cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ကွာန်ၜဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ကွာန်ၜဝ်(Tarpathun)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ ဂကောံကွာန်ၜဝ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၂၈၀။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲကွာန်ၜဝ်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၇၇၄၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၂၁၄၁ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၃၉၁၅ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ဝင်သ္ပဝ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဝင်သ္ပဝ်
ဘာဝင်သ္ပဝ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဝင်သ္ပဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ်၊ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
သၞာံ ၁၃၈၄ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ လုပ်လဝ်ဒဂိုန် ခမဳ ၆ ဇကု ထပိုယ် ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တခေမာ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၆၊ ဝှ် ၂၆။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ်
ကျာ်ကဴ၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ကွာန်ကျာ်ကော(Kyaikkar)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ ဂကောံကွာန်တဵုဂူ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၃၀၉။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲကွာန်ကျာ်ကောဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၈၃၀၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၂၀၇၆ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၃၉၀၆ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
သင်ပလိုတ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်လိုင်ကၞုဲ
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသုခ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၁၊ ဝှ် ၂၃။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ်
လှာၜိုပ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်လှာၜိုပ်
ဘာလှာၜိုပ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်လှာၜိုပ်၊ ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ်၊ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
သၞာံ ၁၃၈၄ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ လုပ်လဝ်ဒဂိုန် ခမဳ ၄ ဇကု ထပိုယ် ၅ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသြဘာသ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၃၉၊ ဝှ် ၁၈။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ်
ကအ်ဒုန်မြေင်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်ဒုန်မြေင်
ဘာကအ်ဒုန်မြေင် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကအ်ဒုန်မြေင်၊ ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ်၊ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
သၞာံ ၁၃၈၄ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ လုပ်လဝ်ဒဂိုန် ခမဳ ၅ ဇကု ထပိုယ် ၇ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသူရိယ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၃၂၊ ဝှ် ၁၂။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ်
ထုမ်မင်၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ကွာန်ထုမ်မင်(Htonman)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ ဂကောံကွာန်ထုမ်မင်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၃၂၅။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲကွာန်ထုမ်မင်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၅၁၈၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၅၂၄ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၁၀၄၂ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ကအ်အင်ထဝ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်အင်ထဝ်
ဘာကအ်အင်ထဝ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကအ်အင်ထဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ်၊ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
သၞာံ ၁၃၈၄ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ လုပ်လဝ်ဒဂိုန် ခမဳ ၃ ဇကု ထပိုယ် ၆ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဥတ္တမ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၁၊ ဝှ် ၂၃။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ်
ကမနာမ်၊ တကအ်ခၟိုင်
ကွာန်ကမၞာမ်(Kamanam၊ ကမနင်းရွာ Kamanin)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်၊ ဂကောံကွာန်ကမၞာံ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၁၄၅။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ကမၞာံ မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၀၅၂၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၂၄၆ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၂၂၉၈ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်
ဟံင်ပြာ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်တၟအ်ဒတုံ
ဘာဟံင်ပြာ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်တၟအ်ဒတုံ၊ ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ်၊ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
သၞာံ ၁၃၈၄ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ လုပ်လဝ်ဒဂိုန် ခမဳ ၁ ဇကု ထပိုယ် ၄ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တညာဏိန္ဒ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၁၊ ဝှ် ၂၂။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ်
ခမဳ
ခမဳ (Monk, ascetic) ညးမအေင်သတှ်ေဝွံ ပ္ဍဲဘာသာဇၞော်ဇၞော် ဗွဲမဂၠိုင် နွံတဴအိုတ်ရ။
နိရုတ္တိ
ခမဳ ကၠုင် နူအရေဝ်မန်တြေံ ကြယာတမ် ဤ (အေင်) မပလဝ် မနာမ် ဂုံဤ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ညးမအေင်၊ ညးမဝေင်ပါယ်။ [Old Mon v. root ဤရ် - ဂုံဤ - ဂမ္အီ - ဂမှီ၊ ဂမီ - ခမဳ]
ဗီုမဂွံဆဵု ပ္ဍဲလိက်မန်တြေံဂမၠိုင်
ယင်ဂုံဤဂုံလောင် မလၞောမ်သီလ် ဍေယ်ကာလ သတြုဗုံရူက်ဂေါး ပ္လိည်မသက်(ကု)တာဝ် ဟန်ဗိဟာရ်ကုံကုံ၊ နဝိရ် ဂၞသၟိင်ၐြီတြိဘုဝနာဒိတျဓမၟရာဇ ဂေါး၊ ဍေးသ္စောဝ်တူန် ဍေယ်ဗိဟာရ်ကုံကုံ (12th AD. လိက်တၟအ်ပရူသၟိင်/ယှိုယ်သဳခုံ၊ ဂ ၅၄ - ဃ ၂)
ဘလ္လိကဂဟ် ပဂမ္အီတုယ် ပမရ်ဝိပဿနာတုယ်။ (15th AD. လိက်တၟအ်ကျာ်လ္ဂုင် ခ၊ ၁၂)
အပေါတ်ခရိခရာ မသာဓါ ကဵုဂမှီ မပ္တံ သပိုင် သ္ၚာ သကိုပ် ခါယဗန် ဗဗေင် နိင်တနိင် ထဍိုဟ်ဍာ်။ (18th AD. လိက်ခၞိင်သၟိင်သေနာပတိရာဇ် ကျာ်မုဋ္ဌောဍုင်ဗဂေါ ၉။)
ဂကူ ကိကႝူလ် အုတ်ကိကႝူလ်ပန် မတာဝ် ဍေယ်ဍူင်အရိမဒ္ဒနပူရ်ဂေါး သ္တ္ဂေတ် ထေစ် သ္ဒသ် ဥပါသ် ကျာက်ဗုဒ္ဓတလေႝယ် ကုဓမၟႝ သင်္ဃ။ (လိက်တၟအ်ပရူသၟိင်/ယှိုဲသဳခုင် ဃ ၃၁)
ခရေတ်ယာန် အံက်သောဒံက် (Orthodox Christianity)
ခရေတ်ယာန် အံက်သောဒံက် (ဝါ) ခရေတ်ယာန်အတိုင်နဲတြေံဂှ် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဍုင်ယူရောပ်လပါ်ဗၟံက် ကေုာံ ဍုင်အဖရိကလ္ၚဵုတအ်ဂၠိုင်ရ။ နကဵုလညာတ်ညးတအ်မ္ဂး ＂ဒေဝတဴတအ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် ညးမထ္ၜးဂၠံင် ကုခမဳတုဲ ခမဳဂှ် ဒှ်မၞိဟ် ညးမထ္ၜးဂၠံင် ကုဒါယကာတအ်＂ရ။ ခမဳ ပ္ဍဲဘာကျာ်ခရေတ်ယာန် အံက်သောဒံက်ဂှ် ညးတအ် မံင်တၞဟ်ခြာ ကုဂကောံမၞိဟ်လိုက်တုဲ ပသကအ် စ္ၜောဲစ္ၜော် ကုကျာ်ဂမျိုင် ကျာ်ထာဝရ ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ပ္ဍဲကမၠောန်မရီု ညးဒိုက်ဂတ် ညးဒဒိုက်တအ်ဂှ် ညးတအ် ပါလုပ်ကၠောန်စဒှ်ရ။
