cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ဣရှ ဖံင်ဒေရှေန်
ဣရှ ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် "တၠဣဓိသက္ကုထ္ၜောမ်ကလင် (the formless divine)"  <sup class="noprint Inline-Template " style="white-space:nowrap;">]
ဣရှ ယောဂဳ
right|thumb|250x250px|သာဒ်ဂုရု ထ္ၜးဒၟံင် တန်ဗတောန် ဗဂေတ်စက် ဗွဲအပ္ဍဲ (Inner Engineering class) ပ္ဍဲ BSE Mumbai. ဗဒိုပ်ယောဂဳဂှ် စဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဣရှဖံင်ဒေရှေန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၄၊ မဖျေဟ်ထ္ၜး အစဳအဇန်ယောဂဳ (ဂဇအ်ဓရ်) နကဵုယၟု ဣရှယောဂဳ။ အစဳအဇန်ဂဇအ်ဓရ်ဂှ် နွံကဵု ပရေင်ဖ္ဍောတ်ဂါထာ၊ စၟတ်ဓရ် မကော်ဂး ပြာဏာယာမ(prāṇāyāma), ကေုာံ ပၟဝ်ဝိဿနာ။ ဣရှယောဂဳဂှ် ဟွံတုပ် ညံင်နဲယောဂဳတြေံတုဲ ဒှ်နဲကဲတၟေင် မဖန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု သာဒ်ဂုရုဟေင်ရ။
တန်ဗတောန်ယောဂဳ သွက်ညးတၠကမၠောန် (ဝါ) သေဋ္ဌဳတအ်ဂှ် ညးဖျေဟ်ထ္ၜးနဲကဲ ညံင်ဂွံစွံစိုတ်ကရုဏာ ကေုာံ ဇၟာပ်ညးအဲဂွံပါလုပ်သီုဖအိုတ် (ညံင်ဟွံချပ် သွက်ဇကုဟေင်) တအ်ရ။
တန်ဗတောန်ယောဂဳ သွက်ဂကောံလဝေင်ဟံက်ကဳ ဍုင်အိန္ဒိယ ဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၆။ နကဵု ဣရှဖံင်ဒေရှေန် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် အစဳအဇန်ယောဂဳ ပ္ဍဲရးနိဂီုပံင်ကောံအမေရိကာန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၇ တုဲ၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၈ ဂှ် သွက်ကောန်ထံင် ဇမၠိင်အာယုက် ပ္ဍဲကဵုထံင်တွဵုရးတမိလ်နဒူ၊ အိန္ဒိယ။
ပရေင်ချဳဓရာင်
နကဵုဖံင်ဒေရှေန်ဂှ် သီုကၠောန်သဘင် မဟာသဳဝရတြဳ မဒှ်သဘင်ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဘာသာဟိန္ဒု မဒှ်သဘင်မပူဇဴ သဳဝ။ သဘင်ဂှ် ညးကၠောန်ဇၟာပ်ပ်သၞာံ ပွိုင်ထပှ်ဗတံ ကၠိုဟ်ဗတံ နကဵု ကွိုင်ကွိုက်လှ်ေဒယှ်ေနာနာသာ်ရ။
ကမၠောန် ကလေင်ကတဵုဗဒှ် ဒေသရး Action for Rural Rejuvenation
ကမၠောန်ကလေင်ကတဵုဗဒှ်ဒေသရး (ARR) ဂှ် ဒှ်ကမၠောန်မဗိုင်ဖန်ဇန် ပရေင်ထတ်ယုက် ကေုာံ စန်ဒက်ညးဒေသရး ညံင်ဘဝ ညးမပဒတဴ ပ္ဍဲဒေသရးတအ် ဂွံတန်တဴ ကလိဂွံပရေင်ဇၞော်မောဝ် ညံင်ရဴ ညးမပဒတဴ ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်တအ်ကီုရ။ ကမၠောန်ဏအ်လေဝ် ညးတအ်ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲကဵု တွဵုရးတမိလ်နဒူဂၠိုင်ရ။ ကမၠောန်ဏအ်ဂှ် စကၠောန်ကၠုင် နူကဵုသၞာံ ၂၀၀၃ တုဲ စိုပ်သၞာံ ၂၀၁၀ ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်ဂွံ ပ္ဍဲကဵု ၄၂၀၀ ကွာန်တုဲ မၞိဟ် ထပှ်မဳလဳယာန် ဂွံဒုင်စသိုင်။
ဣရှ ဝိဒျာ Isha Vidhya
ဣရှဝိဒျာ ဂှ် ဒှ်ကမၠောန်ပရေင်ပညာ သွက်ဂွံသၠုင်ပတိုန် ဍာ်ဒကေဝ် ပရေင်ပညာ ကေုာံ သွက်ညးဒေသရးတအ် ဂွံလေပ်လိက်အင်္ဂလိက်၊ ကေုာံ ရပ်စပ်ကောန်ပျူတာရ။ နကဵုဖံင်ဒေရှေန်ဂှ် သီုဖအိုတ် ပံက်လဝ် ဘာ နကဵုယၟု ဣရှဝိဒျာသကူလ် နွံထပှ်ဘာတုဲ ကွးဘာ နွံၜိုတ် ၃၀၀၀ ဒှ်ရ။ right|thumb|300x300px|Isha Home School premises.
ကလေင်ဗဒှ်ကြုင်ဂမၠိုင် Rally for Rivers
ကမၠောန်ကလေင်ဗဒှ်ကြုင်ဂမၠိုင်ဂှ် နကဵု ဣရှဖံင်ဒေရှေန် စကၠောန်ကၠုင် နူကဵုသၞာံ ၂၀၁၇၊ သွက်ကြုင် ပ္ဍဲအိန္ဒိယ ဂွံဇွောဝ်ခိုဟ်၊ တုဲ ကဵုပညာညးဒေသတအ် ညံင်ဂွံစွံအာရီု လတူသဘာဝဍာ် ကေုာံ ကြုင်ဂမၠိုင်ရ။  <sup class="noprint Inline-Template " style="white-space:nowrap;">]
အရှာံ Ashram
ဒတန်ဗဟဵု ဣရှဖံင်ဒေရှေန်ဂှ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲအရှာံဘာကျာ်ဟိန္ဒူ (အရှာံ (ဝါ) အရှရာမ် ဂှ် ဒှ်ဘာကျာ်ဟိန္ဒူ) မနွံပ္ဍဲဇိုင်ဒဵု ဝေလဳယာန်ဂိရိ (Velliangiri Mountains) မကြပ်ညောန် ကုဥဒျာန်နိလဂိရိ (Nilgiri Biosphere Reserve)၊ ဇမ္ၚောဲ ပန်စှ်ောကဳလဝ်မဳတာ နူကဵု ဍုင်ကဝ်အိမ်ဗိတောရ် ပ္ဍဲတွဵုရးတမိလ်နဒူ၊ အိန္ဒိယသၠုင်ကျာ။
ပဋိမာရုပ် အဒိယောဂဳသဳဝ Adiyogi Shiva statue
thumb|350x350px|ပဋိမာရုပ် အဒိယောဂဳသဳဝ၊ မနွံပ္ဍဲ အရှာံ ဣရှဖံင်ဒေရှေန် ဗဒါဲ Coimbatore, အိန္ဒိယ သာဒ်ဂုရု ကၠောန်ဒဳဇြာင်တုဲ ကၠောန်လဝ် ပဋိမာရုပ် အဒိယောဂဳသဳဝ မနွံ ၁၁၂ ပေ၊ ပ္ဍဲကဵု ဒတန်ဗဟဵုဣရှဖံင်ဒေရှေန်။ သဘင်ပံက်ရုပ် ပဋိမာရုပ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲကဵု ၂၄ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၁၇ တုဲ အလဵုဇကုသကိုပ်ဝန်ဇၞော်အိန္ဒိယ နရေနဒြမောဒဳ ပံက်လဝ်ရ။ ပဋိမာရုပ်ဂှ် ဒှ်ရုပ် ကျာ်သဳဝ မဒှ်ယောဂဳကိုပ်ကၠာအိုတ် မကော်ဂး အဒိယောဂဳ၊ ကေုာံ ဂုရုကိုပ်ကၠာအိုတ် မကော်ဂး အဒိဂုရု၊ မဒှ် ညးမကဵု ပညာယောဂဳ ကုကောန်မၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ပဋိမာရုပ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵုသြန် ဣရှဖံင်ဒေရှေန်၊ နကဵုပသဲခတှ်ေ ၂၀ ၀၀၀ ဂတှ်ေ၊ မထံက်ပင်ကဵု နူကဵု သၟိင်တၠမဆေင်ကဵုပသဲ ဍုင်အိန္ဒိယ (Steel Authority of India) တုဲ လျိုင် နွံ ၅၀၀ တာန် (490 long tons; 550 short tons)။ ပဋိမာရုပ် အဒိယောဂဳသဳဝ ဂှ် မဂွံစၟတ်သမ္တီ ရုပ်ပသဲဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵုဂၠးတိဝွံရ။ သဳဝလင်္ဂ ဂှ် စွံလဝ် ဂတ ရုပ်အဒိယောဂဳသဳဝ။
ပြသၞာ ကေုာံ မဒုင်စောဲဒုဟ်
ညးလ္ၚဵု စောဲဒုဟ် ဒဒှ်ရ ဌာန်ဒတန်ဖံင်ဒေရှေန်ဂှ် ဒှ်ဌာန်ဒတုဲ မဟွံလုပ်ကဵုသၞောဝ်။
ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၆ မၞိဟ်လ္ၚဵုတအ် စောဲဒုဟ် ဒဒှ်ရ ဣရှဖံင်ဒေရှေန် ရပ်ကြိုင်လဝ်မၞိဟ်။ ဗြဴတြုဟ်မွဲဟီု ဒဒှ်ရ ကောန်ဝုတ်ညးၜါတၠဂှ် ဒးဒုင်ကြိုင်လဝ် ပ္ဍဲကဵုသေန်တာဂှ်။ ဆဂး နကဵုဖံင်ဒေရှေန် ဒစဵုဒစး လတူစုတ်စောဲဂှ်တုဲ ညးတအ်ဟီု ညးဗြဴၜါဂှ် ပဒတဴ မံင်ဒၟံင် ပ္ဍဲသေန်တာဂှ် နကဵုပၟိက်ဆန္ဒ ဍေဟ်တအ်ဟေင်။ မၞိဟ်လဵုဟွံဟီု ပ္ဍဲကဵုသေန်တာဂှ် လုပ်မံင် လုပ်ဗိုင်ကၠောန် ဂွံသီုဖအိုတ်။ တင်စုတ်စောဲဂှ် နကဵုရုင်ဗစာ တးပါဲထောအ်။ ညးဗြဴမွဲတၠပၠန် ညးတေအ်ဟီု ကောန်ဗၠာဲညးမွဲဂှ် သေန်တာဂှ် ရပ်ကြိုင်လဝ်၊ လီစကာဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု သေန်တာဂှ်။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဂကောံ ကဏ္ဍ:BEHM
အံင်သာန်သုကျဳ
အံင်သာန်သုကျဳ (Aung San Suu Kyi) Burmese: အောင်ဆန်းစုကြည်၊ သၠးဂဗ္ဘ ၁၉ ဂျောန် ၁၉၄၅) ဂှ် ဒှ်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဗၟာ၊ အစာချူလိက် ကလိဂွံ လာပ် နဝ်ဗဴ ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၁။ ညးဂှ် ဒှ်ညးမကဵုကသပ်ဍုင် (မဒှ် ကဆံင် မတုပ်ကဵု သကိုပ်ဝန်ဇၞော်) ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ၊ တုဲပၠန် ညးဂှ် သီုဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဗော်ကောန်ဂကူ သွက်ဒဳမဝ်ရေသဳ  (National League for Democracy) (ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ)ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်အဓိက ပ္ဍဲအရာပြံင်လှာဲသၞောတ် နူအလဵုအသဳပၞာန် ကဵု အလဵုအသဳညးဍုင်ကွာန်မွဲတၠရ။
ကဏ္ဍ:BEHM ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ အံင်သာန်သုကျဳဂှ် ဒှ်ကောန်ခဒေအ် ဂဥုပ်ဗိုလ်အံင်သာန်၊ မဒှ် အာဇာနဲဂကူဗၟာ၊ ကေုာံ မိခေန်ကျဳ၊ သၠးဂဗ္ဘ ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင်၊ ဗြိတိန်ဗမာ ရ။ ကြဴနူ ဘာတုဲ နူကဵု တက္ကသိုလ်ဒေလဳ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၄ ကေုာံ တက္ကသိုလ်အံက်ဝှောတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၈ တုဲ ညးလုပ်ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲရုင်ကုလသမ္ဂ ပွိုင် ပိသၞာံ။ ညးဒက်သ္ၚိကၟိန် ကု မိရှေလ် အာရိသ် (Michael Aris) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၂၊ တုဲ နကဵုမိရှေလ်ဂှ် ညးကလိဂွံ ကောန်တြုဟ်ၜါ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၈ ဟိုတ်နူ မိအံက်ယဲတုဲ သွက်ဂွံရံင်မိဂှ် စဴအာဍုင်ဗၟာ၊ အခိင်ဂှ် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ကတဵုဒှ် အပ္ဍဲဍုင်ဗၟာတုဲ ညးပါလုပ် ပ္ဍဲဂှ်ကီုတုဲ ညးဂွံဒှ် ညးအုပ်ကာနာနာ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ။ သၞာံ ၁၉၉၀ ဂှ် ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ လုပ်ဒုင်ရုဲမာဲဂှ် ကလိဂွံဇမၞး ဒၞာဲ ၈၁%၊ ဆဂး သွဟ်မာဲဂှ် ဒးဒုင်ပလီုတုဲ ဒပ်ပၞာန် ဟွံပအပ်အဝဵုဍုင်။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် အံင်သာန်သုကျဳ ဒးကၟာတ်လဝ် အပ္ဍဲသ္ၚိ မကော်ဂး သ္ၚိခရိုင်။ နူသၞာံ ၁၉၈၈ စဵုကဵုသၞာံ ၂၀၁၀ သီုဖအိုတ် ပံင်ပကောံတုဲ ညးဒးကြိုင်လဝ် အပ္ဍဲသ္ၚိ ကြပ်ပေင် ပွိုင် ၁၅ သၞာံ။ အခိင်မနွံ အပ္ဍဲ သ္ၚိခရိုင်ဂှ် ပရူညးမြဟ်တမ္ညဝ် အလုံလိုက်မွဲတုဲ မဂ္ဂဇြေန် တာမ် (Time Magazine) ချူဟီု ပတိုန်စညးဂှ် "ကောန်ဇာတ် ဂါန်ဒဳ Children of Gandhi" တုဲ ဂၠံင်တရဴညးဂှ် ဒှ်ဂၠံင်တရဴ မလုပ်ပေါဲဗတိုက် နကဵုနဲသက္ကုပကီုပရာပ်ရ။
