cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
အရေဝ်မိယာဲဗ္တောန်လဝ်
လ္ပကၠောန်ကဵုမိမၜါဍာ်ရမတ်ဒးဒတုံပြဟ်စှ်ေအာညိ၊
ကောန်ကၠဵုအခေါၚ်ဟွံမွယ်ဂွံကလေၚ်ရော်ဂုဏ်လ္တူမိယာဲမွဲရ၊ (ဒၞာဲဏံဒးဟီုမိယာဲမွဲရ၊ ဟိုတ်နူကောန်ကၠဵုဍေံတံတီမိယာဲဍေံမွဲရလွဳပရာကၠုၚ်လဝ်ဍေံတံ၊ အပါမွဲကောန်ကၠဵုတံဟွံတီပုဟ်) ၊  ဆဂး ကောန်ကၠဵုဟွံကေၚ်ကၠောန်ကဵုသွက်မိယာဲဍာ်ရမတ်ဒးဒတုံပြဟ်စှ်ေအာကီုရ၊  ပိုဲကောန်မၞိဟ်ဏံၜိုန်ရဂွံအခေါၚ်ကလေၚ်ရော်ဂုဏ်လ္တူမိမၜါနွံဂၠိုၚ်နူကောန်ကၠဵုကီုဂှ်လေဝ်  ဣဏံလေဝ်ကၠောန်ကၠုၚ်ကဵုမိမၜါတံဍာ်ရမတ်ဒးဒတုံပြဟ်စှ်ေအာဂှ်လေဝ်နွံတဴဟွံအောန်ရ၊  ယဝ်ရဟီုကၠးကၠးတှ်ေ ကောန်မၞိဟ်ဏံပရေံယုတ်နူကဵုကောန်ကၠဵုတံဏီရ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရတှ်ေ  ညးဂှ်လဵုမွဲ ကေၚ်ကၠောန်လဝ်လ္တူမိမၜါဇကုနွံကီုရော။
နူပိုဲဍောတ်ဍောတ်တေံဂွံမိၚ်ညးဇၞော်ဇၞော်ကေၚ်ဟီုလဝ်ဂှ် ဒၟာနူကဵုကောန်တံတုဲဍာ်ရမတ်မိမဒးဒတုံစှ်ေအာမ္ဂးတှ်ေ  ကောန်တံဂှ်ပၠန်ရဒးစှ်ေနရက်ဏောၚ်၊ ၜိုန်ရကောန်တံကၠောန်ကၠုၚ်ဟွံမွယ်ကဵုတသိုက်စိုတ် ဟွံမွယ်ကဵုဖဵုခိုဟ်တံဂှ်ကီု ဒးဂွကဵုညးဍုၚ်ကွာန်တံအခိၚ်လဴစိုပ်အာပရောကောန်ဇကုဏောၚ်တှ်ေ မိယာဲမွဲဍာ်ရမတ်ဇွောဝ်အေၚ်ဟွံမာန်တုဲ ဓဝဲါဂှ်ဂစာန်ဇုက်ထောံဍာ်ရမတ်တုဲအေၚ်လဝ်ရ၊  ဂွိၚ်ဖေက်ကောန်တံဒးဒတုံစှ်ေနရက်တုဲ မိယာဲမွဲဟွံဂံၚ်လရိုဟ်ပတိတ်နၚ်ကဵုညးတၞဟ်ဆဵုရ၊  (ယဝ်ဍာ်ရမတ်မိယာဲဒတုံပြဟ်စှ်ေတှ်ေကောန်တံစှ်ေနရက်ဏောၚ်ဂး) ဟိုတ်သာ်ဏံလေဝ် မိယာဲဆာန်မွဲအေၚ်လဝ်ဂၠိုၚ်ကဵုအလန်ရိုဟ်လၟိဟ်ဟွံမာန်ရ၊  ဓဝ်ဆာန်မိယာဲမွဲဇၞော်လောန်လ္တူကောန်တံသက်ပ္တောံၜိုတ်ဟွံမာန်ရ၊   တသိုက်သွက်မိမၜါၜိုန်ကောန်တံဟွံပအပ်ကဵုညးတံကီုလေဝ်  ဒဒိုက်သွက်ကောန်တံတၟာဒဳရုဲလေဝ်ဟွံမွယ်ပ္ဍဲစိုတ်မိမတံရ၊ ယဝ်ရဟီုစိုပ်အာဍာ်ရမတ်ဏောၚ်တှ်ေ ယဝ်ရမိယာဲတံဒးလရိုဟ်ဍာ်ရမတ်ဒတုံပြဟ်ဏောၚ်တှ်ေ  ပြသၞာတံဂှ်လေဝ်ဟွံအောန်ပုဟ်ရ၊  မူဟိုတ်ကောန်တံဒးကၠောန်ကဵုမိမတံဍာ်ရမတ်ဒးဒတုံစှ်ေဂှ်ရော၊  ယဝ်ရရံၚ်ဟိုတ်မ္ဂးတှ်ေဂၠာဲဟွံဆဵုတုဲ  အရာနာနာသွက်ညးတံဍာ်ရမတ်ဒးဒတုံပြဟ်စှ်ေအာဂှ်လ္ပကၠောန်ကဵုမိမၜါတံအိုတ်ညိ၊ ဒးဒှ်ကောန်ဆာန်မိမၜါအိုတ်ညိ၊ အခိၚ်ညးတံကူစိုပ်ဂွံအာလပါ်ကောန်တံမ္ဂးတှ်ေ  ဍာ်ရမတ်ဒးဒတုံတွဵုဂှ်လေဝ်လ္ပကဵုဒှ်အိုတ်ညိ။
မိက်သ္ဂောံကဵုသၟတ်မန်ပိုဲတ္ၚဲဏံသီုညးဖ္အိုတ်တံဂှ် ကောန်ၚာ်ဝုတ်ဝုတ်ဗၠာဲဗၠာဲတံ  မုပိုဲတံကၠောန်ကၠောန် ဒးကူစိုပ်အာဗွဲကိုပ်ကၠာဂှ်တှ်ေမိမၜါပိုဲဂှ်အိုတ်ညိ၊  အခိၚ်တိုန်ကတ်ဗ္တောန်ပညာလေဝ်  ညံၚ်သ္ဂောံစိုပ်အာတိုၚ်ပ္ကဴပြဟ်ပြဟ်မာန်ဂှ်ဆက်ဂစာန်အာအိုတ်ညိ၊  သွက်ရဲညးကၠောန်ဒၟံၚ်ကမၠောန်ခိုဟ်ခိုဟ်တံဂှ်လေဝ်  ဒးကူစိုပ်ဂွံဒၟံၚ်တွဵုဟီုဂှ် ပိုဲကောန်တံဂှ်ဒှ်ဂဥုဲဒြဟတ်မွဲသွုၚ်သွက်မိမၜါတံရ၊  ယဝ်ရကောန်တံလ္တူလိုက်ဂၠးတိဏံသီုဖ္အိုတ် ဒှ်ကၠုၚ်ကောန်ခိုဟ်သွက်မိမၜါဏောၚ်တှ်ေ  လိုက်ပိုဲမံၚ်ဒၟံၚ်တ္ၚဲဏံဂှ်လေဝ်  နွံကၠုၚ်ကဵုဓဝ်ဆာန်ဓဝ်ဂီုကၠီုညးသ္ကံအိုတ်တုဲ ပြသၞာကေတ်မာန်အံၚ်ဇၞးပြိုၚ်ပ္ကာန်ညးသ္ကံဂှ်လေဝ်အိုတ်အောန်အာမာန်ရ၊   အခေတ်တ္ၚဲဏံဂှ်လေဝ်  ယဝ်ရကောန်တံဒှ်မၞိဟ်ခိုဟ်သွက်မိမၜါကီု  ယဝ်ကောန်တံဆာန်မိမၜါကီုတှ်ေ  ဂဥုဲၜူမာဲနာနာ(တ္ၚဲဏံမိမတံဒးဖေက်အိုတ်ရဂှ် ဂဥုဲတမြအ်ကော်ဂဥုဲချေံဏံရ၊) ၊  ဍေံတံဟီုဂှ်ဗက်အခေတ်တုဲသုၚ်စောဲအာဂး ၊  လ္ၚဵုဂှ်ဟီုမံၚ် ယဝ်သုၚ်ဟွံလုပ်တှ်ေမၞိဟ်တြုံဟွံသေၚ်ဂးအိုတ်ရ၊  ညံၚ်ကဵုဍေံတံဂတးထောံအိုတ်တးရအခေတ်တ္ၚဲဏံ၊  လပါ်ခိုဟ်ဂှ်ဒှ်မၞိဟ်တြုံဟွံဇေတ် အစောံစရာဲမၞိဟ်တြုံဟွံမွယ်၊  လပါ်လီုလီုညံၚ်ရဴဟရာဲဂၠံၚ်တံဂှ်လေဝ် ဍေံတံထိုၚ်သးဟီုစဂတာပ်အခေတ်ဒှ်မၞိဟ်တၟေၚ်အိုတ်ရ၊ (စိုတ်ဍေံတံရလေဝ်)  ၊    သၟတ်တံသီုညးဖအိုတ် ဆဵုကေတ်ဟိုတ်ဖဵုသာ်ဏံတုဲ  လ္ပကဵုကွာ်တိတ်အာနူအရေဝ်မိယာဲဗ္တောန်လဝ်တံဂှ်အိုတ်ညိ၊  အရေဝ်မိယာဲဗ္တောန်လဝ်တံဂှ်လေဝ်  ပံၚ်နှဴအာနကဵုအခိၚ်အခေတ်ကာလဒေသတုဲ သုၚ်စောဲစကာဗဂဵုလဟဵုအာညံၚ်ဂွံဂတာပ်အခေတ်အိုတ်ညိ၊  စိုတ်သၟတ်တံလေဝ် ဒးနွံကဵုမေတ္တာကဵုဂၠိုၚ်ဂၠိုၚ်အိုတ်ညိ၊  ပိုဲတံဒှ်ကၠုၚ်ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာမွဲဘဝဏံဂှ် နွံကဵုၚုဟ်မးသက်ပ္တောံၜိုတ်ဟွံမွယ်ရ၊    နဲကဲနာနာသွက်ဘဝပိုဲမၞိဟ်ဂျိုၚ်တဴဒၟံၚ်တ္ၚဲဏံဖအိုတ်ဂှ်လေဝ်   နွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲဂၠံၚ်ဍာန်အရေဝ်ဗ္တောန်အပါပိုဲဗုဒ္ဓဖအိုတ်ရ၊   ၚုဟ်မးဇၞော်အိုတ်သွက်ဘဝဂှ်နွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲသ္ၚိပိုဲရတှ်ေ  သုၚ်စောဲစကာညံၚ်ဂွံဂတာပ်အခေတ်အိုတ်ညိအဴကောန်ဂကူတံ။   ( အုပ်နိဂီုတုဲဆဝွံကၠာရအဴ၊ )
သၚ်မန်ကတ်ပညာသိရဳလၚ်္ကာ၊ဂကောံ၊ဝၚ်
ဂကောံမ္ဂးဂှ် က္ဍတ်ပါ်တိတ်ကၠုၚ် နူအကြာဆန္ဒ ဓဝ်ညဳသာပူဂိုလ်ဂမၠိုၚ်တုဲ ဒှ်လတေၚ်လမျီုကောန်ဂကူမွဲ မာန်ကီုရ။ အပ္ဍဲကောန်ဂကူမွဲမွဲ မပ္တံကဵုဂကောံသွာၚ်နာနာဟွံမွဲမ္ဂး ကောန်ဂကူဂှ် ဂွံဂျိုၚ်တန်တဴအာ ဍာ်ဇမၠိၚ်မာန်ဂှ် ဟွံလောဲသွာရ။ မွဲနဲပၠန်မ္ဂး ဂကောံဟီုဂှ် "က္ဍိုပ်စှ် ဂၞန်မွဲ"ရ။ နူမၞိဟ်ဏှ် မၞိဟ်ဂမၠိုၚ်ဂှ် ပံၚ်ပကောံလဝ် မွဲကသပ်ဂၞန် မွဲလညာတ်ရ။ လညာတ်ဆန္ဒ နူပူဂိုလ်ဂမၠိုၚ်ဂှ် ပံၚ်ပကောံတုဲ စွံလဝ်တၚ်ပတဝ်က္ဍိုပ်မွဲရ။ ဥပမာညံၚ်ရဴဂလာန်မန် တြေံဟီုစ " ဍိုက်မွဲဂၠုၚ် ဒယှေ်မွဲဒွက်" ဂှ်ကီု ဂကောံဍိုက်မွဲဂၠုၚ် ဟွံဒယှေ်မွဲဒွက်တအ်ဂှ် တန်တဴအာ အဓာန်ဂၠိုၚ်သ္ၚောဲဟွံမာန်အိုတ်ရ။ ဒှ်ဂကောံတုဲမ္ဂး နကဵုပၟိက်ပူဂိုလ်မွဲဓဝ် ဖျေံကေတ်သ္ဂုတ်သွာတ်ဟွံထေက်တုဲ ဒးဗက်ပၟိက်ဆန္ဒညးဂမၠိုၚ်ရ။ အတိုၚ်ညးဂမၠိုၚ် တုပ်စိုတ်ဖျေံလဝ်သ္ဂုတ်သွာတ် အပ္ဍဲသဘၚ်ကောံဓရီုဂှ် ဒးဓမံက်အာရုပ်ရဴကမၠောန်ဂကောံ အလုံကောန်ဂကောံတအ် သီုညးဖအိုတ်ထေက်ရ။ ညးလဵုမွဲဟွံဟီု ကၠောန်ကမၠောန်ဂကောံမ္ဂး ဒးဝေၚ်ပဲါကၠေံ ပွမဗက်စ ဓဝ်အဂတိပန်သာ်ထေက်ရ။ ဓဝ်အဂတိတအ်ဂှ် လုပ်ကၠုၚ်မ္ဂး ဂကောံလဵုလေဝ် ဒုၚ်အဘဳ (ဒုၚ်ခဳ) မာန်ဟွံသေၚ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကၠောန်ကမၠောန်ဂကောံမ္ဂး စိုတ်ဓာတ်အတ္တတအ် တးပဲါကၠေံတုဲ ဇၟာပ်ကောန်ဂကောံ ယဝ်စိုတ်ဓာတ် ဂကောံနွံမ္ဂး ဂကောံဂှ်အာဍာ်ဇမၠိၚ်မာန်ရ။
"ဂကောံဟီုဂှ် "က္ဍိုပ်စှ် ဂၞန်မွဲ" ရ။ နူမၞိဟ်စှ် မၞိဟ်ဂမၠိုၚ်ဂှ် ပံၚ်ပကောံလဝ် မွဲကသပ်ဂၞန် မွဲလညာတ်ရ။ လညာတ်ဆန္ဒ နူပူဂိုလ်ဂမၠိုၚ်ဂှ် ပံၚ်ပကောံတုဲ စွံလဝ်တၚ် ပတဝ်က္ဍိုပ်မွဲရ။ ဥပမာ ညံၚ်ရဴဂလာန်မန်တြေံဟီုစ" ဍိုက်မွဲဂၠုၚ် ဒယှေ်မွဲဒွက်" ဂှ်ကီု ဂကောံဍိုက်မွဲဂၠုၚ် ဟွံဒယှေ်မွဲဒွက်တအ်ဂှ် တန်တဴအာ အဓာန်ဂၠိၚ်သ္ၚောဲ ဟွံမာန်အိုတ်ရ။"
ဗီုဂှ်ကီု ဂကောံသၚ်မန်ကတ်ပညာသဳရိလၚ်္ကာဝွံ ဂွံတန်တဴကၠုၚ် သၞာံလအ်လကာဖာ ဗၞတ် ၂၅ သၞာံ မာန်ဂှ် အပ္ဍဲကောန်ဂကောံမွဲကဵုမွဲဂှ် မပ္တံဓရ်အေၚ်ဒုၚ်၊ ဓရ်မေတ္တာ၊ ဓရ်ကရုဏာ၊ ဓရ်လွဳတအ်၊ ယဝ်ဟွံဇၞော်ပၟဝ်လဝ်မ္ဂး ဗီုလဵုပလေဝ် တန်တဴကၠုၚ်လလအ်ဏအ်မာန်ဟွံသေၚ်ရ။ ဂကောံပိုယ်ဝွံ ၜိုန်ရဂကောံကမ္မတီရေၚ်တၠုၚ်ကေၚ်ကာတအ် ပြံၚ်သၠာဲဒၟံၚ်ပ္ဍဲသဘၚ်ကောံဓရီုရိုဟ်ဒဒှ်သၞာံကီုလေဝ် ကဝါ်ဂကောံဂှ် ဗီုပြၚ်ဟွံလီုမွဲသာ် ကွာ်ဂံါဒၟံၚ်ဟွံသြုၚ် ပေၚ်ကၠုၚ် ၂၅ သၞာံဣရ၊ အပ္ဍဲတရဴဂကောံ ပွိုၚ် ၂၅ သၞာံဝွံ ဗီုလဵုသၚ်မန်ကတ်ပညာ သဳရိလၚ်္ကာတအ် ပတိတ်ကၠုၚ်ဇြဟတ်တအ်ဗပါ်ကၠုၚ် တၚ်ဝါတ်ဂါတ်နာနာသာ်ရောဂှ် မိက်သ္ဂောံပါ်ပရအ်ဏာကဵု ကောန်ဂကူမန်ပိုယ်တအ် ဒုၚ်စသိုၚ်ရံၚ်ညိကီုရ။ ဝၚ်ဂကောံသၚ်မန်ကတ်ပညာသိရဳလၚ်္ကာဝွံ ဓမံက်ထ္ၜးဏာကဵု အတိုၚ်လၟေၚ်သၞာံ ဗွဲသၟဝ်ဝွံရောၚ်။
ကြဴနူပၞာန်လိုက် အလန်ဒုတိယ အာစိုပ်ဒတုဲတုဲ တၠပညာအ္စာသၠပတ်မန် သ္ပပတမ်နူ
ကၠာနူဟွံဂွံစိုပ် သၞာံဒက်ပတန်ဂကောံက္ဍၚ်ဂှ် လၟိဟ်သၚ်မန်ပဒတဴဒၟံၚ်ပ္ဍဲဍုၚ်သိရဳလၚ်္ကာဝွံ ဂွံတီကေတ်ဂှ် နွံဗၞတ် (၄) ဇကု၊
နူဂှ်ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၃ ဂှ် သၚ်မန်ကညစိုပ်ကၠုၚ် ဍုၚ်သိရဳလၚ်္ကာ ဗၞတ် ၉ ဇကုပၠန်။
ဟီုဍာံဍာံမ္ဂး ပ္ဍဲအခိၚ်ကာလဂှ် သၚ်ဗၟာနွံဗၞတ် (၅) ဇကု၊ သၚ်သေံ နွံဗၞတ် ၄ ဇကုဓဝ်တုဲ ပၞောဝ်ကဵုသၚ်ကောန်ဍုၚ်အရေၚ် ဍုၚ်ပိုယ်ဂမၠိုၚ် လၟိဟ်သၚ်မန်ပိုယ်ဂၠိုၚ်အိုတ်ဂှ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာ သုန္ဒရ (ဘာမန် အနုရာဓပုရ) ဂးလဝ်ရ။
ဟိုတ်ဂွံဒက်ပတန်ဂကောံ (သၞာံ ၁၉၉၃)
