cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
မဟောဟ်သဓ၊ဇာတ်
၄၃။ ခဏ်သၟဟ်ဇာတ်
နဲသာ်ဝွံ ကျာ်ဂမျိုၚ် တွံကဵုဇာတ် မဟောဟ်သဓတုဲ ကျာ်တြဲသၟဟ်ကၠေံဇာတ်အတိက်ပၠန်ရ၊ မိ−မဟောဟ်သုမန အတိက်တေံဂှ် ကၠုၚ်ဒှ်မဟာသိရိမာယာလၟုဟ်ဝွံရ၊ သိရိဝဍ္ဎနသေဋ္ဌဳ မဒှ်မ−မတုဲတေံဂှ် ကၠုၚ်ဒှ်မကျာ်လၟုဟ် မဟိမုသိရိသုဒ္ဓေါဒနရ၊ သၟိၚ်ဝိဒေဟရးမတုဲတေံဂှ် ကၠုၚ်ဒှ်ထေကာဠုဒါယဳလၟုဟ်ဝွံရ၊ ပဥ္စာလစန္ဒဳ မတုဲတေံဂှ် ကၠုၚ်ဒှ်ဗြဴသုန္ဒရဳလၟုဟ်ဝွံရ၊ ရာဇာကမ္မာ မတုဲတေံဂှ် ကၠုၚ်ဒှ်ရာဟုလ လၟုဟ်ဝွံရ၊ အနုကေဝဋ် မတုဲတေံဂှ် ကၠုၚ်ဒှ်မှာထေမုဂ္ဂလာန်လၟုဟ်ဝွံရ၊ တ္ၚေက်သုဝ မတုဲတေံဂှ် ကၠုၚ်ဒှ်ထေအနန်လၟုဟ်ဝွံရ၊ သာရိကာဗြဴမတုဲတေံဂှ် ကၠုၚ်ဒှ်ဂၞကျာ်မလ္လိကာ သမ္ဘာသၟိၚ်ပဿိုန်လၟုဟ်ဝွံရ၊ မိသၟိၚ်စူဠဏဳ စလာကဒေဝဳ မတုဲတေံဂှ် ကၠုၚ်ဒှ်ခၟဳဗြဴ တုလနန္ဒလၟုဟ်ဝွံရ၊ သၟိၚ်စူဠဏဳ မတုဲတေံဂှ် ကၠုၚ်ဒှ်မဟာထေသာရိပိုတ်လၟုဟ်ဝွံရ၊ ဂၞကျာ်သၟိၚ်စူဠဏဳ နန္ဒဒေဝဳမတုဲတေံဂှ် ကၠုၚ်ဒှ်ဂၞကျာ် မဟာပဇာပတိဂေါတမဳ လၟုဟ်ဝွံရ၊ အမရာမတုဲတေံဂှ် ကၠုၚ်ဒှ်ဂၞကျာ် ဘိမ္မာယသောဓရာလၟုဟ်ဝွံရ၊ မဟောဟ်သဓ မပတၠပညာ နူအယုက်ထပှ်သၞာံ မဂွံသှ်ကၠေံသၟာန်ညးအိုဿီု မတုဲတေံဂှ် အဟံဨဝ သမ္မာ သမ္ဗုဒ္ဓေါ ကၠုၚ်ဒှ် အဲကျာ်တြဲ လၟုဟ်ဝွံရလေဝ်ခၟဳတံ။
ဇာတ် မဟောဟ်သဓ တုဲဆဝွံရ။
ပု − ဒိ − အာ
ပု − ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိညာဏ်။
အာ − အာသွက္ခယညာဏ်။
နိဗ္ဗာန ပစ္စယော ဟောတု။ ။ ။
နိဿဲ
https://drive.google.com/file/d/1i5T9t0B6wjeUKTNejJ8ebp0vO2NwiXft/view?usp=sharing ကဏ္ဍ:ပရေၚ်ဘာသာ ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:ဇာတ် ၅၅၀ ကဏ္ဍ:ဇာတ်ဇၞော်စှ်
ပြကိုဟ်ဇာတ်စှ် ကျာ်ဇၞော်အဇွောံ
ကျာ်တြဲကဿပ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
တၠနန် (နာဲတေန်အံင်)
နာဲတၠနန် (ကော်) နာဲတေန်အံင် (၃၁ ဂျူလာင် ၁၉၃၇ – ၁၀ အံက်တဝ်ဗာ ၂၀၂၁) ဝွံ ဒှ်သၟာတဝ်စၞေဟ် သွက်ဗၠးၜးကောန်ဂကူမန် အပ္ဍဲဗွိုင်သၞောဝ်ကီု သီုကဵု ပ္ဍဲတိဗၠးၜး၊ ပ္ဍဲအခိင်မစုတိဂှ် ယိုက်ဂၠေင်လဝ် တာလျိုင် ဥက္ကဋ္ဌ ဗော်ညဳသၟဟ်မန် မဒှ်ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် အဓိက ပ္ဍဲဗွိုင်အပ္ဍဲဍုင်ရ။ နာဲတၠနန်ဝွံ ဒှ်ကောန် နာဲအံင်ထောန် ညးမဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန်တြေံမွဲတုဲ ကမၠောန်ဂကူမန် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲလပါ်ပေါဲဗတိုက် သွက်အခေါင်အရာဂကူမန်ဂှ် ဂိုတ်ဂစာန် ကၠောန်ကၠုင် နူဘဝသၟတ်ရ။ ဟိုတ်နူ ပရေင်ချဳဓရာင် သွက်အခေါင်ဂကူမန်တုဲ သၞာံ ၁၉၆၂ ဂှ် ညး ဒးဒုင် လွပ် ကုသၟိင်တၠဗၟာတအ်တုဲ ဒးဒုင်ဖျေဟ်ထံင် ပွိုင် ၁၀ သၞာံကီုရ။ သၞာံ ၁၉၈၆ ဂှ် ပ္ကောံဂွံ ညးသၟတ်မန်ဂမၠိုင်တုဲ တိတ်အာ တိဗၠးၜး ဇရေင်ဗော်ဍုင်မန်တၟိ သွက်ဂွံ လုပ်ပေါဲဗတိုက် ကုသၟိင်တၠအဝဵုဗၟာ နကဵုလွဟ်။ ပ္ဍဲဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် ညးယိုက်ဂၠေင်လဝ် နကဵု တာလျိုင် ကမ္မတဳဗဟဵု၊ ကေင်ကာဗဟဵု၊ ဥက္ကဋ္ဌ ကမ္မတဳဟံင်ပြာ်ညးဍုင်ကွာန်မန်၊ ယိုက်ဂၠေင်ကၠုင် တာလျိုင် ပ္ဍဲဌာနပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ဌာနပရေင်ဆက်ဆောံဍုင်သအာင်တအ် ဒှ်တမ်ရ။ ကြဴနူ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ မကေတ်ဒေါအ်ပန်ပှ်ော ကုအလဵုအသဳပၞာန်ဗၟာတုဲ သၞာံ ၂၀၀၂ ဂှ် ညး ဒေါအ်ဇူ နူတာလျိုင် ဗော်ဍုင်မန်တၟိရ။ ပ္ဍဲအခိင် ဗော်ကောန်ဂကူမန် (MNP) ကဵု ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန် (AMDP) မပံင်ကောံရေင်သကအ်တုဲ ဒက်ပ္တန် ဗော်ညဳသၟဟ်ဂကူမန် (MUP) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၈ ဂှ် နာဲတၠနန် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ဥက္ကဋ္ဌတုဲ ယိုက်ဂၠေင်ကၠုင် သဇိုင်ဝန်ဂှ် စဵုကဵု လအိတ်လမျီုရ။
ဘဝသၟတ်
နာဲတၠနန် (ယၟုတမ် နာဲတေန်အံင်) မဒှ်ကောန် နာဲအံင်ထောန်၊ မိအေသိင် ဝွံ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂိတုဂျူလာင် ၃၁၊ ၁၉၃၇ (သက္ကရာဇ် ၁၃၉၉ ဂိတုဒုတိယဒဂိုန် ၉ မမံက်) တ္ၚဲသ္ၚိသဝ် ပ္ဍဲကွာန်ပ္ၚ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်ခမဳ၊ ခရိုင်ကျာ်ခမဳ၊ ဗြိတိန်ဗာမာ ရ။ ပၞောဝ်ကဵု ကောဒေအ် သီုဖအိုတ် ၁၂ တၠဂှ် ညးဒှ် ကောန်မရနုက်ကဵုပိ။ အခိင် နာဲတၠနန် မစိုပ်အဝဲ မံင်ဘာဂှ် ဘာတန်မူလဂှ် မံင်ပ္ဍဲကွာန်ပ္ၚတုဲ စတမ်နူ တန်ဒုတိယဂှ် ညးမံင်လဝ် ပ္ဍဲဘာမောရ်တောန်လေန် ယုဒ်သောန် (Morton Lane-Judson School) မဒှ်ဘာဗတောန်လိက် မပံက်လဝ် နကဵုဂကောံပတန်သာသနာသင်ဗလိုက် (လၟုဟ်၊ ဘာတန်သမၠုင်စၟတ်၆) ဂှ်ရ။ တန်ဒဿမဂှ် တိုန်ပ္ဍဲဘာပုဂ္ဂလိကမွဲ ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင်တုဲ ဂွံအံင်ကေတ် နူကဵုဘာဂှ်ရ။
သၞာံ ၁၉၄၈ အခိင်ဂကူမန်တအ် မအာတ်မိက် ညံင်ကလိဂွံ ဍုင်မန်ဂှ် နကဵုညးမဂွံအလဵုအသဳဍုင် ဂကူဗၟာတအ် ဟွံပစၟတ်သမ္တီ ကုအခေါင်ဂကူမန်တုဲ ကောန်ဂကူမန်တအ် ဒးရပ်လွဟ်တုဲ တဝ်စၞေဟ်ကၠုင် သွက်အခေါင်ဂကူမန်ဂှ် ညးမဒှ် အပါနာဲတၠနန်၊ နာဲအံင်ထောန် ညးမဒှ် ဒုဥက္ကဋ္ဌ ဗော်သွးမန်ကောန်ဍုင်အရင်လေဝ် ရပ်လွဟ် တဝ်စၞေဟ်ကဵု သၟိင်တၠဗၟာတအ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် နာဲတၠနန် နွံအာယုက် ၁၁ သၞာံဂှ်လေဝ် တိတ်အာတိပၠန်ဂတး ကရောမ်အပါဇကုကီုရ။ ဗွဲကြဴ ဒပ်ပၠန်ဂတးမန် သီုဖအိုတ် ပံင်ပ္ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန် ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန်ဂှ် နာဲအံင်ထောန် ညးမဒှ် အပါ နာဲတၠနန်တအ် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ဥက္ကဋ္ဌဇၞော်ရ။ ကြဴနူ ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် တဝ်စၞေဟ်ဗတိုက် နကဵုလွဟ် ပွိုင် စှ်သၞာံ စှ်ဗြဲတုဲ အလဵုအသဳဖဆပလ တုပ်စိုတ် ညံင်ဂွံဗၟံက်ကဵု တွဵုရးဍုင်မန် ကုဂကူမန်တအ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၈ ဂိတုဂျူလာင် ၁၉ ဂှ် ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် လုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲဗွိုင်သၞောဝ်ရ။ နာဲအံင်ထောန် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ဝန်ဇၞော်မွဲတၠကီုရ။
ကြဴနူ မကလေင်လုပ်စိုပ်ကၠုင် အပ္ဍဲဍုင်တုဲ သၞာံ ၁၉၆၀ ဂှ် ညးဒုင်ရုဲစှ် နကဵုမာဲ နဒဒှ် ညးဇမၞော်ကွာန် ကွာန်ပ္ၚရ။
ဘဝတဝ်စၞေဟ် သွက်ဗၠးၜးဂကူမန်
သၞာံ ၁၉၆၂ ဂှ် ဂဥုပ်ဗိုလ်ပၞာန်ဗၟာ နေဝေန် သီကေတ်အဝဵုဍုင်ဂှ် အပါညး နာဲအံင်ထောန် ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ်မန် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးလွပ်ကဵုပၞာန်ဗၟာတုဲ ဒးဖျေဟ်ထံင်ရ။ ကြဴနူ ပၞာန်သီအဝဵုတုဲ နာဲတၠနန် ဗက်စန်ဒက် ကောန်ဂကူမန်တအ် သွက်ဂွံတိတ်ဂြိပ် တဝ်စၞေဟ်ကဵု တၠအဝဵုပၞာန်တုဲ ဒးဒုင်လွပ် ကုပၞာန်ဗၟာတုဲ စတမ်နူ သၞာံ ၁၉၆၃ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၅ လုကဴပွိုင် ၁၀ သၞာံ ဒးဒုင်ဖျေဟ်လဝ်ထံင်မတ်မလီုတုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၃ ဂိတုဇာန်နဝါရဳ ၂၇ ဂှ် ညးဂွံဗၠးတိတ် နူထံင်ရ။ ကြဴနူ မဂွံတိတ်ဗၠး နူထံင်တုဲ ဆက်ယိုက်ဂၠေင်ဒၟံင် ကမၠောန်ပရေင်ဍုင်ကွာန် သွက်ဂကူမန် နကဵုနဲနာနာသာ်ရ။ သၞာံ ၁၉၈၇ ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ ၁၅ ဂှ် ပ္ကောံဂွံ ကွးဘာတက္ကသိုလ် ကေုာံ ကောန်ဂကောံလိက်ပတ်ယေန်သၞာင်မန် ကွာန်ပ္ၚတုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ် ၃၀ တၠဂှ် တိတ်အာ တိပၠန်ဂတး ဇရေင်ဗော်ဍုင်မန်တၟိရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဒ္ကးဒၟံင် ၜါလဝး၊ တၞဟ်န ဗော်ၜါ ဂွံကလေင်ကောံဂှ် နာဲတၠနန်လေဝ် ဗိုင်ပါလုပ် ပ္ဍဲအရာမပံင်ကောံ ကရောမ်မွဲစွံ ကုဒပ်ပံင်ကောံ (မဒတ)တအ်ကီုတုဲ ပ္ဍဲသၞာံဂှ်ဟေင် ဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါဂှ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ က္လေင်ပံင် ဒှ်အာမွဲဒပ်ရ။ ကြဴနူ ဗော်ၜါ ပံင်ကောံ ရေင်သကအ်တုဲ နာဲတၠနန် ဂွံခပ္တိုန် ပ္ဍဲတာလျိုင် ကမ္မတဳကေင်ကာဗဟဵု၊ နူဂှ် ကေတ်လဝ်တာလျိုင် ပ္ဍဲ လျိုင်ဌာနဟံင်ပြာ်ညးဍုင်ကွာန်မန် ကေုာံ ဆက်ဆောံဍုင်သအာင်တအ်ရ။
