cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ကၟအ်၊ ဂစေံ
ဂစေံကၟအ် (Osprey; Burmese; ဝန်လက်ငှက်) လဆောဝ်မ္ဂး ကော်စ ဂစေံအသိမ်ၜဳဝွံ ဒှ်ဂကူဂစေံသရာဲ မရပ်စကမွဲတုဲ ဂွံဆဵုကေတ် အလုံလိုက်မွဲရ၊၊ ဇကုဍေဟ်တအ် ဇၞော်စဵုကဵု ဇမၠိင် ၆၀ သေန်ဒဳမဳတာ (၂၄ ၝောအ်တဲ) လပါ်သၞေင်မ္ဂး ဇမၠိင်နွံ ၁၈၀ သေန်ဒဳမဳတာ (၇၁ ၝောအ်တဲ)ရ၊၊ ဍေဟ်တအ် လပါ်လတူ နွံကဵု အသာ်ပတေင်တုဲ ပ္ဍဲက္ဍိုပ် ကေုာံ ပ္ဍဲသြိုဟ်ဂှ် နွံကဵု အသာ်ဗုရ၊၊
ပရေၚ်ဂကူသၠးၜး
** တၚ်နၚ်ဗွဲလ္တူတအ်ဝွံ နကဵုဗွဲသရောပ်ဍန်န်ရ။
ကၟအ်၊ ဂစေံ
ဂစေံကၟအ်တအ်ဂှ် ဒၞာဲဒေသ ဗွဲမဂၠိုင် ဍေဟ်တအ် တန်တဴမံင်ဂွံရ၊၊ ဍေဟ်တအ် မလေပ်ဒက်ခပေါဲ ဒၞာဲသီုဖအိုတ် မကြပ်ကဵုဍာ် မဒှ်ဒၞာဲဍေဟ်တအ် မဂၠာဲစစၞဂွံရ၊၊ ဂစေံကၟအ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲတိုက် သီုဖအိုတ် ပါဲနူကဵု Antarctica မွဲတုဲ၊ ပ္ဍဲကဵု အမေရိကသၠုင်ကျာဂှ်မ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် ဂစေံကၟအ် မပြံင်မံင် မွဲလစုတ် (ဟွံဖျေဟ်ခၟာဲ) ဟေင်ရ၊၊
ဝိဓူရ၊ဇာတ်
၁၀။ ခဏ်ဗောဓိသတ် တွံဓဝ်ပ္ဍဲဍုၚ်နာ်
“ယွံတၠပညာ ပသာ်ဟိုတ်မွဲတုဲ ပုဏ္ဏက မဂွံနၚ်တလပညာရော၊  အတိုၚ်ဒဒှ် ပုဏ္ဏကမဂွံနၚ်ဂှ် ဗောဓိသတ်ဟီုကဵုဂနကျာ်ရ” ဂၞကျာ်မိၚ်တုဲ မိပ်စိုတ်ဗွဲမလောန်ရ၊  ဍာ်မြမောဝ်ကၠံနုၚ် ကဵုအာကေတ်နၚ်တုဲ ဖုံဗလိုပ်ဗောဓိသတ်တုဲ ယာတ်ဒိပ် မြမောဝ်ဒိပ် ပ္ကဴဒိပ် ဘောဇိုန်ဒိပ်  မပြဲပြဲတံဂှ် တရိုပ်ဗ္စဗောဓိသတ်တုဲ  တၠးစရာ ဗောဓိသတ် ညံၚ်အယောၚ်အလာ ကျာ်ဂမျိုၚ်ကီု တိုန်လ္တူပၞၚ်တုဲ တွံဓဝ်ကဵုဂၞကျာ်ဝိမာလာဒေဝဳရ၊  ဓဝ်မသာဓာ ကုနာ်ဂမၠိုၚ်ဂှ် ဗောဓိသတ် တွံကဵုဂၞကျာ်ရ၊ တွံဓဝ်တုဲ သာ်ဝွံ ဗောဓိသတ်မဟီုကဵုဂၞကျာ်ရ။
“ယွံဂၞကျာ် လၟုဟ်ဝဳဳံ ဇကုအဲမဒှ်လွဵု သ္ကေံတဲဂၞကျာ်တုဲရ၊ ဒှ်ပွေၚ်ဂၞကျာ်ရ၊  ဂၞပ်သၟိက်ဂွံဖျုန်ဂြိုဟ်အဲဂှ်လေဝ် အဲသၠးကဵုဂၞကျာ်ရ”ဗောဓိသတ်ဂး။
ကာလ ပုဏ္ဏက သၟိက်ဂွံဖျုန်ဂြိုဟ်ဂှ် မူဟိုတ်ဗောဓိသတ် ဟွံကဵုရော၊ လၟုဟ်ပုဏ္ဏကဗလးကၠေံတုဲ မူဟိုတ်မကဵုဖျုန်ဂြိုဟ် ကုဂၞကျာ်ပၠန်၊  ကဵုပုဏ္ဏကတေံ မဒှ်ဒါန်ဟွံသေၚ်  မူဟိုတ်ရော ဍေံမသ္ကေတ်အနိၚ်အတက်ရောၚ်၊  ဗောဓိသတ်ချပ်  လၟုဟ်ဝွံ နစိုတ်သဒ္ဓါ မဂွံကဵုဂှ် မဒှ်ဒါန်မပြဲရောၚ်၊  ဗောဓိသတ်လဝ်စိုတ်တုဲ  ဗောဓိသတ် မကဵုကုဂၞကျာ်ရောၚ်။
ကၟအ်၊ ဂစေံ
ဂစေံကၟအ်ဂှ် ဍေဟ်တအ် ရပ်စက ဂကူနာနာသာ်ရ၊၊ ဍေဟ်တအ်ဂှ် ရပ်စက စိုန်သကီုကွေဟ်ရ၊၊ ဟိုတ်နူဗီုပြင်ဍေဟ်တအ် မမံင် ကေုာံ မရပ်စစၞတၞဟ်ခြာတုဲ ဍေဟ်တအ် မဂွံစၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵုဗဳဇဂကူအပိုင်တၞဟ်ခြာ မဒှ်ဗဳဇဂကူ ပေန်ဒိယောန် Pandion မလုပ်လၟိဟ်တၞောဝ်ဂကူ ပေန်ဒိနိဒါဲ Pandinidae ရ၊၊ ပြဟ်ဟ်ဏအ် လဆောဝ်ဂကူ ပိဂကူ စၟတ်သမ္တီလဝ် ဂစေံကၟအ်ရးဗၟံက် (eastern osprey) ကဵု ဂစေံကၟက် ရးပလိုတ် (western osprey)၊၊
ပရေၚ်ဂကူသၠးၜး
-                         ✍ရာမည➲မာံဝါန်ၛာဲ✍ ကွာန်ကအ်သိုခ်
ဝိဓူရ၊ဇာတ်
၁၀။ ခဏ်ဗောဓိသတ် တွံဓဝ်ပ္ဍဲဍုၚ်နာ်
ဂၞကျာ်မိၚ်တုဲ သ္ဂးရ၊  “”ယွံတလပညာ  အဲသၟိက်ဂွံဖျုန်ဂြိုဟ်တလပညာဟသေၚ် ဓဝ်တၠပညာ မတုပ်တဴရဴဖျုန်ဂြိုဟ်ဂှ်ရောၚ်၊  ပိုဲသၟိက်ဂွံမိၚ်ဓဝ်  လၟုဟ်ပိုဲဂွံမိၚ်တဝှ်ဓဝ်တၠပညာတုဲ အၚပ်ပိုဲဟဲအာတုဲရအဴ၊  ပုဏ္ဏက သၟိက်ပဂမာန်ပိုဲမ္ဂးဂှ် ပိုဲစရိုဟ်ဍာ် ထပ်တဲတ္ၚဲဝွံရ” ဂၞကျာ်ဂး။
ဂၞကျာ်ဂွံမိၚ်တဝှ်ဓဝ်ဗောဓိသတ်တုဲ အၚာပ်ဂၞကျာ်ဟဲ ယဲဂၞကျာ်ဗၠးအာရ၊  ညံၚ်ပူဂဵုမယဲက္ဍၚ် အစာသဝ်မၞုံဂမြၚ်မဆိုက်ဗ္ဒက် ဖျုၚ်ဂဥုဲဒ:ဂှ် ရဴယဲဂှ် မဂွံဗၠးအာဗွဲသွာကီု၊ ဂၞကျာ်ညံၚ်တၠယဲ ဗောဓိသတ်ညံၚ်အစာသဝ်  မဆိုက်ဗ္ဒက်ပ္ဍဲဂဥုဲဂှ်ကီုရ၊  ရှ်ဓဝ်မတုပ်တဴ ညံၚ်ရဴဂဥုဲဒိပ်ဂှ် ဗောဓိသတ် ဖျုၚ်ကတောဝ်ဒးယဲဂၞကျာ် ဂွံဗၠးအာဟေၚ်  ဂၞကျာ်အၚပ်ဟဲအာတုဲ သာ်ဝွံ ဟီုကဵုဗောဓိသတ်ရ။
“ယွတလပညာ တလပညာ မကၠုၚ်လၟုဟ်ဝွံ လံအာမ္ဂး ပ္ဍဲဍုၚ်ရး ဣန္ဒပတ္တနာဂဵုတေံ သၟိၚ်ကောရဗျကီု သီုဂၞကျာ် ညးရးနိဂီုဂမၠိုၚ် သ္ဒးဒှ်ယဲပူမှ် သ္ဒးဒှ်လၞီလၞာ် သ္ဒးဗ္ဂူဒၟံၚ်ဗြဲမတ် မ္ဒးဇွောဝ်ဒၟံၚ်ဍာ်ရမတ်ရသွံ၊  ပိုဲကဵုပလံၚ်ပ္တိုန်ဏာရ”ဂၞကျာ်ဂး။
“ယွံဂၞကျာ် လဟီုဂၞကျာ်ဝွံဂှ် ဒှ်မဒ္ဂေတ်ဗက်သဘဴဓဝ်ရ၊ ဒှ်မဒ္ဂေတ်ဗက် တလပညာတံရ၊ ဒှ်ကရုဏာ မၞုံသတ္တံဂမၠိုၚ်ကွေံရ”။
“ယွံဂၞကျာ် လဟီုမွဲ သၟိၚ်နာ်မဟီုလဝ် ကောန်ဗြဴအဲ ဣရန္ဓတဳ တလကုသဵုရုပ် အဲသကဵုပုဏ္ဏကရမ္ဂးဂှ် သ္ဂောံဇိုန်ကဵုကွေံဟွံဆောတ်မ္ဂးဂှ် ညံၚ်ကံမဟွံယောၚ်ကဵုဇဍာံရ၊ လဟီုဟွံဆောတ်ယောၚ်ကွေံရ၊  ဒှ်မၞုံကဵုသစ္စဗွဲစၟတ်ရ”ဗောဓိသတ်ဂး။
ကၟအ်၊ ဂစေံ
ဗမံက်ထ္ၜး
ဂစေံကၟအ်ဂှ် လျိုင်နွံ အကြာ ၀.၉ - ၂.၁ ကဳလဝ် (၂.၀ - ၄.၆ lb) တုဲ ဇမၠိင် နွံ အကြာ ၅၀-၆၆ သေန်ဒဳမဳတာ (၂၀-၂၆ ၝောအ်တဲ) ပ္ဍဲလပါ်သၞေင်မ္ဂး နွံ ဇမၠိင် ၁၂၇-၁၈၀ သေန်ဒဳမဳတာ (၅၀-၇၁ ၝောအ်တဲ)၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂစေံကၟအ်ဂှ် လုပ်လၟိဟ် ဂကူဂစေံဇမၞော်တအ်ရ၊၊
ဝိဓူရ၊ဇာတ်
၁၀။ ခဏ်ဗောဓိသတ် တွံဓဝ်ပ္ဍဲဍုၚ်နာ်
သၟိၚ်နာ်ဝရုဏ မိၚ်လဟိုဗောဓိသတ်ဗက် ကော်နၚ်ကောန်ဗြဴ ဣရန္ဓတဳတုဲ ကဵုဗလိုပ်ဟုံကျိုၚ်ကျဝ် အပေါတ်ဂ္ညိထဝ်သြန် လစိန်သီုလကံက် ဒြၚ်ဗံက်လၜက်သၞေက်တုဲ ညံၚ်ကဝ်လဗဗြိုက် မ္ဒးကၞာတ် ညံၚ်ပြာသာဒ် မ္ဒးသၞောတ်တဲအစာဝဍ္ဎကဳ ဗဳသ္ကဝ် မသောန်ဗဂေါဝ်လဝ်တုဲဂှ် မဒှ်ဗဗဵုမတ်ညးကီု ကောန်ဗြဴသၟိၚ်နာ် ဣရန္ဓတဳ တလပြာသာဒ်ရုပ် ထပ်တဲစရိုဟ်ဍာ် ပြေၚ်ဝိဝါဟကဵုပုဏ္ဏကရ၊ ပုဏ္ဏကဂွံတုဲ မိပ်စိုတ်ဗွဲမလောန်တုဲ ရဴဝွံ ဍေံမဟီုကဵုတၠပညာရ။
“ယွံတၠပညာ နူအဲမဂွံမိၚ်ဓဝ်တၠအဲ ပ္ဍဲက္ဍိုပ်တၟံ ကာလာဂိရိဂှ် လမျီုတလအဲဂှ် အဲဗလးကဵုစဴဍုၚ်တုဲရ၊ တၠအဲဟွံစဴ တၠအဲမစှ်ေကၠုၚ်ဍုၚ်နာ် စှ်ေခၞံကဵုဒတုဲမြမောဝ်အဲ သမ္ဘာမလေဝ်သကဵုဂွံဗဵုဒ္ၚောဝ် ဒတုဲမြမောဝ်သၟိၚ်နာ် သီုဂၞကျာ်ဂှ်လေဝ် ကဵုဂွံဒှ် တၠအဲဂးလဝ် ၜိုန်အဲမဆဳဒဝ်ကီု တၠအဲဟွံဒိုအ် တၠအဲမစှ်ေကၠုၚ် အတိုၚ်ဂလာန်တၠအဲဂှ်  လၟုဟ်ဝွံ ဒှ်စၟတ်ကွေံရသွံ၊  အဒွိဓာပဏ္ဍိတဝစနာ၊  ဂလာန်တၠပညာမ္ဂးဂှ် ဟွံဒှ်ၜါကွေံသွံ၊ ပတၠဓဝ်သုစရိုတ် မပ္ကၚ်ရၚ်လဝ်ဓဝ် ကုသဵုသပ္ပရိုဟ်ညံၚ်တၠအဲဂှ်  သ္ဇိုၚ်သ္ဂောံသန်ရ၊  ညးမပတၠပညာ ညံၚ်တလအဲဂှ် သ္ဇိုၚ်သ္ဂောံမာန်သန်  သမ္ဘာမိက် မဒှ်ဂၞပ်စိုတ်အဲဂှ် ဒှ်တၠအဲ မဇိုန်ကဵုအဲရ၊  တၠအဲမဒှ်ကညာ  နိမိတ်ထမိက်ပ္ဍဲအဲရ၊  မၞိက်ဂကူ ဝိပူလာပ်မပြဲ အဲမဗဗဵုသၟိၚ်ကောရဗျဂှ် အဲသ္ပပူဇဴ တၠအဲလၟုဟ်ရ”ပုဏ္ဏဂး။
ကၟအ်၊ ဂစေံ
ဗမံက်ထ္ၜး
ဇကု လပါ်လတူဂှ် နွံကဵုအသာ် ပတေင်တုဲ ပ္ဍဲသြိုဟ်ဂှ် နွံကဵုအသာ်ဗု ဒၞာဲလ္ၚဵုဂှ် ဗကဒၟံင် ကုအသာ်ပတေင်ရ၊၊ သကုတ်လပါ်သၟဝ်ဂှ် ဗုဒၟံင်ပေင်င်ရ၊၊ က္ဍိုပ်အသာ်ဗု ပ္ဍဲအကြာမတ်တအ်ဂှ် နွံကဵုပတေင်လစံက် စှ်ေကၠုင် ပ္ဍဲကရေက်ၜါလပါ် စဵုစိုပ်ကအ်ရ၊၊ မတ်ဍေဟ်ဂှ် ဒှ်အသာ်ထဝ် ကောန်မတ်ဂှ် ဒှ်အသာ်လစံက်/ပတေင်ရ၊၊ သၟူဍေဟ်ဂှ် ဒှ်အသာ်လမ္စံက်၊ ဇိုင်ဍေဟ်ဂှ် ဗုတုဲ နွံကဵုသၞေမ်ဇိုင် အသာ်လမ္စံက်ရ၊၊ သော်ဍုတ် ဂၠေအ်ဂၠေအ် ဂၠိင်ဂၠိင် နွံတုဲ၊ သၞေင်သောဲတုဲ နွံကဵု ပန်ပၚပ်ရ၊၊