ပ္ဍဲဂကောံသင်ခရေတ်ယာန်အံက်သောဒံက် လပါ်ဗၟံက်ဂှ် ဟွံတုပ် ကုသင်ခရေတ်ယာန်လပါ်ရးပလိုတ်တအ်ဂှ် ပ္ဍဲညးတအ် ဖျေဟ်လဝ် ဝိနဲသိက္ခာပိုဒ် ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ် ဟွံမွဲရ။ လၟေတ်ဂၠံင်တရဴညးတအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ်ဂၠံင်လၟေတ် သင်မဟာထေရ် ဗသိလ် St. Basil the Great မချူလဝ် the Greater Asketikon and Lesser Asketikon ကဵု လိက်လၟေတ် Philokalia မဒှ်လိက် သင်မဟာထေရ် နိကဝ်ဒေမောသ် ကျာ်ဇၞော်ဘာဒဵုကျာ် St. Nikodemos of the Holy Mountain ကဵု သင်မဟာထေရ် မကရိယျေတ် St. Makarios of Corinth.
(ခ) ကၠောန်ကမၠောန် နကဵုဇိုင်တဲ ဗီုကဵုတဵုသြောအ် ဇိက်ပတမ်။
(ဂ) လ္ၚောဝ်ကျာ် နကဵုပူဂဵုညးမွဲဓဝ် ကေုာံ လ္ၚတ်ဗှ်လိက်ကျာ် ကေုာံ ဇူ။
ခမဳတြုဟ်တအ်ဂှ် မလေပ်ကဵုပိုန် ပ္ဍဲရုင်ဘောဇန ခုင်ဇမၠိင်တုဲ အခိင်မကဵုဒၟံင်ပိုန်မ္ဂး ဒးမံင်သ္ၚိတ်တ်ရ။ ဘဝညးတအ်ဂှ် ဒးမံင်အတိုင်အခိုက်တြေံတုဲ ပွမသုင်စောဲ ကပေါတ်စက် ဂတာပ်ခေတ်တအ်ဂှ် စဵုဒၞာလဝ်ရ။ ကျာ်ဇၞော်ဘာဂှ် ရုဲစှ်ခပတိုန် နကဵုအတိုင်လၟေင်ဝှ်ရ။
လကျာ်အံက်သောဒံက် လပါ်ဗၟံက်ဂှ် နွံပိသာ်ရ။ ခမဳအာန်ခေါရိတေတ် (anchoritic)တအ်ဂှ် ပဒတဴ မ္ၚးဍုင်ကွာန် နကဵုညးမွဲဓဝ်။ ခမဳသေနောဗိတေတ် (cenobitic)တအ်ဂှ် ပဒတဴ နကဵုဂကောံသင် ခမဳဂမၠိုင်တုဲ တိုန်ဝတ်တုပ်ပ် မၞုံကဵု ကျာ်ဇၞော် အစာ။ ခမဳသကေတေ (skete) ဂှ် မဒှ်ဂၠံင်တရဴလဒေါဝ် အကြာ ဗီုပြင်ၜါဂှ် မံင်ညးမွဲဓဝ်လေဝ်နွံ မံင်နကဵုဂကောံလေဝ်နွံ၊ ဒးအခိင်ကာလမ္ဂး ကောံရေင်သကအ်။ ဥပမာ ဇၟာပ်တ္ၚဲသဳ (တ္ၚဲအဒိုက်) သာ်ဂှ်ဟွံသေင် ပ္ဍဲတ္ၚဲပရဲတအ်မ္ဂး တိုန်ဝတ် မွဲစွံ၊ ၜိုန်ရ မံင်ပြးဇးဒၟံင်ကီုလေဝ် သီုမွဲဂကောံဖအိုတ်ဂှ် နွံကဵု ကျာ်ဇၞော်အစာမွဲဇကုရ။
ခမဳသင်အံက်သောဒံက်တအ်ဂှ် ညးတအ် စုက်လုက် ကုမၞိဟ်မ္ၚး အောန်ကွေဟ်ဟ်ရ။ သီုကဵု ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ညး ဗီုကဵုမိမညးတအ်လေဝ် စုက်လုက်စ အောန်ကီုရ။ ခမဳအံက်သောဒံက် ကဵု သဳလအံက်သောဒံက်တအ်ဂှ် အခိင်လဵုလေဝ် အခေါင်ခေပ်သော်ညးတအ် ဟွံမွဲရ။ သော်ပ္ဍဲကၞိပ်ကီု သော်ပ္ဍဲသြိုဟ်တအ်ဂှ် အခိင်လဵုလေဝ် ညးတအ် ဟွံခေပ်ဂှ် နဒဒှ်အဓိဌာန်မွဲဂှ် ညးတအ်စွံလဝ်ရ။
ဗီုမဂွံဒှ်ခမဳ
ခမဳ ပ္ဍဲသင်ခရေတ်အံက်သောဒံက်ဂှ် ပတိုန်ကေတ် မွဲတဲဓဝ် ဟွံသေင်။ တိုန်အာသိုက်က် မွဲကဆံင်တုဲ မွဲကဆံင်။ မၞိဟ်မွဲ မိက်ဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံသင်မ္ဂး ဗွဲကိုပ်ကၠာ လုပ်ပထပိုယ် နဒဒှ်မစမ်ရံင်ကၠာရ။ ထပိုယ်တအ်ဂှ် ကယျိုင်မပိုင်ခြာလဝ် ဟွံမွဲ၊ ဗီုဒးစိုတ် ကြိုင်ဂွံရ။ ဆဂး ထပိုယ်တအ်ဂှ် အခေါင်လတက် အသာ်လမ္စံက် ဟွံမွဲ။ ယဝ်ရထပိုယ်မွဲ မိက်ဂွံတိတ်မ္ဂး အခေါင်တိတ်လဝါယ်ဂှ် ဂွံလောဲလောဲရ။ ပ္ဍဲအခိင်ထပိုယ်ဂှ် ယဝ်ရမံင်စံင် ဒ္ဂေတ်ပြဝ ဟွံကိတ်သၟဟ် ကုဘာလကျာ်မ္ဂး ဒးဒုင်ပတိတ်ထောအ် နူဒဒှ်ထပိုယ်မာန်ကီုရ။ အခိင်ကာလ ကျာ်ဇၞော်စှ်ေစိုတ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်ဂှ် ပခမဳဂွံရမ္ဂး မၞိဟ်ဂှ် ဂွံအခေါင်ပခမဳ (ဝါ) ပလကျာ်ရ။ လ္ၚဵု ရုဲစှ် ပဒတဴ နဒဒှ်ဘဝထပိုယ် မွဲအယုက်လေဝ် နွံကီုရ။ ဂွံစၟတ်သမ္တီ ဂွံအခေါင် ပခမဳရမ္ဂး စၞးပလောအ်ဓမ္မတာဂှ် စလတက်သ္ၚာရ။ ပခမဳတုဲ ဂွံပိပန်သၞာံ ယဝ်ရ ကျာ်ဇၞော်စှ်ေစိုတ် ဒုင်တဲမ္ဂး တိုန်ကဆံင်လတူဂှ် ညးကော်စကဆံင် Stavrophore (ရှေမာဍောတ် Little Schema) နူဂှ်မွဲကဆံင် ဂွံတိုန်ဒှ် ရှေမာဇၞော် (Great Schema)။
ပရောတေတ်သတာန် ရေဝှာမေရှေန် (Protestant Reformation)
ပ္ဍဲအခိင် ၁၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဒစဵုဒစး ကတ္တလေတ်တုဲ ကလေင်ပလေဝ်လဝ် ဗီုဒက်ပ္တန်သာသနာရ။ ပ္ဍဲကဵုဂိုဏ်သင်ခရေတ်ပရောတေတ်သတာန်တအ်ဂှ် လကျာ် သဳလ ဟွံမွဲ၊ အစာဓဝ် ရနွံ။ ဂကောံသင်ပလိုတ်ခရေတ်ယာန်မန်ဂှ်လေဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံဏအ်ကီုတုဲ ပ္ဍဲညးတအ် လကျာ် (ဝါ) ခမဳဟွံမွဲ ဆအစာဓရ်ရနွံ။ နကဵုလညာတ်ညးတအ်မ္ဂး မၞိဟ်ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒှ်ကောန်ကျာ် ကဆံင်တုပ်ဖအိုတ်ရ။ ဇၟာပ်မၞိဟ်ဂှ် အခေါင်မကြပ်ညန် ကုကျာ်တုပ်ဖအိုတ်ရ။ အခေါင်မစုက်လုက် ကုကျာ်ဂှ် ဟွံဒးကေတ် မွဲကဆံင် ကုလကျာ်ရ။
ဗုဒ္ဓဘာသာ
ပ္ဍဲထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် ဘိက္ခုဂှ် ဒှ်ခမဳရ။ ပါတိမောက်ဂှ် ဒှ်ဝိနဲသၞောဝ်ဒ္ဂေတ်လၟေတ် ခမဳတအ်ရ။ ညးတအ် တန်တဴနကဵုပစ္စယ် နူဒါယကာတအ်တုဲ ဇၟာပ်နူဂယး မလေပ်ဂ္ၚေင်ပိဏ္ဍပါတ်တုဲ ဒါယကာတအ် လံင်ပိဏ္ဍပါတ် ကုညးတအ်ရ။ ခမဳတအ် မံင် ပ္ဍဲဘာတုဲ ပ္ဍဲဍုင်ဗုဒ္ဓဘာသာအာရှတအ်ဂှ် နဒဒှ် မၞိဟ်မဒုင်ရှ်ေသှ်ေမွဲ ပါလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲသရဏဂုဏ်ပိ ကျာ်၊ ဓဝ်၊ သင် ရ။ သၟတ်သၟဝ်အယုက် ၂၀ ဂှ် ဂွံပ ထပိုယ်သာမဏဳ။ ခမဳ ကီု သီုကဵုထပိုယ်ဂှ် ၁၂ နာဍဳလဒေါဝ်တ္ၚဲတုဲမ္ဂး အခေါင်စစၞ (ပပြဘိုက်) ဟွံမွဲရ။
ပ္ဍဲမဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာမ္ဂး သံဃဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မစိုပ် မတီကၠိုဟ်ဓရ် ၜိုတ်ဒးရးဟေင် မဂွံဒုင်ယၟု သံဃ (သင်)ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂကောံခမဳသင်ဖအိုတ်ဂှ် ညးတအ် ကော်စ ဂကောံမၞိဟ်ပရဲဂမၠိုင် ရ။ ပ္ဍဲမဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲမဂၠိုင် စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ် သာသနာခမဳဗြဴ နွံဒၟံင်ဏီဖိုဟ်ရ။ ခမဳဗြဴဂှ် ညံင်ရဴသဳလ ဟွံသေင် ညးတအ် ကလိဂွံ ဒုင်အဲပရဲရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ ကဆံင်တုပ် ကုခမဳတြုဟ်ရ။
ဘိက္ခုတအ်ဂှ် အခေါင်ပိုင်ပြဳ နွံပန်ဂကူဓဝ်ရ။ ညးကော်စ ပရိက္ခရာပန်သာ် (သ္ၚာ၊ သပိုင်၊ ဗဗေင်၊ ခဍိုဟ်ဍာ်။
ထံင်ကှ်ေ၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ကွာန်ထံင်ကှ်ေ(Htaungkay)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ ဂကောံကွာန်ထံင်ကှ်ေ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၃၁၈။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲကွာန်ထံင်ကှ်ေဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၂၄၀၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၄၅၈ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၂၆၉၈ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ဒဵုမာဲ၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ကၠအ်ကြုက်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်ကြုက်
ဘာကအ်ကြုက် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကအ်ကြုက်၊ ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ်၊ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
သၞာံ ၁၃၈၄ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ လုပ်လဝ်ဒဂိုန် ခမဳ ၂ ဇကု ထပိုယ် ၀ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တညာဏိန္ဒ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၂၊ ဝှ် ၃၂။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ်
ဒုန်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်လိုင်ကၞုဲ
ဘာဒုန် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်လိုင်ကၞုဲ၊ ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ်၊ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
သၞာံ ၁၃၈၄ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ လုပ်လဝ်ဒဂိုန် ခမဳ ၁ ဇကု ထပိုယ် ၀ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တကေသရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၂၉၊ ဝှ် ၉။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ်
ဓမ္မပါလ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်အုံခတောန်
