cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ကောန်ဂကူဗၟာပၠန်ဂတးရပ်လွဟ်ဂှ်
🔸သၟတ်ဂကူဗၟာတံ နကဵုအလန်စတုတ္ထ ရပ်လွဟ်တဝ်စၞေဟ် ပၠန်ဂတးကဵု တၠအဝဵုပၞာန် နကဵုသၟဝ်ယၟု(ပဳဒဳအေပ်)ပၠန်ရ၊ အခိၚ် ကာလတ္ၚဲဏံ နကဵုစရၚ်လ္တူလပှ်ကျာ ဂကောံ(ပဳဒဳအေပ်)နွံဒၟံၚ်အကြာ(၃၅၀)ကဵု(၄၀၀)တုဲ ဂကောံချဳဓရာၚ်ဒၟံၚ်ပ္ဍဲဗလးတိ ဍာံဍာံဂှ် နွံအကြာ(၁၀၀)ဂကောံရောၚ် ဆိၚ်ဆကေတ်ရ၊ ဇြဟတ်ရဲရပ်လွဟ်ဂှ် နွံအကြာမသုန်ဠက် ကဵု မွဲကိုဋ်နွံမာန်ရ၊ လ္ပာ်ရးဇၞော်သေတ်ဂါၚ်မွဲရးဓဝ်ဂှ် ဂကောံပျူသဝ်ထဳ သၟဝ်ကံၚ်ဇြဳပၞာန်နွံ(၇၀)ဂကောံပြၚ်ရ၊ သၟတ်ဂကူဗၟာ နွံလၟိဟ်ပ္ဍဲကဵုကိုဋ် (၁၀၀)ဂှ် ရပ်လွဟ်က္လေၚ်တဝ်စၞေဟ်ကဵု အလဵုအသဳပၞာန် နွံဆ(၁)က္ဍိုပ်ကၠံဓဝ်တုဲ တော်ပတောံၜတ်ကဵု ဂကူကောန်ဍုၚ်အ ရၚ်တၞဟ်ဟ်တံ နကဵုဗ္ၜတ်က္ဍိုပ်ကၠံမ္ဂး အောန်နူကဵုသၟတ်ကောန်ဂကူ ကောန်ဍုၚ်အရၚ်တၞဟ်တံ ဗွဲမလောန်ရ၊ ပ္ဍဲကဵုသၟတ် ကောန်ဂကူ ကောန်ဍုၚ်အရၚ်တၞဟ်တံဂှ် (၁၀)က္ဍိုပ်ကၠံလ္ပာ်လ္တူ လုပ်နွံပ္ဍဲဒပ်ပၞာန်ပၠန်ဂတး ဂကူညးကဵုညးရောၚ်။
🟪က်လေါ်ျသရုပျက္ကေံမ်ဂး… 🔸ပစ္စုပ္ပန်လၟုဟ်ဏံ လၟိဟ်သၟတ်ဂကူဗၟာတံ ရပ်လွဟ်လုပ်ဒၟံၚ်ပေါဲဗတိုက် နကဵုလၟိဟ်မၞိဟ်ကီုဒှ်၊ နကဵုဇြဟတ်ပၞာန်ကီုဒှ် ဂွံစိုပ်အ ဆံၚ် ပၠန်ဂတးကောန်ဍုၚ်အရၚ်တံဂှ် ဟွံကြပ်စိုပ်လးလးဏီရ၊ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် နူကဵုဍုၚ်ဗၟာက္လိဂွံလဝ် ဗၠးၜးနူကဵုအၚ်္ဂလိက်တုဲ ပ္ဍဲ ဝၚ်ဗၟာ ဇြဟတ်ပၠန်ဂတးဗၟာကဵုဗၟာ ၜိုတ်ကေၚ်နွံကၠုၚ် အလန်ဏံဂှ် ဒှ်ဇြဟတ်ဇၞော်ဂၠိုၚ်အိုတ်ရ၊ တၠပညာခါတ်အကာဲပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်လဵုလေဝ် ပ္ဍဲ(၂၁)ဗွဝ်ကၠံဏံ သၟတ်ဂကူဗၟာတံ မ္ဒးပၠန်ဂတးကဵု အလဵုအသဳဗၟာတံ ညံၚ်ရဴ လၟုဟ်ဏံရောၚ်ဂှ် ခါတ်လဝ်အကာဲဟၟဲရောၚ်။
🔸အတိုၚ်ချူကပှ်လဝ်ဝၚ်ဗွဲလ္တူတေံဂှ်ရ အခိၚ်လၟုဟ် အေန်ယူဂျဳ ကေုာံ သၟတ်ဂကူဗၟာတံ ရုဲစှ်ကေတ်ဂၠံၚ်တရဴရပ်လွဟ် အလန်ဏံဂှ် စဵုကဵုက္လိဂွံပေါဲအံၚ်ဇၞး လုပ်ပေါဲဗတိုက်မာန်ဟာ? သာ်ဂှ်ဟွံသေၚ်မ္ဂး အတိုၚ်ပုမ်ဇာတ်တြေံတေံ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ကောန်မျူနေတ်ဗၟာ ကေုာံ ဥူဏု ကဵုလဝ်တၚ်စၟဳစလဝ် ကုပၠန်ဂတးကောန် ဍုၚ်အရၚ်တံ ဇၞော်ကဵုဇြဟတ်တုဲ စိုပ် လ္ဒောဝ်ဂၠံၚ်တရဴ ဍောၚ်ၜိုတ်အိုတ်ဇိုၚ်တဲ ဟဲအာအတိုၚ်ဂှ်ပၠန်ဟာ? အကြာက္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ကဵုက္ဍိုပ်သ္ကိုပ် ထ္ကးပြးအာညးသ္ကံတုဲ သီ ဇာတ်ဟာ? ထိၚ်ညးသ္ကံဟွံမာန် သီဗ္ၜောဝ်ညးသ္ကံမာန် ဒှ်ကၠုၚ်ဟာ? ဗွဲတၟေၚ်… ကံၚ်ဇြဳပၞာန်တံ ပတိတ်သုၚ်စောဲ ဒဝ်အံၚ်သာန်သုဂျဳတုဲ သၟာပၠန်ဂတးဂကူဗၟာတံ ပၠးတဲဗလးကၠေံလွဟ်ဟာ?
🔸ဗီုလဵုဒှ်ဒှ်ဒှ်ရ လုကဴဗ္ဒါဲ(၇၀)သၞာံ နကဵုနဲကဲနာနာသာ် ဗတိုက်သရိုဟ်ဒမံၚ် သၞောတ်ဝ်တၠအဝဵုပၞာန် ဟၟဲကဵုပေါဲအံၚ်ဇၞးဏီ ရ၊ နကဵုလညာတ်ပိုဲကောန်ဍုၚ်အရၚ်တံဂှ် ဂကူဗၟာတံဂှ် ပၞာန်ကီုဒှ် ညးဍုၚ်ကွာန်ကီုဒှ် ဂကူမၞုံကဵုစိုတ်ဓာတ်မဟာဝါဒဳဖအိုတ်ရ၊ ၝၜါဏံ ဂွံအဝဵုမွဲမွဲဏောၚ်ဟီုမ္ဂး ၝလဵုလေဝ်ပိုဲဟွံသာဒၟံၚ်ရရ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ အကြာၝၜါ ဏံကိတ်ညးသ္ကံဂှ် လ္ပခရေပ်မတ်မၚ်ကျောဝ်ပၞော် သွက်ဂုဏ်ဖဵုဂကူဇကုညိ၊ အဃောကျောဝ်ဒၟံၚ် သွက်ဂုဏ်ဖဵုဇကုဂှ် ညံၚ်ဟွံဂွံကဵုဒးဍာ်ဗဝ်ဒးဝါဲ ဒှ်အာဂုဏ်ဖဵုသွက်သၞဂှ် ကိစ္စဇၞော်တဴဗွဲမလောန်ရောၚ်။
သုညပရာန်
သင်္ချာပရာန်၊ သုညပရာန်၊ ရာဇာပရာန် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်သၞောတ်မချူလိက် စၞးမစကာ အက္ခရ်ဂှ် မစကာသင်္ချာရ။ နဒဒှ် ဂလာန်ပၞုက်ဓလုက်မွဲဂှ် ပ္ဍဲလိက်ခေတ်ကိုပ်ကၠာတေအ် ကေင်စကာလဝ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။ ဇၟာပ်ပ်ဗျည် ကေုာံ သွိုရ်တအ်ဂှ် ကၠောန်စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု မဂၞန်သင်္ချာတုဲ ပံင်အာ မအက္ခရ် အတိုင်မချူလိက်ရ။
သင်္ချာပရာန်
ဗျည်မန် (၃၅) မဂှ် ဖျေဟ်လဝ် အတိုင်လၟေင်ဗျည် မသုန်မ မွဲရေင်။ ဗျည်မွဲ သင်္ချင်ၜါမ၊ သင်္ချာဂတမွဲ ကဵု သင်္ချာလက္ကရဴမွဲမ။ သင်္ချာဂတဂှ် ရိုဟ်အာအတိုင်လၟေင် စဵုကဵုစိုပ် ၉၊ တုဲ ကလေင်စ ၁ ပၠန်။ သင်္ချာလက္ကရဴဂှ် စနူ ၁ စိုပ် ၅ (မွဲရေင်) တုဲ ကလေင်စ နူ ၁ ပၠန်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဗျည်က မဒှ်ဗျည်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ် ၁၁။ ဗျည်ခ မဒှ်ဗျည် မရနုက်ကဵုၜါဂှ် ၂၂၊ ဗျည်စ မဒှ်ဗျည် မရနုက်ကဵုတြဴဂှ် ဒှ် ၆၁ ဗျည်ည မရနုက်ကဵုစှ် ဂှ် ဒှ် ၁၅။ ဗျည်လက္ကရဴအိုတ် ၝဂှ် ဒှ် ၈၅။
ကၟက် (၆) မဝွံ ကၠုင် နူရာဇာပရာန်ရ။ ချူလိက်သင်္ချာပရာန် ကဵုဒှ်၊ ချူလိက်သုညပရာန်ကဵုဒှီ၊ ကၟက်တအ်ဏအ်ဟေင် အစာတအ် ကွက်ပြေင်လဝ်အိုတ်ရ။ သအာင်နူဝွံ အက္ခရ်လဇံက်သံယိုဂ်တအ်ဂှ် အတိုင်လိက်ပရာန်ညးကဵုညးဂှ် ချူအာရ။
တိုင်သိမ် ဘာဒေါဝ် ကွာန်ပါင်ကၟာ
တိုင်သိမ် ဘာဒေါဝ် ကွာန်ပါင်ကၟာဂှ် ညးချူလဝ် နကဵုသုညပရာန်။
ညးဒါန်လိက်
ညးဒါန်လိက် (Editor)ဟီုမ္ဂးဂှ် လိက်ညးဂမၠိုၚ်ချူလဝ်တအ်ဂှ် နုက်ပ္တိတ်၊ ကုတ်ဗပိုတ်၊ ပဠေဝ်ထောံ ကမၠောန်မတွံဂး မအက္ခရ် "န" ဗ္ဂပ်စုတ်ဗတ ကြဳစုတ်လ္ၚဴ ရဴသာ်ဝွံ သၠေဟ်ကေတ်အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲကိစ္စပရေၚ်ဒါန်လိက်ဟီုမ္ဂးဂှ် တမ်လိက်ဆေၚ်စပ်ကဵု တမ်လိက်ပြကိုဟ် တမ်လိက်စၞောန်လဝ် ကေုာံ လိက်ဂှ် ပ္ညဳပ္ညပ်ဗ္ဂပ် ညံၚ်ဂွံကိတ်ကဵု အဓိပ္ပါယ် ပွမစၟဳစၟတ်ရောၚ်၊ ဗပိုတ် ဟီုမ္ဂးဂှ် အရာဟွံမွဲပၟိက် ပြၚ်ပြဲဂၠိုၚ်အာတအ်ဂှ် ဒးကုတ်ဗပိုတ်ဏောၚ်၊ ဂးတဴရဴသာ်ဝွံရ။ ညးလ္ၚဵုလ္ၚဵုတအ်ဂှ်လေဝ် ညံၚ်ရဴကုတ်ဗပိုတ်ၚုဟ်မး ဟိုတ်ပ္တိုန်ထ္ၜးလျိုၚ် (ဇြိုၚ်တဴဂှ်ရ ညးကော်ခဴစဒါန်လိက် ရဴသာ်ဝွံလေဝ် ဂးတဴအိုတ်ကီုရောၚ်) ။
ညးဒါန်လိက်ဂှ် လိက်ပရိုၚ်၊ လိက်မဂ္ဂဇြေန်၊ ဟွံသေၚ်သာ်ဂှ် လိက်အုပ် လိက်ကၞပ် ဗက်ကဵုဂကူအဇာနာနာ သာ်တုဲ ၜိုန်ရတာလျိုၚ်ကမၠောန် ဟွံတုပ်သၟဟ်ကီုလေဝ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ကလောန်ဂှ်တုန် တုပ်ပ်ဒှ်ဒၟံၚ်ဏောၚ်၊ တြးပ္တိတ်လိက်အုပ်လိက်ကၞပ်ဂှ် ဇၟာပ်ပ်တာလျိုၚ် ဂွံပ္တိုန်ထ္ၜးခိုဟ်အိုတ်မာန်ဂှ် ဒှ်ညးရေၚ်တၠုၚ်ကေတ်လဝ် တာလျိုၚ်ပေၚ်ၚ် ဇၟာပ်ဒၞဲါရောၚ်။ ပ္ဍဲကဵုပရေၚ်ကမၠောန်ကၠောန်ပ္တိတ်မဂ္ဂဇြေန် လိက်ဂျာနေဝ်၊ လိက်အုပ်၊ လိက်ကၞပ် ဂမၠိုၚ်တအ်ဂှ် ပူဂဵုညးမ ကော်ခဴစ ညးဒါန်လိက် သ္ဒးနွံတွဵုရဏောၚ်။ ကလောန်ညးဒါန်လိက်ဂှ် ဆၜိုတ်ဒါန်လိက်သၟးဟွံသေၚ် ကမၠောန်တာလျိုၚ် တၞဟ်သ္အာၚ်တအ်ဂှ်လေဝ် သ္ဒးကၠောန်ရ။ ကမၠောန်တာလျိုၚ်ဂမၠိုၚ် နွံတဴဗွဲမဂၠိုၚ်ဂၠၚ်တုဲ ညးဒါန်လိက်မတွံဂး ဝေါဟာရဝွံ စပ်ကဵု ကလောန်ညးဒါန်လိက် သဳခသရုပ် ဂၠုံရပ်ကၠောန်ကေတ် ဟွံမွဲခယျကေတ်တုဲ နကဵုဝေါဟာရ ညးဒါန်လိက်ဟေၚ် ရပ်စပ်စကာကၠုၚ်ဆက်က် ချူစကၠုၚ်ဆက်က်ဒှ်တုဲ အဓိပ္ပါယ်ဍေံလေဝ် ဇၟာပ်မၞိဟ်တီကၠိုဟ်ဒၟံၚ်ဖအိုတ်ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:လိက်ပတ်မန်
မြေက်
မြေက် (Chili pepper) ဂှ် ဒှ်တၞံသၟတ် မနွံကဵုသတ်တုဲ နကဵုရုက္ခဗေဒမ္ဂး တၞံမြေက်ဂှ် လုပ်လၟိဟ်တၞောဝ်ဗဳဇတၞံ ကပ်သိက်ယာံ (Capsicum) မလုပ်လၟိဟ် ဂကူဇာတ် Solanaceae ရ။ မြေက်ဂှ် ဒှ်ကပေါတ်မစုတ် ပ္ဍဲစၞစ သွက်ကလိဂွံ ဓါတ်ရိင်ကတဴရ။
မြေက်ဂှ် တမ်မူလ ကၠုင်နူမေက်သဳကဝ် ကြဴနူ ကဝ်လာမ်ပဳယာ မကူသာန်သွံရာန်တုဲ ပရေင်တဵုလွဳမြေက်ဂှ် ပြးဇးအာ အလုံလိုက်မွဲတုဲ စကာဒၟံင် နဒဒှ်ကပေါတ်ပုင်သွကီု သီုကဵု ပ္ဍဲကဵုဂဥုဲရ။
တမ်မူလ
မြေက်ဂှ် ဒှ်ကၠုင် စၞစကောန်မၞိဟ်တအ် နူကဵု သၞာံၜိုတ်ဘဳသဳ ၇,၅၀၀ တေအ်တုဲ ဒှ်တၞံ မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲတၞံဂမၠိုင် ကောန်မၞိဟ်တအ် မတဵုလွဳကၠာအိုတ် ပ္ဍဲတိုက်အမေရိကတေအ်ရ။ ဒၞာဲဒတန်မတဵုလွဳလဝ် မြေက်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒတောဝ်ဗက်မ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဍုင်မေက်သဳကဝ် လပါ်ဨသာန် မလောန်ကၠုင်ၜိုတ် သၞာံ ၆၀၀၀ တေအ်ရ။