ပ္ဍဲခရေတ် ၁၉၉၃ သၞာံဝွံ ခမဳသၚ်မန် ကညစိုပ်ကၠုၚ် ဍုၚ်သဳရိလၚ်္ကာ ဂၠိုၚ်ကၠုၚ်တုဲ ပိုယ်ကဵုပိုယ် ယဝ်ရမံၚ်ထောံ ဗီုညးကဵုညးမ္ဂး ကာလယဲမွဲဒိုက်ၜါ က္တဵုဒှ်ကၠုၚ်မ္ဂး ညးဂှ်မွဲ ဂွံမၚ်မွဲရံၚ်စံၚ်ပိုယ်ရော။ ယဝ်ပိုယ်နွံပ္ဍဲဍုၚ်မန်တေံမ္ဂး ကိစ္စဝွံ ဟွံဒးဍောၚ်စိုတ်မွဲသာ် မိမကလောကောဒေံ အစံၚ်အ္စာဒါယကာတအ် ညးတအ်ဘိုၚ်မၚ်မွဲရံၚ်စံၚ် ကဵုချိုတ်ပၠိုတ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပိုယ်ကဵုပိုယ် ယဝ်ရမံၚ် ညံၚ်ရဴကောဒေံအရၚ် ဘိုၚ်မၚ်မွဲညးသ္ကအ်မ္ဂး ဒဒိုက်အိုတ်သီုတအ်ဂှ် ဂံၚ်တတ်ဗပါ်အာမာန် ဍာံဍာံဏောၚ် စှေ်စိုတ်သာ်ဝွံတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဂကောံသၚ်မန်ကတ်ပညာသိရဳလၚ်္ကာ နကဵုတၚ်ရန်တၟံ (၃) တၚ် အတိုၚ်သၟဝ်ဝွံရ။
အခိၚ်စဒက်ပ္တန်ဂကောံ
ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်သာသနာ ၂၅၃၇ သၞာံ၊ သက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၁၃၅၅ သၞာံ၊ ဂိတုဒုတိယဒ္ဂိုန် (၁၄) မံက်၊ တ္ၚဲသ္ၚိသဝ်၊ ခရေတ် ၁၉၉၃ သၞာံ၊ ဂိတု ဂျူလာဲ (၃၁) ပ္ဍဲအခိၚ်တ္ၚဲစေၚ် (၂-၃၀) နာဍဳဂှ် စဒက်ပ္တန်လဝ်ဂကောံဝွံ ပ္ဍဲဌာန ဘာသဳရိဗောဓိရာဇ ဂၠံၚ် ၄၆ ဍုၚ်ကောလမ္ဗ၊ ကၟိုန်ဍုၚ်သဳရိလၚ်္ကာဝွံရောၚ်။
ဂကောံကမ္မတဳရေၚ်တၠုၚ် ကေၚ်ကာဂမၠိုၚ်
၂။ ညးအုပ်ကာ တၠဂုဏ်အ္စာဓမ္မဒိန္န (ဒူရာ)
၃။ ညးဂိုၚ်သြန် တၠဂုဏ်အ္စာဝေဓညာဏ (ဝၚ်ဒါ)
၄။ ညးစၟတ်စရၚ် တၠဂုဏ်အ္စာဓမ္မမဟာ (ကအ်ပၞဟ်)
၅။ ညးလၟိၚ်ပရိုၚ် တၠဂုဏ်အ္စာဝဏ္ဏက (ကအ်ဗိန်)
(တၚ်စၟတ်။ ။အာယုက်ကမ္မတဳရေၚ်တၠုၚ်ကေၚ်ကာဝွံ မွဲသၞာံဟေၚ်ရ။ သအာၚ်နူဂှ် ဂကောံကမ္မတဳရေၚ်တၠုၚ်ကေၚ်ကာဂှ် ပ္ဍဲဝၚ်ဝွံဓမံက်ထ္ၜးကဵု အယာံမာတ်မွဲသၞာံဟေၚ်ရ။ ပဲါနူဂှ် ရံၚ်ကေတ်ပ္ဍဲခံက်အၚ် ဂကောံကမ္မတဳ ရေၚ်တၠုၚ်ကေၚ်ကာလၟေၚ်သၞာံ ဗွဲသၟဝ်တေံညိ)။
ယၟုဂကောံ
အပ္ဍဲဝိုၚ်ကောံဓရီုဝွံ ခုတ်လဝ်ယၟုဂကောံနကဵု ဘာသာမန် ကော်ခဴစ "ဂကောံသၚ်မန်ကတ်ပညာသိရိလၚ်္ကာ" ရ။ နကဵုဘာသာအေၚ်ဂလိက် ကော်ခဴစ "MON BUDDHIST STUDENTS' SOCIETY, SRI LANKA" အတိုၚ်သၚ်မန်တအ် တုပ်လဝ်စိုတ်ဝွံရောၚ်။
တဆိပ်ဂကောံ
စပ်ကဵုတဆိပ်ဂကောံတုဲ ပတိုန်ထ္ၜးဏာကဵု အတိုၚ်ကၠုၚ်နူလိက် "သဇိုၚ်သၞောဝ် ဂကောံသၚ်မန်ကတ်ပညာသဳရိလၚ်္ကာ" ညိရ။
တဆိပ်ဂကောံဝွံ ဝိုၚ်ခ္ဍမ်ဒၟံၚ် ညံၚ်ဗၞဳအဝန် ဂိတုပေၚ်တုဲ ပါ်လဝ်ဗွိုၚ်ပိထပ်ရ။ ထပ်အပ္ဍဲ ဓမံက်လဝ် လျးပညာ နကဵုရုပ်ပၟတ်ကၠေၚ်တေလပဇ္ဇောတ၊ ထပ်လဒေါဝ် ဓမံက်လဝ်ဓမ္မစက် ပသဇိုၚ်ကဵုဓရ် သစ္စပန်ကေုာံ ဍောၚ်ဓရ်မဂ္ဂၚ်ဒ္စာံ၊ ထပ်မ္ၚးလ္ပာ်လ္တူ ချူလဝ်ယၟုဂကောံ နကဵုဘာသာမန်တုဲ လ္ပာ်သၟဝ်ဂှ် ချူလဝ်ယၟုဂကောံ နကဵုဘာသာအေၚ်ဂလိက်ရ။ အကြာအစပ်ဘာသာမန် ကေုာံ ဘာသာအေၚ်ဂလိက် လ္ပာ်တဲပုၚ်ဂှ် ဓမံက်လဝ် သက္ကရာဇ်ခရေတ်တုဲ လ္ပာ်တဲပဲါဂှ် ဓမံက်လဝ် သက္ကရာဇ်ဍုၚ် သၞာံစပတန်ဂကောံကီုရ။
လက္ချဏ်ညးလုပ်ဂကောံ
ဂွံဒှ်ကောန်ဂကောံ သၚ်မန်ကတ်ပညာသိရဳလၚ်္ကာဝွံ ထေက်ကဵုဒးနွံ အၚ်္ဂလက္ချဏ် (၃) သာ်ရ။
၁။ ယြဴညးမွဲ ဒှ်ဇာတိဂကူမန်ဍာံဇောတ်တုဲ သ္ဒးတန်တဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်သိရဳလၚ်္ကာရ။
၂။ သ္ဒးဟီုဗှ် ကေုာံ ချူဘာသာမန် မမိက်ကဵုမွဲမွဲလေပ်ချိုတ်ပၠိုတ်ရ။
၃။ တုပ်စိုတ်ကဵုရန်တၟံဂကောံတုဲ အတိုၚ်သၞောဝ်ဂကောံဝွံ သ္ဒးရေၚ်တၠုၚ်ဒ္ဂေတ်ဗက်မာန်ရ။
ဍိုက်ပေၚ်ကဵုလက္ချဏ်ပိသာ်ဝွံမ္ဂး ဂွံအခေါၚ်လုပ်ဂကောံရ။
တၚ်စၟတ်။ ။ယြဴညးမွဲ ၜိုန်ဒှ်ဇာတိဂကူမန်ဍာံဇေတ်ကီုလေဝ် ဟီုဗှ်ချူဘာသာမန် ဟွံလေပ်ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်မ္ဂး ပူဂိုလ်ဂှ် ကမ္မတဳရေၚ်တၠုၚ်ကေၚ်ကာတအ် သ္ဂုတ်သွာတ်တုဲဟေၚ် ဂွံအခေါၚ်လုပ်ဂကောံရ။
ဟိုတ်သြန်ဂကောံ ဂွံက္တဵုဒှ်ကၠုၚ်
၁။ ယြဴညးမွဲ ဒှ်ကောန်ဂကောံတုဲ ဗွဲကိုပ်ကၠာ သ္ဒးစုတ်သြန်တမ်ဂကောံ ဗွဲတွဵုမယုတ် (၁၀၀၀) မွဲလ္ၚီရူပဳ၊
၃။ ဗက်လၟိၚ်လၟဟ် ပ္ဍဲအကြာခမဳသၚ်မန် ကေုာံ ဒကာရဲကၠုၚ်လ္ၚောဝ်ကျာ် ပ္ဍဲဍုၚ်သိရဳလၚ်္ကာဝွံတုဲ သြန်ၜိုတ်ကလိဂွံဒါန်တအ်ဂှ် စုတ်ပ္ဍဲသြန်ဂအုံဂကောံရ။
နိဿဲ
လိက်ကၞပ်ရတုသြန်၊ ဂကောံသၚ်မန်ကတ်ပညာသဳရိလၚ်္ကာ Mon Buddhist Students' Society, Sri Lanka. မုက်လိက် (၃၅-၅၃)။ သၞာံတက်တြး ၂၀၁၇။
ပရေၚ်ပညာအရေဝ်ဘာသာဇဳ
ပရေၚ်ပညာအရေဝ်ဘာသာဇဳ (Multilingual Education) ဗွဲတၟေၚ်ဆေၚ်စပ်ကဵု ပရေၚ်ပညာ အရေဝ်ဘာသာပထမ "first-language-first" ရ။ ဣဏအ်ဂှ် ဘာဗ္တောန်ပညာ မပ္တံကဵု အရေဝ်ဘာသာမိ (အရေဝ်ပထမ) ကေုာံ ပြံၚ်ကၠောံအာ ထပ်စုတ်ဏာအရေဝ်ဘာသာတၞဟ်ဟ်ဂမၠိုၚ်ရ။  ဗွဲတၟေၚ်  ကိုန်အစဳဇန်ပရေၚ်ပညာအရေဝ်ဘာသာဇဳ (MLE programs)ဂမၠိုၚ်ဝွံ နွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲကၟိန်ဍုၚ်အဃောမဇၞော်မောဝ်ရာၚ်ဆာဲဂမၠိုၚ် ဒၞဲါမၞိဟ်ဟီုဂးအရေဝ်ဘာသာကောန်ဂကူလၟိဟ်မအောန်မတန်တဴ မပ္တံကဵု အရေဝ်ဘာသာဟွံမွဲကဵုဩဇာ မၞုံအယောၚ်အလာဟွံကလိဂွံဒုၚ်စဖဵုနူကဵု သၞောတ်ပရေၚ်ပညာအလဵုအသဳကၟိန်ဍုၚ်ရ။  တၚ်အာတ်မိက်ဂၠိုၚ်တိုန်ဒၟံၚ်စပ်ကဵု သ္ဂောံကဵုအရီုအဗၚ်ထံက်ပၚ် ပရေၚ်ပညာအရေဝ်ဘာသာပထမ ကုကောန်ၚာ်မဆုဲပြံၚ် နူကဵုမိမမဆုဲပြံၚ်အာ ကၟိန်ဍုၚ်မဇၞော်မောဝ်ရာၚ်ဆာဲ တအ်ရ။
Components of Multilingual Education (MLE)
Related to the emphasis on a child's mother tongue is the implicit validation of her cultural or ethnic identity by taking languages which were previously considered "non-standard" and making active use of them in the classroom. Multilingual Education in that sense underscores the importance of the child's worldview in shaping his or her learning.
Stages of an MLE Program
A widespread understanding of MLE programs (UNESCO, 2003, 2005) suggests that instruction take place in the following stages:
MLE proponents stress that the second language acquisition component is seen as a "two-way" bridge, such that learners gain the ability to move back and forth between their mother tongue and the other tongue(s), rather than simply a transitional literacy program where reading through the mother tongue is abandoned at some stage in the education.
Multilingual Education in Odisha
Odisha is a multilingual state having more than 40  ethnic languages among the 62  scheduled tribes, along with the   Modern  Indian  Languages like  Hindi, Bengali and  Telugu. To address the language- education of ethnic minorities children in schools, the Odisha government started Multilingual Education programme, ten tribal languages. Led by Dr Mahendra Kumar Mishra, as the  Director of Multilingual Education and guided by Prof. D P Pattanayak and  Prof Khageswar  Mahapatra, the eminent multilingual  Experts, the state government started  MLE  programme in te tribal languages in 547  schools. 10 tribal languages were adopted. These are Santali, Saora, Kui, Kuvi, Koya, Kishan, Oroam, Juang, Bonda and Ho. Culturally responsive curriculum and textbooks were prepared for class I to  Class  V  to maintain mother tongue-based multilingual education to educate the tribal children. The state government appointed teachers from the same language community in the schools to teach the tribal children. Language policy was also formulated. The programme was also supported by Summer Institute of Linguistics led by Mr Steve Simpson and Vicky Simpson, Pamela Mackenzie. The curriculum and textbooks were prepared by the tribal teachers guided by the MLE resource groups. It was initiated in 2005 and is now running in   2250 schools with majority tribal children. This is a sustained MLE programme in Asian countries. About 7  Asian countries have visited the  MLE schools.