ပ္ဍဲသၞာံ အကြာ ၁၉၉၄-၉၅ မဒှ်အခိင် နကဵု အလဵုအသဳပၞာန် (SLORC) မကော်ကၠုင် သွက်ဂွံ တက်ကျာ ပရေင်ၜိုဟ်လလံဂှ် နာဲတၠနန် နဒဒှ် ဒုတိယညးတာလျိုင် ပ္ဍဲကမ္မတဳပညဳပညပ် ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် ဂွံကေတ်လဝ်တာလျိုင်ကီုရ။ ကြဴနူ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ မဒေါအ်ပန်ပှ်ော ကုအလဵုအသဳပၞာန်တုဲ စိုပ်သၞာံ ၁၉၉၉ ဂှ် နာဲတၠနန် ဒေါအ်ဇူ နူတာလျိုင် ပ္ဍဲဗော်ဍုင်မန်တၟိရ။
သၞာံ ၂၀၁၂ ပ္ဍဲအခိင် အလဵုအသဳ သမ္မတဦးသိန်းစိန် မပ္ညဳပ္ညပ် ပရေင်ၜိုဟ်လလံဂှ်လေဝ် ပ္ဍဲဂကောံရေင်တၠုင် ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ကဆံင်တွဵုရး ကုဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ်လေဝ် နာဲတၠနန် ပါလုပ်ရေင်တၠုင်လဝ်ကီုရ။
ဘဝက္ဍိုပ်သကိုပ်ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်
သၞာံ ၂၀၁၂ အခိင်မဒက်ပတန် ဗော်ဒဳမဝ်ကရေသဳမန် (MDP) ဂှ် နာဲတၠနန် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ဒုဥက္ကဋ္ဌ (၂)။ နူကဵု ဗော်ဒဳမဝ်ကရေသဳမန်ဂှ် ပြံင်လှာဲ ဗော်ကောန်ဂကူမန် (MNP) တုဲ နူဂိတုမေ သၞာံ ၂၀၁၆ ဂှ် မဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ဒုဥက္ကဋ္ဌ (၁)။ သၞာံ ၂၀၁၈ ဂိတုဂျူလာင်ဂှ် ဗော်ကောန်ဂကူမန် (MNP) ကဵု ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန် (AMDP) ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန် ဗော်ညဳသၟဟ်မန် (MUP) ဂှ် နာဲတၠနန် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ။
သြဝါဒဂမၠိုင်
အကာဲအရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗီုလဵုပြံင်လှာဲပြံင်လှာဲ မန်တအ် ကောံကောံကလောအ်ကလောအ် ဒးဒှ်မွဲဏောင်ဂှ် ဣဏအ် ပါဲဟွံဗၠး ဒးကေတ်တွဵု။ ဗီုပြံင်လှာဲကၠုင် ပရေအ်ဒၟံင် ပိုယ်ထကးဒၟံင်မ္ဂး ပဵုတုဲ ပရေအ်၊ ပြံင်လှာဲကၠုင် ကလိတ်ကလောတ် ဗီုဂှ်တှ်ေ ပိုယ်ကောံဒၟံင် ညးသကအ်တှ်ေ ပဵုခိုဟ် (၃၁ အံက်တဝ်ဗာ ၂၀၁၈)
လအိတ်ဘဝ
အံက်တဝ်ဗာ ၁၀၊ ၂၀၂၁ ဂှ် နာဲတၠနန် အာတိုန်ကောံဓရီု ဂကောံကေင်ကာ ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ပ္ဍဲဍုင်မတ်မလီု၊ ပ္ဍဲကောံဓရီုဂှ် ဟီုဂလာန်၊ ကဵုကသပ် ခိုဟ်ဟ်မာန်ဒၟံင် အတိုင်ဗီုတြေံရ။ အခိင်သဝ်တ္ၚဲ ၃ နာဍဳ ကလေင်စိုပ်သ္ၚိ ပ္ဍဲပ္ၚ၊ စစၞသဝ်တ္ၚဲလေဝ် အတိုင်ဗီုတြေံဂှ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဗတံဂှ် မံင်စ မိက်ဂွံ သြိုဟ်ဂြက် ဂြိုဟ်ချဳဂၠိုင်ဒၟံင်၊ တုဲ ခ္ဍက်ဒၟံင် ဟွံဒေါအ်၊ ကော်နင် အစာဂဥုဲသဝ်ဝန်။ အစာဂဥုဲလေဝ် ဆစိုပ်သ္ၚိ ပ္ဍဲအခိင်ဗတံ ၁၀ နာဍဳဂှ် စုတိအာ ပ္ဍဲကဵု သ္ၚိညး ပ္ဍဲကွာန်ပ္ၚ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗုဂှ်ရ။
ကြဴနူမၜးအတ္တဘဴ
ကြဴနူ မဂွံတီကေတ် နာဲတၠနန် မစုတိအာဘဝပရလိုက်တုဲ ဂွံဆဵုကေတ် လိက်လၞီအောန်စိုတ် နူကဵု ဂကောံနာနာ မပ္တံကဵု နူကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ၊ ဂကောံမန်ကနေဒါ ၊ ဂကောံညဳသၟဟ်မန်ယူရောပ် ၊ ဂကောံမန်အလုံဍုင်အမေရိကာန် ၊ ဂကောံဂဳတပံင်ကောံ ၊ ဂကောံမန်အဝ်သတြေလျာ ၊ ဂကောံဒက်မိတ်ကောန်ဂကူမန်(ဍုင်သေင်ကာပေါဝ်) ၊ ကမ္မတဳကၠောန်ဗဒှ် တ္ၚဲကောန်ဂကူမန် မရနုက်ကဵု (၇၅) ဝါ ဗဟဵု ဍုင်မတ်မလီု ၊ အမျိုးသားစည်းလုံးညီညွတ်ရေးနှင့်ငြိမ်းချမ်းရေးဖော်ဆောင်မှုညှိနှိုင်းရေးကော်မတီ ၊ ပြည်သူ့ပါတီ ၊ ရှမ်းတိုင်းရင်းသားများ ဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် လိက်ပရိုင်ဍုင် ကြေးမုံ
ပါဲနူဂှ်တုဲ ပကဴဇြံင်နး (ဇၟန်ပကဴလၞီအောန်စိုတ်) ဂမၠိုင်လေဝ် နူကဵု ဂကောံနာနာတအ် ပလံင်ဗစိုပ်လဝ်ကီုရ။
ပ္ဍဲတ္ၚဲဖျေဟ်ကမ္မဌာန် ၁၃ အံက်တဝ်ဗာ ၂၀၂၁ ဂှ်လေဝ် ၜိုန်ရ မဒှ်အခိင် ကပ်ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ကီုလေဝ် မၞိဟ်မဂၠိုင်ကဵုလ္ၚီ နကဵု ကယျိုင်မန် ဍာဲဍာဲဂှ် ပေင်ဒၟံင် အလုံဂၠံင် အလုံကွာန်ပ္ၚမွဲရ။ ဇုတ်မသၟေဟ်တအ်ဂှ် ညးတအ် သၠိုင်စုတ်လဝ် လတူကုန်ကျာ်စာင်ဍေဝ်၊ ကွာန်ပ္ၚ၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု မဒှ်ဗဒါဲ ဒၞာဲသမၠိုင်ဂိုဟ် အပါညးနာဲအံင်ထောန် မနွံရ။
ပ္ဍဲဒၞာဲဂိုဟ်ဂှ် နူစၟတ်တ္ၚဲ ၁၆ သေပ်တေမ်ဗါ ၂၀၂၂ ဂှ် နကဵုသဘင်ကၞာ လ္ဇံက်စွံ ရုပ်ဗရိုတ် နာဲတၠနန်မွဲရ။ ရုပ်ဗရိုတ်ဂှ် ကၠောန်လဝ် နကဵုကွတ်တဲ နူဍုင်မာန္တလေတုဲ ဒးကဵုင္ၚုဟ် ၁၀ကိုဋ်။ ဆဂး သီုကၠောန်ဒၞာဲသီုဖအိုတ်မ္ဂး အိုတ်သြန် ၁၀၀ ကိုဋ်ပြင်ပြင်ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ ကဏ္ဍ:BEHM
တၟိ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ခလာတ်
ဘာတၟိ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ခလာတ် ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပိဏ္ဍိက သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၃၅၊ ဝှ် ၁၅။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
ပလိုတ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်မုဟ်နာင်
ဘာပလိုတ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်မုဟ်နာင် ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
သၟိၚ်မနုဟဝ်
သၟိၚ်မနုဟဝ်ဒဒှ်မဇၞော်ကဵုဇှ် သၟိၚ်ဍုၚ်ဗကာံသဂွံမိၚ်ကေတ်ပရိုၚ်တုဲကော်မၞိဟ်မၞုံကဵုကသပ်မဆာဲတံဂှ် ချပ်ရၚ်သ္ကံအိုတ်ရ။ ကောန်ဗြဴသၟိၚ်နွံမွဲဂှ်မၞုံကဵုရုပ်သာ်မစၚ်ဗ္ၜၚ်တဴဂှ် တၞဟ်နကဵုပလီုကၠေံကြဳဇှ်သၟိၚ်ဍုၚ်သဓီုတုဲ သၟိၚ်ဗကာံဗ္တောန်ဖျောန်ကောန်ဇကုဂှ်ရ။ ယွံကောန်ဖံခ္ဍောၚ်ကၞိ သၟိၚ်မနုဟဝ်ကီု သီုကဵုဗြဴသဂွံက္လေၚ်စဴစိုပ် ဇရေၚ်မအံက်ပၠန်ရ။ သၟိၚ်ဂးတုဲ ပလံၚ်ဖျေံဏာကောန်ဗြဴဆက်ကွာဲသၟိၚ်မနုဟဝ်ဍုၚ်သဓီုရ။
ရာဇဝင်
အမာတ်တံ ပလံၚ်ဖျေံနၚ်ကောန်ဗြဴသၟိၚ်ဍုၚ်ဗကာံစှ်ေကၠုၚ်စိုပ်ပလိုတ်ဍုၚ်သဓီုတုဲ အမာတ်တိုန်ဂရၚ်ပ္တီသၟိၚ်မနုဟဝ်ရ။ သၟိၚ်မနုဟဝ်မိၚ်တုဲဖအောဝ်စကာဏာကဵုအမာတ်တံစှ်ေရံၚ်ရ။ အမာတ်သဂွံညာတ်ကေတ်စလးစရာဲကျာ်သြဳရုပ်သာ် ကောန်ဝုတ်သၟိၚ်ဗကာံတုဲ တိုန်လ္ၚောဝ်ဂရေၚ်ပ္တီသၟိၚ်မနုဟဝ်ရ။
သၟိၚ်မနုဟဝ်ဟီုသ္ဂးကဵုကုအမတ်ဇၞော်သၟိၚ်နဝ်ရထာဂှ် သၟိၚ်မနုဟဝ် ပိဋိကတ်ကီု သီုကဵုဓါတ်ကျာ်ဂှ် ကြိုက်မံၚ်ကဵုမၞးတံဟာ
တၚ်သမ္တဳ သၟိၚ်မနုဟဝ် သ္ဂောံဟီုဂလာန်သာံဝွံဂှ် သၟိၚ်ဍုၚ်ဗကာံတေံဂိုၚ်ကေတ်လဝ်ကွေတ်တဳတိတ္ထိတံဂှ်ရောၚ်၊ ဒၟာနူမကေၚ်မိၚ်လဝ်သာ်ဏံဂှ်လေဝ်ကီု၊ ပဟိုတ်နူမှာထေရ်အရဟံတုဲ၊ သၠးထောံကၠေံကွေတ်တဳတိတ္ထိတံဂှ်တုဲရဂှ် ရဴသာ်ဏံ တုပ်ညံၚ်ဟွံဂွံမိၚ်ဏီဂှ်လေဝ်ကီု၊ ဟိုတ်သာဂှ်ရ မဟီုဂလာန်မသ္ကာတ်အာရောၚ်။ အမတ်ဇၞော်သၟိၚ်နဝ်ရထာတုန် အတိုၚ်ဂလာန်သၟိၚ်မနုမဟီုဂှ်ကလေၚ်တိုန်လ္ၚောဝ်ပ္တီ ကဵုသၟိၚ်နဝ်ရထာပၠန်ရ။ ချိုန်ခဏ သၟိၚ်နဝ်ရထာမိၚ်ဂလာန်ဂှ်ဗက် ညံၚ်ရဴဇြုံဇာတ်ဂမျိုၚ် မဒွံဒးလေံကၞဟ်ကီု၊ ပၟတ်ဒေါသမဂဵုမက္တဵုဒှ်ဗွဲမသ္ကာတ်တုဲ၊ ပ္ဍဲကာလဂှ် သီုကဵုဂကောံဗဵုပၞာန် ပိနိလဟုတ်တြဴပြကောတဋိကိုဋ် သၟိၚ်နဝ်ရထာဇက်စှ်ေကၠုၚ်ဗိုၚ်လဝ်ဍုၚ်သဓီုဂှ် လုကဴစှ်မွဲဂိတုတုဲ၊ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ်၃၆၇သၞာံဂှ် သၟိၚ်နဝ်ရထားဇၞး သၟိၚ်မနုဟဝ်ဍုၚ်သဓီုအိန်ခၞံလဝ်ဂှ်လီုအာရ။
တၚ်သွက်ဂွံဗ္စာရဏာ သၟိၚ်နဝ်ရထာ ဇက်စှ်ေဗတိုက်ဍုၚ်သဓီုဇၞသၟိၚ်မနုဟဝ်ဂှ် ဇက်စှ်ေဗတိုက်ဗၞတ်မွဲဝါ မွဲလန်ဓဝ် ဂွံဇၞးအာရဟာ၊ ယဝ်ရဒှ်သာ်ဏံမ္ဂး ဗၞတ်ပိဝါလန် ဇက်စှ်ေဗတိုက်ကီုလေဝ် ဟွံဂွံဇၞး ဒဵုသ္ဒးဗလးဖျေံကောန်ဗြဴဍုၚ်ဗကာံတုဲဟေၚ် ဂွံဇၞးအာ ဣဝွံမွဲတၚ်၊ သအာၚ်မွဲပၠန် ပိဋကတ်ဓါတ်ကျာ်ဂမၠိုၚ်ဝွံ ကြိုက်မံၚ်ကဵုမၞးတံဟာ ဂလာန်မနုဟဝ်ဟီုဂှ် ပ္ဍဲဝၚ်ဗၟာဏံချူလဝ်နွံ၊ ပ္ဍဲဝၚ်မန်ချူလဝ်ဂှ်ဟွံမွဲ၊ သၟိၚ်အရုဒ္ဓမ မၞုံဓဝ်သဒ္ဓါမိက်ဂွံယိုက်ဒိုက်သာသနာညိဂးတုဲ၊ သဵုဟၟဲကဵုထေဲပၞောတ်ဂှ် ယိုက်ပၞာန်တုဲ၊ စှ်ေဗတိုက်ဟီုမ္ဂးဂှ်ဒှ်မာန်ဟာ ဣဝွံလေဝ်မွဲတၚ် ၜါတၚ်ဝွံဂှ် ညံၚ်နွံယုတ္တိဒှ်ဍာံဂှ် တၠပညာတံချပ်ဗစာရဏာ ဂိုၚ်ကေတ်အိုတ်ညိ။ သၟိၚ်နဝ်ရထာဇၞးသၟိၚ် မနုဟဝ်ဂွံဍုၚ်သဓီုတုဲ၊ ဓါတ်ကျာ်စွံလဝ်ပ္ဍဲကဵုဝၚ်နန်သၟိၚ်အဆက်က်မရှ်ေသှ်ေကၠုၚ်လဝ်တံဂှ်ကီု၊ ပိဋကကတ်ပိစှော်စုံ(၃၀)ဂှ်ကီုပြကိုဟ်လောကဳမပ္တံပြကိုဟ်ဗိန္ဒောဟောရာ ကွတ်ဗိုတ်ပိဗေဒၚ်ပန် ဂြန်ဂဥုဲကၠေမ်အၚ်မန်ယန်နာနာသာ် ၀ၚ်သာသနာဍုၚ်သဓီုဂှ်ကီု နကဵုစိၚ်ဗတာၚ်သၟိၚ်ဍုၚ်သဓီုဂှ် ဖဍိုက်လဝ်ဓါတ် ဖဍိုက်လဝ်ပိဋကတ်ပိ ပိစှော်ၜါ ပိစှော်တြဴစုံ(၃၂-၃၆)ဖဍိုက်လဝ်တုဲ၊ အရဳယသၚ် ညးလ္ၚဵုဂး ဂမဳတၠအရှန်လ္ၚဳ(၁၀၀၀)ဇကုမပကၚ်ရၚ် ပိဋကတ်တံဂှ်လေဝ်ကီု၊ ကဵုညးမစဳကၠးပ္ဍဲကွတ်တအ်ဂှ်ကီု၊ အ္စာပုတ်ဂၠတ်ရုပ်ပကဴ အ္စာကသူ မချုရုပ်ကသူအ္စာဝဍ္ဎကဳဗဳသ္ကဝ် သိုၚ်ခၞံမပ္တံကဵုဘုတ်ဘာ ဒက်ဂၠံၚ်ဓါတ်စေတဳမာန် ခၞံပဋိမာကျာ်တအ်ဂှ်ကီု၊ ညးတၠပိုန်ဂြပ်သီုကဵုအပေါတ်တြိယာဗာတအ်ဂှ်ကီုရ၊ နကဵုဂကောံဗဵုပၞာန်မဂၠိုၚ် သၟိၚ်အနုဒ္ဓဒေဝနဝ်ရထာ ရေၚ်တၠုၚ်ကေတ်ပ္တိုန်ဏာ ဍုၚ်အရိမန္ဒနပုရ ဍုၚ်ဗကာံတေံသီုဖအိုတ်ရ။