သဘင်မာဲ ၂၀၁၀ ဂှ် ဗော်ညး ဗဂါပ်ဗဗေင်တုဲ ဗော်ပၞာန်ရာံ ဗော်သၟဟ်န် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် ကၟိန်ဍုင် (Union Solidarity and Development Party) (ဗော်ကျဖောတ်) ဂွံဇၞးကေတ်မာဲရ။ အံင်သာန်သုကျဳ ဂွံဒှ် အမာတ်စၠတ်ထဝ် ပ္ဍဲအခိင်ဗော်ညး လုပ်ဒုင်ရုဲ သဘင်မာဲအကြာ သၞာံ ၂၀၁၂ သီုဖအိုတ် လုပ်ပြိုင် ၄၅ ဒၞာဲ ဂွံဇၞး ၄၃ ဒၞာဲရ။ သဘင်မာဲ ၂၀၁၅ ဂှ် ဗော်ညး ဂွံဇၞးကေတ် သွက်စၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန် ၈၆% ဒၞာဲ၊ သွက်စၠတ်ထဝ်ကောန်ဂကူ ၆၇%၊ ဟိုတ်နူသၞောဝ်သဇိုင်ဍုင် ကောန်ဇာတ် မဒှ်ကောန်ဍုင်သအာင် နွံဒၟံင်တုဲ ဟွံဂွံဒှ် သမတ၊ စၞးဂှ် ညးကၠောန်ဗဒှ်ပတိုန် ကဆံင်မွဲ မကော်ဂး ညးမကဵုကသပ်ဍုင် မဒှ်ကဆံင်သၠုင်အိုတ်မွဲရ။
စတမ်နူ ညးဒှ် မၞိဟ်ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ဗၟာတုဲ ဟိုတ်နူ ဟွံဒတူလိုင် လပါ် ဂကောံမၞိဟ်လအောန် ကောန်ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင် ဗွဲတၟေင် ကိစ္စ ဂစိုတ်ကမၠက်ဂကူ ရဝ်ဟေန်ဂျာဂှ်တုဲ ဒးဒုင်ပါ်ပါဲ ကုဂကောံမၞိဟ်ဂၠးတိ ဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။   ပါဲနူဂှ်တုဲ အစာပရိုင်တအ်လေဝ် ဒးဒုင်ရပ်ဂှ်လေဝ် ညးဒးဒုင် ပါ်ပါဲ ကုဂကောံမၞိဟ်ဂၠးတိ ဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ သုကျဳ တိုန် ရုင်ဗစာ သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးကဝ် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ဒပ်ပၞာန် မကလိလောန်လဝ်ဒုဟ် ဂစိုတ်ကမၠက်ဂကူ ရဝ်ဟေန်ဂျာတအ်ရ။
ယၟု
အံင်သာန်သုကျဳ ဂှ် ဒှ်ယၟု ဗၟာမွဲရ၊ "အံင်သာန်" ဂှ် ဒှ်ယၟု အပါညး၊ သု ဂှ် ဒှ်ယၟု မိနော်၊ တုဲ ကျဳ ဂှ် ဒှ်ယၟု မိညးရ။
ဒဝ် နကဵု ဗီုဗၟာ "ဒေါ်" ဂှ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဣစဳ၊ ဆဂး ဒှ်အရာ မစွံဂတ မၞိဟ်ဗြဴအာယုက်ဇၞော် နကဵုအခိုက်ဗၟာမွဲ မတုပ်ကဵု မန်မ္ဂး "မိ" အင်္ဂလိက် "Madam"။ လဆောဝ်မ္ဂး ဂကူဗၟာတအ် ကော်စညး ဒဝ်သု၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အမေသု မဂွံအဓိပ္ပါယ် "မိအံက်သု"။
ဘဝ ပူဂိုလ်
အံင်သာန်သုကျဳ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ၁၉ ဂျောန် ၁၉၄၅ ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင်၊ ဗြိတိန်ဗမာ။ အတိုင် ပဳတာ ပဝ်ဟာမ် (Peter Popham) မဟီုမ္ဂး ညးဂှ် ၜံင်ပ္ဍဲကွာန်ဂြိုပ် မ္ၚးဍုင်လ္ဂုင် မကော်စ ကွာန်Hmway Saung ရ။ အပါညးဂှ် ဒက်မိတ် ကုပၞာန်ဖေတ်သေတ်ဂျပေန် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယ၊ အံင်သာန် ဒက်ပ္တန် ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ ခေတ်တၟိ သွက်ဂွံဗတိုက် အခေါင်ဗၠးၜး နူဗြိတိန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၇၊ ညးဒးဒုင်ပန်ဂစိုတ် ပ္ဍဲကဵုသၞာံဂှ်ရ။ အံင်သာန်သုကျဳ ဇၞော်ဂေါဝ်လဝ် ပ္ဍဲမိညး ဒဝ်ခေန်ကျဳ ကေုာံ ကောညးၜါတၠ၊ အံင်သာန်လေန် ကဵု အံင်သာန်ဥူ၊ ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင်။ အံင်သာန်လေန် ချိုတ်အာ ကာလမကလိဂွံအာယုက် ဒစာံသၞာံ ဟိုတ်နူမဗၠိုက်ဍာ် ပ္ဍဲကၠအ်သ္ၚိဂှ်ရ။ ကောဇၞော်ညးဂှ် အာမံင် ပ္ဍဲ သာန်ဒဳဂဝ် (San Diego) ကာလဳဖဝ်နဳယျာတုဲ ဒှ်ကောန်ဍုင် ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံအမေရိကာန်။ ကြဴနူ အံင်သာန်လေန် ချိုတ်တုဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ဂှ် ပြံင်အာမံင် ပ္ဍဲ သ္ၚိ ဗဒါဲ ကၟာဇၞော်ရ။ ညးတိုန်လဝ် ဘာတန်သမၠုင်အင်္ဂလိက် ( Methodist English High School) (လၟုဟ် ကော်စ ဘာတန်သမၠုင် စၟတ် ၁ ဒဂုင်)  ညးဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မရှ်ေသှ်ေ  ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ။ ဍုင်ဗၟာ ကလိဂွံဗၠးၜးတုဲ မိအံက် သုကျဳ ကလိဂွံကဆံင် ဒၞာဲပရေင်ဍုင်ကွာန်ခိုဟ်ဟ်၊ ဂွံဒုင် ခပတိုန် နဒဒှ် ကလုတ် သွက်ရုင်ကလုတ်ဍုင်ဗၟာ ပ္ဍဲအိန္ဒိယ ကေုာံ နဳပဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၀၊ တုဲ သုကျဳလေဝ် ဗက်အာ မိဇကု အာမံင် ပ္ဍဲအိန္ဒိယကီုရ။ ညးတိုန်ဘာ ပ္ဍဲကဵု ဘာ Convent of Jesus ကေုာံ ဘာ Mary School ပ္ဍဲ နျူဒေလဳ၊ နကဵု ဒဳဂရဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၄။ သုကျဳ ဆက်တိုန်ဘာ ပ္ဍဲ ဘာသင်ဟုဒ်ကဝ်လိက်၊ အံက်ဝှောတ် တုဲ ကလိဂွံ မဟိမု ဘဳအေ နကဵုဘာသာဒဿန၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၇၊ ဘာတိုန် နကဵု third-class degree  ကေုာံ ဒဳဂရဳမဟာ အေမ်အေ ဘာသာပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၈။ ညးကလိဂွံ တဆိပ်ကြာတုဲ ပဒတဴ ပ္ဍဲနျူယံက် ကရောမ် သ္ၚိကၟိန် ညးတၠရမ္သာင် မတာန် Ma Than E။ ညးကလိဂွံ ကမၠောန် ပ္ဍဲရုင်ကုလသမဂ္ဂ ပွိုင်ပိသၞာံ၊ အဓိကကမၠောန်ညးဂှ် ဆေင်ကဵု စရင်သြန် ဗာတ်ဂျေတ်၊ ချူလိက် ကဝေင် မဒှ်တၠသ္ၚိညး ဒံက်တာမိရှေလ် အာရိသ် Dr. Michael Aris ရိုဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲရ။ ပ္ဍဲ ၁ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၇၂ သုကျဳ ကေုာံ အာရိသ် ညးမဒှ်တၠပညာ မဆေင်ကဵု ပြဝေဏဳ ကေုာံ လိက်ပတ် တိဗေတ် အာပဒတဴ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဘူတာန်၊ ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ် ညးတအ် သၞက်ကရောဲ။ သၞာံကြဴနူဂှ် ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန်တြုဟ်ၜါ အာလေက်ဇြေန်ဒါ အာရေတ်ဂှ် ၜံင်ပ္ဍဲလာန်ဒါန်၊ ကောန်ဒုတိယ ကိမ် ဂှ် ၜံင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၇။ အကြာသၞာံ ၁၉၈၅-၁၉၈၇ ဂှ် ညးကၠောန်ဒၟံင် သွက်ကလိဂွံ  M.Phil. degree မဆေင်ကဵု လိက်ပတ်ဗၟာ နဒဒှ် ကွးဘာသုတေသန ပ္ဍဲကဵု SOAS, မဒှ်ဘာ ပညာရးဗမံက် ကေုာံ အာဖရိက၊ ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်လာန်ဒါန်ရ။
သၞာံ ၁၉၈၈ သုကျဳ ကလေင်စဴ ဍုင်ဗၟာ သွက်ဂွံ ရံင်ယဲ မိအံက်ဇကု မယဲဒၟံင်၊ အခိင်ဂှ် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ကတဵုဒှ် အလုံဍုင်တုဲ ညးပါလုပ် ပ္ဍဲကဵုဂှ်ကီုရ။ တၠသ္ၚိဂှ် ဂွံအာဆဵုညး ပ္ဍဲတ္ၚဲခရေတ်သမာတ် သၞာံ ၁၉၉၅၊ အလန်ဂှ် ဒှ်အလန်လက္ကရဴအိုတ် ညးတအ် ဂွံဆဵုရေင်သကအ်၊ ၜိုန်ရ အာရေသ် အာတ်မိက် မိက်ဂွံအာဆဵုကီုလေဝ် အလဵုအသဳပၞာန် ဟွံကဵုအခေါင်လုပ်ဍုင်။ အာရေသ် ကတဵုဒှ်ယဲ ကေန်သာမလိင် (prostate cancer) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၇ တုဲ ယဲဂှ် ဒှ်အာဒတန်ထာဝရ။ ၜိုန်ရ မၞိဟ်ကဆံင်လတူ ညးအုပ်ကာနာနာ ကဝ်ဖဳအာနာမ်၊ သၟိင်သင်ပုပ် ဂျောန် ဒုတိယ အာတ်မိက် ကဵုအခေါင် အာရေသ် လုပ်ဆဵုကဵု သမ္ဘာညး အလန်လက္ကရဴအိုတ်ကီုလေဝ် အလဵုအသဳပၞာန် ဟွံကဵု ဝဳသာလုပ်ဍုင် ကုအာရေသ်၊ စၞးဂှ် သုကျဳတိတ်အာ ဆဵုညး ပ္ဍဲလာန်ဒါန်မ္ဂး ခိုဟ်ဂၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် သုကျဳ ဂွံလဝ် အခေါင်တိတ်မ္ၚးဗၠးၜးရ၊ ဆဂး ဟွံမိက်တိတ်နူ ဍုင်ဗၟာ၊ ဂွိင်ဖေက် ဟွံကလိဂွံအခေါင် ကလေင်လုပ်ဍုင်ရ။
မစကၠောန် ပရေင်ဍုင်ကွာန်
အခိင်ကာလ အံင်သာန်သုကျဳ မစဴရံင်ယဲ မိဇကု ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၁၉၈၈ ဂှ် စုက်ဒးကဵု အခိင် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု အလုံဍုင်တုဲ ညးစပါလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် တၠအဝဵုနေဝေန် မပကင်ရင်ကၠုင်ဍုင် သၞာံဗွဲမလအ်ဂှ် ဒးဒတုံပြဟ်စှ်ေအာတုဲရ။ ပေါဲဗတိုက် တၠအဝဵုဂှ် ညးကော်စ ပေါဲဗတိုက် ဒစာံပန်မ။ ပ္ဍဲ ၂၆ အဝ်ဂေတ် ၁၉၈၈ ပ္ဍဲထအုမၞိဟ် ကဝက်မဳလဳယာန်ဂှ် ဂတမုက် ကျာ်လ္ဂုင်ဂှ် ညးတိုန်ဟီုအရေဝ် အာတ်မိက် သွက်ဂွံဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳဒဳမဝ်ကရေသဳရ။ ဆဂး စိုပ်ဂိတုသေတ်တေန်ပါဂှ် တၠအဝဵုပၞာန်တၟိ သီအဝဵုဍုင်ရ။
လညာတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ညးဂှ် ပံင်နှဴဒၟံင် အကြာ ဒဿနမဟာတ္တမ ဂါန္ဒဳ နဲသက္ကုပကီုပရာပ် ကေုာံ ဗွဲတၟေင် မဆေင်ကဵု ဂၠံင်တရဴ ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ သုကျဳ ပါလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲပရေင်ဍုင်ကွာန် သွက်ဂွံဒက််ပတန် သၞောတ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ၊ ပါလုပ် ပ္ဍဲအရာ မဒက်ပ္တန် ဂကောံဒဳမဝ်ကရေသဳကောန်ဂကူ (အေန်အေဝ်ဒဳ) ပ္ဍဲ သေတ်တေန်ပါ ၂၇၊ ၁၉၈၈၊ ဆဂး စနူ ၂၀ ဂျူလာင်b ၁၉၈၉ ဂှ် ဒုင်ကြိုင်လဝ် ပ္ဍဲသ္ၚိခရိုင်ရ။ ယဝ်ရ ညးတိတ်နူဍုင်မ္ဂး ဗလးကဵုရောင် ဟီုကီုလေဝ် ညးဟွံဒုင်တဲ၊ ညးမိက်ဂွံဆက်ကၠောန် ပရေင်ဍုင်ကွာန် သွက်ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးဂှ် ဒှ်မၞိဟ် ညးဍုင်ကွာန် သၟတ်အေန်အေဝ်ဒဳတအ် မထံက်ဂလာန် မဒးဂၞပ်စိုတ် ဂၠိုင်အိုတ်မွဲ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်ရ။
thumb|Suu Kyi meets with [[:es:Edgardo Boeninger|Edgardo Boeninger of the National Democratic Institute for International Affairs in 1995.]]