See also
Multilingual Education in India, The CAse For English Edited by  Dr MAhendra Kumar Mishra and Prof Anand Mahanand published by Viva Books, New Delhi  2016.
id21 insights. Available online at
ပြၚ်ဂြးဗ္တဳ (ပြၚ်ၜဳပါၚ်မ္ၚဵု ပွိုၚ်ဍုၚ်ရေဝ်သၠုၚ်ကျာ)
ပြၚ်ဂြးဗ္တဳ (ပြၚ်ၜဳပါၚ်မ္ၚဵု) ဝွံ နွံပွိုၚ်ဍုၚ်ရေဝ်သၠုၚ်ကျာ ဂကောံကွာန်ပါၚ်မ္ၚဵု တွဵုရးဍုၚ်မန် လၟုဟ်ကော်(ပွိုၚ်ဍုၚ်ခေါဇာ)
ဝၚ်ပြၚ်ဗ္တဳ
ပြၚ်ဂြးဗ္တဳ (ပြၚ်ၜဳပါၚ်မ္ၚဵု)ဝွံ ဒှ်ပြၚ်ဗ္တဳဟလိၚ် ဇမၠိၚ်နွံၜိုတ်ပိတိုၚ်စိုပ်ပန်တိုၚ်နွံတုဲ ယဝ်ပတုပ်ကဵုပြၚ်ဍောတ်ကွာန်ပါၚ်ယၚ်ဒိန်ကီု သီုပြၚ်ဗ္တဳဝါဟလိၚ်ဂှ်တှ်ေ ပြၚ်ဂြးဗ္တဳဏံဝွံ နွံဂၠိၚ်အိုတ်ရ၊ လဆောဝ်တှ်ေ အခိၚ်ကွာ်တရဴညးဒေသတံ အဃောမကွာ်အာလ္တူဗလးသြၚ်ဗ္တဳဝွံမ္ဂး ဇိုၚ်လေဝ်တူ ဗ္တဳဇြောတ်ဂၞက်ဇိုၚ်ဂှ် ကွာ်အာကၠုၚ်အလအ်ဂွံဒးသုၚ်စောဲအခိၚ်သီုတ္ၚဲကတူသီုတ္ၚဲကာတ်တုဲ သာ်ဝွံဟေၚ် ညးဒေသတံ ကော်စဒၟံၚ်(ဂြးဗ္တဳ) တုပ်သၟဟ်ခရးဗ္တဳစံက်ဗ္တဳတုဲ ညးဒေသတြေမ်တြေမ်တံကော်မံၚ်ဂြးဗ္တဳလေဝ်ဒှ်မာန်၊ ပစ္စုပ္ပန်လၟုဟ်ဝွံတှ်ေ ပြၚ်ၜဳပါၚ်မ္ၚဵုဟေၚ် ကော်ဒၟံၚ်အိုတ်ရ။
ပွဳပွူသဘာဝ
ဒှ်ပြၚ်ဗ္တဳဇမၠိၚ်ခိုဟ်မွဲတုဲ မဗ္တဳနွံဗုတ်ၜတ်ကွေံလောန်၊ ပြၚ်ဗ္တဳဝွံလေဝ် မွဲမွဲသၞာံကၞဟ်တိုန်ဖျေံခၟာဲနူစှ်ၝောံစဵုကဵုစိုပ်ၜါပိစှော်ၝောံနွံရ၊ လ္တူပြၚ်ဗ္တဳလုပ်စိုပ်ဂြိုပ်ပၠန် ဆက်မံၚ်ကဵုဍာန်ကွဳစက်ကာနူပိသွာၚ်ပါၚ်ယၚ်ဒိန်ကဵုကွာန်ပါၚ်မ္ၚဵုရ၊ နူစသၞာံခရေတ် (2015) လပါ်လ္တူဂှ် ပရေၚ်အာကၠုၚ်ဍာန်တပ်ခိုဟ်တုဲ ဒၞာဲဝေၚ်ဍာ်ပြၚ်ၜဳပါၚ်မ္ၚဵု(ကဗျာဝ)ဝွံလေဝ် ယၟုမြဟ်အာအလုံမွဲကၟိုန်ဍုၚ်မြန်မာ ဒှ်ဒၞာဲဇူဒီုကာယဝေၚ်ဍာ်ဖ္ဍုၚ်ဂ္ဇံသုၚ်ဍာ်သတ်ဗြဴမောဝ်မောဝ်ဇိုၚ်သြၚ်ပြၚ်ၜဳခိုဟ်မွဲဒၞာဲဒေသရေဝ်သၠုၚ်ကျာ၊ လ္တူပြၚ်ဗ္တဳဇိုၚ်ဂြိုပ်ဝွံပၠန် နွံတၞံခရဲတပ်ညဳဇဳရေၚ်မွဲဒမြိပ်ပြၚ်ဗ္တဳဂှ်ရ။
ပြၚ်ဗ္တဳကေုာံကွာန်ဆက်ဂမၠိုၚ်
လပါ်ဒိုဟ်ဗၟံက်ဂှ် နွံဍာန်ကာ (ဍာန်ကာတ်တရာ,ကွဳစက်ကာ) နူပိသွာၚ်ကွာန်ပါၚ်ယၚ်ဒိန်စဵုစိုပ်ပြၚ်ဗ္တဳပါၚ်မ္ၚဵုကေုာံကွာန်ပါၚ်မ္ၚဵု၊ မွဲအဆက်ဗၟံက်တပ်တပ်ပၠန် နွံဝါဇၞော်ဂကောံကွာန်မ္ၚဵုဇၞော်တံနွံဂၠိုၚ်ကဵုလ္ၚီဨကန်တုဲ ကော်စ(ဝါဇၞော်)အိုတ်ဒေသရေဝ်သၠုၚ်ကျာမွဲဒၞာဲရ၊ တုဲပၠန်စိုပ်ဍာန်ကွဳစက်ကာဍုၚ်ခေါဇာကဵုရေဝ်၊ ပြၚ်ဂြးဗ္တဳ (ပြၚ်ၜဳပါၚ်မ္ၚဵု)ဝွံ နွံလဒေါဝ်အကြာကျာ်စေတဳကြုၚ်စၠန်ကဵုကွာန်ပါၚ်မ္ၚဵု။
လပါ်ဒိုဟ်သၟဝ်ကျာဂှ် ပြၚ်ဍောတ်ကွာန်ပါၚ်ယၚ်ဒိန်၊ ဝါဟလိၚ် (ပြၚ်ဗ္တဳဝါဟလိၚ်)၊ ဂွံဆဵုတ္ကံကၠဵု၊ လပါ်ဒိုဟ်ပလိုတ်ပၠန် တ္ကံကၠဵုလေဝ်ဂွံဆဵု တ္ကံဇၞော်လေဝ်ညာတ်ကၠးမံၚ်၊ လပါ်ဒိုဟ်သၠုၚ်ကျာဂှ်ပၠန် ဂွံဆဵုကေုာံကွာန်သၞေဟ်ဓမၚ်တမ္ၚာကွာန်ကြုက်ထံၚ်မာန်၊ နူအဆက်ဂှ်ပၠန် ကွာန်မန်ဆက်ဆက်နွံတဴဗွဲမဂၠိုၚ်။
နိဿဲ
ကဗျာဝကမ်းခြေ သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်သန့်ရှင်းရေးနှင့်ထိန်းသိမ်းရေးကော်မတီဖွဲ့စည်
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
အံက်၊ သေဋ္ဌဳမန် ကွာန်ကအ်နှာတ်
ကောန်ဂကူမန် နကဵုပရၚ်ပိုန်ဒြပ် လုပ်ပေဲါဗတိုက်ပြိုၚ်ပ္ကန်ကဵုတၠတမ် ဗျိတိယှ် ကုမ္ပနဳဨရာဝတဳဂှ် မၞုံယၟု နာဲအံက် ရ၊ နာဲအံက်ဂှ် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၁၁၉၄ သၞာံ၊ ဂိတုပသာ်ပိစွေက် က္တဵုဒှ်မၞိဟ်ပ္ဍဲကွာန် ကံနှာတ်ရ၊ ကွာန်ကံနှာတ်ဂှ် မၞုံပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်မတ်မလီု ခန်လွာဍုၚ်မန်ရ။
နာဲအံက်ဂှ် ဒှ်ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာတုဲ ဂွံပလဝ် ဒကာကျာ်ရ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ကောန်မန်တအ် ကော်ညးဒကာကျာ်ရ၊ ညးဂှ်ပထမကိုပ်ကၠာ ကၠောန်ကမၠောန်ဆုရ၊ သိုက်ဒြပ် ဗၞတ်ၜါစှော်ကိုတ်ရ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ သွက်ဂွံပတိုန်စရာဲ ဂကူမန် ညိချပ်တုဲ ဒက်ခၞံက္ၜၚ်ၜါထပ်ဒ္စိတ်ဖဍိုက်ရ၊ ရုၚ်ကမၠောန်က္ၜၚ်ဂှ် ပတန်လဝ် ပ္ဍဲမတ္တမရ၊ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၂၇၁ သၞာံ သ္ပတမ်တုဲ ပြိုၚ်ပ္ကန်ဂြိပ်ကဵုက္ၜၚ်ကုမ္ပနဳဨရာဝတဳရ။
က္ၜၚ်ဒကာကျာ်ဂှ် အံၚ်တိၚ်၊ အံၚ်ဒါတ်၊ အံၚ်တီ၊ အံၚ်သဳတာ၊ အံၚ်ဒဳပါ၊ အံၚ်မၚ်္ဂလာ၊ အံၚ်ခေမာ၊ အံၚ်ဇေယျ၊ အံၚ်နိဗ္ဗာန်တအ်မဒှ်ရ။ က္ၜၚ်တံဂှ် နကဵုတြဴဂၠံၚ်ဍာ် မပ္တံကဵု မတ္တမ၊ ၜါသွာၚ်၊ လိုၚ်ဗၠဲတအ်ဂှ် ဂြိပ်ဒၟံၚ်ရ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကုမ္ပနဳဨရာဝတဳဂှ် ဂွိၚ်ဖေက်လုက်ဒး ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ဍေံတအ်တုဲ ညံၚ်က္ၜၚ်ဒကာကျာ်ဂွံကလှ်ပြဟ်တိတ် ချပ်ဂြိုဟ်တဴရ။
က္ၜၚ်နာဲအံက်ဂှ် ပြိုၚ်ကျအာကုမ္ပနဳ ဨရာဝတဳတုဲ ဒးဒေါံဇူထောံရ၊ ကာလဂှ် ကုမ္ပနဳဨရာဝတဳဂှ် ညးပြိုၚ်ဖဴ (ဝါ) ဂွံပြိုၚ်ချဴဟွံမွဲတုဲ ခ္ဍၚ်ပတိုန်ၚုဟ်က္ၜၚ်ကရိုက်စိုတ်ရ။ ပ္ဍဲအရာမပြိုၚ်ပ္ကန် နကဵုပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ဂှ် ဒှ်ဂြပ်ပုဂ္ဂလိကတုဲ ဒးကျအာရ၊ ယဝ်ပံၚ်ကၠောန်ညဳသာ နကဵုနဲ သမဝါယာမမ္ဂး ကုမ္ပနဳဨရာဝတဳဂှ် ကေတ်မာန်ဟွံလောဲသွာရ။
နာဲအံက်ဂှ် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၂၇၅ သၞာံ ဂိတုဇှ်ေမွဲစွေက် စုတိစဴအာဘဝပလိုက်တေအ်ရ၊ သှ်ေတဴ က္ၜၚ်တအ်ဂှ် ကောန်ကၟိန် တွဳဝါရတအ် သဳမၚ်ဟွံမာန်တုဲ ဒးသွံထောံကဵုကုမ္ပနဳ ဨရာဝတဳအိုတ်ရ၊ နာဲအံက်ဂှ် ဇြဟတ်သြန်အောန်တုဲ နတဲတၠတမ်ဗျိတိယှကုမ္ပနဳ ဨရာဝတဳ ဇြဟတ်သြန်တမ်ဂၠိုၚ် ဒးကျဟောံဗြံအာရ။
ပ္ဍဲကွာန်ကံနှာတ်ဂှ် ကျာ်စေတဳ မပ္တန်လဝ်ကီု၊ ကြိယာဗာ မသိုၚ်ခၞံလဝ်တအ်ဂှ်ကီု ကၠောန်လဝ်စိစောန် ဗွဲမလောန်ရ၊ ပွကုသဵုဒကာကျာ်ဂှ် ညံၚ်ဂွံတန်အာအဓာန်မဂၠိၚ် ကလောကောဒေံ ဒတောဝ်တၞောဝ်ညးဂမၠိုၚ် ဆက်လဟဵုဒၟံၚ်လၟိုန်တုဲ အတိုၚ်ပက္ကတိတြေံတန်တဒၟံၚ်ရ၊ ကောန်ဍုၚ်အရၚ်ဂမၠိုၚ် နူဌာန်ဇမ္ၚောဲတအ်ဂှ်လေဝ် စှ်ၜါရာသဳ ပြာပ်အာဗဵုလ္ၚောဝ် သ္ပပူဇဴအိုတ်ရ ။
သၞံင်တိုင်၊ လိက်ပရိုင်
လိက်ပရိုင်သၞံင်တိုင်
＂လိက်ပရိုင် ဘာသာမန်ဂှ် ဟွံမဲ၊၊ အပ္ဍဲဍုင်တေအ်ဂှ်လေဝ် အခေါင်သွက်ဂွံပ္တိတ် လိက်မန် ဗၠးဗၠးၜးၜး ဟွံမဲ၊၊ မန်ပိုယ် ဒးဗဒဗဒါဲဒၟံင် ကုလိက်ပရိုင်ဂကူတၞဟ်တအ်၊၊ ပိုယ်ဒးပ္တိတ် လိက်ပရိုင် နကဵုဘာသာမန်မွဲထေက်ရ၊၊＂နာဲကသုမန် ဟီုကဵုအဲ ပ္ဍဲအခိင် မစုက်လုက် ကုညး ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၉ လပါ်စဂှ်ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် အဲစိုပ်အာ ဍုင်သေံ (ကွာန်ဝင်က) တၟိတၟိ၊၊ ကၠာ ဟွံဂွံအာ ဍုင်သေံဂှ် အဲဂှ် ဒှ်ညးအုပ်ကာနာနာ ဂကောံသင်သၟတ်မန် (ဍုင်လ္ဂုင်) နကဵုဂကောံသင်ဂှ် ပ္တိတ်လိက်မဂ္ဂဇြေန်မန် လဂါံအာဇာနဲ တုဲ သီုဒှ် ညးဒါန်လိက် မွဲတၠ ကရောမ် တၠဂုဏ်အစာဣန္ဒလင်္ကာရ၊ နာဲရတ်တ်၊ ကေုာံ နာဲတိထဝ်တအ်ရ၊၊ မဂ္ဂဇြေန် လဂါံအာဇာနဲ ဆကၞပ်ကၠာအိုတ်ဂှ်ဟေင် ကလိဂွံ အခေါင်နူဌာနစၟဳစၟတ်လိက် တၠအဝဵုပၞာန်တုဲ ကၞပ်သၟေဟ်တအ်ဂှ် ဟွံကလိဂွံ အခေါင်ကီုလေဝ် ဖန်ဇန်ပ္တိတ်လဝ် အတေင်ရ၊၊ ဂွံစုက်လုက် ကုနာဲကသုမန်တုဲ သွက်ဂွံခၞံကၠောန်ဗဒှ် လိက်ပရိုင်ဘာသာမန်မွဲဂးဂှ် ဇကုစိုတ်ထတ်ဒၟံင်ကီုလေဝ် အရာဇကုမကၠောန်ကဵုမာန်ဂှ် တင်ဂၞင်ပရိုင် မကလိဂွံနင်တအ်ဂှ် ညံင်ဂွံဒှ် ပရိုင်တုဲ ဒုင်သဇိုင် ကုအကာဲအရာပရေင်နာနာတုဲ ချူဗဒှ် လိက်ပရေင်ဟေင်ရ၊၊ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် ဂွံစိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲကွာန်ဝင်ကဂှ်လေဝ် ဟိုတ်နူ မိက်ဂွံမံင်သကအ် နာဲသောင်ရှိန်း ညးမဒှ်အမာတ်မန် မဒဴတိတ်ကၠုင် နူဍုင်မန်တုဲ ပဒၟံင်ခမဳ ပ္ဍဲဘာဝင်ကဂှ်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ အကြာဂှ် ညံင်ဂွံဒှ် ပံက် ဂကောံဒဳမဝ်ကရေသဳကောန်ဂကူမန် (တိဍာ်ဗၠးၜး)ဂှ်ဟေင် ဗိုင်ဖန်ဇန်ဒၟံင် ကရောမ် နာဲသောင်ရှိန်း ဂၠိုင်ရ၊၊ ဆဂး ဂကောံဏအ် ဟွံဒှ်ပံက်၊၊