ညဳသာ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်ညဳသာ(Layeinsu၊ လေးအိမ်စု)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်ရေဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်ကအ်ကွေဟ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၂၂၀၂၁၇။
ကၟအ်၊ ဂစေံ
ဗမံက်ထ္ၜး
ၝောအ်ကဵုကၟက် ဇၞော်ဇၞော်တအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် တုပ်ရေင်သကအ်ကီုလေဝ် ဇကုကၟက်ဂှ် သောဲညိတုဲ သၞေင်ဍောတ်ညိရ၊၊ ဂစေံပၠိုင်င်တအ်ဂှ် ၝောအ်ကဵုကၟက် မွဲဗီုဓဝ်ရ၊၊
ဝိဓူရ၊ဇာတ်
၁၀။ ခဏ်ဗောဓိသတ် တွံဓဝ်ပ္ဍဲဍုၚ်နာ်
“ယွံမၚ်ဗၠာဲ ကညာနိမိတ် ကလိဂွံရ ယဝ်သဒှ်ဂှ် ဒှ်မကလိဂွံ မဂ္ဂညာန်သမ္တီရ၊ တၠပညာမှတ်ပဒဒှ်ေဒယှ်ေညိ၊ တၠပညာ မှတ်အာဂၠာဲသၟာန်သၟုက်ပယတ်ညိ၊ ပညာဂှ်  မှတ်ပတၠပယတ်ညိ၊  ပ္ဍဲမဂၠာဲသ္ၚဳပညာဂှ် လ္ပလၞုဟ်အိုတ်ညိ၊  စိုတ်ကဵုဒ္ဂေတ်တဴ ပ္ဍဲဂလာန်တလပညာညိ၊  သမ္ဘာမကဵုသၟဟ်န်ညိ၊ လၟေၚ်ဓဝ်ဟေၚ် ကဵုသ္ဍိုက်မၠိုက်ညိ၊  မၞိက်မပပူဇဴအဲတုဲရ၊ ဇကုအဲ မပလံၚ်ဗစိုပ်ကဵုဍုၚ်အဲညိရကောန်”ဗောဓိသတ်ဂး ။
လျးသာသနာ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကြုင်ဍာ်ခန်
ဘာလျးသာသနာ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကြုင်ဍာ်ခန် (ကွာန်ဆာဲသာယာဝတဳ) ရးတၞင်သဳ သကုတ်သၠုင်ကျာ။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၃ ဇကု။ ၊ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၃ ဇကု။
ဝိဓူရ၊ဇာတ်
၁၁။ ခဏ်ခဏ်ကလေၚ်စဴနူဍုၚ်နာ်
ပုဏ္ဏကမိၚ်တုဲ ဒက်ချေံသိန္ဓဴတုဲ “ယွံတၠပညာ ညံၚ်တိုန်က္ဍိုက်ချေံအဲရ၊ အဲပလံၚ်ပ္တိုန်ဏာတၠပညာရ”ဍေံဂး၊  ပုဏ္ဏကက္ဍိုက်ဂတ ဗောဓိသတ်က္ဍိုက်ဒေါဝ် ဣရန္ဓတဳက္ဍိုက်ကြဴတုဲ ကလာၚ်တိုန်အာရ၊  ပုဏ္ဏကလေဝ် ပလံၚ်ဗောဓိသတ် ဟတီဗၞတ်တွဵု အဟာရဘောဇိုန်သွက်ညးဂမၠိုၚ် မဂွံစသီုဖအိုတ်ရ၊  ဇန်တံညးဂမၠိုၚ် အလုံဂတာဇမ္ဗုဒိပ် ပ္တေဟ်ဗောဓိသတ်တုဲ ပ္တုဲဒါန် ဒဂိုန်သဳ ပၚ်မှိၚ်ဓဝ် ပၟဝ်ဘာဝနာတုဲ ၜးအဿဘဴ မဂွံစဴစိုပ်ဍုၚ်သွဝ်  လ္တူပြာသာဒ်ထဝ် ဒေန်ထဝ် သၞာထဝ် ဆုကဝ်လဗဗြိုက် ဂွံစသိုၚ်ပိုန်ဒိပ် တသိုက်ဒိပ်ဖအိုတ်ရ။
လျးသာသနာ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကြုင်ဍာ်ခန်
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝါရိန္ဒ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၀၊ ဝှ် ၂၂။
ဝိဓူရ၊ဇာတ်
၁၁။ ခဏ်ခဏ်ကလေၚ်စဴနူဍုၚ်နာ်
သတ္တာ၊ ၚ်တၠဳမၞုံကုပိုန်ကျာ်တြဲ၊ ဓမ္မံ၊ န်တဝှ်ဓဝ်မရဴဝွံ  အဟရိတွ၊ ရေၚ်တၠုၚ်နၚ်တုဲ၊ ဘိက္ခဝေ−ယွံခမဳတံ၊  ဆကာလၟုဟ်ဝွံ အဲမဂွံပတၠပညာဟသေၚ်တုန်  အတိက်တေံကီုလေဝ် ပတၠပညာ မဂွံတွံဓဝ် ဒလောံဗ္တောန်ဇန်တြုံဗြဴ ဂွံဟံၚ်ဖျဴဗစိုပ်ကဵုဍုၚ်သွဝ် ကုညးဂမၠိုၚ်တုဲရလေဝ်ခမဳတံ၊ သာ်ဝွံ  ကျာ်ဂမျိုၚ်ဂးတုဲ  ဇာတကံ−န်ဇာတ်အတိက်ဂှ်၊ သမောဓာနေသိ−စိုန်ကျာ်တြဲသၟဟ်ကၠေံရ။
လျးသာသနာ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကြုင်ဍာ်ခန်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ရးတၞင်သဳ သကုတ်သၠုင်ကျာ
ဝိဓူရ၊ဇာတ်
၁၂။ ခဏ်ပံၚ်ဇာတ်
တဒါပဏ္ဍိတဿ တာတာပိတရော မဟာရာဇာ ကုလာနိ အဟေသုံဇေဋ္ဌ ဘရိယာ ရာဟုလမာတာ၊  ဇေဋ္ဌပုတ္တော ရာဟုလော  ဝိမလာညပလဝဏ္ဏာ၊ ဝရုဏ နာဂရာဇာ  သာရိပုတ္တော၊ သုပဏ္ဏရာဇာ မုဂ္ဂလာနော၊ သက္ကော အနုရုဒ္ဓေါ၊ ဓနဥ္စယျ  ကောရဗျရာဇာ  အာနန္ဒော၊  ပုဏ္ဏကော  ခန္ဒော၊ သေသာဗုဒ္ဓ ပရိသာ၊  ဝိဓုရပဏ္ဍိတော ပနအဟနမေတါတိ။
ကၟအ်၊ ဂစေံ
ဂမ္စာဲ ကေုာံ ဒတန်
ဂစေံကၟအ်ဂှ် ပၞောဝ်ကဵုဂစေံဒဵု ဂမ္စာဲအလုံလိုက်ဂမၠိုင် ၆ ဂကူဂှ် ပါလုပ်မွဲဂကူကီုတုဲ ဒှ်မရနုက်ကဵု ၜါရ၊၊ ဂစေံအသိမ် ဂှ် ဒှ်မရနုက်ကဵု မွဲရ၊၊ ပါဲနူကဵု Antarctica ပ္ဍဲဒၞာဲဒေသဂမ္တဴ ကေုာံ ဂမ္တဴမရုံဂပ်တအ် သီုဖအိုတ် နွံရ၊၊ ပ္ဍဲအမေရိကသၟဝ်ကျာမ္ဂး ဍေဟ်တအ် ဖျေဟ်ခၟာဲ ပ္ဍဲ အာလသ်ကာ၊ Alaska, Newfoundland ကေုာံ သၠုင်ကျာပ္ၚံက်ၜဳ Florida စိုပ်အခိင်ဂံက်မ္ဂး ဍေဟ်တအ် ပြံင်အာလပါ်သၟဝ်ကျာ နူကဵုဍုင်အမေရိကာန်ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်ကညင်မ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲရးယူရောပ်၊ သကေတ်ဒိနေဗိယျာတအ်တုဲ စိုပ်အခိင်ဂံက်မ္ဂး ဍေဟ်ပြံင်အာမံင် ပ္ဍဲအဖရိကသၟဝ်ကျာရ၊၊ ပ္ဍဲအဝ်သတြေလျာမ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် ဇိုင်င်ၜဳရ၊၊
ဝိဓူရ၊ဇာတ်
၁၂။ ခဏ်ပံၚ်ဇာတ်
ယွံမဳတံ−မိမဝိဓုရတၠပညာမတုဲတေံဂှ် ကၠုၚ်ဒှ်မိမအဲကျာ်လၟုဟ်ဝွံရ၊ သမ္ဘာဝိဓုရဇၞော်မတုဲတေံဂှ် ကၠုၚ်ဒှ် မိရာဟုလလၟုဟ်ဝွံရ၊  ကောန်ဇၞော်မတုဲတေံဂှ် ကၠုၚ်ဒှ် ရာဟုလလၟုဟ်ဝွံရ၊ ဂၞကျာ်သၟိၚ်နာ် ဝိမာလာဒေဝဳ မတုဲတေံဂှ် ကၠုၚ်ဒှ်ဥပ္ပဵုလဝန် လၟုဟ်ဝွံရ၊  သၟိၚ်နာ်ဝရုဏ မတုဲတေံဂှ် ကၠုၚ်ဒှ်သာရိပိုတ်လၟုဟ်ဝွံရ၊  သၟိၚ်သ္ပဝ်မတုဲတေံဂှ် ကၠုၚ်ဒှ်မှာထေရ်မောဂ္ဂလာန်လၟုဟ်ဝွံရ၊ သၟိၚ်အိန်မတုဲတေံဂှ် ကၠုၚ်ဒှ်ဇနုရုဒ္ဓလၟုဟ်ဝွံရ၊ သၟိၚ်ဓနဥ္စယျ မတုဲတေံဂှ် ကၠုၚ်ဒှ်အနန်လၟုဟ်ဝွံရ၊ ပုဏ္ဏက မတုဲတေံဂှ် ကၠုၚ်ဒှ်ပူရိသတ်အဲကျာ်လၟုဟ်ဝွံရ၊ ဝိဓုရတၠပညာ မဝေတ်ကၠေံကလော်ပုဏ္ဏကမတုဲတေံဂှ် အဟံဨဝံသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ−ကၠုၚ်ဒှ်အဲကျာ် လၟုဟ်ဝွံရ၊ ဇာတ်ဝိဓုရတၠပညာ စိုန်တုဲဆဝွံရမိဂ္ဂး ။  ။
နိဿဲ
https://drive.google.com/file/d/1x_LPBkTN_v6WrZtq3g87E4s5pLPjCVHA/view?usp=sharing ကဏ္ဍ:ပရေၚ်ဘာသာ ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:ဇာတ် ၅၅၀ ကဏ္ဍ:ဇာတ်ဇၞော်စှ်
ကၟအ်၊ ဂစေံ
စရိုတ်
စၞ ဂစေံကၟအ်တအ် မလေပ်စ က၊ စၞဍေဟ်တအ် မစသီုဖအိုတ် ၉၉%ဂှ် ဒှ်ကရ၊၊ ဍေဟ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ရပ်စက လျိုင် အကြာ ၁၅၀-၃၀၀ ဂရာမ်၊ ဇမၠိင်နွံ အကြာ ၂၅-၃၅ သေန်ဒဳမဳတာ (၉.၈ - ၁၃.၈ ၝောအ်တဲ) ဆဂး နူကဵု ၅၀ ဂရာမ် စဵုကဵု ၂ ကဳလဝ်လေဝ် ဍေဟ်တအ် ရပ်စကီုရ၊၊ ကဂကူလဵုဟွံဟီု မၞုံဇကုတၟာမဟီုလဝ်ဂှ် ဍေဟ်တအ် မလေပ်ရပ်စရ၊၊
ဂစေံကၟက်တအ် နွံကဵုမတ် မညာတ်ကေတ် ကသၟဝ်ဍာ် နူကဵုလတူကျာဏအ်ရ၊၊ အခိင်ကတအ် နွံဇမ္ၚောဲ လတူဍာ် အကြာ ၁၀ - ၄၀ မဳတာ (၃၃-၁၃၁ ပေ)မ္ဂး ဍေဟ်တအ် ဂွံညာတ်ကေတ်ရ၊၊ ဍေဟ်တအ် ဗိုတ်ဗၠိုတ်ရပ်စက မွဲတဲဓဝ်ရ၊၊
မဖျေဟ်ခၟာဲ
ဂစေံကၟအ်တအ်ဂှ် မလေပ်ဒက်ခပေါဲ ပ္ဍဲဇိုင်ၜဳ ဇိုင်ကြုင် လတူတၞံဆု လဆောဝ်မ္ဂး လတူတၟအ်တအ်ရ၊၊ ခပေါဲ ဒၞာဲမဖျေဟ်ခၟာဲဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် စိုပ်အခိင်မ္ဂး ဍေဟ်တအ် ကလေင်ပလေဝ်ထောအ်တုဲ ကၠုင်ဖျေဟ်ရိုဟ်ဒဒှ်သၞာံရ၊၊ အတိုင်စၟတ်သမ္တီမ္ဂး ခပေါဲလ္ၚဵုဂှ် စကာကၠုင် စဵုကဵု ပွိုင် ၇၀ သၞာံရ၊၊ ခပေါဲဂှ် ဗဝိုက်နွံ ၜိုတ် ၂ မဳတာ လျိုင်နွံ ၜိုတ် ၁၃၅ ကဳလဝ်တုဲ မဒက်လဝ် နကဵုကၞာင်ဆု တၞံချောဲနူၜဳ ဗီုကဵုလှိက်တအ်ရ၊၊
