cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
သ္ကံတဲမန်ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာ
ဂကောံဗွဝ်(၃)ဂမၠိုၚ်
(၂) ၊ မဇ္စျေဝဳထိ  =   ဂၠံၚ်လဒေါဝ်၊
(၃) ၊ ဗာဟိရဝဳထိ  =  ဂၠံၚ်မ္ၚး။ ဣဝွံ ဂၠံၚ်တရဴသၟိၚ်တ္ၚဲ အာတိတ်ဒှ်ပိပြကာရ။
၆၄ ။ ဒေဝတဴ (၃) ပြကာ
(၁) ၊ ဒေဝတဴသမ္မုတိ  =   သၟိၚ်မၞိသ်၊ ဨကရာဇ်။
(၃) ၊ ဒေဝတဴဝိသုဒ္ဓိ  =   ကျာ်,  အရှန် မလေပ်သ္အးဇ္ၚးကၠေံနူကိလေသ (၁၅၀၀)တုဲ။ ဣဝွံ ဒေဝတဴပိပြကာရ။
(၁) ၊ တဒၚ်္ဂပဟာန်  =   ပွမပါဲကၠေံကိလေသမာန် ဗၞတ်မွဲချိုန်ခဏ။
(၂) ၊ ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန်  =   ပွမပါဲကၠေံကိလေသမာန် နကဵုဓရ်ဇျာန်, သမာပတ်။
၆၆ ။ ကျာ်တြဲသ္ပပရိနိဗ္ဗာန် ဟိုတ်ဂွံက္ညအာဍုၚ်ကုသိနာရာံ နွံ(၃)သာ်
(၂) ၊ ပွမတီကေတ်ပြဘာဒ်သုဘဒ္ဒ ကြက်ဂွံအာစိုပ်ဒဒှ်အရှန်ကီု။
(၃) ၊ ဟိုတ်နူဓါတ်ကျာ်သၟိၚ်(၇)က္ဍိုၚ်ဗ္တာၚ် က္တဵုဒှ်ပၞာန်ဏောၚ် ညံၚ်ဟွံဂွံဒှ်ပၞာန် အ္စာဗၞးဒေါန ဆေဝ်ဒဝ်ကဵုမာန်၊ ဖန်ဖက်ကဵုမာန်ကီု။ ဣဝွံ ဟိုတ်ပိပြကာမဒှ်ရ။
၆၇ ။ သၟိၚ်တအ် ဟဂပ်ဝ်ပါဲထောံကၠေံမၞိသ် (၃)တၠ
(၁) ၊ ညးမရီုဗၚ်လဝ်လမျီုသၟိၚ်။
(၂) ၊ ကာလအာစိုပ်ဒဒိုက် ညးမဟံၚ်ပြာ်လဝ်။
(၃) ၊ ညံၚ်ဂွံဒှ်သၟိၚ် ညးမပ္တိုန်ကဵုလဝ် ။ ဣဝွံ (၃)တၠမဒှ်ရ။
၆၈ ။ ဋ္ဌာန်သၟိၚ်တအ်  ဟဂပ်ဝ်ဝိုတ်ကၠေံ(၃)သာ်
(၁) ၊ ဋ္ဌာန်ဇာတိဒှ်မၞိသ် (တိုပ်သုက်)။
(၂) ၊ ဋ္ဌာန်ဂွံဒုၚ်စဝ်လဝ်ဘိသိက်။
(၃) ၊ ဋ္ဌာန်ဂွံပေါဲအံၚ်ဇၞးသၞသတြု။ ဣဝွံ ဋ္ဌာန်ဝိုတ်ဟွံထေက်ပိပြကာရ။
၆၉ ။ မာန (၃)သာ်
(၁) ၊ ဇာတိမန      =          ဗ္ဒါဲကဵုဇာတ်တုဲ ပွမသၠုၚ်ပ္တိုန်မာန်။
(၂) ၊ ဣဿရိယမာန          =                ဗ္ဒါဲကဵုအလဵုအသဳတုဲ  ပွမပ္တိုန်မာန်။
(၃) ၊ ဂေါတ္တမာန       =             ဗ္ဒါဲကဵုတၞောဝ်ဒတောဝ်တုဲ ပွမပ္တိုန်မာန်။  ဣဝွံ မာနတိတ်ဒှ်ပိပြကာရ။
၇၀ ။ ခၟဳတအ် ပွမဒုၚ်ဒါန်ဘာနွံ (၃)ပြကာ
(၁) ၊ ဘာပုဂ္ဂလိက         =                     ဘာရန်တၟံလဝ်ကဵုပူဂဵုမွဲမွဲတုဲ ပွမကဵုလဝ်ဒါန်။
(၂) ၊ ဘာဂဏိက          =                ဘာရန်တၟံလဝ်ကဵုသၚ်ဂကောံဂမၠိုၚ်တုဲ ကဵုလဝ်ဒါန်။
(၃) ၊ ဘာသံဃိက           =             ဘာရန်တၟံလဝ်ကဵုသၚ်အလုံအိုဿီုတုဲ ကဵုလဝ်ဒါန်။  ဣဝွံ ဘာတိတ်ဒှ်ပိပြကာရ။
ဂကောံဗွဝ်(၄)ဂမၠိုၚ်
၁ ။
(၁) ၊
(၂) ၊
(၃) ၊
(၄) ၊
၂ ။
၃ ။
ဂအုံဂူ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဂအုံဂူ
ဘာဂအုံဂူ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဂအုံဂူ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်ပိ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
သၞာံ ၁၃၈၄ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ လုပ်လဝ်ဒဂိုန် ခမဳ ၃ ဇကု ထပိုယ် ၀ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပုပ္ဖ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၁၊ ဝှ် ၂၀။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ကျာ်ပိ
မြိုင်ကုန်း၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ကွာန်မြိုင်ကုန်း(Myaingkone)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ ဂကောံကွာန်ကျောက်တလုံး၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၂၈၇။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲကွာန်မြိုင်ကုန်းဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၂၂၅၅၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၂၂၄၄ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၄၄၉၉ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
သ္ကံတဲမန်ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာ
ဂကောံဗွဝ်(၄)ဂမၠိုၚ်
၄ ။
၅ ။
၁၂၂ ။ သရုပ်ကဝိပန်သာ် ။
(၁) ၊ စိန္တာကဝိ  =   တၠပညာမလေပ်ဇန်ကဗျ ဗွဲအစောံမချပ်ကေတ်ဂှ်မွဲ။
(၂) ၊ သုတကဝိ  =   တၠပညာမလေပ်ဇန်ကဗျ ဗွဲအစောံ ဟိုတ်မမိၚ်လဝ်ဂှ်မွဲ။
(၄) ၊ ပဋိဘာနကဝိ  =   တၠပညာမလေပ်ဇန်ကဗျ နကဵုဉာဏ်ပညာမပြာကဋ်ကၠုၚ်ကၠာကၠာဂှ်မွဲ။ ဣဝွံ ကဝိ(၄)သာ်ရ။
ဂကောံဗွဝ်(၅)ဂမၠိုၚ်
၁ ။
(၁) ၊
(၃) ၊
(၅) ၊
၁၂၈ ။ သရုပ်အတ္တ (၅)သာ်
(၁) ၊ အန္နမယော  =   အတ္တမဒှ်ဟိုတ်နူစၞ ။
(၂) ၊ ပါနမယော  =   အတ္တမဒှ်ဟိုတ်နူဍာ်ယာမ ။
(၃) ၊ မနောမယော  =   အတ္တမဒှ်ဟိုတ်နူစိုတ် ။
(၄) ၊ အာနန္ဒမယော  =   အတ္တမဒှ်ဟိုတ်နူပဳတိသ္ဍိုက်မၠိုက် ။
(၅) ၊ ဝိညာဏမယော  =   အတ္တမဒှ်ဟိုတ်နူစိုတ်ဝိညာဏ်ဟေၚ် ။ဣဝွံ အတ္တ(၅)သာ်မဒှ်ရ။
နိဿဲ
နူလိက်အုပ် တၠဂုဏ်အ္စာဘဒ္ဒန္တဩဝါဒ ဘာမ္ၚဵုကျာ်သြဳမန်၊ ဥက္ကလာပသၟဝ်ကျာ လိက်အုပ်မၞုံယၟု(သ္ကအ်တဲမန်ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာ)
ချေဟ်ပလာယ်၊ တကအ်ခၟိုင်
ကွာန်ချေဟ်ပလာယ်(Sepalar၊ ဆယ်ပလာရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်၊ ဂကောံကွာန်ချေဟ်ပလာယ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၁၃၁။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ချေဟ်ပလာယ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၈၀၆၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၇၄၁ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၁၅၄၇ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်
သာသနာပါလ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဗလးဒုန်ဖါ်
ဘာသာသနာပါလ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဗလးဒုန်ဖါ်၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်ပိ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
သၞာံ ၁၃၈၄ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ လုပ်လဝ်ဒဂိုန် ခမဳ ၃ ဇကု ထပိုယ် ၀ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပညာ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၃၅၊ ဝှ် ၁၂။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ကျာ်ပိ
ကဴကလအ်တိ (ကဴလံင်တိ)
ကဴကလအ်တိ (ဝါ) ကဴလံင်တိ (Aeginetia indica ( Indian broomrape ဟွံသေင်မ္ဂး forest ghost flower) ဂှ် ဒှ်ကဴ မတိုန်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု အာရှ မလုပ်ဝံသ Orobanchaceae မဒှ်တၞံ မလုပ်ဂဥုဲ holoparasitic မွဲဂကူရ။ ကဴဝွံ မလေပ်တိုန် ပ္ဍဲအခိင်ဗြဲ ဒၞာဲတိမဍုက်ဍေက်တအ်ရ။
ကဴဝွံ ပ္ဍဲဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ဗီုကဵု ဍုင်နဳပဝ်တအ်မ္ဂး နဒဒှ် တၞံဂဥုဲမွဲ ကေုာံ တၞံမပူဇဴကလော် ပူဇဴကျာ်မွဲဂှ် စကာဒၟံင်ဂှ်ရ ညးဒေသညးတအ် ကော်စ တၞံကလောအ်ဂြိုပ်ရ။ ဥပမာ ပ္ဍဲအခိင်သဘင် Teej မ္ဂး နဒဒှ် သင်္ကေတ သၟိင်သဳဝ ကဵု ပါရ်ဝတဳ တုဲ မလေပ်ပူဇဴ ပ္ဍဲကဵု ဘုတ်ကျာ်ဟိန္ဒူအိုတ်ရ။
နိဿဲ
[[Category:]] [[Category:]]
ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် (ရးသကိုင်)
ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် ရးသကိုင် ဂှ် နွံကဵု ဒပ်ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံ ကု အနောက်မြောက်လွင်ပြင် တော်လှန်ရေး အင်အားစု (စစ်ကိုင်းတိုင်းဒေသကြီး မုံရွာမြို့) Northwest Plains Revolutionary Forces Black Dragon PDF, South Monywa PDF (People's Defence Force South Monywa), Knight Of The Land Unity Force Monywa, FFP, Monywa Fighter Group (MFG), Golden Eagle Force Monywa, Kights Of The Red Land Monywa The Boy, Monywa Nightking, monywa Heroes Group, Peacock Generation Force, God Of Snake, Monywa Ninja, ကန့်ဘလူခရိုင် ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေး အမှတ် (၃) တပ်ရင်း (Kanbalu People Defence Force), Kanbalu Underground Warriors တအ်ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:BEHM
ခလံက်ခနဳ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ခလံက်ခနဳ
ဘာခလံက်ခနဳ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ခလံက်ခနဳ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်ပိ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
သၞာံ ၁၃၈၄ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ လုပ်လဝ်ဒဂိုန် ခမဳ ၃ ဇကု ထပိုယ် ၄ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တတေဇ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၈၉၊ ဝှ် ၃၆။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ကျာ်ပိ
ကျာ်ထီု၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဖလးဒုန်ဖါ်