ဘာဓမ္မပါလ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်အုံခတောန်၊ ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ်၊ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
သၞာံ ၁၃၈၄ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ လုပ်လဝ်ဒဂိုန် ခမဳ ၃ ဇကု ထပိုယ် ၂ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပါလဓဇ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၃၊ ဝှ် ၂၃။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ်
ကျာ်သြဳရာမည၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်မန်သာယာ
ဘာကျာ်သြဳရာမည ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်မန်သာယာ၊ ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ်၊ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
သၞာံ ၁၃၈၄ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ လုပ်လဝ်ဒဂိုန် ခမဳ ၃ ဇကု ထပိုယ် ၀ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝေပုလ္လ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၃၊ ဝှ် ၂၃။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ်
ဗၟံက်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဝေသာလဳဗၟံက်
ဘာဗၟံက် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဝေသာလဳဗၟံက်၊ ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ်၊ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
သၞာံ ၁၃၈၄ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ လုပ်လဝ်ဒဂိုန် ခမဳ ၁၂ ဇကု ထပိုယ် ၂ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသြဘာသ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၆၊ ဝှ် ၄၆။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ်
ပလိုတ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဝေသာလဳပလိုတ်
ဘာပလိုတ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဝေသာလဳပလိုတ်၊ ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ်၊ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
သၞာံ ၁၃၈၄ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ လုပ်လဝ်ဒဂိုန် ခမဳ ၃ ဇကု ထပိုယ် ၂ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တကောသလ္လ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၁၊ ဝှ် ၂၁။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ်
မဏိဇောတိ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်တၟအ်ဂအုမ်
ဘာမဏိဇောတိ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်တၟအ်ဂအုမ်၊ ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ်၊ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
သၞာံ ၁၃၈၄ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ လုပ်လဝ်ဒဂိုန် ခမဳ ၅ ဇကု ထပိုယ် ၂ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပညာဓဇ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၃၅၊ ဝှ် ၁၅။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ်
ခရာမ်၊ တၞံ
တၞံခရာမ် (Sarcolobus globosus; Burmese: ဆွတ်ခမုံနွယ်; Thai:เถาหัวลิง) နကဵုယၟု ဝိဒျာသိပ္ပံရုက္ခဗေဒ Sarcolobus globosus Wall ဝွံ ဒှ်တၞံဇုက် မလာံတ္ၜန်ပူတိုန်အာ အကြာတၞံဆု တၞဟ်သအာၚ်မွဲဂကူ နူကဵု ဒေသဂမ္တဴ ဗွဲတၟေင် ရးအာရှ သီုကဵု ဍုင်အိန္ဒိယ၊ ကြုက်၊ သေံ၊ မလေရှာ၊ မန်ဗၟာ၊ ဖလိပိန် ကေုာံ အေန်ဒဝ်နဳယှာရ၊၊
ဗမံက်ထ္ၜး (Description)
လက်သဏ်တၞံ တၞံခရာံဝွံ မဒှ်တၞံဇုက် မလာံတ္ၜန်ပူတိုန်အာ အကြာဆုတၞဟ်သအာၚ်မွဲဂကူ၊ ခၞော်တၞံဍေဟ် အရံၚ်သာ်ကဝ်တာ ဖျုန်ခၞော်ခဍအ်ကလောံကလေန်ဒၟံၚ် ခၜိုတ်ဟွံမဲ။ ဍေဟ်ဒးစိုတ် တိဖနုၚ် ဒုၚ်ဘဲတ္ၚဲလေဝ်မာန်ရ။ ဇမၞော်တၞံတၟာ ၁-၂ ၝောအ်တဲ ။ဇမၠိင်တၞံ နွံအကြာ ၃-၄ ဖိဟ်၊ သဓုံဍေဟ် ၂ ဖိဟ်။ တၞးဍေဟ် တိတ်မွဲတဝ်မွဲ ညံၚ်ခၟာဲစာၚ် ပ္ဍဲမွဲကၞာၚ် နွံ ၜါတဝ်(မွဲလ္ၚဝ်) တောဲရေၚ်တိုန်အာ ဆောဆောရ။ တမ်တဝ်တၞးခၟူခၠအ်၊ တၞုၚ်တၞး ကေက်၊ ဓရီုတၞး ဃိုတ်ကလိတ်ညဳ။ ဇမၞော်တၞး နွံၜိုတ် 4.5 cm ဇမၠိင်တၞး နွံ 8 cm ဂတှေ်စးတၞး သာ်တ္ၚေက်။ ဗုၚ်တၞး ကရောၚ်တၞၚ်ဒၟံၚ် 5-7 စုမ် ဂွံညာတ်ကေတ် ဗွဲမကၠးဖဍးရ။ ပကဴဍေဟ် တိတ်အဘိုက် ပွဳပွူဂါပ်တဝ်ဇဝ်။ တဝ်ဇဝ်ပကဴ နွံဇမၠိင် 6-13 mm ။ အထိုက်ဍေဟ် ဒှ် ၜါကွပ် မွဲမွဲထပ်နွံ ၅ အထိုက်။ တမ်အထိုက် စုက်ကၠေတ်။ ဗွဲပ္ဍဲအထိုက် သာ်ဍီုဒမျိုၚ်။ ကသဝ်ဍေဟ် နွံကဵုအၚ်္ဂဇာတ်ကၟက် ကေုာံ ဇာတ်ၝောအ် ဆက်စပ်လုက်မံၚ်တုဲ နွံကဵု ကသဝ်ခၟာဲ ပ္ဍဲဗွိုၚ်အထိုက်။ အခါရာၚ်မ္ဂး ဇမၞော် နွံ 1 cm သၟူအမြာဲ ဟွံမဲရ။
သတ်ဍေဟ် မွဲတဝ်မွဲမ လက်သန်သတ်ဍေဟ်တုန် ဒှ်ဒၟံင် ညံၚ်ဗဳခဍမ်ကီု ခၞော်တီု အရံၚ်ဍာ်ၜဴနှဴသာ်တ္ၚေက်၊ ဇမၞော်ဍေဟ် ဗၞတ် ၄ ၝောအ်တဲ။ အခိၚ်ၜတ်တ် သတ်သာ်တ္ၚေက်၊ ကာလကြံၚ်ယောပ် သာ်ဍာ်ၜဴ။ ဍေဟ်ဒကးပါ်လဒေါဝ်ပၟဝ်သတ်၊ ပ္ဍဲပၟဝ်ဍေဟ် မခဍန်ဍေဟ် ရေၚ်ၚ်ဒၟံၚ် ညံၚ်ခၟာဲခဍာ်ကီု ကွပ်ပ်ထပ်ဂတှေ်ဒၟံၚ် ညံၚ်ဂစေဟ်ဂဗိရ။
ဂမ္စာဲ ( Distribution)
တၞံသတ်ဇုက်ခရာံဝွံ မကၠုၚ်နူ ဒၞာဲတိဖနုၚ် မဍုက်ဍေက် ဒေသဂြိုပ်အရးတုဲ ဒှ်တၞံဇုက် မၞုံကဵုအာယုက်ဒတန် မဂၠိၚ်မွဲဂကူ ဇၟာပ်ဍုၚ်ကွာန် အလုံဂၠးတိအာရှမွဲဂွံဆဵု ကေတ်မာန်အိုတ်ရ။
လွပ် ကေုာံတဗျဂုဏ်(Medical Uses)
တဗျဂုဏ် တၞးဍေဟ် ထၞက်ဖက်ကဵုံ မတောၚ်ဗ္ကေတ် ဍေဟ်မာန်အကၚ်ဂုဟ်၊ ဖျုန်သတ်ဍေဟ် စယဲဟကိတ်ပချုက်ဂၞဴမာန်ရ။
တၚ်ဂၞၚ်တၞဟ်ဟ် ကေတ်ခဍန်မဍေဟ် ဗ္စကၞိမ္ဂး ကၞိဗၜူဂြိပ်ပြးဇးရ။ ဆေၚ်ကဵုံ သတ်လွဳကောန် နကဵုဍာ်တှ်မ္ဂး ကၞိ၊ ကၠဵု၊ ဗ္ဂဲကီု စဒးမ္ဂး ဗၜူတုဲ ကၞမ်ဒဟ်ဆီ မာန်ဖအိုတ်ရ။ ယဝ်ရ သတ်သၞေၚ် မပ္တံကဵုံ အဒါ စဒးတုဲ စဵုကဵုံ ကွာ်ဟွံမာန် ဂၞိၚ်ကဝ် ဒှ်မာန်ရောၚ်။
နိဿဲ
Image ; Thai Google
ဝင်ဂွိ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဝင်ဂွိ
ဘာဝင်ဂွိ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဝင်ဂွိ၊ ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ်၊ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
သၞာံ ၁၃၈၄ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ လုပ်လဝ်ဒဂိုန် ခမဳ ၁ ဇကု ထပိုယ် ၀ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပညိန္ဒ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၃၀၊ ဝှ် ၁၀။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ်
ဣန္ဒက (ကျာ်ဇၞော် ဘာလွဳမာန်ထဝ်၊ ကၟာဝက်)
ဘဒ္ဒန္တဣန္ဒက ဝွံ ဒှ် ကျာ်ဇၞော် ဘာလွဳမာန်ထဝ်၊ ကွာန်ကၟာဝက် တုဲပၠန် ဒှ်ညးမယိုက်ဂၠေင် ကၠုင်လဝ် ကမၠောန်ဂကူမန် ပ္ဍဲသွာင်ဗ္တောန်လိက်မန်၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍုင်ကွာန်၊ ကေုာံ သာသနာ ပ္ဍဲကၟာဝက်ရးဇြာ နူဘဝသၟတ် စဵုကဵု လအိတ်လမျီုရ။ ကျာ်ဇၞော်ဣန္ဒကဝွံ နူအခိင် ဘဝသင်သၟတ် စဵုကဵု လအိတ်လမျီုဂှ် ကၠောန်ကၠုင် ဒတုဲဖိုလ်ဂကူ ဒတုဲဖိုလ်ဍုင်ကွာန် နကဵု သွာင်နာနာ၊ ဗီုကဵု ပံက်ဗ္တောန်လိက်မန် ဥတုကညင်၊ ပလေဝ်လဟဵုကျာ်ဇြာ၊ သြိုင်ဒဒန် လးဂၠံင် ဒှ်တမ်ရ။ ပၞောဝ်ကဵု ကမၠောန်ပရေင်ဂကူ ညးမကၠောန်လဝ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဂကောံဗ္တောန်လိက်ပတ်မန် ကေုာံ ယေန်သၞာင်ဗုဒ္ဓဘာသာ နူကဆံင်ကွာန် ညံင်ဂွံဇၞော်လှဲပ္တိတ် ကဆံင်ပွိုင်တိုက်၊ ကဆံင်ပွိုင်ဍုင်၊ ကဆံင်အလုံဒေသရးမန်ဂှ် ကျာ်ဇၞော်ဂိုတ်ဂစာန်ကၠုင်လဝ် မွဲစွံ ကုက္ဍိုပ်သကိုပ်မန်နာနာတအ်ရ။
အတ္ထုပ္ပတ္တိ ဗွဲခမၞန်
ကျာ်ဇၞော်ဣန္ဒက က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၆ အဝ်ဂေတ် ၁၆ (သက္ကရာဇ် ၁၂၉၈ ဂိတုဘတ် ၁ မမံက်) တ္ၚဲအဒိုတ် အခိင်နူဂယး ပ္ဍဲအရာပ်ဓရိုက်ထဝါဲ၊ ကွာန်ကၟာဝက်၊ မညးဒှ်ကောန် နာဲပိုင် မိဣရုတ်။ မိမၜါ ခုတ်ကဵုလဝ်ယၟု မာံအောင်ရ (အံင်ရ) ရ။ အခိင် ကျာ်ဇၞော် မကလိဂွံ အာယုက် ၁၃ သၞာံဂှ် မိမၜါ ပအပ်ဘာ ဘာလကျာ် ဇရေင် ကျာ်ဇၞော်အစာမှာထေရ် ပဏ္ဍိတ ပ္ဍဲဘာလွဳမာန်ထဝ် ရ။ သၞာံ ၁၉၅၀ ဂိတုဨပြဳ ၂၄ (သက္ကရာဇ် ၁၃၁၂ ဂိတုပသာ် ၉ မမံက်) တ္ၚဲစန်ဂှ် ကျာ်ဇၞော် ပထပိုယ်သာမဏဳ ပ္ဍဲဘာလွဳမာန်ထဝ် ဇရေင်ကျာ်ဇၞော်ပဏ္ဍိတဂှ်ရ။ ကျာ်ဇၞော် ပဒတဴ ပ္ဍဲဘာလွဳမာန်ထဝ် ၜါသၞာံတုဲ အာကတ်လိက် ပ္ဍဲဘာပြာသာဒ် ကွာန်ကၠအ်သတ် မွဲဝှ်၊ တုဲ က္လေင်ပဒတဴ ပ္ဍဲဘာလွဳမာန်ထဝ်ပၠန်ရ။
