cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ကရေပ်တၟအ်ရေင်၊ ကွာန်
ဝၚ်
သၞာံ ၁၃၄၈ သၟိၚ်ဗညာဥူ တိုန်နန် ဍုၚ်မတ္တမ ရ၊၊ ဟိုတ်နူ ဗြတ္ထၜ ကဵု လိုက်ဖြာတအ် ပသပုန်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃၆၃ ဂှ်တုဲ သၟိၚ်ဗညာဥူ ဒးဒဴအာမံၚ် ဍုၚ်ဝါန်၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၃၆၉ ဂှ် သၟိၚ်ဗညာဥူ ဟိုတ်ကလေၚ်စဴ ဍုၚ်မတ္တမ ဟွံဂွံတုဲ ဒးအာမံၚ် ပ္ဍဲဗဂေါရ၊၊ တၠညးဗညာဥူ ဟွံမဲတုဲ ကောန်ညး တၠညးရာဇာဓိရာဇ် ဂွံတိုန်နန်ဟံသာဝတဳရ၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၃၈၈ ဂှ် တၠညးရာဇာဓိရာဇ် သီဂွံအာ ဍုၚ်မတ္တမ ကေုာံ မတ်မလီုရ၊၊ စနူဂှ်တုဲ ဍုၚ်မတ္တမ နဒဒှ် ဍုၚ်သၟိၚ်ဨကရာဇ် မပဒတဴဂှ် ဒးအိုတ်အာရ၊၊
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ရာမညနိကာယ ဘာဗၟံက်[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ရာမညနိကာယ ဘာဗၟံက်ဝွံ နွံ လပါ်ဗၟံက်ကွာန်တုဲ မဒှ်ဘာတြေံအိုတ် ပ္ဍဲကွာန်ဝဝဝ ဏအ်ရ၊၊ ဘာဝွံ ပ္ဍဲအခိၚ် ကျာ်ဇၞော်ဝိမလဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ်သီမွဲရ၊၊ ပါဲနူသီတုဲ ဇြပ်သဘၚ်ဓရ်၊ ဇြပ်မၚ်သဳလ်တအ်လေဝ် နွံကီုရ၊၊
မၞိဟ်ဇေတ် ဟွံထောံဂကူ မြမောဝ်ဇေတ် ဟွံထောံသၟူ" တဝှ်ဝွံ ဇၟာပ်ပ်တၠပညာ ထိုၚ်သးတဴအိုတ်ရ။ သတ်တိရစ္ဆာန် မပ္တံကဵုကၠဵုတံ မၚ်မွဲကၠုၚ်ဂကူကၠဵုဂှ် ပ္ဍဲသုတ်ဇာတ်နိပါတ် နဒဒှ်သာဓက ဂွံဆဵုညာတ်ကေတ်မာန်ရ။ သတ်မတွံဂး မၞိဟ်ဂှ် ဂမြၚ်ညာဏ် ပြဲသၠုၚ်လ္တူနူတိရစ္ဆာန် ကၠံဆ လ္ၚီဆ ဟွံကတုဲ တာလျိုၚ်မၚ်မွဲဂကူ ဘာသာ သာသနာဂှ် ဗွဲမပြေပြံၚ် ဟွံယိုက်ဂၠေၚ်မ္ဂး ယုတ်မာလ္တူနူ တိရစ္ဆာန် ကၠံဆ လ္ၚီဆဟွံကဂှ် သ္ဒးကၠိုဟ်လဝ်ထေက်ရ။
ဂကူကၠဵုဂှ် ရမျာၚ်ကၠဵုဟေၚ်လေပ်ရ။ ရမျာၚ်ဗ္ဂဲ ရမျာၚ်ချေံဍေံဗြုဟွံလေပ် ဂကူမန်ဂှ် မူရဴရမျာၚ်မွဲ သ္ဂောံဗြုရော? လိက်ပတ် ယေန်သၞာၚ် အရေဝ် ဝေါဟာ ဘာသာဇကုဟွံလေပ် ဟွံမၚ်မွဲ ဟွံဟီုမ္ဂး မၞိဟ်မဖှ်သာ်ဂှ်ကဵု ကၠဵုညးဂှ်ခိုဟ်ရော ဗစာရဏာအိုတ်ညိ။
ပ္ကဴဂမၠိုၚ် နွံသၟူအြမာဲ မြမောဝ်ဍေံကဵုဍေံအိုတ်ရ။ ပ္ကဴမၠဵုဂှ် သၟူအမြာဲ ပ္ကဴမၠဵုမောဝ်ဇောဝ်တုဲ ပ္ကဴပ္ၚာတုန် သၟူအမြာဲပ္ကဴပ္ၚာမောဝ်ပ္ဍးတဴရ။ သၟူအြမာဲပ္ကဴအိုတ်သီုတံဂှ် ဗက်အလိုက်ကျာတုဲဟေၚ် မောဝ်ဇောဝ်အာမာန်ရ။ ဒစးကျာမောဝ်ဇောဝ်အာဟွံမာန်ဆ္ဂး သၟူအြမာဲပရိယတ်ဂှ် လၟောဝ်အာသီုအလိုက်ကျာ သီုဒးစးကျာတုဲ မောဝ်ဇောဝ်အာ ပန်ဒိုဟ် ဒစာံဒိုဟ်မာန်ရ။ ဒၞဲါဝွံ မိက်သ္ဂောံဟီုဂး "မြမောဝ်ရာမညနိကာယပရိယတ္တိ" မဒှ်ရောၚ်၊ ရာမည- မည-မန် ဂှ် လဂွံကဵုမန်ရ။ နိကာယဂှ် ဂကောံဂိုဏ် မဒှ်ရ။ ပရိယတ္တိဂှ် ပၞောဝ်သာသနာပိတန် ပရိယတ္တိသာသနာမ္ဂးရ။ ရာမညနိကာယပရိယတ္တိ ပရိယတ္တိသာသနာ ဂကောံဂိုဏ်ရာမည။ ရာမည နိကာယပရိယတ္တိဝွံ ဗြီတိတ်ကၠုၚ် နူဂကောံရာမညဓမ္မာစရိယ မဒှ်ရ။ တၞဟ်နပရိယတ္တိ သာသနာ တၠီမၞုံကုပိုဉ်ကျာ်တြဲ သ္ဂောံတန်တဴအာ လုကဴကာလအဓာန်ဗွဲမလံလကာဖာဂှ် သၚ်ရာမညနိကာယလေဝ် နွံတာလျိုၚ်တုဲ တၞဟ်နတာလျိုၚ် ဂွံပြေအာ လ္တူသာသနာ သၚ်ရာမညနိကာယဂမၠိုၚ် တံၚ်တဲဗလဲပၞး စိုတ်သၟဟ်ဒှ်မွဲ ညံၚ်ခပေဲါဟွံဂွံပြး ခၟာဲဟွံဂွံထကး ကၠးစိုတ်ကၠိုဟ်စိုတ် ကေုာံ ရေၚ်သ္ကံတုဲ ရာမညနိကာယပရိယတ္တိဂှ် ဂံါကွာ်လုပ်ကၠုၚ် ပွိုၚ် ၂၅ သၞာံ သ္ဘၚ်သြန်ရတ်မဒှ်ရ။
ကွာန်ဝဝဝဝွံ ဒှ်မန်တြေံမွဲတုဲ နူအခိၚ်လဵု မစပ္တန်လဝ်ရောဂှ် နကဵု သက်သဳ သုတေသနဝၚ် ခိုၚ်ၚ်ဂှ် ဟွံဂွံတီလဝ်ဏီရ၊၊ ပ္ဍဲခေတ်ဟံသာဝတဳ ဒြဟတ်ခိုဟ် (ၜိုတ် အေဒဳ တေအ်ဂှ် ကွာန်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲရးမတ္တမ ၃၂ ဍုၚ် ပ္ဍဲရးဍုၚ်ဝဝရ၊၊
ဘာလကျာ်
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ရာမညနိကာယ ဘာဗၟံက်[ပလေဝ်ဒါန် | ပလေဝ်ဒါန် တမ်ကၞက်]
ရာမညနိကာယ ဘာဗၟံက်ဝွံ နွံ လပါ်ဗၟံက်ကွာန်တုဲ မဒှ်ဘာတြေံအိုတ် ပ္ဍဲကွာန်ဝဝဝ ဏအ်ရ၊၊ ဘာဝွံ ပ္ဍဲအခိၚ် ကျာ်ဇၞော်ဝိမလဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ်သီမွဲရ၊၊ ပါဲနူသီတုဲ ဇြပ်သဘၚ်ဓရ်၊ ဇြပ်မၚ်သဳလ်တအ်လေဝ် နွံကီုရ၊၊
ဂကူကၠဵုဂှ် ရမျာၚ်ကၠဵုဟေၚ်လေပ်ရ။ ရမျာၚ်ဗ္ဂဲ ရမျာၚ်ချေံဍေံဗြုဟွံလေပ် ဂကူမန်ဂှ် မူရဴရမျာၚ်မွဲ သ္ဂောံဗြုရော? လိက်ပတ် ယေန်သၞာၚ် အရေဝ် ဝေါဟာ ဘာသာဇကုဟွံလေပ် ဟွံမၚ်မွဲ ဟွံဟီုမ္ဂး မၞိဟ်မဖှ်သာ်ဂှ်ကဵု ကၠဵုညးဂှ်ခိုဟ်ရော ဗစာရဏာအိုတ်ညိ။
ပ္ကဴဂမၠိုၚ် နွံသၟူအြမာဲ မြမောဝ်ဍေံကဵုဍေံအိုတ်ရ။ ပ္ကဴမၠဵုဂှ် သၟူအမြာဲ ပ္ကဴမၠဵုမောဝ်ဇောဝ်တုဲ ပ္ကဴပ္ၚာတုန် သၟူအမြာဲပ္ကဴပ္ၚာမောဝ်ပ္ဍးတဴရ။ သၟူအြမာဲပ္ကဴအိုတ်သီုတံဂှ် ဗက်အလိုက်ကျာတုဲဟေၚ် မောဝ်ဇောဝ်အာမာန်ရ။ ဒစးကျာမောဝ်ဇောဝ်အာဟွံမာန်ဆ္ဂး သၟူအြမာဲပရိယတ်ဂှ် လၟောဝ်အာသီုအလိုက်ကျာ သီုဒးစးကျာတုဲ မောဝ်ဇောဝ်အာ ပန်ဒိုဟ် ဒစာံဒိုဟ်မာန်ရ။ ဒၞဲါဝွံ မိက်သ္ဂောံဟီုဂး "မြမောဝ်ရာမညနိကာယပရိယတ္တိ" မဒှ်ရောၚ်၊ ရာမည- မည-မန် ဂှ် လဂွံကဵုမန်ရ။ နိကာယဂှ် ဂကောံဂိုဏ် မဒှ်ရ။ ပရိယတ္တိဂှ် ပၞောဝ်သာသနာပိတန် ပရိယတ္တိသာသနာမ္ဂးရ။ ရာမညနိကာယပရိယတ္တိ ပရိယတ္တိသာသနာ ဂကောံဂိုဏ်ရာမည။ ရာမည နိကာယပရိယတ္တိဝွံ ဗြီတိတ်ကၠုၚ် နူဂကောံရာမညဓမ္မာစရိယ မဒှ်ရ။ တၞဟ်နပရိယတ္တိ သာသနာ တၠီမၞုံကုပိုဉ်ကျာ်တြဲ သ္ဂောံတန်တဴအာ လုကဴကာလအဓာန်ဗွဲမလံလကာဖာဂှ် သၚ်ရာမညနိကာယလေဝ် နွံတာလျိုၚ်တုဲ တၞဟ်နတာလျိုၚ် ဂွံပြေအာ လ္တူသာသနာ သၚ်ရာမညနိကာယဂမၠိုၚ် တံၚ်တဲဗလဲပၞး စိုတ်သၟဟ်ဒှ်မွဲ ညံၚ်ခပေဲါဟွံဂွံပြး ခၟာဲဟွံဂွံထကး ကၠးစိုတ်ကၠိုဟ်စိုတ် ကေုာံ ရေၚ်သ္ကံတုဲ ရာမညနိကာယပရိယတ္တိဂှ် ဂံါကွာ်လုပ်ကၠုၚ် ပွိုၚ် ၂၅ သၞာံ သ္ဘၚ်သြန်ရတ်မဒှ်ရ။
ကွာန်ဝဝဝဝွံ ဒှ်မန်တြေံမွဲတုဲ နူအခိၚ်လဵု မစပ္တန်လဝ်ရောဂှ် နကဵု သက်သဳ သုတေသနဝၚ် ခိုၚ်ၚ်ဂှ် ဟွံဂွံတီလဝ်ဏီရ၊၊ ပ္ဍဲခေတ်ဟံသာဝတဳ ဒြဟတ်ခိုဟ် (ၜိုတ် အေဒဳ တေအ်ဂှ် ကွာန်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲရးမတ္တမ ၃၂ ဍုၚ် ပ္ဍဲရးဍုၚ်ဝဝရ၊၊
ရာမညနိကာယ ဘာပလိုတ်
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ရာမညနိကာယ ဘာပလိုတ်ဝွံ နွံလပါ်ပလိုတ်ကွာန်တုဲ မဒှ်ဘာမခၞံဗဒှ်လဝ် ကြဴနူဘာဗၟံက်ညိရ၊၊ ဘာဝွံ ပတန်လဝ် ပ္ဍဲအခိၚ်ကျာ်ဇၞော်စန္ဒိမာ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၆၇၀ တေအ်တုဲ ကျာ်ဇၞော်မၚ်မဲကၠုၚ်ဘာဝွံ သီုဖအိုတ် ဂွံ ၁၀ အဆက်ရ၊၊
ကျာ်စေတဳ
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ပ္ဍဲကွာန်ဝဝဝဝွံ ကျာ်စေတဳ သီုဖအိုတ် နွံ ၃ တၞုၚ်၊၊ ကျာ်လဒေါဝ်ဂှ် ဒှ်ကျာ် ကျာ်သြဳကွာန်တုဲ မၞိဟ်ကၠုၚ်ဗဵုလ္ၚောဝ်ဂၠိုၚ်အိုတ်ရ၊၊ ပါဲနူဂှ် ကျာ်စေတဳ ပ္ဍဲဘာလကျာ်လေဝ် နွံကီုရ၊၊
ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
အဓိက ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကွာန်ဝဝဝ ဝွံ ဒှ်ကမၠောန်ဗ္ၚ ကေုာံ တဵုတၞံခၜိုတ်ရဝ်ပါရ၊၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပရေၚ်ဗၞိက် စၞစသုၚ်တအ်လေဝ် နွံစ ညိညကီုရ၊၊
ပရေၚ်ပညာ
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ပ္ဍဲကွာန်ဝဝဝဝွံ နာဲဘာဗတောန်လိက်အလဵုအသဳ တန်သဇိုၚ်မူလ (၂) မတုဲ တန်လဒေါဝ် နွံမွဲရ၊၊
ပ္ဍဲဘာလကျာ်လေဝ် ဒှ်ဒတန် ဗ္တောန်လိက် သွက်ကောန်ၚာ်တအ်ကီုရ၊၊
စၟတ်သမ္တီဒဴပၞာန်ဗၟာဒက်လဝ်ကျာ်ပိကေုာံဝၚ်ဗၟာဂစိုတ်မန်
ဂကူဗၟာခေတ်ကၠာတေံဗတိုက်ပၞာန် ကေတ်မာန်ဂကူမန် ပိုၚ်နန်ပိုၚ်ဍုၚ် ဂွံကၠုၚ်ပေါဲအံၚ်ဇၞးအလုံရးပိုဲပၠန် ဗီုဓဇန်တဲပြဟ်တဲဂံၚ် စံၚ်ဂစိုတ်လဝ်ခမဳသၚ်မန် ကောန်ဂကူမန်ကောန်ဟွံစွံ ပလီုထောံဘဝညးဗြဴမန်ဂမၠိုၚ် သွက်ဂွံဂိုၚ်သမ္တီလဝ်အလုံမွဲကဝ်တုဲ (ဗညာဗၞုဟ်ဗိုတ် ချူပကောံလဝ်လိက်ကၞပ် − ဝၚ်ဗၟာဂစိုတ်မည်ဝွံရောၚ်၊) သက္ကရာဇ်ကျာ်သဗ္ဗညုလောန်အာ (၂၅၅၂) သၞာံ၊ သက္ကရာဇ်မန်သိုၚ်နန်ပ္တန်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ (၁၉၄၀) သၞာံ၊ သက္ကရာဇ်ဍုၚ်ကၠုၚ်စိုပ်အခိၚ်လၟုဟ် (၁၃၇၀) သၞာံ၊ ဂိတုပသာ်အိုတ် တက်ပ္တိတ်လၟိဟ်မွဲလ္ၚီကၞပ်ရောၚ်။
၁။ နိဒါန်လိက်ကၞပ်တြဴစှ်ေၜါ
ဝၚ်ဗၟာဂစိုတ်မည်
ဂကူဗၟာတအ်အဆက်အဆက် ဂစိုတ်, ကလက်ဂကူမည်၊ စံၚ်ဂစိုတ်ကလက်ထောံဂကူမန် အနန္တ အနန္တံနွံမံၚ်ပ္ဍဲရာဇဝၚ် "နိဒါနဓမ္မစေတဳကထာ" ရာဇာဝၚ်မည်တြေံတြဟ် ဗဒှ်လဝ်မလိက်ပ္ဍဲဍုၚ်သေံဗၟံက်တေံကီ၊ တၚ်ဏှ်ရာဇာဝၚ်မည်, လိက်စၟတ်သမ္တီတၞဟ်တၞဟ် မူလကျာ်ဇၞော်အ္စာကုသလ ဘာမည်(ယေတာယှေ)ဍုၚ်လ္ဂုၚ်၊ ဗွဲကြဴဘာကျာ်သြဳမည်ဍုၚ်လ္ဂုၚ် ချူပ္ညုၚ်ထ္ၜးလဝ်ဂှ် နဒဒှ်ယၟုလိက် "ဝၚ်ဗၟာဂစိုတ်မည်" ကလေၚ်ချူပကောံထောံမွဲကၞပ်တုဲ လၟိဟ်လိက်ချူတက်တြးပေၚ်အာတြဴစှော်ၜါကၞပ်−တြဴစှော်ၜါဂကူရ၊ လိက်ကၞပ်ဝွံ ဒှ်လိက်ကၞပ်ဆက်စပ်ကဵုဂကူမည်ဂမၠိုၚ် ဗီုဒးဒုၚ်စသိုၚ်ဒဒိုက်သၞာတၟာအကးတၟာတိသုန္ဓရဳဟွံက၊ ၜတ်ကၞာတ်ဟွံမာန်လေဝ် ထေက်ကဵုစၟတ်သမ္တီလဝ်ပ္ဍဲကောန်ကၟံကောန်စိုတ်စဵုကဵုကဝ်တူအိုတ်အာတေံရ။
