cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
သိပ်ဂၠိပ် မေထုန်
လိင်သက္ကုဘဲ ကေုာံ ထိင်ဒဝ် သၠးဂၠံဂဝ်
ထိင်ဒဝ် သၠးဂၠံဂဝ်ဂှ် လေပ်ဇီုကပိုက် ကုအခိုက်ကၞာ မပ္တံကဵု ဘာသာ၊ ကေုာံ လညာတ်တြေံတအ်မာန်ရ။ ပ္ဍဲကဵုဍုင် လညာတ်ဘာသာ ကေုာံ အခိုက်တြေံ မဓလီုလဝ် ဗီုကဵု ဍုင်ဘာသာကာတ္တလေတ်တအ်ဂှ် ဟွံကဵုအခေါင် ပလီုဂဝ်တုဲ နကဵုနဲကဲ မဝေင်ပါဲ တ္ၚဲမတန်ပဋိသန္ဓိမာန်ဂှ် ထိင်ဒဝ် သၠးဂၠံဂဝ်အိုတ်ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် နဲမထပိုတ် ကတေင်ကောန် (sterilization) ကေုာံ နဲမစုတ် တၞုင် (intrauterine devic - IUD)ဂှ် ဒှ်နဲ စိုပ်တရဴဂၠိုင်အိုတ် စကာဂၠိုင်အိုတ်ရ။ သွက်ဍုင်အဃောမဇၞော်မောဝ် (ဝါ) ဍုင်ဝါတ်တ်တအ်ဂှ် ပရေင်ထိင်ဒဝ်သၠးဂၠံဂဝ်ဝွံ ဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော်အိုတ်မွဲရ။ ပ္ဍဲဍုင်ဝါတ်တ် ဗွဲမဂၠိုင် မၞိဟ်ဗြဴသၟဝ်အာယုက် ၂၀ တန်ဂဝ်ဂၞဴတုဲ ဂၠံင်တရဴဘဝဇၞော်မောဝ်တအ်ဂှ် ဒးဒေါအ်အာရ။ တုဲပၠန် ဟိုတ်နူ စဵုဒၞာလဝ် ဟွံကဵု ပလီုကောန် ပ္ဍဲသၞောဝ်တုဲ မၞိဟ် ၉၀% ကၠတ်ပလီုကောန် နကဵုနဲ မဟွံမဲ ကုဂီုကၠီု ပရေင်ထတ်ယုက်လေဝ် နွံကီုရ။
အာယုက် မသိပ်ဂၠိပ် မေထုန် အလန်ကၠာအိုတ်
စပ်ကဵု ကိစ္စမသိပ်ဂၠိပ်မေထုန်တုဲ ပလဝ် သုတေသန ပ္ဍဲအကြာယေန်သၞာင်နာနာရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၃ Michael Bozon နူကဵု ဌာနသုတေသနပြင်သေတ် (Institut national d'études démographiques) ပလဝ် သုတေသန လ္ၚတ်လဝ် အကြာယေန်သၞာင် ပ္ဍဲဂၠးတိ နကဵုက္ဍိုပ်လိက် "ပ္ဍဲကဵု အာယုက်လဵု ညးဗြဴ ကေုာံ ညးတြုဟ် ကလိဂွံ ပရေင်ဆက်ဆောံလိင် ကိုပ်ကၠာအိုတ် At what age do women and men have their first sexual intercourse?" ရ။ ညးလ္ၚတ်လဝ် ဗွဲကိုပ်ကၠာ ဂကောံမၞိဟ် ဆာပ်-သဟရာ အာဖရိက (ဍုင်မလဳ၊ သေနေဂလ် ကေုာံ အဳတဳအဝ်ပဳယျာ)ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် အာယုက်မၞိဟ်တြုဟ် မကလိဂွံ ဆက်ဆောံလိင် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ်ဏအ်ဂှ် လဇုဲနူ အာယုက်မၞိဟ်ဗြဴဏီရ။ ညံင်ရဴဂကောံမၞိဟ်ဏအ်ကီု ဂကောံမၞိဟ် ပ္ဍဲဆာပ်-တိုက်အိန္ဒိယတအ်လေဝ် မၞိဟ်တြုဟ် ကလိဂွံ ဆက်ဆောံလိင် လဇုဲ နူမၞိဟ်ဗြဴကီုရ။ ဆဂး တင်ဂၞင်ဏအ်ဂှ် ကၠောန်လဝ် ဆပ္ဍဲနိပဝ်သၟးရ။
ဂကောံယေန်သၞာင်မၞိဟ် မွဲပၠန်ဂှ် ဒှ်ဂကောံယေန်သၞာင် မကၟာတ်လဒဵုလဝ် ကောန်ဗြဴတအ် ဟွံကဵု အခေါင်ဆက်ဆောံလိင် ကိုပ်ကၠာသၞက်ကရောဲတုဲ ကောန်တြုဟ်တအ် အခေါင်ဆက်ဆောံလိင် ကုညးဗြဴအာယုက်ဇၞော် ဟွံသေင်မ္ဂး ကုဗြဴစရာဲဍုင်တအ်ဂွံ ကိုပ်ကၠာသၞက်ကရောဲရ။ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံယေန်သၞာင်မၞိဟ်ဏအ်မ္ဂး အာယုက်မၞိဟ်တြုဟ် မကလိဂွံ ဆက်ဆောံလိင် ပြဟ်နူ ညးဗြဴရ။ ဂကောံယေန်သၞာင်မၞိဟ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဂကောံမၞိဟ် နူကဵု ဥရဝ်ပသၟဝ်ကျာ (ပဝ်တူဂြဳ၊ ဂရိတ်၊ ရဝ်မေနဳယျာ) ဍုင်လေတ္တေန်အမေရိက (ဗြာဇြဳ၊ ချဳလဳ၊ ဒဝ်မဳနဳကာန်)ရ။ ဂကောံမၞိဟ်အာရှဂမၠိုင်လေဝ် လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံယေန်သၞာင်မၞိဟ်ဏအ်ကီုရ။ သွက်ဍုင်အာရှဂှ် ကေတ်လဝ် တင်ဂၞင် နူဍုင်သေံမွဲဟေင်ရ။
ဂကောံယေန်သၞာင်မၞိဟ် တတိယဂှ် အာယုက်မၞိဟ်တြုဟ် ကဵု မၞိဟ်ဗြဴ မကလိဂွံ ဆက်ဆောံလိင် ကိုပ်ကၠာအိုတ် ကြပ်တုပ်ရေင်သကအ်ရ။ ဂကောံမၞိဟ်ဏအ်ဂှ် အာယုက်ဖျေဟ်ဒၞာဲ ဒက်အိန်ထံင်လေဝ် လဇုဲကီုရ။ ဂကောံယေန်သၞာင်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဂကောံဍုင် ကာတ္တလေတ် ဟွံသေင်တအ်ရ။ ဍုင်သေင်ကာပူရ် ကဵု သဳရိလင်္ကာဂှ် ကြပ်လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ်ဏအ်ရ။ တုဲပၠန် ၜိုန်ရ တင်ဂၞင်သုတေသန ဟွံကလိဂွံလဝ် နူဍုင်ကြုက် ကဵု ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ်လေဝ် ဍုင်ၜါဏအ် လုပ်လၟိဟ် ဂကောံမၞိဟ်ဏအ်မာန်ကီုရ။ ပ္ဍဲဍုင်ဥရဝ်ပသၟဝ်ကျာ ကဵု ဗမံက်တအ်ဂှ် အာယုက်မကလိဂွံ ဆက်ဆောံလိင်ကိုပ်ကၠာအိုတ် သဝ်ဒၟံင်ရ။ တုဲပၠန် ပရေင်ဆက်ဆောံလိင်ဂှ် ဒှ်ကိုပ်ကၠာ ဟွံဒက်အိန်ထံင် (ဝါ) မံင်မွဲစွံဏီရ။ ပ္ဍဲကဵုဂကောံဏအ်ဂှ် ဍုင်သွိတ်သလာန်၊ ဍုင်ဂျာမနဳ ကေုာံ ဍုင်ချက်တအ် ပါလုပ်ရ။
စပ်ကဵု တင်ဂၞင် နူကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် နူကဵုဌာနစရင်အင်ပရေင်ထတ်ယုက်ဍုင် (National Center for Health Statistics) မပတိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀ဂှ်မ္ဂး အာယုက် မကလိဂွံ ဆက်ဆောံလိင် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် နွံဒၟံင် ၁၇.၁ သၞာံ သီုကဵုလိင်ၜါသာ်ရ။ အတိုင်လိက်သုတေသနဂှ်မ္ဂး မၞိဟ်ဗြဴ ၄၅.၅ တၟအ်ကၠံ ကေုာံ မၞိဟ်တြုဟ် ၄၅.၇ တၟအ်ကၠံဂှ် ကလိဂွံ ဆက်ဆောံလိင် ပ္ဍဲအာယုက် ၁၉ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၂ ကဵု ၂၀၁၁ ဂှ်ရ။ လိက်မပလဝ်သုတေသန ပ္ဍဲအကြာ သၞာံ ၂၀၀၆-၂၀၁၀ ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် မၞိဟ်ဗြဴသၟာဲလေင် (ကၠာအာယုက် ၂၀) အမေရိကာန် ကိုပ်ကၠာသၞက်ကရောဲ ၄၃% ကေုာံ မၞိဟ်တြုဟ်သၟာဲလေင် ကိုပ်ကၠာသၞက်ကရောဲ ၄၂% ဂှ် ကလိဂွံ ဆက်ဆောံလိင်ရ။
ဂုဏ်ဖိုလ်
ပ္ဍဲကောန်မၞိဟ် သိပ်ဂၠိပ် မေထုန် (ဝါ) ဆက်ဆောံလိင် ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင်လိင်တအ်ဂှ် ဒှ်အရာ ဗွဲဓမ္မတာ စၟတ်သမ္တီ ချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် မဒှ်အရာဂုဏ်ဖိုလ် ခိုဟ်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် မပ္တံကဵု ပခိုင်ပခိုဟ်ကဵု ဒြဟတ်ဒုင်ပဒဝ် (immune system) မပတိတ်ကဵု ဓါတ်antibodies တုဲ ပကဵု ညံင်ဂွံ (သွေးပေါင်ချိန်) (blood pressure) ဂွံသဝ်၊ တုဲပၠန် သွက်မၞိဟ်တြုဟ်မ္ဂး ဖအောန်ကဵု အန္တရာယ် မဒှ် ယဲကေန်သာကလေန်ကသုက် (prostate cancer) (ဆီကြိတ်ကင်ဆာ) ရ။ ပွမသိပ်ဂၠိပ်မေထုန် ကေုာံ ကလိဂွံသြရ်ဂေသ် (orgasms) (အရီုပြေ/ဍာ်တိတ်) တအ်ဂှ် ပညဳကဵု ဓါတ်ဟဝ်မုန်အံက်ဇြဳတဝ်စိန် (hormone oxytocin) (ဓါတ်ဏအ် သီုကော်စ ဓါတ်ဟဝ်မုန် ဓဝ်ဆာန်) မဒှ်ဓါတ် မပကဵု ညံင်မၞိဟ်တအ် ဂွံနွံဓဝ်ပတှ်ေ ကေုာံ သံယောဇိုန် လတူရေင်သကအ်ရ။ ဓါတ်အံက်ဇြဳတဝ်စိန် (Oxytocin)ဂှ် ပတှ်ေကေတ်မ္ဂး ဒှ်အရာ မနွံပၟိက် ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲမၞိဟ်ဗြဴ ဂၠိုင်နူ မၞိဟ်တြုဟ်ဏီရ။ A long-term study of 3,500 people between ages 18 and 102 by clinical neuropsychologist David Weeks indicated that, based on impartial ratings of the subjects' photographs, sex on a regular basis helps people look significantly chronologically younger.