သၞာံ ၁၉၅၆ ဂိတုမာတ် ၄ (သက္ကရာဇ် ၁၃၁၇ ဂိတုမာဃ် ၇ စွေက်) တ္ၚဲအဒိုတ်ဂှ် ကျာ်ဇၞော် အာစိုပ်ဒဒှ် ခမဳ ပ္ဍဲသိမ်တၠအရှန် မနွံပ္ဍဲအရှာံကျာ်ဇြာ၊ ဘဒ္ဒန္တရာဟုလမဟာထေရ် ကျာ်ဇၞော် ဘာဝင်ဗ္ကောတ်၊ ကွာန်ဘာဒေါဝ် ဒှ်အစာဥပ္ပဇ္ဇျာယ်၊ တၠဂုဏ်အစာနန္ဒသာရထေရ်၊ ကျာ်ဇၞော်အစာ ဥတ္တမထေရ် ဘာထံင်ကှ်ေ တအ် ဒှ်အစာကမ်ရ။ ကျာ်ဇၞော်ဒှ် ခမဳတုဲ အာကတ်လိက် ဇရေင် အစာသၠပတ် ဘဒ္ဒန္တဣန္ဒက ကွာန်မုဟ်ဒဵု၊ တကအ်ခၟိုင် ၜါသၞာံ၊ ဘာကျာ် ကွာန်နာင်ပြိုင် တုဲ ဂွံအံင်ကေတ် တန်ဍောတ် နူအလဵုအသဳရ။
ကျာ်ဇၞော်ဝွံ နူသက္ကရာဇ် ၁၃၄၅ ဂှ် ရေင်တၠုင်လဝ် သဇိုင်ဝန်သင် ပ္ဍဲဂကောံသံဃနာယက ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင် ပွိုင်ပန်သၞာံတုဲ နူသက္ကရာဇ် ၁၃၅၁ စဵုကဵုလအိတ်လမျီုဂှ် ယိုက်ဂၠေင်လဝ် တာလျိုင် ဥက္ကဋ္ဌ ဂကောံသံဃနာယက ကွာန်ဝါယာပ်ရ။
သၞာံ ၜိုတ် ၁၉၈၁ (၁၃၄၃) ဂှ် တၠဂုဏ်အစာ အိန္ဒက၊ တၠဂုဏ်သုမန၊ တၠဂုဏ်ဇာဂရ၊ တၠဂုဏ်ညေယ နူကဵု ဘာလွဳမာန်ထဝ်၊ ကျာ်ဇၞော်အစာတိဿပါလ နွံပိုန် ဘာကျာ်ဇြာတြေံ၊ ကျာ်ဇၞော်အစာ စန္ဒသဳရိ နွံပိုန် ဘာလျးသာသနာ၊ ကေုာံ တၠဂုဏ်အစာပါလိတ နူဘာတိုက်တၟိ (ဘာဓါတ်ကျာ်) ကွာန်ကၟာဝက်တအ် ချပ်ဂၞန် ရေင်သကအ် သွက်ဂွံပံက်ဂကောံဗတောန်လိက်မန် သွက်ကောန်င္ၚာ် ပ္ဍဲဥတုကညင်မွဲ နကဵုဂကောံဂှ် ဗီုပြင်ဗတောန်ကီု အခိင်ကီု ကၠောန်တုပ်တုပ်ရ။ ဆဂး သၞာံဂှ် ဟွံဒှ်ပံက်ဂကောံ။ ဂတးယးသၞာံ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၂ (သက္ကရာဇ် ၁၃၄၄) ဂှ် စဗ္တောန်လိက် ကုကောန်င္ၚာ် ပ္ဍဲဥတုကညင် ပ္ဍဲဘာလွဳမာန်ထဝ် ကဵု ဘာကျာ်ဇြာတြေံ ရ။ စိုပ် သၞာံ ၁၉၈၃ (သက္ကရာဇ် ၁၃၄၅)ဂှ် ခမဳသင် ကေုာံ ခရှ်တအ် ကောံဓရီုချပ်ဂၞန် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲဘာလွဳမာန်ထဝ်တုဲ ဂကောံဂှ် ခုတ်ခဴကဵုလဝ်ယၟုပေင်ပေင် "ဂကောံပၠတရဴဗ္တောန်လိက်ပတ်မန် ကေုာံ ယေန်သၞာင်ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ကွာန်ကၟာဝက် ရးဇြာ" ရ။ သၞာံ ၁၉၈၂ ဂှ်လေဝ် ပံက်ဗ္တောန် ပ္ဍဲဘာလွဳမာန်ထဝ် ကဵု ဘာကျာ်ဇြာတြေံပၠန်ရ။ ဂကောံဂှ် ဗွဲကြဴ ကာလဒက်ပ္တန် နကဵုပွိုင်တိုက်ဂှ် ဒှ်အာ "ဂကောံဗ္တောန်လိက်ပတ်မန် ကေုာံ ယေန်သၞာင်ဗုဒ္ဓဘာသာ ပွိုင်တိုက်ကၟာဝက်" ရ။ နကဵု ကျာ်ဇၞော် ကေတ်ကၠုင်တာလျိုင် ပ္ဍဲဂကောံဏအ် နူစပ္တန် စဵုကဵု လအိတ်လမျီုရ။
ဂကောံဝွံ သွက်ဂွံသၠဲပ္တိတ် ကဆံင် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်ဂှ် နကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ် လပါ်သင် မၞိဟ်အဓိက ကျာ်ဇၞော်ဣန္ဒက ကေုာံ လပါ်ခရှ်တအ် ဒးဂစာန်ကၠုင် ဂၠိုင်ကဵုအလန်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် သင်မန်ဂိုဏ်ဇၞော် (သုဓမ္မာ)တအ်ဂှ် ဒှ်ညးမဟွံလုပ်သှ်လိက် အလဵုအသဳ ဟိုတ်နူ ဒးသှ် လိက်ဗၟာ မွဲဘာသာရ။ သင်မန် လပါ်ဂိုဏ်မဟာယျေန် ကဵု ဂိုဏ်ယှိုဲကျေန်တအ်ဂှ် လုပ်သှ်တုဲ အကြာ သင်မလုပ်သှ်လိက်အလဵုအသဳ ကဵု သင်မဟွံလုပ်သှ် လိက်အလဵုအသဳၜါဏအ် ထ္ကးဒၟံင် ရေင်သကအ် ဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ ပရေင်ကမၠောန် ဗ္တောန်လိက်မန် ညံင်ဂွံ ကၠောန်မွဲဂကောံတုပ်တုပ်ဂှ် ဟွံလောဲသွာရ။ ဘာလွဳမာန်ထဝ် ဂှ် ဒှ်ဘာမဒုင်တိုင်ခဳ ပ္ဍဲပရေင်ဂကူမန် ပ္ဍဲကွာန်ကၟာဝက်ဂှ်ကီု သီုကဵု ပရေင်ဇၞော်မောဝ်သာသနာ ဗွဲတၟေင် ကမၠောန်ဇၞော်မောဝ် ကျာ်ဇြာဂှ် ဒှ်ဒၟံင် ဒၞာဲတိုင်ခဳရ။ သွက် ဂကောံဗ္တောန်လိက်ပတ်မန် ကေုာံ ယေန်သၞာင်ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂွံဒှ်အာ ကဆံင်ပွိုင်ဍုင် (မုဟ်ဍုင်) ဂှ်လေဝ် နကဵု ကျာ်ဇၞော်ဒုင်တိုင် ဒုင်ခဳတုဲ ပ္ညဳပ္ညပ်ကၠုင်တုဲ ဂွံဒှ်ကၠုင်ရ။
ရံင်အာကဵု လပါ်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ပၠန်လေဝ် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂကောံဒဳမဝ်ကရေသဳ ကောန်ဂကူမန် ဂှ် ဒးဒုင်ပလီုလဝ်၊ တုဲပၠန် ကမၠောန်ပရေင်ဍုင်ကွာန် အလဵုအသဳပၞာန်ဗၟာ ကၟာတ်လဒဵုလဝ် တေင်တေင်ဂြတ်ဂြတ်ရ။ သွက်ဂကူမန် ဂွံဒှ်မွဲဂကောံ မွဲကရောမ် စိုတ်ဓါတ်ဆာန်သၟိန် ကၠောအ်က္ဍရေင်သကအ် ညံင်ဟွံဂွံအိုတ်အာဂှ် ဒးကၠောန်အာ ကမၠောန်လိက်ပတ် ကေုာံ ယေန်သၞာင်ဗုဒ္ဓဘာသာရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ က္ဍိုပ်သကိုပ် လပါ်ခရှ်တအ်လေဝ် စိုတ်ထတ်ဒၟံင် ညံင်ဂွံဒှ် အလုံမွဲပွိုင်ဍုင်ရ။ ကြဴနူ မကောံဓရီု ပ္ညဳပ္ညပ် ရေင်သကအ် ဂၠိုင်ကဵုအလန်တုဲ ပ္ဍဲသဘင်ကောံဓရီု မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဘာလွဳမာန်ထဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၂ ဂိတုသေပ်တေမ္ဗာ ၁၀ (သက္ကရာဇ် ၁၃၅၄ ဂိတုဘတ် ၁၄ မမံက်) ဂှ် တုပ်စိုတ် ဒက်ပ္တန် ဂကောံဗ္တောန်လိက််ပတ်မန် ကေုာံ ယေန်သၞာင်ဗုဒ္ဓဘာသာ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင် မာန်ကၠုင်ရ။ ဘာလွဳမာန်ထဝ် ဂှ် ဒှ်ဌာန်ဂအုပ်ရုင် ဂကောံဂှ်တုဲ ကျာ်ဇၞော် ယိုက်ဂၠေင်လဝ် နဒဒှ် ဟိတဓရ ရ။ သၞာံ ၁၉၉၈ (သက္ကရာဇ် ၁၃၆၀) ဂှ် ဒက်ပ္တန် သၠဲပ္တိုန် စဵုကဵု အလုံဒေသရးမန် မာန်ကၠုင်ရ။
နကဵု လပါ်ညးတၠအဝဵုတအ်ပၠန်လေဝ် သွက်ဂွံပလီု ကမၠောန်ဗ္တောန်လိက်မန် ဥတုကညင်ဏအ်တုဲ ကဵုနင် စၞောန်အမိင် ကုဘာအလဵုအသဳဂမၠိုင် ဒဒှ်ရ ကွးဘာတအ် ပ္ဍဲအခိင်ကညင် ဒးဗ္တောန် တန်ယေန်သၞာင်ဗုဒ္ဓဘာသာ နကဵု ဘာသာဗၟာ ရ။ မွဲလပါ်ဂှ်ပၠန် အစာမဗ္တောန် လိက်မန်တအ်ဂှ် ဒးဒုင်ဘပဠ နွံရ၊ ဗ္တောန်လိက်မန် ပ္ဍဲဥတုကညင် အပ္ဍဲအရှာမ်ဘာလကျာ်ဟေင် ဗၠးဘဲ ဘပဠ နူကဵု တၠအဝဵုတအ်ရ။ ပ္ဍဲဒေသမန် ညံင်ကောန်င္ၚာ်တအ် ဟွံဂွံ ဒးအာတိုန် တန်ယေန်သၞာင်ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗတ်ဗၟာ ပ္ဍဲဘာတန်၊ ညံင်ကောန်င္ၚာ်တအ် ဂွံကၠုင်ဗတောန် နကဵုဘာသာမန် ပ္ဍဲဘာလကျာ်မန်ဂှ် ဒးအာ ပ္တိုန်ဂလာန်၊ ပ္ညဳပ္ညပ်လဝ် ကုအလဵုအသဳဗၟာ ဂၠိုင်ကဵုအလန်ကီုရ။
နူကဵု အကာဲအရာ ကေုာံ ပရေင်ဆဵုဂဗတအ်ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်ကျာ်ဇၞော် သ္ဂောအ်ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ "အခေါင်အရာဂကူဂှ် တောဲဒွန်ဒၟံင် ကုအဝဵုအာဏာ" ဒှ်မာန်ရောင်။ မွဲလပါ်ဂှ်ပၠန် နကဵုအခိုက်အလိုက်မၞိဟ် ရးနိဂီုဗၟာ ဟွံတိတ်ဗၠးနူ အဂတိဂမၠိုင်တုဲ မနွံကဵု အဆက်၊ ဍုက်ကေဝ် ကုညးမဂွံလဝ် အဝဵုတအ်ဂၠိုင်ကဍင် ကမၠောန်ဇကု မိက်ဂွံကၠောန်ဂှ် ကလိတ်ကလောတ် လောဲသွာဂၠိုင်ကဍင်ဂှ်လေဝ် နွံ၊ မွဲလပါ်ဂှ်ပၠန် နကဵု သၟိင်တၠဗၟာတအ်ဂှ် ထ္ၜးဟိုတ် ကုဇကုရှ်ေသှ်ေဒၟံင် ကျာ်ဇၞော်မန် ယၟုပြာကတ်တအ်တုဲ ကေတ်ပရဲ စန်ဒက် သွက်သြဇာဇကု ပ္ဍဲဒေသမန်ဂှ်လေဝ် နွံကီုရ။
သၞာံ ၂၀၁၀ နကဵုအလဵုအသဳပၞာန်ဗၟာ ကၠောန်သဘင်မာဲဂှ် နကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ်မန် ဗွဲတၟေင် ရဲ ဂကောံဒဳမဝ်ကရေသဳ ကောန်ဂကူမန်တြေံတအ်ဂှ်၊ ညံင်ရဴ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳကီု ဟွံလုပ်စၟတ်သမ္တီဗော်၊ တုဲ ဟွံလုပ်ဒုင်ရုဲမာဲရ။ နကဵု ကျာ်ဇၞော် ပ္ဍဲသဘင်ကၞာစှ်ေဘာဂှ် ကျာ်ဇၞော် ဗ္တိုက်ဖ္အောဝ် ညံင်ကောန်ဂကူမန် ဂွံဒက်ပ္တန်ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်တုဲ ညံင်ဂွံလုပ်ဒုင်ရုဲမာဲရ။ မၞိဟ်စၞးအမာတ်မန် ဟွံမဲ ပ္ဍဲစၠတ်ဓဝ်မ္ဂး အခေါင်အရာလိက်ပတ် ယေန်သၞာင်မန် မံက်ဂတဝ်ကၠုင် ဟွံမာန်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ကျာ်ဇၞော် ကေတ်လဝ် တာလျိုင် ဥက္ကဋ္ဌ ပ္ဍဲဂကောံဗ္တောန်လိက်ပတ်မန် ကေုာံ ယေန်သၞာင်ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံဒေသရးမန် ရ။ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဂကောံဂှ် သွာင်ခရှ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ်ဒၟံင် မၞိဟ် နူကဵု ဂကောံဒဳမဝ်ကရေသဳကောန်ဂကူမန် တြေံဂၠိုင်တုဲ လညာတ် ဟွံတုပ် ကျာ်ဇၞော်ရ။ ဟိုတ်နူဏအ်တုဲ ညးတၞဟ်တအ် ဟီုစ ကုကျာ်ဇၞော် ကျာ်ဇၞော်ဂှ် ဒှ်အာ လကျာ် အလဵုအသဳပၞာန်ဗၟာရ။ အခိင်ကျာ်ဇၞော်ကြပ်ပဝ်ဂှ်လေဝ် နကဵု ဝန်ဇၞော်တွဵုရးဍုင်မန် နိုင်အုန်းမြင့် ကေုာံ ဝန်ဇၞော်တၞဟ်တအ် ကၠုင်ကလအ် ကျာ်ဇၞော်အိုတ်ရ။