ဍေဟ်တအ်မလေပ်ဖျေဟ်ခၟာဲ အကြာ ပိ ကဵု ပန်မွဲရ၊၊ စဵုကဵုအာယုက် အကြာ မသုန် ကဵု ထပှ်သၞာံဂှ် ဍေဟ်တအ် ဟွံစဖျေဟ်ခၟာဲဏီရ၊၊ ဂစေံကၟအ်တအ်လေဝ် မလေပ်မံင်ကဵု ပွံင် စဵုကဵုမွဲအာယုက်ကီုရ၊၊ ပ္ဍဲအဝ်သတြေလျာ လပါ်သၠုင်ကျာမ္ဂး ဍေဟ်တအ် မလေပ်ဖျေဟ်ခၟာဲ အကြာဂိတု သေတ်တေန်ပါ-အံက်တဝ်ပါ၊ အဝ်သတြေလျာသၟဝ်ကျာမ္ဂး ဂိတုဨပြဳကဵုဂျူလာင်၊ ပ္ဍဲသၠုင်ကျာ ကွေန်လာန်မ္ဂး ဂိတုဂျူလာင်ကဵုအဝ်ဂေတ်ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်တမ်သၞာံ ၝောအ်ကဵုကၟက် ဒးလွဳပရာ ညံင်ဂွံဂွံကောန်ၚာ် ပွိုင်ၜိုတ် မသုန်ဂိတုရ၊၊ ၝောအ်ဂှ် စဖျေဟ်ခၟာဲ နူၜါမ စဵုကဵု ပန်မ ပ္ဍဲအခိင်မွဲဂိတုဂှ်၊ ခမာဲဂှ် နွံကဵုအသာ်ပတေင်ဗကဗက တၟာ ၆.၂ x ၄.၅ သေတ်တဳမဳတာ၊ လျိုင် ၆၅ ဂရာမ်၊၊ ခၟာဲတအ်ဂှ် ဒးလဒပ် ပွိုင် ၃၅-၄၃ တ္ၚဲ၊၊
ကောန်ဂစေံကၟအ် ဍတ်တၟိတၟိဂှ် နွံလျိုင် ၅၀-၆၀ ဂရာမ် ဆဂး ပွိုင် ၈-၁၀ သတ္တဟမ္ဂး ပဝ်ဂွံရ၊၊ အတိုင်မလ္ၚတ်လဝ် ပ္ဍဲအဝ်သတြေလျာ လပါ်သၠုင်ကျာမ္ဂး နူစဍတ် ပွိုင် ၆၉ တ္ၚဲမ္ဂး သၞေင်ပေင်ပဝ်ဂွံရ၊၊ အာယုက် ဂစေံကၟအ်တအ်ဂှ် နွံအကြာ ၇-၁၀ သၞာံ၊ ဆဂး စဵုကဵု အာယုက် ၂၀-၂၅ သၞာံလေဝ် ဍေဟ်တအ် ဂြိုင်မာန်ဒၟံင်ရ၊၊
အတိုင်စၟတ်သမ္တီမ္ဂး ဂစေံကၟအ် အာယုက်ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲယူရောပ်ဂှ် အာယုက် ၃၀ သၞာံ၊၊
ညဳသာ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ကအ်ကွေဟ်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၅၇၃၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၆၆၄ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၃၂၃၇ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
သုခကာရဳ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ဗုက်ပျေန်
ဘာသုခကာရဳ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်ဗုက်ပျေန် ရးတၞင်သဳ။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဥတ္တမ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၇၊ ဝှ် ၉။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ရးတၞင်သဳ သကုတ်သၠုင်ကျာ
ဝဲကဘမ်းရွာ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်ဝဲကဘမ်း(Weakaban၊ ဝဲကဘမ်း)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်ရေဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်ကအ်ကွေဟ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၃၇၄။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
အံင်ဓမ္မသစ္စ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဒဵုၜဝ်ဍာဲ
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဃောသက သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၂၊ ဝှ် ၄၂။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ရးတၞင်သဳ သကုတ်သၠုင်ကျာ
အန္တာတိက
အန္တာတိက (Antarctica) ဂှ် ဒှ်တိုက် မနွံ ပ္ဍဲဂၠးတိ လပါ်သၟဝ်ကျာအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲတိုက်ဏအ်ဂှ် နကဵုပထဝဳမ္ဂး မနွံကဵု ပၞိဟ်သၟဝ်ကျာ (South Pole) တုဲ ဍေဟ်နွံ ပ္ဍဲဒေသအန္တာတိက် (Antarctic region) ကရေက်ဂၠးတိသၟဝ်ကျာ၊ သီုဖအိုတ်ဂှ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲဗွိုင်စက်အန္တာတိက် (Antarctic Circle)၊ တုဲပၠန် မှာသၟိဒ်သၟဝ်ကျာ (ဝါ) မှာသၟိဒ်အန္တာတိက် ပူဗိုင်လဝ် တိုက်ဝွံရ။ သမၠဲတိုက်ဝွံ နွံ စတုရံကဳလဳမဳတာ 14200000 km2၊ တုဲ ပၞောဝ်ကဵု တိုက်သီုဖအိုတ် ဇၞော်မရနုက်ကဵု မသုန်တုဲ ပတုပ် ကုတိုက်သြသတြလဳယျာမ္ဂး တိုက်ဝွံ ဇၞော်ၜါအလန်ဒှ်ရ။ တိုက်ဝွံ ကမၠေတ်သတီုမၞိဟ် အောန်အိုတ် ပ္ဍဲမွဲစတုရံကဳလဝ်မဳတာဂှ် နွံဆ ၀.၀၀၀၀၈ ဓဝ်ရ။ တၞဳသီုဖအိုတ် ၉၈%ဂှ် ဂြောပ်လဝ် နကဵုဍာ်ကမြံင် (ice) ဗွဲသၟဟ်မ္ဂး သတီုဍာ်ကမြံင်ဂှ် နွံ ၁.၉ ကဳလဝ်၊ နွံဒၟံင် သီုဖအိုတ် သီုကဵု ပ္ဍဲကဵု ဒကုတ်တကအ်အန္တာတိက် (Antarctic Peninsula)ရ။
ပၞောဝ်ကဵု တိုက်ဂမၠိုင်မ္ဂး တိုက်အန္တာတိကဝွံ ဗွဲသၟဟ်မ္ဂး ဒှ်တိုက် ဂံက်အိုတ်၊ ကှ်အိုတ်၊ ကျာထတ်အိုတ်တုဲ သီုဒှ် လတူဗလးမုက်ၜဳ သၠုင်အိုတ်ရ။ ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵုတိုက်အန္တာတိကဂှ် ဒှ် ကန္တာရပၞိဟ် (polar desert)၊ မွဲသၞာံမ္ဂး ပ္ဍဲဇိုင်င်သြင်မ္ဂး နွံဗဂူ (precipitation) ၜိုတ် 200 mm တုဲ အပ္ဍဲတၞဳတအ်ဂှ် အောန်ကွေဟ်ဟ်၊ ဟွံဂွဗဂူလဝ် လလအ်သၞာံၜိုတ် ၂ မဳလဳယာန်သၞာံ၊ ဆဂး ဍာ်လတ်တ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ၈၀%ဂှ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု တိုက်ဂှ်တုဲ ယဝ်ရ လေင်မ္ဂး အလုံလိုက်မွဲ သလုင်ကဵု သမၠုင်ၜဳၜိုတ်60 mမာန်ရ။ ဓါတ်ဂမ္တဴ ပ္ဍဲအန္တာတိကဂှ် စိုပ်စဵုကဵု −89.2 °C (−128.6 °F)]] (or even −94.7 °C (−135.8 °F) နကဵုမစမ် နူကဵု ဂြိုဟ်က္ၜင်ဂှ် ဂွံတီကေတ်ရ။ )ဗွဲသၟဟ် နကဵုပွိုင်မွဲသၞာံမ္ဂး ဂမ္တဴနွံဒၟံင် အကြာ −63 °C (−81 °F) ရ။ ပ္ဍဲကဵု တိုက်ဂှ် မွဲမွဲသၞာံ မၞိဟ်စိုပ်အာ နကဵုကမၠောန် သွက််ဂွံ ပသုတေသန နွံ အကြာ မွဲလ္ၚီ ကဵု မသုန်လ္ၚီဒှ်ရ။ တၞံ တမ်မူလ တိုက်အန္တာတိကဂှ် မပ္တံကဵု အိက်ၚာက် (algae)၊ ဗက်တေရဳယျာ (bacteria)၊ ပတိုဟ် (fungi)၊ တၞံ၊ လှိက်၊ တိရစ္ဆာန်မ္ဂး မပ္တံကဵု မိတေ (mite)၊ ပကောတ် (nematode)၊ ပေန်ဂွေန် (penguin)၊ ဖေအ် ကေုာံ (tardigrade)။ သၞေဝ်မ္ဂး တိုန်ဇိုင်သြင်ၜဳညိညကီုရ။
အန္တာတိကဂှ် ဒှ်တိုက်ဒၞာဲ ကောန်မၞိဟ်မဂွံဆဵုကေတ် လက္ကရဴအိုတ် ပ္ဍဲကဵုဂၠးတိဝွံရ။ အတိုင်လိက်စၟတ်သမ္တီမ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် နူကဵုသၞာံ ၁၈၂၀ ညးဂမၠာဲ (မၞိဟ်မဂၠိုက်ဂၠာဲ) ဂကူရုရှာ မနွံယၟု Fabian Gottlieb von Bellingshausen ကေုာံ Mikhail Lazarev တအ် အဃောမတိတ်တရဴ နကဵုက္ၜင်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဒဵုဍာ်ကမြံင်တုဲ ဂွံတီကေတ် ဒၞာဲဂှ် မနွံကဵုတိုက်မာန်ရောင် စှ်ေစိုတ်ရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူကဵု ရာသဳဒၞာဲဂှ် မသကာတ်မြဟ်လောန်တုဲ ပ္ဍဲကဵု ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် မၞိဟ်တအ် စိုတ်ဟွံလုပ်စရ။ ပ္ဍဲဇာန်နဝါရဳ ၁၈၄၀ ဂှ် နူကဵု ဂကောံဂမၠာဲ ရးနိဂီုပံင်ကောံအမေရိကာန် (United States Exploring Expedition) နကဵုသၟဝ်ပၠတရဴ သကိုပ်ဗိုလ် ချာလ် ဝိလ်ကေသ် (Lieut. Charles Wilkes) ပ္ဍဲအခိင်တုပ်ပ်ဂှ် နူကဵု ဂကောံဂမၠာဲ ပြင်သေတ် သၟဝ်ပၠတရဴ ယူလေသ် ဒုမောန် ဒ ယူဝိလ္လေ (Jules Dumont d'Urville) ဂွံဆဵုကေတ် အန္တာတိကရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ၜိုန်ရ ညးတအ်ဟီု ညးတအ် လုပ်ဖျေဟ်ဇိုင် ပဒတန် လ္ၚတ်လဝ် မွဲဆိုန်ခဏကီုလေဝ် ဗွဲကြဴ ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဟွံဂွံစိုပ်လဝ် ပ္ဍဲတိုက်ဂှ် ညးတအ် နွံမ္ၚးတိုက်ဂှ် ဇမ္ၚောဲခြာၜိုတ် ၈၀၀ တိုင်ရ။ သၞာံ ၁၈၉၅ ဂှ် နကဵုဂကောံသမၠာဲ ဂကူနဝ်ဝေ အာစိုပ် ဖျေဟ်ဇိုင် ပ္ဍဲတိုက်ဂှ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။