ဘာကျာ်ထီု ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဗလးဒုန်ဖါ်၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်ပိ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တထာဝရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၃၊ ဝှ် ၁။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ကျာ်ပိ
ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် (ဗဂေါ)
ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် (ရးဗဂေါ) (ပဲခူးတိုင်းဒေသကြီး ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်ဖွဲ့၊ Bago Region People's Defence Force – Bago PDF) ဝွံ ဒှ် ဒပ်မဗတိုက် ကုအလဵုအသဳပၞာန်ဗၟာတုဲ ဒပ်မနွံ သၟဝ်အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူ ရ။ ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် ရးဗဂေါဝွံ နွံကဵု ဒပ်ဒေသ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ နကဵု ဒပ်ဏအ် ပံင်တောဲ ကုဒပ်ကရေင်ကေအေန်ယူတုဲ လုပ်ပေါဲဗတိုက် ဗ္တိုက်ဒၟံင် ကုအလဵုအသဳဗၟာရ။ ပ္ဍဲကဵု ရးဒေသဇၞော်ဗဂေါဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲမွဲမွဲခရိုင်ဂှ် နွံကဵု တပ်ဒပ် ၜါၜါ ခရိုင်ပြန် တမ်ဒပ် ၃၆၀၁၊ ၃၆၀၂၊ ခရိုင်သာယာဝတဳ တမ်ဒပ် ၃၈၀၁၊ ၃၈၀၂၊ ခရိုင်တံင်ငူ တမ်ဒပ် ၃၅၀၁၊ ၃၅၀၂၊ ခရိုင်ဗဂေါ တမ်ဒပ် ၃၇၀၁၊ ၃၇၀၂။
နကဵု ဒပ်ဏအ်ဂှ် ပံက်လဝ် မုက်ပၞာန် နကဵုယၟု ရိုးမဗျူဟာစစ်ကြောင်း တုဲ ဂကောံပဳဒဳအေပ်ဂမၠိုင် မနွံ ပ္ဍဲရးဗဂေါ မပ္တံကဵု Royal Peacock Column, Spring Warriors Column, ၃၇၀၂ တပ်ရင်း တအ် ဗက်ဗတိုက်ပၞာန် ဗီုကဵု ဗက်ဂစိုတ် မၞိဟ် ညးတအ် မစှ်ေစိုတ် မၞိဟ်မထံက်ဂလာန် အလဵုအသဳပၞာန်၊ ဗီုကဵု ဗၠာဲသၟိင်တြေံ၊ ကောန်ဗော်ကျဖေတ်၊ ကေုာံ ညးဒုင်ကာအလဵုအသဳဂမၠိုင်ရ။ ဂိတုဂျူလာင် ၂၀၊ ၂၀၂၃ ဂှ် နူကဵု ဒပ်ကရေက် ၅၊ တမ်ဒပ် ၃၈၀၂ ခရိုင်သာယာဝတဳ စံင်ထောအ် ကွဳစက်ဖ္ဍိုက်ချးတုဲ မၞိဟ်မဖ္ဍိုက်နင်ချးၜါဂှ်လေဝ် နကဵု စောဲဒုဟ် ရဲဂကောံပျူစောထဳတုဲ ဂစိုတ်ထောအ်ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:BEHM
ဂအဳမံင်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဂအဳမံင်
ဘာဂအဳမံင် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဂအဳမံင်၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်ပိ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
သၞာံ ၁၃၈၄ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ လုပ်လဝ်ဒဂိုန် ခမဳ ၁ ဇကု ထပိုယ် ၀ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသုခ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၂၊ ဝှ် ၂၂။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ကျာ်ပိ
ကုန်ဗဒဝ်၊ တကအ်ခၟိုင်
ကွာန်ကုန်ဗဒဝ်(Koonbtaw၊ ဇီးကုန်းရွာ Zeekone)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်၊ ဂကောံကွာန်ကုန်ဗဒဝ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၁၃၂။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ကုန်ဗဒဝ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၃၈၀၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၃၈၂ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၇၆၂ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်
ကြုင်ခဍာ်၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကွာန်ကြုင်ခဍာ်(Kyonkadat၊ ကျုံကဒါတ်)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ ဂကောံကွာန်ကြုင်ခဍာ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၂၀၈။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲကွာန်ကြုင်ခဍာ်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၃၂၈၉၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၃၆၆၇ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၆၉၅၆ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ဂကူမန်
မန်မွန်လူမျိုး‌, ; มอญ,  ) ဂှ် ဒှ်ဂကူ ပ္ဍဲပစ္စုပ္ပန်ဏအ် မပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ သကုတ်သၟဝ် ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ တွဵုရးဍုင်ကရေင်၊ ပ္ဍဲတွဵုရးဍုင်ကရေင်ဍာဲ၊ ရးတၞင်သဳ၊ ရးဗဂေါ၊ ဒေသပါင်ၜဳ ဨရာဝတဳ ကေုာံ ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံ ဒေသဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင်ရ။ အရေဝ်ဗဳဇဂကူမန်ဂှ် ဒှ်အရေဝ်မန်၊ အရေဝ်မန်ဂှ် လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲလွာအရေဝ် မန်နေစ် (Monic) မဒှ်အရေဝ် ပ္ဍဲဂကောံအရေဝ် သြသတြောအေရှတိစ် (Austroasiatic languages) တုဲ အရေဝ်မန်ဂှ် ကြပ်ညောန် ကုအရေဝ် ညးဂူမဒှ်ဂကူ မပဒတဴ ပ္ဍဲဒေသဨသာန် ရးနိဂီုသေံရ။ အရေဝ်မန်ဂှ် ပ္ဍဲအရေဝ် ဂကူဗွဲမဂၠိုင် မနွံဒၟံင် ပ္ဍဲတိဇမၞော်အာရှဒိုဟ်အဂၞဲဂှ် အရေဝ်ဘာသာမန် ဓလီုဖ္ဍိုက် ပါလုပ်ဒၟံင်တုဲ ပ္ဍဲအရေဝ်မန်လေဝ် အရေဝ်ဂကူတအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင်ကီုရ။
ပၞောဝ်ကဵု ဂကူကောန်မၞိဟ်ဂမၠိုင် မလုပ်စိုပ် ပ္ဍဲအာရှဒိုဟ်အဂၞဲ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဂကူမန်မွဲလေဝ် ပါဒၟံင်ကီုတုဲ ဒှ်ဂကူမပရးပတန် ညံင်သာသနာ ထေရဝါဒဘာသာဗုဒ္ဓ ဂွံဇၞော်မောဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသတိဇၞော်အာရှဒိုဟ်အဂၞဲရ။  ပ္ဍဲကဵု ဒေသရးနိဂီုသေံလၟုဟ်ဂှ် ဂကောံမၞိဟ် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵုဂကူမန်ဂှ် ဒှ်ဂကောံမၞိဟ်ကိုပ်ကၠာအိုတ်တုဲ ညံင်ရဴဂှ်ကီု ပ္ဍဲဒေသ ရးနိဂီု ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဍုင်လဴလေဝ် ဂကူမန်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မဒက်ပတန်လဝ် ဂကောံမၞိဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ကီုရ။ တုဲပၠန် ဂကူမန်ဂှ် ဒှ်ဂကူ မဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ ဂကူမကၠောန်ပ္တိတ် အခိုက်ကၞာ ယေန်သၞာင်ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု အာရှဒိုဟ်အဂၞဲဂှ်ရ။ အတိုင်ဝင်မ္ဂး ဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာ ရးနိဂီုသေံ ကေုာံ ရးနိဂီုလဴ ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်ဂှ် ဗီုကဵု ဍုင်လ္ဂုင်၊ ဍုင်ၜင်ကံက် ကေုာံ ဍုင်ဝဳယျေန်ကျေန်ဂှ် ဒှ်ဍုင် မပ္တန်လဝ် နကဵု သၟိင်တၠဂကူမန်အိုတ်ရ။
ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ဂကူမန်ဂှ် ဒှ်ဂကူ မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵု စရင်ဂကောံဂကူကောန်ဍုင်အရင် အဓိက ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာကီု သီုကဵု ရးနိဂီုသေံရ။ ကောန်မန် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာဂှ် ညးကော်စ မန်ဍုင်ဗၟာတုဲ မန် မနွံ ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံဂှ် ညးကော်စ မန်ဍုင်သေံ၊ သေံတအ် ကော်စညးတအ် ထာဲရာမာဉ် ဟွံသေင်မ္ဂး သေံမန်။ မန်ဍုင်သေံ ကဵု မန်ဍုင်မန် ၜါဝွံ ဟီုအရေဝ် ၜိုန်ရ တၠုင်လအာ ရမ္သာင်ဟွံတုပ်ကီုလေဝ် ကၠိုဟ်ရေင်သကအ်။
နိရုတ်
နကဵု ဘာသာဗၟာ ညးချူ ကော် ဂကူမန် "မောန်" (မချူလိက် နကဵု ဘာသာဗၟာ မွန်, )။ ကြဴနူ ဗၟာတအ် သီကေတ် ဍုင်မန်တုဲ ဗၟာတအ် ကော်စ ဂကူမန် (တလာင်) Talaing (တလိုင်း)၊ ယၟုမ္ဂး တလာင်ဂှ် သွက်ဂကူမန်မ္ဂး ဒှ်ယၟု မလက်မွဲတုဲ မန်တအ် ဂိကွေဟ်ဟ်ရ။ အခိင်ကိုပ်ကၠာ ဟံသာဝတဳဟွံဂွံလီု (ကိုပ်ကၠာ ၁၇၅၇) ဂှ် အေင်္ဂလိက်တအ် ကော်စ ဂကူမန် Peguan မဂွံအဓိပ္ပါယ် ကောန်ဗဂေါ။ ပ္ဍဲခေတ်ကဝ်လဝ်နဳလပါ်စဂှ် ညံင်ရဴဗၟာတအ် မကော်မန် တလာင်ကီု အေင်္ဂလိက်တအ်လေဝ် ကော်ဗက်ဗီုဗၟာ တလာင် (Talaing) ကီုရ။ ယၟုမ္ဂး Peguan (ကောန်ဗဂေါ) ဂှ် ဒှ်ယၟု ကောန်ရးတိုက်ဥရဝ်ပတအ် မကော်စ ဂကူမန် ပ္ဍဲအခိင် ဍုင်ဇၞော် ဍုင်မန် မဒှ်ဒၟံင် ဍုင်ဗဂေါရ။ စပ်ကဵု မူလ အဓိပ္ပါယ် မအရေဝ် "တလာင်" ဂှ်တုဲ လညာတ် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်။ မအရေဝ်ဏအ် ကၠုင်နူ "တေလိင်္ဂ" ဟွံသေင်မ္ဂး ၊ မဒှ် ယၟုဒေသ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်အိန္ဒိယလပါ်အဂၞဲရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၀ ကေုာံ ၁၉၄၇၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဂကူမန်တအ် ကၟာတ်လဒဵုကၠုင် ညံင်ဟွံကဵု စကာ ယၟု "တလာင်" တုဲ ကုညးမစကာဂှ်လေဝ် ဒစဵုဒစးကၠုင် ပိုတ်တ်သကုတ်တ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ယၟုမ္ဂး "တလာင်" ဂှ် ကၟာတ်လဒဵုလဝ်တုဲ ဆပ္ဍဲလိက်တြေံ မဆေင်ကဵုဝင် ဗီုကဵု ပ္ဍဲဒွက်မဟာဂဳတတအ်ဂှ်ဟေင် ဆက်စကာဒၟံင်ဖိုဟ်ရ။ မအရေဝ်ဗၟာ "မွန်" ဟီုဂှ် နကဵုဘာသာဗၟာ သီုဂွံ အဓိပ္ပါယ် "မသၠုင်ပြဲ" ကီုရ။ နကဵုအရေဝ်ဘာသာမန်မ္ဂး ၜိုန်ရ ချူ "မန်" ကီုလေဝ် ပတိတ်ရမ္သာင် မောန် )၊ မန်ဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲဘာသာပါဠိ ညးချူ (ရာမည) မဒှ်ယၟုဒေသ ဒၞာဲဒတန်ဂကူမန်တအ် မပဒတဴ မဒှ်ဒေသလၟုဟ် ဍုင်ဗၟာသကုတ်သၟဝ်ရ။ မန်တြေံဂှ် ညးချူ ရ္မေည် မန်လဒေါဝ် ရ္မန် Kalinga (historical region) ပ္ဍဲခေတ်လဒေါဝ်ဂှ် ညးရန်ကဵု မန်ဒေသနာနာတုဲ ညးပါ်လဝ် မန်ပိဘာသာ မန်ည နူကဵု ရးဖာသီ (ဒေသပါင်ၜဳဨရာဝတဳ)၊ မန်ဒိုင်  ဒေသလဒေါဝ် ရးဗဂေါ၊ တုဲ မန်ဒ ဂှ် ရးမတ္တမ မဒှ်ဒေသအဂၞဲ။
