cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
သင်ဗလိုက်
တမ်မူလ သင်ဗလိုက် ပ္ဍဲဂကူမန်
စိုပ်သၞာံ ၁၈၂၈ ဂှ် မၞိဟ် ၃၁ တၠ ဒုင်ကေတ် မ္ၚဵုဗလိုပ် ပ္ဍဲမတ်မလီုရ၊၊ ပၞောဝ်တအ်ဂှ် ဂကူဗၟာ မၞိဟ်တြုဟ် ဒစိတ် တၠ၊ မၞိဟ်ဗြဴ ပန်တၠ၊ မၞိဟ်တြုဟ်မန် ၜါတၠ ကဵု မၞိဟ်ဗြဴမန် ၜါတၠ၊ ကောန်ၚာ်ဗြဴ ဗၟာ မွဲတၠ ကဵု ကောန်ၚာ်ဗြဴမန် ထပှ်တၠ၊ မၞိဟ်တြုဟ် ယခေင် မွဲတၠ ကဵု မၞိဟ်တြုဟ်အိန္ဒိယ ပန်တၠ၊၊ ပွိုင်ၜါသၞာံဂှ် ဘာကျာ် ပ္ဍဲမတ်မလီုဂှ် သြိုင်ဂွံ ပိမ၊၊ ဘာကျာ် သွက် ဂကူမန်-ဗၟာ ဂှ်မွဲ (သြိုင် ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေန်ပါ ၂၅ သၞာံ ၁၈၂၇)၊ သွက်ဂကူအင်္ဂလိက်ဂှ် မွဲမ၊ သွက်ဂကူအိန္ဒိယဂှ် မွဲမ၊၊ ပၞောဝ်မဒုင် မ္ၚဵုဗလိုပ်တအ်ဂှ် နာဲမျာတ်ကျဝ် (Nai Myat Kyaw) ညးမဒှ် ဒေအ် သၟိင်ဇၞော်ဍုင် ခရိုင်ပဉ္စလိုင် (Koung-zay-kyun District) ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးကလိဂွံ အာယုက်ကြပ် ၅၀၊ မဒှ် ကောန်ဇာတ် နူညးဂမၠိုင် မရှ်ေသှ်ေ၊ ဒှ်မၞိဟ် မၞုံကဵု ဂုဏ်သိက္ခာမွဲတုဲ သီုလေပ်ကၠိုဟ်ခၠင် ပ္ဍဲလိက်ပတ်ပေင်င်ရ၊၊ ဟိုတ်နူ ညးလုပ်ဘာသာခရေတ်တုဲ မသ ကလောကောဒေအ်ညး ဝေင်ပါဲထောအ်ညးရ၊၊ ဆဂှ် သၟးဟွံသေင်ဏီ သမ္ဘာညးလေဝ် ပြးထောအ်ညးရ၊၊ ကောညးဟီု ယဝ်ရ ညးတေအ် အခေါင်ဂစိုတ်မၞိဟ်နွံမ္ဂး ညးဂစိုတ် နာဲမျာတ်ကျဝ် ကၠာအိုတ်ရ၊၊ နာဲမျာတ်ကျဝ် ဒေါအ်ဇူ နူကမၠောန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် သီုဖအိုတ်တုဲ ညးကၠောန်ကမၠောန် ပတန်သာသနာခရေတ်ရ၊၊ ပ္ဍဲကဵုမန်မ္ဂး ညးဂှ် ဒှ်မၞိဟ်ယိုက်ဂၠေင် ဓလေင်ပတန်သာသနာခရေတ် ကၠာအိုတ်ရ၊၊ ခြာဟွံလအ်ဂှ် တြုဟ်ဗြဴၜါ နာဲမာံဗော် ကဵု မိဖွာတဳ (Nai Mehm Boke and Hpwe Tee) ဂကူမန်ၜါ လုပ်ဘာသာခရေတ်ယာန်တုဲ ဗြဴဂှ် ဒုင်မ္ၚဵုဗလိုပ် ပ္ဍဲဂိတုဒဳဇြေန်ပါ ၇ သၞာံ ၁၈၂၈၊ တြုဟ်ဂှ် ဒုင်မ္ၚဵုဗလိုပ် ပ္ဍဲဂိတုမေ ၂၉ သၞာံ ၁၈၂၉၊၊ ပၞောဝ်ကဵု ဂကူမန် မၞိဟ်မဒုင်ကေတ် သာသနာခရေတ်တအ်ဂှ် မၞိဟ်မမာန်လိက်မန် ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ် ချူဒး ဗှ်ဒး ဇန်လိက်မာန်ဂှ် နာဲမာံဗော် ဒှ်ကၠာအိုတ်ရ၊၊ နာဲမာံဗော် စလုပ်ကၠုင်ဗက်ဂှ် ညးတေအ် စကၠာဲ လိက်ဒွက်ဓမ္မခရေတ်ယာန်ဂမၠိုင်တုဲ မၞိဟ်တအ် ဂွံလ္ၚောဝ်ကျာ် ဒယှ်ေဒွက် နကဵုဘာသာမန်ရ၊၊ တုဲဂှ် ညးတေအ် ဆက်ကၠာဲ သၠပတ်သမ္မာရ၊၊
သၟတ်ဗြဴမန်ပိတၠ မိတာန်ဂေါင် (Mee Tan Goung) မိနန်န (Mee Nen Mah) မိနန်ယေ (Mee Nen Yay) (တင်စၟတ် ယၟုတအ် ဗီုမန်/ဗၟာ ဇေတ်တ်ဂှ် ဟွံတီ ရံင်ကဵု ဗီုမချူလဝ် နကဵုအင်္ဂလိက်တုဲ ဖန်ချူလဝ်) ပ္ဍဲဂိတုအဝ်ဂေတ် ၃ သၞာံ ၁၈၂၈ ဂှ်ရ၊၊ သၟတ်ဗြဴတအ်ဂှ် ဒုင်ကေတ် မ္ၚဵုဗလိုပ်တုဲ တ္ၚဲယးဂှ် ညးမဒှ်မိ မိတာန်ဂေါင်တအ် ကၠုင်ဘာ နူအခိင်ဂယးပြဟ် ကၠာအစာဘာတအ် ဟွံစိုပ်ဏီတုဲ ဟိုတ်နူ မဒုင်မ္ၚဵုဗလိုပ် (ဝါ) ဟိုတ်နူမလုပ်ဘာသာခရေတ်ဂးတုဲ ဓဇက် ၜုင်တက် မိတာန်ဂေါင် နကဵုက္ဍိုင်၊ ဘပဠ မိတာန်ဂေါင် ညးအာသွံထောအ် နဒဒှ်ဍိက်ရောင်ရ၊၊ တုဲဂှ် ညးအာ ဇရေင်ဖျာတုဲ ကရေဲဟီု ဒဒှ်ရ ကောန်ဝုတ်ညး လုပ်အာ ပ္ဍဲကဵု သာသနာမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၊၊ တုဲဂှ် ညးအာဆဵုကဵု မိ မိနန်န၊၊ မိ မိနန်နလေဝ် တိတ်ကၠုင် ဘာဗတောန်လိက်တုဲ ကရေဲလက် အစာၝောအ်ဝဒေ၊ တုဲ ဗက်ထဍေင်ရပ်ကေတ် ကောန်ဝုတ်ဇကုတုဲ ဂေက်သောက်တုဲ တက်ကဵု လေအ်ရ၊၊ ကောန်ၚာ်ဗြဴ သီုပိဂှ် ဒးဒုင်ကော်ဏာ ဇရေင်သ္ၚိတုဲ ဒးဒုင်ဘပဠ ၜေဟ်လက် ကုကလောမသ ဍေဟ်တအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲမွဲသၞာံဂှ် ကွးဘာသၟဝ်ဗြဴ ဂကူဗၟာ မွဲတၠ ကဵု ဂကူမန် ထပှ်တၠ ဒုင်ကေတ် မ္ၚဵုဗလိုပ်ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ပရေင်ပညာဘာလကျာ်ရ နွံ ပ္ဍဲဒေသမန်တုဲ ပ္ဍဲဘာလကျာ်ဂှ် ဆသၟတ်တြုဟ်ဟေင် အခေါင် မတိုန်ဘာ ဗတောန်လိက် နွံရ၊၊ နူကဵု ဂကောံသင်ဗလိုက် မစိုပ်ကၠုင်တုဲ ညးပံက်လဝ် သီုဘာသွက်သၟတ်ဗြဴတုဲရ၊၊ သၟတ်ဗြဴတအ် ဂွံအခေါင် ဗတောန်လိက်၊ ဂွံအခေါင် မဂွံဒုင်ပစၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ကောန်မၞိဟ် ကဆံင်မတုပ် ကုမၞိဟ်တြုဟ် ဟီုဂွံရ၊၊ အရာဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာ မပံက်ကဵုလျး ညံင်သၟတ်ဗြဴမန်တအ် ဂွံလုပ်လျိုန်ပတှ်ေ လတူသာသနာ ခရေတ် ဒှ်မာန်ရ၊၊
သၞာံဂတ(၁၈၂၉)ဂှ် ပ္ဍဲဂိတုဂျောန် ၇ ဂှ် ဂကူမန် မိနော်လှ ဒုင်ကေတ် မ္ၚဵုဗလိုပ်ရ၊၊ ကောန်ဝုတ်ညး မိမင်း (Ma Min) ကေုာံ ဂမာန်ညးလေဝ် လုပ်ဘာသာခရေတ်ကီုရ၊၊ မိမင်းဂှ် ဒှ် မိ ဒံက်တာရှဝ်လူ (Dr. Shaw Lu - Saul) ညးမကလိဂွံ ပညာဂဥုဲ နူတက္ကသိုလ်ဍုင်အမေရိကာန် ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာရ၊၊
စိုပ်သၞာံ ၁၈၃၅ ဂှ် ညးတၠသိက္ခာအစာ ဟသွေလ (Rev. James Madison Haswell) ကေုာံ သမ္ဘာညး စိုပ်ကၠုင် ဍုင်မတ်မလီုရ၊၊ အစာဟသွေလဝွံ ညးလေပ် အရေဝ်မန် လိက်မန်ခိုဟ်ဟ်တုဲ ကၠောန်ကၠုင် သွက်ဂွံပ္တန် သာသနာခရေတ် အကြာဂကူမန်တအ် စဵုကဵုလအိတ်လမျီုရ၊၊ ညးကဵု နာဲမာံဗော် ပံင်တောဲတုဲ ကၠာဲစၠောအ် သၠပတ်သမ္မာ နကဵု ဘာသာမန်ရ၊၊ ပါဲနူကဵု နာဲမာံဗော်တုဲ နာဲတာ ညးမဒှ်လကျာ်ရာံ နူကဵု ကွာန်ကၟာဝက် မဒုင်မ္ၚဵုဗလိုပ် ပ္ဍဲဂိတုမေ ၉ သၞာံ ၁၈၆၉ဂှ်လေဝ် ဒှ်အစာလိက်မန်တုဲ ညးကၠာဲစၠောအ် ဒွက်ဓမ္မခရေတ်ယာန် နကဵုဘာသာမန်ရ၊၊ ပါဲနူ နာဲတာတုဲ ညးဗြဴပိတၠ နူကွာန်ကၟာဝက်လေဝ် ဒုင်ကေတ် မ္ၚဵုဗလိုပ်ရ၊၊ ညးတအ်ဂှ် ဒှ်ဂကောံသင်ဗလိုက် ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကွာန်ကၟာဝက်ရ၊၊ ပ္ဍဲသၞာံဂှ်ဟေင် ကောန်အစာဟသွေလ ကေုာံ ညးကောန်ကွာန်ကၟာဝက် မရှ်ေသှ်ေ ခရေတ်ယာန်တအ် သြိုင် ဘာကျာ်ခရေတ်ယာန် ပ္ဍဲကွာန်ကၟာဝက်ရ၊၊ ဘာကျာ်ခရေတ်ယာန်ဂှ် မ္ၚးဍုင်မတ်မလီုမ္ဂး ဒှ်ဘာကၠာအိုတ်ရ၊၊ အစာနာဲရေဗေန် (Akya Nai Reuben) ဒှ်အစာဓမ္မခရေတ်ယာန်ရ၊၊ နာဲယင်ကိန် (Nai Yan Kin 1797-1882) လေဝ် ပါလုပ်ကၠုင်ကီုရ၊၊ ကောန်ၚာ် မသ ကလောကောဒေအ်ညး သီုဖအိုတ်ဂှ် ပလံင်ဘာဗတောန်လိက် ခရေတ်ယာန်ဖအိုတ်ရ၊၊
နာဲအံင်မေန် (Nai Aung Min) လေဝ် လျိုင်ပတှ်ေ သာသနာခရေတ်တုဲ ဗွဲကြဴ ညးဒှ်အစာဓမ္မခရေတ်ယာန် ပ္ဍဲဘာကျာ် ဍုင်ကျာ်ခမဳ၊၊
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၆ ဂိတုမေဂှ် အစာနာဲလေဟ် ကေုာံ သမ္ဘာညး မိဖေတ် (Nai Leh, Mi Hpet) နကဵုစၞး ဂကောံသင်ဗလိုက် ဍုင်ဗၟာ သွက်ဂွံ ပ္တန်သာသနာခရေတ် ကုဂကူမန်ဍုင်သေံတုဲ တိတ်အာ ဍုင်က္ၜင်ကံက်ရ၊၊ ပရေင်ကမၠောန် ပ္တန်သာသနာညးတအ်ဂှ် ဂကူမန်ဍုင်သေံ ၂၀ တၠ ဒုင်ကေတ် သာသနာခရေတ်ရ၊၊ သၞာံ ၁၈၉၇ ဂှ် ဒံက်တာ သတေဝေန် (Dr. E. A. Stevens) ကေုာံ နာဲထဝ်ထောန်၊ နာဲယှိုဲဂျေ ကေုာံ နာဲဒဳ တိတ်အာ ဍုင်သေံတုဲ ညးတအ် ကေုာံ မန်ဍုင်သေံ ၂၅ တၠ သြိုင်ဘာကျာ်မွဲ ပ္ဍဲကွာန် Tapawlon ကွာန်ဂှ် နူဍုင်တြေံဒျူဒျာ လပါ်သၠုင်ကျာ ၁၀ တိုင်ရ၊၊ အစာနဲလေဟ် ကလေင်စဴကၠုင် ဍုင်မန်တုဲ ဒၞာဲညးဂှ် ဂမာန်ညး နာဲဒဳ ဆက်ကေတ်အာတာလျိုင် နဒဒှ် အစာဓမ္မခရေတ်ယာန် စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၁၉၀၅ ရ၊၊ အတိုင်စၟတ်သမ္တီမ္ဂး ပ္ဍဲဍုင်သေံဂှ် ပ္ဍဲကွာန် Tapawlon ဂှ် ဘာကျာ်မန် နွံၜါမ ပ္ဍဲက္ၜင်ကံက် နွံမွဲမ သီုဖအိုတ် ကောန်ဂကောံ နွံအကြာ ၄၀- ၅၀ ရ၊၊
ကြဴနူဂှ်ညိ သၞာံ ၁၉၀၂ ဂှ် ညးတၠသိက္ခာ အာရ်တုရ် ဒရ်ရောဝ် (Rev. Arthur C. Darrow) စို်ပ်ကၠုင် ဍုင်မတ်မလီုတုဲ ကၠောန်ကမၠောန် ပရေင်သာသနာခရေတ် အကြာဂကူမန်ရ၊၊ ညးတၠသိက္ခာ အစာဒရ်ရောဝ် သြိုင်ဂၠုင်/က္ၜင်မွဲတုဲ ဂေတ်နကဵုက္ၜင်တုဲ ဗက်တွဟ်ဓရ်ရ၊၊ ညးသြိုင်သ္ၚိဒၟံင်ကွးဘာ ပ္ဍဲဍုင်မတ်မလီုမွဲမတုဲ ကွးဘာမန် နူကဵု ဘာကျာ်နာနာ သီုဖအိုတ် ၂၅ တၠ ပဒတဴ ပ္ဍဲဘာဒၟံင်ညးဂှ်ရ၊၊ ကွးဘာတအ်ဂှ် တိုန်ဘာ A. B. M. Boys' Middle Scholol ရ၊၊ အစာဒရ်ရောဝ်ဂှ် ဒှ်အစာဓဇဲ ဒယှ်မွဲရ၊၊ ညးစကာ တၟအ်နူဒေသတုဲ ညးသြိုင်လဝ် ရုင်ဂဥုဲ ကေုာံ ဘာကျာ်မန် ပ္ဍဲဍုင်မတ်မလီုရ၊၊ ညးမိက်ဂွံသြိုင်ဒတန်တအ်ကီုလေဝ် ဟွံဂွံအခေါင် နူအလဵုအသဳတုဲ တင်ရန်တၟအ်ညး ဟွံဂွံကၠောန်ရ၊၊ မေဿတာဟဝ်လဳဒေ မပတန်ဒၟံင် သာသနာ ပ္ဍဲဍုင်ရေဝ်ဂှ် ကၠုင်ပံင်တောဲ ကုအစာဒရ်ရောဝ်ရ၊၊
ပ္ဍဲသဘင်ကောံဓရီုဇၞော် ဂကောံခရေတ်ယာန် ရးတၞင်သဳ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၇ ဂှ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ကဵုအခေါင် ဂကောံသင်ဗလိုက်မန် ကဵုဒက်ပ္တန် နဒဒှ် ဂကောံတၞဟ်ခြာတုဲ ဂကောံသင်ဗလိုက် ခရေတ်ယာန်မန် (Mon Baptist Association) မံက်ဂတဝ်ကၠုင်ရ၊၊ သဘင်ကောံဓရီုဇၞော် အလန်ပထမ ဂကောံသင်ဗလိုက် ခရေတ်ယာန်မန် ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဍုင်မတ်မလီု ပ္ဍဲ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀-၂၁ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၈ ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဘာကျာ် ဂကောံသင်ဗလိုက်မန် နွံ ပ္ဍဲဍုင်မတ်မလီု၊ ကၟာဝက်၊ မုဟ်ဍုင် ကေုာံ ကၠအ်သတ် သီုဖအိုတ် ပန်ဒၞာဲ ကောန်ဂကောံ နွံ ၃၁၀၊ အစာဓမ္မ မဟွံဂွံပတိုန်အစာဏီ ၃ တၠ၊ ညးမပတိုန်အစာတုဲ ၄ တၠ ကေုာံ မၞိဟ်ဗြဴအစာသၠပတ် မွဲတၠရ၊၊ အစာဒရ်ရောဝ် ကေုာံ ဂကောံသင်ဗလိုက်မန်တအ် ဆက်ဂစာန်အာကမၠောန် ပွိုင် ၂၀သၞာံဂှ် ကောန်ဂကောံ စို်ပ်အာ ၈၀၀ ဘာလေဝ် ကတဵုဒှ် ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင်ရ၊၊