[ဣဝွံချူကံက်နၚ် နူပြဟိုဟ်ဝံသဒဳပနဳ တံတေံ ဗွဲခမၞောန်ရောၚ်၊ မၞုံပၟိက်ဗွဲကြးမ္ဂ သ္ၚေဝ်ရံၚ်ကေတ်ပ္ဍဲပြကိုဟ်တံအိုတ်ညိ] သၟိၚ်နဝ်ရထာဇက်တိုန်အာစိုပ် အရိမန္ဒနပုရ ဍုၚ်ဗကာံတေံတုဲ နူဍုၚ်ဗကာံတေံ သၟိၚ်နဝ်ရထာ ဗလးဖျေံနၚ်အမာတ်ဇၞော်မွဲ စၞးဇကု(လက်ဝေါယသူ)ဂးယၟု၊ကဵုပသၟိၚ်သဓီုရ။ ဗၟာဂွံပကၚ်ရၚ်ပကၚ်ရၚ်မၚ်မွဲလဝ်၃၈သၞာံ၊ နူဂှ် ကလိလောန်အာတုဲ၊ ဒတောဝ်သၟိၚ်ဗၟာနဝ်ရထာအိုတ်အာတုဲ၊ လုကဴ၈၃သၞာံ ဍုၚ်သဓီုဝွံ လ္ၚုသုန်လီုအာရ။
ဘုမ္မိပါလ ယွံတၠတိဇၞော် ကောန်ဝုတ်သၟိၚ်ဗကာံဂှ် မၞုံကဵုရုပ်သာ်စလးစရာဲဗစၚ်ဗ္ၜၚ်သန်ဟေၚ်။ သၟိၚ်မနုဟဝ် မိၚ်လဟီုအမာတ်တံတုဲ သၟိၚ်စှ်ေဝေၚ်ဒုၚ်တၠုၚ် ပ္တိုန်နၚ်သၟတ်ဗြဴဂှ်ရ။ သၟိၚ်မနုဟဝ် ကဵုသၟတ်ဗြဴဂှ် စဴစိုပ်နန်တုဲ သၟိၚ်မနုဟဝ်စိုတ်ဟွံပ္တေတ်ဒဒှ်ကောန်ဝုတ်သၟိၚ်ဗကာံတုဲ တၞဟ်နဖအိုတ်ကၠေံအသၚ်္ကာသၠေဟ်ပၟာတုဲ ရဴဝွံသၟိၚ်ဂးကဵုသၟတ်ဗြဴရ။
ယွံသၟတ်ဗြဴ မကြုက်တုၚ် သမြုၚ်နှာ တာၜိုဟ် တၠအဲသၟတ်ဗြဴကဵုကၠုတ်မ္ဂးဒှ်ကောန်ဗြဴသၟိၚ်ဗကာံဍာံကွေံရ။ ဒဒှ်ဂၞကျာ်ဇၞော်ဟေၚ် အဲယိုက်ပ္တိုန်လဝ်တၠအဲရ။ မွဲလကာတဵုဟွံကၠုတ်မ္ဂး ရာဇာဒန်ဟေၚ် အဲပ္ကီုရ။ သၟိၚ်မနုဟဝ်သ္ဂးတုဲသၟိၚ်ကဵုအာကေတ်နၚ် မကြုက်တုၚ် သမြုၚ်နှာ တာၜိုဟ်တုဲ ကဵုသၟတ်ဗြဴဂှ်တဵုဂတမတ်သၟိၚ်ဂှ်ရ။ တဵုတုဲသၟိၚ်မနုဟဝ်ကဵုပၟၚ်မၚ်မွဲလဝ်ရ။
ဘုမ္မိပါလ ယွံတၠတိဇၞော် ကောန်ဝုတ်သၟိၚ်ဗကာံဂှ် မၞုံကဵုရုပ်သာ်စလးစရာဲဗစၚ်ဗ္ၜၚ်သန်ဟေၚ်။ သၟိၚ်မနုဟဝ် မိၚ်လဟီုအမာတ်တံတုဲ သၟိၚ်စှ်ေဝေၚ်ဒုၚ်တၠုၚ်ပ္တိုန်နၚ်သၟတ်ဗြဴဂှ်ရ။ သၟိၚ်မနုဟဝ် ကဵုသၟတ်ဗြဴဂှ် စဴစိုပ်နန်တုဲ သၟိၚ်မနုဟဝ်စိုတ်ဟွံပ္တေတ်ဒဒှ်ကောန်ဝုတ်သၟိၚ်ဗကာံတုဲ တၞဟ်နဖအိုတ်ကၠေံအသၚ်္ကာသၠေဟ်ပၟာတုဲ ရဴဝွံသၟိၚ်ဂးကဵုသၟတ်ဗြဴရ။
ယွံသၟတ်ဗြဴ မကြုက်တုၚ်၊ သမြုၚ်နှာ၊ တာၜိုဟ် တၠအဲသၟတ်ဗြဴတဵုကၠုတ်မ္ဂးဒှ်ကောန်ဗြဴသၟိၚ်ဗကာံရာံကွေံရ။ ဒဒှ်ဂၞဇၞော်ဟေၚ် အဲယိုတ်ပ္တိုန်လဝ်တၠအဲရ။ မွဲလကာတဵုဟွံကၠုတ်မ္ဂး ရာဇာဒန်ဟေၚ် အဲပ္တီုရ။ သၟိၚ်မနုဟဝ်သ္ဂးတုဲသၟိၚ်ကဵုအာကေတ်နၚ် မကြုက်တုၚ်၊ သမြုၚ်နှာ၊ တာၜိုဟ်တုဲ ကဵုသၟတ်ဗြဴဂှ်တဵုဂတမတ်သၟိၚ်ဂှ်ရ။ တဵုတုဲသၟိၚ်မနုဟဝ်ကဵုပၟၚ်မၚ်မွဲလဝ်ရ။
ကာလမိက်ကဵုဍုၚ်လီုတုဲ နကြဳဇှ်သၟတ်ဗြဴဂှ် မကြုက်တုၚ်၊ သမြုၚ်နှာ၊ တာၜိုဟ်တံဂှ် ကၠတ်တိုန်အိုတ်ရ။ ဗွဲလၟေၚ်ဇၞော်မောဝ်အာ ဒှ်ပကဴသတ်အိုတ်ရ။ ဒဵုလၟုဟ် နွံတဴဒၟံၚ်ဏီ ညးသ္ဂးအိုတ်ရ။ တၞံကြုက်တုၚ်၊ သမြုၚ်နှာ တာၜိုဟ်တံဂှ် နွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲပါၚ်က္ၜဳဍုၚ်သဓီုရောၚ်။
ပ္ဍဲကာလဂှ် သၟိၚ်မနုဟဝ် မသ္ပသၞိၚ်ကေုာံဂၞကျာ်ဣနၚ်္ဂလာဒေဝဳ မဒှ်ကောန်ဗြဴဍုၚ်ဗကာံ တိုန်စွံပတန်လဝ်ပ္ဍဲဌာန်ဂၞကျာ်ဇၞော်ရ။ သၟိၚ်မနုဟဝ်ဝွံသဂွံပတၠစိၚ်ဗ္တာၚ် ၃၀မၞုံကဵုကြဳဇှ်ရောၚ်။ ကၞောတ်တဲ သရာဲၜါကီုသီုကဵုဖံခ္ဍောၚ်ကၞိ ကောန်ဗြဴသၟိၚ်ဗကာံ ဣနၚ်္ဂလာ ပလီုကၠေံတုဲ ကြဳဇှ်သၟိၚ်မနုဟဝ်အောန်အိုတ်ဂှ် ကောန်ဗြဴသၟိၚ်ဗကာံဂွံတီကေတ်ရ။
ပ္ဍဲကာလဂှ် ဂၞကျာ်ဣနၚ်္ဂလာ ကဵုပရိုၚ်ကဵုမအံက်သၟိၚ်ဗကာံသၟိၚ်အနုရထာမၚ်ဇဝ်ရ။ သၟိၚ်မနုဟဝ်ဝွံ ကြဳဇှ်မအောန်အိုတ်အာတုဲရ ဂွံမိၚ်ပရိုၚ်တုဲခၞဂှ်သၟိၚ်အနုရထာမၚ်ဇဝ် တၠဍုၚ်ဗကာံ ပကောံကေတ်ဗဵုလဗးပြာပ်စှေ်ကၠုၚ်ဗိုၚ်လဝ်ဍုၚ်သဓီု လုကဴပန်ဂိတုတုဲ ရပ်ဂွံဏာသၟိၚ်မနုဟဝ် ပ္ဍဲကာလဂှ်ရ။ သၟိၚ်မပကာၚ်ရၚ်ဍုၚ်သဓီုဂှ်၅၇ဒတောဝ်။ သၟိၚ်သဳဟသုဓမ္မရာဇာဒှ်တံသၟိၚ်မနုဟဝ်ဒှ်ကၞောတ်။ တၞောဝ်ဒတောဝ်သၟိၚ်မန်ပ္ဍဲဍုၚ်သဓီုဂှ်သ္ဂုတ်အာတုဲဒှ်အာတွဵုရးဍုၚ်ဗကာံရ။
နူကဵုဍုၚ်ဗကာံသၟိၚ်အနုရထာမၚ်ဇဝ်ဂှ် ကဵုအမာတ်လက်ဝေါယူရကဵုစှေ်မၚ်မွဲဍုၚ်သဓီု သၞးဇကုရ။ ဗၟာဂွံပကၚ်ရၚ်ဍုၚ်သဓိုဂှ် ၃၈သၞာံ ကလိလောန်အာတုဲ ဍုၚ်သဓီုလ္ၚုသုန်ဂြာံလီုအာ ဒှ်ရးနိဂိုမ်ကွာန်ဇၞော်ရ။ ကြဴဝွံဍုၚ်သဓီုဂှ် ကာလမိက်ကဵုရာၚ်ဆာဲပၠန်ဂှ် သၟိၚ်မသုန်ဒတောဝ်က္တဵုဒှ်ပၠန်ရ။ ပ္ဍဲကာလဂှ် နွံတၠရသိၜါရ။ တၠရသိမွဲဂှ် မၞံုယၟုသက်စိုန်မၚ်မွဲသဳလမသ္ပဒတဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲက္ဍိုပ်တၟံဗြဴနာ်ရ။ တၠရသိၜါ၀ွံ ဒှ်တဴသဟဓရ် ဗြဟ္မစရိယရောၚ်။ နွံကာမွဲတ္ၚဲ နာ်ဗြဴမွဲ တိုန်ကၠုၚ်နူဍုၚ်နာ်တေံတုဲ ဂၚေၚ်ဝေၚ်ဇိုၚ်တၟံက္တဵုဗဒှ်ရုပ်သၟတ်ကညာမွဲရ။
ပ္ဍဲခဏဂှ် ဝိဇာဓိုရ်မွဲ ဆမထေက်ကြိုက် မဂၚေၚ်အာကၠုၚ် ပ္ဍဲဇိုၚ်တၟံဗြဴနာ်ဂှ်ကီု။ ဝိဇာဓိုရ်သဂွံညာတ်ကေတ်သၟတ်ဗြဴနာ်ဂှ်တုဲ ပြာပ်လုပ်အာသီုသၚ်ရိုဟ်ဂလာန် သံဝါသကေုာံသၟတ်ဗြဴနာ်ဂှ်တုဲ သီုညးၜါဒှ်အာမွဲဘာဂတုဲ နာ်ဗြဴဂှ်တန်အာပဋိသန္ဓိရ။
ပ္ဍဲကာလဂှ် နာ်ဗြဴမဂတးဂၠံဂဝ် က္တဵုဒှ်အဏ္ဍဇခၟာဲၜါမရ။ ခၟာဲၜါမဂှ် ဣသိလပှ်ဖျဴဏာထောံလဝ်ပ္ဍဲဇမြပကဴ ဗၞတ်မလံတုဲ ကြဴဝွံခၟာဲဂှ်က္ဍတါပါ်အာတုဲ က္တဵုဒှ်ကောန်ၚာ်ၜါ သၟတ်တြံုမွဲသၟတ်ဗြဴမွဲရ။ သၟတ်ၜါဝွံ ဇၞော်မောဝ်အာတုဲ ဣသိခုတ်လဝ်ယၟုသၟတ်တြံုဂှ် မဇ္ဇဗဏ္ဍုရ။ သၟတ်ဗြဴဂှ် ဂၚ်္ဂါသူရဂးယၟုရ။ မိနန်ဂြၚ်ထဝ်(ဗၟာကော် ရွှေနန်းကျၚ်)
ဇဗ၊ ပ္ကဴ
ပ္ကဴဇဗ နကဵုယၟုသိပ္ပံ (Hibiscus rosa-sinensis) ဗွဲမဂၠိုင် ကော်စ ဗီုအင်္ဂလိက် Chinese hibiscus, China rose, Hawaiian hibiscus, rose mallow ကေုာံ shoeblackplant, ဝွံ ဒှ်တၞံ မနွံကဵု ကဴ မလုပ်လၟိဟ် ဂကူတၞံ Hibisceae tribe မလုပ်တၞောဝ်ဗဳဇ Malvaceae ရ။ တၞံပ္ကဴဇဗဝွံ ပ္ဍဲကဵု ဒေသဂမ္တဴ ကေုာံ ဒေသဆာပ်ဂမ္တဴဂမၠိုင် တဵုလွဳဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵုဂြိုပ် မတိုန်ဒၟံင် နဒဒှ်အရိုင်ဂှ် ဟွံဂွံဆဵုကေတ်ဂှ်ရ တၞံပ္ကဴဝွံ တမ်ဗဳဇ စတိုန် နူလဵုရောဂှ် ဟွံဂွံတီကေတ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍးရ။ တမ်ဗဳဇဍေဟ် ကၠုင်နူ ဒေသဂမ္တဴအာရှ ဒှ်မာန်ရ။ အခိင်လၟုဟ်မ္ဂး ပ္ဍဲဍုင်ယူရောပ် ဒေသဂံက်ဂံက်တအ်ဂှ် နဒဒှ် ပ္ကဴ မစုတ်ကဝေက် ပ္ဍဲသ္ၚိဂှ် သွံဒၟံင်ကီုရ။တၞံဂသဵု(share) မလုပ် တၞောဝ်ဗဳဇ Malvaceae ဂှ် တမ်ဗဳဇဍေဟ် စကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအာရှဗမံက်တုဲ လၟုဟ်မ္ဂး တဵုလွဳဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဒေသဂမ္တဴ ကေုာံ ဆာပ်ဂမ္တဴဂမၠိုင်ရ။
မခုတ်ကဵုယၟု
ယၟု ရုက္ခဗေဒ Hibiscus rosa-sinensis ဂှ် ခုတ်ကဵုလဝ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၇၅၃ နကဵု Carl Linnaeus ပ္ဍဲကဵု လိက်ဂကူတၞံဆုဂမၠိုင် (Species Plantarum)ရ။ rosa-sinensis ဂှ် ဒှ်ယၟု နကဵု ဘာသာလေတ္တေန် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပ္ကဴရုသာ ဍုင်ကြုက် "rose of China"၊ ဆဂး တၞံဝွံ ဟွံလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲတၞောဝ်ဗဳဇ ပ္ကဴရုသာ (နှင်းဆီး) ရ။
ယၟုဗီုမန် " ပ္ကဴဇဗ" ဂှ် ပ္ဍဲလိက်ဂတဵုဇၞော်မဉ် မူလဖအံက် ပ္ဍဲခန်လ္ၚတ်ကၠာအိုတ် မုက်လိက် ၅ ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင်ကီုလေဝ် ယၟုဂှ် မကော် ကဴလဵုဂှ် မၞိဟ်မတီကေတ် အောန်ကွေဟ်ဟ်ရ။ ပ္ဍဲလိက်အဘိဓာန် မန်-ဗၟာ နာဲသက်လောန် မပကိတ်လဝ် လိက်ဇာတ်၅၅၀ မူကျာ်ဇၞော်အစွောအ် ကဵု မူဗီုဗၟာတုဲ ပ္ဍဲဇာတ်၃၁၈ မူကျာ်ဇၞော်အစွောအ်ဂှ် ညးချူလဝ် "ပ္ဍဲကအ်ကမၠတ်ဂှ် သၠိုက်စုတ် ပ္ကဴဇဗ တုဲ-"၊ ပ္ဍဲမူဗၟာ ညောင်ကန်ဂှ် "ခိုးသူကြီး၏လည်၌ နီစွာသော ကုလားဇလပ်ပန်းကို ဆွဲပြီးလျှင်-" တုဲ ဒဒှ်ရ ပ္ကဴဇဗ ဂှ် ဗၟာကော်စ ကုလားဇလပ်ပန်း ဂှ်တီကေတ်ရ။ ပ္ကဴဇဗ ဗီုမန်၊ ကုလားဇလပ်ပန်း ဗၟာမကော်ဂှ် ဒှ်ကဴလဵုဂှ် နာဲသုန်ဓန် ဒှ်ညးဗၟံက်ထ္ၜး နကဵုဗီုရုပ် ပ္ဍဲဝှုက်ၜံက်ညး ပ္ဍဲကဵု၂၂ ဒဳဇြေန်ပါ ၂၀၁၉ ရ။ မအရေဝ် "ဇဗ" ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ်တြာပ် ဍုင်သဓီု၊ မဒှ် လိက်တၟအ်မန် ခေတ်သုဝဏ္ဏဘုမ်ရ။ ဂကူဂျာဗာ ပ္ဍဲအေန်ဒဝ်နဳယှာဂှ် မန်ခေတ်သုဝဏ္ဏဘုမ်တအ် ကောန်စ "ဇဗ" ရ။ ပ္ကဴဝွံ နူတမ်ဝါဒိ ဂကူမန်တအ် ကလိဂွံ နူဂျာဗာ ဒှ်မာန်တုဲ စိုပ်ကၠုင် ဍုင်မန် ပ္ဍဲအခိင် ခေတ်သုဝဏ္ဏဘုမ် ဒှ်မာန်ရ။ မွဲသာ်ပၠန် ပ္ကဴဝွံ ပ္ဍဲကဵု အခိုက်ကၞာ ဟိန္ဒူဂှ် နဒဒှ် ပ္ကဴကိစ္စဇၞော် ပူဇဴကၠုင်ဒၟံင်ဂှ်ရ နကဵု ကရောမ် သာသနာဟိန္ဒူ မွဲစွံဂှ် စိုပ်ကၠုင် ဍုင်မန် ဒှ်မာန်ရ။
လွပ်