ဝင်တမၠာ
ဂကူမန်တအ် ပြံင်လုပ်ကၠုင် နူရးနိဂီုကြုက် ပ္ဍဲဒေသအေန်ဒဝ်ချာင်နာ ပ္ဍဲသၞာံၜိုတ် ၃၀၀၀ ဘဳသဳ မဒှ်မာန်ရ။ ပၞောဝ်ကဵု ဂကူရးတၞံဂမၠိုင် မစိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲတိဇမၞော်အာရှအဂၞဲဂှ် ဂကူမန်ဂှ် လုပ်လၟိဟ် ညးမစိုပ်ကၠုင် ကိုပ်ကၠာအိုတ်မွဲတၠရ။ ဂကူမန်တအ် ခၞံဗဒှ်ပတိုန် ဂကောံမၞိဟ်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵုဒေသဂှ်တုဲ ပၞောဝ်ကဵု ဂကောံမၞိဟ် ဂကူမန်တအ် မဒက်ပ္တန်လဝ်ဂှ် ရးနိဂီုဒွါရဝတဳ မဒှ်ဒၞာဲ ဗဟဵုလဒေါဝ်ရးနိဂီုသေံ သီုကဵု ဒေသဨသာန်၊ သြဳဂေါတပူရ မဒှ်ဒေသ လဒေါဝ်ရးနိဂီုလဴ (ခေတ်လၟုဟ် ညးကော်စ သဳခေါတ်တဗောန် Sikhottabong)၊ ဝဳယေန်ကျေန်) ကေုာံ ဒေသဨသာန်ရးနိဂီုသေံ၊ ရးနိဂီုဟရိဘုဉ္ဇယ မနွံဒေသသၟဝ်ကျာရးနိဂီုသေံ ကေုာံ ရးနိဂီုသုဝဏ္ဏဘုမ္မိ မနွံ ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာသကုတ်သၟဝ်ရ။
ဂကူမန်တအ်ဂှ် ဒှ်ဂကူ မကလိဂွံ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ နူကဵု တကအ်သိင်္ဃိုရ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်၊ မဒှ် ကွေတ်ဝါဒ မတၞဟ်ခြာ ကုကွေတ်ဝါဒ ညးတအ် မရှ်ေသှ်ေဒၟံင် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဘာသာဟိန္ဒူရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညံင်ရဴမန်တအ် မရှ်ေသှ်ေဒၟံင် ဘာသာဟိန္ဒူကီု ဂကူ မဇၞော်မောဝ် အခိင်မတုပ် ကုမန် ဂကူခမေန်၊ ဂကူစမ္ပါတအ်လေဝ် ရှ်ေသှ်ေဒၟံင် သာသၞာဟိန္ဒူကီုရ။ ဂကူမန်တအ် ကေတ်အက္ခရ်ပလ္လဝတုဲ ညးတအ် စချူလိက် နကဵု အရေဝ်ဘာသာညးတအ်တုဲ လိက်မန် တြေံအိုတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲထီုသရဗူရဳ မကော်ဂး လိက်တၟအ်ထီုနရာဲ မချူလဝ် ပ္ဍဲသၞာံၜိုတ် ၅၅၀အေဒဳတေအ်ရ။
ပ္ဍဲ ၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဂကူမန်တအ် ပ္တန်ဍုင် ရးနိဂီုဒွါရဝတဳ ပ္ဍဲဇိုင်ၜဳစောဖယျာ။ ပ္ဍဲ ၈ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဂကူမန် ဒွါရဝတဳတအ် ဒးဒုင်ပြံင်အာ လပါ်သၟဝ်ကျာတုဲ ပ္တန်ရးဍုင် (city state) ပ္ဍဲကဵု ဖဍေတ် Fa Daet (လၟုဟ် ကော်စ ကလသိန် (Kalasin)၊ ရးနိဂီုသေံ ဒေသဨသာန်)၊ သြဳဂေါတပူရ် (Sri Gotapura) သိခေါတ္တဗေါန် (Sikhottabong) မနွံဗဒါဲ ခေတ်လၟုဟ် ထာကေက် (Tha Khek) ရးနိဂီုလဴ၊ မုန်သူ (Muang Sua) လောင်ပြဗင် (Luang Prabang)၊ ကေုာံ စနြပူရဳ (Chantaburi) (ဝဳယေန်ကျေန်)။ ပ္ဍဲ ၈ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ပၞောဝ်ကဵု ရးဍုင်ဂမၠိုင်ဂှ် ဍုင်သြဳဂေါတပူရဂှ် ဒှ်ဍုင် အဝဵုသြဇာဇၞော်အိုတ်တုဲ ထိင်ပကင်ရင်လဝ် ဗၞိက်ပ္ဍဲဒေသၜဳမာဲခံင်လဒေါဝ်ရ။ ရးဍုင်တအ်ဂှ် နကဵုပရေင်ဍုင်ကွာန် ဒှ်ဒၟံင်တၞဟ်ခြာတဴ ရေင်သကအ်ကီုလေဝ် နကဵုယေန်သၞာင်မ္ဂး တုပ်သၟဟ်ဒၟံင်ရေင်သကအ် မဒှ်ရးဍုင် မရှ်ေသှ်ေ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ မကၠုင် နူသိင်္ဃိုရ် ဖအိုတ်ရ။
အတိုင်လိက်ဝင် "ဍုင်သေံသကုတ်သၟဝ်ကျာ" မ္ဂး ဍုင်လဝ (လၟုဟ် မကော်စ လပ်ဗူရဳ) ဂှ် ဖြကလဝနဒိရှရာဇ် (Phraya Kalavarnadishraj) ညးမကၠုင် နူတက္ကသဳလာ ဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံခရေတ် ၆၄၈ ရ။ အတိုင်လိက်ဝင်သေံမ္ဂး ဖြကကဗာတ် (Phraya Kakabatr) နူ တက္ကသဳလာ ပ္တန်လဝ် ဍုင်တက် ဟွံသေင်မ္ဂး နခန်ဆာဲသဳ (Nakhon Chai Si)၊ ခုတ်ပတန် စူဠာသက္ကရာဇ်တၟိ ပ္ဍဲ သက္ကရာဇ်ခရေတ် ၆၃၈၊ မဒှ် သက္ကရာဇ် မစကာကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာကီု သီုကဵု ရးနိဂီုသေး စဵုကဵု ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ။ ကြဴနူဂှ် မွဲဗွဝ်ကၠံဂှ် ကောန်ညး ဒက်ပ္တန်ဍုင်ဂှ်။ ၜိုတ် ၇ ဗွဝ်ကၠံ လဝ သမၠဲပတိုန် တိရးဇကု လပါ်ဒေသသၟဝ်ကျာ။ ပ္ဍဲလိက်ဝင် စမ္မဒေဝဳဝံသဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဨကရာဇ်ဗြဴစမ္မဒေဝဳဂှ် ဒှ်ကောန်ဝုတ် သၟိင်ဍုင်လဝ နူကဵု ဇိုင်သြင်ၜဳစောဖယျာတုဲ စမ္မဒေဝဳဂှ် ဒှ်သၟိင်မပကင်ရင် ဍုင်ဟာရိဘုဉ္ဇယျ (လၟုဟ် ကော်စ လာမ်ဖုန်) ကိုပ်ကၠာအိုတ် မဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု အကြာအေဒဳ ၇၅၀ - ၈၀၀။    သၞာံကြဴနူဂှ်ညိညဂှ် ကောန်ဗၠာဲ ဨကရာဇ်ဗြဴစမ္မဒေဝဳ အန္တယောတ် ပ္တန်ဍုင် ကေလောင်နခေါန် (Khelang Nakhon) (လၟုဟ် ကော်စ လာမ်ဖင်) မဒှ်တင်အဓိကဇၞော် ပ္ဍဲကဵု ဝင်ရးနိဂီုဟာရိဘုဉ္ဇယျမွဲရ။
ကြဴနူ အေဒဳ ၁၀၀၀ တုဲ ဂကူမန်တအ် ဒးဒုင်ဇီုကပိုက်ဒၟံင် ကုဂကူသေံ မပြံင်လုပ်မံင် နူကဵုသၟဝ်ကျာ အဆက်ဆက် ကေုာံ ဂကူခမေန် မလုပ်ဗတိုက်ဒၟံင် နူကဵု အေန်ပါယျာခမေန် နူလပါ်ဗမံက်ရ။ ဂကူမန် နူဒွါရဝတဳ ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒြေပ်ဒဴလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲဒၞာဲလၟုဟ် မကော်ဂး ဍုင်ဗၟာသကုတ်သၟဝ်ရ။ ဂကူမန်ဒွါရဝတဳ ညးတအ် ဆောံလေင်အာ ရးနိဂီုလဝညးတအ် ၜိုတ် အေဒဳ ၁၀၀၀။ ဂကူမန်မသှ်ေၜက်ဒၟံင် နူဒွါရဝတဳဂှ် လၟုဟ်ညးတအ် ကော်စ ညးတအ် ဂကူညးဂူ လၟုဟ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲဒေသ အိသာန် (ရးနိဂီုသေံ)။ ဂကူမန်တအ်ဂှ် ဒးဒုင်အာ ပ္ဍဲကာလပၞာန်၊ ဒးဒုင်ရပ်ဏာ နဒဒှ်ဂၠုဲ ညးသၟေဟ်ဒၟံင်တအ်ဂှ် ဒှ်အာဂကူတၞဟ် (ဗွဲတၟေင်ဂကူသေံ)တုဲ လၟုဟ်ဂကူမန် ပ္ဍဲဒေသ ဇိုင်ၜဳစောဖယျာဂှ် ကၠေအ်ကၠက်အာရ။ ရးနိဂီုဟာရိဘုဉ္ဇယျ ဂကူမန် မသှ်ေဒၟံင် ပ္ဍဲလပါ်သၟဝ်ကျာဂှ်လေဝ် ဗွဲကြဴဏအ် ဒးဒုင်ဆက် လၞိန်ဗပိန်ကဵု ဂကူသေံ ပ္ဍဲကဵုဒေသသၟဝ်ကျာပၠန်ရ။
ဇိနဘာသာ
thumb|တဲ မဒှ် လက္သန် အဟိံသာ မဒှ် သၠာဓမ္မစက် မသှ်ပလးကဵု သံသာရ။ ဇိနဘာသာ (Jainism), ဗွဲမဂၠိုင် ကော်စ ဓဝ်ဇိန် ဂှ် ဒှ်ဘာသာတြေံတြဟ် နူကဵု ရးနိဂီုအိန္ဒိယမွဲရ။ ဓဝ်ဇိန်ဂှ် အတိုင်လညာတ် ဓဝ်ပတှ်ေညးတအ်မ္ဂး ကၠုင်နူကဵု အစာဇၞော် ၜါစှော်ပန်တၠ မကော်ဂး တဳရ်ထင်္ကရ (tīrthaṅkara) အစာဇၞော်ၜါစှော်ပန်ဇကုဂှ် ပ္ဍဲကဵု လိက်ဗုဒ္ဓဘာသာမ္ဂး ကော်စ အစာတဳ၊ ညးမဒှ်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ရိရှဘနာထ သီုကဵု ကော်စ အာဒိနာထဘဂဝါ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ကျာ်ကိုပ်ကၠာအိုတ်။ နကဵု ဓဝ်ပတှ်ေ ဇိနဘာသာမ္ဂး အာဒိနာထဘဂဝါဂှ် ဂျိုင်တန်တဴလဝ် ပ္ဍဲအခိင်မလောန်ကၠုင်သၞာံ မဂၠိုင်ကဵု အသင်္ဃဲတေအ်ရ။ အစာမရနုက်ကဵု ၜါစှော်ပိဂှ် တန်တဴလဝ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ အကြာ ၈ - ၇ ဘဳသဳတုဲ အစာမရနုက်ကဵု ၜါစှော်ပန်ဂှ် မဟာဝဳရ ဂှ် ဂျိုင်တန်တဴလဝ် ပ္ဍဲၜိုတ် ဘဳသဳ ၅၀၀ ရ။ ဇိနဘာသာတအ် ပတှ်ေကေတ် ဇၟာပ်ပ်ကဝ်မ္ဂး အစာကတဵုဒှ် မွဲဇကုရ။
ဂကူမန်
ဝင်တမၠာ
ဂကောံမၞိဟ်မန် ပ္ဍဲဒေသရးနိဂီုဗၟာ သကုတ်လဒေါဝ်ဂှ် ဂကူမန်တအ် ဒက်ပ္တန် ဍုင်ဗုကာံ သၟိင်ယၟုမြဟ် မၞိဟ်မတီဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် သၟိင်အနုရုဒ္ဓ (အနဝ်ရထာ)၊ သၞာံ ၁၀၇၉ သၟိင်ဗဇြဘရဏဒေဝ ပကင်ရင် ဍုင်ဗုကာံ၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၀၈၄ဂှ် အဝဵုဍုင်ဂှ် ဒးဒုင်သီ ကဵုသကိုပ်ပၞာန်ဂကူဗၟာတုဲ သကိုပ်ပၞာန်ဂှ် အခိင်ကာလ ညးမဒှ်သၟိင်ဂှ် ကလိဂွံ မဟိမုတြိဘုဝနာဒိတျဓမ္မရာဇ။ သၟိင်ဗဇြဘရဏဒေဝဂှ် ဒှ်သၟိင်မန် လက်ကြဴအိုတ် ပ္ဍဲဒေသရးနိဂီုဗၟာ သကုတ်လဒေါဝ်ရ။ သၟိင်တြိဘုဝနာဒိတျဓမ္မရာဇဂှ် ဒှ်သၟိင်ဂကူဗၟာ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ လက်ထက်သၟိင်ဏအ်ဂှ် အဝဵုသြဇာဗုကာံ စှ်ေစိုပ်ကၠုင် စဵုကဵု ဒေသရးနိဂီုဗၟာ လပါ်သၠုင်ကျာ စဵုကဵု ထဝါဲရ။ ဆဂး ဂကူမန်ဂှ် ဒှ်ဒၟံင် ဂကူမၞိဟ်လပါ်ဂၠိုင်ဖိုဟ် ပ္ဍဲဒေသရးနိဂီုဗၟာသကုတ်သၟဝ်ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဍုင်မန်ဟာရိဘုဉ္ဇယျဂှ် သၟိင်အာဒိတျရာဇ် ပကင်ရင်ဍုင် (ၜိုတ် ၁၂ ဗွဝ်ကၠံလပါ်စ)၊ နွံကဵုဒြဟတ်ဇၞော်တုဲ အာဗတိုက်ပၞာန် ကုဍုင်အင်္ကာရ (ဍုင်ခမေန်) မဒှ်အခိင် သၟိင်သုရိယဝမာန် ဒုတိယ မပကင်ရင်ဒၟံင်ဍုင်၊ တုဲပၠန် ဒက်ပ္တန် ကျာ်စေတဳဇၞော် ဟာရိဉ္ဇယျစတုပ (လၟုဟ် နွံ ပ္ဍဲလာမ်ဖုန်၊ ရးနိဂီုသေံ သၟဝ်ကျာ)။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၈၉ သၟိင်မင်္ဂရာဲ ကၠုင်ဝေင် ဍုင်မန်ဟာရိဘုဉ္ဇယျ၊ မဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ဍုင်မန်ဟာရိဘုဉ္ဇယျ မနွံကဵု ကြက်ဒြပ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠင်တုဲ ညးဂစာန်ဗတိုက်သီကေတ် ဍုင်မန်ဂှ်ရ။ ဆဂး သၟိင်မင်္ဂရာဲ ဗတိုက်ဟွံမာန်၊ စၞးဂှ် ပလံင်ဏာ မၞိဟ်ဓလုက်ဇကု ဇရေင်ဍုင်ဟာရိဘုဉ္ဇယျ။ လအ်ညိ သၟိင်မန်ယိဗ ပတှ်ေအာ လတူမၞိဟ်ဓလုက်ဂှ်တုဲ ခပတိုန်ဒဒှ် အမာတ်ဇၞော် ညးမကဵုကသပ်သၟိင်ရ။ သၞာံ ၁၂၉၂ ဂှ် ဗတိုက်သီကေတ် ဍုင်မန်ဟာရိဘုဉ္ဇယျတုဲ ပၠုပ်စုတ် သၟဝ်ရးနိဂီုလာန်နာဇကုရ။ ဖြယိဗ မဒှ်သၟိင်မန် ဟာရိဘုဉ္ဇယျ လက်ကြဴအိုတ်ဂှ် ဒးဒြေပ်ဒဴတိတ် လပါ်သၠုင်ကျာ အာစိုပ် ဇရေင် လာမ်ဖင်။