သၞာံ ၁၉၉၂ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၃ (သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၅၃ ဂိတုမာ် စှ်မမံက်) တ္ၚဲဗြဴဗတိဂှ် ကျာ်ဇၞော်ဘာတိုက်တၟိ ဘဒ္ဒန္တပါလိတထေရ်၊ ကျာ်ဇၞော်ဘာလွဳမာန်ထဝ် ဘဒ္ဒန္တဣန္ဒကထေရ်၊ ထေရ်ၜါဇကုဝွံ အာဂတပၠတရဴ၊ နမပဒြဟတ် ကုကျာ်ဇၞော် ဘာဂါတ် ဘဒ္ဒန္တတေဇဝန္တထေရ် ကေုာံ ကျာ်ဇၞော်ဘာဗောဓိစေတဳ ဘဒ္ဒန္တအိန္ဒသာရထေရ်၊ သီုကဵု ခမဳသင်သြဝါဒါစရိယ ၂၅ ဘာ မနွံပ္ဍဲကွာန်ကၟာဝက်တအ် တုပ်သၟဟ် ဒှ်သဟဓဝ်မွဲစွံ ကု ဂကောံဂေါပကကျာ် ၂၁ တၠ မတွဟ်ဂး ဥက္ကဋ္ဌ နာဲအာဲသိုက်၊ ဒု-ဥက္ကဋ္ဌ နာဲညာဏ်သိုက်၊ ကေင်ကာပ္ဍဲ နာဲလျးမည်၊ ဒု-ကေင်ကာပ္ဍဲ နာဲထဝ်ပိုန်၊ ညးထိင်ဒက်သြန် နာဲစဳကၠး၊ ညးလုပ်ဂကောံ နာဲအံသဝ်၊ နာဲဗၠဲထဝ်၊ နာဲအိန်ဗၠာဲ၊ နာဲဗၠာဲ၊ နာဲကြဳဝန်၊ နာဲခိုဟ်သန်၊ နာဲထဝ်ရတ်၊ နာဲကျေဝ်ရတ်၊ နာဲကောန်ဆာန်၊ နာဲၜိုဟ်သိုဟ်၊ နာဲဗၠိုင်သြန်၊ နာဲကျေဝ်လောန်၊ နာဲဆာန်ရတ်၊ နာဲထဝ်သောန်၊ နာဲနန်ထဝ်၊ နာဲသောဲ တုဲ ဒက်ဇၞော်လဟဵုပတိုန်ကျာ်ဇြာ အလန်စတုတ္ထ (ပ္ဍဲလိက်တၟအ် ချူလဝ် အလန်တတိယ)။ နာဲလှိုင်ထဝ် ဒှ်အစာပရန်။ သက္ကရာဇ် ၁၃၅၄ ဂိတုပသာ် စှ်ပန် မမံက် တ္ၚဲသိုက် အခိင်နူဂယး ဒ္စာံနာဍဳဂှ် အာစိုပ်ဒတုဲ။ သမၠုင်ကျာ်ဒှ်အာ တြဴစှ်ောပန်ဟတ်၊ ဗွိုက်ဂှ် နွံ ကၠံဒစာံတြဴဟတ်ကဵု ၜါမိဟ်၊ ဇၞော်တိုန်စှ်ဟတ်ပြင်ရ။
ကျာ်ဇၞော်ဝွံ ပရေင်ကမၠောန် မဒှ်ဂုဏ်ဖိုလ်ဂကူ မဒှ်ဂုဏ်ဖိုလ်ဍုင်ကွာန် ၜိုတ်ညးမရေင်တၠုင်မာန် ရေင်တၠုင်ကၠုင်လဝ် သွာင်နာနာရ။ ဥပမာ ပ္ဍဲသၞာံ၂၀၀၉ ဂှ် နကဵု ကျာ်ဇၞော် အာဂတပၠတရဴတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဂကောံရီုဗင်ဂဥုဲဇြုံ မွဲဏီရ။ ဟိုတ်နူ ရုင်ဂဥုဲညးဍုင်ကွာန် ကွာန်ကၟာဝက်ဂှ် လ္ဆောဝ်မ္ဂး ဂဥုဲဇြုံ အိုတ်ဒၟံင်တုဲ မၞိဟ်မွဲမွဲ ဒးဒုင်ဇြုံၜံက်မ္ဂး ဒးပ္တိုန် ရုင်ဂဥုဲဍုင်မတ်မလီု၊ လဆောဝ်မ္ဂး လမျီု ဒးအိုတ်အာ အကြာဂၠံင်လေဝ် နွံရ။ တၞဟ်န ဂွံရနုက်ဗပေင် ကိစ္စဏအ်တုဲ နကဵု ကျာ်ဇၞော် အာဂတပၠတရဴတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဂကောံဂှ်ရ။
ကမၠောန်ဇၞော်မောဝ် ကွာန်ကၟာဝက် ဗီုကဵု သြိုင်ဒဒန် လးဂၠံင်တအ်ဂှ် ကျာ်ဇၞော် ပံင်တောဲ ကုညးဍုင်ကွာန်တုဲ ကၠောန်ကၠုင်လဝ်ကီုရ။ ပါဲနူ ဂၠံင်အပ္ဍဲအကြာကွာန်တုဲ ဂၠံင် သွက်ဂွံတိုန် ကျာ်တၟအ် ဂှ်လေဝ် နကဵု ကျာ်ဇၞော် အာဂတပၠတရဴ မွဲစွံ ကုဂကောံဂေါပက ကျာ်တၟအ် ကျာ်ဇြာတုဲ နူကဵု သၞာံ ၂၀၀၇ ဂှ် ပံက်ဒၟံင် ဂၠံင်ကွဳစက် ဂွံတိုန်ကဵု ကျာ်တၟအ်ရ။ သၞာံ ၂၀၀၉ ဂှ် ဂၠံင်ပံက် လးလဝ် ဂၠံင်တၟအ် အာစိုပ်ဒတုဲတုဲ တိုန်ကျာ်တၟအ် နကဵု ကွဳစက်ဂွံအာရ။
သဘင်ကလေင်လိက် ဂကောံဂိုဏ်ဂမၠိုင် ကွာန်ကၟာဝက်ရးဇြာဂှ် နူသက္ကရာဇ် ၁၃၄၇ စဵုကဵုလအိတ်လမျီုဂှ် ကေတ်လဝ် တာလျိုင် ညးရေင်တၠုင်ဖဵု (ဟိတဓရ) ရ။ နကဵု ဂကောံဂှ် ဇၟာပ်သၞာံ ကၠောန်သဘင်ကလေင်လိက် ပ္ဍဲဂိတုဝှ် ၂ မမံက် စဵုကဵု ၄ မမံက်ရ။
သၞာံ ၂၀၀၀ ဂိတုမာတ် ၁၉ (သက္ကရာဇ် ၁၃၆၁ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်ပေင်) တ္ၚဲအဒိုတ် ဂှ် နူကဵု သၟိင်အလဵုအသဳကၟိန်ဍုင် ဗ္ဂိန်ဇိုင်ဏှင်ကဵု တဆိပ်တြာ "မဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိကဓဇ" ရ။
သၞာံ ၂၀၁၁ ဂိတုဂျောန် ၁၅ (သက္ကရာဇ် ၁၃၇၃ ဂိတုဇှ်ေ ၁၄ မမံက်) တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါ အခိင် ၁၃း၄၅ ဂှ် စုတိစဴအာသွဝ် ပ္ဍဲဘာလွဳမာန်ထဝ် နကဵု ယဲကေန်သာ ရ။ လွဳလဝ်ယဲ ပ္ဍဲရုင်ဂဥုဲဇၞော် အာရှတော်ဝင် မနွံပ္ဍဲ ပွိုင်ဍုင်စမ်းချောင်း၊ ဍုင်လ္ဂုင်၊ ယဲကြီုတုဲ ထ္ပက်ဂဥုဲပြာ်လမျီု ဂွံၜါတ္ၚဲ စိုပ်ဘာတုဲ စဴအာသွဝ်ရ။ ကျာ်ဇၞော် အာလွဳလဝ်ယဲ ပ္ဍဲသေင်္ကာပူရ် ပွိုင် မွဲဂိတုကီုရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ ကဏ္ဍ:BEHM
သၞေဟ်ဗဒဝ် ကွာန်တၟိ၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ဟိုတ်ဂွံကော်ခဴစကွာန်သၞေဟ်ဗ္ဒဝ်
ကွာန်သၞေဟ်ဗဒဝ်ဝွံ သၞေဟ်နွံဒၟံၚ်ပိသၞေဟ်ရ။ သၞေဟ်ကျာ်ကြုက်၊ သၞေဟ်လ္ဒောဝ်၊ သၞေဟ်ဝါလုက် မဒှ်ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
မဳလံင် မဝ်ချာ
မဳလံင် မနွံကဵု ဒြဟတ်မဇၞော် မဝ်ချာ (Extremely Severe Cyclonic Storm Mocha) ဂှ် ဒှ်ကျာမဳလံင် ဒေသဂမ္တဴ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲၜဳဇၞော်အိန္ဒိယသၟဝ်ကျာတုဲ လုပ်တိုန်အာ ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲတွဵုရးယခေင်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၃ မ္ဂး မဳလံင်ဝွံ ဒှ်ကျာလဗိုတ်ဒုတိယ မဳလံင်ပထမ မြဴသာ်ဝွံ နူဌာနအကာသဗေဒအိန္ဒိယ စၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲဂိတုမေ ၈၊ ၂၀၂၃ ဂှ်ရ။ ကြဴနူ မကတဵုဒှ် လဗိုတ်ကျာတုဲ လဗိုတ်ဂှ် ပတဝ်ဏာဒၟံင် မုက်လပါ် သၟဝ်ကျာ-ဗယပ် ဇရေင် ပ္ၚံက်ၜဳဗင်္ဂလဳတုဲ က္တဵုဒှ် စိုပ်ကဆံင် မဳလံင် ဗွဲမသကာတ်မြဟ်ရ။ နူစ မတ်ကျာ စိုပ်အာ ကဆံင်မဳလံင်တုဲ မဝ်ချာဂှ် ဂိတုမေ၁၄ ဂှ် စိုပ်အာ ကဆံင်မဳလံင် ဂၞန်-၅၊ ပ္ဍဲမွဲမိနေတ်ဂှ် နှေန်အသိင်ကျာ280 km/h ဒှ်ရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံစိုပ် သြင်တိဏီညိဂှ် အသိင်မဳလံင်မဝ်ချာ နွံကဆံင်မဳလံင် ဂၞန်-၄ မနွံအသိင်ကျာ ၂၄၁ ကဳလဳမဳတာ/နာဍဳ (၁၅၀ mph) (241 km/h (150 mph))ရ။
ဝင် နကဵုအကာသဗေဒ
ပ္ဍဲဂိတုမေ ၂ ဂှ် နူကဵု ဌာနအကာသဗေဒအိန္ဒိယ ဆိင်တော်ကေတ် ပ္ဍဲကဵု ပ္ၚံက်ၜဳဗင်္ဂလဳဂှ် မဳလံင်မွဲ သ္က္တဵုဒှ်ကၠုင်မာန်ရောင်။ ဂိတုမေ ၆ ဂှ် ဗီုပြင် ကျာမဳလံင်ဒေသဂမ္တဴမွဲ စက္တဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ဂိတုမေ ၇ ဂှ် မဳလံင်ဂှ် ဒြဟတ်ဇၞော်ကၠုင်သိုက်သိုက်ရ။ စတမ်နူ တ္ၚဲဂှ်တုဲ နူကဵု ဌာနပံင်တောဲစဳစောတ်မဳလံင် မကော်ဂး (Joint Typhoon Warning Center - JTWC) လေဝ် စတုဲ မင်ရံင်ဒၟံင် အကာဲအရာမဳလံင်ဂှ်တုဲ မဳလံင်ဂှ် ဂတးအာဒၟံင် က္ဍိုပ် ဂၠံင်လပါ်ပလိုတ်ရ။ ဂိတုမေ ၈ ဂှ် နကဵု ဌာနအကာသဗေဒအိန္ဒိယ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ မဳလံင် မနွံဒတန် ဨရဳယာထဍိုတ်ကျာသၟဝ် (low-pressure area) ရ။ တ္ၚဲဂတဂှ် မဳလံင်ဂှ် ဒြဟတ်ထဍိုတ်ကျာ ကောံကလောအ်ဒၟံင် ဗွဲမကၠေတ်တုဲ မနွံကဵု ဒြဟတ်ဇၞော်ဗွဲမလောန်တုဲ ပ္တဝ်ဏာဒၟံင် က္ဍိုပ်လပါ် သၟဝ်ကျာ-ဗယပ်ရ။ နကဵု JTWC လလောင်တြး ကဵုသတိ မဳလံင် ပ္ဍဲသၞောတ်ကဵုသတိညးတအ် နကဵုကဆံင် Invest 91B၊ နကဵု မဒှ်ဟိုတ်နူ လတူဗလးၜဳဂှ် ဟိုတ်နူ ဓါတ်ဂမ္တဴ ကတဴလောန်တုဲ ကျာမဳလံင် က္တဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ဂိတုမေ ၁၀ ဂှ် ကျာဂှ် စိုပ်အာ ကဆံင်လဗိုတ် မနွံကဵု ဒြဟတ်မထတ်မွဲ၊ နူဂှ် ဂိတုမေ ၁၁ ဂှ် စိုပ်ကဆံင်မဳလံင်ဒေသဂမ္တဴမွဲတုဲ နူကဵု ဌာနအကာသဗေဒအိန္ဒိယ ခုတ်ခဴကဵုယၟု မဝ်ချာ Mocha ရ။ နူကဵု JTWC လေဝ် စၟတ်သမ္တီ ကျာဂှ် နဒဒှ် ကျာမဳလံင်ဒေသဂမ္တဴ မနွံပ္ဍဲဂကောံ Tropical Cyclone 01B ရ။ ကျာဂှ် ဆက်တုဲ က္တဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဗဟဵုပွူကဆံင်သၟဝ် ( low-level circulation centre LLCC) မဒးဒၟံင် ယံင်ဗြဲ (rainband)ရ။
ယံင်ဗြဲဂှ် ပူဂေတ်ဒၟံင် မောန်ဓရောန် လတူမတ်ဗြဲ မနွံကဵု အနာမ်ဗၞဳပွူ ဗွဲမဇၞော်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်လဒေါဝ် ၁၂:၀၀ ဂှ် လဗိုတ်ကျာဂှ် စိုပ်အာ ကဆံင် မွဲနာဍဳ ၉၀ ကဳလဝ်မဳတာ 90 km/h၊ နကဵု ဌာနအကာသဗေဒအန္ဒိယ လေဝ်စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ မဝ်ချာဂှ် ဒှ်ကျာမဳလံင်ဒေသဂမ္တဴ မနွံကဵု ဒြဟတ်မသကာတ်မြဟ်မွဲရ။ မတ်ကျာဂှ် ထ္ၜးကၠုင် ပ္ဍဲဗီုဓါတ်သတာလာက်ရ။ မေ ၁၂ ဂှ် မဝ်ချာ ဒှ်ကၠုင် ကျာမဳလံင် မနွံကဵု ဒြဟတ်ဗွဲမဇၞော်မွဲရ။ လၟေင် လဗိုတ်ဆေဝ်ပလဳဂမၠိုင် ကေုာံ မတ်ဗြဲပွူထၞေက်ဂှ် ဒှ်အာ အနာမ်စဵုကဵု ၂၂ ကဳလဝ်မဳတာ မနွံကဵု မတ်ကျာဂၠိင်ဂၠိင်မွဲရ။ မဝ်ချာ နွံအသိင်ကျာ ပ္ဍဲမွဲမိနေတ် စဵုကဵု 165 km/h နကဵု JTWC တော်ကေတ်တုဲ ပၠုပ်စုတ် ပ္ဍဲကဆံင်ကဏ္ဍ ၂ ပ္ဍဲကဵု (Saffir–Simpson hurricane wind scale - SSHWS) ရ။ အဃောအသိင်ကျာ မခိုဟ်ဒၟံင်ဂှ် ကျာဂှ် ပတဝ်ဏာဒၟံင် လပါ်သၟဝ်ကျာ - ဗာယပ် ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာ လပါ်သၠုင်ကျာ ဒှ်မာန်ရောင်ဂှ် နူကဵု ဌာနအကာသဗေဒတအ် ဆိင်ကေတ်ရ။ အဃောဂှ် ဟိုတ်နူအသိင်ကျာ နူကဵု ရးနိဂီုဗၟာလပါ်သၠုင်ကျာတုဲ မဳလံင်ဂှ် ပ္တဝ်ဏာက္ဍိုပ် လပါ်သၟဝ်ကျာ-ဗယပ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်လဒေါဝ် ၁၈း၀၀ ဂှ် နူကဵု ဌာနအကာသဗေဒအိန္ဒိယ စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ မဝ်ချာဂှ် ဒှ်ကျာမဳလံင်မနွံကဵု အသိင်မသကာတ်မြဟ် အိုတ်အစောန်မွဲရ။ ဂိတုမေ ၁၃ ဂှ် အကာဲအရာ မတ်ကျာဂှ် ၜတ်ကၞာတ်ကေတ် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်မာန်ကၠုင် မဳလံင်မဝ်ချာဂှ် နွံအသိင် ပ္ဍဲမွဲမိနေတ် နွံနှေန်ကျာ မွဲနာဍဳ ၂၄၀ ကဳလဝ်မဳတာ240 km/h၊ မတုပ်သၟဟ် ကုကဆံင်ကဏ္ဍ ၄ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်SSHWSရ။