စိုပ်သၞာံ ၁၉၃၂ ဂှ် အစာဒရ်ရောဝ် ဒးတိတ်နူဍုင်ဗၟာ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ထတ်ယုက်၊ တုဲပၠန် မေဿတာဟဝ်လဳဒေ စုတိအာ ပ္ဍဲမတ်မလီု ပ္ဍဲဂိတုဂျူလာင် ၁ သၞာံ ၁၉၃၃ ဂှ်ရ၊၊ သွက်ဘာကျာ်မန်ဂှ် နာဲချေတ်ဖျူ ဆက်ကေတ်အာ တာလျိုင်ရ၊၊
ကြုင်ကၠိက်၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကွာန်ကြုင်ကၠိက်(Wetlayyat၊ ဝက်လေးရပ်)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ ဂကောံကွာန်သၞေဟ်ကိုင်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၁၉၇။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံသၞေဟ်ကိုင်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၉၄၃၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၂၃၈၇ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၄၃၃၀ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ဂဗုဲ
ဂဗုဲ (Careya arborea) (လဟီု ဟဗုဲ) ဝွံ ဒှ်တၞံဆု ဂကူဝံသ Lecythidaceae၊ တုဲ တမ်မူလဍေဟ်ဂှ် ကၠုင်နူ ဆာပ်တိုက် အိန္ဒိယ၊ အဖဂါန်နေတ်သတာန်၊ အေန်ဒဝ်ဆာင်နာ။ နကဵုယၟုဟိန္ဒဳမ္ဂး ညးကော်စ Kumbhi ယၟုဗီုမန်ဂှ် စေန်ဆက်ကၠုင် နူဏအ် ဒှ်မာန်ရ။ နကဵုအရေဝ်ဓမ္မတာ ဘာသာအင်္ဂလိက်ဂှ် ကော်စ Slow Match Tree။ ယၟုဗၟာ(ဘန့်ဗွေး)ဂှ် ကၠုင်နူ ဗီုမန် ဒှ်မာန်ရ။thumb|ပကဴဂဗုဲ
တၞံဂဗုဲဝွံ ဒှ်ဂကူ တၞံဆုပရဟ်တၞး သၠုင် ၂၀ မဳတာ၊ သၞောက်ဂဗြ အပ္ဍဲ သၞောက် နွံဇုက်ဍိုန်ဍိုန်။ တၞးနွံမွဲမွဲ ရုပ်ခၟာဲစာင် ရေင်ဂေတ် ဂရီုတၞး ရုပ်ၚေက်ဂတေက် တၞးကလိတ် ကၠာဟွံပရဟ်တၞး ဒှ်အရံင်လိမဴ အရံင်ဗ္ကေတ်။ ထိုက်ပ္ကဴအရံင်ဗုနွံ ၄ ထိုက် ကသဝ်ပ္ကဴကၟက်(ပန်းဝတ်မှုံအဖို)ဂၠိုင် အရံင်ဗု တမ်ထိုက်အရံင်ဗ္ကေတ်။ သတ်ဍေံခ္ဍမ် ဇၞော် ၅ - ၇ သေန်တဳမဳတာ က္ဍဟ်သတ်ဍေံနွံမယံင် ထိုက်မယံင်ဗိုန်ခိုင်၊
လွပ်
ဇုက် မနွံသၟဝ် သၞောက်ဂှ် ၜန်ဇုက်၊ ဗွဲတၟေင် ညးတမၠာ ပဇုက် ခဗါဲဂၠဴ။ ညးဟီု မုဟ်ဂၠဴၜိုဟ်သြိုဟ်ခိုဟ်တုဲ သီုခိုင်။ တၞးဂဗုဲဂှ် ညးသၟူပ သၠၜံက်။ ပ္ဍဲခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ အင်္ဂလိက်တအ် ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ဆုဂဗုဲဂှ် သာမ္ၚုဟ်တုဲ ညးကၠောန် ဒဳသေနာတ်။
နိဿဲ
http://www.worldagroforestry.org/Sea/Products/AFDbases/AF/asp/SpeciesInfo.asp?SpID=18147
ဝံသပါလ၊ ဘဒ္ဒန္တ
ထေရုပ္ပတ္တိ ဗွဲခမၞောန်
ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠ ဘဒ္ဒန္တဝံသပါလ မဟာထေရ်
ရာမညနိကာယ ဘာမဟာဝိဟာရပရိယတ္တိ၊ ကွာန်ကအ်ဍောတ်၊ ပွိုၚ်ဍုၚ်လၟိုၚ်ရ၊
ကလိဂွံအာယုက်-၉၃ သၞာံ၊ သိက္ခာ−၇၂ ဝသ်
ပွမအာစိုပ်ဒဒှ်ခမဳသာမဏဳ
အလံၚ်ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠဝွံ သက္ကရာဇ် ၁၂၈၉ − သၞာံ၊ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် (၅) မံက်၊ မိမၜါ ဒုၚ်ဒကာပစ္စယ်ပန်တုဲ အာစိုပ်ဒဒှ်သာမဏဳ ဇရေၚ်အာစာဥပ္ပဇ္ဇျာယ် ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠ ဘဒ္ဒန္တအဂ္ဂဒိပ္ပ ဘာမဟာဝိဟာရပရိယတ္တိ၊ ကွာန်ကအ်ဍောတ် ပွိုၚ်ဍုၚ်လၟိုၚ်ရ၊ သက္ကရာဇ် ၁၂၉၈ − သၞာံ၊ ဂိတုကထိုန် (၅) စွေက်၊ အခိၚ်နူဂယး (၈) နာဍဳကဵု (၇) မဳနေတ်ဂှ် မိမၜါ ဒုၚ်ဒကာပစ္စယ်တုဲ သ္ပအာစာဥပ္ပဇ္ဇျာယ်ကဵု ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠ ဘဒ္ဒန္တအဂ္ဂဒိပ္ပတုဲ ဂွံအာစိုပ်ဒဒှ် ဘဝခမဳမသၠုၚ်ပြဲ ပ္ဍဲခဏ္ဍသီ ဘာမဟာဝိဟာရပရိယတ္တိ၊ ကွာန်ကအ်ဍောတ် ပွိုၚ်ဍုၚ်လၟိုၚ်ရ။
ပွမဂၠါဲသ္ၚဳပရိယတ်
ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠဝွံ ဇရေၚ်ကျာ်ဇၞော်အာစာ ဘဒ္ဒန္တဉာဏိန္ဒ၊ ဘာတၟိ၊ ကွာန်ၝောံနက်၊ ပွိုၚ်ဍုၚ်တ္ကအ်ခၟိုၚ်၊ တွဵုရးဍုၚ်မန်ကီု။ ဇရေၚ်ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠ ဘဒ္ဒန္တအဂ္ဂဒိပ္ပ ဘာမဟာဝိဟာရပရိယတ္တိ၊ ကွာန်ကအ်ဍောတ် ပွိုၚ်ဍုၚ်လၟိုၚ်ကီု။ ဇရေၚ်ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠ ဘဒ္ဒန္တဥပါလိတ၊ ဘာဇၞော်၊ ကွာန်တံၚ်ပရၚ် ပွိုၚ်ဍုၚ်လၟိုၚ်ကီု။ ဇရေၚ်ကျာ်ဇၞော်အာစာ ဘဒ္ဒန္တစက္ကိန္ဒ ဘာသၟိၚ်ဗြီု (ဗြဟ္မာမၚ်း စာချကျောၚ်း) တိုက်ထဳလေန်ပလိုတ်၊ ဍုၚ်အၚ်ဝကီု။ ကျာ်ဇၞော်အာစာ ပါဠိ တက္ကသိုလ်ညိုၚ်ယျာန် (ညောၚ်ရမ် ပါဠိတက္ကသိုလ်) တိုက်မိုလ်ကိုၚ်၊ ဍုၚ်အၚ်ဝကီု။ ဇရေၚ်တမ်ဇိုၚ်ကျာ်ဇၞော်အာစာ တၠပညာဗွဲမဂၠိုၚ် ကေၚ်ဂ္ၚေၚ်ကတ်ကၠုၚ်လဝ်ပညာ ပရိယတ် ပဋိပတ် ဗွဲမဍိုက်စုၚ်လေၚ်ရ။
ပွမရေၚ်တၠုၚ်ပတုဲဖဵု စပ်ကဵုပရေၚ်သာသနာ
ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠဝွံ ဂၠါဲဂ္ၚေၚ်ကၠုၚ်ပညာပရိယတ် ဍိုက်ပေၚ်သၟဟ်ကဵုစိုတ်တုဲ သက္ကရာဇ် ၁၃၀၂ − သၞာံဂှ် ကလေၚ်ဖျူန်ကဵုရှ်တှ်ပညာ ကုကောန်ကွးဂမၠိုၚ် ဇရေၚ်ကျာ်ဇၞော်အာစာ ဘဒ္ဒန္တ ဥပါလိတ၊ ဘာဇၞော် ကွာန်တံၚ်ပရၚ်၊ လုကဴပွိုၚ်ၜိုတ် (၂၀)သၞာံရ။ နူဂှ် ပ္ဍဲဘာမဟာဝိဟာရ ကွာန်ကအ်ဍောတ်၊ ရံၚ်ကဵုကျာ်ဇၞော်အာစာတၠ ဘဒ္ဒန္တပုဖ္ဖရမ္မ အာယုက်ဇၞော် ပရေၚ်ထတ်ယိုတ်ဍိုန်လျတိုန်ကီုတုဲ ဂကောံဒါယကာကွာန်ကအ်ဍောတ်ဂမၠိုၚ် အာက္ညနိမန်ဖျဴနၚ် သွက်ဂွံပဒတဴအာ ဇရေၚ်ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠ ဘဒ္ဒန္တပုဖ္ဖရမ္မ ရ။ ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠ ဘဒ္ဒန္တဝံသပါလ ၜိုန်ဟွံမိက်စဴ၊ ကျာ်ဇၞော်အာစာ ဥပါလိတ ၜိုန်ဟွံမိက်သာဲကဵု ကောန်ကွးသ္ဍိုက်ကီုလေဝ် ရံၚ်ကဵုဂုဏ်အာစာညး ဇာတိကွာန်ညးတုဲ ဒးသၠးဏာအခေါၚ် သီုကဵုလၞီလၞာ်ဗွဲမအောန်စိုတ်ရ။
ဟိုတ်ဂှ်ရ − ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၂၂ − သၞာံဂှ် ကလေၚ်စဴကၠုၚ် ဘာမဟာဝိဟာရ ကွာန်ကအ်ဍောတ်ဏံတုဲ ဖျေံပတိုန်လိက် ကုဂကောံကောန်ကွးဂမၠိုၚ်တအ်ဂှ် ဆက်ယိုက်ဂၠေၚ်အာ ဟွံသကုတ်ခြာတဴရ။ ပ္ဍဲစေတဳ လဒေါဝ်ကွာန်ဂှ် ရေၚ်တၠုၚ်ကၠုၚ် နဒဒှ် ‘ဩဝါဒါစရိယ’ကီု လ္တူဒါယကာဂမၠိုၚ်ကီု လ္တူကောန်ကွးဂမၠိုၚ်ကီု လ္တူဂကောံဂိုဏ်ကီု သီုဟွံမွဲကဵုအဂတိ မၚ်မွဲအုပ်ဓုပ်ကၠုၚ် ဗွဲမၜိုဟ်လလမ် လုကဴပွိုၚ် (၂၈) သၞာံ စဵုကဵုအခိၚ် မစုတိစဴအာသွဝ်ရ။
ပွမဒုၚ်ဗ္ဂိန် တဆိပ်ကြာဂမၠိုၚ်
ဟိုတ်နူရေၚ်တၠုၚ်ကၠုၚ် ယိုက်ဂၠေၚ်ကၠုၚ်ပရေၚ်သာသနာ ဗွဲမညဳသၟဟ်ကဵု ဝိနယ်သိက္ခာပိုဒ်ဂှ်ရ၊ ပပ္တံနူသက္ကရာဇ် ၁၃၅၆ − သၞာံတုဲ စဵုကဵုစိုပ် ၁၃၇၀ − သၞာံဏံ၊ ပွိုၚ် (၁၄) သၞာံ၊ ဟိုတ်နူဍိုက်ပေၚ်ကဵု မပ္တံကဵု  သဳလဂုဏ်၊ သိက္ခာဂုဏ်၊ ပညာဂုဏ်၊ ယသဂုဏ်၊ သမာဓိဂုဏ်တုဲ၊ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၅၆−သၞာံဂှ် နူကဵုဂကောံအလဵုအသဳ ကၟိန်ဍုၚ်မန်ဗၟာ ရုဲစှ်ပတိုန်လဝ် နဒဒှ် ‘ဩဝါဒါစရိယ’ အလုံကၟိန်ဍုၚ်မန်ဗၟာကီု၊ ဟိုတ်နူယိုက်ဂၠေၚ်ကၠုၚ်ပရေၚ်သာသနာ နာနာသာ်ကီု၊ ဟိုတ်နူဍိုက်ပေၚ်တဴကဵုဂုဏ် မပ္တံကဵု လဇ္ဇဳပေသလ သိက္ခာကာမတုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၆၄−သၞာံဂှ် သၟိၚ်အလဵုအသဳကၟိန်ဍုၚ်ဗၟာ ဆက်ဗဂိန်ကဵုတဆိပ်ကြာ ‘အဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိကဓဇ’မွဲဝါပၠန်ရ။
မၞုံတၟေင်ဂုဏ်ထေက်ကဵု ဇြုင်သ္ဍိုက်ဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠ ဘဒ္ဒန္တဝံသပါလမဟာထေရ်ဝွံ သ္ပပ္တံနူကဵုပိုယ်သမ္တီဒးလဝ်ဂှ်တုဲ စဵုကဵုစိုပ်အခိၚ်သၟိၚ်မာရဏ မတံၚ်ဂြဲဏာဂှ် ဒဒှ်ရဗီုစိုတ်ဓာတ်ညးပြဲ ပ္ဍဲကမၠောန်သာသနာဂှ် မိက်ဂွံလဴသှ်ထ္ၜးဏာကဵု ကောန်ဂကူမန်ပိုယ်ညးဂမၠိုၚ်ရအဴ။
ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠဝွံ မၚ်မွဲလဝ်ဂကောံဂိုဏ် နကဵုအၚ်္ဂဗိုလ်မသုန်ပြကာ မတွံဂး သဒ္ဓါဗိုလ်၊ ဝဳရိယဗိုလ်၊ သတိဗိုလ်၊ သမာဓိဗိုလ်၊ ပညာဗိုလ် တအ်လေဝ် ဍိုက်ပေၚ်တဴဗွဲမလောန်ရ။ လ္ပာ်ဒ္ဂေတ်ဝိနယ်ပၠန်လေဝ် အတိုၚ်ကျာ်တြဲပ္ညပ်လဝ် ညံၚ်ရဴဟွံဂွံကဝ်သ္ကုတ်အာ လမျီုၜိုန်ရအိုတ်အာကီုလေဝ် ညးဟွံသ္ပဂရုကဵုလမျီုတုဲ သ္ပဂရုကဵုဒ္ဂေတ်ဝိနယ်မွဲဂှ် မြဟ်တမ္ညဝ်ဒၟံၚ် အလုံဍုၚ်မန်ဗၟာပိုယ်ရဟွံသေၚ်ဟာ၊ ဟွံဗဗွဲကဵုဝိနယ်မ္ဂး ၜိုန်ရဒှ်နဲဂြန်ဂဥုဲခိုဟ်မွဲကီုလေဝ် ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠပိုယ် ဟွံကေၚ်သုၚ်စောဲလဝ် မွဲဝါကီုရ၊ ဗဗွဲကဵုဝိနယ်ဍာံ ယဝ်ခါရဒှ်မ္ဂး ဟွံညှာ၊ ဟွံဓည၊ ဟွံဖေက်၊ ဟွံဂွိၚ်ကဵုညးတၞဟ်က္ဍုဟ်၊ ဟွံဂွိၚ်ကဵုပိုန်လဟုတ်တုဲ၊ ယြဴပူဂဵုလဵုမွဲလေဝ် ညးဟွံရံၚ်မုက် အတိုၚ်ဓရ်ဍာံမွဲ ဇၟာပ်တ္ၚဲဇၟာပ်ဗ္တမ် ဟွံရုဲအခိၚ် ညးမိၚ်ညးညာတ် ဗၠေတ်နူကဵုဓရ်ဝိနယ်မ္ဂး ညးဝေတ်ဒၠောအ်ဗ္တောန်လၟိုန်ရောၚ်၊ ညးလ္ၚဵုလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဂွိၚ်ဖေက်ပိုန်လဟုတ် ဂွံဖေက်ညးတၞဟ်က္ဍုဟ်တုဲ ဒ္ဂေတ်မွဲ ၜိုန်ရဗၠေတ်နူကဵု ဓရ်ကီုလေဝ် ဟွံဂံၚ်ဟီု ဟွံဂံၚ်ဆေဝ်ဒဝ် ဟွံဂံၚ်ဒၠောအ်ဗ္တောန် အေဗီုဏံလေဝ် ဂကောံသၚ်ပိုယ်မန်တအ် နွံတဴဗွဲမဂၠိုၚ်ရောၚ် အေပ္ဍဲကဵုဂကောံဂှ် ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠဝွံ ဟွံပါလုပ်သက်သက်ရ။
ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠဝွံ ပ္ဍဲဓရ်ဍာံမွဲဟေၚ် ယိုက်ဂၠေၚ်ဇၞော်ပၟဝ်ဒၟံၚ်ပ္ဍဲစိုတ်လၟိုန်ရ၊ လ္တူကောန်ဂကောံဂိုဏ်ကီု၊ လ္တူကောန်ကွးဒကာတအ်ကီု ညးမၚ်မွဲကၠုၚ်လဝ် သ္ပပ္တံနူဒှ်ကၠုၚ်ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠတုဲ၊ စဵုကဵုစိုပ်အခိၚ်လကြဴ စုတိစဴအာသွဝ်ဏံ၊ ဒၞါဲဂွံဆောတ်ယောၚ်အာ မွဲမွဲဒၞာဲကီုလေဝ် ဂၠာဲဒုဟ်ညးဟွံဂွံဆဵုကေတ်သက်သက်ရ။ ၜိုန်ရကလိဂွံတဆိပ်ကြာၜါပြကာ သာ်ဂှ်ကီုလေဝ် ဗီုပြၚ်ဂွံပြံၚ်သၠာဲအာ နူကၠာဟွံကလိဂွံတဆိပ်ကြာဏီဂှ် ဟွံမွဲသက်သက်ရ။
ပ္ဍဲအရာဟီုဝေၚ်ဂလာန်ဝါစာ၊ နကဵုဂလာန်ဟာသတအ်ဂှ်လေဝ် ပိုယ်ဟွံကေၚ်မိၚ်ကၠုၚ်မွဲဝါကီုရ၊ ဂလာန်ဒှ်မွဲဟေၚ် ဟီုကၠုၚ်ကဵုကောန်ကွးဒကာတအ်လၟိုန်ရ၊ မွဲမွဲတ္ၚဲ အရေဝ်ခြာဂွံပေၚ်စှ်ပါၚ်ဂှ် တ္ၚဲဂှ်အောန်ကွေံကွေံရ။ စပ်ကဵုဓရ်လောဘတအ်ဂှ် အောန်တဴဗွဲမလောန်ရ၊ ဒေါသပၠန်လေဝ် ပါဲနူကဵုဂၠဴမွဲပါၚ်တုဲ ညးဂွံကေၚ်လက်ကၠုၚ်လဝ် ကောန်ကွးဒကာတအ်ဟွံမွဲသက်သက်ရ၊ မောဟဂှ်လေဝ် ၜိုန်ညးဖအောန်မာန်ဂှ် ညးဖအောန်တဴလၟိုန်ရ။
မွဲသာ်ပၠန်ဟီုဂှ် အခိၚ်ဂှ်လေဝ်ရှ်ေသှ်ေတဴလၟိုန်ရ၊ မပ္တံကဵုအခိၚ်လ္ၚောဝ်ကျာ်၊ အခိၚ်ကဵုပိုန်၊ အခိၚ်ဟုံဍာ်၊ အခိၚ်တိက်၊ အခိၚ်က္တဵုတအ်ဂှ်လေဝ် စဵုကဵုလအိတ်လမျီု မၚ်မွဲကၠုၚ်လဝ်ရ၊ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ အာယုက်လေဝ်ဂၠိၚ်၊ ဣဒ္ဓိဗလလေဝ်ဇၞော် ပိုန်လေဝ်ဇၞော်ရောၚ် ပိုယ်ထေၚ်ကေတ်သာ်ဏံရ။
ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠမန်ပိုယ် ဗီုဗီုဏံ ပြဟ်လလုဲအာ မွဲမွဲဇကုဂှ် အလုံကောန်ဂကူမန်ပိုယ်သီုဖအိုတ် ထေက်ကဵုဒးကဟောံတဴစိုတ် ဗွဲမလောန်ရအဴ၊ ဗီုစိုတ်ဓာတ်ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠဝွံ ပ္ဍဲကဵုလောကဏံ ခေတ်ဏံဟီုဂှ် ဂွံဂၠါဲဆဵု ဂွံဗဵုလ္ၚောဝ် ဟွံလောဲသွာပုဟ်ဂှ် ပိုယ်မိက်ဂွံလဴထ္ၜးကဵု ကလောပိုယ်မန်တအ် ညးဂမၠိုၚ်ရအဴ။
စဴသွဝ် ကေုာံ အဂ္ဂိၛာပန
ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠဝွံ အဃောမယိုက်ဂၠေၚ်မံၚ် ပရေၚ်သာသနာဂှ်ဟေၚ် ကတဵုဒှ်ယဲ ဒုက္ခဝေဒနာ ဇၞော်ကဵုဇြဟတ်ရ။ ၜိုန်ကတဵုဒှ်ယဲ ဇၞော်ကဵုဇြဟတ် ဂိသကေဝ်မံၚ်ဂလိုၚ်မလဵုကီုလေဝ် 'ဂိကေဝ်လေဝ်' ဂလာန်ၜိုတ်ဏံဓဝ် ဟွံကေၚ်ပံက်ဟီုကၠုၚ်ကဵု ဒါယကာတအ်မွဲလှေ်ဏီရ။ ၜိုန်ဂှ်ကောန်ကွးဂမၠိုၚ်ကီု သီုကဵုဒါယကာဂမၠိုၚ် ခါတ်ကေတ်အကာဲ လ္တူယဲကျာ်ဇၞော်အာစာတၠတုဲ ၜိုန်ပ္တိတ်ဇြဟတ် ဂိုတ်လွီပရာမံၚ်ဂလိုၚ်လဵုကီုလေဝ် သွက်ဂွံဇၞးကေတ် သၟိၚ်မာရဏဂှ် ဟွံသၟဟ်အစောံရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ စိုပ်သာသနာ ၂၅၅၂−သၞာံ၊ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၁၃၇၀−သၞာံ၊ ဂိတုခ္ဍဲသဳ (၂) စွေက်၊ တ္ၚဲစန်၊ ကလိဂွံအာယုက် (၉၃) သၞာံ၊ သိက္ခာ (၇၂) ဝသ်၊ အခိၚ်သဝ်တ္ၚဲ (၆) နာဍဳဂှ် ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠ ကရဴကၠေံစး သၠးကၠေံဒဒိုက်သောကဂမၠိုၚ်ကီု သီုကဵုဂကောံကောန်ကွးဂမၠိုၚ် ဒါယကာဂမၠိုၚ်တုဲ ထ္ၜေက်မတ်အုပ်ကၠေံနိဂီုကဵု ဘဝမၞိဟ်တုဲ က္ညစဴအာသွဝ်ရ၊ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၁၃၇၀−သၞာံ၊ ဂိတုမာဃ် (၂) စွေက်၊ တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါဂှ် အဂ္ဂိၛာပန သ္ပသ္ဘၚ်ဖျဴသွဝ် ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠမဒှ်ရ။
နိဿဲ
လိက်ကၞပ် ' ထေရုပ္ပတ္တိ ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠ ဘဒ္ဒန္တဝံသပါလ မဟာထေရ်' ၊ နကဵုက္ဍိုပ်လိက်  'ထေရုပ္ပတ္တိ ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠ ဗွဲခမၞောန်'  ကျာ်ဇၞော်အာစာ ဘဒ္ဒန္တကလျာဏ၊ ဘာပညာဇောတိက ဍုၚ်လ္ဂုၚ်၊ ချူလဝ်ဂှ်ကီု နူကဵုက္ဍိုပ်လိက် ' ဗီုစိုတ်ဓာတ်ပြဲ ပ္ဍဲကျာ်ဇၞော်အာစာတၠဝံသပါလ'၊ ချူ ကောန်ကၠၚ်မန်(ဘာဂူ)။
တ္ၚဲဗၞုဟ်ဂုဏ်
ယၟု
တ္ၚဲဗၞုဟ်ဂုဏ် ဂှ် ကၠာဲစၠောအ်နူ ဘာသာအင်္ဂလိက် "Thanksgivning" ရ။ တ္ၚဲရော်ဂုဏ် လေဝ် ကော်ဂွံကီုရ။ ရံင်ကဵု လိက်တၟအ်မန် ခေတ်တြေံ လိက်တၟအ်ရာဇကုမာရ် ဍုင်ဗုကာံ "ကောန်ဂၞကျေက် မဣမောအ် ရာဇကုမာရ်ဂေါး မိရ်နုသ် ဂုဏ်မသၟိင် ဣဉ္စိမ်ဇိကုႝ ကိန္ဒံကျေက်ထရ်မောယ် အာရ်တုၜေါက် သၟိင် မုနသ် ရောဝ်ဝေါအ်။" တုဲ မိရ်နုသ် (မန်တြေံ)၊ ဗနုဟ်/ဗၞုဟ် (မန်တၟိ) ဂှ် ကိတ်ညဳ ကုအဓိပ္ပါယ်ဏအ်ဂၠိုင်တုဲ ရုဲစှ်ကေတ် ဗၞုဟ်ရ။ နကဵုအဓိပ္ပါယ်ဏအ် ပ္ဍဲအရေဝ်မန် ခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး စၞးဗၞုဟ် ဂှ် ရော် (ရော်ဂုဏ်) ဂှ် စကာဂၠိုင်ရ။ ဗၞုဟ်ကီု ရော်ကီု သီုၜါဂှ် ကေင်ဆဵုကၠုင် နဒဒှ် မကြိယာသၟးတုဲ နဒဒှ် မနာမ်ဂှ် ဟွံဂွံဆဵုကေတ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ "တ္ၚဲမဗၞုဟ်ဂုဏ်" ဗီုဏအ်လေဝ် ဂပ်ဝ်ကီုရ။ မကြိယာ ရော် ဂှ် ယဝ်ရ ပမနာမ်မ္ဂး ရံင်ကဵု ရပ် (ကြိယာ)၊ လွပ် (မနာမ်)တုဲ လွော် ဗီုဏအ် စကာဂွံကီုရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ "တ္ၚဲလွော်ဂုဏ်" ဗီုဏအ် စကာဂွံကီုရ။
ဝင်
ပ္ဍဲကဵု အခိုက်ပြဝေဏဳ ဂကူနာနာတအ်ဂှ် ကြဴနူ ကမၠောန်ဗ္ၚတုဲ မကၠောန်သဘင် ဗှ်ဗၞုဟ် တင်ဂုဏ်တုဲ မဗစပူဇဴကျာ်/ဒေဝတဴ/တၠတိ/ပၟင်တိတအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲဇၟာပ်ဂကူရ။ သဘင်ဗၞုဟ်ဂုဏ် ပ္ဍဲအမေရိကသၟဝ်ကျာဂှ် စေန်ဆက်ကၠုင် နူကဵု အခိုက်ကၞာအင်္ဂလိက် ပ္ဍဲအခိင် ပရဝ်တေတ်သတာန် ရေဝှမ်မေရှေန် (Protestant Reformation)ရ။ တုဲပၠန် ၜိုန်ရ ကမၠောန်သီသြောအ် ပ္ဍဲနျူအေန်ဂလာန် တုဲဒှ် ကၠာကၞောတ်နဝ်ဝေမ်ပါ မဒှ်အခိင် မကၠောန်တ္ၚဲဗၞုဟ်ဂုဏ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ကီုလေဝ် သဘင်ဏအ်ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုသဘင်မသီသြောအ်ရ။
ပ္ဍဲအခိုက်ပြဝေဏဳ အင်္ဂလိက်ဂှ် တ္ၚဲဗၞုဟ်ဂုဏ် ကေုာံ တ္ၚဲဗၞုဟ်ဂုဏ် ဗွဲတၟေင်ဂှ် ပ္ဍဲအခိင်ရေဝှမ်မေရှေန်တေအ်မ္ဂး ဒှ်လဝ် တ္ၚဲကိစ္စဇၞော်မွဲ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲလက်ထက် ဨကရာဇ် ဟေန်ရဳ အဋ္ဌမ(Henry VIII) နမဒစဵုဒစး ကြက္ကဒိန် တ္ၚဲသဘင် ကာတ္တလေတ် မနွံ ဂၠိုင်ကဵုတ္ၚဲ ပ္ဍဲပွိုင်မွဲသၞာံဂှ်ရ။ ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၁၅၃၆ ဂှ်မ္ဂး ပ္ဍဲပွိုင်မွဲသၞာံ ပါဲနူ တ္ၚဲသဳ (တ္ၚဲအဒိုက်) ၅၂ တ္ၚဲတုဲ တ္ၚဲတၟေင်တ္ၚဲပရဲ မဆေင်ကဵု ဘာကျာ် နွံသီုဖအိုတ် ၉၅ တ္ၚဲရ။ ပ္ဍဲကဵု တ္ၚဲတၟေင် တ္ၚဲပရဲတအ်ဂှ် ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဒးပြာပ်အာ ဇရေင်ဘာကျာ် တုဲပၠန် သွက်သဘင်တအ်ဂှ် ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဒးစုတ်လှုဲ ဗွဲမဂၠိုင်လေဝ် နွံကီုတုဲ အခိင်မဂွံကၠောန်ကမၠောန်ဂှ် အောန်အာရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၅၃၆ ဂှ် ကလေင်ပလေဝ်တုဲ တ္ၚဲတၟေင် တ္ၚဲပရဲ ဘာကျာ်တအ်ဂှ် ဖအောန်ဖျေဟ် စွံလဝ် ၂၇ တ္ၚဲ၊ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ဂကောံဂိုဏ်ပုရိတာန် (Puritan)တအ် မိက်ကဵု ပလီုထောအ် တ္ၚဲတၟေင် တ္ၚဲပရဲ သီုကဵု တ္ၚဲခရေတ်သမာတ် ကဵု တ္ၚဲအိသတာတအ်ရ။ တ္ၚဲတၟေင်တ္ၚဲပရဲတအ်ဂှ် စၞးမကၠောန် တ္ၚဲမဝေင်သဘင်ဂှ် ကၠောန်တ္ၚဲမင်သဳ (Days of Fasting) ဟွံသေင်မ္ဂး တ္ၚဲမဗၞုဟ်ဂုဏ် (Days of Thanksgiving)ရ။ တၞဟ်နဂွံတိတ်ဗၠး နူဘဲယဲကပ်နာနာတအ်မ္ဂး ကၠောန်တ္ၚဲမင်သဳတုဲ တၞဟ်န မကလိဂွံ ပသိုက်ပသဝ် နူကျာ်ဂမျိုင်မ္ဂး ကၠောန်သဘင်ဗၞုဟ်ဂုဏ် ရ။ ဥပမာ ဟိုတ်နူဗြဲဝင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၁၁၊ ဘဲဍာ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၁၃၊ ကပ်ယဲပလိက် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၀၄ ကဵု ၁၆၂၂ တုဲ မၞိဟ်တအ် ကၠောန်သဘင်မင်သဳရ။ သဘင်ဗၞုဟ်ဂုဏ်ဂှ် မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ မဇၞးကေတ်ပၞာန် ဗီုကဵု ကာလအင်္ဂလိက် မဇၞးကေတ် ပၞာန်သပိန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၈၈ တအ်ရ။ တ္ၚဲဗၞုဟ်ဂုဏ် မကၠောန်ဗဒှ် နကဵုလၟေင်သၞာံဂှ် စကၠောန်ကၠုင် နူကဵုသၞာံ ၁၆၀၆ ရ။
ပ္ဍဲ ကနေဒါ
နကဵုလညာတ် အစာဝင်လ္ၚဵုတအ်မ္ဂး တ္ၚဲဗၞုဟ်ဂုဏ် မကၠောန်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲအမေရိက သၟဝ်ကျာဂှ် ဒှ်ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၇၈ မဒှ်အခိင် သကိုပ်က္ၜင် Martin Frobisher နူအေန်ဂလာန် တၞဟ်နမဂၠာဲတိဍာ်တၟိတုဲ မစိုပ်အာ ဇရေင်ဒေသဗာယပ်ရ။ အစာသုတေသနလ္ၚဵုတအ်ဟီု လညာတ်ဂှ် ဟွံကိတ်ညဳ ကုဗီုဝင်တမ်မူလ တ္ၚဲဗၞုဟ်ဂုဏ် ပ္ဍဲကနေဒါရ။
တမ်မူလ တ္ၚဲဗၞုဟ်ဂုဏ် ပ္ဍဲကနေဒါဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဂကူပြင်သေတ် မပြံင်ကၠုင်မံင် ပ္ဍဲကနေဒါ ဒေသနျူပြင်သေတ် ပ္ဍဲကဵု ၁၇ ဗွဝ်ကၠံ၊ ညးတအ် မကၠောန်သဘင် အခိင်ကာလ ညးတအ် မသီသြောအ်တုဲရ။ ဂကူပြင်သေတ် မပဒတဴ ပ္ဍဲဒေသတအ်ဂှ် မလေပ်ကၠောန် သဘင်သီသြောအ်တုဲ စဵုစိုပ် ဥတုဂံက်/ကသီုရ။ ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ် ညးတအ် သီုပါ်ပရအ် စၞစ ဇွောအ်မ ကုဂကူရးတၞံ ပ္ဍဲဒေသတအ်ကီုရ။