အန္တရာယ်
နကဵု မဆက်ဆောံလိင်တုဲ စၟဗက်တဳရဳယျာ၊ ဝဳရုသ် ကေုာံ စၟကပ်ပရာသိတ်တအ် ကၠောအ်ကၞာန်မာန်၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲအရာ မဆက်ဆောံ လိင်ယောနိ၊ ဝစ္စလိင် ဟွံသေင်မ္ဂး မုက္ခလိင် ဟွံသေင်မ္ဂး လိင်သက္ကုစဵုဒၞာတအ်ရ။ မုက္ခလိင်ဂှ် အန္တရာယ် ယဲကၠောအ်ကၞာန် နွံအောန် နူကဵု လိင်ယောနိ ကေုာံ ဝစ္စလိင်ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ယဲကၠောအ်ကၞာန်လိင်တအ်ဂှ် သီုဟွံတီမွဲသာ် ကၠောအ်ကၞာန် ရေင်သကအ်မာန်ရ။
ယဲမကၠောအ်ကၞာန်လိင်ဂှ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် မွဲမွဲသၞာံ ကတဵုဒှ်ဒၟံင် မၞိဟ် ၁၉ မဳလဳယာန် တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၅ ဂကောံပရေင်ထတ်ယုက်ဂၠးကဝ် ဆိင်ကေတ် မၞိဟ် အကြာအာယုက် ၁၅-၄၉ ၜိုတ် ၄၄၈ မဳလဳယာန် မွဲမွဲသၞာံ ဒးဒုင်ကၠောအ်ကၞာန်ယဲ နကဵုလိင် မပတံကဵု ယဲ syphilis, gonorrhea ကေုာံ chlamydia တအ်ရ။ ယဲလ္ၚဵု ဗီုကဵု ယဲအုက်အာင်ဝဳတအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်တုဲ ဗၠးဟွံမာန်ရ။ တုဲပၠန် ယဲ Hepatitis B မဒှ်ယဲကသအ်ဂှ်လေဝ် ကၠောအ်ကၞာန် နကဵုဆက်ဆောံလိင်ကီုရ။ အလုံမွဲလိုက်မ္ဂး မၞိဟ်ၜိုတ် ၂၅၇ မဳလဳယာန်ဂှ် ကတဵုဒှ်ဒၟံင် ယဲ hepatitis B ရ။ ယဲအုက်အာင်ဝဳဂှ် ဒှ်ယဲ မဂစိုတ်မၞိဟ်ဂၠိုင်အိုတ် စၟတ်သမ္တီလဝ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀ ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နူစ ယဲဂှ် စမံက်ကၠုင်ဂှ် မၞိဟ်မဒးဒုင်ချိုတ် နကဵုယဲဂှ် နွံ ၃၀ မဳလဳယာန်ရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၅ ဂကောံပရေင်ထတ်ယုက်ဂၠးတိ ဆိင်ကေတ် ပ္ဍဲမွဲဂၠးတိ မွဲမွဲသၞာံ မၞိဟ်ဗြဴ တန်အာ ပဋိသန္ဓိ ၁၂၃ မဳလဳယာန်တုဲ အပ္ဍဲဂှ် ၈၇ မဳလဳယာန် (၇၀.၇%) ဂှ် ဒှ်ပဋိသန္ဓိ မဟွံမဲပၟိက်အိုတ်ရ။ မွဲမွဲသၞာံ ပဋိသန္ဓိ ၜိုတ် ၄၆ မဳလဳယာန်ဂှ် ပလီုထောအ်ရ။
လလအ် ကေုာံ အာစိုပ်ဒတုဲ
ပရေင်ဆက်ဆောံလိင် အကြာ ညးဗြဴကဵု ညးတြုဟ်ၜါတၠဂှ် လဆောဝ်မ္ဂး အခိင်မၞိဟ်တြုဟ် မပတိတ်ဍာ်သုတ် (အာစိုပ်ဒတုဲ)ဂှ် ညးဗြဴဂှ် ဟွံကလိဂွံ သြရ်ဂေတ်လေဝ် ဒှ်မာန်ရ။ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး လလအ်အခိင် ညးဗြဴမနွံပၟိက် သွက်ကလိဂွံ သြရ်ဂေတ် (ဝါ) မအာစိုပ်ဒတုဲဂှ် ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး လအ်နူ မၞိဟ်တြုဟ်တအ်ဏီရ။ တၠပညာတအ် မပ္တံကဵု Weiten et al. ဟီု  "ပွံင်ဗွဲမဂၠိုင် စှ်ေစိုတ် ဒဒှ်ရ နကဵု မဆက်ဆောံလိင် ဗီုပြင် အင်္ဂဇာတ် ပၠုပ်ပ္ဍဲယောနိဟေင် ကလိဂွံ သြရ်ဂေတ်မာန်ရ။ ဆဂး မအရေဝ်မ္ဂးforeplay မချဳဒရာင်ကိုပ်ကၠာ မဒှ်အရာ မဇွိတ်သပေါတ် သွက်အာရီုစိုတ် လိင်ဂွံဓလိုက်ကတဵုတအ်ဂှ် ဒှ်အရာအဓိက သွက်ပြဝဂှ်တုဲ အရာဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်ညးဗြဴတအ်လေဝ် ကလိဂွံ သြရ်ဂေတ်ပြဟ်ညိမာန်ရ။
ညးအဝဲမစိုပ် / မၞိဟ်ဇၞော်ဇၞော်
ပရေင်ဆက်ဆောံလိင်ဂှ် ဒှ်အရာ မရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ကလိဂွံကောန်ဇာတ်၊ သွက်ဂွံဒက်ပတန်ဘဝ ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ဂွံ ဒုင်စသိုင်လဟိင်အာရီုရ။ ပရေင်ဆက်ဆောံလိင်ဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲအရာ မဒက်ဂွန် သံယောဇိုန် ပ္ဍဲကဵုကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် စကာ နဲကဲမဝေင်ပါဲ ညံင်ဟွံဂွံကောန်ဇာတ်တုဲ မဆက်ဆောံလိင်၊ မဆက်ဆောံလိင် နကဵုမရန်တၟအ် ဒုင်စသိုင်အာရီုကာမဟေင်ဂှ် ဒှ်အရာဓမ္မတာမွဲရ။
ပ္ဍဲကဵု တိရစ္ဆာန် မပ္တံကဵု စိင်၊ ဂၠဴ၊ ကၠဵု ကေုာံ ဂစေံကၞေမ်တအ်မ္ဂး အခိင်ၝောအ် ခၟာဲစှ်ေဂှ် ဍေဟ်တအ်တီတုဲ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်ဟေင် ဆက်ဆောံလိင်အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ကောန်မၞိဟ်ကဵု ကၟုဲဗဝ်နဝ်ဗဝ် မဒှ်ဇာတိမကြပ်ကဵုမၞိဟ်တအ်ဂှ် အခိင်လဵု ညးဗြဴဂှ် ခၟာဲစှ်ေဂှ် သီုညးၜါတၠ တီကေတ် ဟွံမာန်ရ။ ဟိုတ်မဒှ် ဗီုဏအ်ဂှ် နကဵုသဘာဝဇဳဝဗေဒ ဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေင်ဆက်ဆောံလိင်ဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲအရာမဒက်ပတန် ပရေင်ဆက်ကၠောအ်ဘဝ ရေင်သကအ်မွဲစွံကီု တုဲပၠန် ပရေင်ဒက်ပ္တန် ပရေင်မၞိဟ်မွဲစွံတအ်ဂှ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု ညံင်ဂွံဒက်ပတန်ပွံင် နကဵုအခိင် ဍာ်ဇမၠိင်၊ ဟွံဒှ် ညံင်တိရစ္ဆာန် ပ္ဍဲအခိင် မဗက် (ဝါ) အခိင်ၝောအ်ဖျေဟ်ခၟာဲဟေင် ဒက်ပွံင် ရေင်သကအ်ရ။
ပွမစဵုဒၞာတးပါဲ ပရေင်ဆက်ဆောံလိင်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု ညံင်ပရေင်မၞိဟ် ဂွံပြးချာဲမာန် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု မၞိဟ်တြုဟ်တအ်မာန်ရ။
သၟာဲလေင်
သၟာဲလေင် ဟွံသေင်မ္ဂး မဒှ်ဝုတ်ဗၠာဲဟီုဂှ် ဒှ်အရာ နူဘဝကောန်ၚာ် မလုပ်စိုပ် ဘဝမၞိဟ်ဇၞော်၊ မဒှ်အဝဲ မဆက်ဆောံလိင် သွက်ပရေင်ကၠောအ်က္ဍဘဝ ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်မဒုင်စသိုင် အာရီုကာမ နကဵု လပါ်ခိုဟ်ကီု သီုကဵု လပါ်ပရေအ် ပ္ဍဲကဵုဘဝ ဍေဟ်တအ်ရ။ ဥပမာ - ယဝ်ရ သၟတ်သၟာဲလေင်မွဲ တန်အာ ဂဝ်ဂၞဴမ္ဂး ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ၜိုန်ရ ဒုင်တဲ နွံကီုလေဝ် ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဟွံဒုင်တဲ ဒစဵုဒစးပေင်င်အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ပရေင်မၞိဟ် ကဆံင်သမၠုင် ဗီုကဵု ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်၊ ဍုင်ယူရောပ်လပါ်ပလိုတ်တအ်မ္ဂး နကဵု ဘာဗတောန်လိက်ဂှ် ကဵုပညာ ပညာလိင် (sex education) ဗီုလဵု ဂွံဝေင်ပါဲ၊ ဗီုလဵုမ္ဂး မဒှ် လိင်သက္ကုဘဲတအ်ရ။ အစဳအဇန် ကဵုပညာ ပရေင်လိင်ဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံဒုင်တဲအိုတ်ရ။ ညးတအ် ညာတ်ကေတ် ဟီုပရူလိင်မ္ဂး ဒှ်အရာ မကဵုဒြဟတ် ညံင်သၟတ်တအ် စိုတ်လိင် ဂွံဓလိုက်ကတဵုတုဲ ဖန်ကဵု ညံင်စိုတ်လိင် ဂွံဂၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်လ္ၚဵုတအ်မ္ဂး ပညာလိင်ဂှ် အစာဘာတအ် ဗတောန်ဟွံထေက်တုဲ အရာဝွံ ဒးစွံလဝ် ပ္ဍဲကဵု ညးမဒှ်မိမ ဟွံသေင်မ္ဂး ညးတၞဟ် ထေက်ရ။ ပ္ဍဲဍုင် ပရေင်မၞိဟ်ကဆံင်သၠုင် ဗီုကဵု ဍုင်ယူရောပ်ရးပလိုတ်တအ်မ္ဂး ပညာလိင်ဝွံ ဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော်မွဲတုဲ နကဵု ညးမလေပ်ကၠိုဟ်ခၠင် ဗီုကဵုအစာဘာတအ် ဒးဗတောန်ကဵုဟေင် ဂွံဖျေဟ်စိုတ်ဂွံရ။ ဟွံသေင်မ္ဂး ကိစ္စဏအ် ညးသၟတ်တအ် လညာတ်ဗၠေတ်တ် မကဵုအန္တရာယ် ကုဘဝဍေဟ်ဂှ် လုပ်စိုပ်ကၠုင်မာန်ရ။
အစာစိတ္တဗေဒ လေန် ပေါန်တောန် (Lynn Ponton) ချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် "သၟာဲလေင် သီုဖအိုတ်ဂှ် နွံကဵု ဘဝလိင် (sex lives) (ဝါ) ပရေင်ချဳဓရာင် လိင်ဖအိုတ်ရ။ ဍေဟ်တအ် ဆက်ဆောံလိင် ကုညးမွဲသအာင်ဟာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍေဟ်ချဳဓရာင်လိင် နကဵုအလဵုဇကုဇကုဍေဟ်ဟာရ။" တုဲပၠန် နကဵု လညာတ်ညးမ္ဂး သၟာဲလေင်တအ် နွံကဵု ပရေင်ချဳဓရာင်လိင်ဂှ် ဒှ်အရာ ဍေဟ်တအ် မကလိဂွံ ပရေင်ဆဵုဂဗဘဝ လပါ်ခိုဟ် မွဲသာ်တုဲ ညးဟွံညာတ်ကေတ် ဒှ်အရာ မကဵု အန္တရာယ်၊ မဒှ် အရာမဖန်ဇန်ကဵု ညံင်သၟာဲလေင်တအ် ဂွံဇၞော်မောဝ်တိုန် ပရေင်လိင် လပါ်ခိုဟ် ဂွံရုဲစှ် ပရေင်ချဳဓရာင်လိင် လပါ်ခိုဟ်ရ။ သုတေသဳတအ် ဟီု ပရေင်ကၠောအ်က္ဍဘဝ သ္ဍိုက်ဆာန် ဍာ်ဇမၠိင် (long-term romantic relationship) ဂှ် ဖန်ကဵု သၟာဲလေင်တအ် ညံင်ကလိဂွံ ပရေင်ကၠောအ်က္ဍဘဝဍာ်ဒကေဝ်သမၠုင် (high-quality relationship) ပ္ဍဲအခိင် ဗွဲကြဴရ။ ဟီုကၠးကၠးမ္ဂး ပရေင်ကၠောအ်က္ဍဘဝ သ္ဍိုက်ဆာန် လပါ်ခိုဟ် အကြာ သၟာဲလေင်တအ်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု သွဟ်လပါ်ခိုဟ် ဍာ်ဇမၠိင်မာန်ရ။ ပရေင်ကၠောအ်က္ဍဘဝ သ္ဍိုက်ဆာန် ဍာ်ဒကေဝ်သမၠုင်ဂှ် ဒှ်အရာ မဓလိုက်တမ်ရိုဟ် သွက်ဘဝမၞိဟ်ဇၞော်လပါ်စ (early adulthood)မွဲ၊ တုဲပၠန် ဒှ်အရာ မပခိုဟ်ကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ပရေင်မၞိဟ်ရ။
လိင် ဗတိုက်
မဆက်ဆောံလိင် ကုညးမွဲမွဲ သီုဟွံမဲကဵု ပၟိက်ဆန္ဒညးတအ် ဟွံသေင်မ္ဂး သီုညးတအ် ဟွံတီ ဇကုဆက်ဆောံလိင်ဂှ် ဒှ်လိင်ဗတိုက် (ဝါ) ပလီုကောန်သမ္ဘာ တုဲ ကိစ္စဏအ်ဂှ် ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ကၟာတ်လဒဵုလဝ် နကဵုသၞောဝ်ရ။ မၞိဟ်မဒးဒုင် ပလီုကောန်သမ္ဘာ ၉၀% ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်ဗြဴတုဲ မၞိဟ်ပလီုကောန်သမ္ဘာညးတၞဟ် ၉၉% ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်တြုဟ်အိုတ်ရ။ တုဲပၠန် ဆၜိုတ် ၅% ဟေင် မၞိဟ်ပလီုကောန်သမ္ဘာဂှ် ဒှ်မၞိဟ် တၠိင်မုက် ကုမၞိဟ် မဒးဒုင်ပလီုကောန်သမ္ဘာတအ်ရ။
သုရုစိဇာတ်
ဗောဓိသတ်ဒှ်သၟိၚ်အိန်
သိပ်ဂၠိပ် မေထုန်
