cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
တၞဳ (နာမ်)
ဇရေင်ဇြဲဂှ် ပဒှ်ဒေသ၊ နွံလစမွဲ ပြဲသန်တေဇ၊ ဍာ်သ္ဇုင်တဴပၠန် ကၠေင်ကၠန်ဟွံက၊ ပ္ဍဲဍာ်လစ ပဉ္စမာလဳ၊ ဒကှ်ဥပ္ပဵု ရာင်ဂဵုတဝဳ၊ လ္ကံက်ဟင်ရံဒွေင် ဗနူရေင်ဖဳ၊ လစံင်ရာင်ဂဵု ဥပ္ပဵုတဝဳ၊ ဇိုင်ပေါက္ခရ လစကျာ်သြဳ၊ ပ္ကဴဍာ်ပ္ကဴတၞဳ ရာင်တဝဳစု။ (လိက်ဗြရတ်ဣဏင်ကင်ရဳ၊ ကဝိမင်ရောဂေါ၊ ကွာန်ကြေဝ်ဏာ) ဘဳမရာဇ တလသၞေင်ပ္ကဴ၊ ဂၚေင်ပဝ်တဴ ပ္ကဴတၞဳပ္ကဴဟန်၊ ထိုက်ထာင်ကသဝ် ဇဝ်ကြက်စလန်၊ တလသၞေင်ယန် ဟွံပၠန်ရရဴ။ (လိက်သၟိင်သိဝိ)
အကၠဟ်အဘဴ ၜိင်တဴၜါၜါ၊ သတ်ဍာ်ဗတ်ဍာ် ဂၠိုင်သာ်ဟောဒြာ၊ သတ်တၞဳဗတ်တၞဳ သ္အဳကၠုင်သ္အဳအာ၊ ညာတ်ဍေံတအ်ဂှ် ဗှ်ရောံပြဝါ။ (လိက်သၟိင်သိဝိ)
(၂) ဗလးသ္ၚိ မလးလဝ်ဂတဵုဂှ်လေဝ် ကော်စ "တၞဳ (ကၞဳ)"
ဂတဵုကၞဳ
(ညးမပကောံ - တၠဂုန်ကေလာသ (တၠဂုန်သေံ) အစာလိက် တိုက်ပရိယတ္တိမန်ဒယှ် ဘာကၠအ်ပၞဟ်)
ဂကောံမၞိဟ်
ဂကောံမၞိဟ် (Society) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဂကောံ နကဵုမၞိဟ်ပူဂိုလ်မွဲမွဲတအ် မပါလုပ် ဆက်စပ်၊ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး ညးကော်စ အရာမပါလုပ်ချဳဓရာင် မဆေင်ကဵု ပရေင်မၞိဟ် (social interaction)၊ (ဝါ) အရာကောန်မၞိဟ်တအ် မဆက်စပ်ရေင်သကအ်၊၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံမၞိဟ်ဇၞော်မွဲ နကဵုပထဝဳတိဍာ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု ပွဳပွိုင်ဂကောံမၞိဟ် မတုပ်ရေင်သကအ်၊ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး မၞုံကဵု သၟိင်တၠ အဝဵုပရေင်ဍုင်ကွာန် မတုပ်ရေင်သကအ် ကေုာံ ယေန်သၞာင် အခိုက်ကၞာ ပြဝေဏဳ မတုပ်ရေင်သကအ်ရ၊၊ ဂကောံမၞိဟ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ပရေင်ဆက်စပ် အကြာ မၞိဟ်ပူဂိုလ်မွဲမွဲ ဟိုတ်နူကဵု ယေန်သၞာင်၊ အခိုက်ကၞာ၊ အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ဂကောံ မတုပ်ရေင်သကအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲကဵု သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ် (social sciences) မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်ဇၞော်ဇၞော်မွဲဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် နွံကဵု ပရေင်မၞိဟ်တၞဟ်ခြာနာနာ (social stratification) ကဆံင်မၞိဟ်တၞဟ်ခြာ dominance ပ္ဍဲကဵု ဂကောံလစှ်ေဂှ်ရ၊၊
တၞဳ (နာမ်)
ကဏ္ဍ:သုတေသနဝေါဟာရမန်
ဂကောံမၞိဟ်
ဇၟာပ်မၞိဟ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵုဂကောံမွဲ ဖအိုတ်ရ၊၊ ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံသ္ၚိကၟိန်၊ ကောန်ၚာ်မွဲ ၜံင်တိတ်ကၠုင်ဗက် ပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံ မိမ ကေုာံ ကောဒေအ်ဇကုရ၊၊ နကဵုဗီုဏအ် ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဗွဲမဂၠိုင် ဒက်ပကောံတုဲ တၞဟ်နဂွံပံင်ကောံမွဲစွံဂှ် ယေန်သၞာင်၊ အခိုက်ကၞာ၊ သၞောဝ်၊ ဒ္ဂေတ်တအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဒှ်အာ ဂကောံမၞိဟ်မွဲရ၊၊ ဂကောံမၞိဟ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုဒေသ၊ တွဵုရး ကေုာံ ဍုင်တုဲ ဗွဲမဗဗွဲ ဒက်ပ္တန်လဝ်ရ၊၊ ဂကောံမၞိဟ်မွဲဍုင်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု သၟိင်တၠ မၞုံကဵုအဝဵုပကင်ရင်မတုပ်မွဲရ၊၊
နိဿဲ
[[Category:]] [[Category:]] [[Category:]]
သဒ္ဒါမန်
ဂကူမအရေဝ် /ဝါစင်္ဂ (၈) Word classes
ဂကူမလိက် နွံနာနာသာ်ရ။ ဂကူမလိက်တအ်ဂှ် ဗီုပါဠိ ဝါစင်္ဂလေဝ်ကော်ရ။ ဗီုအင်္ဂလိက် ‘parts of speech’ လေဝ် ကော်ရ။ ဥပမာ ‘အဲစပုင်မိပ်’၊ အဲဂှ် စၞးနာမ်၊ စဂှ် ကြိယာ၊ ပုင်ဂှ် နာမ်၊ မိပ်ဂှ် ကြိယာဝိသေသန။ မပ္တံ မြဴသာ်ဝွံ ညံင်ရဴ လိက်အင်္ဂလိက်၊ လိက်ဂကူဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ကီု ပ္ဍဲလိက်မန်လေဝ် ဂကူမလိက် သီုဖအိုတ် နွံ ဒစာံဂကူကီုရ။ မလိက် (၈) ဂကူဂှ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။
ယွံမိမ ကလော ကောဒေအ်တအ် ညးဂမၠိုင်အဴ။ နကဵုစၞး ကမ္မတဳမကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ကၞာ တ္ၚဲကောန်ဂကူမန် မရနုက်ကဵု (၇၀) ဂှ် အဲ ညးမဒှ် သကိုပ်အသေအဟာန် မိကလျာ ကေုာံ မာံလျးထဝ်တအ် ဘိက်ဒုင်တၠုင်ဏာ ပုရိသာတ်တအ် သီုဖအိုတ် ဗွဲမရှ်ေသှ်ေရဴဂဴရအဴ။ ပ္ဍဲအခိင် ခြာဟွံလအ်ဏအ် အသေအဟာန် တ္ၚဲကောန်ဂကူမန် မရနုက်ကဵု (၇၀) ဝါ စပံက် အသေအဟာန်ရောင်။ ဟိုတ်မဒှ်သာ်ဂှ်ရ မိမကလောကောဒေအ်တအ် သြဝ် ကေတ်ဒၞာဲဝါယ်အိုတ်ညိဂှ် ဆဝ်မ္ၚုဟ်ဏာ ဗွဲလၟေင်မေတ္တာရအဴ။
ရတနသုတ်၊ပါဠိ
ခဳဏံ ပုရာဏံ နဝ နတ္ထိ သမ္ဘဝံ၊ ဝိရတ္တစိတ္တာယတိကေ ဘဝသ္မိံ၊ တေ ခဳဏဗဳဇာ အဝိရုဠှိဆန္ဒာ၊ နိဗ္ဗန္တိ ဓဳရာ ယထာယံ ပဒဳပေါ၊ ဣဒမ္ပိ သံဃေ ရတနံ ပဏဳတံ၊ ဨတေန သစ္စေန သုဝတ္ထိ ဟောတု။
ယာနဳဓ ဘူတာနိ သမာဂတာနိ၊ ဘုမ္မာနိ ဝါ ယာနိ ဝ အန္တလိက္ခေ၊ တထာဂတံ ဒေဝမနုဿပူဇိတံ၊ ဗုဒ္ဓံ နမဿာမ သုဝတ္ထိ ဟောတု။
သဒ္ဒါမန်
ဂကူမအရေဝ် /ဝါစင်္ဂ (၈) Word classes
ဂလာန်ဘိက်ပၟိင်ဏအ်ဂှ် ပါ်ကေတ် ဂကူမအရေဝ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ဂွံရ။
(၁) ကြိယာ (verb) စ၊ ဒုင်တၠုင်၊ ဒှ်၊ ပ၊
(၂) နာမ် (noun) သဘင်၊ ဍုင်၊ အခိင်
(၃) နာမဝိသေသန (ပတၟေင်ကုမနာမ်) (adjective) ခိုဟ်၊ တၟိ၊
(၄) ကြိယာဝိသေသန (ပတၟေင်ကုမကြိယာ) (adverb) ဗွဲမရှ်ေသှ်ေ၊ အဲပရဲ၊ ခိုဟ်၊ လၟုင်၊ ၜိုတ်၊
(၅) ဝိဘတ် (preposition) လတူ၊ သၟဝ်၊ ဗဒါယ်၊ ကု၊
(၆) စၞောန်ပညုင် (determiner) ဂှ်၊ ဝွံ၊ ဣဏအ်၊ တေတေအ်၊ ဣတေအ်၊ ဖအိုတ်၊ (မၞိဟ်)ပိ။ the, his, some, forty-five
(၇) စၞးနာမ် (pronoun) အဲ၊ ပိုယ်၊ ညး၊ အလဵုဇကုအဲ
(၈) သမ္ဗန် (conjunction) တုဲ၊ ဆဂး၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ။
ကြိယာ၊ ကြိယာကာရက၊ ကြိယာပနာမ်
ပ္ဍဲသဒ္ဒါမန် အရာကိစ္စဇၞော်အိုတ်မွဲဂှ် ကြိယာ ပနာမ်ရ။ မကြိယာ ကြပ်သီုဖအိုတ်ဂှ် ပမနာမ် ဂွံရ။ ဟိုတ်နူ ဗီုလဒက်ပ္တန် လိက်မန် နွံဗီုဏအ်ဂှ်ရ ဝေါဟာရမန် လှဲလးဗွဲမလောန်ရ။ ပ္ဍဲလိက်မန်ဂှ် ညံင်ရဴလိက် အရေဝ်ဘာသာယူရောပ်ဂမၠိုင် မစကာ ဝိဘတ်ဂှ် ပ္ဍဲမန် စကာအောန်တုဲ စၞးမစကာဝိဘတ်ဂှ် မလေပ်စကာ ကြိယာကာရက ဂၠိုင်ရ။
ဥပမာ ကြိယာဗုတ် ဂှ် ကာလညး ပမနာမ်မ္ဂး ဒှ်အာ ဗွုတ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးဗုတ်သ္ၚု၊ ညး (ကတ္တာ) ဗုတ် (ကြိယာ) သ္ၚု (ကမ်)။ ဗွုတ် ဂှ် နွံနာနာသာ်တုဲ ဗွုတ် မစကာ နကဵုတဲမ္ဂး ဗွုတ်တဲ၊ ဗွုတ်သေဝ် လေဝ်နွံရ။ ဗွဲကြဴ စိုပ်ခေတ်စက်တုဲ စက်နွံနာနာသာ်မ္ဂး စက်သွက်ဂွံ ဗုတ်သ္ၚု မ္ဂး သ္ဒးကော် စက်ဗွုတ်သ္ၚု ဟွံသေင်မ္ဂး ဗွုတ်စက် ထေက်ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ သဒ္ဒါဗၟာ လုပ်ပထုဲဂွံတုဲ မန်တအ် ကၠာဲကေတ် အတိုင်ဗီုဗၟာ (ဆန်ကြိတ်စက်) စက်ဗုတ်သ္ၚု ရ။ နကဵုအခိုက်လိက်မန် ဗုတ်ဂှ် ဟိုတ်မဒှ် မကြိယာတုဲ စက်ဗုတ်သ္ၚု ဂှ် ဟွံဒှ် မဝေါဟာရ မွဲမတုဲ ဒှ်အာ ဝါကျမွဲဍောတ်ရ။ ညံင်ရဴသာ်ဂှ်ကီု ဗၟာမကော် စာကြည့်တိုက် ဂှ် မန်တအ် ကၠာဲအတိုင် သဒ္ဒါဗၟာ တိုက်ရံင်လိက် / တိုက်ဗှ်လိက်။ ရံင် ကီု ဗှ် ကီု ဟိုတ်မဒှ် ကြိယာတုဲ နဒဒှ် မဝေါဟာရမွဲဂှ် စကာဟွံထေက်ရ။ မသ္ဒးဒှ် တိုက်ဗွဟ်လိက် ထေက်ရ။
ရမ္သာင်တုပ် ချူတၟေင်ဂမၠိုင်
သိုင်၊ သြိုင်
ကၞိဂၠိုင် (က)သိုင်ဍာ၊၊ ဇြုံဗလောဝ် လောဝ်လုပ်အာ ပ္ဍဲကသိုင်/သိုင်ကၞိ၊၊
ဇာဒိသိုင်ဂှ် ဒှ်တဆိပ်သင်္ကေတ ဒဒှ်မနွံကဵု သတ္တိ ဗျတ္တိ၊၊
သွက်ဂွံသြိုင်ဗဒှ် ဘာကောန်ဂကူမန် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ညးတအ် ကဵုဒါန်အိုတ်ရ၊၊
ရတနသုတ်၊ပါဠိ
ယာနဳဓ ဘူတာနိ သမာဂတာနိ၊ ဘုမ္မာနိ ဝါ ယာနိ ဝ အန္တလိက္ခေ၊ တထာဂတံ ဒေဝမနုဿပူဇိတံ၊ ဓမ္မံ နမဿာမ သုဝတ္ထိ ဟောတု။
ယာနဳဓ ဘူတာနိ သမာဂတာနိ၊ ဘုမ္မာနိ ဝါ ယာနိ ဝ အန္တလိက္ခေ၊ တထာဂတံ ဒေဝမနုဿပူဇိတံ၊ သံဃံ နမဿာမ သုဝတ္ထိ ဟောတု။
ရတနသုတ္တံ နိဋ္ဌိတံ။
သဒ္ဒါမန်
ရမ္သာင်တုပ် ချူတၟေင်ဂမၠိုင်
သမ္ၚေဟ်သေဌဳ နာဲအံက် ကဵုလဝ်ဒါန် သြိုင်လဝ်ဘုတ် ပ္ဍဲကွာန်ကအ်နှာတ်၊၊
ဒြပ်ရတ်ထဝ်သြန်ဂၠိုင်မ္ဂး ထံက်ပင် သၟတ်တအ် ညံင်ဂွံလေပ်လိက်ဂှ် ဒှ်ကမၠောန်ခိုဟ်သန်ရ၊၊
ခိုဟ်သန်ရ/ ခိုဟ်ဗွဲမလောန်ရ၊၊
ဆက်လ္ၚတ်