တိုက်အန္တာတိကဂှ် ဒှ်တိုက် မပိုင်ပြဳလဝ် နကဵုဂကောံဍုင်ဂမၠိုင် နကဵု သၞောတ်လိက်ကသုက်အန္တာတိက်(Antarctic Treaty System) မကော်ဂး သၞောဝ်ဂၠးတိ ကောန်ဒေါမိနဳယောမ် (Condominium - international law)ရ။ လိက်ကသုက်ဂှ် ထ္ပက်လဝ် စၟတ်တဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၉ ဂှ် နကဵု စှ်ၜါဍုင်တုဲ လၟုဟ်သီုဖအိုတ် ဒှ်အာ ပိစှ်ောဒစာံ ဍုင်ရ။ လိက်ကသုက်ဂှ် စဵုဒၞာလိက် ပ္ဍဲကဵုတိုက်ဂှ် ညံင်ဟွံကၠောန်ဗဒှ် ဒၞာဲမစမ်ပၞာန် ကေုာံ မၜံက်ခါဲမာင်၊ မစမ် မခတိုဟ်နျူကလေယ် ကေုာံ မကၠဟ် ဓါတ်နျူကလေယ်တအ်တုဲ နကဵု လိက်ကသုက်ဂှ် ထံက်ဂလာန် ပ္ဍဲကမၠောန်သုတေသနသိပ္ပံ၊ ကေုာံ ကမၠောန်ပၟင်ပၟဲ ဂေဟဗေဒ ပ္ဍဲကဵုဒေသဂှ်ရ။ ပ္ဍဲကဵုတိုက်ဂှ် တၠပညာသိပ္ပံ နူကဵု ဍုင်နာနာတအ် ၜိုတ် ၄၀၀၀ ဂှ် ဆက်လ္ၚတ် စမ်ၜတ်ဒၟံင် ကမၠောန်သုတေသန ပ္ဍဲကဵုတိုက်ဂှ်ရ။
နိရုတ္တိ
ယၟုမ္ဂး အန္တာတိက ဂှ် စၠောအ်အက္ခရ နူကဵု အင်္ဂလိက် Antarctica တုဲ ချူလဝ်ရ။ ယၟု ဗီုအင်္ဂလိက် Antarctica ဂှ် ကၠုင်နူ ယၟုဂရိတ် ἀνταρκτική (antarktiké), နကဵု ဣတ္ထဳလိင်မ္ဂး (ἀνταρκτικός antarktikós) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒၞာဲအက်တိစ်၊ ဒၞာဲသၟဝ်ကျာ။
ကောံဓရီုလၟေၚ်ဂိတု၊ လၟေၚ် (၂) သၞာံ ၁၃၈၂
ကောံဓရီုလၟေၚ်ဂိတုဝွံ ဒှ်ကောံဓရီုရုၚ်ရာမညနိကာယ လၟေၚ် (၂) မဒှ်ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေၚ်ယဲ Covid 19 ကၠောံထၞာန်ဂၠိုၚ်ကၠုၚ်ကီုတုဲ အာကၠုၚ်တရဴမွဲဌာန် မွဲဌာန်ဟွံဂွံဂှ်ရ ကောံဓရီုဏအ်ဂှ် ဒှ်ဂကူကောံဓရီုလ္တူလပှ်ကျာ ပ္ဍဲဌာန် Zoom မဒှ်ရ။ မွဲတမြိပ်ကောံဓရီုရုၚ်မ္ဂး ကောံဓရီုလ္တူလပှ်ကျာဂှ် ဒှ်ဗွဲကိုပ်ကၠာမွဲရ။ ကောံဓရီုလ္တူလပှ်ကျာ Zoom ဝွံ သၚ်ဂကောံရုၚ် - တိုန်စိုပ်သဳကၠဳ (၁၇)ဇကုတုဲ အခိၚ်သဝ်တ္ၚဲ (၂-၃၀) စကောံ၊ သဝ်တ္ၚဲ (၄-၂၀) နာဍဳ အာစိုပ်ဒတုဲရောၚ်။
ညးကဵုဆန်
ဟွံမွဲ
နိဿဲ
လိက်တၞးလလောၚ်တြး။ ။ ၁၃၈၂ သၞာံ၊ ဂိတုဘတ် (၈) မံက်၊ တ္ၚဲဗြဴပတိ (24 septemper 2020) ကောံဓရီု ဂကောံရုၚ်ရာမညနိကာယ လၟေၚ် (၂)၊ဌာန လ္တူလပှ်ကျာ Zoom
သဳရိဝဎ္ဍန၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်အာဲမန်သာယျာ
ဘာသဳရိဝဎ္ဍန ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်အာဲမန်သာယျာ ရးတၞင်သဳ သကုတ်သၠုင်ကျာ။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၅ ဇကု၊ ထပိုယ် ၁၁ ဇကု။ ၊ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၄ ဇကု၊ ထပိုယ် ၈ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တရာဝိန္ဒ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၃၉၊ ဝှ် ၆။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ရးတၞင်သဳ သကုတ်သၠုင်ကျာ
ဓမ္မပါလ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ရာမည
ဘာဓမ္မပါလ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ရာမည ရးတၞင်သဳ သကုတ်သၠုင်ကျာ။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၂ ဇကု။ ၊ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၂ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တခေမာ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၃၊ ဝှ် ၁၀။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ရးတၞင်သဳ သကုတ်သၠုင်ကျာ
ကအ်ကွေဟ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်ကအ်ကွေဟ်(Thingankyun၊ သင်္ကန်းကျွန်းရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်ရေဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်ကအ်ကွေဟ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၃၆၈။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ကအ်ကွေဟ်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၅၇၃၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၆၆၄ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၃၂၃၇ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ဒဵုထဝ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်မလိဝါန်
ဘာဒဵုထဝ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်မလိဝါန် ရးတၞင်သဳ သကုတ်သၠုင်ကျာ။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၁၂ ဇကု၊ ထပိုယ် ၉ ဇကု။ ၊ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၉ ဇကု၊ ထပိုယ် ၆ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တအိန္ဒဝံသ (အိန္ဒသာရ) သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၂၊ ဝှ် ၄၁။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ရးတၞင်သဳ သကုတ်သၠုင်ကျာ
ကုန်သာယာ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်ကုန်သာယာ(Tharyarkone၊ သာယာကုန်းရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်ရေဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်ကအ်ကွေဟ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၂၂၀၂၁၆။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ကအ်ကွေဟ်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၅၇၃၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၆၆၄ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၃၂၃၇ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
မြံင်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်မြံင်(Bayaung၊ ဘရောင်းရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်ရေဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်ဟံင်ဂါမ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၃၈၇။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဟံင်ဂါမ်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၄၄၇၄၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၄၅၈၇ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၉၀၆၁ တၠရ။
သေံ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်မလိဝါန်
ဘာသေံ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်မလိဝါန် ရးတၞင်သဳ သကုတ်သၠုင်ကျာ။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၆ ဇကု၊ ထပိုယ် ၂ ဇကု။ ၊ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၇ ဇကု၊ ထပိုယ် ၃ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တစန္ဒဝရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၇၊ ဝှ် ၂၇။
ပါစိတ္တယပါဠိ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဝိနယပိဋက
မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓပဋိမာရုပ်
မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓပဋိမာရုပ် (Māravijaya Buddha, မာရဝိဇယဗုဒ္ဓရုပ်ပွားတော်) ဂှ် ဒှ် ကျာ်ထၜိုဟ်ဍာ် မနွံသမၠုင် ၈၁ ပေ (၂၅ မဳတာ) မကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲဥဒျာန်ဗုဒ္ဓ မနွံ ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ဒက္ခိဏသဳရိ၊ နေပျဳဒဝ် ရ။ ကျာ်ထၜိုဟ်ဍာ်ဝွံ ဒှ်ပဋိမာရုပ် နကဵု ဘူမိဖဿမုဒြာ တုဲ ဒှ်ရုပ်ကျာ် မကၠောန်လဝ် နကဵု တၟအ်ထၜိုဟ်ဍာ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိဝွံရ။ ကျာ်ထၜိုဟ်ဍာ်ဝွံ နွံလျိုင် ၂,၁၀၀ တာန်၊ တၟအ်ထၜိုဟ်ဍာ်ဂှ် ကေတ်နင် နူကဵု သဂျေန်၊ ဗဒါဲမာန္တလေ။ ကမၠောန်စမြိုင်ကျာ်ဝွံ အိုတ်သီုဂှ် နကဵု အလဵုအသဳပၞာန် ကေတ်တာလျိုင်တုဲ ကၠောန်လဝ်ရ။
ပ္ဍဲကဵု ဥဒျာန်ဗုဒ္ဓဂှ် ပါဲနူ မာရဝိဇယဗုဒ္ဓပဋိမာရုပ် ဇၞော်ဂှ်တုဲ စေတဳရုင်လိက်တၟအ်ပိဋကတ် မချူလဝ် နကဵု အက္ခရ်မန်ဗၟာ ကေုာံ အက္ခရ်ရဝ်မာန် သီုဖအိုတ် ၇၂၉ တၞုင်လေဝ် နွံကီုရ။ ကမၠောန်ပ္တန်ကျာ်ဝွံ နကဵု ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင် သၞာံ ၂၀၂၁ ဂိတုဨပြဳ ၂၅ ဂှ် ကၠောန်သဘင်ဖျေဟ်ရိုဟ်ကၞက် စကၠောန်ကၠုင်တုဲ ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၁၊ ၂၀၂၃ ဂှ် အာစိုပ်ဒတုဲ ကၠောန်သဘင်ပံက်ကျာ်ဂှ်ရ။
တင်ရန်တၟအ် မဂွံပ္တန်ကျာ်ဏအ်ဂှ် နကဵု ပဓါနဒါယကာ ဥက္ကဋ္ဌ ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်၊ သကိုပ်ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇၞော်မေန်အံင်လှာင် ပသောင်ကလးလဝ် (၁) ဂၠးတိညံင်ဂွံတီ ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ ဇၞော်မောဝ်ဒၟံင်ဖိုဟ်၊ (၂) ညံင်ဍုင်ကွာန် ဂွံၜိုဟ်သြိုဟ်၊ (၃) ညးဍုင်ကွာန် အပ္ဍဲဍုင် မ္ၚးဍုင် ကၠုင်ဗဵုလ္ၚောဝ် ကျာ်ဝွံတုဲ ဒေသဂှ် မၞိဟ်ဂွံအာကၠုင်ဂၠိုင်တုဲ ဒေသ ဂွံဇၞော်မောဝ် (၄) ဂွံဒှ် အထံက်အရီု ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ဍုင်တအ်ရ။
အရှာမ်ဥဒျာန်ဗုဒ္ဓ
ဥဒျာန်ဗုဒ္ဓဂှ် နွံသမၠဲ ၂၅၅ ဨက။
မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓပဋိမာရုပ်
ကျာ်ထၜိုဟ်ဍာ်ဝွံ ဒှ်ကျာ်ထဝါဲ သမၠုင်ကျာ်သီုဖအိုတ် နွံ ၆၃ ပေ၊ သမၠုင် သၞာဒကှ် နွံ ၆ ပေ၊ သမၠုင်ပၞင် နွံ ၁၂ ပေ၊ သီုဖအိုတ် နွံ ၈၁ ပေ ရ။ လျိုင်ပဋိမာရုပ်ဂှ် နွံ၁၇၈၂ တာန်၊ လျိုင်သၞာဒကှ် ကေုာံ ပၞင် နွံ ၃၅၁၀ တာန်၊ သီုဖအိုတ် နွံလျိုင် ၅၂၉၂ တာန်ရ။
စေတဳတိုင်တၟအ်ပိဋကတ်
ပ္ဍဲဥဒျာန်ဗုဒ္ဓဂှ် သီုဖအိုတ် နွံစေတဳ တိုင်တၟအ်ပိဋကတ် ၇၂၉ တၞုင်။ စေတဳလဒေါဝ် မချူလဝ် ပရူဝင်ဥဒျာန်ဏအ်ဂှ် နွံဇမၠိင် ၂၁ ပေ၊ အနာံ ၂၁ ပေ၊ သမၠုင် ၂၇ ပေ။ စေတဳသၟေဟ်တအ်ဂှ် နွံ ဇမၠိင် ၁၂ ပေ၊ အနာံ ၁၂ ပေ၊ သမၠုင် ၁၈ ပေ။ တိုင်တၟအ်တအ်ဂှ် နွံ ဇမၠိင် ၄၅ ၝောအ်တဲ၊ သမၠုင် ၆ ပေ ၃ ၝောအ်တဲ၊ သတီု ၇,၂ ၝောအ်တဲ။ လိက်ပိဋကတ်တအ်ဂှ် ချူလဝ် အတိုင်မူ ဆဋ္ဌသင်္ဂါယန။ စေတဳတိုင်တၟအ်မွဲတၞုင်မ္ဂး အိုတ်သြန်က္သာပ်ဗၟာ၂၇၉ ကိုဋ်။
တၟအ် နူဒဵုသဂျေန်
တၟအ်ထၜိုဟ်ဍာ်ဂှ် နူကဵု ကမ္မဏဳ Angelo Mining Co. Ltd. ဦးအောင်ခိုင်သန်း ကဵုလဝ်ဒါန် ကု Shwe Foundation နူသၞာံ ၂၀၁၃ ဂိတုမေ တေအ်ရ။ Shwe Foundation ဒှ် ဖံင်ဒေရှေန် သၟိင်ဍုင် အလဵုအသဳပၞာန် (တြေံ) ဂဥုပ်ဗိုလ်တာန်ယှိုဲ (သန်းရွှေ)။ သၞာံ ၂၀၁၇ လပါ်အိုတ် ဂှ် နကဵု ညးဇမၞော်အလဵုအသဳပၞာန် ဂဥုပ်ဗိုလ်သန်းရွှေ ပ္အပ်ကဵု တာလျိုင် ကုဒပ်ပၞာန်ဗၟာ သွက်ဂွံ ပကမ္မကထ ပ္ဍဲကမၠောန်ပ္တန်ဥဒျာန်ဗုဒ္ဓ ကေုာံ ပ္တန်ကျာ်ပဋိမာရုပ် ဝွံရ။
သၞာံ ၂၀၁၈ ဂိတုမေ ဂှ် နကဵု ဒပ်ပၞာန် ဗလးကဵု တၠပညာလပါ်တၟအ်တအ် စၟဳစၟတ်တုဲ သၞာံဂှ် ဂိတုအံက်တဝ်ဗါဂှ် စၜံက်ခါဲတၟအ်ဂှ်ရ။ တၟအ်ဂှ် တေဟ်ကုတ်တုဲ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂိတုမာတ်ဂှ် က္လိဂွံ တၟအ်ဇမၞော်မွဲ မနွံ သမၠုင် ၆၅ ပေ၊ အနာံ ၅၄ ပေ၊ သတီု ၂၀ ပေ၊ မနွံလျိုင် ၜိုတ် ၃၇၀၀ တာန်၊ မဒှ်တၟအ် ကဆံင်A ။ သွက်ပၞင်ဂှ် နွံပၟိက်ဒၟံင်တၟအ်တၟိတုဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ဆက်ဂၠာဲတၟအ်တၟအ်ပၠန်ရ။
တၟအ်မနွံလျိုင် ၜိုတ် ၃,၇၀၀ ဂှ် အတိုန်ဂှ် ကေတ်နင်မ္ဂး လျိုင်ဇြိုင်လောန်အာ၊ ဂၠံင်ဂမၠိုင် ဒုင်ဟွံမာန်တုဲ တၟအ်ဂှ် ဒးကရေက်ထောအ် ပန်ကရေက်ရ။ ကရေက်တုဲ တၟအ်ပန်ကရေက် သွက်ပဋိမာရုပ်ဂှ် နွံလျိုင် ၃,၁၅၀ တာန်၊ တၟအ်မသုန်ကရေက် သွက်ပၞင် ဂှ်နွံလျိုင် ၂,၉၃၄ တာန်၊ တၟအ်ပစ္စယ် (the seserved parts) သီုဖအိုတ် နွံလျိုင် ၂,၀၇၄ တာန်၊ သီုဖအိုတ် တၟအ်လျိုင် ၈,၁၅၈ တာန်။
နူဒဵုသကျေန် ဂွံစိုပ် ၜဳဨရာဝတဳဂှ် ဒးၜံက်မြံင် ပါင် ၁၂၀ ပေ၊ ဇမျိုင် ၉၀ ပေ၊ ဇမၠိင် ၄,၅၈၃ ပေ။ နူဂှ် ဒဵုသကျေန် ဂွံစိုပ် သၞေဟ်ဆီမီးခုံ မနွံ ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်မျေန်ချာန် (မြင်းခြံ) ဂှ် ဒးဖ္ဍိုက်နင် နကဵုတရဴဍာ် ၈၈ တိုင် ကဵု ၅ ဖာလုံ၊ နူသၞေဟ်ဆီမီးခုံ ဂွံစိုပ် နေပျဳဒဝ်ဂှ် နကဵုတရဴတိုက် ၁၈၉ တိုင်။ ပ္ဍဲတရဴဍာ်ဂှ် ဒးဖ္ဍိုက်နင် သီုဖအိုတ် ၉ လတုန်။ ပ္ဍဲတရဴတိုက်ဂှ် ဒးမင်အခိင်ကညင်တုဲ ဟိန်မမင်ဒၟံင်ဂှ် ကလေင်တေဟ် ဖျေဟ်ဗီုပြင်ဂမၠိုင်တုဲ လျိုင်တၟအ်ဂှ် ဒှ်အာ ၇,၆၄၂ တာန်၊ သီုဖအိုတ် နကဵု Modular Trailer ဒးဖ္ဍိုက်နင် ၇ လတုန်ရ။ တၟအ်သီုဖအိုတ်ဂှ် စိုပ်နေပျဳဒဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၂၀၂၁ ဂိတုဇာန္နဝါရဳ ၂၅ ဂှ်ရ။
ဒတန်
ဥဒျာန်ဗုဒ္ဓ မနွံသမၠဲ ၂၅၅ ဨက ဝွံ နွံ ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ဒဏ္ခိဏသဳရိ၊ နေပျဳဒဝ်။ သၞာံ ၂၀၂၁ ဂိတုဨပြဳ ၂၅ ဂှ် ကၠောန်သဘင်ဖျေဟ်ရိုဟ်ကၞက်ရ။ ညးမဒှ်ပဓါန ဒါယကာ ဥက္ကဋ္ဌ ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်၊ သကိုပ်ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇၞော်မေန်အံင်လှာင် ဖျေဟ်လိက်တၟအ် ကေုာံ ဍိုန်ရတ်ဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲသဘင်ကၞာဂှ် အစာတၠ ဂဥုပ်ဂိုဏ်ဂမၠိုင် ကေုာံ ဂကောံသၟိင်တၠ အလဵုအသဳပၞာန်ဂမၠိုင် တိုန်စိုပ်လဝ်ရ။
ဒၞာဲမစွံ ကျာ်ဂှ် ဂွံဒုင်လျိုင်မာန်တုဲ ၜုင်ခဒုင်လဝ် နကဵု စက်တုဲ ဒၞာဲ ကျာ်ထၜိုဟ်ဍာ်မနွံဂှ် လျိုင် စဵုကဵု ၂၀,၀၀၀ တာန် ဒုင်မာန်ရ။၊ တုဲပၠန် ညံင်ဂွံ ဒုင်ဘဲဒဏ်သဘာဝ မာန် ကသဳတိမ္ဂး စဵုကဵု ရေစ်ချ်တာစကေ Earthquake Magnitude 8.7, 8.8၊ လဗိုတ်ကျာမ္ဂး စဵုကဵု အသိင် မွဲနာဍဳ ၁၂၀ တိုင် (120 Mph)၊ ဘဲဒဂဵုတးတအ်လေဝ် ဖန်ဇန် ပလေဝ်ဒုင်လဝ်ကီုရ။
စေတဳတိုင်တၟအ် ပိဋကတ်