ဇိနဘာသာ
ကြက်အဓိက ဓရ်ဇိနဘာသာဂှ် အဟိံသ (မသက်ကုပ္ဍဵုပ္ဍိုက် ညးမွဲသအာင်)၊ အနေကန္တဝါဒ (မဟွံစိုပ်ကၞောတ်မွဲလပါ်)၊ အပရိဂြဟ (မဟွံစောဲစပ်) ကေုာံ အသစေတိဝါဒ (မဝေင်ပါဲအာရီုကာမဂုဏ်)တအ်ရ။ လုပ်ဒ္ဂေတ်ဗက် သာသနာဇိနဘာသာမ္ဂး ဒးဒ္ဂေတ်ဗက် သဳလမသုန် မတွဟ်ဂး (၁) အဟိံသာ (သက်ကုပျဲပျာံ)၊ (၂) သစ္စ (မဒးနွံကဵု ဓဝ်ဍာံစၟတ်)၊ (၃) အသတေယျ (သက်ကုကၠတ်ဂၠံက်)၊ (၄) ဗြးမိစ္ဆာစာယ (ဝေင်ပါဲ သိပ်ဂၠိပ်မေထုန်)၊ ကေုာံ (၅) အပရိဂြဟ (သက်ကုပိုင်ပြဳဒြပ်ရတ်)။ လၟေင်ဒ္ဂေတ်ဓဝ်ဇိန်ဏအ်ဂှ် ဆက်စပ် ကဵုဒ္ဂေတ်လၟေတ်အခိုက်ဘဝမၞိဟ်ဇိန်တအ် နွံနာနာသာ်ရ။ ဥပမာ တၞဟ်နမဂွံဝေင်ပါဲ ပရေင်ပျဲပျာံတုဲ ဟွံစဖျုန်တအ် ဒှ်တမ်ရ။ လင်္ကာဂမြဴဇိနဘာသာဂှ် "ပရသ္ပရောပဂြဟော ဇဳနာနာမ်" (ဝိညာဏ်မၞိဟ်ဂှ် သွက်ဂွံရီုဗင် ညးမွဲသအာင်) တုဲ "ဏမောကာရမန္တြ" ဂှ် ဒှ်ဂါထာအဓိက ညးတအ် မဖ္ဍောတ်ဗှ်ရ။
ဓရ်ဇိန်ဂှ် လုပ်လၟိဟ် ပၞောဝ်ကဵု ဓရ်တြေံအိုတ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵုဂၠးတိဝွံတုဲ ပ္ဍဲကဵု ဇိနဘာသာဂှ် ဂိုဏ်ဇၞော်ၜါ ပါ်တိတ်ဒၟံင်ဂှ် ဂိုဏ်သက်ကုဗွိုက်လတက် မကော်ဂး ဒိဂမ္ဘရ (Digambaras) ကဵု ဂိုဏ်ဗွိုက်လတက်ဂွု မကော်ဂး ၐဝေတာမ္ဘရ (Śvētāmbaras) မဒုင်သဇိုင် ကုဗီုခမဳညးတအ် မဒ္ဂေတ်တုဲ ပါ်လဝ်ရ။ သီုၜါဂှ် လိက်သာသနာတုပ်ပ်တုဲ သီုၜါဂှ် တန်တဴဒၟံင် နကဵု မဒါန်ပစ္စဲ နူကဵုဒါယကာဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် မၞိဟ်စ္ၜုဲစ္ၜော် ဇိနဘာသာ နွံအကြာ ပန် ကဵု မသုန်ပြကောဋိကိုဋ်တုဲ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး နွံပ္ဍဲအိန္ဒိယရ။ မ္ၚးအိန္ဒိယ ဒၞာဲမနွံဂၠိုင်င်ညိမ္ဂး ဍုင်ကနေဒါ၊ ယူရောပ် ကေုာံ ရးနိဂီုပံင်ကောံအမေရိကာန်တအ်ရ။ ဓရ်ဇိန် ဂှ် ပ္ဍဲဂျပေန် မၞိဟ်တအ်ဒ္ဂေတ်ဗက်ဂၠိုင်ကၠုင်ဒၟံင်တုဲ ကောန်ဂကူဂျပေန် မသုန်လ္ၚီပြင်င် ပြံင်လှာဲဒုင်ကေတ် ကွေတ်ဇိနဘာသာရ။ သဘင်အဓိက ပ္ဍဲကဵုဇိနဘာသာဂှ် သဘင်ပရုသှန၊ သဘင်ဒသလကသှန၊ အသှတနိက၊ မဟာဝိရ် ဇန်မ ကလျာနက် ကေုာံ သဘင်ဒိပဝလဳ တအ်ရ။
ဂကူမန်
၁၃ - ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ
သၞာံ ၁၂၈၇ ဂှ် ရးနိဂီုဗုကာံ သရိုဟ်လီု၊ အဝဵုသြဇာလေဝ် ထောင်ပြိုဟ်ရ။ မဂဒူ၊ ညးမဒှ် မိမန် အပါသေံ မဒၟံင် ဍုင်ဒုံဝေါအ် ပ္ဍဲရးသဓီု အာပဗၞိက် ပ္ဍဲဍုင်သုခေါဒယာ၊ ဗွဲကြဴ ဒှ်မိတ်ဒါန် ကုကောန်ဝုတ်သၟိင်။ ညးကေုာံ ကောန်ဝုတ်သၟိင် ဒဴစဴကၠုင် ဇရေင် မတ္တမ တုဲ လလောင်တြး ဍုင်ဗၠးၜးမန်။ ဍုင်ဇၞော်ဂှ် ဗွဲကြဴ ပြံင်အာ ဇရေင်ဍုင်ဗဂေါ။ ဍုင်ဟံသာဝတဳ နကဵု တၞောဝ်ဝံသညးဂှ် (၁၂၈၇ - ၁၅၃၉) မြဟ်တမ္ညဝ်၊ နကဵု အဝဵုသြဇာကီု သီုကဵု ယေန်သၞာင်ရ။ စိုပ်လက်ထက် တၠညးရာဇာဓိရာဇ် (၁၃၈၃ - ၁၄၂၂)ဂှ် အလုံတွဵုရးမန်ဂှ် ပံင်ပ္ကောံဂွံ မွဲသၟဝ်က္ဍိုင်ဗတာင်၊ တုဲပၠန် ပၞာန်ဗၟာအင်ဝ မကၠုင်ဗတိုက်ဒၟံင်မဂၠိုင်ကဵုအလန် လုကဴပွိုင် ၄၀ သၞာံဂှ်လေဝ် စဵုဒၞာမာန်ကၠုင်လဝ်ကီုရ။ ပ္ဍဲလက်ထက် တၠညးမိစောဗု (၁၄၅၃ - ၁၄၇၂) ကဵု လက်ထက် တၠညးဓမ္မစေတဳ (၁၄၇၂ - ၁၄၉၂) ဂှ် ဍုင်ကွာန်ၜိုဟ်သြိုဟ်တုဲ ဇၞော်မောဝ်ဗွဲမလောန်ရ။
ဇိနဘာသာ
ဓဝ်ပတှ်ေ ကေုာံ ဒဿန
ဇိနဘာသာဂှ် ဒှ်ဘာသာမဟွံစွံအဓိကကုနိမိတ်ဗဒှ် (transtheistic) ကေုာံ မဟီုတွဟ်လညာတ်အနာဂတ်ဂတတုဲ မဟွံပတှ်ေကေတ် စက္ကဝါဏအ် ကတဵုဗဒှ်လဝ် နကဵုညးတၠဣဓိမွဲမွဲတၠ၊ မနွံအကြာ ဝါဒၜါလပါ် (parallelism) ကေုာံ ဝါဒမဆက်စပ် (interactionism) တအ်ရ။
ဂကူမန်
၁၆ - ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ
ပ္ဍဲ စှ်တြဴဗွဝ်ကၠံ လပါ်စဂှ် အသိင်ဒြဟတ်အဝဵု ဂကူဗၟာ ကလေင်ဇၞော်တိုန် ပ္ဍဲတံင်ငူ။ သၞာံ ၁၅၃၉ ဂှ် သၟိင်ဗၟာတဗင်သုဲထဳ နူတံင်ငူ လုပ်သီကေတ် ဍုင်မန်ဟံသာဝတဳ။ ကြဴနူ သၟိင်ဗၟာတဗင်သုဲထဳ မစုတိအာတုဲဂှ် ဂကူမန်တအ် ကလိဂွံ ဍုင်ဗၠးၜး မွဲဆိုန်ခဏ၊ သၟိင်ထဝ် ဒှ်ညးပကင်ရင်ဍုင်။ ဆဂး ဍုင်ဗၠးၜးမန်ဂှ် ဒးဒုင်ပၠံင်ၜးဏာ ကုသၟိင်ဗၟာဖရင်နံင် နူတံင်ငူ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၅၁ ဂှ်ပၠန်ရ။ သၟိင်ဗၟာတအ် သီဂွံဍုင်မန် ဟံသာဝတဳတုဲ ပြံင်အာစွံ ရာဇဌာနဳ (ဍုင်ဇၞော်) ပ္ဍဲဟံသာဝတဳ (ဗဂေါ)၊ တၞောဝ်သၟိင်တၠမန်ဂမၠိုင် စွံလဝ် အတိုင်သၞောတ်တြေံ နဒဒှ်သၟိင်တၠအိုတ်ရ။ စနူဂှ်တုဲ ဂကူမန်တအ် လုကဴ ပွိုင် ၜါကၠံသၞာံပြင်င် ဒးမံင်ကၠုင် သၟဝ်အဝဵုသြဇာဗၟာရ။
ဇိနဘာသာ
ဒြဝျ (ဒြပ်)
ဒြဝျ ဂှ် ဒှ်အရေဝ်သံသကြိုတ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒြပ်။ နကဵုလညာတ်ဒဿန ဇိန်မ္ဂး စက္ကဝါဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဒြပ်တြဴပြကာ မတွဟ်ဂး ဇဳဝ (ဇဴ)၊ ပုဒဂလ၊ ဓမ္မ၊ အဓမ္မ၊ အကာသ ကေုာံ ကာလ။ လက္ကရဴ မသုန်ဂှ် ဒှ်သက်ကုလမျီု (အဇဳဝ)။ ဒဿနဇိန်ဂှ် ပါ်လဝ် ဒြပ် နူကဵု ခန္ဓ ဟွံသေင်မ္ဂး အရပ်အရာ နကဵုဗီုပြင် အရာပလီုပလာ်ဂွံ ကဵု အရာမပလီုပလာ်ဟွံဂွံတအ်ရ။
ဂကူမန်
၁၆ - ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ
ပ္ဍဲအခိင်သၟဝ်ဗၟာဂှ် ကတဵုဒှ်ပၞာန် ကဵုရးနိဂီုဝုတ်ဒိုဟ် ကုရးနိဂီုသေံ၊ ရးနိဂီုယခေင်တအ်ရ။ ကြဴနူ သၟိင်ဖရင်နံင် မစုတိအာတုဲ စိုပ်လက်ထက်ကောန်ညး သၟိင်နန္ဒဂှ် စဍဵုဍိုက်ကၠုင် ဂကူမန်တအ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၈၄ ဗလးဏာ အမာတ်မန်ၜါတၠ ဖြကိတ် ကဵု ဖြရာမ် သွက်ဂွံအာ ဂစိုတ်နရာသောန် ညးမဒှ်ကောန်သၟိင်ဍုင်သေံ ပ္ဍဲကြောန် (Kraeng)။ ညးၜါဂှ် ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ နရာသောန်ဂှ် မဟွံမဲကုဒုဟ်ဒဏ်တုဲ ညးၜါဂှ် ပံင်ကဵု နရာသောန်တုဲ ဒစဵုဒစးဗၟာရ။ တုဲဂှ် ဂကူမန်တအ် ဒးပဆုဲပြံင် ကဵုအာ ပ္ဍဲဒျူဒျာ။ လကျာ်ဇၞော်မန်မွဲ ဂွံဒှ်အာ ညးမကဵုကသပ် သၟိင်နရာသောန်။
ဇိနဘာသာ
Sources
ကဏ္ဍ:ဘာသာ
ဂကူမန်
၁၆ - ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ
ဍုင်ဗဂေါ မဒှ်ဍုင်ရာဇဌာနဳ အေန်ပါယျာတံင်ငူဂှ် ဒးဒုင်ပလီုကဵု ဂကူယခေင်တအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၉၉။ အဝဵုသြဇာဗၟာသရိုဟ်လီုတုဲ ဂကူမန်တအ် ကလေင်ဒက်ပတန် ဍုင်ဗၠးၜးဇကု ပ္ဍဲလပါ်မတ္တမ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၁၆ ဂှ် သၟိင်ဗၟာအနံက်ဖက်လောန်တုဲ ဂကူမန် ကလေင်စိုပ်အာ ဇရေင်သၟဝ်ဗၟာပၠန်ရ။ မန်တအ် ကတဵုသပုန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၆၁ ဆဂး သပုန်မန်တအ် ဒးဒုင်လၞိန်ဗပိန်ထောအ် ကဵုသၟိင်ဗၟာပျေမေန်။ ဂကူမန် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒြေပ်လုပ် ဍုင်သေံတုဲ ပဒတဴ ပ္ဍဲဍုင်သေံ ကရေက်လပါ်ပလိုတ်။ သကိုပ်ပၞာန်မန် မဒဴလုပ်စိုပ်အာ ဍုင်သေံတအ်ဂှ် လုပ်ယိုက်ဂၠေင် သၟဝ်ပၞာန်သၟိင်ဨကရာဇ်သေံဂမၠိုင်ရ။
၁၈ - ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ
ကြဴနူ တၞောဝ်သၟိင်တက်သိန် မလီုအာတုဲ ဖြစက္ကရဳ ဒက်ပတန် တၞောဝ်သၟိင်စက္ကရဳတုဲ တိုန်နန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၂ ဂွံဒုင်ယၟု ရာမ ပထမ။ သၟိင်ရာမ ပထမဂှ် ဒှ်ကောန်ထံင်ဒဳ (Thongdi)၊ ထံင်ဒဳဂှ် ဒှ်ဂကူမန် တၞောဝ်ဗဳဇသၟိင်တၠ ပ္ဍဲကဵု နန်ဒျူဒျာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၃၇ ရ။ ဂၞကျာ် သၟိင်ရာမ ပထမ ဂှ် အမာရိနဒြာဂှ် ဒှ်ကောန်သေဋ္ဌဳဂကူမန် မပြံင်လုပ် ဍုင်သေံ နူကဵုဍုင်မန် နူအခိင်ကိုပ်ကၠာတေအ်ရ။ သၟိင်ရာမ ပထမ ပတန်ဍုင်ၜင်ကံက်တုဲ ဍုင်ဇၞော် နူကဵု ထောန်ဗူရဳဂှ် ပြံင်အာစွံ ပ္ဍဲၜင်ကံက်။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၁၄ အခိင်ဂကူမန် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် ဒဴလုပ်ဍုင်သေံဂှ် ကောန်စဴညး ကောန်သၟိင်မံင်ကုတ် (ဗွဲကြဴ ဒှ်သၟိင်ရာမစတုတ္ထ)ဂှ် အလဵုဇကုညး အာဒုင်တၠုင် ဂကူမန်တအ် ပ္ဍဲပယျဵုကျာ်ပိ။ တၞောဝ်သၟိင်စက္ကရဳ မဒှ်တၞောဝ်သၟိင်သေံလၟုဟ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်တၞောဝ်ဗဳဇ ဂကူမန်ရ။
ကောန်မန် ပ္ဍဲဍုင်သေံတအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ပဒတဴဒၟံင် ဒေသလဒေါဝ်ဍုင်သေံ ဗီုကဵု နန်ထဗူရဳ၊ သမုတ်ပြကာန်၊ ၜင်ပေါင်။ မန်တအ်ဂှ် ညးတအ် ဒက်ပ္တန် ကျာ်အခိုက်မန်အိုတ်ရ။ အခိင်လအ်ကၠုင် မန်ဗွဲမဂၠိုင်တအ်ဂှ် ဟီုအရေဝ်မန်ဇကု ဟွံဂွံ ဟီုဂး အရေဝ်သေံကီုလေဝ် နကဵု အခိုက်ကၞာဂှ် မင်မဲဒၟံင် တၞောဝ်ဗဳဇမန်ဇကုဖိုဟ်ကီုရ။
၁၉ - ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ
ကြဴနူ ပေါဲဗတိုက် အကြာဗၟာ ကဵု အေင်္ဂလိက် မကတဵုဒှ် မဂၠိုင်ကဵုအလန်တုဲ ရးနိဂီုဗၟာဂှ် စိုပ်အာ သၟဝ်တဲဗြိတိန် (အင်္ဂလိက်)ရ။ ကြဴနူ ပၞာန်အင်္ဂလိက်-ဗၟာ အလန်ဒုတိယ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၅၂ တုဲ ဒေသဂကူမန် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာဂှ် စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ ဗြိတိန်ပေင်င်ရ။ မန်တအ်လေဝ် ဂွံတိတ်ဗၠးၜး နူဘဝသၟဝ်ဗၟာရ။ ဘဝဂကူမန် သၟဝ်ဗၟာဂှ် ဂကူမန် မဒးဒုင်ဂမ္စိုတ် နကဵုမၞိဟ်ဂၠိုင်င် ဂၠိုင်ကဵုအလန်တုဲ ဂကူမန် ဗွဲဂမၠိုင် ဒးဒဴလုပ် ရးနိဂီုသေံ သွက်ဂွံဗၠးဘဲလမျီုရ။ ဗြိတိန် မသီကေတ် ဍုင်ဗၟာဂှ် ဒှ်အရာမပကဵု ညံင်ဂကူမန် ဟွံဂွံကၠေအ်ကၠက်အာ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဗၟာရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၇ ဂှ် ပတၟေင် ကုတ္ၚဲပတန်ဍုင်ဟံသာဝတဳ ပ္ဍဲဂိတုမာဃ် မွဲစွေက်ဂှ်တုဲ ဂကူမန်တအ် စကၠောန်ဗဒှ် တ္ၚဲဂကူမန်။
ဒေသမန် စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ အင်္ဂလိက်တုဲ ခြာဟွံလအ် ဂကူမန်တအ် စဒစဵုဒစးကၠုင် ကဵုအင်္ဂလိက် ညးမပကဝ်လဝ်နဳတအ်ရ။ ကာလဍုင်ဗၟာ မကလိဂွံ ဍုင်သၠးၜး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၈ ဂှ် ဂကူမန်တအ် အာတ်မိက် ညံင်ဂွံကဵု အခေါင်ပကင်ရင်ဇကုအပိုင်။ ဥူနု ညးမဒှ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော်ရးနိဂီုဗၟာ ကိုပ်ကၠာအိုတ် တးပါဲ သွက်ဂွံကဵု အခေါင်ပကင်ရင်ဇကုအပိုင် ကုဂကူမန်တအ်ရ။ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ ဂကူမန်တအ် စတဝ်စၞေဟ်ကၠုင် နကဵုလွဟ် နကဵု သၟဝ်ပၠတရဴ ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန်၊ နူစ သၞာံ ၁၉၆၂ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ရ။ ဗော်သဵုယှေဝ်လေစ်ဂၠံင်တရဴဗၟာ (Burma Socialist Programme Party - BSSP) ပစၟတ်သမ္တီကဵု ပိုင်ခြာကဵု တွဵုရးဍုင်မန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၄ ပ္ဍဲဒၞာဲဒေသ မကရေက်ပတိတ် နူကဵု ခရိုင်တၞင်သဳ ကဵု ရးဗၟာရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ပၠန်ဂတးမန်ဂှ် ဆက်နွံကၠုင်ဒၟံင်တုဲ စိုပ်သၞာံ ၁၉၉၅ ဂှ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဒေါအ်ပန်ပှော် ကုအလဵုအသဳပၞာန်ရ။
၂၁ ဗွဝ်ကၠံ
လၟုဟ် ဂကူမန်ဂှ် အပ္ဍဲ ရးနိဂီုဗၟာမ္ဂး လုပ်လၟိဟ် ဂကူကောန်ဍုင်အရင်အဓိကမွဲတုဲ ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီုသေံဂှ် ဒှ်ဂကူသၟတ် ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံမွဲရ။ အတိုင် သမ္ၚေဝ်ဗဳဇ မထ္ၜးလဝ်မ္ဂး ဂကူမန် မနွံပ္ဍဲ လဒေါဝ်ရးနိဂီုသေံ ကဵု ဂကူမန်မပြံင်လုပ်မံင် ပ္ဍဲရးနိဂီု ဗွဲကြဴတအ်ဂှ် တၞောဝ်ဗဳဇကြပ်ရေင်သကအ်ရ။
ဟိုတ်နူ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် ကြဴနူ ဍုင်ဗၟာမကလိဂွံဗၠးၜး နူဗြိတိန်တုဲ ဂကူမန် နူကဵု ဒေသမုက်ပၞာန်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် စိုပ်အာ ရးဍုင်ပထမဂမၠိုင် နူကဵု ဗဒိုပ်ညးလလဴ အကြာပယျဵုဗၟာ-သေံ ကဵု ရးနိဂီုမလေရှာတအ်ရ။ ကောန်မန် နူရးနိဂီုဗၟာ ပြံင်စိုပ်အာပဒတဴ ပ္ဍဲရးနိဂီုပံင်ကောံအမေရိကာန် (ဂကောံမၞိဟ်ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ တွဵုရးအေန်ဒိယာန္နာ၊ ဍုင်ဖောတ်ဝိုင်၊ ဂၠိုင်အိုတ်ဒုတိယဂှ် တွဵုရးသြဟိသြ ဍုင်အခြောန်၊ ဍုင်အဝ်သတြေလဳယာ၊ ခနေဒါ၊ နဝ်ဝေ၊ ဒိန်မက်၊ ဝှေန်လာန်၊ သွိတ်ဒေန်၊ ကေုာံ နေတာလာန်တအ်ရ။
အရေဝ်
အရေဝ်မန်ဂှ် ဒှ်အရေဝ် ပ္ဍဲလွာအရေဝ် မန်နိစ် (Monic) မဒှ်တၞောဝ်အရေဝ် အဝ်သတြောအေရှတိစ် (လဆောဝ် ကော်စ ဂကောံအရေဝ် မန်-ခမာ) မဒှ်အရေဝ် မကြပ် ကုအရေဝ် ဂကူ ညးဂူ သ္ၚောဲနူဂှ်ညိမ္ဂး ကြပ်ညောန်ကဵု အရေဝ်ဘာသာခမေန် ကေုာံ ဝဳယေတ်နာမ်။ အက္ခရ် ဂကူမန်တအ် မချူဂှ် ဒှ်အက္ခရ် မစေန်ဆက်ကၠုင် နူအက္ခရ်ဗြဟ္မဳ မကၠုင်နူ အိန္ဒိယ။ အရေဝ်မန်ဂှ် ဒှ်အရေဝ် မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵုအရေဝ်ဘာသာတြေံအိုတ်ဂမၠိုင် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသဇၞော်အာရှအဂၞဲရ။
အရေဝ်ဘာသာ ပ္ဍဲဒေသဂှ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် အရေဝ်မန်ဓလီုပါလုပ်ဒၟံင်ရ။ အက္ခရ်ထာမ်သေံ (Tai Tham alphabet) ကဵု အက္ခရ်ဗၟာဂှ် လွဳစလဝ် နူကဵု အက္ခရ်မန်တြေံ။ အက္ခရ်ထာမ်သေံဂှ် စဒၟံင် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်ဘာသာသေံသၟဝ်ကျာ၊ အရေဝ်ဘာသာသေံလူ၊ အရေဝ်ဘာသာခုန် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာလဴ။ အက္ခရ်ဗၟာဂှ် စကာဒၟးင် ပ္ဍဲကဵု ဘာသာဗၟာ၊ ဘာသာသေံ၊ ဘာသာကရေင်သဂဝ် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာတၞဟ်တအ်ရ။
လိက်သေံ (သေံဒေသလဒေါဝ် ကဵု သၠုင်ကျာ) ဂှ် ကြပ်ညောန် ကုအက္ခရ်ခမေန် ဂၠိုင်နူ အက္ခရ်မန်တုဲ မဝေါဟာရသေံ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ကၠုင်နူ အရေဝ်မန်ရ။ ဂကူဗၟာတအ်လေဝ် ဂၠေအ်လဝ် မဝေါဟာရမန် ဗွဲဂမၠိုင်ကီုရ၊ ဗွဲတၟေင် ဝေါဟာရ မဆေင်ကဵု ပရေင်ပကင်ရင်၊ ပရေင်ကွတ်၊ ဗွိုက်လတက်၊ စၞ ကေုာံ ပကဴဂမၠိုင်ရ။
အခိင်လၟုဟ်၊ အရေဝ်မန်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် အရေဝ်ဂကူရးတၞံ ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာကီု သီုကဵု ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံ။ ပ္ဍဲကဵုဗွဝ်စှ်ော လပါ်လက်ကြဴဏအ် ဟိုတ်နူ လၟိဟ်မၞိဟ်မဟီုအရေဝ်မန် အောန်စှ်ေဒၟံင်တုဲ အရေဝ်မန်ဂှ် မဒးဒုင်ပၠုပ်လဝ် ပ္ဍဲစရင် အရေဝ်မဒးဂွိင် သွက်ဂွံကၠေအ်ကၠက် နကဵုယူနေစ်သကဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀ ဂှ်ရ။
သင်္ကေတ
သင်္ကေတဂကူမန်တအ်ဂှ် ဒှ်ရုပ်ၜိုပ် နကဵု ဗီုပါဠိ ကော်စ ဟံသာ မဒှ်ဂကူဒဏ္ဍာရဳ မနွံဗီုပြင် မတုပ်ကဵု အဟာန်။ ၜိုပ်ဂှ် ဗၟာတအ်ကော်စ hintha (ဟင်္သာ, ) သေံကော်စ "ဟောင်"(หงส์)။ ၜိုပ်ဂှ် ဒှ်သင်္ကေတ တွဵုရးဍုင်မန်ကီု သီုကဵု ရးဗဂေါ မဒှ်ဍုင်မန်တြေံရ။ တုဲပၠန် ဍုင်ပက်ကြေတ် ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံ မဒှ်ဒၞာဲဂကူမန် မပဒတဴဂၠိုင်ဂှ်လေဝ် သင်္ကေတဍုင်ဂှ် ရုပ်ၜိုပ်ကီုရ။
ဂဳတ
ပ္ဍဲကဵု အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင်မန်ဂမၠိုင် လပါ်ဂဳတ၊ လမၠေဟ်၊ ဒမျေဟ်တအ်ဂှ် လမၠေဟ်/လှ်ေကလော်၊ ကွိင်ကွိုက်မ္ဂး ဗီုကဵု ကွိင်ကျာံ၊ ဗာတ်ကိုင်၊ စံင်တအ်ဂှ် ဒှ်ကပေါတ်အာဲကၟာဲ နူတမ်မူလဂကူမန်ရ။ လမၠေဟ်မွဲတအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ်လှ်ေထ္ၜး ပ္ဍဲကဵု သဘင်၊ ပေါဲဇာတ်ဂမၠိုင်ရ။ ဂဳတအခိုက်ကၞာမန်ဂှ် နွံကဵု ကွိင်ကွိုက်ဂကူနာနာ မပ္တံကဵု ကွိင်ကျာံ၊ မံင်၊ ကလောတ်၊ စံင်၊ ဖံနာနာသာ်ရ။
သဘင်ဂမၠိုင်
ပ္ဍဲအခိင်အတးသင်္ကြာန်မ္ဂး ဂကူမန် ညးမပဒတဴ ပ္ဍဲခရိုင်ဖြပဍေင်တအ်ဂှ် မလေပ်ကၠောန် သဘင်အတး နကဵုအခိုက်ကၞာမန် ကေုာံ ပြဝေဏဳနာနာသာ် ဗွဲတၟေင်ရ။ ပ္ဍဲဍုင်သေံမ္ဂး သဘင်ဗလးကထိုန် (Loi Khamod festival)၊  သဘင်ပူဇဴပၟတ် (ပတိုန်ဂီု)၊  သဘင်ဗဝ်သၟုတ်က္ၜင်၊   သဘင်ကဝါ်ၜိုပ် ကေုာံ ဇၞောဝ်။
ဗွိုက်လတက်
ညးဗြဴမန်တအ်ဂှ် လ္ၜက်ယာတ်ဍောတ်၊ မန်ဍုင်မန်မ္ဂး ပူလဝ် ပၞးမွဲလပါ်တုဲ တၞုင်ၜါလပါ်ဂှ် ကဵုတကဲ လပါ်ဂတ ကဵု လက်ကြဴ။ မန်ဍုင်သေံမ္ဂး လၜက်လဝ် လတူကအ်တုဲ တၞုင်ၜါလပါ် ကဵုတကဲစှ်ေ လပါ်ဂတမုက်။ အခိုက်လၜက်ယာတ်ဍောတ်မန် ဗီုမန်ဍုင်မန်ဂှ် နကဵု သက်သဳပုရာန် ဂွံဆဵုကေတ် ရုပ်တိ နူဒွါဝတဳ ဒဒှ်ရ ညးဗြဴမန် ခေတ်ဒွါရဝတဳတေအ်လေဝ် လ္ၜက်ယာတ်ဍောတ်ကီုရ။
ကယျိုင်မၞိဟ်တြုဟ်မန် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာဂှ် ဗိုက်ဂၠိက် ညံင်ဗီုဗၟာတုဲ မၞိဟ်တြုဟ်မန် ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံ ဗိုက်ဗီုအခိုက်သေံ။ ကယျိုင်ဂကူမန်တအ် ထုဲနှဴအာကဵု ကယျိုင်ဂကူတၞဟ် ဟီုမာန်ရ။
စၞ
စၞအခိုက်မန်ဂှ် လုပ်စိုပ်ဓလီုလဝ် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု စၞဗၟာ ကေုာံ စၞသေံ မဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်ရ။ စၞယၟုမြဟ်ဒၟံင် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာ ကေုာံ ရးနိဂီုသေံ အခိင်လၟုဟ်ဂှ် တမ်မူလဍေဟ် ကၠုင်နူမန်။ ဥပမာ၊ ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာ ယိုဟ်သ္ၚု ဗၟာမကော် (ထမနဲ)၊ ခၞံ၊ ပုင်အတး (ပုင်သင်္ကြာန်) ပ္ဍဲဍုင်သေံ။ ပ္ဍဲဍုင်သေံ၊ ညးတအ်ကော်စ ဗီုသေံ Khao chae (ข้าวแช่) မဒှ် ပုင်ဍာ်မွဲဂကူဂှ် ဒှ်စၞဗွိုင်နန် (ဝါ) စၞဨကရာဇ်ဂှ် ဒှ်စၞအခိုက်မန်မွဲရ။ ပုင်ဍာ်မန်ဂှ် ဗၟာတအ် ကော်စ (သင်္ကြန်ထမင်း) တုဲ ဒှ်စၞအခိုက်မစ ပ္ဍဲအခိင်အတးသင်္ကြာန်ရ။
ဖရံက်က သေံမကော် ဖၠရ (Pla ra)ဂှ် ဒှ်စၞအခိုက်မန်ကီုရ။
ဝေင်တြေံ