ဍုင်ပေရူ ဂှ် မဂွံစၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ်ဍုင် မတဵုလွဳမြေက် ဂကူဂၠိုင်အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲဍုင်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဂကူတမ်မူလမြေက် သီုဖအိုတ် သီုမသုန်ဂကူတုဲ တဵုကၠုင် နူကၠာအခေတ်ကဝ်လဝ်နဳရ။ ဍုင်ဗဝ်လဳဗဳယာဂှ် မဂွံစၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ်ဍုင် တၞံမြေက်အရိုင် ဂကူနာနာ မတိုန်ဂၠိုင်အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲဗဝ်လဳဗဳယာဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဂကူမြေက် တမ်မူလ နွံၜါ၊ ဂကူမခဍမ်ခဍမ် ulupicas, မပ္တံကဵု C. eximium, C. cardenasii, C. eshbaughii, C. caballeroi ကေုာံ ဂကူမြေက် မဍောတ်ဂၠိင် arivivis မပ္တံကဵုC. baccatum var. baccatum C. chacoense တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။
ဂမ္စာဲ ဇရေင် အာရှ
မြေက်ပြးစိုပ် အာရှဂှ် ဒှ်အခိင်ကာလ ပဝ်တူဂြဳတအ် မပဗၞိက် ကုအာရှရ။ မြေက်စိုပ်ကၠာအိုတ် ဍုင်အိန္ဒိယ နူနကဵုရဲသၟာဗၞိက်ပဝ်တူဂြဳ ပ္ဍဲကၞောတ် ၁၅ ဗွဝ်ကၠံရ။ စိုပ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံဂှ် မြေက်ဂှ် ဒှ်အာစစၞဓမ္မတာ ပ္ဍဲအာရှ အလုံမွဲဒေသရ။
အဟာရ ကေုာံ ဂုဏ်ဖဵု
မြေက်အသာ်ဗကေတ် ကဵု ဗုတအ်ဂှ် ဓါတ်ဗဳတမေန် သဳ (vitamin C) နွံဂၠိုင်တုဲ မြေက်ဂကူတၞဟ်တအ်ဂှ် ဓါတ်ပရဝ်ဗဳတမေန် အေ (provitamin A) နွံဂၠိုင်ရ။[12] တုဲပၠန် မြေက်ခမိဟ်ဂှ် ဓါတ်ဗဳတမေန်ဘဳ၆ (vitamin B6) နွံဂၠိုင်ရ။
မြေက်ဂှ် ဟိုတ်နူမၞုံကဵု ဓါတ်ရိင်တုဲ အရာမကဵုဖဵု ကုမၞိဟ်မစတအ် နွံတၟာဂလိုင်ဏီရ။ တက္ကသိုလ်ကမ်ဗရိဒ် လပါ်ဘာဂဥုဲ (University of Cambridge School of Clinical Medicine) ပံင်တောဲ ကုဂကောံတၠပညာကြုက်တုဲ ပသုတေသန မြေက်ဂှ် ညးဆဵုကေတ် ကုမၞိဟ်မစ စၞရိင်င်တအ်ဂှ် မံင်အာယုက်ဂၠိင် နူကဵု မၞိဟ်ဟွံစစၞရိင်င်တအ် ၁၄ က္ဍိုပ်ကၠံရ။ နူတက္ကသိုလ်ကြုက် ပ္ဍဲဟံင်ကံင် ဂွံဆဵုကေတ် မြေက်ဂှ် ဟိုတ်မစံင်ပၠေင်ကဵု ဓါတ်ကၠေင်ကောလ်တဝ်သတဝ်တုဲ ပကဵုညံင်မၞိဟ်တအ် ဟွံဂွံကြိုအ်လောန်၊ ကြဴကြာတ်ဖအးကဵုဆီတုဲ ဖအောန်ကဵု ယဲကောန်ကၟအ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄ နူတက္ကသိုလ်ကာလဳဝှဝ်နဳယာ ဂွံဆဵုကေတ် ဓါတ်ရိင်မြေက်ဂှ် ပကဵုညံင်ကလာပ်ရုပ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲထိုင်စၞ ပရေင်ကလေင်ပၠန်တုဲ ဖအောန်ကဵု ညံင်ဟွံဂွံဒှ် ယဲကေန်သာထိုင်စၞရ။
သဳလတေဇ၊ဘဒ္ဒန္တ၊ဒံက်တာ
တၠဂုဏ်အ္စာသဳလတေဇ ဇာတိကွာန်ကြုက်ပိ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗုဝွံ ဒှ်ကျာ်ဇၞော် နွံပိုန် ဘာဗုဒ္ဓရက္ခိတ ကွာန်လှာကမိုန်၊ ဍုင်စက်စာဲ၊ ဒှ်ညးမကလိဂွံ ဗြးမဟိမု ပါရဂူ (ဒံက်တာ) နူကဵု တက္ကသိုလ်မဟိဍန် ဍုင်သေံ နူသၞာံ ၂၀၁၉ နကဵုဘာသာဗုဒ္ဓဘာသာတုဲ ပ္ဍဲပညာပရိယတ်ဂှ် ကလိဂွံလဝ် တဆိပ်ကြာသာသနာဓဇဓမ္မစာရိယ ရ။
ပထမအဝဲ
တၠဂုဏ်အ္စာ သဳလတေဇဝွံ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၄၇ သၞာံ ဂိတုဝှ် ၃ စွေက်ဂှ် က္တဵုဒှ်မၞိဟ် နူဇရေင်မိမၜါ နာဲလောင် ကေုာံ မိခေန်ရှိန် ပ္ဍဲကဵုအရာပ်ဗၟံက် ကွာန်ကြုက်ပိ၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ တွဵုရးဍုင်မန်ရ။ ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာဇ် ၁၃၅၇ မိမၜါကီု သီုကဵုအပါဇၞော် နာဲဇြပ်ဗု မိဇၞော်မိစောထုင် ဂမၠိုင်၊ ယိုက်ဒိုက်ထံက်ပင်တုဲ ဂွံက္တဵုဒှ်ကၠုင်သာမဏဳ ဇရေင်ကျာ်ဇၞော်အ္စာညာဏရံသဳ ဘာကျာ် ကွာန်ကြုက်ပိရ။ ဗၞတ်မွဲသၞာံ ဂိုင်ကေတ်တဴသဇိုင်ပရိယတ်၊ နူဇရေင်ကျာ်ဇၞော်အ္စာ၊ တၠဂုဏ်အ္စာ ပ္ဍဲဘာကျာ်ကွာန်ကြုက်ပိရ။
ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာဇ် ၁၃၅၈ ဂှ် ကရောံအ္စာ နာဲသိရိန္ဓရ၊ အာကတ်လိက် ပ္ဍဲတိုက်လိက်ဘာမဟာယျေန်၊ ကွာန်ကဒဵု၊ ပ္ဍဲဇရေင်ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠတြေံ အဘိဓဇမဟာရဋ္ဌဂုရ ဘဒ္ဒန္တ အာဒိစ္စကီု သီုကဵုအ္စာလိက် ပ္ဍဲတိုက်လိက်ဂှ်ဗွဲမဂၠိုင်ကီုရ။ ပဒတဴပ္ဍဲဘာမဟာယျေန် ကွာန်ကဒဵု ဗၞတ်ပိသၞာံ ဂွံအံင်ဇၞးကေတ်
ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၆၁ ဂှ် အာပပဒတဴ ဘာပုဖ္ပါရာမ (ဘာပဝ်တဝ်မူ) ဍုင်မုဟ်ဍုင် ဇရေင်ကျာ်ဇၞော်အ္စာ သဳဟရာဇာ ရ။
ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၆၆ သၞာံ ဂိတုမာ် ၆ မံက်ဂှ် ဒုင်သဇိုင်ကဵု ပစ္စယာနုဂ္ဂဟ မိမၜါကီု သီုကဵုကလောကောဒေံမသဂမၠိုင်တုဲ ဂွံက္တဵုဒှ်ကၠုင် ဘဝခမဳမပြဲပြဲ ပ္ဍဲခဏ္ဍသဳ ဘာကျာ် ကွာန်ကြုက်ပိရ။ နာဲသဳလတေဇဝွံ ပညာပရိယတ် ဗွဲမထေက်ကြိုက် ဂွံအံင်ဇၞးကေတ်တုဲ သွက်သ္ဂောံကတ် ဘာသန္တရဂှ် ဒုင်ကၠုင်ကွးနူဇရေင်ပါမောက္ခတြေံ ကျာ်ဇၞော်အ္စာကောသလ္လ (ကျာ်ဇၞော်ဘဳအေ) ဘာသုခကာရဳ၊ အရာမဟာစေတဳ၊ ဍုင်ဗဂေါကီု၊ ကျာ်ဇၞော်အ္စာဝါရလင်္ကာ၊ ဘာဂြိုပ် ကွာန်ပါင်ကၟာ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်တအ်ကီုရ။
တရဴကတ်ပညာ မဟာဝိဇ္ဇာ
ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၆၉ အာကတ်လိက် ပ္ဍဲတကအ်လင်္ကာ၊ ဍုင်သိင်ဃဵုတုဲ ဂွံအံင်ဇၞးကေတ် တန်မဟာဝိဇ္ဇာ နူတက္ကသိုလ်ကေလနဳယ၊ ပဒတဴပ္ဍဲဍုင်သိင်ဃဵု ဒုင်သဇိုင်ဍာ်ရှ်ပညာ နူအ္စာဍုင်သိင်ဃဵုမဂၠိုင် ပပ္တံနူကဵု အ္စာသနာတ် နာနာယက္ကရာ ကီု မဒှ်ကီုရ။
တရဴကတ်ပညာ ဓမ္မပါရဂူ
ဗွဲကြဴ သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၇၂ ပြံင်စိုပ်အာ ဍုင်သေံတုဲ နူသက္ကရာဇ် ၁၃၇၅ စိုပ် ၁၃၈၀ ဗၞတ်မသုန်သၞာံ တိုန်တဴ တန်ဗ္တောန်ကီု သီုကဵုချူခၞံတဴပြကိုဟ်မွဲ မၞုံယၟု "တၟေင်အခိုက်ကၞာသ္ဘင်ဖျဴသွဝ် ဂိုဏ်ဓမ္မယုတ္တိနိကာယ ကေုာံ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယ" တုဲ နူတက္ကသိုလ်မဟိဍန်၊ ဍုင်သေံ၊ ဌာနလ္ၚတ်သာသနာဂှ် ဇိုန်ကဵုတဆိပ်ကြာ ဓမ္မပါရဂူ ရ။
မနွံပိုန်ဘာ
တၠဂုဏ်အ္စာသဳလတေဇဝွံ ယိုက်ဂၠေင် နဒဒှ်ကျာ်ဇၞော်အ္စာ နွံပိုန် ဘာဗုဒ္ဓရက္ခိတ ကွာန်လှာကမိုန်၊ ဍုင်စက်စာဲတုဲ ပတန်တဴသာသနာ နကဵုပရိယတ္တိသာသနာ၊ ပဋိပတ္တိသာသနာကီု သီုကဵု ယိုက်ဂၠေင်တဴ တာလျိုင် ဂကူဘာသာ၊ သာသနာ ဗွဲတသိုက်စိုတ်၊ တသိုက်ကာယရ။
မြံၚ်မြ၊ လိက်တၟအ်
လိက်တၟအ်မြံင်မြ (Myaung-Mya Mon inscription, Burmese; မြောင်းမြ မွန်ကျောက်စာ) ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် နူဒၞာဲဍုင်မြံင်မြတြေံ ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၀၅ တုဲ နူကဵု ကျာ်ဇၞော် (မြောင်းမြမြို့ဟောင်း) ပအပ်ကဵု ဌာနသုတေသနခေတ်တြေံ (ရှေးဟောင်းသုတေသနဌာန) ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၂-၁၂-၂၀၀၅ ရ။ ဌာနသုတေသနတြေံ (အလဵုအသဳ) ဦးမင်းဝေ ဟီု ကုကျာ်ဇၞော် လိက်ဝွံ ဒှ်လိက်မန်ခေတ်လဒေါဝ် ရ။
စိုပ်သၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ် နူဂကောံဝင်ဍုင်မြံင်မြတအ် အာတ်မိက် ညံင်ဂွံကလေင်ကဵု ညးတအ်တုဲ ဂွံတအ် ဂွံထ္ၜးပ္ဍဲဒၞာဲတိုက်ထ္ၜးပျးညးတအ် မဂၠိုင်ကဵုအလန်ကီုလေဝ် ညးတအ် ဟွံကလေင်ဂွံ။ ကၞောတ်တဲ နူဌာနအလဵုအသဳဂှ် တက်ဗီုလိက်တၟအ်ဝွံတုဲ ဗီုဂှ် ကဵုဏာ ဂကောံဝင်ဍုင်မြံင်မြရ။
နူကဵုဂကောံဝင်မြံင်မြ အာတ်မိက်တုဲ နာဲဗဳထဝ် မန်ဇြာ ကၠာဲပသောင် ကဵုအဓိပ္ပါယ် လိက်ဝွံ ကုဂကောံဂှ်ရ။ လိက်ဝွံ ဒှ်လိက်ခေတ်လဒေါဝ် အကြာ (၁၅-၁၆ ဗွဝ်ကၠံ)တုဲ ချူလဝ် ပရူမၞိဟ်တြုဟ် လပဴ ညးမမံင် ပ္ဍဲဍုင်မြံင်မြ (မၠံင်မ္လ) ကဵုဒါန်တုဲ ရာဒၞာမိက်လဝ်ရ။ လိက်ဝွံ ဟိုတ်မဂွံဆဵု ဆမွဲကရေက်ဍောတ်တုဲ အဓိပ္ပါယ်ပေင်င်ဂှ် ဂွံတီကေတ် ဟွံမာန်ရ။
နကဵု မလိက်မန်ခေတ်လၟဟ်
(၁) မတဴပ္ဍဲ ရ(း)
(၂) (-ာ)န် - ကျာ(က်)
(၃) အ-ာ ဂဟ် အဟ
(၄) -င် မ္လ လပဴ ကိုဝ်လါ(ရ်)
(၅) ဂွအ်စသို င်္ညိ
(၆) ဟ်ဂဟ် စိ
ပသောင်အဓိပ္ပါယ်
(၁) မတဴ ပ္ဍဲရး။ တိုင်း၌နေသော/ တိုင်း၌ ရှိသော။
မတဴ၊ နေသော။ ပ္ဍဲ၊ ၌။ ရး၊ တိုင်း။
(၂) ကျာ (က်)။ ဘုရား။
(၃) ဂဟ်။ သည်
(၄) - င် မ္လ လပဴ ကိုဝ်လါ(ရ်)။ မြောင်းမြမြို့မှ ပဴ မည်သောအဖိုး ပေးလှူ၏။
- င်မ္လ၊ မ္လံင်မ္လ ဖြစ်နိုင်သည်။ မြောင်းမြမြို့။ လ၊ အဖိုး။ ပဴ၊ လူနာမည်။ ကိုဝ်လာရ်၊ ပေးလှူခဲ့သည်။
(၅) ဂွအ်စသို င်္ညိ။ ခံစားရစေသောဝ်။
ဂွအ်၊ ရစေ။ စသို င်္၊ ခံစား။ ညိ၊ စေသောဝ်။
(၆) ဟ်ဂဟ်စိ။ ထိုလည်း - - - ။
နိဿဲ
နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ မသောင်ကဵုလဝ် ကုဂကောံဝင် ဍုင်မြံင်မြ
မ္ၚဵုထပ်တဲ
ပ္ဍဲအရာမဒက်သ္ၚိကၟိန်ဝွံ ဒှ်အရာ မဆေင်စပ် ကုပရေင်မၞိဟ်တပ်ပ်တုဲ နူကဵု အခိုက်ကၞာဂှ် ပိုဲတအ် လ္ၚတ်ကေတ် ပရေင်မၞိဟ် ဂကူဂှ် ဂွံတၟာဂလိုင်ကီုရ။
မ္ၚဵုသၟာန်သၟုက်