စိုပ်ဂိတု ဨပြဳ ၆ ဂှ် နာဲကသုမန် ဟီုကဵုအဲ ကမၠောန် သွက်ဂွံပ္တိတ် လိက်ပရိုင်မန် လၟေင်ဂိတုဂှ် ညးဖန်ဇန်လဝ်တုဲရ၊၊ စတမ်နူဂှ်တုဲ အဲစဗိုင်ချူကဵု လိက်လၟေင် ခေတ်ပိုဲ မပ္တိတ်ဒၟံင် လၟေင်င်ဂှ်ရ၊၊ ကောံဓရီုရေင်သကအ် အလန်ကၠာအိုတ် သွက်ဂၠာဲသြန် ဂွံပ္တိတ်လိက်ကီု၊ ဗီုဂွံကၠောန်ကီုဂှ် ဒှ် အခိင်သဝ်တ္ၚဲ တ္ၚဲသ္ၚိသဝ် ဂိတုဂျောန် ၁၂၊ ပ္ဍဲကဵု ရုင်ဟံင်ပြာ် သြင်သေံရ၊၊ ဆဂး ဟိုတ်နူ ဒှ်အခိင်ဗြဲတုဲ ပရိုင်နူဍုင်မန်တအ် ကၠုင်ဟွံစိုပ် အဆက်ပိုတ်ဒၟံင်တုဲ ကမၠောန်ပတိတ် လိက်ပရိုင်သၞံင်တိုင် ဇေတ်တ်ဂှ် စိုပ်ၜိုတ် ဂိတုအဝ်ဂေတ် လပါ်အိုတ်မှ ဂွံစကၠောန်၊၊ မာံဆာန်မန်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မတက်လိက်၊ ဖျေဟ်ဗီုပြင်လိက်တုဲ နာဲဝေန်ဇြဝ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မကေတ်တာလျိုင် နကဵုဘာသာဗၟာရ၊၊ စနူ သေတ်တေန်ပါ ၄ ဂှ် ပိုယ်တအ် ဂစာန်ပတုဲဒၟံင် လိက်ပရိုင်ကၠာအိုတ်ဂှ်ကီုလေဝ် ဟိုတ်နူကဵု အခက်အခုဲ ကောန်ပျူတာ ကေုာံ အခက်အခုဲတၞဟ်တအ်တုဲ ကမၠောန်ဟွံတုဲ စိုပ်ဂိတုသေတ်တေန်ပါ ၉ ဂှ် ဗွဲမတၟေင်တၟဟ် လိက်ပရိုင်ကၠာအိုတ်ဂှ် တုဲဒှ်အာရ၊၊ တၞဟ်နမဂွံစၟတ်သမ္တီလောဲသွာတုဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၉၊ ၉၊ ၁၉၉၉ ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲ မဒက်ပ္တန်လဝ် လိက်ပရိုင်သၞံင်တိုင် မြဴသာ်ဝွံ ပိုဲတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ်ရ၊၊
လိက်ပရိုင်သၞံင်တိုင်ဂှ် စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ် လုကဴ ပွိုင် ၂၀ သၞာံပေင်င် သီုဟွံပိုတ်သကုတ် ဆက်ပ္တိတ်ကၠုင်ဒၟံင်ဖိုဟ်ဂှ် ဟိုတ်နူ အသဝ်ဂုဏ် ဍာ်ဒကေဝ် ညးမအာဂတ ပၠတရဴ နာဲကသုမန် ကေုာံ ညးတာလျိုင် အဆက်ဆက်တအ်ခိုဟ်ရ၊၊ နကဵုအဲ ညးမပါလုပ် ပ္ဍဲအခိင် မစခၞံဗဒှ် ကေုာံ ညးဒါန်လိက်ဘာသာမန် (တြေံ)မွဲတၠ ဂွံဟီုလဴ ပရူဝင် လိက်ပရိုင်သၞံင်တိုင်ဂှ်လေဝ် ကေတ်ဂုဏ်စရာဲ ကွေဟ်ကီုရ၊၊ ပ္ဍဲခေတ်ဒဳဂျဳတေဝ်ဏအ် လိက်ပရိုင် မပ္တိတ် နကဵုစက္ခောဂှ် အောန်စှ်ေဒၟံင်ရ၊၊ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ယဝ်ရ ကောန်ဂကူမန်တအ် ဆက်ကဵုဒၟံင်ဒြဟတ် ဆက်ရာန်ဗှ်အာဒၟံင်မ္ဂး လိက်ပရိုင်သၞံင်တိုင် ဆက်ပ္တိတ်ဏာကဵု ကောန်ဂကူမန်တအ် မာန်ဒၟံင်ဟဂှ်ရ၊၊ လိက်ပရိုင်ဂှ် ဒှ်ဒဒန် မဆက်စၠောအ် ပရူပရာ ကေုာံ လညာတ်ညာဏ် အကြာညးဍုင်ကွာန်တအ်တုဲ လုကဴ ပရိုင်သၞံင်တိုင် ဆက်တန်တဴအာဒၟံင်မ္ဂး ထ္ၜးဒၟံင် သက်သဳ ဒဒှ်ရ ဂကူမန်တအ် ဂျိုင်တန်တဴဒၟံင် နကဵုဘာသာမန်ဖိုဟ်ဏီ ဟီုမာန်ရ၊၊
သၞောဝ်သ္ဇိုၚ်ဂကောံထံက်ပၚ်ပရေၚ်ပညာမန်
၁။ လ္ပံအနာဂတ်
- သၠုၚ်ကဆံၚ်နကဵု ပရေၚ်ပညာနာနာ ဗွဲမစိုပ်တရဴတုဲ ဒးဂတာပ်ခေတ် ၜိုဟ်လလံမဟာဇန်မန်မာန်ဏောၚ်။
(က) ဗွဲခံက်အၚ်
တၚ်စၞောန် (၁)
တၚ်စၞောန် (၂)
တၚ်စၞောန် (၃)
တၚ်စၞောန် (၄)
၁၃။ မူဝါဒဂကောံ
(က) အခေါၚ်အရာသၠးပွးပူဂိုလ်ဂှ် ရှေ်သှေ်အာရောၚ်။
(ခ) ဂကောံ၊ ဂိုဏ်၊ ဗော် မမိက်ကဵုမွဲမွဲတအ်ဂှ် ဟွံပါ်ခြာရောၚ်။
(ဂ) တၚ်ရန်တၟံတုပ်သၟဟ်မ္ဂး ပံၚ်တောဲချဳဒရာၚ်အာ နဒဒှ်မဟာမိတ်ရောၚ်။
(ဃ) ဒ္ဂေတ်ကွာ်ဗက်အာ အတိုၚ်ဝါဒ ဓရ်ဗြဟ္မဇဵု(၄) ပြကာရောၚ်။
(ၚ) ဂကောံဝွံ ရေၚ်တၠုၚ်ချဳဒရာၚ်အာ ဗွဲမပံက်တၟ:ညာတ်ကၠး အကြာဂၠးမတ်မဟာဇန်တအ်ရောၚ်။
(ဆ) ဂကောံဝွံ ဒုၚ်သဇိုၚ်ကဵု သၚ်သၟတ်မၞုံကဵုစိုတ်ဓာတ်ပရဟိတတုဲ ဒက်ပတန်လဝ်ရောၚ်။
၁၉။မူဝါဒသြန်ဌာန
(က) ကောန်ဌာနညးကဵုညးဂှ် ဒးစုတ်သြန်ဗွဝ်ပ္ဍဲဌာနဟေၚ်ရောၚ်။
(ၚ) နကဵုကိစ္စပရေၚ်ထတ်ယုတ်ကီု ကိစ္စပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲဒေသကီု ကိစ္စစဵုကဵုဆက်စၠောံ ဟွံဂွံကီု ကိစ္စယောၚ်ယာ ဆေၚ်စပ်ကဵုသြန်ကီု ဒုၚ်သဇိုၚ်လ္တူတၚ်ပၠောပ်ဂလာန်သဇိုၚ်ဌာန တၚ်ပၠောပ်ဂလာန် သ္ဂုတ်သွာတ်ကေၚ်ကာ တုပ်စိုပ်ကဵု သြန်ဂမၠိုၚ်ပြံၚ်စၠောံတာလျိုၚ် ဗွဲမပြဟ်ပြေဟ်မာန်ရောၚ်။
နဲကဲဂွံစဵုဒၞာဘဝပိုဲဂွံတိတ်ဗၠးနူဝါယ်ရာတ်သ်ခဝ်ရဝ်နာ(COVID 19)
နူကဵုစဆဵုညးယဲကၠောံဒှ်ဝါယ်ရာတ်ခဝ်ရဝ်နာပ္ဍဲကဵုသၞာံအိုတ်(2019)ကၠောံ(2020)ဂှ်တုဲ စဵုကဵုတ္ၚဲဏံ(1-3-2020)ဂှ်တှ်ေ စၟယဲခဝ်ရဝ်နာဏံဂွံအောန်စှ်ေအာဂှ်ဟွံမွယ်တုဲ ဂၠိုၚ်တိုန်လၟိဟ်ဂၞန်သၚ်္ချာကီုရ၊ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်တုဲ ဆဵုကၠုၚ်နဲကဲ(၁၀)နဲ ပါ်ပရအ်ဗဟုသုတနူပရေၚ်ထတ်ယုက်ဂၠးတိကီုတုဲ သွက်သ္ဂောံစဵုဒၞာစၟယဲဏံမာန်ဂှ် ဇၟာပ်ညးအဲလေဝ်ကၠောန်ဒ္ဂေတ်ဂွံဖအိုတ်လောဲလောဲရ။
မူဟိုတ်ပိုဲဒးမၚ်မွဲစဵုဒၞာဘဝဇကုပိုဲတံဂှ်ရောတှ်ေ ဟိုတ်နူကဵုဝါယ်ရာတ်သ်ခဝ်ရဝ်နာဏံဂှ်နွံကၠုၚ်ၜါဂကူတုဲယျ၊ နူကဵု From data from the Department of Microbiology Faculty of Medicine Siriraj Hospital (ဇြဳရဳရာတ် ရုၚ်ဂဥုဲဇၞော်ဍုၚ်သေံၜံၚ်ကံက်) ပ္ကောံထောံဂွံကၠုၚ်သွဟ်မွဲဂှ်တှ်ေ နူကဵုသၞာံခရေတ်(2002-2003)ဝါယ်ရာတ်ခဝ်ရဝ်နာ(Corona virus "tsar")တုဲ နူကဝစိုပ်(civet)သတ်ဂြိုပ်မွဲဂကူဂှ်ပၠန်တုဲ ကၠောံစိုပ်ကၠုၚ်မၞိဟ်ရ၊ စၟယဲခဝ်ရဝ်နာဏံလေဝ် ကၠောံထၞာန်အာပ္ဍဲကဵုဍုၚ်ကြုက်တုဲ ကၠောံအာအလုံဂၠးတိမွဲတုဲ မၞိဟ်ကၠောံစိုပ်စၟယဲဏံဂှ်တှ်ေ(8,0000)တၠကီုတုဲ ချိုတ်အာလေဝ်ၜိုတ်(10%)ရ။
စိုပ်ကၠုၚ်ခရေတ်(2012-2014)ဝါယ်ရာတ်သ်ခဝ်ရဝ်နာ(မုက်သ်)(Corona virus "MERS")နူကဝကၠောံစိုပ်(camel)သတ်တိရစ္ဆာန်ဏံပၠန်တုဲ စိုပ်အာပ္ဍဲမၞိဟ်မွဲဝါပၠန်ရ၊ စဒှ်ကၠုၚ်နူကဵုဍုၚ်(ဇြာအုဍဳအာရၜေဲ−Saudi Arabia) မၞိဟ်ကၠောံစၟယဲဏံဂှ်တှ်ေ ၜိုတ်(1,733)တၠတုဲ ချိုတ်အာၜိုတ်(36%)ရ။
ခဝ်ရဝ်နာဏံလေဝ်လောန်ကၠုၚ်တုဲတုဲတေံတံဂှ်ဟွံဓမ္မတာပုဟ်ရံၚ်ကေတ်တှ်ေ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်တုဲ ဆေၚ်စပ်ကဵုနဲကဲစဵုဒၞာမၚ်မွဲဏံဂှ်ဒှ်နဲကဲခိုဟ်အိုတ်တုဲ သွက်သ္ဂောံဖအောန်ဖျေံစၟယဲဂွံကၠောံအာမာန်ကီုရ၊ ညးလဵုမွဲရံၚ်ကေတ်ဝါယ်ရာတ်သ်ခဝ်ရဝ်နာတၟိတ္ၚဲဏံဒှ်ဆစၟယဲဇွဟ်မွဲကီုလေဝ်လ္ပသာသ္ပအ်အိုတ်ညိ၊ ပရေၚ်ထတ်ယုက်ဟီုဂှ်ဒှ်ဒြပ်ပူဂဵုပိုဲဏံမွဲရ၊ ဒးမၚ်မွဲစဵုဒၞာလဝ်ကၠာတှ်ေဟွံဗၠေတ်ပုဟ်၊ တၚ်ဂုဏ်ရအဴ ။
ကၞုချ
ကၞုချ (Sea urchins) ဂှ် ဒှ်သတ်ၜဳ မနွံကဵု ဇလ မလုပ်လၟိဟ် ဂကောံဇာတ် Echinoidea။ ကၞုချဂှ် နွံဒၟံင် ၜိုတ် ၉၅၀ ဂကူ မမံင်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဂတာၜဳ၊ မနွံပ္ဍဲကဵု ၜဳဇၞော်သီုဇၟာပ်ဒၞာဲ၊ တုဲပၠန် မဂွံဆဵု ပ္ဍဲကဵုဂတာၜဳ ဇမျိုဟ် စဵုကဵု 5000 m။ ခၞော်ကမြံင်ဍေဟ်ဂှ် မနွံဗီုပြင် ခဍမ်ခဍမ်တုဲ မနွံကဵု ဇလ၊ ဗွဲမဂၠိုင် မနွံ တၟာ နူ ၃ စဵုကဵု ၁၀ သေန်ဒဳမဳတာ (၁ စဵုကဵု ၄ ၝောအ်တဲ)။ ကၞုချဂှ် ဍေဟ် မဂမာအာယောန်ယောန် ညံင်ရဴဂကူကၞုတၞဟ်တအ်ကီု။ ဍေဟ်တအ် စဗွဲတၟေင် အိက်င္ၚေက် ဆဂး တိရစ္ဆာန်ဂမ္စိုတ်တအ်လေဝ် ဍေဟ်တအ် စကီုရ။ ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဒးဒုင်စကဵု ကသၞံင်၊ ကပန်၊ က ကေုာံ မၞိဟ်တအ်ရ။ ကဏ္ဍ:တိရစ္ဆာန်
လိက်ပတ်ယေန်သၞာၚ်မန် အလုံပွိုၚ်ဍုၚ်လၟိုၚ်၊ဂကောံ
ဂကောံလိက်ပတ်ယေန်သၞာၚ်မန် အလုံပွိုၚ်ဍုၚ်လၟိုၚ်
နူသက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၁၃၆၃ သၞာံတေံ ဂကောံဗော်ဍုၚ်မန်တၟိတံ ကော်ကောံဓရီုကဵုညးအာဂတပၠတရဴ ဂကောံလိက်ပတ်ယေန်သၞာၚ်မန် ကွာန်တၞဟ်ဟ်ဂမၠိုၚ်မၞုံပ္ဍဲပွဳဗွိုၚ် ပွိုၚ်ဍုၚ်လၟိုၚ်ဏံရ။ ပၟိက်ညးတံဂှ် ကွာန်ပွဳဗွိုၚ်ဏံစပ်ကဵုလိက်ပတ်မ္ဂး ညံၚ်သ္ဂောံဒှ်အာမွဲဂကောံ အလုံမွဲပွိုၚ်ဍုၚ်မာန် ညးတံကဵုဇြဟတ်ဂရိုဟ်ချပ်ဂၞန်သဳကၠဳတဴတုဲ၊ အလုံကွာန်သီုဖအိုတ်ဂှ် စိုတ်ဓာတ်တုပ်သၟဟ်ဒှ်မွဲဆန္ဒရ၊ သ္ပပ္တံနူအခိၚ်ဂှ်တုဲ ဂကောံလိက်ပတ်ယေန်သၞာၚ်မန် အလုံပွိုၚ်ဍုၚ်လၟိုၚ်ဏံ ဗီုပြၚ်မံက်ကၠုၚ်ညိညိရ။