ဂကူပ္ဍဲဂၠးတိဇၞော်တေံဂှ် ဂကူ(ဂျာမနဳဟေတ္တလာ) ဟီုဂှ် အ္စာချူရာဇာဝၚ်ဍုၚ်မ္ၚး သ္ပလဝ်မၞိဟ်ဓဇန်စှ်တုပ်သၟဟ်ကဵုပၟၚ်နရက်ကီုရ၊ ပ္ဍဲတွဵုရးဍုၚ်ပိုဲဏံလေဝ် ဂကူဗၟာဂွံလဝ်အဝဵုပိုၚ်တိဍာ်, ပၠံၚ်ဗတိုက်ကေတ်တိဍာ်မန် တိုန်နန်ပကၚ်ရၚ်ဍုၚ် ဒုၚ်ယၟု "သၟိၚ်ဨကရာဇ်" တုဲ နကဵုနဲကဲဓဇန်ဓဇန်၊ ဓဇန်လ္တူၝ(ဟေတ္တလာ)ဂှ်ဏီ၊ သီုဂွံဍုၚ်မည်မွဲမွဲဍုၚ်တှ်ေ ဂကူမည်ဍာံ "စံၚ်ဂစိုတ်ထောံဖအိုတ်ရ" ဂကူဗၟာဒှ်သၟီကၠုၚ်သီကေတ်ဍုၚ်ဗဂေါဟံသာဝတဳ အလုံတွဵုရးတိဍုၚ်မည်အိုတ် သီုဒ္စိတ်စှော်တြဴ (၉၆) ဍုၚ်၊ ဒုၚ်ယၟုတၠတိတမြံၚ်စိုတ်ကြံၚ်မ္ၚိုဟ်ဂြိုဟ်စာ ဂစိုတ်စံၚ်ပၠံၚ်ဗတိုက်ကေတ် ကာမညးဗြဴမည် ပပ်ပဳယုတ်မာအိုတ်ရ။ (တၠညးရာဇာဓိရာဇ် ဗတိုက်မံၚ်ပၞာန်ဇၞော်ကဵုဗၟာပိဒတောဝ် ပွိုၚ်ပန်စှော်သၞာံ ပယျာံမဂၠိၚ်သ္ၚောဲဂလိုၚ်ဂှ်ကီုလေဝ် နကဵုနဲဓဇန်စှ် ဂစိုတ်စံၚ်လကျာ်ဗၟာဟၟဲ စံၚ်ဂစိုတ်ကမၠတ်ထောံဂကူဗၟာဟၟဲဟေၚ်ရ)။
ၝဗၟာက္ဍိုပ်တမြံၚ်ကြံၚ်မ္ၚိုဟ်ဂြိုဟ်စာ "စံၚ်−ဂစိုတ်−ဗတိုက်−ပလီု" ကမၠက်ထောံဂကူမည်ပွိုၚ်ဍုၚ်မည်အိုတ် သီုထပှ်ဒတောဝ်ဂှ် သ္ပတံနူ(တဗၚ်သောဲထဳ) စဵုကဵုစိုပ်ကောန်(အံၚ်ဇဲယျ ဓမ္မရာဇာ) ပ္ဍဵုပ္ဍိုက်ပြိုက်ပျဲကဵုလဝ်ဘဲကုကောန်ဂကူမည် ခမဳသၚ်သာမဏဳကွးဘာဟွံသှ်ေ စံၚ်ဂစိုတ်ကဵုစိၚ် လိုန်ဂစိုတ်, ဒက်စာတ်ဇၞော်ဒ္စါံစာတ်ဒ္စိတ်စာတ်, ကၟာတ်တြၚ်ကၟောန်ကၟောန်တုဲ စံၚ်ဂစိုတ်, ရိုဟ်လၟိဟ်ကိုတ်အသၚ်ဃဲဟွံကဟေၚ်ရ၊ ကောန်ၚာ်ကောန်ၚေဲဟွံတီပိၜါ ဃောမဴမံၚ်တှ်ယာဲ၊ မိယာဲနွံကဵုဂဝ်ဂၞဴပန်ဗာ်ထပက်ဂစိုတ်ထောံလေဝ် ရိုဟ်လၟိဟ်ဟွံမာန်ရ၊ ဒဳဏာခမဳသၚ်တံ ကဵုဆၚ်စှ်ေဍာ်ကြုၚ်ဇၞော်ၜဳဇြိုဟ်ဇြိုဟ်ဂရိုဟ်ပတုံဖျေံဏာ၊ မံၚ်တိုန်ပန်ဂစိုတ်ထောံလဝ် တော်လၟိဟ်ဟွံမာန်ဟေၚ်ရ၊ (အဃောချူမဴၚ်ဝၚ်ဏံ ချပ်စိုပ်ဂွံသတိဗီုဗၟာတံဓဇန်စှ်လ္တူဂကူမည်ဂှ် စိုတ်ဂိလေဝ်ဂိ၊ ဂြိုဟ်ဂတဝ်ဂတတ် ညံၚ်ကဍတ်ဒးၜဵုလေဝ် ကတဵုဒှ်တိုန်ဂဝါဲဂှ်ရ)။
ပ္ဍဲလက်ထက်ဗၟာလၟုဟ် ဗၟာအယုတ်ကြံၚ်မ္ၚိုဟ်ဂြိုဟ်စာ "စံၚ်ဂစိုတ်ကမၠက်ထောံဂကူမန်ပွိုၚ်ၜါသၞာံ မဟာဥပရာဇာ" ပိုၚ်လဝ်ဍုၚ်ပိုဲဗဂေါဟံသာဝတဳဂှ် လၟိဟ်ဂကူမန်ဒးချိုတ်အာဂျိုၚ်ဂျိုၚ် ပိုၚ်ခြာရိုဟ်ဂၞန်သၚ်္ခာဟွံမာန်ရ၊ ဗၟာဓဇန်စှ်တုပ်သၟဟ်ကဵုလကိုဟ်အာဠာဝက သဓီုဓမ္မရာဇာကဵုမၚ်ရာဲကျဝ်ဇွာ−တံဂှ် ရပ်ဒဳပ္တိုန်ဏာဂကူမန်ဗွဲမဂၠိုၚ် စိုပ်(အဝ)တုဲ စံၚ်ဂစိုတ်ထောံဖအိုတ် ဂၠိုၚ်ကဵုကိုတ်အသၚ်ဃဲရ၊ ခမဳသၚ်မန်ဂမၠိုၚ် ဃောပ္တန်မံၚ်သာသၞာ ဒုဟ်ဒန်တၟာဒဳရုဲဟၟဲလေဝ် စံၚ်ဂစိုတ်ထောံ ဒးချိုတ်အာနကဵုကံဗတိုက်ကံပရိုက် ရိုဟ်လၟိဟ်ဟွံမာန်ဟေၚ်ရ၊ ပ္ဍဲဍုၚ်လ္ဂုၚ်အခိၚ်ဗၟာအယုတ် မဟာဥပရာဇာတိုန်နန်ဂှ် ပၠေံထောံကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠမန် လ္ၚဵုဂှ်ကဵုဗိုက်ယာတ်ဗု ပြီုထောံဒးဒုၚ်ဒဒိုက်ဇၞော်ဇၞော်အိုတ်ရ၊ ဘာအ္စာတၠမန်ဘာမှေအ်, ဘာတၟံ, ဘာကရာပြာကတ် ဂၠံၚ်ပရိယတ် ကွတ်လောကဳလောကုတ္တဵု စိုန်သ္ကီုကွေံကွေံရ။
ပ္ဍဲဍုၚ်လ္ဂုၚ်ဂှ် ဘာကရာ သှ်ေမံၚ်လၟုဟ်ဗၟာတံပိုၚ်လဝ်ရ၊ ပ္ဍဲဍုၚ်အဝတေံ ဘာတၟံ ဘာမှေအ် ဟွံကၠေံဗ္ဒန်အာဏီရ၊ ဆဂးဂှ် ဖေက်လကျာ်မန်ကဵုဂကူမန်တံတီအာ ဒဒှ်ဘာအ္စာတၠမန်ဏောၚ်ဂးတုဲ သၠာဲပြံၚ်ပလီုထောံယၟုလေဝ်နွံဒၟံၚ်ရ၊ စိုပ်လက်ထက်ကောန်ဍုၚ်ဗြဴကၟာဲ ဍုၚ်လၟဗၟာက္ဍိုပ်တမြံၚ်အံၚ်ဇဲယျ လုပ်သီဂွံဍုၚ်ဗဂေါသက္ကရာဇ် အဲ−အာ−အာတ်−နုၚ်, ဍုၚ်ဗဂေါလီု၊ (၁၁၁၉) သၞာံ၊ ဨကရာဇ်မည်ဗညာဒလဒးဒုၚ်ကမျ ဒးကျအာၝဓဇန်စှ်ဂှ်ရ၊ စံၚ်ဂစိုတ်ကဵုစိၚ်လိုန်ဂစိုတ် ဗာ်ပန်ထပက်ကလက်ထောံဂကူအလုံတွဵုရးဂၠးတိဍုၚ်ပိုဲဒ္စိတ်စှော်တြဴဍုၚ် ဒးဒုၚ်လေၚ်လမျီုဂကူမန် အနန္တအနန္တံပံၚ်လၟိဟ်ဟွံမာန်ရ၊ ၝက္ဍိုပ်တမြံၚ်ကြံၚ်မ္ၚိုဟ်တံဏံ ဂစိုတ်လဝ်ခမဳသၚ်မန် ကောန်ဂကူမန်အနန္တအနန္တံချိုတ်အာတုဲ ဗက်စိုပ်နရက်အဝိက်ဟေၚ်ရ။
ပ္ဍဲဍုၚ်ဗဂေါဟံသာဝတဳမွဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဂှ် ဗၟာကြံကြံကြကြ ညံၚ်ကၠညံၚ်လကိုဟ်ထပှ်အဆက်၊ ဍုၚ်သုဝဏ္ဏဘုံ ဗၟာအနဝ်ရထာ လက်ထက်ဨကရာဇ်သၟီမနုဟဝ်မွဲဆက်၊ ဖအိုတ်ဒ္စါံအဆက် ဂစိုတ်စံၚ်ကလက်လဝ်ဂကူပိုဲ ဗာ်တၞံဗိုၚ်ဂိုၚ်ထောံသီုရိုဟ်ဂှ် လ္ပဝိုတ်ထောံအိုတ်ညိ၊ သၞာံကၠာအိုတ်ဂကူမန်ပိုဲ ဒးဒုၚ်စံၚ်ဂစိုတ်လက်ထက်ၝဥပရာဇာ (၉၅၅−၉၅၆) သၞာံတေံရ၊ သၞာံဂှ်ဟေၚ် ဂကူမန်တံဒဴပၞာန်ဗၟာအလန်ကၠာအိုတ်ရ၊ ၝတံဏံၜိုန်ရဒှ်အာဓါတ်တိအိုတ်ကီုလေဝ် "ဝါဒပၠေၚ်ဂကူမန် ဂစိုတ်ကလက်ဂကူမန်ဂမၠိုၚ်" ဂှ် ဟွံဗက်အာဍေံတံတုဲ သှ်ေၜက်ကၠုၚ်နူသၞာံ ဗၟာဒဳဗဝ်ဒးစှ်ေနူနန် သက္ကရာဇ်ကျာ် (၂၄၂၉) သၞာံ၊ သက္ကရာဇ်ဍုၚ် (၁၂၄၇) သၞာံ၊ စိုပ်သၞာံကျာ်လၟုဟ် (၂၅၅၁) သၞာံ၊ သၞာံပိုဲ (၁၃၆၉) သၞာံ၊ လုကဴပွိုၚ် ကၠံၜါစှော်ၜါ (၁၂၂) သၞာံ၊ သ္ဂောံတီကေတ်မာန်ရ။
ဝါဒယုတ်ယုတ်မာမာပပ်ပပ်ပဳပဳဓဇန်ဓဇန် သုၚ်စောဲရပ်စပ်ကေတ်ဇၞးကြာန်ကြာန် ဍဵုဍိုက်ပြိုက်ပျဲစံၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဂစိုတ်လဝ်ဂကူပိုဲ၊ ပလီုလဝ်ဘဝညးဗြဴဂကူပိုဲ ပၠံၚ်ဗတိုက်ကေတ်လဝ်ဍုၚ်ပိုဲနန်ပိုဲ နဒဒှ်သက်သဳလက်ကရဴအိုတ်ဂှ် ပေၚ်အာ (၁၂၂) သၞာံတုဲ ဗၞတ်ဂကူပိုဲဂွိုအ်သၠးပွးဏီ ဂွိုအ်ဒက်ပ္တန်ဍုၚ်ဇကုဏီမ္ဂး နဒဒှ်ဒးဒုၚ်ဍဵုဍိုက် ဒဒိုက်တၟာအကးဆက်အာစဵုကဵုကဝ်တူတေံရ၊ ခေတ်ပၞာန်အလဵုအသဳဗၟာၜါခေတ်ဏံလေဝ် ရပ်လဝ်ကွေတ်ဝါဒအံၚ်ဇဲယျကၟောန်ကၟောန် ခ္ဍောန်ကွာ်ဗက်ဒၞါဲဇိုၚ်ဍေံစေံစေံ ဟွံကဵုကၠေံအာဏီဟေၚ်ရောၚ်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ− ဘဝဂကူမန်ပိုဲ ဒးဒှ်မံၚ်ဘဝဍိက်ဂကူဗၟာအဆက်အဆက် နူတံတေံကဵုလၟုဟ် (မွဲလ္ၚီတြဴကၠံၜါစှော်ၜါ−၁၆၂၂−သၞာံ) ပယျာံဂၠိုၚ်တိုန်ဂၠိုၚ်တိုန်တုဲ နဒဒှ်ဘဝဂၠုဲ, ဘဝပၠကပ်, ဘဝဒးဒုၚ်ၚိတ်ကလက်ကဵုဂကူဗၟာဂှ် ရိုဟ်လၟိဟ်ဟွံမာန်ဟေၚ်ရောၚ်။
သွက်ဂွံစဵုဒၞါဒဒိုက်ပရိုက်ဘယ်ကောန်ဂကူမန်, သွက်ဂွံမၚ်မွဲလမျီုကောန်ဂကူမန်, သွက်ဂွံပခိုၚ်ပ္တိုန်ဒြဟတ်သာသနာဂကူမန်, သွက်ဂွံမၚ်မွဲဒဒိုက်ပလီုဘဝညးဗြဴမန်, သွက်ဂွံဆက်ကၠောန်ဂါံတိုန်အာဂတဗွဲမပြဟ်ပြေဟ်ဂှ် −
(က) ဒးစန်ဒက်ချဳဒရာၚ် ဂၠၚ်သွာၚ်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် အလုံဋ္ဌာန်ရာမညအိုတ်သီု။
(ခ) ဒးစန်ဒက်ဗက်ပံက်ပ္တိုန် "ဗော်ပၠန်ဂတးဗၠးၜးကောန်ဂကူမန်" အလုံဒေသပိုဲအိုတ်သီု။
(ဂ) ဒးဗ္ဂပ်လဝ်လွဟ်ဇၞော်လွဟ်ဍောတ်ဂတာပ်ခေတ်ရ၊ ဗော်ပၠန်ဂတးဗၠးၜးကောန်ဂကူမန်ပေၚ်ပေၚ်ကၟိုဟ်ကၟိုဟ်။
(ဃ) ဒးကလေၚ်သီကေတ်တွဵုရးဂၠးတိရာမည ဗၟာတံမပိုၚ်လဝ်အလုံအိုတ်သီု နကဵုပေါဲဗတိုက်လွဟ်သ္ကာတ်သ္ကာတ်မြဟ်မြဟ် စဵုကဵုဂွံပေါဲအံၚ်ဇၞး။
(ၚ) ဒးပံက်ပ္တိုန်အလဵုအသဳမန် ဍိုက်ပေၚ်ကဵုအဝဵုဒုတ်ဒုတ်ဝုတ်ဒိုဟ်ဍုၚ်ရာမည်။
(စ) ဒးစွံလဝ်ဒပ်ပၞာန်စဵုဒၞာ အလုံတွဵုရးဍုၚ်မန်။
(ဆ) ဂကူမန်ဗၠးၜးဂွံသၠးပွး နကဵုပေါဲဗတိုက်ရပ်လွဟ်ဂှ် အလုံဂကူမန်ဒးဒုၚ်တဲပစၟတ်သမ္တီမာန်။
(ဇ) ဂကမန်ပိုဲဒက်ပ္တန်ဍုၚ်ရာမည ဗွဲမသၠးပွးဗၠးဗၠးၜးၜးမာန်ဂှ် တန်တဴပ္ဍဲပေါဲဗတိုက်ရပ်လွဟ်ဟေၚ်။
(ၛ) ကောန်ပၞာန်ဗၟာတံဖျေံလဝ်ဒပ် ပၠံၚ်ကေတ်လဝ်တိဍာ်ကၠံသွဝ်ဂူယာဝါဗ္ၚ၊ ပ္တန်လဝ်ကွာန်သိုၚ်လဝ်ဘာလကျာ် ပ္ဍဲတိဍာ်ကောန်ဂကူပိုဲဂၠိုၚ်ကဵုဨက−ဂှ် ဒးကလေၚ်သီကေတ် ဒးဂိုၚ်ကယျာထောဴနကဵုပေါဲဗတိုက်ရပ်လွဟ်ဟေၚ်။
(ည) အခေါၚ်အရာပြုပြေၚ်စဳရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် မွဲဟာန်လိက်ပတ်မန် ယေန်သၞာန်မန်ဒှ်တံ ဒးနွံပ္ဍဲအလဵုအသဳမန် ကၟိုဟ်ကၟိုဟ်ဟေၚ်။
ဟိုတ်ဂွံဒးစၞောန်ထ္ၜးဖျေံလဝ်ဗီုပြၚ်စှ်တၚ်ဂှ်
(ဣဝွံ−ဟိုတ်ဂွံဒးစၞောန်ထ္ၜးဖျေံလဝ်ဗီုပြၚ်စှ်တၚ်လ္တူတေံတုဲ ဟိုတ်ဍေံ ဖဵုဍေံတုပ်သၟဟ်ဒှ်မွဲစိပ်စိပ်ကၠိပ်ကၠိပ်ရောၚ်)။
ဝၚ်မ္ဂးဂှ်
ဒှ်ဂလာန်အရပ်အစပ်အသုၚ်အစောဲ လပါ်ခိုဟ်ကဵုပရေံ ကမၠေံဟွံဂွံဟေၚ်ရ၊ ပ္ဍဲလိက်ကၞပ်တြဴစှော်ၜါဝွံ ကေတ်လဝ်မအရေဝ်လပါ်ပရေံ "ဝၚ်ဗၟာဂစိုတ်မည်" စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ပရောဒဒှ်အတိက်/သိက်စုတ်ပစ္စက္ခ/အနာဂတ်ဂတဟွံသှ်ေ၊ လပါ်ဂကူမည်သဝ်စှ်ေဟွံကသီု ဒးဒုၚ်စံၚ်ဂစိုတ် ဖအိုတ်ထောံဂကူပိုဲလေဝ်ကြပ်အိုတ်− ကြပ်ကၠက်အာရ၊ ဍုၚ်ဇကုနွံမံၚ်ခိုၚ်ခိုၚ် ဗၟာပိုၚ်လဝ်၊ ဍေံပၠံၚ်ဗတိုက်ကေတ်ဗွဲမနိၚ်အထက် ဂစိုတ်ကမၠက်ထောံမည်ကဵုကၠက်အိုတ်ဟေၚ်ရ။