thumb|ပ္ကဴဇဗ ဗတာင် ပ္ကဴဇဗဝွံ ဒှ်ပ္ကဴမစဂွံမွဲတုဲ မၞိဟ်ပ္ဍဲ တကအ်ပါသဳဖိတ်ဂမၠိုင် ကၠောန်နဒဒှ် သလေတ်/ကဝေက်ရ။ ပ္ကဴဇဗဝွံ စုတ်ပ္ဍဲသော် သွက်သော်ဂွံခိုဟ်၊ တုဲပၠန် ပ္ဍဲအိန္ဒိယ ပေါတ်ဒၞပ် သွက်ဒၞပ်ဂွံပလေဲ။ တုဲပၠန် ပ္ကဴဇဗဝွံ နဒဒှ် ကိရိယာ မၜတ် ဓါတ်pH လေဝ် စကာဒၟံင်ကီုရ။ စုတ်ပ္ကဴ ပ္ဍဲကဵု ဍာ်pHမ္ဂး အသာ်ဍေဟ်ပြံင်လှာဲအာတုဲ ဂွံတီကေတ် ဂလိုင်ဓါတ်pH ရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲဘာသာဟိန္ဒူမ္ဂး နကဵုပ္ကဴဇဗဂှ် ပူဇဴဒေဝတဴဂမၠိုင် ဗွဲတၟေင်ရ။ ပ္ဍဲဒေသဗေင်္ဂါ အိန္ဒိယဗမံက် ဂှ် ပ္ကဴအသာ်ဗကေတ်ဂှ် ပူဇဴကျာ်ကလဳ၊ ပ္ဍဲအေန်ဒဝ်နဳယှာ ညးကော်စ ပ္ကဴဏအ် "kembang sepatu"မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပ္ကဴဒၞပ်။ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် စဲဗကှ်တုဲ ကၠောန်လက်ဖက် ရ။
right|thumb|ပ္ကဴဇဗ အသာ်ပေန် ပ္ဍဲအိန္ဒိယသၠုင်ကျာ ပ္ဍဲကဵု ဂြန်ဂဥုဲကြုက်မ္ဂး ပ္ကဴဇဗ ဝွံ လုပ်အဝေါင်ဂဥုဲ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ နကဵု အခိုက်ကၞာမ္ဂး ပ္ဍဲဍုင်ကြုက် ပ္ကဴဏအ်ဂှ် ညးပေတ်စဒၞပ်၊ တုဲပၠန် ညးဗြဴကြုက်တအ် ပေါတ်စုတ် ပ္ဍဲသော် ဂွံဂွံ သော်လမ္စံက်ဂၠိုင်ရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲဍုင်ကြုက် ပ္ကဴဏအ်ဂှ် စုတ်ပ္ဍဲ ဍာ်နာနာသာ် သွက်ဂွံဂွံဖျုန်အသာ်ရ။ တုဲပၠန် တၞံပ္ကဴဇဗဂှ် နွံကဵုဓါတ် မပခိုဟ်ကဵု စၞာံဇကုမၞိဟ်တအ်တုဲ ဥပမာ ဍာ်နူပ္ကဴဍေဟ်ဂှ် နွံကဵုဓါတ် မစဵုဒၞာပသာန်တ္ၚဲ anti-solar ရ။
မတဵုလွဳ
တၞံပ္ကဴဇဗဝွံ တဵုလွဳဒၟံင် ပ္ဍဲဒေသဂမ္တဴ ကေုာံ ဆာပ်ဂမ္တဴဂမၠိုင်ရ။ ဓါတ်ဂမ္တဴ သၟဝ် 10 C မ္ဂး ဍေဟ်ဂျိုင်ဟွံမာန်။ ပ္ဍဲဍုင်ဂံက်ဂံက်တအ်ဂှ် တဵုလွဳ ပ္ဍဲသ္ၚိဒ္ၚောဝ် မကဵုဓါတ်ဂမ္တဴတုဲ နဒဒှ် ပ္ကဴပ္ဍဲသ္ၚိဂှ် တဵုလွဳဒၟံင်ကီုရ။
သင်္ကေတ ကောန်ဂကူ
မအရေဝ်မလေ bunga ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် "ပ္ကဴ"၊ တုဲraya ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် သဘင် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ နကဵုအရေဝ်မလေ မ္ဂး ပ္ကဴဝွံ ဂွံအဓိပ္ပါယ် ပ္ကဴသဘင် ရ။ ညးတအ် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် အသာ်ဗကေတ်ဂှ် ဒှ်အသာ်သင်္ကေတ လမျီုတုဲ မသုန်ထာင်ဂှ် ပစၞးကု ဍုင်ညးတအ် မသုန်နာဂရ ရ။
ဗီုရုပ်ဂမၠိုင်
ပ္ကဴဇဗဝွံ နွံကဵု အသာ်နာနာ ဗီုပြင်နာနာသာ်ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ရုက္ခဗေဒ ကဏ္ဍ:ပ္ကဴဂမၠိုၚ်
ဆာန်အံင် (နိုင်စိန်ထွန်း)၊ နာဲ
နာဲဆာန်အံင် (ကော်) နာဲစိန်ထွန်းဝွံ ဒှ်မၞိဟ်မချဳဓရာင် ပရေင်ကမၠောန်ဂကူမန် ပ္ဍဲကမၠောန်ပၠန်ဂတး သွက်ဗၠးၜးဂကူမန် ပ္ဍဲဗော်ဍုင်မန်တၟိကီု သီုကဵု ကမၠောန်ပရေင်ဍုင်ကွာန် သွက်အခေါင်အရာဂကူမန် ပ္ဍဲဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် ခေတ်အဆက်အဆက်၊ တုဲပၠန် ကမၠောန်ပရေင်လိက်ပတ် ယေန်သၞာင်မန် ပ္ဍဲဒေသလေဝ် ယိုက်ဂၠေင် ကၠောန်ကၠုင်လဝ် စဵုကဵု လအိတ်လမျီုကီုရ။
ဘဝသၟတ်
နာဲဆာန်အံင် က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲကွာန်မုဟ်ဒုန်၊ ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင် (တကအ်ခၟိုင်) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၅၆ ဂိတုမာတ် ၂၇ (သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၁၇ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် ၁ စွေက်) တ္ၚဲအင္ၚာ မဒှ်ကောန် နာဲမိုင်ဂျဳ မိဨတုင်၊ ပၞောဝ်ကဵု ကောဒေအ် ၆ တၠဂှ် ညးဒှ်ကောန်မရနုက်ကဵု ပန်ရ။ အခိင်နာဲဆာန်အံင် မစမံင်ဘာဂှ် မံင်လဝ် ဘာတန်မူလ ကွာန်မုဟ်ဒုန်။ စပ််ကဵု ပရေင်ကမၠောန်ဒတုဲဖဵုဍုင်ကွာန် ဗီုကဵု ကမၠောန်ပရဟိတတအ်ဂှ် နာဲဆာန်အံင် စကၠောန်ကၠုင်လဝ် နူဘဝသၟတ်ရ။
ကမၠောန်ပၠန်ဂတး
နူစ သၞာံ ၁၉၈၈ ဂှ် နာဲဆာန်အံင် စချဳဓရာင်ကၠုင် ကမၠောန်ပၠန်ဂတး ပ္ဍဲဗော်ဍုင်မန်တၟိ နဒဒှ် ညးသၟဝ်တိမွဲ သၞာံဗွဲမလအ်တုဲ သၞာံ ၁၉၉၁ ဂှ် နဒဒှ် သၟာပၠန်ဂတး လတူတိ ပ္ဍဲဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် လုပ်ကေတ်တာလျိုင် ပ္ဍဲဒေသကလေင်စန်ဒက် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ (ဗွဲကြဴ ကော်စ ခရိုင်သဓီု) နဒဒှ် ညးလျိုင်ဂကောံက္ဍိုက်က္ဍိုပ်ဒေသကလေင်စန်ဒက်ရ။ ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳဗော်ဍုင်မန်တၟိ အလန်စတုတ္ထ မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၀ ဂှ် နာဲဆာန်အံင် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ကမ္မတဳခရိုင်သဓီု ရ။ ပ္ဍဲမွဲအခိင် မယိုက်ဂၠေင် ကမၠောန်ပၠန်ဂတး ပ္ဍဲဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် တာလျိုင် ဒု-လျိုင်ဌာနပရေင်ပိုန်ဒြပ် ခရိုင်၊ လျိုင်ပရိုင်ပိုန်ဒြပ် ဍုင်ဗြဝတဳ၊ ဂကောံဌာနပရေင်ပိုန်ဒြပ် ဗဟဵု၊ ဥက္ကဋ္ဌ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ် မြဴသာ်ဝွံ ယိုက်ဂၠေင်ကၠုင် တာလျိုင်နာနာသာ်တု သၞာံ ၂၀၀၈ ဂှ် ဒေါအ်ဇူ နူဗော်ဍုင်မန်တၟိရ။
ကမၠောန်ပရေင်ဍုင်ကွာန်
သၞာံ ၂၀၀၉ အခိင်သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်တအ် ဒက်ပ္တန် ဗော်ဒဳမဵုကရေသဳအလုံဒေသရးမန် သွက်ဂွံလုပ်ပြိုင် သဘင်မာဲသၞာံ ၂၀၁၀ ဂှ် နာဲဆာန်အံင် ပါလုပ်ကၠုင်ကီုရ။ ဗော်ဒဳမဵုကရေသဳအလုံဒေသရးမန် ကၠောန်ဗဒှ် ကောံဓရီု ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀ ဂိတုဂျူလာင် ၁၁ ဂှ် ရုဲစှ် မၞိဟ်တာလျိုင် ကေင်ကာဗဟဵု ၂၁ တၠ ဂှ် နာဲဆာန်အံင် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ကေင်ကာဗဟဵု မွဲတၠကီုရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် သွာင်ကမၠောန်ကောန်ဂကူ ဗီုကဵု ဂကောံလိက်ပတ် ယေန်သၞာင်မန်၊ စပ်ကဵု တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်တအ်လေဝ် ရေင်တၠုင်ကၠောန်ကၠုင်လဝ် ဗွဲမကတိုင်ကၟိုဟ်ကီုရ။
သွက်ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် မနွံအပ္ဍဲဍုင်တအ် ဂွံဒှ်မွဲဗော်ဂှ် ညံင်ရဴ ကောန်ဂကူမန် ဗွဲမဂၠိုင်တအ် စိုတ်ထတ်ဒၟံင်ကီု နာဲဆာန်အံင်လေဝ် စိုတ်ထတ် ဗွဲမလောန်ကီုရ။ သွက်ဂွံပံင်ဒှ်မွဲဗော်ဂှ် ဟိုတ်နူ နကဵုဗော်ဒဳမဵုကရေသဳအလုံဒေသရးမန်ဂှ် ဟွံဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဂၠံင်တရဴ ကၠးကၠးဖ္ဍးဖ္ဍး ဟွံညာတ်ကေတ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၆ ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ ၃၀ ဂှ် ဗော်ဒဳမဵုကရေသဳအလုံဒေသရးမန် ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင် ကောံဓရီုတုဲ ချူဗစိုပ်လိက် ဇရေင် ဥက္ကဋ္ဌဗဟဵု အပ္ဍဲပွိုင်မွဲဂိတု ယဝ်ရ ကောံဓရီုကေင်ကာဗဟဵု ကဵု ကမ္မတဳဗဟဵု ကၠောန်ဗဒှ် ဟွံမာန်မ္ဂး နကဵု ဂကောံကေင်ကာ ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင် သီုဖအိုတ် နုက်တိတ် နူဗော်ရောင်။ စပ်ကဵု မချူဗစိုပ်လိက်ဝွံတုဲ နာဲဆာန်အံင် ဟီုကဵု ဌာနပရိုင်ဗၠးၜးဂကူမန် "သဘင်မာဲမတုဲကၠုင်ဂှ် ဟိုတ်နူဗော်မန် ဟွံဒှ်မွဲတုဲ အလုံမွဲတွဵုရးဍုင်မန်ဂှ် က္လိဂွံဇမၞး ဆပန်ဒၞာဲဓဝ်ရ။ အရာဏအ်ဂှ် ဂိကဵု ဂကူဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ သဘင်မာဲဂတဏအ်လေဝ် ယဝ်ရ ဆက်အာ ဗီုဏအ်ပၠန်ရမ္ဂး မုဟွံတၟေင်ရ။" ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် သွာင်ကမၠောန်ကောန်ဂကူ ဗီုကဵု ဂကောံလိက်ပတ် ယေန်သၞာင်မန်၊ စပ်ကဵု တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်တအ်လေဝ် ရေင်တၠုင်ကၠောန်ကၠုင်လဝ် ဗွဲမကတိုင်ကၟိုဟ်ကီုရ။
ဟိုတ်နူ အလဵုအသဳ အေန်အေဝ်ဒဳ သၠာဲထောအ် ယၟုဒဒန် မဆက်လဝ် ဍုင်မတ်မလီု ကဵု တကအ်ခၟိုင် နူကဵု ယၟုတြေံ ဒဒန်သြင်လောန် (ၜါသွာင်) (သံလွင်တံတား (ချောင်းဆုံ) နကဵုယၟုတၟိ ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းတံတား တုဲ ညးဒေသတအ်ကီု သီုကဵု ကောန်ဂကူမန် မၞိဟ် ၃၀၀၀ ပြင်ပြင် ထ္ၜဆန္ဒ ဒစဵုဒစးဂှ် နကဵု နာဲဆာန်အံင် ဟီုကဵု အစာပရိုင် "ဟီုကြဴဒၟံင် သွက်ဂွံဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဒဳမဝ်ကရေသဳဖေက်ဒရေဝ်တုဲ ယၟုဒဒန်ဏအ်ဂှ် ယၟုမကိတ်ညဳ ကုဒေသ၊ မကိတ်ညဳ ကုကောန်ဂကူမန်ဂှ် ဟွံကဵုတုဲ ယၟုမုဟွံဆေင်စပ်ဂှ် ခုတ်ကဵုဂှ် ပိုယ်ဟွံပေင်စိုတ်တုဲ တိတ်ထ္ၜးဆန္ဒရ။"
သၞာံ ၂၀၁၉ အခိင် ဗော်မန်ၜါပံင်ကောံ ဒက်ပ္တန် ဗော်ညဳသၟဟ်မန်ဂှ် လုပ်ယိုက်ဂၠေင်လဝ် နဒဒှ် ကမ္မတဳရေင်တၠုင် ကေင်ကာဗဟဵု မွဲတၠတုဲ ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳ ဗော်ညဳသၟဟ်မန် (ဗဟဵု) အလန်ပထမ မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၂ ဂိတုမာတ် ဂှ် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ကမ္မတဳဗဟဵု ကေုာံ နာယက ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင် (တကအ်ခၟိုင်) တုဲ ဆက်ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင်ဂှ် စဵုကဵု လအိတ်လမျီုရ။