ကျာ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဒဵုမာဲ
ဘာကျာ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲကွာန်ဒဵုမာဲ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် သင်မလုပ်ဒဂိုန် နွံ ခမဳ ၄ ဇကု၊ ထပိုယ် ၁ ဇကု။
အံင်သာန်သုကျဳ
သဘင်မာဲ ၁၉၉၀ ကဵု လာပ်နဝ်ဗဴ ၜိုဟ်လလံ
သၞာံ ၁၉၉၀ တၠအဝဵုပၞာန် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်မာဲဗော်နာနာဂှ် ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ကလိဂွံ မာဲ ၅၉%၊ ဟိုတ်နူသၞောတ်မာဲ ဍုင်ဗၟာ မဒှ်သၞောတ်ညးမဂွံမာဲဂၠိုင် ကေတ်ဖအိုတ်တုဲ အေန်အေဝ်ဒဳ ကလိဂွံ ဒၞာဲပ္ဍဲပါလဳမာန် ၈၀% ရ။ သွဟ်မာဲဂှ် ဒးဒုင်တးပါဲတုဲ ပၞာန်ဆက်ပကင်ရင်အာ ဍုင်ရ။ သုကျဳဂှ် ဒးဒုင်ကြိုင်လဝ် ပ္ဍဲသ္ၚိဂၠံင်တက္ကသိုလ် (16.82556°N, 96.15028°W) ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင်၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးကလိဂွံ လာပ်တဆိပ်ကြာ  Sakharov Prize သွက်လညာတ်ဗၠးၜး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၀၊ လာပ်နဝ်ဗဴ ပ္ဍဲသၞာံ လက္ကရဴဂှ်ရ။ ကောန်ညးၜါဂှ် ဒုင်ကေတ်လာပ်ဂှ် နဒဒှ် စၞးညးရ။
ကျာ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဒဵုမာဲ
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တကောသလ္လ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၉၊ ဝှ် ၄၈။
အံင်သာန်သုကျဳ
၁၉၉၆ မဒးဒုင်တက်
ပ္ဍဲ ၉ နဝ်ဝေမ်ပါ ၁၉၉၆ ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ မွဲစွံ ကုက္ဍိုပ်သကိုပ် ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဥူတေန်ဥူ၊ ဥူကျဳမောင် တိတ်တရဴ နကဵုကွဳစက် ပ္ဍဲလ္ဂုင်ဂှ် ဒးဒုင်ဗိုင်တက်ရ။ မၞိဟ်တြုဟ်ၜိုတ် ၂၀၀ ကောံကၠုင်တုဲ လုပ်တက် နကဵု ပသဲဒကုတ်၊ နကဵုလေအ်ဒုက်၊ ကၠဟ်ကဵု မတၟအ်တအ်ရ။ ကွဳစက်ဒဝ်သုဂှ် ဒ္ၚောဝ်ထ္ၜးတုဲ ကွဳစက် ဥူတေန်ဥူ ကဵု ဥူကျဳမောင် မဍိုက်ဂှ် ဒ္ၚောဝ် ကေုာံ တြင်လီုအာရ။ မၞိဟ်တြုဟ်မကၠုင်တက်တအ်ဂှ် ထေင်ကေတ်မ္ဂး ဒှ်ရဲဂကောံဗော်ကျဖောတ်တုဲ ဇၟာပ်မၞိဟ်ဂှ် ကလိဂွံလှုဲ ၅၀၀ ဒကေဝ် (@ USD $0.50) ရ။ ၜိုန်ရ နကဵုဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ တေဝ်လဝ် ဂဗုတ်ကုဗၠာဲသၟိင် သွက်ဂွံဗက်ဂၠာဲရပ် မၞိဟ်တအ်ဂှ်ကီုလေဝ် ဂဗုတ်ဂှ် တုဲအာ အတိုင်ဂှ် မုဟွံမံက်ရ။ (Amnesty International 120297)
ကျာ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဒဵုမာဲ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
အံင်သာန်သုကျဳ
သ္ၚိခရိုင်
ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် တၠအဝဵုတအ်ဟီု ကဵုညး၊ တၠအဝဵုတအ် ကဵုအခေါင်ကုညး သွက်ဂွံတိတ် နူဍုင်၊ တုဲပၠန် ဒးကဵုလဝ် ဂတိပါင် ဆလအ်လေဝ် ဟွံကလေင်ကၠုင်၊ ဆဂး ညးတးပါဲ ညးဟီု "နဒဒှ် မိမွဲမ္ဂး အဲမဒးဒုင်သၠးလဝ် ကောန်အဲဂှ် ဒးဒုင်စသိုင်ဂၠိုင်အိုတ်ရ၊ ဆဂး အဲချပ်အာမ္ဂး မၞိဟ်တၞဟ်တအ် ဒးဒုင်သၠးလဝ် ဖိုလ်ဂုဏ်ဇကု ဂၠိုင်နူ အဲဏီရ။ အဲဆလအ်လေဝ် ဟွံဒုင်ကျ၊ သကအ်ရဲအဲ ညးမဒးဒုင်ဖျေဟ်လဝ်ထံင် ဒးဒုင်စသိုင်ဒဒိုက်စိုတ်ကီု သီုကဵုကာယ၊ တုဲပၠန် ကောန်ဇာတ်ညးတအ် မနွံဒၟံင်မ္ၚးဂှ်လေဝ် ဂီုကၠီုဘဝ ဟွံမဲရ။
အစာပရိုင်တအ်ဂှ် ကၟာတ်လဒဵုလဝ် သွက်ဂွံအာဆဵု ကုဒဝ်သုကျဳရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၈ ဂှ် အာပရိုင် Maurizio Giuliano ဆဵုဂဗကုညးတုဲ ဒးဒုင်စၟဳစၟတ် ကုသၟိင်တၠတုဲ ဗီုရုပ်၊ ရုပ်ဒမျိုင်မတက်ဗီုညးဂှ်ကီု သီုကဵု လိက်မချူလဝ်တအ်ဂှ် ဒးဒုင်သီကေတ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၄ ကၞောတ်သၞာံဂှ် ဒဝ်သုကျဳ ဂွံဆဵုကဵု ဂဥုပ်ဗိုလ်ပၞာန်တာန်ယှိုယ်၊ ဂဥုပ်ဗိုလ်ခေန်ညောအ် ပ္ဍဲ ၂၀ သေတ်တေန်ပါဂှ် ဒှ်အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ကြဴနူညးဒးဒုင်ကြိုင်လဝ် ပ္ဍဲသ္ၚိခရိုင်ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်မနွံ အပ္ဍဲသ္ၚိခရိုင်ဂှ် ဟိုတ်နူပရေင်ထတ်ယုက်ဍိုန်လျတုဲ ဂွံတိတ်လွဳယဲမ္ၚး ၜါပိအလန်ကီုရ။
နကဵုအလဵုအသဳဍုင်ဗၟာဂှ် ညးတအ်ဟီု ဟိုတ်မဂွံ ကြိုင်လဝ် ပ္ဍဲသ္ၚိခရိုင်ဂှ် "ရန်တၟအ်ကဵု ပရေင်တန်ကြန်ဍုင်၊ ဂကောံမၞိဟ် ဟွံဂွံရုသံင်၊ နကဵု ဥပဒေ ပိုဒ် ၁၀(က) ကဵု ၁၀ (ခ) မဒှ်သၞောဝ် နူသၞာံ ၁၉၇၅ နကဵုသၞောဝ်ဂှ် ရန်ကဵု ပရေင်ၜိုဟ်လလံတန်ကြန်ဍုင်တုဲ မၞိဟ်မွဲမွဲ သီုဟွံဒးစောဲဒုဟ်ဒဏ်မွဲမွဲ၊ စဵုကဵုပွိုင် မသုန်သၞာံ ရပ်ကြိုင်ဂွံ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် နွံဒၟံင် သီုဖအိုတ် ၜိုတ် ၂၁၀၀ တၠတုဲ သၟိင်ဍုင်ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင် ကဵုဒြဟတ်ဒမြိုဟ် ကုအလဵုအသဳဗၟာ ညံင်ဂွံဗလးကဵု ဒဝ်သုကျဳ ကေုာံ သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန်တၞဟ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲ ၁၂ နဝ်ဝေမ်ပါ ၂၀၁၀ ဂှ် ဗော်ကျဖေတ် မဒှ်ဗော် မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုကောန်ပၞာန်ရာံတအ် ကလိဂွံဇမၞးမာဲတုဲ တၠအဝဵုပၞာန် တုပ်စိုတ် သွက်ဂွံ ဗလးကဵု ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ၊ တုဲ အာယုက် သ္ၚိခရိုင် သုကျဳဂှ် အိုတ်အာ ပ္ဍဲကဵု ၁၃ နဝ်ဝေမ်ပါ ၂၀၁၀။
ဇုက်ကၟက်ကအ် တၟအ်ၚေက် (ကျောက်စိမ်း)
နူစ ဒဝ်သုကျဳ မတိတ်ဗၠး နူသ္ၚိခရိုင်တုဲ သၞာံ ၂၀၁၀ ဂှ်ရ ဒၞာဲလဵုအာအာ ညံင်ရဴကောန်မှိင်ဗြဴဖက်ရှေန် မထ္ၜးစ ကယျိုင်အခိုက်ဗၟာကီု ကျိုင်လဝ်ကျောဝ်ကျောဝ်တုဲ မလေပ်အာကၠုင်ရ။ အရာဝွံ ဒှ်အရာတၟေင် ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ မွဲလေဝ် ဟီုဂွံကီုရ။ သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် ညးဗြဴ ဍုင်ရးပလိုတ်တၞဟ်တအ်ဂှ် စပ်ကဵုကယျိုင်ကယျဝ်တုဲ ဟွံစွံပဓာန မလေပ်ကျိုင် ဗွဲဓမ္မတာကီုလေဝ် ဒဝ်သုကျဳဂှ် ဒှ်ဒၟံင် သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် ကောန်မှိင်ဗြဴဖက်ရှေန် မထ္ၜးစ ဗွိုက်လတက်ဗၟာမွဲရ။ ဂိတုမေ ၂၄၊ သၞာံ ၂၀၁၇ ဂှ် ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ တိုန်စိုပ် သဘင်သဳကၠဳပရေင်ၜိုဟ်လလံ ကၟိန်ဍုင် အလန်ဒုတိယ (ဒုတိယအကြိမ် ပြည်ထောင်စု ငြိမ်းချမ်းရေး ညီလာခံ) မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲကဵု ကောန်ဗေန်ရှေန်သေန်တာဂှ် ညးကွက်လဝ် ဇုက်ကၟက်ကအ် တၟအ်ၚေက်မွဲကနောတ် မစာတ်လဝ် ပေင်ဒၟံင်သြိုဟ်တုဲ ရဲသၟာဖေက်ရှေန်တအ် ဒးဂၞပ်ကယျိုင်ဂှ်တုဲ ဟီုထိုင်သးတဴအိုတ်ရ။ ဆဂး သွက်မၞိဟ်မစၟဳစလဝ် ဒဝ်သုကျဳ မကၠောန်သွက် ညးဍုင်ကွာန်တအ်ဂှ် ညာတ်ဒး ဗီုဂှ်တုဲ ဟီုဂးပါ်ပါဲ ဂွစၞးညးရ။ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ဟိုတ်နူတၟအ်ၚေက်ဏအ်တုဲ ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ အာပၠံင်ကေတ်ဒၟံင် နူကဵု ကောန်ဂကူကချေင်တအ်တုဲ ဒှ်ဒၟံင် ပေါဲဗတိုက် ညးဍုင်ကွာန် ဒးချိုတ်ဒၟံင် ရိုဟ်လၟိဟ်ဟွံမာန်ရ။ ဟိုတ်နူပၞာန်တုဲ ညးဍုင်ကွာန်ကချေင်တအ် ဂၠိုင်ကဵုကၠံဂှ်လေဝ် ဒးဒြေပ်ဒဴဒၟံင် ဘဲပၞာန်အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု သဘင်သဳကၠဳပရေင်ၜိုဟ်လလံကၟိန်ဍုင်ဂှ် ဂွံကွက်ဏာ ဇုက်ကၟက်ကအ် တၟအ်ၚေက် မွဲသြိုဟ်ပေင်ထာတ်မာန်ဂှ် ညးဂမၠိုင် ပါ်ပါဲကၠုင် ပရေင်ဒတူလိုင် ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
သဘင်မာဲ ၂၀၂၀
သဘင်မာဲ ၂၀၂၀ နဝ်ဝေမ္ဗာ ၈ ဂှ် ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ဆက်ဒုင်ရုဲ ပ္ဍဲပွိုင်ဆန္ဒမာဲ (ကော့မှူး) တုဲ ဂွံဇၞးမာဲပၠန်ရ။
ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ပ္ဍဲသဘင်မာဲဂှ် ဂွံဇၞးကေတ် သွက်စၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန်ဂှ် ၂၅၈ ဒၞာဲ၊ သွက်စၠတ်ထဝ် ကောန်ဂကူဂှ် ဂွံဇၞးကေတ် ၁၃၈ ဒၞာဲ၊ သွက်စၠတ်ထဝ်ရး ကေုာံ တွဵုရးဂမၠိုင်ဂှ် ဂွံဇၞးကေတ် ၅၀၁ ဒၞာဲ။ သီုဖအိုတ် ဂွံဇၞးကေတ် ၈၃,၂ %ရ။ နကဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳမွဲဓဝ် ပံက်အလဵုအသဳမာန် ခိုဟ်ခိုဟ်ရ။ ဆဂး နကဵု ဗော်ဒစဵုဒစးဂမၠိုင်ကီု သီုကဵု ဗော်ကောန်ဍုင်အရင်တအ် ညာတ်ကေတ် သဘင်မာဲဂှ် ဟွံမဲကုဗဗွဲဓဝ် တၞးမာဲအလီ နွံဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်ရောင်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ နကဵု ဒပ်ပၞာန်အာတ်မိက်ကၠုင် ညံင်ဂွံပသောင်ကလးကဵုကီုလေဝ် နကဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဟွံဒုင်တဲ ဟွံပသောင်ကလးကဵုရ။
ပၞောန်သီအဝဵု ၂၀၂၁
