cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ဒံင်ရာတ် (ဗမံက်)၊ တကအ်ခၟိုင်
ကွာန်ဒံင်ရာတ် (ဗမံက်)(Dong-raat (East)၊ ဒေါင်းရပ်အရှေ့ရွာ Daungyat (East))ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်၊ ဂကောံကွာန်ဒံင်ရာတ် (ဗမံက်)၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၁၈၆။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဒံင်ရာတ် (ဗမံက်) မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၄၉၀၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၆၀၇ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၁၀၉၇ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်
ဒံင်ဥ၊ တကအ်ခၟိုင်
ကွာန်ဒံင်ဥ(Dong-u၊ ဒေါင်းဥရွာ Daungu)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်၊ ဂကောံကွာန်ဒံင်ဥ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၁၂၃။
အံင်ဆုပါန်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်မတ်မလီု
ဘာအံင်ဆုပါန် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု။
ဒံင်ဥ၊ တကအ်ခၟိုင်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်
အံင်ဆုပါန်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်မတ်မလီု
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်လုပ်ဒဂိုန် ခမဳ ၂၊ ထပိုယ် ၀ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝိမလ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၉၂၊ ဝှ် ၆၇။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု
သံဂါယန
ကြဴနူ ကျာ်တြဲဂေါတမ ပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ဂကောံဗိဟာရ်ဗုဒ္ဓဘာသာ (ဝါ) ဂကောံသင်ဗုဒ္ဓဘာသာတအ် သုတ်တွဟ်ဍောင်ဓရ်ကျာ် ကေုာံ လိက်မဆေင်ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာတအ်တုဲ ဂကောံခမဳသင်တအ် က္လေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပဒတန်လဝ်ဂှ် ညးကော်စ ပ္တိုန်သံဂါယနရ။ အတိုင်သင်္ဂါယနမ္ဂး သုတ်တွဟ်ဍောင်ဓရ်ကျာ်တအ်ဂှ် ကြဴနူကျာ်တြဲပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ဗွဲမပြဟ်ပ္တန်လဝ် သံဂါယနတုဲ၊ နူဂှ် ဆက်ပကၠုင် စဵုကဵု ပ္ဍဲကဵု ခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဏအ်ရ။
စပ်ကဵု သံဂါယနမကၠောန်ပလဝ် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် သက်သဳဝင် နွံအောန်ဗွဲမလောန်ရ။ တုဲပၠန် စပ်ကဵု လၟိဟ်အလန် မပ္တန်ကၠုင်လဝ် သံဂါယနဂှ်လေဝ် မွဲဍုင်ကုမွဲဍုင် မွဲဂကူ ကုမွဲဂကူ ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ကီုရ။ ဥပမာ နကဵုစၟတ်သမ္တီ သာသနာလကျာ်ဗၟာမ္ဂး သံဂါယနဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် သီုဖအိုတ် ဂွံ ၆ အလန်၊ နကဵု စၟတ်သမ္တီသာသနာမန်မ္ဂး သီုဖအိုတ် ဂွံ ၁၂ အလန်။
ပထမ သံဂါယန
ပထမသံဂါယနဂှ် အတိုင်လညာတ်ပြဝေဏဳမ္ဂး ကၠောန်ပလဝ် ဗွဲမပြဟ် ကြဴနူ ကျာ်တြဲဂေါတမ မပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ပသကိုပ်သကိုပ် ကုမဟာထေရ် မဟာကဿပ ညးမဒှ် ကွးသာဝကကျာ်တြဲတုဲ ပ္ဍဲကဵု ဇရေင်ဂိုဟ်သတ္တပဏ္ဏိ၊ ဒဵုဝေဘာရ မနွံ ပ္ဍဲဍုင်ရာဇာဂြိုဟ် (တ္ၚဲဏအ် ကော်စ ရာဇ်ဂိရ် (Rajgir)၊ နကဵု အရီုအဗင် သၟိင်အဇာတသတြု ရ။ တင်ရန်တၟအ် သံဂါယနဂှ် သွက်ဂွံမင်မဲ တွဟ်ဍောင်ဓရ်ကျာ်တြဲ ကေုာံ ဒ္ဂေတ်လၟေတ်ဗိဟာရ် (ဝါ) သၞောဝ်ဝိနယ်ကျာ်တြဲရ။ သုတ်ဂမၠိုင်ဂှ် မှာထေရ်အာနန် ညးမဖ္ဍောတ်ကဵု၊ တုဲပၠန် ဝိနယ်ဂှ် မှာထေရ်ဥပါလ ဒှ်ညးမဖ္ဍောတ်ကဵုရ။ နကဵုလညာတ် ချာလေ ပြေဒိသ် (Charles Prebish) မ္ဂး စပ်ကဵု စၟတ်သမ္တီဝင် ပထမသံဂါယနမ္ဂး တၠပညာကြပ်သီုဖအိုတ်ဂှ် ပ္တိုန်တဴ ဂလာန်သၟာန်ရ။
အရာမဒးစၟတ်သမ္တီခိုဟ် ပ္ဍဲအရာဏအ်မွဲပၠန်ဂှ် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် စပ်ကဵု အဘိဓရ်တုဲ ဟွံပ္ကောံလဝ်ရ။ တၠပညာရးပလိုတ်တအ် ညးတအ် ထံက်ရံင်ကဵု မအရေဝ် မစကာလဝ် ပ္ဍဲကဵု ပြကိုဟ်အဘိဓရ်ဂှ် တၞဟ်ခြာဒၟံင် နူကဵု မအရေဝ် နူကဵုသုတ်ဂမၠိုင်တုဲ ပြကိုဟ်အဘိဓရ်ဂှ် စချူခၞံပ္ကောံလဝ် ကြဴနူ ၃၀၀ ဘဳသဳဒှ်မာန်ရောင် ကဵုလဝ်လညာတ်ရ။
ပြကိုဟ်ဝိနယ် သီုတြဴဂှ် နကဵုသီုဖအိုတ်ကီု သီုကဵု လ္ၚဵုဂှ် ပလဝ်ဒတန် နူကဵု ပထမသံဂါယန ကဵု ဒုတိယသံဂါယနရ။
ဒုတိယ သံဂါယန
စပ်ကဵု သက်သဳဝင် မဆေင်ကဵု ဒုတိယ သံဂါယနဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် နူကဵုပြကိုဟ်ဝိနယ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံဂိုဏ်နာနာတအ်ကီုလေဝ် လညာတ်လ္ၚဵု တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် နွံဒၟံင်ရ။ ဆဂး သီုဖအိုတ်ဂှ် လညာတ်တုပ်ပ္ဍဲ ကဵု ဒုတိယသံဂါယနဂှ် ခမဳ ၇၀၀ ဇကုတိုန်စိုပ် ချပ်ဂၞန်ရေင်သကအ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဝေသာလဳရ။
ဟိုတ်အဓိက သ္ဒးပတန် သံဂါယန အလန်ဏအ်ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုပ္ဍဲအရာမဒဂေတ်ဝိနဲ ခမဳမနွံ ပ္ဍဲဍုင်ဝေသာလဳဂှ်ရ။ အတိုင် တင်ဂၞင် ပြဝေဏဳမ္ဂး ပ္ဍဲကာလမပတိုန်သံဂါယန အလန်ဒုတိယဏအ်ဂှ် ခမဳတအ် စပ်ကဵု သၞောဝ်ဒဂေတ်ဝိနယ်တုဲ ခမဳတအ် လညာတ်တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ်တုဲ ဂကောံသင်ပါ်ထကးအာ အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် က္တဵုဒှ်လဝ်ရ။ ဆဂး တၠပညာ ဗွဲမဂၠိုင် ထေင်ကေတ် လပါ်ထကး ဂကောံဂိုဏ်သင် က္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ဗွဲကြဴနူဂှ် ဒှ်မာန်ရောင် ညးတအ် စှ်ေစိုတ်ရ။
ဟိုတ်လဵုဒှ်ဒှ်ရ လပါ်ထကးသင် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဂွံက္တဵုဒှ်ဂှ် တၠပညာတအ် ညာတ်ကေတ် ဒၟာနူ ဂကောံသင် မကော်ဂး သ္ထဝိရ တအ် မိက်ဂွံ ထပ်ဂလိုင်ပ္တိုန် သိက္ခာပိုဒ် ပ္ဍဲသၞောဝ်ဗိဟာရ် မကော်ဂး ဝိနယ်ရ။ ဂကောံသင် မိက်ဂွံ ထပ်ဂလိုင်ပ္တိုန်ဝိနယ်တအ်ဂှ် ပါ်တိတ်အာ နူကဵု ဂကောံသင် လပါ်ဂၠိုင် မကော်ဂး မဟာသံဃိက မဂကောံသင် ဟွံဒုင်တဲ ပ္ဍဲအရာ မထပ်ဂလိုင်ပ္တိုန် သိက္ခာပိုဒ်ဂှ်ရ။ တင်ဏအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲပြကိုဟ်ဝိနယ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲပြကိုဟ်ဝိနယ် ဂကောံသင်သ္ထဝိရတအ်ဂှ် သိက္ခာပိုဒ် နွံဂၠိုင် နူ ပ္ဍဲပြကိုဟ်ဝိနယ် ဂကောံသင်မဟာသံဃိတ တအ်ရ။ ပ္ဍဲ ပြကိုဟ်မဟာသံဃိက ပြာတိမောက္ခ ဂှ် သိက္ခာပိုဒ် နွံ ၆၇၊ ပ္ဍဲမူထေရဝါဒ ဂှ် နွံ ၇၅ ပိုဒ်ရ။ ပ္ဍဲဝိနယ် မဟာသံဃိကဂှ် သီုချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဗီုညးတအ် ဟွံဒုင်တဲ ကုသင်သ္ထဝိရတအ် မထပ်ဂလိုင်ပ္တိုန်ဝိနယ််ကီုရ။ တၠပညာ ဗွဲမဂၠိုင် ဒုင်တဲ ဒဒှ်ရ ဒုတိယ သံဂါယနဂှ် ဒှ်အရာဝင်မွဲရ။ ဆဂး တဴပညာတအ် လညာတ်ဟွံတုပ် ရေင်သကအ် စပ်ကဵု တ္ၚဲ မကၠောန်ဂှ်ရ။
တတိယ သံဂါယန အခိင်ကာလ သၟိင်အသောက မပကင်ရင်
စပ်ကဵု တတိယ သံဂါယနတုဲ ဂွံဆဵုကေတ် တင်ဂၞင် သက်သဳဝင် မထံက်ပခိုင်ကဵု ပရူဏအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ သက်သဳ နူကဵု ဂိုဏ်မွဲ ကုမွဲ ၜိုန်ရ လညာတ်တၞဟ်ခြာ နွံဒၟံင်ကီုလေဝ် သီုဖအိုတ်ဂှ် တုပ်စိုတ် ဒဒှ်ရ ကၠောန်ပလဝ် ပ္ဍဲဍုင်ပါတလိပုတ် မဒှ် ဒတန်ရာဇဌာနဳ သၟိင်အသောကရ။
ဝင်နူ ထေရဝါဒ
အတိုင်လညာတ် နူကဵု ဝင်ထေရဝါဒမ္ဂး တတိယ သံဂါယနဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု သၟိင်အသောက ပ္ဍဲဍုင်ပါတိလိပုတ် (လၟုဟ်ကော်စ ပတ္တန Patna)။ တတိယ သံဂါယနဂှ် ပသကိုပ်သက ကုမှာထေရ် မောဂ္ဂလိပု္တ္တ တိဿ။ တင်ရန်တၟအ် တတိယ သံဂါယနဂှ် သွက်ဂွံ ဖ္အးဇ္ၚး ကမၠောန် ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ဓရ် ဗုဒ္ဓဘာသာရ။ သၟိင်အသောက သၟာန်ခမဳမွဲဇကု၊ လညာတ်ကွေတ်ကျာ်တြဲဂှ် နွံဒၟံင် ဗီုလဵုရော။ ခမဳဂှ်သှ် နွံဒၟံင် ဗီုကဵု ဝါဒထာဝရ၊ မဒှ်လညာတ် မဒစဵုဒစးဒၟံင် ကုဗြဟ္မဇာလသုတ်။ သၟိင်သၟာန် ခမဳနာနာတုဲ ခမဳတအ်ဂှ် သှ်ကဵု ကျာ်တြဲဂေါတမ ဒှ်အစာမစၞောန်ထ္ၜး ဗတောန်ကဵု ညံင်ဂွံသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် "ဝိဘဇ္ဇဝါဒိန်" မဒှ်သွဟ် မတုပ်ကဵု လညာတ်မှာထေရ် မောဂ္ဂလိပုတ္တ တိဿထေရ်ရ။
ပ္ဍဲကဵု မပ္တိုန် သံဂါယန အလန်ဏအ်ဂှ် လိက်ပိဋကတ်ဂှ် က္လေင်စၟဳစၟတ်မွဲအလန်ပၠန်တုဲ မှာထေရ် မောဂ္ဂလိပုတ္တ တိဿထေရ် ထပ်ဗပေင်စုတ် လိက်ညးမခၞံလဝ် ကထဝတ္ထု မဒှ် လိက်မဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် လညာတ် စပ်ကဵု ကျာ်တြဲမဒှ်ညးမနွံကွေတ်ဝါဒမစင်ခြာ မကော်ဂး ဝိဘဇ္ဇဝါဒိန် ဂှ်ရ။ အတိုင်လညာတ် နူကဵုဝင်ဏအ်မ္ဂး တတိယ သံဂါယနဂှ် သီုဒှ် အရာမပကဵု ညံင်လညာတ် သဝါသ္တိဝါဒ ကဵု ဝိဘဇ္ဇဝါဒ ဂွံပါ်ထကး ရေင်သကအ်ကီုရ။ လညာတ်ဏအ်ဂှ် ဗၠေတ်တၞဟ်ခြာဒၟံင် ကုလညာတ်သဝသ္တိဝါဒ ဒှ်မာန်ရ။
အရာတၟေင် နူကဵု သံဂါယန အလန်ဏအ်မွဲပၠန်ဂှ် တၞဟ်နမဂွံတြးဗစိုပ် သာသနာကျာ်တြဲတုဲ ဗလးဏာ ညးပ္တန်သာသနာ ပ္ဍဲဇရေင် ဍုင်နာနာ၊ လပါ်ဗၟံက်မ္ဂး စိုပ်ကဵု ဍုင်ဂရိတ်၊ တုဲ သောဏထေရ် ဥတ္တရထေရ်တအ် စိုပ်ကၠုင် ဍုင်တိုက်ကလေယ် (သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ) ဍုင်မန်ကီုရ။
ဝင်နူ သဝါသတိဝါဒ
လညာတ်တၞဟ်ခြာ မဆေင်ကဵု ပတိုန်သံဂါယန ပ္ဍဲလက်ထက် သၟိင်အသောကဂှ် လညာတ်နူကဵု သဝါသတိဝါဒ၊ မဟီုဂးလဝ် ဂိုဏ်သင်ထကးကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် က္တဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု လက်ထက် သၟိင်အသောကရ။ လညာတ်တၞဟ်ခြာ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု ခမဳမပဒတဴ ပ္ဍဲပါလိပုတ် ပ္ဍဲအခိင်သၟိင်အသောက မပ္ကင်ရင်ဍုင်ဂှ်ရ။ လညာတ်တၞဟ်ခြာ မသုန်တင်ဂှ် အရာမသအးဇ္ၚး ဟိုတ်နူကဵု မပ္တိတ်ဍာ်သုက် (အသုစိသုခဝိသဋ္ဌိ)၊ ဒဒှ်မဟွံတီ (အည္ညာဏ)၊ ဒဒှ်မသၟေဟ်ပၟာ (ကင်္ခါ)၊ ဂၠံင်တရဴ မဗစိုပ်နိဗ္ဗာန်ဂှ် မစၞောန်ထ္ၜးဂၠံင် ကုညးမွဲသအာင် (ပရဝိတာရဏ)၊ မဟီုတွဟ် ကုညးမဒှ်ဒဒိုက် နကဵုသမာဓိ (ဝစိဘေဒ)။