အခိုက်အလိုက်ရမ္သာင်မန်
ဇောတိကာရာမ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်မတ်မလီု
ဘာဇောတိကာရာမ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု။
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်လုပ်ဒဂိုန် ခမဳ ၅၊ ထပိုယ် ၀ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝိမလ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၃၊ ဝှ် ၃၃။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု
ပဏ္ဍိတာရာမ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်မတ်မလီု
ဘာပဏ္ဍိတာရာမ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု။
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်လုပ်ဒဂိုန် ခမဳ ၁၄၊ ထပိုယ် ၂၁ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပဏ္ဍိတ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၄၊ ဝှ် ၃၄။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု
ဂြိုပ်သုဝဏ္ဏဘုံ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်သေံ ဍုင်မတ်မလီု
ဘာဂြိုပ်သုဝဏ္ဏဘုံ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်သေံ ဍုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု။
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်လုပ်ဒဂိုန် ခမဳ ၄၊ ထပိုယ် ၀ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပညာ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၀၊ ဝှ် ၂၉။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု
ဂြိုပ်ဍုင်သြေင်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်မတ်မလီု
ဘာဂြိုပ်ဍုင်သြေင် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု
ဂကောံခမဳမည် ဟိတဂဝေသဳ
သွက်ဂွံဓမံက်ပ္တိတ်ဆီဨကရာဇ် စိုတ်ဓာတ်တၠနာဲဗက်အာကေတ်ဍုၚ်ဟွံဒုၚ်ယၟုဘဝဍိက် ဘဝဂၠုဲဘဝပၠက်သွက်ထပိုဲခမဳဆီနန်ဂကူမည်ပစ္စုပ္ပန်ကဵုအနာဂတ် ဂွံၜံၚ်ခ္ဍတ်ပ္တိတ်အာဇနဲ ဗွဲမပြဟ်သန်ဟေၚ်ကလေၚ်ချူပကောံလဝ် လိက်ဝၚ်ဂကောံခမဳမည် ဟိတဂဝေသဳ အလုံတွဵုရးဍုၚ်မည်ဝွံရောၚ်။ သက္ကရာဇ်သာသနာကလိလောန်အာ ၂၅၅၂ သၞာံ၊ သက္ကရာဇ် မည်သိုၚ်နန်ပ္တန်ဍုၚ်ဗဂေါဟံသာဝတဳ ၁၉၄၀ သၞာံ၊ သက္ကရာဇ်ဍုၚ်ကၠုၚ်စိုပ်ပ္ဍဲအခိၚ်လၟုဟ်ပစ္စုပ္ပန် ၁၃၇၀ သၞာံ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်အိုတ်တက်ပ္တိတ်အလန်ၜါၜါ လၟိဟ်ကၞပ်မွဲလ္ၚီရောၚ်။
ဂလာန်နိဒါန်
ခၟဳသၚ်မည်သၟတ်ဂမၠိုၚ်တံဂှ် ဃောမကတ်ဗ္တောန်ဒၟံၚ် ပညာလောကဳ၊ လောကုတ္တဵုပ္ဍဲဍုၚ်မည်တြေံ(ဍုၚ်လ္ဂုၚ်) တန်တဴဒၟံၚ်ဘာညးကဵုညးတုဲ တုပ်တဴညံၚ်ရဴ ပြးဆာဲသာဲခြာကေုာံရေၚ်သ္ကံအိုတ်ကီုရ။ သွက်ခၟဳသၚ်မည်ကောန်မန်ရာမညဂမၠိုၚ် ဂွံဒှ်မွဲ ဗွဲမညဳသာညးသ္ကံဂှ် ပ္တိတ်ဒၟံၚ်ကသပ် ဂၠာဲချပ်ဂၞန် ကေတ်အရီုအဗၚ် ကုမှာထေရ်ဇၞော်ဂမၠိုၚ် ဂၠိုၚ်ကဵုဘာ(ဇၟာပ်ပ်ဘာ) တုဲ ဂွံနၚ်ကသပ်ခိုဟ်ခိုဟ် ပြဲပြဲတဲသၠုၚ်ၚ် ယဵုဒုၚ်ဖျဴနၚ် အတိုၚ်ပၟိက်စိုတ်ရ။ စိုပ်အဒေါဝ်သာသနာ (၁၃၁၈) သၞာံဝွံ "မူရဴကလောန် ပိုဲဂွံကၠောန် မူရဴဂကောံမွဲ ပိုဲဂွံပံက်စန်ဒက်ဂှ်ရော" ဒှ်တံကသပ်မြဴသာ်ဝွံ က္တဵုဒှ်တိုန်ကၠာအိုတ်ရ။
သက္ကရာဇ်သာသနာအာစိုပ် ၂၅၀၀ သၞာံ အဒေါဝ်သာသနာ၊ သက္ကရာဇ်ဍုၚ်ကၠုၚ်စိုပ် ၁၃၁၈ သၞာံ ဂိတုဒ္ဂိုန်ဒ္စံါ (၈) စွေက် (၁၉၄၆ ဂျူလာင် ၂၁)ဂှ် နကဵု လၟိဟ်သၚ်မည်ဂမၠိုၚ် မဂၠိုၚ်ဒက်ပ္တန် စန်ဒက်ပံၚ်ကောံလဝ်ဂကောံ ပ္ဍဲဘာဇိုၚ်ကျာ် အရာပ်ဗဟာန် (ဂၠံၚ်မွဲ) ဍုၚ်လ္ဂုၚ်ရ။ သ္ပအဓိပတိကဵု ကျာ်ဇၞော်အ္စာနန္ဒ ဘာဇိုၚ်ကျာ်တုဲ စပ္တန်လဝ်ဂကောံ ဂဥုပ်ဌာနဂကောံ ပ္ဍဲဘာမည်ဝွံရောၚ်။
ယဝ်ရဟီုကဵုဂိုဏ်ဂဏ ဂကောံဂိုဏ်ညဳသာကၠုၚ်မ္ဂးဂှ် ဂိုဏ်ဇၞော်ကော်ခဴစဂိုဏ်သုဓမ္မာ၊ ဂိုဏ်မဟာယျေန် ဂိုဏ်ယှိုဲကျေန်သဒှ်အာကောန်မွဲဂၞဴ မဴလဝ်မွဲတှ်တုပ်ပ်ရ။ ကလိဂွံဓဝ်ညဳသာကေုာံရေၚ်သ္ကံတုဲ မိပ်စိုတ် သ္ဍိုက်ဆာန်စိုပ်ဂြိုဟ် စိုပ်ကတာန်ဓဝ်ဇြဟာန် က္တဵုဒှ်အိုတ်ရ။ ဟိုတ်နူကလိဂွံ ဓဝ်ညဳသာကေုာံရေၚ်သ္ကံဂှ်ရ စန်ဒက်ပံက်ပ္တိန်ဂကောံမာန်တုဲ ပေဲါအံၚ်ဇၞးပ္ဍဲသၞောဝ်လေဝ် ဟောဝ်တဲစိုပ်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ဇၞော်ဇၞော်လေဝ် ဒုၚ်ရုဲစှ် ဒုၚ်ကေတ်တဲ ဂွံပရဲလၟုဟ်ဟ်ဟေၚ်ရောၚ်။
အ္စာတၠ ကျာ်ဇၞော်မကဵုလဝ်ကသပ်
အ္စာတၠ ကျာ်ဇၞော်အ္စာမကဵုလဝ်ကသပ် ၜိုတ်ချပ်ဂွံသမ္တီဒးဂှ် ချူစိုတ်ပ္ဍဲလိက်ကၞပ်ဝၚ်ဂကောံဗွဲခမၞောန်တုဲဗွဲမရော်ဂုဏ် ဆာပ်ဂုဏ်ဟေၚ် ကလေၚ်ဗှ်သၞာစိုပ်အာရောၚ်။
ဖ္ဍိုက်ဗပေၚ်လဝ် ဂါရဝမ္ၚဵု
ဂကောံမွဲမွဲ အာယုက်ဂွံဂၠိၚ် အသိၚ်ဇြဟတ် ဂွံဇၞော်တိုန် ညံၚ်အလိုန်လဝှ်ၜဳမှာသၟိတ်ဂှ် ဒးဖ္ဍိုက်ဗပေၚ်လဝ် ဂါရဝမ္ၚဵုဒးယဵုစွဲလဝ် ပ္ဍဲကၞိပ်တုဲ စိုပ်အခိၚ်ကောံဓရီု ဒးတိုန်စိုပ်လၟိုန်ရ၊ ပ္ဍဲသၞောဝ်ဂကောံ ပိုဒ်ဇၞော်ဒ္စိတ် (၉) ဂှ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဝတ်နာယကနွံဒၟံၚ်ရ၊ နာယက ဇၞော်ၜါဇကုဂှ် ပဲါနူဟိုတ်ဂိယဲတုဲ ဇၟာပ်တ္ၚဲကောံဓရီု ဒးတိုန်စိုပ်ရ။ ကေတ်လျိုၚ်သဘာပတိတုဲ ဒးကဵုသြဝါဒ ဒးကဵုကသပ် သွက်ဂကောံ ဂွံညဳသာရ၊ နာယကဇၞော်ၜါဇကုဂှ် တၠဳပိုန်ပဏ္ဍိတ ကဵု တၠဳပိုန်ညေယျလဆေဝ်အဓိပတိကျာ်ဇၞော်အ္စာ နန္ဒးဒးကဵုကသပ်ဂကောံလၟိုန်ရ။ ပ္ဍဲသၞောဝ်ဂကောံ ပိုဒ်ဇၞော်ၜါစှ်ေၜါ (၂၂) ဂှ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ကောံဓရီုရ၊ စွံလဝ်အခိၚ်ကောံဓရီု မသုန်အခိၚ်ဂှ်
လိက်ဝၚ်ဂကောံခမဳမည် ဟိတဂဝေသဳ အလုံတွဵုရးမည်
ပ္ဍဲလိက်သၞောဝ်ဥပဒေသ ဂကောံခၟဳမည်ဟိတဂဝေသဳဂှ် ညးမချူနာဲသဳလာနန္ဒ ဘာကျာ်သြဳမည် အံၚ်လဝ်လိက် တန်အ္စာသၠပတ်တဲသၠုၚ်ဃောကတ်ဗ္တောန်ဒၟံၚ်အဆံၚ်ပညာဂတာပ်ခေတ်ရ၊ သၞောဝ်ဂကောံနွံဒၟံၚ်ပိစှော် (၃၀)ပြၚ်ၚ်ရ။ ကလေၚ်ချူတၟိဂှ် ၁၃၂၂ သၞာံ ဂိတုစဲတြဴမံက် တ္ၚဲအၚာပ္တိုန်ထ္ၜး ပ္ဍဲသဘၚ်ကောံဓရီုပွိုၚ်သၞာံတုဲ သ္ပဒတန်ဒုၚ်တဲသၞောဝ်တၟိ၊ သၞောဝ်တြေံ ၁၃၁၈ သၞာံတေံဂှ် အလဵုအလဵုလီုအာ ဟွံပစၟတ်သမ္တီရ။ ပ္ဍဲဂကောံဝွံ ဗီုစန်ဒက် ဗီုဂွံရုဲပ္တိန်ညးရေၚ်တၠုၚ် ကမၠောန်ဒှ်တံ ချူခၞံလဝ်ဍိုက်က်ပေၚ်ၚ်ရ။
က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ဂကောံခမဳမည် ဟိတဂဝေသဳ အလုံတွဵုရးဍုၚ်မည်
ဒု-ဥက္ကဌ နာဲစန္ဒိမာ ဟွံသၟဟ်ရထတုဲ ဗွဲကြဴနာဲပါလိတ ဒးကေတ်စၞးဂှ်ရ။ စိုပ်အလန်ဒုတဳယ ကေတ်တာလျိုၚ်ဟိတဓရ ပေၚ်ပေၚ်စဵုကဵုပၞာန်သဳအဝဵု ၁၃၂၃ သၞာံ ဂိတုမာ်စှ်စွေက်ရ။ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ခရိုၚ် မတ်မလီု နာဲပုပ္ဖဘာဝေဠုဝန်ဍုၚ်။ နာဲဨသိက ကွာန်ၜဝ် ဘာသနာရက္ခိတလေဝ် လုပ်လၟိဟ်ပ္ဍဲဝၚ်ဝွံရောၚ်။
စရၚ်ဂကောံ ကၠေံအာအိုတ် သမ္တီလဝ် နကဵုစိုတ်ဟေၚ် ကလေၚ်ချူတၟိတုဲ လုကဴပွိုၚ် ပန်စှော် (၄၀) သၞာံပြၚ်ၚ်ဂွံကလေၚ်ချူ" လိက်ဝၚ်ဂကောံခမဳမည် ဟိတဂဝေသဳ အလုံတွဵုရး ဍုၚ်မည်" ရ။ ဒၞာဲယောၚ်ယာအရာညးချူဟေၚ်ရ။
တၚ်သ္ဂုတ်သွာတ်ဂကောံ
ပံက်လဝ်ဂကောံတုဲ ဖျေံလဝ် တၚ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပြဟ်ဟ် ပြေဟ်ပြေဟ်ၜါတၚ်ရ။
ကလေၚ်သရုပ်ထောံက္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ကဵုခရိုၚ်
(က) က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်စှ်ေပရေၚ်စန်ဒက် ခရိုၚ်မတ်မလီု မသုန်ဇကု (ဖအိုတ်ထပှ်ဇကု)
(ခ) က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် စှ်ေပရေၚ်စန်ဒက် ခရိုက်ကျာ်ခၟဳ ထပှ်ဇကု။
(ဃ) က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် စှ်ေပရေၚ်စန်ဒက် ခရိုၚ်သုဝဏ္ဏံဘုံသဓီုစှ်ဇကု။
(ၚ) က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် စှ်ေပရေၚ်စန်ဒက် တ္ကံခၟိုၚ်တြဴဇကု။
(ဆ) က္ဍိုပ်သ္ကိုပ် စှေ်ပရၚ်စန်ဒက် ဍုၚ်လ္ဂုၚ် ဍုၚ်မည်တြေံတြဴဇကု။
"က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်အာဇနဲဂမၠိုၚ်တံဂှ် ကၠဟ်ဗိုတ်ထောံဒတုဲဖိုလ် မြမောဝ်သွက်ဇကု မတွံဂးအတ္တတုဲ ရပ်ဂိုၚ်ကေတ်ဒတုဲ ဖိုလ်မြမောဝ်သွက်ဂကူမတွံဂးပရ ဂိုတ်လွဳပရာ ပရဟိတ သက်က်ဟေၚ်ရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်ဂၠာဲသ္ၚဳ ကွတ်ပညာသွက်သာသနာကဵု သွက်အနာဂတ် ဂွံဒတဴပ္ဍဲဘဝ ပြံၚ်အာနူသာသနာဂှ် ကတဵုဗဒှ်လဝ် "ဝၚ်ဂကောံခမဳမည် ဟိတဂဝေသဳအလုံတွဵုရးဍုၚ်မည်"တုဲ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်တံဂှ် လ္ၚဵုရာံအာ လ္ၚဵုစဴအာသွဝ် လ္ၚဵုပြံၚ်စဴအာဘဝဂတ ကရဴကၠေံစး ဂတးကၠေံမုက္ခဝါကဵု ဂကောံဝွံရောၚ်။