နကဵု ဟိုတ်မကၠောန်လဝ် သဘင်မာဲ မဟွံမဲ ကုဗဗွဲဓဝ်ဂှ်တုဲ ပ္ဍဲတ္ၚဲ မပံက်စၠတ်တၟိ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၊ ၂၀၂၁ ဂှ် ဒပ်ပၞာန် သီကေတ်ထောအ် အဝဵုဍုင်ရ။ ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ၊ သမ္မတဍုင် ဦးဝင်းမြင့် ကေုာံ မၞိဟ်အဓိက ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင်ရပ်ရ။
ပ္ဍဲသ္ၚိ ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် စက်ဟီုအရေဝ် (ICOM ၁၀ မကဵု Jumber ၁ မ) မပၠုပ် နူဍုင်သအာင် မဟွံမဲကုအခေါင်တုဲ ဒးဒုင်စောဲ နကဵုအမှု မပၠုပ်ကပေါတ်စက်ဟီုအရေဝ် မဟွံမဲကုအခေါင် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ နကဵုဒုဟ်ဏအ်ဂှ် ဒးဒုင်ဖျေဟ်ထံင် ၃ သၞာံ။ နူဂှ် ဆက်စောဲအမှု မဒုင်စလာပ်ဗဇဴ နူကဵု ဦးဖြိုးမင်းသိန်း ကဵု ဦးမောင်ဝိတ်တအ်ရ။ ဗွဲကြဴ ရုပ်ဝဳဒဳယော ဦးဖြိုးမင်းသိန်း သကိုပ်ဝန်ဇၞော်(တြေံ) ရးလ္ဂုင် မဟီုဒုင်ဝန် ဒဒှ်ရ နကဵုညးတေအ် ထပက်လဝ် လာပ်ဗဇဴ ကုဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ထဝ်ကီု သီုကဵု သြန်ဒဝ်လာကွေဟ်ရ။
သၟာပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဦးမောင်ဝိတ် ဟီုဂှ် ညးထပက်လာပ်ဗဇဴ ကုဒဝ်သုကျဳ ဟွံသေင် သွက်ကမၠောန်ပရဟိတ ဒဝ်သုကျဳ မကၠောန်ဒၟံင်ဂှ် ညးကဵုလဝ်ရောင် ဗီုဏအ် နူကဵု သၟာသၞောဝ် ဒဝ်သုကျဳ ဟီုပ္ဍဲပရိုင်ရ။
နကဵု ဒုဟ် ပရေင်ဗတိုက်ပလီုပွမဗက်အဂတိ ပိုဒ်ဇၞော် ၅၅၊ ပရေင်ရပ်စပ် မဒးဒ္ဂေတ်ဗက် ဘဲကပ်သဘာဝ ပိုဒ်ဇၞာ် ၂၅ ဂှ် ၜါအမှု၊ ပရေင်ပၠုပ်ကပေါတ်ဍုင်သအာင် ပိုဒ်ဇၞော် ၈၊ ပရေင်ဆက်စၠောအ် ပိုဒ်ဇၞော် ၆၇၊ ဒုဟ်မဖျေဟ်သြဇာ သၟိင်တၠ ပိုဒ်ဇၞော် ၅၀၅ (ခ)၊ ဥပဒေကာဂလုက်ဍုင် ပိုဒ်ဇၞော် ၃ (၁) (ဂ) နကဵု ဒုဟ်စဏအ် သီုဖအိုတ် အမှု ၁၀ အမှုပြင်၊ ဟီုဆဝ်ဗ္ၚုဟ် ညးဍုင်ကွာန် ညံင်ဂွံရုသံင် ဒုဟ်ဗဒှ်ပရေင်ရုပ်သံင်ဍုင် ပိုဒ်ဇၞော် ၅၀၅ (ခ) ဂှ် ဒးဒုဟ် ထံင် ၂ သၞာံ၊ အခိင်မတွဟ်မာဲဂှ် ဟိုတ်နူမတိတ် ဒုင်ဆဵုကဵု ရဲတွဟ် ကောန်ဗော်ဇကုဂှ် ဟွံကိတ်ညဳ ကုစဳပၞောန်ကဝ်ဝိဒ် နကဵု ဥပဒေဘဲသဘာဝ ပိုဒ်ဇၞော် ၂၅ ဂှ် ဒးဒုင်ထံင် ၂ သၞာံ သီုဖအိုတ် ဒုဟ်ထံင် ၄ သၞာံ ဒးဒုင်ဖျေဟ် ပ္ဍဲဂိတုဒဳဇြေမ္ဗာ ၆ ပ္ဍဲရုင်ဗစာနေပျဳဒဝ်ရ။
ကြဴနူဂှ် သၞာံ ၂၀၂၂ ဇာန္နဝါရဳ ၁၀ ဂှ် နကဵု ဥပဒေရပ်စပ်ဘဲကပ်သဘာဝ ပိုဒ်ဇၞာ် ၂၅၊ ဥပဒေဆက်စၠောအ် ပိုဒ်ဇၞော် ၆၇၊ ဥပဒေပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် ပိုဒ်ဇၞော် ၈ တအ်ဂှ် ထပ်ဖျေဟ်အမှု ၄ သၞာံပၠန်ရ။
သၞာံ ၂၀၂၂ ဨပြဳ ၂၇ ဂှ် နူကဵု ရုင်ဗစာတၟေင် နေပျဳဒဝ် နကဵုအမှု မဒုင်ကေတ်တဲ လာပ်ဗဇဴ ထဝ် ကေုာံ သြန်ဒဝ်လာ နူသကိုပ်ဝန်ဇၞော်(တြေံ) ရးလ္ဂုင် ဦးဖြိုးမင်းသိန်း နကဵုဒုဟ်အဂတိဂှ် ဒးဒုင်ဖျေဟ်ထံင် ၅ သၞာံ။
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂျောန် ၂၂ ဂှ် ပလံင်ဏာ ဒဝ်သု ပ္ဍဲထံင်နေပျဳဒဝ် ဒၞာဲမကၠောန်လဝ် ဗွဲတၟေင် သွက်ညးရ။
သၞာံ ၂၀၂၂ အဝ်ဂေတ် ၁၅ ဂှ် စပ်ကဵု ဖံင်ဒေရှေန် ဒေါ်ခင်ကြည် စပ်ကဵု မလိင်ဒၞာဲရုင်ဖံင်ဒေရှေန်ဂှ်ကီု၊ စပ်ကဵု မလိင်ကဵုတိ ပရေင်ကမၠောန် လရောင်တော ဂှ်ကီု၊ မလိင်ကဵုတိ သွက်ဂွံတဵုလွဳ ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန် "L" ဂှ်ကီု ဟိုတ်နူ မနွံကဵု ပရေင်အဂတိတုဲ နကဵုဒုဟ်ဏအ်ဂှ် ပံင်သီုဖအိုတ် နကဵု ရုင်ဗစာနေပျဳဒဝ် ဖျေဟ်ထံင် ၆ သၞာံ။
သၞာံ ၂၀၂၂ အံက်တဝ်ဗာ ၂ ဂှ် ရုင်ဗစာနေပျဳဒဝ် နကဵု ဒုဟ်မစကာအဝဵုသြဇာဇကု ပ္ဍဲကမ္မရှေန်မာဲဂှ် ဖျေဟ်ဒုဟ် ကုဒဝ်သုကျဳ ကမၠောန် ကေုာံ ထံင် (၃) သၞာံ။
သၞာံ ၂၀၂၂ အံက်တဝ်ဗါ ၁၂ ဂှ် ရုင်ဗစာနေပျဳဒဝ် နကဵု ဒုဟ်မဗက်အဂတိ မဆေင်စပ်ကဵု သၟာပိုန်ဒြပ် မောင်စိတ်တုဲ ဖျေဟ် ဒုဟ်ထံင် ၃ သၞာံပၠန်။
သၞာံ ၂၀၂၂ ဒဳဇြေမ္ဗာ ၃၀ ဂှ် ရုင်ဗစာနေပျဳဒဝ် နကဵုဒုဟ် မလိင်လဝ် က္ၜင်ကျာ နူအဳတလဳ ဟွံညဳကု အတိုင်သၞောဝ်တ် အမှု ၅ အမှုဂှ် ဖျေဟ်ထံင် ၇ သၞာံ။
သီုဖအိုတ် ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ဒးဒုင်စောဲလဝ်အမှု ၁၉ အမှု၊ နကဵုအမှုတအ်ဂှ် ဒးဒုင်ဖျေဟ်ထံင် သီုဖအိုတ် ၃၃ သၞာံ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၃ ဂိတုဂျူလာင် ၉ ဂှ် ဝန်ဇၞော်ကာဍုင်သအာင် သေံ ဍန် ဖြမုဒွိနာဲ (Don Pramudwinai) ဂွံအခေါင်ဆဵု ကုဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ပ္ဍဲကဵု သ္ၚိထံင် နေပျဳဒဝ်တုဲ နကဵု ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳဟီု ညးဟွံစၟတ်သမ္တီ၊ ဟွံထံက်ဂလာန် လတူဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် မကော်ဂး ပဳဒဳအေပ်တအ်ကီု သီုကဵု အလဵုအသဳပံင်ကောံကောန်ဂကူဂမၠိုင် (အေန်ယူဂျဳ)၊ ဟိုတ်နူကဵု မကၠောန်ဒၟံင် ကမၠောန်ပကီုပရာပ် ဂစိုတ်ဒၟံင် ညးဍုင်ကွာန်ဓမ္မတာရ။ ကြဴနူ မဒးဒုင်ရပ်လဝ်တုဲ အလန်ဏအ် နကဵု ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ဂွံဆဵုဂဗ ကုကလုတ်ဍုင်မ္ၚး အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ဝန်ဇၞော်ကာဍုင်သအာင်ဂှ် အာဆဵုလဝ် မေန်အံင်လှာင် ကေုာံ ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ကိုပ်ကၠာ ညးဟွံဂွံ အာတိုန် ကောံဓရီု ဝန်ဇၞော်ကာဍုင်သအာင် ဂကောံအာသဳယာန် ၁၀ ဍုင် (a two-day foreign ministerial meeting) မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဍုင်ဇကာတာရ။ အခိင်ကာလ အစာပရိုင်တအ် သၟာန် ဝန်ဇၞော်ကာဍုင်သအာင် ဍောန်ဂှ် ညးဟီု "ပရေင်ထတ်ယုက် ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ လပါ်ကာယကီု သီုကဵု လပါ်စိုတ်ဂှ် ခိုဟ်ဒၟံင်ရ။ နကဵု ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ညးစိုတ်ထတ် ညံင်ဂွံဂၠာဲသွဟ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် နကဵု ပရေင်ဆဵုဂဗ တက်ကျာရေင်သကအ်ရ။
သၞာံ ၂၀၂၃ ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၁ မဒှ် တ္ၚဲဒုတိယဒဂိုန်ပေင် မဒှ်တ္ၚဲစၟတ်သမ္တီ မသြိုင်ခၞံ မာရဝိဇယ ဗုဒ္ဓပဋိမာရုပ် အာစိုပ်ဒတုဲဂှ် ဒုဟ်ဒဏ် ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ မကလိလောန်လဝ် နူသၞောဝ်ဥပဒေ သီုဖအိုတ် ၁၉ ပိုဒ် နကဵုဒဏ်ထံင် ၃၃ သၞာံဂှ် ဒုဟ်မကလိလောန် ၅ ပိုဒ် (ဒုဟ်ရာဇာဝတ် စၟတ် ၃၅/၂၀၂၁၊ ၃၇/၂၀၁၂၊ ၇၁/၂၀၁၂၊ ၃၈/၂၀၂၁၊ ၃၈/၂၀၂၁) နကဵုဒဏ်ထံင် ၆ သၞာံ ဂှ် ဂွံအခေါင်သၠးကဵုဒုဟ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပိုဒ် ၅ ပိုဒ်ဂှ် ဒးဒုင်ဖျေဟ်လဝ် ဒုဟ် နကဵု ဥပဒေပိုဒ်ဇၞော် ၅၀၅ မဒှ်ဒုဟ် ဖျေဟ်သြဇာ သၟိင်တၠဍုင်၊ ဒုဟ်ဟွံဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုင်သၞောဝ်ဘဲအန္တရာယ်သဘာဝ (ကဝ်ဝိဒ်-၁၉)၊ ဒုဟ်ပၠုပ်ကပေါတ်ဆက်စၠောအ် (Walking Talking) တအ်ရ။
မတ်အဲၜါမ မၚ်မွဲလဝ်ခိုဟ်ခိုဟ် (ဝတ္ထုဇမၠေအ်)
ဝတ္ထုဇမၠေအ် −( မတ်အဲၜါမ မၚ်မွဲလဝ်ခိုဟ်ခိုဟ် )
နွံသၟတ်ဗြဴမတ်ကၠက်မွဲဂှ် ညးတေံအောန်စိုတ် ဟိုတ်နူမတ်ၜါမမုဟွံဆဵုမွဲသာ်၊ သၟတ်ဗြဴမတ်ကၠက်ဂှ် ညးတေံက္ဍုဟ်ညးတၞဟ်သီုဖအိုတ်ပါဲနူကဝေၚ်ညးတေံမွဲ ။
နွံကာလမွဲတ္ၚဲ သၟတ်တြုံကဝေၚ်ညးတေံဂှ်သၟာန်တိုန်သာ်ဝွံရ−−စိုပ်အခါမွဲတ္ၚဲ ယဝ်မတ်ဗှ်ေရံၚ်ညာတ်မ္ဂးတှ်ေ ဗှ်ေထပ်တဲကဵုအဲဟာ သၟတ်တြုံဂှ်ဂးတုဲ − သၟတ်ဗြဴဂှ်ကလေၚ်သွဟ်ကဵုဗွဲမမြက်မြက်ပြဟ်ပြဟ် −− အဲဆာန်ဗှ်ေမွဲရတှ်ေ ထပ်တဲကဵုဗှ်ေဟေၚ်ရ သမ္တီလဝ်ညိ သၟတ်ဗြဴကလေၚ်သွဟ်ကဵု ။
ခြာဟွံလအ်ဂှ် မၞိဟ်တၠစေတနာကဵုဒါန်မတ်တုဲ သၟတ်ဗြဴဂှ်လေဝ် ရံၚ်ဆဵုညာတ်တုပ်ကဵုမၞိဟ်ပကတိ သီုဆဵုညာတ်ကဝေၚ်ညးတေံကၠးကၠးရ၊ − ဓဝါဲဂှ် သၟတ်တြုံဂှ်ကလေၚ်ထပ်သၟာန်မွဲဝါပၠန် −−  အခိၚ်လၟုဟ်ဗှ်ေရံၚ်ဆဵုညာတ်တုဲ ဗှ်ေထပ်တဲကဵုအဲဂွံရသေၚ်ဟာ − ဓဝါဲဂှ် သၟတ်ဗြဴဆဵုညာတ်ကေတ်ကဝေၚ်ဇကုမတ်ကၠက်ဒၟံၚ်သီုၜါလပါ်တုဲ  −  ကလအ်ရဏး  အဲထပ်တဲကဵုဗှ်ေဟွံဂွံပုဟ် ဟိုတ်နူဗှ်ေမတ်ကၠက်မံၚ် သၟတ်ဗြဴဂှ်သ္ဂး ။
ဓဝါဲဂှ် သၟတ်တြုံမတ်ကၠက် နကဵုတဲၜါလပါ် ဖါဲကွာ်တိတ်အာသိုက်သိုက်တုဲ ကူချပ်ဂွံမွဲ ကလေၚ်ဟီုဗ္ကန်ကဵုသၟတ်ဗြဴအရေဝ်မွဲပါၚ်ဗွဲလက္ကရဴဂှ်တှ်ေ − ယဝ်ဗှ်ေထပ်တဲကဵုအဲဟွံမာန်မ္ဂး  မတ်အဲၜါမဂှ် ဗှ်ေမၚ်မွဲလွဳပရာလဝ်ကဵုခိုဟ်ခိုဟ်ညိဏး ။
(ဝတ္ထုဍောတ်မွဲပိုဒ်ဝွံ ကဵုသွဟ်သွက်ဘဝဆာန်သၟတ်တြုံသၟတ်ဗြဴတံ အဃောမဂၠာဲမိတ်ဒါန်ပ္ဍဲတ္ၚဲဏံဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ဏောၚ်ထေၚ်ကေတ်) ဆာန်ပိုဲဟီုဂှ် ၚုဟ်မးနွံဂလိုၚ်လဵု ကဵုသွဟ်အိုတ်ညိ ။
နိဿဲ
https://www.facebook.com/groups/1806937629467025
ဍာ်သ္ၚု (ဝတ္ထုဇမၠေအ်)
ဝတ္ထုဇမၠေအ် − ( ဍာ်သ္ၚု )
ဓဝါဲဂှ် နာဲအမ်သဝ်ကဵုနာဲၜံက်တဝ် သီုကဵုသ္ကံရဲတၞဟ်မသှ်ေမံၚ်မၞိဟ်ဒစာံဂှ်လေဝ် ဗီုညးကဵုညးအာဂၠာဲရာန်နၚ်ဍာ်တာတုဲ ချိန်ခဏဂှ် နာဲၜံက်တဝ်ကသပ်တိတ်ကၠာ၊  ယဝ်အဲမွဲကေတ်နၚ်ဍာ်သ္ၚုမွဲပဠၚ် နှဴကဵုဍာ်တာဍေံတံဒစိတ်ပဠၚ်မ္ဂးတှ်ေ သာ်လဵုလေဝ် ဍေံတံဟွံတီ။
လပါ်နာဲအမ်သဝ်ဂှ်လေဝ် ညးတေံချပ်လဝ်ဗီုနာဲၜံက်တဝ်ဂှ်ကီုတုဲ ကေတ်နၚ်ဍာ်သ္ၚုမွဲပဠၚ်ကီု၊ သ္ကံရဲသှ်ေနွံဒၟံၚ်ဒစာံတံပၠန် ကသပ်တိတ်ဒှ်အာမွဲဗီုအလုံမၞိဟ်စှ်ဂှ်တုပ်အာတုဲ − ကာလတက်ဝိုၚ်ဂ္ဇံသုၚ်ဍာ်တာဂှ်ဟေၚ် − မွဲထၟာဲဂှ် ဍာ်တာမွဲတော်ဟၟဲ ။