လအိတ် ဘဝ
နာဲဆာန်အံင် စုတိအာ ပ္ဍဲရုင်ဂဥုဲပါန်လှိုင် (ပန်းလှိုင်ဆေးရုံကြီး) ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင်၊ နကဵုယဲကတေင်ဆီကောန်တၟအ်ကၠက် ရ။ နကဵု ရုင်ဂဥုဲဂှ် ဗွဲမပြဟ် ကရေက်ကောန်ကၟအ်တုဲ ဂွံပိတ္ၚဲဂှ် ကောန်ကၟအ်ဒေါအ်အာတုဲ စုတိအာရ။ ရုပ်ကလာပ် နာဲဆာန်အံင်ဂှ် ကောန်ဇာတ်တအ် ကေတ်ဖျဴနင်ကွာန်တုဲ စံင်ဇွ ပ္ဍဲသုသာန် ကွာန်မုဟ်ဒုန် ပ္ဍဲ ဂိတုမာတ် ၃၁ ဂှ်ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ
ဗၟံက်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်မုဟ်နာင်
ဘာဗၟံက် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်မုဟ်နာင် ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပညိန္ဒ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၇၊ ဝှ် ၂၇။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
ကျာ်သဇင်ထဝ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်မုဟ်နာင်
ဘာကျာ်သဇင်ထဝ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်မုဟ်နာင် ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဘဒ္ဒိယ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၃၅၊ ဝှ် ၁၅။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
သၟိင်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ပံင်
ဘာသၟိင် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ အရာပ်ပံင် ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တတိဿ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၀၊ ဝှ် ၅၀။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
ကျာ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ပံင်
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တစန္ဒောဘာသ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၃၊ ဝှ် ၅၂။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
ရာမညဓမ္မသုခ
ဘာရာမညဓမ္မသုခ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ အရာပ်ပံင် ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တအာဒိစ္စ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၄၊ ဝှ် ၂၁။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
ဝဳလဳယာမ် ကမ်ကွာမ်ဗါ (William Kamkwamba)
thumb|စက်စင်ကျာ ကၠာအိုတ် The first wind turbine ဝဳလဳယာမ် ကမ်ကွာမ်ဗါ (William Kamkwamba) (သၠးဂၠံဂဝ် အဝ်ဂေတ် ၅၊ ၁၉၈၇) ဝွံ ဒှ် ကောန်ဍုင်မာလာဝဳ ညးမခၞံဗဒှ် ကေုာံ အစာချူလိက်မွဲတၠရ။ ညးဝွံ ဟိုတ်နူကဵု စကာ တိုင်ဆု၊ သၠာ ကေုာံ ၚေက်က နူကွဳလိုန် ကေုာံ ကပေါတ်နူကဵု ဒၞာဲခမိက်တုဲ ကၠောန်ဗဒှ်ပတိုန် စက်စင်ကျာ မကေတ်ဒြဟတ်ကျာတုဲ ပ္တိတ် ဒြဟတ်လလဳတုဲ တံင်ပတိုန်ဍာ် သွက်ဂွံတဵုဗ္ၚ ပ္ဍဲသ္ၚိညးတေအ် ပ္ဍဲကွာန် ဝိမ်ဗေ (Wimbe) ၃၂ ကဳလဝ်မဳတာ (၂၀ တိုင်) ဗမံက် ကသုန်ဂူ (Kasungu)ဂှ်တုဲ ယၟုမြဟ် မၞိဟ်တီဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ညးတေအ်ရ။ စနူဂှ်တုဲ ညးတေအ် ဆက်သြိုင် စက်တံင်ဍာ် နကဵုဒြဟတ်ပသာန်တ္ၚဲတုဲ ပလံင်ဗစိုပ် ဍာ်သွုင် ကုညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲညးကွာန်ညးတေအ်ရ။ ပါဲနူဂှ် စက်စင်တၞဟ်ၜါဂှ်လေဝ် ညးတေအ် ဂွံသြိုင်ဗဒှ်လဝ်ကီုရ။ ကမၠောန် စကာနဲပညာတုဲ သၠုင်ပတိုန် ပရေင်တဵုလွဳ ကေုာံ ဍုင်သွုင် သွက်ညးဍုင်ကွာန်တအ်ဂှ် ညးတေအ် ဆက်ကၠောန်ဒၟံင်ဖိုဟ်ရ။
ဘဝ ကေုာံ ပရေင်ကမၠောန်
ကမ်ကွာမ်ဗါ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဂကောံသ္ၚိကၟိန် ညးဒိုက်ဂတ်မွဲ မဂယိုင်လမျီု နကဵုကမၠောန်ဗ္ၚရ။ ကာလညးတေအ် ဍောတ်တ်တေအ် ညးတေအ် ဒးဂၞပ်ဝေင် ကရောမ် သကအ်ရဲညးတေအ်ၜါ ဂိလ်ဗေတ် (Gilbert) ကဵု ဂျဝ်ဖရေ (Geoffrey) ဗက်ဂၠာဲလပှ် ကပေါတ်တြေမ်မ် နူကဵု ဒၞာဲခမိက်တုဲ ကၠောန်ဗဒှ် ကပေါတ်ဝေင်မွဲမွဲရ။ အတိုင်ညးတေအ် မချူလဝ် ပ္ဍဲလိက် အသ္မိတ္ထုပ္ပတ္တိ (autobiography) နကဵုက္ဍိုပ်လိက် သၟတ်တြုဟ် မကၠောန်ဗတိတ်ဓါတ်လလဳ နကဵုကျာ 'The Boy Who Harnessed the Wind' ဂှ်မ္ဂး အပါညးတေအ်ဂှ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံလျုင်ပတှ်ေကေတ် သာသနာခရေတ်ဏီဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မကြမ်ကြမွဲတၠရ။ ဟိုတ်နူ ကပ်ကၞောဝ် (ဒုဗ္တိက္ခန္တရကပ်) ကတဵုဒှ် အပါညးတေအ် ကဵု ခရိတ်ဘာ ဟွံမာန်တုဲ ညးတေအ် ဒးဒုင်ပ္တိတ်ထောအ် နူကဵုဘာရ။ ၜိုန်ရ ညးတေအ် ဒးဒုင်ပ္တိတ် နူကဵုဘာကီုလေဝ် ဟိုတ်နူ စိုတ်ထတ် မိက်ဂွံလ္ၚတ် လိက်တုဲ ညးတေအ် ဆက်အာ ဗှ်လိက် ပ္ဍဲတိုက်ဗွဟ်လိက်ဘာ (school library) ရ။ ပ္ဍဲကဵု တိုက်ဗွဟ်လိက်ဂှ် ညးတေအ် ဂွံဗှ်ကေတ် ပရူသိပ္ပံတုဲ ညးတေအ် စိုတ်ထတ် မိက်ဂွံ ကၠောန်ပတိတ် ဓါတ်လလဳ နူကဵု ကျာသဘာဝရ။ ကိုပ်ကၠာဂှ်ညိ ညးတေအ် ပံက်လဝ် ဆေင်ပလေဝ်စ ရေဒဳယဝ်၊ ကေတ်သေတ် ဍောတ်တ်မွဲ ပ္ဍဲကဵုကွာန်ဂှ်ရ။ ဆဂး ကမၠောန်ဂှ် မၞိဟ်ကၠုင်ပလေဝ်အောန်တုဲ ဟွံဒှ်ကမၠောန်ရ။
ကြဴနူ ကမ်ကွာမ်ဗါ မဂွံဗှ်ကေတ် လိက် "Using Energy (လွပ်ဒြဟတ်)" တုဲ ညးတေအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံကၠောန် စက်စင်ကျာမွဲရ။ ဗွဲကိုပ်ကၠာ ညးတေအ် ကၠောန်စမ်ရံင် ဗီုဍောတ်တ်မွဲ မစကာ ဒါင်နမဝ် မတောဲလဝ် နကဵု ပင်ကာ/စက်စင်တုဲ ကၠောန်ပ္တိတ် ဓါတ်လလဳ သွက်သ္ၚိညးတေအ် ဂွံသုင်စောဲရ။ နူဂှ် စိုပ်အာ ပ္ဍဲပရိုင်နေဝ်ဇြေန်တုဲ ပရူညးတေအ်ဂှ် ပြးဇးအာ အလုံလိုက်မွဲရ။ ပရေင်ကမၠောန်ညးတေအ်ဂှ် မဂွံဒုင်ချူ ပ္ဍဲကဵု ဗလံက်၊ အလဵုဇကုညးတေအ်လေဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲအစဳအဇန် မကော်ဂး Maker Faire Africa ပ္ဍဲဂါနာ (Ghana) ပ္ဍဲအဝ်ဂေတ် ၂၀၀၉ ကီုရ။
မြဟ်တမ္ညဝ် (Fame)
left|thumb|စက်စင် ဝဳလဳယာမ် ကမ်ကွာမ်ဗါ တၟိ thumb|ကမ်ကွာမ်ဗါ ထ္ပက်ဒၟံင်စၟတ်တဲ ပ္ဍဲအခိင် မသွံလိက် ညးတေအ် မချူလဝ် ကြဴနူ လိက်ပရိုင် The Daily Times ပ္ဍဲဍုင် Blantyre မချူ ပရူ စက်စင်ညးတေအ် ပ္ဍဲကဵု နဝ်ဝေမ်ပါ ၂၀၀၆ the story circulated through the blogosphere, တုဲ ညးတေအ် ဂွံဒုင်ဘိက် သွက်ဂွံဟီုအရေဝ် ပ္ဍဲကဵု သဘင်ကောန်ဖရေန် TEDGlobal 2007 ပ္ဍဲ Arusha, Tanzania နဒဒှ် ကၟုဲတၟေင်ရ။ သၟာပရေင်ပိုန်ဒြပ် သေဌဳတအ် ဂွံဆဵုကေတ် ညးတေအ် နူကဵု ကောန်ဖရေန်ဂှ်တုဲ ညးတအ် ဗိုင်ထံက်ပင်ညးတေအ် သွက်ဂွံ ဆက်တိုန်ဘာရ။ ပရူညးတေအ်ဂှ် အစာပရိုင် Sarah Childress ချူ ပ္ဍဲကဵု လိက်ဂျာနေဝ်ဇၞော်ဇၞော် The Wall Street Journal ကီုရ။ ညးတေအ် ဂွံဆက်တိုန်ကဝ်လိက် ပ္ဍဲကဵု African Bible College Christian Academy ပ္ဍဲဍုင် Lilongwe ရ။ နူဂှ်ပၠန် ညးတေအ် ကလိဂွံ လာပ်ပညာ (scholarship) သွက်ဂွံဆက်တိုန် ပ္ဍဲကဵု the African Leadership Academy တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄ ဂှ် ဘာတုဲ နူကဵုကဝ်လိက် (အခေါင်လုပ်တက္ကသိုလ်) နူကဵု Dartmouth College ပ္ဍဲ Hanover, New Hampshire ရ။
ကမ်ကွာမ်ဗါ မဂွံဒုင်သၟာန် အေန်တာပျူ ပ္ဍဲကဵု အစဳဇန်တဳဝဳ The Daily Show ပ္ဍဲ ၇ အံက်တဝ်ပါ ၂၀၀၉။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ညးတေအ် ဂွံဒုင်ဘိက် သွက်ဂွံတိုန် ကောံဓရီုသိပ္ပံ ဂဝ်ဂါ (2011 Google Science Fair introductory meeting) တုဲ ပ္ဍဲကောန်ဖရေန်ဂှ် ညးတေအ် ဂွံအခေါင် ဟီုဂလာန် နဒဒှ် ကၟုဲတၟေင်ပၠန်ရ။
လိက်ညးတေအ် မချူလဝ် The Boy Who Harnessed the Windဂှ် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၃ နဒဒှ် "1 Book, 1 Community" (လိက် ၁၊ ဂကောံမၞိဟ် ၁)ရ။ မဂွံဒုင်ရုဲစှ် ဗီုဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲသၞောဝ်တိုက်ဗွဟ်လိက်မ္ဂး ညးစၟတ်သမ္တီ မဒှ်လိက် မပါ်ပရအ်လညာတ် ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗ ရ။
စပ်ကဵု ပရူညးတေအ်တုဲ ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ရုပ်ဒမျိုင်ပရူပရာ (documentary film) နကဵုယၟု William and the Windmill (ဝဳလဳယာမ် ကဵု စက်စင်ကျာ) ရုပ်ဒမျိုင်ပရူပရာဂှ် ကလိဂွံလာပ် Grand Jury Prize နဒဒှ် ရုပ်ဒမျိုင်ပရူပရာခိုဟ်အိုတ် (Best Documentary Feature) ရ။ at the 2013 South By Southwest film festival in Austin, Texas.
ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀၊ လိက် The Boy Who Harnessed the Wind (သၟတ်တြုဟ် မကၠောန်ဗဒှ်ဓါတ်လလဳ နကဵုကျာ) ညးတေအ် မချူလဝ်ဂှ် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နူကဵု တက္ကသိုလ် University of Florida ကဵု တက္ကသိုလ် Boise State University နဒဒှ်လိက် ဇၟာပ်ကွးဘာ သ္ဒးဗှ်ထေက်ဖအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄ ဂှ် နူကဵု တက္ကသိုလ် Auburn University ကေုာံ University of Michigan College of Engineering တအ်လေဝ် ရုဲစှ် စၟတ်သမ္တီ ညံင်ရဴဂှ်ကီုရ။
သၞာံ ၂၀၁၃ မဂ္ဂဇြေန် TIME ပၠုပ်စရင် ကမ်ကွာမ်ဗါ ပ္ဍဲစရင်မၞိဟ် ၃၀ မဖန်ဗဒှ် ညံင်ဂၠးတိ ဂွံပြံင်လှာဲ။
ပရူ ကမ်ကွာမ်ဗါ ဂှ် ချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲကဵု လိက် Extraordinary People (ပူဂိုလ် တၟေင်ဂမၠိုင်)၊ လိက်ဂှ် Michael Hearst ဒှ် အစာချူလိက်ရ။ တုဲပၠန် ပရူညးဂှ် သီုဒယှ်ေလဝ် နကဵုဒွက် ပ္ဍဲကဝး Songs For Extraordinary People (ဒွက် သွက်ပူဂိုလ်တၟေင်ဂမၠိုင်) ကီုရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄၊ ကမ်ကွာမ်ဗါ ကလိဂွံ ဗြးမဟိမု ဗာတ်ချ်လာ ဒဳဂရဳ ဝိဇ္ဇာ မဆေင်ကဵု ပညာပွဳပွူသဘာဝ (Bachelor of Arts degree in Environmental Studies) နူကဵု ကဝ်လိက် Dartmouth College ပ္ဍဲ Hanover, New Hampshire ရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် လိက်ပရူညးတေအ် မချူလဝ် နကဵုယၟုThe Boy Who Harnessed the Wind (သၟတ်တြုဟ် မကၠောန်ဓါတ်လလဳ နူကဵုကျာ) ဂှ် တက်ရုပ်ဒမျိုင်၊ Chiwetel Ejiofor ဂှ် ဒှ်ဒါရာက်တာ ကေုာံ ချူစၞောန်ဇာတ်ရ။
သိမ်ဗၟံက်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ပံင်
ဘာသိမ်ဗၟံက် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ အရာပ်ခ္ဍး ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ဝဳလဳယာမ် ကမ်ကွာမ်ဗါ (William Kamkwamba)
လေန်မ္ၚးဂမၠိုင်
ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ ကဏ္ဍ:ပြန်လည်မဆန်းစစ်ရသေးသော ဘာသာပြန်များပါဝင်သည့် စာမျက်နှာများ
သိမ်ဗၟံက်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ပံင်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
တိုက်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ပံင်
ဘာတိုက် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ အရာပ်ခ္ဍး ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
သိမ်ပလိုတ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ပံင်
ဘာသိမ်ပလိုတ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ အရာပ်ခ္ဍး ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
တိုက်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ပံင်
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဥက္ကဋ္ဌ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၀၊ ဝှ် ၄၀။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
သိမ်ပလိုတ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ပံင်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
ဒုန်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ပံင်
ဘာဒုန် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ အရာပ်ခ္ဍး ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တအရိယျဓမ္မ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၈၊ ဝှ် ၂၈။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
ဓမ္မာနုဂ္ဂဟ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ပံင်
ဘာဓမ္မာနုဂ္ဂဟ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ အရာပ်ခ္ဍး ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တအာလောက သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၂၊ ဝှ် ၃၂။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
သာသနာဓဇ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ပံင်
ဘာသာသနာဓဇ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ အရာပ်ခ္ဍး ဍုင်တၟိ ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝိသာရဏ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၈၊ ဝှ် ၂၈။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
တ္ၚဲဗၠးၜး ဍုၚ်မန်ဂိုလဳယာ
thumb|အလာံဍုၚ် မန်ဂိုလဳယာ တ္ၚဲဗၠးၜးဍုၚ်မန်ဂိုလဳယာ (Mongolai)ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲသၠးပွးအဓိက အပ္ဍဲဍုၚ်မွန်ဂိုလဳယာရ။ တ္ၚဲဏအ်ဂှ် ကၠောန်သ္ပကေတ်သ္ဘၚ်ကၠောံသၞာံ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ဒဳဇြေန်ဗာ ၂၉ ရ။ တ္ၚဲဏအ်ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲညးတအ်မစၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်မွန်ဂိုလဳယာတိတ်ဗၠးနူ ကြုက် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၁ ရ။ တ္ၚဲသ္ဘၚ်ဏအ်ဂှ် စပ္တံနူသၞာံ ၂၀၁၁ ဂှ် ဗွဲလၟေၚ်သၞာံကၠောန်ကၠုၚ်ဒၟံၚ်ရ။ တ္ၚဲဗၠးၜးဂှ် သီုမဒှ်ဝေါဟာမသုၚ်စောဲလဝ် သွက်တ္ၚဲသၞောဝ်သဇိုၚ် ပ္ဍဲ နိုဝေန်ဗာ ၂၆ တေံရ။
ဝၚ်စးကြဴ
In May 1911, the Manchurian Qing dynasty was overthrown and Mongolia under Bogd Khan declared its independence on December 29, 1911. The newly established Republic of Mongolia lasted for 8 years until it was invaded by the Republic of China in 1919 and by Russia in early 1921.
ကျာ်ဣသိယဵု၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ပံင်
ဘာကျာ်ဣသိယဵု ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ အရာပ်ခဒုင်သှ်ေ ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပုညာနန္ဒ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၈၊ ဝှ် ၃၈။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
ထဝ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ခရိုင်ပြေင်
ဘာထဝ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ခရိုင်ပြေင် ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
တိုက်ခဒုင်သှ်ေ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ပံင်
ဘာတိုက်ခဒုင်သှ်ေ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ အရာပ်ခဒုင်သှ်ေ ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပညာသာမိ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၀၊ ဝှ် ၄၀။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
ဂွါဒါလာယာရာ
Guadalajara သည် မက္ကဆီကိုအနောက်ပိုင်းရှိ မြို့တစ်မြို့ဖြစ်သည်။ Guadalajara ၏မြို့တော်ဖြစ်သည့် Jalisco တွင်မွေးဖွားသော tequila နှင့် mariachi ဂီတကြောင့်လူသိများသည်။ Guadalajara ၏ သမိုင်းဝင်စင်တာတွင် ကိုလိုနီခေတ် ပလာဇာများနှင့် neoclassical Teatro Degollado နှင့် ရွှေရောင် ပင့်ကူနှစ်လုံးပါသည့် ဘုရားကျောင်းတို့ကဲ့သို့ အထင်ကရနေရာများ ရှိသည်။ အစိုးရနန်းတော်တွင် ပန်းချီဆရာ José ရေးဆွဲထားသော ကျော်ကြားသော နံရံဆေးရေးပန်းချီများ တည်ရှိသည်။
ညးလဒဴ
ညးလဒဴ (refugee) ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မဒဴတတ်ပယျဵု ဍုင်ဇကုတုဲ စိုပ်အာ အပ္ဍဲဍုင်တၞဟ်မွဲ၊ တုဲပၠန် မၞိဟ်မကလေင်စဴ ဍုင်မိတိမဇကု ဟွံဂွံ ဟိုတ်နူ အန္တရာယ်ဘဲဘဝ။ ။ နကဵုသၞောဝ်ဂၠးတိမ္ဂး မၞိဟ်မဒဴတိတ် နူဍုင်ဇကုတုဲ အခိင်မအာတ်မိက် အခေါင်ဇၞူ ပ္ဍဲဍုင်မွဲမွဲကီု ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵု ရုင်သၟိင်ဇမၞော်ကုလသမဂ္ဂ သွက်ညးလဒဴ (United Nations High Commissioner for Refugees - UNHCR) ဏီမ္ဂး ညးကော်စ ညးမအာတ်ဇၞူ (asylum seeker)။ ရုင်သၟိင်ဇမၞော်ကုလသမဂ္ဂ သွက်ညးလဒဴ (UNHCR) ဂှ် ဒှ်အေဂျေန်သဳပံင်တောဲ ဍုင်နာနာ သွက်ညးလဒဴတအ်ရ။
နိရုတ် ကေုာံ လွပ်
မအရေဝ်မန် ညးလဒဴဂှ် ဒှ်မအရေဝ်နိရုတ်ကြိယာ "ဒဴ"၊ ဒဴဂှ် စကာ နဒဒှ် မနာမ်တုဲ "လဒဴ"။ ပ္ဍဲကဵုဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင် ဒ ဂှ် ဒှ်အာ လ တုဲ လလဴ ဗီုဏအ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ။ ဆဂး ရံင်ကဵု ကြိယာ ဒဴ၊ စၞး ညးလလဴ ဂှ် ဆက်စကာအာ နဒဒှ် ညးလဒဴ ရ။ ညးလဒဴ ဂှ် နကဵုအရေဝ်မန်မ္ဂး ညးမဒဴတိတ် နူပရိုတ်ဘဲမွဲမွဲမ္ဂး ကော်စ ညးလဒဴ ဖအိုတ်ဂွံကီုလေဝ်၊ နကဵု သၞောဝ်ဂၠးတိမ္ဂး ကုညးမဒဴတိတ် ၜက်တိတ် နူပယျဵု ဍုင်မိတိမဇကုတုဲ မစိုပ်အာ ရးနိဂီုတၞဟ်၊ နကဵု သၞောဝ်ဍုင်တၞဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ရုင်သၟိင်ဇမၞော်ကုလသမဂ္ဂ ပစၟတ်သမ္တီတုဲဟေင် ကလိဂွံ ကဆံင်ညးလဒဴ ရ။
ရုင်သၟိင်ဇမၞော်ကုလသမဂ္ဂ သွက်ညးလဒဴ UNHCR
ရုင်ဗဟဵု ယူအေန်အုက်သဳအာဂှ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲဂျာနဳပါ၊ သွိတ်ဇြာလာန်၊ မဒက်ပ္တန်လဝ် နူ ၁၄ ဒဳဇြေမ်ဗါ ၁၉၅၀။ ကမၠောန်အဓိက ရုင်ဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညးလဒဴ ကဵုအရီုအဗင် သွက်ဂွံဖျေဟ်ဒၞာဲဝါဲ ညးလဒဴတအ်ရ။
ဗဒိုပ်ညးလဒဴ Refugee camp