လိင် ဗတိုက်
ဆဂး လၟုဟ်မ္ဂး ဍုင်ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ဗွဲမဂၠိုင် ပလီုကောန်သမ္ဘာဟီုမ္ဂးဂှ် ဆၜိုတ် အင်္ဂဇာတ် ကဵု ယောနိ သၟးဟွံသေင် မပ္တံကဵု ပရေင်ဆက်ဆောံလိင် ဝစ္စလိင်၊ မုက္ခလိင်၊ ထ္ၜေတ်အင်္ဂဇာတ်၊ ကၠာန်ယောနိတအ်လေဝ် လုပ်လၟိဟ် ပလီုကောန်သမ္ဘာဖအိုတ်ရ။
သုရုစိဇာတ်
ဒၞာဲတွံ- ကျာ်တြဲသဗ္ဗညုမစိုန်ဒှ်တဴ အ္စာမၞိဟ်ဒေဝတဴ သ္ပနိဿဲကဵုဍုၚ်သာရဝှ်တုဲ သီုမပဒတဴပ္ဍဲပြာသာဒ် ဥပးဗြဴဝိသာခါ မၞုံယၟုမိဂါရမာတာ ပဟိုတ်ကဵုဥပးဗြဴဇၞော် ဝိသာခါတုဲတွံတဴသုရုစိဇာတ်ဝွံရောၚ်။
သိပ်ဂၠိပ် မေထုန်
လိင် ဗတိုက်
ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ပွမသိပ်ဂၠိပ်ဓဝ်မေထုန် ကုဆီကြပ် (မသ/ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်)ဂှ် စဵုဒၞာလဝ်ရ။ James Roffee အစာဘာတက္ကသိုလ် Monash University ဟီု ပွမဆက်ဆောံလိင် အပ္ဍဲဂကောံသ္ၚိကၟိန် (ဝါ) ဆီကြပ်ဏအ်ဂှ် ကောန်ဇာတ်မတိတ်ကၠုင်တအ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်အဝဲ ဟွံဍိုက်ပေင်မာန်ရ။ ဆဂး နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် စွံအာရီု သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ညံင်ညးမဒးဒုင်တအ် ဟွံဂွံဒးဒုင်ပကီုပရာပ် ပ္ဍဲအရာလိင်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်ဆက်ဆောံလိင် ပ္ဍဲဂကောံသ္ၚိကၟိန်ဂှ် ဒှ်အရာ မ္ၚးသၞောဝ်တုဲ ၜိုန်ရ ညးၜါလပါ် တုပ်စိုတ်ကီုလေဝ် ဟွံကဵုလဝ် အခေါင်ရ။ လိင်အကြာ ဂကောံကၟိန်ဂှ် နကဵု ဗီုပြင်လိင်လဵုမွဲဟွံကီု ကၟာတ်လဒဵုလဝ် ဖအိုတ်ရ။ ဆီကြပ် ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေဂှ် ညးပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ်၊ မိနော် အပါနော်၊ မိမ၊ ကောန်ဇာတ်၊ ကော/ၝောဲဒေအ်၊ ဣစဳ ကေုာံ အမူ တအ်ရ။ စပ်ကဵု ကိစ္စဏအ်တုဲ မွဲဍုင် ကဵုမွဲဍုင် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ဂှ် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် ဥပမာ မိမသွီု၊ မိမအရင်၊ ကောန်မွဲမိ ၜါယာဲ/ မွဲယာဲၜါအပါ တအ်ဂှ် ဒှ်တမ်ရ။
သုရုစိဇာတ်
ဝတ္တုပစ္စုပ္ပန်
ဂလာန်ဂှ်ကြက်တြးကဵုရ၊ ဥပးဗြဴဇၞော်ဝိသာခါဂှ် နွံကာလမွဲတ္ၚဲ ကၠၚ်ဓရ်ပ္ဍဲဘာဇေတဝန်တုဲ တၞဟ်နဖဵုတ္ၚဲယးဂတ ဘိက်နိမန်ကျာ်တြဲမွဲဟာန် ကေုာံ ဘိက္ခုသၚ်တုဲ အာရ၊ နမကၠိလောန်အာဗ္တံဂှ် ဗြဲဇၞော်ဗျာပ်အာအလုံတ္ကံဇၞော်ပန် ဂူရ။ သဗ္ဗညုကော်ခမဳဂမၠိုၚ်တုဲ ယွံခမဳတုဲ ပ္ဍဲဘာဇေတဝန် ညံၚ်ရဴဗြဴဇၞော်ဂူကီု တုပ်တဴညံၚ်သာ်ဂှ်ဟေၚ် ပ္ဍဲအလုံတ္ကံပန် ဗြဲဇၞော်ဂူရ၊ ယွံခမဳတံ ဖ္ဍုက်ဇကုကဵုဍာ်ဗြဲအိုတ် ညိ၊ ဗြဲဇၞော်ဝွံ ဗြဲမဗျာပ် အလုံတ္ကံပန် မဒှ်ကၞုၚ်ရောၚ်၊ ရဴဝွံသ္ဂးတုဲ နအစောံဣဒ္ဓိမွဲဟာန် ကေုာံ ခမဳဂမၠိုၚ် မၞုံဇကုမဂပ်ဝ်ဖ္ဍုက်လဝ်ဍာ်ဗြဲ အာနူဘာဇေတဝန်တုဲ ပြာကတ်ပ္ဍဲမုက်တြၚ်ဥပးဗြဴ ဝိသာခါရ။
သိပ်ဂၠိပ် မေထုန်
လိင် ဗတိုက်
အရာမဆေင်ကဵုလိင် မွဲပၠန်ဂှ် လိင်တိရစ္ဆာန် မဒှ်အရာ ဆက်ဆောံလိင် မၞိဟ်ကဵုတိရစ္ဆာန်ရ။  မၞိဟ်ဆက်ဆောံလိင် ကုတိရစ္ဆာန်ဂှ် ပ္ဍဲကဵုသၞောဝ်ဍုင်လ္ၚဵုမ္ဂး ဟွံဒှ်အရာ မ္ၚးသၞောဝ်ကီုလေဝ် ပ္ဍဲကဵုဍုင်လ္ၚဵုမ္ဂး စၟတ်သမ္တီလဝ် မဒှ်အရာ မပကီုပရာပ် တိရစ္ဆာန်တုဲ ဒှ်ဒုဟ် ပလီုသဘာဝမွဲရ။
သုရုစိဇာတ်
လွဵုဝိသာခါဒ္စံါသာ်
ဥပးဗြဴဝိသာခါဟီု ယွံမၞတံ ကျာ်တြဲဒဒှ်ဣဒ္ဓိဇၞော် အနုဘဴဇၞော် စိုန်ဂပ်ဝ်အမ်သဝ် ကွေံရသွံ၊ ယွံမၞးတံ သ္ဘဴဟွံကေၚ်က္တဵုဒှ်မွဲလှေ် က္တဵုဒှ်ရသွံ၊ ညးသ္အာၚ်မမိက်ကဵုမွဲမွဲ ဍာ်ၜိုတ်က္ၜံၚ်ကီု ၜိုန်ဂၞိၚ်ကီု ၜိုန်ရဒှ်တဴကီုလေဝ် ခမဳမွဲဇကုကီုလေဝ် ဇိုၚ်ဂမၠိုၚ်ကီု သ္ၚာဂမၠိုၚ်ကီု ဟွံဍုက်ဍေက်အိုတ်ရ၊ ရဴဝွံမြဟ်မြဴအိုဟ်တၟိုဟ်မိပ်စိုတ်တုဲ တရိုပ်ဗ္စဘိက္ခုသၚ် မၞုံပဓာန်ဍေံ ကျာ်တုဲ နကြိကိစ္စကဵုဒါန် ပိုန်စိုပ်ဒတုဲတုဲနေဝ် ရဴသာ်ဝွံ ဂရၚ်ပ္တီကျာ်တြဲရ၊ ယွံတၠဳပိုန်ကျာ်တြဲမၞုံပိုန်မဇၞော် အဲဍိက်အာတ်တၠဳပိုန်ကျာ်တြဲ လွဵုဒ္စံါသာ်ရကျာ်၊ ရဴဝွံ ဂရၚ်ပ္တီရ၊ ယွံဝိသာခါ ကျာ်တြဲဂမၠိုၚ်တုန် - ပ္ဍဲပွမကဵုလွဵု စိုန်သ္ဍိုက်မၠိုက်တဴ ဗွဲမလောန်အိုတ်ရ၊ ရဴဝွံနကြိသ္ဂးနေဝ် ယွံတၠဳပိုန် ယြဴယၚ်လွဵုမွဲ ဂပ်ဝ်လေဝ်ဂပ်ဝ်ရ၊ ဒုသ်လေဝ်ဟၟဲအိုတ်ရ၊ ကြက်အာတ်လွဵုဂှ်ရ၊ ရဴဝွံနကြိဂရၚ်ပ္တီနေဝ် ယွံဝိသာခါ သြဝ်ဟီုညိ၊ ရဴဝွံသ္ဂးရ။
ကျာ်တြဲတုန်- ယွံဝိသာခါ- မူဖိုလ်နိသံသလွဵုဒ္စံါဂှ် တၠအဲညာတ်တုဲ အာတ်အဲကျာ်လွဵု(၈) သာ်ဂှ်ရော၊ ရဴဝွံသၟာန်တုဲ ဥပးဗြဴဝိသာခါ နကြိဂရၚ်ပ္တီ ဖိုလ်နိဿံသလွဵု ၈ သာ်နေဝ် ယွံ ဝိသာခါ ခိုဟ်သန်ကွေံရ၊ ခိုဟ်သန်ကွေံရ၊ ယွံဝိသာခါ တၠအဲညာတ်ဖိုလ် အနိသံသဗွဲမ္ဒးရးတုဲ အာတ်အဲကျာ်လွဵု ၈ သာ်ရ၊ ရဴဝွံ သ္ဂးတုဲ ယွံဝိသာခါ လွဵု ၈ သာ်ဂှ် အဲကျာ်ကဵုအခေါၚ်ကုတၠ အဲရ၊ ရဴဝွံကျာ်တြဲသဗ္ဗညု ကဵုလွဵု ၈ သာ်တုဲ သ္ပအနုမောဒနတုဲ က္ညအာရ။
သိပ်ဂၠိပ် မေထုန်
လညာတ် ဘာသာဂမၠိုင်
စပ်ကဵု ဆက်ဆောံလိင် ပ္ဍဲ ဟွံသေင်မ္ဂး မ္ၚး သၞက်ကရောဲတုဲ ဘာသာမွဲကုမွဲ လညာတ်ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပညာလိင်
သုရုစိဇာတ်
လွဵုဝိသာခါဒ္စံါသာ်
ကာလဂှ် နွံကာလမွဲတ္ၚဲ နကြိပဒတဴပ္ဍဲဘာပုဗ္ဗာရာံနေဝ် ခမဳဂမၠိုၚ် က္တဵုဗဒှ်ဂလာန်ပ္ဍဲဇြပ်သ္ဘၚ်ဓရ်အိုတ်ရ၊ ယွံကောန်တၠတံ ဥပးဗြဴဇၞော် ဝိသာခါဂှ် ၜိုန်ရမတန်တဴပ္ဍဲဒဒှ်ညးဗြဴကီုလေဝ် ကၠိဂွံလွဵု ၈ သာ် ပ္ဍဲဇရေၚ်ကျာ်တြဲရ၊ ဂုဏ်ဂၠိုၚ်ကွေံရသွံ။ ရဴဝွံက္တဵုဗဒှ်ဂလာန်အိုတ်ရ။ ကျာ်တြဲသဗ္ဗညုက္ညကၠုၚ်တုဲ ယွံခမဳတအ် ပ္ဍဲကာလလၟုဟ် မူရဴနဂလာန်မွဲ ကောံဓရီုဒၟံၚ်အိုတ်ရော ရဴဝွံသၟာန်တုဲ နဂလာန်မဟိမုဝွံ ကောံဓရီုဒၟံၚ်အိုတ်ရအဴ၊ ရဴဝွံနကြိဂရၚ်ပ္တီနေဝ် ယွံခမဳတံ ပ္ဍဲကာလၟုဟ်ဟေၚ် ဝိသာခါကၠိဂွံလွဵု ၈ သာ် နူဇရေၚ်အဲကျာ်ဟွံသေၚ်ဏီ ပ္ဍဲကာလကၠာတေံကီုလေဝ် ဝိသာခါဝွံ ကေၚ်ကၠိဂွံဟေၚ်ရောၚ်၊ ရဴဝွံသ္ဂးတုဲ ဇက်နၚ်ဇာတ်အတိက်ရ။
ဝတ္တုအတိက်
ပ္ဍဲကာလအတိက်တေံ ပ္ဍဲဍုၚ်မိတ္ထဵု သၟိၚ်မၞုံယၟု သုရုစိ နကြိပ္ကၚ်ရၚ်ဍုၚ်နေဝ် ကၠိဂွံကောန်တုဲ သုရုစိကုမာ ရဴဝွံ ခုတ်ယၟုကုကောန်ဂှ်ရ၊ ကောန်သၟိၚ်ဂှ် နကြိအာစိုပ်အဝယ်ဗၠာဲနေဝ် ကြက်ကတ်ကွတ်ပ္ဍဲဍုၚ်တက္ကသိုလ်ရ။ ရဴဝွံအာတုဲ ဂဇအ်ဒၟံၚ်ပ္ဍဲဇြပ်တြၚ်ဍုၚ်တက္ကသိုလ်ရ။ ကောန်သၟိၚ်မၞုံယၟု ဗြဟ္မဒတ္တ မဒှ်ေကာန်သၟိၚ်ဍုၚ်ဗာရာဏသဳကီုလေဝ် တုပ်တဴညံၚ်ရဴသာ်ဂှ်ဟေၚ် အာဍုၚ်တက္ကသိုလ်တုဲ ဂဇအ်ဒၟံၚ်ပ္ဍဲဂတဵုကောန်သၟိၚ်သုရုစိဂဇအ်ရ။ ကောန်သၟိၚ်ၜါဂမၠိုၚ်ဂှ် သၟာန်တဴကေုာံရေၚ်သ္ကံတုဲ လုပ်လၟိဟ်ညးတံအာဇရေၚ်အ္စာမွဲစွံတုဲ ကဵုသွက်အ္စာစတုဲ ကတ်ဗ္တောန်ကွတ်ဟွံလအ်ကာဖာ ယၚ်ဒဒှ်မၞုံကွတ်မကတ်ဗ္တောန်လဝ်တုဲအိုတ်ဂှ်ဒှ်တုဲ ပ္တီအ္စာတုဲ တိတ်အာတြဴမွဲစွံမွဲခဏတုဲ သီုမဒတဴဒၟံၚ်ပ္ဍဲဂၠံၚ်တရဴၜါဒစာ် မိန်ကံကေုာံရေၚ်သ္ကအ်တုဲ တၞဟ်နမၚ်မွဲဒ္ဂေတ်ဓရ်မိဿဟာဲ သ္ပတဴကတိကဝတ်အိုတ်ရ။ ယဝ်အဲဂွံကောန်တြုံ မ္ဂး ကောန်ဗြဴက္တဵုဒှ်ကုတၠအဲမ္ဂး ကောန်တြုံကီုလေဝ် ယဝ်က္တဵုဒှ်ကုတၠအဲမ္ဂး ကောန်ဗြဴကီုလေဝ် ယဝ်က္တဵုဒှ်ကုတၠအဲမ္ဂး ကြက်သ္ပမ္ၚဵုထပ်တဲကုကောန်တြုံကောန်ဗြဴဂမၠိုၚ်ဂှ်အိုတ်ရ။ ရဴဝွံသ္ပတဴကတိကဝက်အိုတ်ရ။
ကောန်သၟိၚ်ဂမၠိုၚ်ၜါဂှ် နကြိဒှ်သၟိၚ်အိုတ်နေဝ် သၟိၚ်ဇၞော်သုရုစိကလိဂွံကောန်တြုံရ၊ သုရုစိကုမာရဴဝွဴ ခုတ်ယၟုကုကောန်သၟိၚ်ဂှ်အိုတ်ရ၊ သၟိၚ်ဇၞော်ဗြဟ္မဒတ္တ ကလိဂွံကောန်ဗြဴရ၊ သုမေဓါရဴဝွံခုတ်ယၟုကောန်သၟိၚ်ဗြဴဂှ်အိုတ်ရ၊ သုရုစိကုမာ နကြိအာစိုပ်အဝယ်ဗၠာဲနေဝ် အာဍုၚ်တက္ကသိုလ် ကတ်ကွတ်တုဲ ကၠေၚ်စဴကၠုၚ်ရ၊ မအံက်သၟိၚ်ဇၞော်သၟိက်စဝ်ဘိသေက်သုရုစိကုမာပ္ဍဲဒဒှ်သၟိၚ်တုဲ ကုမိဿဟာဲအဲသၟိၚ်ဍုၚ်ဗာရာဏသဳ ကောန်ဝုတ်နွံသဒှ်ရ။ ကောန်ဝုတ်သၟိၚ်ဂှ်ဟေၚ် ကြက်ဗဂၞကျာ်ဇၞော်ကောန်အဲရ၊ ရဴဝွံ တၞဟ်နဖိုလ်ကောန်ဝုတ်သၟိၚ်ဍုၚ်ဗာရာဏသီ ကဵုပရၚ်ကၟာဲဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ စကာဏာအမာတ်ဂမၠိုၚ်ရ။
ကၠာအမာတ်ဂမၠိုၚ်ဂှ်ဟွံကၠုၚ် သၟိၚ်ဍုၚ်ဗာရာဏသဳသၟာန်ဂၞကျာ်ရ၊ ယွံဂၞကျာ်မူဂှ် ဒှ်တဴဒဒိုက်မလောန် ကုညးဗြဴဂမၠိုၚ်ဂှ်ရော၊ ရဴဝွံသၟာန်ရ၊ ယွံသၟိၚ်ဇၞော် ပ္ဍဲတြုံတၠသ္ၚိမွဲဓဝ် မၞုံသမ္ဘာမဂၠိုၚ်ဂှ် ညးဗြဴဂမၠိုၚ်ဒှ်တဴဒဒိုက်ဗွဲမလောန်ရ၊ ရဴဝွံဂရၚ်ပ္တီရ။ ယွံဂၞကျာ် ယဝ်ရဒှ်သာ်ဂှ်မ္ဂး ကောန်ဝုတ်အဲမွဲ မဒှ်ကောန်ဗြဴသၟိၚ်မၞုံယၟု သုမေဓာဂှ် ကဵုတိတ်ဗၠးနူဒဒိုက်ဂှ်တုဲ ယြဴညးမွဲဂိုၚ်ကေတ်သုမေဓာဏအ်မွဲဟေၚ်ရ။ ကြက်ကဵု ကုညးဂှ်အိုတ်ရ။ ရဴဝွံဟီုရ၊ အမာတ်သၟိၚ်ဇၞော်သုရုစိဂမၠိုၚ် ကၠုၚ်အိုတ်တုဲ နကြိဂိုၚ်ကေတ်ကောန်ဝုတ်သၟိၚ် မၞုံယၟုသုမေဓာနေဝ် ယွံအမာံတအ် အဲဂှ်ပ္ဍဲကာလကၠာတေံ ပွမဒုၚ်လဝ်အဝန်ကုမိဿဟာဲ သ္ပတဴဒှ်ကွေံရ။ ၜိုန်ရသ္ပတဴသာ်ဂှ်ကီုလေဝ် ပိုယ်ညးဂမၠိုၚ် ကောန်ဝုတ်သၟိၚ်သုမေဓာဝွံ ပ္ဍဲအဒေါဝ်ဂကောံညးဗြဴဂမၠိုၚ် ဟွံမိက်ဖျေံအိုတ်ရ။ ယြဴညးမွဲ ဂိုၚ်ကေတ်သုမေဓာဏအ်မွဲဟေၚ်ရ၊ မမိက်ကဵုကုညးဂှ်အိုတ်ရ ရဴဝွံဟီုရ၊ အမာတ်ဂမၠိုၚ်ဂှ် ဗလးဏာဇရေၚ်သၟိၚ်ဇၞော် သုရုစိအိုတ်ရ။