ဝေင်ဗွဲမဂၠိုင် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာကီု သီုကဵု ရးနိဂီုသေံဂှ် ကၠုင်နူတမ်မူလမန်။ ပၞောဝ်တအ်ဂှ် ဝေင်ဟနိ/ဝေင်ဂနိ ကေုာံ ဝေင် (saba tossing game) ကဵု ဝေင်ပၞုက်ယာတ် (Mon Son Pa)ဂှ် ဒှ်ဝေင်အခိုက်မန် မၞိဟ်မဒးဂၞပ်ဂၠိုင်တုဲ နကဵု ယူနေစ်သကဝ် (UNESCO)လေဝ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် အဝတ္ထု မွဲရ။
ဗဒိုပ်စိင်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဗဒိုပ်စိင်
ဘာဗဒိုပ်စိင် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဗဒိုပ်စိင်၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်ပိ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
သၞာံ ၁၃၈၄ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ လုပ်လဝ်ဒဂိုန် ခမဳ ၁ ဇကု ထပိုယ် ၀ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တညေယျဓမ္မ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၆၊ ဝှ် ၃၆။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ကျာ်ပိ
ကြုင်ကြုက်၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကွာန်ကြုင်ကြုက်(Kyonkayoke၊ ကျုံကရုတ်)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ ဂကောံကွာန်ကြုင်ကြုက်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၂၁၄။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ကြုင်ကြုက်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၇၀၄၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၈၄၂ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၁၅၄၆ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
အံၚ်ပါန်၊နာဲ
နာဲအံၚ်ပါန် (ခ) အ္စာဂျဝ် (ဒံက်တာမာံအံၚ်ပါန်) ဝွံ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၅-၁-၁၃၂၁ ဂှ်က္တဵုဒှ်ကၠုၚ်မၞိဟ် နူကဵုမအံက် နာဲချေတ်မိုၚ်+မိအံက် မိကရေၚ်တုဲ ဒှ်ကောန်ဂကူမန် ရှ်ေသှ်ေဗုဒ္ဓဘာသာ မွဲရ။ ဒှ်ညးဇူနူကမၠောန် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ဌာန တက္ကသိုလ်မွဲလေဝ် မဒှ်ရ။
ဍာ်ဒကေဝ်ပရေၚ်ပညာ
B.A. (Geog) Q.B.A. (Hons)
M.A, Ph.D
ဘာပ္ကတ်ပ္ကေၚ်ဂမၠိုၚ်
၂၀၁၉ (MCA) နူဘာပရေၚ်အာက္ဍိုပ်ဂၠးကဝ်
၂၀၂၀ နူဘာသောၚ်က္လးပဋိပက္ခ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်
ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ဗော်
၂၀၂၀ - နဒဒှ်အလံၚ်ညးစၞးမန်ကောန်ဍုၚ်အရၚ် (တွဵုရးကရေၚ်)
နိဿဲ
လိက်သ္ကေံတဲ လလောၚ်တြး သွက်ပေါဲပြိုၚ်ရုဲမာဲ ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ
တဝ်ကၞဴ၊ တကအ်ခၟိုင်
ကွာန်တဝ်ကၞဴ(Tawkanao၊ တော်ကနာရွာ Tawkanar)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်၊ ဂကောံကွာန်တဝ်ကၞဴ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၁၂၇။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်တဝ်ကၞဴ မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၇၄၄၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၉၈၀ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၁၇၂၄ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်
မန်သ၊ နာဲ
နာဲမန်သ (ကော်) နာဲမှဳ ဝွံ ဒှ်သၟာပၠန်ဂတး သွက်အခေါင်ဗၠးၜးဂကူမန်မွဲတၠရ။ နူအာယုက် ၂၇ သၞာံဂှ် လုပ်ယိုက်ဂၠေင်လဝ် ဂလေင်ဂကူ ပ္ဍဲဗော်ဍုင်မန်တၟိ သွာင်ပၞာန်တုဲ ဒးဒုင်ရပ် ကုသၞ ဒးဒုင်ဖျေဟ်ထံင်ပွိုင် ၃ သၞာံတုဲ ဗၠးတိတ်နူထံင်ဂှ် က္လေင်ဆက်ယိုက်ဂၠေင် ပ္ဍဲဗော်ဍုင်မန်တၟိ မွဲအလန်ပၠန် စဵုကဵုစိုပ်အာယုက် ၆၀ တုဲ ဒေါအ်ဇူ နူဗော်ဍုင်မန်တၟိရ။ ပ္ဍဲဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် ပ္ဍဲသွာင်ပၞာန်မ္ဂး ကဆံင်သကိုပ်ဒပ်ကရေက်၊ ပ္ဍဲသွာင်အုပ်ဓုပ်မ္ဂး ကဆံင်ဥက္ကဋ္ဌပွိုင်ဍုင်၊ ညးအုပ်ကာ ကဆံင်ခရိုင်ဂှ် ကေင်ယိုက်ဂၠေင်လဝ်ရ။
thumb|နာဲမန်သ လတူကျာ်လ္ဂုင်
အတ္ထုပ္ပတ္တိ ဗွဲခမၞန်
နာဲမန်သ မဒှ်ကောန်ဇၞော် နာဲကောန်ပါ၊ မိကျဳဝွံ က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၀၇ ဂိတုကထိုန် ၇ မမံက် (၁၉၄၅ နဝ်ဝေမ္ဗါ ၁၁) ပ္ဍဲကွာန်ကၟာဝက် အရာပ်စိင်တံင်ရ။ အခိင်နာဲမန်သ မကလိဂွံ ၜိုတ် အာယုက် ၂၇ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၃၄ ဂှ် လုပ်ယိုက်ဂၠေင် ကမၠောန်ပၠန်ဂတး သွက်ဗၠးၜးဂကူမန် ပ္ဍဲဗော်ဍုင်မန်တၟိရ။ နာဲမန်သ လုပ်ယိုက်ဂၠေင် သွာင်ပၞာန်တုဲ ယိုက်ဂၠေင်ဒၟံင် ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးလျိုင်ဥက္ကဋ္ဌပွိုင်ဍုင်ဂှ် ဒှ် နာဲဟံသာ၊ ဒုဥက္ကဋ္ဌ (ဟွံသေင်မ္ဂး) ညးအုပ်ကာနာနာဂှ် နာဲအမတ် (ကော်) နာဲဝေင်စိင် (ဝင်းစိန်) (မညးဒှ် အပါ နာဲမေန်လာတ် ညးမဒှ်အလံင်အမာတ် ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု သဘင်မာဲ ၂၀၂၀)။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၄ ဂိတုမေ ၜိုတ် ၂၀ (သက္ကရာဇ် ၁၃၃၆ ၜိုတ် ဂိတုပသာ်အိုတ်)ဂှ် နာဲမန်သ ကေုာံ နာဲအမတ် ဒးဒုင်ရပ်ကဵု ကောန်ပၞာန်ဗၟာ ပ္ဍဲကွာန်ကၟာဝက်ရ။ ဗီုဒှ်ဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၄ ဂိတုမေ ၄ ဂှ် နာဲအမတ် က္လိဂွံ ကောန်တြုဟ်မွဲ (နာဲမေန်လာတ်)၊ သမ္ဘာဇကု သၠးဂၠံဂဝ်တုဲ ၜိုတ် ၁၀ တ္ၚဲဂှ် နာဲအမတ် စဴအာသ္ၚိဇကု ပ္ဍဲကၠအ်သတ် သွက်ဂွံဗဵုမုက်ကောန် ကေုာံ သ္ဂောအ်ရီု သမ္ဘာဇကု။ နာဲအမတ် ဂွံမံင် ပ္ဍဲသ္ၚိ ကရောမ်ကောန်တှ် ကေုာံ သမ္ဘာဇကု ၅ တ္ၚဲတုဲ ကိစ္စ မဒးပသောင် ဂဗုတ်အမှု ရဲကွာန် ပ္ဍဲကွာန်တံင်ပိုအ် နွံတုဲ တိတ်အာ နူသ္ၚိ။ ပ္ဍဲဂှ် ဒှ်ပေါဲဗတိုက် ကုသၞ(ကောန်ပၞာန်ဗၟာ)တုဲ ဒးပါဲတိတ်အာ လပါ် ဝါခရူ။ အခိင် ညးတအ် မနွံ ပ္ဍဲဝါခရူဂှ် ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ တမ်ဒပ် ၃၁ ကြတ်ဗတိုက်တုဲ ညးတအ် က္လေင်အာ ကၟာဝက်။ ပ္ဍဲကၟာဝက် အခိင်ဗတံဂၠုဂၠု (တ္ၚဲဂိတုပသာ်အိုတ် ဒှ်မာန်) နာဲမန်သ ဒးလဝ်လွဟ်တုဲ ချဳဓရာင်ခိုဟ်ဟ် ဟွံမာန်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးတအ် ချပ်ရေင်သကအ် နာဲမန်သ ကဵု နာဲအမတ် ကေုာံ ကောန်ပၞာန်ၜါ အောပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ်တုဲ ညးသၟေဟ်တအ် ထ္ၜးဇကု ဖန်ညံင် ဗၟာဂွံဗက်အာ လပါ်ကောန်ပၞာန်ဂမၠိုင်တေအ်ရ။ ဆဂး ကောန်ပၞာန် မသှ်ေဒၟံင် ကရောမ်ညးတအ်ညးၜါဂှ် ဖျေဟ်ထောအ်လွဟ်တုဲ နာဲမန်သ ကဵု နာဲအမတ် ဒးဒုင်ရပ်အာ ကုကောန်ပၞာန်ဗၟာ ပ္ဍဲဗတံဂှ်ရ။ ဗၟာရပ်ဂွံတုဲ ဍေဟ်တအ် စာန်ဂစိုတ်ထောအ်ရ။ ဆဂး အမာတ်မန်တြေံ အစာဖိုလ်စိင် အာဟီုတုဲ ဍေဟ် ဟွံဂစိုတ်၊ စၞးဂှ် ညးတအ် ဒးထံင်ရ။ နကဵု ဒုဟ် မဆက်ဆောမ် ကုဂကောံမ္ၚးသၞောဝ်၊ ဒုဟ်မရပ်လွဟ်၊ ဒုဟ်ပလီုပလာ်ဍုင် သီုဖအိုတ် ဍေဟ်ဖျေဟ် ထံင် ၁၀ သၞာံ။ ညးတအ် က္လေင်ဗက်အမှုတုဲ သှ်ေ မွဲသၞာံ၊ ထပ်ဝေင်အမှုပၠန်ဂှ် ကျအာတုဲ က္လေင်ဒးအာ ပိသၞာံ။ ညးတအ် သီုၜါ ဒးထံင် ပိသၞာံရ။ အခိင်မနွံ ပ္ဍဲထံင်မတ်မလီုဂှ် ဂွံစုက်လုက် ကုနာဲတေန်အံင် က္ဍိုပ်သကိုပ်ဂကူမန် မဒးဒၟံင်ထံင်မတ်မလီုဂှ်ရ။
နာဲမန်သ ဗၠးတိတ်နူထံင်တုဲ ဗွဲကြဴ က္လေင်လုပ်ယိုက်ဂၠေင် ပ္ဍဲဗော်ဍုင်မန်တၟိ မွဲဝါပၠန်တုဲ အခိင်မပေင်အာယုက် ၆၀ ဂှ် ဒေါအ်ဇူ နူကမၠောန်ဗော်ရ။ ပ္ဍဲဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် ပ္ဍဲသွာင်ပၞာန်မ္ဂး ကဆံင်သကိုပ်ဒပ်ကရေက်၊ ပ္ဍဲသွာင်အုပ်ဓုပ်မ္ဂး ကဆံင်ဥက္ကဋ္ဌပွိုင်ဍုင်၊ ညးအုပ်ကာ ကဆံင်ခရိုင်ဂှ် ကေင်ယိုက်ဂၠေင်လဝ်ရ။
ဂကောံသ္ၚိကၟိန်
နာဲမန်သ ဒက်ဘဝသ္ၚိကၟိန် ကုမိလှယုံ တုဲ က္လိဂွံ ကောန်ဇာတ်ပန်တၠ နာဲခေန်ဇြဝ်၊ မိတာန်ကျဝ်၊ (နာဲသိုက်နန်ထဝ် + မိညာဏ်ထဝ်)၊ (မာံစံရင်မော် + မိအိအိနွယ်)။
လအိတ်လမျီု
ပ္ဍဲဂိတုမေ ၁၄၊ သၞာံ ၂၀၂၃ အခိင်သဝ်တ္ၚဲ ၁၇း၃၉ ဂှ် နာဲမန်သ စုတိအာ နကဵု ယဲအာယုက်ဇၞော် ပ္ဍဲရုင်ဂဥုဲညးဍုင်ကွာန် မတ်မလီု။ ဂိတုမေ ၁၅ ဂှ် ဖျေဟ်ကမ္မဌာန် ပ္ဍဲသုသာန် ကွာန်စိင်တံင်၊ ဍုင်ကၟာဝက်ရးဇြာရ။ ဂိတုမေ ၂၁ ဂှ် ကၠောန်ပကုသိုလ် ပ္ဍဲသ္ၚိအရာပ်စိင်တံင်၊ ဍုင်ကၟာဝက်ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ
ဝံသဓမ္မဂိရိ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ပလိုင်ဂျပါန်
ဘာဝံသဓမ္မဂိရိ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ပလိုင်ဂျပါန်၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်ပိ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
သၞာံ ၁၃၈၄ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ လုပ်လဝ်ဒဂိုန် ခမဳ ၃ ဇကု ထပိုယ် ၁ ဇကု။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ကျာ်ပိ
ရုဲဍာန်ကွာ်သွက်ဘဝညိ
ရုဲဍာန်ကွာ်သွက်ဘဝညိ
လုပ်ဗှ်ဖျုန်လိက်အိုတ်စိုအ်၊