တင်မသုန်တင်ဝွံဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု လိက်ကထဝတ္ထု မှာထေရ်မောဂ္ဂလိပုတ္တ တိဿ မချူလဝ်ဂှ်ကီုရ။ ဆဂး ပရူဏအ် ဟွံဟီုဂး ပ္ဍဲကဵု ပရူဟိုတ်မဂွံပတိုန်သံဂါယနရ။ ဗွဲကြဴ မဟာဝိဘသ ဗၟံက်ထ္ၜးပရူဏအ် နကဵု မရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ဒစဵုဒစး ညးမပ္တန် မဟာသံဃိက မဂွံဒှ် မဟာဝေဝဗုဒ္ဓဘာသာရ။ အတိုင်လညာတ် နူကဵုဝင်ဏအ်မ္ဂး သၟိင်အသောက ညးထံက်ဂလာန် လပါ်လညာတ် မဟာသံဃိက။
ထေရဝါဒ
ပ္ဍဲအခိင် မပ္တန် စတုတ္ထ သံဂါယနဂှ် ပ္ဍဲဒေသအိန္ဒိယဂှ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ပါ်အာၜါဂိုဏ်။
ထေရဝါဒ ကရေက်လပါ်သၠုင်ကျာဂှ် ပ္တန်သံဂါယန ပ္ဍဲကဵု ဗွဝ်ကၠံပထမ ပ္ဍဲဍုင်သဳရိလင်္ကာ၊ ပ္ဍဲကဵု ဘာတၟအ်အလုဝိဟာရ (အလောကလေန) မဒှ်အခိင် သၟိင်ဝတ္တဂမနိအဘယ မပကင်ရင်ဍုင်ရ။ သံဂါယနဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် လအ်ပွိုင်မွဲသၞာံ၊ သၞာံဂှ် သြောအ်သ္ၚုတိတ်အောန် ပ္ဍဲတကအ်သိင်္ဃိုရ်ဂှ်တုဲ ခမဳတအ် ကၠောဝ် ဒးစဴအာသွဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟိုတ်နူဘဲကၞောဝ်။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ပါဠိတအ်ဂှ် ဖဍောတ်ဗှ်လဝ်တုဲ ခမဳတအ် ညာတ်ကေတ် ဆက်အာ အတိုင်ဏအ်မ္ဂး ပါဠိတဝဟ်ပါင်ကျာ်ဂှ် ကၠေအ်အာမာန်ရောင် ညာတ်တုဲ တၞဟ်နဟွံဂွံကၠေအ်အာ ရန်တၟအ်တုဲ စချူဗဒှ် နကဵုအက္ခရ်ရ။
သဝါသတိဝါဒ
စတုတ္ထ သံဂါယန မွဲပၠန်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံဗုဒ္ဓဘာသာသဝါသတိဝါဒ ပ္ဍဲကဵု ကုရှာန် သၟိင်ကနိရှက ပ္ဍဲအေဒဳ ၇၈ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ကုန်ဒပါန် ပ္ဍဲကသမဳယျာ။ အတိုင်စၟတ်သမ္တီမ္ဂး ခမဳ မသုန်ကၠံ ကောံကၠုင် ပ္ဍဲကသမဳယျာ၊ ဝိသုမိတြ ဒှ်သကိုပ်သကတုဲ စၟဳစၟတ်ပတုပ်လဝ် လိက်အဘိဓမ္မ၊ မဒှ်လိက် မကၠာဲစၠောအ် နူကဵု ဘာသာပြကြိုတ် နကဵု ဘာသာသံသကြိုတ်ရ။ သံဂါယနအလန်ဏအ်ဂှ် ပိုဒ်လိက် ပိကိုဋ်တုဲ စၟတ်သမ္တီလိက် သီုဖအိုတ် ဒစိတ်ပြကောကိုဋ်ပြင်ပြင်တုဲ ဒးကေတ် အခိင်လုကဴ ပွိုင် ၁၂ သၞာံရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် သဝါသတိဝါဒဂှ် ဟွံတန်တဴ နဒဒှ် ဂိုဏ်တၞဟ်ခြာမွဲတုဲ ပံင်တောဲ ကုဂိုဏ်မဟာယာန်ရ။ နကဵုလညာတ် ပါမောက္ခ Etienne Lamotte ညးမဒှ်တၠပညာ လပါ်ဗုဒ္ဓဘာသာဟီု လညာတ်မ္ဂး သံဂါယ မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ၜါဒၞာဲဂှ် ဒှ်အရာမဍာံစၟတ် ဟွံသေင်၊ မကၠောန်ဗဒှ် သံဂါယ ပ္ဍဲကဵု ကသမဳယျာဂှ် ဒှ်အရာမချပ်ဗဒှ်လဝ် ကေတ်တ်ဟေင်၊ ဟွံဒှ်လဝ် ဍာံဍာံရ။ နကဵု လညာတ် တၠပညာဗုဒ္ဓဘာသာ David Snellgrove လေဝ် သီုၜါဂှ် သက်သဳဝင်ခိုင်ခိုင်ကၠိုက်ကၠိုက် ဟွံမဲရ။
ပဉ္စမ သံဂါယ ဍုင်ဗၟာ (၁၈၇၁)
သံဂါယ ဗုဒ္ဓဘာသာမွဲပၠန်ဂှ် ခမဳထေရဝါဒတအ် ကောံရေင်သကအ် ပ္ဍဲ မာန္တလေ၊ ဍုင်ဗၟာ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၇၁ ပ္ဍဲအခိင် သၟိင်မင်ဒုမ် မပကင်ရင်ဍုင်ရ။ နကဵု ပြဝေဏဳဗၟာမ္ဂး အလန်ဏအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ပဉ္စမ သံဂါယန။ တင်ရန်တၟအ် သံဂါယဂှ် သွက်ဂွံ ပညဳပတုပ် လိက်ပိဋကတ်ဂမၠိုင်၊ လိက်လဵု ဂွံနုက်ပ္တိတ် လိက်လဵု မဂွံပၠုပ်စုတ် ပ္ဍဲစရင်ပိဋကတ်ပိရ။
ပ္ဍဲသံဂါယဏအ်ဂှ် ပသကိုပ်သက ကုမဟာထေရ် ဇဂရဘိဝံသ၊ မှာထေရ်နရိန္ဒဘိဓဇ ကေုာံ မှာထေရ်သုမင်္ဂလသာမိ ကေုာံ ခမဳ ၜါလ္ၚီပန်ကၠံတုဲ ကၠောန်ဗဒှ်လဝ်ရ။ သံဂါယနဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် လုကဴ မသုန်ဂိတု။ နူကဵု သံဂါယဏအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီ ပိဋကတ်ပိတုဲ လိက်တၟအ်ပိဋကတ် ၇၂၉ တိုင် မချူလဝ် နကဵု အက္ခရ်မန်ဗၟာဂှ်လေဝ် ခၞံဗဒှ်လဝ်တုဲ ပတဴစွံလဝ် ပ္ဍဲကဵု အရှာမ်ကျာ်ကုသိုလ်သၟိင်မင်ဒုမ် ပ္ဍဲကဵု တမ်ဇိုင် ဒဵုမာန္တလေရ။
ဆဋ္ဌမ သံဂါယ ဍုင်ဗၟာ (၁၉၅၄)
ဆဋ္ဌမ သံဂါယဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဂိုဟ်ကၟုဟ်လိုက် (ကမ္ဘာအေး) ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၄၊ ကြဴနူ ပဉ္စမ သံဂါယန ၈၃ သၞာံ။ ညးမဒုင်ဒါယကာဂှ် ဒှ်သၟိင်ဍုင်ဗၟာ မဒှ်လက်ထက် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဥူဏု။ ညးကၠောန်ဗဒှ် မဟာပဿနဂုဟ မကၠောန်လဝ် ဗီုပြင် ဂိုဟ်ပ္ဍဲအိန္ဒိယ သတ္တပန္နဳ မဒှ်ဒၞာဲ ဂိုဟ်မပ္တန် ပထမ သံဂါယနဂှ်ရ။ ကြဴနူ ဂိုဟ်ဂှ် သြိုင်ခၞံတုဲ သံဂါယဂှ် စကောံဆဵုရေင်သကအ် ပ္ဍဲ ဂိတုမေ ၁၇၊ ၁၉၅၄။
တင်ရန်တၟအ် ဟိုတ်မဂွံပတန် သံဂါယနဂှ် တၞဟ်နဂွံ က္လေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပိဋကတ်ပိ၊ အဘိဓရ် ကဵု ဝိနယ်။ ပ္ဍဲသံဂါယနအလန်ဏအ်ဂှ် ခမဳနူကဵု ဒစာံဍုင် တိုန်စိုပ်လဝ်တုဲ လၟိဟ်ခမဳသီုဖအိုတ် ဒှ်အာ ၜါလ္ၚီမသုန်ကၠံ ခမဳထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ နူကဵု ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ၊ သေံ၊ ကမ္ဗောဒဳယျာ၊ လဴ၊ ဝဳယေတ်နာမ်၊ သဳရိလင်္ကာ၊ အိန္ဒိယ ကေုာံ နဳပဝ်။ နူကဵု ဂျာမနဳဂှ် တိုန်စိုပ်လဝ် ခမဳ ၜါဇကုတုဲ ဂွံရိုဟ်ပၠုပ် နဒဒှ် စၞးဍုင်ဂှ် ဟွံသၟဟ်ရထရ။ ခမဳၜါဇကုဂှ် မှာထေရ်ညာဏတိလောက မဟာထေရ် ကဵု မှာထေရ်ညာဏပေါနိကထေရ။ ညးတအ် သီုၜါဂှ် ဂွံဒုင်နိမန် နူကဵု သဳရိလင်္ကာ။ မှာထေရ် ဝိစိတ္တသရဘိဝံသဂှ် ဒှ်ညးမဒုင်သၟာန်သွဟ် ပေင်ပေင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဇၟာပ်ဍုင် ညးမတိုန်စိုပ် သံဂါယနဂှ် လိက်ပိဋကတ် မချူလဝ် နကဵုအက္ခရ်ဍုင်ညးကဵုညး ပါဲနူ အိန္ဒိယမွဲတုဲ နွံဒၟံင်တုဲတုဲအိုတ်ရ။
သံဂါယဂှ် ဒးကေတ် အခိင်ပွိုင် ၜါသၞာံ၊ လိက်ပိဋကတ်ပိတအ်ဂှ် စၟဳစၟတ်တုဲ ယဝ်ရ ဆဵုတင်မဒးကဵုစၟတ်သမ္တီမ္ဂး ကဵုလဝ် တင်စၟတ်သမ္တီရ။ မူလိက်တအ်ဂှ် တၞဟ်ခြာဂၠိုင်ကွေဟ်ကွေဟ် ဟွံဂွံဆဵုကေတ်ရ။ ကြဴနူ ဂကောံသင်တအ်ဂှ် ပစၟတ်သမ္တီတုဲ လိက်ပိဋကတ်ဂှ် ဍဵုပ္တိတ်လိက်ကၞပ် နကဵုမူဆဋ္ဌမ နကဵု အက္ခရ်မန်ဗၟာရ။ ဆဋ္ဌမသံဂါယ အာစိုပ်ဒတုဲ ပ္ဍဲဂိတုပသာ်ပေင် (၂၄ မေ၊ ၁၉၅၆) မဒှ်တ္ၚဲ သာသနာမပေင် ၂၅၀၀ သၞာံ ကြဴနူကျာ်တြဲပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ အတိုင်စၟတ်သမ္တီတ္ၚဲ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာရ။
သံဂါယန နကဵု ပြဝေဏဳ သေံ
ပြဝေဏဳ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာသေံဂှ် တၞဟ်ခြာဒၟံင် ကုတင်ဗွဲလတူဂှ်ညိရ။ အတိုင်ရာဇဝင်သေံမ္ဂး နကဵုသေံ ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် သံဂါယန အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် မကော်ဂး သံဃဳတိယဝံသ (သၞာံၜိုတ် ၁၇၈၉) နကဵု ကျာ်ဇၞော်သောမ်ဍေတ်ဝန္နရာဇ် ညးမနွံပိုန်ဘာဝါတ်ဖဝ်
အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပိဝါဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအိန္ဒိယ (၁ ရာဇာဂြိုဟ်၊ ၂ ဝေသာလဳ၊ ၃ ပါတလိပုတ်)။ စတုတ္ထ သံဂါယနဂှ် အတိုင်ပြဝေဏဳသေံမ္ဂး ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု လက်ထက်သၟိင်ဒေဝါနံပိယတိဿ (၂၄၇ - ၂၀၇ ဘဳသဳ)၊ မဒှ်အခိင် ဗုဒ္ဓဘာသာ မစိုပ်ကၠုင် တကအ်သိင်္ဃိုရ်ကိုပ်ကၠာအိုတ်။ စတုတ္ထ သံဂါယနဂှ် မှာထေရ်အရိဋ္ဌ ဒှ်သကိုပ်သက၊ ညးမဒှ် ကွးမှာထေရ်မဟိန္ဒ။ အလန်ဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵုပြဝေဏဳ ဍုင်တၞဟ်တအ် ဟွံရိုဟ်ပၠုပ်လဝ်ရ။ ပ္ဍဲအလန်ဏအ်ဂှ် သမန္တပါသာဒိကာဂှ် ဟွံပၠုပ်စုတ်လဝ်ရ။
ပဉ္စမ သံဂါယနဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိင် ဝတ္တဂါမနဳအဘယ၊ ပါဠိပိဋကတ်ဂှ် ချူပၠုပ် နကဵုအက္ခရ် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲတကအ်သိင်္ဃိုရ်၊ မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဘဳသဳမွဲဗွဝ်ကၠံ ပ္ဍဲဘာတၟအ်အာလုဝိဟာရ၊ ညးမဒှ်သကိုပ်သကဂှ် မှာထေရ်ရက္ခိတ။
ဆဋ္ဌမ သံဂါယနဂှ် အတိုင်လိက် သံဂဳတယဝံသ မ္ဂး ကၠာဲစၠောအ်ပိဋကတ် နူကဵု လိက်သိင်္ဃိုရ် နကဵု မှာထေရ်ဗုဒ္ဓဃောသ ကေုာံ ခမဳ ပ္ဍဲသိင်္ဃိုရ် နူကဵု ဘာဂိုဏ်မဟာဝိဟာရဂမၠိုင်လေဝ် ပါလုပ်လဝ်ကီုရ။
သတ္တမ သံဂါယနဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိင်သိင်္ဃိုရ် ပရာက္ကမဘာဟု ပထမ၊ မပသကိုပ်သက ကုမှာထေရ် ကဿပထေရ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၁၇၆။ ပ္ဍဲအလန်ဏအ် အဋ္ဌဝန္နနာဂှ် ချူခၞံပတိုန်၊ မဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပါဠိဂှ် ကၠာဲစၠောအ် နူကဵု အက္ခရ်သိင်္ဃိုရ်။ တုဲပၠန် သၟိင်ပရာက္ကမဘာဟုလေဝ် ပ္ကောံခမဳသင်သဳရိလင်္ကာ နဒဒှ် မွဲဂိုဏ်ကီုရ။
သံဂါယနဂမၠိုင် မပတန်လဝ် ပ္ဍဲဍုင်သေံ
စတမ်နူဂှ်တုဲ ဝင်သေံဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် သံဂါယန မပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်သေံ နကဵု သၟိင်ဨကရာဇ်သေံရ။
အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ဘာမဟာဗောဓါရာမ ပ္ဍဲဍုင်ဇင်မာဲ၊ ခမဳဗွဲဂမၠိုင် တိုန်စိုပ်။ မှာထေရ် ဓမ္မဒိန္နာ မနွံပိုန်ဘာ တာလဝန မဟာဝိဟာရ (ဝါတ်ပါတာန်) ဒှ်သကိုပ်သက၊ သၟိင်သေံလာန်နာ တိလောကရာဇ် ဒှ်ဒါယကာ (ပကင်ရင်ဍုင် ၁၄၄၁ - ၁၄၈၇)။ ပ္ဍဲအခိင်ဏအ် လိက်ပိဋကတ်ဘာသာသေံဂှ် ပလေဝ်ဒါန်တုဲ ချူနကဵု အက္ခရ်လာန်န။ သံဂါယနဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၄၇၇။
အလန်ဒုတိယဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဍုင်ၜံင်ကံက် နူ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၃၊ ၁၇၈၈ စဵုကဵုစိုပ် ဨပြဳ ၁၀၊ ၁၇၈၉၊ ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိင် ရာမ ပထမ ကေုာံ ဒေအ်ညးရ။ ပ္ဍဲအလန်ဏအ် ခမဳတိုန်စိုပ် ၂၅၀ ဇကု။ ပါဠိပိဋကတ်တၟိဂှ် တက်ပ္တိတ်လဝ်ရ။
အလန်တတိယဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၇၈ ပ္ဍဲလက်ထက် သၟိင်စူလာလံင်ကောန် (ရာမ ပဉ္စမ)။ ပ္ဍဲအလန်ဏအ် ချူစၠောအ် လိက်ပိဋကတ် နကဵုအက္ခရ်သေံ၊ စၞးအက္ခရ်ခေါမ်ထာဲ၊ တုဲ လိက်ကၞပ်ခေတ်တၟိဂှ်လေဝ် တက်ပ္တိတ်မာန် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။