ဒဒှ်ရဂကူဗၟာရပ်လဝ်ဝါဒဂစိုတ်ကမၠက်ဂကူမည်ဂှ် အ္စာကဝိတၠပညာမည်ကၠာကၠာတေံ ချူခၞံလဝ်ရာဇာဝၚ်မည်နွံပြာကတ်ဒၟံၚ်တုဲ သဒှ်သက်သဳပိုဲခိုၚ်ခိုၚ်ကၠိုက်ကၠိုက်ဟွံကဏီ၊ ဒှ်သက်သဳဍုၚ်မ္ၚးဂၠးတိဇၞော်တေံလေဝ်သဒှ်တဴဟေၚ်ရ၊ ဗီုဂကူဗၟာဓဇန်ပန်, ဗာ်, ထပက်, ဂစိုတ်ကလက်ထောံဂကူမည်ကောန်ၚာ်ပ္ဍဲခရေၚ်ဟွံသှ်ေဂှ် (တုပ်သၟဟ်ကဵုဂကူဂျာမနဳဟေတ္တလာတေံကီုရ) ဝၚ်ဂၠးတိပစၟတ်သမ္တီလဝ်ဟေတ္တလာအာစိုပ်ရာဇာဝတ်ဒုတ်ဒုတ်ဟေၚ်ရ။
ဗီုဂကူဗၟာကၠာကၠာတေံ/ဒေါဝ်/ပစ္စက္ခဂစိုတ်ကလက်လဝ်ဂကူမည်ပိုဲဂှ် "ဂွံပ္တိုန်ဂဗုတ်ရာဇာဝတ်ပ္ဍဲရုၚ်နာဲစာဂၠးတိကဝ်" ဗက်လၟေၚ်သၞောဝ်ဓဝ်ခိုဟ်ကွေံကွေံရ၊ ဝၚ်ဗၟာဂစိုတ်မည်ဝွံ လုကဴပွိုၚ်မွဲလ္ၚီသၞာံပြၚ်ကၠုၚ်တုဲရလေဝ် စိုပ်ခေတ်လၟုဟ်ကဵုဂတဍေံသ္ပလဝ် (ပဟေဠဳ−ဠိပၞုက်ဓလုက်) ပၠန်တန်ဒှ်မာန်ဟေၚ်ရ၊ သွက်ပိုဲဂွံတီဝၚ်တြေံကဵုတၟိတုဲ ဒးပံက်ထ္ၜးကဵုဋဳကာညိရ။  ။
ဝၚ်ဂကူဏံမ္ဂးဂှ်−ဂၠာဲကပှ်ကေတ်ပ္ဍဲအကြာကရေပ်ကရေၚ်၊ အကြာပတေၚ်ဖဴလေဝ်ဟွံဂွံ၊ ဗက်ဂၠာဲကေတ်ပ္ဍဲအကြာခရော်၊ အကြာဆော်လေဝ်ဟွံဂွံ၊ ကရေဝ်ကရောတ်ခစောတ်တသဝ်၊ ဒုၚ်ဂုန်ဝန်စဝ်လေဝ်ဟွံဂွံ၊ ဗက်အာတ်ဒုၚ်ဒါန် ရာန်ကေတ်လေဝ်ဟွံဂွံ၊ ဟီုခဍာတ်ဂလေံ၊ ဂၠေံကေတ်မွဲဇမၠုသွတ်လေဝ်ဟွံဂွံ၊ လှေံလှန်လီကသေက်၊ ကိတ်ၚေက်ဘပလစမြဗဟေက်လေဝ်ဟွံဂွံ၊ ကွိုက်ကြာန်ကြာန်၊ ပရာန်ကေတ်လေဝ်ဟွံဂွံ၊ ဗတိုက်ပၠံၚ်ၜး၊ တက်ဒကးထောံက္ဍိုပ်၊ ဗစိုပ်ဘဲဂစိုတ်လေဝ်ဟွံဂွံဟေၚ်၊ ဗွဲတၟေၚ်ဗီုဗဒှ်လဝ်ကလောန်နကဵုလွဟ်အမၠံက်သေဏာတ်ဗၞုက်ဇြၚ်−(ဝၚ်မ္ဂးယၟုရောၚ်)။
၂။ ဂကူဗၟာအဆက်အဆက် ဂစိုတ်ကလက်လဝ်ဂကူမည်ဂမၠိုၚ်
ဝါဒဂကူဗၟာတံဂှ် ကတဵုဒှ်သၟီပိုၚ်တိဍာ်ဇကုဗွဲကိုပ်ကၠာ မပ္တံဍုၚ်ဗကာံ ဍုၚ်အဝ (အၚ်ဝ) နကဵုနဲပဒေသရာတ်လညာတ်ဂၠံၚ်လညာတ်က္ဍန် ဓဇန်စှ်လောန်တုဲ ယိုက်ပၞာန်ဇြဟတ်ဇၞော်ဇၞော် အပေါတ်လွဟ်အမၠံက်သေဏာတ်ဗၞုဟ်သ္ဇၚ်ဍိုက်ဍိုက်ပေၚ်အိုတ်ရ၊ နကဵုပၞာန်တိုက်, စိၚ်, ချေံ, ဂၠုၚ်ဍာ်က္အဵုသ္အာ်ကြံၚ်မ္ၚိုဟ်ဂြိုဟ်စာလောန်ဂှ် စှ်ေကၠုၚ်လုပ်ဗတိုက်ပၠံၚ်ကေတ်ဍုၚ်မန်နန်ထဝ်က္ဍိုၚ်ဗ္တာၚ် "စံၚ်−ဂစိုတ်−ဗပိုတ်−ပလီု" ပန်ပြီုစုတ်လွဟ်လံက်ဂျိ၊ (ကံလဴလံက်ဂျိ) အဂ္ဂိစံၚ်ယတ်ဖတ်ဖတ်ဂျိုၚ်ဂျိုၚ် ဂစိုတ်ထောံဂကူမန်လၟိဟ်ဂၞန်ဟၟဲရောၚ်။  ။
အလုံတွဵုရးဂၠးတိဍုၚ်ပိုဲလေဝ် လဆောဝ်လဆောဝ်တၞောဝ်ဒတောဝ်သၟီဨကရာဇ်ပိုတ်သ္ကုတ်အာလေဝ်နွံ၊ သၟီဗၟာတံကၠုၚ်ပၠံၚ်ဗတိုက်ကေတ်ဍုၚ်မည်တုဲ ဂစိုတ်ထောံသၟီဨကရာတ်လေဝ်နွံဒၟံၚ်ရ၊ ပ္ဍဲအရာဂမ္စိုတ်ကလက်ဂကူမည်ဂှ် ညံၚ်ဂွံကၠက် (ဗာ်တၞံဗိုၚ်ကၟိုၚ်သီုရိုဟ်) ကောန်ၚာ်ပ္ဍဲခရေၚ်လေဝ်ဟွံသှ်ေ၊ ဃောဗမဴမံၚ်တှ်လေဝ်ကလှ်ဓဇက်ပ္တိတ်တုဲ ပန်−ဗာ်−ထပက်ဂစိုတ်ထောံသီုမိယာဲပၠန်ရ၊ ရာဇာဝၚ်မည် "နိဒါနဓမ္မစေတဳမွဲကၞပ်" ဂှ် ကရပ်ပၠောပ်မတ်တုဲ ရံၚ်သ္ၚဳအိုတ်ညိ။  ။
(က) ကောန်သၟီဓမ္မစေတဳမၞုံယၟု−တၠညးဒကာရတ်ပိ−ပကၚ်ရၚ်ဍုၚ်ဗဂေါဟံသာဝတဳပိစှော်ၜါဍုၚ်၊ ဖါသီ, မတ်တၟ (မုဟ်တၟံ−၃၂−၃၂−ရးတၞၚ်သဳဖအိုတ် ဒ္စိတ်စှော်တြဴ (၉၆) ဍုၚ် မရနုက်ကဵုပိစှော်မွဲ (၃၁)ဒတောဝ် အုပ်ဓုပ်လဝ်ဍုၚ်မည်ဗွဲမသၠးပွး လုကဴစှ်ၜါ (၁၂) သၞာံရ၊ လပါ်ဍုၚ်မည်တြေံတံၚ်အူတေံဂှ် ဗၟာတံဗတိုက်ဂွံသီကေတ်ဍုၚ်မည်တုဲ−တဗၚ်ယောဲထဳ(တဗၚ်ယှိုဲထဳ)ပသၟီပကၚ်ရၚ်ဍုၚ်ရ၊ ခြာဟွံလံ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ကျာ် (၂၀၈၂) သၞာံ၊ သက္ကရာဇ်ဂၠးတိ (၁၅၃၈) သၞာံ၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၉၀၀) သၞာံဂှ် တဗၚ်သောဲထဳယိုက်ပၞာန်ဇၞော် သီုဗော်သွးမဂၠိုၚ်ရပ်ဂိုၚ်ကၟာဲနၚ်လွဟ်ဇၞော်−ဍောတ် ပေၚ်ပေၚ်နကဵုဒပ်ပၞာန်တိုက်ဒုတ်ဒုတ် လပ်ဗတိုက်သီကေတ်ဍုၚ်ဗဂေါဟံသာဝတဳ အလန်ကၠာအိုတ်ရ။
တၠညးဒကာရတ်ပိဒးဒုၚ်ကျအာပၞာန်ဗၟာဂှ် အဃောနွံမံၚ်ပ္ဍဲဂြိုပ်ဂၞိၚ်လဟိၚ်လပါ်ဒၞက်စိၚ်ပ္ဍဲဂြိုပ်−အၚ်္ဂပူအၚ်ကပုရ−တေံဟေၚ်၊ ဂွိုအ်ကလေၚ်စဴဍုၚ်ဇကုရ၊ ဒက်မိတ်ကဵုသေံဗၟာ (စဴဖါမဵုညံၚ်စဴဖါမှဵုညေန်) ကလေၚ်ပၠန်ဂတးကဵုဗၟာလေဝ်ဟွံဒးဂၞပ်တုဲ ကတဵုဒှ်ယဲစဴအာသွဝ်ပ္ဍဲဂြိုပ်ဇၞော်တေံရ။ (ဂွံဒးအာယဲဂှ် ဂဗဒေဝတဴဗြဴမွဲ ဟၟဲကဵုဗွိုက်လတက်ဆာန်ၜက်သၞဴရဴဒ္ဂေတ်မေထုန်တုဲ ဒေဝတဴဗြဴကၠေံအာဂတမတ်ဖေက်လကိုတ်စိုတ် လီုလာ်−ပါ်ပါဲဟွံဒး−ယဲဇၞးအာရောၚ်) သီဂွံဍုၚ်မည်ကျေဝ်ကျေဝ်တုဲ ဒၞါဲထေက်ကဵုဂစိုတ်ဂှ်ဂစိုတ်၊ ဒၞါဲထေက်ကဵုပြိုက်သ္ၚိစာတ်ဂှ် ပြိုက်ဒဒိုက်ဂကူမန်စၞောန်ထ္ၜးဟွံမာန်ရောၚ်။ ။
၃။ ဗၟာ (တဗၚ်သောဲထဳ) ဒးဒုၚ်ဂစိုတ်
အမာတ်မည်သၟီစဴဍောတ်ဂှ် တဗၚ်သောဲထဳ(တဗၚ်ယှိုဲထဳ) ပအပ်ကဵုအဝဵု−စဍုၚ်သတိုၚ် ကဵုပိုၚ်ပြဳလဝ်ဂကူမည်တံရ၊ ဆဂးဂှ် ဍုၚ်ဗဂေါနွံပ္ဍဲတဲဗၟာကၟောန်ကၟောန်တုဲ နကဵုနဲ "ပၠန်ဂတဂတာပ်ခေတ်" ဟေၚ် အမာတ်မည်ကဵုဒပ်ပၞာန်ဇကု ကလေၚ်သီကေတ်ဍုၚ်ဗဂေါဟံသာဝတဳ နူသ္ကေံတဲဗၟာတုဲ အမာတ်မည်သၟီစဴဍောတ်၊ ဂစိုတ်ထောံဗၟာ−ဝါဒပၠေၚ်ဂကူမည်−ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ကျာ် (၂၀၉၄) သၞာံ၊ သၞာံဂၠးတိ (၁၅၅၀) သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၉၁၂) သၞာံ ပယျာံမ္ၚဵုမပြဲ ပ္ဍဲဂိတုပသာ်မွဲစွေက် တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါ တိုန်နန်တြေံဝွံရောၚ်၊ တိဍာ်ဍုၚ်မည် ကလေၚ်စိုပ်တဲသၟီမည်ဖအိုတ်ပၠန်ရောၚ်။
ညးတၠအဲပၠန်ဂတးကဵုဗၟာသၟီစဴဍောတ်ဂွံဒုၚ်ယၟု "သၟီစက္ကဝဝ်" ဂှ် သီသ္အးၚးတးထောံခြုံရာပ်ဇလဂကူမည်အးအာကီုလေဝ် ကြဳဇှ်ကုသဵုအောန်ဂွံတိုန်နန်ထဝ်ပွိုၚ်မသုန်ဂိတုဓဝ်တုဲ ဒးထောံကၠေံပိုန်သမ္ပတ္တိပၠန်ရ၊ ပ္ဍဲအခိၚ်တၞောဝ်ဒတောဝ်ဨကရာဇ်မည် ညန်ကဵုပိုတ်သ္ကုတ်အာဂှ် ဂကူဗၟာတံစှ်ေပၠံၚ်ဗတိုက်ကေတ်ဍုၚ်မည် ဒ္စိတ်စှော်တြဴဍုၚ်အိုတ်သမ္တး (ဂကူမည်ပိုဲတုပ်ပြေၚ်ဂၠဴလုပ်နွံပ္ဍဲကၟးကွဳ) ဒဳဏာဒဳနၚ်ဂၠိုၚ်ကဵုသၞာံရ။
(ခ) ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ကျာ် (၂၁၂၅) သၞာံ၊ သၞာံဂၠးတိ (၁၅၈၉)သၞာံ၊ ဍုၚ် (၉၄၃) သၞာံဂှ် သၟီဗၟာက္ဍိုပ်တမြံၚ် (ပရံၚ်) မၞုံယၟု မဟာဥပရာဇာ−(သၟီနန္ဒလေဝ်ဂး) ကောန်သၟီဗၟာ၀ဖရံၚ်နံၚ်၊ (ပုရၚ်နံၚ်) မူလတေံနူဍုၚ်ဗၟာအဝ (အၚ်ဝ) နကဵုဒပ်ပၞာန်တိုက်ဇၞော်ဇၞော် သီုဗော်သွးဂမၠိုၚ်ဂဂၠိုၚ် ရၚ်ဂိုၚ်တ္ၚိန်ကၟာဲနၚ်လွဟ်ဇၞော်, ဍောတ်အမၠံက် သေဏာတ် ဗၞုဟ်သ္ဇၚ်တ္ၚဲဒြၚ်တ္ၚဇဵုယဵုယိုက်ပၞာန်ပေၚ်ဍာ်ပေၚ်ဂၠံၚ်ကၠုၚ်ပၠံၚ်ဗတိုက်သီကေတ်ဍုၚ်ဗဂေါဟံသာဝတဳရ၊ ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် သၟီမည်ပိုတ်သ္ကုတ်ဒၟံၚ်တုဲ ညးမၚ်မွဲဍုၚ် (စဍုၚ်) အမာတ်ဇၞော်အမာတ်ဍောတ် နွံဒၟံၚ်ဟေၚ် ဒးထေၚ်ကေတ်ရ၊ ၝက္ဍိုပ်ပရံၚ်ဏံ ဓဇန်စှ်တုပ်သၟဟ်ကဵုလကိုဟ်−အဠာဝက−ကီုရ။
ကောန်ဂကူမန်ဂမၠိုၚ်ခမဳသၚ်ကဵုခရှ်ဂမၠိုၚ်ဂၠၚ် အလုံဒ္စိတ်စှော်တြဴဍုၚ် ဒးဒုၚ်အသံသၟီအယုတ် ကုတ်,ဂစိုတ်,စံၚ်,ပလီုဍုၚ်ကွာန်ဂမ္တဴဂမ္တာန်ကွေံကွေံရ၊ ပလီုမ္ဂးဂှ် သၟတ်ဗြဴမည်သၠးသၠးကဵုပွံၚ်တၠသ္ၚိနွံနွံ သ္ပကောန်ဗြဴပေၚ်ပၟိက်တုဲ ပန်ဂစိုတ်ထောံ၊ ထပက်, ဗာ်ဂစိုတ်ထောံရ၊ ကောန်ဂကူမည်နွံပ္ဍဲဍုၚ်ဗဂေါခမဳသၚ်ကဵုခရှ်ဂမၠိုၚ် ဒးဒုၚ်စသိုၚ်ဒဒိုက်ဇၞော်အိုတ်ရ၊ ပကၚ်ရၚ်ဍုၚ်ဂွံစှ်မွဲသၞာံ၊ ပ္ဍဲသၞာံကျာ်သဗ္ဗညု (၂၁၃၆) သၞာံ၊ သၞာံဂၠးတိ (၁၅၉၂) သၞာံ၊ သၞာံပိုဲ (၉၅၄) သၞာံဂှ် ချဳဂရာၚ်တိုန်လပါ်ပရေၚ်သာသၞာရ။
အလဵုဇကုဍေံသ္ပက္ဍိုပ်တုဲ နကဵုဒပ်ပၞာန်ဗွက်ဗက်အာဂၠိုက်စံၜတ်ခမဳသၚ်မည်တံဇၟာပ်ဘာတုဲ ဒဒှ်မံၚ်စံၚ်ဒ္ဂေတ်လ္ၚတ်ဟွံကိတ်ညဳကဵုဝိနဲ (ဝိနယ်ကျာ်) ရောၚ်၊ သာသၞာကၠိခ္ဍက်ဒၟံၚ်ရောၚ်ဟီုဂးဂတခမဳသၚ်တံရ၊ (ကဵုချူစၟတ်သမ္တီလဝ်ယၟုဘာ ယၟုအ္စာတၠ မှာထေရ်နွံပိုန်ဒှ်ဂွံရောၚ်) ဍေံဗက်လ္ၚတ်စံၜတ်ရံၚ်ဒ္ဂေတ်ခမဳသၚ်မည် (ထပိုဲ) ဂမၠိုၚ်တုဲ ဖျေံလဝ်တၚ်သ္ဂုတ်သွာတ်မ္ၚိုဟ်မ္ၚိုဟ်ကြံၚ်ကြံၚ် ကဵုပြံၚ်ဍုၚ်ကွာန်ကဵုရာံထောံရ။
(ၝဏံလကျာ်ရာံရောဟွံသေၚ်၊ ကေၚ်ကတ်လဝ်လိက်တဝှ်ကျာ်လေဝ်ဟွံသေၚ်၊ မိက်ဂွံပလီုသၞာ (ခ္ဍန်လဝ်) ကျာ်တုဲ ဂၠာဲကၠုၚ်ဒုဟ်လ္တူခမဳသၚ်မည်ပိုဲရ၊
နိဿဲ
ကလေၚ်ပ္ဍဵုချူကေတ်လဝ် နူလိက်အုပ်မၞုံယၟု (စၟတ်သမ္တီဒဴပၞာန်ဗၟာဒက်လဝ်ကျာ်ပိကေုာံဝၚ်ဗၟာဂစိုတ်မည်) အ္စာကၞေဟ် − ဗညာဗၞုဟ်ဗိုတ်
ကဏ္ဍ:လိက်ပတ်
သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ်
သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ် ကြဴနူ မကလေင်စဴကၠုင် နူဍုင်သေံသုခေါဒယ (Sukhothai)တုဲ ဗတိုက်သီကေတ် အဝဵုသၟိင်ဍုင်မတ္တမ နူသၟိင်စဍုင်ဗၟာ အလိမာမင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၈၅တုဲ ညးလလောင်တြး ဍုင်ဗၠးၜး နူကဵုဍုင်ဗုကာံ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၈၇။ ညံင်ရဴ ညးကီု သၟိင်စဍုင်ဗဂေါ တရာဗညာလေဝ် လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ဍုင်ဗဂေါ မဒှ်ဍုင်ဗၠးၜး နူဗုကာံတုဲ ညးတိုန်ပ ဨကရာဇ် ဍုင်ဗဂေါရ။ ကြဴနူ ဍုင်ဗဂေါ ကဵု ဍုင်မတ္တမ လလောင်တြးဗၠးၜးတုဲ သၟိင်ဗၟာဗုကာံ ဗလးနင်ပၞာန် ကၠုင်ဗတိုက်ဒၟံင် မဂၠိုင်ကဵုအလန် ပ္ဍဲအကြာသၞာံ ၁၂၉၅-၁၂၉၆ ဂှ် မန်ဍုင်ဗဂေါ ကဵု မန်ဍုင်မတ္တမ (ဝါ) သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ် ကဵု သၟိင်တရာဗညာ ညးၜါပံင်ကောံ ဒက်မဟာမိတ်တုဲ ဒုင်ဗတိုက်ကဵု ပၞာန်ဗၟာရ။ အတိုင်ဝင်မ္ဂး ဗွဲကြဴ တရာဗညာ ချပ်စၞာဲလတူညးတုဲ ညးရပ်ကြိုင်ထောအ် သၟိင်တရာဗညာတုဲ ညးဂွံဒှ် သၟိင်မန် အလုံမွဲရးမန်ပိ - ရးမတ္တမ၊ ရးဖာသီ၊ ရးဗဂေါ။