ကြဴနူ မၞိဟ်နူကဵု နျူအေန်ဂလာန် မပြံင်လုပ်မံင် ပ္ဍဲနဝ်ဝါ သကတ်တဳယျာ (Nova Scotia) ကြဴနူ သၞာံ ၁၇၀၀ တုဲ သဘင်တ္ၚဲဗၞုဟ်ဂုဏ် မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲလအိတ်ကၞောတ်သၞာံဂှ် ကၠောန်ကၠုင် နဒဒှ်အခိုက်မွဲရ။ ညးမပြံင်လုပ်တၟိ ဗီုကဵု ဂကူအာဲရေတ်၊ ဂကူသကတ်၊ ဂကူဂျာမာန်တအ်လေဝ် အခိုက်ကၞာ နူကဵုဍုင်ညးတအ်ဂှ် ပြံက်ပါလုပ်အာ ပ္ဍဲကဵု ဗီုပြင်မကၠောန်သဘင်တအ်ကီုရ။ နကဵုလညာတ် အမေရိကာန်မ္ဂး အခိုက် တ္ၚဲဗၞုဟ်ဂုဏ် မစစာင်စိင်ဂှ် စိုပ်အာ ကနေဒါ ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ညးထံက်ဂလာန် ပရေင်ပံင်ကောံ အေန်ပါယာ (United Empire Loyalist) မဒှ်မၞိဟ် မစှ်ေစိုတ် အမေရိကာန် မဒးမံင် ကရောမ်သၟဝ် က္ဍိုင်ဗတာင် အေန်ဂလာန်၊ ဒးဒြေပ်ဒဴ ပၞာန်တဝ်စၞေဟ်အမေရိကာန် (American Revolution) တုဲ မအာပဒတဴ ပ္ဍဲကနေဒါ ရ။
ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်
မၞိဟ် နူကဵု ဂိုဏ်ပိလ်ဂရိမ် (Pilgrims) ကဵု ဂိုဏ်ပုရိတန် (Puritans) မပြံင်လုပ် ဍုင်အမေရိကာန် နူအေန်ဂလာန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၂၀တအ် ကဵု ၁၆၃၀တအ်ဂှ် ကေတ်ဏာ သီုကဵု အခိုက်ကၞာ သဘင်မင်သဳ ကေုာံ သဘင်ဗၞုဟ်ဂုဏ် ပ္ဍဲနျူအေန်ဂလာန်ရ။ အခိုက်မကၠောန် သဘင်တ္ၚဲဗၞုဟ်ဂုဏ် ခေတ်တၟိဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် နကဵုသက်သဳ ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် မကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲကဵုသၞာံ ၁၆၁၉ ပ္ဍဲဝိရ်ဂိနိယျာ (Virginia) နကဵုသက်သဳ နွံညိညဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၂၁ မကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲ (Plymouth) အခိင်လၟုဟ် မကော်ဂး တွဵုရးမာသ်သချူသေတ် (Massachusetts)ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၁၉ ဂကူအင်္ဂလိက် လုပ်မံင် ပ္ဍဲBerkeley Hundred ပ္ဍဲ Charles City County, Virginia ဂှ် ညးတအ် ချူစၟတ်သမ္တီလဝ် "တ္ၚဲက္ၜင်ပိုယ် မလုပ်သၞေဟ် ... ပ္ဍဲတိဍာ် ဝိရ်ဂိနိယျာဂှ် သ္ဒးစၟတ်သမ္တီ မဒှ် တ္ၚဲတၟေင် တ္ၚဲပရဲ နဒဒှ် တ္ၚဲဗၞုဟ်ဂုဏ် ကျာ်တၠကြဳဇှ်ရ။" ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၂၁ ဂှ် သဘင်သီသြောအ် ကေုာံ သဘင်တ္ၚဲဗၞုဟ်ဂုဏ်ဂှ် မၞိဟ်ဂကောံဂိုဏ်ပိလ်ဂရိမ်တအ် ကၠောန်သဘင် မွဲစွံ ကုဂကူရးတၞံအမေရိကာန် မၞိဟ်မရီု မပါ်ပရအ်ကဵုလဝ် စၞစကုညးတအ် သွက်ဂွံဂျိုင် ကၠိုဟ်ဥတုဂံက်ရ။
သဘင်တ္ၚဲဗၞုဟ်ဂုဏ် မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲနျူအေန်ဂလာန် အခိင်ကၠာတေအ်ဏအ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် တ္ၚဲနာနာသာ် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။ အတိုင်လညာတ်အစာဝင် Jeremy Bangs ညးမဒှ် ဒါရာ်တာ တိုက်ထ္ၜးပျး(Leiden American Pilgrim Museum)မ္ဂး ဂကောံဂိုဏ်ပိလ်ဂရိမ်တအ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မဖန်ဗဒှ် ညံင်သဘင်တ္ၚဲဗၞုဟ်ဂုဏ် မဂွံကၠောန်အာ ဆက်က်လၟေင်သၞာံ နမရန်တၟအ် ပေါဲအံင်ဇၞးပၞာန် (siege of Leiden) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၇၄ ပ္ဍဲအခိင် ညးတအ် မပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲLeiden ဒှ်မာန်ရ။ သဘင်ဂှ် လၟုဟ်ကော်စ သဘင်အံက်တဝ်ပါ (Oktober Feest) မဒှ်သဘင်တ္ၚဲဗၞုဟ်ဂုဏ် ပ္ဍဲအခိင်ကၞောတ်သၞာံ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၁၇ မဒှ်အခိင် ဂကောံပိလ်ဂရာမ်တအ် မပြံင်လုပ်မံင် ပ္ဍဲအမေရိကာန်ရ။ ကြဴနူဂှ်ညိ ပ္ဍဲမာသ်သချူသေတ်ဂှ် သဘင်ဗၞုဟ်ဂုဏ် မဆေင်ကဵုဘာသာ က္ဍိုပ်သကိုပ်ညးဍုင်ကွာန် မပ္တံကဵု (Governor Bradford)တအ် ကၠောန်ဗဒှ်ကၠုင် သဘင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၂၃ ဂှ်ရ။   သဘင်သီသြောအ် နမဗၞုဟ်ဂုဏ် ဒေဝတဴ/ကျာ် ပ္ဍဲကဵု နျူအေန်ဂလာန်ဂှ် သၞာံလ္ၚဵုဂှ်ကၠောန်တုဲ သၞာံလ္ၚဵုဂှ် ဟွံဒှ်ကၠောန်ရ။ ကာလစိုပ် လပါ်ကၞောတ်သၞာံ ၁၆၆၀တအ်ဂှ်ဟေင် ဂွံဒှ်ကၠောန်ကၠုင် လၟေင်သၞာံ အဆက်က်ရ။
သဘင်ဗၞုဟ်ဂုဏ် ပ္ဍဲနျူအေန်ဂလာန်ဂှ် စဵုကဵု စိုပ်သၞာံ ၁၆၈၂ ဂှ် နကဵုညးက္ဍိုပ်သကိုပ်ဘာသာတအ် အာဂတပၠတရဴတုဲ ကၠောန်ကၠုင်လဝ်ရ။ တုဲဂှ် စဵုကဵုစိုပ် ပရေင်တဝ်စၞေဟ်အမေရိကာန်ဂှ် က္ဍိုပ်သကိုပ်ဘာသာတအ်ကီု သီုကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ်ညးဍုင်ကွာန်တအ် ကၠောန်ကၠုင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ကာလ တဝ်စၞေဟ်ဂှ် သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန်တအ် အာဂတတုဲ ကၠောန်ကၠုင်ရ။ ဗွဲတၟေင် သၟိင်တၠ မပ္တံကဵု John Hancock, General George Washington, ကေုာံ the Continental Congressတအ် ကၠောန်ကၠုင်ရ။ ညးတအ် ကၠောန်ကၠုင် နဒဒှ် မဗၞုဟ်ဂုဏ်ကျာ် တၠကြဳဇှ် ဂွံစဵုဒၞာ ညးတအ်ရ။ နကဵု သမတ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်မ္ဂး သမတ ဂျတ် ဝတ်ရှေန်တာန် ညးလလောင်တြး သွက်ဂွံကၠောန် တ္ၚဲသဘင်ဗၞုဟ်ဂုဏ် အလုံဍုင် ပ္ဍဲကဵု ဂိတုနဝ်ဝေမ်ပါ ၂၆၊ ၁၇၈၉ နဒဒှ် တ္ၚဲကၟာတ်ရုင် တ္ၚဲလ္ၚောဝ်ကျာ် သွက်ဂွံ ဗၞုဟ်ဂုဏ် ကျာ်ထာဝရညးတၠကြဳဇှ်ရ။
အဝ်သတြေလျာ
ပ္ဍဲအဝ်သတြေလျာ ပ္ဍဲကဵု တကအ်နောရ်ဝှုက် (Norfolk Island)ဂှ် ကၠောန်သဘင်တ္ၚဲဗၞုဟ်ဂုဏ် ပ္ဍဲကဵု တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါလက္ကရဴအိုတ် ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေမ်ပါ၊ မတုပ်ညံင် ကၠာပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယ အမေရိကာန် ကၠောန်သဘင် ပ္ဍဲတ္ၚဲဗြဴဗတိကြဴအိုတ် ပ္ဍဲကဵုဂိတုဂှ်ရ။ သဘင်ဏအ်ဂှ် ကၠုင်နူ အမေရိကာန် နူကဵုကောန်က္ၜင်တအ်ရ။
ကနေဒါ
တ္ၚဲဗၞုဟ်ဂုဏ် (ပြင်သေတ် (l'Action de grâce) ဂှ် ကၠောန်ဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်ကနေဒါ ပ္ဍဲကဵု တ္ၚဲစန်ဒုတိယ ပ္ဍဲဂိတုအံက်တဝ်ပါတုဲ မဒှ်သဘင်တ္ၚဲတၟေင်တ္ၚဲပရဲ လၟေင်သၞာံ ပ္ဍဲဍုင်ကနေဒါမွဲရ။ သဘင်ဏအ်ဂှ် ဒှ်သဘင်မဗၞုဟ်ဂုဏ် မဆက်စပ် ကုမသီသြောအ်ရ။ ၜိုန်ရ နကဵုပါလဳမာန်ကီု သီုကဵု ဘာကျာ်တအ် မကၠောန်သဘင်မဆေင်ကဵုဘာသာကီုလေဝ် ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ကၠောန်သဘင် နကဵုဂကောံသ္ၚိကၟိန်ဇကု မဟွံဆေင်ကဵု ဘာသာဂှ် ဂၠိုင်ရ။ တ္ၚဲဗၞုဟ်ဂုဏ်ဂှ် ပါဲနူတွဵုရးNew Brunswick ကဵုNova Scotiaတုဲ ဇၟာပ်တွဵုရးဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် တ္ၚဲကၟာတ်ရုင်မွဲရ။ ဆဂး ဖျာဗွဲမဂၠိုင်တအ်ဂှ် ဟွံကၟာတ်ရ။
ဖိလိပိန်
ပ္ဍဲဖိလိပိန် အခိင်ကာလ မနွံသၟဝ်ကဝ်လဝ်နဳအမေရိကာန် ပ္ဍဲ၂၀ဗွဝ်ကၠံလပါ်စဂှ် ကၠောန်ကၠုင် သဘင်တ္ၚဲဗၞုဟ်ဂုဏ် နဒဒှ် တ္ၚဲကၟာတ်ရုင် မတုပ်ကဵု တ္ၚဲပ္ဍဲဍုင်အမေရိကာန်ကီုရ။ ကာလဂျပေန် လုပ်သီဍုင်ဂွံဍုင်ဂှ် အမေရိကာန်တအ်ကီု သီုကဵု ကောန်ဍုင်ဖိလိပိန်တအ် ကၠတ်ကၠောန်သဘင်ရ။ ဂျပေန်တိတ်အာတုဲ အခိုက်ဂှ် ဆက်ကၠောန်စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၁၉၆၉ ရ။ ပ္ဍဲလက်ထက် သမထ Ferdinand Marcosဂှ် စၟတ်တ္ၚဲ မကၠောန်ဂှ် ပြံင်ထောအ် ပ္ဍဲကဵု သေတ်တေန်ပါ ၂၁ မဒှ်တ္ၚဲ အဝဵုပၞာန် မသီဂွံဍုင်ရ။ ကြဴနူ တဝ်စၞေဟ်ညးဍုင်ကွာန် (Marcos' ouster) မကလိဂွံအဝဵု ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၆ ဂှ်တုဲ အခိုက်ဂှ် ဟွံဆက်ကၠောန်ရ။
လၟုဟ် တ္ၚဲဗၞုဟ်ဂုဏ် ပ္ဍဲဍုင်ဖိလိပိန်ဂှ် ကလေင်စကၠောန်ကၠုင်ပၠန် ပ္ဍဲတ္ၚဲမတုပ်ကဵု ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်ရ။
ကၟိန်ဍုင် အမေရိကာန်
သဘင်ဗၞုဟ်ဂုဏ် ဂှ် အခိင်လၟုဟ်မ္ဂး ကၠောန်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု တ္ၚဲဗြဴဗတိစတုတ္ထ ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေမ်ပါ နကဵုကၟိန်ဍုင်မစၟတ်သမ္တီဂှ် စတမ်နူကဵု သၞာံ ၁၉၄၁၊ မကၠောန်ဗဒှ် နဒဒှ် လၟေင်သၞာံ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်ဂှ် စတမ်နူကဵုသၞာံ ၁၈၆၃ တေအ်ရ။ နကဵုဝင်မ္ဂး တ္ၚဲဗၞုဟ်ဂုဏ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် နကဵု မရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗၞုဟ်ဂုဏ်ကျာ် ပ္ဍဲပွိုင်မွဲသၞာံကီု သီုကဵု မသီသြောအ်ရ။ သဘင်တ္ၚဲဗၞုဟ်ဂုဏ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်ဒၟံင် နကဵုအကြာဂကောံသ္ၚိကၟိန်ကီု သီုကဵု နကဵုမဟာဇန်မၞိဟ်ဂမၠိုင်ရ။ တ္ၚဲဗၞုဟ်ဂုဏ်တုဲ တ္ၚဲဂတ မဒှ်တ္ၚဲသိုက်ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲသိုက်ဒမၠု မကော်ဂး (Black Friday)ရ။ တ္ၚဲသိုက်ဒမၠုဂှ် ဒှ်တ္ၚဲသဘင်ရာန်ဖျာ။ အခိင်မဟာသမယ ရာန်ဖျာ သွက်သဘင်ခရေတ်သမာတ်ဂှ် စနူ တ္ၚဲသိုက်ဒမၠုဂှ် ဟီုဂွံရ။
ယှိုဲၚိုဲ၊ နာဲ