အလန်စတုတ္ထဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဍုင်ၜင်ကံက် ပ္ဍဲလက်ထက် သၟိင်ပရဇဓိပေါက် (ရာမ သတ္တမ) (၁၉၂၅ - ၁၉၃၅)။ အလန်ဏအ်ဂှ် ပိဋကတ်ပိဂှ် ချူပ္တိတ် နကဵုအက္ခရ်သေံတုဲ ပရးဗစိုပ် အလုံမွဲဍုင်သေံရ။
ပ္ဍဲအိန္ဒိယ ပိ အလန်
ပထမသံဂါယန = ကျာ်တြဲသ္ပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ကလိလောန်အာ ၄ ဂိတု သၟိင်အဇာတသတြုဒုင်သဇိုင်တုဲ ခမဳတၠအရှန် ၅၀၀ ဇကု သ္ပပဓာန်ကဵုမှာထေရ် ကဿပ တုဲပတိုန်သံဂါယနဓမ္မဝိနယ ပ္ဍဲသကဲဒဵုဝေဘာရ ဇရေင်ဍုင်ရာဇာဂြိုဟ် လုကဴ ရ ဂိတု။
ဒုတိယသံဂါယန = ကျာ်တြဲသ္ပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ကလိလောန်အာ ၁၀၀ သၞာံ သၟိင်ကာဠာသောက ဒုင်သဇိုင်တုဲ ခမဳတၠအရှန် ရ၀၀ ဇကု သ္ပပဓာန်ကဵုမှာထေရ် ယသ တုဲ ပတိုန်သံဂါယနဓမ္မဝိနယ ပ္ဍဲအရှာံဝါလိက ဇရေင်ဍုင်ဝေသာလဳ လုကဴ ၈ ဂိတု။
တတိယသံဂါယန = ကျာ်တြဲသ္ပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ကလိလောန်အာ ၂၃၅ သၞာံ သၟိင်ဓမ္မာသောက ဒုင်သဇိုင်တုဲ ခမဳတၠအရှန် ၁၀၀၀ ဇကု သ္ပပဓာန်ကဵုမှာထေရ် မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿ တုဲ ပတိုန်သံဂါယနဓမ္မဝိနယ ပ္ဍဲဍုင်ပါဋလိပုတ် လုကဴ ၉ ဂိတု။
ပ္ဍဲသိင်္ဃိုရ် မွဲ အလန်
စတုတ္ထသံဂါယန = ကျာ်တြဲသ္ပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ကလိလောန်အာ ၄၅၀ သၞာံ ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိင် ဝဋ္ဋဂါမနိ တကအ်လင်ကာ(ဍုင်သိရိလင်ကာ) ခမဳင် ၅၀၀ ဇကု သ္ပပဓာန်ကဵုမှာထေရ် ဓမ္မရက္ခိတ တုဲ ပတိုန်သံဂါယနဓမ္မဝိနယ နကဵုသၠရိုတ်တာ အခဝ်လိက်သိင်ဃဵု မဒှ်ရ။
ပ္ဍဲဍုင်သေံ မွဲ အလန်
ပဥ္စမသံဂါယန = ကျာ်တြဲသ္ပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ကလိလောန်အာ ၅၀၀ သၞာံ ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိင် မာလိုန် ပကင်ရင်ဍုင်သာဂလ (ဍုင်ရးယောန် ပွဳပွူဒေသဍုင်ဇင်မာဲ) သ္ပပဓာန်ကဵုမှာထေရ် နာဂသိုန် တုဲ ပတိုန်သံဂါယနဓမ္မဝိနယ မဒှ်ရ။
ပ္ဍဲသုဝဏ္ဏဘုမ်မန် မွဲ အလန်
ဆဌမသံဂါယန = ကျာ်တြဲသ္ပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ကလိလောန်အာ ၉၅၆ သၞာံ ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိင် ဓမ္မပါလ ပကင်ရင်ဍုင်သုဝဏ္ဏဘုမ် (ဍုင်သဓီု) သ္ပပဓာန်ကဵုမှာထေရ် ဗုဒ္ဓဃောသာ တုဲ ပတိုန်သံဂါယနဓမ္မဝိနယ နကဵုသၠရိုတ်တာ အခဝ်လိက်မန် မဒှ်ရ။
ပ္ဍဲဟံသာဝတဳ ပန် အလန်
သတ္တမသံဂါယန = ကျာ်တြဲသ္ပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ကလိလောန်အာ ၁၁၃၇ သၞာံ ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိင် သမလ ပကင်ရင်ဍုင်ဟံသာဝတဳ သ္ပပဓာန်ကဵုမှာထေရ်ညးမစဳကၠးပိဋကတ် ညးမပ္ကင်ရင်ဂန္တဓူရ ဝိပဿနာဓူရ နူဍုင်သဓီု တုဲ ပတိုန်သံဂါယနဓမ္မဝိနယ နကဵုသၠရိုတ်တာ အခဝ်လိက်မန် မဒှ်ရ။
အဋ္ဌမသံဂါယန = ကျာ်တြဲသ္ပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ကလိလောန်အာ ၁၃၂၅ သၞာံ ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိင် တိဿ ပကင်ရင်ဍုင်ဟံသာဝတဳ သ္ပပဓာန်ကဵုမှာထေရ်ညးမစဳကၠးပိဋကတ် ညးမပ္ကင်ရင်ဂန္တဓူရ ဝိပဿနာဓူရဂမၠိုင် တုဲ ပတိုန်သံဂါယနဓမ္မဝိနယ နကဵုသၠရိုတ်တာ အခဝ်လိက်မန် မဒှ်ရ။
နဝမသံဂါယန = ကျာ်တြဲသ္ပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ကလိလောန်အာ ၂၀၂၀ သၞာံ ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိင် ဓမ္မစေတဳ ပကင်ရင်ဍုင်ဟံသာဝတဳ ခမဳသင်လၟိဟ် ၁၀၀၀၀(မွဲလှက်) ဇကု သ္ပပဓာန်ကဵုမှာထေရ်ညးမစဳကၠးပိဋကတ် ညးမပ္ကင်ရင်ဂန္တဓူရ ဝိပဿနာဓူရဂမၠိုင် တုဲ ပတိုန်သံဂါယနဓမ္မဝိနယ နကဵုသၠရိုတ်တာ အခဝ်လိက်မန် မဒှ်ရ။
ဒသမသံဂါယန = ကျာ်တြဲသ္ပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ကလိလောန်အာ ၂၄၁၅ သၞာံ ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိင် ဗညာဒလ ပကင်ရင်ဍုင်ဟံသာဝတဳ သ္ပပဓာန်ကဵုမှာထေရ်တၠပညာ ညးမစဳကၠးပိဋကတ် ဂမၠိုင် တုဲပတိုန်သံဂါယနဓမ္မဝိနယ နကဵုသၠရိုတ်တာ အခဝ်လိက်မန် မဒှ်ရ။
ပ္ဍဲကဵု ဗၟာ ၜါအလန်
သံဂါယန = ကျာ်တြဲသ္ပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ကလိလောန်အာ ၂၄၁၅ သၞာံ ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိင် မင်းတုန်းမင်း ပ္ဍဲဍုင်မာန်တလေ ဇရေင်ဇြပ်သုဓမ္မာ ခမဳသင်လၟိဟ် ၂၄၀၀ ဇကု သ္ပပဓာန်ကဵုမှာထေရ် ဇာဂရ တုဲပတိုန်သံဂါယနဓမ္မဝိနယ နကဵုအခဝ်လိက်ဗမာ မဒှ်ရ။
သံဂါယန = ကျာ်တြဲသ္ပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ကလိလောန်အာ ၂၄၉၈ သၞာံ ပ္ဍဲလက်ထက်သမ္မတ ဦးဘဦး၊ သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဦးနု ပ္ဍဲဍုင်ဒဂုင် ဇရေင်ကုန်ကမ္ဘာအေး ခမဳသင်လၟိဟ် ၂၅၀၀ ဇကု သ္ပပဓာန်ကဵုမှာထေရ် ရေဝတ ညောင်ရန်း တုဲပတိုန်သံဂါယနဓမ္မဝိနယ နကဵုအခဝ်လိက်ဗမာ မဒှ်ရ။
အာနာန် ဗညာရဆုန်
အာနာန် ဗညာရချုန် (Anand Panyarachun, อานันท์ ปันยารชุน, ) က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၂ ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၉ ဒှ်တၞောဝ်ဒတောဝ်သၟိင်တၠမန်၊ သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ရးနိဂီုသေံ ၜါအလန်၊ အလန်ပထမ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၁ -၁၉၉၂ တုဲ မွဲအလန်ပၠန် ပ္ဍဲကဝက်သၞာံ ၁၉၉၂။ ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ် မပလေဝ်ပခိုဟ်ပတိုန်လဝ် သၞောတ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ သၞောတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဍုင်သေံ၊ တုဲပၠန် ဒှ်မၞိဟ် မဓဇက်ချူလဝ် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ညးဍုင်ကွာန် ရးနိဂီုသေံတုဲ ဥပဒေသဇိုင်ဂှ် စဒ္ဂေတ်ဗက် လမျီုလုပ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၇ တုဲ ဒးဒုင်ပလီုထောအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၆။ နာဲအာနာန် က္လိဂွံ လာပ် Ramon Magsaysay Award ဟိုတ်နူ မယိုက်ဂၠေင်လဝ် ဂလေင်ဍုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၇။ ပ္ဍဲအခိင် မဒှ် ကလုတ်ရးနိဂီုသေံ ပ္ဍဲကုလသမဂ္ဂဂှ် ညးအုပ်ကာနာနာ ဦးသန့်ဟီု ဂကူမန်ကၠေအ်ကၠက်အိုတ်အာရဂှ် ညးကလေင်ဟီုကဵု ဦးသန့် "That is not true. I am Mon." မအရေဝ်ဏအ်ဂှ် ပြာကတ်ဒၟံင် အကြာမန်သေံကီု သီုကဵု မန်ဍုင်မန်ရ။
ပရေင်ပညာ၊ ကဆံင် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
နာဲအာနာန်ဂှ် ဒှ်ကောန်ဒဒေအ် ပ္ဍဲကောန်သီုဖအိုတ် ၁၂ နူမိမ သေဋ္ဌဳ အပါဂှ် ဒှ်ဂကူမန် တုဲ မိဂှ် ဒှ် ကြုက်သေံစာတ်(Hokkien ) အပါညး နာဲသောန် (เสริญ ปันยารชุน)၊ အပါနော်ညး พระยาเทพประชุน ဂှ် ဒှ်ကောန်မၞိဟ်တၞောဝ်ဒတောဝ် သၟိင်တၠ ဂကူမန် ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိင်ရာမမသုန် ။အပါညး အာတိုန်ဘာ ပ္ဍဲအေန္ဂလာန် နကဵု ထံက်ပင်ပညာ ဨကရာဇ်၊ တုဲ ဗွဲကြဴ ဒှ်ညးမကောပ်ကာဲ ဘာမရာဇ် (royal school) ပ္ဍဲဍုင်သေံဖအိုတ်၊ နူဂှ် မွဲကဆံင် ဂွံဒှ် ညးတၠပိုန်ဒြပ် ဇၞော် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၉၃၀တအ်ရ။ အပါနော်ညး သြိုင်ဘာလကျာ်မန် ပ္ဍဲရာဇ်ချ်ပူရဳ မကော်ဂး ဝါတ်ခဴချောန်ဖြာန် (Wat Khao Chon Phran)။ အတိုင် နာဲအာနာန် မလဴထ္ၜးမ္ဂး မိနော် လပါ်မိညးဂှ် ဒှ်ညးမဂွံလဝ် နာမ်သကုလ် (ယၟုဗဳဇ) လူ Lau ။ ဇုဇညးတအ် လုပ်ကၠုင် ရးနိဂီုသေံ ပ္ဍဲခေတ်လဒေါဝ်၁၈ ဗွဝ်ကၠံ၊ တုဲ ဗွဲကြဴ ဒှ်ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ကြုက် ကိစ္စဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီုသေံဂှ်ရ။ သၟာပရေင်ဍုင်သေံ (Korn Chatikavanij) ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်တၞောဝ်ဒတောဝ်ညးတအ်မွဲကီုရ။ နာဲအာနာန် တိုန်ကဝ်လိက် Dulwich College ပ္ဍဲလာန်ဒါန် တုဲ ဗွဲကြဴ ဂွံဆက်တိုန် ကဝ်လိက် Trinity College, Cambridge တုဲ ဘာတုဲ ကလိဂွံဗြမဟိမု ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၅။
နာဲအာနာန် ယိုက်ဂၠေင် ကေင်ကာသၟိင် ပ္ဍဲဍုင်သအာင် နဒဒှ် ကလုတ်ဍုင်သေံ မပ္တံကဵု ပ္ဍဲရုင်ကုလသမဂ္ဂ၊ ကနေဒါ၊ သဟရးအမေရိကာန် ကေုာံ ဂျာမနဳပလိုတ် သီုဖအိုတ် ပွိုင် ၂၃ သၞာံရ။ ပ္ဍဲအဃော ညးမယိုက်ဂၠေင်ဒၟံင် တာလျိုင် နဒဒှ် ကလုတ်ဍုင်သေံ ပ္ဍဲကုလသမဂ္ဂ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၀ ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳစပ်ကဵု ကောန်ဂကူဂမၠိုင် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာ (Conference on the minorities in Burma) ပ္ဍဲတ္ၚဲဒုတိယ ဂှ် ညးအုပ်ကာနာနာ ကုလသမဂ္ဂ ဦးသန့် ဟီု မန်လက်ကြဴအိုတ်ဂှ် ကၠက်အာရ "The last Mon is dead" တုဲ လဝါဲဂှ်ဟေင် နာဲအာနာန် ကတဵုဟီု "အရေဝ်ဂှ် ဟွံဍာံ၊ အဲဂကူမန်ရ "That is not true. I am Mon."။
ဂိတုဇာန္နဝါရဳ ၁၉၇၆ ဂှ် ညးဂွံခပတိုန် နဒဒှ် ညးအုပ်ကာနာနာ ဌာနဝန်ဇၞော်ကာဍုင်သအာင် ထာဝရ၊ တုဲ သွက်ဒပ်ပၞာန်အမေရိကာန် ဂွံနုက်တိတ်အာ နူရးနိဂီုသေံဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မဖန်ဇန်လဝ် အဓိကမွဲရ။ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲအခိင်ပၞာန်သီအဝဵု ဂိတုအံက်တဝ်ဗါဂှ် နာဲအာနာန် ဒးဒုင်စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် သၟာကောန်မျူနေတ်မွဲတုဲ စကာ သြဇာဇကု နူဌာနဝန်ဇၞော်ကာဍုင်သအာင်တုဲ ဆက်စၠောအ်ဒၟံင် ကလုတ်သမာန် အကြာ ရးနိဂီုသေံ ကဵု ရးနိဂီုကြုက်။ ညးဒးဒုင်စၟဳစၟတ်တုဲ ဒးဒုင်ပလံင်စွံ ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲဌာနလျိုင် ကိစ္စဟွံဇၞော် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၉ ဂှ်တုဲ ဗွဲကြဴ ညးတိတ်ထောအ် နူကမၠောန်သၟိင်တၠတုဲ လုပ်ကမၠောန်ပုဂ္ဂလိကရ။ ညးဂွံဒှ် ဒု-ဥက္ကဋ္ဌ ဂကောံသမဂ္ဂသဟ Saha-Union Group ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၉ တုဲ ဗွဲကြဴ သၞာံ ၁၉၉၁ ဂှ် ဂွံဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ ဂကောံဗေါတ် ဒါရိုက်တာဂမၠိုင်ရ။ စတမ်နူ သၞာံ ၁၉၈၄ ဂှ် ညးဂွံဒှ် ဒါရိုက်တာ ဘာဏ်သဳယာမ်ကောမ္မရှေယ် (Siam Commercial Bank)။