ပ္ဍဲကဵု ဥဒျာန်ဗုဒ္ဓဂှ် သီုဖအိုတ် နွံ စေတဳတိုင်တၟအ် ၇၂၉ တၞုင်၊ စေတဳလဒေါဝ်ဂှ် ဒှ်စေတဳတၟအ်တိုင် ဝင်မဆေင်ကဵု ဥဒျာန်ဗုဒ္ဓဝွံတုဲ သၟေဟ်ဂှ် ဒှ်စေတဳတၟအ်တိုင်ပိဋကတ် အတိုင်မူဆဋ္ဌသင်္ဂါယန ရ။ တၟအ်တိုင်တအ်ဂှ် စတမ်နူ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂိတုမေ ၁၄ ဂှ် စပုတ် နကဵုစက်ရ။ တ္ၚဲမစပုတ်လိက်ဂှ် ကၠောန်သဘင်မဟာမင်္ဂလပွုတ်လိက်တၟအ်။ ပ္ဍဲသဘင်ဂှ်လေဝ် မှာထေရ်ဂဥုပ်ဂိုဏ်ဂမၠိုင် ကေုာံ ညးမဒှ် ပဓါနဒါယကာ ဥက္ကဋ္ဌ ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင် သကိုပ်ဂဥုပ်ဗိုလ်မေန်အံင်လှာင် ကေုာံ ညးတာလျိုင်ဇၞော်ဇၞော်ဂမၠိုင် တိုန်စိုပ်လဝ်ရ။ ဝိနယ် ၅ ကၞပ်ဂှ် စေတဳရုင်လိက်တၟအ် ၉၆ ရုင် (တၟအ်တိုင် ၁၉၂ တိုင်)၊ နူရုင်စၟတ် ၁ စဵုကဵု ၉၆။ အဘိဓရ် ၇ ကၞပ်ဂှ် စေတဳရုင်လိက်တၟအ် ၂၁၆ ရုင် (တၟအ်တိုင် ၄၃၂ တိုင်)၊ ရုင်လိက်တၟအ် နူစၟတ် ၉၇ စဵုကဵု ၃၁၂။ သုတ် ၅ ကၞပ်ဂှ် စေတဳရုင်လိက်တၟအ် သီုဖအိုတ် ၄၀၈ ရုင် (လိက်တၟအ် ၈၁၆ တိုင်)၊ ရုင်လိက်တၟအ် နူစၟတ် ၃၁၃ စဵုကဵု ၇၂၀။ သီုဖအိုတ် လိက်တၟအ် ပိဋကတ်သၟးဂှ် နွံ ၇၂၀ ရုင် လိက်တၟအ် နွံ ၁၄၄၀ တိုင်။ သၟေဟ် ၉ ရုင်ဂှ် ဒှ်ဝင်ပရူဥဒျာန်ဗုဒ္ဓ ကေုာံ မာရဝိဇယဗုဒ္ဓပဋိမာရုပ်ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:BEHM
ဝင်ကျာံ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်ဝင်ကျာံ(Weikyan၊ ဝယ်ကျန်ရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်ရေဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်ဟံင်ဂါမ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၃၈၆။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဟံင်ဂါမ်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၄၄၇၄၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၄၅၈၇ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၉၀၆၁ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ဂြိုပ်ဟနဳ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဗာန်ကဇျောန်
ဘာဂြိုပ်ဟနဳ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဗာန်ကဇျောန် ရးတၞင်သဳ သကုတ်သၠုင်ကျာ။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၉ ဇကု၊ ထပိုယ် ၅ ဇကု။ ၊ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၈ ဇကု၊ ထပိုယ် ၆ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝိရောစန သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၃၂၊ ဝှ် ၁၁။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ရးတၞင်သဳ သကုတ်သၠုင်ကျာ
သၞေဟ်ဓမင်ဇၞော်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်သၞေဟ်ဓမင်ဇၞော်(Daminseikgyi၊ ဓမင်းဆိပ်ကြီးရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်ရေဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်အစေန်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၃၃၆။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်အစေန်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၀၈၅၁၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၀၆၁၁ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၂၁၄၆၂ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
သၟိၚ်ဗညာရာံ
ဓမ္မရာဇာဟွံမွဲတုဲ ဒေံသၟိၚ်ဂှ် ဒုၚ်ယၟုဗညာရာံ ပသၟိၚ်ပကၚ်ရၚ်ကၟာၚ်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ ဖေက်ညးဂစိုတ်ကၠေံဇကုတုဲ သ္ပညးမဗျုကုန်ကိုတ်ရပ်ဒစုန်ဟိုတ်ဂှ်ဂွံဂၠိၚ်အာယုက်ရ။
ရာဇဝင်
ဨကရာဇ်မန် ဇမၞးဒိုဟ်စှ်သၟိၚ်ဓမ္မစေတဳ စုတိစဴအာသွဝ် ဗညာရာံပသၟိၚ်ပကၚ်ရၚ်ဍၚ်ဟံသာဝတဳဆက်အာပၠန်ရ။ သၟိၚ်ဝွံမပကၚ်ရၚ်ဍုၚ်မၞုံကဵုစိုတ်မကြံမ္ၚိုဟ်ကြံကြသ္ကာတ်မြတ်လောန်ရ။ ကောန်သၟိၚ်စဴသၟိၚ်တံဂှ် ဟွံမွဲကဵုဒုဟ်ဖိုဟ် သ္ပစိုတ်ဒုဟ်တုဲ ဍဵုဍိုက်ရာန်သ္ကိုတ်ကၠေံဖအိုတ်ရ။ ဒၞာဲမထေက်ကဵုဂစိုတ်ဂှ် ဂစိုတ်ကၠေံတုဲဂွံဒှ်သၟိၚ်ရ။ သၟိၚ်မန်ဝွံ ဟွံမွဲကဵုဓဝ်သၟိၚ်စှ်ပြကာတုဲ ကောန်ဍုၚ်ကောန်ကွာန် က္တဵုဒှ်ဒဒိုက်ယဲ ကၠောဝ်ဗျုအိုတ်ရ။ ကောန်ဍုၚ်ကောန်ကွာန်ဂမၠိုၚ် မၞုံစိုတ်ဟွံမိပ်မြဟ် က္တဵုဒှ်ကၞုက်ကၞာဲဟီုဂရိုဟ်ဗျီပျုတ်သၟိၚ်ဂှ်အိုတ်ရ။
နွံကာလမွဲ ဟွံသေၚ်ကဵုအခိၚ်ကာလ လဗိုဟ်မဳလံၚ်မဇၞော်ကဵုဇြဟတ်မက္တဵုဒှ်ရ။ ပ္ဍဲကာလဂှ် က္ဍိုၚ်ကျာ်စေတဳမံက်တဴ ဒတုံစှေ်စိုပ်တိ ကၞုၚ်နန်ပြာသာဒ်ကဝ်အာ စေတဳဘုတ်ဘာဇြပ် တာန်ဆံၚ်ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒးလီုလာ်အာ၊ ဆုဒုန်ဇၞော်ဍောတ်တံ ဒေံါစှေ်ကၟိုၚ်အာဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ နိမိတ်ဇၞော်ပန်သာ် မက္တဵုဒှ်ပ္ဍဲဍုၚ်ရောၚ်။ ဍုၚ်ကွာနါဌာန်ရးဇၞးပိုတ်လေဝ် က္တဵုကၞုက်ကၞာဲ ကတဴကတာန်အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲကာလဂှ် ညးဍုၚ်ညးရဂမၠိုၚ် ရဴဝွံ သ္ဂးအိုတ်ရ။ ယွံမၞးတံ သၟိၚ်တၠနာဲပိုဲဟွံမွဲကဵုဓဝ်တုဲ မက္တဵုဒှ်ဒဒိုက်ပိုဲလၟုဟ်ဝွံအိုတ်ရောၚ်။ နိမိတ်ပရေံက္တဵုဒှ်ပ္ဍဲဍုၚ်ပိုဲတုဲ မၞိဟ်ဒေဝတဴဗျိဆဴဂရိုဟ်သၟိၚ်အိုတ်ရ။သၟိၚ်သ္ဂောံမိၚ်ကေတ်နိမိတ် မက္တဵုဒှ်ပ္ဍဲဍုၚ်ဂှ်ကီု ကောန်ဍုၚ်ကောန်ကွာန်ဂမၠိုၚ် မဟီုဂရိုဟ်ဒုဟ်ဇကုဂှ်ကီု သ္ဂောံမိၚ်ကေတ်တုဲ ဖေက်ဂၟံက်လကိုတ်စိုတ်ဗွဲမလောန်။ ဗွဲကြဴဝွံ သၟိၚ်ဂွံဓဝ်သတိသံဝေဂတုဲ မၚ်မွဲဓဝ်သၟိၚ်စှ်ပြကာလဟိၚ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲသာသနာကျာ်ရ။ သ္ပကုသဵုကဵုဒါန်မၞုံကဵုဒ္ဂေတ်မပြဲ သၠးပွပ္ဍဲကဵုဍိက်သ္ကံတွဳဝါရ အမာတ်သ္ကိုပ်ပၞာန်ကောန်ဍုၚ်ကောန်ကွာန်ဂမၠိုၚ်ရ။ ရဲညးကမၠောန် ကောန်ဍုၚ်ကောန်ကွာန် ညံၚ်ပိုန်ဟာန်ဂွံဂၠိုၚ်ကဵုဒၞာဲဝါထံက်ပၚ် ညးဇၞော်ဇမၠိၚ်အာယုတ်ကဵုယၟုယမာစာသံက် သ္ပရှေ်သှေ်အဲပရဲယွံသွံ သၞေံသၞဴရဴဂဴတိုန်ရ။ ကလောန်ကာကုသဵုမပ္တံကဵုဘုတ်ဘာသ္ၚိကၠတ်တာန်ဆံၚ်စေတဳပဋိမာရုပ်ဗွဲမဂၠိုၚ် စဳရေၚ်ပြုပြေၚ်ခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဍုၚ်ဟံသာဝတဳရ။ ပ္ဍဲဍုၚ်လ္ဂုၚ်၊ ဍုၚ်သြေၚ်၊ ဍုၚ်ဒလ၊ မုတ်တၟံ၊ ဍုၚ်မတ်မလီုတံဂှ် စေတဳဓါတ်ကျာ် ဘာဒၟံၚ်ဇံၚ်ဂတဵုဒှ်တံ စဳရေၚ်ခၞံလဝ်ဗွဝ်ကုသဵုတုဲ ဒုၚ်လဝ်ဒကာပစ္စယ်ပန် ပ္တန်လဝ်ဒါနကုသဵုဗွဲမဂၠိုၚ်ရောၚ်။
စုတိစဴသွဝ်
ကျာ်စေတဳမံက်တဴ နူသၠုၚ်(၁၈၅)ဟတ်ဂှ် ဒက်ဇၞော်သၠုၚ်ပတိုန်(၄)ဟတ်ပၠန်တုဲ ကျာ်စေတဳဂှ် ဒှ်အာသၠုၚ်(၁၈၉)ဟတ်ရ။ ကၠောန်ခၞံက္ဍိုၚ်ထဝ်တၟိနကဵုထဝ်လျိုၚ်သၟိၚ်(၄၈)ပသာ ပရေၚ်လဝ်မတ် နကဵုရတ်ဒ္စိတ်သာ် မထေက်တန်ကဵုၚုဟ်မဂၠိုၚ်တုဲ ပ္ဍဲတ္ၚဲမပ္တိုန်က္ဍိုၚ်ကျာ်ဂှ် က္ညနိမန်နၚ်ခဳသၚ် အ္စာတၠမန်ဂမၠိုၚ်(၁၀၀၀)ဇကုတုဲ ကဵုဒါန်ဘောဇိုန်မပြဲ ဒါန်ပရိက္ခရာဒ္စာံ ဗွဲမတူရူဂတမုက်သၚ်ဂမၠိုၚ်ဟေၚ် သၟိၚ်ကဵုဂၞကျာ် ရပ်ကေတ်ဒဂေါၚ်ထဝ် စဝ်စရိုဟ်ဍာ်ပါ်ပရံကုသဵု ဇိုန်ကဵုသတ္တံညးဂမၠိုၚ်တုဲ ဒုၚ်လဝ်ဒကာပစ္စယ်ပန် စဵုကဵုလအိတ်အာယုတ်ရောၚ်။ သၟိၚ်မန်ဝွံ ကၠဟွံဒှ်သၟိၚ်ဏီ ဂွံအာယုတ်(၂၄)သၞာံ သ္ဂောံပသၟိၚ်ပကၚ်ရၚ် ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ(၃၄)သၞာံတုဲ ဂွံအာယုတ်(၅၈)သၞာံဂှ် စုတိစဴအာသွဝ်ရောၚ်။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဨကရာဇ်ဗြဴ ကဏ္ဍ:ဨကရာဇ်မန် ကဏ္ဍ:တွဵုရးမန်
ဇေတဝန်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ကအ်သံင်