ပရေင်ပလေဝ်ပလေတ်ဂမၠိုင်
ဂကောံအရီုအဗင်ဂမၠိုင် ညးတၠစေတနာဂမၠိုင် ရီုဗင် ကောန်ဍုင်ကွာန် မနွံ ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာ၊ ရးနိဂီု ဗင်္ဂလာဒေသ် သွက်ဂွံပါဲဓရေတ် မဳလံင်ဂှ်ရ။ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ညးလဒဴ မနွံပ္ဍဲ ပယျဵုအကြာ ဗၟာ-ဗင်္ဂလာဒေသ် မၞိဟ် ၈,၆၀၀ ဂှ် ပြံင်စွံလဝ် ပ္ဍဲဍုင်ကအ်ဗသာ (Cox's Bazar)၊ မၞိဟ် ၃,၄၀၀ ဂှ် ပြံင်စွံ ပ္ဍဲဗဒိုပ်ညးလဒဴဂမၠိုင်ရ။ မၞိဟ် ၂၀၀ ဂှ် အာဗ္ဒဗ္ဒါဲဒၟံင် ပ္ဍဲ ပေါက်တဝ် (Pauktaw) ရ။
ရးနိဂီုဗၟာ
သၟိင်တၠဒေသ ပ္ဍဲတွဵုရးယခေင် ပ္ဆုဲပြံင် ညးဍုင်ကွာန် မပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဒေသတိသဝ်သဝ် မနွံ ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ် သြင်ၜဳ ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင် သေတ်တိုယ်၊ ပေါက်တဝ်၊ မြေပုံ၊ မောင်ဒဝ်၊ ဗူတဳဒေါင် ရ။ ဂကောံဒေသ ကေုာံ ဂကောံရီုဗင်ဂမၠိုင်လေဝ် ပ္လေဝ်ပ္လေတ်စ သွက်ဂွံရီုဗင် ဘဲမဳလံင်ဂှ်ကီုရ။ ဂကောံခရက်ဗကေတ် ဍုင်ဗၟာ လေဝ် ပလေဝ်ပလေတ်စလဝ် ကပေါတ်အရီုအဗင် သွက်ညးဒဒိုက် ဘဲကျာမဳလံင်ကီုရ။
ဂကောံထံက်ပင်စၞဂၠးကဝ် (WFP) မနွံ ပ္ဍဲ ရးနိဂီုဗၟာလေဝ် ပ္လေဝ်ပ္လေတ်လဝ် စၞစ ဇွောအ်မ သွက်ဂွံ ရနုက်ဗပေင် ကဵုဒါန် သွက်မၞိဟ် ၄၀၀,၀၀၀ ပ္ဍဲတွဵုရးယခေင် ကေုာံ ဒေသဗဒါဲတအ်ဂှ်ရ။ အတိုင် ရုင်ကုလသမဂ္ဂ သွက်ဂွံပံင်တောဲ ရီုဗင်ပရေင်မၞိဟ် (United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs - OCHA) မ္ဂး မဳလံင်မဝ်ချာဂှ် လုပ်စိုပ် ရးနိဂီုဗၟာ တွဵုရးယခေင် ကေုာံ ဒေသမနွံသၟဝ်ကျာ-ပလိုတ်တအ်ဂှ် မၞိဟ်ၜိုတ် တြဴမဳလဳယာန် ကြက်နွံပၟိက် အရီုအဗင်တုဲ မၞိဟ်ၜိုတ် ၁,၂ မဳလဳယာန်ဂှ် သ္ၚိဌာန်လီုလာ်ရောင် ဆိင်လဝ်ရ။ နကဵု ဂကောံပရေင်ထတ်ယုတက်ဂၠးကဝ် လေဝ် ကေတ်ပၠုပ် ဂဥုဲသအးဍာ် ၅၀၀,၀၀၀ မ ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာ သွက်ဂွံရနုက်ဗပေင် ဍာ်သွုင်ရ။ ဂကောံရီုဗင်ပရေင်မၞိဟ် အာသဳယာန် (ASEAN Coordinating Centre for Humanitarian Assistance - AHA Centre) ကဵုသတိ မဳလံင်ဏအ်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု ကပ်ဘဲဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်မာန်တုဲ ညံင်ဂွံ ပံင်တောဲ ကုအလဵုအသဳဗၟာတုဲ နကဵုဍုင်ဂမၠိုင် ညံင်ဂွံလုပ်ရီု ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ်ဂှ် ဟီုလဝ်ရ။
ရးနိဂီု ဗင်္ဂလာဒေသ်
အေဂျေန်သဳ ညးလဒဴ ကုလသမဂ္ဂ လလောင်တြး ဒဒှ်ရ "အေဂျေန်သဳ ပံင်တောဲ ကုဂကောံပရဟိတဂမၠိုင်တုဲ ပ္လေဝ်စလဝ် ပ္ဍဲဗဒိုပ်ဂမၠိုင်ကီု သီုကဵု ပ္ဍဲ ဗသေန်ခ Bhasan Char"ရ။ ဗြဲဇမၞော်ဂူ ဟိုတ်နူကျာမဳလံင်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု တိလာ် ပ္ဍဲ ချိတ္တဂံင် ကဵု ကအ်ဗါဇြာ ကေုာံ ခရိုင်ရာန္ဂမတဳ၊ ဘာန္ဒာဗာန် ကေုာံ ခဂြချ်ဟရဳ တအ်မာန်ရောင်ဂှ် နူသၟိင်တၠဗင်္ဂလာဒေသ် ဟီုလဝ်ရ။ မၞိဟ်ၜိုတ်ကဝက်မဳလဳယာန်ဂှ် ဒးပြံင်အာလဝ် ဒၞာဲမဂီုကၠီုရ။ ဌာနပရေင်ထတ်ယုက် ပ္လေဝ်စွံလဝ် ကွဳစက်ရုင်ဂဥုဲအာမ္ဗူလာန် ၄၀ ဖ္ဍိုက် ဂကောံလွဳယဲ မပြံင်ပဆုဲဂွံ ၃၃ ဂကောံ ပ္ဍဲကဵု ကအ်ဗါဇြာရ။
အိန္ဒိယ
နကဵု ဌာနအကာသဗေဒအိန္ဒိယ ဟီု ဒေသဂမၠိုင် မနွံ ဗွဲဒိုဟ်အဂၞဲ ကုပ္ၚံက်ၜဳဗင်္ဂလဳ မပ္တံ ကု တြိပူရ၊ မိဇြောရာမ်၊ နာဂလာန်၊ အာသာံ ကရေက်သၠုင်ကျာ ကေုာံ ဒၞာဲလ္ၚဵု ပ္ဍဲ မဏိပူရ်ဂှ် ဟိုတ်နူ အသိင် မဳလံင်မဝ်ချာတုဲ ဗြဲဇၞော် ဂူမာန်ရ။ နကဵု အလဵုအသဳ ကေုာံ သၟိင်တၠတၞဟ်ဂမၠိုင် နူကဵု တွဵုရး တြိပူရ၊ မိဇြောရာမ်၊ နာဂလာန်၊ မဏိပူရ်၊ ကေုာံ အာသာံ တအ်လေဝ် ပ္လေဝ်ပ္လေတ်စလဝ် ညံင်အလီုအလာ် မဂွံအောန်ကီုရ။
ရးနိဂီုဗၟာ
ဍာ်ဒဳမဳလံင် မနွံသမၠုင်ၜိုတ်3 to 3.5 m ဂှ် ဇီုတက် သြင်ၜဳ ပ္ဍဲတွဵုရးယခေင်ရ။ ဟိုတ်နူ ဍာ်ဒဳတုဲ ဍုင်သေတ်တိုယ် ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင် ဗၠိုတ်ဍာ် ဂၠံင်ဂမၠိုင်ကီု သ္ၚိဂမၠိုင်ကီု ဗၠိုတ်တၞီအာဍာ်ရ။ တိုင်ဆက်စၠောအ်ဇၞော် မနွံ ပ္ဍဲဍုင်သေတ်တိုယ်ဂှ် ကဝ်ဒေါမ်စှ်ေအာရ။ ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင်လေဝ် ကၟဳသ္ၚိ လိက်ဂတဵုဂမၠိုင် သွဝ်ကလာင်အာ။ ကြဴနူ မဳလံင်မလုပ်တုဲ အဆက်စမၠောအ်အေန်တာနေတ် ပ္ဍဲတွဵုရးယခေင် လီုအာရ၊ မြဴသာ်ဝွံ ရုင်ကုလသမဂ္ဂ မနွံပ္ဍဲဒေသဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ်ရ။
ကွာန်ဗွဲမဂၠိုင် မနွံ ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်သေတ်တိုယ်၊ မြောက်ဥူ၊ ကျောက်တဝ်၊ မေန်ပျာ တွဵုရးယခေင်ဂှ် လီုသရိုဟ်အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲကျဝ်တဝ်ဂှ် သ္ၚိမနွံ ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၉၀%ဂှ် လီုလာ်အိုတ်ရ။ အောန်အိုတ် ၁၀ ကွာန်ပြင်ပြင် မနွံ ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်သလိန်ဂှ် ဗၠိုတ်ဍာ် ဟိုတ်နူဗြဲဇၞော်ဂူ။ ပ္ဍဲရးနိဂီုဗၟာဂှ် အောန်အိုတ် မၞိဟ် ၁၂ တၠ ဒးချိုတ် တုဲ ၇၀၀ ဒးဝပ်။ ပၞောဝ်မၞိဟ်မချိုတ်ဂမၠိုင်ဂှ် မၞိဟ် ထပှ်ဂှ် နူကဵု တွဵုရးယခေင်၊ ပၞောဝ်ဂှ် မသုန်တၠဂှ် ပ္ဍဲဍုင်သေတ်တိုယ်၊ မၞိဟ်မသုန်သၟေဟ်ဂှ် ပ္ဍဲရးတၞဟ်တအ်ရ။ Two women also died in the Salin Creek on 14 May.
ရးနိဂီုဗင်္ဂလာဒေသ်
သ္ၚိတာဲဒုန် မနွံ ပ္ဍဲကအ်ဗါဇြာ ၜိုတ် ၁,၃၀၀ မပြင်ပြင်ဂှ် ဒးကျာတုဲ လီုသရိုဟ်အာရ။ ပ္ဍဲ တကအ် သင်မာတေန်ဂှ် အောန်အိုတ် မၞိဟ် ၁၂ တၠ ဒးဝပ် ဟိုတ်နူလဗိုတ်ကျာ။ ဇွီုပရိုက်ဘဲ မဳလံင်ဂှ် ၜိုတ်မဆိင်လဝ်ဂှ် ဟွံဒှ်ရ။ ပ္ဍဲတကအ်မဟေရှဳခလဳ (Maheshkhali Island) မၞိဟ်ပိတၠ မဂစာန်စဵုဒၞာ ဝါၜဵုဇကုဂှ် ဒးချိုတ်အာ။
မဳလံင်မဝ်ချာ ဗဒှ်ကဵု ဗြဲဇၞော်ဂူ၊ ကျာထတ် ပ္ဍဲကအ်ဗါဇြာ။ ပ္ဍဲအခိင်မွဲစွံဂှ် လဗိုတ်ကျာလေဝ် ပိုက်တက် ပ္ဍဲဗင်္ဂလာဒေသ်တုဲ ဗြဲဇၞော်လေဝ် ဂူလဝ်ကီုရ။ ဟိုတ်နူ ဗြဲဇၞော်ဂူတုဲ ပ္ဍဲဒေသတအ်ဂှ် ပရေင်လီုလာ် နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ။
ခယျးမ္ၚး၊ ကွာန်
<mapframe latitude="16.592428" longitude="97.842087" zoom="5" width="400" height="300" align="right"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ {     "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 97.842087,         16.592428        ]      }    }  ] }
ကွာန်ခယျး မ္ၚး (Outer Khayar) ဝွံ ဒှ်ကွာန်မန် နွံပ္ဍဲ ((16°59’24.28N-97°84’20.87E) တွဵုရးဍုၚ်မန်၊ ပွိုၚ်ဍုၚ်မတ်မလီုရ၊၊ ကွာန်၀၀ဝွံ ဒှ်ကွာန် မၞုံဇိုင်ၜဳဂြာင် ဗွဲသြင် လပါ်သၠုင်ကျာရ၊၊ ကွာန်ဝွံ သီုဖအိုတ် သ္ၚိနွံစ ၜိုတ် ၃၅၀ မတုဲ ဇမၞော်ကွာန်သီုဖအိုတ် နွံစၜိုတ် 0.20 km2 ကဳလဝ်မဳတာပန်ကၠင်ရ၊၊
ပလံၚ်ဗစိုပ်
အဓိက ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ်ကွာန်ဝွံ ဒှ်ဂၠံင်တိုက် ကေုာံ ဂၠံၚ်ဍာ်ရ၊၊
ဝၚ်
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ကွာန်ဝဝဝဝွံ ဒှ်မန်တြေံမွဲတုဲ နူအခိၚ်လဵု မစပ္တန်လဝ်ရောဂှ် နကဵု သက်သဳ သုတေသနဝၚ် ခိုၚ်ၚ်ဂှ် ဟွံဂွံတီလဝ်ဏီရ၊၊ ပ္ဍဲခေတ်ဟံသာဝတဳ ဒြဟတ်ခိုဟ် (ၜိုတ် အေဒဳ တေအ်ဂှ် ကွာန်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲရးမတ္တမ ၃၂ ဍုၚ် ပ္ဍဲရးဍုၚ်ဝဝရ၊၊