ဗဒိုပ်ညးလဒဴဂှ် ဒှ်စရိုင်မသိုင်လဝ် နကဵုသၟိင်တၠ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံစေတနာ အေန်ဂျဳအဝ် ဗီုကဵု ဂကောံခရက်ဗကေတ် သွက်မဒဴဘဲတအ် ဂွံပဒတဴရ။ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး ဗဒိုပ်ဂှ် ဒှ်ဗဒိုပ်ဒၞာဲ ဂွံရီုဗင် မင်မဲတုဲ ဒှ်ဒၞာဲယာယဳ မချိုန်ခဏရ။ ဟိုတ်နူ ဖန်ဇန် ညံင်ဂွံဖျေဟ်ကဵုဒၞာဲ ဍုင်တတိယမွဲမွဲ ဗွဲမပြဟ် ဟွံမာန်တုဲ ညးလဒဴတအ် ဒးပဒတဴ ပ္ဍဲဗဒိုပ်ဂှ် သၞာံဗွဲမလအ်ရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲကဵု ဗဒိုပ်တအ်ဂှ် နွံကဵု ဘာဗတောန်လိက်၊ ဗဒိုပ်ဂဥုဲ၊ ဒၞာဲလ္ၚောဝ်ကျာ်တအ် ဒှ်တမ်ရ။
ဂိုဟ်ရတ်ထဝ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ခရိုင်ပြေင်
ဘာဂိုဟ်ရတ်ထဝ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ခရိုင်ပြေင် ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပဏ္ဍိတ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၈၃၊ ဝှ် ၆၃။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ လုပ်ပလီု ကွာန်ပလိုင်ဂျပါန်
ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ နူကဵု တမ်ဒပ် ခလရ ၂၈၄ ကဵု ဒပ်ပၞာန်ပယျဵုကရေင် BGF ပသကိုပ်သက ကု သကိုပ်ဗျူဟာ သကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော် (ဗျူဟာမှူး၊ ဗိုလ်မှူးကြီး မြင့်ဇော်မိုး) တုဲ ၁၇ နဝ်ဝေမ်ပါ ၂၀၁၉ ဂှ် နကဵုကောန်ပၞာန် ပိကွဳစက် ထ္ၜးဟိုတ် ကုဂေတ်ပယျဵုတုဲ လုပ်သီကေတ် တမ်ဒပ် (၅) ဒပ်ပၞာန်ဗၠးၜးကောန်ဂကူမန် မနွံ ပ္ဍဲကွာန်ပလိုင်ဂျပါန်တုဲ ညးဍုင်ကွာန်မန် ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒြေပ်ဒဴ နူကွာန် လုပ်အာ လပါ်ဍုင်သေံတုဲ ပဒတဴ ပ္ဍဲဘာလကျာ်မန်။ ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ ကေုာံ ဒပ်ပၞာန်ကရေင်တအ် လုပ်ကၠတ်ဂၠံက်ကေတ် ဒြပ်ရတ် ကပေါတ်သ္ၚိ ထၟာဲပုင်၊ ဂၞိင်ဟွံသေင်ရ။
ပရူ
ဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် ထပက်လဝ်စၟတ်တဲ အေန်သဳအေ (Nationwide Ceasefire Agreement – NCA) ဒေါအ်ပွန်ပွောဟ် ကုဒပ်ပၞာန်ဗၟာ နူကဵု သၞာံ ၂၀၁၈ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ တုဲ ပ္ဍဲကဵု တင်လတုပ်စိုတ် အခန် (၃) ဂှ် ဒပ်အလဵုအသဳကီု၊ ဒပ်ကောန်ဍုင်အရင်တအ်ကီု လွဟ်ဟွံပါ ပ္ဍဲဇကုမ္ဂး အခေါင်အာကၠုင် ဗွဲမသၠးပွးနွံရ။ ယဝ်ရ ဒးတတ်တိဍာ် ဒပ်ပၞာန်မွဲမွဲ နကဵုလွဟ်မ္ဂး ပညဳပညပ် ၜါလပါ်တုဲဟေင် အာဂွံရ။ ဒပ်ပၞာန်ဗၠးၜးကောန်ဂကူမန် တံဒပ် လၟိဟ် (၅) မနွံပ္ဍဲ ကွာန်ပလိုင်ဂျပါန်ဂှ် ပ္ဍဲလိက်ကသုက်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် တိဍာ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိရ။
၂၅ နဝ်ဝေမ်ပါ ၂၀၁၉ ဂှ် နူကဵု ခလရ (၂၈၄) ကၠုင်ဟီုကဵု ရုင်ဆက်ဆောံ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ပ္ဍဲဍုင်ကျာ်ပိ ဒဒှ်ရ နွံပၟိက် မိက်ဂွံတတ် တိဍာ်ဗော်ဍုင်မန်တၟိ သွက်ဂွံဂေတ်ပယျဵုနွံရ။ နကဵု ညးလျိုင် ရုင်ဆက်ဆောံ ဟီု တိဍာ်ဂှ် ဒှ်တိဍာ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိတုဲ ယဝ်ရ ဟွံကေတ်ဏာလွဟ်၊ အာနကဵု ကယျိုင်ညးဍုင်ကွာန်မ္ဂး အခေါင်အာ ဗွဲမဗၠးၜးနွံရ။ ယဝ်ရ ဒးကေတ်ဏာ သီုလွဟ်မ္ဂး ဒးပညဳကဵု ဗဟဵုကၠာ ကလိဂွံ အခေါင်တုဲဟေင် အာဂွံရ။ ၂၇ နဝ်ဝေမ်ပါ ၂၀၁၉ အခိင်နူဂယး ၜိုတ် (၇) နာဍဳဂှ် သကိုပ်ဗျူဟာ ကေုာံ သကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော်ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ (ဗျူဟာမှူး ဗိုလ်မှူးကြီး မြင့်ဇော်မိုး) နူကဵု ဒပ်လှာဒကှ် (ကြာအင်းဆိပ်ကြီး)၊ ကေုာံ ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ နူဍုင်ကျာ်ပိ နကဵု ကွဳစက်ပိဖ္ဍိုက် နကဵုကယျိုင်ပၞာန် သီုကဵုလွဟ်ပေင်င် လုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲတိဍာ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိရ။ ကရောမ်ဂှ် မၞိဟ်နူရုင်ဆက်ဆောံ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဍုင်ကျာ်ပိ နာဲပ္ကဴထဝ်၊ နာဲခင်သောင်း၊ နာဲဖရဲတအ်လေဝ် တၞဟ်နဂွံ ပညဳပညပ်တုဲ ပါကၠုင်ကီုရ။ ကာလကွဳစက်တအ် စိုပ်ပါင်ဂၠံင်လုပ်ကွာန်ပလိုင်ဂျပါန် ညးလျိုင်ရုင်ဆက်ဆောံ နာဲခင်သောင် ကဵု နာဲဖရဲတအ် အာပညဳပညပ်ဒၟံင် ကုဒပ်ပါ် (၂) သၟဝ်တမ်ဒပ် (၅) ဒပ်ပၞာန်ဗၠးၜးကောန်ဂကူမန်ဂှ် ကွဳစက်ပၞာန်ၜါ ကွဳစက် သကိုပ်ဗျူဟာ ကဵု ကွဳစက်သကိုပ်တမ်ဒပ်တအ်ဂှ် သီုဟွံမင်မွဲသာ် ဒဳလုပ်အာ အတိုင်ဂှ်တုဲ နူကဵု ဒပ်ကင်မန်ဂှ် ပန်တုဲ ပရေင်ပန်ပှော်သီုၜါလပါ် စကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ပ္ဍဲဂှ် ညးမပဒတဴ ပ္ဍဲဍုင်ကျာ်ပိ ဦးခင်မောင်ဝင်း ညးမပါကၠုင် ကရောမ်ဒပ်ပၞာန်ဗၟာဂှ် ဒးအာလွဟ်ရ။ တုဲဂှ် နူကဵု ဒပ်ပၟင်ပယျဵုကရေင် (BGF) လုပ်ပံင်ကဵု ဒပ်ပၞာန်ဗၟာတုဲ လပါ်ဗၟာ ကဵု ကရေင်ဂှ် ဒှ်အာ ဒြဟတ် ၜိုတ် (၁၀၀) တုဲ စိုပ်အခိင် ၁၀း၃၀ ဂှ် ဒပ်ပါ် (၂) မန်ဂှ် ဒးစိုပ်အာ သၟဝ်တဲဒပ်ဗၟာ ကဵု ဒပ်ကရေင်ရ။ အခိင်မဒှ်ဒၟံင် ပေါဲဗတိုက်ဂှ် နူကဵု ဒပ်ပၞာန်ဗၟာဂှ် ခဍိုန်ပန်ဖျေဟ်လွဟ်ဇၞော် ပ္ဍဲကွာန်တုဲ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဖေက်တုဲ ဒးဒြေပ်ဒဴတိတ် နူကွာန်ရ။ အခိင်သဝ်တ္ၚဲ (၅) နာဍဳဂှ် ကျာ်ဇၞော် ကွာန်ပလိုင်ဂျပေန် ဘာရာမညဂှ် ဒဒှ်ရ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဒှ်ဒဒိုက် အာတ်မိက် ပဒေါအ်ကဵု ပရေင်ပန်ပှော်ကီုလေဝ် နူကဵုဒပ်ပၞာန်ဗၟာ ဟွံဒုင်တဲရ။
၂၀ နဝ်ဝေမ်ပါ ၂၀၁၉ ဂှ် နူကဵု ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ သကိုပ်ဗျူဟာ ကော်ညးဇၞော်ကွာန် ပိကွာန် မဒှ်ကွာန် ပ္ဍဲကဵု ဒေသဂှ်တုဲ ကဵု အမိင် ညံင်ညးဍုင်ကွာန်တအ် ကလေင်စဴမံင်ပ္ဍဲသ္ၚိညးတအ် အတေင်ရ။ ယဝ်ရ ဟွံစဴကၠုင်မ္ဂး ဗွဲကြဴ ဗီုလဵု မဒှ်ကၠုင်ဂှ် ညးဟွံကေတ်တာလျိုင်ရ။ တုဲပၠန် စရင်မၞိဟ် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ်လေဝ် ကေတ်ဏာကီုရ။
ပါဲတိတ် ဆဂး ဆက်မံင် ပ္ဍဲဒပ်တိုင်အလာံ
နူကဵု ညးတာလျိုင် ဗော်ဍုင်မန်တၟိတအ် ပညဳပညပ် ကုညးဇၞော်လပါ်ပၞာန် ကေုာံ ဂကောံရံင်စံင် ပရေင်ၜိုဟ်လလံတုဲ နူကဵု ဒပ်ပၞာန်ဗၟာဂှ် နုက်ဆုတ်တိတ်ကဵု နူတမ်ဒပ် (၅) ဒပ်ဗၠးၜးကောန်ဂကူမန်ဂှ်ကီုလေဝ်၊ ဒပ်ပၞာန်ဗၟာဂှ် ဆက်တန်တဴ ဖျေဟ်လဝ်ဒပ်ဇကု ပ္ဍဲဗဒပ်တိုင်အလာံ မခြာဒၟံင် ကုတမ်ဒပ် ၜိုတ် ၃၀၀ ဂါက်ဂှ်ရ။ နကဵုဗော်ဍုင်မန်တၟိ ၜိုန်ရဟီု ပွမဖျေဟ်လဝ်ဒပ် မ္ၚးဒပ်ညးတအ် ခြာၜိုတ် ၃၀၀ ဂါက်ဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာ ပကဵု ပရေင်ၜိုဟ်လလံဂွံလီုတုဲ အခိင်ဟွံရုဲ ပရေင်ပၞာန် ဆက်ကတဵုဒှ်မာန်ကီုလေဝ် ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ ဆက်တန်တဴအာဒၟံင် ဒၞာဲဂှ်ဖိုဟ်ရ။
ဗၟာသီဂွံ ကွာန်ပလိုင်ဂျပါန် ပွိုင်ၜိုတ် ၁၀ တ္ၚဲဂှ် ဒြပ်ရတ် နူသ္ၚိဌာန်မန်တအ်ဂှ် ကၠတ်ဂၠံက်ဏာဖအိုတ် ဂၞိန်လေဝ်ဟွံသှ်ေတုဲ တၟော်ကဵု ၚုဟ်မးသြန်ကာလမ္ဂး ဂကူမန်ဒေသတအ် ဒးဒုင်ကၠတ်ဂၠံက်ဏာ နကဵုသြန်ဗာတ်သေံမ္ဂး ၁၀ ကိုဋ် (နကဵုသြန်ဒကေဝ်ဗၟာမ္ဂး ၅၀၀ ကိုဋ်) ဒှ်ရ။
ဗၟာ ကလေင်ဆုတ် နူဗဒိုပ်တိုင်အလာံ
စိုပ်စၟတ်တ္ၚဲ ၁၄ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၂၀ ဂှ် ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ ကေုာံ ဒပ်ကရေင်တအ် ထပှ်ယာတ်စိုက်တုဲ ဍိုတ်တိတ်အာ နကဵုကွဳစက် ပန်ဖဍိုက် နူကဵု ဗဒိုပ်တိုင်အလာံဂှ်ရ။ ဆဂး အလာံဍေဟ်ဂှ် ဍေဟ်ဟွံသီဏာဖအိုတ် ဍေဟ်ပစူထောအ်လဝ် အတိုင်ဂှ်ရ။
ရာမညနိကာယဘာကွာန်အလှာ်
ရာမညနိကာယဘာကွာန်အလှာ်ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်မြဟ်နွံတွဵုရးဍုၚ်မန်ရ
ဟံသာဝတဳ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ မုတ္တမ
ဘာဟံသာဝတဳ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ မုတ္တမ ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝိမလ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၀၊ ဝှ် ၃၃။
မရာင်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ မုတ္တမ
ဘာမရာင် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ မုတ္တမ ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဥတ္တမ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၈၃၊ ဝှ် ၅၃။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
သိင်္ဃ၊ ကျာ်ဇၞော်ဘာက္ၜင်ထဝ် ဍုင်မတ်မလီု
ကျာ်ဇၞော်အစာ သိင်္ဃ မဟာထေရ် (1923 October 12 - 2000 April 12) နွံပိုန်ဘာ က္ၜင်ထဝ်
ကျာ်ဇၞော်အစာ သိင်္ဃ ဝွံ ယၟုမြဟ်ဒၟံင် နကဵုကျာ်ဇၞော်ဘာက္ၜင်ထဝ် မဒှ်ဘာ မဒုင်သဇိုင် ဂကူမန် နူဒေသသနာနာ ဂွံဇူဒီု ပ္ဍဲလတူဍုင်မတ်မလီုတုဲ ဒှ်ဒၞာဲ ကွးဘာတက္ကသိုလ်ဂကူမန်တအ် မပဒတဴ မွဲလေဝ်ဒှ်ရ။ ကျာ်ဇၞော်ဘာက္ၜင်ထဝ်ဝွံ စိုတ်ထတ် ပ္ဍဲပရေင်ဂကူ၊ ပရေင်လိက်ပတ်မန် တုဲ ကၠောန်ကၠုင် ပရေင်ဂကူ ပရေင်လိက်ပတ် စဵုကဵုလအိတ်ဘဝရ။
ဘဝကောန်ၚာ်
ကျာ်ဇၞော်အစာသိင်္ဃ နွံပိုန် ဘာက္ၜင်ထဝ် ဍုင်မတ်မလီုဝွံ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ဇရေင်မိမံင် နာဲဟာန် ပ္ဍဲကွာန်ၚာင် ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၂၈၅ ဂိတုဝှ် (၃)မံက် (1923 October 12) တ္ၚဲသိုက်ရ။ ကလိဂွံအာယုက် (၁၄) ပထပိုယ် ဇရေင် ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘဒ္ဒန္တဥတ္တမ ပ္ဍဲဘာကွာန်ၚာင်တုဲ ကလိဂွံ ယၟုထပိုယ်သိင်္ဃ ရ။ နူဂှ် ကာလမစိုပ်အာယုက် (၂၀) ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၀၅ ဂိတုစဲ (၁၂) စွေက်ဂှ် မိမၜါ ဒုင်ပစ္စယ်ပန်တုဲ ပခမဳ ပ္ဍဲဘာကွာန်ၚာင်၊ အစာဥပ္ပဇ္ဇျာဲဂှ် ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တအဂ္ဂ နွံပိုန် ဘာရသိ ဍုင်ကျာ်မြဟ်။