ဘာဇေတဝန် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်ကအ်သံင် ရးတၞင်သဳ သကုတ်သၠုင်ကျာ။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၄ ဇကု။ ၊ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၄ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပညာဒဳပ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၃၊ ဝှ် ၄၂။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ရးတၞင်သဳ သကုတ်သၠုင်ကျာ
ဒဵု၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ကအ်သံင်
ဘာဒဵု ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်ကအ်သံင် ရးတၞင်သဳ သကုတ်သၠုင်ကျာ။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၆ ဇကု၊ ထပိုယ် ၄ ဇကု။ ၊ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၇ ဇကု၊ ထပိုယ် ၇ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တအဂ္ဂသာရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၂၊ ဝှ် ၄၃။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ရးတၞင်သဳ သကုတ်သၠုင်ကျာ
သၞေဟ်ဓမင်ဍောတ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်သၞေဟ်ဓမင်ဍောတ်(Daminseiklay၊ ဓမင်းဆိပ်လေးရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်ရေဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်အစေန်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၃၃၇။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်အစေန်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၀၈၅၁၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၀၆၁၁ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၂၁၄၆၂ တၠရ။
ဂြိုပ်ကအ်ဟံသာ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဂြိုပ်ကအ်ဟံသာ
ဘာဂြိုပ်ကအ်ဟံသာ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဂြိုပ်ကအ်ဟံသာ ရးတၞင်သဳ။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝရိန္ဒ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၂၊ ဝှ် ၆။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ရးတၞင်သဳ သကုတ်သၠုင်ကျာ
ကသဳတိ
ကသဳတိ (ဗွဲမဂၠိုင် ဟီု တိချဳ) (earthquake) ဂှ် ဒှ်အရာ ဗလးတိ မုက်လတူ ချဳတိုန် မွဲတဲဓဝ် ဟိုတ်နူကဵု အသိင်ဒြဟတ် သၟောန်တၟအ်ဂလး (lithoshere) ဇီုပေါတ် ရေင်သကအ်တုဲ လပှ်ကသဳတိ (seismic wave) က္တဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ကသဳတိဂှ် ဗဒှ်ကဵု အသိင် ကဆံင်နာနာ နူကဵု မနွံအသိင်သာသာ မုဟွံတီကေတ်၊ စဵုကဵု အသိင်မသကာတ်မြဟ် မဓရိုဟ် ကလာင်ပတိုန် ကိရိယာ၊ မၞိဟ် လတူကျာ၊ ပလီုသလေက်ထောအ် အလုံဍုင်မွဲမာန်ရ။
ကသဳတိ က္တဵုဒှ်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵု ဗလးတိ မုက်လတူဂှ် ချဳတိုန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ခတဝ်တိုန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဆုဲပြံင်အာတအ် က္တဵုဒှ်ကၠုင်မာန်ရ။ ယဝ်ရ ကသဳတိ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲၜဳမ္ဂး ဍာ်ၜဳကလိုက်တုဲ ၜဳကလိုက် မကော်ဂး သူနာမဳ က္တဵုဒှ်ကၠုင်မာန်ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး ကသဳတိဂှ် ဗဒှ်ကဵု ကသုဲတိ (landslides) ဗလးတိ မုက်လတူဂှ် ဆုဲကဆေတ်ပြံင်အာလေဝ် ဒှ်မာန်ကီုရ။
ကသဳတိ ဟွံသေင်မ္ဂး အရေဝ်မန်ခေတ်လၟုဟ် (ဝါ) အရေဝ်အရာပ် တိချဳဂှ် အရာတိမချဳ သီုဖအိုတ်ဂှ် ကော်ဒၟံင်ရ။ သီုကဵု ဟိုတ်နူသဘာဝ ဟွံသေင်၊ ဟိုတ်နူမၞိဟ်မကၠောန်ပတုဲ လပှ်ကသဳတိ က္တဵုဒှ်ကၠုင်ဂှ်လေဝ် ကော်စဒၟံင်ကီုရ။
ကသဳတိ မကတဵုဒှ် နူသဘာဝ
[[File:Fault types.svg|thumb|ဟိုတ်ကသဳတိ ပိသာ်:
A. ကဆေတ် (Strike-slip)
B. ကဆေဝ် (Normal)
C. ကဆံင် (Reverse) ]]
ကရောင်ကသဳတိ (ဝါ) ဂၠံင်တိချဳ မကော်ဂး နကဵု ဘာသာအင်္ဂလိက် Tectonic earthquakes ဂှ် နွံဒၟံင် ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိဝွံရ။ ပ္ဍဲဒၞာဲ ကရေက်ဂၠးတိဂမၠိုင် မစုက်လုက်ရေင်သကအ်တအ်ဂှ် ဒှ်ကရောင်ကသဳတိရ။အခိင်ကာလ သၟောန်တၟအ်ဂလးၜါ ပေါတ်ရေင်သကအ် ကဆေတ်ရေင်သကအ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကရေက်ဂၠးတိမွဲဂှ် ကဆေဝ်သဝ်စှ်ေ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ကရေက်ဂၠးတိမွဲဂှ် ကဆံင်သၠုင်တိုန်မ္ဂး ကသဳတိ က္တဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး ဟိုတ်နူအသိင်ဟွံထတ်တုဲ ဇွိုင်လပှ်ကသဳတိဂှ် ဟွံတိုန်စိုပ် စဵုကဵု ဗလးတိ မုက်လတူ၊ လဆောဝ်တိုန်စိုပ် ညိည၊ အသိင်ထတ် ဇွိုင်လပှ်ကသဳတိ ကၠုင်တက်စိုပ် ဗလးတိ မုက်လတူထတ်မ္ဂး အသိင်ကသဳတိ ထတ်ရ။
ဟိုတ်ကသဳတိ မဂွံကတဵုဒှ်
အဓိက ဟိုတ်ကသဳတိ မဂွံက္တဵုဒှ် နွံပိသာ်။ သီုပိသာ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုင် ဟိုတ်နူ ဂတှ်ေတိ ပေါတ်ဒးရေင်သကအ် မတွဟ်ဂး သၟောန်ဂတှ်ေတိၜါ ကဆေတ်အာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သၟောန်ဂတှ်ေတိၜါဂှ် မွဲဂှ် ကဆေဝ်သဝ်စှ်ေ၊ မွဲပၠန်ဂှ် သၟောန်ဂတှ်ေတိၜါ မွဲလပါ်ဂှ် ကဆံင်သၠုင်တိုန်။ There are three main types of fault, all of which may cause an interplate earthquake: normal, reverse (thrust), and strike-slip. Normal and reverse faulting are examples of dip-slip, where the displacement along the fault is in the direction of dip and where movement on them involves a vertical component. Many earthquakes are caused by movement on faults that have components of both dip-slip and strike-slip; this is known as oblique slip. The topmost, brittle part of the Earth's crust, and the cool slabs of the tectonic plates that are descending into the hot mantle, are the only parts of our planet that can store elastic energy and release it in fault ruptures. Rocks hotter than about 300 C flow in response to stress; they do not rupture in earthquakes. The maximum observed lengths of ruptures and mapped faults (which may break in a single rupture) are approximately 1000 km. Examples are the earthquakes in Alaska (1957), Chile (1960), and Sumatra (2004), all in subduction zones. The longest earthquake ruptures on strike-slip faults, like the San Andreas Fault (1857, 1906), the North Anatolian Fault in Turkey (1939), and the Denali Fault in Alaska (2002), are about half to one third as long as the lengths along subducting plate margins, and those along normal faults are even shorter.