အခိၚ်ဂကောံက္တဵုဒှ်ကၠုၚ်
၁၃၆၄ သၞာံ ဂိတုမာ် (၇) စွေက် အခိၚ်သဝ်တ္ၚဲ (၄) နာဍဳကဵု (၃၀) မိဏေတ်ဂှ် နာဲယှိုဲ နူကွာန်တၟံၚ်ကၞေၚ် ကၠုၚ်ဂရၚ်ပ္တီပရောဒက် ဂကောံလိက်ပတ်ယေန်သၞာၚ်မန်ဏံ ဇရေၚ်တၠဂုဏ်အ္စာ မေဓာနန္ဒ (တၠဂုဏ်ဂြု) ရာမညနိကာယ တိုက်ပရိယတ္တိမန် ဘာရုၚ်ဒါန် ဍုၚ်လၟိုၚ်ဏံတုဲ၊ "ပရောဒက်ဂကောံဏံ ဒးဂရၚ်ဗ္တီဇရေၚ်ကျာ်ဇၞော်အ္စာဝိသုဒ္ဓ တိုက်ပရိယတ္တိမန် ဘာရာမညနိကာယ ဍုၚ်လၟိုၚ်ဂှ်ရ၊ အခိၚ်ဂှ်ပၠန် ကျာ်ဇၞော်အ္စာလေဝ် အဃောသွဟ်မံၚ်လိက် ဂကောံပရိယတ္တိသာသနာနုဂ္ဂဟ (ဂိုဏ်တံၚ်ပြၚ်) ပ္ဍဲဌာနဘာဇၞော် ကွာန်တံၚ်မောံတေံရ။ ခရှ်ညးမဆာန်ဂကူတံပၠန်လေဝ် အာဆဵုကဵုကျာ်ဇၞော်အ္စာ၊ တၠဂုဏ်အ္စာဂမၠိုၚ်လေဝ် စိုတ်ထတ်ဇြဟတ်ဇၞော် မိက်ဂွံကဵုဂကောံလိက်ပတ်ယေန်သၞာၚ်မန် အလုံပွိုၚ်ဍုၚ်လၟိုၚ်ဏံက္တဵုဒှ်ဒၟံၚ် သီုညးဖအိုတ်တုဲ ဂွံအခေါၚ်ဒက်ဂကောံလိက်ပတ် ယေန်သၞာၚ်မန် အလုံပွိုၚ်ဍုၚ်လၟိုၚ်ဏံ ဗွဲမလောဲသွာရ။
၁။ကောံဓရီုကၠောံသၞာံ
ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် (၁၄) မံက်ဂှ်မ္ဂး ဒှ်တ္ၚဲကောံဓရီုကၠောံသၞာံ
၂။ ကောံဓရီုပွိုၚ်ဍုၚ်
ကိစ္စမွဲမွဲယဝ်ခါရဆတ်လုပ်ကၠုၚ်မ္ဂး နူညးတာလျိုၚ်ဂကောံပွိုၚ်ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် ကော်ကောံဓရီုဆဵုညာတ်ညးသ္ကအ်တုဲ ချပ်ဂၞန်ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ်
ပံက်ဘာမန်ဥတုက္ညၚ်
တ္ၚဲပံက်ဘာဥတုက္ညၚ် အလုံပွိုၚ်ဍုၚ်လၟိုၚ်ပိုဲဏံဂှ် အလုံကွာန်သီုဖအိုတ်ညံၚ်သ္ဂောံဒှ်မွဲဗရု မွဲရမျာၚ်ဓဝ် လဝ်စိုတ်သာ်ဝွံတုဲ၊ ရုဲစှ်ဒၟံၚ်တ္ၚဲပံက်ဘာဇၟာပ်ပ်သၞာံရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် တ္ၚဲပံက်ဘာဂှ် ကိုန်ဂစိုတ်ဂိုၚ်ကေတ်ဟွံဂွံတုဲ၊ ဗွဲမဗဗွဲကဵုသၞာံ စိုပ်တ္ၚဲကောံဓရီုကၠောံသၞာံ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် ၁၄ မံက်ဂှ်မ္ဂး မ္ဒးရုဲစှ်တ္ၚဲပံက်ဘာရ၊ အတိုၚ်စၟတ်တ္ၚဲ ဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ်ပ္ဍဲဝိုၚ်ကောံဓရီုဂှ်ဟေၚ် ဒှ်တ္ၚဲပံက်ဘာရောၚ်။
သွဟ်လိက်၊ ကဵုလာပ်
တ္ၚဲသွဟ်လိက်ဂကောံလိက်ပတ်ယေန်သၞာၚ်မန် အလုံပွိုၚ်ဍုၚ်လၟိုၚ်ဏံဝွံ ဗွဲမဂၠိုၚ်မ္ဂး ဂိတုပသာ် ၂ စွေက်ဂှ် သွဟ်လိက်တုဲ ၃ စွေက်ဂှ် အပ်ပြာပ်ဇိုန်ဏှၚ်တဆိပ်ကြာ ကုကွးဘာမအံၚ်ဇၞးလိက်ပတ်မန်ဥတုက္ညၚ်တံရ။ ပ္ဍဲတ္ၚဲသွဟ်လိက်ကဵုလာပ်ဂှ် ဂကောံအ္စာဘာ ခရှ်ညးမဆာန်ဂကူ ဆာန်လိက်ပတ် ညးမယိုက်ဂၠေၚ်ဒၟံၚ်တာလျိုၚ်လိက်ပတ် ပ္ဍဲဌာနညးကဵုညးတံဂှ် ကၠုၚ်စိုပ်ကောံဓရီုညာတ်ညးသ္ကံ ပ္ဍဲဌာနသွဟ်လိက်ဂှ်တုဲ ညံၚ်ဂွံဍုက်ကေဝ်ကၠောံက္ဍညးသ္ကံမာန် ဆက်မိတ်ဟီုဂးတဴဂလာန် အလ္လာပ၊ သလ္လာပ ဟီုဓရီုတဴပရေၚ်ထတ်ယုတ် ပရေၚ်လိက်ပတ် ကေုာံ ရေၚ်သ္ကံမိပ်ပ်ဇြိပ်ပ် ကတိုၚ်ၚ်ကၟဟ်ဟ်အိုတ်ရ။
ကဏ္ဍတၟေၚ် - ဇိုန်ဏှၚ်ကဵုတဆိပ်ကြာတၟေၚ်၊ တဆိပ်ကြာဂမြၚ်ဉာဏ်သ္ကေက်သ္ကာ
ကဏ္ဍတၟေၚ် (ပ္ဍဲဂကောံလိက်ပတ်ယေန်သၞာၚ်မန်-အလုံပွိုၚ်ဍုၚ်လၟိုၚ်) မွဲဂှ် ပ္ဍဲသဘၚ်ပေၚ် (၁၀) သၞာံဂှ် ရန်တၟံကဵုဂမြၚ်ဉာဏ်ကောန်ၚာ်သၟတ်ဂကူမန်ပိုဲ ဍာ်ဒကေဝ် ဂွံသၠုၚ်တိုန်တုဲ၊ ကုကွးဘာ သ္ကောက်သ္ကာ ကေၚ်ကလိဂွံလဝ်လာဘ်တၟေၚ်ဂုဏ် ပထမ၊ဒုတိယ၊တိယ၊ သ္ဍိုက်စိုတ်၊ ဂုဏ်တၟေၚ်တံဂှ် ကလေၚ်ရုဲစှ်တုဲ ပ္တိုန်ဏာဂုဏ်စရာဲ ဇိုန်ဏှၚ်ကဵုတဆိပ်ကြာတၟေၚ်၊ တဆိပ်ကြာဂမြၚ်ဉာဏ်သ္ကောက်သ္ကာ ပ္ဍဲအသေအဟာန်သဘၚ်စၟတ်သမ္တီအာယုက်ဂကောံ ပေၚ် (၁၀) သၞာံရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:လိက်ပတ်မန်
ပြၚ်ဗ္တဳဝါဟလိၚ် (ပြၚ်ဗ္တဳဝါဇမၠိၚ် ပွိုၚ်ဍုၚ်ရေဝ်သၠုၚ်ကျာ ဂကောံကွာန်ပါၚ်ယၚ်ဒိန်)
ပြၚ်ဗ္တဳဝါဟလိၚ် ပြၚ်ဗ္တဳဝါဇမၠိၚ်ဝွံ နွံပွိုၚ်ဍုၚ်ရေဝ်သၠုၚ်ကျာ ဂကောံကွာန်ပါၚ်ယၚ်ဒိန် တွဵုရးဍုၚ်မန် (လၟုဟ်)ကော်(ပွိုၚ်ဍုၚ်ခေါဇာ)
ဝၚ်ပြၚ်ဗ္တဳ
ပြၚ်ဝါဟလိၚ် (ပြၚ်ဗ္တဳဇမၠိၚ် ပွိုၚ်ဍုၚ်ရေဝ်သၠုၚ်ကျာ ဂကောံကွာန်ပါၚ်ယၚ်ဒိန်) ဝွံ ဒှ်ပြၚ်ဗ္တဳဟလိၚ် ဇမၠိၚ်နွံၜိုတ်ၜါတိုၚ်စိုပ်ပိတိုၚ်နွံတုဲ ယဝ်ပတုပ်ကဵုပြၚ်ဍောတ်ကွာန်ပါၚ်ယၚ်ဒိန်ဂှ်တှ်ေ ပြၚ်ဟလိၚ်ဝွံဂၠိၚ်ၜါဆပြၚ်ပြၚ်နွံ၊ သာ်ဝွံဟေၚ် ညးဒေသတံ ကော်စဒၟံၚ်ပြၚ်ဟလိၚ် (ပြၚ်ဗ္တဳဇမၠိၚ်) အိုတ်ရ။
ပွဳပွူသဘာဝ
ဒှ်ပြၚ်ဗ္တဳဇမၠိၚ်ခိုဟ်မွဲတုဲ မဗ္တဳနွံဗုတ်ၜတ်ကွေံလောန်၊ ပြၚ်ဗ္တဳဝွံလေဝ် မွဲမွဲသၞာံကၞဟ်တိုန်ဖျေံခၟာဲနူစှ်ၝောံစဵုကဵုစိုပ်ၜါပိစှော်ၝောံနွံရ၊ လ္တူပြၚ်ဗ္တဳလုပ်စိုပ်ဂြိုပ်ပၠန် ဆက်မံၚ်ကဵုဍာန်ကွဳစက်ကာနူပိသွာၚ်ပါၚ်ယၚ်ဒိန်ကဵုကွာန်ပါၚ်မ္ၚဵုတေံ။
ကၠာဟွံစိုပ်သၞာံခရေတ် (2000) လပါ်သၟဝ်တေံဂှ် ဂြိုပ်ပြၚ်ဟလိၚ်ဝွံ ဒှ်ဂြိုပ်ဇၞော် ကော်စဂြိုပ်ကြေၚ်(တၞံကြေၚ်ဟဝိုက်ဒုတ်ဒုတ်သၠုၚ်သၠုၚ်မၞိဟ်မွဲၜါဗန်)တုဲ ညးဒေသကွာန်ပါၚ်ယၚ်ဒိန်ကေုာံကွာန်ယၚ်ဒိန်လ္တူ သီုညးကွာန်မ္ၚဵုဇၞော် ကေုာံကွာန်ရးမန်ဝုတ်ဒိုဟ်တံဖအိုတ်ဂှ်လေဝ် အခိၚ်ကေတ်အှော်မ္ဂး ဂြိုပ်ဟလိၚ်ဏံဟေၚ် ဒှ်ဂုန်ဖဵုသ္ဂောံဗာ်ဆုသ္ပအှော်သွက်ဂွံဍုန်တိုပ်စံၚ်ပၟတ်နာနာမာန်၊ လ္တူပြၚ်ဗ္တဳဇိုၚ်ဂြိုပ်ဝွံပၠန် နွံတၞံခရဲတပ်ညဳဇဳရေၚ်မွဲဒမြိပ်ပြၚ်ဗ္တဳဂှ်ရ။
ဗွဲကြဴဏံ ပြၚ်ဟလိၚ်(ဂြိုပ်ပြၚ်ဟလိၚ်)ဝွံလေဝ် ညးနွံအခေါၚ်အရာတံ ထိၚ်ကေတ်သ္ပထောံကၠအ်သွဝ်သွံရာန်စဂွံတုဲ စဵုကဵုလၟုဟ်ပစ္စုပ္ပန်ဝွံဂှ် ဒှ်အာကၠအ်သွဝ်ဒၞာဲဖျေံတမ်ရိုဟ်ကၞက်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ခိုဟ်အိုတ်မွဲဒၞာဲဒေသရေဝ်သၠုၚ်ကျာ။
သၟဝ်သၞာံခရေတ် (2000) တေံဂှ် ဒၞာဲစောဝ်ကြုၚ်စၠန်(ကျာ်စေတဳကြုၚ်စၠန်)ဂှ် ဒၞာဲကၞောတ်ပြၚ်ဗ္တဳအာလပါ်ပြၚ်ဍောတ်ကွာန်ပါၚ်ယၚ်ဒိန်ဂှ် ဒှ်ညးဒေသတံကၠောန်ၜဵုသဘာဝမွဲဒၞာဲရ၊ ဇိုၚ်ဇိုၚ်ဒၞာဲညးကၠောန်ၜဵုဂှ်ပၠန် သတ်ဗ္ဒဝ်ဂၠိုၚ်ကွေံကွေံ၊ ဗ္ဒဝ်ဇာတ်လေဝ်ဂၠိုၚ်၊ သတ်မုက်လေဝ်ဂၠိုၚ်၊ သတ်ဣပိုဟ်လေဝ်ဂၠိုၚ်၊ ဗ္ဒဝ်ၜဳလေဝ်နွံ၊ ကွာဲဗ္တဳ,ကွာဲအဒါတ်လေဝ်ဂၠိုၚ်ကွေံကွေံ၊ ဂစေံနာနာဂွံဆဵုဝါတ်ပ္ဍဲပစ္စုပ္ပန်ဂှ်တှ်ေ ဂစေံၚေက်(တ္ၚေက်)လေဝ်နွံမွဲမွဲက္ဍိုပ်ကဵုကၠံစဵုစိုပ်မသုန်တြဴကၠံနွံတဴဗွဲမဂၠိုၚ်။
ပြၚ်ဗ္တဳကေုာံကွာန်ဆက်ဂမၠိုၚ်
လပါ်ဒိုဟ်ဗၟံက်ဂှ် နွံဍာန်ကာ (ဍာန်ကာတ်တရာ,ကွဳစက်ကာ) နူပိသွာၚ်ကွာန်ပါၚ်ယၚ်ဒိန်စဵုစိုပ်ပြၚ်ဗ္တဳပါၚ်မ္ၚဵုကေုာံကွာန်ပါၚ်မ္ၚဵု၊ မွဲအဆက်ဗၟံက်တပ်တပ်ပၠန် စိုပ်ဍာန်ကွဳစက်ကာဍုၚ်ခေါဇာကဵုရေဝ်၊ ပြၚ်ဟလိၚ်(ပြၚ်ဗ္တဳဇမၠိၚ်)ဝွံ နွံလဒေါဝ်အကြာပြၚ်ဍောတ်ကွာန်ပါၚ်ယၚ်ဒိန်ကဵုကျာ်စေတဳကြုၚ်စၠန်ကွာန်ပါၚ်ယၚ်ဒိန်။
လပါ်ဒိုဟ်သၟဝ်ကျာဂှ် ပြၚ်ဍောတ်ကွာန်ပါၚ်ယၚ်ဒိန်၊ ဂွံဆဵုတ္ကံကၠဵု၊ လပါ်ဒိုဟ်ပလိုတ်ပၠန် တ္ကံကၠဵုလေဝ်ဂွံဆဵု တ္ကံဇၞော်လေဝ်ညာတ်ကၠးမံၚ်၊ လပါ်ဒိုဟ်သၠုၚ်ကျာဂှ်ပၠန် နွံပြၚ်ဗ္တဳကွာန်ပါၚ်မ္ၚဵုမွဲ၊ ကေုာံပြၚ်ဗ္တဳဝေၚ်ဍာ်ကွာန်ပါၚ်မ္ၚဵု ကေုာံကွာန်သၞေဟ်ဓမၚ်တမ္ၚာကွာန်ပါၚ်မ္ၚဵု၊ နူအဆက်ဂှ်ပၠန် ကွာန်ကြုက်ထံၚ်ကေုာံကွာန်မန်ဆက်ဆက်နွံတဴဗွဲမဂၠိုၚ်။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကောန်ခရာၜဳ၊ တၞံ
တၞံကောန်ခရာၜဳ (Premna serratifolia, Burmese: ရေတောင်တန်းကြီး; Sanskrit : Agnimantha (अग्निमंथ အဂနိမံထ); Marathi and Malayalam: Arani, अरणी, Tagalog: Alagaw, Visayan: Kulawin, Palauan: Chosm)}}) ဝွံဒှ် ဒှ်တၞံမလုပ်တၞောဝ်ဗဳဇ Lamiaceae၊၊ အခိင်ကာလဍေံကဴမ္ဂး ဠဳလော် ကဵု သာဲတအ် ဒးစိုတ်တုဲမကလေပ် ကောံကၠုင်ရ၊၊
ဂမ္စာဲ
တၞံကောန်ခရာၜဳဝွံ ဒှ်တၞံဆုသၟတ် ဒးစိုတ် တိုန်ဇိုင်ပြင် သြင်ၜဳအရးတုဲ ဂွံဆဵုကေတ် ဒၞာဲမဂၠိုင်ရ၊၊
လွပ် ကေုာံ တဗျဂုဏ်
တၞးကောန်ခရာၜဳ ပဍုန်ဟုံလံက်ပၠေတ် ခဍတ်ခၞော်စော်ခလာ ဗၠးမာန်ရ၊၊ တၞးဍေဟ်ဗဒိုအ်ဆီလေဝ်ဂွံရ၊၊