ကြဴနူ အဝဵုသြဇာဂကူဗၟာ နူဗုကာံ ဓလီုဂွံအာ ရာမညဒေသ ဍုၚ်မန်တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၂၈၁/၁၂၈၆ ဂှ် မဂဒူ ကောန်ဍုၚ်တကအ်ဝါန် (ဍုၚ်ဝါန်) ပုန် ကုသၟိၚ်စဍုၚ်ဗၟာ အလိမ်မာမၚ် (အလိမ္မာမၚ်း)တုဲ ကလေၚ်ပ္တန် ဍုၚ်ဗၠးၜးမန် ပ္ဍဲဍုၚ်မတ္တမရ မဂွံဒုၚ်ယၟု သၟိၚ်ဝါရဳရောဝ် မဒှ်ယၟု ဘာသာသေံ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ညးမဒတုံပြဟ်နူသွဝ် ရ၊၊ မန်ပ္ဍဲဗဂေါ အခမန် လေဝ် ပုန်ကဵု သၟိၚ်ဗုကာံကီုတုဲ ဒက်ပ္တန် ဍုၚ်ဗၠးၜးကီုရ၊၊ ကာလတၠဖြာ မပိုၚ်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳဂှ် ဍုၚ်မန်ဟံသာဝတဳ ကဵု ဍုၚ်မန်မတ္တမ ဒက်မိတ်ရေၚ်သကအ် နမကဵုစ ကောန်ဝုတ်ရေၚ်သကအ်ရ၊၊ တၠဖြာ ပစၞာဲ ဂစာန်ဂစိုတ် သၟိၚ်ဝါရေဝ်ရောဝ်ဂှ် ဂွံတီကေတ်တုဲ ညးရပ်ကြိုၚ်ထောအ် တၠဖြာရ၊၊ ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ သၟိၚ်ဝါရေဝ်ရောဝ်ရ၊၊ ဟိုတ်တၠဖြာ မဂစာန်ပုန်တုဲ ညးဒးဂစိုတ်ထောအ် တၠဖြာရ၊၊
သၞာံ ၁၃၄၈ သၟိၚ်ဗညာဥူ တိုန်နန် ဍုၚ်မတ္တမ ရ၊၊ ဟိုတ်နူ ဗြတ္ထၜ ကဵု လိုက်ဖြာတအ် ပသပုန်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃၆၃ ဂှ်တုဲ သၟိၚ်ဗညာဥူ ဒးဒဴအာမံၚ် ဍုၚ်ဝါန်၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၃၆၉ ဂှ် သၟိၚ်ဗညာဥူ ဟိုတ်ကလေၚ်စဴ ဍုၚ်မတ္တမ ဟွံဂွံတုဲ ဒးအာမံၚ် ပ္ဍဲဗဂေါရ၊၊ တၠညးဗညာဥူ ဟွံမဲတုဲ ကောန်ညး တၠညးရာဇာဓိရာဇ် ဂွံတိုန်နန်ဟံသာဝတဳရ၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၃၈၈ ဂှ် တၠညးရာဇာဓိရာဇ် သီဂွံအာ ဍုၚ်မတ္တမ ကေုာံ မတ်မလီုရ၊၊ စနူဂှ်တုဲ ဍုၚ်မတ္တမ နဒဒှ် ဍုၚ်သၟိၚ်ဨကရာဇ် မပဒတဴဂှ် ဒးအိုတ်အာရ၊၊
ဘာလကျာ်ဂမၠိုၚ်
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ရာမညနိကာယ ဘာဗၟံက်ဝွံ နွံ လပါ်ဗၟံက်ကွာန်တုဲ မဒှ်ဘာတြေံအိုတ် ပ္ဍဲကွာန်ဝဝဝ ဏအ်ရ၊၊ ဘာဝွံ ပ္ဍဲအခိၚ် ကျာ်ဇၞော်ဝိမလဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ်သီမွဲရ၊၊ ပါဲနူသီတုဲ ဇြပ်သဘၚ်ဓရ်၊ ဇြပ်မၚ်သဳလ်တအ်လေဝ် နွံကီုရ၊၊
မၞိဟ်ဇေတ် ဟွံထောံဂကူ မြမောဝ်ဇေတ် ဟွံထောံသၟူ" တဝှ်ဝွံ ဇၟာပ်ပ်တၠပညာ ထိုၚ်သးတဴအိုတ်ရ။ သတ်တိရစ္ဆာန် မပ္တံကဵုကၠဵုတံ မၚ်မွဲကၠုၚ်ဂကူကၠဵုဂှ် ပ္ဍဲသုတ်ဇာတ်နိပါတ် နဒဒှ်သာဓက ဂွံဆဵုညာတ်ကေတ်မာန်ရ။ သတ်မတွံဂး မၞိဟ်ဂှ် ဂမြၚ်ညာဏ် ပြဲသၠုၚ်လ္တူနူတိရစ္ဆာန် ကၠံဆ လ္ၚီဆ ဟွံကတုဲ တာလျိုၚ်မၚ်မွဲဂကူ ဘာသာ သာသနာဂှ် ဗွဲမပြေပြံၚ် ဟွံယိုက်ဂၠေၚ်မ္ဂး ယုတ်မာလ္တူနူ တိရစ္ဆာန် ကၠံဆ လ္ၚီဆဟွံကဂှ် သ္ဒးကၠိုဟ်လဝ်ထေက်ရ။
ဂကူကၠဵုဂှ် ရမျာၚ်ကၠဵုဟေၚ်လေပ်ရ။ ရမျာၚ်ဗ္ဂဲ ရမျာၚ်ချေံဍေံဗြုဟွံလေပ် ဂကူမန်ဂှ် မူရဴရမျာၚ်မွဲ သ္ဂောံဗြုရော? လိက်ပတ် ယေန်သၞာၚ် အရေဝ် ဝေါဟာ ဘာသာဇကုဟွံလေပ် ဟွံမၚ်မွဲ ဟွံဟီုမ္ဂး မၞိဟ်မဖှ်သာ်ဂှ်ကဵု ကၠဵုညးဂှ်ခိုဟ်ရော ဗစာရဏာအိုတ်ညိ။
ပ္ကဴဂမၠိုၚ် နွံသၟူအြမာဲ မြမောဝ်ဍေံကဵုဍေံအိုတ်ရ။ ပ္ကဴမၠဵုဂှ် သၟူအမြာဲ ပ္ကဴမၠဵုမောဝ်ဇောဝ်တုဲ ပ္ကဴပ္ၚာတုန် သၟူအမြာဲပ္ကဴပ္ၚာမောဝ်ပ္ဍးတဴရ။ သၟူအြမာဲပ္ကဴအိုတ်သီုတံဂှ် ဗက်အလိုက်ကျာတုဲဟေၚ် မောဝ်ဇောဝ်အာမာန်ရ။ ဒစးကျာမောဝ်ဇောဝ်အာဟွံမာန်ဆ္ဂး သၟူအြမာဲပရိယတ်ဂှ် လၟောဝ်အာသီုအလိုက်ကျာ သီုဒးစးကျာတုဲ မောဝ်ဇောဝ်အာ ပန်ဒိုဟ် ဒစာံဒိုဟ်မာန်ရ။ ဒၞဲါဝွံ မိက်သ္ဂောံဟီုဂး "မြမောဝ်ရာမညနိကာယပရိယတ္တိ" မဒှ်ရောၚ်၊ ရာမည- မည-မန် ဂှ် လဂွံကဵုမန်ရ။ နိကာယဂှ် ဂကောံဂိုဏ် မဒှ်ရ။ ပရိယတ္တိဂှ် ပၞောဝ်သာသနာပိတန် ပရိယတ္တိသာသနာမ္ဂးရ။ ရာမညနိကာယပရိယတ္တိ ပရိယတ္တိသာသနာ ဂကောံဂိုဏ်ရာမည။ ရာမည နိကာယပရိယတ္တိဝွံ ဗြီတိတ်ကၠုၚ် နူဂကောံရာမညဓမ္မာစရိယ မဒှ်ရ။ တၞဟ်နပရိယတ္တိ သာသနာ တၠီမၞုံကုပိုဉ်ကျာ်တြဲ သ္ဂောံတန်တဴအာ လုကဴကာလအဓာန်ဗွဲမလံလကာဖာဂှ် သၚ်ရာမညနိကာယလေဝ် နွံတာလျိုၚ်တုဲ တၞဟ်နတာလျိုၚ် ဂွံပြေအာ လ္တူသာသနာ သၚ်ရာမညနိကာယဂမၠိုၚ် တံၚ်တဲဗလဲပၞး စိုတ်သၟဟ်ဒှ်မွဲ ညံၚ်ခပေဲါဟွံဂွံပြး ခၟာဲဟွံဂွံထကး ကၠးစိုတ်ကၠိုဟ်စိုတ် ကေုာံ ရေၚ်သ္ကံတုဲ ရာမညနိကာယပရိယတ္တိဂှ် ဂံါကွာ်လုပ်ကၠုၚ် ပွိုၚ် ၂၅ သၞာံ သ္ဘၚ်သြန်ရတ်မဒှ်ရ။
ကျာ်စေတဳ
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ပ္ဍဲကွာန်ဝဝဝဝွံ ကျာ်စေတဳ သီုဖအိုတ် နွံ ၃ တၞုၚ်၊၊ ကျာ်လဒေါဝ်ဂှ် ဒှ်ကျာ် ကျာ်သြဳကွာန်တုဲ မၞိဟ်ကၠုၚ်ဗဵုလ္ၚောဝ်ဂၠိုၚ်အိုတ်ရ၊၊ ပါဲနူဂှ် ကျာ်စေတဳ ပ္ဍဲဘာလကျာ်လေဝ် နွံကီုရ၊၊
ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
အဓိက ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကွာန်ဝဝဝ ဝွံ ဒှ်ကမၠောန်ဗ္ၚ ကေုာံ တဵုတၞံခၜိုတ်ရဝ်ပါရ၊၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပရေၚ်ဗၞိက် စၞစသုၚ်တအ်လေဝ် နွံစ ညိညကီုရ၊၊
ပရေၚ်ပညာ
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ပ္ဍဲကွာန်ဝဝဝဝွံ နာဲဘာဗတောန်လိက်အလဵုအသဳ တန်သဇိုၚ်မူလ (၂) မတုဲ တန်လဒေါဝ် နွံမွဲရ၊၊ ပ္ဍဲဘာလကျာ်လေဝ် ဒှ်ဒတန် ဗ္တောန်လိက် သွက်ကောန်ၚာ်တအ်ကီုရ၊၊
သံင်သၟူတ္ၚေက်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်သံင်သၟူတ္ၚေက်
သၞာံ ၁၃၈၄ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ လုပ်လဝ်ဒဂိုန် ခမဳ ၂ ဇကု ထပိုယ် ၆ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တနန္ဒသိရဳ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၂၄၊ ဝှ် ၄။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ်
လိက်တၟအ်စေတဳမြ
လိက်တၟအ်ရာဇကုမာရ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ၜါတၞုင်။ သီုၜါတၞုင်ဂှ် ချူလဝ် လိက်ပရူတုပ်တုပ်ရ။ မွဲတၞုင်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဗဒါဲကျာ်စေတဳမြ မနွံ ပ္ဍဲဍုင်ဗုကာံ၊ ကွာန်မြင်ကပါ (မြင်းကပါရွာ) လပါ်သၠုင်ကျာ၊ ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ညးတအ် မၜံက်ခါဲ သွက်ဂွံကၠောန်ကၟာင်ကျာ်ဂှ်ရ ။ လိက်ဏအ်ဂှ် လၟုဟ်ထ္ၜးပျးလဝ် ပ္ဍဲအရှာံကျာ်စေတဳမြဂှ်ရ။ မွဲတၞုင်ပၠန်ဂှ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု အရှာံကျာ်စေတဳမြဂှ် ကီုရ။ လိက်ဏအ်ဂှ် လၟုဟ်ထ္ၜးပျးလဝ် ပ္ဍဲတိုက်ထၜးပျးဍုင်ဗုကာံ။ ရံင်ကဵု ဒၞာဲမဂွံဆဵုကေတ် လိက်တၟအ်ဝွံ ဇရေင်ကျာ်စေတဳမြတုဲ လိက်တၟအ်ဝွံ ညးကော်စ လိက်တၟအ်စေတဳမြ။ ရံင်ကဵု ပရူမချူလဝ် ပ္ဍဲလိက်ဂှ်တုဲ လိက်တၟအ်ရာဇကုမာရ် မြဴသာ်ဝွံ ညးကော်ဒၟံင် နကဵု ယၟုၜါရ။
လိက်တၟအ်သီုၜါဂှ် ချူလဝ် ပ္ဍဲတၟအ်ပန်တၠင်၊ ပ္ဍဲမွဲမွဲတလင်ဂှ် ချူလဝ် နကဵုဘာသာတၞဟ်မွဲမွဲ၊ ဘာသာမန်တြေံ၊ ဘာသာပါဠိ၊ ဘာသာပျူ (တိရ်စူရ်)၊ ဘာသာဗၟာ။ လ္ၚတ်ရံင် မအက္ခရ်မ္ဂး ဘာသာမန်တြေံ၊ ပါဠိ၊ ဗၟာဂှ် စကာလဝ် အက္ခရ်မန်တုဲ ချူလဝ်။ ဘာသာပျူဂှ် စကာလဝ် အက္ခရ်ပျူတုဲ ညးချူလဝ်ရ။ ဟိုတ်နူ မနွံကဵု အရေဝ်ဘာသာ တၞဟ်ဟ် ပန်ဘာသာဂှ်ရ အစာလိက်တၟအ် ကိုပ်ကၠာတေအ် ပ္ကိတ် အဓိပ္ပါယ် မအရေဝ်မွဲကုမွဲတုဲ အရေဝ်ဘာသာပျူ မကၠေအ်ဒၟံင်ဂှ်လေဝ် ဗၟံက်ထ္ၜးကဵု အဓိပ္ပါယ်မာန်ကီုရ။
လိက် နကဵုဘာသာဗၟာ မချူလဝ် လတူတၟအ် ၜိုတ်မဂွံဆဵုကေတ်လဝ်တုဲမ္ဂး လိက်တၟအ် ရာဇာကုမာရ်ဏအ်ဂှ် တၠပညာတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒှ်လိက်တြေံအိုတ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ လိက် မချူလဝ် နကဵုဘာသာမန် လတူတၟအ် ၜိုတ်မဂွံဆဵုလဝ်မ္ဂး လိက်တၟအ်ကျာ်ပရပထုံ မနွံ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်သေံ မဒှ်လိက် တၠပညာတအ် မစၟတ်သမ္တီလဝ် နူကဵု အေဒဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဒှ်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ယဝ်ရ တော်ကဵု လၟိဟ်သၞာံမ္ဂး ဂကူမန်တအ် ချူလိက် နကဵုဘာသာဇကု ပြဟ်နူ ဂကူဗၟာ ၜိုတ် ၅၀၀ သၞာံပြင်ပြင်ရ။
ဘာသာမန်
အရေဝ်မန် မချူလဝ် ပ္ဍဲကဵု လိက်တၟအ်ရာဇကုမာရ်ဂှ် ဟွံတုပ် ကုအရေဝ်မန် မပိုယ်ဟီု ချူဒၟံင် တ္ၚဲဏအ်ရ။ တၠပညာဘာသာဗေဒတအ် ညးလ္ၚတ်ရံင် အရေဝ်မန် ခေတ်အဆက်ဆက်တုဲ ညးပါ်လဝ် အရေဝ်မန်ဂှ် နွံပိခေတ်တုဲ ညးကဵုလဝ် ယၟု မန်တြေံ၊ မန်လဒေါဝ် ကဵု မန်တၟိ(Shorto 1971:ix, Monzel 2020:56)။