ပရေၚ်ချဳဂရာၚ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ဂကောံခမဳမည် ဟိတဂဝေသဳ
ပ္ဍဲလက်ထက် အလဵုအသီဗၟာ သ္ကိုပ်ဝန်ဇၞော် သခေန်ဏု (ဦးနု) အုပ်ဓုပ်လဝ်တွဵုရးဍုၚ်ပိုဲဂှ် စိုပ်သက္ကရာဇ် ၁၃၂၁ သၞာံ ဂိတုမာ်စှ်မံက် ကၠောန်ဗဒှ်ကဵု ပေဲါရုဲမာဲ အလုံတွဵုရးဍုၚ်မန်မွဲရ၊ သွက်ဂကူမည်ပိုဲ ဂွံကၠိုဟ်ပရၚ်ဂကူ၊ ပရၚ်ဍုၚ်ကွာန်၊ ပရေၚ်အခေါၚ် ဒဳမဝ်ကရေဇြဳ ပရေၚ်ချဳဂရာၚ်ပ္ဍဲသၞောဝ် ပရေၚ်စန်ဒက် ပံက်ဂကောံဒှ်တံကီု သီုဂွံကဵုမာဲဒး ဂွံတိတ်ဗၠးနူ ဘဝဍိက် ဂကူညးတၞဟ် (အတိုၚ်ဂွံဂွံကဵု သ္ဂုတ်သွာတ် တၚ်ၜါ) နူက္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ဂကောံခမဳမည် ဟိတဂဝေသဳ ကမ္မတဳ ဗဟဵုဂမၠိုၚ်စှ်ဇကုတံဂှ် နကဵုစိုတ်ဓါတ်ဆာန်ဂကူ ဆာန်အာဲတၟာဲဍုၚ်မိတိမ ဗွဲမသ္ကာတ်မြဟ်ဟေၚ် စှ်ေပရေၚ် ချဳဂရာၚ်ပံက်ပါတွံထ္ၜး သောၚ်ကလး နာနာသာ်အိုတ်ရ။
ပ္ဍဲအရာချဳဂရာၚ်ဂှ် စွံလဝ်ခရိုၚ်ဇၞော်ပိခရိုၚ်ရ။ ခရိုၚ်သဓီု၊ ခရိုၚ်မတ်မလီု၊ ခရိုၚ်ကျာ်ခၟဳရ၊ ခရိုၚ်သဓိုဂှ် ဘာမည်အောန်ဒၟံၚ်တုဲ ဒၞဲါထေက်ကဵုစှေ် ပရေၚ်ချဳဂရာၚ်ဂွံစှ်ေကီုရ။ ဒၞဲါဘာမည်ဂၠိုၚ် ကွာန်မည်ဂၠိုၚ် ပွိုၚ်ဍုၚ်ပံၚ်ဂမၠိုၚ် စှေ်ပရေၚ်ချဳဂရာၚ်ကၠာအိုတ်ရ၊ အခိၚ်ပိုယ်ချဳဂရာၚ်ဂှ် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၁၃၁၉ သၞာံ၊ သ္ပတံနူဂိတုမာ်စှ်မံက်တုဲ စဵုကဵုစိုပ်ဂိတုစဲအိုတ်တေံ ဗျာံလဝ်တြဴတိုက်ရ၊ ဆ္ဂးဂှ် ပွိုၚ်ဍုၚ်ရေဝ် သ္ကုတ်သၠုၚ်ကျာ ကၠာဟွံလုပ်ဒ္ဂိုန်စိုပ်ဒတုဲမာန်ဏောၚ် ဗျာံလဝ်ရ။ ဟီုကဵုခရိုၚ်ဇၞော်အိုတ်ဂှ် ခရိုၚ်ကျာ်ခၟဳကဵု မတ်မလီုရ၊ သ္ပကိုန်ဂစိုတ်ကဵု ဂိတုတ္ၚဲတုဲ ဒှ်ဟွံဂွံရ။ ပြဟ်နူဂှ်ညိ လဇုဲနူညိလေဝ်ဒှ်မာန်ရ၊ တုဲပြဟ် တုဲလဇုဲဂှ် တန်တဴပ္ဍဲဂၠံၚ်ဍာန် အာကၠုၚ်တန်တဴပ္ဍဲကာယထတ်ယုတ်ရောၚ်။
ဗ္ဂေါသၟဝ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်မတ်မလီု
ဘာဗ္ဂေါသၟဝ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဗလသိရဳဓဇ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၀၊ ဝှ် ၂၉။
မညဗျူဟာ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်မတ်မလီု
ဘာမညဗျူဟာ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု။
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်လုပ်ဒဂိုန် ခမဳ ၁၊ ထပိုယ် ၀ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တကေတု သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၄၊ ဝှ် ၃၀။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု
ကုန်ဒဵု၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကွာန်ကုန်ဒဵု(Taungpaw၊ တောင်ပေါ်)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ ဂကောံကွာန်ဝါခမိတ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၂၆၂။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဝါခမိတ်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၃၅၃၂၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၃၅၄၅ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၇၀၇၇ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ဂိုဏ်သုဓမ္မာ
ဂိုဏ်သုဓမ္မာ (Sudhammā Nikāya) ဂှ် ဒှ်ဂိုဏ်သင်ဇၞော်အိုတ်တုဲ ခမဳသင် ဍုင်ဗၟာ အကြာ ၈၅-၉၀% ဂှ် ဒှ်နူ ဂကောံဏအ်ရ။ တုဲပၠန် ဂိုဏ်သုဓမ္မာဝွံ ပၞောဝ်ကဵု ဂိုဏ်သင် ဒစိတ်ဂိုဏ် သၟိင်ဍုင် မပၠုပ်လဝ် ပ္ဍဲသၞောဝ် အတိုင်သၞောဝ်ဂိုဏ်သင် ၁၉၉၀ မ္ဂးဂှ် ပါလုပ်မွဲဂိုဏ်ကီုရ။ ဂိုဏ်သုဓမ္မာဂှ် ပတောအ်ၜတ် ကုဂိုဏ်တၞဟ် ဗီုကဵုဂိုဏ်ယှိုယ်ကျေန်၊ ဂိုဏ်မဟာယျေန်တအ်မ္ဂး လတူနူသဘဴဓရ်ဂှ် အရာမဒှ် နတဲဂှ် မကဵုဒြဟတ် ဒ္ဂေတ်ဗက်ဂၠိုင်၊ တုဲပၠန် ပရေင်ပကင်ရင်ဂိုဏ်လေဝ် ပရေင်သၠးပွးဂၠိုင်တုဲ ပရေင်ဗဟဵုရပ်ဇုက်ဂှ် အောန်ကွေဟ်ရ။ ဆဂး ညံင်ရဴဂိုဏ်တၞဟ်တအ်ကီု ဂိုဏ်သုဓမ္မာလေဝ် ခမဳသင် ညံင်ဟွံဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲချဳဓရာင် ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂှ် စဵုဒၞာလဝ်ကီုရ။
တမ်မူလ
ဂိုဏ်သုဓမ္မာဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲအခိင် ကၞောတ် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ နကဵုဨကရာဇ်ဗၟာ ဘိုးတော်ဘုရား ကြဴနူ မကလေင်ပကောံ ဂကောံဂိုဏ်သင်ဂမၠိုင် မဒကးဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်ကုံဗင်ဂှ်ရ။ ယၟုမ္ဂး သုဓမ္မာဂှ် ဒှ်ယၟုဇြပ်သဘင်ဓရ် ပ္ဍဲမာန္တလေ မဒှ်ဒၞာဲ ဂကောံသင်တအ် မကောံဓရီုရေင်သကအ်ရ။
မှာထေရ်ဇၞော်အိုတ်ဂှ် ညးတအ် မကော်စ နကဵုဘာသာဗၟာ "သာသနာပိုင်" မတုပ်ကဵု အခိုက်မန်တမၠာ "သံဃရာဇ်" မဂွံအဓိပ္ပါယ် "သၟိင်သင်"ရ။ အခိုက်သၟိင်သင် "သံဃရာဇ်" ဝွံ စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ခေတ်ဗုကာံ မှာထေရ်အရဟံ နူကဵု ၁၃ ဗွဝ်ကၠံတေအ်တုဲ ပ္ဍဲဍုင်သေံ၊ ဍုင်ကမ္ဗောဒဳယာဂှ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် ညးတအ် ကော်စဒၟံင် သံဃရာဇ် ဖိုဟ်ရ။ "သာသနာပိုင်" ဂှ် ဒှ်ညးမနွံကဵု သြဇာ သွက်ဂွံပကင်ရင် ဘာဂမၠိုင်ကီု သွက်ဂွံဖျေဟ် သၞောဝ်လိက်ပရိယတ်ဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၄ ဂှ် တၠညး ဘိုးတော်ဘုရား ဒက်ပတန် ဂိုဏ်သုဓမ္မာတုဲ ကဵု "သာသနာပိုင်" ကေုာံ မှာထေရ်ပန်ဇကု ပကင်ရင်ဂိုဏ် သွက်ဂွံ ပသောင်ပြသၞာ ပ္ဍဲကိစ္စ လတက်သ္ၚာ ရုင်သ္ၚာတအ်၊ စပ်ကဵု ဗွိုက်လတက်သ္ၚာ ကေုာံ ကိစ္စတၞဟ်သအာင်တအ်ရ။ စိုပ်ၜိုတ် ခေတ်ကၞောတ်ကုံဗင်ဂှ် ဂိုဏ်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲအရာကိစ္စသာသနာ မပ္တံကဵု ရုဲစှ် ကျာ်ဇၞော်ဘာ၊ ဖျေဟ်သၞောဝ်ဒ္ဂေတ်၊ ရပ်စပ် ဂဗုတ်အကြာခမဳသင်၊ ဖန်ဇန် ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညာပရိယတ် မပ္တံကဵု သွဟ်လိက်တုဲ နူကဵု မှာထေရ် ပန်ဇကုဂှ် ဂလိုင်ပတိုန် ၈ ဇကုရ။
ဆက်ဗှ်
[[Category:]] [[Category:]] [[Category:]]
မဟာသုခါရာမ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်မတ်မလီု
ဘာမဟာသုခါရာမ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု။
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်လုပ်ဒဂိုန် ခမဳ ၁၊ ထပိုယ် ၄ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသုခ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၇၊ ဝှ် ၂၇။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု
လပအ် သၟိင် ပဿိုန် (၁၆) သာ်
လိက်လပအ် သၟိင်ပဿိုန် (၁၆) သာ် (The sixteen dreams of King Pasenadi)ဝွံ ပၞောဝ်ကဵု လိက်ပတ် ဗုဒ္ဓဘာသာဂမၠိုင်ဂှ် ဒှ်လိက် မၞိဟ်မတီဂၠိုင်မွဲရ။ ပရူဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု မဟာသုပန ဇာတက (Mahāsupina Jātaka) မဒှ် ပရူ သၟိင်ပဿိုန် (Pasenadi) ညးမဒှ်သၟိင် ဍုင်ကောသလရး လပအ်ညာတ်တုဲ ကျာ်တြဲဂေါတမ သှ်ကဵု အဓိပ္ပါယ်သွပ်လပအ်တအ်ဂှ်ရ။ အတိုင်ဇာတ်ဂှ်မ္ဂး ကျာ်တြဲဂေါတမ ညးစကာ အနာဂတံသညာဏ်တုဲ ညးဟီုတွဟ်ကဵု သွဟ်လပအ် သၟိင်ပဿိုန် အရာ မကြက်ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင်သာသနာကျာ် မစိုပ် ၂၅၀၀ တုဲ (ၜိုတ် အေဒဳ ၁၉၅၇) မဒှ်အခိင် သာသနာကျာ်မဟုတ်စှ်ေအာရ။ ပရူလပအ်သၟိင်ပဿိုန် ၁၆ သာ် မချူပျးလဝ် နကဵုရုပ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု အရှာံကျာ် ဍုင်မန်ဗၟာဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်မာန် ဗွဲမဂၠိုင်ကဵု ဒၞာဲရ။
လိက်လပအ် သၟိင်ပဿိုန်ဝွံလေဝ် ဒှ်လိက် ဓရ်ဒၠောအ်ဗတောန် ကောန်မၞိဟ်တအ်တုဲ ဒုင်သဇိုင် ကုဒ္ဂေတ်လၟေတ် ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာတုဲ အရာလဵု မဒှ်အရာ မနွံကဵု ဓရ်၊ အရာလဵု မဟွံမဲ ကုဓရ်ဂှ် ချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် နကဵုဇာတ်လေဝ် ဟီုမာန်ရ။
လပအ် သၟိင်ပဿိုန် (၁၆) သာ်
ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ကံက်နုက်ကေတ် ဆပ္ဍဲ သွပ်လပအ် ကေုာံ တင်သွဟ် နူလိက်သၠပတ် လိက်ဇၟန်တုဲ ဗၟံက်ထ္ၜးဏာရ။
လပအ် ပထမ