အလန်ပထမ ကမၠောန်ပရေင်အုပ်ဓုပ်
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၁ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၃ နကဵု ဂဥုပ်ဗိုလ် ဌာနပၞာန် သုန်ဓန် ခေါင်သောမ်ပေါင် (Sunthorn Kongsompong) ကေုာံ သကိုပ်ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇၞော် သုချိန္ဒာ (Suchinda Kraprayoon) သီအဝဵုဍုင်တုဲ ဖျေဟ်ထံင် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ချတိချာဲ (Chatichai Choonhavan) မညးဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် မဂွံဒုင်ရုဲစှ် နကဵု သၞောတ်ဒဳမဝ်ကရေသဳရ။ ပၞာန်သီအဝဵုဍုင်တုဲ ဒက်ပ္တန် ကံင်သဳပညိင်ဝတ်ဍုင် (National Peace Keeping Council - NPKC) သွက်ဂွံ ဆက်ပကင်ရင်အာ ဍုင်ရ။ နကဵု ပၞာန် သွက်ပယျေဝ်မုက်ဇကု ကေုာံ သွက်က္လိဂွံ ဓဝ်ပတှ်ေ နူဨကရာဇ်ဘုမ္မိဗောလ် တုဲ ခပတိုန် နာဲအာနာန် နဒဒှ် ဝန်ဇၞော်ကာလအကြာ ရ။
နကဵု နာဲအာနာန်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မစုက်လုက်ကြပ်ကြပ် ကုဗွိုင်နန် တုဲပၠန် ဒှ်မၞိဟ်မဂွံဒုင်ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ နူကဵု ဂကောံသၟိင်တၠဂမၠိုင်ကီု သီုကဵု သၟာပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂမၠိုင်၊ တုဲပၠန် နကဵု လပါ်ညးဍုင်ကွာန်ကီု သီုကဵု လပါ်ဍုင်သအာင်ဂှ် ညးဂွံဒှ် မၞိဟ်ညးဂမၠိုင်မဒုင်တဲမွဲရ။ ညးဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မဂွံဒုင်ထိုင်သး မၞိဟ်မနွံကဵု အစောန်စရာဲ၊ မၞိဟ်မယဵုလဂူတပ်တး၊ တုဲပၠန် စပ်ကဵု ပရေင်စလာပ်ဗဇဴ၊ ယှုက်ထုဲ ပရေင်လှုဲလှာ်တအ်ဂှ် မွဲလှ်ေ ဟွံကေင်နွံကၠုင်လဝ်ရ။
ပ္ဍဲအခိင် နာဲအာနာန် မဒုင်တဲ ကဆံင် သကိုပ်ဝန်ဇၞော်တုဲ နကဵု နာဲအာနာန် ဟီုပသောင်ကလး နကဵုညး ဒုင်တဲ စှ်ေစိုတ် အရာဒပ်ပၞာန် မကၠောန်ပလဝ် သီုဖအိုတ် ဟွံသေင်၊ ညးဆက်ကၠောန်အာ ဗွဲမဗၠးၜးရ။ ညးကဵု ဒြဟတ်ဒမြိုဟ် ကုကံင်သဳပညိင်ဝတ်ဍုင် ညံင်ဂွံ ဗလးကဵု သကိုပ်ဝန်ဇၞော်တြေံ နာဲချတိချာဲ ဗွဲမပြဟ်ရ။
ပွမဒက်ပ္တန်
သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ကာလအကြာဂှ် ပဒတန် ပ္ဍဲ ဂိတုမာတ် ၁၊ ၁၉၉၁၊ ကံင်သဳပညိင်ဝတ်ဍုင်ဂှ် က္လေင်ပဒတန် နဒဒှ် မထိင်ဒဝ်ဍုင်ရ။ ဆဂးဂှ်၊ နာဲအာနာန် ဂွံအခေါင် ရုဲစှ် ခပတိုန် မၞိဟ်ကောန်ဂကောံအလဵုအသဳ (cabinet) အတိုင်ပၟိက်ဆန္ဒညးရ။ ပ္ဍဲကဵု မွဲဒမြိပ် ဘဝသကိုပ်ဝန်ဇၞော်ညးဂှ် က္ဍိုပ်သကိုပ်ပၞာန်တအ် ကဵုဒြဟတ်ဒမြိုဟ် ကုနာဲအာနာန် အဆက်အဆက် သွက်ဂွံ ပ္တိတ်ကဵု လှုဲကုဒပ်ပၞာန်ဂၠိုင်ဂၠိုင်ရ။
ဂကောံအလဵုအသဳ နာဲအာနာန်ဂှ် မဂွံအထိုင်အသး ညးဂမၠိုင် နဒဒှ် ဂကောံတၠပညာ၊ မနွံကဵု အစောံစရာဲ ကေုာံ မဟွံမဲ ကုပရေင်အုပ်ဓလီု ဗွဲမတေင်ဂြတ်ရ။ လိက်ပရိုင်တအ် ချူဟီု ပ္တိုန်စ ဒဒှ်ရ ဂကောံအလဵုအသဳ နာဲအာနာန်တအ်ဂှ် ဒှ်ဂကောံအလဵုအသဳ ခိုဟ်အိုတ် ဗီုဂှ် နကဵု ရးနိဂီုသေံ မလှ်ေ ဟွံကေင်ဂွံလဝ်ဏီရ။ ပၞောဝ်ကဵု ဂကောံအလဵုအသဳဂမၠိုင်ဂှ် နာဲပြေမ် တိန်သုလနောန္ဒ (Prem Tinsulanonda) တအ် ပါလုပ်ရ။ မၞိဟ် နာဲအာနာန် မရုဲစှ်လဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂွံဆက်ဒှ် မၞိဟ်မကဵု ကသပ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ပရေင်ဍုင်နာနာ ပ္ဍဲကဵု လက်ထက် သကိုပ်ဝန်ဇၞော်ပြေမ်ဂှ်ရ။ တုဲပၠန် လ္ၚဵုဂွံဆက်ဒှ် ဝန်ဇၞော်ကာဍုင်သအာင်ရ။ ဂကောံအလဵုအသဳဂှ် ပလီုဖအိုတ်ထောအ် အရာမဖေက်လကိုတ်ဒၟံင် ကမ္မဏဳဗလိုက်တမ်ရိုဟ် နူကဵု ဍုင်သအာင်ဂမၠိုင်ရ။
ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ်ဂမၠိုင်
ဂကောံအလဵုအသဳ နာဲအာနာန်တအ်ဂှ် ဂ္စာန်ကမၠောန် ဂၠိုင်နူ အလဵုအသဳကိုပ်ကၠာနူညးဏီရ။ နကဵု ဂကောံအလဵုအသဳဂှ် ပ္တိတ်စရင်ဂၠိင်ဂၠိင်မွဲ မဒှ်စရင် ဒၞာဲမသ္ဒးကလေင်ပလေဝ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု စရင်ဂှ် စပ်ကဵု ပရေင်ပညာ၊ ပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန်၊ ပရေင်ပတိတ်ကပေါတ်၊ ကမၠောန်ဗ္ၚ (တဵုလွဳ)၊ ကမၠောန်ကွတ်စက်၊ ပွဳပွူသဘာဝ တုဲ သွက်ဂွံ သၠုင်ပ္တိုန် ကဆံင်ဘဝမံင်စံင်မၞိဟ်တအ်ရ။ နကဵု ဌာနပရိုင် ကံက်ပၟိက်လညာတ် ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ကၞောတ်ဂိတုဂျူလာင် ၁၉၉၁ဂှ် ညးဍုင်ကွာန် ၆၁ တၟအ်ကၠမ်လပါ်လတူဂှ် နွံဓဝ်ပတှ်ေ အလဵုအသဳ နာဲအာနာန် ဂၠိုင်နူ အလဵုအသဳ မရုဲစှ်လဝ် နကဵုမာဲ ကိုပ်ကၠာဂှ်ဏီရ။
ပၞောဝ်ကဵု တင်ပလေဝ်ပလေတ်ဂမၠိုင်ဂှ် တင်ပလေဝ်ပလေတ် သၞောတ်အကံက်အခေါန်ဂှ် တၟေင်တၞဟ်ခြာအာ ဗွဲမဂၠိုင်၊ မသၞောတ် နွံကဵု သၞောတ်အခေါင်င္ၚာင် (Value added tax – VAT) တုဲ ဖျအ်ဖျေဟ် အခေါန်ကမၠောန် (corporate taxation) ကေုာံ အခေါန်သြန်လုပ် (income taxation) တအ်ရ။ အရာဗွဲမဂၠိုင်ဂှ်လေဝ် ဖန်ဗဒှ် နကဵု င္ၚုဟ် သၟးသၟးရ။ ကောန်ဍုင်သေံတအ်လေဝ် နွံအခေါင် ဗလိုက်တမ်ရိုဟ် ဍုင်သအာင် သီုဟွံဒး ကေတ်အခေါင် နူကဵု ဘာဏ်သေမ်။ ဘာဏ်ဍုင်သအာင်လေဝ် အခေါင်ပံက် ဘာဏ်ပ္ဍဲသေံဂွံ၊ တုဲပၠန် ညံင်ဘာဏ် ဍုင်မ္ၚး ဂွံကၠုင်ပံက် ပ္ဍဲဍုင်ဇကုဂှ်လေဝ် ဖန်ကဵုလဝ် နာနာသာ်ကီုရ။ တုဲပၠန် အခေါင်မပံက်ကမ္မဏဳ၊ မစကမၠောန်တၟိတအ်ဂှ်လေဝ် ဖန်ဇန်လဝ် ညံင်ဂွံလောဲသွာ၊ တုဲပၠန် စပ်ကဵု အခေါန်ပၠန်လေဝ် ဟွံတေင်ဂြတ် ဖန်လဝ် ဗွဲမလောဲသွာကီုရ။ လပါ်ဒြဟတ်လလဳလေဝ် မထိင်လဝ် င္ၚုဟ်ဂှ်လေဝ် ဖျအ်ဖျေဟ်ကီုရ။
ပရေင်ကမၠောန် လဒက်ပ္တန်ဆက်စၠောအ် (infrastructure project) မစဖန်လဝ် နူကဵုအလဵုအသဳချတချာဲ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ်လေဝ် နကဵုအလဵုအသဳဏအ် ဆက်ကၠောန်ပတုဲမာန်ကၠုင် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင်ကီုရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ကမၠောန်လဒက်ပ္တန်ဆက်စၠောအ်တအ်ဂှ် ဗလးကဵု ကုမ္မဏဳဂမၠိုင်ရ။ ပရေင်ကမၠောန် နကဵုအလဵု အလဵုအသဳမကၠောန်တအ်ဂှ်လေဝ် ကဵုကၠောန် ဗွဲမဗၠးၜးတုဲ ကဵုအေဂျေန်သဳ မ္ၚးအလဵုအသဳ ဒှ်မၞိဟ်မစၟဳစၟတ်ကမၠောန်ရ။ တင်ရန်တၟအ် မဂွံကၠောန် ဗီုဏအ်ဂှ် တၞဟ်နမဂွံဖအောန်ဖျေဟ် ပရေင်စလာဘ်ပရဲတအ်ရ။
ရန်တၟအ်ကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဍုင် ဂွံဇၞော်မောဝ်တိုန်တုဲ၊ ညးမဒုင်ကာညးဍုင်ကွာန်တအ်ဂှ် သၠုင်ပ္တိုန်ကဵု သြန်ဂိတု ၂၃ တၟအ်ကၠံ၊ သွက်ကောန်ကမၠောန်အလဵုအသဳတအ်ဂှ် သၠုင်ပ္တိုန်ကဵု သြန်ဂိတု ၂၀ တၟအ်ကၠံ၊ တုဲပၠန် င္ၚုဟ်ကမၠောန်သဝ်အိုတ်ဂှ် သၠုင်ပ္တိုန်ကဵု ၁၅ တၟအ်ကၠံရ။ တုဲပၠန် အလဵုအသဳ နာဲအာနာန်ဂှ် ဖျေဟ်ကဵု ဗာတ်ဂျေတ်ဍုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၂ ကုကွာန်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန်ဇၞော်မောဝ်ကွာန်ညး ဗီုပၟိက်စိုတ်ညးမနွံ ညးဒေသကွာန်တအ် ကၠောန်ကေတ်ကေတ်ရ။
အရာကိစ္စဇၞော် အလဵုအသဳနာဲအာနာန် မကၠောန်လဝ်တအ် မပ္တံ ကု -
ကာဍုင်သအာင်
ပ္ဍဲကဵု ဍုင်သအာင်လေဝ် နာဲအာနာန် က္လိဂွံ မုက်လပါ်ခိုဟ်ကီုရ။ အခိင်ပၞာန်သီအဝဵုတၟိတၟိဂှ် ၜိုန်ရ ဍုင်သအာင်ဂမၠိုင် ဒစဵုဒစးပါ်ပါဲကီုလေဝ် ဗွဲမပြဟ်ဂှ် နာဲအာနာန် ဖန်ဇန်တုဲ ကလေင်ခိုဟ်အာပၠန်ရ။ နာဲအာနာန် အာဝေင် ရးနိဂီုကြုက် ပ္ဍဲဂိတုသေပ်တေမ္ဗာ ၁၉၉၁၊ ရးနိဂီုဇပါန် ပ္ဍဲဒဳဇြေမ္ဗာ ၁၉၉၁၊ တုဲ ဂွံဆဵုဂဗ ကုသမ္မတအမေရိကာန် ဂျောဒ် အုက် ဒဗျူ ဗုသ် (George H. W. Bush) ပ္ဍဲသဟရးအမေရိကာန်။
ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဝုတ်ဒိုဟ်တအ်လေဝ် ညးကလိဂွံ ဆက်ဆောမ်ခိုဟ်ကွေဟ်ကီုရ။ ပရေင်ဆက်ဆောံ ကုရးနိဂီုလဴဂှ် ခိုဟ်တိုန် ဗွဲမလောန်၊ နကဵု သေံ ဗာတ်ဂျေတ်သွက်ရီုဍုင်သအာင် ၂၀၀ မဳလဳယာန်ဂှ် ကဝက်ဂှ် ကဵုထံက်ပင်ဏာ လဴ။ ပ္ဍဲအခိင်ကာလ နာဲအာနာန်ဂှ် နကဵု သေံ ဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲအရာမကလေင်ပ္တန် ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ပ္ဍဲဍုင်ကမ္ဗောဒဳယျာ ဒၞာဲကိစ္စဇၞော်၊ တုဲပၠန် ပရေင်ဆက်ဆောမ် ကုဍုင်ဝဳယေတ်နာမ်လေဝ် စဒက်ပ္တန် ဓဝ်ပတှ်ေ ရေင်သကအ်ရ။
နကဵုအလဵုအသဳသေံ လက်ထက် နာဲအာနာန် ကိစ္စဍုင်သအာင် ဟွံခိုဟ် ပရေအ်ဂၠိုင်တိုန်ဂှ် ကုအလဵုအသဳပၞာန်ဗၟာရ။
အရာမဟွံတုပ်စိုတ် ကု ကံင်သဳပညိင်ဝတ်ဍုင်
နာဲအာနာန် ဟွံတုပ်စိုတ် သွက်ဂွံ ဂလိုင်ပတိုန် ဗာတ်ဂျေတ် သွာင်ပၞာန်။ နူကဵု ဒပ်ပၞာန် အာတ်မိက် သွက်ဂွံပ္တိတ်ကဵု ဗာတ်ဂျေတ် သီုဖအိုတ် သြန်ၜါတ် ၅၃ ဗဳလဳယာန်ဂှ် နကဵု နာဲအာနာန် တးပါဲ။ ဂကောံတၠအဝဵုပၞာန် သကိုပ်ပၞာန်ကျာ ကသေတ် ရောဇန္နိလ် (Kaset Rojananil) ပါ်ပါဲ လတူအလဵုအသဳ နာဲအာနာန် ဒဒှ်ရ ကၠောန်ကမၠောန် ဟွံစိုပ်တရဴ၊ ဟွံမာန်ကမၠောန်တုဲ အာတ်မိက် ကဵုနုက်တိတ်ရ။ နကဵု သူချိန္ဒာ ပသောင်ကလး ဒဒှ်ရ သၟာပၠန်ဂတးကောန်မျူနေတ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဒေသအေန္ဒောချာင်နာဏီဂှ်ရ နကဵု ရးနိဂီုသေံ နွံပၟိက်ဒၟံင် ဒြဟတ်ပၞာန်ဇၞော်ဇၞော်ဏီရ။ ဂိတုနဝ်ဝေမ္ဗာ ဂှ် နာဲအာနာန် ပသောင်ကလး လညာတ်ညး ပရေင်ဂီုကၠီုဍုင်ဂှ် နွံတန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဒြဟတ်ပၞာန် ဟွံသေင်၊ ပရေင်ဂီုကၠီုဍုင်ဂှ် နွံပ္ဍဲ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကဵု ပရေင်ဍုင်ကွာန်။ ပ္ဍဲအခိင်ကာလလၟုဟ်ဂှ် "ဒြဟတ်ပၞာန်ဂှ် ဒုင်လျိုင် သွက်ဂီုကၠီုဍုင် ဟွံမာန်ရ။ လုကဴ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဟွံဂွံအခေါင်ဟီုဂး ကၠောန် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမဗၠးၜးဏီ ကဵု အခေါင်အရာ မဂွံဂျိုင်တန်တဴ ဘဝ မနွံကဵု င္ၚုဟ်မးဏီမ္ဂး ဍုင်လဵုလေဝ် ဟွံဂွံဒုင်စသိုင် ဂီုကၠီုရ။" "Military might is no longer a guarantee of national security. No nation can feel secure as long as its citizens are deprived of freedom of political expression and of the opportunities for a better and more meaningful life."
သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် နကဵု ဒပ်ပၞာန်မဓဇက်လဝ်ဂှ် နာဲအာနာန် ဟွံတုပ်စိုတ်ကီုရ၊ ဆဂး သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်ဂှ် လလောင်တြး ပဏာဒတန်အတိုင်ဂှ်ရ။ ဗွဲကိုပ်ကၠာအိုတ် ညးဟွံတုပ်စိုတ် ဒဒှ်ရ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်ဂှ် ဓဇက်လဝ် နကဵု မၞိဟ်သကိုပ်ပၞာန်မရုဲစှ်လဝ်ဂှ်ဟေင်၊ ပဏာဒတန်အတိုင်ဂှ်။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲကဵု ၁၆ နဝ်ဝေမ္ဗာ ဂှ် နာဲအာနာန် ဟီုလဴထ္ၜး ဒၞာဲတင် ညးဟွံဒုင်တဲ ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် မချူလဝ် ပ္ဍဲကဵု စၠတ်ဓရ်လတူ မၞိဟ်စၞး နူကဵု ဒပ်ပၞာန်မခပတိုန်လဝ် ၃၆၀ တၠ မတုပ်ကဵု လၟိဟ် မၞိဟ်စၞး နူကဵု ညးဍုင်ကွာန် မရုဲစှ်လဝ် နကဵုမာဲ ပ္ဍဲကဵု စၠတ်ဓရ်သၟဝ် ဂှ်ရ။ စၞးဂှ် နကဵု နာဲအာနာန် ကဵုကသပ် ပ္ဍဲစၠတ်ဓရ်လတူ ဂှ် ဖအောန်ဖျေဟ်မၞိဟ်။ ရုင်ဗစာသၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဒပ်ပၞာန်မဓလီုလဝ်ဂှ် တးပါဲ လညာတ်ညးရ။ စပ််ကဵု ကိစ္စဂှ် နာဲအာနာန် ကလေင်ဟီု ဆ မအရေဝ် "အဲစိုတ်လီု" "I'm disappointed".
အလန်ဒုတိယ ပ္ဍဲအလဵုအသဳ
လတူအလဵုအသဳ သုချိန္ဒာဂှ် ညးဍုင်ကွာန်တအ် ထ္ၜးဆန္ဒတုဲ နကဵုဒပ်ပၞာန် ရပ်စပ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် ရာန်သကိုတ်တုဲ နကဵု ဨကရာဇ်လေဝ် ဒးလုပ်ပသောင်ကီုတုဲ ပ္ဍဲဂိတုမေ ၂၄၊ ၁၉၉၂ ဂှ် သုချိန္ဒာ နုက်တိတ် နူတာလျိုင် သကိုပ်ဝန်ဇၞော်ရ။ ၜိုန်ရ ဗော်ဒစဵုဒစးတအ် အာတ်မိက် ပလီုကၠေအ် အလဵုအသဳကီုလေဝ် နကဵု မသုန်ဗော် မပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် အလဵုအသဳပံင်ကောံဂှ် ဆက်တုဲ မိက်ဂွံဆက်ထိင်လဝ် အဝဵုဏီဖိုဟ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးတအ် ဟီု ကုအာထိတ် ဥရာဲရာဇ် ညးအခေါင်မဟီုဂး စၠတ်ဓရ် သွက်ဂွံ ခပတိုန် သောမ်ဗောန် (Somboon) သွက်ဂွံ ခပတိုန် သကိုပ်ဝန်ဇၞော်ရ။ ဆဂး ကြဴနူ အာထိတ် မချပ်ဂၞန် ကုကံင်သဳလာ ပြေမ် တုဲ ညးတေအ် မင်လ္ဇထောအ်ရ။ တုဲဂှ် ညးလလောင်တြး စဵုကဵု ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ် မဆေင်ကဵု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ဟွံတုဲဒှ်ဏီ စဵုကဵု ဂိတု ဂျောန် ၁၀ ၁၉၉၂ ဂှ်၊ ညးလဵုမွဲလေဝ် ညးဟွံရုဲစှ်ဏီ။ တုဲပၠန် ညးဟီု သကိုပ်ဝန်ဇၞော် အလန်ဏအ်ဂှ် သ္ဒးဒှ် ညးဍုင်ကွာန် (ပၞာန်ဟွံသေင်) ရ။
ပ္ဍဲ ဂိုတဂျောန် ၁၀၊ ၁၉၉၂ ဂှ် စၞးမရုဲစှ် သောမ်ဗောန်ဂှ် ညးရုဲစှ်ဏာ နာဲအာနာန် သွက်ဂွံလုပ်ဒုင်လျိုင် ပ္ဍဲတမ်ဇိုင် သၟိင်တၠတိ/ဨကရာဇ်ရ။ တင်လလောင်တြးဂှ် ပါဲနူ ဂကောံဗော်အလဵုအသဳပံင်ကောံတအ်တုဲ မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် တုပ်စိုပ် ပေင်တြပ်စိုတ်အိုတ်တုဲ ဟီုဂး ကုအာထိတ် နဒဒှ် မၞိဟ်ဖံက်သစ္စ ကုညးတအ်ရ။
ကြဴနူ နာဲအာနာန် မဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော်တုဲ ညးလလောင်တြး ဂကောံအလဵုအသဳညး ပ္ဍဲဂှ် မၞိဟ်ညးဂမၠိုင်မရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ မၞိဟ်မနွံကဵု အစောံစရာဲ ၂၀ တၠ နူကဵု အခိင်အလဵုအသဳညးကိုပ်ကၠာတေအ် ပါလုပ်ဒၟံင်ရ။ ပရေင်ကမၠောန် အဓိက အလဵုအသဳအာနာန်ဂှ် သွက်ဂွံ ကလေင်ပခိုဟ်ပတိုန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ သွက်ဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်မာဲ မနွံကဵု ဗၠးၜး ကေုာံ စှ်ေကဵု ဗဗွဲဓဝ်၊ တုဲပၠန် သွက်ဂွံ ပ္တိတ်ထောအ် သကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော်ဇၞော်လ္ၚဵု နူကဵု တာလျိုင်ရ။
သၞောဝ်ပညိင်ၜိုဟ်လလံ ကာလအကြာ မဒှ်သၞောဝ် မကဵုအခေါင် ပၞာန်ဒစဵုဒစး ညးထၜးဆန္ဒတအ်ဂှ် နုက်ပလီုထောအ် ပ္ဍဲ ဂိတုဂျူလာင် ၂၉၊ ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၁ ဂှ် ညးနုက်ပ္တိတ်ထောအ် သကိုပ်ပၞာန်ကျာ မာရှလ်ကသေတ် (Marshal Kaset)၊ သကိုပ်ဗိုလ် ဣဿရပေါင် (General Issarapong)၊ ကေုာံ သကိုပ်ဗိုလ်ချာဲနရောင် (General Chainarong)။
သၞာံ ၁၉၉၂ လပါ်အိုတ်ဂှ် ညးကၠောန်သဘင်မာဲတုဲ ဂွံရုဲစှ်ပ္တိုန် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် Chuan Leekpai ရ။
ကမၠောန် ကြဴနူ ပရေင်ဍုင်ကွာန်
ကြဴနူ သဘင်မာဲ ၁၉၉၂ တုဲ နာဲအာနာန် က္လေင် လုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲ ဂကောံသမဂ္ဂသဟ။ ညးဒေါအ်ဇူ နူကဵု ဂကောံသမဂ္ဂသဟ သၞာံ ၂၀၀၂။
သဘင်သဳကၠဳ ချူသၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်
သၞာံ ၁၉၉၆ နာဲအာနာန် မဂွံဒုင်ရုဲစှ်ပ္တိုန် ပ္ဍဲဂကောံ သဘင်သဳကၠဳချူသၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် တုဲ မဂွံဒုင် ခပတိုန် နဒဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ ကမ္မတဳချူသၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ရ။ သၞောဝ်ဥပဒေသသဇိုင် ညးဂှ် မဂွံဒုင်ကော်စ သၞောဝ်ဥပဒေညးဍုင်ကွာန် သၞာံ ၁၉၉၇ ("Peoples' Constitution" of 1997)။ သၞောဝ်ဥပဒေဂှ် ကြဴနူ ပၞာန်သီအဝဵု အလဵုအသဳတက်သိန် ရှိန္နဝါတ္တြ (Thaksin Shinawatra) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၆ တုဲ သၞောဝ်ဂှ်လီုအာရ။ သၞောဝ်ဥပဒေညးဍုင်ကွာန်ဂှ် ပလေဝ်ပလေတ်လဝ် တင်ကိစ္စဇၞော် နွံတၟာဂလိုင်၊  မပ္တံ ကု -
ကမ္မရှေန် ပညဳပညပ် ကောန်ဂကူ
စတမ်နူ ဂိတုမာတ် ၂၀၀၅ နာဲအာနာန် ယိုက်ဂၠေင်လဝ် တာလျိုင် ဥက္ကဋ္ဌ ကမ္မရှေန်ပညဳပညပ်ကောန်ဂကူ သွက်ဂွံ က္လေင်ဒက်ပ္တန် ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ပ္ဍဲရးနိဂီုသေံဒေသသကုတ်သၠုင်ကျာရ။ ပရေင်ဟွံၜိုဟ်လလံ ပ္ဍဲကဵု ဒေသသကုတ်သၠုင်ကျာဂှ် နကဵု သၟိင်သေံ ရပ်စပ် နကဵု နဲကဲတေင်တေင်တုဲ ပရေင်ကတံင်ကတဴဂှ် က္တဵုဒှ် ဂၠိုင်တိုန်ခဍင်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးပါ်ပါဲ လတူဗီု အလဵုအသဳတက်သိန် မရပ်စပ် ကိစ္စဂှ်ရ။
ကၞောတ်တဲ နာဲအာနာန် ပ္တိတ်လညာတ် ပ္ဍဲ ဂိတုဂျောန် ၅၊ ၂၀၀၆ မပ္တံ ကု - Among them were
တင်ပ္တိုန်ထ္ၜးဂှ် နကဵု ကံင်သဳဖြေမ် တးပါဲ။ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး နကဵု သေံမွဲ နဲကဲလဵုလေဝ် ဒုင်တဲဟွံမာန် လတူတင်ပတိုန်ထ္ၜးဂှ်ရ။ နကဵု ကံင်သဳဂှ်ဟီု ဍုင်ပိုယ်ဍုင်သေံ အရေဝ်ပိုယ် အရေဝ်သေံ ပိုယ်ဒးကေတ်ဂုဏ်စရာဲ ပိုယ်ဂွံဒှ် ဂကူသေံ တုဲပၠန် အရေဝ်သေံ မဒှ်အရေဝ် စကာရုင်။
တာလျိုင်တၞဟ်
နာဲအာနာန် ဂကောံဗွဲသၟဝ်ဝွံလေဝ် ပါလုပ်လဝ် နကဵု ဒၞာဲအဓိကကီုရ။
နဒဒှ် ကလုတ်ရးနိဂီုသေံ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံ UNICEF ဂှ် ညးယိုက်ဂၠေင်လဝ် နူသၞာံ ၁၉၉၆။ ပ္ဍဲကာလ နဝ်ဝေမ္ဗာ ကဵု ဒဳဇြေမ္ဗာ ၂၀၀၄ ဂှ် နာဲအာနာန် မဂွံဒုင် ခပတိုန် နကဵု ညးအုပ်ကာနာနာ ကဝ်ဖဳအာနာန် သွက်ဂွံဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ ပ္ဍဲ High-Level Panel on Threats, Challenges and Change  of the United Nations.