နိဿဲ
https://www.facebook.com/groups/1806937629467025
ဓဝ်ဆာန်မိယာဲ (ဝတ္ထုဇမၠေအ်)
ဝတ္ထုဇမၠေအ်−( ဓဝ်ဆာန်မိယာဲ )
အဃောကော်ဏာမိယာဲ မကွာ်လုပ်အာဂြိုပ်ဇၞော်တေံဂှ် ၜိုန်မိယာဲမွဲတီကေတ်ကသပ်ကောန်ကီု မွဲၜါလေဝ်ဟွံဟီုမွဲသာ်တုဲ နွံဆဝးကေတ်ကၞာၚ်ဆု ထောံကၠုၚ်သိုက်သိုက်သ္ကဲဍာန်မကၠုၚ်ဂှ် −−−
ဟွံလအ်စိုပ်အာပ္ဍဲလဒေါဝ်ဂြိုပ်ဇၞော်တေံတုဲ ကောန်စွံလသာလဝ်မိယာဲမွဲဓဝ်ဟၟဲကဵုအဖဝ်ကၠာ တက်ပြယာဲအာတရဴသၟတ် ဆဂး ကောန်ကၠတ်စဴကၠုၚ်ညးမွဲဓဝ်သ္ၚိတ်သ္ၚိတ်−−−
ခြာဟွံလအ် မိယာဲဗျုဂၠာဲကောန်ဟွံဆဵု ကညာၚ်ကရေဲကော်ကောန် −−− ဟာဲကောန်အဲ ဗှ်ေနွံအလဵုရော −−− ဗှ်ေတၠိၚ်ဂၠံၚ်စဴသ္ၚိဟွံဒးမ္ဂးတှ်ေ ကၞာၚ်ဆုမိဝးထောံလဝ်ဂှ်ဗက်အာတုဲ စိုပ်သ္ၚိဟေၚ်ရကောန် ။
(ဝတ္ထုဏံမွဲပိုဒ်ဍောတ်ဝွံ ပိုဲတံတီကၠးမွဲဂှ် ဓဝ်ဆာန်မိယာဲပိုဲနွံဒၟံၚ်လ္တူကောန်အောန်ဂၠိုၚ်ဂလိုၚ်လဵုရောဟီုတှ်ေ အရာသက်ဂွံပတောံၜတ်ဟၟဲရ၊)
နိဿဲ
https://www.facebook.com/groups/1806937629467025
စိုပ်အတးမ္ဂးအလုံရးဍုင်ကွာန်ဒးကၠောန်"
"စိုပ်အတးမ္ဂးအလုံရးဍုင်ကွာန်ဒးကၠောန်"
စိုပ်ကၠုင်ရာသဳအခိင်ဥတုကညင်မ္ဂး နာဍူလေဝ်ကဴရာင် အနာင်လေဝ်ရာင်မောဝ် ကျေဝ်ဂေါဝ်ကၠုင် ဂွံဆဵုညာတ်ကေတ်တုဲ ဒဒှ်ရစိုပ်ကၠုင် အခိင်အခါသမယပြဲတ္ၚဲအတးသင်္ကြာန်ဂှ် အလုံကောန်ဂကူမန်ပိုဲတံညးဂမၠိုင် မိပ်ဇြိပ်သၠောင်သ္ပဝ်ပ္ဍဲစိုတ်တုဲ စိုတ်လုပ်စဗွဲတၟေင် ပိုဲပစၟတ်သမ္တီလဝ်တ္ၚဲပရဲ တ္ၚဲတၟေင်မွဲသာ်ကီုရ။ ကောန်ဂကူဗဒ္ဓဘာသာတံညးဂမၠိုင် စိုတ်လုပ်စဗွဲတၟေင်ဒှ်အခိုက်ကၞာယေန်သၞာင်ပြ​ဝေဏီပိုဲမန် မွဲသာ်ကီုရ ပပ္တံနူကဵုတ္ၚဲအတးစှ်ေ-ဒဵုကဵုတ္ၚဲအတးတိုန် ပိုဲပြာပ်လုပ်အာ ခစသဳကၠဳ ပ္ဍဲရတ်ပိပြကာမတွံဂး ကျာ်-ဓဝ်-သင် တုဲ ပိုဲကၠောန်ပတုဲတဲစရင်ဓရ်ကုသဵု ပ္ဍဲအတးသင်္ကြာန် ပွိုင်ပိတ္ၚဲ (ဟွံ‌သေင်) မ္ဂးပန်တ္ၚဲရ မပ္တံကဵုမိမနော်နာဲ ဣစဳသဳအမူဇုဇဗဴလတံ ပြာပ်တိတ်အာဘာ ဒ္ဂိုန်ဂိုင်ကေတ်သဳ မင်သဳဥပေါဟ် ကလင်ဓရ် ပၟဝ်ဓရ် ပ္တုဲဝတ် တိုန်ဝတ် လ္ၚောဝ်ကျာ်ဍေန်ပၟတ်ပၞာင်သ္ဍဴ ပ္ကဴသဴမြမောဝ် သ္ပပူဇဴကျာ်ရ။
မၞိဟ်ဍောတ်တ်ကောန်ၚာ်သၟတ်ဝုတ်ဗၠာဲ ကသေံကၟဝ်ညးသ္ကံတုဲကၠောန်ကၞာထး (သွက်ဂွံဝေင်ဍ်ာပက်ဍ်ာစဝ်ဍာ် ပြိုၚ်လ်ှေပြိုင်ဒယှ်ေ) ဖါပ်ဗ္စဖျုင်ပုင်ဍ်ာအတးသင်္ကြာန် ဒုင်တၠုင်ဝေင်ဍ်ာ ပက်စဝ်ဍ်ာအတး သင်င်္ကြာန်ပြိုင်လှ်ေ ပြိုင်ဒယ်ှတိင်တိုက်အခိုက်တၞဟ်ဟ် နွံကဵုရ်ှသာ ထိင်ဒက်မင်မွဲအာအခိုက်ကၞာပြဝေဏီပိုဲမန် နကဵုဍ်ာဂစေံစၠန်မြောဝ် ပက်စဝ်အာ ညးမွဲကေုာံညးမွဲဍုက်ဍေက်ဗျဳဗျာပ် ဇာပ်လုပ်အလုံဇကုမွဲ ဗွဲမမိပ်မြဟ် အတိုင်ပၟိက်စိုတ် ညးလ္ၚဵုတံဂ်ှ မပ္တံကဵုကၠောန်ဒဒန် သိုင်ပလေဝ်ဒဒန် သိုင်ဇြပ်ရုင် ဒါန်ၜံက်ကၟာဗဝ်ဂၠံင် ထံက်ဇြဲ ပလိုပ်ကျာ် ဓလိုပ်သင် ဗဝ်ကျာ်ဗ္တဳ ဗလးကဗလးဂစေံ ပလံင်ပုင်ဍ်ာအတး သင်္ကြာန် ကလအ်မိမအစံင်အ္စာ နော်နဲာဣစဳသဳမူ ဇုဇဗူလ ကလံသ်ပပူဇူညးမၞုံကဵုအာယုဝုဍ်ဎိ သုလဝုဍ်ဎိ မပ်တံကဵုယဲဘဲအန်တရဲာကဵုဂှံလဲာလငျေအာအိုတျညိ ရာဒနာမိက်သ္ပတူအဓိဌာန်ရ။
ပ္ဍဲကဵုသၞာံတြေံဏံကၠောန်လဝ်ကလိလောန်အာ ဒုဟ်မမိက်ကဵုမွဲမွဲ ပွသရာံပပ်တံနွံကၠိခ္ဍက်မံင်မ္ဂး ပိုဲကြဴကြာတ်သ္အးဇ္ၚးကၠေံနကဵုဍာ်အတးသင်င်္ကြာန် နကဵုဍာ်ဂစေံစၠန်မြမောဝ်တုဲ စိုပ်ကၠောံကၠုင်သၞာံတၟိဏံ မၞိဟ်တၟိစိုတ်တၟိဂှ် လွဳပရာတုဲ ညံင်ဂွံဒှ်မၞိဟ်ဍိုဟ်ကေတ်စဳကၠးမာန် ပိုဲဒး ထိင်ဒက်မင်မွဲဂိုင်ကေတ်ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ်ဗဲမဍိုက်ပေင်ရောင်။
အဓိပ္ပာယ်သင်္ကြာန်-သၞာံတြေံကြပ်အိုတ်-လှာဲညောန်ကၠောံကၠုင်သၞာံတၟိ စှ်ေမံင်ဗၞတ် ၃-၄တ္ၚဲတုဲ သင်္ကြာန်ညးပစၟတ်သမ္တီလဝ်ရ။ သင်္ကန္တ-ပွမပြံင်လှာဲ သၞာံတြေံအိုတ်တုဲ မ္ဒးပြံင်လှာဲသၞာံတၟိမွဲဝါပၠန်ဂှ် -သင်္ကြာန်ညးကော်ခဴစရ။
ကုလမန်:ဂျာမဏဳ။စာလုံးအစောင်း
ပြင်သာ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်ပလန်သာ(Palanthar၊ ပလန်သာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်ကနေင်ကမအ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၄၂၄။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ကနေင်ကမအ်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၈၆၀၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၈၉၄ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၁၇၅၄ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
တိုက်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ခဗုဲ
ဘာတိုက် (ဘာတြေံ) ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲကွာန်ခဗုဲ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ဂှ် နွံ ခမဳ ၁၃ ဇကု၊ ထပိုယ် ၇ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တစန္ဒဝံသ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၉၊ ဝှ် ၂၉။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
သာယျာၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်မုဟ်နာင်
ဘာသာယာၜိုဟ်သြိုဟ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်မုဟ်နာင်၊ ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင် (တကအ်ခၟိုင်)။
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်လုပ်ဒဂိုန် ခမဳ ၂၊ ထပိုယ် ၃ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တကောဝိဒ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၀၊ ဝှ် ၂၃။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင် (တကအ်ခၟိုင်)
သိမ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ခဗုဲ
ဘာသိမ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲကွာန်ခဗုဲ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယ မ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၄ ဇကု၊ ထပိုယ် ၆ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပုည သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၁၊ ဝှ် ၂၁။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
တ
တ (ta; the sixteenth letter of the modern Mon alphabet)ဂှ် ပၞောဝ်ကဵု ဗျည်မန် ခေတ်တၟိ (၃၅) မဂှ် ဒှ်အက္ခရ် မရနုက်ကဵု စှ်တြဴတုဲ ပ္ဍဲကဵုအရေဝ်မန် မၞုံရမ္သာင်ၜါၜါ ရမ္သာင်သာ ကဵု ရမ္သာင်ဇြိုင်ဂှ်မ္ဂး "တ" ဂှ် သီုဒှ်ဗျည်ရမ္သာင်သာတုဲ ပၠုပ်လဝ် လၟိဟ်ပ္ဍဲဂကောံဗျည်ပထမ။ ရမ္သာင်မန် မွဲဂကောံမနွံပန်ပန်ဂှ် "တ" နွံ ပ္ဍဲဒၞာဲရမ္သာင်ကၠာရ။ "တ" သာ၊ "ထ" သာဇြိုဟ်၊ "ဒ" ဇြိုင်၊ "ဓ" ဇြိုင်ဇြိုဟ်။
ဝင်
အက္ခရ် "တ" ဝွံ နူတမ် ကၠုင်နူ အက္ခရ်ဂြန္ထ နူဒေသဍုင်အိန္ဒိယသၠုင်ကျာ ဗွဲမဂၠိုင်ကော်ခဴစ အက္ခရ်ပလ္လဝ နူအေဒဳ (၅-၆) ဗွဝ်ကၠံရ။ အက္ခရ်ပလ္လဝဂှ် စောန်ဆက်ကၠုင် နူအက္ခရ်ဗြဟ္မဳ။ တမ်မူလ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် တၠပညာတအ် လညာတ်ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ကီုလေဝ် လညာတ် Georg Bühler မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ နူတမ် မကၠုင်နူသေမိတိစ် (Semitic)ရ။ အတိုင်လညာတ်ညးမ္ဂး ပ္ဍဲၜိုတ် ဘဳသဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဗဗၞးတအ် ကေတ်အက္ခရ်ဂှ်တုဲ ညံင်ဂွံကိတ်ညဳ ကုရမ္သာင်သံသကြိုတ် ကေုာံ ပြကြိုတ်ဂှ် ညးတအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ်ရ။ လညာတ်တၠပညာ မပ္တံကဵု G.R. Hunter, S.R. Rao, John Newberry ကေုာံ Krishna Rao တအ် ညာတ်ကေတ် အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် နွံအဆက်တမ် နူကဵု အက္ခရ်/သင်္ကေတအိန္ဒူ (Indus script/Indus symbol) ရ။
ထုင်မင်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ထုင်မင်
ဘာထုင်မင် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲကွာန်ထုင်မင် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် သင်မလုပ်ဒဂိုန် နွံ ခမဳ ၁၀ ဇကု၊ ထပိုယ် ၅ ဇကု။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်  ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
သိမ်တၠအရှန်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်မုဟ်နာင်
ဘာသိမ်တၠအရှန် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်မုဟ်နာင်၊ ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင် (တကအ်ခၟိုင်)။
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်လုပ်ဒဂိုန် ခမဳ ၁၊ ထပိုယ် ၀ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသုနန္ဒ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၄၊ ဝှ် ၃၄။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင် (တကအ်ခၟိုင်)