ဂၠဴပန်သၟိက်ဇဵု ကဵုခရာပၠ၊
(သွဟ်) ဗြဲပန်ဒိုဟ်ဗိုန် ဍေဟ်ပ္တိုန်မတ်သၞ၊ ဟွံဂူဟဲအာ သ္ၚးခြာစာ်သၠ၊ ဗြဲဟွံဓဝ်သၟတ် သတ်ဒှ်ဒုက္ခ၊ အနာဂတ်ဂတ စိုပ်ရပဿိုန်။
လပအ်ဒုတိယ
ၝောအ်ဂၠဴ မဴတှ်ကောန်
(သွဟ်) ကာလဂှ်စၟတ် အိုတ်သတ်တအ်ရ၊ မိမအစာ ဥပဇျှာယျ၊ ညးဗျုဇၞော်ကီု အိုဿီုသဗ္ဗ၊ ဇၟာပ်ကိစ္စရော ဂၠိုင်ပယောဂ၊ ကောန်စးဂလာန် ပါင်မိကဵုမ၊ ဟီုကဵုဟွံကေတ် ဝေတ်ဒှ်သောံဗျ၊ ဇၟာပ်ပူဂိုလ်ကီု သီုအဲညးရ၊ မိမဖေက်ကောန် ဗၠန်ပ္ဍဲကာလ၊ စိုပ်ဝိသုံဂျ ဒှ်ရပဿိုန်။
လပအ် တတိယ
တၞံဆုမွဲဟတ် ပ္ကဴသတ်လမိုန်၊
ကုမ္မာရဳဒှ် စှ်အခါပြင်၊ ပြေင်ဝိဝါဟ ပမှုစရင်၊ ညာတ်မုက်ကောန် တြုဟ်ဗြဴဇၟာပ်တင်၊ ပတုပ်စအဲ ညးရး၀င်၊ အိုတ်သတ်တအ်သၟတ် ဟွံဆောတ်မွဲတင်၊ သာသနာ ၜါလ္ၚီလောန်ပြင်၊ ဒ္ဂေတ်ဟိုတ်မာဲ ပြးချာဲဂၠိုင်ဂၠင်၊ တိုင်လပအ်ကၠာ သၟီရာဇာ၀င်၊ ညံင်ကဵုပၞောန်တင် လ္မေင်သွပ်ဗိုန်၊ ယွံလေပဿိုန် လ္မိုန်ဂတ၊ အနာဂတ်ဂျ စိုပ်ကၠုင်ရညန်။
လပအ်စတုတ္ထ
ၝောအ်ဍေဟ်နွံတဴ ကောန်ဂၠဴရပ်ဗ္ဂန်၊
စိုပ်ပ္ဍဲကာလ ဗွဲဂတညန်၊ ညးနွံပညာ တီဝေါဟာနန်၊ လေပ်သၞောဝ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဓမ္မသာတ်ပၠန်၊ ညးဟွံကၠုင်အာ အိုတ်ဝေါဟာဇန်၊ ညးဟွံစင်ခြင် ဓုတင်ဇၟာပ်တန်၊ ပူဂ်ိုလ်ဂှ်သွိင် လာပ်သၟီတအ်အန်၊ မၞိဟ်သမၠီုပၠန် လုလန်မောဟ၊ ဟွံတီဓဝ်ယာ ဝါစာသောံဗျ၊ ဂှ်ပူဂိုလ်အဴ စဴဒှ်ရာဇ၊ ညးဗျုဇၞော်ပြဲ တီပ္ဍဲဓမ္မ၊ ဍေဟ်ဟွံထံက်ပင် ဟွံစင်ခြင်စ၊ မၞိဟ်သွတ်ပသၟီ လဟိင်စိတ္တ၊ သၞောဝ်ဟွံဓဝ်ယာ ယောင်အာသဗ္ဗ၊ ဟိုတ်ဟွံထံက်ပင် ဟွံစင်ခြင်စ၊ ကဵုညးနွံကၠာ ပညာညာဏ၊ ဟိုတ်ဂှ်သ္ကဲ ဂၠိုင်ဘဲဒုက္ခ၊ ဗွဲအနာဂတ် သၟတ်ဨကန္တ၊ စိုပ်ဝိသုံဂျ ဒှ်ရပဿိုန်။
လပအ် ပဉ္စမ
ချေဟ်စပါင်ၜါ
သၟီရာဇဆက် ကြက်ဂတဗိုန်၊ ၜါလ္ၚီလောန်အာ သာသနာကွိုန်၊ သၟီတအ်ဟိုတ်မာဲ မြအ်မြာဲဂၠိုန်တိုန်၊ ဒ္ဂေတ်ဟွံလဝ် ဓဝ်ဟွံမင်ဗိုန်၊ သီုစှ်ပြကာ ယောင်ခြာလမိုန်၊ ညးဒိုက်တအ်ဒှ် ကာလဂှ်ဗိုန်။ ယွံညးတိက္ခ ညာဏပဿိုန်၊ ပင်မှိင်မွဲချိုန် လၟိုန်ဒဒှ်၊ ကာလဂှ်သ္တိုတ် အိုတ်တြုဟ်ဗြဴဂှ်၊ ဍေဟ်ကဵုဍေဟ်ကၠာ ဝါစာဟွံသ္မဟ်၊ ဂၠိုင်ဝါဒရ ဒေါသလေဒှ်၊ တိဗ္ၚကၠံပ္ညုင် ဂၠုင်ကွဳတအ်ဂှ်၊ ပ္ဍဲအာဲတၟာဲ ဂၠိုက်ဂၠဲာက္တဵုဒှ်၊ ယဝ်အာစိုပ်သွိင် သ္မီကာလဂှ်၊ စဳစတ်ဂၠိုင်ဒၞဲာ သ္မာန်ဂၠဲာလပှ်၊ ညးနွံဒုဟ်ပြဲ ဟွံမဲတင်တှ်၊ သီုအမှုစာ ကြာညးတအ်ဂှ်၊ စသဳဖဵုဒှ် ဂၠဲာလပှ်တွိင်၊ ၜါလ္ပာ်အဵု ဒးကဵုလာပ်သ္မီ၊ အမှုသ္ဇိုင်သာ ဟွံဗ္စာဂၠိင်၊ သ္မီဟွံဓဝ်သ္မတ် သတ်ဒှ်လဟိင်၊ ဂၠိုင်တဴသိင်သာ ပူဆာဝိဝိင်၊ သ္ၚောဝ်ဟွံဓဝ်ပြဲ ဗြဲဂူဂြိင်ဂြိင်၊ မိတ်ဒှ်သတြု အမှုဂၠိုင်ဂၠိင်၊ ကြက်ဨကန္တ သုပိဏ္ဏသ္မိင်၊ ဒှ်ဟွံဆောတ်သွိင် ရသ္မီပဿိုန်။
လပအ်ဆဋ္ဌမ
(သွဟ်) ကၠံမွဲဘာသာ ဝေါဟာဂၠိုင်တဴ၊ အိုတ်ရးနိဂီု ဂြီုဂြီုလိုက်လဴ၊ ပၠောပ်အခေါန်သွိင် ကဵုသ္မီသ္ဘဴ၊ သီုညးဂမၠိုင် ရိုင်င်ဗွဲကြဴ၊ ဒးကၠုင်ဆက်ကွာဲ နာဲရာဇပ္ကဴ၊ ဟွံပေင်စိုတ်သွိင် သ္မီတအ်လိုက်ဗာ၊ ယွံလေပဿိုန် ပိုန်ဒှ်ဗွဲကြဴ။
လပအ် သတ္တမ
ပုင်မွဲထမာဲ မြအ်မြာဲဂၠိုင်ပိ၊ တူသ္ၚေက်သ္ၚုသ္ၚုဲ ဗ္စဲလွုဲယုတ္တိ၊
(သွဟ်) စိုပ်အနာဂတ် ဨကန်မှတ်ကြဴ၊ ဗြဲဂူလယတ် ဇၞော်ဒြဟတ်နုဘဴ၊ ဟွံတီအခါ ကျာဆံင်ဒေဝဴ၊ ဗြဲတံဂှ်ပ္ညဳ ဂူဟွံညဳတဴ၊ ညံင်ပုင်သ္ၚေက်သ္ၚုဲ ထုဲကြာန်ဂၠိုက်ဏှဴ၊ ဗြဲဟွံဓဝ်ကီု လီုသစ္ဆုပ္ကဴ၊ မၞိဟ်ဟွံဓဝ်ယာ ဂၠိုင်စာ်ခြာတဴ၊ သ္မီတအ်သဘဴ. သ္ဂုတ်သွာတ်သၞောဝ်၊ ဒၞဲာထံက်ထံက်ပင် ဒၞဲာဒးလင်ဇွောဝ်၊ ဗြဲဟွံဓဝ်ကီု သ္မီတအ်လီုသၞောဝ်၊ ဓာတ်တိဆတ္တဝ် ဟွံမောဝ်ဗၠိုက်အာ၊ တၞံဆုသၠပ္ကဴ သတ်တဴယောင်ယာ၊ လ္ၚဵုကဴသ္မတ် လ္ၚဵုသတ်အာ၊ မသြောအ်သစ္ဆု အန်ကုရှ်သာ၊ အိုတ်တြုဟ်ဗြဴရ ပတဴအဟာ၊ စသစ္ဆုဂှ် ဂၠိုင်ဒှ်ရောဂါ၊ ဓာတ်ဟွံညဳသာ ဝေဒနာဂၠိုင်၊ ရိုဟ်ဂဥုဲပၠန် အန်ဣဓိဂွိုင်၊ ၝဲဒေံကောရ မိမနာံမြိုင်၊ ဟွံညဳသာသၟတ် ဇၟာပ်သတ်ဂမၠိုင်၊ ဟိုတ်ဟွံညဳသာ ဗြဲကျာထတ်ဂၠိုင်၊ ဒးက္တဵုဒှ်သၟတ် အနာဂတ်ဗျိုင်၊
လပအ် အဋ္ဌမ
နွံကမာမွဲ ဇၞော်ဇျှာသြဲလောန်၊ ဒေါဝ်ကမာစိ ကၠိတဴလစောန်၊ ဇိုင်ကမာဂှ် ကၠေင်သွဟ်ဟွံလောန်၊ ဍာ်မွဲကမာ ဟွံညဳသာပၠန်။
(သွဟ်) အနာတဂတ်ပ္ညုင် ဍုင်ကွာန်လိုက်လဴ၊ ပ္ဍဲကာလဂှ် သတ္တံဒှ်က္တဴ၊ ရိုင်ဇိုင်လိုက်လဴ ညးတဴဒေါဝ်ဍုင်၊ သ္မီခါန်စကာ အိုတ်ဝေါဟာကၠုင်၊ ဒှ်တဴသိုက် တိုက်တိုက်ဂၠုင်(ဂၠုင်)၊ သ္မီတံက္တဴလောန် ကောန်ကွာန်ဒေင်လ္ၚုင်၊ မၞိဟ်တဴပ္ဍဲဍုင် သ္မီဍုင်စကာ၊ သ္မီကဵုသ္မီပ္ညဳ ဟညဳသစ္စာ၊ ပပၞာန်ဒမၠ ကာလဂၠိုင်ရာ၊ ဟိုတ်ဂှ်ဆတ္တဝ် ဒေါဝ်ကၠိသေင်ဟာ၊ လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဒြေပ်တၞဟ်ခြာ၊ ဍုင်ဒှ်လ္ၚု အမှုဂၠိုင်အာ၊ ညးဒြေပ်တအ်ဂှ် ပှ်လှ်ပေင်အာ၊ ဇိုင်ဍုင်မုဟ်ရး အိုတ်ညးနိဂါ၊ သ္ၚောဲကဵုဍုင်ကွာန် ထာန်ရညဝါ၊ ညံင်တအ်ဂှ်သွိင် အမှုသ္မီသာ၊ မိပ်သ္ၚိပ်ၜိုဟ်လောန် ကၠောန်ဟွံလီုကာ၊ ဟိုတ်ဂှ်သေင်ဟာ ဍာ်ကၟာဖျိုင်၊ ဒေါဝ်ကၠိဓဝ် ကေဝ်တဴဇိုင်ဇိုင်၊
လပအ် နဝမ
လဵုတၞီဇၟအ် တၟအ်ဂတဝ်အာ၊
(သွဟ်) လဵုတၞီစၟတ် အနာဂတ်စိ၊ ပူဂဵုတီကၠာ သမ္မာဒိတှိ၊ မဂ္ဂအတှာ သဳလာပက္ခိ၊ ကုသလာကီု သီုအဗျာဓိ၊ ညးနွံပညာ တီဝေါ(ဟာ)ဂၠိ၊ ဗ္စာရဏာပြဲ နဲတင်ပလိ၊ ဍိုက်ပေင်ဂကူ စိုတ်တမူဂ္ညိ၊ ပူဂဵုဂှ်စိ နွံဟိရိပြဲ၊ ညးဂမၠိုင်ရ ဟွံပနိသြဲ၊ ညးဟွံညှာတာ ဟွံပကာမွဲ၊ ဟွံသ္မာန်သ္မုက်ရ သုက္ခနဲကဲ၊ စဴဒှ်လ္ၚု ဝွံလက်သန်မွဲ၊
လပအ် ဨကဒသ
ဂဍာ်အရိုင် ၜိုပ်ထဝ်ဗိုင်တဴ၊ (သွဟ်) ၜိုပ်ဗိုင်ခဍာ် လ္မာ်ဗွဲကြဴ၊ ညးဒိုက်ဒှ်သ္မိင် လွိင်မုက္ခဝါ၊ ဍိက်က္တဵုဒှ်နာဲ ရာင်ဆာဲလောန်တဴ၊ ဂဍာ်သဘဴ ရဴၜိုပ်ဇံသဝ်၊ ညးနွံဂကူ စိုတ်လ္ဂူမောဝ်၊ ဒးခစပြဲ မၞိဟ်ဟွံမဲဓဝ်၊ ဂကူယုတ်သိုက် ညးဒိုက်ဂတဝ်၊ ဂဍာ်ကိကာ ဟံသာဇံသဝ်၊ အနာဂတ်ကြဴ စဴဒှ်ဆတ္တဝ်၊
လပအ် ဒွါဒသ
ကၠဵုပယျာလဝ် ထးထဝ်သေင်လေင်၊
(သွဟ်) ဗြဴနွံဂကူ ၜိုန်ဥူသိပ်ဇၟံ၊ ကဵုတြုဟ်ယုတ်ပြဲ ဒှ်မွဲတၟအ်၊ ဟွံမွဲလ္မေတ် ဒ္ဂေတ်ဍေံတံ၊ လီုပဝေဏဳ အိန်ရဳဟွံဇၟအ်၊ ဂၠိုင်သာသပအ် သတ်တအ်ဂမၠိုင်၊ ဗက်ပ္တုပ်စသ္ကဲ အိုတ်အဲညးဖျိုင်၊ ဂကူယုတ်ဂှ် ဒှ်သမ္ဘာဂွိုင်၊ ဟွံယိုက်ဒိုက်ကၠာ သာသနာဖျိုင်၊ ယောင်အာဇၟာပ်ဒၞဲာ မြာဲလီုဂၠိုင်ဂၠိုင်၊ ဗွဲအနာဂတ် အိုတ်သတ်ဂမၠိုင်၊ က္တဵုဒှ်သေင်ဟာ ယွံရာဇာပိုင်၊ ညံင်ကဵုတၟံတိုင် ပါင်နာဲက္ဍိုင်ရတ်၊ စဴဒှ်အဆတ် ဗွဲသ္မတ်ဨကန်။
လပအ် တေရသမ
ၚဴၚိတ်ဇြုံ၊ ၚဴသ္မတ်(ဂမ္ကိတ်) ၚိတ်ဇြုံဇၞော်ဂှ်၊
(သွဟ်) ဣတ္ထဳနာမ ဗွဲဂတမာ၊ ဗြဴသ္မတ်ဆိတ် ဒက်မိတ်သမ္ဘာ၊ တြုဟ်ဗျုလောန်တဲ ဒှ်မွဲဘာဂါ၊ ဇၞော်သ္မတ်ကီုတၟုဲ ဟွံရုဲစှ်ကၠာ၊ စၞးယာဲဣတ ယဝ်ရဒြပ်မြာ၊ ဍေဟ်ဒက်မိတ်ဟေင် ရောင်ဟွံသေင်ဟာ။
လပအ် စုဒ္ဒသမ
တြုဟ်စၞာံဂၠဴ ကၠဵုဗြဴစမာ၊
တၟိ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ခလံက်ခပြု
ဘာတၟိ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ခလံက်ခပြု၊ ပွိုင်ဍုင်ပံင်။ ဘာဝွံ ဘဒ္ဒန္တဝါယာမ ညးမကလိဂွံ တဆိပ်တြာ ပဋိကတ္တပါရဂူ ဍုင်သဓီု စပတန်လဝ် နူကဵုသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၂၈၅ တေအ် နဒဒှ် ဘာတိုက်ပရိယတ်မန်မွဲရ၊၊
လပအ် သၟိင် ပဿိုန် (၁၆) သာ်
လပအ် ပန္နရသမ
ဆုမြမောဝ်ဆက် ကြက်စလန်ဟေင်၊ ၜိုဟ်ကဵုဍာ်သံ တၞံတဴလွေင်၊ အမြာဲလီုဗျဟ် လ္မိတ်ဂှ်တ္မေင်၊
တၟိ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ခလံက်ခပြု
ဝင်
ဘာတၟိ ကွာန်ခလံက်ခပြုဝွံ ဘဒ္ဒန္တဝါယာမ ညးမကလိဂွံ တဆိပ်တြာပဋိကတ္တပါရဂူ နူဍုင်သဓီု စပ္တန်လဝ် နူကဵု သက္ကရာဇ် ၁၂၈၅ နဒဒှ် ဘာတိုက်ပရိယတ်မန်ရ။
လပအ် သၟိင် ပဿိုန် (၁၆) သာ်
လပအ် ပန္နရသမ
(သွဟ်) အနာဂတ်ပၠန် ပတူဇန်သ္မဟ်၊ ပသာ်က္တဵုဒှ် တဝှ်လက်သန်၊ နူဝွံတုန်ကၠာ သာသၞာပတန်၊ မသုန်လ္ၚီကၞာတ် နာဲကျာ်ဂကန်၊ သုတ်ဝိနဲစိ အဘိဓဝ်ပၠန်၊ ဓဝ်ဟံင်သတ်ချာဲ နူအပါဲပန်၊ သွက်ပတုဇန် ဂကန်ကျာ်တြဲ၊ ကဵုဂွံတီကီု အိုတ်သီုညးအဲ၊ ကဵုဒဂေတ်ညိ ပတိပတ်ပြဲ၊ သာသနာကၠာ ၜါလ္ၚီလောန်တဲ၊ အိုတ်သတ်တအ်ဂှ် ဟွံဗှ်ဂုန်အဲ၊ ဓဝ်အဲကျာ်တွံ သ္မဟ်ရတ်မပြဲ၊ သုတ်ဇာတ်နိပါတ် သေသာတ်ဂၠိုင်နဲ၊ ကဵုဒဂေတ်ချာဲ အပါဲဂွံသ္ၚောဲ၊ စွံပ္တန်လဝ်စိ ပိတကတ်ပြဲ၊ ဍေဟ်ဟွံမင်မဲ အိုတ်ဇၟာပ်အဲညး၊ ဒဂေတ်ဟိုတ်မာဲ ဍေံဂၠဲာပနး၊ ညးလ္ၚဵုပၠန် ဂၠဲာသန်ထဝ်ဂး၊ သွံစဓဝ်အဲ ဟွံမင်မဲသ္အး၊ သုတ်ဇာတ်နိပါတ် ဍေံကၞာတ်ဟီုဂး၊ ကြာဂၠံင်ဍာန်ချာဲ ဂၠဲာဟီုတွံပျး၊ ဟွံတီဒၞဲာဝါဲ ဂၠဲာဟီုလုတ်ဒး၊ ဓဝ်အဲကျာ်ဖျိုင် ဒှ်အရိုင်ညး၊ အလုံရး အိုတ်ညးနဳဂီု၊ ဂၠဲာပံက်သွံရာန် ကွာန်အိုတ်သီု၊ ဓဝ်အဲကျာ်ဂှ် ဍေံဂၠဲာတွံဟီု၊ ဟရှ်ေသှ်ေကၠာ ဟွံစင်ခြာကီု၊ သတ်ဟွံမင်မွဲ ဓဝ်အဲကျာ်လီု၊ အမြာဲဂှ်ဓဝ် ဟွံမောဝ်ဂၠုထီု၊ ပိတကတ်ချာဲ ယောင်ဒၞဲာအိုတ်သီု၊ ဓာတ်အဲကျာ်ရုပ် ဒက်ပတုပ်ဗီု၊ ပုတ်ဂၠတ်ဂၞတ်ချာဲ ဂၠဲာသွံစကီု၊ လောဘဒေါသ မောဟဍေံသ္တီု၊ အိုတ်သတ်တအ်ကီု ဂြီုဂြီုရုရု၊ ဟွံရှ်ေသှ်ေချာဲ ဓဝ်နာဲက္ဍိုင်မြု၊ ၜးအဿဘဴ စဴဒှ်မစ္စု၊ ပ္ဍဲအပါဲဗျာံ ဂၠိုင်သၞာံစနု၊ အိုတ်ပူဂိုလ်ဂှ် စဴဒှ်သာ်ဝွံ၊