သၟိၚ်ဇၞော်သုရုစိတုန်- တွဵုရးဍုၚ်ပိုယ်ဇၞော်လှဲလောန်ရ၊ ဍုၚ်မိတ္ထဵုမၞုံဗၞတ်ထပှ်ယောဇနာရ၊ အပိုၚ်အခြာတွဵုရးဍုၚ်တုန် - မၞုံဗၞတ်ပိကၠံယောဇနာရ၊ နအပိုၚ်အြခာအောန်အိုတ် တၞဟ်နကၠိဂွံညးဗြဴမွဲမဟာလ္ၚီတြဴလ္ၚီကြိုတ်ရ၊ ရဴဝွံဟီုတုဲ ဟွံသ္ဍိုက်မၠိုက်ရ၊ ကောန်သၟိၚ်သုရုစိတုန် ဂွံမိၚ်ကေတ်ကောန်သၟိၚ်ဗြဴ သုမေဓာမဍိုက်ပေၚ်တဴ ကေုာံ ရုပ်သာ်မဂေါဝ်ဆာဲတုဲ နမဟုဲဟှ်တဴမ္ဂး ပွမမိၚ်ထၞေန်စပ်တုဲ အဲကေတ်ကောန်ဗြဴသၟိၚ်သုမေဓာမွဲဟေၚ်ရ၊ အဲဟွံမွဲပၟိက်နဂကောံညးဗြဴဂမၠိုၚ်ရ၊ ကောန်ဗြဴသၟိၚ်သုမေဓာဂှ်ဟေၚ် ရၚ်တၠုၚ်နေၚ်ရ၊ ရဴဝွံဗလးဏာကမိမဂမၠိုၚ်ရ။
မိမဂမၠိုၚ် ဟွံပလီုကၠေံစိုတ်ကောန်တုဲ ကဵုပလံၚ်ဏာဒြပ်ဂမၠိုၚ်မဂၠိုၚ်တုဲ နတွဵဝါရဗော်သွးဂမၠိုၚ် ရၚ်တၠုၚ်နၚ်ကောန်ဗြဴသၟိၚ်သုမေဓာပဂၞကျာ်ဇၞော် သုရုစိကုမာတုဲ မွဲဒမြိပ်ဓဝ် စဝ်အဘိသေက်အိုတ်ရ၊ ကောန်သၟိၚ်ဂှ် ဒှ်သၟိၚ်ဇၞော်မၞုံယၟု သုရုစိတုဲ သီုမပ္ကၚ်ရၚ်ဍုၚ်ဗဗွဲဓရ် မွဲဟာန်ကေုာံဂၞကျာ်သုမေဓာ နပွမမံၚ်တဴဗွဲမသ္ဍိုက်ဆာန်မံၚ်တဴအိုတ်ရ၊ ဂၞကျာ်သုမေဓာတုန် လုကဴမွဲမဟာလ္ၚီသၞာံ ၜိုန်ရမံၚ်တဴပ္ဍဲနန်သၟိၚ်ဇၞော်သုရုစိကီုလေဝ် ဟွံကလိဂွံကောန်ဟေၚ်ရောၚ်။ ကာလဂှ် ကောန်ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် ကောံဓရီုအိုတ်တုဲ က္ညာၚ်တဴပ္ဍဲဂၠးမုက်ရၚ်သၟိၚ်အိုတ်ရ၊ ပွမက္ညာၚ်ဒၟံၚ်ဝွံတုန် ပသာ်ရော ရဴဝွံနကြိဟီုနေဝ် ဒုဟ်ဟွံမွဲကုသၟိၚ်ရ၊ ဗွဲစၟတ်တုန် ကောန်မလေပ်မံၚ်မွဲတၞောဝ်ဒတောဝ်ဟွံမွဲကုသၟိၚ်ဇၞော်ရ။
သောပ်၊ တၞံ
တၞံသောပ် (Cheilocostus speciosus, or crêpe ginger) ဂှ် ဒှ်ဂကူတၞံ မနွံကဵုပကဴ မလုပ်တၞောဝ်ဗဳဇ Cheilocostusမွဲရ၊၊ တမ်မူလတၞံသောပ်ဝွံ ကၠုင်နူ အာရှအဂၞဲ ကေုာံ ပ္ဍဲအကြာဒေသ နူအိန္ဒိယ စဵုကဵုစိုပ် ဍုင်ကြုက်၊ ကွေန်လာန်၊ ပ္ဍဲအေန်ဒဝ်နဳရှာမ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲတကအ် ဂရိက်တာစန္ဒာ (Greater Sunda Islands) ဂၠိုင်ရ၊၊ ၜိုတ်စၟတ်သမ္တီမ္ဂး ပ္ဍဲကဵုဒေသ Mauritius, Réunion, Fiji, Hawaii, Costa Rica, Belize, Melanesia, Micronesia, ကေုာံ West Indiesတအ်လေဝ် တိုန်ဒၟံင် နကဵုသဘာဝကီုရ၊၊
ကအ်တာ၊ ကွာန်
<mapframe latitude="16.597054" longitude="97.896126" zoom="5" width="400" height="300" align="right"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ {     "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 97.896126,         16.597054        ]      }    }  ] }
လၟိဟ်မၞိဟ်
ကွာန်ကအ်တာဝွံ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၈ဂှ် သ္ၚိ သီုဖအိုတ် နွံ ၜိုတ် (၅၀) မတုဲ မၞိဟ်နွံ ၜိုတ် ၜါကၠံ ဒှ်မာန်ရ၊၊
ပလံၚ်ဗစိုပ်
အဓိက ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ်ကွာန်ကအ်တာ နူဘာလကျာ် တပ်တိုန်အာ လပါ်သၟဝ်ကျာမ္ဂး 0,79 တိုၚ်မ္ဂး စိုပ်ၜဳဂြာၚ်ရ၊၊ လပါ်ဗၟံက် 2,45 မ္ဂး စိုပ်ကအ်ဂဵု စိုပ်ၜဳဂြာၚ် လပါ်ဗၟံက်ရ၊၊
နိရုတ္တိ
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ကွာန်ဝွံ ဟိုတ်မနွံ ပ္ဍဲလတူတိသမၠုၚ် အကြာဝါဗိုၚ် (ဝါ) တိဗလးသဝ် မဗိုၚ်ဂေတ်လဝ်တုဲ ကအ် ညးကော်စတုဲ ၀၀ ဂှ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ၀၀ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယၟုကွာန်၀၀ဂှ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ၀၀ရ၊၊
ဝၚ်
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊ ကွာန်ဝဝဝဝွံ ဒှ်မန်တြေံမွဲတုဲ နူအခိၚ်လဵု မစပ္တန်လဝ်ရောဂှ် နကဵု သက်သဳ သုတေသနဝၚ် ခိုၚ်ၚ်ဂှ် ဟွံဂွံတီလဝ်ဏီရ၊၊ ပ္ဍဲခေတ်ဟံသာဝတဳ ဒြဟတ်ခိုဟ် (ၜိုတ် အေဒဳ တေအ်ဂှ် ကွာန်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲရးမတ္တမ ၃၂ ဍုၚ် ပ္ဍဲရးဍုၚ်ဝဝရ၊၊
ကြဴနူ အဝဵုသြဇာဂကူဗၟာ နူဗုကာံ ဓလီုဂွံအာ ရာမညဒေသ ဍုၚ်မန်တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၂၈၁/၁၂၈၆ ဂှ် မဂဒူ ကောန်ဍုၚ်တကအ်ဝါန် (ဍုၚ်ဝါန်) ပုန် ကုသၟိၚ်စဍုၚ်ဗၟာ အလိမ်မာမၚ် (အလိမ္မာမၚ်း)တုဲ ကလေၚ်ပ္တန် ဍုၚ်ဗၠးၜးမန် ပ္ဍဲဍုၚ်မတ္တမရ မဂွံဒုၚ်ယၟု သၟိၚ်ဝါရဳရောဝ် မဒှ်ယၟု ဘာသာသေံ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ညးမဒတုံပြဟ်နူသွဝ် ရ၊၊ မန်ပ္ဍဲဗဂေါ အခမန် လေဝ် ပုန်ကဵု သၟိၚ်ဗုကာံကီုတုဲ ဒက်ပ္တန် ဍုၚ်ဗၠးၜးကီုရ၊၊ ကာလတၠဖြာ မပိုၚ်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳဂှ် ဍုၚ်မန်ဟံသာဝတဳ ကဵု ဍုၚ်မန်မတ္တမ ဒက်မိတ်ရေၚ်သကအ် နမကဵုစ ကောန်ဝုတ်ရေၚ်သကအ်ရ၊၊ တၠဖြာ ပစၞာဲ ဂစာန်ဂစိုတ် သၟိၚ်ဝါရေဝ်ရောဝ်ဂှ် ဂွံတီကေတ်တုဲ ညးရပ်ကြိုၚ်ထောအ် တၠဖြာရ၊၊ ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ သၟိၚ်ဝါရေဝ်ရောဝ်ရ၊၊ ဟိုတ်တၠဖြာ မဂစာန်ပုန်တုဲ ညးဒးဂစိုတ်ထောအ် တၠဖြာရ၊၊
သၞာံ ၁၃၄၈ သၟိၚ်ဗညာဥူ တိုန်နန် ဍုၚ်မတ္တမ ရ၊၊ ဟိုတ်နူ ဗြတ္ထၜ ကဵု လိုက်ဖြာတအ် ပသပုန်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃၆၃ ဂှ်တုဲ သၟိၚ်ဗညာဥူ ဒးဒဴအာမံၚ် ဍုၚ်ဝါန်၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၃၆၉ ဂှ် သၟိၚ်ဗညာဥူ ဟိုတ်ကလေၚ်စဴ ဍုၚ်မတ္တမ ဟွံဂွံတုဲ ဒးအာမံၚ် ပ္ဍဲဗဂေါရ၊၊ တၠညးဗညာဥူ ဟွံမဲတုဲ ကောန်ညး တၠညးရာဇာဓိရာဇ် ဂွံတိုန်နန်ဟံသာဝတဳရ၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၃၈၈ ဂှ် တၠညးရာဇာဓိရာဇ် သီဂွံအာ ဍုၚ်မတ္တမ ကေုာံ မတ်မလီုရ၊၊ စနူဂှ်တုဲ ဍုၚ်မတ္တမ နဒဒှ် ဍုၚ်သၟိၚ်ဨကရာဇ် မပဒတဴဂှ် ဒးအိုတ်အာရ၊၊
ဘာလကျာ်ဂမၠိုၚ်
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ရာမညနိကာယ ဘာဗၟံက်ဝွံ နွံ လပါ်ဗၟံက်ကွာန်တုဲ မဒှ်ဘာတြေံအိုတ် ပ္ဍဲကွာန်ဝဝဝ ဏအ်ရ၊၊ ဘာဝွံ ပ္ဍဲအခိၚ် ကျာ်ဇၞော်ဝိမလဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ်သီမွဲရ၊၊ ပါဲနူသီတုဲ ဇြပ်သဘၚ်ဓရ်၊ ဇြပ်မၚ်သဳလ်တအ်လေဝ် နွံကီုရ၊၊
ပ္ကဴဂမၠိုၚ် နွံသၟူအြမာဲ မြမောဝ်ဍေံကဵုဍေံအိုတ်ရ။ ပ္ကဴမၠဵုဂှ် သၟူအမြာဲ ပ္ကဴမၠဵုမောဝ်ဇောဝ်တုဲ ပ္ကဴပ္ၚာတုန် သၟူအမြာဲပ္ကဴပ္ၚာမောဝ်ပ္ဍးတဴရ။ သၟူအြမာဲပ္ကဴအိုတ်သီုတံဂှ် ဗက်အလိုက်ကျာတုဲဟေၚ် မောဝ်ဇောဝ်အာမာန်ရ။ ဒစးကျာမောဝ်ဇောဝ်အာဟွံမာန်ဆ္ဂး သၟူအြမာဲပရိယတ်ဂှ် လၟောဝ်အာသီုအလိုက်ကျာ သီုဒးစးကျာတုဲ မောဝ်ဇောဝ်အာ ပန်ဒိုဟ် ဒစာံဒိုဟ်မာန်ရ။ ဒၞဲါဝွံ မိက်သ္ဂောံဟီုဂး "မြမောဝ်ရာမညနိကာယပရိယတ္တိ" မဒှ်ရောၚ်၊ ရာမည- မည-မန် ဂှ် လဂွံကဵုမန်ရ။ နိကာယဂှ် ဂကောံဂိုဏ် မဒှ်ရ။ ပရိယတ္တိဂှ် ပၞောဝ်သာသနာပိတန် ပရိယတ္တိသာသနာမ္ဂးရ။ ရာမညနိကာယပရိယတ္တိ ပရိယတ္တိသာသနာ ဂကောံဂိုဏ်ရာမည။ ရာမည နိကာယပရိယတ္တိဝွံ ဗြီတိတ်ကၠုၚ် နူဂကောံရာမညဓမ္မာစရိယ မဒှ်ရ။ တၞဟ်နပရိယတ္တိ သာသနာ တၠီမၞုံကုပိုဉ်ကျာ်တြဲ သ္ဂောံတန်တဴအာ လုကဴကာလအဓာန်ဗွဲမလံလကာဖာဂှ် သၚ်ရာမညနိကာယလေဝ် နွံတာလျိုၚ်တုဲ တၞဟ်နတာလျိုၚ် ဂွံပြေအာ လ္တူသာသနာ သၚ်ရာမညနိကာယဂမၠိုၚ် တံၚ်တဲဗလဲပၞး စိုတ်သၟဟ်ဒှ်မွဲ ညံၚ်ခပေဲါဟွံဂွံပြး ခၟာဲဟွံဂွံထကး ကၠးစိုတ်ကၠိုဟ်စိုတ် ကေုာံ ရေၚ်သ္ကံတုဲ ရာမညနိကာယပရိယတ္တိဂှ် ဂံါကွာ်လုပ်ကၠုၚ် ပွိုၚ် ၂၅ သၞာံ သ္ဘၚ်သြန်ရတ်မဒှ်ရ။
ကျာ်စေတဳ
ပ္ဍဲကွာန်ဝဝဝဝွံ ကျာ်စေတဳ သီုဖအိုတ် နွံ ၃ တၞုၚ်၊၊ ကျာ်လဒေါဝ်ဂှ် ဒှ်ကျာ် ကျာ်သြဳကွာန်တုဲ မၞိဟ်ကၠုၚ်ဗဵုလ္ၚောဝ်ဂၠိုၚ်အိုတ်ရ၊၊ ပါဲနူဂှ် ကျာ်စေတဳ ပ္ဍဲဘာလကျာ်လေဝ် နွံကီုရ၊၊
ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
အဓိက ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကွာန်ဝဝဝ ဝွံ ဒှ်ကမၠောန်ဗ္ၚ ကေုာံ တဵုတၞံခၜိုတ်ရဝ်ပါရ၊၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပရေၚ်ဗၞိက် စၞစသုၚ်တအ်လေဝ် နွံစ ညိညကီုရ၊၊
ပရေၚ်ပညာ
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ပ္ဍဲကွာန်ဝဝဝဝွံ နာဲဘာဗတောန်လိက်အလဵုအသဳ တန်သဇိုၚ်မူလ (၂) မတုဲ တန်လဒေါဝ် နွံမွဲရ၊၊ ပ္ဍဲဘာလကျာ်လေဝ် ဒှ်ဒတန် ဗ္တောန်လိက် သွက်ကောန်ၚာ်တအ်ကီုရ၊၊
တၞံခရေတ်သမာတ်
တၞံခရေတ်သမာတ် (Christmas tree) ဂှ် ဒှ်တၞံပြဳ ပ္ဍဲအခိင်ခရေတ်သမာတ်မ္ဂး ကေတ်ပၠုပ် အပ္ဍဲသ္ၚိတုဲ ကွက်ကယျိုင်စုတ် နာနာသာ် မပတံ ကဵုဗီုကောန်ကၟအ်၊ ဗီုဗဝ်ခ္ဍမ်မ်ကျေဝ်ဝ်တအ်ရ။ တၞံဆုမကၠောန်လဝ် နကဵုပလာသတေတ်လေဝ် နွံကီုရ။ စိုပ်အခိင်ပတိတ် ကာလသဘင်တုဲ ဂိုင်စွံလဝ်ရ။ ပ္ဍဲကၞောတ်လတူအိုတ်ဂှ် ရုပ်မစုတ် မွဲဍုင် ကဵု မွဲဍုင် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။ ပ္ဍဲဒိန်မက်မ္ဂး ညးစုတ် ရုင်သၞံင် နကဵုသင်္ကေတ လျးသၞံင်မတၟး ပ္ဍဲအခိင် နာဲယေသှု မသၠးဂပ္ဘ၊ ဍုင်အင်္ဂလိက်မ္ဂး စုတ်ရုပ် ကောန်အိန် မဒှ်သင်္ကေတ ပ္ဍဲအခိင် နာဲယေသှု သၠးဂပ္ဘ ပ္ဍဲဗာတ္တလာဟေန်ဂှ် ကောန်အိန်တအ် ကောံကၠုင်ရ။
ဝင်အတိက်