မ္ၚဵုသၟာန်သၟုက်ဂှ် ဒှ်မ္ၚဵု ကောန်ဝုတ် ကောန်ဗၠာဲ သီုကဵု မိမၜါလပါ် ကေုာံ ၝောအ်မၞိဟ်ၜါလပါ် ဆဵုဂဗရေင်သကအ် သၟာန်သၟုက် ကေတ်တင်လတုပ်စိုတ် သွက်ဂွံ ဖျေဟ်ဘဝအိန်ထံင် ကေုာံ ရုဲစှ်ကာတ္ၚဲ သွက်ဂွံ ကၠောန် မ္ၚဵုထပ်တဲရ။
ဝုတ်ဗၠာဲတအ် နဲဆက်ကဝေင်မိတ်ဒါန်
လ္ၚတ်ရံင်အတိုင်အရေဝ်မန် မဟီုလဝ် "ဂအှ်ဒးသၟာန်-ဂမာန်ဒးသၟုက်" လ္ပာ်မိမကောန်တြုဟ်တအ်ဂှ်လေဝ် ဒ္ဂေတ်ပွလၟောဝ်ခအှ်ဇကုဂှ် ဒးစမ်ၜတ်ရ။ ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ်ဍေဟ်ခိုဟ်-ဟွံခိုဟ် ကွတ်ဗြဴဗြဴမလေပ်ထေက် မပ္တံကဵု ပွမတုတ်တုတ် ပွမတာန်သ္ကဝ် ပွမဇိင်စပ် သီဒက်တောမ်တိုပ် ဆက်ဆောံ ကဵုမၞိဟ်ဍောတ်တ်ဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမယေန်သၞာင်နွံ-ဟွံမဲကီု မဗဳဇမသဂကူဍေဟ်ကီု ပွဟွံဒှ် မွဲကလော်ကီု ကလော်ကၞင်တအ်ဂှ်ကီု ဒးသ္ၚဳစမ်ၜတ်ရ။ သွက်ဂွံ ပ္တဴသ္ၚိကၟိန်ဂှ် မိမတအ် တုပ်စိုတ်မ္ဂး ဗွဲကိုပ်ကၠာ ဒးဗလးဏာ မၞိဟ်ဗြဴဗြဴဇၞော်ပိတၠ မၞုံကဵုဆောဗွက်ရ။(ပ္ဍဲအရာဝွံ ဗြဴကၟာဲ ညးဟွံပၠုပ်အဝေါင်) မၞိဟ်ဗြဴတအ်ဂှ်လေဝ် အာသၟာန်လၟောဝ်ခအှ်ညးရ။
မ္ၚဵုသၞက်ကရောဲမ္ဂးဂှ် မ္ၚဵုအာဝါဟမွဲ မ္ၚဵုဝိဝါဟမွဲ ရဴသာ်ဝွံ နွံၜါသာ် ၜါပြကာရ မ္ၚဵုအာဝါဟမ္ဂးဂှ် ကောန်သၟတ်ဗြဴကျိုင်ကျဝ်ဂ္ညိဂ္ညါတ်ကေတ်ကယျိုင်ကယျဝ်တုဲ ယိုက်ယဵုရေင်တၠုင်ဏာ ကေုာံ  ကပေါတ်ကြိယာအိုဿီု ပလံင်ပ္စိုပ်ဏာဇရေင်သ္ၚိသၟတ်တြုဟ်ဂှ်တုဲ ထပ်တဲ ပ္ဍဲသ္ၚိကောန်သၟတ်တြုဟ်ရ။ ပွမသ္ပမ္ၚဵု ရဴသာ်ဝွံ ညးကော်စမ္ၚဵု အာဝါဟ ရ။ အခိုက်ဝွံ ဒှ်အခိုက် မကၠုင် နူအိန္ဒိယတုဲ ပ္ဍဲကဵုမန် ဒ္ဂေတ်စအောန်ရ။
မ္ၚဵုဝိဝါဟမ္ဂးဂှ် နူသ္ၚိကောန်သၟတ်ဏအ် အ္စာထပ်တဲ သီုၝောအ်မၞိဟ် ၝောအ်ဓရိုက် ကေုာံ ဝုတ်တ် ဗၠာဲဗၠာဲ ဇက်ဂၠောဲ ယဵုယိုက်ဏာ ကပေါတ်မ္ၚဵုနာနာတုဲ ပြာပ်အာ ဇရေင်စိုပ်သ္ၚိ ကောန်သၟတ်ဗြဴ သ္ပမ္ၚဵုထပ်ဂှ်တုဲဂှ် ညးကော်ခဴစ မ္ၚဵုဝိဝါဟ ရ။
ပွမရုဲစှ် တ္ၚဲသ္ပမ္ၚဵုသၞက်ကရောဲ
ပ္ဍဲပရေင် သ္ပမ္ၚဵုသၞက်ကရောဲဝွံ ပိုဲကောန်မန်တအ် ဗွဲယေဘုယျ ရုဲစှ် ဂိတုတ္ၚဲတုဲ သ္ပတဴမ္ၚဵုသၞက်ကရောဲအိုတ်ရ။ မန်လ္ၚဵုတအ် သၟာန်တဴ အ္စံင်အ္စာညးတအ်တုဲ အ္စံင်အ္စာဟီု ပ္ဍဲတ္ၚဲခိုဟ်ဂှ် သ္ပတဴဒၟံင်လေဝ်နွံရ။ မန်လ္ၚဵုတအ်လေဝ် အတိုင်အ္စာတၠပညာတမၠာတမၠာတအ် မစၟတ်သမ္တီတွဟ်လဝ် တ္ၚဲခိုဟ်ဂှ်လေဝ် ရုဲစှ်သ္ပဒတဴဒၟံင်လေဝ် နွံကီုရ။ အတိုင်မဟီုကၠုင်တုဲ ပ္ဍဲကဵုဂိတုပသာ်၊ ဂိတုက္ထိုန်၊ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်၊ ပွိုင်ပိဂိတုဏအ် ပိုဲမန်တအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဂိတုခိုဟ် ဂိတုပြဲအိုတ်ရောင်။
ပ္ဍဲကဵု ပွိုင်မွဲဂိတု ဗၞတ်(၃၀)တ္ၚဲဂှ် တ္ၚဲလဵု မသ္ပမ္ၚဵုသၞက်ကရောဲခိုဟ်အိုတ်ရောဂှ် အ္စာတၠပညာ တမၠာတမၠာတအ် ညးတအ် ချူစၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲပရေင်သ္ပမ္ၚဵုသၞက်ကရောဲတအ်ဂှ် တွဟ်ထ္ၜးလဝ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။
ပွမသ္ပ မ္ၚဵုသၞက်ကရောဲ တ္ၚဲခိုဟ်၊ တ္ၚဲပရေအ်
(က) ၁၊ ၁၁၊ ၁၅မံက် သ္ပမ္ၚဵုမ္ဂး ဗြဴဒးချိုတ်ကၠာတြုဟ်။
(ဂ)  ၃၊ ၄၊ ၈၊ ၉၊ ၁၄ မံက် သ္ပမ္ၚဵုမ္ဂး ပိသၞာံ(ဟွံသေင်) ထပှ်သၞာံ ဒးစာ်ခြာ
(ဃ) ၅၊ ၆၊ ၁၂မံက် သ္ပမ္ၚဵုမ္ဂး ပိုန်ဟာန်ကျာ်ဩဳ နွံ။
(ၚ)  ၇၊ ၁၃မံက် သ္ပမ္ၚဵုမ္ဂး ဂွံဒုင်စသုင်အာဲကၟာဲ။
(စ)  ၁၀မံက် သ္ပမ္ၚဵုမ္ဂး ခိုဟ် ရဴသာ်ဝွံ အ္စာတမၠာတမၠာ တွဟ်လဝ်ရ။
(လ္ပာ်ဂိတုစွေက်။)
(က) ၁၊ ၅၊ ၁၁၊ ၁၂၊ ၁၅ စွေက် သ္ပမ္ၚဵုမ္ဂး သုန်ဂြာံ စာ်ခြာ
(ဂ) ၃၊ ၆စွေက် သ္ပမ္ၚဵုမ္ဂး သၠးဂၠံဂဝ်ဝါတ်။
(ဃ) ၇၊ ၈၊ ၉စွေက် သ္ပမ္ၚဵုမ္ဂး ဗြဴချိုတ်ကၠာတြုဟ်။
(ၚ)၄၊ ၁၀၊ ၁၄စွေက် သ္ပမ္ၚဵုမ္ဂး ပိုန်ဟာန် ဍိုက်ပေင်
ရဴသာ်ဝွံ အ္စာတမၠာ တွဟ် လဝ်ရ။
တင်သမ္တီ။
ပ္ဍဲကဵု ဂိတုလ္ပာ်မံက်၅၊ ၆၊ ၇၊ ၁၀၊ ၁၃မံက်ဏအ်ကီု လ္ပာ်စွေက်၂၊ ၄၊ ၁၀၊ ၁၄စွေက်တအ်ကီု ယဝ်ရ ဒတုံတ္ၚဲမြိုတ်ကျု ဟွံသေင်သာ်ဂှ် ဒတုံ တ္ၚဲပြာဗ္ဗဒါ ၜါတ္ၚဲဏအ်ရ ဒးဝေင်ပါဲဂး။
အစဳဇန်ပွမထပ်တဲ
ပၞောဝ်ကဵု မ္ၚဵုထပ်တဲ(ဝါ) မ္ၚဵုထပ်တဲစှ်နဲ စှ်ပြကာဝွံ လၟုဟ် ပိုဲရုဲစှ် သ္ပမ္ၚဵုထပ်တဲဂှ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ တဲပုင် မၞိဟ်တြုဟ်ဂှ် ကဵု တဲပုင်မၞိဟ်ဗြဴ တဲညးၜါဂှ် တုင်စုတ် ပ္ဍဲလှိုင် မစုတ်လဝ် ဍာ်မြမောဝ်တအ်တုဲ အစာထပ်တဲဂှ် ဖ္ဍောတ်ဗှ် ရာဒၞာရ။ ကွာန်လ္ၚဵု မၞိဟ်သွက်ဂွံစဝ်ဖျေဟ် ဍာ် လ္တူတဲပုင်ကောန်သၟတ်ၜါဂှ် ရပ်လဝ်ဍာ်ဒဂေါင်တုဲ ကာလအစာထပ်တဲ မဖ္ဍောတ်ဂါထာဂှ် စဝ်ဖျေဟ် ဍာ်သိုက်က်သဳသဳညိရ။
ဂါထာအ္စာထပ်တဲဒးဖ္ဍောတ်
"'အမရန် ဟာရဳဟာရဳ သရဳမုခပင်္ကဇံ၊""တြိပိဋကံ ဟာရဳဟာရဳ မဟိန္ဒြော၊ ဗဟိန္ဒြော၊""ဗျဇန္ဒြော နရဇန္ဒြော ဗေဒါဂြဟာ ဂရုရာဇာ""ကဇတ္တရာ စိတ္တမုနိကော ဆမရန် ဟရဳဟရဳ""ကြုဗ္ဘန္တုမေဇယမင်္ဂလံ'"ဟွံသေင်သာ်ဂှ် ဂါထာ" ဇယစက္ကော"ဖ္ဍောတ်ဂွံကီုရ ဖ္ဍောတ်ဂါထာတုဲ(အံင်ဇယတု သဗ္ဗမင်္ဂလံ)ပိဝါ အံင်သိဒ္ဓိ ဩဝ်ကဵုဂွံအာစိုပ်ဒတုဲညိ သဗ္ဗမင်္ဂလံင်မ္ၚဵုလောကဳ-လောကုတ္တဵုၜါပြကာဂှ် ဇယတု ညံင်ရဴဂိတုပေင်(၁၅)မံက် မဍိုက်ပေင်ဒၟံင်ကဵုစရာဲ လျးသၞံင်အာကာသ မပြဲပြဲတေအ်ဂှ် ဩဝ်ကဵုဂွံဍိုက်ပေင်ကဵု ညးတၠမ္ၚဵုၜါကီု သီုကဵုညးမပြာပ်ကၠုင်ရီုဗင်သီုညးဖအိုတ်ညိအဴ။
ဂါထာဝွံလေဝ် မွဲကွာန်ကဵုမွဲကွာန် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။
အစဳဇန် မအပ်ဇိုန်ကဵုဩန်တမ် ကေုာံ ပွမဒၠောအ်ဗတောန်တွဟ်ထ္ၜးလဝ်ဂမၠိုင်
နူကဵုမိမၜါ ၜါလ္ပာ် သီုကလောကောဒေအ် မသနာံမြိုင်ဂမၠိုင် စုတ်လဝ်ဩန်တမ် ထံက်ပင်ကောန်သၟတ်ၜါ နကဵုလှိုင်ဂှ် ညးဇၞော်မိမတအ် အပ်ကဵု နာဲသၞောဝ်ဒါန် (ကောန်သၟတ်တြုဟ်) တုဲ နူဂှ် ကလေင်အပ်ပြာပ်ဒုင်ကဵု ကု မိသၞောဝ်ဒါန် (ကောန်သၟတ်ဗြဴ) ရ။ တုဲမ္ဂး အာစာထပ်တဲဂှ် ဒၠောအ်ဗတောန် တွဟ်ထ္ၜးကဵုဂမၠိုင်ရ။
ဝတ်တြုဟ် မ္ဒးဒ္ဂေတ်လ္တူသမ္ဘာ(၅)သာ်
ဝတ်သမ္ဘာဒးဒ္ဂေတ်လ္တူတၠသ္ၚိ(၅)သာ်
သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အခိုက်ပရေင်မၞိဟ်မန် နူပြဝေဏဳ မ္ၚဵုထပ်တဲ
(၂) ဗီုမပမ္ၚဵုထပ်တဲ။ ပ္ဍဲအခိင် မပမ္ၚဵုထပ်တဲဂှ် ၝောအ်မၞိဟ်ဓရိုက် (မၞိဟ်ဇၞော်အရာပ်)ဂှ် ပကဵု မၞိဟ်သက်သဳ ဂတမၞိဟ်ဂမၠိုင် ဒဒှ်ရ ညးၜါဝွံ ဒှ်သမ္ဘာ ကဵု တၠသ္ၚိ။ ပြဝေဏဳ ဒၞာဲအဓိက ပ္ဍဲအရာမထပ်တဲဂှ် ညးၜါ စွံတဲ ပ္ဍဲဍာ်လှိုင်ရ။
(၃) ကြဴနူ မ္ၚဵုထပ်တဲတုဲ။ တုဲမ္ဂး မိမၜါလပါ်တအ်ကီု သီုကဵု ညးမကၠုင်စိုပ်တအ် ကဵုတၟာဲတဲ ဒြပ်ရတ် လှုဲ သွက်သြန်တမ် ညးၜါ ဂွံဆက်အာ ဘဝအိန်ထံင်တၟိရ။
ဒၞာဲမပမ္ၚဵုထပ်တဲ
ဒၞာဲမပမ္ၚဵုထပ်တဲဂှ် ဒှ်ပ္ဍဲသ္ၚိမၞိဟ်ဗြဴတုဲ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဂမာန်ဂှ် ဒးမံင် ပ္ဍဲသ္ၚိခမ်သဳရ။ ပ္ဍဲအခိုက်ကၞာ ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံ အခိုက်ကၞာဟိန္ဒူ အိန္ဒိယ ဥပမာ ပ္ဍဲလိက်သုတ်ဇာတ်ဗုဒ္ဓဘာသာဂမၠိုင် မပ္တံကဵု လိက်သုတ်ဇာတ် ဂၞကျာ်ဝိသာခါတအ်ဂှ်ကီု ဂွံဆဵုကေတ် မ္ၚဵုထပ်တဲဂှ် ဒးကၠောန် ပ္ဍဲသ္ၚိမၞိဟ်တြုဟ်တုဲ မၞိဟ်ထပ်တဲတုဲ မၞိဟ်ဗြဴဂှ် ဒးမံင် ပ္ဍဲသ္ၚိမၞိဟ်တြုဟ်ဂှ်ရ။ ညံင်ရဴဂကူမန်ကီု ဂကူတၞောဝ်ဗဳဇ မတုပ် ကုမန် ဂကူခသဳ (Khasi) တ္ၚဲဏအ် နွံပ္ဍဲဍုင် အိန္ဒိယ ကေုာံ ဗေင်္ဂလာဒေသ် (Bangladesh)ပ္ဍဲဒေသ မကော်ဂး ဒဵုခသဳ (Khasi hills)ဂှ် ၜိုန်ရ မံင်ကြပ် စုက်လုက် ကုဂကူမၞိဟ်ဂၠိုင် ဗီုကဵုဂကူဟိန္ဒဳ (ဘာသာဟိန္ဒူ)ကီုလေဝ် ပရေင်မၞိဟ်ညးတအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံထုဲနှဴ ကုဂကူဟိန္ဒဳတအ်ဏီဖိုဟ်ရ။ ဂကူခသဳ ဗွဲမဂၠိုင် တ္ၚဲဏအ် ဒှ်မၞိဟ် မရှ်ေသှ်ေ ဘာသာခရေတ်ယာန်တုဲ မ္ၚဵုထပ်တဲဂှ် ညးတအ် ကၠောန် အတိုင်အခိုက်ခရေတ်ယာန် ပ္ဍဲဘာကျာ်ကီုလေဝ် မ္ၚဵုထပ်တဲတုဲမ္ဂး မၞိဟ်တြုဟ်ဂှ် ဒးအာမံင် ပ္ဍဲသ္ၚိမိမ မၞိဟ်ဗြဴကီုရ။ လ္ၚတ်ရံင် တၞောဝ်ဝင် ဗီုဂကူ အဝ်သတြောအေရှတေစ် (AustroAsiatic) မဒှ်ဂကူ တမ်မူလအေရှ မဒှ်တမ်ဗဳဇဂကူမန်မ္ဂး ဂကောံဂကူခသဳဝွံ ပါ်တိတ်အာ နူကဵုဂကူတၞဟ် နူကဵု ၜိုတ် ဘဳသဳ ၃၉၅၀ (လောန်ကၠုင်ၜိုတ် ၅၉၀၀ သၞာံ) တေအ်ရ။ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် နူကဵု သၞာံ ၅၉၀၀ တေအ် ဂကူခသဳဏအ် ကဵု ဂကူမန်ပိုယ် သ္ၚောဲပြးချာဲအာ ရေင်သကအ်ကီုလေဝ် စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ် အခိုက်မၞိဟ်တြုဟ် ဒးမံင် ပ္ဍဲသ္ၚိမၞိဟ်ဗြဴဂှ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲညးတအ်ကီု သီုကဵု ပ္ဍဲပိုယ်ဏီဖိုဟ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အခိုက်ဝွံ ဒှ်အခိုက်ဂကူမန်ဇေတ်တ် မစေန်ဆက်ကၠုင် နူကဵု သၞာံ မဂၠိုင်ကဵုလ္ၚီရောင်ဂှ် ပိုယ်တအ် ဟီုမာန်ရ။