အရှန်ဇရဳအကြ (ဝတ္ထုဇမၠေအ်)
ဝတ္ထုဇမၠေအ်−အရှန်ဇရဳအကြ
ကိုပ်ကၠာတေံ လကျာ်ဇၞော်နွံပိုန်မွဲဇကုဂှ် ဟိုတ်နူမမိက်ကဵုအထေၚ်ဇၞော်ပ္ဍဲလ္တူဇကုစိ ပ္ဍဲအပ္ဍဲဘာညးမဒၟံၚ်ဂှ်(သၟဝ်ဘာ)  ညံၚ်မၞိဟ်ဂမၠိုၚ်ဟဂွံညာတ်ဇကု တိုပ်စွံလဝ်နုၚ်ဇရဳဇၞော်မွဲမရ၊  ယဝ်ရမိၚ်ဒးဗရုရမျှာၚ်ဒကာဘာဒကာဗျဉ်တြုံတြုံဗြဴဗြဴမကၠုၚ်လပါ်မ္ၚးဘာတေံမ္ဂး  ညးလုပ်မံၚ်ပ္ဍဲနုၚ်ဇရဳဇၞော်ဂှ်ရ၊ (လတ်စှ်ေယျတ်စှ်ေသၟဝ်ဘာတုဲ  လုပ်အောပ်မံၚ်ပ္ဍဲနုၚ်ဇရဳဇၞော်ဂှ်ရ) ။
မၞိဟ်ဂမၠိုၚ် ကာလကၠုၚ်သၟာန်နကဵုဂလာန်မွဲမွဲ “ဣလဵုကျာ်ဇၞော်ရော” မ္ဂးဂှ် ကောန်ကွးဂမၠိုၚ်  “နွံပ္ဍဲဘာရဒကာတံ”ဂှ် ဟီုခၠေဝ်သှ်လဴထ္ၜးကဵုရ၊  ကာလဂှ် လုပ်ရံၚ်ပ္ဍဲဂၠံသတိက်ဖိုၚ်သတိက်ပ္ဍဲဒၞာဲမံၚ်တုဲ  ဟဂွံဆဵုညာတ်ရ၊  ကာလဂှ် “ဟွံမွဲပုဟ်သွံ အလဵုက္ညအာဟွံတီ” ထပ်သၟာန်ပၠန်တုဲ  “ဟာ −  လက်ကၠၚ်ဏံ နွံမံၚ်အပ္ဍဲဂှ်ရလေဝ်” ကောန်ကွးဂမၠိုၚ်ကလေၚ်ဟီုတုဲ ကာလထပ်ကျောဝ်ကလေၚ်ရံၚ်ပၠန်ဂှ် ဂဗဆဵုညာတ်ဒးဂဇံဒၟံၚ်ပ္ဍဲလ္တူခုၚ်ဂဇံမွဲရ။
ဃောညာတ်ဒးဂှ် “အလဵုက္ညအာရောကျာ်” ကလေၚ်သၟာန်ဂရၚ်ပ္တီအိုတ်တုဲ “ဟဵု−အဵု ခၟဳတံသ္ဂးဗီုဏံရ၊ ဒၞာဲနွံပၟိက်ဂှ် က္ညအာမာန်မံၚ်”ဂးတုဲ ဟီုဂးရပ်လံၚ်ညံၚ်ကဵုဂွံလဝ်ဇျာန်အဘိညာန်ရ၊ ဟိုတ်နူဟီုဂးနကဵုရမျှာၚ်ဝဵုစၞာဲပြယာဲဂွံဇျာန်အဘိညာန်ဂှ်ရတုဲ မၞိဟ်ဖအိုတ်တံဂှ် “လကျာ်ဇၞော်ဝွံ တၠအရှန်”ရောၚ်ဂှ် အထေၚ်ဇၞော်တိုန်အိုတ်ရ။
နိဿဲ
ပြကိုဟ်စရာဲဗုဒ္ဓဘာသာ (မှာထေရ်ပါလိတ) ကၞပ်မွဲ− မုက်လိက် ၁၃၁−၁၃၂
ကဝ်တူလေ
thumb|အလာံကရေင် (ဝါ) အလာံကဝ်တူလေ right ကဝ်တူလေ (Kawthoolei (Burmese: ကော့သူးလေ, ကီၢ်သူလ့ၤ; အဓိပ္ပါယ် - ဍုင်သက္ကုဒမၠု) ဂှ် ဒှ် ယၟုဍုင် ဂကူကရေင်တအ် မရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံပတန် အပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ဗၟာ၊ မစကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ပၞာန်ကရေင် စကတဵုဒှ် သၞာံ ၁၉၄၀တအ် လပါ်အိုတ်ဂှ်ရ။ ဒၞာဲ ဍုင်ကဝ်တူလေ ညးတအ် မဟီုလဝ်ဂှ် အခိင်လၟုဟ် တွဵုရးဍုင်ကရေင်၊ တွဵုရးဍုင်မန် ၊ ရးဗဂေါ ကေုာံ ရးဨရာဝတဳ မဒှ်ဒၞာဲ ဂကူကရေင် မပဒတဴနွံဒၟံင်ရ။ ဒၞာဲလ္ၚဵုဂှ် နကဵု ဗော်သွးဂကူကရေင် (ကေအေန်ယူ) ကေင်အုပ်ဓုပ်လဝ် နွံကီုရ။ ယၟုမ္ဂး "ကဝ်တူလေ" ဂှ် က္ဍိုပ်သကိုပ်ဂကူကရေင် စောဘဥူကျဳ ခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၉၄၉ မဒှ်အခိင် ကရေင်တအ် လလောင်တြးလဝ် ဍုင်သၠးပွး ဂကူကရေင်၊ ကိုပ်ကၠာ ညးတေအ် ဟွံဂွံဒးဒုင်ပန်ဂစိုတ်ဏီဂှ်ရ။
ကိုပ်ကၠာ ယၟု ကဝ်တူလေ ဟွံခၞံဗဒှ်ဏီဂှ် ဍုင်ကရေင်ဂှ် ဂကူကရေင်တအ် ကော်ဒၟံင် နာနာသာ်ရ။ ကိုပ်ကၠာ ၁၉၉၀တအ်ဂှ် ကော် ကဝ်လး မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ဍုင်သၚေက်၊ ကဝ် = ဍုင်၊ လး =သၚေက်"။ မုဟိုတ် ဂွံသၠာဲကော် ကဝ်တူလေဂှ် ဟွံတီကၠးကၠးရ။ ကဝ်တူလေ ဂှ် အရေဝ် ကရေင်သဂဝ် တုဲ ကရေင်ပွောမ္ဂး ညးတအ်ဟီု ကန်သူလေန် "Kan Su Line" မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ဍုင်ထီုလၜိုဟ်"။ အလာံဂကူကရေင် တ္ၚဲဏအ်ဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၄။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဂကူကရေင်
သဳဒါ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်သဳဒါ(Tital၊ တီတယ်)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်ကနေင်ကမအ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၄၂၆။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ကနေင်ကမအ်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၈၆၀၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၈၉၄ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၁၇၅၄ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ဂတိုပ်ကၠောအ်၊ တၞံ
ဂတိုပ်ကၠောအ်ဝွံ ပ္ဍဲကဵုလဟီုမန် ဟတိုပ်ကၠောအ် တုဲ နကဵုအရေဝ်လိက် ချူ ဂတိုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂတိုပ် ၜါဝွံ မလေပ် ဒှ်သံသယျမာန်ရ၊၊ ရံင်ကဵု အရေဝ်သိင်္ဃိုရ် မကော် Gotu kola တုဲ kola ဗီုသိင်္ဃိုရ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် တၞး တုဲ မအရေဝ် ဂတိုပ်ကၠောအ်ဝွံ မန်လွဳစလဝ် နူသိင်္ဃိုရ် ဒှ်မာန်ဂှ်ရ ဂတိုပ်ကၠောအ် ဂှ် ဒှ်အရေဝ်တမ် ဒှ်မာန်ရ၊၊ တၞးဍေဟ်ဂှ် ဟိုတ်မတုပ်ဒၟံင် ဗီုပြင်ဇိုင်ၚဴတုဲ ဗီုသံသကြိုတ် ညးကော်စ (မဏ္ဍုကပါနဳ Mandukaparni) မဂွံအဓိပ္ပါယ် တၞံဇိုင်ၚဴ၊၊ ဗၟာညာတ်ကေတ် မတုပ်ဗီု သၞေပ်ချေဟ် တုဲ ဗၟာကော် မြင်းခွာ၊ မန်ဒေသလ္ၚဵုလေဝ် ကော် တၞံသၞေပ်ချေဟ် နွံကီုရ၊၊
ဗမံက်ထ္ၜး
ဂတိုပ်ကၠောအ်ဝွံ မလေပ်တိုန် ပ္ဍဲဒေသဂမ္တဴ ဒၞာဲတိမဍေက်ဍေက် ပ္ဍဲဂၠးတိ ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင်ရ၊၊ တၞံဍေဟ်ဂှ် မၞုံကဵုက္ဍိုပ်တုဲ နူကဵုက္ဍိုပ်ဂှ် တၞုင်သောဲဂၠိင်တိုန်ဒၟံင်တုဲ ကၞောတ်တၞုင်ဂှ် နွံကဵုတၞးမွဲတၞး မၞုံဗီုပြင်ဂတာဗလးရ၊၊ တၞးဍေဟ် နွံၜိုတ် ၂ ဇြေန်ဒဳမဳတာ၊၊ တၞုင်ကီု တၞးကီုဂှ် ဒှ်အသာ်တ္ၚေက်ကြံင်င်ရ၊၊ တၞံဍေဟ် နွံကဵုလဝါတုဲ လဝါတအ်ဂှ် ပရးကဵု ညံင်တၞံတၟိဂွံဆက်တိုန်ရ၊၊ ပ္ကဴဍေဟ် အသာ်ဗု ဍောတ်သောဲတုဲ တိုန်ဒၟံင် ပ္ဍဲက္ဍိုပ်ဍေဟ် မၞုံကဵု မသုန် ကဵု တြဴထာင်ရ၊၊ ဇၟာပ်ဍောင်ပ္ကဴဂှ် နွံကဵု ကသဵုကၟက် (stamen/ဝတ်ဆံဖို) မသုန်တၞုင်တုဲ ကသဵုၝောအ်(style)ၜါရ၊၊ သတ်ဍေဟ်ဂှ် ဍောတ်တုဲ မၞုံကဵုခၞော်မတီု ၜေတ်ဒၟံင်ရေင်သကအ်ရ၊၊ သတ်ဍေဟ် ပေင်ပိဂိတုမ္ဂး ကြံင်ရ၊၊ ညံင်ရဴတၞံတၟိ မတိုန်နကဵုလဝါကီု နကဵုမဍေဟ်ဂှ်လေဝ် တၞံတၟိတဵုဂွံကီုရ၊၊ အလုံမွဲတၞံ သီုကဵုရိုဟ်ဂှ် စဂွံရ၊၊ နွံရှ်ကတင် ညိညရ၊၊
ဂမ္စာဲ
ဂတိုပ်ကၠောအ်ဂှ် တမ်ဗဳဇဍေဟ် ကၠုင်နူ တိုက်ဒကုတ် အိန္ဒိယ၊ အာရှဒိုဟ်အဂၞဲ ကေုာံ ဒေသတိဂမ္တဴ ဒေသအဂၞဲ ဍုင်အမေရိကာန်ရ၊၊ ဂတိုပ်ကၠောအ်ဂှ် ဒှ်ဂကူတၞံဍုက်ဍေက်မွဲတုဲ ဒးစိုတ် ပ္ဍဲတိဍာ်ဍုက်ဍေက်တအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲဒၞာဲတိကှ်ကှ်တအ်လေဝ် ယဝ်ရကဵုဍာ်မာန်မ္ဂး တဵုလွဳဂွံကီုရ၊၊ တုဲပၠန် ပ္ဍဲကဵုသ္ၚိလေဝ် တဵုဂွံကီုရ၊၊
ဓါတု
ဂတိုပ်ကၠောအ်ဂှ် နွံကဵု ဓါတ် တြိတေရ်ပေနဝ်အိဒ် (pentacyclic triterpenoids) သီုကဵု ဓါတ်asiaticoside, brahmoside, asiatic acid, and brahmic acid (madecassic acid). Other constituents include centellose, centelloside, and madecassoside.
လွပ်
ဂတိုပ်ကၠောအ်ဂှ် နဒဒှ် ကဝေက်၊ သွသောတ်၊ ကေုာံ ကၞပ်ဂှ် ပ္ဍဲဒေသဍုင်မန်ဗၟာ မစဂၠိုင်ရ၊၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဗုတ်ပ္တိတ်/ထၞက်ပ္တိတ်ဍာ်တုဲ သုင်နဒဒှ် ဍာ်ယာမလေဝ် နွံကီုရ၊၊
ဂတိုပ်ကၠောအ်ဝွံ နဒဒှ်ဂဥုဲမွဲဂှ် စကာကၠုင် နူအခိင် တၟာလအ်ရ၊၊ ဂတိုပ်ကၠောအ်ဝွံ ပဓဝ်ပခိုဟ်ကဵု ညံင်ဆီဂွံဒြေပ်လောဲ ပ္ဍဲခန္ဓကာယပိုဲ၊ ဓါတ်ကၠေင်မၞုံ ပ္ဍဲဆီဂှ်လေဝ် ဍေဟ်ပလာဲကဵုမာန်ရ၊၊ အစာဂဥုဲကြုက်ခေတ်တြေံ Li Qing Yuen ဟီု ယဝ်ရ စဂတိုပ်ကၠောအ် ရိုဟ်ဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲမ္ဂး ဍေဟ်ပကဵု ညံင်ဂွံထတ်ယုက်တုဲ ဇမၠိင်ကဵု အာယုက်ရ၊၊ ဂတိုပ်ကၠောအ်ဂှ် ပကဵုညံင်ဂွံစၞလာဲလောဲသွာရ၊၊ ဂတိုပ်ကၠောအ်ဂှ် စဵုဒၞာကဵု ယဲမကတဵုဒှ် ပ္ဍဲစၞာံ မပ္တံ ကသံက် ကသေန်တအ်၊၊ တုဲပၠန် ပခိုဟ်ကဵု ကတေင်အာရီုဂမၠိုင်တုဲ ပကဵုညံင် စိုတ်သမ္တီဂွံခိုဟ်၊ ပခိုဟ်ကဵု ဒြဟတ်က္ဍဟ် ဂွံကၠောန်ကမၠောန် လအ်အ်မာန်တုဲ သီုကဵုဒြဟတ် ကုကလာပ်ရုပ်ဂမၠိုင်ရ၊၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဂတိုပ်ကၠောအ်ဂှ် သီုပခိုဟ်ကဵု ကတေင် ပ္ဍဲပၚပ်ပၚေင်ဂမၠိုင်ရ၊၊ ဆဂး ယဝ်ရ ပ္ဍဲမွဲတဲဓဝ် စဂၠိုင်လောန်ၜက်အာ နူဗၞတ်မ္ဂး က္ဍိုပ်ဂိ ကေုာံ ဗၜူဒှ်စမာန်ရ၊၊ (တင်စၟတ် ဂတိုပ်ကၠောအ်ကှ်ကှ်ဂှ် သုင်နဒဒှ် ဂဥုဲသွိုင် မသုင်ရိုဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲဂှ် လောန်ၜက်အာ နူဗၞတ်ဗ္ၜတ် မစၞောန်ထ္ၜးလဝ်ဂှ် မိက်ဂွံသ္ဂး ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ်ရ၊၊)
ဂရဲ
လိက်ပရေင်ဝွံ ချူလဝ် ပရူရက္ခဗေဒ မဆေင်ကဵု တၞံပ္ကဴဂရဲဆုဂမၠိုင်။
တၞံပ္ကဴဂရဲဆု ဗီုအင်္ဂလိက် Orchid ဟွံသေင်မ္ဂး Orchidaceae ဝွံ ဒှ်ဂကူတၞံ မၞုံကဵုပ္ကဴ ဗွဲမဂၠိုင် ကုအသာ်ရ။ နကဵုတၞောဝ်မ္ဂး နွံၜါဂကူတုဲ သီုဖအိုတ် နွံၜိုတ် ၂၈၀၀၀ ဂကူ မဒှ်မာန်ရ။ ဂကူပ္ကဴဂရဲ သီုဖအိုတ် နွံဂလိုင်ရောဂှ် စဵုကဵုလၟုဟ် ဟွံတီချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်ဏီရ။ ဂကူပ္ကဴဂရဲ ဂၠိုင်တုပ်ကဵု ဂလိုင်ဂကူက ပ္ဍဲဍာ်၊ ဂၠိုင်နူ ဂကူဂစေံဂဏေမ် ၂ ဆ မြဴသာ်ဝွံ ညးဟီုလဝ်ရ။
ဂကူပ္ကဴဂရဲ ၆-၁၁﹪ ဂှ် ဒှ်ဂကူမၞုံကဵုမတုဲ မလေပ်တိုန် လတူတိရ။ သၟေဟ်တအ်ဂှ် တိုန်လတူတၞံဆု။