အခိုက် တၞံခရေတ်သမာတ်ဝွံ နူတမ်မူလ ကၠုင်နူ ဍုင်ဂျာမနဳ၊ စကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၀၀တအ် နူကဵုဒေသဍုင် ဗေန် (Bern)၊ ဖရိန်ဗဝ် (Freiburg)၊ ကေုာံ သတြာသ်ဗေါက် (Strasbourg)ရ။ မာရ်တိန် လုတေရ် (Martin Luther) ဟီု ဒဒှ်ရ မဂွံ ဍေန်စုတ် ပၞာင်မဍေန်လဝ် လတူတၞံဆုမသ္ၚေက်လၟိုန်။ တၞံဆုခရေတ်သမာတ် ကၠာအိုတ် ၜိုတ်ညးစၟတ်သမ္တီလဝ်မ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဍုင်ဖရိန်ဗဝ် သၟာကၠောန်ကွာင်မွဲ ညးကွက်စုတ်လဝ် မခၜေတ် ပ္ဍဲတၞံပြဳမွဲတၞံရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၂၁ ဂှ် သၟိင်ပကင်ရင်ဍုင်တအ် ဒးဗလး ပၟင်ပၟဲ ပ္ဍဲဂြိုပ်ဍုင်ညး ဗဒါဲ Kinzheimer သွက်ဂွံမင်ရံင် ညံင်ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဟွံဂွံဗက်ထောအ် တၞံပြဳတုဲ ပတၞံခရေတ်သမာတ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၀၅ အစာချူလိက် ဟွံတီယၟုမွဲ ချူဇန်လဝ် "တ္ၚဲခရေတ်သမာတ်သဝ်တ္ၚဲ ပ္ဍဲဍုင်သတြာသ်ဗဗေါက် မၞိဟ်တအ် ပစူတၞံပြဳ ပ္ဍဲလဒေါဝ်ဆိုန်ကၟုဲ၊ တုဲ ကွက်စုတ် ပ္ကဴရောသာ၊ ရုပ်စက္ခော အသာ်နာနာ၊ သတ်ဗဴ၊ ထဝ်ဂတှေ်ကီု သီုကဵု သဂြာ နာနာဂၠိုင်ရာ"
စဵုကဵုစိုပ် ၜိုတ် ၁၈၀၀တအ်ဂှ် အခိုက်မပစူ တၞံခရေတ်သမာတ် ပ္ဍဲသ္ၚိတုဲ မကွက်ကယျိုင်စုနာနာသာ်ဂှ် နွံဆ ပ္ဍဲဂကောံသ္ၚိကၟိန် သေဌဳတအ်ဟေင်ရ။ ကြဴနူဂှ် အခိုက်ဂှ် ပြးတိတ် နူဂျာမနဳ။ တၞံခရေတ်သမာတ် ပစူကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵု နန် Wandsbech Slot ပ္ဍဲ (Holsten) ဂှ် ဒှ်သၞာံ ၁၇၉၆ ရ။
ကောန်ဂျာမနဳ မပြံင်မံင် ပ္ဍဲဒိန်မက်တအ် ကေုာံ မစှ်ေဒၞာဲ ကုဒိန်မက်တုဲ ကၠုင်မံင် ဒိန်မက်တုဲ အခိုက်ဏအ် စိုပ်အာ ဍုင်ဒိန်မက်ရ။ တၞံခရေတ်သမာတ် ပစူကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဒိန်မက်ဂှ် ဒှ်သၞာံ ၁၈၀၈ ပ္ဍဲ Holsteinborg။ ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်ဂဝ်ပေန်ဟုက်ဂေန်ဂှ် စဒှ် နူသၞာံ ၁၈၁၁ ပ္ဍဲဂကောံသ္ၚိကၟိန် Lehmann ပ္ဍဲဂၠံင် Ny Kongensgade ရ။ ညးတၞဟ်တအ် မိက်ဂွံဗဵုတုဲ ကေတ်ဇိုင်ကၞိန်တုဲ ကၠတ်ဗဵု ပ္ဍဲဗဒင်ရ။
အခိုက်မ္ဂး တၞးသ္ၚေက် ပ္ဍဲဥတုဂံက်ဂှ် ကေတ်ပၠုပ် ပ္ဍဲသ္ၚိတုဲ မပယျေဝ် သွက်သဘင်ခရေတ်သမာတ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဗြိတိန်ကေင်နွံကၠုင်ဒၟံင် သၞာံမဂၠိုင်ကဵု ကၠံကီုလေဝ် ဗက်နင်တၞံဆုဍောတ်တ် အတိုင်မွဲတၞံတုဲ မကေတ်ပၠုပ် ပ္ဍဲသ္ၚိ ဗီုကဵု တၞံခရေတ်သမာတ်ဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင် ၜိုတ်ၜါဗွဝ်ကၠံ မတုဲကၠုင်ရ။ အတိုင်လိက်စၟတ်သမ္တီမ္ဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၀၀ ဂှ် ကောန်ဗၠာဲဨကရာဇ်အင်္ဂလိက် စှ်ေဒၞာဲ ကုကောန်ဨကရာဇ်ဂျာမနဳတုဲ အခိုက်ဂျာမနဳ မပၠုပ် တၞံခရေတ်သမာတ် ပ္ဍဲသ္ၚိဂှ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲဗွိုင်နန်ရ။ ပ္ဍဲအခိင် ဨကရာဇ်ဗြဴဝိတဝ်ရဳယျာ (Queen Victoria) မဒှ် ဘဝကောန်ၚာ်ဂှ် ညးချူလဝ် ပ္ဍဲလိက်စၟတ်သမ္တီညး ဇၟာပ်ပ်မစိုပ် အခိင်ခရေတ်သမာတ်မ္ဂး ပ္ဍဲခဒမ်ညး ပတူစုတ်လဝ် တၞံဆုမွဲတၞံရ။ ပ္ဍဲလိက်ဂျာနေဝ်ညး သဘင်ခရေတ်သမာတ် သၞာံ ၁၈၃၂ အခိင်ညးကလိဂွံ အာယုက် ၁၃ သၞာံဂှ် ညးချူလဝ် ကြဴနူ စၞသဝ်တ္ၚဲတုဲ... ပိုယ်အာ ဇရေင်ခဒမ် ဓဇက်ရုပ် မနွံဗဒါဲ ခဒမ်စပုင်... ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ် နွံခုင်ဇၞော်ဇၞော်ၜါမ တုဲပၠန် စွံပစူလဝ် တၞံဆု ဇၞော်ဇၞော်ၜါတၞံ၊ ပ္ဍဲတၞံဆုတအ်ဂှ် ကွက်လဝ် ပၟတ် ကေုာံ မခၜေတ် ကေုာံ ကပေါတ်ကိရိယာနာနာသာ်။ တၟာဲတဲတအ်ဂှ် ဖျေဟ်စွံလဝ် သၟဝ်တၞံဆုတအ်ဂှ်ရ...
ကြဴနူ ဝိတဝ်ရိယျာ ဖျေဟ်ဒၞာဲ ကုကောန်ၝောဲကောန်ဒေအ်ညး ကောန်သၟိင်ဍုင်ဂျာမနဳ အာလ်ဗာတ် (Prince Albert) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၄၁ တုဲ အခိုက် တၞံခရေတ်သမာတ်ဂှ် ပြးဇးဂၠိုင်ကၠုင်၊ ပြးစိုပ်အာ ဇရေင် ဂကောံသ္ၚိသေဌဳ၊ သမ္ၚေဟ်တအ်ရ။
သုအေတ် ဂဇသေနဳ၊ ဒံက်တာ
ပါမောက္ခ ဒံက်တာ သုအေတ် ဂဇသေနဳ (Dr. Su-Ed Gajaseni) (၁၇ အံက်တဝ်ပါ ၁၉၂၄ - ၂၇ ဨပြဳ ၂၀၀၇) ဝွံ ဒှ်မန်ဍုင်သေံ တၞောဝ်ဒတောဝ် သကိုပ်ပၞာန်ဗညာစိင်မွဲတုဲ ဒှ်မၞိဟ်မဒက်ပ္တန်လဝ် ဗော်သွးမည်သေံ၊ မၞိဟ်မမင်မဲ ထိင်ဒက် လိက်ပတ် အရေဝ် ကေုာံ အခိုက်ပြဝေဏဳမန်မွဲတုဲ ပ္ဍဲကဵု ဗော်သွးမည်သေံဂှ် ယိုက်ဂၠေင် နဒဒှ်ဥက္ကဌ သၞာံ ဗွဲမလအ်လရ၊၊ တုဲပၠန် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်မဟဳဒေါလ် ဌာနဇၞော်ဂဥုဲဂှ် နဒဒှ် ပါမောက္ခမွဲ ကေုာံ သဝ်ဝန်ဇၞော် ပ္ဍဲ ရုင်ဂဥုဲသဳရဳရာဇ်ဂှ် ယိုက်ဂၠေင်လဝ်ရ၊၊ ဟိုတ်မဒှ်အစာဂဥုဲတုဲ မန်တအ်ကော်စညး အစာမဝ်သုအေတ် (မဝ် အဓိပ္ပါယ် ဗီုသေံ သဝ်ဝန်)၊၊
တၞောဝ်ဒတောဝ်
ပါမောက္ခဒံက်တာ သုအေတ်ဝွံ ဒှ်တၞောဝ် ဗညာစိင် မရနုက်ကဵု (၆) တၞောဝ်ရ၊၊ ဗညာစိင်ဂှ် ကြဴနူ ဍုင်မန်ဟံသာဝတဳမဒးဒုင်ပလီု နကဵုသၟိင်ဗၟာ အံင်ဇဲယျ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၁၁၉ တုဲ ညးဒှ်သၟိင်စဍုင်ကြိုန် သၟဝ်သၟိင်ဗၟာသေန်ဖျူသေန်ရ၊၊ ဟိုတ်နူသၟိင်ဗၟာတအ် ဍဵုဍိုက်ပျဲပျာံ ဂကူမန်ဇကုတုဲ ပုန်တဝ်စၞေဟ် ကဵုသၟိင်ဗၟာ ကလေင်သီဂွံအာ ဍုင်ဟံသာဝတဳ၊ ကာလအာသီဍုင်လ္ဂုင်ဂှ် ဟိုတ်နူဒြဟတ်ပၞာန် ဟွံသၟဟ်တုဲ ဒးဆုတ်စှ်ေမံင် မတ္တမ၊ နူဂှ် ဒးဒဴတိတ်အာ ဍုင်သေံတုဲ ဂွံဒှ်သကိုပ်ပၞာန်မန် ပ္ဍဲဍုင်သေံရ၊၊
ပရေင်မင်မဲဂကူ
အစာမဝ်သုအေတ်ဝွံ ညးဆာန်လိက်ပတ်မန် အရေဝ်မန် အခိုက်ကၞာမန် ဗွဲမလောန်တုဲ ဟီုအရေဝ်မန်၊ ချူဗှ်လိက်မန် ဂွံခိုဟ်ဟ်ရ၊၊ တုဲပၠန် ပ္ဍဲသ္ၚိညးလေဝ် ပကောံစွံလဝ် လိက်ပတ်မန် ကပေါတ်မန်တြေံတြဟ် နာနာသာ်ရ၊၊ သွက်ဂွံလ္ၚတ်လိက်မန် ပ္ဍဲဍုင်မန်တုဲ ညးအာစိုပ်ဍုင်မန် ဗွဲမဂၠိုင် ကုအလန်ရ၊၊ ဗွဲတၟေင် ညးဒဒှ်ေဒယှ် ကုက္ဍိုပ်သကိုပ်ဂကူမန် နာဲထဝ်သောန် ဂၠိုင်တုဲ ဇၟာပ်မစိုပ် ဍုင်လ္ဂုင်မ္ဂး မလေပ်ဇူဒီု ပ္ဍဲတိုက်ပိဋကတ်မန်ရ၊၊
Migrant education continues despite limited supportMigrant education continues despite limited support Migrant education continues despite limited support (Reported by Cham Toik, Kaowao: October 16, 2006)
After a number of years in operation, Mon migrant education facilitated by the Thai Ramon Association, came to an end in Bangkok.
Mon activists have supervised classes for migrant workers as a basic educational program at Thai Raman Association in Bangkadee, a Mon village near Bangkok, for a number of years. The program was self-supported from the community by collecting donation money and other classroom supplies from Mon patriots. Most of the teachers are volunteers, young Mons who graduated form Burma and some are studying at a Thai university in Bangkok.
The Thai Mon leader, Dr. Su-ed Gajaseni at the Thai Raman Association in Bangkadee, had facilitated the educational program. However, the Thai Raman Association (TRA) has decided not to provide the classroom space for the classes this year.
“We don’t know why Dr. Su-ed did not allow us to teach there. Undoubtedly, the program was getting more attention by the community. We were learning Mon, Thai, English, mathematics, plus music. They (TRA) may be concerned about disturbance by the Thai authorities,” said a migrant worker from Bangkok who attended the class.
Nai Ongmarn, a volunteer teacher at the Mon literacy class said it is difficult to continue without support since they have to move out from old venue. Many migrant workers are hoping to get some education and it is a good opportunity for them, but only a few can support the school fees (200 Baht/month). Last month only 4 students paid.
Mon communities from Canada and England have promised to contribute some money, but they have to give priorities for the education programs at the border as well, according to Nai Talanorn of the London based Mon Youth Organization.
“Mon social workers and teachers have rent a place. There are about 50 students who attend the class regularly. Each donates about 200 Baht per month, but the school fee from the students is not enough for the rent,” said Nai Sunthorn Sripannger of the Mon Unity League, an umbrella organization of the Mons in Thailand and Burma.
“We have some good news that the Mons in Vancouver ( Canada ) want to pledge 10,000 Baht. It is very important to support migrant workers for their capacity building and continuing education. Our volunteer teachers are willing to help and the program will continue. We only need some basic financial support,” added the MUL leader from his Bangkok apartment.