တၟိ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ခလံက်ခပြု
ဝင်
ပ္ဍဲဘာတၟိ ကွာန်ခလံက်ခပြုဝွံ ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠ ကေုာံ ကျာ်ဇၞော်အ္စာဂမၠိုင် ပ္တန်ကၠုင်သာသနာ ဒဵုကဵုစိုပ်အခိင်လၟုဟ် ကလိဂွံ ၄ အဆက်ရ။
လပအ် သၟိင် ပဿိုန် (၁၆) သာ်
လပအ် သောဠသမ
ဇာဒိသိုင်ချာဲ နာဲသတ်သဳဟ၊ ညာတ်ဗ္ၜေအ်ကၠာ ဟွံသွာစိတ္တ၊ ဒဴထောအ်ကၠေအ်ပၠန် ဟေမ၀န်ဏ၊ သ္မီသဳဟကီု သီုဗျက္ဃကၠ၊ သီုပူဂိုလ်ၜါ ဒြေပ်အာရည၊ ဗၜေအ်ဂှ်အဴ ဒှ်တဴရာဇ၊ ဇၞော်သိဒ္ဓိက နာမဒဒှ်၊
တၟိ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ခလံက်ခပြု
ဝင်
ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠ ဘဒ္ဒန္တဝါယာမ ညးမကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ပဋိကတ္တယပါရဂူ ဍုင်သထီု ဖျေံကၠုင် လိက်ပရိယတ္တိ ပ္ဍဲဘာတၟိ ပတံနူသက္ကရာဇ် ၁၂၈၅-သၞာံ ဒဵုစိုပ်သက္ကရာဇ် ၁၃၃၀-သၞာံရ။ အဆက်ဂှ်ပၠန် နူကဵုပၠန် နူကဵုသက္ကရာဇ် ၁၃၃၀-သၞာံ ဒဵုစိုပ် ၁၃၃၈-သၞာံ ကျာ်ဇၞော်အ္စာနာဲဇြဳ အုပ်ဓုပ် တိုက်ဂဇံဘာ ၈ သၞာံ။ နူသက္ကရာဇ် ၁၃၃၈ သၞာံ ဒဵုစိုပ် ၁၃၆၃ သၞာံ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တ ဝိသုဒ္ဓ ဂဇံဘာ ၂၅ သၞာံ။ နူကဵုသက္ကရာဇ် ၁၃၆၃-သၞာံ ဒဵုစိုပ် ၁၃၇၇-သၞာံလၟုဟ်ဝွံ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တပုပ္ဖရမ္မ ဆက်ဖျေံကၠုင်မံင်လိက် ကုထပိုယ်ပယျင်ခမဳသာမဏီဂမၠိုင်ရ။
လပအ် သၟိင် ပဿိုန် (၁၆) သာ်
လပအ် သောဠသမ
(သွဟ်) သတ်တအ်လဟိင် ရသ္မီရာဇာ၊ ညးလ္ၚဵုပြဲ တီပ္ဍဲဟောရာ၊ လ္ၚဵုလေပ်သ္မတ် ပိတကတ်ကၠာ၊ လ္ၚဵုလေပ်ကၞာတ် သုတ်ဇာတ်နာနာ၊ လ္ၚဵုတီစိ ပါလိဂါထာ၊ လ္ၚဵုဂှ်ပြဲ တီပ္ဍဲရောဂါ၊ သဗှနိဒါန် ဂလာန်ဂၠိုင်ရာ၊ ဥုံယန်မန်သွး အိုတ်ညးသံသာ၊ ဇၟာပ်ဇန်တြုဟ်ဗြဴ ဂၠိုင်လေပ်တဴကၠာ၊ ဟိုတ်တီညာတ်ရ မာနသင်ကာ၊ ဍေဟ်လဟိင်ပြဲ ပ္ဍဲသာသနာ၊ ကောန်ကျာ်အရဳ ဂမှဳသင်မှာ၊ ဟွံပဗၞတ်သၟဟ် ဆဒှ်ဟီုအာ၊ ဇၟာပ်ဂလာန်ကောံ နွံပ္ဍဲဒကာ၊ သင်အရဳတွဟ် ဍေဟ်ဒှ်ပၟာ၊ အိုတ်သတ်သံသာ အိုတ်ဝေါဟာဇန်၊ ဟွံပ္တေဟ်ဂလာန် ပါင်ကျာ်ဂကန်၊ သုတ်ဇာတ်နိပါတ်ကွေဟ် ဍေဟ်တအ်တီပၠန်၊ တီညာတ်ဂၠိုင်ပ္ညုင် သၠုင်မာနလောန်၊ ဒဂေတ်ဟိုတ်မာဲ မြဟ်မြာဲဂၠိုင်လောန်၊ မၞိဟ်ယိုက်ဒိုက်ကၠာ သာသနာအောန်၊ မၞိဟ်ဒဂေတ်သွိင် ဓဝ်သ္မီအရှန်၊ ပူဂိုလ်ဂှ်အောန် ဇန်ပုထုဇ၊ မၞိဟ်အောန်သမ္မာ မိစ္ဆာဇိ၀၊ ပ္တေဟ်ဂလာန်စိ ဒိတှိသောံဗျ၊ ပ္တေဟ်အစာပၠန် အုံယန္ဒ၊ သင်ကာပ္ဍဲဓဝ် သက်သွဝ်ဂျ၊ အောန်ပညာကၠာ သဳလဒါန၊ ဟွံပ္တေဟ်ကံဖိုလ် ကုသိုလ်ဟွံပ၊ အိုတ်သတ်တအ်ရ ပွဝေင်တဴ၊ သိက္ခာပိုတ် သင်အရဳကြဴ၊ ဍိုက်ပေင်အိန်ရဳ ကျာ်သြဳတ္ၜတ်သြဴ၊ ပင်မှိင်ခန္တဳ မင်သဳလတဴ၊ ဟွံပဗၞတ်သ္မဟ် ဍေံဟွံသှ်ပ္တဴ၊ ဍေဟ်ဟွံညှာတာ အောန်အာ. . ၊ လ္ၚဵုတ္ၜေဟ်တဴ စောရကလဴ၊ လ္ၚဵုတအ်ကီု ဗျိပၠုတ်ဟီုသၞဴ၊ ဟွံမဲဒုဟ်တင် နင်ဒုဟ်ဂဝဴ၊ ဂၠိုင်သတ်တြုဟ်ဗြဴ ပျုတ်ပဒေက်တဴပၠန်၊ ကာလဂှ်ပ္ညဳ ဂမှဳဗိုန်က္ညန်၊ ပဲါကၠေအ်ဇကု ထာန်လ္ၚုတန်၊ ဟွံဂံင်ဆိုက်ကြပ် တရပ်မှာဇန်၊ ထာန်ရညကၠာ မင်သိက္ခာပ္တန်၊ ဒိပ်ဇကုကြဴ စဴဟေမ၀န်၊ သဳဟပေက်ဂျ နာဲအဇ္ဇပၠန်၊ ဗွဲအနာဂတ် ဟွံဆောတ်မွဲတန်၊ တွံကဵုပဿိုန် သီုကဵုဗိုန်က္ညန်၊ ဂိုင်သမ္တီကၠာ ယွံသတ်မှာဇန်။
တၟိ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ခလံက်ခပြု
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
လပအ် သၟိင် ပဿိုန် (၁၆) သာ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
ကျာ်ပိ၊ ခရိုင်လှာဒကှ်
ဍုင်ကျာ်ပိ Payathonzu (ကၠံင်သိုင့်ဖၠုံးဍုံ; ဘုရားသုံးဆူမြို့ (Payathonzu Myo) ဝွံ ဒှ်ဍုင် မနွံပ္ဍဲ ခရိုင်ဍုင်လှာဒကှ်၊ တွဵုရးဍုင်ကရေင် မကြပ် ကုပယျဵု ရးနိဂီုသေံ။ ဍုင်ကျာ်ပိဂှ် ဒှ်ဍုင်လပါ် မနွံ ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ်၊ ခရိုင်လှာဒကှ်၊ တွဵုရးဍုင်ကရေင်ရ။
ပရူပရာ
ဍုင်ကျာ်ပိဂှ် ဒှ်ဒတန်ဌာန် ဂကူမန်၊ ဂကူကရေင် ကေုာံ ဂကူဗၟာတအ် မပဒတဴမွဲရ။ အခိင်ကိုပ်ကၠာတေအ် သီုဒှ်လဝ် ဗဟဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိတုဲ စတမ် နူသၞာံ ၁၉၉၀ ဂှ် ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ သီဂွံအာတုဲ စိုပ်အာ သၟဝ်ပကင်ရင် အလဵုအသဳဗၟာရ။ ဆဂး စဵုကဵုလၟုဟ်ဂှ် အဝဵုသြဇာ အလဵုအသဳဗၟာ ဓလီုဂွံလဝ် ပေင်ပေင် ဟွံသေင်ဏီရ။
ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ကျာ်ပိဂှ် နွံကဵု ဘာဒယိုင်ကၠံ၊ မဒှ်ဘာ ကျာ်သြဳဍုင်တုဲ လတူဒဵုဂှ် နွံကျာ်စေတဳ ဓမ္မဂိရိမဟာစေတဳ မွဲတၞုင်ရ။
ဗဒိုပ်ကျာ်ပိ (Camp Paya Thanzu Taung)
ဗဒိုပ်ကျာ်ပိ (လဆောဝ် ကော်စ Kilo 108) ) ဂှ် ဒှ် ဗဒိုပ်ဂၠုဲပၞာန် မဟာမိတ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယ သွက်ဂွံလးဂၠံင် ကွဳပၟတ်ဂျပေန်ရ။ ဗဒိုပ်ဂှ် နူကဵု ပယျဵု နွံ ၜိုတ် ၅၀၀ မဳတာ။ ဂၠုဲပၞာန် မစိုပ် ပ္ဍဲဗဒိုပ်ဂှ် ကိုပ်ကၠာ ပ္ဍဲဂိတုမာတ် ၁၉၄၃၊ ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ်ကောန်ပၞာန်ဂကူဒါတ် (ဟဝ်လာန်)ဂၠိုင်ရ။ ဗွဲကြဴညိ ဂၠုဲပၞာန် ဗြိတိန် ကဵု အဝ်သတေလျာတအ်လေဝ် စိုပ်ကၠုင် ကြိုင်စွံလဝ် ပ္ဍဲဗဒိုပ်ဂှ်ကီုရ။ ဟိုတ်နူပရေင်မံင်စံင် ပရေအ်လောန်၊ ဟွံဂွံ စစၞဖဲဖဲ၊ တုဲပၠန် ဒးကၠောန်ကမၠောန် လးဂၠံင်ကွဳပၟတ်ဂှ်လေဝ် ဂၠိုင်လောန်တုဲ ဂၠုဲပၞာန် ဗွဲမဂၠိုင် မဒးအိုတ်အာလမျီု ပ္ဍဲကဵု ဗဒိုပ်ဂှ်ရ။ ကြဴနူ သေပ်တေမ်ဗါ ၁၉၄၃ တုဲ၊ ဗဒိုပ်ဂှ် စကာလဝ် နဒဒှ် ဒၞာဲသွက်ဂွံ မင်မဲ ဂၠံင်ကွဳပၟတ်ရ။. ဗဒိုပ်ဂှ် ကၟာတ်လဒဵုထောအ် ပ္ဍဲဂိတုမာတ် ၁၉၄၄။
ရုင်သၟိင်ဂမၠိုင် တူ (၂၀၂၃)
ဇာန္နဝါရဳ ၂၃၊ ၂၀၂၃ အခိင်ဗတံ ၈ ရုင်သၟိင်ပိရုင် ရုင်အုပ်ဓုပ် (ထွေ/အုပ်ရုံး)၊ ရုင်စရင်မၞိဟ် (လူဝင်မှုကြီးကြပ်ရေးရုံး)၊ ရုင်သအးဇ္ၚးဍုင် (စည်ပင်ရုံး)၊ ရုင်ဂီုကၠီုသွာင်ပၞာန် (စစ်ဖက်ရေးရာလုံခြုံရေးတပ်ဖွဲ့ - စရဖ) မနွံ ပ္ဍဲဂၠံင်ဖရင်နံင် (၂) ပ္ဍဲအရာပ် ၃၊ ဍုင်ကျာ်ပိဂှ် မွဲဓဝ် သီုဖအိုတ် ဒးဒုင်စံင်ကဵု ဒပ်ဒမၠုက်မြုဍုင် ကျာ်ပိ (ဘုရားသုံးဆူ မြို့ပြပြောက်ကျားတပ်ဖွဲ့)ရ။ ပၞာန်ဗၟာ သွက်ဂွံရီု မလုပ်ကၠုင်ဍုင်ဂှ် ဒးဒုင်ပန်ကဵု ဒပ်ကရေင်ကဝ်တူလေ (ကော်သူးလေတပ်မတော် - KTLA) တမ်ဒပ်ဇာဒိသိုင်ရ။
လေန် မ္ၚး
ကဏ္ဍ:ပထဝဳ
အာလူ
တၞံအာလူ (Potato, Burmese: အာလူး) ဂှ် ဒှ်ဂကူတၞံသၟတ် အာယုက်မွဲသၞာံ နွံသမၠုင်အကြာ ၂၅-၁၀၀ cm တုဲ မလုပ်လၟိဟ် ဂကူတၞံ မတဵုဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဝွံရ၊၊ တၞံအာလူ အရာမတိုန်ဒၟံင် လတူတိ မပ္တံ တၞံ၊ တၞး၊ ကဴ၊ သတ်တအ်ဂှ် ဒှ်ဂျိ စဟွံဂွံရ၊၊ ခၟာဲအာလူ မမံက်ဒၟံင် လတူတိ မဒှ်အာအသာ် သၚေက်တအ်လေဝ် ဒှ်ဂျိမာန်ကီုရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် အာလူ သီုဖအိုတ် နွံလ္ၚီဂကူပြင်ရ၊၊
တၞံအာလူဝွံ တမ်ဗဳဇဍေဟ် ကၠုင်နူ ဒေသအမေရိကသၠုင်ကျာ မစကတဵုဒှ် သၞာံနူၜိုတ် ၄၀၀၀ ဘဳသဳ၊ ပ္ဍဲအေဒဳ ၁၅၀၀ ဂှ် ဂကူသပိန်တအ် ကေတ်နင် တၞံအာလူ ဇရေင်ယူရောပ်တုဲ နူဂှ်မွဲကဆံင် တၞံအာလူ ပြးဇးအာ ကရေက်ဂၠးတိ လပါ်ဗၟံက် အိန္ဒိယ၊ ကြုက် သီုကဵု ဍုင်ဗၟာ ဒေသသေံဇၞော်တအ်ရ၊၊
ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် အာလူဂှ် ဒှ်စၞစအဓိက မတုပ်ကုသ္ၚု ကေုာံ ဖၞံ/ပါဿတာတုဲ ပ္ဍဲအာလူဂှ် ဟိုတ်မၞုံကဵု ဓါတ်ကာဗောဟာက်ဒရုက် (carbohydrates)တုဲ နူကဵု ဌာနကောပ်ကာအဟာရ ဍုင်ဒိန်မက် ဆဝ်မ္ၚုဟ်ကောန်ဍုင်ညးတအ် ညံင်ဂွံစ အာလူ နဒဒှ် စၞအဓိက လၟိုန်တ္ၚဲရ၊၊
တၚ်ဏှ်ဂကူမန်
ဂလာန်သၟာန် ဗွဲသၟဝ်တအ်ဂှ် မဒှ်ဂလာန်သၟာန် မဆေင်ကဵု ဂကူမန် မပ္တံကဵု ဂကူမန်ဂှ် စောန်ဆက်ကၠုင် နူလဵုရော၊ ယေန်သၞာင် ဂကူမန်၊ အရေဝ်ဂကူမန်၊ ဓဝ်ပတှ်ေဂကူမန် မပ္တံ မြဴသာ်ဝွံတအ်ဂှ် ကောန်ဂကူမန်တအ်ကီု ညးမလ္ၚတ် မနုဿဗေဒတအ်ကီု ထေက်ကဵု ဒးသၟာန်စရ၊၊
ဂကူမန်ဂှ် ဒှ်ကၠုၚ် နူအခိၚ်လဵုရော။