ပ္ဍဲအရာဏအ် ကံက်အဓိပ္ပါယ် ဂွံတၟာဂလိုင်ရ။ ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်ဂကူအဝ်သတြောအေရှတေစ်ဝွံ ဒဒှ်ရ လတူကောန်ဗြဴ ကေုာံ မၞိဟ်ဗြဴဂှ် ညးတအ် စွံၚုဟ်မးဂၠိုင်၊ မဒှ်မၞိဟ် မဟီုဂးတုဲ ပ္ဍဲဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဗီုဏအ် ပိုယ်ကံက်အဓိပ္ပါယ်ဂွံရ။
ဗီုမပမ္ၚဵုထပ်တဲ
ပ္ဍဲအခိုက်ကၞာ ညးၜါ ဒုင်ကအ်ပါင်တုပ်စိုတ် ရေင်သကအ်ဂှ် ဟွံဂွံဆဵုကေတ်ကၠးကၠးဖ္ဍးဖ္ဍးရ။ ဍုင်ဒဳမဝ်ကရေသဳ မရှ်ေသှ်ေ အခေါင်အရာပူဂိုလ် ဗီုကဵုဍုင်ဒိန်မက်မ္ဂး ကေင်ကာမ္ၚဵုထပ်တဲ နကဵုအခိုက်ဂကူလဵုဟွံဟီု အောန်အိုတ် ဂလာန်သၟာန် ညးဗြဴ ကဵု ညးတြုဟ် ဒဒှ်ရ ညးတအ်မၞိဟ်ၜါ တုပ်စိုတ် ဒုင်တဲ သွက်ဂွံပံင်ဖက်အာ ရေင်သကအ် နဒဒှ် တြုဟ်တၠသ္ၚိ ကေုာံ သမ္ဘာ နွံဟေင် ညးတအ် ဒုင်တဲစၟတ်သမ္တီ ကေင်ကာမ္ၚဵုထပ်တဲရ။
ပ္ဍဲကွာန်လ္ၚဵု မိၜါလပါ် ရပ်တဲ ကောန်ဇကုတအ်တုဲ မစုတ်ပ္ဍဲလှိုင်ဍာ်ဂှ် ကံက်အဓိပ္ပါယ် မွဲဗီုမ္ဂး မိမၜါလပါ်တုပ်စိုတ်တုဲ မကဵုစကီုလေဝ်၊ ပရေင်အခေါင်သၠးပွးပူဂိုလ် ညးၜါဂှ် ညံင်ကဵု မိမၜါဂှ် ဟွံရှ်ေသှ်ေ မဒးဒုင်ကံက်ဏာ အဓိပ္ပါယ် ဗီုဏအ်ဒှ်အာမာန်ရ။ ဆဂး အခိုက်ဗီုဏအ် ဂွံဆဵုစ အောန်ကွေဟ်တုဲ ဒှ်အရာ မထေက်ကဵု ဝေင်ပါဲရ။
ကြဴနူ မ္ၚဵုထပ်တဲတုဲ
မိမကလောကောဒေအ်တအ် ဗိုင်ကရိုင် ထံက်ပင်ကဵု လှုဲလှာ် ကပေါတ်သ္ၚိတအ် သွက်ညးၜါ ဂွံဆက်အာ ဘဝအိန်ထံင်တၟိရ။ အခိုက်ဏအ်လေဝ် ဒှ်အခိုက်တြေံ မွဲကီု ဟီုဂွံရ။ ပ္ဍဲကဵုဂလာန်သၟာန် မ္ၚဵုထပ်တဲဂှ် ညးသၟာန် မၞိဟ်တြုဟ်ဂှ် ကွတ်ပညာဂယိုင်လမျီု ဗီုလဵုမလေပ်လဝ်ရော၊ ပရောမၞိဟ် ၜိုတ်လဵုကၠိုဟ်ခၠင်ရောရ။ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် နူအခိင်မဗၠးမၞိဟ်အာသၟာန်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ်ဂှ် သွက်ဂွံ ဒက်ဘဝအိန်ထံင်ဂှ် တမ်ရိုဟ်သြန် နွံဂလိုင်လဵုဂှ် သၟာန်ဇာန်လဝ်တုဲတုဲရ။ နူအဓိပ္ပါယ် ဗီုဏအ်ဂှ် သြန်သွက်ဂွံအာတ်ဗြဴ နွံမူစိ ဒှ်ကၠုင် ဗီုဏအ်ရ။ မဒှ်ကၠုင် ဗီုဏအ်တုဲ ညးဗြဴဂှ် ဒှ်အာ ညံင်ရဴကပေါတ်အရပ်အရာမွဲမွဲ ပတန်ၚုဟ်မးတုဲ ရာန်ကေတ်ရ။
သရောပ်တုဲဟီုမ္ဂး နူကဵု အခိုက်ကၞာပမ္ၚဵုထပ်တဲမန်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် အခိုက်ကၞာ ပရေင်ဘဝမၞိဟ်ဂကူမန် ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ ဒဒှ်ရ ဂကူမန်ဂှ် ဒှ်ဂကူတြေံ မၞုံကဵုယေန်သၞာင်ပြဝေဏဳမလှဲလးမွဲ၊ မၞိဟ်ဗြဴဂှ် ဒှ်မၞိဟ်အဓိက ပ္ဍဲဂကောံသ္ၚိကၟိန်မွဲဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲအခိုက်ဝွံရ။ တုဲပၠန် သွက်ဘဝအိန်ထံင် ဂွံၜိုဟ်သြိုဟ်သာယာဂှ် ပရေင်ဒြပ်ရတ် ဒးနွံကီုတုဲ မိမၜါလပါ်တအ် ဗိုင်ထံက်ပင်ကဵု လှုဲလှာ်ရ။
ဇာတ်ဇၞော်စှ်
ဇာတ်ဇၞော်စှ်
ဇာတ်ဇၞော်သီုကဵု (၁၀) ဇာတ်ဖအိုတ်ဂှ် ပ္ကောံစွံလဝ်ဒၞာဲဏံဖအိုတ်တုဲ ဇၟာပ်ညးအဲလေဝ် လုပ်ကၠုၚ်ဗှ်အိုတ်ညိ။
link သၟဝ်ဏံဝွံ ဇာတ်ဇၞော်စှ် နဒဒှ် PDF တံၚ်ကေတ်လေဝ်ဂွံမာန်အိုတ်ရ။
https://drive.google.com/drive/folders/1KowZg4r9Cx0V3Lni539dLd88A3SSAPhZ?usp=sharing
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:ဇာတ်ဇၞော်စှ် ကဏ္ဍ:ဇာတ် ၅၅၀
သုန်သူ
သုန်သူ (Sun Tzu ( soon DZOO, soon SOO; Chinese: 孫子; pinyin: Sūnzǐ) ဂှ် ဒှ် သကိုပ်ပၞာန်ကြုက်၊ ညးမဖျေဟ်ဗျူဟာပၞာန်၊ အစာကဝိ ကေုာံ အစာဒဿန မွဲတၠ မပဒတဴလဝ် ပ္ဍဲ ဒေသဇြဴဗမံက် (Eastern Zhou) ပ္ဍဲအခိင် ဍုင်ကြုက်ခေတ်တမၠာတေအ်ရ။ သုန်သူဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မဒယှ်တဴ နကဵုအစာကဝိ လိက်ပညာပၞာန် (The Art of War) မဒှ် လိက်မချူလဝ် ဗီုမဂွံဖျေဟ် ဗျူဟာပၞာန် မဒှ်ပညာဒဿန မစကာကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ရးပလိုတ်ကီု သီုကဵု ရးဗမံက် ကေုာံ ပ္ဍဲအရာမဖျေဟ်ပၞာန်ရ။ လညာတ်ညးဂှ် ဖျေဟ်လဝ် စွံအာရီု နဲကဲဗီုဂွံဝေင်ပၞာန် အပ္ဍဲမုက်ပၞာန် ဗီုဂွံစကာပြယာဲ (stratagem)၊ လဇ (delay)၊ မစကာ မၞိဟ်ဓလုက် (spy) ကေုာံ နဲကဲမဖန်ဗဒှ်ပၞာန် အပ္ဍဲသၞ၊ မဒက် ကေုာံ ပခိုင်မဟာမိတ်၊ မစကာ နဲလှေဲလှန် ကေုာံ နဲမိက်ဂွံဓရီုကျာ၊ ဖန်ပကောံဒြဟတ်သၞ ညံင်ဂွံကောံဒၟံင် မွဲဒၞာဲတအ် ဒှ်တမ်ရ။ သုန်သူ ဂှ် မၞိဟ်မရှ်ေသှ်ေ မတီဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု အကြာဂကူကြုက်ဂမၠိုင်ကီု သီုကဵု ဒေသရးအာရှဗၟံက် နဒဒှ် မၞိဟ်တၠပညာ အစာလပါ်ပၞာန်မွဲတၠရ။ ယၟုညး ကာလဍောတ်တ်တေအ်ဂှ် သုန်ဝူ (Sun Wu) (ကြုက်: 孫武) တုဲ ယၟု မၞိဟ်မ္ၚးနူ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ညးမတီလဝ်ဂှ် Changqing (Chinese: 長卿). ယၟုမ္ဂး သုန်သူ မၞိဟ်ဂမၠိုင်မတီလဝ်ဂှ် ဒှ်ယၟုမအဲပရဲ မဂွံအဓိပ္ပါယ် "အစာသုန်"။
ဝင်သုန်သူဂှ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ဟွံတီကေတ်လဝ်ရ။ အစာဝင် ပရူတၞောဝ်သၟိင်ဟာန် သဳမာချာန် (Sima Qian) ကေုာံ အစာဝင်ကြုက်တၞဟ်တအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် သုန်သူဂှ် ဒှ်အမာတ် ဨကရာဇ်ဍုင်ဝူ ဟေလူ (King Helü of Wu) တုဲ အခိင်ကာလဂမျိုင်ညးဂှ် နွံအကြာ ဘဳသဳ ၅၄၄-၄၉၆ ရ။ အစာဝင်ခေတ်တၟိတအ်လေဝ် ဒုင်တဲ ပရူဒဒှ်ဝင်ညး ကေုာံ လိက် "ပညာပၞာန်" ညးဂှ် ဒှ်အခိင်လဇုဲညိ ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ဍုင်မဝေင်ပၞာန်ဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲကဵုလိက်စၟတ်သမ္တီတြေံဂမၠိုင် ဂွံဆဵုကေတ် သကိုပ်ပၞာန်လက်ကရဴညး သုန်ဗိန် (Sun Bin) လေဝ် ချူလဝ် ပြကိုဟ်ဗျူဟာပၞာန်တုဲ မကဵုလဝ် ယၟု "ပညာပၞာန်" ကီုရ။ သုန်ဝူကီု သီုကဵုသုန်ဗိန်ဂှ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် နဒဒှ် သုန်သူတုဲ အစာဝင်လ္ၚဵုတအ် စှ်ေစိုတ် သီုမၞိဟ်ဖအိုတ်ဂှ် ဒှ်ညးမွဲတၠဓဝ်ရ။
လညာတ်နဲကဲလဝေင်ပၞာန် သုန်သူဂှ် စကာဒ္ဂေတ်ကၠုင်ဒၟံင် ပ္ဍဲအာရှ နူစအခိင်မခၞံဗဒှ်လဝ်တေအ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ် "ပညာပၞာန်" ညးဂှ် မၞိဟ်စကာဂၠိုင်ကၠုင် သီုကဵု ပ္ဍဲရးပလိုတ်တအ်ကီုရ။ တုဲပၠန် ပညာပၞာန်ညးဂှ် အခိင်လၟုဟ်မ္ဂး ပါဲနူ ပ္ဍဲပရေင်ပၞာန်တုဲ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ယေန်သၞာင်၊ ပရေင်ဍုင်ချာန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ဓတ်ကာယတအ်လေဝ် စကာကၠုင်ဒၟံင် မဟွံမဲ ကုအပိုင်အခြာရ။
ဘဝ
ဒုင်သဇိုင် ကုသက်သဳသာဓကဝင် ၜိုတ်မကလိဂွံဂှ်တုဲ စပ်ကဵု ဒၞာဲသုန်သူ မသၠးဂၠံဂဝ်ဂှ် လညာတ်ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်အိုတ်ရ။ အတိုင် လိက်ဝင်တမ်သၞာံ ကဵု ကၞောတ်သၞာံ (Spring and Autumn Annals) မဒှ်လိက်ဝင် ပရူဍုင်ကြုက် အကြာ ဘဳသဳ ၇၇၁-၄၇၆ ကေုာံ အစာဝင်သဳမာချာန် (Sima Qian) မချူလဝ် လိက်ဝင် မကော်ဂး ရှဳဂျဳ (Shiji) ဂှ်မ္ဂး သုန်သူဝွံ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင်ကဳ (Qi state)။ လိက်ဝင်သီုၜါဂှ် ချူလဝ် ဒဒှ်ရ သုန်သူ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲအခိင်ကၞောတ် ဝင်တမ်သၞာံ ကဵု ကၞောတ်သၞာံဍုင်ကြုင် (Spring and Autumn period) တုဲပၠန် သုန်သူဂှ် ဒှ်မၞိဟ် သကိုပ်ပၞာန် ကေုာံ သကိုပ်ဗျူဟာ ပ္ဍဲဇရေင် သၟိင်ဟေလူ (Helü) မဒှ်သၟိင်တၠတိ ဍုင်ဝူ ပ္ဍဲကဵု အခိင်အကြာ ကၞောတ် တြဴဗွဝ်ကၠံဘဳသဳ၊ ပ္ဍဲအစ ၅၁၂ ဘဳသဳ ရ။ ကြဴနူ သုန်သူ မဂွံဇၞးကေတ် ပၞာန်မဂၠိုင်ကဵုဝါတုဲ စိုတ်ညးကတဵုဒှ် သၟိက်ချူခၞံလိက် ပညာပၞာန် (The Art of War) ရ။ လိက် ပညာပၞာန် ညးဂှ် ဒှ်လိက် မဗှ်လ္ၚတ်ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်ပၞာန် ဍုင်ပၞာန်ဂမၠိုင် မဒှ်အခိင် ဍုင်ကြုက် ထပှ်ဍုင် မတွဟ်ဂး ဍုင်ဇြဴ (Zhao)၊ ဍုင်ကဳ (Qi)၊ ဍုင်ကိန် (Qin)၊ ဍုင်ဆူ (Chu)၊ ဍုင်ဟာန် (Han)၊ ဍုင်ဝေ (Wei) ကေုာံ ဍုင်ယင် (Yan) မဗတိုက် ကေတ်ဇၞးဒၟံင် ရေင်သကအ် သွက်ဂွံကလိဂွံစၟိန်ပြမာန် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ဍုင်ကြုက် ကရေက်လပါ်ဗမံက်ဂှ်ရ။