အရာမဒယှ်ပြာကတ် ပ္ဍဲသၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ်မွဲပၠန်ဂှ် ဒှ်အရာညး မခၞံဗဒှ်လဝ် လိက်ဓမ္မသာတ်မွဲရ။ ဓမ္မသာတ်ဂှ် ယၟုပြာကတ်ဒၟံင် နဒဒှ် ဓမ္မသာတ်ဝါရေဝ်ရောဝ် စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ်ရ။ ဓမ္မသာတ်ဂှ် ဒှ်ဓမ္မသာတ်ကၠာအိုတ် တြေံအိုတ် မခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵုဍုင်မန်ကီု သီုကဵုဍုင်ဗၟာတုဲ ပ္ဍဲခေတ်သၟိင်ဨကရာဇ်တေအ် ဓမ္မသာတ်ညးဂှ် ဍုင်မန်၊ ဍုင်ဗၟာ သီုကဵု ဍုင်သေံ စကာကၠုင်လဝ် စဵုကဵုစိုပ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ (စဵုကဵု အခိင် ဍုင်ဗၟာ မစိုပ်အာ သၟဝ်တဲအင်္ဂလိက်)ရ။
ပထမ အဝဲ
အလံင်ဨကရာဇ်ဝွံ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲသၟာဗၞိက်တိုက် ပ္ဍဲဂိတုမာတ် ၂၀၊ ၁၂၅၃ ပ္ဍဲဍုင်ဝါန်တုဲ ညးကဵုလဝ်ယၟု မဂဒူ။ ဒေအ်ညး မၞိဟ်တြုဟ်ဂှ် မၞုံယၟု မဂဒါ၊ မၞိဟ်ဗြဴဂှ် ဏင်ဥရိုန်။ သၟာဗၞိက်တိုက်ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ညးမသွံရာန်စ ဗၞိက် နကဵုတရဴတိုက်ရ။ ညးဂှ် ဇၞော်ဂေါဝ်လဝ် ပ္ဍဲဍုင်ဝါန် မၞုံဗဒါဲ ဍုင်မတ္တမ မဒှ်သၟဝ်အုပ်ဓုပ် ဍုင်ဇၞော်ဗုကာံရ။ m
အခိင် မၞုံ ပ္ဍဲသုခေါဒယ
အခိင်ညး မကလိဂွံ အာယုက် ၁၉ သၞာံ ၜိုတ် ၁၂၇၂ ဂှ် ညးဆက်ကေတ် တာလျိုင်ကမၠောန်ဗၞိက် စၞးဒၞာဲမအံက်ညး နဒဒှ်နာဲရဲ မယိုက်ဏာ ဗၞိက် နူဍုင်မန်တုဲ အာသွံ ပ္ဍဲဍုင်သေံ၊ ဗၞိက်နူသေံဂှ် ကေတ်နင်တုဲ ကၠုင်သွံ ပ္ဍဲဍုင်မန်ရ။ ညးစိုပ်ဍုင်သေံတုဲ ညးလုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲရုင်စိင် သၟိင်ဨကရာဇ်သေံ ပ္ဍဲဍုင်သုခေါဒယ၊ နူ ဘဝကဆံင် မအုဲစအိက်စိင်ဂှ် ဗွဲကြဴ စိုပ်အာ ကဆံင်မၞိဟ်ဇၞော်ရုင်စိင် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ လက်ထက်သၟိင်သေံ ရာမ် ကမ်ဟေင် (Ram Khamhaeng) ၜိုတ်သၞာံ ၁၂၇၉ ဂှ်ရ။ ဗွဲကြဴ သၟိင်ဨကရာဇ်သေံ ဒးဂၞပ် စှ်ေစိုတ် ဗီုညးမလ္ၚအ် သတိခိုဟ် ပ္ဍဲကမၠောန်တုဲ သၟိင်သေံ ကဵုယၟု စဴဍိန်ဍာံရေဝ် တုဲ ကော်ဏာ ဇရေင်နန်တုဲ ခပတိုန်ကဵု နဒဒှ် နာဲဂြောဝ်ရ။
အတိုင်ဝင်မန်ကီု သီုကဵုဝင်သေံမ္ဂး ပ္ဍဲသၞာံအကြာ ၁၂၈၁/၈၂ ဂှ် ကောန်ဝုတ်သၟိင်သေံ မေဏင်သောဲဍာ (แม่นางสร้อยดาว)ဂှ် ဆာန်အာ စဴဍိန်ဍာံရေဝ်တုဲ ညးၜါ ဒှ်အာ ကဝေင်ဇြဟာန်ရေင်သကအ်ရ။ ကာလသၟိင်ဨကရာဇ် ဒးအာပၞာန်ကုဂလာ ပ္ဍဲလပါ်သၠုင်ကျာဂှ် ညးၜါတုပ်စိုတ်တုဲ ကေတ်ဏာ ထဝ်သြန် ကေုာံ ကောန်ပၞာန် ၂၇၀ တၠတုဲ ဒဴစဴကၠုင် ဍုင်ကွာန်ဇကု ဇရေင် ဍုင်ဝါန်ရ။
နဒဒှ် ဇမၞော်ဍုင်ဝါန် (၁၂၈၁-၁၂၈၅)
မဂဒူ ကလေင်စိုပ် ဍုင်ဝါန်တုဲ ညးဂွံဒှ် မၞိဟ်ဇမၞော်ကွာန် ဍုင်ဝါန်။ မံင်ဂွံ ၜိုတ်မွဲသၞာံဂှ် ကွာန်ဝါန်ဂှ် ညးပ္တန်ဗဒှ် ဗီုဍုင် ကၠောန်ပတိုန်ကၟာင်တုဲ ဒှ်အာ ဍုင်ဝါန်။ (ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဍုင်မန်ဟာရိဘုဉ္ဇယျဂှ် သၟိင်သေံ မင်္ဂရာဲ လုပ်သီကေတ်တုဲ ဂကူမန် နူကဵုဟာရိဘုဉ္ဇယျတအ် စိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲဇရေင်ကွာန်တုဲ ကွာန်ဂှ် ဂွံဇၞော်တိုန် ဂွံတိုန် ဒြဟတ်မၞိဟ် ဒြဟတ် ဒှ်မာန်ရ။ ) ကလိဂွံဒြဟတ်မၞိဟ်ဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ သွက်ဂွံကလေင်သီကေတ် အဝဵုဍုင် နူကဵုဂကူဗၟာ ပ္ဍဲမတ္တမဂှ် စိုတ်ထတ်ကၠုင်ရ။ သီဂွံ ဍုင်မတ္တမတုဲမ္ဂး သွက်ဂွံ ထပိုတ်အဝဵုသြဇာ ဗုကာံရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဗုကာံ ဒးဒုင်ဗတိုက်ဒၟံင် ကုပၞာန်မောန်ဂေါရ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ်တုဲ ဍုင်သၟဝ် က္ဍိုင်ဗတာင်ဗုကာံ ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံမိက်မံင် သၟဝ်ဗုကာံအိုတ်ရ။ အလဵုဇကု သၟိင်စဍုင်မတ္တမ အလိမ်မာမင်ဂှ် မိက်ဂွံတဝ်စၞေဟ် ကုဗုကာံကီုရ။
ပရေင်ပါ်တိတ် အလိမ်မာမင်ဂှ် ဒှ်အရာ မပံက်ကဵု ဂၠံင် သွက်မန်ဂွံဂွံဗၠးၜး ဟီုဂွံရ။ သၟိင်အလိမ်မာမင် အာတ်မိက်ကၠုင် စောဍိန်ဍာံရေဝ် သွက်ဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲကဵုပၞာန် မဒစဵုဒစး ဗုကာံဂှ် မဂဒူ ထံက်ပင်ကဵုဒြဟတ် ဒြဟတ်ပၞာန် ဒြဟတ်မၞိဟ်ကီု သီုကဵု ဒေအ်ဝုတ်ဇကုဂှ် ကဵုစ ကုသၟိင်အလိမ်မာမင် နဒဒှ်မဒက်မိတ် အကြာသၟိင်ဍုင်တၠရ။ သဘင်မ္ၚဵုထပ်တဲဂှ် အတိုင်အခိုက်မန် ဒးကၠောန် ပ္ဍဲသ္ၚိမၞိဟ်ဗြဴတုဲ ပေါဲမ္ၚဵုထပ်တဲဂှ် ကၠောန်ပ္ဍဲဍုင်ဝါန်ရ။ ဣဏအ်ဂှ် ဒှ်နဲဗျူဟာခိုဟ် သွက်ဂွံ ကော်ပ္တိတ် သၟိင်အလိမ်မာမင် နူကဵုဍုင်မတ္တမတုဲ ဂွံစိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲဒၞာဲဇကုရ။ သၟိင်အလိမ်မာမင်လေဝ် သီုကောန်ပၞာန်ဗိုလ်လဗးဂှ် ဇက်အာ ဍုင်ဝါန်ရ။ ပ္ဍဲဗတံ တ္ၚဲမ္ၚဵုထပ်တဲ အခိင်ကောန်ပၞာန် အလိမ်မာမင် မဗၜူအိုတ်ဂှ် အတိုင်မဂဒူ မဗကန်လဝ် ကုကောန်ပၞာန်ဇကုဂှ် ညးကဵုရမ္သာင် မဇ တုဲ ကောန်ပၞာန်တအ် ဒေါအ်ထောအ် နူပွမစသုင်၊ မိပ်ဇြိပ် အာကေတ်လွဟ်/ဇြင်တုဲ မိပ်ဇိပ်ဂှ် ဗာ်ဂစိုတ် ကောန်ပၞာန် သၟိင်အလိမ်မာဂမၠိုင် သီုကဵု ဂစိုတ်ထောအ် အလိမ်မာမင်ရ။ တ္ၚဲဂှ် ဒှ် ၁၁ ဇာန်နဝါရဳ သၞာံ ၁၂၈၅
နဒဒှ် သၟိင်ဍုင်မတ္တမ (၁၂၈၅ - ၁၂၈၇)
ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် သၟိင်မဂဒူ ပိုင်ပြဳဂွံအာ အလုံမန် ရးမတ္တမရ။ ဍုင်မတ္တမဂှ် ညးကလေင်ဒက်ပ္တန် ပခိုင်ပတိုန်ဒပ် မပ္တံ ကုကၟိုင်ဍုင်တအ်တုဲ သြိုင်နန်တၟိ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် ၆၄၈ ဂိတုစဲ ၆ စွေက် တ္ၚဲဗြဴဗတိဂှ်ရ။ ဍုင်မတ္တမ ခိုင်တုဲ ညးအာဗတိုက် ဍုင်ကမ္မလာနဳ (ပတှ်ေကေတ် ဍုင်ဍောတ်တ် နွံပ္ဍဲ တ္ၚဲဏအ် မကော်စ တွဵုရးဍုင်ကရေင်ဍာဲ) ဟိုတ်နူ သၟိင်ကမ္မလာနဳဂှ် ဟွံဒုင်တဲ မံင်သၟဝ် က္ဍိုင်ဗတာင်မတ္တမ ရ။ ဍုင်ကမ္မလာနဳ စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ သၟိင်မဂဒူတုဲ ဍုင်တၞဟ်တအ် ဒုင်ယဵုသစာ ကုညးအိုတ်ရ။ သွက်ဂွံ သီဍုင်ဗဂေါဂှ် သၟိင်မဂဒူ ချပ်ဂၞန်ကၠုင်တုဲ ဗလးဏာ လိုက်ဂဳ အာဆဵု ကုခမ်သဳဇကု သၟိင်သေံရာမ်ကမ်ဟေင်တုဲ ကလိဂွံ အရီုအဗင် နူခမ်သဳဂှ်ရ။ နကဵုသၟိင်သုခေါဒယမ္ဂး ဍုင်မတ္တမဂှ် နဒဒှ် ဍုင်သၟဝ်ညးမွဲဂှ် ပတှ်ေကေတ်တုဲ ခုတ်ကဵုလဝ်ယၟု သၟိင်မဂဒူ နကဵုယၟုသၟိင် နကဵုဘာသာသေံ စောဖရဝ် (Chao Fa Rua/เจ้าฟ้ารั่ว) နကဵုရမ္သာင်မန် မကော် သၟိင်ဝါရောဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဗညာဝါရေဝ်ရောဝ် ရ။ and Smim Warow
ပ္ဍဲတ္ၚဲ ၃၀ ဇာန်နဝါရဳ သၞာံ ၁၂၈၇ (တ္ၚဲဗြဴဗတိ ဂိတုမာ်ပေင် သက္ကရာဇ် ၆၄၈)ဂှ် သၟိင်မဂဒူ လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ညးဒှ် ဨကရာဇ်ဍုင်မတ္တမ ရ။ ညးကၠောန်သဘင်စဝ်အဘိသိက် ပ္ဍဲဂိတုဨပြဳ ၅၊ ၁၂၈၇ တုဲ ယၟုပြာကတ်ကၠုင် နဒဒှ် သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ် ရ။ ၜိုန်ရ တၠညးသၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ် လလောင်တြး နဒဒှ် ဨကရာဇ်မွဲကီုလေဝ် ဍုင်ဗုကာံ မုပဟွံမာန်ရ။ ဍုင်ဗုကာံဂှ်လေဝ် ဒြဟတ်ဟွံမဲ၊ ဂတဂှ် ခြာဟွံလအ် ပ္ဍဲဂိတုဂျူလာင် ၁၊ ၁၂၈၇ ဂှ် ကောန်ဨကရာဇ်ဗုကာံ သဳဟသူ ညးမစဍုင်ပြန် ဂစိုတ်ထောအ် သၟိင်ဍုင်ဗုကာံတုဲ အေန်ပါယာဗုကာံလေဝ် သရိုဟ်လီုအာရ။
အခိင်မစပ္တန်ဍုင်ဗၠးၜး (၁၂၈၇ - ၁၂၉၃)
ဗွဲကိုပ်ကၠာ သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ်ဂှ် ဒှ်သၟိင်မပိုင်ပြဳလဝ် မဒးဟီု နကဵု ဗွိုင်တိဍာ်တ္ၚဲဏအ်မ္ဂး တွဵုရးဍုင်မန်ခေတ်တၟိလၟုဟ်ဏအ် ကဵု တွဵုရးကရေင်ဍာဲ ကရေက်သၠုင်ကျာ။ လပါ်ဗၟံက်မ္ဂး သၟိင်ဇမၞော်ညး ဍုင်သုခေါဒယ နွံတုဲ လပါ်သၠုင်ကျာ ဍုင်ထဝါဲ၊ ဍုင်ထဝါဲဂှ်လေဝ် ဒစဵုဒစး ကုဗုကာံကီုရ။ လပါ်သၟဝ်ကျာဂှ် ဍုင်ဗဂေါ အခၟမည် ပကင်ရင်တုဲ ဍုင်ဒလဂှ် ကျဝ်ဇွဲ ညးမဒှ် ကောန်သၟိင်ဍုင်ဗုကာံ ပကင်ရင်ဒၟံင်ရ။
ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ပ္ဍဲဍုင်မတ္တမဂှ် ၜိုဟ်သြိုဟ် ပၞာန်ဟွံမဲ၊ ပၞာန် ကောန်သၟိင်ဍုင်ဗုကာံတြေံဂမၠိုင် မၞုံပ္ဍဲသကုတ်ဍုင်ဗၟာ လပါ်သၟဝ်တအ်လေဝ် ကၠုင်မတ္တမ ဟွံစိုပ်ကီုရ။ ပ္ဍဲအကြာသၞာံ ၁၂၈၇-၁၂၈၈ ဂှ်ရ ပၞာန်ကောန်သၟိင်ဗၟာတြေံ သဳဟသူ ဂှ် ကၠုင်ဗတိုက် ဍုင်ဗဂေါနွံကီုရ။ ပ္ဍဲအခိင် သၟိင်ကျဝ်ဇဲ မပကင်ရင်ဍုင်ဗုကာံ ပ္ဍဲဂိတုမေ ၃၀၊ ၁၂၈၉ ဂှ်လေဝ် ဗုကာံ ဒြဟတ်ပၞာန်ဟွံမဲတုဲ ဟွံဂံင်ကၠုင်ဗတိုက် ဗဂေါ ကဵု မတ္တမရ။ သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ် ဒးဂွိင် ဒးဖေက်ဂှ် သၟိင်ဗၟာဗုကာံ သၟိင်ကျဝ်ဇဲ ဟွံသေင်၊ တရာဗညာ မပိုင်ပြဳလဝ် ရးဗဂေါကီု သီုကဵု ရးဖာသီ(ရးဒလ)ဂှ်ရ။
ဆဂး အကြာသၟိင်ဍုင်ၜါဂှ် (အကြာ သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ် ကဵု တရာဗညာ)ဂှ် ၜိုဟ်သြိုဟ်ဒၟံင်ရ။ ညးတအ် ဆက်စၠောအ် ဒက်လဝ် မိတ်ရေင်သကအ်ရ။ ပ္ဍဲမတ္တမ တၞဟ်နဂွံအုပ်ဓုပ် အတိုင်သၞောဝ် တုပ်တုပ်ဖအိုတ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၉၀/၉၁ဂှ် တၠညးဝါရေဝ်ရောဝ် ခပတိုန် ဂကောံခၞံသၞောဝ်မွဲရ။ သၞောဝ်ဂှ် ဗွဲကြဴ ပြာကတ်တဴ နကဵုယၟု လိက်ဓမ္မသာတ် သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ် တုဲ လိက်ဂှ် ချူလဝ် နကဵုဘာသာမန်မွဲရ။ (လိက်ဓမ္မသာတ်ဂှ် စကာဒ္ဂေတ်ဒၟံင် အလုံမွဲရးကၟိန်ဍုင်ဂမၠိုင် ဍုင်ပ္ဍဲအေန်ပါယာဗုကာံဂမၠိုင်တအ်ကီု သီုကဵု ဍုင်ဝူဒိုဟ်ဇိုင်င်တအ်ကီုရ။ )
ဒက်မိတ် ကုဗဂေါတုဲ ဂွံဇၞးကေတ် ဗုကာံ (၁၂၉၃-၁၂၉၆)
ဍုင်ဗုကာံဂှ် အရီုစိုတ် ဟွံအိုတ် လတူဍုင်ဗဂေါ ကဵု မတ္တမဏီဖိုဟ်၊ မိက်ဂွံ ကလေင်သီကေတ်ဒၟံင် ဍုင်ဗဂေါ ကဵု မတ္တမဖိုဟ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၉၃ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳဂှ် သၟိင်ဗုကာံ ကျဝ်ဇဲ ကဵု သကိုပ်ညးပိတၠ ဇက်စှ်ေကၠုင်ပၞာန်ရ။ ဗဂေါ ကဵု မတ္တမ ၜါဒက်မဟာမိတ်တုဲ ဒုင်တဝ်စၞေဟ် ကဵုပၞာန်ဗုကာံ မၜက်ၜေတ်ကၠုင်ဂှ်ရ။ ဍုင်ဗဂေါ ကဵု ဍုင်မတ္တမဂှ် မဒှ်ဍုင်မဒက်သ္ၚိကၟိန် ရေင်သကအ်ရ။ ကောန်ဝုတ် သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ် မေဏင်သိန်ဒျာဂှ် ကဵုစ တရာဗညာ၊ ကောန်ဝုတ် သၟိင်တရာဗညာ မေက်ဏိန်ဇဴလှ (ရှင်စောလှ) ဂှ် ကဵုစ သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ်။
စဵုကဵုစိုပ်သၞာံ ၁၂၉၃ ဂှ် သၟိင်သေံသုခေါဒယ ဆက်ထံက်ပင်ဒၟံင် သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ်ဏီဖိုဟ်တုဲ သၟိင်သေံရာမ်ကမ်ဟေင် ပလံင်နင်ကဵု စိင်ဗတာင် ကုသၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ် နကဵုသင်္ကေတမ္ဂး မဒုင်တဲ သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ် မဒှ်ဨကရာဇ်မွဲရ။ စိုပ်အခိင်တိကှ် သၞာံ ၁၂၉၅-၁၂၉၆ (လိက်လ္ၚဵုဟီု ၁၂၉၃-၁၂၉၄) ဂှ် ပၞာန်ဍုင်ဗုကာံ သၟဝ်ပၠဒပ် သကိုပ်ပၞာန် ရာဇာသင်္ကြန် ကေုာံ သဳဟသူ (ကောန်သၟိင် စဍုင်ပြန် သဳဟသူ ဟွံသေင်) ဇက်စှ်ေကၠုင် နကဵုမုက်ပၞာန် ဗွဲမဇၞော်ရ။ ပၞာန်ဗုကာံဂှ် လုပ်သီဂွံအာ ဒလ တုဲဂှ် ဇက်စှ်ေကၠုင် ဍုင်ဗဂေါ။ ပၞာန်သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ် နူမတ္တမ စိုပ်ကၠုင်တုဲ ထဍေင်ပတိတ်ထောအ် ရဲသမၠဲတိ ပၞာန်ဗၟာဗုကာံ မာန်အာရ။ ပၞာန်ဗဂေါ ကဵု မတ္တမ ပံင်ကောံတုဲ ဆက်အာဗတိုက် ကလေင်သီကေတ် ဒလတုဲ ထဍေင်ပတိတ် ပၞာန်ဗၟာ နူရးဖာသီမာန်အာရ။
မိတ်လီု ကုဗဂေါ (၁၂၉၆)
သၞကဵုဗုကာံ ဟွံမဲရတုဲ ပရေင်ပြိုင်ဒြဟတ် အကြာ သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ် ကဵု တရာဗညာ စကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ အခက်အခုဲဇၞော်အိုတ်ဂှ် ဒၞာဲတိဍာ် မဇၞော်ဂွံလဝ်တၟိ ရးဖာသီဂှ် ညးဂှ်ပိုင်ရောရ။ စိုပ်ၜိုတ် ကၞောတ်သၞာံ ၁၂၉၆ ဂှ် ပရေင်ဆက်ဆောံ အကြာၜါဍုင်ဂှ် စိုပ်အာ ကဆံင်မဒှ်ပၞာန် ရေင်သကအ်ရ။ စၞးမဗတိုက် ရေင်သကအ် နကဵုပၞာန်ဂှ် မဒှ်နဲကဲ ကောန်ပၞာန်မဒးချိုတ်ဂၠိုင်၊ ဂကူမဒးလေင်ဂၠိုင်ဂှ် ညးၜါလပါ် တုပ်စိုတ် ဗတိုင်ရေင်သကအ် လတူစိင် (ညးကော် ဝေင်ဗဇဵုစိင်) ပ္ဍဲကဵု ပယျဵု အကြာဍုင်ၜါရ။ ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက်ဂှ် သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ် ကလိဂွံ ဇမၞးတုဲ ဟိုတ်နူခမဳသင်တအ် အာတ်မိက်တုဲ သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ် ဟွံဂစိုတ်ထောအ် သၟိင်တရာဗညာရ။ တၠညးဝါရေဝ်ရောဝ် ကော်နင် တရာဗညာ ကေုာံ မေဝ်ဏင်သိန်ဒျာ ကေုာံ ကောန်ညးၜါ ဇရေင်မတ္တမရ။ ဆဂး တရာဗညာ ဂစာန်ဖန်ဂစိုတ် သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ်တုဲ ညးဒးဂစိုတ်ထောအ် တရာဗညာရ။
သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ်ဂှ် ဂွံဒှ်သၟိင်မန် မပကင်ရင် ရးမန်ပိရ။ ဒှ်မၞိဟ် မပကောံရးမန်ပိ မဒှ်ဒၞာဲဒေသ အခိင်တ္ၚဲဏအ်မ္ဂး ရးဨရာဝတဳ၊ ရးဗဂေါ၊ တွဵုရးဍုင်မန်၊ တွဵုရးဍုင်ကရေင် ကေုာံ ရးတၞင်သဳ ဒကုတ်လတူ။ ဒေသပ္ဍဲရးတၞင်သဳ မပ္တံကဵု ဍုင်ထဝါဲ၊ ဍုင်ဗိက် ကေုာံ တၞင်သဳဂှ် ညးသီထ္ၜောဝ်ပၠုပ် ဟွံမာန်ရ။ ဒေသတအ်ဂှ် ဍုင်သုခေါဒယ ဓလီုဂွံလဝ်ရ။ ဟိုတ်နူ ဂွိင်ဖေက် ဒှ်ပဋိပက္ခ ကုသုခေါဒယတုဲ သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ် ဟွံလုပ်သီ ရးတၞင်သဳ လပါ်သၟဝ်တေအ် ဒှ်မာန်ရ။ (စိုပ်လက်ထက် တၞောဝ်မိန်စဴညးဂှ် Saw O (r. 1311–1323) ကဵု Saw Zein (r. 1323–1330) ဂှ် လုပ်သီကေတ် တၞင်သဳသကုတ်သၟဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃၂၀တအ် ဒှ်မာန်ရ၊ )
ဒၞာဲဍုင်တၟိ ရးဖာသီဂှ် အမာတ်ဇၞော်လိုက်ဂဳ ကဵုစ ဍုင်ဗဂေါ၊ ကော/ဒေအ်ယဴညး မင်ဗလ ဂှ် ကဵုစ ဍုင်မြံင်မြ၊ ဒေအ်ညး မဂဒါ ဂှ် ကဵုဒှ်ဥပ္ပရာဇာ။
မဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ နကဵုပၞာန်ကြုက် (Yuan China) (၁၂၉၈)
ၜိုတ် ၁၂၉၈ ဂှ် တၠညးဝါရေဝ်ရောဝ် စှ်ေစိုတ် ဒြဟတ်ဍုင်မန်ဇကု ဇၞော်မစိုပ်ကဆံင် ဒက်မိတ် ကုကြုက်တုဲ ဗလးဏာကလုတ် သွက်ဂွံအာဆဵုကဵု ကြုက် သွက်ဂွံဆက်ကဵု သၟိင်အေန်ပါယာ မောန်ဂေါလ် ရ။ အရာဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာမတတ်ၜက်ထောအ် သၟိင်ဇၞော်ရာမ်ကမ်ဟေင်ရ။ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဍုင်သေံသုခေါဒယဂှ် ဒုင်ဒှ် နဒဒှ် သၟိင်စဍုင် သၟဝ်က္ဍိုင်ဗတာင်မောန်ဂေါလ်မွဲရ။ ကလုတ်မတ္တမ တတ်ၜက်အာ ဍုင်ဗုကာံတုဲ ပ္ဍဲအကြာဂိတုမာတ်-ဨပြဳဂှ် ညးတအ် စိုပ်ဍုင်ကြုက်ရ။ ၜိုန်ရ သၟိင်ကျဝ်ဇဲ ဗလးသကိုပ်ပၞာန်ပိ သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ကလုတ်မတ္တမကီုလေဝ် စဵုဒၞာဟွံမာန် ဂိတုဂျောန်-ဂျူလာင် ၁၂၉၈ ဂှ် ကလုတ်တအ် ဂွံဆဵုကဵု သၟိင်အေန်ပါယာမောန်ဂေါလ်။ ၜိုန်ရ သၟိင်အေန်ပါယာမောန်ဂေါလ် တီဒၟံင်ဖိုဟ် သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ်ဂှ် ဒှ်သၟိင်သၟဝ် သၟိင်သေံ ရာမ်ကမ်ဟေင်ကီုလေဝ် သၟိင်အေန်ပါယာမောန်ဂေါလ် ဒုင်တဲ သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ် နဒဒှ်သၟိင်ဨကရာဇ်မွဲတၠရ။
ကၞောတ်ဘဝ
ကြဴနူ မကလိဂွံ စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဨကရာဇ်မွဲ နူကဵုမောန်ဂေါလ်တုဲ သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ် ဆက်ပကင်ရင်အာဍုင် လုကဴ ၈ သၞာံကဝက်ရ။ ပ္ဍဲဂိတုဇာန်နဝါရဳ တ္ၚဲသ္ၚိသဝ်မွဲတ္ၚဲ သၞာံ ၁၃၀၇ ဂှ် ကောန်စဴညးၜါ မဒှ်ကောန် တရာဗညာ သြင်ဂြဳ ကဵု သြင်ၚာဲ ဟိုတ်မဒက်လဝ်စိုတ် လတူမဂစိုတ်လဝ် အပါဇကုတုဲ ဂစိုတ်ထောအ် သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ်ရ။ ကောန်စဴၜါဂှ် ဂစိုတ်ထောအ် အပါနော်ဇကုတုဲ ဒြေပ်ဒဴတိတ် နူနန်ကီုလေဝ် ညးရပ်ဂွံတုဲ ညးဂစိုတ်ထောအ် သီုၜါရ။ တၠညးဝါရေဝ်ရောဝ် ကလိဂွံအာယုက် ၅၃ ဓဝ်ရ။ ဟိုတ်နူ ပ္ဍဲညး ကောန်တြုဟ် ဟွံမွဲတုဲ ဒေအ်ညး မဂဒါ မဂွံဒုင်ယၟု ခုန်လဴ ဂှ် ဆက်ဒုင်အာဲနန်ညးရ။
ဝင်
ဝင်ကိစ္စဇၞော်အိုတ် စပ်ကဵု သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မကလေင် ဒက်ပ္တန် ဍုင်ဗၠးၜးမန် နူသၟဝ်ဗၟာဗုကာံတုဲ ပကောံရးမန်ပိမွဲမာန်ကၠုင်ရ။ ဍုင်မန် ဟာရိဘုဉ္ဇယျ (လၟုဟ် နွံဍုင်သေံ) ဂှ် ဒးဒုင်ဗတိုက် ကဵုဂကူသေံလန်နာတအ် ပ္ဍဲကဵု ကၞောတ် ၁၃ ဗွဝ်ကၠံ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ် ကလေင်ပတန် ဍုင်မန် မၞုံကဵုဒြဟတ် သ္ဂေဟ်သွဟ်ဗွဲမလောန်မွဲ မာန်ကၠုင် ပ္ဍဲဒၞာဲဒေသ ရးမန်ပိတုဲ ဍုင်ညးဂှ် တန်တဴအာ စဵုကဵုစိုပ် ၁၆ ဗွဝ်ကၠံရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင်အံင်ဇၞးညးတုဲ ဂကူမန်လေဝ် ပ္ဍဲကဵုအကြာ ၁၄ - ၁၅ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဒြဟတ်ဇၞော် ဗွဲမလောန်ရ။ ဨကရာဇ် ယၟုမြဟ်တမ္ညဝ် ဗီုကဵု တၠညးရာဇာဓိရာဇ်၊ တၠညးမိစောဗု၊ သၟိင်ဓမ္မစေတဳတအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒှ်တၞောဝ်က္ဍိုင်ဗတာင်ညးဖအိုတ်ရ။