thumb|ဘဒ္ဒန္တသဳလဝံသ(မာံယှိုဲၚိုဲ) ဘဒ္ဒန္တသဳလဝန္တမဟာထေရ် (အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတ)
ဝင်နာဲအာစာသဳလဝန္တ (မာံယှိုဲၚိုဲ)
က္တဵုဒှ်မၞိဟ်
(၁) သက္ကရာဇ်မန် ၁၂၄၂ သၞာံ က္တဵုဒှ်မၞိဟ်။ (Wednesday Janauary 10, 1912)
(၂) ဇာတိကွာန်အလှာ်၊ ရးသဓီု။
ဒှ်ပယျင်
(၃) ၁၂၆၂ သၞာံ ဒှ်ပယျင်၊ ကျာ်ဇၞော်ထဝ်ပၠင် ဘာဇၞော်ဂှ် ဒှ်အ္စာပထမ။ ကျာ်ဇၞော်အ္စာပညာဓမ္မ(ကံနှာတ်)ဂှ် ဒှ်အ္စာဒုတိယ။
ကတ်လိက်တုဲ ပ္ဍဲဘာတိုက် ကွာန်ကဒဵု၊ ပ္ဍဲဘာခရိုဟ်(ဘာသေံ) ကွာန်ကၠံသတ် ရးဇြာ၊
၁၃၈၂ သၞာံ ပ္ဍဲဘာတိုက် ကွာန်ၝောံနက် တ္ကံခၟိုင် ကေင်ဖျေံလဝ်လိက်။ ပ္ဍဲဘာခဒုင်သှ်ေ ကွာန်ခဒုင်သှ်ေ (ဍုင်ပံင်)လေဝ် ကေင်ဖျေံလဝ်လိက်ကီုဟေင် ကေင်မိင်လဝ်ရ။
ချူခၞံပြကိုဟ်
(၅) ၁၂၇၂ သၞာံ ချူခၞံပြကိုဟ်ဓမ္မဒဳပနဳ။ အခိင်ဂှ် ညးကလိဂွံ(၁၂)ဝှ် အဃောမတန်တဴမံင် ပ္ဍဲဘာခရိုဟ် ကွာန်ကၠံသတ်။
ကလိဂွံတဆိပ်ကြာ
တင်စၟတ်။ ။ နိဿဲကဵု (၁) ပြကိုဟ်ဓမ္မဒဳပနဳ။ (၂) ပြကိုဟ်ကမ္မာကမ္မဝိနိစ္ဆယ။ (၃)ထေရုပ္ပတ္တိအ္စာတၠမုဟ်ဒုန်။ (၄) ဘွဲ့တဆိပ်တော်များသမိုင်း တံတုဲ ချူလဝ်ရ။
ဇာဒိသိုင်၊ ဘာဂိုဏ်ယှိုယ်ကျေန်မန် ဍုင်ကၟာဝက်
ဘာရတနာဒေဝဿာရာမ် (ဝါ) ဘာဇာဒိသိုင် (ညးဒေသတအ် ကော်စ ဘာဗၟာ) ဝွံ ဒှ်ဘာလကျာ် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ မလုပ်လၟိဟ် ဂိုဏ်ယှိုယ်ကျေန် မနွံပ္ဍဲ လဒေါဝ်ဍုင်ကၟာဝက်ရ။ ဘာရတနာဒေဝဿာရာမ်ဝွံ နွံဇိုင်ဂၠံင်ဇၞော် လဒေါဝ်ဍုင်တုဲ လပါ်လက္ကရဴဘာ (ဗွဲဒိုဟ်သၟဝ်ကျာ)ဂှ် ဒးၜဳ/ကြုင်ကၟာဝက်ရ။ တုဲပၠန် အရှာံလပါ်ဗၟံက်ဂှ် နွံသီု ဇြပ်သဳလဂမၠိုင်ရ။ သီုဖအိုတ်မ္ဂး အရှာံဘာဝွံ နွံ ၅. ၁၇ ဨကတုဲ အပ္ဍဲအရှာံဘာဝွံ နွံကဵု တိုက်ထ္ၜးပျးဗုဒ္ဓဝင်၊ ကျာ်ပိစှ်ောဇံင်၊ ကေုာံ စမြိုင်သာသနာ နာနာသာ်ရ။
ဝင်
အရှာံတိဘာဝွံ နကဵုပ္ဍဲသၞောဝ်ဂှ် ဂွံစၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် တိသာသနာ နူကဵု သၞာံခရေတ် ၁၈၉၀-၉၁ တုဲ နဒဒှ် တိစမၠးအခေါန်ဂှ် ကလိဂွံကၠုင်ဒၟံင် နူကဵုစသၞာံ ၁၉၄၁/၄၂ တေအ်ရ။
စမြိုင်ဘာဂမၠိုင်
ဘာတိုက်ဇၞော်ဂှ် သြိုင်လဝ် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၂၆၀။ သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲအရှာံဘာဝွံ နွံဘာတိုက်ဇၞော်မွဲ၊ ဘာတိုက်၊ ဘာကုဋ်ဂမၠိုင် သီုဖအိုတ် နွံ (၁၈) ဘာ၊ ဇြပ်မင်သဳ (၇) ဇြပ်ရ။ ပါဲနူဏအ်တုဲ စမြိုင် မပြာကတ်ဂမၠိုင်ဂှ် မဂွံဆဵုကေတ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။
ကျာ်ပိစှော်မွဲဇံင်
ကျာ်ဝွံလေဝ် သြိုင်လဝ် နူလက်ထက် ကျာ်ဇၞော်ညာဏဝံသ ကီုရ။
တိုက်ထ္ၜးပျးဗုဒ္ဓဝင်
တိုက်ထ္ၜးပျးဗုဒ္ဓဝင်ဝွံလေဝ် သြိုင်လဝ် နူလက်ထက် ကျာ်ဇၞော်ညာဏဝံသ ကီုရ။
နိဿဲ
စန္ဒကုမ္မာ (ရးဇြာ) ဘာဇာဒိသိုင်၊ လိက်ကၞပ် သဘင်ပူဇဴ ဘာတိုက်ဇၞော် ပေင်ကၠံသၞာံ၊
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
တ္ၚဲအရေဝ်ဘာသာမိအလုံလိုက်
တ္ၚဲအရေဝ်ဘာသာမိ အလုံလိုက်  (International Mother Language Day) ဇၟာပ်မစိုပ်ကၠုၚ် ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၁ ဂှ် ဍုၚ်ဂၠးတိနာနာတအ် ကၠောန်ဗဒှ်ကၠုၚ်ဒၟံၚ် “တ္ၚဲအရေဝ်ဘာသာမိ အလုံလိုက်” လၟေၚ်ၚ်သၞာံရ။ တ္ၚဲတၟေၚ်ဏအ်ဝွံ ရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံ သၠုၚ်ပတိုန်အသိၚ်ပရေၚ်ဆဝ်မ္ၚုဟ် ဒဒက်တဴကဵု အရေဝ်ဘာသာ ကေုာံ ယေန်သၞာၚ်ဂကူနာနာကီု သီုကဵုသၠုၚ်ပတိုန် အသိၚ်အရေဝ်ဘာသာဇဳ တအ်ရ။
မူဟိုတ်ဒးကၠောန်ဗဒှ် “တ္ၚဲအရေဝ်ဘာသာမိ အလုံလိုက်” ရော။
ဂကောံမၚ်မွဲယေန်သၞာၚ်ပညာပရေၚ်မၞိဟ်ကၟိန်ဍုၚ်ကုလသမဂ္ဂ (UNESCO) ကၠောန်ဗဒှ်ကၠုၚ်ဒၟံၚ် တ္ၚဲအရေဝ်ဘာသာမိ အလုံလိုက် ဗၞတ် ၂၀ သၞာံပြၚ်ကၠုၚ်ရ။ ရန်တၟအ်ကဵု သ္ဂောံမၚ်မွဲ ဇၞော်ပၟဝ် ဗဂဵုလဟဵုပတိုန်အာ အရေဝ်ဘာသာမတၞဟ်ခြာဇဳသာ်တအ် မဆဵုဂဗဒၟံၚ်ကဵု အန္တရာဲမကၠေံကၠက် ဂၠိုၚ်ကၠုၚ်ဒၟံၚ်ရိုဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲကီု သီုကဵု အရေဝ်ဘာသာမတၞီဗၠိုက်ဂၠိုၚ်ကၠုၚ်ဒၟံၚ် တအ်ဂှ်ရောၚ်။ အတိုၚ် ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) တၟော်လဝ်မ္ဂး ဇၟာပ်ၜါသတ္တာဟဂှ် အရေဝ်ဘာသာမွဲမွဲဂကူ ကၠေံဗ္ဒန်ဗၠိုက်တၞီဒၟံၚ်တုဲ ၚုဟ်မးယေန်သၞာၚ်၊ ကြက်ရှ်သာအာဲတၟာဲ မဒဒက်တဴကဵုအရေဝ်လိက်ပတ် တအ်ဂှ်လေဝ် မ္ဒးကၠေံဗဒန်ဗက်အာကီုရ။ ၜိုန်ဂှ်ကီုလေဝ် သၞောတ်သ္ပတိုၚ်ခဳ ကဵုအရေဝ်မိတုဲ မကတ်ဗ္တောန်ပညာ ဘာသာဇဳ (MTB-MLE) ဂှ် တောတက်ကၠုၚ် မွဲဟာန်ကေုာံ လညာတ်မကၠိုဟ်ခၠၚ် စပ်ကဵုအရာပၟိက်မဇၞော် ဒဒက်တဴကဵု သၞောတ်သ္ပတိုၚ်ခဳ ကဵုအရေဝ်မိတုဲ မကတ်ဗ္တောန်ပညာဘာသာဇဳ (MTB-MLE) ဂၠိုၚ်ဒၟံၚ်လၟေၚ်ၚ် ဗွဲတၟေၚ်မ္ဂး ပ္ဍဲပရေၚ်ကတ်ပညာနူတမ်မူလ ကေုာံ တၚ်ဒုၚ်ဂိုၚ်ကေတ်ပွမဇၞော်မောဝ်သၞောတ်ပညာ ပ္ဍဲဘဝမှာဇန်တအ်ဂှ်ရ။
ဇၟာပ်စိုပ် ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၁ ကၠောန်ဗဒှ်ကၠုၚ်ဒၟံၚ် “တ္ၚဲအရေဝ်ဘာသာမိ အလုံလိုက်” ဂှ် ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO) ကော်ဘိက် ဂကောံကၟိန်ဍုၚ်ကုလသမဂ္ဂတအ်တုဲ ဆဝ်မ္ၚုဟ်ကၟောန်ပတိုန် တၚ်ဒုၚ်ဂိုၚ်ကေတ် လ္တူမသ္ပစၟတ်သမ္တီကဵု အရေဝ်ဘာသာလိက်ပတ်ဂကူဇဳမတၞဟ်ခြာ တအ်ရ။ သီုကဵု ဆဝ်ကဵုမ္ၚုဟ်ဏာ အရေဝ်ဘာသဇဳမတၞဟ်ခြာဂှ် ဒှ်အရာပၟိက်ကိစ္စဇၞော် သွက်ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ် တောတက် တန်ကြန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၞောတ်မသ္ပတိုၚ်ခဳ ကဵုအရေဝ်မိတုဲ မကတ်ဗ္တောန်ပညာအရေဝ်ဘာသာဇဳဂှ် ပၟိက်ဇၞော်တဴရ။
ပညာခေတ်တၟိ (၄) သာ်
နူကဵုဗဟဵု ကုလသမဂ္ဂ လ္ၚတ်စမ်ၜတ်လဝ် သဇိုၚ်ပညာဍုၚ်လိုက်တုဲ ချူပ္တိတ်လဝ် သ္ဘဴဓရ်ပညာ (၄) သာ်ရောၚ်။ (၁) ဗ္တောန်သွက်တီကၠုဟ်ခၠၚ် (Learning to know) (၂) ဗ္တောန်သွက်ဂွံကၠောန်ကမၠောန် (Learning to do) (၃) ဗ္တောန်သွက်ဂွံမံၚ်စံၚ်တန်တဴမွဲစွံ (Learning to live together) (၄) ဗ္တောန်သွက်သ္ဂောံဒှ် ၚုဟ်မးဘဝ (Learning to be) ဗွဲမကိတ်ညဳကဵု သ္ဘဴဓရ်ပညာ (၄) သာ်ဗွဲလ္တူတေံဂှ် နူကဵု ဗဟဵုကုလသမဂ္ဂ လးဖျေံလဝ် တိုၚ်ပ္ကဴ ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်တန်ကြန် (Sustainable Development Goals) နွံ (၁၇) တၚ်ရ။ ပၞောဝ်ဂှ် တိုၚ်ပ္ကဴ မရနုက်ကဵု တၚ်(၄) ဂှ် ဍေံဆက်စပ်ကဵု ပရေၚ်ပညာတၞီလုပ်ဇၟာပ်မၞိဟ်မလုပ်အဝေါၚ်ဗွဲမသၟးတး (Inclusive education) နွံရ။ တိုၚ်ပ္ကဴဏံဂှ် ရန်ပ္တဝ်ကဵု သ္ဂောံဓမံက်အာရုပ်ရဴကဵုဇြဟတ်ကဵုထံက်ပၚ်အာ ပရေၚ်ပညာနွံကဵု စရာဲဍာ်ဒကေဝ်တုဲ တြုံ၊ ဗြဴ၊ အရေဝ်ဘာသာ၊ ဂကူဟွံရုဲ အခေါၚ်ကတ်ပညာ သ္ဒးကလိဂွံဗွဲမသၟဟ်တး ဇၟာပ်ညးအဲရောၚ်။ ပါ်ခြာအဆံၚ်ဟွံဂွံရောၚ်။ သ္ဂောံအာစိုပ် ဒဒှ်သၞောတ်ပညာနွံကဵုစရာဲဍာ်ဒကဝ်ေမာန်ဂှ် သ္ဒးဒုၚ်သဇိုၚ်ကဵုအရေဝ်ဘာသာကောန်ၚာ်တအ် တီကၠိုဟ်ဂှ်ဟေၚ် ညံၚ်ဂွံကတ်အာပညာမာန်ဂှ် အလဵုအသဳကၟိန်ဍုၚ်အဆံၚ်ၚ်တအ် ဒးဗိုၚ်ကဵုဇြဟတ်ထံက်ပၚ်၊ ဒးဗိုၚ်ကေတ်တာလျိုၚ်ပေၚ်ၚ်ရောၚ်။ ယဝ်ဗီုဂှ်ဟွံသေၚ်မ္ဂး တုပ်ရဴညံၚ်ရဴ ဖံက်ပ္ကဝ်ဒၟံၚ်အခေါၚ်အရာမၞိဟ်၊ အခေါၚ်အရာကောန်ၚာ်၊ အခေါၚ်ဂကူကောန်ဍုၚ်အရၚ် တအ်ရ။ ဆဂှ်သၟးဟွံက သီုဍေံဇီုကပိုက်ကဵု ဆာန်ကၟိန်ညဳသာသၟဟ်န်ကီု သီုပရေၚ်ၜိုဟ်လလံ အပ္ဍဲပွဳဗွိုၚ်မၞိဟ်မၞုံကဵုကောန်ဂကူဇဳ တအ်ဂှ်ရောၚ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သွက်ဂွံဓမံက်အာရုပ်ရဴ သၞောတ်သ္ပတိုၚ်ခဳကဵုအရေဝ်မိတုဲကတ်ဗ္တောန်ပညာဘာသာဇဳ ဂွံဇၞော်မောဝ်တိုန်အာဂှ် အလဵုအသဳကၟိန်ဍုၚ် တာလျိုၚ်နွံပေၚ်ၚ်ရောၚ်။
အရေဝ်ဘာသာမိဟီုဂှ် မူရော။
ဗွဲခမၞန် ပွံက်အဓိပ္ပဲါအရေဝ်ဘာသာမိမဂှ် ဂွံသမ္တီလောဲတုဲ ချူပ္တိတ်နကဵု မအက္ခရ် (၅) မ - ကၠာ၊ တမ်၊ တီ၊ ဟီု၊ ကီု အတိုၚ်ဗွဲမသၟဝ်တေံရ။ ကၠာ  - ကတ်လ္ၚတ်လေပ်ကၠာအိုတ် (Learn First) တမ်  - ဒှ်အရေဝ်တမ်မူလ (Native Speaker) တီ  - တီကၠိုဟ်လဝ်ဂၠိုၚ်အိုတ် (Know Best) ဟီု  - ဟီုဂးစကာဂၠိုၚ်အိုတ် (Uses most) ကီု  - ဟီုဂး/စိုန်သကီုသွက်ဂွံကတ်လ္ၚတ် (Speak/Understand to learn / ဒှ်အရေဝ်ကောန်ၚာ် စကတ်ပညာ)
ကတ်ဗ္တောနပညာနကဵု အရေဝ်ဘာသာမိဂှ် ဒှ်အခေါၚ်အရာပါကၠုၚ်နူဂဝ်တေံရ။ ဗွဲတၟေၚ် ဇၟာပ်ကောန်ၚာ်သ္ဒးကလိဂွံ အခေါၚ်ကတ်ပညာ နကဵုအရေဝ်ဘာသာမိမဍေံတအ်ရောၚ်။ ကောန်ၚာ်တအ် ကတ်ပညာမ္ဂး အရေဝ်ဘာသာဍေံတီကၠိုဟ် (ဝါ) အရေဝ်ဘာသာမိမဍေံတအ်ဂှ် ဍေံဗဒှ်ကဵုဂုန်ဖဵုသွက် အစောန်စရာဲ၊ ကွတ်ခၞံဗဒှ်တၟိ၊ ကေုာံ ပရှ်ဉာဏ် ကောန်ၚာ်တအ် ဂွံကေက်သ္ကာတုဲ က္ဍဟ်ဉာဏ်ကောန်ၚာ်တအ် ဂွံကၠောန်ကမၠောန်ပြဟ်ပြေဟ်၊ ဂမြၚ်ဉာဏ်ပညာဍေံတအ်ဂွံကေက်သ္ကာ၊ ချပ်ဗ္စာနကဵုယုတ္တိနွံနွံဂှ်ကၠောန်သ္ပမာန်တုဲ သီုကဵု စိုန်သကီုဂၞန်သၚ်္ချာ အပ္ဍဲအရာ သောၚ်ကလးပြသၞာမာန် ဂှ် ဍေံဖန်ဗဒှ်ကဵုက္ဍဟ်ကောန်ၚာ်တအ်ရ။ သၟာၚ်နူဂှ်ပၠန် အရေဝ်ဘာသာမိမဂှ် ဒှ်တမ်ရိုဟ်ကၞက် သွက်သ္ဂောံဂွံမၚ်မွဲအာ ဇၞော်ပၟဝ်အာ အရေဝ်၊ လိက်ပတ်၊ ယေန်သၞာၚ်၊ အခိုက်ကၞာ၊ ပြဝေဏဳ ဂကူ၊ လက်သန်ဂကူ မဆက်စပ်ကဵုကောန်ၚာ်တအ် ဗွဲမလအ်လကာဖာမာန်ရောၚ်။
မူဟိုတ် အရေဝ်ဘာသာဂကူကောန်ဍုၚ်အရၚ်တအ် ကိစ္စဇၞော်ရော။ (Why Indigenous Languages?)