ပ္ဍဲကဵု ဝင်ပရူသုန်သူဂမၠိုင် ဒၞာဲမၞိဟ်မတီဂၠိုင်အိုတ် နူကဵု လိက်သဳမာချာန် မချူလဝ်ဂှ်မ္ဂး ကိုပ်ကၠာ ညးဟွံဂွံ ဒှ်သကိုပ်ပၞာန်ဏီဂှ် သၟိင်ဍုင်ဝူ စမ်ၜတ် ဍာ်ဒကေဝ်ပညာ ညး နကဵု မကဵုဗတောန် မၞိဟ်ဗြဴ မကၠောန်ၜတ် ပ္ဍဲဗွိုင်နန် ၃၆၀ တၠ ညံင်ဂွံဒှ် ကောန်ပၞာန်ရ။ မၞိဟ်ဗြဴတအ်ဂှ် သုန်သူ ပါ်ထောအ် ၜါက္ဍိုပ်တုဲ ကုညးဗြဴ ဨကရာဇ် မဒးဂၞပ် ညးၜါတၠဂှ် ညးခပတိုန် နဒဒှ် သကိုပ်ဗိုလ်ရ။ အခိင်ကာလ သုန်သူ ကဵုအမိင် ကုဍေဟ်တအ် ကဵုမံင်မုက်တပ်ပ်ဂှ် ဍေဟ်တအ် ဂြိုင်တဴအိုတ်ရ။ တုဲဂှ် သုန်သူဟီု သကိုပ်ပၞာန် မကဵုအမိင် ကုကောန်ပၞာန်တအ်မ္ဂး ညံင်ကောန်ပၞာန်တအ် ဂွံတီကၠိုဟ် အမိင်၊ ဂွံကဠင်အမိင်ဂှ် ဒှ်တာလျိုင် သကိုပ်ပၞာန်ရ။ တုဲပၠန် ညးကလေင် ကဵုအမိင် ကုကောန်ပၞာန်ဗြဴတအ်ပၠန်။ အလန်ဏအ်လေဝ် ကောန်ပၞာန်ဗြဴတအ်ဂှ် ဂြိုင်ပၠန်ရ။ တုဲဂှ် သုန်သူ ကဵုအမိင် ဂစိုတ် ကုညးဗြဴ ဨကရာဇ် မဒးဂၞပ်ၜါတၠဂှ်ရ။ တုဲ ဨကရာဇ် စဵုဒၞာတုဲ သၟာန်ညးတေအ်တုဲ ညးတေအ် သှ်ကဵု ယဝ်ရ သကိုပ်ပၞာန် ကဵုအမိင် ကုကောန်ပၞာန်တုဲ ကောန်ပၞာန်တအ် ကၠိုဟ်ဒၟံင်အမိင်ဖိုဟ် ယဝ်ရ ကောန်ပၞာန်တအ် ဟွံဒ္ဂေတ်ဗက် ဟွံကဠင်အမိင်မ္ဂး ဒှ်ဒုဟ်မၞိဟ်ဇၞော်/သကိုပ်ဗိုလ် ရ။ တုဲပၠန် သုန်သူ ဆက်ဟီု ညးမွဲ မဂွံခပတိုန် ရုဲစှ် နဒဒှ် သကိုပ်ပၞာန်မွဲတုဲ ညံင်ကမၠောန်ဂွံစိုပ်တရဴဂှ် ဒှ်တာလျိုင်ညးတေအ်ရ။ ၜိုန်ရ ဨကရာဇ် ဒစဵုဒစးကီုလေဝ် ညံင်တာလျိုင် ဂွံတုဲဒှ်ဂှ် ဒှ်ကမၠောန် သကိုပ်ပၞာန်ဂှ်ရ။ ညးဗြဴၜါ မဂွံဒုင်ခပတိုန်လဝ် နဒဒှ်သကိုပ်ဗိုလ်ဂှ် ဒးဒုင်ချိုတ်အာတုဲ ရုဲစှ်ခပတိုန် ညးဗြဴၜါတၠ နဒဒှ် သကိုပ်ဗိုလ်ပၠန်ရ။ စနူဂှ်တုဲ သီုၜါက္ဍိုပ်ဂှ် ကၟောန်ပတိုန်ဇကု ကဠင်အမိင်၊ ဂစာန်ဗ္တောန်ကွတ်ပၞာန်ရ။
သဳမာချာန် ဆက်ဟီု လညာတ်တဳအဝ်ရဳ သုန်သူဂှ် ပ္ဍဲကဵုမုက်ပၞာန် ဗွဲကြဴညိ ညးတေအ် ထ္ၜးကဵုသက်သဳသာဓက ဒဒှ်ရ မဒှ်ဍာံစၟတ်ရ။ (ဥပမာ၊ ပ္ဍဲကဵု ပေါဲဗတိုက်ဗောဇု (Battle of Boju)ဂှ် ညးကလိဂွံအံင်ဇၞးကေတ်ပၞာန်တုဲ ညးချူလိက် "ပညာပၞာန်"(The Art of War) မဒုင်သဇိုင် ကုပရေင်ဆဵုဂဗ ပူဂိုလ်ညးတေအ်ရ။ ဆဂး လိက်ဝင် Zuozhuan၊ မဒှ်လိက်ဝင် မချူလဝ် ကိုပ်ကၠာ နူလိက်ရှဳဂျဳ အခိင်တၟာလအ်ဂှ် ချူလဝ် ပရူပေါဲဗတိုက်ဗောဇု တၟာဂလိုင်ကီုလေဝ်၊ ပ္ဍဲလိက်ဂှ် ဟွံဂွံဆဵုကေတ် ယၟုသုန်သူ လးလးရ။
ပရူဝင်
အရာမဒှ်မာန်အိုတ်မွဲဂှ် လိက်ပညာပၞာန်ဂှ် ဒှ်လိက် မချူလဝ် နကဵုတၠပညာဗွဲမဂၠိုင် သရာဲပၞာန်ဗွဲမဂၠိုင် မထပ်ဗပေင်စုတ်ကၠုင် သၞာံဗွဲမလအ် ဒှ်မာန်ရ။ သုန်ဗိန် (Sun Bin) ဂှ် ကေင်ဒှ်လဝ် မၞိဟ်မစိစောန် ပ္ဍဲအရာကွတ်ပၞာန်တုဲ သုန်သူဂှ် နကဵုမပတိုန်စညးတုဲ ကဵုလဝ်ယၟုဗီုဂှ်လေဝ် ဒှ်မာန်ရ။ ယၟုမ္ဂး သုန်သူ ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက် ခေတ်ဗွဲကြဴညိ ဗီုကဵု ပ္ဍဲလိက် ရှဳဂျဳ ကေုာံ လိက် ဝူယဳချုန်ကဳ (Wu Yue Chunqiu) တအ်ကီုလေဝ် လိက်တအ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်လိက် မချူလဝ် ကြဴနူ အခိင်ကာလသုန်သူ သၞာံမဂၠိုင်ကဵုကၠံရ။
ၜိုန်ဂှ်ရလေဝ် ရံင်ကဵု လိက် နဲပညာသဳမာ (The Methods of the Sima) တုဲ သုန်သူ ဂှ် ကေင်နွံလဝ် ကွေဟ်ဟ်ဒှ်မာန်ရ။ အတိုင်လညာတ် Ralph Sawyer မ္ဂး သုန်သူဂှ် ကေင်ဒှ်လဝ်ကွေဟ်ဟ် ဒှ်မာန်၊ တုဲပၠန် ညးဂှ် ဆသကိုပ်ပၞာန်မွဲတၠသၟး ဟွံသေင် သီုဒှ်အစာချူလိက်မွဲတၠကီုရ။ တုဲပၠန် လညာတ်ညးမ္ဂး ဘာဗတောန်ကွတ်ပၞာန် သုန်ဝူဂှ် ဗ္တောန်ကၠုင်လဝ် နကဵု အဆက်ကောန်အဆက်စဴ မဂၠိုင်ကဵု တၞောဝ်တုဲ သုန်ဗိန်ဂှ်လေဝ် ဒှ်တၞောဝ်ညးမွဲတၠကီု ဒှ်မာန်ရ။ ကောန်ကွးနူကဵု ဘာဏအ်ဂှ် ကွးဘာတအ် ဆက်ဇၞော်ဖလှဲပတိုန်လဝ်လေဝ် ဒှ်မာန်ကီုရ။
လညာတ်မွဲပၠန်ဂှ် ရံင်ကဵု ကပေါတ်ကိရိယာ မစကာချူလဝ် ပ္ဍဲလိက် "ပညာပၞာန်" မစကာလဝ် မအရေဝ်ဂမၠိုင်၊ နဲပညာ (ဥပမာ စကာလဝ် တ္ၚ (crossbow) ကေုာံ ခြပ်ပသဲ (cavalry)) တအ်ဂှ်ကီု လညာတ်ဒဿနဂမၠိုင်ကီု၊ ပရူဒဒှ်ဂမၠိုင်ကီု အရာလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵုအခိင်အခေတ် မဗမံက်ထ္ၜးလဝ် သုန်ဝူ/သုန်သူ မဂျိုင်တန်တဴလမျီုဂှ် ဗီုလဵုဒှ် နွံဟွံမာန်ရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲကဵု အခေတ်ဝင်တမ်သၞာံကဵုကၞောတ်သၞာံ ဍုင်ကြုက်ဂှ် မၞိဟ်မွဲ ဂွံခပတိုန် နဒဒှ် သေနာပတိ (ဝါ) သကိုပ်ပၞာန်မွဲဂှ် ဟွံမဲဏီရ။ အခိုက်မခပတိုန် မၞိဟ်မွဲမွဲ နဒဒှ် သကိုပ်ပၞာန်ဂှ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်လက်ကရဴနူဂှ်ညိ ပ္ဍဲအခိင်ကာလပၞာန် ဍုင်ပၞာန်ဂမၠိုင်ဂှ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ စပ်ကဵု ပရူ သုန်သူ မကတဵုဒှ်လဝ် သကိုပ်ပၞာန်မွဲတၠဂှ်လေဝ် ဒှ်အရာ မဒှ်သံသယျမွဲကီုရ။ ရံင်ကဵု တင်ဂၞင်တအ်ဏအ်တုဲ လိက် "ပညာပၞာန်" ဂှ် ပ္ဍဲအခိင်လဵု မချူလဝ် ဇေတ်တ်ဂှ် ဟွံတီကေတ်ကၠးကၠးရ။ ဗွဲကိုပ်ကၠာ နကဵုလညာတ်တြေံမ္ဂး လိက် ပညာပၞာန် ဂှ် ချူလဝ် ပ္ဍဲ ဘဳသဳ ၅၁၂ နကဵု သုန်ဝူ၊ တုဲ သုန်ဝူဂှ် ချဳဓရာင်လဝ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ကၞောတ် အခိင်ကာလတမ်သၞာံကဵုကၞောတ်သၞာံ (ၜိုတ် ၇၂၂-၄၈၁ ဘဳသဳ)။ လညာတ်မရနုက်ကဵုၜါ နကဵုလညာတ်တၠပညာဂမၠိုင် မပ္တံကဵု Samuel Griffith တအ်မ္ဂး လိက် ပညာပၞာန် ဂှ် ချူလဝ် ပ္ဍဲအခိင် လဒေါဝ် ကေုာံ ကၞောတ် ခေတ်ဍုင်ပၞာန်ဂမၠိုင် (ၜိုတ် ၄၈၁-၂၂၁ ဘဳသဳ) ရ။ လညာတ်လက်ကရဴအိုတ်ဂှ် တၠပညာလ္ၚဵုတအ် ညာတ်ကေတ် လိက်ပညာပၞာန်ဏအ်ဂှ် ချူပတိတ်လဝ် ပ္ဍဲၜိုတ် ကၞောတ်လဒေါဝ် ၅ ဗွဝ်ကၠံဘဳသဳ၊ လညာတ်ဏအ်ဂှ် ရံင်ကဵု လိက်ဒုန်ကရေက် မၜံက်ခါဲဂွံ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၂ အေဒဳဂှ်ရ။
ပညာပၞာန်
လိက်ပညာပၞာန် ဂှ် နကဵုလညာတ်တြေံမ္ဂး စှ်ေစိုတ် ချူလဝ် နကဵု သုန်သူ ရ။ လိက်ဏအ်ဂှ် ဒှ်လိက် ဒဿနပၞာန် ဗီုလဵု ရပ်စပ် ပြသၞာဂမၠိုင် ကေုာံ ဗီုလဵုဇၞးကေတ် ပေါဲဗတိုက်ဂမၠိုင်ရ။ တုဲပၠန် လိက်ဏအ်ဂှ် မဂွံဒုင်တဲ နဒဒှ် လိက်ပြကိုဟ်ဇမၞော် မဆေင်ကဵု ဗျူဟာ တုဲ လိက်ဏအ်ဂှ် စကာကၠုင် နိဿဲကၠုင် နူစမပ္တိတ်တုဲ ကၠာဲစၠောအ်လဝ် နကဵုဘာသာဂကူနာနာရ။
စပ်ကဵု လိက်ဏအ် စနူချူလဝ် နူအခိင်လဵု တုဲဒှ် နူအခိင်လဵုဂှ် လညာတ်တဳအဝ်ရဳ ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။ နကဵု လညာတ်ကွတ်ပုရာန်မ္ဂး လိက် ပညာပၞာန် ဏအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ် အောန်အိုတ် ပ္ဍဲအခိင် တၞောဝ်သၟိင်ဟာန် မစကတဵုဒှ်တၟိတၟိတေအ်ရ။ အခိင်လဵု လိက်ဏအ် မတုဲဒှ်ဂှ် ဟိုတ်နူသက်သဳခိုင်င်ဂၠာဲဟွံဂွံတုဲ သၞာံအခိင်အခါဇေတ်တ်ဂှ် နကဵုနဲလဵုလေဝ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဟွံမာန်ရ။ တၠပညာခေတ်တၟိလ္ၚဵုတအ် ညာတ်ကေတ် လိက်ဂှ် တၠပညာလပါ်ပၞာန် ခေတ်လက်ကရဴဏအ် ဗီုကဵု သကိုပ်ပၞာန်လဳချာန်၊ ကေုာံ ဒူမူတအ်လေဝ် ဗပေင်ချူစုတ်လဝ် ပ္ဍဲဂှ်ကီု ဒှ်မာန်ရ။
လိက်ပညာပၞာန်ဏအ်ဂှ် ဗွဲကြဴဏအ် စကာကၠုင် ဆပ္ဍဲပၞာန်မွဲဓဝ်ဟွံသေင် သီုကဵု ပ္ဍဲပရေင်ဍုင်ချာန်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်တအ်ကီုရ။ လိက်ပညာပၞာန်ဂှ် ၜိုန်ရ ဟီုလေဝ် ပေါဲဗတိုက်ကီုလေဝ် ပေါဲဗတိုက်ဟီုဂှ် ဒှ်အရာမဒစဵုဒစး သွက်ကလိဂွံဇမၞးမွဲမွဲတုဲ ပ္ဍဲခန္ဓပူဂိုလ်မွဲမွဲ ဒးဒစဵုဒစး ဓဝ်လၞုဟ်ဓကုဲ သွက်ကလိဂွံ ပေါဲအံင်ဇၞး မတွဟ်ဂး ဂွံအံင်လိက်၊ ဂွံဒှ်ပိုန်ဒြပ်၊ သာ်ဂှ်ဟွံသေင် ဂွံဒှ် ပရေင်ထတ်ယုက်တအ်ရ။
ပ္ဍဲ ၁၀ ဨပြဳ ၁၉၇၂ ဂှ် ကောန်ကမၠောန်သြိုင်ခၞံတအ် ၜံက်ခါဲတုဲ ပ္ဍဲရှာန်ဒံင် ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် လိက်ဂတာဒုန် (လိက်မချူလဝ် နကဵုဒုန်ကရေက်) ဂမၠိုင်ရ။ တၠပညာတအ် လ္ၚတ်ရံင် လိက်ဂတာဒုန်တအ်ဂှ်တုဲ လိက်လ္ၚဵုဂှ် ဒှ်လိက် ပညာပၞာန် တုဲ ညးမချူလိက်ဂှ် မနွံယၟု သုန်ဗိန် ရ။ ဂကောံတၠပညာကြုက်ဟာန် ဟီု လိက်ဂှ် ချူလဝ် နကဵုတၞောဝ် သုန် ဂှ် ကၠေအ်ကၞင်အာရ။ လၟုဟ်ဂွံဆဵုကေတ် လိက်မချူလဝ် နကဵု သုန်ဗိန်ဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော်မွဲရ။ သုန်ဗိန်ဂှ် ဒှ်တၞောဝ်ဒတောဝ် သုန်သူ။
ပြကိုဟ်
ကဏ္ဍ:BEHM ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ
Five precepts