နိဿဲ
[[Category:]] [[Category:]] [[Category:]]
ယဲဂြိုဟ်ဂုဟ်
thumb|ဂြိုဟ်ပ္ဍဲခန္ဓကာယပိုဲ ယဝ်ရရံၚ်အာကဵု ခန္ဓာဗဒ Anatomy မ္ဂး သ္ပတမ်နူသော်က္ဍိုပ် စဵုကဵုစိုပ်ဂတာဇိုၚ်ဂှ် တာလျိုၚ်ညးကဵုညး ပရေၚ်ကမၠောန်ညးကဵုညး နွံမံၚ်သီုဖအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲခန္ဓကာယပိုဲဝွံ မပ္တံကဵုကၠေၚ်က္ဍဟ် ကောန်တၟံကၟက်ဂြိုဟ် ဂြိုဟ်တံဝွံ ဒးကၠောန်ကမၠောန်ဂၠိုၚ်အိုတ်ရ။ ယဝ်ခါရဍေံတံယောၚ်ယာမွဲမွဲသာ်မ္ဂး က္တဵုဒှ်ယဲဝေဒနာသၟးဟွံက စဵုကဵုကဆံၚ်ကဵုဘဲအန္တရာဲကဵုလမျီုဒှ်မာန်ရ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညံၚ်ဍေံတအ် ဟဂွံယောၚ်ယာအာဂှ် ပိုဲဒးသ္ပလွဳပရာ ပိုဲဒးသ္ပဂရုဇၞော်ဇၞော်ရောၚ်၊ လိက်ပရေၚ်ဏအ်ဝွံ ဆေၚ်စပ်ကဵုပရေၚ်ထတ်ယုက်တုဲ မိက်ဂွံပ္တိုန်ထ္ၜးဏာကဵု ပရူယဲဂြိုဟ်ဝွံရောၚ် ။
ကမၠောန်ဂြိုဟ်
ဒၞဲါဂြိုဟ်ဝွံ ယဝ်ရပိုဲရံၚ်အာကဵု ခန္ဓာဗေဒမ္ဂး နွံဒၟံၚ်သၟဝ်ထိုၚ်စၞးလ္ပာ်ပဲါရ၊ လ္တူဂြိုဟ်တပ်ပ်ဂှ် တဝ်ပၠံၚ်ဍာ်ကၠၚ်ကၟတ်နွံတဴရ၊ ဂြိုဟ်ဝွံ နွံဒၟံၚ်လ္ပာ်ဗုၚ်ဂတမုက်တုဲ လက္ကရဴဂြိုဟ်ဝွံ ကၟက်ဂြိုဟ် (ကျောက်ကပ်) လေဝ်နွံတဴၜါမကီုရ၊ ပရေၚ်ကမၠောန်ဂြိုဟ် တာလျိုၚ်ဂြိုဟ်ဒးကၠောန် အရိုဟ်ဟ်တ္ၚဲဂှ် နွံတဴ ၄ သာ်ရ။
ဂြိုဟ်ဝွံ ဒးကၠောန်ကမၠောန် ဂၠိုၚ်ဒၟံၚ်တုဲ ညံၚ်ဍေံဟွံဂွံ ယောၚ်ယာအာမွဲမွဲသာ်ဂှ် ပိုဲဒးသ္ပလွဳပရာရောၚ်၊ ယဝ်ခါရ ဍေံယောၚ်ယာအာမွဲမွဲသာ်မ္ဂး က္တဵုဒှ်ယဲဂြိုဟ်ဂုဟ်မာန်ရောၚ်။
ဂကူယဲဂြိုဟ်ဂုဟ်
ယဲဂြိုဟ်ဂုဟ်ဝွံ က္တဵုဒှ်ကၠုၚ်နူကဵုစၟယဲ မၞုံယၟု Viral Hepatitis ရ။ စၟယဲ Viral Hepatitis ဝွံ မၞုံတဴ (၅) သာ် မသုန်ဂကူရ။ စၟယဲဂကူ A ၊ စၟယဲဂကူ Hepatitis B (HB)၊ စၟယဲဂကူ Cytomegalovirus (C)၊ စၟယဲ ဂကူ D ၊ စၟယဲ ဂကူ E ရဴဝွံ နွံတဴ (၅) ဂကူရ။ စၟယဲ (၅) ဂကူဏံဝွံ စၟယဲဂကူ A, D, E တအ်ဂှ် ဍေံဟွံကဵုအန္တရာဲကဵုပိုဲမၞိဟ်တံရ။ ပူဂဵုက္တဵုဒှ်ယဲဂြိုဟ်ဂုဟ် ဟိုတ်နူစၟယဲဂကူတဏအ်ဝွံ ခြာဟွံလအ် ကလေၚ်ဗၠးအာပၠန်ရောၚ်၊ ယဝ်ရ က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် ယဲဂြိုဟ်ဂုဟ် ဟိုတ်နူစၟဂကူယဲ B, C မ္ဂး ဗွဲမပြဟ်ဒုၚ်လွဳထောံညိ။ ယဝ်ခါရဒုၚ်လွဳလွတ်လဇုဲလဇအာမ္ဂး ဒးအိုတ်လမျီုချိုတ်မာန်ဒၟံၚ်ရောၚ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲခန္ဓကာယပိုဲမၞိဟ်တံ က္တဵုဒှ်ဒၟံၚ်ယဲဂြိုဟ်ဂုဟ်ဏံရောၚ် ယဝ်ခါရဒှ်သံသယမ္ဂး စၟဳစၟတ်ဆီတုဲ ယဝ်ရနွံဒၟံၚ်ဏီမ္ဂး ဒုၚ်လွဳထောံဗွဲမပြဟ်ညိ။
ညးက္တဵုဒှ်ယဲဂြိုဟ်ဂုဟ်
မၞိဟ်တအ်ဏအ်ဝွံ က္တဵုဒှ်ယဲ ဂြိုဟ်ဂုဟ်ဂၠိုၚ်အိုတ်ရောၚ်။
ယဲဂြိုဟ်ဂုဟ်ဝွံ ဒၞါနူကဵုအန္တရာဲကုလမျီုပိုဲမၞိဟ်တအ်မာန်ဒၟံၚ်တုဲ မုဟိုတ်ပိုဲဂွံက္တဵုဒှ် ယဲဏအ်ရောဟီုတှ်ေ ပိုဲဒးပိုက်တမ်တုဲ ဒးဂၠာဲရိုဟ်ရောၚ်၊ ဆီပိုဲမၞိဟ်တအ်ဝွံ မဆီဗု၊ မဆီဗ္ကေတ်၊ Plasma (ပလသမာ) ဍာ်လကေဝ်ဆီ နွံတဴရ။ ကမၠောန်မဆီဗုဝွံ ကာလစၟယဲနူမ္ၚးလုပ်စိုပ်ကၠုၚ်ပ္ဍဲခန္ဓကာယပိုဲမ္ဂး သွက်ဂွံဗ္တိုက်သရိုဟ်ထောံရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် စၟယဲညံၚ်ရဴစၟဇွဟ်တံ၊ စၟယဲHIVတအ်၊ စၟယဲဂြိုဟ်ဂုဟ်တအ်ဝွံ မဆီဗု ဗ္တိုက်ပလီုဟွံမာန်ရ၊ စၟယဲဂြိုဟ်ဂုဟ်ဝွံ ဟိုတ်နူမဆီဗု ဗတိုက်ပလီုဟွံမာန်ရ လုပ်စိုပ်ကၠုၚ်ခန္ဓကာယပိုဲ တုဲမ္ဂး ကလေၚ်ပလီုပလာ်ထောံ မဆီဗုတံတုဲ ယဝ်ခါရလုပ်စိုပ်အာပ္ဍဲဂြိုဟ်မ္ဂး ပိုဲမၞိဟ်တအ်က္တဵုဒှ်ယဲဂြိုဟ်ဂုဟ်မာန်ရောၚ်။
လက်သန်ယဲမံက်
ပိုဲက္တဵုဒှ်ယဲဂြိုဟ်ဂုဟ်ဏအ်တုဲ ဗီုလဵုလက်သန်ယဲမံက်ရောဟီုတှ်ေ -
မပ္တံကဵုဇကုဂမ္တဴတအ် စံၚ်ပရံၚ် ဂအအ်တအ် ဍောၚ်ၜိုတ် ချိုတ်ဇိုၚ်တဲ မၞိဟ်ဒှ်ယဲဇြဟတ်ဆီအောန် ခန္ဓကာယမၞိဟ်ယဲဇြာဲစှ်ေ သိုက်က် အခိၚ်ဗ္တံတိက်မ္ဂး ပလက်ဇၞော်တိတ် ခယျာအာအရံၚ်သာ်မိတ် အရံၚ်သာဂဗိုၚ် ဗုၚ်ဂိစၚ်မံၚ်တဝ်တဝ်ကဵုဂြိုဟ် ဒၞဲါတဝ်ကဵုဂြိုဟ်နွံဂှ် ယဝ်ရဂၠာမ်ရံၚ်မ္ဂး ကလောံဒၟံၚ်သီုကြံၚ်မ္ၚိုဟ် မုက်မတ်မၞိဟ်ဒှ်ယဲဂြိုဟ်ဂုဟ်ဖျိုဟ်ဂတးမံၚ် ဂွေၚ်မတ်ခလံက် ဒးနက်ဒၟံၚ် ဖျုန်ဇကုစၞာံဒှ်အရံၚ်သာ်မိတ် မပ္တံကဵုသာ်ဏအ် လက်သဏ်ယဲမံက်တိတ်ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။
ယဲဂြိုဟ်ဂုဟ်ဏအ်ဝွံ ဗီုလဵုပိုဲသ္ဂောံဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ်ရော ဟီုတှ်ေ - ဗွဲကိုပ်ကၠာပိုဲဒးရံၚ်လက်သဏ်ယဲကၠာရောၚ်။ လက်သဏ်ယဲ မံက်ဒၟံၚ်မပ္တံကဵု ဖျုန်စၞာံဒှ်အရံၚ်သာ်မိတ် ပ္ဍဵုဗုၚ်တဝ်ကဵု ဂြိုဟ်မ္ဂး ကလောံမ္ၚိုဟ်ဒၟံၚ် သီုဇကုက္တဴဒၟံၚ်မ္ဂး ဒးဖျေံသ္ဂုတ်သွာတ် ယဲဏအ်ထေက်ရ။ ညံၚ်သ္ဂောံတီသတ်ယဲဏအ်ချိုတ်တ်ပၠိုတ်ဂှ် ကဵုစၞောန်ကဵုမၞိဟ်ယဲ အာစၟဳစၟတ်ဆီ အာတက်ဒ္ၚေါဝ်ဓါတ် ပ္ဍဲရုၚ်ဂဥုဲမ္ဂး သာတုဲ တီချိုတ်ပၠိုတ်ဂၠိုၚ်ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပရေၚ်ထတ်ယုက်
ထဝ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်မိထဝ်လှာဍောတ်
ဘာထဝ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်မိထဝ်လှာဇၞော်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။
သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၆ ဇကု၊ ထပိုယ် ၁၀ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၃ ဇကု၊ ထပိုယ် ၄ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဓမ္မဝံသ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၂၊ ဝှ် ၅၁။
ကေသရ၊ ကျာ်ဇၞော်ဘာဝင်စိင်
ကျာ်ဇၞော် ဘဒ္ဒန္တကေသရ နွံပိုန် ဘာဝင်စိင် ညးဂမၠိုင်မကော်ခဴ ကျာ်ဇၞော်ကျံက်တလုမ် (ကျောက်တလုံး) ဝွံ ဒှ်မၞိဟ် မပတန်လဝ် ဒတန်သာသနာ ပ္ဍဲဘာဂြိုပ်ဝင်စိင် မၞုံအရှာံတိသာသနာ သီုဖအိုတ် ၄၉၉.၆၂ ဨကတုဲ ပ္ဍဲအရှာံဂှ် ဒက်ပ္တန် စေတဳ ၆၀၀ တၞုင်၊ ရုပ်ကျာ် ကေုာံ တၠအရှန် ၅၀၀၊ စမြိုင်သာသနာ ၃၀၊ ပၞောဝ်တအ်ဂှ် ကျာ်နိဗ္ဗာန်သတိက် မၞုံဇမၠိင် ၄၀၀ ဟတ် (၆၀၀ ပေ) မဒှ် ကျာ်နိဗ္ဗာန်သတိက် မဇၞော်အိုတ် လတူဂၠးတိဂှ်လေဝ် ဒက်ပ္တန်ကၠောန်လဝ်ကီုရ၊၊ ကျာ်ဇၞော်ဝွံ ညးဒေသတအ် ပတှ်ေကေတ် ဒှ်မၞိဟ်မဂြင်တီကေတ် အနာဂတ်တုဲ ပ္ဍဲလဟီုညး မဟွံမဲ ကုအဓိပ္ပါတ် မဟွံတီသတ်ဒတ်ဂှ် မၞိဟ်တအ် ကံက်အဓိပ္ပါယ် မဂၞန်ချေဝ်ရ၊၊ နကဵုဟိုတ်ဏအ်တုဲ ကျာ်ဇၞော်ဘာဝင်စိင် ဝွံ ပိုန်ဇၞော် ယၟုမြဟ်တမ္ညဝ်တဴ အလုံဍုင်မန်ဗၟာမွဲရ၊၊
ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ကေုာံ ဘဝအိန်ထံင်
ကျာ်ဇၞော် ဘဒ္ဒန္တကေသရဝွံ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ဇရေင်မိမ ဂကူမန်ၜါတၠ နာဲဖေ၊ မိကောန်ကြုက် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၂၈၃ ပုဟ် ၁၀ စွေက် (ဇာန်နဝါရဳ ၂၂၊ ၁၉၂၂) ပ္ဍဲကွာန်လတက် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင် မကဵုလဝ်ယၟု မာံပိန် (မောင်ပိန်) ရ၊၊ မာံပိန် ဝွံ ပၞောဝ်ကဵုကောဒေအ် သီုဖအိုတ် ၈ တၠဂှ် ညးဒှ် ကောန်မရနုက်ကဵု ပိ ရ၊၊
မာံပိန်ဝွံ စှ်ေဒၞာဲ ဒက်ဘဝအိန်ထံင် ကုမိ-- တုဲ ကလိဂွံ ကောန်ဇာတ် မသုန်တၠရ၊၊ ဟိုတ်နူ မဗၜူဒၟံင် အရက်တွဵုတုဲ ရဲကွာန်တအ် ကော်စ အဘိင်ရ၊၊
အာစိုပ် ဘဝခမဳ
ကောန်ဇာတ်ဂမၠိုင် ဇၞော်ဂေါဝ်အိုတ် ကာလ ညးကလိဂွံအာယုက် မသုန်စှ်ော ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၃၃ ဂှ် အာပခမဳ ပ္ဍဲဘာဇောတိကာရာမ် ပ္ဍဲဍုင်မတ်မလီုရ၊၊ ညးမဒှ် အစာဥပ္ပဇ္ဇျာဲဂှ် နွံပိုန် ဘာဇောတိကာရာမ် ဘဒ္ဒန္တသောဘိတ ရ၊၊
အာစိုပ်ဘဝခမဳတုဲ ဒ္ဂေတ်ဗက် ဂၠံင်တရဴဝိဿနာ ပၟဝ်ကမ္မဌာန် ပွိုင်စှ်သၞာံပေင်င် ပ္ဍဲတိပယျဵုဍုင်မန်တြေံ နူဍုင်သရက် စဵုစိုပ် တၞင်သဳ ပ္ဍဲသုဿာန် ၁၃၃ ဂှ် ဇၞော်ပၟဝ်လဝ် ဓဝ်ကမ္မဌာန်ရ၊၊ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲခေတ်ထဳဍုင်သေံ မကော်ဂး ချေဝ်ဂှ် မၞိဟ်တအ် အာကဠအ်ပူဇဴတုဲ အာတ်မဂၞန်ချေဝ်ရ၊၊ ဟိုတ်မကဵုဂၞန်ချေတ်ဒး ဂးတုဲ ယၟုမြဟ်တမ္ညဝ် ပိုန်ဇၞော်ကၠုင်တုဲ ကလိဂွံ တိသာသနာ ဗဒါဲကွာန်ကျောက်တလုံ ပ္ဍဲဗွိုင်ဒဵု ဝင်စိင်တုဲ ယၟုမြဟ်ကၠုင် နကဵုယၟု ကျာ်ဇၞော်ဘာဝင်စိင် ရ၊၊