Knowledge – Unique systems of knowledge and understanding of the world. ဗဟုသုတ - သၞောတ်ဗ္ၜတ်ဗဟုသုတဟွံမွဲကဵုပတောံၜတ် ကေုာံ ပွမကၠိုဟ်ခၠၚ်ဓဝ်လိုက်
Peace – Sustainable development, investment, peace building and reconciliation ပရေၚ်ဇၞော်မောဝ်တန်န်ကြန်န်၊ ပရေၚ်ဓလိုက်တမ်ရိုဟ်၊ ဒက်ပ္တန်ဓဝ်ၜိုဟ်လလံ၊ ကေုာံ ပရေၚ်ညဳသာသၟဟ်န်
Inclusion – Social inclusiveness, literacy, poverty reduction and international cooperation ဒဒှ်မလုပ်အဝေါၚ် - ဒဒှ်မလုပ်အဝေါၚ်ပရေၚ်မၞိဟ်၊ ဒဒှ်မလေပ်လိက်ပတ်၊ ဖအောန်ဒဒှ်မဒိုက်ဝါတ်၊ ကေုာံ ဒဒှ်မပံၚ်တောဲရေၚ်တၠုၚ်မွဲစွံကဵုဍုၚ်သၟာၚ်နာနာ
Diversity – Cultural values, diversity and heritage နာံမြိုၚ်မဇဳတၞဟ်ခြာ - ၚုဟ်မး အာဲတၟာဲ၊ ယေန်သၞာၚ်၊ အခိုက်ကၞာ၊ ပြဝေဏဳ ကေုာံ နာံမြိုၚ်မဇဳတၞဟ်ခြာ။
	အလုံလိုက်ဂှ်အရေဝ်ဘာသာဟီုဂးဒၟံၚ်နွံ	 ၇၀၀၀ ပြၚ် 	လၟိဟ်ဂကူကောန်ဍုၚ်အရၚ်နွံလ္တူဂၠးတိ	 ၃၇၀ ပြကောဋိကိုဋ် 	ကၟိန်ဍုၚ်နွံကဵုဂကူကောန်ဍုၚ်အရၚ်ဂမၠိုၚ်	 ၉၀ ကၟိန်ဍုၚ် 	ယေန်သၞာၚ်ဂကူကောန်ဍုၚ်အရၚ်မတၞဟ်ခြာ	 ၅၀၀၀ ပြၚ် 	အရေဝ်ဘာသာဒှ်ဒၟံၚ်အန္တရာယ်သ္ဂောံကၠေံကၠက်	 ၂၆၈၀  ဘာသာ
သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် နူကဵု ကုလသမဂ္ဂတအ် မပ္တဝ်လဝ်ဂှ် - အရေဝ်ဘာသာဂှ် ဒှ်အရာပၟိက်မဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲဘဝဇၟာပ်တ္ၚဲ သွက်ဂကူမၞိဟ်တအ် ဖအိုတ်ရ။ ကြက်သ္ဒးသၠုၚ်ပတိုန်အသိၚ်အရေဝ်ဘာသာဂကူကောန်ဍုၚ်အရၚ် ပ္ဍဲတိုၚ်ခဳဨရိယာ မသုန်ပြကာ မတွံဂး -
၁။ မဂလိုၚ်ပတိုန်ဓဝ်ကၠိုဟ်ခၠၚ်၊ ဓဝ်ညဳသာသၟဟ်န်၊ ကေုာံ ပရေၚ်ပံၚ်တောဲဍုၚ်သၟာၚ်နာနာ ၂။ မပ္တန်ဗဒှ် ဒဒှ်အရာပၟိက်ဇၞော်မသ္ဍိုက်မၠိုက် သွက်ဂွံ သၠာဲဂတးအာလညာတ်ဓဝ်ကၠိုဟ်ခၠၚ် ကေုာံ ချူခၞံပကောံနၚ်ဂၞေၚ်နဲကဲခိုဟ်ဟ် မဆေၚ်စပ်ကဵု ဂကူကောန်ဍုၚ်အရၚ်ဂမၠိုၚ်။ ၃။ မဗဂဵုလဟဵုပတိုန်အရေဝ်ဘာသာဂကူကောန်ဍုၚ်အရၚ်တအ် အပ္ဍဲကဵု ဒဒှ်သၞောတ်မစှေ်ဗြိုဟ်ဒှ်အစာံခိုဟ်။ ၄။ မဇၞော်မောဝ်ပ္တိုန်အဝဵုသြဇဴ နကဵုဂၠံၚ်တရဴ မထ္ၜလဘိုက်သၠုၚ်ပတိုန်အစောံဇြဟတ်/စရာဲဍာ်ဒကေဝ် အရေဝ်ဘာသာဂကူကောန်ဍုၚ်အရေၚ်ဂမၠိုၚ်။
တ္ၚဲအရေဝ်ဘာသာမိ အလုံလိုက် ဏအ်ဂှ် ဒှ်ကၠုၚ်နူလဵုရော။
နူတံဝါဒိတေံ ကၠာနူ ယၟုဍုၚ်ဗေန်ဂလာဒေတ်ဟွံမံက်ကၠုၚ်ဏီဂှ် ဒှ်ဒၟံၚ်တွဵုရးဍုၚ်ပါကေတ်သတာန်ဗၟံက် မွဲရ။ နူသၞာံ ၁၉၄၇ တေံ ကၟိန်ဍုၚ်အိန္ဒိဂွံသၠးပွးနူသၟဝ်တဲ ကဝ်လဝ်နဳအေန်ဂလိက်တုဲ ဍုၚ်ပါကေတ်သတာန်ဂှ် နကဵု တွဵုရးပါကေတ်သတာန်ဗၟံက် ကေုာံ တွဵုရးပါကေတ်ပလိုတ် သာ်ဝွံ ပါ်လဝ်ရ။ အလဵုအသဳတၠအဝဵု ဍုၚ်ပါကေတ်သတာန် အုပ်ဓုပ်ကၠုၚ်လဝ် ပါကေတ်သတာန်ဗၟံက် + ပလိုတ် သီုၜါရ။ အကြာသၞာံ ၁၉၅၅  ကဵု ၁၉၇၁ တေံဂှ် ကၟိန်ဍုၚ်ဗေန်ဂလာဒေတ်လၟုဟ်ဝွံ ဒှ်ဒၟံၚ်  တွဵုရး ပါကေတ်စတာန်ဗၟံက် ရ။ ဍုၚ်ပါကေတ်သတာန် သီုဗၟံက်ကဵုပလိုတ်ဂှ် အလဵုအသဳပါကေတ်သတာန်မွဲဓဝ်ဟေၚ် ကေၚ်အုပ်ဓုပ်ကၠုၚ်လဝ် စဵုကဵုသက္ကရာဇ် ၁၉၇၁ တေံရ။
ကလေၚ်လ္ၚတ်ဝၚ်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်မ္ဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၂ တေံ ဟိုတ်နူအလဵုအသဳ ပါကေတ်သတာန်တအ် လလောၚ်ကၠုၚ် အရေဝ်ဘာသာအာဒူ (Urdu) ဂှ် နဒဒှ် အရေဝ်ဘာသာကၟိန်ဍုၚ် (ဝါ) အရေဝ်ဘာသာရုၚ် (ရုံးသုံးဘာသာစကား) ဗွဲမလုပ်သၞောတ် ပါလုပ် ပါကေတ်ဗၟံက်+ပလိုတ် သီုၜါရ။ ပါကေတ်သတာန်ဗၟံက်ဂှ် ဒှ်တွဵုရးဂကူဗေန်ဂလာတအ် တန်တဴဒၟံၚ် ဗၞတ် ၅၄% တုဲ ကွးဘာတက္ကသိုလ်ဂကူဗေန်ဂလာ တအ် ထ္ၜးကၠုၚ်ဆန္ဒ၊ အာတ်မိက်ကၠုၚ် အလဵုအသဳပါကေတ်သတာန် ညံၚ်သ္ဂောံ သ္ပကဵုစၟတ်သမ္တီ အအရေဝ်ဘာသာဗေန်ဂါလဳ (Bangali) နဒဒှ် လိက်စကာရုၚ် (ရုံးသုံးဘာသာစကား) ပ္ဍဲတွဵုရး ပါကေတ်သတာန်ဗၟံက် မဒှ်ဒၞဲါဂကူဗေန်ဂလာတအ် မတန်တဴဂၠိုၚ်ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ထ္ၜးကဵုဆန္ဒဂှ် ကွးဘာတက္ကသိုလ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒးဒုၚ်ပူဇဴဏာလမျီု သွက်ဂွံသ္ပစၟတ်သမ္တီကဵု အရေဝ်ဘာသာဗေန်ဂါလဳ နဒဒှ် အရေဝ်ဘာသာစကာရုၚ်ဗွဲမလုပ်သၞောဝ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၆ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ဂှ် အလဵုအသဳပါကေတ်သတာန် သ္ပကဵုစၟတ်သမ္တီ အရေဝ်ဘာသာဗေန်ဂလာဂှ် နဒဒှ်အရေဝ်စကာရုၚ် မရနုက်ဒုတိယ (ဘင်ဂါလီဘာသာစကားသည် ဒုတိယရုံးသုံးဘာသာစကားအဖြင့်) ကီုလေဝ် စိုပ်သၞာံ ၁၉၅၉၊ ဂိတု ဂျာန်နာဝါရဳ ဂှ် တၠအဝဵုပၞာန်ပါကေတ်သတာန် ကလေၚ်ရုပ်သီပရေၚ်သ္ပစၟတ်သမ္တီ အရေဝ်ဘာသာဗေန်ဂါလဳတုဲ အရေဝ်ဘာသာရုၚ် ကၟိန်ဍုၚ်လုပ်သၞောဝ်ဂှ် ကလေၚ်ဒှ်အာ အရေဝ်ဘာသာအာဒူ (Urdu) မွဲဂကူဓဝ်ဟေၚ် ပၠန်ရ။
သၟာၚ်နူဂှ်ပၠန် ပ္ဍဲတွဵုရး ပါကေတ်စကာန်ဗၟံက် ဂှ် ဂကူဗေန်ဂလာတအ် ဒးဒုၚ်ကၟာတ်လဒဵုအခေါၚ်ဂကူညးတအ်သၟးဟွံက တၠအဝဵုပၞာန်တအ် ဂစိုတ်ကမၠက်ကၠုၚ် ဂကူဗေန်ဂလာတအ် ဇၞော်ကဵုဇြဟတ်ဟတ်ရ။ အခေါၚ်ကတ်ဗ္တောန်၊ ဟီုဂးအရေဝ်ဘာသာဂကူဗေန်ဂလာတအ်ဂှ် ဒးဒုၚ်ကၟာတ်လဒဵုကၠုၚ် ရ။ ဂကူဗေန်ဂလာတအ် သွက်ဂွံကလိဂွံ အခေါၚ်ဗၠးၜးဂကူ (Self-determination rights) ဂွံဒက်ပ္တန်ဍုၚ်ပ္တန်ဗၠးၜး နူသၟဝ်တဲ ပါကေတ်သတာန်မာန်၊ အဝဵုဂကူဇကုဇကုဂွံပ္တန်ဖန်ဖက်ကေတ်တ်မာန်ဂှ် လုပ်ကၠုၚ်ပေဲါဗတိုက် တဝ်စၞေဟ်ပၠန်ဂတးကၠုၚ်ကဵု တၠအဝဵုပၞာန် ဍုၚ်ပါကေတ်သတာန် အဆက်က်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၁၊ ဂိတု မာတ်ချ် ၂၅ ဂကူဗေန်ဂလာတအ် လလောၚ်တြးကၠုၚ် ဒက်ပ္တန်ဍုၚ်ဗၠးၜးဗေန်ဂလာဒေတ် ပါ်တိတ်နူဍုၚ်ပါကေတ်သတာန် ရ။ စနူဂှ် ပေဲါပၞာန်မဂစိုတ်ကမၠက်ဂကူ (Genocide War) အကြာ ပေဲါပၞာန် ဗၠးၜးဂကူဗေန်ဂလာ (Bangladesh Liberation War) ကဵု ဂစိုတ်ကမၠက်ဂကူဗေန်ဂလာ (Bangladesh Genocide) က္တဵုဒှ် အပ္ဍဲဍုၚ်ဗေန်ဂလာဒေတ် (အခိၚ်တေံကော် ရးပါကေတ်စတာန်ဗၟံက်) ဇၞော်ကဵုဇြဟတ်တုဲ မၞိဟ်ဒးဒုၚ်အာချိုတ်ဗၞတ် ၃၀ ကိုဋ် နွံကၠုၚ်ရ။ အပ္ဍဲပွိုၚ် (၉) ဂိတုဂှ် နကဵုအရီုအဗၚ်ဒပ်ပၞာန်ကၟိန်ဍုၚ်အိန္ဒိယဂှ် ဂွံဇၞးကေတ်ဒပ်ပၞာန်ပါကေတ်သတာန်တုဲ စၟတ်တ္ၚဲ မာတ်ချ် ၂၆ ဂှ် သ္ပလဝ်စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲဗၠးၜးဍုၚ်ဗေန်ဂလာဒေတ်ရ။
အလဵုအသဳတၠအဝဵုတအ် နကဵုဝါဒမဟာဂကူ သၟိက်မိက်ဂွံအုပ်ဓလုံ လ္တူဂကူကောန်ဍုၚ်အရၚ် ဟွံမွဲကဵုအဝဵုတအ်တုဲ ကၟာတ်လဒဵုကၠုၚ် အခေါၚ်ကတ်ဗ္တောန် အရေဝ်လိက်ပတ်၊ အခေါၚ်ဟီုဂးစကာ အရေဝ်ဘာသာလိက်ပတ် ဂကူကောန်ဍုၚ်အရၚ်တအ်နွံကၠုၚ်ရ။ သၟာၚ်နူဂှ် ယေန်သၞာၚ်အခိုက်ကၞာ၊ ပြဝေဏဳဂကူကောန်ဍုၚ်အရၚ်တအ်လေဝ် ဒးဒုၚ်ဗဒေက်ဖျဝ် နကဵုနဲကဲနာနာသာ် တၞီဗၠိုက်စှေ်ကၠုၚ်ဒၟံၚ်ရ။ ဟိုတ်နူအခေါၚ်အရာ အရေဝ်လိက်ပတ် ဂကူကောန်အရၚ်တအ် ဒးဒုၚ်ဆောံလေၚ်ကၠုၚ်တုဲ ဂကောံကွးဘာတက္ကသိုလ်၊ ဂကောံမှာဇန်ဂကူကောန်ဍုၚ်အရၚ်တအ် လုပ်ကၠုၚ်ပေဲါဗတိုက် နကဵုဇြဟတ် ဂကောံကွးဘာ၊ ဂကောံမှာဇန်တအ် ထ္ၜးကၠုၚ်ဆန္ဒ ညံၚ်သ္ဂောံကလိဂွံ အခေါၚ်မပိုၚ်ပြဳ ဟီုဂး၊ စကာ အရေဝ်လိက်ပတ် ဘာသာဂကူကောန်ဍုၚ်အရၚ်တအ် ညံၚ်သ္ဂောံသ္ပစၟတ်သမ္တီ အရေဝ်ဘာသာရုၚ်ဗွဲမလုပ်သၞောဝ် (တရားဝၚ် ရုံးသုံးဘာသာစကား) နွံကၠုၚ်ရ။ ဂကူဗေန်ဂလာတအ်ဂှ် စနူ ကွးဘာတအ် အာတ်မိက်ထ္ၜးကၠုၚ်ဆန္ဒ ညံၚ်အလဵုအသဳပါကေတ်သတာန် သ္ဂောံသ္ပကဵု စၟတ်သမ္တီ အရေဝ်ဘာသာဗေန်ဂါလဳ နဒဒှ် အရေဝ်ရုၚ်ဗွဲမလုပ်သၞောဝ်ဂှ် စဵုကဵု ဒက်ပ္တန်ကၟိန်ဍုၚ်ဗၠးၜးဗေန်ဂလာဒေတ် မာန်ကၠုၚ်ရ။ ဆဂှ်သၟးဟွံက စဵုကဵု ကၟိန်ဍုၚ်ကုလသမဂ္ဂတအ် သ္ဒးသ္ပစၟတ်သမ္တီတုဲ ဍုၚ်ဂၠးတိနာနာတအ်လေဝ် ကၠောန်သ္ပကၠုၚ်စၟတ်သမ္တီတုဲ ဇၟာပ်ပ်မစိုပ်ကၠုၚ် ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၁ ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်ကၠုၚ် “တ္ၚဲအရေဝ်ဘာသာမိအလုံလိုက်” လၟေၚ်ၚ်သၞာံအိုတ်ရ။
တြာပ်၊ လိက်တၟအ်