တဆိပ်တြာ မရာဇ်
နာဲအာနာန် ဂွံဒုင်ကေတ် တဆိပ်တြာ မရာဇ် နူကဵု သၞောတ်မအဲပရဲ ရးနိဂီု
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ ကဏ္ဍ:BEHM
ကဒေါ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်မတ်မလီု
ဘာကဒေါ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု။
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်လုပ်ဒဂိုန် ခမဳ ၇၊ ထပိုယ် ၀ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝါယမိက သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၈၅၊ ဝှ် ၆၅။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု
ၝောအ်နက်၊ တကအ်ခၟိုင်
ကွာန်ၝောအ်နက်(Bo-nieg၊ ဘိုးနက်ရွာ Boenet)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်၊ ဂကောံကွာန်ၝောအ်နက်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၁၉၂။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ၝောအ်နက် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၁၁၀၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၃၂၇ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၂၄၃၇ တၠရ။
စေတသိက် ၅၂
စေတသိက် ၅၂
ၝောအ်နက်၊ တကအ်ခၟိုင်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်
ပုဗ္ဗာရီု၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်မတ်မလီု
ဘာပုဗ္ဗာရီု ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု။
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်လုပ်ဒဂိုန် ခမဳ ၂၊ ထပိုယ် ၃ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တအာလောက သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၂၊ ဝှ် ၃၁။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု
သာသနာဝံသ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်မတ်မလီု
ဘာသာသနာဝံသ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု။
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်လုပ်ဒဂိုန် ခမဳ ၂၊ ထပိုယ် ၀ ဇကု။
ဇေယျဓမ္မ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်မတ်မလီု
ဘာဇေယျဓမ္မ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု။
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်လုပ်ဒဂိုန် ခမဳ ၄၊ ထပိုယ် ၀ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တတိဿ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၈၊ ဝှ် ၅၈။
တ္ၚဲဥပဒေသဇိုင် (ဍုင်ဒိန်မက်)
တ္ၚဲဥပဒေသဇိုင်(ဒိန်နေတ်: Grundlovsdag) ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲ မကၠောန်သဘင် လၟေင်သၞာံ မပစၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲမပဒတန် ဥပဒေသဇိုင် ဍုင်ဒိန်မက်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ၅ ဂျူလာင် ၁၈၄၉ ဂှ်ရ။
ဇေယျဓမ္မ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်မတ်မလီု
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု
တ္ၚဲဥပဒေသဇိုင် (ဍုင်ဒိန်မက်)
ဇၟာပ်ပ်သၞာံ ပ္ဍဲကဵုတ္ၚဲ ဂျူလာင် ၅ မ္ဂး ကၠောန်သဘင် နကဵု သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန်တအ် မဟီုဂလာန်၊ ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲဗွဲဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဒိန်မက်ရ။ တ္ၚဲဏအ်ဂှ် သီုကဵု ကော်စ တ္ၚဲ ဒဳမဝ်ကရေသဳဍုင်ဒိန်မက် ကီုရ။ ပ္ဍဲကဵု တ္ၚဲဂှ်မ္ဂး ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်တအ် မလေပ် ကၠောန်သဘင်ဟီုတွဟ် လညာတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဂၠံင်တရဴ ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဒိန်မက် ကေုာံ အကာဲအရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲအခိင်ပစ္စုပ္ပန်ရ။
သာသနာဝံသ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်မတ်မလီု
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု
တ္ၚဲဥပဒေသဇိုင် (ဍုင်ဒိန်မက်)
ဝင် လက်ကရဴ
နူကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ ခၞံဗဒှ် ဥပဒေသဇိုင်ဏီဂှ်ရ ပ္ဍဲကဵု တ္ၚဲဂှ် သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန်တအ် ကၠောန်ကၠုင်ဒၟံင် သဘင်ဟီုတွဟ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် မကော်ခဴစ နကဵု ဘာသာဒိန်နေတ် "folkefester" မဂွံအဓိပ္ပါယ် "သဘင်ညးဍုင်ကွာန်" ရ။ အခိင်ကိုပ်ကၠာတေအ်ဂှ် တ္ၚဲဂှ် နကဵု မရန်တၟအ် ပစၟတ်သမ္တီ မဒှ် တ္ၚဲမဒက်ပတန် ဂကောံမြဝန်ဍုင် (stænderforsamlinger) မဒှ် ဂကောံ ပန်သၞာံမွဲအလန် မရုဲစှ် မၞိဟ်မဂွံကဵုကသပ် ကုဨကရာဇ် ပ္ဍဲကိစ္စပကင်ရင်ဍုင်၊ ကေုာံ တ္ၚဲမဖအိုတ်ကၠေအ် ဍိက်အဆက်ကောန်ရ။ ပ္ဍဲဍုင်ဒိန်မက် ပ္ဍဲလက်ထက် ဨကရာဇ်ခရိယှာန် ဆဋ္ဌမ သၞာံ ၁၇၃၃ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု ညးတၠတိ ကေုာံ သကိုပ်ပၞာန်တအ် နွံပၟိက်တုဲ ပတိတ်လဝ် သၞောဝ် ဍိက်မွဲ ယဝ်ရ ကလိဂွံကောန်ဇာတ်မ္ဂး ကောန်ဇာတ်ဍိက်ဂှ် သ္ဒးမံင် သ္ဒးကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲဇရေင်တၠတိ ဟွံသေင်မ္ဂး သၟိင်တၠဂှ် နူအာယုက် ၆ သၞာံ စဵုကဵုစိုပ် အာယုက် ၃၆ သၞာံရ။ အာယုက် ၃၆ သၞာံတုဲဟေင် အခေါင်အာဇရေင်တၞးနွံရ။ သၞောဝ်ဂှ် စိုပ်သၞာံ ၁၇၈၈ ဂှ် သၞောဝ်ဂှ် ဒးကလေင်ပလီုထောအ် ပ္ဍဲကဵု ဂျောန် ၅ ဂှ်ရ။ ကာလ ဍုင်ဒိန်မက် ကလိဂွံ ဥပဒေသဇိုင် နကဵုသၞောဝ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၄၉ ဂှ် သဘင်ညးဍုင်ကွာန် ဒှ်အာ သဘင်တ္ၚဲဥပဒေသဇိုင် ရ။
ပ္ဍဲဥပဒေသဇိုင်ကိုပ်ကၠာတေအ်ဂှ် ညးဗြဴတအ် အခေါင်စုတ်မာဲ ဟွံမဲရ။ ဥပဒေသဇိုင်တၟိ မကလေင်ထပ်ပလေဝ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၅ ဂျောန် ၁၉၁၅ ဂှ် ညးဗြဴတအ် ကလိဂွံ အခေါင်စုတ်မာဲတုပ်ပ်ကဵု မၞိဟ်တြုဟ်ရ။
ဥပဒေသဇိုင် ဍုင်ဒိန်မက် မရနုက်ကဵု တတိယ မဒှ်ဥပဒေသဇိုင် မစကာဒၟံင် စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ်ဂှ် ဒှ်ဥပဒေသဇိုင် နူကဵု ၅ ဂျောန် ၁၉၅၃ ရ။ ၜိုန်ရ ဥပဒေသဇိုင်ဂှ် ပြံင်လှာဲဒၟံင်ကီုလေဝ် ဟိုတ်နူ ဥပဒေသဇိုင်တအ် ပစၟတ်သမ္တီ ပ္ဍဲကဵု ၅ ဂျောန်တုဲ တ္ၚဲဥပဒေသဇိုင် ဂှ် ဟွံပြံင်လှာဲ ဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ၅ ဂျောန် နူကဵုစ စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ်ရ။
တ္ၚဲသမၠး ဘာ်တ္ၚဲ
ဍုင်ဒိန်မက်ဂှ် ဟွံမဲကဵု တ္ၚဲကောန်ဂကူတုဲ တ္ၚဲဥပဒေသဇိုင်ဂှ် ဒှ်ဒၟံင် ညံင်ကဵု တ္ၚဲကောန်ဂကူ ဍုင်ဒိန်မက်ကီုရ။ တ္ၚဲဂှ် နကဵု သၞောဝ်ဖျေဟ်လဝ် ဒှ်တ္ၚဲသမၠး ဘာ်တ္ၚဲ နူကဵုသၞာံ ၁၈၉၁ စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၇၅ ရ။
ပ္ဍဲကဵု အခိင်လၟုဟ်မ္ဂး နဒဒှ် တ္ၚဲကၟာတ်ရုင် မဖျေဟ်လဝ် နကဵုသၞောဝ် ဟွံသေင်ကီုလေဝ် ရုင်ကမၠောန်ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ် ပံက်ဆမွဲဗဂါပ် လပါ်နူဂယးဂၠိုင်ရ။
ဓမ္မဝိနယ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်မတ်မလီု
ဘာဓမ္မဝိနယ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု။
ဝါဍောတ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်မတ်မလီု
ဘာဝါဍောတ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု။
သၞေဟ်မြာင်၊ တကအ်ခၟိုင်
ကွာန်သၞေဟ်မြာင်(Mayan၊ မရမ်ရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်၊ ဂကောံကွာန်သၞေဟ်မြာင်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၁၆၇။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်သၞေဟ်မြာင် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၂၆၅၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၅၁၉ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၂၇၈၄ တၠရ။
ဝါဍောတ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်မတ်မလီု
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်လုပ်ဒဂိုန် ခမဳ ၃၊ ထပိုယ် ၀ ဇကု။
သၞေဟ်မြာင်၊ တကအ်ခၟိုင်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်
ဓမ္မဝိနယ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်မတ်မလီု
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်လုပ်ဒဂိုန် ခမဳ ၈၊ ထပိုယ် ၁ ဇကု။
ဝါဍောတ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်မတ်မလီု
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝါရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၄၊ ဝှ် ၅၄။
ဓမ္မဝိနယ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်မတ်မလီု
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပဏ္ဍိတ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၄၊ ဝှ် ၅၄။
ဝါဍောတ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်မတ်မလီု
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု
ဓမ္မဝိနယ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်မတ်မလီု
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု
အခေါၚ်ရာမၞိဟ်
မၞိဟ်ကေုာံအခိၚ်
⇪▂▂▂▂▂▂▂▂▂▂▂▂▂▂▂▂▂▂▂▂▂▂▂⇪
လၟိုန်လၟိုန်တ္ၚဲ ဇၟာပ်ဇၟာပ်မၞိဟ်ဒးဆဵုဂဗမံၚ်ဂှ် အခိၚ်ရောၚ် အခိၚ်ဂှ်စကာမံၚ်မၞိဟ်ရ။ ဇၟာပ်မၞိဟ်ဂှ် ဒးဒုၚ်ၚိတ်စ နကဵုအခိၚ်ရောၚ်။ မၞိဟ်ကလေၚ်ၚိတ်စအခိၚ်မာန်ဂှ် အောန်ဗွဲမလောန်ရ။ တၚ်နၚ်တၟေၚ်တၟဟ်ဂှ် ကပေါတ်မတွံဂး အခိၚ် ဂှ် ယဝ်ရစမ်ၜတ်စၟဳစၟတ်ရံၚ်မ္ဂး အတိုၚ်မစၞောန်ထ္ၜးဗွဲသၟဝ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်မာန်ရောၚ်။
ပ္ဍဲပွိုၚ်မွဲတ္ၚဲ ဂွံအခိၚ်(၂၄)နာဍဳမ္ဂး ဇၟာပ်မၞိဟ်ဂွံမာန်ဖအိုတ်ရ၊ မုက်မတ်ညးလဵုဟွံရုဲစှ် ဂွံပိုၚ်ပြဳဗွဲမဓဝ်ယာသီုညးသီုအဲဖအိုတ်ရ။ ပူဂဵုတၟေၚ်လဵုလေဝ် ပ္ဍဲမွဲတ္ၚဲဂွံအခေါၚ်သုၚ်စောဲ(၂၅)နာဍဳ ဟွံမွဲသက်သက်ရ။ ပူဂိုလ်မွဲဂှ် နိမိတ်ဗဒှ်ကဵုလေဝ် ပ္ဍဲမွဲတ္ၚဲ နိမိတ်ဗဒှ်ကဵုပွိုၚ်(၁၀၀)နာဍဳ ဟွံဂွံသက်သက်ရ။ မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဂၠာဲပကောံလှုဲ လှာ်သြန်ထဝ် ဂွံမာန်ကီုလေဝ် အခိၚ်ဂှ်ညးလဵုမွဲ ပကောံပကေဝ်ဟေန်စဝ် ဂွံဟွံမာန်ရ။ အခိၚ်ဂှ် ညးညးအဲအဲ ဒးဆဵုဂဗမံၚ်ဂှ် ညံၚ်ဂွံဂၠိၚ်ဗီုဇုက်စၞာံ တံၚ်ဓလိၚ်ပတိုန်ဟွံဂွံ၊ ညံၚ်ဂွံဂၠေံကုတ်ထပိုတ်ထောံ ဗီုအှော်တၞုၚ်လေဝ် ဒှ်ဓဝ်မၞုံပြကတ် မွဲသာ်ရောၚ်။
အလဵုဇကုခၞံဗဒှ်လဝ်စက်နာဍဳတအ်လေဝ် ခၞံဗဒှ်အခိၚ်ဟွံဂွံ။ အခိၚ်ဟွံဒှ်ဏီဂှ်ကီု၊ အခိၚ်လောန်အိုတ်အာဂှ်ကီု ဗီုလဵုကၠောန်ဗဒှ်ဟွံဂွံ ရဴဝွံဒုၚ်ဝန်အိုတ်ရ။ နာဍဳစက်လီုမ္ဂး ပဠေဝ်ဂွံမာန်ရ။ အခိၚ်လောန်အိုတ်အာဂှ် အ္စာပဠေဝ်လဵုလေဝ် ပလေဝ်ပလေတ်ခၞံဗဒှ်ဟွံသၟဟ်အစောမ်ဂှ်။ မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဒုၚ်ဖအိုတ်သြန်ထဝ်တုဲမှ ဟိုတ်နူရာန်ဂွံဂှ်ရ စွံၚုဟ်မးကဵုနာဍဳဇကု မရာန်လဝ်ဂှ်ရောၚ်။အခိၚ်ဂှ် ညးတှ်ေတုဲ ဂွံမာန်သၟးသၟးဟွံဒးကဵု သြန်ထဝ်မွဲသာ်တုဲ ဟွံဂွံစွံၚုဟ်မး ဟွံဂိုဟ်အိုတ်ရ။
ဇၟာပ်မၞိဟ်သြန်ဂၠိုၚ်တှ်ေ နာဍဳနာနာသာ်ရာန်ခၠိုၚ်စုတ် ပ္ဍဲကအ်တဲမာန်ကီုလေဝ် အခိၚ်ဂှ် သေၚဳဇၞော်လဵုမှ ရာန်ခၠိုၚ်စုတ်ပ္ဍဲကအ်တဲ ဟွံမာန်အိုတ်ရ။ ဗွဲစၟတ်အခိၚ်ဂှ် ၚုဟ်မးက္ဍၚ်လောန်သြန် လ္တူနူနာဍဳတဲခိုဟ် ဂၠိုၚ်ကဵုလက်ကိုဋ်ဆရောၚ်။ပွမရာန်နာဍဳ ခၠိုၚ်စုတ်ပ္ဍဲကအ်တဲမာန်ကဵုပွမပိုၚ်ပြဳအခိၚ်ဟီုဂှ် ဒှ်တၞဟ်ခြာရောၚ်။ ညးဇၞော်ကဵုပညာကသပ်ဂၞန်ဇၞော် ကသပ်ဂၞန်ခိုဟ်တအ်ဂှ် ကဵုၚုဟ်မးတုဲ ၜိုန်ဟွံရာန်အခိၚ်ကီုလေဝ် ညံၚ်ဂွံဒှ်ဂုဏ် သုၚ်စောဲအခိၚ်တုဲ ၚုဟ်မးအခိၚ်၊ ၚုဟ်မးဘဝမၞိဟ်တအ်ဂှ် သၠုၚ်ပတိုန်သ္ပအဲပရဲအိုတ်ရ။ ခၠိုၚ်လဝ်နာဍဳပ္ဍဲကအ်တဲတုဲ ညးဟွံတီၚုဟ်မးအခိၚ်နွံဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။မၞိဟ်ရှ်ေသှ်ေအခိၚ် သ္ပအဲပရဲကဵုအခိၚ်တအ်ဂှ် ဒှ်ညးဟွံဒးရာန်နာဍဳ သွက်ဂွံခၠိုၚ်စုတ်ပ္ဍဲကအ်တဲအိုတ်ရောၚ်။
(နိဿဲ)
မုဟ်ကွေဟ်၊ တကအ်ခၟိုင်
ကွာန်မုဟ်ကွေဟ်(Muh-kweh၊ မုကွဲရွာ Mukwe)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်၊ ဂကောံကွာန်မုဟ်ကွေဟ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၁၃၉။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်မုဟ်ကွေဟ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၆၅၇၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၈၃၄ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၁၄၉၁ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်
ဝၚ်မိစဴဗု
⚜ဝၚ်ပရောဨကရာဇ်ဗြဴမိစဴဗု ဗွဲခၞန်⚜
ဨကရာဇ်ဗြဴ မိစဴဗုဝွံ သက္ကရာဇ် ၇၅၅ သၞာံ ဂိတုမာ်(၁၂)မံက်၊ တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါသၠးဂၠံဂဝ်ဂၞဴမိ ပ္ဍဲဍုၚ်ဟံသာဝတဳရ ဒှ်ကောန်ဗြဴ ဨကရာဇ်ရာဇာဓိရာဇ် မရနုက်ကဵုပိရ။ ဨကရာဇ်ရာဇာဓိရာဇ်ဝွံ ဂၞကျာ်မၞုံပိတၠရ နူဒှ်ဒၟံၚ်
ကောန်ဗၠာဲ စှ် ဒၞာဲကဵုဂၞကျာ်တၠမေဒဴ မဒှ်ကောန်ဨကရာဇ်ဗညာဥူမွဲအပါၜါယာဲရ။
ဗွဲကြဴအခိၚ်ဂြိပ်ဒဴစိုပ်၊ မံၚ်ဍုၚ်လဂုၚ်ဂှ် ဆဵုဒးသၟတ်ဗြဴသၟာသွံပ္ကဴမိဗၞိက်ပိယတုဲ ဂိုၚ်ကေတ်သ္ပဂၞကျာ် ဒုတိယပၠန်ရ ကၠာဟွံဒှ်ဨကရာဇ်ဏီ ကေၚ်ဂွံလဝ်ဂၞကျာ်ၜါတုဲ ကာလဒှ်ဨကရာဇ်ဂွံနန်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳတုဲ စဝ်ဍာ်အဘိသိက်ကုဂၞကျာ် သုဒ္ဓိမာယာ နဒဒှ်ဂၞကျာ်ဇၞော်မွဲပၠန်ရ၊ ပ္ဍဲဂၞကျာ်သုဒ္ဓိမာယာ ကလိဂွံကောန်ပိ ကောန်တြုံဇၞော်အိုတ်ဂှ် ဗညာကျာန် ကောန်တြုံဍောတ်ဂှ် ဗညာမနူ ဍောတ်အိုတ်ဂှ်ကောန်ဗြဴ မိဝိဟာရဒေဝဳ(မိစဴဗု)ကောန်ဨကရာဇ် ရာဇာဓိရာယ်မၞုံပိတၠရ။
မိစဴဗုကတဵုဒှ်မၞိဟ်တုဲ မဟာဒေဝဳ မဒှ်ဣနာဲအပါသၟိၚ်ရာဇာဓိရာဇ်မဒှ် သၞောဝ်က္ကနော်ဂှ် ဆာန်လောန်တုဲ မြိမြိန်လွဳပရာလဝ်ရ၊ မိစဴဗုဂွံအာယုက်(၁၂)သၞာံဂှ် မဟာဒေဝဳ စုတိအာတုဲ ဒၞါဲသ္ၚိနန်မဟာဒေဝဳစဍုၚ်လ္ဂုင်ဂှ် မိစဴဗုဆက်မၚ်မွဲ စအာဍုၚ်လ္ဂုၚ်အတိုၚ် မဟာဒေဝဳမၞုံတေံပၠန်ရ။
မိစဴဗု အယုက်အာစိုပ်(၂၀)သၞာံဂှ် အွဲရုပ်သာ်ကျေဝ်ဂေါဝ်တၠးစရာဲ ဇၟာပ်ညးမဆဵု ဗဵုညာတ်ဟွံဖဲ မိက်ဂွံသ္ဍိုက်ဆာန် သွက်မိဂွံသ္ပဒါန် မံၚ်မွဲသ္ၚိဌာန် မတံၚ်ဂြဲစိုတ်ဓါတ်တြုံတံဒးစေါဲဗါန်အိုတ်ရ။ ဍိုက်ပေၚ်ကဵုလက်သန်ဗြဴ ကါယ အဝဲ ဇိုၚ်တဲ ဍိုန်ဍောတ်စိုတ်ဓါဝ်ဗုသ္အးအိန်ရဳ ယေန်သၞာၚ်ပ္ဍဲမတ်ဇၞာပ်တြုံတံဆဵုညာတ် သ္ဍိုက်မၠိုက်တဴဗွဲမလေါန် ညံၚ်ရဴပြေဟဲအာဟွံမာန်အိုတ်ရ။
အ္ခိၚ်ကေါန်ဝုတ်သ္ဍိုက်အ္ခိၚ်ပ္ကဴရာၚ်ပၞာၚ်ယျးပေၚ်အယုက်(၂၀)ဂှ် မအံက်တၠညးရာဇာဓိရာဇ် ရပ်ကဵုသ္ပမ္ၚဵုသၞက်ကရောဲ ထပ်တဲကဵုကေါန်ကၟိန်ညး မၞုံယၟုသၟိၚ်သဳသူ စဍုၚ်မုတ္တမတုဲ မိစဴဗု ကၠိဂွံကေါန်ရတ်ပိတၠရ။
စိုတ်ဂှ်လၟောၚ်ယောဝ်အာ လ္ပာ်ကျာ်ဓရ်သၚ် ဂၠိုၚ်ကၠုၚ်ခ္ဍၚ်တဟိုတ်ဂှ်ရ။ နူဍုၚ်ဟံသာဝတဳဏံ ဗ္ကောံကေတ်ဗဵုလဗးညိည အာတ်အခေါၚ်ပ္ဍဲကေါန်တုဲ အာလ္ၚောဝ်မံၚ်ကျာ်လ္ဂုၚ်ဇၟာပ်ပ်တ္ၚဲ သဳလမ္မဝှ်(တ္ၚဲသဳဇၞော်)ရကၠောန်ၜိုတ်မံၚ်ဝေယျဝစ္စပ္ဍဲကျာ်လ္ဂုၚ်လၟိုန်အခိၚ်ရ ဗီုကၠောန်ၜိုတ်ဝေယျာဝစ္စပ္ဍဲကျာ်လ္ဂုၚ်ကီုဂှ် ပ္ဍဲကျာ်မုဟ်တဴဍုၚ်ဟံသာဝတဳလေဝ် ကၠောန်မံၚ်ဟွံပိုတ်သ္ကုတ်ရ မိစဴဗုမွဲ ဃေါအွဲဒးသၠောၚ်သ္ပဝ်ကဵုရုပ်သာ်ဂှ် သ္ပမံၚ်အရီုကဵုကျာ်ဓရ်သၚ်လၟိုန်ကါလရ။
သက္ကရာဇ်(၇၈၄)သၞာံဂှ် မိစဴဗု ဨကရာဇ်ဗၟာကၠုၚ်ဗ္တိုက်ဂွံဏါသကြာဂၠံၚ်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳကဵုဍုၚ်လ္ဂုၚ်တုဲ စိုပ်အာသၟဝ်တဲ ဨကရာဇ်ဗၟာဍုၚ်အဝႅရ စပ်ကဵုဝၚ်ကိစ္စမိစဴဗု ဂွံစိုပ်အာဍုၚ်အၚ်ဝဏံဂှ်အ္စာချူဝၚ်တံ ညးမွဲကဵုညးမွဲချူလဝ်ဟွံတုပ် တၞဟ်ခြာမံၚ်ရ။ အ္စာလ္ၚဵုချူလဝ် ဒးဒုၚ်ရပ်ဏါကြာဍာန် ညးလ္ၚဵုချူလဝ်သွက်ဂွံကေတ်ၜိုတ်လလံပၞာန်တုဲ ကေါန်ညးဗညာကျာန်ဆက်မိတ်သ္ပစၟာဲတဲတုဲ ဗအပ်ပြာပ်ဏါလဝ်ကဵုဨကရာဇ်ဗၟာ ဗီုဏံလေဝ်ချူလဝ်နွံရ။ ပ္ဍဲလိခ်သၠရိုတ်ဗီုမန်ချူလဝ်ဂှ် ဨကရာဇ်ဗၟာ   ။   ဂွံမိၚ်ကေတ်ပရိုၚ်စရာဲကျာ်သြဳ မိစဴဗုဏံဂှ်ရုပ်သာ်ကျေဝ်ဂေါဝ်ညံၚ်ရဴကေါန်ခၞေါန်အဆေသွဝ် ဒေဝတဴတုဲ စေါဲစပ်မိက်ဂွံပိုၚ်ပြဳ မိက်ဂွံသ္ပဂၞကျာ်နူရာဇာဓိရာဇ်ဟၟဲတုဲ ကိစ္စပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ဍုၚ်ပိုၚ်ပြဳနန်ဟွံညိၚ်ဝေါတ်ဟွံၜိုတ်သြိုဟ်မံၚ်ဂှ်တုဲ ဇြဟတ်သရာဲပၞာန် ဒယှ်တှ်တံဂှ်လေဝ်အောန်စှ်ေမံၚ်ဂှ်လေဝ်ဂွံ မိၚ်ကေတ်ကီု မိစဴဗုအာကၠုၚ်လ္ၚောဝ်မံၚ်ကျာ်လ္ဂုၚ်နကဵု ကေါန်ပၞာန်မၚ်မွဲညိည ဇြိုၚ်သာဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ်ဂှ် ဂွံတီလေဝ်တုဲ ဨကရာဇ်သဳဟသူကေါ်ကေါန်ရဲညးသ္ကိုပ်ပၞာန်မေန်ဗနန္ဒသူတုဲနကဵုဇြဟတ်ပၞာန် ၂၀၀၀ ဂှ်ဗလးနၚ်ကဵုစှ်ေဗ္တိုက်မၚ်ရပ်ကေတ် မိစဴဗုကြာဍာန်လ္ဂုၚ်ကဵုဟံသာဝတဳရ။
ကၠုၚ်အုပ်ဗ္ဒမံၚ်နကဵုဇြဟတ်ပၞာန်ၜါလ္ၚဳဇိုၚ်ဂၠံၚ်မွဲဒၞါဲတုဲ မုစဴဗုလေဝ်အတိုၚ်ဇကု အာကၠုၚ်မံၚ်တြေံဂှ် နကဵုဗဵုဗလးညိညဂှ် တိတ်ကၠုၚ်နူဍုၚ်ဟံသာဝတဳအာလ္ဂုၚ်ဂှ် မေန်နန္ဒသူတံလုပ်ဗ္တိုက် ပၞာန်ဗဵုဗလးပြးဇးအိုတ်ဂှ် အခိၚ်မိစဴဗုမွဲဖေက်ဂၟံက်သမ္ၚံက်သမ္ၚာတ်ဇကု ဇၞော်ကဵုဇြဟ်ဂှ် သ္ကိုပ်ပၞာန်ဗၟာမေန်နန္ဒသူလုပ်ဂရၚ်ပ္တီ မိစဴဗု (ယွံဂၞကျာ်လ္ပဖေက်အဲညိ၊ အဲသ္ပပွကြံၚ်မ္ၚိုဟ်ဍဵုဍိုက်တုဲ ကၠုၚ်ဗ္တိုက်ဟွံသေၚ် ဨကရာဇ်ပိုဲဍုၚ်အၚ်ဝသၟိၚ်သဳဟသူ မိၚ်ဒးပရိုၚ်စရာဲကျာ်သြဳရုပ်သာ်ကျေဝ်ဂေါဝ် တုပ်ကဵုကေါန်ခၞေါဝ်အဆေသွဝ် ကေါန်ဒေဝတဴ တံကီုတုဲ ထၞေန်စပ်မိက်ဂွံသ္ပဂၞကျာ်ဇၞော်တုဲ ဗလးနၚ်ပိုဲကဵုကၠုၚ်ကေါ်ဒုၚ်ဏါဂၞကျာ်ရောၚ်အဴ ဂးတုဲမိန်ပ္တိုန်လ္တူစးချေံ သက္ကရာဇ် ၇၈၇ ဂိတုမြေက္ကသဵု(၁၄)စွေက် တ္ၚဲသဳဂိတုအိုတ်ဂှ်၊ မိစဴဗုဂွံအယုက်(၂၉)စိုပ်ဍုၚ်အၚ်ဝ နဒဒှ်ဂၞကျာ်ဇၞော်သၟိၚ်သဳဟသူ(၃)သၞာံနူဂှ်သၟိၚ်မေန်လှၚေဝ်(၃)ဂိတုသၟိၚ်ကလေကျေတိုၚ်ညော(၃)သၞာံ နဒဒှ်ဂၞကျာ်ဇၞော်မသုန် အဆက်သၟိၚ်ပိုၚ်ပၟာရ၊ သ္ဍိုက်ဆာန်ကဵုအဝဵုလ္တူမိစဴဗု ဟွံလီုရ ဆဂးဟိုတ်နူဒးဒုၚ်ထပက်အကြာဂၠိုၚ်တုဲ မိစဴပဗု စှ်ဓဝိၚ်လ္တူသၟိၚ်မဵုညှေန်တုဲ ဒးသ္ၚောဲခြာတိတ်ကၠုၚ်နူဍုၚ်ဟံသာဝတဳကလေၚ်ဗှ်တိုန်သၞားဍုၚ်မိတိမစိုတ်ဒှ်မိက်ဂွံအလေၚ်စဴဂှ်ဒှ်ကၠုၚ်ရ၊ မံၚ်စဟွံဒှ်တသိုက်ရ၊ တိတ်ကၠုၚ်ဗ္တာၚ်ကျာ စၟဳဗဵုစဴအာလ္ပာ်သၠုၚ်ကျာ ဍုၚ်ဟံသာဝတဳမၞုံတေံတုဲ ဍာ်ရမတ်ပြဟ်ဒတုံမံၚ်ဂှ် အလန်ဂၠိုၚ်ကၠုၚ်ရ မိမိန်မှဲခမာပလေါၚ်ပေါၚ်မတံလေဝ်ဆဵုညးဒှ်လၞီသောက မိတၠနန်ဇကု မိစဴဗုတုဲက္တဵုဒှ်အောန်စိုတ်အိုတ်ကီုရ။
ခမဳမန်ဓမ္မဓရ စနူအ္ခိၚ်ဒကါပစ္စယ်ပန်ညံၚ်ရဴမိအရၚ်ကီုသ္ပလဝ်မိစဴဗု ပါကၠုၚ်ဍုၚ်အၚ်ဝတုဲ နွံစိုတ်သၟိက်ဂွံရီုဗၚ်မိရန်တၟံတုဲ နူဘဝထပိုဲဓမ္မာဓရဂှ်ကၠုၚ်တိုန်ဍုၚ်ဗကါ ဗ္တောန်ပညာပရိယတ်ပ္ဍဲဍုၚ်ဗ္ကါံပေၚ်မသုန်သၞာံ ပညာဍိုက်ပေၚ်ပ္ဍဲပရိယတ်လေပ်ပိတကတ်ပိချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ ဗီုမန်ဗၟာၜါဘာသာ်တုဲဒှ် ဍိုက်ဝိုၚ်မာန်ရစိုတ်ဒှ် ကလေၚ်စဴအာဍုၚ်ဟံသာဝတဳ ကသေအ်ကေတ်သ္ကံရဲခမဳဓမ္မညာကာမွဲဇကုပၠန်တုဲ သွက်ဂွံဟံၚ်ပြာ်မိစဴဗု ဟီုဂးချပ်စညးသ္ကံတုဲ စိုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်အၚ်ဝတုဲ ဟီုတွံဓရ်ယၟုဒယှ် တဵုတိုန်ဂှ် ပလေါၚ်ပေါၚ်မ မိၚ်မရိုၚ်ခၟဳမန် နူဍုၚ်ဟံသာဝတဳ ကေါကဵုဒေံပၠံၚ်အဝဵု ဂစိုတ်ကေါတုဲ ဒေံဗညာမနူဒှ် မံၚ်သၟိၚ်ရောၚ်ဂှ်တုဲ သာပီုအောန်စိုတ် ဍာ်ရမတ်ပြဟ်ဒတုံဂှ် ခမဳၜါဇကု ဟီုပၠာံဗ္ဇးရ မိအံက်ဒှ်မံၚ်ဒဒိုက်စိုတ် ပ္ဍဲဍုၚ်အၚ်ဝဏံကေါန်ကျာ်မိၚ်တုဲ ပိုဲကၠုၚ်ရီုဗၚ်မိရ သွက်မိဂွံကလေၚ်စဴ ဍုၚ်ဟံသာဝတဳမာန်ဂှ်ပိုဲကေါန်တံ ချပ်မံၚ်ရ ညံၚ်ညးပ္ဍဲနန်တံ ဟွံဂွံဒှ်သၠေဟ်ပၟာဂှ် မိအံၚ်မံၚ်အာအိန်ရဳလ္ပကဵုလီုခၟဳၜါ ဟီုဗ္ကန်တုဲ ကၠေၚ်စဴအာရ ညာတ်ဒး ဨကရာဇ်ကဵုအဝဵုသ္ဍိုက်ဆာန်မိစဴဗုဂၠိုၚ်တုဲ ဇၞကျာ်မိသဵုနှေန်ဂွံ အေခါၚ်ဥာန်ဂၠံၚ်ဂွံထပက်အကြာကဵု သၟိၚ်ပဵုညှေန်ရဂးတုဲ ထပက်ကဵုသၟိၚ် ယွံမရာဇ်ခၟဳမန်ၜဳဇကုလုပ်တိတ်မံၚ် သ္ၚိနန်မိစဴဗုဂှ် ပတှ်ေဖျေံစိုတ်ဟွံဂွံ ခၟဳမန်ၜါဇကုဏံ လေပ်မံၚ်ပညာလေါကဳ ပညာ ဝိဇ္ဇာ မယတုဲ စုတ်ဂဥုဲဗဂုဲယေက် ကဵုမရာဇ်မ္ဂး ကြအ်လေဝ် လေပ်မံၚ်ချိုတ်လေဝ် လေပ်မံၚ် မိၚ်ဂၠိုၚ်ကၠုၚ်တုဲ စိုတ်သၠေဟ်ပၟာလုပ်ကၠုၚ်လ္တူမိစဴဗၠဂှ် ဒှ်ကၠုၚ်ရ ကၞောတ်တဲခၟဳမန်ၜါဇကု ဟွံဂွံအခေါၚ်လုပ်တိတ်သ္ၚိနန် မိစဴဗုရး ဖျေံထောံပၟၚ်ပၟဴ ကြေပ်ကြတ်ကၠုၚ်တုဲ မိစဴဗုဒှ် ဒဒိုက်စိုတ် သွက်ဂွံချပ်စဟၟဲဒှ် ကၠုၚ်ရ။
သၟိၚ်မဵုညှေန်ပြာပ်ကၠုၚ် သ္ၚိနန် မိစဴဗုတုဲ ဒဒှ်ရ မိစဴဗုဒှ် ဒဒိုက်စိုယ် မုက်မတ်အေဲဇြမံၚ်စဟွံမြဟ်မြဲဂှ် ညာတ်တုဲ သၟာန်မိစဴဗုရ၊ နကဵုအရေဝ်ပြယါဲ မံၚ်စဟွံသံက်သာ ဂိသ္ကေဝ်မံၚ်ဇိုၚ်တဲဟံမိက်စစၞ မိက်ဂွံတိတ်မံၚ်သၟးရ မရဇ်ဂရၚ်ပ္တီတုဲ သၟိၚ်တိတ်အာနူသ္ၚိနန်ရ မိစဴဗု  ကေါ်ကေတ်ဍိက်သ္ကံပတှ်ေပ္ဍဲနန်ဇကုတုဲ ကဵုဂၠာဲကေတ်ဇၜိုတ်ကြေက်သတ်မနက်ဖဵုတုဲ ဇၜိုတ်ကြေက်ဂှ် ပၠာဲကေတ်ဍာ်၊ မနုက်ဖဵုဂှ်ပိုဟ်ပ္ဍိုတ်တုဲ ကၠတ်သုၚ်ဍာ်ကြေက် ကၠတ်စမနုက်ဖဵုဂှ်တုဲ မိစဴဗု ဂၞဴအာဒှ်အရံၚ်ဆီရ ညးမၞုံပ္ဍဲနန်ဖေက်ဂၟံက်ကဵုသၟိၚ်မဵုညှေန်မိၚ်တုဲ ကၠုၚ်သၟာန်ယဲ မိစဴဗုတုဲ ယွံမရာဇ်ယဲအဲဍိက်ဗြဴဂှ် လ္ပါ်သာ်စှ်ေဟွံဂွံ ယဲလ္ပါ်ဂၠိုၚ်တိုန်ရနွံ မရာဇ် သၟိၚ်ဂွံသၟဴဂၞဴ မသအုဲအေၚ်မံၚ်အလုံမွဲနန်တုဲ မိၚ်ဂလါန်မိစဴဗု ယဲလ္ပာ်သာ်စှ်ေဟၟဲဂှ်တုဲ ကဵုအခေါၚ်ကေါ်လဝ်အ္စာသဝ်လၟိုန်ပ္ဍဲနန်ရ၊ မိစဴဗုထပက်သြန်ကဵု ဟီုကဵုသၟိၚ်ယဲဂၞဴဒှ်ဆီဏံဂှ်ကၠိုအ်ခၞါန်လေပ်မံၚ်တုဲ အလုံမွဲဝၚ်နန်ကၠိုအ်ခၞါန်မာန်ရ လ္ပစွံကြာညးတၞဟ်ပ္တိတ်ထောံနူဝၚ်နန်သိုၚ်ကဵု သၟိၚ်နန်ယါယဳမ္ၚးဝၚ်နန်တေံမ္ဂးဒးရးရးမရာဇ်အတိုၚ်အ္စာသဝ် မိစဴဗုထပက်လဝ်သြန်ဟီုဂှ် သၟိၚ်ကဵုအခေါၚ်ရ မံၚ်ဂွံမွဲၜါတ္ၚဲဗလးကဵုဍိက်တံအာတ်အခေါၚ်ပ္ဍဲသၟိၚ် မိစဴဗုကြပ်ချိုတ်ရတှ်ေကဵုသ္ပအရီုကဵုဓဝ်ခၟဳမန်ၜါဇကု ဂွံကၠုၚ်တွံဓရ်ဂှ် သၟိၚ်ကဵုအခေါၚ်ရ ဇရေၚ်မိစဴဗုဂှ် အ္စာသဝ်မွဲတၠ ဍိက်မိစဴဗု ပတှ်ေဒးစိုတ်မွဲတၠ ခၟဳမန်ၜါဇကုဟေၚ်ဂွံလုပ်တိတ်ရ၊ မိစဴဗု ဟီုတိုန်ဗီုမန် ယွံကေါန်ကျာ်တံ ဂွံအခေါၚ်ရညံၚ်မိဂွံစိုပ်ဟံသာဝတဳဂှ် ကေါန်တံချပ်ကသပကဍိုက်ပေၚ်ကေါန် ခၟဳမန်ၜါကလေၚ်ဟီုယွံမိလ္ပဒှ်ဒဒိုက်စိုတ်ညိဂးတုဲ စဴအာတုဲနူဘဝခၟဳမန်ဂှ်ဖျေံသက္ခာ ဘဝသာမဏဳ ဂၠာဲကေတ်ဒၞါဲဂြိုပ်တီုတီု ဇရေၚ်ၜဳဨရာဝတဳမွဲဒၞါဲတုဲ လ္ပါ်ချာတာန်ဂၠုၚ်ဒုၚ် လံက်စုတ်သာန်ဗီုပိုဲသုၚ်စေါဲမံၚ်ခ္ဍအ်ဇဗၠုချာညံၚ်ဍာ်ဟွံဂွံလုပ် အရၚ်မၞိဟ်ပိဍိုက်ရုမ်ဂဝ်မွဲတုဲပၞံက်လဝ်ပ္ဍဲအုပ်ရာမွဲဒၞါဲတုဲ ဗီုရိုဟ်ဟ်တ္ၚဲလုပ်ကၠုၚ်ရံၚ်ယဲ ဟီုတွံဓရ်တုဲလဴထ္ၜးပွီုပရောပရာ အလုံအိုဿီုတုဲ ဗ္တံချိၚ်လဝ်စဴဂှ် တွံဓရ်လံနူရိုဟ်တ္ၚဲညးပ္ဍဲနန်တံ သၠိၚ်အိုတ်ဂှ် နကဵုပညာမန်သ္တီတ်မၠာ်မတ်ဟွံမာန်အိုတ်ဂှ် မိစဴဗု ဂှ်ကဵုလုပ်မံၚ်ပ္ဍဲသၟဴဒကဝ် ဂြောပ်စုတ်သ္ၚာ ဂၠိုၚ်ကဵုထပ်တုဲ ယိုက်ပ္တိတ်ဏာဂှ်ပၟၚ်တြၚ်တံသၟာန် မိစဴဗု ကြပ်ကဵုချိုယ်တုဲကဵုနၚ်ဒါန် သ္ၚာဂၠိုၚ်ကဵုစေါဲဂးတုဲ ပၟၚ်တြၚ်တံဟွံဒှ်သၠေဟ်ပၟာတုဲတိတ်ကၠုၚ်နူနန်စိုပ်ဒၞါဲပၞုက်စွံလဝ် ဂၠုၚ်ချာ မိစဴဗု ထပိုဲၜါဇကု ဓမ္မဓရရပ်သၞေဝ်ဓမ္မညာကာဒုန်က္ဍိုပ်ဗၞတ်ဇြဟတ်နွံ အ္ခိၚ်ဗ္တံသ္ဂာတ္ၚဲတိတ်ကၠုၚ်နူဍုၚ်အၚ်ဝရ။
ပ္ဍဲဨရာဝတဳ ကၚ်နွံဂၠိုၚ်ကဵုထပ်တုဲ တ္ၚဲမ္ဂးပ္တိုန်ဂၠုၚ်လ္တူသၚ်ကၠတ်အုပ်ဗ္တံမ္ဂး ကၠတ်စဴကၠုၚ တ္ၚဲတၟးမိစဴဗု ကၠေံအာအက္ကယျဂှ် အာဂရၚ်ပ္တဳသၟိၚ်ကဵုဗက်ဂၠံၚ်ဍာ် ဂၠံၚ်ဒဵုစိုပ်ဒဵုဍုၚ်ညိုၚ်ဥူဂၠာဲဟွံဆဵုဃေါဗက်ဂၠာဲမံၚ်ဟွံဆဵုဂှ် သၟိၚ်မ္ၚဵညှေန်ဂွံသံဝေဂ သြဝ်မိစဴဗုဂှ်ဒှ်ယဲဇၞော်ဇြဟတ်တုဲ မိက်ဂွံကလေၚ်စဴဍုၚ်ဟံသာဝတဳဂှ် အွဲလေဝ်ဇၞော်ဗျူရဂှ် ဒှ်ဓမ္မတာရသွံ ဟီုဂးကဵုအမာတ်တံတုဲ ကလေၚ်ကေါ်ပျဴဒပ်ပၞာန်ဗက်ဒၟံၚ်တံဂှ်တုဲ မိစဴဗုဂွံစဴကၠုၚ်ဗွဲတသိုက်ရ။
သက္ကရာဇ်(၇၉၁)သၞာံ အယုက်(၃၆)ကလေၚ်စဴစိုပ်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ အခိၚ်ဂှ် ပ္ဍဲဍုၚ်ဟံသာဝတဳ ကေါဍောတ်ညးဗညာမနူဒှ်မံၚ်ဨကရာဇ်မိၚ် မိစဴဗု စိုပ်သၞေဟ်ဟံသာဝတဳသၟိၚ်ကေါ်ဝွံဗညာပရူတုဲ စှ်ေဒုၚ်ဖျဴဏါနန်ရ၊ မိစဴဗု လံပ္ဍဲဍုၚ်အဝ်ဝ(၇)သၞာံ ကလေၚ်စိုပ်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ အယုက်(၃၆)သၞာံ၊ မံၚ်လအ်ဂွံ(၂၃)သၞာံ သၟိၚ်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ ဗညာရံၚ်တၞောဝ်ကၟိန်စုတိအာတုဲ မိစဴဗု အာယုက်(၅၉)ဒှ် ဨကရာဇ်ဗြဴပိုန်နန်သ္ပဨကရာဇ်တုဲ အယုက်(၇၇)အပ်နန်ကုသၟိၚ်ဓမ္မစေတဳတုဲအာသိုၚ်ကေတ် သ္ၚိနန်ဗ္ဒါဲကျာ်လ္ဂုၚ်ဗွဲဒိုဟ်ဗာယပ်ကဵုကျာ်လ္ဂုၚ်မွဲဒၞါဲတုဲပတုဲအာစရၚ်ဓရ်ကုသဵုဒဵုအယုက်အိုတ် ဇရေၚ်ကျာ်လ္ဂုၚ်ဗွဲမဇြုၚ်ကေဝ်တုဲစုတိစဴအာဘဝပလိုက်ရ။
(နိဿဲ)
ဇၞော်ပရိယတ္တိ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်မတ်မလီု
ဘာဇၞော်ပရိယတ္တိ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု။
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်လုပ်ဒဂိုန် ခမဳ ၈၊ ထပိုယ် ၆ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသဳရိဓဇ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၄၊ ဝှ် ၅၄။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု
ဝိက်ရှေန်နရဳမန်
thumb|စရင်ဗီု ချဳဓရာင်ဂစာန် ညံင်ဝိက်ရှေန်နရဳမန် ဂွံကတဵုဒှ်ကၠုင်။ မုက်လိက်စွမ် သွက်ဘာသာမန်ဂှ် စကၠောန်လဝ် နူကဵု ဂိတုသေပ်တေမ်ဗါ ၂၀၁၈၊ ဆဂး မၞိဟ်လုပ်ကၠောန်ချူ ဟွံမဲ၊ စိုပ်သၞာံ ၂၀၁၉ ဂိတုသြဂုတ်ဂှ် နကဵုယၟု ညးလွပ် Ninjastrikers လုပ်ပလေဝ်ကၠာဲ နကဵုဘာသာဗၟာညိည၊ ဂိတုအံက်တဝ်ဗါဂှ် နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ လုပ်ကၠာဲစုတ် ဗီုမန်ညိညတုဲ ဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါဂှ် တၠဂုန်အဠာဝက (အဲနာဲ) လုပ်ချူစုတ် မုက်လိက်ညိည။ အခိင်ဂှ် သွက်မန်တအ် မဒှ်အခိင် အဃောမဂစာန် ညံင်ကလိဂွံ မုက်လိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ နကဵုဘာသာမန်တုဲ ဟွံစွံအာရီု ကွေဟ်ဟ်ရ။ စိုပ်သၞာံ ၂၀၂၀ ဂိတု ဂျောန်ဂှ် နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ စလုပ်ချူဂၠိုင်င်၊ စိုပ်ၜိုတ်ဂိတုသြဂုတ်ဂှ် ကောန်ဆာန်ရာမာဉ်၊ Tmv၊ မန်ရံင်မန် တအ် လုပ်ချူပေင်င်တုဲ ဂိတုဂတဂှ် နာဲဝိညာဏ်ထဝ်၊ နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ၊ ကောန်ဆာန်ရာမာဉ်၊ Ramonnya Jay Ninjastrikers, Monbeeree၊ မန်ရံင်မန်၊ အဲနာဲ၊ မာံသရာဲ၊ မာံခန္တဳဆာန်၊ မာံကခ၊ သိုက်လွဳ၊ မာံတောအ်၊ ဆီမန်ဇေတ်၊ ကေုာံ ညးသအာင်တၞဟ်တအ် ဂစာန်ကၠောန်တုဲ ဂိတုမာတ် ၁၉၊ ၂၀၂၁ ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် မုက်လိက် ဝိက်ရှေန်နရဳ ဘာသာမန်အာစိုပ်ဒတုဲရ။