ယဝ်အခါရပိုဲတံဒးတိတ်ကွာ်တရအဴအာဒၞာဲလဵုဏောၚ်တှ်ေ ပိုဲတံထေက်ကဵုဒးတီလဝ်တိုန်ပ္ကဴဗွဲကၠာတုဲမှ ပိုဲတံဂွံတီကၠးအာစိုပ်တိုၚ်ပ္ကဴဗွဲစၟတ်ဨကန်တမာန်ရ၊ ခိုဟ်နူကဵုသွက်ညးကွာ်တရဴလ္ၚဵုတံဟွံမွယ်ကဵုတိုၚ်ပ္ကဴဗွဲဂတတေံတုဲ အိုတ်ကၞောတ်ဂှ်ဟေၚ်ၜိုတ်ဆဍောၚ်ဝေၚ်ကာယဖအိုတ်ဝေၚ်အခိၚ်ကီုရ၊ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်တုဲ မၞိဟ်ကွာ်တရဴတံလေဝ်ညးတံဒးနွံကဵုတိုၚ်ပ္ကဴညးတံကၠာဟေၚ်မှ တရဴကွာ်ညးတံဂှ်ဂွံတီဂွံဆဵုတိုၚ်ပ္ကဴတုဲ ဂဥုဲဒြဟတ်သွက်ညးတံဂှ်လေဝ်ညံၚ်ဟွံယအ်စှ်ေအာကီုရ။
ညံၚ်ရဴကောန်ကွးဘာတက္ကသဵုဗွဲမဂၠိုၚ်တံဂှ်လေဝ် လုပ်ကၠုၚ်ပ္ဍဲတိဘာတက္ကသဵုအိုတ်တုဲ ဇေတ်ဇေတ်ဂှ်တှ်ေ ဍေံတံဟွံဒးစိုတ်စကွေံအဃောဍေံတံဒးဗ္တောန်မံၚ်ပညာပ္ဍဲဘာတက္ကသဵုဂှ်ကီု၊ ကွးဘာလ္ၚဵုတံဂှ်လေဝ် မွဲရောဟွံတီမွဲသာ်ဟီုဂှ် ပိုဲတိုန်မံၚ်ဘာတက္ကသဵုလၟုဟ်ဏံဂှ်မူဂွံပစရောမူဂွံကၠောန်ရောဘာဏံတုဲတှ်ေ၊ တ္ၚဲဏံဒးတိုန်မံၚ်ဘာတက္ကသဵုဂှ်ဟိုတ်နူမိမၜါစကာကျညးတံတုဲဒးတိုန်အာလေဝ်နွံ၊ လ္ၚဵုဂှ်ဗက်ရဲတုဲညးတၞဟ်တိုန်တှ်ေတိုန်ကီုသီုဏံလေဝ်နွံတဴရ၊ အိုတ်ကၞောတ်သရောပ်ထောံမ္ဂးတှ်ေဘာတုဲမုဂွံကၠောန်ရောဟွံတီအိုတ်ရ။
အဃောကွဳစက်တိတ်ဂှ် ပိုဲဏံဂစာန်ဂြိပ်တိုန်အာလ္တူကွဳစက်ဂှ်တုဲ တရဴတိုၚ်ပ္ကဴဂတတေံပိုဲဟွံစွံလဝ်မွဲသာ်မ္ဂးတှ်ေ ပိုဲဏံဂှ်ဒှ်အာမၞိဟ်ကွာ်တရဴဗၠေတ်အာဍာန်မွဲတၞုၚ်ကီုရ၊ ညံၚ်ရဴပိုဲဆာ်စှ်ေအာဍာ်စောဝ်နူလ္တူဒဵုသၠုၚ်တေံကီုတုဲ ယဝ်ပိုဲဟွံမွယ်ကဵုတိုၚ်အာစိုပ်မွဲဒၞာဲမ္ဂးတှ်ေ ပိုဲဏံဟဳဇွောဝ်အာပေၚ်ပြးပ္ဍဲလဒေါဝ်စောဝ်ဂှ်တုဲ အိုတ်ကၞောတ်ဟေၚ် တၞုၚ်စောဝ်အိုတ်ဒတုံဗၚ်ဒးချိုတ်အာဒှ်မာန်ရ၊ ဘဝပိုဲဏံဂှ်လေဝ်ညံၚ်ရဴသာ်ဏံကီုရတုဲ တိုၚ်ပ္ကဴလၟေၚ်တ္ၚဲလၟေၚ်ဂိတုလၟေၚ်သၞာံထေက်ကဵုဒးနွံဒးစွံလဝ်ဗွဲကၠာမှ ပွမပိုဲစချပ်စချပ်ဟီုစကၠောန်ဂှ်ဂွံကြပ်အာတိုၚ်ပ္ကဴပိုဲသ္ဂုတ်သွာတ်လဝ်ဗွဲကၠာဂှ်ဟေၚ်ရ။
သွက်မၞိဟ်ဟွံမွယ်ကဵုတိုၚ်ပ္ကဴဘဝဟီုဂှ်တှ်ေ တုပ်တဴညံၚ်ရဴမၞိဟ်မတ်ကၠက်ကၠက်တုဲ ဂေတ်အာဂေတ်ကၠုၚ်အိုတ်ကၞောတ်ဟေၚ်သီုအခိၚ်အိုတ်အာဒၞာဲဂှ်ရ၊ ညံၚ်ရဴမၞိဟ်ကွာ်လဒေါဝ်ဍာန်ဟွံမွယ်ကဵုလျးဂိတုသီုကဵုပၟတ်ဍာန်မ္ဂးတှ်ေ လဆောဝ်လေဝ်ပိုဲဏံဒတုံစှ်ေကတိုၚ်အကြာဍာန်ဂှ်လေဝ်ဒှ်မာန်ရ၊ သာ်ဂှ်ဟွံသေၚ်မ္ဂးတှ်ေ ဇီုတၞံဆုသ္ကဲဍာန်ဂှ်ကီု သီုကဵုဇီုဒးတိုၚ်ပၟတ်တံဂှ်အိုတ်ရ၊ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်တုဲ မၞိဟ်နွံတဴဗွဲမဂၠိုၚ်လေဝ်မုဟွံတီဇကုဒးစိုပ်မုကမၠောန်ရော? လဆောဝ်တှ်ေ အခိၚ်ဂှ်ကၠုၚ်ကွက်အာယုက်ပိုဲယျလေဝ်မူတိုၚ်ကၠးကၠးသွက်ဘဝဇကုဂှ်လေဝ်ဟွံဆဵုဏီအိုတ်ရ၊ ယဝ်ဒှ်သာ်ဏံမ္ဂးတှ်ေ အနာဂတ်ပိုဲဏံဂှ်ဒှ်ညံၚ်ညးဟွံမွယ်ကဵုတိုၚ်ပ္ကဴမွဲတုဲ အခိၚ်အိုတ်ချိုတ်အာၜိုတ်ဏံကီုတုဲ သွက်သ္ဂောံညးဂမၠိုၚ်ဂွံသမ္တီလဝ်ဇကုဂှ်လေဝ်မုဟွံမွယ်လ္တူလောကဏံရ။
ၜိုတ်ဆပိုဲဏံဒိုအ်ဇူမွဲလစုတ်တုဲ ကူချပ်တိုၚ်ပ္ကဴပိုဲဏံဒးစိုတ်ဆာန်ဇေတ်ဇေတ်ဂှ်တုဲ ပ္ဍဲအခိၚ်ပိုဲဏံဆဵုကေတ်တိုၚ်ပ္ကဴဇကုကၠးကၠးယျတုဲတှ်ေ ဣဏံဟေၚ်ရပိုဲဏံဆဵုကေတ်လျးဍောတ်ဍောတ်မွဲသွက်ဂွံဆက်ကွာ်အာကြာဍာန်ဒမၠုဂၠုဂၠုအခိၚ်လျးဂိတုဟွံမွယ်ဂှ်လောဲလောဲသွာသွာမာန်ရ၊ ယဝ်ရပိုဲတံစချူလဝ်တိုၚ်ပ္ကဴသွက်ဘဝပိုဲဏံဏောၚ်တှ်ေ  နူစပိုဲဏံစကွာ်ဂံါယာဇိုၚ်ပိုဲဗက်ဂှ်ဆဵုအာယျတိုၚ်ပ္ကဴဂတတေံကီုရ၊ တိုၚ်ပ္ကဴဘဝဇေတ်ဇေတ်ဂှ်လေဝ်နွံဆသြန်မွဲသာ်ဟွံသေၚ်တုဲ တိုၚ်ပ္ကဴဘဝဟီုဂှ်ဒးနွံကဵုပရေၚ်ကတ်လ္ၚတ်ပညာ၊ ဒးနွံကဵုပရေၚ်ထတ်ယုက်၊ တာလျိုၚ်ဂကောံအိန်ထံၚ်ကေုာံမၞိဟ်ဗွဳဗွိုၚ်ဇကုညံၚ်သ္ဂောံပါ်ပရအ်ဂုဏ်ဖဵုဍောတ်တ်သောဲသောဲမာန်ဂှ်ဒှ်အဓိကရ၊ အိုတ်ကၞောတ်သရောပ်ထောံမ္ဂးတှ်ေ ယဝ်ပိုဲတံချူစွံလဝ်တိုၚ်ပ္ကဴတသိုက်စိုတ်မ္ဂးတှ်ေဟွံလအ်ဂွံဆဵုကေတ်မာန်ရ၊
အုပ်နိဂီု ။
ဒြာဲဗတာင်၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကွာန်ဒြာဲဗတာင်(Dayeihpyu၊ ဒရယ်ဖြူ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ ဂကောံကွာန်ကြုင်ကြုက်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၂၁၅။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ကြုင်ကြုက်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၇၀၄၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၈၄၂ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၁၅၄၆ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ဓမ္မပါလ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကြုင်ဗဟဵု
ဘာဓမ္မပါလ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ါကြုင်ဗဟဵု၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်ပိ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
သၞာံ ၁၃၈၄ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ လုပ်လဝ်ဒဂိုန် ခမဳ ၃ ဇကု ထပိုယ် ၀ ဇကု။
ဒဵုကြေဝ်၊ တကအ်ခၟိုင်
ကွာန်ဒဵုကြေဝ်(Doekre၊ ဒရယ်ရွာ Dayei)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်၊ ဂကောံကွာန်ဒဵုကြေဝ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၁၂၀။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဒဵုကြေဝ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၆၆၀၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၂၀၄၃ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၃၇၀၃ တၠရ။
ဓမ္မပါလ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကြုင်ဗဟဵု
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဥတ္တရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၃၊ ဝှ် ၂။
စောဝ်ပရိုက်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်စောဝ်ပရိုက်
ဘာစောဝ်ပရိုက် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်စောဝ်ပရိုက်၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်ပိ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
ဓမ္မပါလ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကြုင်ဗဟဵု
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ကျာ်ပိ
ဒဵုကြေဝ်၊ တကအ်ခၟိုင်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်
စောဝ်ပရိုက်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်စောဝ်ပရိုက်
သၞာံ ၁၃၈၄ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ လုပ်လဝ်ဒဂိုန် ခမဳ ၁ ဇကု ထပိုယ် ၁ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပညာ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၉၊ ဝှ် ၉။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ကျာ်ပိ
သာသနရက္ခိတ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ထဳဖဍောဝ်
ဘာသာသနရက္ခိတ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ထဳဖဍောဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်ပိ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
သၞာံ ၁၃၈၄ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ လုပ်လဝ်ဒဂိုန် ခမဳ ၁ ဇကု ထပိုယ် ၀ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝါရစိတ္တ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၇၊ ဝှ် ၉။
ကျာ်ဇြုံ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဒဵုကျာ်
ဘာကျာ်ဇြုံ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဒဵုကျာ် ပွိုင်ဍုင်ကျာ်ပိ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
သာသနရက္ခိတ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ထဳဖဍောဝ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ကျာ်ပိ
ကျာ်ဇြုံ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဒဵုကျာ်
သၞာံ ၁၃၈၄ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ လုပ်လဝ်ဒဂိုန် ခမဳ ၁ ဇကု ထပိုယ် ၁ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဥတ္တမ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၃၊ ဝှ် ၁၄။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ကျာ်ပိ
ရးဟံသာ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ပလိုင်ဂျပါန်
ဘာရးဟံသာ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ပလိုင်ဂျပါန်၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်ပိ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
သၞာံ ၁၃၈၄ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ လုပ်လဝ်ဒဂိုန် ခမဳ ၁ ဇကု ထပိုယ် ၁ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တရာမလက္ခဏ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၈၊ ဝှ် ၄၇။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ကျာ်ပိ
ဒံင်ရာတ် (ပလိုတ်)၊ တကအ်ခၟိုင်