အရာမလုပ်ဝင်မွဲပၠန်ဂှ် လိက်ဓမ္မသာတ်သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ်ရ။ လိက်ဓမ္မသာတ်ဝွံ စကာ ရပ်စပ်ကၠုင် ဆပ္ဍဲဍုင်မန် မွဲဓဝ် ဟွံသေင် သီုကဵု ဍုင်ဝူဒိုဟ်၊ ဍုင်ဗၟာ၊ ဍုင်သေံတအ်ကီုတုဲ စကာကၠုင် စဵုကဵုစိုပ် လဒေါဝ် ၁၆ ဗွဝ်ကၠံ (ဝါ) စဵုကဵု ဍုင်ဗၟာ မစိုပ်အာ သၟဝ်တဲအင်္ဂလိက်ရ။ လိက်ဂှ် ကၠာဲစၠောအ် နကဵုဘာသာဗၟာ၊ ပါဠိ ကေုာံသေံကီုရ။
တင်ဂၞင်ဝင်
ပရူဝင် သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ်ဝွံ တင်ဂၞင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲဝင်ဂှ် လိက်ဝင်ဗွဲမဂၠိုင်တုပ်ရေင်သကအ်တုဲ ဒုင်တဲ တုပ်စိုတ်အိုတ်ရ။ ဆအခိင်ကာတ္ၚဲလ္ၚဵုတအ်ဟေင် တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် နွံညိညရ။
ဆုကၠ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ကွာန်ဆုကၠ(Kyunywar၊ ကျွန်းရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ ဂကောံကွာန်ဆုကၠ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၀၄၆။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဆုကၠ မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၂၉၁၈၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၃၁၄၇ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၆၀၆၅ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
မဟာယျေန်၊ ဘာဂိုဏ်မဟာယျေန် ကွာန်တာတြေံ
ဘာမဟာယျေန် ဂိုဏ်မဟာယျေန်ဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်တာတြေံ၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန်ဝှ် အလုံဂိုဏ်မဟာယျေန်မ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် နွံခမဳ ၆ ဇကု၊ ထပိုယ် ၁ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တမဟိန္ဒ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် ကလိဂွံ ဝှ် ၄၇။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာဂိုဏ်မဟာယျေန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ဗဳ၊ တၞံ
တၞံဗဳ (Bael or bili or bhel) နကဵုယၟုသိပ္ပံ (Aegle marmelos) ဂှ် ဒှ်ဂကူတၞံဆု မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဒေသအာရှအဂၞဲ ကေုာံ လစှ်ေဒေသ အိန္ဒိယရ၊၊ တၞံဗဳဂှ် တၞးဍေဟ်ကီု သတ်ဍေဟ်ကီု စဂွံဒၟံင်ရ၊၊
ဗမံက်ထ္ၜး
တၞံဗဳဂှ် ဒှ်ဂကူတၞံဆု တၟာလဒေါဝ်တုဲ သၠုင်စဵုကဵု ၁၅ မဳတာဒှ်မာန်တုဲ နွံဗွိုက်ဂၠံင်လၞင် ၅၀ ဇြေန်ဒဳမဳတာ၊ ဇလ ပ္ဍဲကၞာင်ကြံင်င်တအ်ဂှ် ဇမၠိင် နွံအကြာ ၁-၂ ရ၊၊ တၞံၝောအ်ဍေဟ်ဂှ် မလေပ်ဍာပ်ဗကဒၟံင်တုဲ ခၞေက်ဍေဟ် ဒှ်အသာ်ပတေင်တုဲ နွံဗီုပြင် မဒကးကရောန်ဒၟံင်ရ၊၊ တၞးဍေဟ်ဂှ် ဒှ်ဗီုပြင် တြိသၠတၞး (trifoliate) နကဵုဇမၠိင် ၂-၄ ဇြေန်ဒဳမဳတာတုဲ ၜါတၞးသၟဝ်ဂှ် ထၜါဲညံင်ခၟာဲ (ovate ) မကြပ်ညောန် ဗီုကဵု(elliptic) ဇမၠိင်နွံ စဵုကဵု ၇ ဇြေန်ဒဳမဳတာတုဲ အနာံ နွံ ၄ ဇြေန်ဒဳမဳတာရ၊၊ တဝ်တၞး (terminal leaflet) ဍေဟ်ဂှ် ကဝိုင်တိတ်ဒၟံင်တုဲ ကၠးသောင်ဇၞော်ဒၟံင်ရ၊၊ ပ္ကဴဍေဟ်ဂှ် နွံကဵုဇမၠိင် ၄-၅ ဇြေန်ဒဳမဳတာ မတိတ်ကၠုင် ပ္ဍဲဒၞာဲတဝ်တၞး ဒှ်အသာ် သ္ၚေက်ဗုဗုရ၊၊ ဗွိုက်လၞင် နွံစၜိုတ် ၂ ဇြေန်ဒဳမဳတာ၊၊ သတ်ဍေဟ်ဂှ် နကဵုခၞော်ကၠံင်င် နွံစဗွိုက်လၞင် အကြာ ၅-၁၂ ဇြေန်ဒဳမဳတာရ၊၊ သတ်ဍေဟ်ဂှ် ဒှ်အသာ်သ္ၚေက် ကာလဍေဟ်ဍုဟ် ဒှ်အသာ် ဍာ်မိတ်၊၊ နူစခတောဲ စဵုကဵုဍုဟ် သီုဖအိုတ် ဒးကေတ်အခိင် ၜိုတ် ၁၁ ဂိတုရ၊၊ ဂၞာသတ်ဍေဟ်ဂှ် ကြံင်ဗွဲမလောန်ရ၊၊
လွပ်
သတ်ဍေဟ်ဍုဟ်ဟ်ဂှ် စဂျိုင်င်လေဝ်ဂွံ ကၠောန်ဍုန်ဍာ်တုဲသုင်လေဝ်ဂွံ၊၊ တၞးဍေဟ်ၜတ်တ်ဂှ် ကၠပ်စ၊၊ ခၞော်ဗဳကီု၊ ဂၞာသတ်ဗဳကီုဂှ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲဂဥုဲနာနာသာ်ရ၊၊ ပ္ဍဲဘာသာဟိန္ဒူမ္ဂး တၞံဗဳဂှ် ဒှ်တၞံပရဲတုဲ စကာပ္ဍဲသဘင်မဆေင်ကဵုဘာသာ ဗွဲမဂၠိုင်ကဵုဒၞာဲရ၊၊
ကျာ်ပရင်၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ကျာ်ပရင်(Kyaikpayan၊ ကျိုက်ပရံ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ ဂကောံကျာ်ပရင်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၀၂၇။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကျာ်ပရင် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၂၆၇၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၅၈၉ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၂၈၅၆ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ရးနိဂီုဗၟာ
ရးနိဂီုဗၟာ(Myanmar) ဂှ် ဒှ်ရးနိဂီု မနွံ ပ္ဍဲအာရှအဂၞဲ။ ရးနိဂီုဗၟာဂှ် ကြပ်ကဵု ပယျဵု ဗွဲဒိုဟ်ဗာယပ်မ္ဂး ရးနိဂီုဗင်္ဂလာဒေသ်၊ အိန္ဒိယ၊ ဗွဲဒိုဟ်ဨသာန်မ္ဂး ရးနိဂီုကြုက်၊ ဗွဲဒိုဟ်ဗမံက် ကဵု အဂၞဲဂှ် ရးနိဂီုလဴ ကဵု ရးနိဂီုသေံ၊ ဗွဲဒိုဟ် သၠုင်ကျာ ကဵု နေရတိမ္ဂး ၜဳအာန်ဒမာန် ကဵု တမ္ၚံက်ၜဳဗေင်္ဂါလဳ။ ရးနိဂီုဗၟာဂှ် နကဵုဗွိုက်တိဍာ်မ္ဂး ဒှ်ရးနိဂီုမဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ၝောအ်တိအာရှအဂၞဲတုဲ ပ္ဍဲကဵု တိုက်အာရှမ္ဂး ဒှ်ဍုင်ဇမၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵု ၁၀။ အတိုင်စရင် သၞာံ ၂၀၁၇ မ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် နွံ ၜိုတ် ၅၄ မဳလဳယာန်။ ဍုင်ဇမၞော် ရးနိဂီုဗၟာဂှ် ဒှ် နေပျဳဒဝ်၊ ဍုင်ဇၞော်အိုတ်ဂှ် ဒှ်ဍုင်လ္ဂုင်။
ဂကောံမၞိဟ်တြေံ မဒက်ပတန် ဍုင်ရးနိဂီုမာန် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာဂှ် ဂကူမန် ကဵု ဂကူပျူၜါဂကူဏအ်ရ။ ဂကူမန်တအ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် ရးနိဂီုဇကု ပ္ဍဲကဵု သကုတ်လတူကီု သီုကဵု သကုတ်သၟဝ်၊ ပ္ဍဲကဵု သကုတ်လတူဂှ် ဂကူပျူတအ်လေဝ် ဒက်ပတန်လဝ် မြုဍုင်ဂမၠိုင်နွံကီုရ။ ပ္ဍဲ ၉ ဗွဝ်ကၠံ ဂကူဗၟာတအ် လုပ်စိုပ်ကၠုင် ဒေသသကုတ်လတူ ပ္ဍဲဇိုင်ၜဳဨရာဝတဳတုဲ ဗွဲကြဴ ညးတအ် အုပ်ဓလီုကေတ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသသကုတ်လတူ ဗွဲကိုပ်ကၠာ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဗုကာံ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၀၅၀တအ်တုဲ ဗွဲကြဴဏအ် အရေဝ်ဗၟာ၊ အခိုက်ဗၟာ၊ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် ဓလီုဂွံအာ အလုံမွဲ ရးနိဂီုဂှ်ရ။ ဍုင်ဗုကာံဂှ် ဒးဒုင်ပလီုကဵု ပၞာန်မန်ဂိုလဳယျာ၊ တုဲ ဒေသသကုတ်သၟဝ်ဂှ် မန်တအ် လလောင်တြး ဍုင်ဗၠးၜးမာန်ကၠုင်ရ။ ပ္ဍဲ ၁၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ် တၞောဝ်သၟိင်တံင်ငူ ပြာကတ်ကၠုင်တုဲ ဒက်ပတန် အေန်ပါယာဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵုအာရှအဂၞဲဂှ်မာန်လဝ် အခိင်ဂၠေအ်အ်ကီုရ။ ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံလပါ်စဂှ် တၞောဝ်သၟိင်ကုံဗင် အုပ်ဓလီုဂွံအာ ပယျဵုဗွိုင်ဗီုတိ ရးနိဂီုဗၟာ အတိုင်မဂွံဆဵုဒၟံင် ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်ကုံဗင်ဂှ် သၟိင်ဗၟာ သီုဂွံပိုင်ပြဳလဝ် ဒေသမနိပူရ် ကဵု ဒေသအာသံ (ဍုင်အိန္ဒိယ) မွဲလစုတ်ကီုရ။ ကမ္မဏဳအိန္ဒိယဗၟာ (East India Company) ကြဴနူ မဇၞးကေတ် ပၞာန်အင်္ဂလဝ်-ဗၟာ ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံတုဲ အုပ်ဓုပ်ပကင်ရင်ဍုင်ဗၟာတုဲ ရးနိဂီုဗၟာဂှ် စိုပ်အာ သၟဝ်ပကင်ရင်ကဝ်လဝ်နဳဗြိတိန်။ ကြဴနူ ဂျပေန် လုပ်သီဂွံ ရးနိဂီုဗၟာ မွဲဆိုန်ခဏတုဲ ဒပ်မဟာမိတ်တအ် ကလေင်ဗတိုက်ပ္တိတ်ထောအ် ပၞာန်ဂျပေန် နူရးနိဂီုဗၟာတုဲ အတိုင်တင်လတုပ်စိုတ် အကြာအင်္ဂလိက် ကဵု အမေရိကာန် သ္ဒးပအပ်ကဝ်လဝ်နဳ ကုညးတၠဍုင်တအ်တုဲ ရးနိဂီုဗၟာ ကလိဂွံအာ ဗၠးၜး နူကဵု ဗြိတိန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၀၄၈ ဂှ်ရ။ တုဲ စိုပ်သၞာံ ၁၉၆၂ ဂှ် ဒပ်ပၞာန်သီကေတ်အဝဵုဍုင်တုဲ ရးနိဂီုဗၟာ စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ တၠအဝဵုပၞာန်ဗၟာ၊ နူဂှ် စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ ဗော်အစဳအဇန်သဵုယှေဝ်လေတ်ဗၟာ (Burma Socialist Programme Party)။