ဘဝကတ်လိက်
အခိင်ဘဝထပိုယ်ဂှ် ကတ်ဗ္တောန်လိက်သဇိုင် ပ္ဍဲကွာန်ၚာင်။ လိက်ပရိယတ်ဂှ် အာကတ်စလဝ် ပ္ဍဲတိုက်လိက်မန် ကွာန်ကြုင်မနေင် ဇရေင်အစာလိက် ဘဒ္ဒန္တသဳလဝန္တ၊ တိုက်လိက်မန် ကွာန်ကအ်နှာတ် ဇရေင်အစာလိက် နာဲအိန္ဒက၊ တိုက်လိက်မန် ဘာဂရိုက်ဍာ်သ္ၚု၊ တကအ်ခၟိုင် ဇရေင်အစာလိက် အိန္ဒ၊ တိုက်လိက်မန် ဘာသာယျာ ကွာန်မရိုတ်ဍောတ် တကအ်ခၟိုင် ဇရေင်အစာလိက်စန္ဒိမာ၊ တိုက်လိက်မန် ဘာကၠအ်ပၞဟ် ဍုင်မုဟ်ဍုင် ဇရေင်အစာလိက် ကေတု၊ တိုက်လိက်မန် ဘာခလံက်ခပြု ခရိုင်သဓီု ဇရေင်အစာဝါယမ၊ ဘာခဍး ဍုင်ပံင် ဇရေင်အစာလိက်ကလျာဏ၊ တိုက်လိက်ဗၟာ ဘာညိုင်တုင် ဍုင်လ္ဂုင်၊ တိုက်လိက်ဗၟာ ဘာဖယျာဂျဳ ဍုင်အင်ဝတုဲ ဂွံအံင်ဇၞးကေတ် တန်ဇၞော် ပ္ဍဲအလဵုအသဳရ။
ဘဝအစာလိက်
ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၂၄ ဂှ် ပဒတဴ ပ္ဍဲဘာကၠအ်ပၞဟ် ဍုင်မုဟ်ဍုင်တုဲ ဖျေဟ်လိက် ဂွံမွဲသၞာံ သၞာံဂတဂှ် သွက်ဂွံပတန် တိုက်လိက်မန် ပ္ဍဲဍုင်မတ်မလီု ဘာက္ၜင်ထဝ်တုဲ ပြံင်အာမံင် ဘာက္ၜင်ထဝ် မွဲဟာန်ကေုာံ အစာလိက် နာဲပုပ္ဖ ပွိုင်(၃၇) သၞာံ စဵုကဵု စုတိစဴအာသွဝ်ရ။
ပရေင်ကောန်ဂကူ
ဟိုတ်နူမကၠောန် ရေင်တၠုင် သွက်ဂကူ သွက်ဘာသာတုဲ သၟိင်အလဵုအသဳဗၟာ စုတ်စောဲဒုဟ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃၃၂ ဂှ် ကျာ်ဇၞော်သိင်္ဃ ကေုာံ ကျာ်ဇၞော်ဥတ္တမော နွံပိုန်ဘာဗဂေါသၟဝ် ဇာတိကွာန်ခအံင်ကြေဟ် ဒးဒုင်ရပ်တုဲ ဒးဒုင်ဖျေဟ်ထံင် အခိင်တၟာလအ်ကီုရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃၃၆ ဂှ် သင်သၟတ်တအ် ဒက်ပ္တန် ＂ဂကောံသင်ဓမံက်ပ္တိုန် လိက်ပတ်မည် အလုံတွဵုရာမည＂ဂှ် ကျာ်ဇၞော် ဘာက္ၜင်ထဝ်ဝွံ ယိုက်ဂၠေင် နဒဒှ်ဥက္ကဌ၊ ကျာ်ဇၞော်ဝါယမ နွံပိုန် ဘာဇၞော် ကွာန်သၞေဟ်မုက်၊ တကအ်ခၟိုင်ဂှ် ဒု-ဥက္ကဌ ကေတ်တာလျိုင် ပွိုင် (၅)သၞာံရ။ ဟိုတ်နူလိက်ဂတာပ်ခေတ် ကၞပ်(ပိ)တုဲ ကရောမ် ကျာ်ဇၞော်အစာပါလိတ နွံပိုန် ဘာတိုက်တၟိ ကွာန်ကၟာဝက် ဒးဒုင်စုတ်ထံင် ပွိုင် (၂) သၞာံပြင်ရ။
နူသက္ကရာဇ် ၁၃၅၈ ဂှ် ကျာ်ဇၞော်ဝွံ ယိုက်ဂၠေင်ကၠုင် နဒဒှ် ဥက္ကဌ ပ္ဍဲ ဂကောံဗ္တောန်လိက်ပတ်မန် ကေုာံ ယေန်သၞာင် ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံဒေသရးမန် စဵုကဵု မစုတိစဴအာသွဝ်ရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃၆၁ ဂိတုမာ်ၜါစွေက် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ အာဂတပၠတရဴတုဲ မကၠောန်သဘင်သဳကၠဳသၠာဲလညာတ်ကောန်ဂကူမန် ပ္ဍဲဒေသပယျဵု ကွာန်ခလံက်ဒနဳ ဂှ် တိုန်စိုပ်တုဲ ကေတ်လဝ် တာလျိုင် ပ္ဍဲဂကောံသဘာပတိရ။
လိက်ကၞပ်မပတိတ်လဝ်
(၁) လိက်ဒ္ဂေတ်ဝတ်သာမဏဳ (၂) ပေါမ်မဒံက်ခေဝ် (၃) ဝင်ရာဇာဓိရာဇ် ဗွဲခမၞောန်
တဆိပ်ကြာ
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃၆၁ ဂှ် နူဌာနအလဵုအသဳတအ် ဗဂိန်ကဵုဒါန် တဆိပ်ကြာပ္တန်သာသနာ မဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိကဓဇ
ကၞောတ်ဘဝ
ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၆၁ ဂိတုစဲ (၅) စွေက် တ္ၚဲအဒိုက် အခိင်ၜိုတ် (၁၃)နာဍဳဂှ် သီုကွးခမဳသင် တိတ်အာနူဘာ နကဵုယာန်ကွဳစက် ညးတၠယာန် နာဲဝှ် ဒဳဏာရ။ ဗြဲလေဝ်ဂူ၊ ဂၠံင်လေဝ်ကလိတ် စိုပ်ကျာ်မြဟ် ပ္ဍဲဒၞာဲဂၠံင်တ္ၚံက်မွဲ ပၚံက်ဂှ် ကွဳစက် ဗကပ်စှ်ေ နကဵုအသိင် ဗွဲမသကာတ်မြဟ်ရ။ မံင်ဂွံ ပ္ဍဲရုင်ဂဥုဲမတ်မလီု ပွိုင် (၄)တ္ၚဲပြင် ဂိတုစဲ (၉) စွေက် တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါ အခိင် (၁၆း၄၀) ဂှ် ကလိဂွံအာယုက် (၇၇) သၞာံ (၅၇) ဝှ် ကလိလောန်စဴအာ ပ္ဍဲရုင်ဂဥုဲရ။ ပါဲနူကျာ်ဇၞော်တုဲ ပ္ဍဲကွဳစက်ဗဂပ်ဂှ် ဒါယကာမွဲလေဝ် စုတိအာကီုရ။
ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် (ယေဗလူ)
ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် (ယေဗလူ) ဂှ် ဒှ်ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ မနွံပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ရေဝ် မကဵုလဝ်ယၟု နကဵုဘာသာဗၟာ ရေးဘီလူး မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဂကောံလကိုဟ်ရေဝ်တုဲ ဗ္တိုက်ဒၟံင် ဂကောံအဝဵုအသဳဍုင် မပ္တံကဵု ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ၊ ဗၠာဲသၟိင်၊ ညးဒၟုင်ကာသၟိင် ဗီုကဵု ညးဇၞော်ကွာန်၊ ကောန်ရုင်သၟိင်တၠ၊ အစာဘာတအ်ရ။ ဒပ်ယေဗလူဝွံ စဒက်ပ္တန်လဝ် နူသၞာံ ၂၀၂၂ ဂိတုဇာန်နဝါရဳ ၈။ ကောန်ပၞာန် ပ္ဍဲဒပ်ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ်ကောန်ပွိုင်ဍုင်ရေဝ် (ဂကူမန် မဟီုအရေဝ်ဗၟာ)တအ်ဂၠိုင်တုဲ၊ ညးမဒက်ပ္တန် ကေုာံ မၞိဟ်ဇၞော်ဒပ်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဗိုလ်ရန်နိုင် နကဵုယၟုအရာပ် "ကိုကြက် (နာဲစာင်)" (ၜံင် ၂၈ မာတ် ၁၉၉၂) ရ။ အတိုင်လဟီု ဗိုလ်ရန်နိုင် မဟီုကဵု ဌာနပရိုင်ဨရာဝတဳ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ သေတ္တေမ်ဗါ ၅၊ ၂၀၂၂ မ္ဂး ဂကောံယေဗလူ ညးတအ်ဂှ် အဆက်အစပ် ကုအလဵုအသဳအေန်ယူဂျဳ ဟွံမဲ၊ နကဵုနဲကဲဇကုကဵုဇကု ဗီုပြင်ဇကုကဵုဇကုဟေင် ချဳဓရာင်ကၠုင်တုဲ တန်တဴဒၟံင် နကဵု သြန်ထံက်ပင် နူကဵု ညးအရီုအဗင် နာနာရ။ ယေဗလူ (ရေးဘီလူး)၊ YSTF, MSRO (Mon State Revolutionary Union), YGF (Ye Guerrilla Force, ရေးပြောက်ကျားတပ်ဖွဲ့) ပန်ဂကောံ မဒှ်ဂကောံ မကတဵုဒှ်ကၠုင် ကြဴနူ ပၞာန်သီအဝဵုဍုင်သၞာံ ၂၀၂၁ဂှ်တုဲ၊ တုဲပၠန် မဒှ်ဂကောံမဒုင်သဇိုင် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ် ကေုာံ မၞိဟ်မဟီုအရေဝ်ဗၟာတအ် စတမ်နူဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၂၊ဖ ၂၀၂၂ ဒက်ပ္တန်လဝ် နဒဒှ် ဂကောံမဟာမိတ်ရ။
ဂကောံယေဗလူ ကဵု ဂကောံပၠန်ဂတးမဖျေဟ်သဇိုင်ပ္ဍဲတွဵုရးဍုင်မန် (မွန်ပြည်နယ်အခြေပြုတော်လှန်ရေးအဖွဲ့အစည်း - MSRO ဂှ် စနူ ဂိတုဂျောန် ၂၈၊ ၂၀၂၂ ဂှ် ၜါဂကောံဂှ် နဒဒှ် ဂကောံမဟာမိတ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ်တုဲ ဗွဲကြဴ ညံင်ဂွံပံင်တောဲတုဲ တိတ်မုက်ပၞာန်မွဲစွံဂှ် တုပ်လဝ်စိုတ် ရေင်သကအ်ရ။ စတမ်နူ ဂိတုမာတ် ၁၂၊ ၂၀၂၃ တုဲ နကဵု ဒပ်ပၞာန် ဗၠးၜးဍုင်မည် လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ဒက်မဟာမိတ် ကု ယေဗလူတုဲ ဗၟံက်အာရုပ်ရဴကမၠောန်မွဲစွံရ။
နူဂိတုမာတ်သတ္တာဟလပါ်စ (၂၀၂၂) ဂှ် နူကဵု ဌာနအလဵုအသဳ ပစူလဝ် လိက်ဂတဵု ယဝ်ရ ရပ်ဂွံ ဂကောံယေဗလူမ္ဂး ညးတအ် ဖျေဟ်ကဵုလာပ်ရောင်၊ တုဲပၠန် ကုမၞိဟ်မထံက်ပင်၊ ကဵုဒြဟတ် ကုဂကောံဗလူ ဗီုကဵု မဍဵုဒးဂၞပ် Like ကေုာံ ပါ်တြး Share ကေုာံ ကဵုလညာတ် Comment ကုမုက်လိက်ဝှုက်ဗောက် ဂကောံယေဗလူမ္ဂး ဒးဒုင်ကေတ်ဒုဟ်ရောင်ဂှ် လလောင်တြးလဝ်ရ။
စတမ်နူ သၞာံ ၂၀၂၃ လပါ်စဂှ် နကဵု ရဲဂကောံယေဗလူဝွံ နကဵုအမိင် ချူဗစိုပ်လိက် ဇရေင်ညးတၠပိုန်ဒြပ် ဂကူမန်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲကွာန်တၟအ်ကၞေင် လၟိုင်တအ်တုဲ ဂရတ်ကေတ် သြန်ဗွဲမဂၠိုင်ကဵုကိုဋ်ရ။ တုဲပၠန် သီုဟီုဘပဠလဝ် ပရူမဒးဒုင် ဂရတ်လဝ်သြန်ဂှ် လဴဗ္စမ္ၚး ဟွံဂွံ၊ ပရူဂှ် ယဝ်ရမံက်တိတ်အာမ္ဂး မၞိဟ်မဒုင်မိက်လဝ်သြန်ဂှ် ဒးဒုင်ဂစိုတ် ကုယေဗလူရောင်။ နကဵု ယေဗလူ လလောင်တြး ပ္ဍဲမုက်ဝှုက်ဗေါက်ညး ဒဒှ်ရ မိမညးဍုင်ကွာန်တအ် ထံက်ပင်ကဵုညးတအ် သြန်တုဲ ညးတအ်ရာန်လွဟ်ဂမၠိုင်ရ။
ပရေင်ချဳဓရာင်ဂမၠိုင်
၂၀၂၃ ဂိတုဂျောန် ၂၆ ဂှ် ပ္ဍဲကွာန်ဒူရာ၊ အဃောညးဍုင်ကွာန်တအ် မဖျေဟ်ဒၟံင်ကမ္မဋ္ဌာန် ပ္ဍဲသုဿာန်ဍုင်တြေံဂှ် ဒပ်ပဳဒဳအေပ် (ယေဗလူ) တအ် လုပ်ပန်တုဲ မၞိဟ်တြုဟ်မွဲတၠ မနွံ အာယုက် ၆၄ နာဲသဵုအံင် (ဦးစိုးအောင်) ဒးချိုတ်အာ၊ မၞိဟ်ဗြဴမွဲတၠ မနွံယၟု မဇင်မာနွယ် ဇာတိကုန်ဓမင်၊ ကွာန်အစေန် ဒးအာ မကမ် ပ္ဍဲဒဳ လပါ်ပါဲရ။
၂၀၂၃ ဂိတုဂျောန် ၂၂ အခိင်နူဂယး ၁၀ဂှ် နူကဵု ဒပ်ပဳဒဳအေပ် (ယေဗလူ) လုပ်ပန်ဂစိုတ်ထောအ် မိခင်စန်းကြွယ် မညးဒှ် ကောန်ကမၠောန် ရုင်စၟတ်သမ္တီစရင်မၞိဟ် ဍုင်လၟိုင်ရ။ ဟိုတ်နူဏအ်တုဲ စတမ်နူ ဂျောန် ၂၆၊ ၂၀၂၃ ဂှ် ရုင်သၟိင် မနွံ ပ္ဍဲဍုင်လၟိုင်သီုဖအိုတ် ပါဲနူ ရုင်ဌာနပရေင်ထတ်ယုက်မွဲတုဲ ပြံင်အာစွံလဝ် ပ္ဍဲဍုင်ရေဝ် ဖအိုတ်ရ။
ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၄၊ ၂၀၂၃ အခိင်နူဂယး ၜိုတ် ၁၀ နာဍဳ၊ နကဵု ဂကောံယေဗလူ ကဵု ဂကောံ MSRO ပံင်ကောံတုဲ လုပ်ပန်ဂစိုတ်ထောအ် ကောန်ကွာန် ဦးဝင်းထွန်း ပ္ဍဲကွာန်ကြုင်လံင်တြေံ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန် အဃောမၞိဟ်ဂှ် မတိက်ဒၟံင် ကရောမ်သမ္ဘာညး ပ္ဍဲသ္ၚိတာဲဒုန်ညးရ။ နကဵု ရဲယေဗလူတအ်ဟီု ဦးဝင်းထွန်းဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မကဵုပရိုင် ကုဒပ်ပၞာန်ဗၟာရ။ ဗီုရုပ်မလုပ်ပန်ဂစိုတ်မၞိဟ်ဂှ် ဗီုမၞိဟ်ဗြဴ မနွံဗဒါဲညး ဒးပါဲဓလေတ် လရိုအ်တအ်ဂှ် ပ္တိုန်စုတ်လဝ် ပ္ဍဲမုက်လိက် Facebook ဂကောံဂှ်ကီုရ။
ဇာန္နဝါရဳ ၇၊ ၂၀၂၃ ဂှ် နကဵု ဂကောံယေဗလူ လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ညးတအ် ထိင်ဂွံအာ ကွာန်ကြုင်လံင်ကွာန်တြေံ တုဲ ရုင်မဆေင်ကဵု သၟိင်တၠ၊ ကေုာံ ဘာဗတောန်လိက်ဂမၠိုင်လေဝ် ကၟာတ်ထောအ်အိုတ်ကီုရ။
သေပ်တေမ်ဗါ ၃၀၊ ၂၀၂၂ အခိင်ဂယး ၜိုတ် ၁၀ နာဍဳ ဂှ် ဗၠာဲသၟိင် ဂဥုပ်ဗဒိုပ် ဍုင်ခေါဇာ ကေုာံ ဗၠာဲသၟိင်ၜါတၠ အဃောမဒဳတိတ်ကၠုင် နကဵုကွဳစက်အရာပ် နူဍုင်ခေါဇာ မအာကွာန်မ္ၚဵုဇၞော်ဂှ် နကဵု ဂကောံယေဗလူ ပန်တုဲ ဂဥုပ်ဗဒိုပ်ဂှ်ကီု သီုကဵု ဗၠာဲသၟိင်ၜါတၠ ချိုတ်အာ ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ်ရ။ လွဟ် ကေုာံ ကိရိယာပၞာန် ဗၠာဲသၟိင်တအ်ဂှ်လေဝ် နကဵုဂကောံယေဗလူ သီဂွံအာကီုရ။