ဒၞာဲမပ္တန်လဝ် သာသနာဂမၠိုင်
ဘာဝင်စိင် ပ္ဍဲဘာဂြိုပ်ဝင်စိင် မၞုံအရှာံတိသာသနာ သီုဖအိုတ် ၄၉၉.၆၂ ဨကဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် စေတဳ ၆၀၀ တၞုင်၊ ရုပ်ကျာ် ကေုာံ တၠအရှန် ၅၀၀၊ စမြိုင်သာသနာ ၃၀၊ ပၞောဝ်တအ်ဂှ် ကျာ်နိဗ္ဗာန်သတိက် မၞုံဇမၠိင် ၄၀၀ ဟတ် (၆၀၀ ပေ) မဒှ် ကျာ်နိဗ္ဗာန်သတိက် မဇၞော်အိုတ် လတူဂၠးတိဂှ်လေဝ် ဒက်ပ္တန်ကၠောန်လဝ်ကီုရ၊၊
ပ္ဍဲအရှာံဘာဂှ် သီုကဵုလဝ် ဒၞာဲမစွံဂိုဟ် က္ဍိုပ်သကိုပ်ကောန်ဂကူမန်တုဲ ဂိုဟ်နာဲယှိုဲကျေန်၊ ဂိုဟ်နာဲထေန်တအ်ဂှ် နွံပ္ဍဲအရှာံဘာဝွံရ၊၊
ပွိုင်ဍုင်ဘာအင်၊ ဒတန်သာသနာ ကွာန်ဇာသပၠင်၊၊
ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ ဒတန်သာသနာ ခပ်ရခပ်ယူ၊၊ ဒၞာဲဘာတြေံတြဟ် ပ္ဍဲအကြာဝါဂမၠိုင် မပ္တံ ဘာကၟာဆေက်၊ ဘာကၟာတာ၊ ဘာကၟာခရေဟ်၊ ဘာကအ်ဗဗေင်၊ ဘာကွိက်ဝါန်၊ ဘာကွာန်နာင်သၠုင်၊ ဗၟံက်ကွာန်လတက် ရုပ်ကျာ်ထဝါဲ မၞုံသမၠုင်၁၈၀ ဟတ်ဂှ်ကီု ဒက်ပ္တန်လဝ်ရ၊၊
တဆိပ်ကြာဂမၠိုင်
ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ခရေတ် ၂၀၁၄ နူကဵုအလဵုအသဳကၟိန်ဍုင် ဇိုန်နှင်ကဵု အဘိဓဇအဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မ ဇောတိက ၊၊ ပ္ဍဲသၞာံဂှ်ပၠန် ပ္ဍဲဂိတုမေ ၁၀ ဂှ် နူကဵု မဟာစူဠာလံင်ကောန် အယုဒ္ဓယဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ် ဍုင်သေံ ဇိုန်နှင်ကဵု တဆိပ်ကြာဒံက်တာ မအဲပရဲ၊၊
ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ခရေတ် ၂၀၀၁ ဂှ် နူကဵု အလဵုအသဳကၟိန်ဍုင် ဇိုန်နှင်ကဵု တဆိပ်ကြာ အဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိကဓဇ၊၊
ကောန်မှေအ်၊ တၞံ
တၞံကောန်မှေအ် နကဵုယၟု ရုက္ခဗေဒ Melastoma malabathricum မကော်ဗွဲဓမ္မတာ နကဵုဘာသာအင်္ဂလိက် Malabar melastome, Indian rhododendron, Singapore rhododendron, senduduk နကဵုဘာသာဗၟာ (ဆေးအိုးပုတ်ပင်၊ အိုးဗုတ်ပင်၊ လျှာမဲသီးပင်) ဒှ်တၞံဂကူ မၞုံကဵုပ္ကဴမွဲတုဲ လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲဂကောံကၟိန် Melastomataceae ၊၊ တၞံဏအ်ဂှ် တမ်မူလဗဳဇ ကၠုင်နူ ဒေသအေန်ဒဝ်မလေယျာ၊ ဂျပေန် ကေုာံ အဝ်သတေလျာ မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲတိချာဲ ကေုာံ ရာပ်ခြုံ မၞုံသမၠုင် အကြာ ၁၀၀ - ၂၈၀၀ မဳတာရ၊၊ တၞံဏအ်ဂှ် နဒဒှ်တၞံဂဥုဲမွဲဂှ် မၞိဟ်တအ် စကာကၠုင်ကီုလေဝ် ပ္ဍဲအမေရိကာန်မ္ဂး မၞိဟ်တအ် စၟတ်သမ္တီ တၞံရာပ်ဂျိ မွဲရ၊၊ တၞံဏအ်ဂှ် ညးစၟတ်သမ္တီလဝ် မတိုန် ပ္ဍဲဒၞာဲတိ မၞုံကဵုဓါတ်အလူမဳနဳယာမ်ဂမၠိုင်တုဲ မလေပ်ဇြောတ်ကေတ် ဓါတ်ဂမၠိုင်တအ် နူကဵုရိုဟ်ဍေဟ်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ တၞံဏအ်ဂှ် နဒဒှ် မသအးတိ နူဓါတ်ဂမၠိုင်ဂှ် မလေပ်တဵုစဒှ်ကီုရ၊၊
ဂဥုဲ
တၞံကောန်မှေအ်ဝွံ နကဵုဂဥုဲဂြိုပ်ဂှ် ပတှ်ေကေတ် ယဲဗွဲမဂၠိုင် ဗလးကဵုမာန်ရ၊၊ ဆဂး စမ်ၜတ်လဝ် နကဵုနဲသိပ္ပံစှ်ေစှ်ေဂှ် ဟွံဂွံဆဵုကေတ်ရ၊၊ ယဲမဗၠးမာန်တအ်ဂှ် ဗွဲတၟေင် ယဲမဆေင် ကဵုပါင် ကေုာံ ၚေက်တအ်ရ၊၊
ယဲကေန်သာ လတာ်၊ ယဲကေန်သာကအ်၊ ယဲၚေက်ဒှ်စၟ၊ ယဲၚေက်ဂိ ယဲသရ ပ္ဍဲပါင်နာနာတအ် ဗၠးမာန်ရောင်ဂှ် ဟီုလဝ်ရ၊၊
မိထဝ်လှာဇၞော်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်မိထဝ်လှာဇၞော်
ဘာမိထဝ်လှာဇၞော် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်မိထဝ်လှာဇၞော်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။
သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၁ ဇကု၊ ထပိုယ် ၁၄ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၂ ဇကု၊ ထပိုယ် ၈ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝိသာရဒ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၃၊ ဝှ် ၃၂။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
သၟတ်ဗၠာဲတအ် ကြေဝ်ဂၠံင်
ဒွက်သၟတ်ဗၠာဲတအ် ကြေဝ်ဂၠံင် ဝွံ ဒှ်ဒွက်ဒိင် အစာဒံက်တာမာံတေန်မန် (ကၟာဝက်) ကေုာံ နာဲခေန်မိုင်ကျဳ တအ် ချူဇန်လဝ်တုဲ ပ္ဍဲကာလမပ္တိတ်ကဝး အာဲကၟာဲယေန်သၞာင်မန်ဂှ် အစာခၞဲ ကေုာံ ညးတၠရမ္သာင် ဒွက်အခိုက်မန်တြေံ နာဲထောန်စိင် (တကအ်ခၟိုင်) ကေုာံ ညးတၠရမ္သာင် အစာဒွက် ကေုာံ လှ်ေ အခိုက်မန်တြေံ မိမြဟ်သန် (ကွာန်လှာ) ဒယှ်ေလဝ်ရ၊၊
သတ်ဒွက်
(၁) (တြုဟ်) (သၟတ်ဗၠာဲတအ်ဟိုဲ ပိုဲအာဝေင်ရ ရဲလ္ပကဵုလအ် ရုပ်ဏအ်ဟွံကျေဝ် ပယျေဝ်လဝ် ဟွံမာန် ကညာဆာန်ရော ဟွံသေင်၊၊)၂ (ဟေံ ဟေံ ဆဵုဒၟံင်ဟာ ဒေအ်ကညာတအ် ကြေဝ်ဂၠံင်၊ အဵု အဵု ဆဵုဒၟံင်ရ ဒေအ်ဗြဴတအ် ကျေဝ်မံင်၊)၂ ညံင်ဒေအ်ဗြဴ ဟွံထေင်ဍောတ်ပိုဲ ပသတိကီုလေဝ်၊ အိုတ်ရဲတအ် အာဝေင်စိုအ်လေဝ် ဗက်ကၠုင်ညိလေဝ်၊ အိုတ်ဒေအ်ဗြဴ ဟွံထေင်ဍောတ်ပိုဲ ပသတိကီုလေဝ် အိုတ်ရဲတအ် အာဝေင်စိုအ်လေဝ် ဗက်ကၠုင်ညိလေဝ်၊
(၂) ပိုဲဝန္ဒနာ ပလံင်မေတ္တာ မိပ်မြဟ်ကာ အိုဟ်တၟိုဟ်ကၠာ ယဲအန္တရာဲ လာဲလေင်အာ၊ ဆက်တဲ ဗက်ကၠုင်ကၠာ ညဳသာ ဇက်တိုန်အာ ယေန်သၞာင်ပညာ ရာင်ဆာဲတိုန်အာ လဟဵုအာ ဒဵုလအိတ်ရလေဝ်အဴ၊၊
(၃) (တြုဟ်)ကောန်ဂကူမန်အလုံဒေသ ဂွံဆဵုရမွဲဟာန်ကၠာ၊ (ဗြဴ)ကောန်ဂကူမန်အလုံဒေသ ဂွံဆဵုရမွဲဟာန်ကၠာ၊
(တြုဟ်)စိုတ်စေတနာထတ်ယုက်ရ ပိုဲယဵုပ သစ္စသစ္စာ (ဗြဴ)စိုတ်စေတနာထတ်ယုက်ရ ပိုဲယဵုပ သစ္စသစ္စာ
(တြုဟ်)ဒက်ဂကောံရ ညဳညဳသာသာ ညံင်ရဴအှော်စန် (ဗြဴ)ဒက်ဂကောံရ ညဳညဳသာသာ ညံင်ရဴအှော်စန်
(တြုဟ်)အိုတ်ကလောတအ် မိပ်မြဟ်တုဲကၠာ ညဳသာသၟဟ်န် (ဗြဴ)အိုတ်ကလောတအ် မိပ်မြဟ်တုဲကၠာ ညဳသာသၟဟ်န်
(တြုဟ်)ပညာခေတ်ဂှ် ပိုဲဒးဗ္တောန်လဝ် ယေန်သၞာင်တြေံဂှ် ပုဲဒးပ္တန်လဝ် (ဗြဴ)ပညာခေတ်ဂှ် ပိုဲဒးဗ္တောန်လဝ် ယေန်သၞာင်တြေံဂှ် ပုဲဒးပ္တန်လဝ်
(တြုဟ်)ဘဝပိုဲလေဝ် ယိုဝ်ယာတိုန်လဝ် ဍုင်ရးပိုဲလေဝ် ဇၞော်မောဝ်တိုန်လဝ် (ဗြဴ)ဘဝပိုဲလေဝ် ယိုဝ်ယာတိုန်လဝ် ဍုင်ရးပိုဲလေဝ် ဇၞော်မောဝ်တိုန်လဝ်
(တြုဟ် ဗြဴ)အိုတ်ရဲတအ် လွဳပရာဏောင်လေဝ်၊ အိုတ်ကလောတအ် က္ညရီုဗင်ညိအဴ၊၊
(၄) (တြုဟ်)တ္ၚဲဏအ် တ္ၚဲဏအ် တ္ၚဲခိုဟ် ဂွံကၠုင်ဆဵုမိ သြမိ သြမိ သြယာဲ ဗဵုမိရောဟွံဖဲ၊၊ (ဗြဴ)တ္ၚဲဏအ် တ္ၚဲဏအ် တ္ၚဲခိုဟ် ဂွံကၠုင်ဆဵုနာဲ သြနာဲ သြနာဲ သြယာဲ ဗဵုနာဲရောဟွံဖဲ၊၊
(တြုဟ်)ဆာန်မိက်ဂွံဆာန် နာဲဆာန်ကၠာ (ဗြဴ)ဆာန်မိက်ဂွံဆာန် မိဆာန်ကၠာ
(တြုဟ်)မေတ္တာညးကြံင် ညးပၠံင်ဂွံဏာ (ဗြဴ)မေတ္တာညးကြံင် ညးပလံင်ကဵုဏာ
(တြုဟ်)(ဟေံ မိဂၞိင်ၜါ ဂၞိင်ၜါ မေတ္တာလေဝ် ဓနိဝန် )၂ ပ္ကဴဂွံညောန် ပ္ကဴဂွံညောန် မွဲဂၞဳပၠန်ရောင်၊၊
(၅)
(တြုဟ်)(မိင်ဗရုဗြဲကျာ အခိင်အခါဏအ်ရ ပိုဲသၟတ်ဗၠာဲ ဗှ်သၞာရလေဝ်ကညာ၊)၂ (ဗြဴ)(မိင်ဗရုဗြဲကျာ အခိင်အခါဏအ်ရ ပိုဲသၟတ်ကညာ ဗှ်သၞာရလေဝ်နာဲ၊)၂
(တြုဟ်)(ဗှ်သၞာဒၟံင်ကၠာ)၄ (ဗြဴ)(ဗှ်သၞာဒၟံင်ကၠာ)၄
(တြုဟ်)သွက်ဂွံဆဵုဟေင် မိမွဲရသေင်ဟာ (ဗြဴ)သွက်ဂွံဆဵုဟေင် နာဲမွဲရသေင်ဟာ
(တြုဟ်)အခိင်အခိင်ဏအ်ရ အခါအခါဏအ်ရ (ဗြဴ)အခိင်အခိင်ဏအ်ရ အခါအခါဏအ်ရ
(တြုဟ်)သွက်ဂွံဆဵုဟေင်အဴ မိပ်မြဟ်ရလေဝ် အဴ
လဒက်ပ္တန်