ကွာန်ဒံင်ရာတ် (ပလိုတ်)(Dong-raat (West)၊ ဒေါင်းရပ်အနောက်ရွာ Daungyat (West))ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်၊ ဂကောံကွာန်ဒံင်ရာတ် (ပလိုတ်)၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၁၈၅။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဒံင်ရာတ် (ပလိုတ်) မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၈၁၆၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၈၅၂ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၁၆၆၈ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်
ခရေတ်တွိုန်သွဝ်
တ္ၚဲခရေတ်တွိုန်သွဝ် (Solemnity of the Ascension of Jesus Christ) ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲပရဲ ပ္ဍဲသာသနာခရေတ်ယာန် မဒှ်တ္ၚဲ မစၟတ်သမ္တီ နာဲယေသှုခရေတ် မက္ညတိုန်အာ ဍုင်သွဝ်၊ ၄၀ တ္ၚဲ ကြဴနူ တ္ၚဲပသခါ။ ပ္ဍဲဍုင်ခရေတ်ယာန် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် တ္ၚဲပရဲတုဲ ဒှ်တ္ၚဲကမာတ်ရုင်မွဲရ။
တ္ၚဲခရေတ်တွိုန်သွဝ်ဂှ် ဒတုံဒၟံင် ပ္ဍဲတ္ၚဲဗြဴဗတိ မရနုက်ကဵု ၆ ကြဴနူ တ္ၚဲပရဲဗြဴဗတိ မဒှ်တ္ၚဲ ကိုပ်ကၠာဟွံစိုပ် တ္ၚဲပသခါရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ တ္ၚဲခရေတ်တွိုန်သွဝ်ဂှ် မွဲသၞာံကဵုမွဲသၞာ စၟတ်တ္ၚဲ ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။
တ္ၚဲဏအ်ဂှ် နကဵု ဘာသာလေတ္တေန်မ္ဂး ညးကော်စfestum ascensionis (တ္ၚဲပရဲ မကလာင်တိုန်) ဟွံသေင်မ္ဂး ascensio Christi/Domini (ခရေတ်/နာဲပိုယ် မက္ညတိုန်)။
နူလိက်သၠပတ်
ဟိုတ်မဂွံကၠောန် တ္ၚဲစၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲခရေတ်တွိုန်သွဝ်ဂှ် ထံက်ရံင်ကဵု မဂွံဆဵုကေတ် နူလိက် ဝတ္ထုကလုတ် (Apostlenes Gerninger) ပ္ဍဲကဵု သၠပတ်ဓမ္မတမိ ရ။ ပ္ဍဲသၠပတ် ဝတ္ထုကလုတ်၊ ကဏ္ဍ ၁၊ ပၞောန် ၁ - ၁၁ ဂှ် ချူထ္ၜးလဝ်
ကိုပ်ကၠာသၠပတ် ဝတ္ထုကလုတ်ဂှ် ပရူကိုပ်ကၠာဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲ သၠပတ်ခရေတ်ဝင်မာကု ပ္ဍဲလအိတ်သၠပတ် ဗီုဏအ်ရ။
စၟတ်တ္ၚဲဂမၠိုင်
တ္ၚဲခရေတ်တွိုန်သွဝ်ဂှ် မွဲသၞာံကဵုမွဲသၞာံ စၟတ်တ္ၚဲဟွံတုပ် ရေင်သကအ်၊ တန်တဴဒၟံင် ကုတ္ၚဲပသခါ။ ပ္ဍဲကဵု ၂၁ ဗွဝ်ကၠံမ္ဂး ဒတုံဒၟံင် အတိုင်စၟတ်တ္ၚဲ ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။
မန်သုခကာရဳ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ဗုက်ပျေန်
ဘာမန်သုခကာရဳ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်ဗုက်ပျေန်၊ ရးတၞင်သဳ သကုတ်သၠုင်ကျာ။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၃ ဇကု၊ ထပိုယ် ၂ ဇကု။ ၊ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၄ ဇကု၊ ထပိုယ် ၁ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဂါရဝဓဇ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၄ က္လိဂွံအာယုက် ၃၆၊ ဝှ် ၁၆။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ရးတၞင်သဳ သကုတ်သၠုင်ကျာ
သာမူရာၚ်
thumb|သာမူရာၚ်လ္တက်လဝ်ပလောအ်ခြပ် (armor) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၆၀ ဂမၠိုၚ်၊ ဗီုရုပ်ဝွံ Felice Beato ဓဇက်ဖျောန်လဝ်နကဵုတဲ (hand-colored) သာမူရာၚ်ဝွံ (侍, /ˈsæmʊraɪ/) ဒှ်ဇာတ်သရာဲပၞာန်ကေုာံ ဇာတ်သၞာဲဒဴသၟိၚ် မၞုံက္ဆံၚ်အလံၚ်သၠုၚ်ပြဲ ပ္ဍဲခေတ်လဒေါဝ် (medieval) ကေုာံ တမ်ခေတ်တၟိ(early-modern) ပ္ဍဲကၟိန်ဍုၚ်ဂျပါန် နူဗွဝ်ကၠံ ၁၂ စဵုစိုပ်အခိၚ်မလီုလာ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၇၀ ဂမၠိုၚ်ရ။ ညးတအ်ဝွံ ဒှ်လိၚ်ခၟာၚ် (ကောန်ရဲတဲခွာ) ဒါၚ်မျဝ် (daimyo) (တၠတိဂူယာ) တအ်တုဲ ဂွံဒုၚ်လိၚ်စ နကဵုၚုဟ်ခိုဟ်ဟ်ရ။ ညးတအ်ဝွံ ဒှ်ညးမၞုံကဵုအသဝ်ဂုဏ်သြဇာ ဇၞော်သၠုၚ်ပြဲဗွဲတၟေၚ်တုဲ ရပ်ဇြၚ်ၜါတၞုၚ်ရ။ ညးတအ် မၚ်မွဲဒ္ဂေတ်လ္ၚတ်ပၞာန် (bushido)၊ ဟွံသ္ပကာကဵုဘဲဂိက္တာန်၊ ဟွံဖံက်သစ္စ၊ လုပ်ပေဲါဗ္တိုက်ပ္ဍဲခန်လွာဇကု ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂၠၚ်ရ။ ပ္ဍဲခေတ်အေဝ်ဒဝ် (Edo) (၁၆၀၃-၁၈၆၈) ၜိုဟ်လလံသာယျာမံၚ်ဂှ် ညးတအ်ဒှ်ကၠုၚ် ဇမၞော်ဇွောံမ ကေုာံ ဝန်ဇၞော်ကေၚ်ကာ သွက်တၠတိဒါၚ်မျဝ်တအ်ဂှ်တုဲ က္လိဂွံဒုၚ်စသိုၚ်ပရေၚ်ဆဵုဗဂအုပ်ဓုပ်ကောပ်ကာဲ ကေုာံ ပရေၚ်ပညာရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၇၀ ဂမၠိုၚ်ဂှ် ညးတအ် ဒှ်ကၠုၚ်လၟိဟ်မၞိဟ် ၅ တၟအ်ကၠံရ။ ပရေၚ်ပၠန်ဂတးမေဝ်ဂျဳ (Meiji Revolution) ဂှ် အုပ်ထောံနိဂီုကဵု အခန်ကဏ္ဍတၠတိညးတအ်ဂှ်ရ ညးတအ်လေဝ် ပြံၚ်လှာဲဒှ်အာတၠကမၠောန် ကေုာံ တၠပိုန်ဒြပ်တအ်ရ။ ပရူပရာစၟတ်သမ္တီညးတအ် ကေုာံ လွဟ်လက်နက်ညးတအ် သှ်ေဒၟံၚ်ဗွဲမပြာကတ် ပ္ဍဲယေန်သၞာၚ်ဂကူဂျပါန်တအ်ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:လိက်ပတ်မန်
ကၠိုဟ် ပရူက္ဍဟ်ကောန်မၞိဟ်
က္ဍဟ်ကောန်မၞိဟ်
က္ဍဟ်ကောန်မၞိဟ်ဂှ် နကဵု ဗီုပြင်နာနာသာ်ဂှ် တုပ်သၟဟ် ကုက္ဍဟ်သတ်ဇိုင်ပန် ကဵု ကၞုဲကွေဟ်ဟ်ရ။ အရာတၟေင် အကြာ က္ဍဟ်ကောန်မၞိဟ် ကဵု က္ဍဟ်တိရစ္ဆာန်တအ်ဂှ် ပ္ဍဲက္ဍဟ်ကောန်မၞိဟ်ဂှ် နွံကဵု ကတေင်အာရီု မစၠောအ်ဆက်လဝ် အကြာ ကလာပ်ရုပ်ဂမၠိုင်ရ။ ၜိုန်ရ ကဝေဠ ကဵု စိင်တအ် နွံကဵုက္ဍဟ် ဇၞော်နူ မၞိဟ် တၟာဂလိုင်ကီုလေဝ် အဆက်ကဟံက် အောန်နူ က္ဍဟ်မၞိဟ် တၟာဂလိုင်ဏီရ။
ဟိုတ်နူ က္ဍဟ်ကောန်မၞိဟ်တအ် မနွံကဵု ကလာပ်ရုပ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် တုဲပၠန် မနွံကဵု အရာမဒှ်မာန် သွက်ဂွံ ဗဒှ်ပ္တိုန် ကေုာံ ဒက်ပတန် ပရေင်ဆက်စၠောအ် (ဝါ) အဆက်ကဟံက် အကြာ ကလာပ်ရုပ်အာရီု ပ္ဍဲက္ဍဟ် ကဵု အဝဲကာယဂမၠိုင် ပ္ဍဲဇကု၊ ဟိုတ်နူ အစောမ်သတိတအ်ဏအ်တုဲ ကောန်မၞိဟ်တအ်ဂှ် မံင်တန်တဴလေပ် ညံင်ဂွံ ကိတ်ညဳ ကုအကာဲအရာဂမၠိုင်၊ ဗတောန်ကေတ် အရာတၟိတၟိ၊ ဂိုင်ဒေပ်လဝ် ပရေင်ဆဵုဂဗ ဗဟုသုတဂမၠိုင်တုဲ ဗဟုသုတ မကလိဂွံလဝ်တအ်ဂှ် ဗွဲကြဴလေဝ် ဖန်စကာ ပ္ဍဲဒၞာဲတၞဟ်လေပ်ရ။
ပိုယ်ကောန်မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဒးနိဿဲ ဗ္ဒဗ္ဒါဲဒၟံင် ကုအစောမ်သတိဗတောန် (ညာဏ်) ကေုာံ သမ္တီပိုယ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက်ရ။ ပိုယ်မၞိဟ်တအ်ဂှ် လုပ်လၟိဟ်တိရစ္ဆာန် မဒးကေတ် အခိင် ဘဝကောန်င္ၚာ်လအ်အိုတ်မွဲ (ဘဝကောန်င္ၚာ်ဟီုဂှ် ဒှ်ဘဝ မဒးဗဒါဲ၊ ဒးနွံပၟိက် အရီုအဗင် နူညးမွဲသအာင်)တုဲ အခိင်ကာလမဗတောန်ကေတ်လေဝ် နွံကဵု ကာလကဆံင် ကဵု ကဆံင်။ အရာမဗတောန်ကေတ်ပၠန်ရ နွံကဵု သွာင်နာနာ သွာင်ယန္တရာ ဗီုကဵု မဗတောန်ကေတ် ညံင်ဂွံ စကာကာယပိုယ်လေပ် ဗီုကဵု ဗတောန်ရပ်စပ်၊ ဗတောန်ကွာ်၊ ဗတောန်စ/သ္ၚာဲတအ်၊ တုဲပၠန် သွာင်မဂွံတန်တဴမံင်စံင် ပ္ဍဲလိုက်ဏအ်လေပ် ပ္ဍဲလပါ်ပရေင်မၞိဟ်ကီု သီုကဵု ပရေင်သဘာဝတအ်ရ။ ၜိုန်ရ ကောန်မၞိဟ်တအ် ၜံင်တိတ်ကၠုင် မနွံကဵု reflektioniske handlemønstre - မဒှ်အရာ ဟွံဒးဗတောန် ဥပမာ ပိုယ်ဝေင်ပါဲ ဒၞာဲမကဵုအန္တရာယ်တုဲ ဗ္ဒဗ္ဒါဲ ဒၞာဲမၜိုဟ်သြိုဟ် ဒၞာဲမခိုဟ်ကီုလေဝ်၊ ပိုယ်သ္ဒးကေတ် အခိင်တၟာလအ် ပိုယ်ဂွံဟီုအရေဝ်လေပ်၊ ဂွံချူလိက်ဒး၊ ဂွံစကာ ကိရိယာမွဲမွဲလေပ်၊ ဂွံတီကၠိုဟ် အခိုက်ဝေါဟာမၞိဟ်တအ် ဒှ်တမ်ရ။ က္ဍဟ်ပိုယ်ဂှ် လှဲလှး နူသတ်တၞဟ်တအ်၊ တင်ဂၞင် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် ဂိုင်ဒေပ်ဂွံ၊ တင်ဂၞင်တၟိ ပၠုပ်ပကောံစုတ်ဂွံ၊ တင်ဂၞင်တအ်ဂှ် ကလေင်စကာ ညံင်ဂွံကိတ်ကဵုဒၞာဲဒး၊ တုဲပၠန် ဗတောန်ကေတ် တင်ဂၞင်တၟိ၊ ရပ်စပ် စကာ တင်ဂၞင်တအ် ပ္ဍဲအခိင်ဗွဲကြဴ။ အရာတအ်ဏအ် သီုဖအိုတ် ဍေဟ်ဂွံဒှ်မာန်ဂှ် နွံပၟိက်ဒၟံင် ကသဳဒမြာင်က္ဍဟ် ဗွဲအပ္ဍဲ ကေုာံ မဂိုင်ဒေပ် ပရေင်ဆဵုဂဗ၊ မစိုပ်ဒတုဲ၊ ကမၠိုဟ်တအ်ရ။ တင်မနွံပၟိက်တအ် မနွံဟေင်/မဒှ်ဟေင် အဆက်ကဟံက် မဆက်စၠောအ် အကြာကလာပ်ရုပ်ဂမၠိုင် ကတဵုဒှ်ကၠုင်မာန်ရ။
က္ဍိုပ်ကၠိုန်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်က္ဍိုပ်ကၠိုင်
ဘာက္ဍိုပ်ကၠိုန် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်က္ဍိုပ်ကၠိုန်၊ ပွိုင်ဍုင်ဍာ်ဗု၊ ရးတၞင်သဳ။
ကၠိုဟ် ပရူက္ဍဟ်ကောန်မၞိဟ်
နိဿဲ
လိက်ပရေင်ဝွံ ကၠာဲနူ Forstå den menneskelige hjerne (ဘာသာဒိန်နေတ်) နူကဵု မုက်လိက် Hjerne Sagen
က္ဍိုပ်ကၠိုန်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်က္ဍိုပ်ကၠိုင်
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် သင်လုပ်ဒဂိုန် ခမဳ ၄ ဇကု ထပိုယ် ၃ ဇကု။
ကၠိုဟ် ပရူက္ဍဟ်ကောန်မၞိဟ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:စိတ္တဗေဒ
က္ဍိုပ်ကၠိုန်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်က္ဍိုပ်ကၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပုပ္ဖ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၀၊ ဝှ် ၁၉။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဍာ်ဗု
က္ၜင်ထဝ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ၊ ဍုင်မတ်မလီု
ဘာက္ၜင်ထဝ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု။
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်လုပ်ဒဂိုန် ခမဳ ၆၊ ထပိုယ် ၃ ဇကု။