သန္တာရာမ၊ ဘာဂိုဏ်မဟာယျေန် ကွာန်တံင်ပိုအ်
ဘာသန္တာရာမ ဂိုဏ်မဟာယျေန်ဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်တံင်ပိုအ်၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန်ဝှ် အလုံဂိုဏ်မဟာယျေန်မ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် နွံခမဳ ၄ ဇကု၊ ထပိုယ် ၃ ဇကု။
ရးနိဂီုဗၟာ
နူစတမ်ကလိဂွံဗၠးၜး နူဗြိတိန်တုဲဂှ် ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် အကြာ ဂကူနာနာတအ် ကတဵုဒှ်ဒၟံင် ဟွံပိုတ်သကုတ်တုဲ လုပ်လၟိဟ် ဍုင်ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် အာယုက်ဂၠိင်အိုတ်မွဲရ။ ပ္ဍဲကဵု မွဲဒမြိပ်ဂှ် နကဵု ကုလသမဂ္ဂ ကေုာံ ဂကောံနာနာတအ် လလောင်တြး ပတိတ်လိက်ဒုင်စဳရေင်ဂမၠိုင် ဒဒှ်ရ နကဵုသၟိင်ဍုင် နကဵုအစဳအဇန်နွံနွံဂှ် ကလိလောန်ဒၟံင်ဒုဟ် ဒစဵုဒစးအခေါင်အရာမၞိဟ် လတူကောန်ဍုင်တအ်ရ။ သၞာံ ၂၀၁၁ ဂှ် ဒပ်ပၞာန် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်မာဲဗော်ဇဳတုဲ ဒက်ပ္တန်ပ္တိုန် အလဵုအသဳညးဍုင်ကွာန်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဗလးကဵုအံင်သာန်သုကျဳ ကဵု ကောန်ထံင်သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂမၠိုင်၊ တုဲဂှ် နူကဵု ဂကောံမၞိဟ်ဂၠးတိတအ်လေဝ် ဖျအ်ဖျေဟ် ကမာတ်လဒဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်တအ်ကီုရ။ အခိင်ဂှ် ၜိုန်ရ ပရေင်ၜိုဟ်လလံ အကြာဂကူဗၟာကဵုဂကူဗၟာ ခိုဟ်တိုန်ကီုလေဝ် ပရေင်ဍဵုဍိုက် ပမာန်၊ ပကီုပရာပ် အခေါင်အရာမၞိဟ် ပ္ဍဲဂကူဟွံသေင်ကဵု ဗၟာတအ်ဂှ် ဟွံအိုတ်အာဏီဖိုဟ်ရ။ ပ္ဍဲသဘင်မာဲ ၂၀၁၅ ဂှ် ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ မဒှ် ဗော် ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ဇၞးမာဲတုဲ ဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳအေန်အေဝ်ဒဳမာန်ကၠုင်ရ။ ၜိုန်ရ အလဵုအသဳ ညးဍုင်ကွာန် နကဵုဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဂွံဒှ်အလဵုအသဳကီုလေဝ် ပဋိပက္ခ အကြာကောန်ဂကူတအ်ဂှ် ပသောင်ကဵုဟွံမာန်တုဲ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင်လေဝ် ကတဵုဒှ်ဒၟံင် အတိုင်ဗီုတြေံဂှ်ပၠန်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပေါဲဗတိုက် ကုပၞာန်ယခေင်ဂှ် နကဵုအလဵုဇကု ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ပ္တိတ်အမိင်ပၞာန် သွက်ဂွံပသောင်ထောအ် ဒပ်ယခေင်အေအေရ။ ဆဂး ပသောင် ဟွံမာန်။ ပ္ဍဲကဵု အခိင်အလဵုအသဳအေန်အေဝ်ဒဳဂှ် အခေါင်အရာ ညးဍုင်ကွာန်ဂှ် ဟွံခိုဟ်တိုန်တုဲ ပရေင်ထ္ၜးဆန္ဒ ဒစဵုဒစး အလဵုအသဳဂှ် ဟွံအောန်စှ်ေအာကီုရ။ သဘင်မာဲ၂၀၂၀ ဂှ် နကဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဆက်ဇၞးမာဲ ဗွဲမဂၠိုင်ပၠန်ရ။ သဘင်မာဲဂှ် ဒးဒုင်စုတ်စောဲလဝ် မဟွံမဲ ကုဗဗွဲဓဝ်၊ ရဲဗော်အေဝ်အေဝ်ဒဳတအ် ကၠတ်ပၠုပ်လဝ် မမာဲပတောအ် ပ္ဍဲမွဲမွဲ ပွိုင်ဆန္ဒမာဲဂှ် ဂၠိုင်ကဵု လက်တၞးရ။ နကဵု ဒပ်ပၞာန် ထ္ၜးဟိုတ်ကဵု မာဲအလီဝွံတုဲ ပ္ဍဲဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၊ ၂၀၂၁ ဂှ် ထိင်ထောအ် အဝဵုဍုင်ပၠန်ရ။
သန္တာရာမ၊ ဘာဂိုဏ်မဟာယျေန် ကွာန်တံင်ပိုအ်
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဓမ္မပါလ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် ကလိဂွံ ဝှ် ၄၃။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာဂိုဏ်မဟာယျေန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ရးနိဂီုဗၟာ
ရးနိဂီုဗၟာဂှ် ဒှ်ကောန်ဂကောံ East Asia Summit, Non-Aligned Movement, ASEAN (အာသဳယာန်) ကေုာံ Bay of Bengal Initiative for Multi-Sectoral Technical and Economic Cooperation ကီုလေဝ် ၜိုန်ရ ကေင်ဒှ် ဍုင်ကဝ်လဝ်နဳဗြိတိန်ကီုလေဝ် ဟွံလုပ်လဝ် ပ္ဍဲဂကောံဓနသဟာယ (Commonwealth of Nations) ရ။ ရးနိဂီုဗၟာဂှ် ဒှ်ဍုင် မသိုက်ဘိုက် ကုတၟအ်သ္ၚေက် ကဵု တၟအ်မတ်ဂကူနာနာ၊ တုဲပၠန် ကၠေင်၊ သၟုဟ်ဂေတ် ကေုာံ ကပေါတ်သယံဇာတသဘာဝ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ရးနိဂီုဗၟာဂှ် သီုဒှ်ဒၞာဲမကလိဂွံ ဒြဟတ်လလဳမအိုတ်ဟွံမာန် (renewable energy) ဗီုကဵု လျးတ္ၚဲတအ်ရ။ သၞာံ ၂၀၁၃ GDP ဍုင် နွံ US$56.7 ဗဳလဳယာန် တုဲ GDP (PPP)ဍုင်ဂှ် နွံ US$221.5 ဗဳလဳယာန်။ ကဆံင်မၞိဟ်တၞဟ်ခြာ အကြာ မၞိဟ်သိုက် ကဵု မၞိဟ်ဒိုက်ဂှ် ရးနိဂီုဗၟာဂှ် လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲဍုင် မတၞဟ်ခြာဇၞော်အိုတ်မွဲရ။ တုဲပၠန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ကိစ္စဇၞော်ဇၞော်တအ်ဂှ် နကဵုဒပ်ပၞာန် ရပ်ထိင်လဝ်ရ။ စရင်ဇမၞော်မၟော်ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ပၞောဝ်ကဵု ရးနိဂီုသီုဖအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ၁၈၉ ဂှ် ဗၟာနွံ မဂၞန် ၁၄၇။
ကိုပ်ကၠာဝင်
သက်သဳပူရာန်ဂမၠိုင် ဂွံဆဵုကေတ် ဟဝ်မဝ် ဨရေက်တုသ် (Homo erectus) ပဒတဴလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ မကော်ဂး ရးနိဂီုဗၟာ တ္ၚဲဏအ် ၜိုတ်ပြဟ်မာန်ကဵုမာန် သၞာံမတုဲကၠုင် ၇၅၀,၀၀၀ တေအ်၊ ကြဴနူ ၇၅,၀၀၀ မတုဲကၠုင်တုဲ ဨရေက်တုသ် ဟွံဆက်ဆဵုရ။ သက်သဳမဂွံဆဵုကေတ် ဟဝ်မဝ် သာပဳယာန် (Homo sapiens) တအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် အခိင်မတုဲကၠုင် ၜိုတ် ၂၅,၀၀၀ BP မဂွံဆဵုကေတ် ကိရိယာတၟအ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသလဒေါဝ်ရးနိဂီုဗၟာ။ သက်သဳ ခေတ်တၟအ်တၟအ် (Neolithic age) မပတံကဵု မတဵုလွဳတၞံ ကေုာံ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ တၟအ်ပွေါတ်တအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နွံအာယုက် မတုဲကၠုင် အကြာ ၁၀,၀၀၀ ကဵု ၆,၀၀၀ ဘဳသဳ မဂွံဆဵုကေတ် ရုပ်ကသူထီု ပ္ဍဲကဵု ထီုပဒလင်။
ခေတ်ဗရိုတ် စိုပ်ဒေသဂှ် ၜိုတ် ၁၅၀၀ ဘဳသဳ မဒှ်အခိင် ညးဒေသတအ် သၠုဲ (copper) ညံင်ဂွံဒှ် ဗရိုတ်၊ တိုန်သြောအ်၊ လွဳကၠိက် မဒှ်မၞိဟ် မလုပ်လၟိဟ်မကၠောန်သာ်ဏအ် အခိင်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။ ဇုတ်မၞိဟ် ကေုာံ ကပေါတ်ပါန်ကွတ် ပ္ဍဲခေတ်ဏအ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဒေသခရိုင်မုန်ယောဲ ပ္ဍဲရးသကိုင်။ ခေတ်ပသဲဂှ် စၜိုတ် ၅၀၀ ဘဳသဳ မဂွံဆဵုကေတ် ဒၞာဲကမၠောန်ပသဲ ပ္ဍဲဒေသသၠုင်ကျာ မာန္တလေ။ အတိုင်သက်သဳမ္ဂး သြောအ်မတဵုလွဳ ပ္ဍဲဒေသဂှ် သွံကဵု ညးဒေသကြပ်ပ်ကဵုဇကု စဵုကဵုစိုပ် ရးနိဂီုကြုက် ပ္ဍဲအခိင်အကြာ ၅၀၀ ဘဳသဳ ကဵု ၂၀၀ အေဒဳ။ ယေန်သၞာင်ခေတ်ပသဲ ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာဂှ် အခိုက်ကၞာ နူကဵုမ္ၚး ဗီုကဵု အိန္ဒိယ၊ သေံတအ်လေဝ် လုပ်စိုပ်ဒၟံင်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲအခိုက်တွိုပ်ဇွညးတအ်ရ။ ပရေင်ဆက်စၠောအ်ဏအ်ဂှ် ဆက်စၠောအ် နကဵု ကမၠောန်ဗၞိက်ဒှ်မာန်ရ။
မြုဍုင် အခိင်ကိုပ်ကၠာ
ပ္ဍဲၜိုတ် ဘဳသဳ ၂ ဗွဝ်ကၠံဂှ် မြုဍုင် စကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ဒေသလဒေါဝ်ဍုင်ဗၟာရ။ မြုဍုင်တအ်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵုဂကူ မဟီုအရေဝ် တိဗေတ်တဝ်-ဘာမာ မဒှ် ဂကူပျူ၊ မဒှ်ဂကူ မပြံင်လုပ်ကၠုင် နူကဵုဒေသယူနာန်။ အခိုက်ကၞာယေန်သၞာင်ပျူတအ်ဂှ် ယေန်သၞာင်အိန္ဒိယပါလုပ်ဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင်၊ နူကဵု ယေန်သၞာင်ဗုဒ္ဓဘာသာရ။
ၜိုတ် ၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် မြုဍုင် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဂှ်ရ။ ပျူတအ်ဂှ် ပဒတဴ ပ္ဍဲဒေသ မသ္ၚောဲကဵု ၜဳ၊ မကြပ်ကဵု ဒဵုဂြိုပ်တုဲ ပ္ဍဲဒေသလဒေါဝ်တုဲ မန်တအ်ဂှ် ပဒတဴ ပ္ဍဲဇိုင်ၜဳ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဒေသလဒေါဝ် ကဵု ဒေသသၠုင်ကျာတအ်ရ။ ပ္ဍဲၜိုတ် လဒေါဝ် ၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဂကူဗၟာတအ် ပြံင်လုပ်စိုပ်ကၠုင်တုဲ ပဒတဴကၠုင် ပ္ဍဲဒေသ အကြာဗုကာံ။ စဵုကဵု ၁၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ပ္ဍဲဒေသဂှ် နွံကဵု မြုဍုင်ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ ဗွဲကြဴ မြုဍုင်တအ်ဂှ် ပံင်ပကောံစုတ် သၟဝ်မွဲက္ဍိုင်ဗတာင်ရ။