alt=Stone plaque with five precepts shortly described in English, engraved in the stone.|thumb|တၞးဂတှ်ေမချူကှ်ေလဝ် သဳမသုန် ဂွံဆဵုကေတ်အပ္ဍဲ လုမ္မနဳ( Lumbini) ကၟိန်ဍုၚ်နဳပဝ် (Nepal) သဳ မသုန် (Sanskrit: pañcaśīla, Pali: pañcasīla); or five rules of training (Sanskrit: pañcaśikṣapada, Pali: pañcasikkhapada; ) ဝွံ ဒှ်ဒ္ဂေတ်ဝတ်ပၟိက်ကိစ္စမဇၞော် သွက် ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာ (Buddhist lay people )တအ် သ္ဂောံဗက်မၚ်မွဲအာရ။  သဳ မသုန်ဂှ် ဒှ်သဇိုၚ် ဇၟာပ်ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာတအ် သ္ဒးဒဂိုန်ဒ္ဂေတ်အာ ဍောၚ်ဓဝ်သဳလ သွက်မၞိဟ်တအ် ဂွံမၚ်မွဲအာ ဒ္ဂေတ်စရိုတ်မခိုဟ်ဆာဲရ။  သဳ မသုန် ဟီုဂှ်တုန် မ္ဒးဝေၚ်ပါဲပွမဂစိုတ်မနွံကဵုလမျီု၊ မ္ဒးဝေၚ်ပါဲကၠတ်ကေတ်ဒြပ်ညး၊ မ္ဒးဝေၚ်ပါဲပလီုကောန်သမ္ဘာညး၊ မ္ဒးဝေၚ်ပါဲပွမဟီုဂလာန်လာန်စ (ဂလောန်မုသာ)၊ ကေုာံ မ္ဒးဝေၚ်ပါဲအရက်သုရာ တအ်ရောၚ်။ ပ္ဍဲတွံဒၠောအ်ဗ္တောန်ဓရ်ကျာ်ဗုဒ္ဓဂှ် သ္ဒးမၚ်မွဲလဝ်စိုတ် ပၟဝ်ဓရ်ဝိပတ်သနာ ကေုာံ လွဳပရာလဝ်ဓရ်မဂ္ဂၚ်ဒစာံ သ္ဂောံဗၠးတိတ်ဒဒိုက်ဝဲသံသာ ပဇၞူမတ်ကဵုဍုၚ်ဇၞော်နိဗ္ဗာန် ဌာန်မၜိုဟ်ဩိုဟ်ရောၚ်။ ပ္ဍဲကဵု အဒ္ဂေတ်လၟေတ်အခိုက်ကၞာ မဟာယန[ Mahāyāna] ဂှ် လဆောဝ် ဟီုဂးစ နဒ ဒှ် သဳ သာရဝကညာဏ[the Śrāvakayāna precepts ] တုဲ ဍေံစှ်ေစးဒၟံၚ်ကဵု သဳ ဗောဓိသတ္တ [the <i id="mwMQ">bodhisattva</i> precepts] ရောၚ်။  သဳ မသုန် မဒှ်သဇိုၚ်ဒၠောအ်ဗ္တောန်ဒဒက်တဴကဵုတွံဍောၚ်ဓရ်ဗုဒ္ဓဘာသာ သွက်မၞိဟ်သာမည ကေုာံ ညးဂမၠိုၚ် မလွဳပရာတဴဍောၚ်ဓရ် တအ်ရ။ သ္ၚေဝ်ရံၚ်အခန်ကဏ္ဍမစှ်ေသၞောတ် မဆေၚ်ကဵု ပ္ဍဲလောနိတိကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာတအ်မ္ဂး တုပ်တဴညံၚ်ရဴ  ပညပ်စှ်ပြကာ ပ္ဍဲ Abrahamic religions (ဝါ) ဒ္ဂေတ်လၟေတ်စှ်သာ်မဒဒက်တဴကဵု ဝါဒကောန်ဖျူသှာတ် [Confucianism] ရ။ သဳလ ဝွံ ဆေန်ဆက်ဒၟံၚ်ကဵု ဝါဒမစွံၚုဟ်မးကဵုအရပ်အရာ[ utilitarianist, deontological]ကေုာံ သဳလ [virtue ] မဆက်ဗဒက်ကဵု လောကနိတိရ ဆဂး သၞာံ ၂၀၁၇ 2017, ယၚ်ဝေါဟာဝါဒ ညးကၟိန်ဍုၚ်ပလိုတ်တအ် မကော်ဂးဒၟံၚ်ဂှ် ဒးဒုၚ်ဒစဵုဒစး၊ ဒးဒုၚ်တးပါဲဂၠိုၚ်ဗွဲမလောန် တၠပညာတအ်ဟွံဒုၚ်တဲရောၚ်။  သဳဝွံ ပ္တဝ်ဏာကဵု အခေါၚ်အရာမၞိဟ် ဟိုတ်နူ ဒှ် ဓမ္မတာအလုံလိုက်မွဲ၊ တုဲပၠန် တၠပညာလ္ၚဵုတအ် ဟီုပတိုန်ဂလာန် သဳလဏအ်ဂှ် ဍေံဖဍိုက်ဗပေၚ်ကဵု သဘဴဓရ်အခေါၚ်အရာမၞိဟ်မာန်ရောၚ်။
သဝ်ဇဳဝက
တမ်သ္ၚာပၠ သဝ်ဇဳဝက
သဝ်ဇဳဝကဂှ် ဒှ်အာစာဂဥုဲ အာစာသဝ်သၟးဟွံက ဒှ်ညးဂွံကဵုဒါန်သ္ၚာ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ယၟုသဝ်ဇဳဝက မွဲဗီုပၠန်ဂှ် ကောမာဘစ္စ မဒှ်ရ။
သဝ်ဇဳဝကဂှ် ဒှ်ကောန်စဴ သၟိၚ်ဗိမ္ဗိသာရ၊ ဒှ်ကောန်အဘယကုမာရ ကဵု သာလဝတဳတအ်ရ။ သာလဝတဳဂှ် ဒှ်ဗြဴစရာဲဍုၚ်ရ။ ဂကူဇာတ်ဟွံပြဲကီုလေဝ် ကမၠောန်ပြဲမ္ဂး ပြာကတ်မာန်ရ။ ကာလသၠးဂဝ် ဇဳဝက ဟိုတ်နူဒှ်ကောန်တြုံစိ ညးမဒှ်မိဗြဴစရာဲဍုၚ် သာလဝတဳ ဟွံမွဲပၟိက်တုဲ အာဗိုတ်ကၠဟ်ထောံရ။ ညးမကပှ်ဝဳဗ္စဂှ် ဂျိုၚ်လမျီုဏဳဟာ သၟာန်တုဲ ဂျိုၚ်လမျီုဏီရ ကဵုတဴသွဟ် သာ်ဝွံရ။ ဇဳဝက- ညးဂျိုၚ်လမျီု ရဴသာ်ဝွံ ကလိဂွံယၟုရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:လိက်ပတ်မန်
သဳဒဝ်
ပိုဒ် (၂) တာလျိုၚ်ကမၠောန် ဂွံဖအိုတ်ကၠေံ ပရေၚ်ပါ်အဆံၚ်တုဲ ဆက်ဆောံဂမၠိုၚ်
သွက်ဂွံဖအိုတ်ကၠေံ ပရေၚ်ပါ်အဆံၚ်တုဲဆက်ဆောံ လ္တူညးဗြဴကေုာံသၟတ်ဗြဴနကဵုနဲနာနာသာ်တအ်ဂှ် ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု ပရေၚ်တုပ်သၟဟ်တုဲ သၞောဝ်ဥပဒေ ဒက်ပတန် ဍုၚ်ကီုသီုကဵုသၞောဝ်ဥပဒေ ကေုာံ မူဝါဒနာနာသာ်တအ်ဂှ်လေဝ် ကၟိန်ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် ဒးချူဓဇက်ကဵုရောၚ်။
ပိုဒ် (၃) တၚ်ကမၠောန် ဗဗွဲဂမၠိုၚ် (မထေက်ကြိုက်ဂမၠိုၚ်)
ညးဗြဴကေုာံသၟတ်ဗြဴတအ် ပ္ဍဲကဏ္ဍပရေၚ်မၞိဟ်နာနာ သွက်ဂွံဒုၚ်စသိုၚ် အခေါၚ်အရာ ကေုာံ ပရေၚ်သ္ဇိုၚ်ဗၠးၜး တအ်ဂှ် ကမၠောန်ဗဗွဲထေက်ကြိုက် မနွံကဵုတၚ်ကေတ်တာလျိုၚ် (တၚ်ဒုၚ်လျိုၚ်) တအ်ဂှ် ကၟိုန်ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် ဒးကၠောန်သ္ပကဵုရောၚ်။
ပိုဒ် (၄) တၚ်လၟေၚ်ကမၠောန် ယာယဳ (ဗွဲတၟေၚ်ဂမၠိုၚ်)
သွက်ဂွံဖအိုတ်ကၠေံ ပရေၚ်ပါ်အဆံၚ်တုဲဆက်ဆောံ ပ္ဍဲညးဗြဴကေုာံသၟတ်ဗြဴတအ်ကီု သီုကဵုဂွံသၠုၚ်ပတိုန် အခေါၚ်အရာတုပ်သၟဟ် မၞိဟ်တြုံ/မၞိဟ်ဗြဴတအ်ကီုဂှ် အလဵုကၟိန်ဍုၚ်တအ် တၚ်လၟေၚ်ကမၠောန် ယာယဳ (ဗွဲတၟေၚ်ဂမၠိုၚ်) ဒးကၠောန်သ္ပကဵုရောၚ်။
ပိုဒ် (၅) ဆေၚ်စပ်ကဵု ပရေၚ် ပါ်လိၚ် (မၞိဟ်တြုံ/မၞိဟ်ဗြဴ) တၚ်ဒုၚ်ဂိုၚ်ကေတ် ဗွဲကိုန်ဂစိုတ် ဂမၠိုၚ်
ပရေၚ်တာဒၞါ အခေါၚ်အရာ ညံၚ်ညးဗြဴကေုာံသၟတ်ဗြဴတအ် ဟွံဒှ်သုၚ်စောဲ အစောန်စရာဲဍာ်ဒကေဝ်ညးတအ် ဗွဲမဍိုက်ပေၚ်တုဲ ပ္ဍဲပရေၚ်ပါ်အဆံၚ်တုဲဆက်ဆောံဂှ် ၀ါဒဂိုၚ်ကေတ်ဗွဲကိုန်ဂစိုတ် လ္တူ မၞိဟ်တြုံ/သၟတ်တြုံကဵု ညးဗြဴ/သၟတ်ဗြဴတအ်ဂှ် ဟိုတ်နူဒှ်အန္တရာဲလေပ်ဂှ်ရ လညာတ်ဝါဒဏအ် ညံၚ်ဂွံပြံၚ်လှာဲမာန်ဂှ် ကၟိန်ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် ဒးသ္ပကဵုရောၚ်။
ပိုဒ် (၆) ပွကူသာန်သွံရာန်မၞိဟ် ကေုာံ ကဵုသ္ပဗြဴစရာဲဍုၚ်တုဲ ပွမပ္တိတ်ပရဲ
ပရေၚ်ပွကူသာန်သွံရာမံၚ် ညးဗြဴကေုာံသၟတ်ဗြဴတအ်ကီု ကဵုညးတအ်သ္ပ ဗြဴစရာဲဍုၚ်တုဲ ဍေက်ကေတ်မံၚ်ပရဲ လတူညးတအ်ဂှ် ညံၚ်ဂွံအိုတ်အာဂှ် ကၟိန်ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် ဒးရေၚ်တၠုၚ်ကဵုရောၚ်။
ပိုဒ် (၇) ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ကေုာံ ဘဝညးဍုၚ်ကွာန်
ပ္ဍဲအရာပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ကဏ္ဍဘဝညးဍုၚ်ကွာန်တအ်ဂှ် ပွမပါ်အဆံၚ်တုဲ ဆက်ဆောံ လတူညးဗြဴကေုာံ သၟတ်ဗြဴတအ်ဂှ် ညံၚ်ဂွံအိုတ်အာ ကၟိန်ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် ဒးရေၚ်တၠုၚ်ကဵုရောၚ်။
ပိုဒ် (၉)	ပွမဒှ် ကောန်ဍုၚ်
မၞိဟ်ဗြဴ ကေုာံ ကောန်ဇာတ်ညးတအ်ဂှ် ပ္ဍဲပရေၚ်ဒှ် ကောန်ဍုၚ်ကီု ပရေၚ်ထိၚ်ဒဝ်ကၠေံ ဒဒှ် ကောန်ဍုၚ်ကီု၊ ပရေၚ်ပြံၚ်သၠာဲကၠောံအာဍုၚ်တၞဟ်တုဲ ပ္ဍဲအရာဒုၚ်ဂိုၚ်ကေတ်နဒဒှ်ကောန်ဍုၚ်ဂှ် ညံၚ်ကလိဂွံအခေါၚ်အရာတုပ်သၟဟ် ဗီုမၞိဟ်တြုံတအ်ဂှ် ကၟိန်ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် ဒးဒုၚ်ကဵုလျိုၚ်ရောၚ်။ ညးဗြဴတအ်ဝွံ ယဝ်ရ ထပ်တဲကဵု ကောန်ဍုၚ်သၟာၚ်မ္ဂး ညံၚ်မၞိဟ်တြုံတအ်ကီု ဒဒှ်ရ ဇကုဒှ်မံၚ်ကောန်ဍုၚ်ဂှ် ညံၚ်ဂွံလှောဝ်ပြံၚ် သ္ပကဵုစၟတ်သမ္တီမာန် ကၟိန်ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် ဒးရေၚ်တၠုၚ်ကဵုရောၚ်။
ပိုဒ် (၁၀) ပရေၚ်ပညာ
ပ္ဍဲအရာပရေၚ်ပညာ ပါ်ပဲါအဆံၚ်တုဲ ပွမဆက်ဆောံ လ္တူညးဗြဴ ကေုာံ သၟတ်ဗြဴတအ်ဂှ် ဖအိုတ်ကၠေံတုဲ ညံၚ်ဂွံနွံကဵုအခေါၚ်အရာတုပ်သၟဟ်ဂှ် ကၟိန်ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် ဒးရေၚ်တၠုၚ်ကဵုရောၚ်။
ပိုဒ် (၁၁) ပရေၚ်ကၠောန် ကမၠောန်
ပ္ဍဲအရာရုဲစှ် ပရေၚ်ကမၠောန်ဂှ် ညံၚ်ဂွံနွံကဵု အခေါၚ်တုပ်သၟဟ်ကီု ယဝ်ဒးကၠောန်ကမၠောန်တုပ်တုပ်မ္ဂး ညံၚ်ကလိဂွံ သြန်ဂိတုတုပ်တုပ်ကီု ပ္ဍဲဗွိုၚ်ကမၠောန် ပါ်အဆံၚ်တုဲ ဆက်ဆောံလ္တူမၞိဟ်ဗြဴ ညံၚ်ဂွံကၠေံ အိုတ်အာဂှ် ကၟိန်ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် ဒးရေၚ်တၠုၚ်ကဵုရောၚ်။
ပိုဒ် (၁၂) မၚ်မွဲရံၚ်စံၚ် ပရေၚ်ထတ်ယုက် ကေုာံ ကိုန်စဳဇန် သ္ၚိကၟိန်
ညးဗြဴကေုာံ သၟတ်ဗြဴတအ် ညံၚ်ဂွံက္ဍစိုပ် ပ္ဍဲအရာမၚ်မွဲရံၚ်စံၚ် ပရေၚ်ထတ်ယုက်တအ်ကီု ပ္ဍဲအရာဒုၚ်ဂိုၚ်ကေတ် မၚ်မွဲရံၚ်စံၚ် ပရေၚ်ထတ်ယုက်တအ်ဂှ် ညံၚ်ဟွံမွဲကဵု ပရေၚ်ပါ်အဆံၚ်ကီု သီုကဵုပွရေၚ်တၠုၚ်ကဵု ကိုန်စဳဇန်သ္ၚိကၟိန်ကေုာံ ပရေၚ်ထတ်ယုက် ဖ္ဍတ်မဗဳဇ (အဆက်တၞောဝ်ဒတောဝ်) တအ်ကီုဂှ် ညံၚ်ဂွံက္ဍစိုပ် ကၟိန်ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် ဒးရၚ်တၠုၚ်ကဵုရောၚ်။
ပိုဒ် (၁၄) ညးဗြဴ ကေုာံ သၟတ်ဗြဴ မနွံပ္ဍဲ ဒေသကွာန်ရး (ဇၞးပိုဒ်) ဂမၠိုၚ်
ဒဒိုက်ပြဿနာသောဲသောဲဗြောဲဗြောဲ ညးဗြဴကေုာံသၟတ်ဗြဴ မနွံပ္ဍဲရးဒေသ ဇၞးပိုဒ်တအ် ဒးဒုၚ်ဆဵုဂဗမံၚ်တအ်ဂှ်ကီု သီုကဵု ပ္ဍဲအခန်ကဏ္ဍညးတအ် ဒးပါလုပ်မံၚ် ပရေၚ်သ္ၚိကၟိန်ညးတအ် ဂွံစသုၚ်မံၚ်စံၚ်တအ်ကီုဂှ် ကၟိန်ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် သ္ပဂရုတုဲ ဒးချပ်သဳကၠဳထေက်ရောၚ်။
ပိုဒ် (၁၅) အခေါၚ်တုပ်သၟဟ် (ဗဗွဲဓရ်) ပ္ဍဲသၞောဝ်ဓရ်
ကသပ်တၚ်နၚ် ပ္ဍဲသၞောဝ်ဓရ်ဂမၠိုၚ်ကီု၊ ပ္ဍဲကဏ္ဍရေၚ်တၠုၚ် ကေုာံ တၚ်ရိုဟ်ကၞက် (တမ်ရိုဟ်) ဂမၠိုၚ်တအ်ဂှ် ဗွဲမတုပ်သၟဟ် ညံၚ်ဂွံက္ဍစိုပ်ကီု ညးဗြဴကေုာံသၟတ်ဗြဴတအ်ဂှ် ပ္ဍဲဂတမုက်သၞောဝ်ဓရ် ညံၚ်မၞိဟ်တြုံ/သၟတ်တြုံတအ်ကီု ကလိဂွံအခေါၚ်တုပ်သၟဟ်မာန်ဂှ် ကၟိန်ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် ဒးဒုၚ်ကဵုလျိုၚ်ရောၚ်။