ပ္ဍဲကဵုဂကူဂမၠိုင်ဂှ် ပါ်လဝ် ဂကောံဂကူဇၞော် ပိ၊ ပ္ဍဲပိဂှ် ဂကူတၞဟ်ခြာ နွံဂလိုင်လဵုဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ။
Bulbophyllum နွံၜိုတ် ၂၀၀၀ ဂကူ Epidendrum နွံၜိုတ် ၁၅၀၀ ဂကူ Dendrobium နွံၜိုတ် ၁၄၀၀ ဂကူ Pleurothallis နွံၜိုတ် ၁၀၀၀ ဂကူ
Phalaenopsis ကဵု Cattleya ဂှ် နဒဒှ် ပရေင်တဵုလွဳမွဲဂှ် မလေပ်တဵုစဂၠိုင်ရ။
နိရုတ္တိ
ဂရဲ အရေဝ်မန် မဒှ်မနာမ်ဝွံ ကၠုင်နူကြိယာတမ် ဂြဲ။ ဟိုတ်နူဍေဟ်တအ် မဂြဲဗါန်ဒၟံင်တၞံဆုတုဲ မတိုန်ဂှ်ရ ယၟုမန်တြေံ ပ္ကဴဂရဲ မြဴသာ်ဝွံ ညးကော်ခဴစရ။ ဒှ်ဒၟံင်အသာ်ထဝ်မ္ဂး ဂရဲထဝ်၊ ဒှ်ဒၟံင်အသာ်သြန်မ္ဂး ဂရဲသြန် မြဴသာ်ဝွံ ညးကော်စရ။ ပ္ကဴဂါပ်ဆု နဒဒှ်မအရေဝ်မန်တၟိ မကၠာဲနူဗၟာတပ်ပ် သစ်ခွ ဂှ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ။ နကဵုအခိုက်သဒ္ဒါမန်မ္ဂး ဂါပ် မကြိယာဂှ် ဒးဗဒှ်ပတိုန် နဒဒှ် မနာမ်တုဲဟေင် စကာ နဒဒှ်ယၟုမွဲဂွံရ။ ဂါပ် မကြိယာဂှ် ပမနာမ်မ္ဂး ဂွါပ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယဝ်ရ မိက်ဂွံကေတ် အတိုင်ဗီုဗၟာမ္ဂး ဒးကော် ပ္ကဴဂွါပ်ဆု။
မအရေဝ်အင်္ဂလိက် orchid ဂှ် ကၠုင်နူမအရေဝ်ဂရိတ်တြေံ Órkhis မဂွံအဓိပ္ပါယ် မကြိုက်ရ။ တၞံလ္ၚဵု ခၟာဲဍေဟ် တုပ်ဒၟံင် မကြိုက်တုဲ တၞံမကြိုက် ဂရိတ်တအ် မကော်ကၠုင်ရ။
စကာ
ပ္ကဴဂရဲလ္ၚဵု ဗီုကဵု Vinalla ဂှ် စကာကၠုင် ပ္ဍဲစၞစ ဗီုကဵု ပ္ဍဲကွာင်၊ ပ္ဍဲဍာ်ယာမတအ်။ ပ္ကဴဂကူလ္ၚဵုဂှ် မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲဂြန်ဂဥုဲတုဲ ကောန်မၞိဟ်တအ် စကာကၠုင် အခိင်သၞာံမဂၠိုင်ကဵုလ္ၚီရ။
ဂကူပ္ကဴဂရဲ ပ္ဍဲဍုင်မန်ဂှ်
(ယၟုပ္ကဴတအ်ဂှ် မာံရသမန် ပကောံချူလဝ်ရောင်။)
ကဏ္ဍ:ပ္ကဴဂမၠိုၚ်
ဓမ္မာနုဂ္ဂဟ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်တံင်ပိုအ်
ဘာဓမ္မာနုဂ္ဂဟ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲကွာန်တံင်ပိုအ် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၂ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တကေသရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၇၊ ဝှ် ၄၂။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ဓမ္မသကူလ်
thumb thumb thumb ဓမ္မသကူလ် (Dhamma School) လဆောဝ်ကော် ဘာယေန်သၞာင်ဗုဒ္ဓဘာသာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဘာဓမ္မသကူလ် ဂှ် ဒှ်ဘာ မသက္ကုၚုဟ်မး မဗ္တောန် ပရေင်ဗုဒ္ဓဘာသာ သွက်ကောန်ၚာ် သၟဝ်အာယုက် ၁၈ သၞာံ ပ္ဍဲဘာလကျာ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵု ဘာဗတောန်အလဵုအသဳ ပ္ဍဲဇၟာပ်တ္ၚဲအဒိုက်ရ။ တင်ရန်တၟအ် ဘာဓမ္မသကူလ်ဂှ် သွက်ကောန်ၚာ် သၟတ်တအ် ဂွံတီကၠိုဟ် ပရူဗုဒ္ဓ ပရေင်ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ တီကၠိုဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာတုဲ သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ဂကောံမၞိဟ် မနွံကဵု ဒ္ဂေတ်ပွ မၜိုဟ်လလံ။ ဓမ္မသကူလ်တအ်ဂှ် နွံသၟဝ် ပကင်ရင် ဖံင်ဒေရှေန် ဓမ္မသကူလ်ရ။ တမ်မူလ လညာတ် မပံက်ဘာဓမ္မသကူလ်ဝွံ ကၠုင်နူဍုင်သိရဳလင်္ကာတုဲ လၟုဟ်မ္ဂး ပ္ဍဲဍုင်မန်ဗၟာလေဝ် ဒက်ပတန်ကၠုင် ဖံင်ဒေရှေန်ဓမ္မသကူလ်တုဲ ပံက်ဗတောန်ဒၟံင် နကဵုဘာသာဗၟာ ကေုာံ ဘာသာမန်ကီုရ။
ဍုင်သိရဳလင်္ကာ
ဝင်ဘာဓမ္မသကူလ်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဝင်ဂကောံမၞိဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲခေတ်လက္ကရဴ ပ္ဍဲဍုင်သဳရိလင်္ကာရ။ ဍုင်သဳရိလင်္ကာဂှ် လုကဴ ပွိုင်(၅၀၀) သၞာံ ဒးဒုင် အုပ်ဓုပ် ဓလီုဖ္ဍိုက်ကၠုင်ကဵု ဂကူဖဝ်တူကဳ၊ ဒါတ်ချ်၊ အေင်ဂလိက် ဗြိတိရှ်တအ် ဗွဲလၟေင်င်တုဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ ဍုင်သိင်ဃဵုဂှ် ဟုတ်ယုတ်စှ်ေကၠုင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင် သၟိင်ကောန်ဍုင်ပလိုတ်တအ် မအုပ်ဓုပ်ဒၟံင်ဂှ် အ္စာခရေတ် ညးမပတန်သာသနာတအ် ပံင်တောဲ ကုအလဵုအသဳခရေတ်တအ်ဂှ်တုဲ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် သာသနာခရေတ်ရ။ သွက်ဂွံ တံင်ဂြဲ စိုတ်ဓာတ်ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာဂမၠိုင် လိက်ကၞပ်လိက်သ္ကုတ်နာနာ မချူလဝ် နကဵုဘာသာသိင်ဃဵုဂှ် ညးတအ်တြးကဵုဒါန်ရ။ ကောန်ၚာ် ဗုဒ္ဓဘာသာဂမၠိုင်တအ်ဂှ် နကဵုနဲကဲ ပရေင်ပညာ ဘာတန်ဂှ် တံင်ဂြဲပၠုပ် ပ္ဍဲဘာသာခရေတ်၊ ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ်ဂှ် ဒးဒုင် ဍန်ကဵုကမၠောန်ဂယိုင်လမျီု အလဵုအသဳရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဒှ်ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာမ္ဂး ဟွံကလိဂွံ ကဆံင်၊ ဟွံကလိဂွံ ကမၠောန်ခိုဟ်ဟ်ရ။ ဟိုတ်နူ ဇြဟတ်ဗုဒ္ဓဘာသာ ဍိုန်စှ်ေတုဲ လၟိဟ်ခမဳသင်တအ်လေဝ် အောန်စှ်ေကၠုင်သိုက်က်၊ ဘုတ်ဘာကၟာလ္ၚဵုဂမၠိုင် ဒှ်အာ ဘာခရေတ် မပတုဲဝတ် ရးဒုဟ်၊ ဘာလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဒှ်အာဘာတန် အလဵုအသဳအိုတ်ရ။ (အခိင်လၟုဟ်လေဝ် ပ္ဍဲဍုင်သဳရိလင်္ကာဂှ် ဘာလကျာ် ဗၞတ် (၄၀၀၀) မ ဟွံမဲတဴကဵု ညးအုပ်ဓုပ်ခိုင်င်ကၠိုက်က်တုဲ ဘာလကျာ် လ္ၚဵုတအ်ဂှ် လိင်ပံက်လဝ် နဒဒှ် ဘာဗ္တောန်လိက်ဂှ် ဂွံမိင် ဂွံဆဵုကေတ်ရ) ။
အ္စာခရေတ်တအ် အာက္ဍိုပ်၊ ပံက်ဗဒှ် ဘာတန် (ဘာစေတနာ) ဟွံဒးကဵုၚုဟ်ဘာတုဲ ကောန်သၟတ်အနာဂတ်ဗုဒ္ဓဘာသာ ညးမတဟင်တဴ ပညာတအ်ဂှ် ဂၠောဲတိုန်ဗက်အာ ဂြုဂြုအိုတ်ရ။ ဟိုတ်နူ မကလိဂွံ အထံက်အပင် ကွတ်ပညာနာနာသာ်ကီု ဟိုတ်နူ မဒးဒုင်ပ္ဍဵုပ္ဍိုက်လဝ် နကဵုပရေင်ပိုန်ဒြပ်တအ်ဂှ်ကီု ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာဂမၠိုင် စိုတ်လၟောဝ်အာကဵု ဘာသာခရေတ်၊ ဒှ်အာခရေတ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠင်အိုတ်ရ ။
ပ္ဍဲသၞာံခရေတ် (၁၈၈၀) ဂှ် အလုံမွဲတကအ်သိင်္ဃိုရ်ဂှ် ဘာဗ္တောန်လိက် ဗုဒ္ဓဘာသာ နွံဆပိမ နကဵုလၟိဟ်ကွးဘာ (၂၅၀) တၠဓဝ်ဟေင်။ ဘာၜါပိမဝွံ နိဿဲကဵုဘာ ခမဳသင်ပါန်ဒုရ (Pandura) ကေုာံ ဒိုဝ်ဒါန်ဒုဝ (Dodanduwa) တအ်တုဲ ချဳဒရာင် ပံက်ဗ္တောန်ဒၟံင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်ဟေင် ဘာဗ္တောန်လိက်ခရေတ် နွံလၟိဟ် (၈၀၅) မ၊ ကေုာံ လၟိဟ်ကွးဘာ ဒ္စာံဠက် (၈၀၀၀၀)ရ။ ဘာဗ္တောန်လိက် ဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် ယဝ်ဒးၜတ်ကၞာတ် ကုဘာဗ္တောန်လိက်ခရေတ်တအ်မ္ဂး တၞဟ်ခြာဒၟံင် ကွေဟ်ဟ်ရ။ ကျာ်ဇၞော်အ္စာလ္ၚဵုဂမၠိုင် ဗီုအ္စာခရေတ်တအ် ဗျုတ်ဗ္ဒေက်မံင် ဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် အေင်ဒုင် ဟွံမာန်တုဲ ဗၞတ် (၅) ဝါ ဒှ်ပေဲါပြိုင်ဝါဒကဵု ဘာသာခရေတ်တအ်ရ။ ပၞောဝ်ဂှ် ပေဲါပြိုင်ဝါဒပဏာဒုရ သ္ပကမ္မကထကဵု ကျာ်ဇၞော်အ္စာဂုဏနန္ဒ (Migettuwatte Gunananda Thera) ပ္ဍဲခရေတ် ၁၈၇၃ ဂှ် ဂွံအံင်ဇၞးအာ ဘာသာခရေတ်တအ်တုဲ ဒယှ်တှ်အာ စဵုကဵု ဍုင်ပလိုတ်တအ်ရ။ အခိင်ဂှ် နူကဵုဍုင်အမေရိကာန်တေအ် ညးမဒှ် သ္ကိုပ်ပၞာန်ဒယှ် အ္စာဟေန်နရဳသတဳလ်အဝ်ကတ် (Colonel Henry Steel Olcott) ကလိဂွံ ဗှ်ကေတ်လိက် ပရူမပြိုင်ဝါဒဂှ်တုဲ စိုတ်လုပ်စအာကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာတုဲ စိုပ်ကၠုင်ဍုင်သဳရိလင်္ကာရ။ ပ္ဍဲခရေတ် (၁၈၈၀) ဂှ် အ္စာအဝ်လ်ကတ်ဂှ် ဒုင်ဂိုင်ကေတ် သရဏဂုဏ်ပိ ကေုာံ သဳမသုန် ဇရေင်ကျာ်ဇၞော်အ္စာဓမ္မရာမထေရ (Akminmana Dhamma -rama Thera) တုဲ ဒှ်အာ ဗုဒ္ဓဘာသာ ပ္ဍဲဘာတိုက်လိက်ဝိဇယာနန္ဒရ ။
ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ကေုာံ အ္စာအဝ်လ်ကတ်ဝွံ က္ဍိုက်က္ဍိုပ်တုဲ ဗုဒ္ဓဘာသာ မသံင်ဗြံင်ဒၟံင်ဂှ် က္လေင်လဟဵုပ္တိန်ပၠန်၊ သွက်ဂွံဆေဝ်ဒဝ် နူဘဲအန္တရာယ် ခရေတ်တအ်တုဲ အ္စာအဝ်လ်ကတ် ပံက်ပ္တန် ဘာယေန်သၞာင်ဗုဒ္ဓဘာသာ ကော်ခဴစ ဘာဓမ္မသကူလ် (ညးလ္ၚဵုကော်ခဴစ ဘာတ္ၚဲအဒိုတ် Sunday School) အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဘာဝိဇယာနန္ဒ ဒေသဂဝ်လ် (Galle) တေအ်ရ။ တင်ရန်တၟအ် ညးတအ်ဂှ် သွက်ဂွံပံက်မတ်ကဵု သၟတ်ဗုဒ္ဓဘာသာတအ်ကီု၊ သွက်ဂွံသၠုင်ပတိုန် ကဆံင်ဒ္ဂေတ်စရိုတ်ကီု၊ သွက်ဂွံယးတၟးအာ ပ္ဍဲဓရ်သဇိုင်ဗုဒ္ဓဘာသာတုဲ ညးမွဲကဵုညးမွဲ ဂွံကၠောအ်ဍ ရေင်သကအ်ကီု မပ္တံ မြဴသာ်ဝွံရ။ အလဵု အ္စာအဝ်လ်ကတ်လေဝ် ကၠောန်ခၞံကေတ်ကွဳ (ဂၠဴ)မွဲတုဲ လုကဴ (၈) ဂိတု သီုစိုတ် သီုစရိုတ် ဟီုတွဟ် ပရေင်စန်ဒက် ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံမွဲ တကအ်ရ။ ဟိုတ်နူ ဍာ်ဓတ် အ္စာအဝ်လ်ကတ်တုဲ လက္ကရဴဏအ် ဘာခဝ်ဠိဂျ် (Collage) (၁၅) မၞုံ ပဓာန်ဍေဟ် အာနန္ဒခဝ်ဠိဂျ်၊ ဘာဗ္တောန်လိက်ဗုဒ္ဓဘာသာ (၄၅၀) မ မံက်ဂတဝ်ကၠုင်ရ။ ဒၟာနူ အစောန်စရာဲ အ္စာအဝ်လ်ကတ်တုဲ စရာဲဗုဒ္ဓဘာသာဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ပသာ်ပေင်ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲကၟာတ်ရုင်အလဵုအသဳ၊ ခၞံဗဒှ် ဇၞောဝ်အလာံသာသနာ သွက်အလုံကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ကလိဂွံအခေါင်စရင်သ္ၚိကၟိန် သွက်ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာရ (ဗွဲကိုပ်ကၠာတေအ်ဂှ် ဒးစုတ်ဒၟံင် စရင်သ္ၚိကၟိန်ပ္ဍဲဘာခရေတ်) ။