အတိုၚ်ဂကူမန်ပိုဲ မပတှ်ေလဝ်မ္ဂး ပ္ဍဲဘတ်ဒြကဝ်ဝွံ ကျာ်ပိဇကု ကျာ်ကက္ကုသန်၊ ကျာ်ကောနာဂီု၊ ကျာ်ကဿပ၊ ကျာ်ဂေါတမ မကလိလောန်အာလဝ်တအ်ဂှ် ကျာ်ကက္ကုသန် မဒှ်ကျာ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ်ဂကူမန်ပိုဲရ။ ယဝ်ရတၟော်ရံၚ် နကဵုသၞာံ အတိုၚ်မကၠုၚ်နူ အတ္ထကထာဗုဒ္ဓဝၚ်မ္ဂး ကျာ်ကက္ကုသန်ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ် နူတြဴကၠံ အသၚ်ဃဲသၞာံ ၆၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀၀ (6*1011 ) ဒှ်ရ။ သာ်ဂှ်တှ်ေ ဂကူမန်ပိုဲဂှ် ဒှ်ဂွံလဝ် သၞာံကၠာနူဂှ် တၟာလအ်ရောၚ်ဂှ် ဟီုမာန်ရ။ စပ်ကဵုပရူဝွံ ယဝ်ပိုဲဆက်လ္ၚတ် လတူသၟာပထဝဳတအ်မ္ဂး သၟာပထဝဳတအ်လေဝ် လညာတ်တၞဟ်ခြာတဴ ရေၚ်သကအ်အိုတ်ရ။ ညးမဒုၚ်ကေတ် သဘဴဓဝ်မပြးတိတ် နူအဖရိက (Out of Africa Theory - OOA)ဂှ်ဟီု ကောန်မၞိဟ်ဖအိုတ်ဂှ် စေန်ဆက်ကၠုၚ် နူအဖရိကတုဲ စိုပ်သၞာံၜိုတ် ပန်လက်ဂှ် ပြးဇးစပ်အာ ဒေသယူအေရှ (ယူရောပ်ကေုာံအေရှ)ရ။ ညးမဒုၚ်ကေတ် သဘဴဓဝ်အပြံၚ်လှာဲဒေသဇဳ (Multi-regional evolution theory)ဂှ်ဟီု ကောန်မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်ကၠုၚ် နူအဖရိကသၟးဟွံသေၚ် ပ္ဍဲဒေသတၞဟ်တအ်လေဝ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ်လဝ် ကၠာနူၜါပြကောဋိကိုဋ်သၞာံတေအ်ရ။ စပ်ကဵုကိစ္စဝွံတုဲ နူသၞာံ ၁၉၈၇ဂှ် ကွတ်ဂၠာဲတၞောဝ်ဒတောဝ် ဒဳအေန်အေ (mtDNA) စဒှ်ကၠုၚ်တုဲ သၟာပထဝဳတအ်လေဝ် စကာကွတ်ဂှ်တုဲ ဂစာန်ဂၠာဲကၠုၚ်သွဟ် စပ်ကုကောန်မၞိဟ် တၟာဂလိုၚ်ကီုလေဝ် သွဟ်မွဲဓဝ်ဂှ် ကဵုဟွံမာန်ကၠုၚ်ဏီရ။ မၞိဟ်နူအဖရိကတေအ်ဂှ် ပြးစိုပ်အာ အလုံလိုက်မွဲ ၜိုန်ဒှ်မာန်ကီုလေဝ် မၞိဟ်ဒေသတၞဟ်တအ်လေဝ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ်လဝ် နွံဒၟံၚ်ကီုရောၚ်ဂှ် ညးတအ်ထေၚ်ကေတ်ရ။ မၞိဟ်မပြးတိတ်ကၠုၚ် နူအဖရိကတုဲ စိုပ်ကၠုၚ်ဒေသဍုၚ်မန်ဂှ် ပ္ဍဲဝၚ်သဓီုပိုဲဂှ်မ္ဂး ဂကူသမိုၚ် မန်ပိုဲမကော်ဒၟံၚ် ကလော်ဍာ်တအ်ဂှ် စဵုကဵုလၟုဟ် ညးတအ်ပဒတဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲတကအ်မလေရှာ၊ အေန်ဒဝ်နဳရှာတအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။ ရုပ်သာ်ညးတအ်ပၠန်လေဝ် လမ္စံက်တုဲ သၟောန်ပါၚ်တီု ဗီုကဵုဂကူအဖရိကာန်တအ် စဵုကဵုလၟုဟ်ရ။ အတိုၚ်သၟာပထဝဳတအ်မဟီုမ္ဂး မၞိဟ်မပြံၚ်တိတ် နူအဖရိကတအ်ဂှ် ဒှ်လၟကေုာံတမ္ၚာအိုတ်ရ။ အတိုၚ်ဝၚ်သဓီုမဟီုတှ်ေ ကလော်ဍာ်တအ်ဂှ် ကၠုၚ်ရပ်စဒၟံၚ် ကောန်ၚာ်မန်တအ်ရ။ ဗီုလဵုဒှ်ဒှ်ရ အတိုၚ်ညးဂၠးတိတအ် မစၟတ်သမ္တီလဝ် အရေဝ်မန်ပိုဲဂှ် ဒှ်အရေဝ်တမ်မူလ သမၠုၚ်ကျာအာရှ (Austro-Asiatic)ဂှ်ကီု ဂကူမန်ပိုဲလေဝ် ဒှ်ဂကူတမ်မူလ သမၠုၚ်ကျာအရှမွဲဂှ် ဟီုမာန်ကီုရ။ ဆဂး ယၟုဂကူပိုဲဂှ် ဗွဲမဗဗွဲကဵုအခိၚ်အခါဂှ် ပြံၚ်လှာဲကၠုၚ်ဒၟံၚ်ရောၚ်ဂှ် ဟီုမာန်ရ။ ယၟုမ္ဂး မန် ပိုဲမကော်ဒၟံၚ်လၟုဟ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ် ခမေန် (ကမ္ဗုချာ) မချူလဝ် နူသၞာံအေဒဳ ၆-၇ဗွဝ်ကၠံဂှ် (ရမည်)ရ။ နူဂှ် စိုပ်ၜိုတ် အေဒဳ ၉-၁၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ရာမဏ၊ တုဲပၠန် ပ္ဍဲလိက်တၟအ်မချူလဝ် အေဒဳ ၁၀-၂၁ ပ္ဍဲတကအ်ဂျာၜါဂှ် (ရ္မေၚ်)၊ ပ္ဍဲလိက်တၟအ်သြိုၚ်နန်ဗုကာံ မချူလဝ် နူအေဒဳ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံဂှ်မ္ဂး (ရ္မေည်)တုဲ ပ္ဍဲလိက်တၟအ်တၞးထဝ် လၟုဟ်မနွံဒၟံၚ် တိုက်ထ္ၜးၜၚ်ကံက် မချူလဝ် နူ၁၅ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ရ္မန်၊ လၟုဟ်တှ်ေ ပိုဲချူ (မန်/မည်)ရ။ ယဝ်ပိုဲလ္ၚတ် ဗီုမလိက်မန် ပြံၚ်လှာဲဂှ်မ္ဂး ပိုဲဂွံဆဵုကေတ် ကၠာတေအ်ဂှ် အခဝ်(ရ)လတူ(မ) နွံတၟာဂလိုၚ်ရ။ ဥပမာ ရ္မိၚ် - မိၚ်၊ မိရ္မောက် မမံက်)တအ် ဒှ်တမ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယၟုဂကူပိုဲ စကော်စကၠုၚ်မန်ဂှ် နူအခိၚ်လဵုဂှ် ပိုဲတအ်ကေတ်ဟွံဒးကီုလေဝ် နဒဒှ်သက်သဳလိက်ဂှ် စဆဵုကၠုၚ် နူၜိုတ် တြဴဗွဝ်ကၠံတေအ်ရဂှ် သက်သဳမံက်ဒၟံၚ် လတူလိက်တၟအ်ဂမၠိုၚ်ရ။
ယေန်သၞာၚ်အခိုက်ကၞာမန်ဂှ် ကၠုၚ်နူလဵုရော။
ဂကူမန်ဂှ် ဒှ်ဂကူတမ်မူလရးအေရှမွဲတုဲ ယေန်သၞာၚ်အခိုက်ကၞာမန် ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂှ် ဒှ်ကၠုၚ်နူမန်တအ်ဟေၚ်ရ။ ဗွဲကြဴ ဟိုတ်နူပရေၚ်ဝေါဟာမၞိဟ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ်တုဲ ကၠောအ်က္ဍ ကုဂကူတၞဟ် ဗွဲတၟေၚ်ဂကူအေန်ဒိယျတအ်ဂှ် ဂၠိုၚ်ကၠုၚ်တုဲ ယေန်သၞာၚ်အခိုက်ကၞာအေန်ဒိယျတအ်လေဝ် လုပ်နှဴအာ ပ္ဍဲယေန်သၞာၚ်မန်နွံညိညကီုရ။ ဥပမာ ပိုဲရံၚ်အာ အပ္ဍဲအရာကွိၚ်ကွိုက်မ္ဂး ကွိၚ်ကွိုက်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ကၠုၚ်နူအေန်ဒိယျတုဲ ကွိၚ်ကွိုက်လ္ၚဵု မပတံ ကုကျာံ၊ ဂြဝ်၊ ဗာတ်ကိုၚ်၊ ဗာတ္တလာ၊ စံၚ်တအ်ဂှ် ဒှ်ကွိၚ်ကွိုက် အခိုက်ရမ်သာၚ်မန်ဇေတ်တ်ရ။ ပ္ဍဲကာလဗဳဇြဳ ၃ ဗွဝ်ကၠံဂှ် သၟိၚ်အသောက(ဗဳဇြဳ ၂၇၃-၂၃၂) ရးအေန်ဒိယျ လုပ်သီကေတ်ဍုၚ်ကာလိန်ဂ (Karlinga) လၟုဟ်မကော်ခဴစ ဍုၚ်သြရိဿ (Orissa)ဂှ် ဆၜိုတ်ဂစိုတ်ကၠေအ် ကောန်ဍုၚ်ကာလိန်ဂတအ် သၟးဟွံသေၚ် သီုကဵုရပ်ဂၠေၚ်ဏာ နဒဒှ်ဂၠုဲ ဗၞတ်မွဲကိုဋ်မသုန်လက်ပြၚ်ရ။ ကာလဂှ် ကောန်ဍုၚ်ကာလိန်ဂ ညးမသှ်ေသၟေဟ်တအ် ဖေက်ပဲါဘဲလမျီုတုဲ ဒြေပ်ဒဴလုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်မန်တုဲ ယေန်သၞာၚ်အခိုက်အေန်ဒိယျဂှ် စလုပ်နှဴကၠုၚ် ပ္ဍဲဂကူမန်ရ။
အရေဝ်မန်ဂှ် မုဒှ်အရေဝ်မုရော။
အရေဝ်မန်ပိုဲ မဟီုဒၟံၚ်လၟုဟ်ဂှ် ဟိုတ်နူဒှ်အရေဝ်ဂကူတမ်မူလ ရဲသမၠုၚ်ကျာအာရှတအ်မဟီုတုဲ သၟာလ္ၚတ်ကွတ်အရေဝ် (Ethnologue) ဂၠးတိတအ် ကော်ခဴပၠောပ်လဝ် ပ္ဍဲအရေဝ်သမၠုၚ်ကျာအာရှ (Austro-Asiatic အဝ်သတြဝ်အေယှတေတ်) ရ။ အဝ်သတြဝ် မဒှ်နကဵုဘာသာဂရိတ်ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ်သမၠုၚ်ကျာ။ ဂကူမဟီုအရေဝ်သမၠုၚ်ကျာအေရှတအ်ဂှ် ဟိုတ်နူပဒတဴလဝ် ဗွိုၚ်တိဍာ်လှဲလးလောန်တုဲ (သကုတ်အေရှအဂၞဲမွဲ ကဵု အေန်ဒိယျ သကုတ်ဗၟံက်) ဗွဲကြဴ ဟိုတ်နူပရေၚ်စုက်လုက် ရေၚ်သကအ်အောန်အာကီု ဟိုတ်နူမွဲဂကောံကဵုမွဲဂကောံ စုက်လုက်ယေန်သၞာၚ်တၟိ ဥပမာ ဗဳယေတ်နာမ်ဂှ် စုက်လုက် ကုကြုက်ဂၠိုၚ်တုဲ အရေဝ်ကြုက်လုပ်ဂွံပ္ဍဲညးတအ်တုဲ အရေဝ်တအ်ဂှ် တၞဟ်ခြာကၠုၚ်ရ။ အရေဝ်သမၠုၚ်ကျာအေရှတအ်ဂှ် လၟုဟ်မ္ဂး နကဵုယၟုတၞဟ်ခြာ ၁၆၈ ဂကူ ဟီုဒၟံၚ်အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲဂှ် ကလေၚ်ပါ်ပၠန်တှ်ေ ဂကူမန်ခမာဂှ် နွံ ၁၄၇ ဂကူ၊ ဂကူမုန္ဒ (Munda) မပဒတဴပ္ဍဲအေန်ဒိယျဂှ် ၂၁ ဂကူရ။ မန်ပိုဲဂှ် စပ်ကဵုပရေၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် ၜိုန်ရအရေဝ်ပါဠိ လုပ်နှဴနွံကီုလေဝ် စၞးအရေဝ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုၚ်တှ်ေ မအရေဝ်မန်ဇေတ်တ်ဂှ် သှ်ေဒၟံၚ်ဖိုဟ်ရ။ ဥပမာ ကုသဵု (ပါဠိလီု)၊ ခိုဟ် (မန်)။ ဘာသာ (ပါဠိ) ကွေတ် (မန်)။
မန်စချူလိက် နူအခိၚ်လဵုရော။
လိက်မအခဝ်မန် စကာဒၟံၚ်လၟုဟ်ဝွံ ၜိုတ်သၟာသုတေသနတအ်မဆဵုညာတ်ကေတ်လဝ်မ္ဂး စချူကၠုၚ် နူသၞာံၜိုတ် အေဒဳ ၄၀၀ ဗွဝ်ကၠံတေအ်ဟီုမာန်ရ။ ပၞောဝ်ဂကူဂမၠိုၚ် အပ္ဍဲအေရှအဂၞဲတအ်ဂှ် ဂကူမန်ပိုဲ စချူလိက်ကၠာအိုတ်ရ။ မန်ပိုဲကေတ်နဲကဲ ဗီုမအခဝ် ပလ္လဝတုဲ ဗဒှ်တိုန်အခဝ်မန်ရ။ ရမ်သာၚ်မန်ဂှ် ဟိုတ်နူဒှ်ရမ်သာၚ် မဍိုက်ပေၚ်တဴ ကုဇြိုဟ်သာ(ဂရုလဟု)တုဲ ဆၜိုတ်မအခဝ်ပလ္လဝသၟးဂှ် ဟွံရုံဂပ်တုဲ ညံၚ်ဂွံကိတ်ညဳ ကုရမ်သာၚ်ဇကုဂှ် ဖန်ဖဒှ်လဝ်ရ။ ဥပမာ ရမ်သာၚ် (ၜ)ဂှ် ပ္ဍဲပလ္လဝတအ် ဟွံမွဲတုဲ နူစခၞံဗဒှ်ပတိုန်လိက်တေအ်ဂှ်ဟေၚ် မန်ပိုဲစခၞံဗဒှ်လဝ် အခဝ် ၜ နကဵုနဲကဲဇကုကဵုဇကုတုဲ ဒၞာဲမဒှ်ရမ်သာၚ်ဇြိုၚ် ၜ မဒှ်အခဝ် ၝ ဂှ် နကဵုအခဝ် မ ကွက် ဗ (မ္ဗ)တုဲ ပတိတ်ကၠုၚ်ရမ်သာၚ် ၝ ရ။ ဆဂး ပိုဲတအ် ဒးစွံသတိမွဲဂှ် ဂကူမန်ပိုဲဂှ် နူကၠာအေဒဳ ၄၀၀ ဗွဝ်ကၠံတေအ်ဂှ် ပရေၚ်တဵုလွဳ ပရေၚ်သွံရာန်ဗၞိက် နကဵုဂၠုၚ်ဂှ် နွံဒၟံၚ်ရတုဲ အခဝ်မန်လေဝ် ဒးကေၚ်နွံလဝ်တုဲတုဲမာန်ရောၚ်ဂှ် စှ်ေစိုတ်ရ။ ဗွဲကြဴ ဟိုတ်နူဆဵုဂဗ ကုရဲပလ္လဝတအ်တုဲ အခဝ်ညးတအ်ဂှ် ဒးဂၞပ်ဂၠိုၚ်တုဲ ဆက်စကာအာ အခဝ်ညးတအ်ဟာဂှ် ထေက်ကဵုဒးဆက်လ္ၚတ်ရ။
လက်သန်ဂကူမန်ဂှ် မုရော။