ပိုဒ် (၁၆) ပရေၚ်ထပ်တဲ ကေုာံ ဘဝသ္ၚိကၟိန်
ပ္ဍဲအရာထပ်တဲကဵု ပရေၚ်ဆက်ဆောံဂကောံသ္ၚိကၟိန်တအ်ဂှ် ပါ်အဆံၚ်တုဲဆက်ဆောံမံၚ် လတူမၞိဟ်ဗြဴတအ် ညံၚ်ဂွံအိုတ်ဂှ် ကၟိန်ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် ဒးသ္ပကဵုရောၚ်။ သွက်မၞိဟ်ဗြဴတအ် ပ္ဍဲအရာရုဲစှ်တဴ မၞိဟ်ညးထပ်တဲကီု၊ ပ္ဍဲအရာသ္ဂုတ်သွာတ်တဴ ဒှ်ထပ်တဲ ဟွံဒှ်ထပ်တဲဂှ်ကီု၊ ပ္ဍဲအရာ သၠးကောန်၊ လွဳဗ္စကောန်ၚာ်၊ ပလီုကောန်(ပလီုဂဝ်ဂၞဴ) ကေုာံ ပရေၚ် ကိစ္စလွဳဝတ်ကောန်ၚာ်ဂမၠိုၚ်တအ်ဂှ်ကီု ဂွံဂွံအခေါၚ်တုပ်သၟဟ် ညံၚ်မၞိဟ်တြုံတအ်ဂှ် ကၟိန်ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် ဒးသ္ပကဵုရောၚ်။ ပ္ဍဲအရာသၟတ်ကောန်ၚာ်မွဲမွဲတၠ စှေ်ဒၞဲါ ညံၚ်ဟွံမွဲကဵု ပရေၚ်ဇီုကပိုက် နကဵုသၞောဝ်ဥပဒေဂှ် အာယုက်ထပ်တုဲထေက် အဆံၚ်ဍောတ်အိုတ်တအ်ဂှ် ကၟိန်ဍုၚ်ဂမၠိုၚ်တအ်ဂှ် ဒးခုတ်သ္ဂုတ်သွာတ်(ထ္ၜုတ်) ကဵုရောၚ်။
နူ ပိုဒ် (၁၇) စိုပ် ပိုဒ် (၂၂)
လၟေၚ်ကမၠောန် သောဲသောဲဗြောဲဗြောဲ ကမ္မတဳ သဳဒဝ် ကၠောန်မံၚ်တအ်ဂှ် ပ္ဍဲပိုဒ်ဂမၠိုၚ်ဂှ် ဓမံက်ထ္ၜး (စၞောန်ထ္ၜး) ကဵုလဝ်အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲပိုဒ်တအ်ဂှ် ကၟိန်ဍုၚ်တုပ်စိုတ် ထ္ပက်ကဵုလဝ်စၟတ်တဲတ (လိက်ကသုက်) သဳဒဝ်တအ်ဂှ် ပရေၚ်ညးတအ်ထၟံက်ရုပ်ရဴ အကာဲအရာကမၠောန်ညးတအ်ဂှ် နူကမ္မတဳသဳဒဝ် ဗီုလဵုမၚ်ရံၚ်ဗဵု စၟဳစၟတ်အာရော အခန်ကဏ္ဍသာ်ဝွံလေဝ် ပါလုပ်မံၚ်အိုတ်ရ။
နူပိုဒ် (၂၃) စိုပ် ပိုဒ် (၃၀)
ပရေၚ်လၟေၚ်ကမၠောန် သဳဒဝ် ဗီုပြၚ်ဖန်ဖက်စဳဇန်လဝ်ဂှ် ပ္ဍဲပိုဒ်ဂမၠိုၚ် စၞောန်ထ္ၜးကဵုလဝ်ရောၚ်။ လိက်ကသုက်တၚ်တုပ်စိုတ် ဆက်တောဲကြဴ ပ္ဍဲလိက်ကသုက် တၚ်တုပ်စိုတ် ဆက်တောဲကြဴဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံထၟံက်ရုပ်ရဴ လိက်ကသုက် သဳဒဝ်ဝွံ ကိစ္စတၚ်နၚ် ဒးထပ်ဗပေၚ် ဒးနွံပၟိက်တအ်ဂှ်လေဝ် ထပ်တုဲ ထၟံက်ထ္ၜးကဵုလဝ်ကီုရ။ ပၞောဝ်ကဵု တၚ်စဳဇန် ဂမၠိုၚ်တအ်ဂှ် ပ္ဍဲအရာဒးဒုၚ်ဖံက်ပကဝ် ဟိုတ်နူမူဝါဒဂမၠိုၚ်တအ်ဂှ် ညံၚ်ဂွံသောၚ်ကလးကဵုဂှ် ပရေၚ်ရေၚ်တၠုၚ်စၟဳစၟတ် သွက်ကမ္မတဳ သဳဒဝ်ကီု ကေုာံ အခေါၚ်ရောညးဗြဴတအ် နူကဵု သဳဒဝ် စဵုဒၞါကဵုလဝ်တအ်ဂှ် ဒးဒုၚ်ဖံက်ပကဝ်ရောၚ် သာ်ဝွံ ယဝ်ရ ထေၚ်ကေတ်ပ္ဍဲစိုတ်မ္ဂး (စှ်ေစိုတ်မ္ဂး) နဲကဲ ဗီုပြၚ် ညးဗြဴကေုာံသၟတ်ဗြဴတအ် ဂွံတေၚ်ဗစိုပ် ပ္ဍဲကမ္မတဳ သဳဒဝ် ဗွဲတိုက်ရိုက်မာန်တအ်လေဝ် ပါလုပ်အိုတ်ရ။
သဳလဝန္တ၊ ကျာ်ဇၞော်ဘာဇၞော် ကွာန်ဒူရာ
thumb|ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တသဳလဝန္တ ရာမညနိကာယ ဘာဇၞော်ပရိယတ္တိ၊ကွာန်ဒူရာထေရုပ္ပတ္တိ
ပၞောဝ်ကောန်မွဲမိ ပန်တၠဂှ်
မ္ၚဵုက္တဵုဒှ်ဘဝခမဳ သာမဏဳ
လၟောဝ်ကျာ်ဇၞော်အ္စာ မာံအံၚ်ဃေန်ဝွံ ပ္ဍဲအခိၚ်ကာလအဝယ် အာယုက် (၁၂) သၞာံဂှ် မိမၜါကဵုအာဲပညာ ပြာပ်အာစိုပ်ဇရေၚ်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တဥတ္တမထေရ်တုဲ ဗ္တောန်ကၠုၚ်လဝ် နမော ကခ စဵုကဵု သၠပတ်ပရိုတ်အိုတ်တုဲ စိုပ်အဝယ် ၁၆ သၞာံ ပျာံဂိတုကညၚ်ဂှ် သ္ပထပိုယ်သာမဏဳ မၚ်တန်တဴဗၞတ် (၇) တ္ၚဲတုဲ ဟိုတ်နူကဵုဒှ်ကောန်ရတ်ဇၞော်အိုတ်တုဲ ဂွံဘိုၚ်ကၠောန်ကမၠောန်ကဵု မိကဵုမၜါ ရံၚ်အာမ္ဂး ပါဠိမ္ၚဵုမ္ဂး မာတာပိတု ဥပဋ္ဌာနံ ပွမကၠောန်ၜတ်မိကဵုမၜါဂှ် ဒှ်မ္ၚဵုကုသဵုဇၞော်မွဲတုဲ နူကဵုဘဝခရှ် ကၠောန်ၜတ်ကမၠောန် မိမၜါတုဲ ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာဇ်ဍုၚ် ကၠုၚ်စိုပ် ၁၃၁၄ သၞာံ၊ ဂိတုပသာ် ၁၂ စွေက်ဂှ် တၞဟ်နဖဵုရော်ဂုဏ်မိမၜါ နကဵုနယ်လောကုတ္တဵုတုဲ မိကဵုမသ္ပဓမ္မာနုဂ္ဂဟတုဲ အာစိုပ်ဒဒှ်ခမဳ ဇရေၚ်အ္စာဥပ္ပဇ္ဇျာယ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာဘဒ္ဒန္တဥတ္တမထေရ် ပ္ဍဲခဏ္ဍသဳ ဘာဇၞော် ကွာန်ဒူရာ မဒှ်ရ။
ကျာ်ဇၞော်အ္စာဝွံ ကလိဂွံဘဝခမဳမပြဲတုဲ မံၚ်တန်တဴအာဇရေၚ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠ ဘဒ္ဒန္တဝါရလၚ်္ကာရလအ်အာတုဲ သၟိက်မိက်ဂွံ ဗ္တောန်ပညာ အာစိုပ်ပ္ဍဲဍုၚ်ရေဝ်ဘာလ္ဂုၚ်ၜါ ဂွံမွဲသၞာံတုဲ နူဂှ်မွဲကဆံၚ်ပြံၚ်အာစိုပ်ကွာန်ဘာ ပွိုၚ်ဍုၚ်ရေဝ်ရ၊ ဗ္တောန်ဂွံပညာ ဗၞတ်မွဲသၞာံတုဲ သွက်ဂွံစဳစောန်ပညာဂၞန်သၚ်္ချာတုဲ ပြံၚ်ကၠောံအာ ကွာန်မန်ဝါဂျဳ ပွိုၚ်ဍုၚ်ပံၚ်ရ။ ဗ္တောန်ကၠုၚ် ၂ သၞာံ ပညာဂၞန်သၚ်္ချာကတ်လ္ၚတ် ကေတ်တုဲ ကလေၚ်စဴစိုပ်ကၠုၚ်ကွာန် ဌာန်ဇာတိ ဘာစောဝ်ခနိ ကွာန်ဒူရာရ။ နူဂှ် ကွာန်ကုန်သာယာ(ဖဲၜဵု) ဒါယကာဂမၠိုၚ် ကၠုၚ်က္ညနိမန်ကျာ်ဇၞော်အ္စာဂ္ဇံဘာ နွံပိုန်ပ္ဍဲကွာန်ကုန်သာယာဂှ် မံၚ်တန်တဴအာ ပွိုၚ်(၄)သၞာံဂှ် ပ္တန်ကၠုၚ်သာသနာ သိုၚ်ပ္တန်ဘုတ်ဘာစေတဳသာသနိကဂမၠိုၚ်ရ။ ဆက်တုဲ ပ္ဍဲဘာကဒေါ ဍုၚ်မတ်မလီုတေံ သွက်မၚ်မွဲအာ ဌာန်တန်သာသနာပ္ဍဲဘာဂှ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာကေတ်တာလျိုၚ်တုဲ က္ညပြံၚ်တိုန်စိုပ် ဘာကဒေါ ဍုၚ်မတ်မလီုတေံပၠန်ရ။
ကျာ်ဇၞော်အ္စာ စိုပ်ကၠုၚ် ဘာကဒေါဍုၚ်မတ်မလီုဂှ်တုဲ ခမဳသၚ်ကွာန်ဒူရာကီု၊ သီုကဵုခမဳသၚ်နူကဵုဒေသဖာလိန်တံဂမၠိုၚ် ကၠုၚ်လ္ၚောဝ်ကျာ်ထ္ၜးယဲကီု၊ သီုကဵုခမဳသၚ်ကၟုဲအာဂန္တုက ကေုာံ ကၟုဲခရှ်ထဳပလုၚ် ကၠုၚ်စိုပ်ဘာကဒေါမ္ဂး လဴမံၚ်ပရောကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဒုၚ်တၠုၚ်ကော်ဘိက်ခိုဟ် ဂွံမိၚ်ကၠုၚ် နူကဵုသဟဓရ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာဂမၠိုၚ်ရ။
လ္ပာ်ကွးဘာ မံၚ်ဒၟံၚ်ဘာတန်အလဵုအသဳတံ ဂွံဇူဒီုအာ ဗွဲတသိုက်မာန် ပညာဂွံအာစိုပ်ဒတုဲမာန်လေဝ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ကဵုဒၟံၚ်ဇြဟတ် ဒုၚ်တၠုၚ်ဒၟံၚ်ဇၟာပ်အရာကီုရ။
ကျာ်ဇၞော်အ္စာ သ္ပဒတဴကေတ် ပ္ဍဲဘာကဒေါ ဍုၚ်မတ်မလီု ပွိုၚ် ၁၀ သၞာံပြၚ်ၚ် လအ်ကၠုၚ်တုဲ နူကဵုကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တညာဏရံသဳ မပ္တံကဵု ဘုတ် ဘာစေတဳ ပ္ဍဲဘာဇၞော် ကွာန်ဒူရာ မဒှ်ရ။
ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၁၃၆၈ သၞာံ၊ ကျာ်ဇၞော်အ္စာဘဒ္ဒန္တညာဏရံသဳ စုတိစဴအာသွဝ်တုဲ ကျာ်ဇၞော်အ္စာနွံပိုန်ဂဇံဘာ ဘာဇၞော် ကွာန်ဒူရာ မဒှ်ရ။ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ အာစိုပ်ဒှ်ကျာ်ဇၞော်နွံပိုန်ဂဇံဘာတုဲ ကွးကောန်သၚ်ကတ်မံၚ်ပရိယတ္တိသာသနာ ဂၠိုၚ်ဒၟံၚ်တုဲ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ အရိုဟ်ဒဒှ်သၞာံဂှ် ထံက်ပၚ်အာ နဒဒှ်ဝတ္ထုပစ္စယ် လ္တူကောန်သၚ်ကွးဇကုကတ်လ္ၚတ်ဒၟံၚ် ပရိယတ္တိသာသနာ လၟိုန်န်သၞာံရ။ ပ္ဍဲပွိုၚ်မွဲမွဲသၞာံ တမ်သၞာံမွဲဝါ လိုက်ဝှ်မွဲဝါ ဝတ္ထုဒါန်ကျာ်ဇၞော်အ္စာပ္ကောံလဝ် အကြာၜါစှော်ကိုဋ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ကဵုဒါန်ထံက်ပၚ်ကၠုၚ် သၚ်ကောန်ကွးတအ် မဒှ်ရ။
ကျာ်ဇၞော်အ္စာ အာစိုပ်နွံပိုန်ဂ္ဇံဘာ လအ်အာ(၁၀)သၞာံတုဲဂှ် ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၁၃၇၇ သၞာံ၊ ဂိတုဇှ်ေ ၁၃ စွေက်ဂှ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ကေုာံ တၠဂုဏ်အ္စာဂမၠိုၚ် ဒါယကာဂမၠိုၚ် ကောံဓရီုညီသာတုဲ ပံက်ပ္တိုန်ကၠုၚ် တိုက်လိခ်သွက်သာသနာကျာ်တြဲ ဂွံတန်တဴအာဍာ်ဇမၠိၚ်မာန် ရန်သာ်ဝွံတုဲ နူကဵုဒူရာဘာဇၞော်ဂှ် ပြံၚ်လှာဲကော်ခဴစ ရာမညနိကာယ ဘာဇၞော်ပရိယတ္တိ ကွာန်ဒူရာ ကော်ဂးစ သာ်ဝွံရ။
ကျာ်ဇၞော်အ္စာပိုယ်ဝွံ ဂွံမၚ်မွဲထိၚ်ဒဝ်လွဳပရာကၠုၚ် ပရိယတ္တိသာသနာ ပွိုၚ် (၄) သၞာံ အကြာကၠောံဂိတုဝှ် ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာဇ်ဍုၚ် - ၁၃၈၀ သၞာံ ဂိတုဝှ် ၁၂ စွေက်တ္ၚဲစန် အခိၚ်နူဂယး ဗၞတ် ၇ နာဍဳဂှ် ကွးဒါယကာ ၜိုတ်ဂိုတ်ဂစာန်လွဳပရာမံၚ်ကီုလေဝ် "သဗ္ဗေ နမုစ္စန္တိ မစ္စုနော" သတ္တံ ဒှ်ဍာံမ္ဂး ဟွံဗၠးနူသ္ကေံတဲ သၟိၚ်မာရဏ ဒးဒုၚ်ဘဲကဵု သၟိၚ်ဂစိုတ်တုဲ ဒှ်အာအနိစ္စဓရ် စုတိစဴအာသွဝ် သၠးထောံလဝ်နာမ်ဇဳဝဳတ ကဵုသှ်ေတဴဒၟံၚ် ဥတုဇကလာပ်ရုပ်တုဲ ကွးဒါယကာဂမၠိုၚ် ၜိုန်ဂိုတ်ကဟောံကျာ်ဇၞော်အ္စာကီုလေဝ် သတ္တံဂမၠိုၚ် စိုပ်မွဲတ္ၚဲတှ်ေ "မရဏံ မေ ဘဝိဿတိ" ကြက်ဒးချိုတ်ဍာံဍာံရောၚ်။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ
ကအ်ယက္ခ၊ ကွာန်
<mapframe latitude="16.619684" longitude="97.847365" zoom="5" width="400" height="300" align="right"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ {     "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 97.847365,         16.619684        ]      }    }  ] }