ယေန်သၞာင်ဗုဒ္ဓဘာသာတအ်ဂှ် ကလိဂွံအခေါင်ဗၠးဗၠးၜးၜး (ကိုပ်ကၠာတေအ်တုန် အခိုက်ကၞာ ကောန်ညးသိင်ဃဵုတအ် တက်ဓဗိုန် ဗဂိုဟ်တလောတ် ပ္ဍဲသဘင်ကၞာ ဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် ဒးဒုင်ဆေဝ်ဒဝ်ကၠုင်လဝ်)တအ် မံက်ဂတဝ်ကၠုင်အိုတ်ရ။ သ္ပတမ် နူဂှ်တုဲ လျးဗုဒ္ဓဘာသာ ကလေင်ယးတၟးကၠုင် မွဲဝါပၠန် ပ္ဍဲတကအ်သိင်္ဃိုရ်ရ။
ပ္ဍဲဍုင်သဳရိလင်္ကာဂှ် အာယုက်ဘာဓမ္မသကူလ်ဂှ် (၁၀၀) သၞာံပြင်ကၠုင်တုဲ အခိင်လၟုဟ်မ္ဂး ခိုင်ဗိုန်တဴကွေဟ်ကွေဟ် ဟီုမာန်ရ။ ဘာဓမ္မသကူလ်ဝွံ နွံတဴ (၁၂) တန် (တုပ်ကဵု ဘာတန်အလဵုအသဳ)တုဲ ကောန်ၚာ် နူအာယုက် (၅) သၞာံ ပအပ်ဘာမာန်အိုတ်ရ။ ဘာဓမ္မသကူလ်ဂှ် ပံက်ဗ္တောန်ဒၟံင် နကဵုဘာသာအေင်ဂလိက် ကေုာံ ဘာသာသဳဟဠိ (သိင်္ဃိုရ်) ၜါဘာသာတုဲ ဘာသာဒးဂၞပ်ဂှ် ရုဲစှ်တိုန်ကေတ်ရ။ တၞဟ်နဖဵု မဂွံစဳကၠးအာ ပ္ဍဲရတ်ပိပြကာတုဲ ဌာန်ဗ္တောန်လိက်တအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ပံက်လဝ် ပ္ဍဲဘာလကျာ်အိုတ်ရ။ အ္စာဘာတအ်ဂှ် ကလိဂွံသြန်ထံက်ပင် နူဌာန် နွံတာလျိုင်တေအ်တုဲ ဗွဲမဗဗွဲကဵု အာယုက်ဗ္တောန်လိက် ညးတအ် ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာအိုတ်ရ ။
ကွးဘာဓမ္မသကူလ်ဂမၠိုင် ဒးဗိုက်ကယျိုင်ကယျဝ်ဗုဗုဖအိုတ်တုဲ စိုပ်ဘာမ္ဂး ဗွဲကိုပ်ကၠာဒဂိုန်သဳ၊ လ္ၚောဝ်ကျာ်တုဲဒှ်အိုတ်ဟေင် ဒၞာဲညးကဵုညး ဗ္တောန်တဴလိက်မာန်အိုတ်ရ။ ပရူပရာ ညးတအ်ဗ္တောန်ဂမၠိုင် ဗုဒ္ဓဝင် ဇာတ် (၅၅၀) ဝတ္ထုဓမ္မပဒ၊ ဒ္ဂေတ်ဝတ် မကံက်နုက်နုင်နူ သုတ်နာနာ မွဲဟာန်ကေုာံ ကဗျလင်္ကာဍေဟ် ဘာသာသဳရိလင်္ကာတအ် ဗွဲမဗဗွဲကဵုတန် တၞီလုပ်လၟိဟ်အိုတ်ရ။ ပွမပကတ်ပကေင်ကဵု ကွးဘာတအ် ဒးလဴထ္ၜး ပုံအာဂီု သုတ်ဇာတ် ဂတမုက်ပုရိသာတ်တအ်ကီု ပွမဒတဲကဝါ် ကောန်ၚာ်တအ် ပ္ဍဲဌာန်နာနာမပ္တံကဵုတိုက်ထ္ၜးပျး အရှာံဘုတ်ဘာ မၞုံဝင်တြေံတြဟ် ဘာတက္ကသိုလ်နာနာတအ်ကီုဂှ် ဒှ်အရာ မထေက်ကဵုဒးကေတ်ခန်လ္ၚတ်ရ။ တဆိပ်ကြာ နူဘာဓမ္မသကူလ်တအ်ဂှ် ဒှ်ဒၟံင် အထံက်အပင် ပ္ဍဲဌာနကမၠောန် အလဵုအသဳတအ်ကီုတုဲ တံင်ဂွံဒှ်ဇြဟတ်ဓရိုဟ်ကဵု ကောန်ကွးဘာတအ်အိုတ်ရ။ အခိင်လၟုဟ်မ္ဂး မဟာထေရ် အ္စာချူလိက် သ္ကိုပ်ပၞာန် မဒယှ်တှ်ဂမၠိုင် ဂွံစာ်စ္ဍးအာနူကဵု ဘာဓမ္မသကူလ်ဏအ်ဂှ် အောန်တဴကွေဟ်ဟ်ရ။ ဟီုမွဲနဲပၠန်မ္ဂး စရာဲပညာဍုင်ညးတအ် ဂွံရာင်ဆာဲဂှ် ကဏ္ဍဓမ္မသကူလ်ဝွံလေဝ် ဒှ်အထံက်မင်ဇၞော်ကဵုဇြဟတ်ကီုရ။ ဘာဓမ္မသကူလ်ဂှ် ကိုပ်ကၠာတေအ် ဂကောံသၟတ်ဗုဒ္ဓဘာသာ (Young Men's Buddhist Association-YMBA) တအ် ယိုက်ဂၠေင်တဴတုဲ စိုပ်ခရေတ် (၁၉၇၁) ဂှ်ပံင်တောဲကဵု အလဵုအသဳတုဲ လဟဵုပတိုန်ကၠုင် စဵုကဵုလၟုဟ်ရောင် ။
ဍုင်ဗၟာ
ညးပတန်ဗဒှ် ဓမ္မသကူလ် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ နူတမ်ကၠာအိုတ်ဂှ် သဳလမန် နူဘာဂြိုပ် ကွာန်ဖအံက် (ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်) မိကေတုမာလာ၊ လကျာ်ဗၟာ ဥုကုသလသာမိ (ဍုင်ပျော်ဘွယ်)၊ ဥုဉာဏိန္ဒ (တၟအ်ဝါန်) ညးတအ်ညးပိ ကလေင်စဴနူ တကအ်သိင်္ဃိုရ်တုဲ စချဳဓရာင် သွက်ဂွံပံက်ဓမ္မသကူလ်ရ။ တုဲဂှ် ညးတအ် ကော်ဘိက် ကောံဓရီု ခမဳသင်တၠပညာ၊ ခရှ်တၠပညာတုဲ ပ္ဍဲဘာကၠဗိက် (မြိတ်ကျားကျောင်း) ပွိုင်ဍုင်ဒဂုင်၊ ရးလ္ဂုင်တုဲ ဒက်ပတန်လဝ် ဂကောံမွဲ မၞုံယၟု "ဓမ္မသကူလ် ဖံင်ဒေရှေန် (Dhamma School Foundation)" ပ္ဍဲကဵု ၁၄ မာတ် ၂၀၁၂ ရ။ ဥက္ကဌ သံဃမဟာနာယက ကၟိန်ဍုင် ဒံက်တာဘဒ္ဒန္တကုမာရဂှ် ဒှ်နာယကဇၞော်၊ ကျာ်ဇၞော်အစာသာသနဝရ ဘာတိုက်လက်ဓမ္မာစရိယ၊ ပွိုင်ဍုင်ဒဂုင်၊ ရးလ္ဂုင်ဂှ် ဒှ်ဥက္ကဌ။ ကာလကၠောန် ဓမ္မသကူလ် ပေင်မွဲသၞာံ ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်သန္တိသုခဂှ် ခမဳမန် ဒံက်တာ နာဲဣန္ဒာလင်္ကာရ ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ဒု-ဥက္ကဌ ကမ္မတဳကေင်ကာ (ဗဟဵု)ရ။ တၞဟ်နမဂွံပစၟတ်သမ္တီ တဆိပ်လဝ်ဂဝ် ဓမ္မသကူလ်ဖံင်ဒေရှေန်ဂှ် ညးကၠောန်သဘင်ပကာန်ဂှ် တဆိပ်ဒံက်တာနာဲဣန္ဒာလင်္ကာရ မဓဇက်လဝ် မနွံဗီုပြင် ပ္ဍဲဂွေင်ခဍမ်မ် မချူလဝ် "Dhamma School Foundation, M.E: 1373 A.D 2012 လဒေါဝ်ဂှ် တၞးဇြဲ မကေက်တိုန် လပါ်လတူ၊ လတူတၞးဇြဲဂှ် နွံတဆိပ်ဓမ္မစက်မွဲ၊ သၟဝ်မဒုင်လဝ် ကွေင်ဂှ် ချူလဝ် နကဵုဘာသာဗၟာ "ဓမ္မစကူးလ်ဖောင်ဒေးရှင်း" ဂှ် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် တဆိပ်ဓမ္မသကူလ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာရ။
ဓမ္မသကူလ်ဖံင်ဒေရှေန်ဂှ် ဒှ်ဂကောံ ဗၟံက်ပတိုန် ဘာဓမ္မသကူလ် ကေုာံ လိက်ဗွဟ်ခန်ဗတောန်ဗုဒ္ဓဘာသာရ။ ကိုပ်ကၠာနူ ဘာဓမ္မသကူလ် ဟွံမံက်တိုန်ဏီဂှ် ချူခၞံလိက်ဗွဟ် ဗွဲကိုပ်ကၠာရ။ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာဂှ် သတ္တာဟပံက်ဘာ နွံ ၄၀ တ္ၚဲတုဲ၊ ပ္ဍဲလိက်ဗွဟ်မွဲမွဲကၞပ်လဝ် ချူဆန်လဝ် ခန်ဗတောန် ဗုဒ္ဓဘာသာ ၄၀ ခန်ကီုရ။ ခန်ဗတောန်တအ်ဂှ် စပ်ကဵု ဗုဒ္ဓဝင်၊ ပရူဒါန၊ ပရူမင်သဳ၊ ပရူမသၠုင်ပတိုန် စိုတ်စရိုတ်ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် နူတန်ပထမ စဵုကဵုစိုပ် တန်ဒွါဒသမ ရ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ်တန်ဂှ် လိက်ဗွဟ် သွက်ကွးဘာမွဲကၞပ်၊ လိက်သကအ်တဲ အစာမွဲကၞပ် မြဴသာ်ဝွံ ဖန်လဝ်ရ။ တုဲပၠန် ဖန်ဗဒှ်ပံက်လဝ် သီုတန်ဗတောန်အစာကီုရ။ ဇၟာပ်မၞိဟ် မနွံအာယုက် အကြာ ၂၀ ကဵု ၆၀ ဍိုန်အိုတ် အံင် ၉ တန်မ္ဂး လုပ်တိုန် တန်ပအစာ ဓမ္မသကူလ်ဂွံရ။ ဘာဓမ္မသကူလ် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာဂှ် ဇၞော်မောဝ်တိုန် ပြဟ်ဗွဲမလောန်ရ။ အတိုင်စရင်မ္ဂး သၞာံ ၂၀၁၃ အိုတ်ဂှ် ဘာမဗတောန်ဒၟံင် ဓမ္မသကူလ် အလုံဍုင်ဗၟာ ဒှ်အာ ၄၄၀ မ၊ အစာမဗတောန်ဒၟံင် သီုဖအိုတ် ဒှ်အာ ၁၃၂၀ တၠရ။
ဓမ္မသကူလ် ဘာသာမန်
နူကဵု "ဓမ္မသကူလ် ဖံင်ဒေရှေန်" ဂှ် လိက်တန်ဗတောန်တအ်ဂှ် ညးကဵုလဝ်အခေါင်ကၠာဲစၠောအ် နကဵုဘာသာနာနာမာန်တုဲ နကဵု ဘာသာကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် ပံက်ဗတောန် ဂွံကီုရ။ သွက်ဓမ္မသကူလ်မန်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုဒံက်တာနာဲဣန္ဒာလင်္ကာရ တုဲ ကၠာဲစၠောအ် လိက်တန်ဗတောန်ဂမၠိုင်ကီု၊ ပံက်တန်ဗတောန်အစာဂမၠိုင်ကီု ဒက်ပတန်လဝ် ဂကောံဓမ္မသကူလ်မန် နကဵု တင်ရန်တၟအ် ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။
စေဝ်ပၞောန်၊သၞောဝ်ဓဝ် ဒးဒ္ဂေတ်ဗက် ပ္ဍဲသ္ဘၚ်အတးသၚ်္ကြာန်
ခရိုၚ်သဓီု၊ ဗော်ဍုၚ်မန်တၟိ
၁။ ဝေၚ်ဍာ်အတးသၚ်္ကြာန်မ္ဂး ပွမပက်စဝ်ဍာ်ဟွံမွဲမ္ၚဵု မပ္တံကဵုကၠိကၠိခန်ခန်၊ ပပ်ပ်ပဳပဳ ပသပတံကီု၊ ပွမရိုၚ်ဇိုၚ် ဓလဵုတၞံက်ပက်ဍာ်၊ ပၠေတ်ဂစေအ်ကြာန်န် ပက်ဏာထတ်တ်သ္ကာတ် ဟၟဲကဵုသၞောတ်ဗ္ၜတ်တအ်ဂှ် ဇၟာပ်ညးအဲဒးဝေၚ်ပဲါရောၚ်။
၂။ သုၚ်စစၞဗ္ၜူဒလူၜတ်လောန် ဇၞော်ကဵုဇြဟတ်တုဲ ဒဳကွဳစက်၊ကွဳလိုန်ဓါတ်တအ်ဟွံဂွံ၊စပ်ကဵုအရက်သုရာ စၞၜူမာဲနာနာတအ်ဂှ် သုၚ်စောဲပ္ဍဲကၞာထးတအ်ဟွံကဵုအခေါၚ်ရ။
၃။ ပ္ဍဲသ္ဘၚ်အတးသၚ်္ကြာန်ဝွံ မပ္တံ ၜုန်၊မြ၊ၝုဲ၊ ပသဲ၊လွဟ်လက်နက် ကပေါတ်ကြိယာမွဲမွဲ အရာကဵုဘဲအန္တရာဲ ကုလမျီုမာန်တအ်ဂှ် ကေတ်ဏာနၚ် ပ္ဍဲအခိၚ်ဝေၚ်ဍာ်အတးတအ်ဂှ် ဟွံကဵုအခေါၚ်ရ။
၄။ ပွမကၠောန်သ္ပ ကွဳစက်၊ ကွဳလိုန်ဓါတ် မပ္တံပလှ်လဝ်ပၠံၚ်စက်၊ရမျာၚ်စက်ဂွံဗြုသၠဲထတ်တ်သ္ကာတ်တအ်ဂှ် ဒဳအကြာဂၠံၚ် အကြာဍုၚ် အကြာကွာန်၊ အကြာအရာပ်တအ် ဟွံကဵုအခေါၚ်ရ။
၅။ ဝေၚ်ဍာ်အတးသၚ်္ကြာန်ဝွံ ဟၟဲကဵုအခေါၚ်ဗ္တံၜက်နူ(06:00)နာဍဳတုဲ ပွမက္ညာၚ်ကရေဲကီု ပံက်စက်သၠဲရမျာၚ်တအ်ကီု၊ စသုၚ်စၞဗ္ၜူလှ်ေဒယှ်ေ ပွမဟၟဲကဵုယေန်သၞာၚ်၊ အကြာဂၠံၚ်၊ အကြာဍုၚ်၊ အကြာကွာန်၊ အကြာအရာပ်တအ်ဂှ် ကၠောန်သ္ပဟွံဂွံ။
၆။ ပ္ဍဲအခိၚ်ဝေၚ်ဍာ်အတးဗ္ၜူကြာန်၊လက်ဆောသေက်ဇဵု၊ ဒှ်သၞဝဲ၊ကယာန်ဓဝါတ် ၜုၚ်တက်ညးသ္ကအ်ဟွံဂွံ။သၟတ်ဝုတ်ဗၠာဲတအ် မွဲကွာန် ကု မွဲ မွဲကွာန် နကဵုအခိုက်ကၞာ မ္ၚဵုယေန်သၞာၚ်ဇကုဟေၚ် မ္ဒးဝေၚ်အာရောၚ်။
၇။ ကုညး မၚ်မွဲသဳလ ပ္ဍဲဘာ ကေုာံ ကုညးကဵုဒါန်ပလံၚ်ပုၚ်ဂအုပ်အတး အဃောတိုန်မံၚ်ဘာတအ်ဂှ် ပက်ဝေၚ်ဍာ်အတးကုညးတအ် ဟွံဂွံရ။
၈။ ပ္ဍဲသ္ဘၚ်အတးသၚ်္ကြာန်ဝွံ ပွမဝေၚ်ၛာၚ်လံၚ်သြန် အရာပ်အိုတ်ဿီုတအ်ဂှ် ဟွံကဵုအခေါၚ်ရ။
၉။ ပ္ဍဲခန်ကၞာထးမွဲမွဲ ယဝ်ဒှ်ကၠုၚ်ပြသၞာမွဲမွဲ ဂကောံညးက္ဍိုပ်တာလျိုၚ်ခန်ကၞာ(ကၞာထး)က္ဆံၚ်ၚ်တံ မ္ဒးကေတ်တာလျိုၚ်သောၚ်ကၠးအာပေၚ်ၚ်ရောၚ်။
၁၀။ ပွမဟၟဲကဵုယေန်သၞာၚ် ဝေၚ်ဍာ်အတး ကၟာတ်၊ ကြတ်၊ တာဒၞာမံၚ်မၞိဟ်၊ ဂၠံၚ်ဍာန်ကီု ကွဳစက်၊ ကွဳလိုန်ဓါတ် ပရေၚ်အာကၠုၚ်တအ်ဂှ် ကီု ပွမကၟာတ်မုက်(ပလီုရုပ်) တံဂှ် ဇၟာပ်ညးအဲကၠောန်သ္ပဟွံဂွံ။