ဂကူမန်ဂှ် ဒှ်ဂကူတမၠာမွဲတုဲ လက်သန်ကျာ်သြဳကောန်ဂကူလေဝ် ဗွဲမဗဗွဲ ကုအခေတ်ဂှ် နွံတဴတၞဟ်ခြာအိုတ်ရ။ ရံၚ်ကဵုကွေတ်မန်တအ် မပတှ်ေကၠုၚ်ကလော်သ္ၚိ နူတမၠာတမၠာတေအ်တုဲ လက်သန်သၚ်္ကေတကလော်သ္ၚိဂှ် ဒှ်ယာတ်ဗတာၚ်(ဗု) ယာတ်ဗကေတ်တုဲ သာ်ဗုသာ်ဗကေတ်ဂှ် ဒှ်လက်သန်ဂကူမန်ရ။ တုဲပၠန် ကယျိုၚ်မန် ပိုဲမစၟတ်သမ္တီလဝ် တ္ၚဲဏအ်ဂှ်လေဝ် ပေၚ်တဴဒၟံၚ် နကဵုအသာ်ဗု အသာ်ဗကေတ်ကီုရ။ တုဲပၠန် ရန်ကဵုကျာ်ကဵုလဝ်ပျးဒိုဟ် ပ္ဍဲဍုၚ်ဗဂေါတုဲ ရုပ်ၜိုပ်ဂှ်လေဝ် ဒှ်လက်သန် ကောန်ဂကူမန်ကီုရ။ ယဝ်ကလေၚ်ရံၚ် လက်သန်ဍုၚ်မန်ပိုဲတြေံတအ်မ္ဂး မန်ပ္ဍဲခေတ်ဒွါရဝတဳတအ်ဂှ် ဟိုတ်နူလျိုၚ်ပတှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာတုဲ ရုပ်ဓမ္မစက်ဂှ် ညးတအ်ပလဝ် ရုပ်လက်သန်ဍုၚ်ညးတအ်၊ မန်ဍုၚ်သဓီုဂှ် ဟိုတ်နူဂွံဇၞးကေတ် ကလော်ဍာ် နကဵုရုပ်မနုဿဳဟတုဲ ရုပ်မနုဿဳဟဂှ် ဒှ်လက်သန်ဍုၚ်သဓီု၊ မန်မုတ္တမတအ်ဂှ် ရုပ်စိၚ်ဗတာၚ်ဂှ် ဒှ်လက်သန် ဍုၚ်ညးတအ်၊ မန်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ ဗွဲကြဴ ကာလစိုပ်လက်ထက် တၠညးရာဇာဓိရာဇ်ဂှ် ရးမန်သီုဖအိုတ် ညးပကောံ နဒဒှ်မွဲဍုၚ်ဓဝ်မာန်အာဂှ် ပတၟေၚ်ကုကျာ်တြဲ မကဵုလဝ်ပျးဒိုဟ် ကုၜိုပ်ထဝ်ၜါဂှ်တုဲ ရုပ်ၜိုပ်ထဝ်ဂှ် ဒှ်လက်သန်ရးမန်ပိ။ လၟုဟ် ၜိုန်ရဍုၚ်ဟံသာဝတဳဂှ် ဒးဒုၚ်ပၠံၚ်ဏာ ကုဗၟာတုဲ ပတၟေၚ် ကုဍုၚ်ဇကုဂှ်တုဲ ရုပ်ၜိုပ်ဂှ် ဒှ်အာရုပ်စၞးဂကူမန်ရ။
လျုၚ်ပတှ်ေဂကူမန်ဂှ် မုရော။
ဂကူမန်ပိုဲ တ္ၚဲဏအ် ၉၉က္ဍိုပ်ကၠံပြၚ်ဂှ် လျိုၚ်ပတှ်ေဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဘာသာဗဳဇဇကု ပွမရှ်ေသှ်ေကလော်သ္ၚိ။ ပွမရှ်ေသှ်ေကလော်သ္ၚိဝွံ ဒှ်အရာမထိၚ်ဒဝ် တၞောဝ်ဒတောဝ်ဇကုမွဲကီု ဟီုမာန်ရ။ မၞိဟ်မွဲမွဲ တၞဟ်နဂွံတီ မဗဳဇဂကူဇကုမ္ဂး ဒးရံၚ်ဇုက်ကလော်ဇကုရ။ မအရေဝ်ကလော်ဂှ် ဒှ်မအရေဝ်မန်ဇေတ်တ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် မတုပ်ကုမအရေဝ်ဝိညာဏ် မဒှ်အရေဝ်မန်ပိုဲ လွဳလပှ်ဗ္စလဝ် နူပါဠိရ။ ရံၚ်ကဵုမအရေဝ် ဂကူဗဟနာ (Bahnar) နူဍုၚ်ဗိယေတ်နာမ် မဒှ်တၞောဝ်မန်-ခမာမ္ဂး ကလော်ဂှ် ညးတအ်ကော်စကျာ်ရ။ ရံၚ်ကေတ်ကဵု ဟိုတ်သာ်ဝွံတုဲ ဒဒှ်ရ မန်ပိုဲရှ်ေသှ်ေကၠုၚ်ကလော်သ္ၚိ (ဝါ) ဝိညာဏ်ဇုဇဴဗဴလဇကု နူအခိၚ်လအ်ကွေဟ်ဟ်ရဂှ် ဟီုမာန်ရ။ တုဲပၠန် ဟိုတ်နူရှ်ေသှ်ေကလော်သ္ၚိတုဲ ဒှ်ဟိုတ်ကဵုအန္တရာဲ ကုပိုဲတအ်ဂှ် ဟွံဂွံဆဵုကေတ်ရ။ ဥပမာ ညးဟီု ကလော်တုပ် လ္ပဒက်အိန်ထံၚ် ယဝ်ဒက်မ္ဂး ကလော်ကၞာန်၊ ကလော်ကၞာန်မ္ဂး ကောန်ဇာတ်တအ်ဂှ် ဝဲဟွံဍိုက်ပေၚ် ဒှ်မာန်။ ဒဒှ်ဝွံ အစာသိပ္ပံတအ်လေဝ် စဵုဒၞာဒၟံၚ် ညံၚ်မသကလောကြပ်ပ်တအ် ဟွံစှ်ေဒၞာဲညးသကအ်ရ။ ယဝ်ရစှ်ေဒၞာဲမ္ဂး ကောန်ဇာတ်တအ်ဂှ် ဝဲလီု စိုတ်လီုဒှ်မာန်ရ။ တုဲပၠန် ဂွံစၞတၟေၚ်တှ်ေ ဒးပတိုန်ဗစကလော်သ္ၚိဂှ်လေဝ် ဒှ်ဟိုတ်ပိုဲဂွံဗှ်ဗၞုဟ် ဂုန်မိမပိုဲတမၠာတမၠာတအ်ရ။ ကာလဒးလှ်ေကလော်ပၠန်လေဝ် ဒှ်ဟိုတ်ပိုဲတအ် ဂွံပကောံ မသကောဒေအ် ရေၚ်သကအ်ပၠန်ရ။ မသကလောကောဒေအ် ဂွံကောံရေၚ်သကအ် မွဲမွဲအလန်ဂှ် ဟွံလောဲသွာရ။
ဟိုတ်နူလိၚ်တၞဟ်ခြာတုဲ ပ္ဍဲပြဝေဏဳမန်ဂှ် ပါ်လဝ်ကဆံၚ်မၞိဟ် နွံကီုဟာ။
နကဵုအခိုက်ပြဝေဏဳမန်ဍာံဍာံမ္ဂး ပရေၚ်ပါ်ကဆံၚ် ဍဵုဍိုက်လတူမၞိဟ်ဗြဴတအ် ဟွံမွဲ။ မုဟိုတ်ရောဟီုမ္ဂး ပိုဲရံၚ်ပ္ဍဲဝေါဟာ ဗီုမန်ပိုဲမဟီုဒၟံၚ်တအ်မ္ဂး ကြပ်အိုတ် (မိမ) မိဂှ်ပိုဲဟီုကၠာ၊ တုဲပၠန် (ဍုၚ်မိတိမ) တုဲပၠန် ပိုဲကလေၚ်ရံၚ် ပ္ဍဲရာဇာဝၚ်ပၠန်ရ မၞိဟ်ဗြဴကေၚ်ဒှ်ဨကရာဇ် ပ္ဍဲရးအေရှဂှ် ဍုၚ်မန်ပ္ဍဲဗဂေါ တၠညးမိစဴဗု၊ ဍုၚ်မန်ပ္ဍဲဟရိပုဉ္ဇယျဂှ် တၠညးစမ္မာဒေဝဳတအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံၚ်ရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲဝၚ်ဍုၚ်ဟံၚ်သာဝတဳပၠန်ရ ရုပ်ကျာ်သြဳဂကူမန် မဒှ်ရုပ်ၜိုပ်ထဝ်ၜါဂှ် ရုပ်ၜိုပ်ၝောအ်ဍုန်ဒၟံၚ် လတူရုပ်ၜိုပ်ကၟက်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်နကဵုမတ်စိတ္တဗေဒမ္ဂး ယဝ်ရညးတအ်စှ်ေစိုတ် ဒဒှ်ရၝောအ်ဂှ် ဒှ်အရာမယုတ်သဝ်မ္ဂး ဗီုလဵုလေဝ် ညးတအ်ဂွံဆက်ချူအာ အတိုၚ်ဂှ် ဒှ်ကၠုၚ်ဟွံမာန်ရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲသၠပတ်မူလမူလဳ မဒှ်သၠပတ်ကွေတ်မန်တမၠာဂှ် ညးတအ်ဗမံက်ထ္ၜးလဝ် မၞိဟ်ဗြဴမၞုံယၟု ဣတှၚ်သၚ်ဂသဳ ကတဵုဒှ်ကၠာအိုတ်တုဲ မၞိဟ်ဗြဴဂှ်ရ ဒှ်မၞိဟ်မနိမိတ်ဗဒှ်လဝ် သတ်တိရစ္ဆာန်ဇမၞော်ဇမၞော်တအ် ကေုာံ ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ ယဝ်ရပိုဲ ဒးပတောအ်ၜတ် ကုသၠပတ်ပထမကဝ် နူဘာသာခရေတ်တအ်မ္ဂး ညးတအ်ဗမံက်လဝ် ကျာ်ဂမျိုၚ်ဗဒှ်ကဵု မၞိဟ်တြံုကၠာတုဲ သွက်မၞိဟ်တြံုဂှ် ဂွံဒှ်သကအ်လ္ၚောဝ်တုဲ ဂၠံက်ကေတ်ဇုတ်ထကဲမွဲဒကုတ် နူမၞိဟ်တြံုဂှ်တုဲ ဗဒှ်လဝ်မၞိဟ်ဗြဴရ။ ဆဂး ပ္ဍဲမန်ပိုဲ မလွဳကေတ်ကွေတ်ဝါဒသအာၚ်ဂှ်ဟေၚ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်ဗြဴဂှ် ဒှ်မၞိဟ်ပါရမဳသဝ်တုဲ ဖျဝ်လဝ်ကဆံၚ်နွံဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။
ဒယိုင်ကၠံ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ကျာ်ပိ
ဘာဒယိုင်ကၠံ (ဝါ) ဘာတိုက်လိက်သုဝဏ္ဏဂိရိ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်ကျာ်ပိ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်ပိ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် နွံ ခမဳ ၁၀၅ ဇကု ထပိုယ် ၂၂ ဇကု။
ဝင်
ဘာဒယိုင်ကၠံဝွံ ကျာ်ဇၞော်အစာဝင်က ဥတ္တမရမ္ဘထေရ် ပ္တန်လဝ်တုဲ နွံပိုန်ဘာ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ်ဘဒ္ဒန္တဓမ္မဓဇထေရ် ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ကျာ်ပိ
အာလူ
ဗၟံက်ထ္ၜး
တၞံအာလူဂှ် ဒှ်ဂကူတၞံဇမ္ဍိုန် ဗွဲဓမ္မတာ အာယုက်နွံ မွဲသၞာံ သၠုင်ၜိုတ် ၆၀ cm (24 in)၊၊ ယဝ်ရ နွံပ္ဍဲခယံက်မ္ဂး တၞဟ်န ဂွံဂွံလျးတ္ၚဲတုဲ မလေပ်ပၠောဝ်ဂၠိင်မာန်ရ၊၊ ကဴအာလူဂှ် တုပ်ကဵု ကဴခဍောင်တုဲ လဆောင် နကဵုအသာ်ဗုလေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်မာန်ကီုရ၊၊ သတ်ဍေဟ်၊ မဍေဟ် နွံကီုရ၊၊
ဒၞာဲတမ်ဗဳဇ
ဂကူအာလူ သီုဖအိုတ် အလုံမွဲဂၠးတိမ္ဂး နွံ ၜိုတ် မသုန်လ္ၚီဒှ်ရ၊၊ ပၞောဝ်တအ်ဂှ် ၜိုတ်ဂကူ ပိလ္ၚီဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲအကြာဒဵု စောဝ် ဒဵုအာန်ဒေသ် (Andes or Andean Mountains)မဒှ်ဓရောင်ဒဵုဂၠိင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မၞုံပ္ဍဲ အမေရိကသၠုင်ကျာ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဒၞာဲဍုင်ပေရူ၊ ဗောလိဗိယာ၊ အဳကွေဒေါရ်၊ ချဳလဳ ကေုာံ ကောလောဗိယာ တအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲအကြာဒဵုဏအ် တၞံမြေက်အရိုင် (Capsium baccatum) ကရောတ် ကေုာံ တၞံစၞစဗွဲမဂၠိုင်ရ၊၊ ပ္ဍဲဂကူတၞဟ်ခြာ မသုန်လ္ၚီဂှ် ဂကူအရိုင်တမ် နွံ ၂၀၀ ဂကူရ၊၊ အကြာဂကူအရိုင်တအ် ဟိုတ်နူကၞာတ်စာတ်တုဲ ကတဵုဒှ်အာ ဂကူဗွဲမဂၠိုင် စဵုကဵု မသုန်လ္ၚီဒှ်မာန်ရ၊၊ ဂကူမတဵုဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ်ဂကူ Solanum tuberosum ရ၊၊
ဝင်
အာလူဂှ် နူတမ်ဝါဒိတေအ် ကၠုင်နူ ပ္ဍဲဒေသ အခိင်လၟုဟ် မကော်စ ဍုင်ပေရူ ကဵု ဍုင်ဗောလိဝိယာ ဗွဲဒိုဟ်ဗာယပ် အကြာဘဳသဳ ၈၀၀၀ ကဵု ၅၀၀၀ ဗွဲကြဴ ပြးဇးအာ အလုံဂၠးတိတုဲ အာလူဂှ် ကတဵုဒှ်အာ ပုင် (ဝါ) စၞစအဓိက ကောန်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ၊၊
ဂကူအာလူ မၞိဟ်မတဵုဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဂကူ Solanum tuberosum tuberosum မကၠုင်နူတမ် နူကဵုတကအ်ချဳလော အာချဳပေလဂေါ (Chiloé Archipelago) ဗဒါဲ Ancon မၞုံပ္ဍဲလဒေါဝ် ဍုင်ပေရူ နူကဵုအခိင်ဘဳသဳ ၂၅၀၀ တေအ်ရ၊၊ တၞံဂကူဂှ် ကောန်ဂကူရးတၞံ ပ္ဍဲဒေသဂှ် တဵုကၠုင် သၞာံဗွဲမလအ် ကၠာသပိန် ဟွံဂွံလုပ်သီဏီရ၊၊
ပ္ဍဲၜိုတ် ၁၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဂကူသပိန်တအ် ကေတ်ဖျဴနင် အာလူ ယူရောပ်တုဲ နူကဵုသပိန်မွဲကဆံင် ပြးဇးအာ အလုံမွဲယူရောပ်၊ နူယူရောပ်ဂှ် ပြးဇးအာ ဂၠးတိလပါ်ဗၟံက်ရ၊၊ အာလူဂှ် ဒှ်အာ ပုင် (ဝါ) စၞစအဓိက ကောန်ယူရောပ်တအ်ရ၊၊
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၄၅ ဂှ် ပ္ဍဲဒေသ အဳရေလာန် (Ireland) ကေုာံ ဒေသကုန်ဒဵုသကတ်တအ် (Scottish Highlands)ဂှ် အာလူဒးစၟ စၟကိတ်တၞံ နူတၞံကၠောအ်စှ်ေ ခၟာဲတုဲ ဘဲကၞောဝ်ဇၞော် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲအဳရေလာန် မကော်ဂး Great Irish Famine.