လိက်တၟအ်တြာပ် (Trâp Mon inscription, Burmese: တြာပ်ကျောက်စာ)ဝွံ လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵု လိက်တၟအ်ကိစ္စဇၞော် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဍုင်သဓီု မဒှ်ဒၞာဲဍုင်မန်တြေံမွဲရ၊၊ ပ္ဍဲလိက်တၟအ်ဂှ် ၜိုန်ရသက္ကရာဇ် ဂိတု တ္ၚဲ ဟွံမဲကီုလေဝ် ရံင်ကဵု ဗီုပြင်အက္ခရ် ကေုာံ ဗီုပွံင်မအက္ခရ်ဂမၠိုင်တုဲ လိက်ဝွံ ဒှ်လိက် ပ္ဍဲခေတ်သဓီု လပါ်လက္ကရဴ ပ္ဍဲၜိုတ် (အေဒဳ ၁၀-၁၁) ဗွဝ်ကၠံ ဒှ်မာန်ရ၊၊
ဒၞာဲမကလိဂွံ
လိက်တၟအ်တြာပ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲလပါ်သၟဝ်ကျာ စင်္ကြံဗၟံက် ကျာ်စေတဳသဓီု (သထုံမြို့ ရွှေစာရံဘုရား) တုဲ လၟုဟ် ဂိုင်စွံလဝ် ပ္ဍဲရုင်လိက်တၟအ် ကျာ်သဓီုရ၊၊ ညးစၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် လိက်တၟအ် ဂၞန် (၇) ရ၊၊
ပရူလိက်တၟအ်
လိက်တၟအ်ဝွံ ညးချူလဝ် လပါ်လတူ (၈) ပၞောန်ဂှ် နကဵုဘာသာပါဠိတုဲ သၟေဟ်တအ်ဂှ် ချူလဝ် နကဵုဘာသာမန်ရ၊၊ လိက်ဝွံ ဟိုတ်နူ မဒးဒုင်လဝ် ဗြဲ သၞာံဗွဲမလအ်တုဲ မအက္ခရ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဗှ်ဟွံဂွံရ၊၊ လပါ်သၟဝ်ဂှ်ဟေင် ဗှ်ဂွံဂၠိုင်ညိရ၊၊ ပိုဒ်သၟဝ်အိုတ်ဂှ် မဂွံဆဵုကေတ် ဂလာန်ဖအောဝ် မဟာဇန်ဂမၠိုင် ဒဒှ်ရ ညးဝွံ အတိုင်ပျးဒိုဟ်အဘိပြာယ်ကျာ်ဂှ် မဂွံဒုင်ယၟု ဝွံရ၊၊ တုဲဂှ် ယၟုဨကရာဇ် မထုဲနှဴဒၟံင် ကုဗီုသံသကြိုတ်၊ ပါဠိ၊ မန် ဂၠိင်င်မွဲ ဂွံဆဵုကေတ်ရ၊၊ ကၞောတ်တဲအိုတ်ဂှ် ဒဒှ်ရ ညးဝွံ မဂွံပယၟု တြာပ် ဟီု စဵုကဵု ပိဝါရ၊၊
ယၟု ပ္ဍဲလိက်တၟအ်
မအ်ကုတရာဇာနာမ ရာဇာဓိရာဇ ပရမေ သွရ်ဣသွရ် ရာဇအဘယ မဟာရာဇ ဒေဝါတိ ဒေဝဗဟူညာန သာဂရဂမ္ဘိရ်သြိယ် နိတ္ထျဓမၞႝဓရ ဓနေသွရသကလ တာမ္ဗာယ်ဝိသေးဟ် တြေယ်လောက ဓမၟတြာပ် တိလောက်
ရာဇာဓိရာဇ မဂွံအဓိပ္ပါယ် သၟိင်လတူသၟိင်ဂှ်ရ ဒဒှ်ရ သၟိင်ဝွံ ဆသၟိင်မပိုင် ဍုင်မွဲဓဝ် ဟွံသေင်၊ ဒဒှ် မၞိဟ် မပိုင်ပြဳလဝ် သၟိင်ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ မဒှ် ဨကရာဇ်မွဲတၠဂှ် ဟီုမာန်ပေင်င်ရ၊၊ ရံင်ကဵုပိုဒ်ဏအ်တုဲ ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲအခိင် မချူလိက်တၟအ်ဝွံ ဒဒှ်ရ ဍုင်သဓီုဂှ် ဒှ်ဍုင်ဗၠးၜး မပိုင်ပြဳလဝ် နကဵုဍုင်သၟဝ်ဇကု ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဟီုမာန်ရ၊၊
တြာပ် ဂှ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ညးဇၞော် လပါ်ပၞာန်ရ၊၊ လိက်တၟအ်မွဲပၠန် မဂွံဆဵုကေတ် ဒၞာဲတုပ်ပ်ဂှ် မဒှ်လိက်တၟအ် မကဵုယၟု ပဏ္ဍိတ် ရ၊၊ ရံင်ကဵုဟိုတ် ဗွဲလတူဝွံတုဲ ဒဒှ်ရ လိက်တၟအ်ဝွံ ဒှ်လိက်တၟအ် လဟီု ညးမဖ္ဍောတ်ဗှ်လဝ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ပသေက်ဨကရာဇ် (ပ္တိုန်ရာဇာအဘိသိက်)သၟိင်ဍင်သဓီုမွဲဂှ် လိက်တၟအ်ဝွံ လိက်တၟအ် ရာဇာအဘိသိက်ဍုင်သဓီု ဗီုဏအ်လေဝ် ကဵုယၟုဂွံကီုရ၊၊
စၠောအ်လိက် နကဵုမလိက်ခေတ်လၟုဟ်
{1} …  …  … …  …  … … … … … စိရံ ဝရံ သံဃံ နိရင်္ဂ နစ္စေဝံ[သု] … {2} … … … … … … … (သဗ္ဗဒါနံ ဓမၟဒါနံ) [ဇိနာ]တိ သဗ္ဗရသံ ဓမၟရသော ဇိနာတိ {3} (သဗ္ဗရတိံ ဓမၟရတိံ ဇိနာတိ တဏှာက္ခ) [ယော] သဗ္ဗဒုက္ခံ ဇိနာတိ၊၊  ၊၊
~ ၀ ~
{1} [၊၊ၐြီ၊၊ အာဒိကာလေရ] … … … … … လတိပှေ သဗ္ဗသိပျကာ (နေ)တု … … {2} … … (မကုတ) … … … … … … … ဣသွရ ရာ[ဇ အ]ဘေယ [မဟာ]ရာဇ(ဒေ) {3} (ဝါတိဒေ ဗဟူညာန သာဂရ ဂုန ဂမ္ဘိရ သြိတိတျ) ဓမၟ ဓ[ရ]ဓ[နေသွရ]သကလ တမှာ{4} (ဝိသေဟ် တြေယ်လောကဓမၟ) … … … … အနေက (ဇာတိ မု)တ္တိ မ(ကု)လ [ဝံ]သ [ဒေ] {5} … … … … … … … … … … … … [ဓိ]ကာ[ရာ သုရိယ]သ(စန္ဒြ) သ ယ[ထာ]သိ … {6} … … … … … … … … … … … … တွာဘ[တ္တ](ပြာ)သ္တိ(နန္ဒိသောန)[တတိယ]
{7} … … … … … … … … … … … (ပူအ်မင်မေ)ယ် မ[င် မအ်ဂြင်] {8} … … … … … … … … … … … (မအ် ပိယာမ်စိ စၟ)[စ် သုမ်သြရ်မအ်] (ကေ){9} … … … … … … … … … … … (ည်တုယ် က္လံမော)ယ် [မ]အ် (သပုန် ဍေ) … {10} … … … … … … … … … … … [န်]မ(အ်) … (ရ် မအ် သက်စူရ် နအ်ကၟော)ဝ် … {11} … … … … … … … … … … လောက် ဇုအ်(ကသ်မုရ်လက် မအ်)သက် (စ) {12} … … … … … … … … … (ဒရ်လဝ် မအ်ဟိမု သုဓနိဝသ်) ဇၞောက် (ဗုံ){13} ... … … … … … … … … (သမဟ် သ္အာရ် ဖါရ်) … … … (ပပြ)ဝံ … … … ဝေါအ် {14} … … … … … … … … … က်[ဂု]လာ[ည် မအ် သိအ်](စာ)[ရ် ကုအ်ညးဟ်ဂုမ်လော] … {15}[င်] … … … … … [မ]အ် … … … (သနြင် သဗ္ဗနော)ရ် မအ်[ဖ္အောရ်]တု[န်] {16} … … … … (ပြာ) … … [ဆတ်](ဍေဟ်ဒသ် သက်ကုအ် တောအ် သကြန်) မအ်ပိ {17} … … … … (မအ်ဖန်ကုလ်) … … … … … (မအ် ပ္တိတ် ဥ)[ပါယ်] (မအ်ကး) {18} … … … … … (လေအ်ပုအ်မိသ် မဒ)[သ်](မအ်)[ဂုရ်](ဂေါင်) မအ် {19} … … … … … င်(သင်) [မအ်](သောဟ်) … (ပ်တြာပ်မောယ် မစွအ်လဝ်)[သုန်ရင်] မအ်(ပ) {20} … … (င်လ) … … [ဇေယ်] … … … (မအ်သအ်) … … (ဍေယ်) လွီ(ရ်တုယ်လေဟ် ညု)မ် သၟင်က္ည {21} … (မ်ရး)ဟ်ပိ (ဍေယ်) [မအ်](ပဒသ် ကၟာင်) … … … (ဒုပ်ကုပ်) … … (ဒသ်ပ္ဍယ်ဍူ)[င် က္လုည် ဒ္လုင်ဒုမ်] … {22} [ပင်မအ်](တာဝ် သက်) … … … … (ဘေယ် မအ်ကးသက်သ္ထာန်) … … … (သျ)အ်ဗု(အ်) {23} … … … … … ဟ်(မအ်-ိယ်) … … … [လွအ်ကြောမ်] (ဇအ်) [ဗ]… {24} အ် (မ)အ် ပအ် … … … … [ဓံ]မံမ … … … (ရောဝ်စြောဝ် … … (တာဝ်သ္အာင်ဟေ)င်ဗအ် {25} … … … … … … (မုနဟ်) … … … … … … ဟ်(ညးဟ်)မအ်ကးဟ် (ထေရ်)သ္လော(ရ်) {26} … ဝ် … … … [ဍူင်]… … … (ယင်) … … … … (သြန်စေဟ်ပုအ်ငါအ်သုမ်ဍေ)ယ်တု(န်) {27} (ဍေယ်စ္အာင်) … … (မအ်လာင်ရုမ်ဗာင်) … … … … (မအ်ပအ်စု)န် နိလ်ရအ်ကိလ်ကုမ် {28} … … … (ရင်လရ်ရ နအ်)ဂုအ်လာည်ဗိအ်(စာရ်တုယ်) … … … … (ရၟေင်ကုမ် ဒုင်ကုမ်နာ) {29} (ယ်) … …ယ်(ရုမ်)လာယ်လုဟိင် (န)အ်(ရတ်) … … … (သံ) … … … (ပုအ်မသ် ပုအ်မ)သ်[သု]နြင် … [ဒါန်တိအ်](သ){30}(င် သဘင်စု)န်[လေး]ဟ် (မအ်)[တ္ၜေဟ်](မအ်ဗြသ်ဝသ်) … … (မအာရပ်)[သတြုအ် မအ်ဗြု]{31}(အ် တိတ်ယ)သ်(မအ်ဒသ်)[ပည်](ပ္လေါလ် မအ် က္တောတ် တုမ် ကေမ် ပုအ်ကပ် ရပ် ရေည် က္ဍောပ် သ){32}(တြုအ် သအ်ဇိင်) … … (မ)[အ်](တတ်)သုနြင်[မအ်ရင်](ပ္တော)င် [မုက်မအ်ယုက်] (ဇအ်တုင် ဗၞသ် က္ဍာင်) {33}(သ္လာ)င် (တိတ်တု)င် (ကေ)မ် (ပ္တောင်ၜူ)လ် (မ)အ်(ပူရ်) တရ်(ၜေါင်)ဇၞောက် မအ်တု(လ်ၜေါ)က် စုံ(မ် ၜု)ယ် စိင်{34}(ဝူ)ရ်(လာင်ကာ)င် (မအ်ဒွါန် ကုမ်မာင်ပြ)အ် ကု(န်)သောရ် (မအ်)ဖ္အေါရ်နအ်(သွောင်) ကုအ်(တုရ်)ပုအ်(မ){35}(တ်) တုအ်ၜဟ်ပြာကတ်(ပ)အ် (စုမ)တ် ဍေယ်(လောက်) မဟာဇန် ဂုမ်လောင်သြရ်(ရုမ်ငါအ်) {36}(ရွော)င်(အဘိပြာယ်)တ(အ်လကျေက် မအ်ကုတ)ရာဇာနာမ ရာ[ဇာဓိရာဇ ပရမေ] သွရ်[ဣသွရ်] ရာဇ(အဘယ) [မဟာရာ]{37}ဇ [ဒေဝါ]တိ ဒေဝ(ဗဟူညာန) သာဂရ[ဂမ္ဘိရ်]သြိ(ယ်) [နိတ္ထျဓမၞႝဓရ] ဓနေသွရသကလ (တာမ္ဗာယ်ဝိသေးဟ်) {38}[တြေယ်] လောက ဓ[မၟ](တြာပ် တိလောက် တိ)[လအ်](ပေါယ်) … … … (နာမဇေ)[ယ် ပု](အ်ရေ)[ယ်] အာရ်(ကုန္တအ်) {39}[ပအ်ဣ]မောအ် [တြာပ် ဒု]တိ[ယံ]ပိ ရိန်[ဍုက် ကုအ်ၜါရ်လေးဟ်] ပအ်ဣမောအ် (တြာ){40}[ပ်] တတိယံပိအ် [ရိန်ဍုက် ကုအ်]ပိ[အ်]လေးဟ် (ကုလောက်)[သု]အ် ကးဟ်(ဇုလ်ဘုံ)မ် [တော]က်[ဘံမ်] [က္လော]{41}[အ်](ဂေါ)အ် ကုအ်သ္အောရ်(တြာ)က် ပအ်[ဣမောအ်တြာပ်၊၊ ၀ ၊၊] ဝေါအ်အး(ရၟစ်ညး)ဟ် [ရွ]သ် ၊၊ ၊၊
ပါန်တၟအ် ပ္ဍဲက္ဍိုပ်လိက်တၟအ်
က္ဍိုပ်လိက်တၟအ်ဝွံ ပုတ်လဝ် ပ္ကဴပါန်တၟအ် ရုပ်ကျာ် နကဵုဗီုလစွံတဲ မတွံဓရ်ဓမ္မစက် (စမ္မစက္ကမုဒြာ) မဂ္ဇအ်ဒၟံင် လတူပၞင်မွဲရ၊၊ သၟဝ်ပၞင်ၜါလပါ်ဂှ် နွံရုပ်ဒြာဲၜါ မဒှ်သင်္ကေတ ဂြိုပ်မိဂဒါဝိုန်ရ၊၊ တၟေင်မွဲဂှ် ကျာ်ဂှ် ကျိုင်ကျဝ်လဝ် နကဵုကယျိုင်ဨကရာဇ် မၞုံကဵုၝောအ်ကိုဋ်ရ၊၊ တုဲပၠန် လပါ်ပုင် လပါ်ပါဲကျာ် နွံရုပ်ၜါ မဂ္ဇအ်ဒၟံင် သမၠုင်သၞာ မတုပ်ကုကျာ်၊ ညံင်ကဵု သၠုင်နူကျာ်ညိ  မပစုက်လဝ်စး ကုကျာ်တုဲ ခအေင်လဝ်ဇကုတုဲ ပင်ဒၟံင်တဲရ၊၊ ရံင်ကဵု ဟိုတ်မပင်လဝ်တဲတုဲ ဒဒှ်ရ ရုပ်ၜါဂှ် ဒှ်ရုပ်ကျာ် ဟွံသေင်၊ မဒှ်ရုပ် ညးမကဠင်ဒၟံင်ဓရ် ဒှ်မာန်ရ၊၊ ဒှ်ရုပ် ပစ္စဝဂ္ဂဳမသုန်ဂှ် ဒှ်မာန်ရ၊၊ ရုပ်ကျာ်ဗီုဏအ် ပ္ဍဲကျာ်တိပဋိမံတြေံလေဝ် မဂွံကေင်ဆဵုကေတ်ကီုရ၊၊