အရေဝ်မန်တြေံဂှ် ဒှ်အရေဝ် မဟီုစကာလဝ် ပ္ဍဲအကြာသၞာံ နူအေဒဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵုစိုပ် အေဒဳ ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ လပါ်စ။ ဟီုကဵု သၞာံခရေတ်မ္ဂး နွံ အကြာအေဒဳ ၅၀၁ - ၁၁၅၀။ ပ္ဍဲအခိင်ကၞောတ် ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ တမ် ၁၃ ဗွဝ်ကၠံဂှ် အပြံင်အလှာဲ က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်မန် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ ရမ္သာင်ဂၠိင်ဂၠိင်တအ်ဂှ် ဂၠေအ်စှ်ေတုဲ၊ စိုပ်ၜိုတ် ၁၅ ဗွဝ်ကၠံဂှ် တန်ကြန်အာရ။ အရေဝ်မန် ခေတ်ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ မန်လဒေါဝ်။ အရေဝ်မန် ခေတ်လဒေါဝ်ဂှ် ယဝ်ရ ဒးဟီု နကဵု သၞာံခရေတ်မ္ဂး နွံအကြာ ၜိုတ် အေဒဳ ၁၂၀၀ - ၁၆၀၀။ အရေဝ်မန် လက်ကြဴနူဂှ် စဵုကဵု အရေဝ်မန် တ္ၚဲဏအ်ဂှ် ညးကော်စ မန်တၟိ (Monzel 2020:56)။
ပၞောဝ်ကဵု အရေဝ်မန် ပိခေတ်ဂှ် အရေဝ်မန် ခေတ်တြေံဂှ် ဗွိုက်တိဒၞာဲ လှဲလးဂၠိုင်အိုတ်ရ။ ထံက်ရံင်ကဵု သက်သဳ နူလိက်တၟအ်ဂမၠိုင်မ္ဂး နကဵု စၟတ်သမ္တီပယျဵုတိဍာ် ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်မ္ဂး ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ဗၟာမ္ဂး နူဒေသလဒေါဝ် စဵုကဵု စိုပ် ရးတၞင်သဳ၊ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်သေံမ္ဂး သကုတ်လဒေါဝ်၊ သၟဝ်ကျာ ကေုာံ အဂၞဲ၊ ကၟိန်ဍုင်လဴမ္ဂး ဒေသဒၞာဲဍုင်ဇၞော်ဝဳယေန်ကျေန် တအ်ဂှ် ဒှ်ဒေသဂကောံမၞိဟ် မဟီုအရေဝ် မန်တြေံ ဖအိုတ်ရ။
ဒၞာဲဂကူမန် မပဒတဴလဝ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်သေံ ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်လဴ မကော်ဂး ဒွါရဝတဳဂှ် သၞာံၜိုတ် ၀၀ ဂှ် ဒးဒုင်သီ ကုဂကူခမေန်တအ်ရ။ နူကဵု ခမေန်တအ်ဂှ်ပၠန် သၞာံၜ== ဂှ် ဂကူသေံတအ် သီကေတ်ဏာပၠန်ရ။ မၞိဟ်မဟီု အရေဝ်မန်တြေံတအ်ဂှ်လေဝ် ဗွဲကြဴ ကၠေအ်ကၠက်အာ။ အခိင်လၟုဟ်မ္ဂး နကဵုယၟု ဂကူညးဂူဂှ် သှ်ေဒၟံင် ဆညိညဏီရ။
ဒၞာဲဂကူမန်တအ် မပဒတဴ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ဗၟာ ဒေသလဒေါဝ်ဂှ် ၜိုတ် ၄ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဂကူဗၟာတအ် ပြံင်စိုပ်ကၠုင်တုဲ ပဒတဴကၠုင် ကရောမ်ဂကူမန်တအ် မွဲစွံရ။ ပါဲနူ ဂကူဗၟာတုဲ ဂကူပျူတအ်လေဝ် ပဒတဴဒၟံင်ကီုရ (ဘရှင် ၁၉၉၈း၀၀)။ စိုပ်သၞာံ အေဒဳ ၁၀၈၄ ဂှ် ညးမဒှ် သကိုပ်ပၞာန်၊ ယၟုပြာကတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲဝင် ကျာန်သေတ်တာ ဂှ် သိမ်ကေတ် အဝဵုဍုင် နူသၟိင်ဗဇြာဘရဏဒေဝတုဲ တိုန်ပဨကရာဇ်၊ က္လိဂွံ မဟိမု ၐြဳတြိဘုဝနာဒိတျဓမ္မရာဇ ရ (Monzel 2020:61)။ ပ္ဍဲဒေသ ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သကုတ်လဒေါဝ်ဂှ် သၟိင်ဗဇြာဘရဏဒေဝဂှ် ဒှ်သၟိင်ဨကရာဇ် ဂကူမန် လက်ကြဴအိုတ်တုဲ သၟိင်ၐြဳတြိဘုဝနာဒိတျဓမ္မရာဇဂှ် ဒှ်သၟိင်ဂကူဗၟာ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ဗၟာ ဒေသလဒေါဝ်ဂှ် ဟိုတ်နူ ဂကူမန်တအ် ဟွံကလိဂွံ ဒၞာဲဒတန်အဝဵုအာဏာဍုင်တုဲ လိက်မန်၊ အရေဝ်မန်ဂှ် ကၠေအ်ကၠက်စှ်ေ သိုက်သိုက် စဵုကဵုအိုတ်အာရ။
သၟိင်ၐြဳတြိဘုဝနာဒိတျဓမ္မရာဇာ ပကင်ရင်ဍုင် လုကဴ ၂၈ သၞာံတုဲ ညးစုတိအာ ပ္ဍဲသၞာံအေဒဳ ၁၁၁၂ ဟွံသေင်မ္ဂး ၁၁၁၃ ဂှ်ရ (Monzel 2020:60)။ ပ္ဍဲအခိင် ညးမယဲ ကြပ်စုတိဂှ် ကောန်ညးမွဲ မနွံယၟု ရာဇကုမာရ်ဂှ် ရန်တၟအ် မိက်ဂွံ ဗၞုဟ်ဂုဏ် မသၟိင် လွဳလွတ်လဝ်ဇကုတုဲ ကၠောန်ကျာ်ဂိုဟ်မွဲတုဲ ကဵုသၟိင်ဒုင်ကေတ် သာဓုကုသိုလ်ဂှ်ရ။ ကမၠောန်ကာကုသိုလ်ညးဂှ်ရ ညးချူစၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ်ရာဇကုမာရ်ဝွံရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ လိက်တၟအ်ရာဇကုမာရ်ဝွံဂှ် ဒှ်လိက် မချူလဝ် နကဵုအရေဝ် မန်တြေံရ။
လိက်တၟအ်ရာဇကုမာရ် (တိုင်တၟအ် မနွံပ္ဍဲတိုက်ထၜးပျး ဍုင်ဗုကာံ) ဘာသာမန်
1.	ၐြီ။ နမောဗုဒ္ဓါယ။ ၐြီ။ သာသ်ကျေက် ဗုဒ္ဓတိရ်္လေယ် ၐြဳ။ နမောဗုဒ္ဓါယ။ ၐြဳ။ သာသနာကျာ် ဗုဒ္ဓတၠဳအဲ
3.	တုယ်။ ဍေယ် ဍုင်အရိမဒ္ဒနပုရ်ဝေါအ် သၟိင်ၐြီတြိဘုဝနာဒိ တုဲ။ ပ္ဍဲ ဍုင်အရိမဒ္ဒနပုရ်ဝွံ သၟိင်ၐြဳတြိဘုဝနာဒိ
4.	တျဓမၟရာဇ်ဒသ်။ ဂၞကျေက်သၟိင်ဂေါးဟ်မောယ် တြိေ တျဓမ္မရာဇ် ဒှ်။ ဂၞကျာ်သၟိင်ဂှ်မွဲ တြိ
5.	လောကဝဋံသကာဒေဝီ ဣမောအ်။ ကောန်ဂၞကျေက်ဂေါး လောကဝဋံသကာဒေဝဳ ယၟု။ ကောန်ဂၞကျာ်ဂှ်
6.	ဟ် ရာဇကုမာရ် ဣမောအ်။ သၟိင်ဂေါးဟ် ကိလ်ဍိက် ပိတွာ ရာဇကုမာရ် ယၟု။ သၟိင်ဂှ် ကဵုဍိက် ပိကွာန်
7.	ည် ကုဂၞကျေက်ဂေါးဟ်။ ကာလ် ဂၞကျေက်ဂေါးဟ် စုတိ ကုဂၞကျာ်ဂှ်။ ကာလ ဂၞကျာ်ဂှ် စုတိ
9.	သၟိင် တုန်ကိလ် ကုကောန် ဂၞကျေက် မဣမောအ် ရာဇကု သၟိင် တုန်ကဵု ကုကောန်ဂၞကျေက် မယၟုရာဇကု
10.	မာရ်ဂေါး။ သၟိင်ဂေါးဟ် ကၟိန်ၜါစွသ်ဒိည္စာမ်စၞာမ်တုယ် မာရ်ဂှ်။ သၟိင်ဂှ် ကၟိန်ၜါစှ်ောဒစာမ်သၞာံတုဲ
11.	ကာလ်သၟိင်ဂေါး အ္ဇေယ် ညန်သ္စုတိ။ ကောန်ဂၞကျေက် မဣ ကာလသၟိင်ဂှ် ယဲ ညောန်သ္စုတိ၊ ကောန်ဂၞကျာ် မယၟု
12.	မောအ် ရာဇကုမာရ်ဂေါး မိရ်နသ် ဂုဏ် မသၟိင်ဣည္စိမ် ရာဇကုမာရ်ဂှ် မၞုဟ် ဂုဏ်မသၟိင်ဣစိမ်
13.	ဇိရ်္ကု ကိန္ဒံကျေက်ထရ်မောယ် အာရ်တုၜေါက် သၟိင် မု ဇကု ခၞံကျာ်ထဝ်မွဲ အာစ္ၜော် သၟိင်
14.	နသ် ရောဝ်ဝေါအ်။ ကျေက်ထရ်ဝေါအ် ဨယ်ဍိက်ပရံ မၞဟ် ရဴဝွံ။ ကျာ်ထဝ်ဝွံ အဲဍိက် ပရအ်
15.	ပေါအ် တိရ်္လ ဍိက်ပိတွာည် မတိရ်္လ ကိလ် ကုဨဂေါးဟ် ဖိုအ်တၠ၊ ဍိက်ပိကွာန် မတၠကဵု ကုအဲဂှ်
16.	ဨယ်ဍိက် ကိလ် ကုကျေက်ဝေါအ် တိရ်္လ အနုမောဒနာ ဒအ် အဲဍိက် ကဵု ကုကျာ်ဝွံ တၠအနုမောဒနာ ရ။
17.	။ ကာလ်ဂေါး သၟိင် သ္ဍိက်ဂပ္ပုမသ် ထိစ်အာ ထိစ်အာ သၟိင်ပ ကာလဂှ် သၟိင်သ္ဍိုက်ပူမှ်(စိုတ်) ထၟိက်/ခိုဟ် ထၟိက်/ခိုဟ် သၟိင်ပ
19.	ရ် မုဂ္ဂလိပုတ္တတိဿတ္ထေရ်။ တိစာရ် သုမေဓပဏ္ဍိတ်။ တိ မုဂ္ဂလိပုတ္တတိဿတ္ထေရ်။ တၠဂုဏ်အစာ သုမေဓပဏ္ဍိတ်။ တၠဂုဏ်အစာ
20.	စာရ် ဗြဟၟပါလ်။ တိစာရ်ဗြဟၟဒိဝ်။ တိစာရ်သောန် ဗြဟ္မပါလ်။ တၠဂုဏ်အစာဗြဟ္မဒိဝ်။ တၠဂုဏ်အစာသောန်။
21.	။ တိစာရ်သင်္ဃသေနဝရပဏ္ဍိတ်။ ကိန္တတိရ်္လ တၠဂုဏ်အစာသင်္ဃသေနဝရပဏ္ဍိတ်။ ဂတ တၠ
22.	တဂေါး သၟိင်စုတ်ဍေက် ဟန်တိ။ ဗ္လးဂေါး ကောန်ဂၞကျေ တအ်ဂှ် သၟိင်စုတ်ကျာ် ဇရေင်တိ။ တုဲဂှ် ကောန်ဂၞကျာ်
23.	က် မဣမောအ် ရာဇကုမာရ်ဂေါး ကေတ်ကျေက်ထရ် ဂေါး မယၟု ရာဇကုမာရ်ဂှ် ကေတ်ကျာ်ထဝ် ဂှ်
24.	ထာပနာ ကန္ဒံဂေုါဟ်စ္လောင်ထရ်ဝေါအ်။ ကာလ်ဗုသစ် ကျေ ထာပနာ ခၞံဂိုဟ်စၠံင်ထဝ်ဝွံ။ ကာလဗုသစ်/ဗလး/စရိုဟ်ဍာ် ကျာ်
25.	က်ဂေုါဟ်ဝေါအ် ကောန်ဂၞကျေက်ဂေါး ကေတ် သက်မုန ဂိုဟ်ဝွံ ကောန်ဂၞကျာ်ဂှ် ကေတ် သက်မုန
26.	လောန် မောယ်တွာည်။ ရပါယ် မောယ်တွာည်။ ညးဟ်ဂိရ်ဥ လောန် မွဲကွာန်။ ရပါယ်မွဲကွာန်။ ညးဂဥုဲ
27.	ယ်မောယ်တွာည်။ အုတ်ဍိက်ပိတွာည်ဂေါး စုတ်ဍေက် ကု မွဲကွာန်။ အိုတ် ဍိက်ပိကွာန်ဂှ် စုတ်ဍာ် ကု
28.	ကျေက်ထရ် မထာပနာ ဟိန်ဂေါးဝေါအ် ရာဓနာရောဝ်ဝေါအ် ကျာ်ထဝ် မထာပနာ ဟိန်ဂှ်ဝွံ ရာဒနာ ရဴဝွံ
30.	ဉာဏ်။ ကောန်ဨယ်လး။ စောဝ်ဨယ်လး။ ကုလော ညာဏ်။ အဲလေဝ်လေဝ်(ကီု)၊ စဴအဲလေဝ်(ကီု)၊ ကလော
31.	ဨယ်လး။ ညးစ္အေင်လး။ ယလ်ပ ဥပဒြောဝ် ကုဍိ အဲလေဝ်(ကီု)၊ ညးသအာင်လေဝ်(ကီု)။ ယဝ်ရ ဥပဒြဴ ကုဍိက်
32.	က် မဨယ်ကိလ် ကုကျေက်ဝေါအ် ယင်ညိရ်ညာစ်ကျေ မအဲကဵု ကုကျာ်ဝွံ ယင်ဒညာတ်ကျာ်
33.	က်တြေယ်မေတ္တယ် လးသြရ်ဍေဟ်ဂေါအ်။ ဝ ။ တြဲမေတ္တယျ လ္ပ သြဝ်ဍေဟ်ဂွံ (သြဝ်လ္ပဍေဟ်ဂွံ)။ ဝ ။
နိဿဲ
မြတ်မင်းလှိုင် (၂၀၀၃)၊ မြန်မာပြည်ရှိ ရှေးဟောင်းဘုရားစေတီပုထိုးများ (ပ-တွဲ)
ဘရှင်၊ ဗိုလ်မှူ (၁၉၉၈) အနော်ရထာအရင်က မြန်မာနိုင်ငံ၊ တတိယအကြိမ်၊ အင်းဝစာပေတိုက်၊ မိုးမင်းစာပေ။
Shorto, H. L. (1971) A Dictionary of the Mon Inscriptions from the Sixth to the Sixteenth Centuries, London, Oxford University Press, New York Toronto.
မိပြင်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်မိပြင်
ဘာမိပြင် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်မိပြင်၊ ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ်၊ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဇာဂရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၉၊ ဝှ် ၃၉။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ်