cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ကွာန်ယၚ်ဒိန် ပွိုၚ်ဍုၚ်ရေဝ်သၠုၚ်ကျာ
ဝၚ်ပရူကွာန်
ဟိုတ်နူယျၚ်အဒိန်ဂှ်ဗဒှ်လဝ်ကွာန်ဂှ်ရ ညးကော်ခဴစကွာန်ယျၚ်အဒိန်ရ၊ နူယျင်အဒိန််ဂှ် ဒှ်အာယျင်ဒိန်၊ နူယျင်ဒိန်ဂှ် ဒှ်အာယံင်ဒိန် မပ္တံသာ်ဏံယၟုကွာန်ဂှ် ချူကော်ဟီုဂးပြံင်သၠာဲကၠုင်အဆက်က်ရ၊ ဆဂး အခိင်လၟုဟ်ဂှ် ဒှ်အာယင်ဒိန်ရ၊၊ ကွာန်ယၚ်ဒိန်ဝွံ ရံၚ်လပါ်ဗၟံက်ဒဵုဗျုကၠအ်သွဝ် ရံၚ်လပါ်ဒိုဟ်ပလိုတ်တေံပၠန် ၜဳရေဝ်ဍာ်ဖၞုၚ်၊ သ္ကဲသၟဝ်ကျာကဵုသၠုၚ်ကျာ နွံဝါဗ္ၚဗွဲမဂၠိုၚ်ရ၊ ညးကွာန်ရးတံဝွံ ဂယိုၚ်အာလျီုပရေၚ်တဵုလွဳဂၠိုၚ်ရ၊ ပရေၚ်တဵုလွဳဂှ်ပၠန် မပ္တံကၠအ်သတ် ကၠအ်ဒူရေန် ကၠအ်ထၜိုတ် ကေုာံကၠအ်ကြုက်ပၞဟ်ပၞးနွံရ၊ တုဲပၠန် သတ်ဆုသတ်ဒုန်နာနာသာ်နွံတဴဗွဲမဂၠိုၚ်၊ အခိၚ်ဥတုဗြဲမ္ဂးတှ်ေ ကၠောန်ဝါဗ္ၚအိုတ်ရ။
ပွဳပွူသဘာဝဒေသ
သဘာဝကွာန်ယၚ်ဒိန်ဂှ် ခိုဟ်ကွေံကွေံတုဲ ဗၟံက်ဒဵုဇၞော် ပလိုတ်ၜဳဇၞော်ရေဝ်၊ သၟဝ်ကျာသမၠုင်ကျာ ကွာန်ရေၚ်ဝါဂမၠိုၚ်နွံရ၊ ဥတုညိၚ်ညဳခိုဟ်တုဲ ပရေၚ်တဵုလွဳနာနာလေဝ် သဘာဝခိုဟ်သက်ဟွံမဲရ။
ရှ်ေသှ်ေသာသနာ
သီုဖအိုတ်ဂှ် ရှ်ေသှ်ေဒၟံၚ်ဘာသာဗုဒ္ဓဖအိုတ်ရ၊ ညးကွာန်တံဂှ်လေဝ် ဒှ်ဂကူမန်ဖအိုတ်ရ။
ဘာလကျာ်ကေုာံကျာ်စေတဳ
ဘာလကျာ်နွံၜါမတုဲ (၁)ရာလညနိကာယဘာတိုက်(၂)ဘာရာမညနိကာယပုဖ္ဖာရာမ၊ ကျာ်စေတဳနွံမွဲတၞုၚ် ကြပ်ကြပ်ဂအာၚ်ဘာလကျာ်တြေံ ဘာတိုက်ကွာန်ယၚ်ဒိန်ဂှ် နွံကျာ်စေတဳမွဲတၞုၚ်ရ၊ ကျာ်စေတဳဝွံ လၟုဟ်ညးကလေၚ်ဗဂဵုလဟဵုသၠုၚ်လဝ်တၟိနွံရ။ ယၟုကျာ်စေတဳကွာန်ယၚ်ဒိန်ဝွံ မၞုံယၟု ကျာ်စေတဳအဒေါဝ်သာသနာ (လဒေါဝ်သာသနာ)၊ မဒှ်ရ။
ဘာတန်မူလကောန်ဂကူမန်
ဘာကောန်ဂကူမန်နွံဘာမွဲမတုဲ နူတန်ကောန်ၚာ်စဵုစိုပ်ပန်တန်နွံရ၊ ဘာအလဵုအသဳဗၟာနွံမွဲကီု၊ နူတန်ကောန်ၚာ်စဵုစိုပ်ပန်တန်။
အပေါတ်နူဒေသ
အပေါတ်မတိတ်နူကွာန်ယၚ်ဒိန်ဂှ်တှ်ေ မပ္တံသတ်စဇဗၠုတံဂၠိုၚ်၊ သတ်ဆုသတ်ဒုန်လေဝ်နွံဂၠိုၚ်၊ ထၜိုတ်လေဝ်နွံ၊ သြောံတှ်ေ ညးတံကၠောန်ဝါဗ္ၚသွက်သ္ဂောံစသုၚ်ပ္ဍဲဂြောဝ်ဂတာညးကဵုညးဖအိုတ်ရနွံ၊ လၟုဟ်ဏံ ရုၚ်ကမၠောန်ကၠောန်ဍာ်ကလောံနွံမွဲရုၚ်ရ။
ဂကောံ
ဂကောံပရိဟိတကွာန်ယၚ်ဒိန်၊ ဂကောံပရေၚ်ထတ်ယုက်ကွာန်ယၚ်ဒိန်၊ ဂကောံဝုတ်ဗၠာဲကွာန်ယၚ်ဒိန် ။
လၟိဟ်သ္ၚိ အရာပ်ကေုာံလၟိဟ်မၞိဟ်
သ္ၚိနွံၜိုတ်ပန်မသုန်ကၠံနွံ၊ အရာပ်နွံ−−−−−−−−ရ၊ လၟုဟ်မၞိဟ်နွံၜိုတ်(၃၀၀၀)စဵုကဵုစိုပ်မသုန်လ္ၚီနွံရ။
ကောန်ဂကူ
မန်ဂၠိုၚ်၊ ဗၟာနွံၜိုတ်မွဲတၟံကၠံ။
ကွာန်ဆက်
နူကွာန်ယၚ်ဒိန်ရိုဟ်တိုန်အာလပါ်သၟဝ်ကျာဍုၚ်ရေဝ်တှ်ေ၊ ကွာန်ယၚ်ရေဝ်၊  ကွာန်တၟိတောတက်၊ ကွာန်ဆၚ်ဂူ၊ ကွာန်ကအ်လှိုၚ်၊ ကွာန်ဟံၚ်ဂါမ်၊ ကွာန်ကလအ်− အကြာအကြာဂှ်နွံပိပန်ကွာန်ဍောတ်တ်တုဲ ကွာန်သၞေဟ်ကာစိုပ်ဍုၚ်ရေဝ်ဗွဲတုန်၊ လပါ်သမၠုၚ်ကျာဏံပၠန်၊ ကွာန်မ္ၚဵုဇၞော်၊ ကွာန်ပါၚ်မ္ၚဵု(ကဗျာဝ)၊ ကွာန်ၜိုပ်ထဝ်၊ ဍုၚ်ခေါဇာဗွဲတုန်။  လပါ်ဗၟံက်ကွာန်ဂှ် ဒဵုဇၞော်ကၠအ်သွဝ်နွံတုဲ စဵုစိုပ်(ကျာ်မာံကလအ်)၊  အိုတ်အာဗၟံက်ဍာန်ကွဳစက်ကာ(ဗၟံက်ဍာန်ကာ)၊ လပါ်ပလိုတ်ဂှ်တှ်ေ ကွာန်ပါၚ်ယၚ်ဒိန်၊ ၜဳရေဝ်ဇၞော်၊ ကအ်ကၠဵု၊ ကအ်ဇၞော်−ဗွဲတုန်။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကျွန်းတော်ကျွန်း၊ လိက်တၟအ်
လိက်ဍိုတ်(ကျွန်းတော်ကျွန်း) (Burmese; ကျွန်းတော်ကျွန်းအုတ်ပြားစာ) ဝွံ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၉၆၀-၆၁ ဂှ် ဦးဖုန်းကျော် ညးမပဒတဴ ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင် ဇာတိ နူ နတ်မောက် ဂွံဆဵုကေတ် နူ ကျာ်စေတဳမလီုလာ်မွဲ ပ္ဍဲကျွန်းတော်ကျွန်း၊ မီးကျောင်းရဲနယ်၊ မကွေးခရိုင် ရ၊၊
လိက်ဂှ် ချူလဝ် လတူဍိုတ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ညးမပ္တန်ကျာ်ဂှ် ဒှ်မာန်ရ၊၊ သီုဖအိုတ် နွံ (၅) ပၞောန်တုဲ မဒှ်လိက် မရာဒနာ ဖိုလ်ညးမရီုလဝ် အစာညးတအ် ပ္ဍဲကေင်ကာ မဒက်ကျာ်ဂှ်ရ၊၊ ပ္ဍဲလိက်ဂှ် သက္ကရာဇ်ဂိတုတ္ၚဲ ဟွံမဲကီုလေဝ် ရံင်ကဵုဗီုပြင်မအက္ခရ်မ္ဂး လိက်ဂှ်တြေံ နူလိက်မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဍုင်ဗုကာံ ဗီုကဵု လိက်တၟအ်ကျာ်ယှိုဲသဳခုင်တအ်ဏီတုဲ ညးဗွဲမဂၠိုင်တအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒှ်လိက် ပ္ဍဲခေတ် သၟိင်အနဝ်ရထာရ၊၊ ရံင်ကဵု မအက္ခရ်တုဲ ဒှ်လိက် ကၠာနူ ခေတ်အနဝ်ရထာလေဝ် ဒှ်မာန်ရ၊၊
အရာစိုတ်မလုပ်စခိုဟ်အိုတ်လိက်ဏအ်ဂှ် ဒှ် ဒၞာဲမဂွံဆဵုကေတ်လိက်ဂှ်ရ၊၊ မီးကျောင်းရဲ ဂှ် နွံဒၟံင် ၜိုတ်လဒေါဝ် အကြာဍုင်ပြန် ကဵု ဍုင်ဗုကာံတုဲ နူကဵု ဍုင်ဗုကာံ ဒးစှ်ေကၠုင် ၜိုတ် ၈၈ တိုင်ပြင်င်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ နကဵုဝင် ဗုကာံ မဟီုလဝ် မန်စိုပ်အာ ဍုင်ဗုကာံ နဒဒှ်ဂၠုဲပၞာန် နူသဓီုဂှ် ရံင်ကဵုလိက်ဏအ်တုဲ ယုတ္တိ ဟွံမဲရ၊၊ ရံင်ကဵု လိက်ဝွံတုဲ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးဒေသဂှ် ဒှ်ဒၟံင်ဂကူမန် ဖအိုတ်ရောင်ဂှ် ပိုယ်တအ် ဟီုမာန်ရ၊၊
လိက်ဂှ် မဂွံဆဵုကေတ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ၊၊
ဝေါအ် လ္အတ်ကုန်သင်နာယ်မရုံ
မ်တရ်္လေစာရ်ဍေးဟ် ဍေဟ်မုစ်ဒ
သ် ကျာက် ဝိပါက်ရုံမ်ဝေါအ်
ဇန်ပုန် ကုအှမ္ဗောအ် အှအ်ဗာအ်
လ္အတ် ဝ  ဝ  ဝ ၊၊
နကဵုအဓိပ္ပါယ် ဗီုမန်ခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး
ဝွံ အိုတ် ကောန်သင်နာဲ မရီုတၠဳအစာဍေဟ်၊ ဍေဟ်မိက်ဒှ်ကျာ် ဝိပက်ရီုဝွံ၊၊ ဇိုန်ပိုန် ကုအၝောအ် (မိ) အဘ (မ) ဖအိုတ်၊၊
အိုတ် ကောန်သင်နာဲ မရီု တၠဳအစာညးဝွံ ဖိုလ်မရီုလဝ်ဝွံ ညးမိက်ဂွံဒှ်ကျာ်၊၊ ဇိုန်ပိုန် ကဵုမိမညးတအ် သီုဖအိုတ်၊၊
နိဿဲ
ချစ်သိန်း (ဦး)၊ မွန်ကျောက်စာပေါင်းချုပ် ၁၉၆၅
တြေံ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်သက်
ဘာတြေံ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်သက် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၅ ဇကု၊ ထပိုယ် ၁၂ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တမာလာနန္ဒ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၀၊ ဝှ် ၃၀။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကျာ်သြဳမန်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ပြင်ကရေင်
ဘာကျာ်သြဳမန် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ပြင်ကရေင် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၃ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တတေဇ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၅၊ ဝှ် ၄၀။
တၟိ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်သက်
ဘာတၟိ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်သက် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၇ ဇကု၊ ထပိုယ် ၁၁ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပညာ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၂၊ ဝှ် ၃၃။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
နာဲဖဝ်ချဝ်
နာဲဖဝ်ချဝ် နာဲဖဵုချဵုဝွံ ဒှ်ကောန်ဒံက်တာနာဲဖဵုလှ မိကျုဲနုရ။ သက္ကရာဇ် ၁၉၀၅ သၞာံ၊ ဂိတု နောဝေန်ဗာ ၁၈ ဂှ် သၠးဂၠံဂဝ်မိပ္ဍဲဇရေၚ်ရးဨရာဝတဳ ဍုၚ်မြံၚ်မြရ။ ပ္ဍဲကဵုကောကဵုဒေံ ၁၄တၠဂှ် မဒှ်ကောန်မရနုက်ကဵု ပဥ္စမရ။ ပ္ဍဲကဵုကောဒေံ ၁၄ ဂှ် ကောဒေံမသှ်ေပြာကတ်ဒၟံၚ်လၟုဟ်ဂမၠိုၚ်ဂှ် မိမမဠေမပဒတဴ ပ္ဍဲဍုၚ်လ္ဂုၚ် ဝေန်ဒါမဳယျာကဵုဗိုလ်ကျဝ်ဒေန်မဒှ်လျိုၚ်ပ္ဍဲပါလဳမာန် ခေတ်ဖဆပလ မဒၟံၚ်ပ္ဍဲအခန်သ္ၚိမေန်မနာၚ် တံမဒှ်ရ။ ဝဏ္ဏကျဝ်ထေန်ဒံက်တာနာဲဖဵုလှဂှ် ဒှ်ဒေံကောန်ၝဲကောန်ဒေံကဵု ဒံက်တာရှဝ်လူ(မန်တံကော်အ္စာဇၞော်) ပ္ဍဲဍုၚ်ဗၟာဝွံ မက္လိဂွံတဆိပ်သဝ်ဝန် နူဍုၚ်အမေရိကာန်ကၠာအိုတ်ပ္ဍဲဍုၚ်ဗၟာဝွံ ဒှ်အ္စာဝန်ကၠာအိုတ်ရ။ ဒံက်တာရှဝ်လူကဵု ဒံက်တာဖဵုလှတံ ဒှ်တၞောဝ်ဒတောဝ်ဂကူမန် သၟိၚ်စဍုၚ်ဗြဝတဳမဒှ်ဒေံသၟိၚ်ဗညာဒလ မစၟိန်ပြမာန်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ အလန်လက္ကရဴအိုတ် (၁၁၀၈-၁၁၁၉) မဒှ်ရ။ ။ ၊
✍ရာမည-မာံဝါန်ၛာဲ✍
▉က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ခိုဟ်ဍာံမ္ဂး သွက်ဂွံပ္တိတ်ပရဲအခေါၚ်အရာ မကလိဂွံလဝ်ဂမၠိုၚ်ဂှ် ဒးမံၚ်ကျောဝ်ရံၚ်ဒၟံၚ်လၟိုန်ရ။
▉တၠပညာတံဂှ် ညးတၞဟ်ကၠုၚ်ကၟာတ်အခေါၚ်အရာ ညံၚ်ဒုၚ်ဟွံမာန်ကီု ဂွံကၟာတ် အခေါၚ်အရာလ္တူ ညးတၞဟ်ဂှ်လေဝ် ဟွံချပ်တဴရ။
▉ပရေၚ်ဂကောံဗော်မွဲမွဲ ဂွံဇၞော်မောဝ်မာန် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ဒြဟတ်ဇၞော်ဇၞော် ဒးဒက်ပ္တန်လဝ်ရောၚ်။
▉တာလျိုၚ်စှ်ေကၠုၚ်ဂှ်ဒးကၠောန် ကာလဂှ်ဟေၚ် ဂကောံမၞိဟ်ဂွံဇၞော်မောဝ်ဂဵုလဟဵု တိုန်ရောၚ်။
ဗလဝဂ်
၁။ သုတ် အနနုဿုတ
၂။ သုတ် ကူဋ
၃။ သုတ် သံခိတ္တ
၄။ သုတ် ဝိတ္တတ
၅။ သုတ် ဒဋ္ဌဗ္ဗ
၆။ သုတ် ပုနကူဋ
၇။ သုတ် ပဌမ ဟိတ
၈။ သုတ် ဒုတိယ ဟိတ
၉။ သုတ် တတိယ ဟိတ
၁၀။ သုတ် စတုတ္ထ ဟိတ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:အၚ်္ဂုတ္တရနိကာယ်
ပဉ္စၚ်္ဂိကဝဂ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပဉ္စကနိပါတ် ကဏ္ဍ:အၚ်္ဂုတ္တရနိကာယ်
မုဏ္ဍရာဇဝဂ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပဉ္စကနိပါတ် ကဏ္ဍ:အၚ်္ဂုတ္တရနိကာယ်
နာဲခိုၚ်စိုတ်ဓါတ်
နာဲခိုၚ်စိုတ်ဓါတ်
သၟာန်။  ။  စိုတ်ဓါတ်ဟီုဂှ် ဒှ်အရာ ဣဒ္ဓိအနုဘဴ လောကဇၞော်ဏံ ဟွံသေၚ်ဟာ တုပ်တဴညံၚ်ရဴပၟတ် ရ ပၟတ်ဂှ်သုၚ်စောဲဟွံလေပ်မ္ဂးဟဳ တူလေၚ်ထောံ ညးလောကတံ မာန်ဏောၚ် သုၚ်စောဲလေပ်တှ်ေ ဍုန်ဗစိန်တၞဟ်ဟ်မာန်ရ နဲဂွံသုၚ် စောဲစိုတ်ဓါတ် လေပ်ဂှ်လေဝ် ဂွံဂၠဲါလ္ၚတ်ဒၞဲါလဵုရော။
သွဟ်။  ။  ဟွံမောဝ်သၟူလိက်ပေၚ်ၜိုတ် ၅တ္ၚဲမ္ဂး ဟီုဂလာန်အဓိပ္ပဲါ ဟွံဍိုက်ပေၚ်ရ ရှ်သာလေဝ်ဟွံ မွဲရဟွံသေၚ်ရ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညံၚ် စိုတ်ဓါတ်ဝါသနာဗှ်လိက်ဂွံနွံ သ္ဒးပကတ်ပကေၚ်လဝ်ရ။
နဲကဆံၚ်ပထမ = လိက်အုပ်လဵုမိက်ဂွံဗှ်ဂှ် ကံက်ဗှ်ရံၚ်ဒဵုကဵုအိုတ်ညိ။ နဲကဆံၚ်ဒုတိယ=ဗက်ဗှ် လိက် သွက်ဂွံဒှကအသဝ် ဂုဏ်ပညာညိ။ နဲကဆံၚ် တတိယ=ရုဲဗှ်လိက် ပရူ တဵုလွဳစိုတ်ဓါတ် ဂွံခိုၚ်ကၠိုက်ညိ။ မၞးတော်ရံၚ်စမ် ဗှ်လိက် မာန်မှဒှ်တၠပညာမာန်၊ ဒှ်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ခိုဟ်မာန်ရ။
သၟာန်။  ။     (ပညာ၊ အဝဵု၊ ပိုန်ဒြပ်၊ ၜိုတ်                       လဵု ဂၠိုၚ်ဂၠိုၚ်၊ ဟွံထတ်ပုဟ်၊                        အေဲ                     ဇြကှ်မံၚ်မ္ဂး၊ ဟွံကလိဂွံ                   တသိုက်စိုတ်ရ။ ဂွံထတ်ယုက်                ဂှ်လေဝ် ဂွံကၠောန်နဲကဲလဵု                  ရော။)
သွဟ်။  ။     မံၚ်သောၚ်ၚ်အးအးညိ စၞဒှ် အာဟာရ သြဇာဂှ် ရုဲစသုၚ်ညိ တိက်ဖဲဖဲညိ ယီုလုပ်ယီုတိတ် ဖဲဖဲညိ ခြာဟွံလံပြေလၟောၚ်စိုတ် ညိ၊ ပရေၚ်လၟောၚ်ကွိုၚ်ကွုဲညိ ဆက်ကၠောန်အာကမၠောန် ဒဵုကဵု ကွိုၚ်ကွုဲဍောၚ်စိုတ်တှ်ေ ဒြဟတ် စိုတ်ဓါတ် အေဲဇြကှ်ကၠုၚ်မာန် ဏောၚ် သွက်ဂွံထက်ယုက် ဒးကဵုအခိၚ်ဇူရ၊ ဒးဝေၚ်ဓတ်ချဳ ဒရာၚ် ခန္ဓကာယဗွဲမစှ်ေသၞောတ် ရ။
သၟာန်။  ။     သွက်ဘဝပိုဲသ္ဂောံဇၞော်မောဝ် သ္ဂောံဒှ်တသိုက်စိုတ်မာန်ဂှ် ဒးဝေၚ်ပဲါမုကီုရော?။
သၟာန်။    ။   တ္ၚဲမာန်စိုတ်ဇကုဇကုဂှ် ဒှ်တ္ၚဲ ဇၞော်မောဝ်ဇကုဇကုရ။ ဂွံ မာန်စိုတ်ဇကုဂှ် သ္ပသ္ဇိုၚ်ကဵု နဲကဲလဵုရော?။
သွဟ်။    ။   ညးကၠောန်ကမၠောန်ခိုဟ်ဂှ် စိုတ်ကၠိခ္ဍက်စိုတ်သောက စိုတ်အကုသဵု အခေါၚ်မံက် ကၠုၚ်လေဝ်ဟွံမွဲရ၊ ဒှ်သာ်ဝွံ တုဲ ပွမကၠောန်ကမၠောန်ဂှ် ဒှ်နဲအာယုက်ဂၠိၚ်ခိုဟ်မွဲကီု ရ။ဒှ်သွက်ဂွံဇၞော်မောဝ်တိုန် ကီုရ၊ ဟိုတ်ဂှ်တှ်ေ တ္ၚဲယး ဗီုလဵုဂွံဂွံကမၠောန်ဂၠိုၚ်ၚ် ရော၊ အခိၚ်ဗ္တံဂှ် ဖန်ဖက် ချူစွံလဝ်ကဵုတၞးလိက်ညိ။ တ္ၚဲယးရံၚ်တၞးလိက်ဂှ်တုဲ ကမၠောန်ဖန်ဖက်လဝ်ဗွဲ မဂၠိုၚ်တံဂှ် ကၠောန်စဵုကဵု အာစိုပ်ဒတုဲညိ။
သၟာန်။    ။   ညးနွံကဵုသတ္တိဂမၠိုၚ် စိုတ် ဓါတ်ခိုၚ်ကၠိုက်တုဲ တၚ်ရန်တၟံ ဘဝညးဂှ် ရုပ်ရဴမံက်ကၠုၚ်မွဲ တုဲမွဲရ၊ ညးတံကလိဂွံအံၚ်ဇၞး ရ၊ သွက်စိုတ်ဓါတ်ဂွံခိုၚ်ကၠိုက် ဂှ် ဒးလွဳသတ္တိဗီုလဵုရော?။
သွဟ်။    ။   တ္ၚဲဏံကၠောန်ကမၠောန်ဏံ ဏောၚ် ချပ်လဝ်ပ္ဍဲစိုတ် က မၠောန်မွဲမွဲဂှ် ကၠောန်ညံၚ်ဂွံ အံၚ်ဇၞးမ္ဂး ဒှ်ဒ္ဂေတ်လ္ၚတ်ကိစ္စ ဇၞော် သွက်စိုတ်ဓါတ်ဂွံခိုၚ် ကၠိုက်မွဲရ ယဝ်ရဒးကၠောန် ကမၠောန်နွံမံၚ်မ္ဂး "တ္ၚဲဂၠုရ တ္ၚဲ                    က္တဴကါတ်လောန်ရ" မပ္တံသာ် ဏံ လ္ပယှအ်ထောံစိုတ် လ္ပ ယှအ်ထောံကမၠောန်ညိဏး။
သၟာန်။    ။   အခိၚ်ဂှ် ၚုဟ်မးဇၞော်နူဒြပ် ရတ်ဏီရ ဒြပ်ရတ်ဂှ် ဂၠဲါနကဵု အခိၚ်ဂွံမာန်မံၚ်ကီုလေဝ် အခိၚ်ဂှ် ဂၠဲါကေတ်နကဵုဒြပ် ရတ်ဟွံဂွံရ နကဵုနဲလဵုဂွံသုၚ် စောဲၚုဟ်မးအခိၚ်ရော?။
သွဟ်။    ။   ပၠအ်အခိၚ်မ္ဂး ဘဝဗၠိုက် ဏောၚ် ပွမကၠေၚ်ကၠေံအခိၚ် ဒးဂိုဟ်အခိၚ်ဏောၚ် ပွမ ပၠေၚ်ကၠေံအခိၚ် ဟွံမွဲကဵုၚုဟ် မးဂှ် တုပ်ညံၚ်ရဴသွံစ ဘဝ ဇကုဇကုကီုရ ဟိုတ်ဂှ်ရ အ ခိၚ်ဟီုဂးချိၚ်လဝ်ဂှ် အာဒဵု စိုပ်ညိ၊ ဥပမာ-ချိၚ်လဝ်ဒ္စံါ နာဍဳမ္ဂး ကၠာဟွံဂွံတက် ၜိုတ် (၅)ဗဳဇၞာ (မဳနေတ်)အာစိုပ် မာန်မ္ဂး ဒှ်ခိုဟ်အိုတ်ရ။
သၟာန်။    ။   လေပ်ပညာမွဲဓဝ်မှ ဒေါဝ်ညး ရာၚ်ဆာဲဟာ ဟီုအရေဝ် ခိုဟ် ဒေါဝ်ညးရာၚ်ဆာဲမံၚ် ကီုသေၚ်ဟာ ဒ္ဂေတ်ဗက်ဗီု လဵုမှ ဟီုအရေဝ်ခိုဟ် လေပ်ဂှ်ရော?။
သွဟ်။    ။   ဟီုဂလာန်လုပ်ဂွန် စှ်ေပးတှ်ေ ညးတၞဟ်ဒးရှ်ေသှ်ေရဴဂဴတွဵုရ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကၠာဟွံဂွံဟီုဂလာန် မွဲမွဲဟီုထေက်ဟွံထေက်ချိၚ် ချရံၚ် လ္ပဟီုလေဝ်မံၚ်ဂွံမ္ဂး လ္ပဟီုညိ ဟိုတ်ဖဵုဟွံမွဲ မွဲသာ် ပရူညးတၞဟ်ပရေံလ္ပဟီုညိ ဗၠးဘဲအန္တရာဲဗွဲကြဴမာန်ရောၚ်။
သၟာန်။    ။   လမိၚ်လညာတ်ခိုဟ်ခိုဟ် ဂလာန်ပ္ဍဲလိက်ကၞပ်ခိုဟ်ဟ် ပကောံပကေဝ်လဝ်ပ္ဍဲလိက် ဗပိုတ်(လိက်စၟတ်သမ္တီ)တှ်ေ မွဲတ္ၚဲမ္ဂး ဒှ်ပညာသွက်ဇကု ဒှ်အ္စာဇကုခိုဟ်အိုတ်ရ၊ အဵု ဂလာန်မိၚ်လညာတ်ဂှ်ကီု ဂလာန်ပကောံပကေဝ်ဂှ်ကီု ဗီုလဵုဂွံပါ်ပဲါရော?။
သွဟ်။    ။   ပွမချပ်ပါ်ပဲါဂှ် ဍေံရနုက်ဗ ပေၚ်ကဵုလညာတ် ဇြိုဟ်နက် ပ္ဍဲမၞးမာန်ကီု ဒှ်သွက်ဘဝမၞး မာန်ကီုရ။ ကိစ္စချပ်ပါ်ပဲါဂှ် ဒုၚ်တဲဗွဲမၜိုတ်သြိုဟ်လၟိုန်ညိ၊ တုဲမှချပ်ရံၚ်ကိစ္စပါ်ပဲါ ဒးစွံ ဂရုဟာ? ဟွံဒးစွံဂရုဟာ? စၟဳ စၟတ်ၜိုဟ်ၜိုဟ်သြိုဟ်သြိုဟ်ညိ။
သၟာန်။    ။   စိုတ်ကၠိခ္ဍက်ဂွံဟဲမာန်ဂှ် နွံမွဲနဲ ဓဝ်ရ ဂစာန်ကၠောန်ကမၠောန် ဗွဲမစိုတ် လုပ်စဟေၚ်ရ၊ မပ္တံ ကမၠောန်သာ်လဵုတုဲ စိုတ်ကၠိ ခ္ဍက်ဂွံဟဲအာမာန်ရော။
သွဟ်။    ။   ပွမစိုတ်ကၠိခ္ဍက်ဒၟံၚ်ဂှ် ဒှ်သၞကဵု ပရေၚ်စိုတ်ဓါတ်မွဲဟွံက နူ အဝယ်ဍောတ်တ်ဏံလေဝ် စုတိအာမာန်ဏောဝ် ဟိုတ်ဂှ် ရ မပ္တံခုၚ်လိက် ဒၞဲါသ္တိက် ကပေါတ်ရပ်စပ်တံ စွံဒၞဲါဍေံ ကဵုဍေံဗွဲမစှ်ေသၞောတ်ညိ၊ အ ခိၚ်နွံပၟိက် မိက်ဂွံဂွံကပေါတ်ဂှ် နကဵုနဲဝွံ ဟိုတ်ကလိဂွံလောဲ သွာဲတုဲ စာ်စ္ဍးနူစိုတ် မကၠိခ္ဍက် မာန်ရ။
သၟာန်။     ။   ညံၚ်တၞံဆုဂှ်ကှ်တံတူလောဲ သွာဂှ် ညးမၞုံဒေါသဂှ်လေဝ် စံၚ်တူလောဲသွာရ။ ညံၚ်ဒေါ သဂွံအောန် ဗီုလဵုဂွံဗ္စါဏာ ရော?။
သွဟ်။    ။   ပတောံၜတ်ပတုပ်ကဵုစိုတ်ဇ ကုညိ ပတုပ်ကဵုစိုတ်ဇကု တီ စိုတ်ညးတၞဟ်မ္ဂး ပၟတ်ဒေါသ တူဟွံလောဲသွာရ၊ ပၟတ်ဒေါ သဟွံတူတှ်ေ သ္ၚိဓါတ်ကောန် တၟံၜိုဟ်သြိုဟ်ရ။သ္ၚိဓါတ် ကောန်တၟံၜိုဟ်သြိုဟ်မ္ဂး စိုတ် ဓါတ်ခိုၚ်ကၠိုက်ရောၚ်?။
သွဟ်။    ။   ဇၟာပ်ချပ်ကမၠောန်မွဲမွဲ စိုတ် ဂွိၚ်ဖေက်မမိက်ကဵုမွဲမွဲ မံက် ကၠုၚ်မ္ဂး ဍိုန်လျကဵုအရာစိုတ် ဓါတ်ဂွံခိုၚ်ကၠိုက်ရ။ ဆဵုဂဗဒှ် ကၠုၚ်ဗီုဏံတှ်ေ နဲဂွံလွဳခိုဟ် အိုတ်ဂှ် ကမၠောန်ဏံ သွက် ဂွံဂွိၚ်ဖေက်ဟွံမွဲ ဍာံဟွံဍာံ ဒးချပ်ဂၠိုက်ဂၠဲါဏောၚ် ဒး ကၠောန်စမ်ရံၚ်ဏောဝ်။
သွဟ်။    ။   ညးဆာန်ဇကုဂှ် ဗ္တောန်ကဵုဂွံ သွက်ဂွံသိပ်ဂၠိပ်ဇပ်ဍပ်ရ ညး က္ဍဟ်ဇကုဂှ် ဗ္တောန်ကဵုသွဟ် ဂွံစွံသတိရ ညးဟွံသ္ပဂရုဇကု ဂှ် ဗ္တောန်ကဵုသွက်ဂွံပတှ်ေစဇ ကုဇကုရ။ ယဝ်ရုပ်သာ် ဟွံ ကျေဝ်ဂေါဝ်မ္ဂး စိုတ်လ္ပလီု လာ်ညိ။ရုပ်ဥပဓိ ညံၚ်ဂွံသပ္ပါဲ မံၚ်စံၚ်ညိ။ဥပမာ-မပ္တံမံၚ်စံၚ် သောၚ်အးအး ဗိုက်လ္တက် သိပ်ပ်ဂၠိပ်ပ် ကၠောန်သ္ပဟီုဂး ဗွဲအိန်ရဳစစၞလ္ပကဵုဝက်ညိ။
သၟာန်။    ။   မၞိဟ်လၞုဟ်ပၠေၚ်ပုၚ်ဂှ် ပရေံနူ မၞိဟ် စုတိဏီ ညံၚ်ဟွံဂွံလၞုဟ် (ဝါ) ဟွံဂွံသၠးဂှ်သ္ဒးစိဇန်လဝ် ဗီုလဵုရော?။
သၟာန်။    ။   ဘဝပိုဲဂွံခိုဟ် ဂွံပရေံမာန် စနူ ကၠေၚ်က္ဍဟ်ပွမချပ်ဗ္စာဂှ်ရ တီ သာ်ဏံတုဲ ဗီုလဵုဂွံသုၚ်စောဲ ကၠေၚ်က္ဍဟ်ရော?။
သွဟ်။    ။   ညးသုၚ်စောဲ ဂ္စါန်ကၠောန်က မၠောန်ကဵုကၠေၚ်က္ဍဟ်တံဂှ် ခါ ကၠေၚ်က္ဍဟ်ဍောၚ်ၜိုတ်ကၠုၚ် သွက်ဂွံဇူဒီု နူကမၠောန်ဂှ် ကိစ္စ ဇၞော်ကွေံရ၊ ပရေၚ်ကမၠောန် ဂွံတုဲဟေၚ် ခရေတ်ကၠောန် ဒၟံၚ်လံကၠုၚ်မ္ဂး ဒးဒုၚ်စသိုၚ် ယဲစိုတ်မာန်ဏောဝ်။
သၟာန်။    ။   ပွမတဵုလွဳပရေၚ်စိုတ်ဓါတ် ကိ စ္စအမှုရာဇာဝတ်ဟွံသေၚ် ဒှ် ဟိုတ်ပါရမဳမွဲဟေၚ် ဟိုတ်ဂှ်ရ လောကဓဝ်ဇီုလပိုက်ကၠုၚ်မ္ဂး ဗီုလဵုဒးစွံစိုတ်ဓါတ်ရော?။
သွဟ်။    ။   စွံတၚ်ရန်တၟံမွဲမွဲတုဲ ညံၚ်ဂွံစိုပ် ဒ္တုဲ ဂိုတ်ဂ္စာန်ညိ နနဲသာ်ဝွံ ဟိုတ်တတ်ကၠောံ အခက်အ ခုဲတၞဟ်ဟ်မာန်တုဲ မူဆဵုဂဗမွဲ က္ဆံၚ်ကဵုမွဲက္ဆံၚ် စိုတ်ဓါတ်ခိုၚ် ကၠိုက်ကၠုၚ်မာန်ရ။
သၟာန်။    ။   ကံဇကုဒှ်ကၠုၚ်သ္ၚုမ္ဂး ညံၚ်ဂွံဒှ် ကွာၚ်မၞုံၚုဟ်မးဂှ် ဗီုလဵုသ္ဒး ဂိုတ်ကၠောန်ရော?။
သွဟ်။    ။   ၜိုတ်ကလိဂွံအခေါၚ်ဂှ် ကၠောန်ပ္တိတ်စဵုကဵုပရဲဂွံတိတ် ဂၠိုၚ်ၚ်ညိ ဟိုတ်ဂှ်ရ သွက်ဂွံ ကၠောန်ကမၠောန်တ္ၚဲယး ဖန် ဖက်လဝ်ဟတုဲ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် စိုတ်လ္ပကၠိခ္ဍက်ညိ ကမၠောန် တုဲမာန်မံၚ်တ္ၚဲဏံဂှ် လ္ပကဵုသှ်ေ ၜက်ထောံတ္ၚဲယးတေံညိ။
သၟာန်။    ။   ပ္ဍဲလောကကေတ်မ္ဂးဒးဂွံ အာ မ္ဂးဒးစိုပ် ကၠောန်မ္ဂးဒးဒှ် ဏောၚ် ၜိုန်စွံလဝ်ဆန္ဒ သ္ကာတ်သ္ကာတ်မြဟ်မြဟ် လေဝ် ညံၚ်စိုတ်ဓါတ် ဟွံဂွံ ဍိုန်လျဂှ် ဗီုလဵုသ္ဒးဗ္စါရဏာ ရော?။
သွဟ်။    ။   ကၠောန်မ္ဂးဂွံဒုၚ်စသိုၚ်ဏောၚ် “ ဟွံဗၠေတ်ဟွံယောၚ်ပုဟ် လ္ပတော်လဝ်ချိုတ်တ်ပၠိုတ် တ်ညိ ” အတိုၚ်ထေၚ်ဟွံဒှ် ကၠုၚ်မ္ဂး ဗီုလဵုဂွံတဝ်မုက်စွံ စိုတ်ရော? ရဴမပ္တံသာ်ဝွံ ချပ် စန်စာပေလေဝ်ပလေတ် လဝ်ညိ၊ နဲဏံဝွံ ဆေဝ်ဒဝ် ကဵုစိုတ်ဓါတ်ဍိုန်လျတံရ။
သၟာန်။    ။   ကံနူအတိက် ကဵုဖဵုပ္ဍဲခဏပ္တန် ပဋိသန္ဓိပိုဲရော ပ္ဍဲပစ္စုပ္ပန် အ ခိၚ်လဵုကၠုၚ် ကဵုဖဵုကဵုပိုဲရော ဟိုတ်နူပိုဲညာတ်ကေတ်ဟွံ မာန်တုဲ ပတှ်ေကံအတိက် သၟးလေဝ်ဟွံတုဲရ။ ဘဝဇကု ဂွံဇၞော်မောဝ်ဂှ် နွံပ္ဍဲအစောန် စရာဲဇကုတုဲ ပတှ်ေဗေဒၚ် သၟးလေဝ်ဟွံတုဲရသေၚ်ဟာ ကၠောန်ကမၠောန်မွဲမွဲ ဍိုက် ပေၚ်အၚ်္ဂမူစိသာ်မှအံၚ်ဇၞး မာန်ရော?။
သၟာန်။    ။   ကၠောန်သွက်ဂကူ ညးလဵုဟွံ ဍဵုဍိုက်တုဲ ဒှ်ဂၠံၚ်တရဴဗောဓိ သတ်ပိုဲရဟွံသေၚ်ဟာ က မၠောန်ခိုဟ်ပြဲနူဏံဂှ်ဟွံမွဲရ မူ ဟိုတ်ညးလ္ၚဵုစိုတ်ဓါတ် ဂွံ အေဲဇြအာမာန်ဂှ်ရော?။
သွဟ်။    ။   ကၠောန်ကမၠောန်သွက်ညးဂ မၠိုၚ်မ္ဂး ညးထိုၚ်သးကီု ဂွံဒုၚ် စသိုၚ်ကီုဂှ် လ္ပစၟဳညိ ယဝ်ရစၟဳ ဒၟံၚ်မ္ဂး နူကမၠောန်ဇကုဇၞော် မောဝ်ကၠုၚ် ညးပါ်ပဲါညးဟီုဂ ရိုဟ်တှ်ေ စိုတ်ဓါတ်လီုလာ် မာန်ရ၊ တၞံဆုဒုန်တံဂှ် ပကောံ ပကေဝ်နၚ် ရှ်သာနာနာ နူမပ္တံ တိဍာ်တံတုဲ နူညးတၞဟ်ကၠုၚ်ၜှ် ဏာသတ်ဆုသတ်ဒုန်ဇကုဂှ် ဗီု လဵုညးတၞဟ်ဂွံထိုၚ်သး ဂွံဆာပ် ဂုဏ်ဇကုဂှ် ဟွံစၟဳတဴရ ပူဂဵုမၞုံ စိုတ်ဓါတ်ဗီုဏံဂှ် ဒှ်တြုံအာဇာ နဲ ပၠတရဴကောန်ဂကူပိုဲဍာံဍာံ တုဲ ကမၠောန်ဇကုမရန်တၟံလဝ် ဂှ် အံၚ်ဇၞးမာန်ရ။
သၟာန်။   ။   ပ္ဍဲဂၠးတိဏံ ဂကူပိုဲမန် ဒှ်တမ်မူ လမွဲဂကူကီုရ၊ ပြးဇးဒၟံၚ်ဂၠး တိဂှ်ဂၠိုၚ်နူဂကူတၞဟ်ဏီရ၊ ဟိုတ်နူဂကူပိုဲဝိဝိၚ်ဟိုတ်မာဲ ဒၟံၚ်နာနာသာ်တုဲကြပ်ပေၚ်ကၠုၚ် (၂၅၀)သၞာံ ရဟွံသေင်ဟာ ကၠောန်နဲကဲသာ်လဵုမှ ဂကူပိုဲ က္ဆံၚ်သၠုၚ်တိုန်မာန်ရော?။
သွဟ်။    ။   (၁)ဒးဗ္တောန်ကဵုလိက်မန် ကတ်ပညာက္ဆံၚ်သၠုၚ်သၠုၚ်ရ၊ (၂)လေပ်လိက်တုဲ ဗှ်ပ္တံလိက် ဝၚ်လိက်နာနာသာ်မာန်တုဲ စိုတ်ဓါတ် ဆာန်ဂကူဍာဲကၠုၚ် မာန်ရ၊(၃)စိုတ်ဓါတ်နွံတုဲ သၠး အတ္တယိုက်ဂၠေၚ်တာလျိုၚ်ဂ ကူမာန်ရ၊ (ယိုက်ဂၠေၚ်လဝ်                   တာလျိုၚ်တုဲ ညံၚ်ဂွံဍိုက်ပေၚ်                    စိုပ်ဒ္တုဲမာန်ကၠောန်မှ ဒှ်မၞိဟ်                    ခိုဟ်မွဲရောၚ်)၊(၄)သၠးအတ္တ မာန်လ္ညာတ်ဍာံလ္ညာတ်သၠုၚ်နွံ မှကၠောန်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဂ တာပ်ခေတ်မာန် စန်ဒက် အာဂတကောန်ဂကူပိုဲမာန် စိုတ်ဓါတ်ရာဇာဓိရာဇ် မံက် ဂတဝ်ကၠုၚ်အံၚ်ဇၞးနာနာ သာ်မာန်ရ။
သၟာန်။    ။   အခိၚ်တ္ၚဲဏံ ကောန်ဂကူပိုဲ လ္ညာတ်ဟွံတုပ် ရမျှာၚ်က္ညာၚ် ဟွံညဳ ပါ်မံၚ်ဆီ မာနသၠုၚ် ကဵုက္ဍိုပ်ညးသ္ကံဟွံမာန်တုဲ ဟွံ တိတ်ဗၠးနူဒဒိုက်ဍိက်ဂၠုဲရ ကၠောန်နဲလဵုမှ ဂွံအံၚ်ဇၞး ဂွံဗၠး ဝဲခၞံၚ် ဍိက်ဂၠုဲရော?။
သွဟ်။    ။   ညးကၠောန်ဗက်စဇကုဟွံမာန် တုဲ လ္ပဟီုဂရိုဟ်လ္ပသၞညိ ညံၚ် ဂွံကၠောန်အာမွဲစွံမာန်ဂှ် ဒး ဒုၚ်ပါ်ပဲါလှာဲလ္ညာတ်ညာဏ် ဆဵုဂၠံၚ်တရဴဍာံတုဲ မန်နွံပ္ဍဲဂၠးတိ ဖ္အိုတ်ဂှ် ဒးကၠောန်အာမွဲဒြ ဟတ်ဓဝ် ညဳညဳဳမၞိဟ်ညးမၞိဟ် အဲလ္ပရံၚ် လ္ပါ်ဆီ မၞိဟ်ဍာ်ဒ ကေဝ်ပေၚ်ၚ်ဂှ် ကဵုအာဂတ ပၠတရဴဗဟဵုမန်ဖ္အိုတ်ဒ္ဂေတ် ဗက်သၞောဝ်မွဲဗဟဵုဓဝ် ရပ် ဇုက်တုဲ ကၠောန်ဍိုက်ပေၚ်ၚ် မာန်မ္ဂး ဗၠးဘဲဒဒိုက်ဍိက်ဂၠုဲ ဟေၚ်ရ၊ ညးလဵုလေဝ်ဟွံ ဂံၚ်ဍဵုဍိုက်ဂကူပိုဲရ။
✍ချူ-ရတ်ရတ်✍
ကောံဓရီုဇၞော်သၟတ်မန် အလန်ပထမ
ကောံဓရီုဇၞော်သၟတ်မန် (Mon Youth Conference) ပ္ဍဲကာလသၞာံ (၂၀၁၄) ဂိတုမေ ကၠောန်ဗဒှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲဘာလ္ဒောဝ်သာသနာ (၂၅၀၀) ဍုၚ်မတ်မလီုဂှ် ညးစၞးနူပွို်ၚ်ဍုၚ်နာနာ ဂကောံနာနာတအ် ပါလုပ်တိုန်စိုပ်သဳကၠဳ ပရေၚ်ဗီုပြၚ်သွက် သ္ဂောံဒက်ပခိုၚ်ပတိုန် ဌာန်ကောံသၟတ်မန်ကဵု ပရေၚ်ကမၠောန်ဌာန်ကောံသၟတ်ရ။
ယျင်ဟဳ လဳ (Yanghee Lee)
ယျင်ဟဳ လဳ (Yanghee Lee) (ကိုဝ်ရဳယာ: 이양희; ဟာန်ဇ: 李亮喜, သၠးဂဝ် ၂၄ ဂျူလာင် ၁၉၅၆) ဝွံ ဒှ်တၠပညာစိတ္တဗေဒ မဆေင်ကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ်၊ မဒှ်ကောန်ဍုင် ကိုဝ်ရဳယျာ သၠုင်ကျာ၊ ပါမောက္ခ တက္ကသိုလ် သံင်ကျုန်ကွာန် (Sungkyunkwan University) ရ။ ညးဝွံ နကဵု ဗွိုင်ဂၠးတိမ္ဂး ဒှ်မၞိဟ် မဂွံတီကေတ် မၞိဟ်မကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲဂကောံအခေါင်အရာမၞိဟ် ဂၠးတိ။ နကဵု ကုလသမဂ္ဂ ခပတိုန်လဝ်ညး နဒဒှ် မၞိဟ်လ္ၚတ် ကိစ္စအခေါင်အရာမၞိဟ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ဗၟာမွဲတၠရ။ ဟိုတ်နူ ညးလုပ်စုက်ကဵု အကာဲအရာ မကတဵုဒှ်ဒၟံင်ဇေတ်တ် အပ္ဍဲဍုင်ဗၟာတုဲ နူဂိတုအဝ်ဂေတ် သၞာံ ၂၀၁၇ ဂှ် ဟွံဂွံအခေါင် လုပ်ဍုင်ဗၟာရ။ တုဲပၠန် ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ်မဂံင်ဟီု ဒဒှ်ရ ဒဝ်သုကျဳဂှ် ဒှ်မၞိဟ် ဥပဓိၜိုဟ်လလံမွဲတၠ ဟွံသေင်ရ။
ပရေင်ပညာ
ယျင်ဟဳ လဳ ကလိဂွံ တဆိပ်ဒဳဂရဳ (B.S.) နူကဵု တက္ကသိုလ် Georgetown University မဒှ်တက္ကသိုလ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်မွဲရ။ တုဲ ညးဆက်တိုန် တက္ကသိုလ်မိသ်သောရဳ (University of Missouri) တုဲ ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ M.ED. ကေုာံ ပဳအုက်ဒဳ(ဒံက်တာ) ရ။
ကမၠောန် အခေါင်အရာမၞိဟ် ကေုာံ တာလျိုင် ပ္ဍဲ ကုလသမဂ္ဂ
ယျင်ဟဳ လဳဝွံ ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ကေတ်လဝ်တာလျိုင် ပ္ဍဲကမ္မတဳမကဵုကသပ် ကမ္မရှေန်အခေါင်အရာမၞိဟ် ဍုင်ကိုဝ်ရဳယျာ (the Advisory committee of the National Human Rights Commission of Korea)ရ။ ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ် ဥက္ကဌမဒက်ပတန် (the founding President) သေန်တာ အခေါင်အရာကောန်ၚာ် ဂၠးကဝ် (International Child Rights Center)၊ မဒှ် ဂကောံပရဟိတ မဖျေဟ်သဇိုင် ပ္ဍဲဍုင်သိုလ် (Seoul) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၉ ဂှ် ဟိုတ်မကၠောန်ကၠုင်ဒၟံင် သွက်အခေါင်အရာမၞိဟ်တုဲ ညးကလိဂွံလာပ် (Order of Civil Merit) မဒှ်လာပ် သၠုင်အိုတ် မဇိုန်နှင်ကဵု ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲဍုင်ကိုဝ်ရဳယျာ။
သၞာံ ယျင်ဟဳ လဳ မဂွံပအပ်တာလျိုင် နဒဒှ် ညးမပတိုန်စဳရေင် တၟေင် (special rapporteur) ကုလသမဂ္ဂ မဆေင်ကဵု ဍုင်ဗၟာ၊ မဒှ် ပရေင်ကမၠောန် မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ကမ္မရှေန် အခေါင်အရာမၞိဟ် နကဵုတင်သ္ဂုတ်သွာတ် ၅၈ နူကဵုသၞာံ ၁၉၉၂ တေအ်၊ စပ်ကဵု အကာဲအရာအခေါင်အရာမၞိဟ် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာဂှ် ဒးဒုင်စဳရေင် ကုကမ္မရှေန်အခေါင်အရာမၞိဟ် လၟေင်သၞာံ ရ။ တာလျိုင်ဏအ်ဂှ် ဂိတုမာတ် ၂၀၁၉ ဂှ် အာယုက်အိုတ်ကီုလေဝ် ဂွံအခေါင် ဇမၠိင်အာယုက်တာလျိုင် ပွိုင်မွဲသၞာံတုဲ ဂိတုမာတ် ၂၀၂၀ ဂှ် ညးဒေါအ်ဇူ နူကဵုတာလျိုင်ဝွံရ။ ညးဝွံ အလဵုအသဳ ဍုင်ဗၟာ ဟီုဒှ်မၞိဟ် ဗက်စ မွဲလပါ်တုဲ ဗွဲကြဴ ဟွံကဵု အခေါင်လုပ်ဍုင်ဗၟာရ။
ယျင်ဟဳ လဳဝွံ ဒှ်မၞိဟ် နကဵုဂကောံမၞိဟ်ဂၠးတိကီု သီုကဵု ဍုင်ဒေသတအ်ဂှ် ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ လတူကမၠောန် အခေါင်အရာမၞိဟ် ညးမယိုက်ဂၠေင်ကၠုင်ဒၟံင် နဒဒှ် ကဆံင်တၠပညာမွဲတၠဂှ်ရ၊ စပ်ကဵု အခေါင်အရာမၞိဟ်၊ အခေါင်အရာကောန်ၚာ်တုဲ ညးချူပ္တိတ်လဝ် လိက်ကၞပ်၊ လိက်ပရေင် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠင်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၉ ဂှ် ညးကလိဂွံ လာပ်အခေါင်အရာမၞိဟ် ဍုင်ကိုဝ်ရဳယျာ ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ ကဏ္ဍ:BEHM
ဓရ်သၟိင် စှ် ပြကာ
ဓရ်သၟိင် စှ်ပြကာ (ပါဠိ: Dasavidha-rājadhamma) ("tenfold virtue of the ruler") ဂှ် ဒှ်ဓရ် နကဵုလညာတ် ဗုဒ္ဓဘာသာမ္ဂး ကုညးမကလိဂွံလဝ် ဒၞာဲပကင်ရင် ညးဍုင်ကွာန် ဗီုကဵု သၟိင်တၠ၊ ဂကောံ၊ ဗော်၊ ကမ္မဏဳ ကေုာံ ဒၞာဲတၞဟ်တအ် သွက်ဂွံ ဒးဒ္ဂေတ်ဗက်ရ။ ဓရ်သၟိင်စှ်ဏအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် နူကဵု ခုဒ္ဒကနိကာယ် မစချူလဝ် နကဵု -
ဒါန၊ သဳလ၊ ပရိစ္စာဂ၊ အာဇ္ဇဝ၊ မဒ္ဒဝ၊ တပ၊ အက္ကောဒ၊ အဝိဟိံသဉ္စ ခန္တိဉ္စ အဝိရောဓန။
ဝင်
အတိုင်ဝင်မ္ဂး သၟိင်အသောက (၃၀၄-၂၃၂ ဘဳသဳ) ဂှ် ဒှ်သၟိင် ပကင်ရင်ဍုင် နကဵု ဓရ်သၟိင်စှ်ပြကာဝွံရ။ ညးပကင်ရင် အိန္ဒိယ လုကဴပွိုင် ပန်စှ်ောမွဲ သၞာံရ။
စနူဂှ်တုဲ ညးလျိုင်ပတှ်ေ ဗုဒ္ဓဘာသာတုဲ ညးဂွံဒုင်ယၟု သၟိင်ဓမ္မသောက ဟွံသေင်မ္ဂး သၟိင်ဓရ် အသောက ရ။ ညးပတန်သၞောဝ် ညံင်ဂွံစဵုဒၞာ တိရစ္ဆာန်ဂမၠိုင် ဟွံကဵု အခေါင်ဗက်လၟ နကဵု ပရေင်ဝေင်ဓတ်၊ သြိုင်သ္ၚိဌာန် သွက်ညးဍုင်ကွာန် သွက်ကောန်ပၞာန်ဂမၠိုင်၊ ပတန်ဘာတက္ကသိုလ်၊ ရုင်ဂဥုဲ သွက်ညးဍုင်ကွာန်ကီု သီုကဵု သွက်တိရစ္ဆာန်။ ဒက်ပတန် သၞောတ်တဵုလွဳ ကေုာံ ပရေင်သွံရာန်ဗၞိက် ဗဗွဲဓဝ်။ တုဲပၠန် သၟိင်အသောက သီုစဵုဒၞာ ပရေင်ပကီုပရာပ်တုဲ စၞးမပလံင်ပၞာန် အာဗတိုက် ဍုင်ဝုတ်ဒိုဟ်တအ်ဂှ် ပလံင်ဏာ လကျာ် ကဵု တွဟ်ဓရ်။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ကောန်ဗၠာဲ ကေုာံ ကောန်ဝုတ်ဂှ် အာပတန်သာသနာ ပ္ဍဲတကအ်သိင်္ဃိုရ် နကဵု ဘဝခမဳတြုဟ် ခမဳဗြဴရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
လ္ဂောဝ်အနာင်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်လ္ဂောဝ်အနာင်
ဘာလ္ဂောဝ်အနာင် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်လ္ဂောဝ်အနာင် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၁ ဇကု။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ဌာန်ကောံသၟတ်မန်
ဌာန်ကောံသၟတ်မန် (Mon Youth Forum) ဝွံ ဒှ် ဂကောံပံင်ကောံ ဂကောံသၟတ်မန်ဂမၠိုင် နူကဵုဒေသနာနာတုဲ စဒက်ပ္တန်လဝ် နူသၞာံ ၂၀၁၂ ရ။ ကမၠောန် အဓိကဂကောံဝွံဂှ် ညံင်သၟတ်မန်တအ် ဂွံဆက်ကၠောအ် ရေင်သကအ်တုဲ ညံင်သၟတ်မန်တအ် ဂွံဒှ် ဒြဟတ် သွက်ဂကူမန်ရ။ နကဵု ဂကောံဝွံ က္ဍိုက်က္ဍိုပ်တုဲ မွဲသၞာံ မွဲအလန် ကၠောန် ဗဒှ် တ္ၚဲသၟတ်မန်ရ။
ဝင်
နကဵုဌာန်ကောံသၟတ်မန် က္ဍိုက်ပ်တုဲ ကၠောန်ကၠုင် တ္ၚဲသၟတ်မန်
ဂကောံသဒ္ဓါရတ်ပိ - ကွာန်ကအ်ဍောတ်
အဓိဌာန်ဂကောံ
ကောန်ဂကောံဂမၠိုင်ဝွံ သ္ဒးဍိုက်ပေၚ်ကဵုဓရ်ညဳသာ၊ သ္ဒးဆာန်ကၟိန်ရီုဗၚ်၊ သ္ဒးမၚ်မွဲတဴရေၚ်သ္ကအ် ညးမွဲကေုာံညးမွဲ။
ဌာန်ကောံသၟတ်မန်
ဝင်
ကေုာံ ကောံဓရီုဇၞော်သၟတ်မန် အလန်ပထမ (ဍုင်မတ်မလီု) ကၠောန်ကၠုင်လဝ်နွံရ ။
သညာဝဂ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပဉ္စကနိပါတ် ကဏ္ဍ:အၚ်္ဂုတ္တရနိကာယ်
ဂကောံသဒ္ဓါရတ်ပိ - ကွာန်ကအ်ဍောတ်
တၚ်ပ္တဝ်က္ဍိုပ်ဂကောံ
၁။ သ္ပကုသိုလ်ကဵုဒါန်
ဌာန်ကောံသၟတ်မန်
ဂၠံင်တရဴ
ဌာန်ကောံသၟတ်မန်ဝွံ ဒုင်သဇိုင်လ္တူပရေင်ညဳသၟဟ်သၟတ်တအ် ကဵုလညာတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန်သၟတ်တအ်တုဲ ပံင်တောဲရုန်ဂစာန်အာ ပရေင်ကမၠောန်ကောန်ဂကူ နဇြဟတ်အရန်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မွဲကရောံ ကုဗော်ပရင်ဍုင်ကွာန်မန် ၊ ဂကောံမှာဇန်မန် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်မန်တအ်ရောင် ။
ဂကောံသဒ္ဓါရတ်ပိ - ကွာန်ကအ်ဍောတ်
တၚ်ပ္တဝ်က္ဍိုပ်ဂကောံ
၂။ ထံက်ပၚ် ပရေၚ်ပညာဂကူမန်
ဌာန်ကောံသၟတ်မန်
လညာတ်ဂမြင်
ဌာန်ကောံသၟတ်မန်ဝွံ ပံင်တောဲကဵု ဇြဟတ်ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်၊ ဂကောံမှာဇန်ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်မန်တအ်တုဲ ရုန်ဂစာန်အာသွက်ဗၠးၜးဂကူ၊ အခေါင်သၠးပွး၊ အခေါင်ၜိုဟ်လလံ နဇြဟတ်သၟတ်တအ်ရောင် ။
ဂကောံသဒ္ဓါရတ်ပိ - ကွာန်ကအ်ဍောတ်
တၚ်ပ္တဝ်က္ဍိုပ်ဂကောံ
၃။ ထံက်ပၚ် သၚ်ကတ်လ္ၚတ်ပရိယတ္တိ
ဌာန်ကောံသၟတ်မန်
ပရေင်ဌာန်ကောံ
ပ္ဍဲကဵုကလေင်ဒက်ပ္တန် ဌာန်ကောံသၟတ်မန် ဗီုပြင်စှ်ေကဵုသၞောတ်မွဲဂှ် ဂကောံသၟတ်ဒုင်သ္ဇိုင်ကဵု ဗီုပြင်ဂကောံသၟတ် မန်လညာတ်တၟိ (MYPO)၊ ဂကောံကဵုပညာသၟတ်မန် (MYEO) ကေုာံ ဂကောံသၟတ်ချဳဒရာင် တန်တဴဒၟံင်တ္ၚဲဏံကီု၊ ဂကောံသၟတ်ဒုင်သ္ဇိုင်ကဵု ပွိုင်ဍုင် ကေုာံ ရးဒေသဂမၠိုင်ကီု၊ ဂကောံသၟတ်ဗွိုင် ပ္ဍဲဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်တံကီု ညးစၞးစုင် သွက်ဂွံပါလုပ်ဂှ် သဳကၠဳဖျေံလဝ် ပ္ဍဲကဵုပေဲါသဳကၠဳသၟတ် (၂၀၁၉) တုဲကၠုင်ဂိတုသေပ်တေမ်ဗာ (၂၉-၃၀) ကၠောန်လဝ်ပ္ဍဲခရိုင်သဓီု ဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ်ရ ။
ဂကောံသဒ္ဓါရတ်ပိ - ကွာန်ကအ်ဍောတ်
တၚ်ပ္တဝ်က္ဍိုပ်ဂကောံ
၄။ ဒၞာဲထေက်ကဵုသ္ဒးထံက်ပၚ်တံဂှ် သဳကၠဳတုဲထံက်ပၚ်အာရောၚ်
စပ္တမ်ဒက်ဂကောံ
သာသနာ ၂၅၆၁၊ ကောဇာ ၁၃၇၉၊ ခရေတ် ၂၀၁၇၊
ဟိုတ်သ္ဂောံဒက်ဂကောံ
ရန်တၟအ်ကဵုဂကောံသ္ကအ်ရဲပြဝါ မံၚ်ဘာမွဲစွံ သ္ဂောံကလေၚ်ကောံကလောအ်တုဲ ဒက်ပတန်လဝ်ဂကောံဏအ်ရ၊ အခိၚ်ဒက်ဂကောံဏအ်ဂှ် ပ္ကောံဂွံမၞိဟ်တိုၚ်ခဳ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ၂၀ တၠရ၊ ကလိဂွံတၚ်တုပ်စိုတ် နူမၞိဟ်တိုၚ်ခဳ ၂၀ တၠတအ်ဂှ်တုဲ စဖျေဟ်အစဳဇန် ကမၠောန် သွက်သ္ဂောံကၠောန် ကဵုဒါန်ဘာ ‘မဟာထေရ်ဥပဂုတ္တ’ရ၊ နူမၞိဟ်တိုၚ်ခဳ ၂၀ တၠဂှ် လလောၚ်တြးပရိုၚ် ဘိက်ကော်ပၟိၚ်ပၟဟ် သ္ကအ်ရဲမသှ်ေမံၚ်ဏီတအ်ဂှ်တုဲ ညးစိုတ်လုပ်စ ကၠောန်ကမၠောန်ဂကောံတအ် ဗိုၚ်လုပ်ကၠုၚ်ကရောမ် ဂကောံပိုယ်ဏံအိုတ်ရ။
တ္ၚဲသ္ပဒ္တန် ဒက်ဂကောံဂှ် မၞိဟ်တိုၚ်ခဳ တိုန်စိုပ် ၅ တၠ၊ သၟေဟ် ၁၅ တၠတအ်ဂှ် ကဵုဆန္ဒ ဒုၚ်တဲတုပ်စိုတ် သီုညးဖအိုတ်ရ၊(ဂိတုခ္ဍဲသဳ)
ခုတ်တၚ်ယၟုဂကောံ
ဒက်ပတန်ဂကောံတုဲကီုလေဝ် ယၟုဂကောံ ဟွံမွဲဏီရ၊ ကြပ်ဒးကၠုၚ်အခိၚ် ကဵုဒါန်စရိုဟ်ဍာ် ဘာမဟာထေရ်ဥပဂုတ္တ ဂှ် ကောန်ဂကောံတြုံတြုံတအ် ညးဂမၠိုၚ် သွက်သ္ဂောံနိမန်သၚ်တုဲ ပြာပ်တိုန်စိုပ်အာ ဘာဇၞော် ဘာမဟာဝိဟာရ ပရိယတ္တိ ကွာန်ကအ်ဍောတ်ဂှ်ရ၊ နူဂှ်မွဲက္ဆံၚ် ကောန်ဂကောံတအ် ပြာပ်လုပ်ခစ ဇရေၚ်တၠဂုဏ်အာစာ ဒံက်တာကောဝိဒ(ဓမ္မာစရိယ M.A, Ph.D Mumbai India) တုဲ ဂြၚ်ပ္တီ ကုတၠဂုဏ်အာစာ ပရူပရာဘိက်နိမန် ကဵုဒါန်ဖါပ်သၚ်ဂှ်ရ၊ တၠဂုဏ်အာစာ ဒံက်တာကောဝိဒ(ဓမ္မာစရိယ M.A, Ph.D Mumbai India) လေဝ် သၟာန်သၟုက်စပရူပရာ ကမၠောန်ကေၚ်ကာဂကောံ ဍောတ်ဇၞော်တုဲ အရေဝ်ဆက်စိုပ်အာလ္ပါ်ယၟုဂကောံပၠန်ရ၊ ကောန်ဂကောံတအ်လေဝ် ဒဒှ်ရယၟုဂကောံဟွံမွဲဂှ် လဴပဴ ကုတၠဂုဏ်အာစာတုဲ သီုဟွံလအ်လမွဲသာ် ဇဖန်ဂှ် နကဵုယၟုပြဲပြဲမွဲ ‘ဂကောံသဒ္ဓါရတ်ပိ’ တၠဂုဏ်အာစာ ဒံက်တာကောဝိဒ(ဓမ္မာစရိယ M.A, Ph.D Mumbai India) ခုတ်တၚ်ကဵုဂကောံပိုယ်တအ်ရ။
ပရေင်ချဳဓရာင်ဂမၠိုင်
၁။ ကွဳသၠာပ္ဍိုက်ဇွ ပ္ဍဲသုသာန်(ကွာန်ကအ်ဍောတ်)
၂။ တြၚ်ပသဲ ဘာဘုတ်
၃။ ကၟာၚ်မွဲဖိုၚ် ကျာ်တဝ်တၟိ
၅။ ကလအ်ပူဇဴအာယုဝုဍ္ဎိ မၞိသ်အာယုက်ဇၞော်(တ္ၚဲအတးကြာပ်သၞာံ)
၆။ ကဵုဒါန်ဖါပ်ဗ္စ သၚ် ကေုာံ ခရှ် (ပ္ဍဲသၞာံတၟိမံက်)
၇။ ကဵုဒါန်နုၚ်နိဓိ(ဂိတုခ္ဍဲသဳ)
၈။ ဘာမဟာထေရ်ဥပ္ပဂုတ္တ(ဂိတုကထိုန်)
၉။ ပူဇဴသၚ်အံၚ်လိခ်ပရိယတ်(ဂိတုဝသ်)
၁၀။ ဒုၚ်သ္ပဒကာခုၚ် သၚ်သွဟ်လိခ် ဂကောံသဒ္ဓမ္မဓဇဝိနယာဓိက(ဂိတုမာဃ်)
၁၁။ ထံက်ပၚ်ညးဂိယဲ
တြေံ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဒဵုဣသိ
ဘာတြေံ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဒဵုဣသိ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသဳလဝန္တ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၈၀၊ ဝှ် ၅၈။
ဖာသုဝိဟာရဝဂ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပဉ္စကနိပါတ် ကဏ္ဍ:အၚ်္ဂုတ္တရနိကာယ်
တၟိ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဒဵုဣသိ
ဘာတၟိ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဒဵုဣသိ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသဳရိတေဇ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၈၀၊ ဝှ် ၅၈။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
အန္ဓကဝိန္ဒဝဂ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပဉ္စကနိပါတ် ကဏ္ဍ:အၚ်္ဂုတ္တရနိကာယ်
ဂိလာနဝဂ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပဉ္စကနိပါတ် ကဏ္ဍ:အၚ်္ဂုတ္တရနိကာယ်
တိကဏ္ဍကဳဝဂ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပဉ္စကနိပါတ် ကဏ္ဍ:အၚ်္ဂုတ္တရနိကာယ်
လ္ဂောဝ်ဇၞော်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်လ္ဂောဝ်ဇၞော်
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဣန္ဒက သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၁၊ ဝှ် ၂၀။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ဨကကနိပါတ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:အၚ်္ဂုတ္တရနိကာယ်
သာဇဳ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဒဒန်ချေတ်
ဘာသာဇဳ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဒဒန်ချေတ် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသဳရိဓမ္မ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၂၊ ဝှ် ၄၂။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ဝါကဝါဲ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဝါကဝါဲ
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တညာဏ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၃၊ ဝှ် ၃၃။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
တြေံ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်တံင်ဖလုတ်
ဘာတြေံ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်တံင်ဖလုတ် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၆ ဇကု၊ ထပိုယ် ၇ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တနန္ဒဝံသဓဇ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၃၈၊ ဝှ် ၁၈။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
သဘၚ်ဍေန်ပၟတ်ပၞာၚ်သ္ဍဴလိုက်ဝှ်
ပ္ဍဲပွိုၚ်မွဲသၞာံဂှ် ရိုဟ်လၟိဟ်တ္ၚဲမ္ဂး နွံ (၃၆၅-တ္ၚဲ) ရိုဟ်လၟိဟ် ဂိတုမ္ဂး နွံစှ်ၜါဂိတုရ၊ ပၞောဝ်စှ်ၜါဂိတု ဂိတုဝှ်ဂှ် ရဲဗုဒ္ဓဘာသာတအ် စၟတ်ပိုၚ်ခြာလဝ် ဂိတုပရဲမွဲဂိတုကီု၊ နူဒဂိုန်မွဲစွေက် ဒဵုစိုပ်ဂိတုဝှ်ပေၚ်ဂှ် မွဲဝှ်ပိဂိတု ရဴဝွံကော်ခဴစအိုတ်ရ၊ တ္ၚဲသဳဗပေၚ်ဝှ်ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲသဳလိုက်ဝှ်တုဲ ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ် ခမဳသၚ်တအ် သှ်ပဝါအိုတ်ရ။
ဘာကောန်ဂကူမန် ကွာန်ပါင်ယင်ဒိန်
ဘာကောန်ဂကူမန် ကွာန်ပါင်ယင်ဒိန် ဂှ် ဒှ်ဘာတန်မူလ။ အံက်တဝ်ဗါ ၆၊ ၂၀၂၂ အခိင်ဗတံ ၉း၃၀ နာဍဳပြင်ပြင်ဂှ် ပၟတ်တူ။ သွက်သ္ဂောအ်ကလေင်ပလေဝ်ဘာဂှ် ပ္ဍဲ အံက်တဝ်ဗါ ၈၊ဖ ၂၀၂၂ ဂှ် နူကဵု ဂကောံသင်ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်တအ် အာကဵုဒါန်သြန်။ နူကဵု ဂကောံရာမညနိကာယပရဟိတ အလုံဒေသရးမန်ဂှ် ထံက်ပင် သြန် ၁၀ ကိုဋ်၊ တၠဂုဏ်အစာဂြု ဘာရုင်ဒါန် ကွာန်လၟိုင် ၅ ကိုဋ်၊ ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘာတဴတက် ၅ ကိုဋ်၊ ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘာအင်ဒင် ၅ ကိုဋ်၊ ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘာပုပ္ဖာရာမ ကွာန်ယင်ဒိန် ၁ ကိုဋ်၊ ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘာဖဴၜဵု ဍုင်ရေဝ် ၁ ကိုဋ်၊ တၠဂုဏ်တေဇိန္ဒ ဘာဝါဂၠဴ ဍုင်ရေဝ် ၁ ကိုဋ် သီုဖအိုတ် ၂၉ ကိုဋ်။
သဘၚ်ဍေန်ပၟတ်ပၞာၚ်သ္ဍဴလိုက်ဝှ်
လိုက်ဝှ်တုဲမ္ဂး ကျာဗၟံက်လေဝ် ပိုက်စှ်ေရ၊ တိလေဝ်ကှ် သြောံပရဟ်လေဝ် ဍုဟ်တဴရ၊ ဂိတုဝှ်ဂှ် တၞီလုပ်ဒၟံၚ်ပ္ဍဲဥတုဗြဲတုဲ လဆောဝ်လဆောဝ် ဗြဲဂူရ၊ နူဝှ်မွဲစွေက် ဒဵုစိုပ်ကထိုန်ပေၚ်ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲအပိုၚ်အခြာ ကဵုဒါန်လလး ကထိုန်ရ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂိတုဝှ်ဝွံ တၞီလုပ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲသမယ လလးကထိုန်ကီုရ။
ဟိုတ်ဂှ်ရ ပတွဵုနူကာလဂှ်တုဲ ရိုဟ်စိုပ်ဂိတုဝှ်ပေၚ် ဇၟာပ်ဍုၚ်ဇၟာပ်ကွာန် ဋ္ဌာနဋ္ဌာန်ရးအိုတ်သီု ရဲဗုဒ္ဓဘာသာတအ် ဗဒှ်သဘၚ်ဍေန်ပၟတ်ပၞာၚ်သ္ဍဴလိုက်ဝှ်အိုတ်ရ။
ဒဒန်ဓနဳ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဒဒန်ဓနဳ
ဘာဒဒန်ဓနဳ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဒဒန်ဓနဳ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသောဘိတ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၈၃၊ ဝှ် ၂၉။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
အဖဂါန္နိသတာန်
အဖဂါန္နိသတာန်, ယၟုပေင်ပေင် ပ္ဍဲသၞောဝ်မ္ဂး ဍုင်စောဖါအေဿလာမ် အဖဂါန်န္နိသတာန် (Islamic Emirate of Afghanistan), ဒှ် နိဂီုကမၠက် မနွံမွဲဒမြိပ်ဂၠံင် လဒေါဝ်အာရှ ကေုာံ အာရှသၠုင်ကျာ။ မစၟတ်သမ္တီ မဒှ်ဍုင်လဒေါဝ်ဂြိုဟ်အာရှ၊ မဒှ်ဍုင် ပယျဵု ဆက်ကု ဍုင်ပါကိသတာန် ဗွဲဒိုဟ် ဗမံက် ကဵု သၠုင်ကျာ၊ အဳရာန် ဗွဲဒိုဟ်ပလိုတ်၊ တုခ်မေန်နိသတာန် ဗွဲဒိုဟ် ဗာယပ်၊ ဥဇဗေကိသတာန် ဗွဲဒိုဟ် သၟဝ်ကျာ၊ တာဇိကိသတာန် ဗွဲဒိုဟ်ဨသာန်၊ တုဲပၠန် ဍုင်ကြုက်ဂှ် ဗွဲဒိုဟ်ဨသာန် ကေုာံ ဗမံက်။ သမၠဲတိ နွံ ၆၅၂,၈၆၄ ကဳလဝ်မဳတာပန်ကၠင် (၂၅၂,၀၇၂ တိုင်ပန်ကၠင်)၊ နိဂီုကရေက် လပါ်သၟဝ်ကျာ ကဵု နေရတိဂှ် ဒှ်ဒေသကုန်ဒဵုဂမၠိုင် မဒှ်ဓရောင်ဒဵု ဟိန္ဒုကုရှ် (Hindu Kush)ရ။ ကာဗူ ဂှ် ဒှ်ဍုင်ဇၞော်အိုတ်တုဲ ဒှ်ဍုင်ရာဇဌာန်ရ။ အတိုင်စရင် နူသၞာံ ၂၀၂၁မ္ဂး လၟိဟ်မၞိဟ် ပ္ဍဲအဖဂါန္နိသတာန်ဂှ် နွံ ၄၀,၂ မဳလဳယာန်၊ (နွံစ ၜိုတ် ၃၂,၉ မဳလဳယာန် ) မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဂကူနာနာ ဂကူပါသတုန်၊ တာဂျိတ်၊ ဟာဇရာသ်၊ ဥဇဗေက်၊ တူကမာန်၊ ကဳဇဳဗေသ် composed of ethnic ပါသတုန် (Pashtuns)၊ တာဂျိတ် (Tajiks)၊ ဟာဇရာသ် (Hazaras)၊ ဥဇဗေက် (Uzbeks)၊ တူကမာန် (Turkmens)၊ ကဳဇဳဗေသ် (Qizilbash)၊ အာဲမက် (Aimak)၊ ပါရှယဳ (Pashayi)၊ ဗလောက် (Baloch)၊ ပမိရိသ် (Pamiris)၊ နုရိသတာန်နိ (Nuristanis) ကေုာံ ဂကူတၞဟ်တအ်ရ။