တ္ၚဲဟံသာဝတဳလီု
တ္ၚဲဟံသာဝတဳလီု(Mon Kingdom Hongsawatoi Fallen Day) ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲကဵုဂိတုပသာ် (၈) စွေက်တုဲ မဒှ်တ္ၚဲ မရန်တၟအ် ဍုင်မန်ဟံသာဝတဳ မဒးဒုင်ပလီု ကုသၟိင်ဗၟာ အလန်လက္ကရဴအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၅၇ (သက္ကရာဇ် ၁၁၁၉) တေအ် နကဵုသၟိင်ဗၟာ အံင်ဇေယျ မဒှ်သၟိင် နူ မုက်ဆဝ်ပေါဝ်တုဲ ဒှ်တ္ၚဲ ဂကူမန်တအ် မဗှ်ဗၞုဟ် ဒှ်လၞီ ဟိုတ်နူ ဍုင်ဇကု မစိုပ်အာ သၟဝ်ဂကူညးတၞဟ်ကီု သီုကဵု ဂကူမန် မဂၠိုင်ကဵု လက်ကိုဋ် သီုမၞိဟ်ဗြဴ ကောန်ၚာ် ခမဳသင် မဒးဒုင် စံင်ယဇ် ဂစိုတ်ပဠက်ဏာလဝ်ဂကူဂှ်ရ၊၊ တ္ၚဲဟံသာဝတဳလီုဂှ် နကဵု တ္ၚဲမစၟတ်သမ္တီ ဂကူမန် မဒးဒုင်စံင်ယဇ် ကုဗၟာဂှ် ၜိုန်ရ ကၠောန်ကၠုင် နူစ ခေတ်ပၠန်ဂတးမန် ကလေင်ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲခေတ်တၟိ (ကြဴနူခေတ် ကဝ်လဝ်နဳ) ကီုလေဝ် နကဵု ပရေင်ချဳဓရာင် ဂကောံမၞိဟ်မှာဇန်မန်မွဲဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲအခိင် ဍုင်ဗၟာ တၠအဝဵုပၞာန် မအုပ်ဓလီုလဝ် ဗွဲမတေင်ဂြတ် ပ္ဍဲတ္ၚဲဟံသာဝတဳလီု မပေင် ၂၅၀ သၞာံဂှ် ဟီုဂွံရ၊၊
စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲဟံသာဝတဳလီု
တ္ၚဲဟံသာဝတဳလီု မကၠောန်ဗဒှ် နဒဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၇ ပ္ဍဲသၞာံ ဟံသာဝတဳလီု ပေင် (၂၅၀) သၞာံဂှ် ဟီုဂွံရ၊၊ ကၠာနူဏအ် ပ္ဍဲကဵုတိဍာ်ဗၠးၜး ဒၞာဲဒေသ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ မအုပ်ဓုပ်ဂှ် နကဵုအခန်ကၞာ ဟီုတွဟ် ကေင်ကၠောန်လဝ် ညိညကီုရ၊၊ တုဲပၠန် အခိင်ကာလ ဂကူမန်တအ် မအာစိုပ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် နကဵုအစဳအဇန် ကုလသမဂ္ဂ မဖျေဟ်ဒၞာဲ ကုညးမဒှ်ဒဒိုက်တုဲ ဂကူမန် ပ္ဍဲအမေရိကာန်တအ် စတမ်နူ သၞာံ ၁၉၉၄ နကဵုအစဳအဇန် ထ္ၜးဆန္ဒ ဂတရုင်ကလုတ်ဗၟာ ဇၟာပ်ပ်သၞာံရ၊၊ ဗွဲကြဴ နူဂှ်ညိ ၜိုတ်သၞာံ ၂၀၀၀ ဂှ် ဂကူမန်တအ် ပါဲနူကဵု ရးအမေရိက ကဵု ရးအဝ်သတြေလျာတုဲ စိုပ်အာ သီုကဵု ရးယူရောပ်တအ်ကီုရ၊၊ မန်ဒေသအလုံလိုက် (အမေရိက၊ အဝ်သတြေလျ၊ ယူရောပ်) တအ် ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန် ဂကောံပံင်ကောံမန်ဍုင်သအာင် မွဲရ၊၊ နကဵုဂကောံဏအ် ပံင်တောဲ ကုမန် ပ္ဍဲဍုင်မန် ဗွဲတၟေင် ဂကောံသၟတ်မန်လညာတ်တၟိ၊ ညးတာလျိုင် ပရေင်စန်ဒက် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (ဗွဲတၟေင် နာဲအံင်မ္ၚဵု) တုဲ သၠုင်ပတိုန် အသိင် ပရေင်ချဳဓရာင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂကူမန် ပ္ဍဲဍုင်မန်တေအ်ရ၊၊ မန်ဍုင်သအာင်ဂှ် ပ္တိတ်ကဵုသြန်ခရိတ် ကေုာံ လညာတ်တုဲ မၞိဟ်မဗမံက်ရုပ်ရဴကမၠောန်ဂှ် ကောန်ဂကောံ ဂကောံသၟတ်မန်လညာတ်တၟိ ကေုာံ နာဲအံင်မ္ၚဵု မဒှ်မၞိဟ်မပၠတရဴရ၊၊
လညာတ်မ္ဂး ＂ကမၠောန် ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် ညံင်ဂွံစိုပ် ပ္ဍဲညးဍုင်ကွာန်မန်＂ ဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူပရေင်ပံင်ကောံ အကြာမန် မစိုပ်ဍုင်သအာင် ကေုာံ ဂကောံသၟတ်မန်တအ်ရ၊၊ နကဵုလညာတ်ဂှ် ရုပ်ရဴကမၠောန် ညံင်ဂွံမံက်ဂှ် ညာတ်ကေတ် ပ္ဍဲမန်
တ္ၚဲပိဝွံ စွံအာရီုတုဲ ဒးကၠောန်အာရောင်၊၊ ကၠောန်ပၠန်ရ သ္ဒးဒှ် နကဵု ဗီုပြင်ပရေင်ချဳဓရာင် ကောန်ဂကူဂှ် ဒးကၠောန်ရောင်၊၊ တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်ဂှ် ဒှ်ဒၟံင် တ္ၚဲပရေင်ချဳဓရာင် အလုံဂကူမန်မွဲ တုဲဒၟံင်ရ၊၊ သှ်ေဒၟံင် တ္ၚဲဟံသာဝတဳလီု ကဵု တ္ၚဲပၠန်ဂတး ရ၊၊ တ္ၚဲဟံသာဝတဳလီုဂှ် မၞိဟ်တီအောန်တုဲ လဆောဝ်မ္ဂး ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ကၠောန်ဒၟံင် သဘင်ဟီုတွဟ်ညိည ကဵု ဂကူမန် မစိုပ်အမေရိကာန်တအ် အာထ္ၜးဆန္ဒ ပ္ဍဲဂတမုက် ရုင်ကလုတ်ဍုင်ဗၟာရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်ကာလဂှ် ၜိုန်ရ ရဲတၠအဝဵုပၞာန်ဗၟာတအ် ကၟာတ်လဝ် အခေါင်ပရိုင် ဗွဲမတေင်ဂြတ်ကီုလေဝ် ဇၟာပ်ပ်သၞာံ နူကဵုဌာနရေဒဳယော RFA ဘာသာဗၟာ နူကဵု ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ဗလးကဵုဒၟံင်ပရိုင် မန်ပ္ဍဲအမေရိကာန် ထ္ၜးဆန္ဒ ဂတမုက်ရုင်ကလုတ်ဗၟာ ပ္ဍဲတ္ၚဲဟံသာဝတဳလီုဂှ်တုဲ ယၟု ကေုာံ စၟတ်တ္ၚဲဂှ် ဂကူမန်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် တီကေတ်ဒၟံင်အိုတ်ကီုရ၊၊ ညံင်ဂွံဒှ် နကဵုပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန်၊ ညးဍုင်ကွာန်ဂွံတီ ပရူဟံသာဝတဳဂှ် ချပ်ဂၞန် ရေင်သကအ်ဂှ်
ဒုင်သဇိုင် ကုတင်ဗွဲလတူတအ်တုဲ ချပ်ရေင်သကအ်ဂှ် နာဲဗဳထဝ် မန်ဇြာ နူဒိန်မက် ပတိုန်လညာတ် ＂ဆဝ်မ္ၚုဟ် ဂကူမန် ပ္ဍဲတ္ၚဲဟံသာဝတဳလီု မဒှ် တ္ၚဲသဳ ပသာ်ဒစာံစွေက်ဂှ် ရန်တၟအ်ကဵု ဇုဇဗဴလပိုယ် မဒးဒုင်ဂစိုတ် ပဠက်ဂကူ၊ မဒးဒုင်စံင်ယဇ်ဂှ်တုဲ ကောံရေင်သကအ် အာဇရေင်ကျာ်တုဲ ဍေန်ပၞာင်၊ အတိုင်အခိုက်မန် သွက်ညးမစုတိတအ်ဂှ် ညးထောအ်ဇၞောဝ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ် ကၠောန်ဇၞောဝ်တုဲ ပူဇဴကျာ်ရ၊၊ ကၠောန်ဗီုဏအ်မ္ဂး နကဵုအလဵုအသဳ ကၟာတ်လဒဵုဟွံဂွံ ပဒုဟ် လတူညးဍုင်ကွာန် ဟွံဂွံရ၊၊ တုဲပၠန် ညးဍုင်ကွာန်တအ်လေဝ် ဂွံတီကေတ် ပရူတ္ၚဲဟံသာဝတဳလီုမာန်ရ၊၊＂
နကဵုကသပ်ဂှ် မၞိဟ်ဂမၠိုင် တုပ်စိုတ်တုဲ ဖျေဟ်အစဳအဇန်ကမၠောန် ညံင်ဂွံစကၠောန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၆ မဒှ် တ္ၚဲဟံသာဝတဳလီု ပေင် ၂၄၉ သၞာံ၊၊ ကေတ်အသိင် ပွိုင်မွဲသၞာံတုဲ သွက်သၞာံဂတ မပေင် ၂၅၀ သၞာံဂှ်မ္ဂး ညံင်ဂွံဒှ် ဒေသဇဳဇဳ သီုကဵု ပ္ဍဲဍုင်ဗဂေါ လတူကျာ်မုဋ္ဌော (မုဟ်တဴ)ဂှ် ဖန်ဇန်ရောင်၊၊ အတိုင်မဖျေဟ်လဝ် အစဳအဇန်ဂှ် စဗၟံက်ရုပ်ရဴတုဲ တ္ၚဲဟံသာဝတဳလီု နကဵုဗီုပြင် ပရေင်ချဳဓရာင် ညးဍုင်ကွာန်မန် နမပူဇဴကျာ် နကဵုပၞာင်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၆ ဂှ်ရ၊၊ ဆဂး ဒေသဟွံဇဳရ၊၊
သွက်ဂွံဆဝ်မ္ၚုဟ် ဗၟံက်ရုပ်ရဴ သွက် မပေင် ၂၅၀ သၞာံဂှ် နူကဵု ဂကောံပံင်ကောံမန်ဍုင်သအာင် ဖျေဟ်လဝ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဒးပံက် ဗော်သွးကမ္မတဳမကၠောန်ဗဒှ် တ္ၚဲဟံသာဝတဳလီုပေင် ၂၅၀ သၞာံမွဲ နကဵုဂကောံနာနာရောင်၊၊ ပ္ဍဲကဵုကမ္မတဳဂှ် ညးစၞး နူဗော်ဍုင်မန်တၟိ၊ ဂကောံညဳသၟဟ်ဂကူမန် (MUL)၊ ဂကောံမန် နယူဇြဳလာန်၊ ဂကောံမန်အဝ်သတေလျာ၊ ဂကောံမန်မလေရှာ၊ ဂကောံမန်ပံင်ကောံ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (ဗော်ကလေင်ဒက်ပတန်ဍုင်မည်)၊ ဂကောံမန်ခေနဒါ၊ ဂကောံမန် ရးယူရောပ်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ဂကောံမန်ဒိန်မက်၊ ဂကောံမန်ဝှေန်လာန်၊ ဂကောံမန် နေတာလာန်၊ ဂကောံမန်နဝ်ဝေတအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကမ္မတဳဂှ်ရ၊၊
နူကဵုကမ္မတဳဂှ် ဖျေဟ်လဝ် သ္ဂုတ်သွာတ် ကၠောန်ပ္တိတ်
အရာတအ် သီုဖအိုတ် ညံင်ဂွံဒှ်တိတ် ကၠာဟွံစိုပ် တ္ၚဲဟံသာဝတဳလီု ပေင် ၂၅၀ သၞာံရ၊၊
တ္ၚဲဟံသာဝတဳလီု ပေင် ၂၅၀ သၞာံ
အတိုင် ဗော်သွးကမ္မတဳမကၠောန်ဗဒှ် တ္ၚဲဟံသာဝတဳလီု ပေင် ၂၅၀ သၞာံ မရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံ ဗၟံက်ရုပ်ရဴကမၠောန်ဂှ် နာဲအံင်မ္ၚဵု နူဌာနစန်ဒက်ဗဟဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ကေုာံ ဂကောံသၟတ်မန်လညာတ်တၟိ (MYPO) ပံင်ကောံ ကုဂကောံသင်သၟတ် ပ္ဍဲဍုင်မန်တုဲ ဗၟံက်အာရုပ်ရဴရ၊၊ သင်သၟတ် ကေုာံ ဂကောံသၟတ် နူဒေသနာနာ ပ္ဍဲဒေသညးကဵုညး ဗၟံက်ရုပ်ရဴကမၠောန် နကဵုမဍေန်ပၞာင် ရာဒၞာမံက် ပ္ဍဲကဵု ကျာ်စေတဳတအ်ရ၊၊