ဂန္ဓာရာမ၊ ဘာဂိုဏ်မဟာယျေန် ကွာန်ကၠအ်သတ်
ဘာဂန္ဓာရာမ ဂိုဏ်မဟာယျေန်ဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကၠအ်သတ်၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန်ဝှ် အလုံဂိုဏ်မဟာယျေန်မ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် နွံခမဳ ၈ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တယသ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် ကလိဂွံ ဝှ် ၄၂။
ဃ
ဃ (gha; the fourth letter of the modern Mon alphabet)ဂှ် ပၞောဝ်ကဵု ဗျည်မန် ခေတ်တၟိ (၃၅) မဂှ် ဒှ်အက္ခရ် မရနုက်ကဵုပန်တုဲ ပ္ဍဲကဵုအရေဝ်မန် မၞုံရမ္သာင်ၜါၜါ ရမ္သာင်သာ ကဵု ရမ္သာင်ဇြိုင်ဂှ်မ္ဂး "ဃ" ဂှ် ဒှ်ဗျည်ရမ္သာင်ဇြိုင်တုဲ လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲဂကောံဗျည်ဒုတိယ။ ရမ္သာင်မန် မွဲဂကောံမနွံပန်ပန်ဂှ် "ဃ" နွံ ပ္ဍဲဒၞာဲရမ္သာင်လက္ကရဴအိုတ်၊ ဣဏအ်ဂှ် "က" သာ၊ "ခ" သာဇြိုဟ်၊ "ဂ" ဇြိုင်၊ "ဃ" ဇြိုင်ဇြိုဟ်။
ဝင်
အက္ခရ် "ဃ" ဝွံ နူတမ် ကၠုင်နူ အက္ခရ်ဂြန္ထ နူဒေသဍုင်အိန္ဒိယသၠုင်ကျာ ဗွဲမဂၠိုင်ကော်ခဴစ အက္ခရ်ပလ္လဝ နူအေဒဳ (၅-၆) ဗွဝ်ကၠံရ။ အက္ခရ်ပလ္လဝဂှ် စောန်ဆက်ကၠုင် နူအက္ခရ်ဗြဟ္မဳ။ တမ်မူလ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် တၠပညာတအ် လညာတ်ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ကီုလေဝ် လညာတ် Georg Bühler မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ နူတမ် မကၠုင်နူသေမိတိစ် (Semitic)ရ။ အတိုင်လညာတ်ညးမ္ဂး ပ္ဍဲၜိုတ် ဘဳသဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဗဗၞးတအ် ကေတ်အက္ခရ်ဂှ်တုဲ ညံင်ဂွံကိတ်ညဳ ကုရမ္သာင်သံသကြိုတ် ကေုာံ ပြကြိုတ်ဂှ် ညးတအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ်ရ။ လညာတ်တၠပညာ မပ္တံကဵု G.R. Hunter, S.R. Rao, John Newberry ကေုာံ Krishna Rao တအ် ညာတ်ကေတ် အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် နွံအဆက်တမ် နူကဵု အက္ခရ်/သင်္ကေတအိန္ဒူ (Indus script/Indus symbol) ရ။
ကလိင်၊ ဂစေံ
ဂစေံကလိၚ် (myna / mynah, Burmese; ဆက်ရက်, Thai; นกเอี้ยง) ဝွံ ဒှ်ဂကူဂစေံ မလုပ်လၟိဟ် ဇာတ်ဂကူ သတူနိဒါဲ (Sturnidae) ဗဳဇမကၠုၚ် နူအာရှ မွဲရ၊၊ ဂစေံကလိၚ်ဂှ် ဒှ်ဂကူဂစေံ မမံၚ်ပ္ဍဲဂစးဂြိုပ် ဟွံရုဲစၞမွဲ မမံၚ်နကဵုပယျဵုတိဍာ်ညးကဵုညးမွဲရ၊၊ ပ္ဍဲဍုၚ်ကွာန်လေဝ် ညံၚ်ဂွံကိတ်ညဳ ဂစေံကလိၚ် မံၚ်လေပ်ကီုရ၊၊
ကဆံၚ်လၟိဟ် ကလိၚ်ဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၀ နူကဵု IUCN Species Survival Commission (ဂကောံ ပံၚ်ကောံ မမၚ်မဲ သဘာဝ - ကမ္မရှေန် သတ်ဂြိုပ် မဂျိုၚ်တန်တဴ) ပ္တိတ် လိက်ဒုၚ်စဳရေၚ် ဒဒှ်ရ ကလိၚ်ဝွံ ဒှ်ဂကူဂစေံ မဒးဂွိၚ်ကဵု ကၠေအ်ကၠက်မွဲတုဲ ပ္ဍဲကဵုဂကူဂစေံဂမၠိုၚ် မရုဲစှ်လဝ် လၟိဟ်ကၠံဂကူဂှ် ဂစေံကလိၚ်ဝွံ ပါလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲဂကူဂစေံ မဖန်ကဵု ညံၚ်ဂွံဒှ် ဇဳဝမစုၚ်လေၚ် (biodiversity) ပ္ဍဲမတဵုလွဳ ကေုာံ မကဵုဖဵု ကုကောန်မၞိဟ်တအ် မွဲဂကူရ၊၊
ဗမံက်ထ္ၜး
ဂစေံကလိၚ်ဂှ် ဇကုဍေဟ် ဒှ်အသာ် ခဗိုက် (brown) ပ္ဍဲက္ဍိုပ်လမ္စံက် တုဲ ပ္ဍဲဒၞာဲဂွေၚ်မတ် နွံကဵု အသာ်ဍာ်မိတ်ရ၊၊ သၟူ ကဵု ဇိုၚ်ဍေဟ်လေဝ် ဒှ်အသာ်ဍာ်မိတ်တၟးတၟးကီုရ၊၊ ပ္ဍဲဍုတ် ကဵု သၞေၚ်ဗွဲအပ္ဍဲဂှ် အသာ်ဗု ဍာပ်ဒၟံၚ်ညိရ၊၊ ၝောအ်ကဵုကၟက် ရုပ်တုပ်တုဲ မလေပ်ဆဵုစ နကဵုဆောဖဝက်ရ၊၊
ရမ္သာၚ် (Vocalization)
ကလိၚ် ပရမ္သာၚ် ဗီုပြၚ်နာနာသာ် မပ္တံ အေက်အေက်၊ ဝေက်ဝေက်၊ တေက်၊ ယျောပ်ယျောပ်၊ ဝေက်အောတ်၊ ဂရက်ဂရက်၊ စေပ်စေပ် ဂွံရ၊၊ ကလိၚ်တအ် မလေပ်ကရေဲရမ္သာၚ်ထတ်တ် ကာလ မကဵုသတိ ကုပွံၚ်ဇကု၊ ဗီုကဵုအန္တရာဲမကၠုၚ်စိုပ်၊ ကာလ မပဝ်တိတ် နူမွဲမွဲဒၞာဲလေဝ် ကဵုရမ္သာၚ် ကရေဲတိုန်ကီုရ၊၊ ဟိုတ်နူရမ္သာၚ်ဍေဟ်တအ်ခိုဟ်တုဲ မၞိဟ်မလွဳဂြိုၚ်လဝ် ပ္ဍဲသ္ၚိလေဝ် နွံကီုရ၊၊ ကၠာကလိၚ် ဟွံဂွံတိက်မ္ဂး မလေပ်ကရေဲတိုန် ရမ္သာၚ်ထတ်တ် ညဳညဳရ၊၊ ဟိုတ်နူကလိၚ် မဗြုရမ္သာၚ်နာနာဂွံ ဗွဲမထတ်တုဲ ကာလမၞိဟ်တအ် ဟီုအရေဝ်ထတ် ညးမွဲပါၚ် အဲမွဲပါၚ်မ္ဂး ညာန်ဒၟံၚ်မ္ဂး ညးမလေပ်ဟီုစ အေဟ် ညာတ်ဒၟံၚ် ညံၚ်ကလိၚ် စသတ်ဇြဲ ရ၊၊
ထၜောမ်ကလၚ် (Morphometry)
ဇမၠိၚ်ဇကု ကလိၚ်ဂှ် နွံၜိုတ် ၂၃ cm (9.1 in) ရ၊၊
ဗွဲသၟဟ်မ္ဂး ကလိင်ကၟက် နွံလျိုင် 109.8g ကလိင်ၝောအ် နွံ 120-138g ဇမၠိင်သၞေင် ကလိင်ကၟက် နွံ 138-153mm ကလိင်ၝောအ် နွံ138-147mm သၟူ ကလိင်ကၟက် နွံ 25-30mm ကလိင်ၝောအ် နွံ 25-28mm ဇိုင် (ဒဳဟွံပါ) ကလိင်ကၟက် နွံ 34-42mm ကလိင်ၝောအ် နွံ 35-41mm ဗတ ကလိင်ကၟက် နွံ 81-95mm ကလိင်ၝောအ် နွံ 79-96mm
ဂမ္စာဲ ကေုာံ ဒတန် (Distribution and habitat)
ကလိၚ်ဝွံ ဒှ်ဂကူတမ်မူလ ကၠုၚ်နူရးအာရှ မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဒေသ ဍုၚ်အဳရာန်၊ အိန္ဒိယ၊ နဳပဝ်၊ ဘူတာန်၊ ဗၚ်္ဂလာဒေတ်၊ သဳရိလၚ်္ကာ၊ အဖဂါန်နေတ်သတာန်၊ အုဇဗေက်ကိတ်သတာန်၊ တဇိကိသတာန်၊ တူခမာန်နိသတာန်၊ ဍုၚ်ဗၟာ/မန်၊ မလေရှာ၊ သၚ်္ကာပူ၊ သေံ၊ ဒေသအေန်ဒဝ်ဆာၚ်နာ၊ ကြုက်တအ်ရ၊၊
ပ္ဍဲကရေက်ဂၠးတိဒၞာဲတၞဟ် မပ္တံ ကနေဒါ၊ အဝ်သတေလျာ၊ အေဿရေ၊ နယူဇြဳလာန်၊ နယူကလေဒဝ်နဳရှာ၊ အမေရိကာန်၊ အဖရိကသၠုၚ်ကျာတအ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ၊၊
ကလိၚ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဂွံဆဵု ပ္ဍဲစလးဂြိုပ်၊ တိဗ္ၚ၊ ကေုာံ ပ္ဍဲအကြာကွာန်ရ၊၊ ကလိၚ်ဂှ် မံၚ်တန်တဴ ပ္ဍဲဍုၚ်ဇၞော် ကေုာံ ကွာန်တအ် လေပ်ကီုရ၊၊ ပ္ဍဲဍုၚ်ကေန်ပါရာ၊ အဝ်သတေလျာ ပ္ဍဲအကြာသၞာံ ၁၉၆၈ ကဵု ၁၉၇၁ ဂှ် ဗလးစုတ် ကလိၚ် ၁၁၀၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၉၉၁ လၟိဟ်ခတီု ကလိၚ် ပ္ဍဲမွဲကဳလဝ်မဳတာပန်ကၠၚ်ဂှ် ဗွဲသၟဟ် နွံ ကလိၚ် ၁၅ ၊၊ ဂတဂှ် ပိသၞာံပၠန် ကလေၚ်လ္ၚတ် ပ္ဍဲဒၞာဲတုပ်ပ်ပၠန်ဂှ် ပ္ဍဲမွဲကဳလဝ်မဳတာပန်ကၠၚ် ဗွဲသၟဟ် ဒှ်အာ ကလိၚ် ၇၅၊၊
စရိုတ် (Behaviour)
ဖျေဟ်ခၟာဲ Breeding ကလိၚ်ဂှ် ဒှ်ဂစေံ မမံၚ်ကဵု ဆောပွံၚ် မွဲအာယုက်ရ၊၊ ဍေဟ်တအ် ဖျေဟ်ခၟာဲ ပ္ဍဲမွဲမွဲသၞာံ မဂၠိုၚ်ကဵုအလန်ရ၊၊ မွဲဒေသကဵုမွဲဒေသ ဟွံတုပ်ရေၚ်သကအ်ရ၊၊ ဍေဟ်တအ် ဒက်ခပေါဲ ပ္ဍဲဂွိုၚ်ဆု၊ ပထောၚ်ဆု ကေုာံ ပ္ဍဲဗဒၚ်တအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲဒဵုဟိမလာယာ (ဟိမဝန္တ)မ္ဂး ဍေဟ်တအ် ဖျေဟ်ခၟာဲ နူဗလးမုက်ၜဳ ၜိုတ် ၃၀၀၀ မဳတာရ၊၊
ပ္ဍဲမွဲမွဲဂွိုၚ်/ခပေါဲမ္ဂး ဗွဲဓမ္မတာ နွံစ ခၟာဲ အကြာ ၄-၆ မ၊၊ အဝဲခၟာဲ ဗွဲသၟဟ်မ္ဂး နွံ 30.8 x 21.99 mm၊၊ အခိၚ်မလဒပ်ဂှ် နွံအကြာ ၁၈ တ္ၚဲ ကဵု ၁၈ တ္ၚဲ၊ ခၟာဲဍတ်တုဲ လလအ် သောဲသၞေၚ်ဂွံပေၚ်ဂှ် ဒး ၂၂ တ္ၚဲ ၂၄ တ္ၚဲ၊၊ ခပေါဲဍေဟ်ဂှ် မလေပ်ဒက်ကဵု ကၞာၚ်ဆု၊ ရိုဟ်ဆု၊ ဇုက် ကေုာံ ခမိက်ဂမၠိုၚ်ရ၊၊
စၞ (Diet)
ကလိၚ်ဂှ် ဒှ်ဂစေံ မဟွံရုဲစၞ မွဲဂကူရ၊၊ ဍေဟ်စ စၟစၟောန်၊ က၊ ၚဴ၊ မဆု မဒုန်၊ သြောအ်၊ သတ်ဆု၊ စၞမၞိဟ်စတအ်လေဝ် စကီုရ၊၊ ဍေဟ်တအ် ဗက်ဂြးစစၟစၟောန် အကြာချောဲကီုရ၊၊
ခဒုင်ပလုဲ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ကွာန်ခဒုင်ပလုဲ(Kyaikpayan၊ ကော့ပြည့်)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ ဂကောံကျာ်ပရင်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၀၂၈။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကျာ်ပရင် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၂၆၇၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၅၈၉ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၂၈၅၆ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
မူလဘာၜဳ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်လၟိုင်
ဘာမူလဘာၜဳ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်လၟိုင်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။
သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၄ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၆ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တခေမိန္ဒ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၉၊ ဝှ် ၂၈။