ကွာန်ကအ်ယက္ခ ဝွံ ဒှ်ကွာန်မန် နွံပ္ဍဲ (16.619684N, 97.847365E) တွဵုရးဍုၚ်ကရေၚ်၊ ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်ရ၊၊ ဗွဲဒိုဟ် ပလိုတ်သၠုၚ်ကျာကွာန်ဝွံ နွံ ကွာန်ခယျးပ္ဍဲတုဲ အာကဵုကွာန်ခယျးမ္ၚး စိုပ်ၜဳကဍတ်၊၊ နူကွာန်အာ ဂၠံၚ်ဗၟံက် ၜိုတ် 7,4 တိုၚ်မ္ဂး စိုပ်ဂၠံၚ်ဇၞော် ဗြဝတဳ-ဘာအၚ်၊၊ ဇမၞော်ကွာန်ဂှ် သီုဖအိုတ် နွံၜိုတ် 0,27 mi2 ရ၊၊ ကွာန်ကအ်ယက္ခဝွံ နွံဘာလကျာ်ၜါဘာ၊၊
လၟိဟ်မၞိဟ်
ကွာန်ကအ်တာဝွံ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၈ဂှ် သ္ၚိ သီုဖအိုတ် နွံ ၜိုတ် (၁၀၀) မတုဲ မၞိဟ်နွံ ၜိုတ် မသုန်ကၠံ ဒှ်မာန်ရ၊၊
ပလံၚ်ဗစိုပ်
အဓိက ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ်ကွာန်ကအ်ဗိုတ်ဝွံ ဒှ်ဂၠံၚ်ဍာ် ကေုာံ ဂၠံၚ်တိုက်ရ၊၊
နိရုတ္တိ
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ကွာန်ဝွံ ဟိုတ်မနွံ ပ္ဍဲလတူတိသမၠုၚ် အကြာဝါဗိုၚ် (ဝါ) တိဗလးသဝ် မဗိုၚ်ဂေတ်လဝ်တုဲ ကအ် ညးကော်စတုဲ ၀၀ ဂှ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ၀၀ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယၟုကွာန်၀၀ဂှ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ၀၀ရ၊၊
ဝၚ်
ကွာန်ဝဝဝဝွံ ဒှ်မန်တြေံမွဲတုဲ နူအခိၚ်လဵု မစပ္တန်လဝ်ရောဂှ် နကဵု သက်သဳ သုတေသနဝၚ် ခိုၚ်ၚ်ဂှ် ဟွံဂွံတီလဝ်ဏီရ၊၊ ပ္ဍဲခေတ်ဟံသာဝတဳ ဒြဟတ်ခိုဟ် (ၜိုတ် အေဒဳ တေအ်ဂှ် ကွာန်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲရးမတ္တမ ၃၂ ဍုၚ် ပ္ဍဲရးဍုၚ်ဝဝရ၊၊
ဘာလကျာ်
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ရာမညနိကာယ ဘာဗၟံက်
ရာမညနိကာယ ဘာဗၟံက်ဝွံ နွံ လပါ်ဗၟံက်ကွာန်တုဲ မဒှ်ဘာတြေံအိုတ် ပ္ဍဲကွာန်ဝဝဝ ဏအ်ရ၊၊ ဘာဝွံ ပ္ဍဲအခိၚ် ကျာ်ဇၞော်ဝိမလဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ်သီမွဲရ၊၊ ပါဲနူသီတုဲ ဇြပ်သဘၚ်ဓရ်၊ ဇြပ်မၚ်သဳလ်တအ်လေဝ် နွံကီုရ၊၊
ရာမညနိကာယ ဘာပလိုတ်
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ရာမညနိကာယ ဘာပလိုတ်ဝွံ နွံလပါ်ပလိုတ်ကွာန်တုဲ မဒှ်ဘာမခၞံဗဒှ်လဝ် ကြဴနူဘာဗၟံက်ညိရ၊၊ ဘာဝွံ ပတန်လဝ် ပ္ဍဲအခိၚ်ကျာ်ဇၞော်စန္ဒိမာ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၆၇၀ တေအ်တုဲ ကျာ်ဇၞော်မၚ်မဲကၠုၚ်ဘာဝွံ သီုဖအိုတ် ဂွံ ၁၀ အဆက်ရ၊၊
ကျာ်စေတဳ
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ပ္ဍဲကွာန်ဝဝဝဝွံ ကျာ်စေတဳ သီုဖအိုတ် နွံ ၃ တၞုၚ်၊၊ ကျာ်လဒေါဝ်ဂှ် ဒှ်ကျာ် ကျာ်သြဳကွာန်တုဲ မၞိဟ်ကၠုၚ်ဗဵုလ္ၚောဝ်ဂၠိုၚ်အိုတ်ရ၊၊ ပါဲနူဂှ် ကျာ်စေတဳ ပ္ဍဲဘာလကျာ်လေဝ် နွံကီုရ၊၊
ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
အဓိက ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကွာန်ဝဝဝ ဝွံ ဒှ်ကမၠောန်ဗ္ၚ ကေုာံ တဵုတၞံခၜိုတ်ရဝ်ပါရ၊၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပရေၚ်ဗၞိက် စၞစသုၚ်တအ်လေဝ် နွံစ ညိညကီုရ၊၊
ပရေၚ်ပညာ
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ပ္ဍဲကွာန်ဝဝဝဝွံ နာဲဘာဗတောန်လိက်အလဵုအသဳ တန်သဇိုၚ်မူလ (၂) မတုဲ တန်လဒေါဝ် နွံမွဲရ၊၊ ပ္ဍဲဘာလကျာ်လေဝ် ဒှ်ဒတန် ဗ္တောန်လိက် သွက်ကောန်ၚာ်တအ်ကီုရ၊၊
ကျာ်တြဲၜါစှော်ဒ္စာံဇကု
ကျာ်တြဲ (၂၈) ဇကု
(၁)ကျာ်တြဲတဏှာၚ်ကဵု
−  (သၠုၚ်(၈၀)ဟတ်၊ ဆုပလိုဟ်တၞံကြေၚ်၊ လျးဂဵု(၈၀)ဟတ်၊ အာယုက်(၁၀,၀၀၀)သၞာံ၊ ဍုၚ်ပုဖ္ဖဝတဳ၊ မအံက်သၟိၚ်သုနန္ဒ မိသုနန္ဒာ)။
(၂)ကျာ်တြဲမေဓၚ်ကဵု
−  သၠုၚ်(၈၀)ဟတ်၊  ဆုပလိုဟ်တၞံဗပုၚ်၊ လျူဂဵု(၈၀)ဟတ်၊ အာယုက်(၉၀,၀၀၀)သၞာံ၊  ဍုၚ်ယဃန၊ သၟိၚ်သုဒေဝ မိယသောဓရာ။
(၃) ကျာ်တြဲသရဏၚ်ကဵု
−  ( သၠုၚ်(၈၀)ဟတ်၊ ပလိုဟ်ကျာ်ဆုကွေဲ၊ လျးဂဵု(၈၀)ဟတ်၊ အာယုက်(၇၀,၀၀၀)သၞာံ၊ ဍုၚ်ဝိပုလ၊ သၟိၚ်သုမၚ်္ဂလ မိယသဝတဳ) ။
(၄) ကျာ်တြဲဒိဗ္ဗၚ်ကဵု
−  သၠုၚ်(၈၀)ဟတ်၊ ပလိုဟ်ကျာ်ဇြဲတောန်၊ လျးဂဵု(၁၂)ယောဇနာ၊ အာယုက်(၁၀,၀၀၀)သၞာံ၊ ဍုၚ်ရမ္မဝတဳ၊ သၟိၚ်သုဒေဝ မိသုမေဓာ။
(၅)ကျာ်တြဲကောဏ္ဍည
−  သၠုၚ်(၈၀)ဟတ်၊ ဆုပလိုဟ်အံၚ်ရေၚ်၊ လျးဂဵု(၈၀)ဟတ်၊ အာယုက်(၁၀,၀၀၀)သၞာံ၊  ဍုၚ်ရမ္မဝတဳ၊ သၟိၚ်သုနန္ဒ မိသုဇာ။
(၆)ကျာ်တြဲမၚ်္ဂလ
−  သၠုၚ်(၈၈)ဟတ်၊ ဆုပလိုဟ်ဇုက်အဂၞူ၊ လျးဂဵု(စှ်လောက)၊ အာယုက်(၉၀,၀၀၀)သၞာံ၊ ဍုၚ်ဥတ္တရ၊ သမိၚ်ဥတ္တရ မိသိရိမာ။
(၇) ကျာ်တြဲသုမန
−  သၠုၚ်(၉၀)ဟတ်၊ ပလိုဟ်ဇုက်အဂၞု၊ လျးဂဵု(၄၀)ဟတ်၊ အာယုက်(၉၀,၀၀၀)သၞာံ၊ ဍုၚ်မေခလ၊ သမိၚ်သုဒတ္တ မိသိရိမာ။
(၈) ကျာ်တြဲရေဝတ
−  သၠုၚ်(၈၀)ဟတ်၊ ဆုပလိုဟ်ဇုက်အဂၞု၊ လျးဂဵု(မွဲယောဇနာ)၊ အာယုက်(၆၀,၀၀၀)သၞာံ၊ ဍုၚ်သုဓညဝတဳ၊  သၟိၚ်ဝိပုလ မိဟုလာ။
(၉) ကျာ်တြဲသောဘိတ
−  သၠုၚ်(၅၈)ဟတ်၊  ပလိုဟ်ဇုက်အဂၞု၊ လျးဂဵု(၈၀)ဟတ်၊ အာယုက်(၉၀,၀၀၀)သၞာံ၊  ဍုၚ်သုဓမ္မ၊ သၟိၚ်သုဓမ္မ မိအသမာ။
(၁၀) ကျာ်တြဲအနောမဒဿဳ
−  သၠုၚ်(၅၈)ဟတ်၊ ပလိုဟ်ဆုကၠောၚ်၊ လျးဂဵု(၈၀)ဟတ်၊ အာယုက်(၁၀,၀၀၀)သၞာံ၊  ဍုၚ်စမ္ပက၊ သၟိၚ်အသမ မိအသမာ။
(၁၁) ကျာ်တြဲပဒုမ
−  သၠုၚ်(၈၀)ဟတ်၊ ပလိုဟ်ဂြၚ်အေက်၊ လျးဂဵု(၈၀)ဟတ်၊ အာယုက်(၁၀,၀၀၀)သၞာံ၊ ဍုၚ်စမ္ပက၊ သၟိၚ်အသမ မိအသမာ။
(၁၂) ကျာ်တြဲနာရဒ
−  သၠုၚ်(၈၈)ဟတ်၊  ပလိုၚ်ဂြၚ်အေက်၊ လျးဂဵု(မွဲယောဇနာ)၊ အာယုက်(၉၀,၀၀၀)သၞာံ၊ ဍုၚ်ဓညဝတဳ၊ သၟိၚ်သုဒေဝေါ မိအနောမာ။
(၁၃) ကျာ်တြဲပဒုမုက္တဵု
−  သၠုၚ်(၈၈)ဟတ်၊ ဆုပလိုဟ်ဓိတာန်၊ လျးဂဵု(၁၂−ယောဇနာ)၊ အာယုက်(၁၀,၀၀၀)သၞာံ၊ ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ၊ သၟိၚ်အန္နဒ မိသုဇာတာ။
(၁၄) ကျာ်တြဲသုမေဓ
−  သၠုၚ်(၈၈)ဟတ်၊  ပလိုဟ်တၞံသၠီ၊ လျးဂဵု(မွဲယောဇနာ)၊ အာယုက်(၉၀,၀၀၀)သၞာံ၊  ဍုၚ်သုဒဿန၊ သၟိၚ်သုဒတ္တ မိသုဒတ္တာ။
(၁၅) ကျာ်တြဲသုဇာတ
−  သၠုၚ်(၅၀)ဟတ်၊ ပလိုဟ်ဒုန်ဇလ၊ လျးဂဵု(ဒိုဟ်စှ်လ္တူ/သၟဝ်)၊ အာယုက်(၉၀,၀၀၀)သၞာံ၊ ဍုၚ်သုမၚ်္ဂလ၊ သၟိၚ်ဥဂ္ဂတ မိပဘာဝတဳ။
(၁၆) ကျာ်တြဲပဳယဒဿဳ
−  သၠုၚ်(၈၀)ဟတ်၊  ပလိုဟ်ဆုပြာန်၊ လျးဂဵု(ဂ၀)ဟတ်၊  အာယုက်(၉၀,၀၀၀)သၞာံ၊ ဍုၚ်အနောမ၊ သၟိၚ်သုဒိန္ဒ မစန္ဒာ။
(၁၇) ကျာ်တြဲအတ္ထဒဿဳ
−  သၠုၚ်(၈၀)ဟတ်၊  ပလိုဟ်တၞံစမ္ပါ၊ လျးဂဵု(မွဲယောဇနာ)၊ အာယုက်(၁၀,၀၀၀)သၞာံ၊ ဍုၚ်သာဘဏ၊ သၟိၚ်သာဂရ မိသုဒဿနာ။
(၁၈) ကျာ်တြဲဓမ္မဒဿ
−  သၠုၚ်(၈၀)ဟတ်၊ ပလိုဟ်တၞံသာံသာတ်၊ လျးဂဵု(၈၀)ဟတ်၊ အာယုက်(၁၀,၀၀၀)သၞာံ၊ ဍုၚ်သရဏ၊ သၟိၚ်သရဏ မိသုနန္ဒာ။
(၁၉) ကျာ်တြဲသိဒ္ဓတ္တ
−  သၠုၚ်(၆၀)ဟတ်၊ ဆုပလိုဟ်ကဏ္ဍကာ၊  လျးဂဵု(၈၀)ဟတ်၊ အာယုက်(၁၀,၀၀၀)သၞာံ၊  ဍုၚ်ဝေဘာရ၊ သၟိၚ်ဇယသေန  မိသုဖဿာ။
(၂၀) ကျာ်တြဲတိဿ
−  သၠုၚ်(၆၀)ဟတ်၊ ဆုပလိုဟ်ဂဝိုဟ်(ဂဝိုဟ်)၊ လျးဂဵု(၈၀)ဟတ်၊ အာယုက်(၁၀,၀၀၀)သၞာံ၊ ဍုၚ်ခေမ၊  သၟိၚ်ဇနယန္တ မိမဒုမာ။
(၂၁) ကျာ်တြဲဖဿ
−  သၠုၚ်(၅၈)ဟတ်၊  ပလိုဟ်ဆုတၠုဲ၊ လျးဂဵု(၈၀)ဟတ်၊  အာယုက်(၉၀)သၞာံ၊ ဍုၚ်ကာသိ၊ သၟိၚ်ဇနသေန  မိသိရိမာ။
(၂၂) ကျာ်တြဲဝိပဿဳ
−  သၠုၚ်(၈၀)ဟတ်၊  ပလိုဟ်ဆုကွေဲ၊ လျးဂဵု(ထပှ်ယောဇနာ)၊ အာယုက်(၈၀,၀၀၀)သၞာံ၊  ဍုၚ်ဗန္ဓုမတဳ၊ သၟိၚ်ဗန္ဓုမ မိဗန္ဓုမတဳ။
(၂၄) ကျာ်တြဲဝေဿဘူ
−  သၠုၚ်(၆၀)ဟတ်၊ ပလိုဟ်ဓိတာန်၊ လျးဂဵု(၈၀)ဟတ်၊ အာယုက်(၆၀,၀၀၀)သၞာံ၊ ဍုၚ်အနောမ၊ သၟိၚ်သုပ္ပတိ မိယသဝတဳ။
(၂၅) ကျာ်တြဲကက္ကုသန်
−  သၠုၚ်(၄၀)ဟတ်၊ ပလိုဟ်ဆုသြိုအ်၊ လျးဂဵုစှ်ယောဇနာ၊ အာယုက်(၄၀,၀၀၀)သၞာံ၊ ဍုၚ်ခေမ၊ သၟိၚ်အဂ္ဂိဒတ္တာ  မိဝိသာခါ။
(၂၆) ကျာ်တြဲကောဏာဂီု
−  သၠုၚ်(၃၀)ဟတ်၊ ပလိုဟ်ဆုဝိ၊ လျးဂဵု (၈၀)ဟတ်၊ အာယုက်(၂၀,၀၀၀)သၞာံ၊ ဍုၚ်သောဘတဳ၊ သၟိၚ်ယညဒတ္တ မိဥတ္တရာ။
(၂၇) ကျာ်တြဲကဿပ
−  သၠုၚ်(၂၀)ဟတ်၊ ပလိုဟ်ဇြဲဘုံ၊ လျးဂဵု(၈၀)ဟတ်၊ အာယုက်(၂၀,၀၀၀)သၞာံ၊ ဍုၚ်ဗာရာဏသဳ၊ သၟိၚ်ဗြဟ္မဒတ္တ မိစန္ဒဝတဳ။
(၂၈) ကျာ်တြဲဂေါတမ
−  သၠုၚ်(၈၀)ဟတ်၊ ပလိုဟ်ဇြဲထဝ်(ဗောဓိ)၊ လျူဂဵုမွဲဖိဟ်၊ အာယုက်(၈၀)သၞာံ၊ ဍုၚ်ကပ္ပိလဝှ်၊ သၟိၚ်သုဒ္ဓေါဒန မိမဟာမာယာ။
ဇၟာပ်ကျာ်တြဲဂမၠိုၚ် မၞုံကဵုဓမ္မတာ (၃၀)
သဳလဝံသ၊ ကျာ်ဇၞော်ဘာကျာ် ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ထေရုပ္ပတ္တိ ဗွဲခမၞောန်
နာယက - ဂကောံရာမညဓမ္မာစရိယ အလုံတွဵုရး ဍုင်မန်
ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တသဳလဝသံ မဟာထေရ်
ဘာကျာ် ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။