movements)တအ်ဂှ် ထ္ၜးလက်သန်ယဲမာန်ရ၊၊ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ဇၟာပ်မထ္ၜး လက်သန်ဗီုဏအ်ဂှ် ဒှ်ကေန်သာ ဖအိုတ် ဟွံသေင်၊ ဟိုတ်နူယဲတၞဟ်တုဲ ကတဵုဒှ် လက်သန်ဗီုဏအ် မာန်ကီုရ၊၊ ယဲကေန်သာ ကောန်မၞိဟ်တအ် မကတဵုဒှ်စမာန် သီုဖအိုတ် နွံ ၁၀၀ ဂကူပြင်င်ရ၊၊
ကုညးမဒးချိုတ် နကဵု ယဲကေန်သာတအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် မၞိဟ်ၜိုတ် ၂၂ ﹪ဂှ် ကတဵုဒှ်ယဲ ဟိုတ်နူကဵု သုင်ၜံက် (Tobacco)၊၊ ၁၀﹪ တၞဟ်ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု ကြောအ်လောန် (obesity)၊ ကဵု စစၞဟွံကိတ်ညဳ ကုပရေင်ထတ်ယုက် (poor diet)၊ ပရေင်ချဳဓရာင်ကာယအောန် (lack of physical activity) ဟွံသေင်မ္ဂး ဟိုတ်နူသုင်အရက်ဂၠိုင်ရ၊၊ ဟိုတ်မဂွံဒှ်ယဲ တၞဟ်တအ်ဂှ် ဟိုတ်နူ မစုက်လုက် ကုဓါတ်ဓါတု (ionizing radiation) ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ ဟွံသအးဇ္ၚး (environmental pollutants)တုဲ ယဲထၞေန်စပ် (infections)ဂွံရ၊၊ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဇၞော်မောဝ်တုဲတအ် မၞိဟ်ကတဵုဒှ် ယဲကေန်သာ ၁၅﹪ ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု ယဲထၞေန်စပ် ဒၟာနူ မစုက်လုက်လဝ် မပ္တံကဵု ဟေလဳကဝ်ဗက်တာ ပဝ်လဝ်ရဳ (Helicobacter pylori)၊ ယဲဟေပတိတိသ် ဘဳ (hepatitis B)၊ ယဲဟေပတိတိသ် သဳ (hepatitis C)၊ ယဲဟိုတ်နူစၟဝါယ်ရာသ် ပပိလ်လဝ်မာ (human papillomavirus infection)၊ စၟယဲဝါယ်ရာသ်အိပ်သတာင်ပါ (Epstein–Barr virus) ကေုာံ စၟယဲအေန် မဖျေဟ်ဒြဟတ်ဒုင်ဗဒဝ် (human immunodeficiency virus (HIV))တအ်ရ၊၊ စၟယဲ ကေုာံ ဓါတုတအ်ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်ဗဳဇ ကလာပ်ရုပ်ဂွံပြံင်လှာဲတုဲ နူဂှ် မွဲကဆံင် ကၠောအ်ဒှ်အာ ကေန်သာရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ အရာမထၞေန်စပ်ဝွံ ဒှ်ဟိုတ်မဂွံပကဵု ညံင်ဂွံဒှ်ကေန်သာရ၊၊ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး ပရေင်ပြံင်လှာဲ ဗဳဇကလာပ်ရုပ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ကၠာ တုဲမ္ဂး ဍေဟ်ကၠောအ်ဒှ်အာ ကေန်သာရ၊၊ ၜိုတ် ၅ - ၁၀﹪ဂှ် ကတဵုဒှ် ယဲကေန်သာ ဟိုတ်နူ မကလိဂွံ အာဲဗဳဇယဲ (inherited genetic defects) နူကဵု မိမၜါရ၊၊ ယဲကေန်သာ နွံပ္ဍဲဇကု ဟွံမဲပ္ဍဲဇကုဂှ် နကဵုလက်သန်ယဲ မဟီုလဝ် ဗွဲလတူတေအ်ကီု ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု မဗှ်သကေန်၊ တက်ဓါတ်ဒ္ၚောဝ် (screening tests)ဂှ် ဂွံတီကေတ်မာန်ရ၊၊ လၟုဟ်မ္ဂး နကဵုမစမ်ၜတ် (biopsy)ဂှ် ဂၠာဲကေတ် ယဲကေန်သာ ပ္ဍဲဇကုမၞိဟ်တအ်မာန်ရ၊၊