Normal faults
Normal faults occur mainly in areas where the crust is being extended such as a divergent boundary. Earthquakes associated with normal faults are generally less than magnitude 7. Maximum magnitudes along many normal faults are even more limited because many of them are located along spreading centers, as in Iceland, where the thickness of the brittle layer is only about 6 km.
Reverse faults
Reverse faults occur in areas where the crust is being shortened such as at a convergent boundary. Reverse faults, particularly those along convergent plate boundaries, are associated with the most powerful earthquakes, megathrust earthquakes, including almost all of those of magnitude 8 or more. Megathrust earthquakes are responsible for about 90% of the total seismic moment released worldwide.
Strike-slip faults
Strike-slip faults are steep structures where the two sides of the fault slip horizontally past each other; transform boundaries are a particular type of strike-slip fault. Strike-slip faults, particularly continental transforms, can produce major earthquakes up to about magnitude 8. Strike-slip faults tend to be oriented near vertically, resulting in an approximate width of 10 km within the brittle crust. Thus, earthquakes with magnitudes much larger than 8 are not possible.
Energy released
For every unit increase in magnitude, there is a roughly thirtyfold increase in the energy released. For instance, an earthquake of magnitude 6.0 releases approximately 32 times more energy than a 5.0 magnitude earthquake and a 7.0 magnitude earthquake releases 1,000 times more energy than a 5.0 magnitude earthquake. An 8.6 magnitude earthquake releases the same amount of energy as 10,000 atomic bombs of the size used in World War II.
This is so because the energy released in an earthquake, and thus its magnitude, is proportional to the area of the fault that ruptures and the stress drop. Therefore, the longer the length and the wider the width of the faulted area, the larger the resulting magnitude. The most important parameter controlling the maximum earthquake magnitude on a fault, however, is not the maximum available length, but the available width because the latter varies by a factor of 20. Along converging plate margins, the dip angle of the rupture plane is very shallow, typically about 10 degrees. Thus, the width of the plane within the top brittle crust of the Earth can become 50–100 km (Japan, 2011; Alaska, 1964), making the most powerful earthquakes possible.
Shallow-focus and deep-focus earthquakes
The majority of tectonic earthquakes originate in the ring of fire at depths not exceeding tens of kilometers. Earthquakes occurring at a depth of less than 70 km are classified as "shallow-focus" earthquakes, while those with a focal-depth between 70 and 300 km are commonly termed "mid-focus" or "intermediate-depth" earthquakes. In Subduction zones, where older and colder oceanic crust descends beneath another tectonic plate, deep-focus earthquakes may occur at much greater depths (ranging from 300 to 700 km). These seismically active areas of subduction are known as Wadati–Benioff zones. Deep-focus earthquakes occur at a depth where the subducted lithosphere should no longer be brittle, due to the high temperature and pressure. A possible mechanism for the generation of deep-focus earthquakes is faulting caused by olivine undergoing a phase transition into a spinel structure.
Rupture dynamics
A tectonic earthquake begins as an area of initial slip on the fault surface that forms the focus. Once the rupture has initiated, it begins to propagate away from the focus, spreading out along the fault surface. Lateral propagation will continue until either the rupture reaches a barrier, such as the end of a fault segment, or a region on the fault where there is insufficient stress to allow continued rupture. For larger earthquakes, the depth extent of rupture will be constrained downwards by the brittle-ductile transition zone and upwards by the ground surface. The mechanics of this process are poorly understood, because it is difficult either to recreate such rapid movements in a laboratory or to record seismic waves close to a nucleation zone due to strong ground motion.
In most cases the rupture speed approaches, but does not exceed, the shear wave (S-wave) velocity of the surrounding rock. There are a few exceptions to this:
Slow earthquakes
Slow earthquake ruptures travel at unusually low velocities. A particularly dangerous form of slow earthquake is the tsunami earthquake, observed where the relatively low felt intensities, caused by the slow propagation speed of some great earthquakes, fail to alert the population of the neighboring coast, as in the 1896 Sanriku earthquake.
Co-seismic overpressuring and effect of pore pressure
During an earthquake, high temperatures can develop at the fault plane so increasing pore pressure consequently to vaporization of the ground water already contained within rock. In the coseismic phase, such increase can significantly affect slip evolution and speed and, furthermore, in the post-seismic phase it can control the Aftershock sequence because, after the main event, pore pressure increase slowly propagates into the surrounding fracture network. From the point of view of the Mohr-Coulomb strength theory, an increase in fluid pressure reduces the normal stress acting on the fault plane that holds it in place, and fluids can exert a lubricating effect. As thermal overpressurization may provide positive feedback between slip and strength fall at the fault plane, a common opinion is that it may enhance the faulting process instability. After the mainshock, the pressure gradient between the fault plane and the neighboring rock causes a fluid flow which increases pore pressure in the surrounding fracture networks; such increase may trigger new faulting processes by reactivating adjacent faults, giving rise to aftershocks. Analogously, artificial pore pressure increase, by fluid injection in Earth's crust, may induce seismicity.
Tidal forces
Tides may induce some seismicity.
Earthquake clusters
Most earthquakes form part of a sequence, related to each other in terms of location and time. Most earthquake clusters consist of small tremors that cause little to no damage, but there is a theory that earthquakes can recur in a regular pattern. Earthquake clustering has been observed, for example, in Parkfield, California where a long term research study is being conducted around the Parkfield earthquake cluster.
Aftershocks
An aftershock is an earthquake that occurs after a previous earthquake, the mainshock. Rapid changes of stress between rocks, and the stress from the original earthquake are the main causes of these aftershocks, along with the crust around the ruptured fault plane as it adjusts to the effects of the mainshock. An aftershock is in the same region of the main shock but always of a smaller magnitude, however they can still be powerful enough to cause even more damage to buildings that were already previously damaged from the mainshock. If an aftershock is larger than the mainshock, the aftershock is redesignated as the mainshock and the originalmain shock is redesignated as a foreshock. Aftershocks are formed as the crust around the displaced fault plane adjusts to the effects of the mainshock.
Earthquake swarms
Earthquake swarms are sequences of earthquakes striking in a specific area within a short period. They are different from earthquakes followed by a series of aftershocks by the fact that no single earthquake in the sequence is obviously the main shock, so none has a notable higher magnitude than another. An example of an earthquake swarm is the 2004 activity at Yellowstone National Park. In August 2012, a swarm of earthquakes shook Southern California's Imperial Valley, showing the most recorded activity in the area since the 1970s.
Sometimes a series of earthquakes occur in what has been called an earthquake storm, where the earthquakes strike a fault in clusters, each triggered by the shaking or stress redistribution of the previous earthquakes. Similar to aftershocks but on adjacent segments of fault, these storms occur over the course of years, and with some of the later earthquakes as damaging as the early ones. Such a pattern was observed in the sequence of about a dozen earthquakes that struck the North Anatolian Fault in Turkey in the 20th century and has been inferred for older anomalous clusters of large earthquakes in the Middle East.
Intensity and magnitude of earthquakes
The first scale for measuring earthquake magnitudes was developed by Charles F. Richter in 1935. Subsequent scales (see seismic magnitude scales) have retained a key feature, where each unit represents a ten-fold difference in the amplitude of the ground shaking and a 32-fold difference in energy. Subsequent scales are also adjusted to have approximately the same numeric value within the limits of the scale.
Although the mass media commonly reports earthquake magnitudes as "Richter magnitude" or "Richter scale", standard practice by most seismological authorities is to express an earthquake's strength on the moment magnitude scale, which is based on the actual energy released by an earthquake.
Frequency of occurrence
It is estimated that around 500,000 earthquakes occur each year, detectable with current instrumentation. About 100,000 of these can be felt. Minor earthquakes occur nearly constantly around the world in places like California and Alaska in the U.S., as well as in El Salvador, Mexico, Guatemala, Chile, Peru, Indonesia, the Philippines, Iran, Pakistan, the Azores in Portugal, Turkey, New Zealand, Greece, Italy, India, Nepal and Japan. Larger earthquakes occur less frequently, the relationship being exponential; for example, roughly ten times as many earthquakes larger than magnitude 4 occur in a particular time period than earthquakes larger than magnitude 5. In the (low seismicity) United Kingdom, for example, it has been calculated that the average recurrences are: an earthquake of 3.7–4.6 every year, an earthquake of 4.7–5.5 every 10 years, and an earthquake of 5.6 or larger every 100 years. This is an example of the Gutenberg–Richter law.
The number of seismic stations has increased from about 350 in 1931 to many thousands today. As a result, many more earthquakes are reported than in the past, but this is because of the vast improvement in instrumentation, rather than an increase in the number of earthquakes. The United States Geological Survey (USGS) estimates that, since 1900, there have been an average of 18 major earthquakes (magnitude 7.0–7.9) and one great earthquake (magnitude 8.0 or greater) per year, and that this average has been relatively stable. In recent years, the number of major earthquakes per year has decreased, though this is probably a statistical fluctuation rather than a systematic trend. More detailed statistics on the size and frequency of earthquakes is available from the United States Geological Survey. A recent increase in the number of major earthquakes has been noted, which could be explained by a cyclical pattern of periods of intense tectonic activity, interspersed with longer periods of low intensity. However, accurate recordings of earthquakes only began in the early 1900s, so it is too early to categorically state that this is the case.
Most of the world's earthquakes (90%, and 81% of the largest) take place in the 40000 km, horseshoe-shaped zone called the circum-Pacific seismic belt, known as the Pacific Ring of Fire, which for the most part bounds the Pacific Plate. Massive earthquakes tend to occur along other plate boundaries too, such as along the Himalayan Mountains.
With the rapid growth of mega-cities such as Mexico City, Tokyo and Tehran in areas of high seismic risk, some seismologists are warning that a single earthquake may claim the lives of up to three million people.
Induced seismicity
While most earthquakes are caused by movement of the Earth's tectonic plates, human activity can also produce earthquakes. Activities both above ground and below may change the stresses and strains on the crust, including building reservoirs, extracting resources such as coal or oil, and injecting fluids underground for waste disposal or fracking. Most of these earthquakes have small magnitudes. The 5.7 magnitude 2011 Oklahoma earthquake is thought to have been caused by disposing wastewater from oil production into injection wells, and studies point to the state's oil industry as the cause of other earthquakes in the past century. A Columbia University paper suggested that the 8.0 magnitude 2008 Sichuan earthquake was induced by loading from the Zipingpu Dam, though the link has not been conclusively proved.
Seismic waves
Every earthquake produces different types of seismic waves, which travel through rock with different velocities:
Speed of seismic waves
Propagation velocity of the seismic waves through solid rock ranges from approx. 3 km/s up to 13 km/s, depending on the density and elasticity of the medium. In the Earth's interior, the shock- or P-waves travel much faster than the S-waves (approx. relation 1.7:1). The differences in travel time from the epicenter to the observatory are a measure of the distance and can be used to image both sources of earthquakes and structures within the Earth. Also, the depth of the hypocenter can be computed roughly.
P-wave speed
Upper crust soils and unconsolidated sediments: 2-3 km per second
Upper crust solid rock: 3-6 km per second
Lower crust: 6-7 km per second
Deep mantle: 13 km per second.
S-waves speed
Light sediments: 2-3 km per second in
Earths crust:4-5 km per second
Seismic wave arrival
As a consequence, the first waves of a distant earthquake arrive at an observatory via the Earth's mantle.
On average, the kilometer distance to the earthquake is the number of seconds between the P- and S-wave times 8. Slight deviations are caused by inhomogeneities of subsurface structure. By such analysis of seismograms, the Earth's core was located in 1913 by Beno Gutenberg.
S-waves and later arriving surface waves do most of the damage compared to P-waves. P-waves squeeze and expand the material in the same direction they are traveling, whereas S-waves shake the ground up and down and back and forth.