အဟာရ
အာလူထၞေက်ဂှ် ၇၉%ဂှ် ဒှ်ဍာ်၊ ၁၇%ဂှ် ကာဗောဟာက်ဒရုက် (carbohydrates)(၈၈% ဂှ် starch)၊ ၂%ဂှ် ဓါတ်ပရဝ်တိန်တုဲ ဓါတ်ကၠေင်ဂှ် ကြပ်ဟွံမဲ (ရံင် သ္ၚိအင်)၊၊
ဓမ္မဂိရိမဟာစေတဳ
ကျာ်စေတဳဓမ္မဂိရိမဟာစေတဳ ဝွံ ဒှ်ကျာ်စေတဳ မနွံလတူဒဵု ဍုင်ကျာ်ပိ၊ ခရိုင်လှာဒကှ်၊ မနွံဗဒါဲပယျဵု သေံရ။ ကျာ်စေတဳဝွံ နူ ဂိတုဨပြဳ ၁၈၊ ၁၉၉၆ (သက္ကရာဇ် ၁၃၅၈ ပသာ် ၂ မမံက်) အခိင်ဂယး ၈း၁၂ ဂှ် ဖျေဟ်ကၞက်တုဲ ဨပြဳ ၂၈ (ပသာ် ၁၂ မမံက်) တ္ၚဲသ္ၚိသဝ်ဂှ် စဖျေဟ်ရိုဟ်ကျာ်ရ။
ပုစ္ဆာဒးသၟာန်သွက်ဘဝ
ဘဝဂှ် မုညးကော်ခဴစရော အဓိပ္ပါယ်ဘဝဂှ် ဗီုလဵုပံက်ရော ပရေၚ်ဘဝမၞိဟ်တအ် ညာတ်တုပ်မံၚ်ဟာ ပြသၞာဘဝဂှ် မံက်မံၚ် နူကၠာ BC ဟွံဒှ်ဏီရ။ ကျာ်တြဲ ဂေါတမက္တဵုဒှ်တုဲ သောၚ်မံၚ်ကဵုအ္စာတဳဇၞော် ၆ ဂိုဏ် ဒဵုပံက်အဓိပ္ပါယ် မွဲဓဝ်ဟွံဂွံရ။
အဓိပ္ပါယ်ဘဝ
ဂှ် ဒှ်အာလညာတ် ဘာသာညးကဵုညးရ။သ္ဘဴဒှ်မံၚ်အြကာချိုတ်ကဵုဒှ်ဂှ် ဘဝရ။ ဂေတ်မံၚ်ဟွံပိုတ်သ္ကုတ်ဂှ် ဘဝရ။ ဂၠဲါတမ်ကၞောတ် ဟွံဆဵုဂှ် ဘဝရ။ လၟေၚ်က္တဵုဒှ် ဟွံပိုတ်သ္ကုတ်ဂှ် ဘဝရ။ မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဟိုတ်နူမၞုံကဵုဂမြၚ်ညာဏ်တုဲ ဗ္စာရဏာ နကဵုဂမြၚ်ညာဏ် ဇကုဇကုတုဲ ဗီုဇကုစှေ်စိုတ်ဂှ် ကၠိုဟ်လဝ် အဓိပ္ပါယ်ဘဝရ။ပ္ဍဲဗုဒ္ဓဘာသာ ဟိုတ်နူဂိုဏ်ဒကးနွံၜါ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ မဟာယနဗုဒ္ဓဘာသာတုဲ လညာတ်စပ်ကဵုဘဝဒုၚ်ဂိုၚ်ကေတ် ဟွံတုပ်ညးသ္ကအ်ရ။ သ္ဘဴဝတ္ထုမၞုံကဵုလမျီု ဟွံမွဲကဵုလမျီု မၞုံပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ဒးချိုတ်ဒးလီု ဖအိုတ်ရ။ ဗိုန်ခိုၚ်မံၚ်ရောၚ်ဂှ် မုဟွံမွဲ၊ သ္ဘဴမၞုံကဵုဒှ်လီုသာ်ဝွံဂှ် ဘဝရ သာ်ဝွံ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ တအ်ဟီုရ။ ဗိုန်ခိုၚ်မံၚ်ဟွံသေၚ်ဂှ်ရ ဒှ်လီုမံၚ်လၟိုန်ဂှ် ဘဝရ၊ ရုပ်ချိုတ် နာမ်ချိုတ်ဂှ် ဘဝရ၊ ဘဝဟီုဂှ် ပေဲါပတိုက်မွဲရ။ ဟိုတ်နူအဝဵုတုဲ ဒှ်ပေဲါပတိုက်ရ။
ဟိုတ်နူအခေါၚ်အရာတုဲ ဒှ်ပေဲါဗတိုက်၊ ဟိုတ်နူဒုၚ်ဟွံမာန်တုဲ ဒှ်ပေဲါဗတိုက် တုပ်ဗီုသာ်ဂှ်ကီု သွက်ဘဝဂွံဇၞော်မောဝ် ဇၟာပ်အခိၚ်ဒးရုန်ဂစာန် သွက်ပိုန်ဒြပ်ဂွံဇၞော်သၠုၚ် သွက်ဂွံစသုၚ်ဖဲသၠဲ သွက်ဂွံနွံမ္ဂး ဗဗွဲဓရ်ဟာ ဟွံဗဗွဲဓရ်ဟာ ဟွံချပ်ဂစာန်ကေတ်ညံၚ်ဂွံဂွံ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးလ္ၚဵု ဒးဆဵုဂဗဒဒိုက်ဇၞော်ဇၞော် ညးလ္ၚဵု လမျီုဒးအိုတ် ညးလ္ၚဵုဇိုၚ်ပိုတ်မတ်ကၠက် ညးလ္ၚဵု ချိုတ်တုဲဆဵုဒဒိုက် ညးလ္ၚဵုချိုတ်တုဲ ဒှ်တသိုက် ညးလ္ၚဵုချိုတ်တုဲစိုပ်လ္တူ ညးလ္ၚဵု ချိုတ်တုဲစိုပ်သၟဝ် ဟိုတ်နူဒးလုပ် ပေဲါဗတိုက်ဘဝရ။
အဓိပ္ပါယ်ဘဝဂှ် မၞိဟ်တအ်ညာတ်လဝ်ဟွံတုပ်ရ။ မၞိဟ်ကဵုဖျုန်သွက် ဗုၚ်ဂၞဴ ဂွံပေၚ်သက်က်မ္ဂး ကမၠောန်ဒးကၠောန်ဂှ် ဟွံရုဲခိုဟ်ပရေံ ဒှ်ဒုဟ်ဟွံဒှ် ဒုဟ်ဂှ်ဟွံစွံအာရီု ညးတၞဟ်ဂိလေၚ်ဂှ် ဟွံသ္ပသမ္တီ သွက်ဇကုမ္ဂး ထဝ်နွံပ္ဍဲဗုၚ်ကျာ်လေဝ် ၜံက်ပ္တိတ်ကေတ်မာန်ရ။ မၞိဟ်ညာတ်ဘဝဂှ် အာယုက်နွံမွဲခဏဍောတ်ရ။ အခိၚ်မွဲခဏဍောတ်ဏအ် ဒးဖ္ဍိုက်ဗပေၚ်ကဵုဘဝညံၚ်ဂွံခိုဟ်ဆာဲ ကမၠောန်နွံကဵုဒုဟ် ဟွံချပ်ကၠောန်၊ စိုတ်ဖေက်ဒုဟ်နွံ ဟွံရံၚ်သွက်ဇကုဂွံ ရံၚ်ဒ္တုဲဖိုလ်လောကပရ ပတိတ်မံၚ်ဇြဟတ် သွက်ဘဝဂွံခိုဟ်အနာဂတ်လၟိုန်ရ။
ဘဝဟီုဂှ်
မုဟိုတ်ရော... ဟိုတ်နူညးတအ် ပတှေ်လဝ်အတ္တ၊ ဝိဉာဏ် ပုၚ်သၟူ လညာတ်ထေရဝါဒဂှ် အတ္တ ဝိဉာဏ် ပုၚ်သၟူဟွံမွဲ ရုပ်ကဵုနာမ်ဟေၚ်နွံတုဲ ချိုတ်တုပ် ဂျိုၚ်တုပ်ပတှေ်လဝ်ရ။ ဗုဒ္ဓဘာသာပ္ဍဲဍုၚ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဗုဒ္ဓဘာသာထေရဝါဒရ၊ ဆ္ဂး စပ်ကဵုချိုတ်ဂှ် ဟွံဒှ်လညာတ်ထေရဝါဒဂှ် မၞိဟ်နွံဂၠိုၚ်ရ။
မၞိဟ်ဒှ်ယဲဇၞော်တုဲ ကော်အ္စာ ဇျာၚ်ပုၚ်သၟူ (ကော်ပုၚ်သၟူ)ဇမၠိၚ် အာယုက် တက်ဓါတ် ပၠေၚ်အန္တရာဲ ကော်နၚ်ပုၚ်သၟူနူသုသာန် ပွမပတှေ် သာ်ဝွံဂှ် ဒှ်လညာတ်မဟာယနဗုဒ္ဓဘာသာဖအိုတ်ရ။
မၞိဟ်မွဲမွဲချိုတ်အာတုဲမ္ဂး လးဒၞဲါတိက်သွက်ဂွံချိုတ် ဍေန်ပၟတ်ပၞာၚ်သ္ဍဴ ကော်ဗ္စပုၚ် မၞိဟ်ချိုတ်နွံပ္ဍဲသ္ၚိ (၇) တ္ၚဲ၊ နာမ်ဟွံဆဵုဒၞဲါဂွံဒှ်ဘဝတၟိမ္ဂး မၞိဟ်ဂှ်ဟွံချိုတ် ပွမပတှေ်မံၚ်သာ်ဝွံ လညာတ်ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာဟွံသေၚ်၊ ထေက်ကဵုဒးဝေၚ်ပဲါရ။
တီအဓိပ္ပါယ်ဘဝမ္ဂး
သွက်ဘဝဖန်ဇန်ဒးရ၊ မၞိဟ်စိုတ်ဓါတ်ကြံၚ် မ္ၚိုဟ်ရိရိုၚ် မၞိဟ်ကၠောန်ကမၠောန်ကၠတ်ကၠံက်ဗတိုက် မၞိဟ်ဂယိုၚ်လမျိုမၞုံကဵုဒုဟ် မပ္တံဂစိုတ်ကၠိက်ဂၠဴ မၞိဟ်လီဠာန်ဂၠာဲဂြပ် မၞိဟ်စသုၚ်စၞဗ္ၜူဘိၚ်ဂဥုဲချေံ မၞိဟ်ကူဂတးသွံရာန်အရက်သုရာဘိၚ်ဂဥုဲချေံ မၞိဟ်ဂယိုၚ်လမျီုနကဵုကမၠောန် သာ်ဝွံဂှ် ဒှ်မၞိဟ်ဟွံတီအဓိပ္ပါယ်ဘဝရ။
ဘဝဒးဒှ်ဂတဂှ် တသိုက်ဟွံမွဲရ။ ဒးဆဵုဂဗဒဒိုက်ဖအိုတ်ရ။ ဒုဟ်ဂှ် ဟွံပတှေ်လေဝ် ဒးဒုၚ်ရ။ ဟိုတ်နူ ဟွံတီဟွံဒှ်ဒုဟ်ဂှ် သဘဴဓရ်လောကဟွံမွဲရ။ ဒၠေံါဗ္တောန်ဒေသနာကျာ်ဂှ် ဂွံဒှ်မၞိဟ်ဟွံလောဲ ဂွံဘဝမၞိဟ်တုဲမ္ဂး သွက်ဘဝဂွံဂိဂှ် ကၠောန်ဟွံထေက်၊ ကၠောန်ကမၠောန်ဒှ်ဒုဟ်ဂၠိုၚ်မ္ဂး ဘဝဂတဂိဓဇောတ်ဏောၚ် ဇၟာပ်ပ်ကၠိဂွံဘဝယဲဘဲအန္တရာဲဇၞော်ဏောၚ်။
ပိုန်ဒြပ်လဟုတ်ယုတ် ဒှ်ဒဒိုက်ဂၠိုၚ် တသိုက်အနာဂတ်ဂှ် အခိၚ်ဒှ် ဘဝမၞိဟ်ဏအ်ဟေၚ် ဖန်ကေတ်မာန်ရ၊ ကွပ်မၞိဟ်ဆဵုဂဗမံၚ်ပ္ဍဲလောကဏအ် ဟွံတုပ်ညးသ္ကအ်ဂှ် ဟိုတ်နူဖန်လဝ်ပရေၚ်ဘဝဟွံတုပ်ညးသ္ကအ်ရ။ ညးလ္ၚဵုကလိဂွံဨကရာဇ်သၟိၚ်တၠ သေဌဳသမ္ၚေဟ် တၠပညာ လေပ်ကွပ် တၠပညာကွတ်စက် တၠပညာသိပ္ပံ ညးတအ်တီအဓိပ္ပါယ်ဘဝတုဲ သွက်ဘဝအနာဂတ်ဂတဂွံခိုဟ်ဂှ် ညးတအ်ပဠေဝ်လဝ်ဘဝပစ္စုပ္ပန်ရ။ ဗီုကေတ်ဘဝအနာဂတ်ဂှ် ပဠေဝ်ကေတ်ပ္ဍဲဘဝပစ္စုပ္ပန်က္တဵုဒှ်မံၚ် လၟုဟ်ဝွံရ။ ပစ္စုပ္ပန်ခိုဟ်မ္ဂး အနာဂတ်ခိုဟ်ကီုရ။
အတိုၚ်ကျာ်တြဲဂေါတမ မပံက်လဝ်အဓိပ္ပါယ်ဘဝဂှ် ယဝ်ဒ္ဂေတ်ဗက်မာန်မ္ဂး ဟွံလအ်မွဲသာ် ဂွံတိတ်ဗၠးအာနူဒဒိုက်ဖအိုတ်ရ။ နွံပၟိက်ကဵုဖအိုတ် ဒဒိုက်မ္ဂး ကျာ်ထ္ၜးလဝ်ဂၠံၚ်ဍာန်ဂှ် "အကုသိုလ်ကမၠောန်ဒှ်ဒုဟ် လ္ပကၠောန်၊ ကုသိုလ်ကမၠောန်ညးဂမၠိုၚ် ဒှ်တသိုက်ဂှ်ကၠောန်"
မနောစိုတ်ပ္ဍဲဇကုဂှ် ကဵုလ္ဂူတပ်တး ကဵုဗုသအးဇြုၚ်ကေဝ် လောဘ ဒေါသ မောဟ ဣဿာ မစ္ဆေရိယ ကဵုအောန် ဇၟာပ်အခိၚ်အခါ မံက်ကဵု ဓဝ်ဗြဟ္မဝိဟာရ မေတ္တာ ကရုဏာ မုဒိတာ ဥပေက္ခာ လ္တူညးဒှ်ဒဒိုက် လ္တူပိုန်ဒြပ်ဂွံလဝ်တုဲဏအ် လ္ပသအေတ်သ္ပာန် တၚ်ချူလဝ်လ္တူဏအ် ပဠေဝ်ဘဝမာန်မ္ဂး ကာလဒးဂေတ်သံသာချိုတ်တုဲဒှ် ဒှ်တုဲချိုတ်လေဝ် ဘဝလ္ပာ်လ္တူဟေၚ် ဒးဂေတ်ဒးက္တဵုဒှ်ရ။ ကၠောန်ခိုဟ် ဂွံခိုဟ် ကၠောန်ပရေံ ဂွံပရေံ အတိုၚ်ဟီုဂှ် ယဝ်ပတှေ် ဍာံမ္ဂး ဇကုဇကုမုဟိုတ်ကၠောန်မံၚ်ကမၠောန်လ္ပာ်ပရေံဏီရော၊ ဂလာန် သၟာန်မံက်ကၠုၚ်ရ၊ သွဟ်ဍာံဂှ် တန်တဴမံၚ်ပ္ဍဲလညာတ်ဘာသာပတှေ်ရ။
နန္ဒဟံသာမန်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်မတ်မလီု
ဘာနန္ဒဟံသာမန် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု။
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်လုပ်ဒဂိုန် ခမဳ ၆၊ ထပိုယ် ၆ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝိမလ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၆၊ ဝှ် ၂၆။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု
ဓမ္မသိင်္ဂဳ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်မတ်မလီု
ဘာဓမ္မသိင်္ဂဳ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု။
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်လုပ်ဒဂိုန် ခမဳ ၄၊ ထပိုယ် ၀ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသုစိတ္တ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၆၊ ဝှ် ၂၆။
ဗြိသိတ် (Brexit)
ဗြိသိတ်Brexit ဂှ် ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် သွက်ဗြိတိန် မဂွံတိတ် နူကဵု ဂကောံပံင်ကောံယူရောပ် (အဳယူ) ပ္ဍဲကဵု စၟတ်တ္ၚဲ ၃၁ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၂၀ လဒေါဝ်ဗတံ အခိင်ဗြိတိန်ရ။ ဗွဲကိုပ်ကၠာ ၜိုန်ရ ဖျေဟ်လဝ် အစဳအဇန် မဂွံတိတ် ပ္ဍဲ ၂၉ မာတ် ၂၀၁၉ ကီုလေဝ်၊ တ္ၚဲမတိတ်ဂှ် ပြံင်ပဆုဲထောအ် မဂၠိုင်ကဵုအလန်ရ။ ဗြိသိတ် (Brexit) ဂှ် ဗြိတိန်(British) ကဵု အိသိတ် (exit) မဂွံအဓိပ္ပါယ် တိတ် ၜါဂှ် ပံင်လဝ် နကဵုမွဲမ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဗြိတိန်တိတ်နူအဳယူရ။
စပ်ကဵု ဗြိသိတ်ဂှ် ဍုင်ဗြိတိန် ကၠောန်ပေါဲကေတ်ဆန္ဒညးဍုင်ကွာန် စပ်ကဵု မဆက်လုပ်ပ ကောန်ဂကောံ ပ္ဍဲအဳယူ ပ္ဍဲ ၂၃ ဂျူလာင် ၂၀၁၆ တုဲ နကဵု မၞိဟ်မစုတ်ကဵုဆန္ဒသီုဖအိုတ် ၅၁.၈၉ က္ဍိုပ်ကၠံဂှ် ရုဲစှ် သွက်ဂွံတိတ် နူအဳယူ၊ မၞိဟ် ၄၈.၁၁ က္ဍိုပ်ကၠံဂှ် ရုဲစှ် သွက်ဂွံဆက်မံင် ပ္ဍဲအဳယူရ။ ဂိတုမာတ် ၂၀၁၇ ဂှ် နူကဵု ကၠတ်ထဝ်သၟဝ်ကီု သီုကဵု ကၠတ်ထဝ်လတူ ပတိတ်သၞောဝ် အစဳအဇန် မတိတ်နူအဳယူရ။ သၞောဝ်ဂှ် မဂွံပဒတန် ပ္ဍဲဨကရာဇ်ဗြဴ ပ္ဍဲ ၁၆ မာတ် ၂၀၁၇။