ကေန်သာဂကူ ဗွဲမဂၠိုင် ညံင်ဟွံဂွံကတဵုဒှ်ဂှ် ဝေင်ပါဲစဵုဒၞာကေတ် န နမသကေန် ဗွဲမပြဟ်ဂှ် ဂွံတီကေတ် ကေန်သာသ္ၚိကောန် ကေုာံ ကေန်သာကြုတ်ဇၞော် နွံဟွံမဲ ဗွဲမပြဟ်မာန်တုဲ လွဳဂွံပြဟ်မ္ဂး သွက်ဂွံဗၠးဂှ် အခေါင်အရာနွံဂၠိုင်ရ၊၊ စပ်ကဵု ကေန်သာတှ်တုဲ မသကေန်ကေတ်ဂှ် လဆောဝ်မ္ဂး ကံက်အဓိပ္ပါယ် ဗၠေတ်ဒှ်စမာန်ကီုရ၊၊ ကေန်သာဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် လွဳကေတ် နကဵုမဖအင် (radiation therapy)၊ ကရေက်၊ လွဳနကဵုဓါတု ကေုာံ ဖဍာမ်ဒၞာဲတုဲလွဳ (targeted therapy)ရ၊၊ မင်မဲ ညံင်ဟွံဂွံဂိ ကေုာံ လက်သန်ယဲဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲအရာမလွဳ ကေန်သာရ၊၊ ကတဵုဒှ်ယဲကေန်သာတုဲ အခေါင်အရာမဂွံဗၠးမာန်ဂှ် တန်တဴဒၟံင်ကဵု ဂကူယဲကေန်သာ ကေုာံ ဂလိုင်လဵုပြဟ် မစလွဳရ၊၊ ကောန်ၚာ်သၟဝ် ၁၅ သၞာံမကတဵုဒှ်ယဲဏအ် ပ္ဍဲကဵုဍုင်ဇၞော်မောဝ်တုဲတအ်ဂှ် ဗွဲသၟဟ် ၈၀﹪ ဗၠးမာန်ရ၊၊
ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ် မၞိဟ်ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် သီုဖအိုတ် ၜိုတ် ၉၀.၅ မဳလဳယာန် ကတဵုဒှ် ယဲကေန်သာရ၊၊ မၞိဟ်ၜိုတ် ၁၄.၁ မဳလဳယာန်ဂှ် ကတဵုဒှ် ယဲကေန်သာ ဟိုတ်မဂွံဒှ်ယဲ နကဵုဟိုတ်တၟိ၊၊ မၞိဟ် ၜိုတ် ၈.၈ မဳလဳယာန်ဂှ် ချိုတ် နကဵုယဲကေန်သာရ(နကဵုက္ဍိုပ်ကၠံမ္ဂး ၁၅.၇%) ယဲကေန်သာ မၞိဟ်တြုဟ် မကတဵုဒှ်စဂၠိုင်ဂှ် ကေန်သာအသံက် (lung cancer), ကေန်သာပရောသ်သတိတ်/ကေန်သာ ပ္ဍဲကလေန်မပ္တိတ်ဍာ်သုက် (prostate cancer)၊ ကေန်သာကြုတ်ဇၞော် (colorectal cancer) ကေုာံ ကေန်သာထိုင်စၞ (stomach cancer) ပ္ဍဲမၞိဟ်ဗြဴတအ်မ္ဂး ဗွဲမဂၠိုင် ကတဵုဒှ် ကေန်သာတှ် (breast cancer)၊ ကေန်သာကြုတ်ဇၞော် (colorectal cancer)၊ ကေန်သာအသံက် (lung cancer) ကေုာံ ကေန်သာက္ဍိုပ်သ္ၚိကောန် (cervical cancer)တအ်ရ၊၊ ကေန်သာစၞာံဂှ် ဒှ်ကေန်သာတၟိတုဲ မၞိဟ်ကတဵုဒှ်ဂၠိုင် သီုဖအိုတ် နွံၜိုတ် ၄၀% ရ၊၊ ပ္ဍဲကဵုကောန်ၚာ်တအ်မ္ဂး ဂကူယဲကေန်သာဆီ (acute lymphoblastic leukemia) ကေုာံ ကေန်သာက္ဍဟ် (brain tumors)တအ်ဂှ် မလေပ် ကတဵုဒှ် စဂၠိုင်ရ၊၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၂ ကောန်ၚာ်သၟဝ်အာယုက် ၁၅ ၜိုတ် ၁၆၅,၀၀၀ ကတဵုဒှ်လဝ် ယဲကေန်သာတအ်ဏအ်ရ၊၊ မၞိဟ်အာယုက်ဇၞော်ခ္ဍင် အန္တရာယ်မကတဵုဒှ် ယဲကေန်သာဂှ် ဂၠိုင်ခ္ဍင်တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲဍုင် မဇၞော်မောဝ်တုဲတအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ဂၠိုင်ရ၊၊ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် မၞိဟ်အာယုက်ဇၞော် ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် မကတဵုဒှ်ယဲကေန်သာဂှ် ဟိုတ်နူဇၞော်ဂေါဝ်လဝ် ပ္ဍဲအခိင် အခေတ်ကွတ်စက် အဃောမစဇၞော်မောဝ် ဟိုတ်နူကဵု မစကာလဝ် ဓါတု ကေုာံ ဟိုတ်နူရုင်စက်ဂမၠိုင်တုဲ သဘာဝဟွံသအးဇ္ၚးရ၊၊ ဟိုတ်နူ ယဲကေန်သာတုဲ မဒးစကာသြန် ဗွဲသၟဟ် ပ္ဍဲမွဲမွဲသၞာံ နွံစၜိုတ် သြန်ဒဝ်အမေရိကာန် $1.16 trillion (1,160,000,000,000,000) ဒှ်ရ၊၊
ပွံက်
ကေန်သာဂှ် ဒှ်ဂကောံဂကူယဲ ဗွဲမဂၠိုင် မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူကဵု ကလာပ်ရုပ်ဇၞော်တိုန် အတိုင်သဘာဝဟွံသေင်တုဲ ကလာပ်ရုပ်ဂှ် အာခ္ဍဳလျတ် ဟွံသေင်တှ်ေ ကၠောအ်အာ ပ္ဍဲအဝဲခန္ဓကာယဒၞာဲတၞဟ်၊၊ ကလာပ်ရုပ်ယဲဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်ပတိုန် ဗီုကဵုကလောအ်ကလေန်၊၊ ကလောအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖျုန်ပဵုတအ်ဂှ် ဒှ်ဂကောံ ကလာပ်ရုပ်ဂမၠိုင် မပံင်ကောံကလောအ်ဒုင်ဒၟံင် မဇၞော်တိုန် အတိုင်ဗွဲဓမ္မတာဟွံသေင်တုဲ ဗွဲကြဴ ကတဵုဒှ်ကၠုင် ကလောအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ခဍတ်၊ တုဲပၠန် မလေပ်ကၠောအ်ပြးအာ ပ္ဍဲကဵုဇကုရ၊၊
ကလာပ်ရုပ် ဖျုန်ပဵုတအ် (tumor cells) သီုဖအိုတ်ဂှ် ထ္ၜးလက်သန်ကေန်သာ နွံတြဴသာ်ရ၊၊ ဖျုန်ပဵု နကဵုလက်သန်တအ်ဏအ်မ္ဂး ဒှ်ကလာပ်ရုပ်ကေန်သာမာန်ရ၊၊
ကလာပ်ရုပ် နူဓမ္မတာ မဇၞော်ဂေါဝ်ပြံင်လှာဲ နဒဒှ်ကလာပ်ကေန်သာ မဂွံစိုပ်ကဆံင် မတီကေတ်မာန်ဂှ် နွံဒၟံင် မဂၠိုင်ကဵုကဆံင်ရ၊၊
သင်္ကေတ ကေုာံ လက်သန်ယဲ
အခိင်ကေန်သာ မစကတဵုဒှ်ဂှ် လက်သန်ယဲသာ်လဵုလေဝ် ဍေဟ်ဟွံထ္ၜးရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ကလာပ်ရုပ်ကေန်သာ စဂၠိုင်တိုန်ဂှ်ဟေင် ဍေဟ်ဂွံထ္ၜးတိုန် သင်္ကေတ ကေုာံ လက်သန်ယဲဂမၠိုင်ရ၊၊ မတီကေတ်မာန်ဂှ် တန်တဴဒၟံင်ကဵု ဂကူကေန်သာ ကဵု ဒၞာဲကေန်သာ မကတဵုဒှ်ရ၊၊ လက်သန်ယဲလ္ၚဵုဂှ် တုပ်ရေင်သကအ်တုဲ လက်သန်ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ညးမွဲကုမွဲ ဍေဟ်ထ္ၜးဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ၊၊ ကေန်သာဂှ် ဒှ်ယဲမထ္ၜးလက်သန် မတုပ်ညံင်ကဵု ယဲတၞဟ်သအာင်တအ်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲကဵုပညာဂဥုဲဂှ် ညးဟီုစ ＂ကေန်သာဂှ် ဒှ်ယဲမပလတ် (Cancer is a great imitator)၊၊ ဒၟာနူဂှ်တုဲ ကုညးမဒှ်ကတဵုဒှ် ယဲကေန်သာတအ်ဂှ် အစာဂဥုဲတအ် လွဳဗၠေတ် လွဳနကဵုယဲတၞဟ်သအာင် ဒှ်စမာန်ရ၊၊
မၞိဟ်တအ် ကြဴနူဂွံတီကေတ် ဇကုဒှ်ဒၟံင် ယဲကေန်သာတုဲမ္ဂး မလေပ်ကတဵုဒှ်ယဲစိုတ်၊ စိုတ်ဓါတ်စှ်ေမာန်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးလ္ၚဵုဂှ် ဂစိုတ်ထောအ်ဇကုဇကုလေဝ် နွံကီုရ၊၊