ဒွက်ဝွံ ချူလဝ် ပရူသၟတ်ဝုတ်ဗၠာဲတအ် ဗီုစုက်လုက် ဓရီုကျာ ရေင်သကအ်တုဲ ဒက်မိတ်ဒါန် ရေင်သကအ်ရ၊၊ ဒကုတ်ပထမဂှ် သၟတ်ဗၠာဲတအ် ကသေအ်ကၟဝ် ရေင်သကအ် သွက်ဂွံအာ တိတ်ကြေဝ်ဂၠံင်၊၊ ဆဵု သၟတ်ဝုတ်ကညာတအ် ဓရီုကျာ ရေင်သကအ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ဂကောံ၊ ပရေင်ပညာ၊ ပညာခေတ်ဂှ် ဒးဗတောန်၊ ယေန်သၞာင်တြေံဂှ် ဒးမင်မွဲ၊ သွက်ဍုင်ကွာန် ဂွံဇၞော်မောဝ်ဂှ်လေဝ်ကၠောန် သွက်ဘဝဇကု ဂွံယိုဝ်ယာ/ဇၞော်မောဝ်ဂှ်လေဝ် ဒးဖန် ဒှ်တမ်ရ၊၊ ညးၜါ ဓရီုကျာတုဲ စိုတ်သၞေဟ်သၞဴ ကတဵုဒှ်တုဲ သၟတ်တြုဟ်ဂှ် သၟာန်သ္ၚိ နွံအလဵု၊ သၟတ်ကညာဂှ် သှ်ကဵု၊၊ ညးၜါ ဒှ်မေတ္တာ ဇြဟာန် ရေင်သကအ်၊၊ သ္ၚိညး ညးစဴတုဲ၊၊ ဗှ်သၞာ ရေင်သကအ်၊၊ ကၞောတ်တဲ ဂွံပံင်ရေင်သကအ်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဒွက်ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဗီုပြင် (သ္ၚိ-မ္ၚး-သ္ၚိ) ညံင်ရဴပေါမ်မွဲပိုဒ် ကောန်သၟိင် နွံပ္ဍဲနန်၊ တိတ်အာနူနန် ဆဵုကဵု ကောန်သၟိင်ဗြဴ၊ ကလေင်စဴနန် မွဲစွံ ကုကောန်သၟိင်ဗြဴရ၊၊
ဆက်ပါ်နကဵုဒကုတ်မ္ဂး သၟတ်ဗၠာဲတအ် ကြိုင်စ သွက်ဂွံအာမ္ၚးဂှ် မွဲဒကုတ် (ပိုဒ် ၁)၊၊ တုဲပၠန် အရာမဆက်ကဵု သၟတ်ဗၠာဲ ကေုာံ သၟတ်ဝုတ်တအ် ပေါဲသဘင်ဂှ်မွဲပိုဒ် (ပိုဒ် ၂)၊၊ သၟတ်ဗၠာဲတအ် ဓရီုကျာရေင်သကအ် ညးမွဲပါင် အဲမွဲပါင် ပရူဘဝ၊ ပရူပညာ ကေုာံ ပရူဂကောံဂှ် မွဲပိုဒ် (ပိုဒ် ၃)၊၊ သၟတ်ဗၠာဲကဵု သၟတ်ဝုတ်တအ် နွံစိုတ်ထၞေန်စေန်စပ်တုဲ သၟာန်ဌာန်သ္ၚိဂှ် မွဲပိုဒ် (ပိုဒ် ၄)၊၊ လက္ကရဴအိုတ် ဗှ်သၞာရေင်သကအ်တုဲ စၟဳဒၟံင် သွက်ဂွံ ကလေင်ဆဵုရေင်သကအ်ပၠန်ဂှ် မွဲပိုဒ် (ပိုဒ် ၅)၊၊ ပိုဒ် ၃ - ၅ ဂှ် နဒဒှ်မွဲပိုဒ် ၜိုန်ပကောံစွံ မွဲဂွံလေဝ် ဟိုတ်နူ ပရူဟွံတုပ်တုဲ ပါ်ထောအ် ပိုဒ်တၞဟ်ဟ်မ္ဂး ဒးရးဂၠိုင်ရ၊၊
ပွဳပွူ
ရံင်ကဵု ပ္ဍဲဒၞာဲသၟတ်ဗၠာဲ ကေုာံ သၟတ်ဗြဴ မဓရီုကျာ မဟီုဂးဒၟံင် ပရူဂကောံ၊ ပရူဂကူညဳသာသၟဟ်န်၊ ပရူပညာခေတ်၊ ဘဝဂွံယိုဝ်ယာ၊ ဍုင်ကွာန် ဂွံဇၞော်မောဝ်တုဲ အစာချူဒွက် ဒံက်တာမာံတေန်မန် ညးရန်တၟအ်လဝ် ဂကောံမၞိဟ်သၟတ် မလေပ်လိက်၊ မတီကၠိုဟ်ခၠင်၊ ဗွဲတၟေင် မပ္တံကဵု ဂကောံကွးဘာတက္ကသိုလ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် မကၠောန်ပရေင်ဂကောံ သွက်ဍုင်ကွာန် ဂွံရာင်ဆာဲတအ်ရ၊၊ တုဲပၠန် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဗီုသ္ၚိမၞုံကဵု ဍာ်နုင်ဒါန်တအ်ဂှ်တုဲ ဒဒှ်ရ ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် အခိုက်ကွာန်မန်မွဲလေဝ် ဟီုဂွံကီုရ၊၊
သမိက်သ္ဂး
ဒွက်ဝွံ ဒှ်ဒွက် မကဵုပညာ ကုသၟတ်တအ်၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ညံင်ကွာန်ဂွံဇၞော်မောဝ်ဂှ်လေဝ် ကၠောန် သွက်ဘဝဇကုဂှ်လေဝ် လ္ပဝိုတ် ဒးကၠောန်ကီု၊၊ တုဲပၠန် ဇကုဒှ်ဂကူမန် မဒှ်ဂကူမၞုံကဵု ယေန်သၞာင်ပြဝေဏဳတြေံမွဲတုဲ ပြဝေဏဳဇကုတြေံဂှ်လေဝ် မင်မဲ၊ ကွတ်ပညာဂတာပ်ခေတ်ဂှ်လေဝ် ဗ္တောန်ရ၊၊
ဟ
ဟ (ha; the thirty-first letter of the modern Mon alphabet)ဂှ် ပၞောဝ်ကဵု ဗျည်မန် ခေတ်တၟိ (၃၅) မဂှ် ဒှ်အက္ခရ် မရနုက်ကဵု ပိစှ်ောမွဲတုဲ ပ္ဍဲကဵုအရေဝ်မန် မၞုံရမ္သာင်ၜါၜါ ရမ္သာင်သာ ကဵု ရမ္သာင်ဇြိုင်ဂှ်မ္ဂး "ဟ" ဂှ် သီုဒှ်ဗျည်ရမ္သာင်သာ လုပ်လၟိဟ် ဂကောံဗျည်ပထမ။ ရမ္သာင်မန် မွဲဂကောံမနွံပန်ပန်ဂှ် "ဟ" နွံ ပ္ဍဲဒၞာဲရမ္သာင်မွဲ၊ "ဟ" သာ၊ "?" သာဇြိုဟ်၊ "သ္ၚ" ဇြိုင်၊ "?" ဇြိုင်ဇြိုဟ်။ ဒၞာဲရမ္သာင်ဇြိုင် သ္ၚ ဂှ် ၜိုန်ရ ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲလိက်မန် နူခေတ်တြေံ သ္ၚိ၊ သ္ၚု၊ သ္ၚောဲ၊ သ္ၚေက်တအ်ကီုလေဝ် နဒဒှ်ဗျည်မွဲဂှ် ဟွံစၟတ်သမ္တီလဝ်ရ။
ဝင်
အက္ခရ် "ဟ" ဝွံ နူတမ် ကၠုင်နူ အက္ခရ်ဂြန္ထ နူဒေသဍုင်အိန္ဒိယသၠုင်ကျာ ဗွဲမဂၠိုင်ကော်ခဴစ အက္ခရ်ပလ္လဝ နူအေဒဳ (၅-၆) ဗွဝ်ကၠံရ။ အက္ခရ်ပလ္လဝဂှ် စောန်ဆက်ကၠုင် နူအက္ခရ်ဗြဟ္မဳ။ တမ်မူလ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် တၠပညာတအ် လညာတ်ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ကီုလေဝ် လညာတ် Georg Bühler မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ နူတမ် မကၠုင်နူသေမိတိစ် (Semitic)ရ။ အတိုင်လညာတ်ညးမ္ဂး ပ္ဍဲၜိုတ် ဘဳသဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဗဗၞးတအ် ကေတ်အက္ခရ်ဂှ်တုဲ ညံင်ဂွံကိတ်ညဳ ကုရမ္သာင်သံသကြိုတ် ကေုာံ ပြကြိုတ်ဂှ် ညးတအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ်ရ။ လညာတ်တၠပညာ မပ္တံကဵု G.R. Hunter, S.R. Rao, John Newberry ကေုာံ Krishna Rao တအ် ညာတ်ကေတ် အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် နွံအဆက်တမ် နူကဵု အက္ခရ်/သင်္ကေတအိန္ဒူ (Indus script/Indus symbol) ရ။
ကၟက်
ဟဂှ် နဒဒှ် ကၟက် (ကွက် ဟ) မွဲလေဝ် စကာကီုရ။ ဟ ပ္ဍဲဗျည်ရမ္သာင်ဇြိုဟ် (ဝါ) ဒုတိယတအ်ဂှ် ဟွံကွက်ရ။ ယဝ်ရကွက်မ္ဂး ဗျည်ဂှ် ပ္တိတ်ဏာ နကဵုရမ္သာင်သာရ။ ဥပမာ န ကွက် ဟ နှ ရမ္သာင်တိတ်တုပ်အာကဵု ဏှ ရ။ ညှ မ္ဂး ညဂှ် ပ္တိတ်ရမ္သာင်သာကီုရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲခေတ်ၜိုတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ပ္ဍဲဗျည်မဂွံရမ္သာင်ၜါ (ရမ္သာင်သာ၊ ရမ္သာင်ဇြိုင်) တအ်ဂှ် တၞဟ်နမိက်ဂွံကဵု ပ္တိတ်ရမ္သာင်သာမ္ဂး မ္ဂး ညးကွက်စုတ် ဟ ရ။ ဥပမာ ကမၠောန်မှောင်မှ၊ ပလှေဝ်ပလှေတ်၊ ပဝှံင်။
ကောန်တမၠၚ်ယာဲ
ဟိုတ်အဲလုလန် ဟွံတန်ဟိရိ၊ ရိုဟ်တ္ၚဲပသ္တိ သတီညိရ၊ ဂၠါဲအာတ်စကြၚ် ဟိုတ်ကၠၚ်မသ၊ ဂလာန်ဗုဒ္ဓ သၟတ်ပသတိ၊ ဟိုတ်ဒါန်ဟွံမွဲ တူယဲဖိဖိ၊ ဒးကၠၚ်ဒိုက်ဂိ ဝိစိကိစ္ဆာ၊ ရမတ်က္ဍဟ်ဟ် ဂၠါဲဗှ်သနာ၊ ဟိုတ်ဝဳပက်ကၠာ ဒဒိုက်ပါမြိ၊ လၟုဟ်အဲမွဲ တူယဲကၠၚ်ဂိ၊ ကၠၚ်မခိုဟ်ညိ မိမနွံတဴ၊ ကၠၚ်သဳမူရော နွံကဵုကောယဴ၊ ကၠၚ်လဇုအဴ ဗဴနွံခိုဟ်ညိ၊ ယဲတိုန်မဂး ဒှ်သနးမိ၊ ကၠၚ်အိုတ်ဇိဝိ ဒဒိုက်ဂိက္တာန်၊ မွဲညးဟွံရံၚ် ကြၚ်မံၚ်အကြာကွာန်၊ စိုတ်အာန်တၞာန် ချပ်ဟွံမာန်ရ၊...
ညံၚ်ဒဒိုက်အဲ ဟွံမွဲကဵုသ္ၚိ၊ အတိက်တေံစိ ယုတ္တိသေၚ်ဟာ၊ ဟိုတ်အောန်ဒါန ဒးပလဝ်ကၠာ၊ ဒးကၠၚ်လ္ၚာပ်လ္ၚာ သိၚ်သာဒမၠိ၊ ရမတ်က္ဍဟ်ဟ် ဗှ်မကဵုမိ၊ ယိုက်နသွက်ရိ ကၠၚ်ဂိကွေံရ၊ ဒဇဳဒဇောတ် ရမတ်ပျပျ၊ ကၠၚ်ဨကောဝ ကၠၚ်မသဂိ၊ ပညးကၠၚ်ယာဲ နော်နာဲနွံညိ၊ ဒှ်သနးမိ ယာတ်ကၠိဂွံကြဴ၊ အာဂြိုပ်စိုပ်ကၠုၚ် ဂွံပုၚ်မွဲဂၞဴ၊ နော်ဟွံမွဲအဴ ဗဴနွံခိုဟ်ညိ၊ ဗှ်တိုန်သၟိက်ချိုတ် ပ္ဍဲစိုတ်ညံၚ်ဂျိ၊ ရိုဟ်တ္ၚဲဒမၠိ ဗှ်မိကျာ်ဂန်။...
ဗှ်နော်တရ ဗဴလဓဇန်၊ ဒးကၠၚ်လ္ၚုလ္ၚန် စိုတ်ဟွံတန်ညိ၊ ယာံမံၚ်ဗြိုဟ်ဟ် တသိုဟ်တသိ၊ ရိုဟ်တ္ၚဲဒမၠိ ဇၟာပ်သ္ၚိဂၠါဲကြၚ်၊ အာတ်ခါဲစသွံ ဟွံဂွံလၚ်ၚ်၊ ဒဒိုက်ရိၚ်က္တၚ် ကောန်တမၠၚ်ယာဲ၊ တက်သြိုဟ်ဆာံဆာံ ဆဒးယာံဂၠါဲ၊ ရမတ်ဏဳချာဲ ဗလာဲစက္ခု၊ ဝဳပက်ယာဲအဴ ဟွံမွဲဗဴဇု၊ လၞီသာ်ဝွံ လ္ၚုသန်ရယာဲ။...
ပ္ဍဲစိုတ်ကောန်ကၠၚ် ညံၚ်တဟၚ်ဒြာဲ၊ ဟွံတန်မွဲဒၞါဲ ဂဵုဍာဲလျးပၠိုတ်၊ ဒဒိုက်ခြီခြီ ဗှ်လၞီစိုတ်၊ တက်သိုဟ်ဂပိုတ် ကောန်ချိုတ်ရယာဲ။...
ပ္ဍဲစိုတ်ညံၚ်ဂျိ ဗှ်မိခြာသာဲ၊ စံၚ်တူဇြေဟ်ဇြာဲ ယာံဂၠါဲပယတ်၊ ဒဒိုက်ကောန်ကၠၚ် လၞီကၚ်ဇတ်၊ ဒးချိုတ်ဖတ်တ် သၟတ်ကွေံရယာဲ။...
ညံၚ်ဒဒှ်တဲ တူယဲလောံလာဲ၊ ဟွံတန်မွဲဒၞါဲ ယာံဂၠါဲရရော၊ မိကျာ်ဂန်အဴ ဒဴထောံလဝ်ကောန်၊ ကံကသူကၞေၚ် တၟေၚ်ကွေံရယာဲ။...
ညးနွံဗဴလ ဇိက်ဗ္ၚတဵုတာဲ၊ ဂွံသန်ပေၚ်ဒါဲ ဂၠါဲချပ်နာနာ၊ ဒါန်ညးဂွံကဵု ကုသဵုဇၟာပ်ဘာ၊ ကောန်ကၠၚ်သိၚ်သာ ဗှ်သၞာယာဲ။...
ရမတ်သြီုသြီု ဗီုဍာ်ပလာဲ၊ ဒတုံစှ်ေချာဲ ယာံဂၠါဲမိမ၊ တေံညးနွံကောံ နွံတဴကဵုလ၊ အဲမွၟဲဨဝ သိက်ပရောယာဲ။...
ဟွံမွဲသၞေဟ်သၚ် ကၠၚ်ကာဲတနာဲ၊ ယာံဂၠိုၚ်ဇြေဟ်ဇြာဲ နူဗလာဲမတ်၊ တမိုဟ်ဗြံၚ်ၚ် ဇွောဝ်ဒၟံၚ်ရောဇတ်၊ ဒးချိုတ်ဖတ်တ် သၟတ်ကွေံရယာဲ။...
စိုတ်ကောန်ကၠၚ်ဝွံ ညံၚ်ဆုမာဒြာဲ၊ ဟွံတန်မွဲဒၞါဲ ဒုၚ်ဗလာဲဍာ်၊ ဥပမာဗီု တိတ်ဟီုတွံဖျာ်၊ ဟွံညာတ်မွဲသာ် သြိုဟ်ပါ်ရယာဲ။...
ဗှ်တိုန်သၟိက်ချိုတ် ပါ်စိုတ်ယာံဂၠါဲ၊ အဵုတရနာဲ ၝဲဗာဲကောယဴ၊ ဟွံညာတ်သၞေဟ်သၚ် ကောန်ကၠၚ်စိုတ်က္တဴ၊ ဒက်ဒေါန်ဇဝဴ ဗဴသနးယာဲ။...