ပ္ဍဲဒေသ အဖဂါန္နိသတာန်ဂှ် ကောန်မၞိဟ်တအ် စပဒတဴကၠုင် နူကဵု အခိင်ခေတ်တၟိလဒေါဝ်၊ တုဲပၠန် ရးနိဂီုဂှ် နွံတန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ် ဂၠံင်သုတ် မဒှ်ဂၠံင် မလုပ်ဝင်တုဲ ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ်ဂၠံင်ဂှ် နွံကဵု အာဲတၟာဲယေန်သၞာင်တြေံဂမၠိုင်ရ။ Popularly referred to as the graveyard of empires, the land has historically been home to various peoples and has witnessed numerous military campaigns, including those by the Persians, Alexander the Great, the Maurya Empire, Arab Muslims, the Mongols, the British, the Soviet Union, and most recently by a US-led coalition. Afghanistan also served as the source from which the Greco-Bactrians and the Mughals, amongst others, rose to form major empires. The various conquests and periods in both the Iranian and Indian cultural spheres made the area a center for Zoroastrianism, Buddhism, Hinduism, and later Islam throughout history.
The modern state of Afghanistan began with the Durrani dynasty in the 18th century, with the Durrani Afghan Empire being formed by Ahmad Shah Durrani. The Durrani Empire led conquests in which, at its peak, encompassed land that spanned from eastern Iran to northern India. However, that Dost Mohammad Khan laid the foundations of the first modern Afghan state. Following the Durrani Empire's decline and the death of Ahmad Shah Durrani and Timur Shah, it was divided into multiple smaller independent kingdoms, including but not limited to Herat, Kandahar and Kabul. Afghanistan would be reunited in the 19th century after seven decades of civil war from 1793 to 1863, with wars of unification led by Dost Mohammad Khan from 1823 to 1863, where he conquered the independent principalities of Afghanistan under the Emirate of Kabul. Dost Mohammad died in 1863, days after his last campaign to unite Afghanistan, and Afghanistan was consequently thrown back into civil war with fighting amongst his successors. During this time, Afghanistan became a buffer state in the Great Game between the British Empire (in British-ruled India) and the Russian Empire. From India, the British attempted to subjugate Afghanistan but were repelled in the First Anglo-Afghan War. However, the Second Anglo-Afghan War saw a British victory and the successful establishment of British political influence over Afghanistan. Following the Third Anglo-Afghan War in 1919, Afghanistan became free of foreign political hegemony, and emerged as the independent Kingdom of Afghanistan in June 1926 under Amanullah Khan. This monarchy lasted almost half a century, until Zahir Shah was overthrown in 1973, following which the Republic of Afghanistan was established.
Since the late 1970s, Afghanistan's history has been dominated by extensive warfare, including coups, invasions, insurgencies, and civil wars. The conflict began in 1978 when a communist revolution established a socialist state, and subsequent infighting prompted the Soviet Union to invade Afghanistan in 1979. Mujahideen fought against the Soviets in the Soviet–Afghan War and continued fighting amongst themselves following the Soviets' withdrawal in 1989. The Islamic fundamentalist Taliban controlled most of the country by 1996, but their Islamic Emirate of Afghanistan received little international recognition before its overthrow in the 2001 US invasion of Afghanistan. The Taliban returned to power in 2021 after capturing Kabul and overthrowing the government of the Islamic Republic of Afghanistan, thus bringing an end to the 2001–2021 war. Although initially claiming it would form an inclusive government for the country, in September 2021 the Taliban re-established the Islamic Emirate of Afghanistan with an interim government made up entirely of Taliban members. The Taliban government remains internationally unrecognized.
Afghanistan is rich in natural resources, including lithium, iron, zinc, and copper. It is also the world's largest producer of opium, second largest producer of cannabis, and third largest of both saffron and cashmere. The country is a member of the South Asian Association for Regional Cooperation and a founding member of the Organization of Islamic Cooperation. Due to the effects of war in recent decades, the country has dealt with high levels of terrorism, poverty, and child malnutrition. Afghanistan's economy is the world's 96th-largest, with a gross domestic product (GDP) of $72.9 billion by purchasing power parity. However, Afghanistan remains among the world's least developed countries, ranking 180th in the Human development Index, while its per capita GDP (PPP) ranks 169th out of 186 countries.