မ္ၚဵုစဝ်ကပေါဝ်
မ္ၚဵုစဝ်ကပေါဝ် (caw kapo/Birth Feast) ဝွံ ဒှ်သဘၚ်မ္ၚဵု မကၠောန်ပ ကုကောန်ၚာ် မကတဵုဒှ်မၞိဟ် တၟိတၟိ ပ္ဍဲဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဂကူမန်မွဲတုဲ ဒှ်အခိုက်ကၞာ ပြဝေဏဳ အဓိက ပ္ဍဲဂကူမန်မွဲရ၊၊ ညံၚ်ရဴ မ္ၚဵုထပ်တဲ မဟွံဆေၚ်စပ် ကုပရေၚ်ဘာသာကီု မ္ၚဵုစဝ်ကပေါဝ်ဝွံလေဝ် ဟွံဆက်စပ် ကုပရေၚ်ဘာသာ မပ္တံကဵု ဘာသာဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ဘာသာခရေတ်ယာန်ရ၊၊ ညံၚ်ရဴ ဂကူမန်ကီု ဂကူဗၟာတအ်လေဝ် (ကၚ်ပွန်းတပ်) ဂးတုဲ ကၠောန်ဒၟံၚ်ကီုရ၊၊ သဘၚ်သွက် ကောန်ၚာ် မကတဵုဒှ်မၞိဟ် တၟိတၟိဏအ် ပ္ဍဲဂကူတြေံ ဗီုကဵု ဂကူကြုက်၊ ဂကူအိန္ဒိယတအ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံၚ်ကီုရ၊၊ ဆဂး ဗီုပြၚ် ကေုာံ တၚ်ရန်တၟအ် ဟွံတုပ် ရေၚ်သကအ်ရ၊၊
ဟလ်လဳဒေ မသ္ၚေဝ်လ္ၚတ်
ပ္ဍဲလိက် ＂ဂကူမန်＂ညး မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၇ ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် အတိုၚ်ဏအ်ရ၊၊
သဘၚ်မကတဵုဒှ်မၞိဟ်၊၊
သွက် ဇၟာပ်ကောန်ၚာ် မကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲကဵုဂကူဏအ်ဂှ် ညးတအ် ကၠောန်ကဵု သဘၚ်မကတဵုဒှ်မၞိဟ်မွဲ (a birth festival) ဗီုဏအ် ကော်ဟီုစဂွံရ၊၊ သဘၚ်ဂှ် ကောန်ၚာ် ကတဵုဒှ်မၞိဟ်တုဲ ခြာဟွံလအ် မကၠောန်ပရ၊၊ ဆဂး ဗွဲမဂၠိုၚ် သွက်သဘၚ်ဂှ် ညးတအ် မလေပ်ပဆုဲကၠောန် ပ္ဍဲအခိၚ်ကာလ ရာသဳဥတုခိုဟ်၊ သာ်ဂှ်ဟွံသေၚ်မ္ဂး အခိၚ်ကမၠောန်အောန် ပ္ဍဲမွဲသၞာံဂှ်ရ၊၊ ဗွဲမဂၠိုၚ် မလေပ်ကၠောန် ပ္ဍဲအကြာဂိတုမာတ် ကဵု ဂိတုဨပြဳ (ဂိတုစဲ) ဂၠိုၚ်ရ၊၊ သဘၚ်ဂှ် ညးတအ်ကော်စ ＂စဝ်ကပေါဝ်＂မဂွံအဓိပ္ပါယ် မစဝ်ဍာ်ကပေါဝ်၊၊ ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ် ညးစွံလဝ် ထၟာဲမပေၚ်တဴ နကဵုဍာ်သတ်ကပေါဝ် မွဲမ ကေုာံ ဍာ်မစုတ်လဝ် မိတ်မွဲထၟာဲရ၊၊ ဣမိ ဗလိုပ်ဖုံ ကောန်ၚာ်ဂှ် နကဵုဍာ်တအ်ဂှ် ကၠာ၊ တုဲမ္ဂး စဝ်ဍာ်ဂှ် ပ္ဍဲတဲအပါကောန်ၚာ်ဂှ်ရ၊၊ ဣမိစဝ်တုဲ ကၟာဲဂမၠိုၚ် လုပ်စဝ်ကီုရ၊၊ အပါကောန်ၚာ်ဂှ် ရပ်ဂန်လဝ် တဝ်မြ/ဇြၚ်တုဲ တၞုၚ်ဇြၚ်ဂှ် စာမ်စုတ်လဝ် ပ္ဍဲတိရ၊၊ မြ/ဇြၚ်ဂှ် ညးတအ် ကော်စ ＂ဒး＂ ရ၊၊ ဍာ်မစဝ် လတူတဲအပါကောန်ၚာ်ဂှ် ဇွောဝ်စှ်ေအာတိ အတိုၚ်လၟေၚ်ဇြၚ်ဂှ်ရ၊၊ နကဵုဍာ်ဂှ် ဣမိ ကြာတ်တဲဇကုကီုရ၊၊ ကုညးမကၠုၚ်စိုပ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ညးတအ် သၟာန် ညးဂှ် စဝ်ကီုရ၊၊ သဘၚ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်သဘၚ်မကၠောန် ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ်မွဲတုဲ ဒွက်လေဝ် မလေပ်ပံက်လဝ် ဒှ်ကီုရ၊၊
ရဝ်ဗေရ်တ် ဟလ်လဳဒေပၠန် ကလေၚ်ချူလဝ် ဗွဲတြး ဗီုညးမဂွံညာတ်ကေတ် ပ္ဍဲသ္ၚိစဝ်ကပေါဝ် မန် ပ္ဍဲဍုၚ်သေံ၊ မစဝ်ကပေါဝ် နကဵုဂကောံ မၞိဟ်ဂလိုၚ် နကဵုက္ဍိုပ်လိက် The Birth Feast of the Mons (သဘၚ်ကတဵုဒှ်မၞိဟ်မန်) ပ္ဍဲလိက်ဂျာနေဝ် ဂကောံသုတေသန ဍုၚ်ဗၟာ လၟေၚ် ၉ မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲ ဂိတုဒဳဇြေန်ပါ သၞာံ ၁၉၁၉ ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် အတိုၚ်ဗီုဏအ်ရ၊၊
ပ္ဍဲဒၞာဲမကၠောန်ဂှ် ညးတအ် ပသောၚ်ဖ္အးလဝ် လးလဝ်ဒကဝ် ပ္ဍဲတိ၊၊ စွံလဝ် ထးမွဲ မၞုံကဵု ဗြာတ်၊ ၚုဲ(ခၞာ)၊ ပ္ၚာန်ကွာၚ်ဍာတ်တ်၊ ကေုာံ ပ္ၚာန်သ္ၚုနွံရ၊၊ နူသကဝ် လပါ်ဂတတေအ်ဂှ် ပြေၚ်လဝ် စေဟ်/နုၚ် ၂၄ မ၊ သွက်ဇၟာပ်ကောန်ၚာ်မွဲမ္ဂး စေဟ် ၂ မ၊ မွဲမဂှ် ညးစုတ်လဝ် ဍာ်ကပေါဝ်၊ မွဲမဂှ် ညးစုတ်လဝ် ဍာ်မိတ်၊ ဗဒါဲစေဟ်တအ်ဂှ် ညးစွံလဝ် ခတဵုမွဲခတှ်ေ ကာလရပ်ဍာ် ညံၚ်ဟွံဂွံ ကညဳကညဝ်ရ၊၊ တုဲပၠန် သွက်ဇၟာပ်ကောန်ၚာ် (ဟွံသေၚ်မ္ဂး) ဇၟာပ်သ္ၚိကၟိန်ဂှ် နွံထးမွဲပၠန် ပ္ဍဲထးဂှ် ညးစုတ်လဝ် ကၠေၚ်၊ ဂစေအ်၊ နခါ၊ မြမောဝ် သွက်ဂွံ လံက်ကျိုၚ် ကောန်ၚာ်တအ်ရ၊၊ တုဲမ္ဂး ခဍအ်ဇဗၠု သွက်ဣမိဂွံစလေဝ် နွံမွဲကီုရ၊၊
ကာလဍိုက်ပေၚ် စိုပ်အခိၚ်ရမ္ဂး ဣမိဂှ် အာဇရေၚ် စေဟ်/နုၚ် မရေၚ်လဝ်တေအ်တုဲ စဗလိုပ်ကောန်ၚာ် နူကဵု သ္ၚိကၟိန်ကၠာဂှ်ရ၊၊ ဗလိုပ်ကောန်ၚာ်တုဲ အပါနော်ကောန်ၚာ်ဂှ် လုပ်အာ ဇရေၚ်ဣမိ၊ ဒုၚ်စဝ်ဍာ် ပ္ဍဲတဲ ကုဣမိရ၊၊ တုဲဂှ် အပါကောန်ၚာ်ဂှ် လုပ်အာ ရပ်ဂန်ကေတ် မြ/ဇြၚ် မကော်ဂး ဒး ပ္ဍဲတဝ်ဍေဟ်တုဲ တၞုၚ်ဇြၚ်ဂှ် စာမ်စုတ် သၟဝ်တိရ၊၊ နကဵုမတန်တဴဗီုဏအ်ဂှ် ဍာ်ဣမိ မစဝ်စုတ် ပ္ဍဲတဲအပါကောန်ၚာ်ဂှ် ကဵုဇွောဝ်စှ်ေအာတိ အတိုၚ်လၟောဝ်ဇြၚ်ဂှ်ရ၊၊
သ္ၚိကၟိန်တၟိ မၞုံကဵု ကောန်ပိဂှ် လုပ်ကၠုၚ်၊ ကောန်ဇၞော်ဂှ် လုပ်ကၠာ၊၊ ဣမိ ကၟံက်ကေတ် ဍာ်နူကဵုစေဟ်တုဲ စဝ်ဖျေဟ် လတူက္ဍိုပ် ကောန်ၚာ်ဂှ်တုဲ ဇွိတ်ဖျေဟ်ဍာ် ပ္ဍဲဇကုကောန်ၚာ်ဂှ် နကဵုတဲဇကုရ၊၊ ဟိန်မဇွိတ်ဒၟံၚ်ဂှ် ပ္ဍဲပါၚ် ဣမိဂှ် ဟီုဖ္ဍောတ်ဒၟံၚ်သာသာရ၊၊ ၜိုန်ရ အဲဒတူဒၟံၚ် ကြပ်ပ် ကုဣမိဂှ်ကီုလေဝ် ဆမွဲမကီု အဲဟွံဂွံမိၚ်ကေတ်ကၠးကၠးရ၊၊ တုဲဂှ် နကဵုကြပ်ကြေဝ်ဂှ် ဣမိဂှ် ခေပ်ထပိုတ်ထောအ် တၞုၚ်သော် ကောန်ၚာ်ဂှ်ညိရ၊၊ သွက်ကောန်ၚာ်သၟတ်မ္ဂး ခေပ်ထပိုတ်သော် စဵုကဵုစိုပ်တမ် ဒၞာဲညိရ၊၊ သော်မခေပ်တိတ်ကၠုၚ်ဂှ် စွံဖျေဟ် လတူထး မစုတ်လဝ်ကၠေၚ်၊ ဂစေအ် ကေုာံ မြမောဝ်တအ်ဂှ်ရ၊၊ နူကဵုထးဂှ် မိကောန်ၚာ်ဂှ် ဗိုၚ်ရီုကဵု ဣမိတုဲ လံက်ကၠေၚ် ပ္ဍဲက္ဍိုပ် ဖဟောံကဵု ဂစေအ်မြမောဝ် ပ္ဍဲဇကု ကုကောန်ၚာ်ဂှ်ရ၊၊ ဣမိဂှ် ညးမိက်ဂွံစ ဇမၠုမ္ဂး ဇဗၠုနူကဵု ခ္ဍအ်ဇဗၠုဂှ် ကေတ်တုဲ စရ၊၊ ဇုက်ကၟက်ကအ်ဂှ် ဣမိစုတ်ကဵု ဇၟာပ်ကောန်ၚာ်တအ်ရ၊၊ ဇုတ်ဂှ် အဲထေၚ်ကေတ် ဇုတ်ပရိုတ် ဟွံသေၚ် ဗဇမ် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ကောန်ၚာ် အဲထေၚ်ကေတ်ရ၊၊
ကောန်ၚာ်မွဲဂှ် ဟိုတ်နူ မိနော် အပါနော် ဟွံမဲ ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ်တုဲ မဂဳသ္ၚိဗဒါဲဂှ်မွဲတၠ လုပ်ပစၞး မိနော်ရ၊၊ မိနော် အပါနော်ဍေဟ် စုတိအာဟာ၊ ဟွံသေၚ်တှ်ေ ဟွံမံၚ် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ်ဟာဂှ် အဲဟွံဒှ်သၟာန်ရ၊၊ ဇၟာပ်ကောန်ၚာ်ဂှ် ဂွံဒုၚ်ဗလိုပ် နကဵုဍာ်စေဟ်ဇကုတုဲ ဂွံကျိုၚ်လဝ် ကျေဝ်ကျေဝ် သီုညးဖအိုတ်ရ၊၊
ကောန်ၚာ်တအ် ဂွံစဝ်ဍာ်တုဲအိုတ်ဂှ် မၞိဟ်မကၠုၚ်စိုပ်တအ် လုပ်အာ ဇရေၚ်စေဟ်ဍာ်တအ်ဂှ်တုဲ စဝ်စုတ် ဍာ်ကပေါဝ် ဍာ်မိတ် ပ္ဍဲတဲဇကုအိုတ်ရ၊၊ အရာဏအ်လေဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု အခိုက်ကၞာကီုရ၊၊
ကောန်ၚာ်မွဲမ္ဂး နွံကဵု ထးစၞစ (ဓုပ်)ပိ / တၟာဲအစာ၊၊ မွဲဂှ် သွက်ဂွံကဵု တၟာဲတဲ ကုဣမိ၊ မွဲဂှ် သွက်မိကောန်ၚာ်၊ သၟေဟ်မွဲဂှ် သွက်မသ ဗီုဏအ် ညးတအ် လဴကဵုအဲရ၊၊ မၞိဟ်တအ် ရပ်လဝ်ဓုပ်တုဲ မၞိဟ်တိတ်အာဂှ် တိတ်အာ မၞိဟ်အာ သ္ၚိဗဒါဲဂှ် အာတုဲ အဲထေၚ်ကေတ် သဘၚ်ဂှ်တုဲရတုဲ ပိုဲတိတ်အာရ၊၊ ပ္ဍဲသ္ၚိ မဒုၚ်တိုၚ် စဝ်ကပေါဝ်ဂှ် ပြေၚ်ပုၚ် သွက်ကၟုဲတအ် နကဵုပုၚ်သွနာနာသာ်၊ စၞဍာတ်တ် ဖျးဖျး မောဝ်ဇောဝ်ဒၟံၚ်ရ၊၊ Hilliday, R. The Birth Feast of the Mons. Journal of The Burma Research Society Vol. 9 p. 117 -119 https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.70643/page/n125 (...) We found that the proper time for such a rite to begin was just at the sun appeared on the horizon တ္ၚဲယိုက်မုက် tnai yuik muk ”when the sun lifts his face” in the expressive Mon phrase. We went therefore and saw the ceremony of bathing with the soap acacia. It is called in Mon စဝ်ကပေါဝ် caw kapo referring to the pouring of decoction of soap acacia by which the bathing is done. As in the Burmese similar festival ကၚ်ပွန်းတပ် it ought to take pace soon after birth, but in practice it is often postponed until a conventient time is found, sometimes for so long that another child of the same parents is ready for the ceremony. On the occasion to be described there were indeed three children of one family. (…)
A number of families had joined together for the occasion, and there were in all twelve children bathed at the time. A space had been cleared convenient to the group of houses and mats spread on the ground on which were aid out trays containing plantains, prawns, bowls of sweetmeats and vessels of grain. Along one side of the mats were ranged in a row twenty-four water chatties, two for each child one of which contained the decoction of soap acacia and the other saffron water. On the outside of the row of pots a plank was laid to keep the bare feet out of any puddle; and it was on this plank that the midwife stood in pouring the water over the children. There was also a tray for each child or family with oil, powder or paste and  perfume for the children, and chewing materials for the midwife who helped herself as she went on with the bathing ceremony.
When all was seen to be in readiness the midwife took her place beside the chatties pertaining to the children of the first family to be treated. Then the old grandfather came forward and had water poured on his hands by the midwife. Next the father of the children took up a position grasping with his two hands the of a dah or large chopping knife the blade of which rested with its point in the ground. In this position the midwife poured water on his hands, the water running to the ground along the knife blade.
The village natural came along on the scene and caused some merriment. Water was squirted on him in fun and then he was made to kneel down and grasp the dah whilst water was poured on his hands. All this was done in a spirit of fun by the funny man of the occasion.
There was a great gathering of people old and young present, women predominating. After the last child had been bathed all the women who had visited any of the mothers in their confinement now came forward each in turn and had water from the chatties poured on their hands. This is part of the ceremony.
Of the trays of food stuffs ranged on the mats there were three for each child, one to be presented to the midwife, one to the mother, and the other to the relatives I was told; and soon we saw the village maidens picking up the several trays and carrying them hither and thither. I now thought the ceremony was all over and that it remained only for the guests to participate in the feast spread for them in the neighbouring house, and as we were anxious to be away on our return home we went back to our lodgings to get our own simple breakfast and make preparations for leaving. On going to the feast house to take leave of our friend the head of the house we saw that a great supply of rice and curries and various dishes, sweet, sour, and savoury had been prepared for the occasion.
ပသေက် ကောန်ၚာ်
ရဝ်ဗေရ်တ် ဟလ်လဳဒေ ဆက်ချူပၠန်၊၊ အစဳအဇန် စဝ်ကပေါဝ်ဂှ်တုဲ၊၊ ဆက်အစဳအဇန်ဂတဂှ် အလန်ဏအ် နကဵု ဣမိ ဟွံသေၚ်၊ နကဵု အစာ ကဵုပသေက်ကောန်ၚာ်တအ်ရ၊၊ အခိုက်ဏအ်ဂှ် ပတိုန်သိဒ္ဓိ ကောန်ၚာ် ဗီုဏအ်လေဝ် ကော်ကီုရ၊၊ ပ္ဍဲဂါထာဂှ် ဒုၚ်ခၟ မြဴသာ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ်ရ၊၊ ခၟ ဂှ် မူအဓိပ္ပါယ်ရော၊၊ တုပ်ကဵုအဓိပ္ပါယ် ထ္ၜ ဟာ၊၊ မအရေဝ် ခၟ ဂှ် ပ္ဍဲဝၚ်ဂကူမန် ယၟုသရာဲပၞာန် အခၟမန် ဂှ် ကေၚ်ဆဵုလဝ်ရ၊၊ အခၟမန် ဂှ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ညးမထ္ၜမန် ဗီုဏအ်ဟာ၊၊ ဒှ်အရာ မထေက်ကဵု ဒးချပ်မွဲရ၊၊
ဂါထာ အစာပသေက်ကောန်ၚာ် သီုဖအိုတ် ထပှ်ပိုဒ်ဂှ် ညးချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ်ကဵု အတိုၚ်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ၊၊
ဂလာန်ပသေက်ကောန်
သြကာသ (ပိဝါ)၊ နမော (ပိလတုန်) တြိရတဏံ အဟံဝန္ဒာ၊၊ ဗုဒ္ဓဓမ္မသံဃဂုန္နာ၊၊ မာတာပိတု ဂုရုဥပ္ပဇ္ဇျာ၊၊ အိန္ဒောဒေဝဗြဟ္မလောကာ၊၊ သဗ္ဗသိဒ္ဓဘဝန္တုတေ၊ စိုပ်ဂုဏ်ကျာ်သၟတ် ရတ်ပိပြကာ၊၊ မိကဵုမၜါ အစာဥပ္ပဇ္ဇျာ၊၊ အဲဍိက်လ္ၚောဝ်ကွာဲ ဇၟာပ်ဒၞာဲအရာ၊၊ အိန်ဗြီုယီုမာ အိုတ်မှာဒေဝါ၊၊ ဒေဝတဴစှ် ဒိုဟ်ကီုအိုတ်သီုစက္ကဝါ၊၊ သၟိၚ်ဂိတုသၟိၚ်တ္ၚဲ သၟိၚ်ဗြဲသၟိၚ်ကျာရ၊၊ အိုတ်သဗ္ဗနာနာ နကြဳဇှ်အဲဍိက် ယိုက်လဝ်တုန် အိုတ်ဇၟာပ်ဂုဏ်ဒေဝါ၊၊ ပါပကဵုပါဲဒဴ သာံမ္မယျကဵုစဴမြာညိ၊၊ ဒတ္ထဳပေၚ်သ္အး နက္သတ်ယးမတ်ၜါ၊၊ အယုက်သီုပိုန်ဘိုက် ဒြပ်ရတ်အနက်ဃာ၊၊ အတိုၚ်ပၟိက်စိုတ်ကၠာ ကဵုနာဲမြာဂွံညိရအဴ၊၊
ဣဝွံမွဲ ကဵုဒှ်နဲသေထဳ ဇောတိက ကဵုဂွံပတၠဒြပ်ရတ်၊၊ ညးလဵုမွဲပကဵုပ္တောအ်ၜတ် ပြိုၚ်ပ္ကာန် ပိုန်ဟာန်ညးဂၠးတိသုန္ဓရဳ၊၊ ညးဂမၠိုၚ်သ္ဂိုၚ်ဏာ ပကဵုမာန်၊၊ ကြဳဇှ်ဇၞော်လောန်လာန် ကဵုဂွံစသိုၚ်ဟာန်ထဳတိ၊၊ ပိုန်ဟာန်ကဵုတန် ကန်ညံၚ်လက်သန်သေထဳညိ၊၊ ဂုန်နဝုဒ္ဓိ သိဒ္ဓိသမ္ပတိ ကဵုဂွံသ္ၚေဟ်သွဟ်၊၊ ထၟိက်မသုန် ဂုဏ်တြဴ ကဵုဂွံဍိုက်ပေၚ်ကဵုနာဲသၟဟ်၊၊ အတိုၚ်ခၟမွဲဂှ် ကဵုဂွံစဴဒှ် ကဵုနာဲညိရအဴ၊၊
ဣဝွံရမဂွံဒုၚ်ခၟ ၂၊၊ ညံၚ်ဇတိလသေထဳကၠာ ကဵုဂွံပြာကတ်ရာၚ်ဆာဲ၊၊ သၟိၚ်ပၟတ်ကမၠတ်ဍာ် ပကဵုပၠီုပၠာ်နာဲ၊၊ ဒြပ်ဝၚ်သီုအာဲကၟာဲ ပျာဲသေထဳတမၠာ၊၊ အိုတ်သီုညးစှ်ဒိုဟ် ကဵုဒးကၠုၚ်ဖျေဟ်မေတ္တာ၊၊ ကဵုဒးဆာန်သ္ဍိုက် ညံၚ်ကောန်ဂၞဴအဵု၊၊ ဒေဝတဴအလုံစက္ကဝါ၊၊ ကဵုဂွံရောက်ဂုဏ်မိ သီုဂုဏ်မ ကဵုဂွံပတၠပညာ၊၊ အတိုၚ်တွဟ်ခၟၜါသီုၜါကဵုနာဲမြာဂွံညိရအဴ၊၊
ဣဝွံရ မဂွံဒုၚ်ခၟပိ၊၊ ကဵုကၠိဂွံ နုၚ်နိဓိပိစွံ ပ္ဍဲတိသုန္ဓရဳမွဲ၊၊ မွဲစွံပ္ဍဲဍာ်ဂၚ်ဂါ၊၊ မွဲတဴလတူကျာ၊၊ ဒေဝတဴကဵုဒးပၠံၚ်နၚ်၊၊ ဒါနသီုက္သူကၞေၚ် ဒြပ်ဝၚ်ကဵုအိုဟ်တၟိုဟ်၊၊ ဆမွဲလ္ပကဵုညးဂြိုဟ် စှ်ဒိုဟ်ဒစာံဒိုဟ်၊၊ ပိုန်ဟာန်သီုဒြပ် ဝၚ်ကဵုညးဒးဒုၚ်ကွာဲ၊၊ ဒြပ်ဝၚ်သီုကဵုအာဲကၟာဲ ကဵုဒးနၚ်ကွာဲဒဵုသ္ၚိ၊၊ ပိုန်ဟာန်ကဵုတန်ကြန် ညံၚ်လက်သန်သေတ္ထဳညိ၊၊ အတိုၚ်ခၟပိ သီုပိကဵုကလိဂွံညိရအဴ၊၊
ဣဝွံရ မဂွံဒုၚ်ခၟပန် ကဵုဂွံပတၠဒြပ်သြန်ထဝ်၊၊ ကဵုဂွံဒယှ်တှ် ကၠံၚ်တမ္ညဝ် ဝဝ်ဒမၠိၚ်စိၚ်ပ္ဍိုက်၊၊ ကုန်ကွသီုကွိၚ်ကွိုက် ညးဒးယိုက်ဒိုက်ရဴဂဴ၊၊ ညံၚ်သၟိၚ်မှာမန္ဓာတ်အဴ ကဵုနွံတဴဣဓိဗလ၊၊ ကုသိုလ်သီုကဵုဒါန ဂတကဵုဂွံဆန်ၜန်၊၊ ဒၞာဲလွိၚ်ဏာမုက္ခဝါ ကဵုဒှ်သ္ဍိုက်မှာဇန်၊၊ သတ်တြုကဵုသ္ဍးသ္ၚောဲ ဝဳဝဲကဵုသာဲခၠန်၊၊ အတိုၚ်တွဟ်ခၟပန် ကဵုဂွံစဴတန် ပ္ဍဲနာဲညိရအဴ၊၊
ဣဝွံရ မဒုၚ်စခၟမသုန် ကဵုနွံဂုဏ်ဓယှ်တှ်၊၊ အယုက်ပေၚ် ၂၁ ဂှ် ကဵုဂွံဒုၚ်ဂမှဳပယၚ်၊၊ ပိဋကတ်သီုဗေဒၚ် ကဵုဂွံလေပ်ကၠိုဟ်ခၠၚ်သေသာတ်၊၊ ကဵုဂွံပ္ကၚ်ရၚ် သုတ်ဇာတ်နိပါတ် ကဵုဂွံပိုၚ်ခြာသီုဖအိုတ်၊၊ ကဵုဂွံဟံၚ်ပြာ် ကလောကောဒေအ် သီုဝေါၚ်သာ၊၊ ဒၞာဲလွိၚ်ဏာမုက္ခဝါ ညံၚ်ကဵုမှာဒေဝတဴ၊၊ ကဵုဂွံဒှ်ဇမၞော်တြုဟ်ဗြဴ ကဵုဂွံနွံတဴပညာ၊၊ ဂဇအ်ဒေါဝ်ပေါဲဨတာၚ် ရမ္သာၚ်ကဵုရှ်သာ၊၊ နွံကဵုကွတ်ပညာ ကဵုကလိဂွံစဂုဏ်၊၊ အတိုၚ်တွဟ်ခၟမသုန် သီုမသုန် ကဵုဂွံစဴဍုန် ပ္ဍဲဇကုညိရအဴ၊၊
ဣဝွံရ မဒုၚ်စ ခၟ ၆ ကဵုဂွံပတၠဍိက်တြုဟ်ဗြဴကဵုဂၠိုၚ်၊၊ ပြေၚ်ဂၠဴကဵုပေၚ်ခရိုၚ် ကဵုဂၠိုၚ်ယာန်ချေဟ်စိၚ်၊၊ ဍိက်ဗွက်ဂမြိၚ် ကွိၚ်ကွိုက်ပည်ကၠံၚ်၊၊ လာဘကဵုအိုဟ်တၟိုဟ် စှ်ဒိုဟ် ဒစာံဂၠံၚ်၊၊ လတူဖျေဟ်ကဵုဖံၚ် သၟဝ်ပလံၚ်ကဵုက္ၜၚ်၊၊ ဗၟံက်ဍိုက်နၚ်ကဵုဝုန်ဒၚ် ပလိုတ်ဇက်နၚ်ကဵုကွဳ၊၊ ပိုန်ဟာန်ညံၚ်ဗွဝ်ဗ္တဳ တွဳဝါရဂတကြဴ၊၊ ဣဝွံရ ခၟ၆ ကဵုနာဲတအ်မြာညိရအဴ၊၊
ဣဝွံရမဂွံဒုၚ် ခၟရ ကြဳဇှ်ဓယှ်တှ်လောန်လန်၊ ပုၚ်ထၟ ၇ ပၠန် ဘုတ်ပန်ကဵုဒးမၚ်မွဲတုန်၊၊ မိဒေဝတဴ ညး၅ မနွံဂုဏ်ဇၞော်တေဇ၊၊ ဒေဝတဴမဟာဝိနာယက ပ္ဍဲက္ဍိုပ်ကၠုၚ်ပသ္ၚိနန်၊၊ သြဿဝတဳကၠာ က္တောဝ်ၜါစဴပဒတဴ၊၊ သြဳစဏ္ဍဳမွဲအဴ တဴဒၟံၚ်ပ္ဍဲသိုဟ်ဒနဳ၊၊ ကုမ္မာရာ ကုမ္မာရဳ နွံဂုဏ်ဇၞော်ကဵုကြဳဇှ်၊၊ သၟိၚ်တ္ၚဲသီုထပှ် ပြဟ်က္ညဖျေဟ်မေတ္တာ၊၊ သီုဂိတုစှ်ၜါ စက္ကဝါလ တ္ၚဲနံဓိ ကဵုမက္ၜနာဲတအ် ဂွံယးတမးအာ၊၊ ဇယ သီုလာဘာသုခါ ကဵုမြာပြဟ်၊၊ ဍောၚ်ဓဝ်သီုထပှ် အဲဍိက်ပၚ်စြဟ်ယဵုဖ္ဍာန်၊၊ လတူသိသယဵုလဝ်တုန် သီုကဵုဂုဏ်ကျာ် ၅ မွဲကဝ် ခၟ ၇ တိတ်တွဟ်လဝ် သီု ၇ ကဵုဂွံဇၞော်မောဝ်အာ ကဵုနာဲတအ် ကလိဂွံညိရအဴ၊၊
အခိုက် ကြုက် ကဵု ဂလာ
ဂကူကြုက် ပ္ဍဲဍုၚ်ကြုက် ဂကူနွံနာနာသာ်တုဲ အခိုက်လေဝ် ဟွံတုပ်ရေၚ်သကအ်ရ၊၊ ဂကူကြုက်ဇၞော်ဂှ် ညးတအ် ကၠောန် သဘၚ်ပေၚ်ဂိတု (The Full Month Feast)၊၊ ကောန်ၚာ် ကတဵုဒှ်မၞိဟ်တုဲ ပေၚ်မွဲဂိတုမ္ဂး မသ ကလော ကောဒေအ်တအ် မဘိက်တုဲ ကောံကၠုၚ်ရ၊၊ ကၟုဲတအ်ဂှ် ကေတ်နၚ် ခၟာဲစာၚ် မလံက်လဝ် ဍာ်ဂဥုဲအသာ်ဗကေတ်ရ၊၊ အသာ်ဗကေတ်ဂှ် ဒှ်အသာ်လာပ်ခိုဟ်၊ ကြုက်တအ် ပတှ်ေလဝ်တုဲ သွက်ဂွံဇိုန်ကဵု လာပ်ခိုဟ် ကုကောန်ၚာ်ဂှ် ဒှ်မာန်ရ၊၊ ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ် ညးခုတ်ယၟု ကောန်ၚာ်ရ၊၊
ဟိန္ဒူ
ပ္ဍဲဟိန္ဒူဂှ် ပွမကတဵုဒှ်မၞိဟ်ဂှ် ဒှ်အရာမကလေၚ်ဒှ်မၞိဟ် မွဲဝါပၠန် မြဴသာ်ဝွံ ညးတအ် ပတှ်ေလဝ်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ အရာမကတဵုဒှ်မၞိဟ်ဂှ် ဒှ်အရာသံသာဂှ်ရ ညးတအ်ကော်စ ဗီုသံသကြိုတ် သံသ္ကာရ ရ၊၊ ပ္ဍဲညးတအ် မဆေၚ်ကဵု အခိုက်ကတဵုဒှ်မၞိဟ်ဂှ် သီုဖအိုတ် နွံ (၆) လဂါံရ၊၊
လဂါံပထမ တြုဟ်ဗြဴၜါ စှ်ေစိုတ် သမ္ဘာဇကု တန်ဂဝ်ဂၞဴရမ္ဂး ကၠာလမျီုဟွံလုပ်ဏီ ညးတအ် အာဇရေၚ် ဘာကျာ်ဟိန္ဒူ ကုလကျာ်ဟိန္ဒူတုဲ သွက်လမျီုခိုဟ်ဟ် ဂွံစ ပ္ဍဲဂဝ်ဂၞဴဇကု ဒုၚ်ကေတ် မ္ၚဵုမၚ်္ဂလ နူလကျာ်ရ၊၊
လဂါံဒုတိယ ကဵု တတိယဂှ် မိကောန်ၚာ်ဂှ် ဒ္ဂေတ်နကဵုဓဝ် ဗီုကဵု ဂ္ဇအ်ဓရ်၊ စစၞဒးရး ဟွံရိၚ် ဟွံပ္ဍုၚ်၊ လ္ၚောဝ်ကျာ် (ဝါ) ဖ္ဍောတ်ဂါထာတအ် ဒှ်တမ်ရ၊၊
ကာလကောန်ၚာ် သၠးဂၠံဂဝ်တုဲ လကျာ်ဟိန္ဒူ ဒုၚ်သဇိုၚ် ကုတ္ၚဲ ကေုာံ အခိၚ်ကောန်ၚာ် မကတဵုဒှ်မၞိဟ်တုဲ ရုဲစှ်ကဵု တ္ၚဲသွက်ဂွံကၠောန်သဘၚ် ဗလိုပ်ဍာ်/ကြဴကြာတ်ကောန်ၚာ်ရ၊၊ လဂါံစတုတ္ထဂှ် ဒှ်သဘၚ်မကြဴကြာတ် ကောန်ၚာ်ရ၊၊ လကျာ်ဟိန္ဒူတအ် ဖ္ဍောတ်ကဵုဂါထာ မစကဵု ဥုံ တုဲ ကၞောတ်တုဲအိုတ် လကျာ်ဂှ် ကေတ် ဍာ်သာဲ နကဵုတၞုၚ်ကၞေဟ်တုဲ ဖျာမ်စုတ် ပ္ဍဲပါၚ် ကောန်ၚာ်ဂှ်ရ၊၊ (တၚ်စၟတ် ကောန်ၚာ်ဍောတ်တ်တအ် ဗ္စဍာ်သာဲ ဟွံထေက်၊၊ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ပ္ဍဲဍာ်သာဲဂှ် နွံကဵု စၟဇဳဝနာနာတုဲ စၟဇဳဝလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဟွံကိတ်ကဵု ကောန်ၚာ် ဒှ်မာန်ရ၊၊ ယဝ်ရ စဒးဂၠိုၚ် ဒးအန္တရာဲ ကုလမျီု ဒှ်မာန်ရ၊၊ ပ္ဍဲသဘၚ်ဂှ် ညးဗ္စကဵုညိရမ္ဂး ဟွံဒှ်သာ်လဵု၊၊)
လဂါံပဉ္စမ ကဵု ဆဋ္ဌမဂှ် ဒှ်တ္ၚဲမကၠောန် သဘၚ်ထ္ၜုတ်ယၟု ကောန်ၚာ်ရ၊၊ သဘၚ်ထ္ၜုတ်ယၟုဂှ် ညးတအ်ကော်စ နကဵုဘာသာသံသကြိုတ် နာမကရဏ မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲအခိၚ် ကောန်ၚာ်မပေၚ် အာယုက် ၁၀ ကဵု ၁၂ တ္ၚဲ ရ၊၊ လိက်လ္ၚဵုဂှ်မ္ဂး နူတ္ၚဲမတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဂိတုဂတဂှ် ပ္ဍဲတ္ၚဲ မရနုက်ကဵု ၁၀ ကဵု ၁၂ ဂှ် ညးတအ် မကၠောန်ရ၊၊ ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ်မ္ဂး ကောန်ၚာ်ဂှ် လတက်လဝ် ဗွိုက်လတက်တၟိ၊ မိကောန်ၚာ်ဂှ် လမုဟ်ဍာ် ပ္ဍဲက္ဍိုပ်ကောန်ၚာ်ဂှ် နကဵုဗီုမကြာတ်ကြဴသအးဇ္ၚး ကောန်ၚာ်၊၊ ပ္ဍဲကဵုဂကူလ္ၚဵုဂှ်မ္ဂး မိဂှ် လမုဟ်ကြာတ် ကောန်ၚာ်တုဲ ကောန်ၚာ်ဂှ် ဒုၚ်ကုအပါနော် (ဟွံသေၚ်မ္ဂး) အပါ ကောန်ၚာ် ညးမဂ္ဇအ် ကြပ်ဗဒါဲ လကျာ်ဟိန္ဒူဂှ်ရ၊၊ တုဲ ညးကသေဲ ယၟုကောန်ၚာ်ဂှ် ပ္ဍဲကတောဝ်ကောန်ၚာ်ဂှ်တုဲ ညးဟီုတိုန်ထတ်တ် လဴထ္ၜး ယၟုကောန်ၚာ်ဂှ် ကုညးမတိုန်စိုပ် ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ်ရ၊၊ ပ္ဍဲဒေသလ္ၚဵုဂှ်မ္ဂး မိ ဟွံသေၚ် အပါ ဟွံသေၚ်မ္ဂး အပါနော်ကောန်ၚာ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မကသေဲ ကဵုကောန်ၚာ်တုဲ လလောၚ်တြးရ၊၊ ပ္ဍဲဂကူလ္ၚဵုဂှ်မ္ဂး ညးတအ် ဍေန်ပၟတ်သ္ဍဴ (ပၟတ်ကၠေၚ်)တုဲ လကျာ်ဟိန္ဒူဂှ် ဗှ်ဂါထာ နိမန်ကျာ်/ဒေဝတဴ နူဍုၚ်သွဝ် သွက်ဂွံရာဒနာ ကဵုသိဒ္ဓိ ကုကောန်ၚာ်ဂှ်ရ၊၊
လဂါံအဋ္ဌမ ကဵု နဝမဂှ် ဒှ်တ္ၚဲသဘၚ်စၚ်ကတောဝ်၊ ကးသော် (စူဍာကရဏ)ရ၊၊ နကဵုဓဝ်ပတှ်ေ ဟိန္ဒူမ္ဂး သော်ကောန်ၚာ်ဂှ် ပါကၠုၚ် နူဘဝအတိက် (ဝါ) အရာအတိက်ဂှ် စွံလဝ် ပ္ဍဲအတိက်တုဲ ကဵုစတိုန်တၟိရ၊၊ အတိုၚ်လိက်ဟိန္ဒူ ဂြဟျသုတြသ် မ္ဂး မ္ၚဵုကးသော်ဂှ် ဒးကၠောန်ဗဒှ် အကြာအာယုက် မွဲသၞာံပေၚ်တုဲ ကၠာဟွံဂါံလုပ်ပန်သၞာံရ၊၊ ဗွဲကြဴ စၟတ်သမ္တီလဝ် ကၠာဟွံဂါံလုပ် ထပှ်သၞာံရ၊၊ သွက်ညးမံၚ် ကြပ်ကဵု ကြုၚ်ဂၚ်္ဂါဂှ် ညးတအ် ကၠောန်သဘၚ်ကးသော် ပ္ဍဲကြုၚ်ဂၚ်္ဂါရ၊၊
သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်
ရဝ်ဗေရ်တ် ဟလ်လဳဒေ မသ္ၚေဝ်လ္ၚတ်လဝ် ပ္ဍဲကွာန်မန် ဍုၚ်သေံတုဲ မချူလဝ် ပ္ဍဲလိက်ကၞပ် ＂ဂကူမန်＂ ဂှ်ကီု ပ္ဍဲကဵုလိက်ရေၚ် ＂မ္ၚဵုကတဵုဒှ်မၞိဟ်မန်＂ဂှ်ကီု ဗီုပြၚ်မကၠောန် တုပ်ဒၟံၚ် ရေၚ်သကအ်ရ၊၊ မန် ပ္ဍဲဍုၚ်မန်လေဝ် ကၠောန်ကၠုၚ်ဒၟံၚ် ဗီုဂှ်ဖိုဟ်ဏီရ၊၊ ဆဂး ဟိုတ်နူဟွံပိုၚ်ခြာ ဖျေဟ်လဝ် သၞောတ်စှ်ေစှ်ေတုဲ အခိုက်မွဲဒေသ ကဵု မွဲဒေသ တၞဟ်ခြာ ရေၚ်သကအ် နွံညိကီုရ၊၊ ညံၚ်ရဴမန် ပ္ဍဲဍုၚ်သေံ အပါကောန်ၚာ်မရပ်မြတုဲ မစဝ်ဍာ်ကီု ပ္ဍဲဍုၚ်မန် လဆောဝ်မ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် စၞးမြဂှ် ရပ်သောမ်လောမ်တုဲ မစဝ်ဍာ်ဂှ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ၊၊ မန် ဍုၚ်မန် ကဵု မန်ဍုၚ်သေံ ၜိုန်ရ သ္ၚောဲခြာကၠုၚ် ရေၚ်သကအ် လၟိဟ်သၞာံ ၂၅၀ ပေၚ်ရကီုလေဝ် အခိုက်မကၠောန် တုပ်ဒၟံၚ် ရေၚ်သကအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်တုဲ ဒဒှ်ရ အခိုက်ဝွံ ဒှ်အခိုက်မန်ဇေတ်တ်မွဲ ပိုဲဟီုဂွံရ၊၊ နူအခိၚ်လဵု မန်တအ် မစကၠောန်ကၠုၚ်တုဲ အခိုက်ဝွံ စေန်ဆက်ကၠုၚ် နူကဵုလဵုရောဂှ် ထေက်ကဵု ဒးလ္ၚတ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ရ၊၊
ဟိုတ်နူ မန်ပိုဲ မကေၚ်စုက်လုက် ကုဘာသာဟိန္ဒူတုဲ ပ္ဍဲအခိုက်မန် ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂှ် အခိုက်ကၞာဟိန္ဒူ မလုပ်ပြံၚ်နှဴဒၟံၚ်ရ၊၊ အခိုက်စဝ်ကပေါဝ်ဝွံလေဝ် ဒၞာဲလ္ၚဵု ပြံၚ်နှဴ ကုအခိုက်ဟိန္ဒူ နွံကီုဟာဂှ် ထေက်ကဵု ဒးလ္ၚတ်ရ၊၊ လ္ၚတ်ရံၚ် ပ္ဍဲအခိုက်ဟိန္ဒူ နူစပတန်ပဋိသန္ဓိ စဵုကဵု ကောန်ၚာ် စိုပ်အာယုက် ကၠာပန်/ထပှ်သၞာံ မၞုံကဵု ဒစိတ်လဂါံဂှ်တုဲ အခိုက်စဝ်ကပေါဝ်မန်ဝွံ ဟွံတုပ် ကုအခိုက်ဟိန္ဒူရ၊၊
အရာပိသာ်ဝွံ ဒှ် အရာအဓိက၊ ကေုာံ ကဏ္ဍအဓိက ပ္ဍဲတ္ၚဲဏအ်ဂှ် ဒှ်အခိၚ် ဣမိ မစဝ်ဍာ် လတူတဲအပါကောန်ၚာ် မရပ်လဝ် ဇြၚ်ဂှ် ဟီုဂွံရ၊၊ ပ္ဍဲလိက်ကၠာဂှ် ညးချူလဝ် ကြဴနူဣမိစဝ်တုဲ မၞိဟ်မကၠုၚ်စိုပ်တအ် မဂွံဒုၚ်သၟာန် ညးဂှ် လုပ်စဝ်ကီုရ၊၊ ပ္ဍဲလိက်လက္ကရဴဂှ် ဣမိစဝ်ဍာ် ကုအပါကောန်ၚာ်တုဲ ညးမကၠုၚ်တအ် လုပ်ရပ်ဍာ် (ဝါ) လုပ်ကြာတ်တဲ နကဵုဍာ်မိတ်ကပေါဝ်ဂှ်ရ၊၊ လိက်ကၠာဂှ် ညးသ္ၚေဝ်လ္ၚတ်လဝ် ကောန်ၚာ်မွဲဓဝ်တုဲ လိက်ကြဴဂှ် ညးသ္ၚေဝ်လ္ၚတ်လဝ် နကဵုဂကောံ သီုဖအိုတ် ကောန်ၚာ် ၁၂ တၠရ၊၊
ဍာ်ကပေါဝ် ကပေါဝ်ဂှ် ကောန်ရးအာရှတအ် စကာကၠုၚ် နဒဒှ် ဍာ်ကြာတ်က္ဍိုပ် နူကဵုသၞာံ မဂၠိုၚ်ကဵုလ္ၚီရ၊၊ ပ္ဍဲကာလမၜံက်ခါဲ ဒၞာဲဍုၚ်တြေံဟရပ္ပ (Pre-Harappan) မဒှ် ဒၞာဲကောန်မၞိဟ်ခေတ်တြေံ မပဒတဴလဝ် လၟုဟ်နွံ ပ္ဍဲအိန္ဒိယ ကဵု ပါကာတ်သတာန် မဒှ်ဍုၚ် မတုဲကၠုၚ် ၜိုတ် ပန်လ္ၚီသၞာံပြၚ်ၚ်ဂှ် ပါ်ရံၚ် ဓါတ်ကာဗေါန်တုဲ ဂွံဆဵုကေတ် မၞိဟ်အခိၚ်တေအ် စကာသတ်ကပေါဝ် နဒဒှ် ဍာ်ကြာတ်က္ဍိုပ်ရ၊၊ ဆဂး အဝဲကောန်ၚာ် မစဝ်ကပေါဝ် နကဵုအခိုက်မန် ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး နွံအာယုက် သၟဝ်မွဲသၞာံဂၠိုၚ်တုဲ သော်က္ဍိုပ် ဟွံမဲကွေဟ်ဟ်ဏီရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍာ်ကပေါဝ်ဝွံ နဒဒှ် ဍာ်မဖ္အးဟုံ မတုပ်ညံၚ် (ဗံၚ်ကလောအ် Soap) မွဲဂှ် ဂကူမန်တအ် မစကာကၠုၚ် နူကဵုသၞာံ မဂၠိုၚ်ကဵု လ္ၚီတေအ် ဒှ်မာန်ရ၊၊
ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍာ်ကပေါဝ်ဂှ် ဒှ်အရာ သွက်ဂွံဖ္အးဇကုတုဲ ဍာ်မိတ်ဂှ် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ (ဝါ) ဂစိုတ်စၟတုဲ အရာၜါဝွံ မန်နူခေတ်တမၠာတအ် မလေပ်စုတ် ပ္ဍဲဍာ် မဖုံကောန်ၚာ်ဒှ်မာန်ရ၊၊