Etymology
Some scholars suggest that the root name Afghān is derived from the Sanskrit word Aśvakan, which was the name used for ancient inhabitants of the Hindu Kush. Aśvakan literally means "horsemen", "horse breeders", or "cavalrymen" (from aśva, the Sanskrit and Avestan words for "horse"). However, others such as Ibrahim Khan have contended that the word Afghan comes from Bactrian.
Historically, the ethnonym Afghān was used to refer to ethnic Pashtuns. The Arabic and Persian form of the name, Afġān, was first attested in the 10th-century geography book Hudud al-'Alam. The last part of the name, "-stan", is a Persian suffix meaning "place of". Therefore, "Afghanistan" translates to "land of the Afghans", or "land of the Pashtuns" in a historical sense. According to the third edition of the Encyclopedia of Islam: "The name Afghanistan (Afghānistān, land of the Afghans / Pashtuns, afāghina, sing. afghān) can be traced to the early eighth/fourteenth century, when it designated the easternmost part of the Kartid realm. This name was later used for certain regions in the Ṣafavid and Mughal empires that were inhabited by Afghans. While based on a state-supporting elite of Abdālī / Durrānī Afghans, the Sadūzāʾī Durrānī polity that came into being in 1160 / 1747 was not called Afghanistan in its own day. The name became a state designation only during the colonial intervention of the nineteenth century."
The term "Afghanistan" first appeared in 1855, during the reign of Dost Mohammad Khan.
Ancient history
Many empires and kingdoms have also risen to power in Afghanistan, such as the Greco-Bactrians, Indo-Scythians, Kushans, Kidarites, Hephthalites, Alkhons, Nezaks, Zunbils, Turk Shahis, Hindu Shahis, Lawiks, Saffarids, Samanids, Ghaznavids, Ghurids, Khaljis, Kartids, Lodis, Surs, Mughals, and finally, the Hotak and Durrani dynasties, which marked the political origins of the modern state. Throughout millennia several cities within the modern day Afghanistan served as capitals of various empires, namely, Bactra (Balkh), Alexandria on the Oxus (Ai-Khanoum), Kapisi, Sigal, Kabul, Kunduz, Zaranj, Firozkoh, Herat, Ghazna (Ghazni), Binban (Bamyan), and Kandahar.
The country has been home to various peoples through the ages, among them the ancient Iranian peoples who established the dominant role of Indo-Iranian languages in the region. At multiple points, the land has been incorporated within vast regional empires; among them the Achaemenid Empire, the Macedonian Empire, the Maurya Empire, and the Islamic Empire. For its success in resisting foreign occupation during the 19th and 20th centuries, Afghanistan has been called the "graveyard of empires", though it is unknown who coined the phrase.
Prehistory and antiquity
Excavations of prehistoric sites suggest that humans were living in what is now Afghanistan at least 50,000 years ago, and that farming communities in the area were among the earliest in the world. An important site of early historical activities, many believe that Afghanistan compares to Egypt in terms of the historical value of its archaeological sites.
Ancient era
Archaeological exploration done in the 20th century suggests that the geographical area of Afghanistan has been closely connected by culture and trade with its neighbors to the east, west, and north. Artifacts typical of the Paleolithic, Mesolithic, Neolithic, Bronze, and Iron Ages have been found in Afghanistan. Urban civilization is believed to have begun as early as 3000 BCE, and the early city of Mundigak (near Kandahar in the south of the country) was a center of the Helmand culture. More recent findings established that the Indus Valley Civilization stretched up towards modern-day Afghanistan, making the ancient civilization today part of Pakistan, Afghanistan, and India. In more detail, it extended from what today is northwest Pakistan to northwest India and northeast Afghanistan. An Indus Valley site has been found on the Oxus River at Shortugai in northern Afghanistan. There are several smaller IVC colonies to be found in Afghanistan as well. An Indus Valley site has been found on the Oxus River at Shortugai in northern Afghanistan, shows Afghanistan to have been a part of Indus Valley Civilization.
After 2000 BCE, successive waves of semi-nomadic people from Central Asia began moving south into Afghanistan; among them were many Indo-European-speaking Indo-Iranians. These tribes later migrated further into South Asia, Western Asia, and toward Europe via the area north of the Caspian Sea. The region at the time was referred to as Ariana.
By the middle of the 6th century BCE, the Achaemenids overthrew the Medes and incorporated Arachosia, Aria, and Bactria within its eastern boundaries. An inscription on the tombstone of Darius I of Persia mentions the Kabul Valley in a list of the 29 countries that he had conquered. The region of Arachosia, around Kandahar in modern-day southern Afghanistan, used to be primarily Zoroastrian and played a key role in the transfer of the Avesta to Persia and is thus considered by some to be the "second homeland of Zoroastrianism".
Alexander the Great and his Macedonian forces arrived in Afghanistan in 330 BCE after defeating Darius III of Persia a year earlier in the Battle of Gaugamela. Following Alexander's brief occupation, the successor state of the Seleucid Empire controlled the region until 305 BCE when they gave much of it to the Maurya Empire as part of an alliance treaty. The Mauryans controlled the area south of the Hindu Kush until they were overthrown in about 185 BCE. Their decline began 60 years after Ashoka's rule ended, leading to the Hellenistic reconquest by the Greco-Bactrians. Much of it soon broke away from them and became part of the Indo-Greek Kingdom. They were defeated and expelled by the Indo-Scythians in the late 2nd century BCE.
The Silk Road appeared during the first century BCE, and Afghanistan flourished with trade, with routes to China, India, Persia and north to the cities of Bukhara, Samarkand and Khiva in present-day Uzbekistan. Goods and ideas were exchanged at this center point, such as Chinese silk, Persian silver and Roman gold, while the region of present Afghanistan was mining and trading lapis lazuli stones mainly from the Badakhshan region.
During the first century BCE, the Parthian Empire subjugated the region but lost it to their Indo-Parthian vassals. In the mid-to-late first century CE the vast Kushan Empire, centered in Afghanistan, became great patrons of Buddhist culture, making Buddhism flourish throughout the region. The Kushans were overthrown by the Sassanids in the 3rd century CE, though the Indo-Sassanids continued to rule at least parts of the region. They were followed by the Kidarites who, in turn, was replaced by the Hephthalites. They were replaced by the Turk Shahi in the 7th century. The Buddhist Turk Shahi of Kabul was replaced by a Hindu dynasty before the Saffarids conquered the area in 870, this Hindu dynasty was called Hindu Shahi. Much of the northeastern and southern areas of the country remained dominated by Buddhist culture.
Islamic conquest
Arab Muslims brought Islam to Herat and Zaranj in 642 CE and began spreading eastward; some of the native inhabitants they encountered accepted it while others revolted. Before the arrival of Islam, the region used to be home to various beliefs and cults, often resulting in Syncretism between the dominant religions such as Zoroastrianism,  Buddhism or Greco-Buddhism, Ancient Iranian religions, Hinduism, Christianity  and Judaism. An exemplification of the syncretism in the region would be that people were patrons of Buddhism but still worshipped local Iranian gods such as Ahura Mazda, Lady Nana, Anahita or Mihr(Mithra) and portrayed Greek Gods like Heracles or Tyche as protectors of Buddha. The Zunbils and Kabul Shahi were first conquered in 870 CE by the Saffarid Muslims of Zaranj. Later, the Samanids extended their Islamic influence south of the Hindu Kush. It is reported that Muslims and non-Muslims still lived side by side in Kabul before the Ghaznavids rose to power in the 10th century.
By the 11th century, Mahmud of Ghazni defeated the remaining Hindu rulers and effectively Islamized the wider region, with the exception of Kafiristan. Mahmud made Ghazni into an important city and patronized intellectuals such as the historian Al-Biruni and the poet Ferdowsi. The Ghaznavid dynasty was overthrown by the Ghurids in 1186, whose architectural achievements included the remote Minaret of Jam. The Ghurids controlled Afghanistan for less than a century before being conquered by the Khwarazmian dynasty in 1215.
Mongols and Babur with the Lodi Dynasty
In 1219 CE, Genghis Khan and his Mongol army overran the region. His troops are said to have annihilated the Khwarazmian cities of Herat and Balkh as well as Bamyan. The destruction caused by the Mongols forced many locals to return to an agrarian rural society. Mongol rule continued with the Ilkhanate in the northwest while the Khalji dynasty administered the Afghan tribal areas south of the Hindu Kush until the invasion of Timur (aka Tamerlane), who established the Timurid Empire in 1370. Under the rule of Shah Rukh the city served as the focal point of the Timurid Renaissance, whose glory matched Florence of the Italian Renaissance as the center of a cultural rebirth.
In the early 16th century, Babur arrived from Ferghana and captured Kabul from the Arghun dynasty. Babur would go on to conquer the Afghan Lodi dynasty who had ruled the Delhi Sultanate in the First Battle of Panipat. Between the 16th and 18th century, the Uzbek Khanate of Bukhara, Iranian Safavids, and Indian Mughals ruled parts of the territory. During the Medieval Period, the northwestern area of Afghanistan was referred to by the regional name Khorasan. Two of the four capitals of Khorasan (Herat and Balkh) are now located in Afghanistan, while the regions of Kandahar, Zabulistan, Ghazni, Kabulistan, and Afghanistan formed the frontier between Khorasan and Hindustan. However, up to the 19th century the term Khorasan was commonly used among natives to describe their country; Sir George Elphinstone wrote with amazement that the country known to outsiders as "Afghanistan" was referred to by its own inhabitants as "Khorasan" and that the first Afghan official whom he met at the border welcomed him to Khorasan.
Hotak Dynasty
In 1709, Mirwais Hotak, a local Ghilzai tribal leader, successfully rebeled against the Safavids. He defeated Gurgin Khan, the Georgian governor of Kandahar under the Safavids, and established his own kingdom. Also defeating many attempts for the Safavids to annex the Kingdom. Mirwais died of natural causes in 1715 and was succeeded by his brother Abdul Aziz, who was soon killed by Mirwais' son Mahmud for possibly planning to sign a peace with the Safavids. Mahmud led campaigns into modern Iran, with his first attempt in 1719 besieging Kerman, however this attempt failed. Mahmud led the Afghan army in 1722 to the Persian capital of Isfahan, and captured the city after the Battle of Gulnabad and proclaimed himself King of Persia. The Afghan dynasty was ousted from Persia by Nader Shah after the 1729 Battle of Damghan.
Rise of the Durrani Empire
After the death of Nader Shah in 1747, Ahmad Shah Durrani had returned to Kandahar with a contingent of 4,000 Pashtuns. The Abdalis had "unanimously accepted" Ahmad Shah as their new leader. With his ascension in 1747, Ahmad Shah had led multiple campaigns against the Mughal Empire, Maratha Empire, and then receding, Afsharid Empire. Ahmad Shah had captured Kabul and Peshawar from the Mughal appointed governor, Nasir Khan. Ahmad Shah had then conquered Herat in 1750, and had also captured Kashmir in 1752. Ahmad Shah had launched two campaigns into Khorasan, (1750–1751) and (1754–1755). His first campaign had seen the siege of Mashhad, however he was forced to retreat after 4 months. In November 1750, he moved to siege Nishapur, however he was unable to capture the city and was forced to retreat after heavy losses in early 1751. Ahmad Shah returned in 1754, he captured Tun, and on 23 July, he sieged Mashhad once again. Mashhad had fallen on 2 December, however Shahrokh was reappointed in 1755. He was forced to give up Torshiz, Bakharz, Jam, Khaf, and Turbat-e Haidari to the Afghans, as well as accepting Afghan sovereignty. Following this, Ahmad Shah had sieged Nishapur once again, and captured it.
Objectives and Invasions of India
Ahmad Shah invaded India 8 times during his reign. With the capture of Peshawar, Ahmad Shah had used this as a convenient striking point to lead his military campaigns into Punjab and India.