cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
တာလျိုင်မွဲ
သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် သတ်ဒွက်
ဒွက်တာလျိုင်မွဲဂှ် ပိုယ်တအ် ပါ်ထောအ် ပိဒကုတ်ဂွံရ။ ဒကုတ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ညးချူလဝ် ပရူကောန်မၞိဟ် မစိုပ်ကၠုင်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲအခိင်ကဝ်တန်တေအ်။ ဒကုတ်ဒုတိယဂှ် ညးချူလဝ် ပရူဓဝ်ဍာံ မနွံကဵု ဌာန်ဒေသမၜိုဟ်သြိုဟ် မတွဟ်ဂး နိဗ္ဗာန်ဂှ် ညးဟီုတွဟ်ကၠုင် နူကဵုကဝ်တန်ရ။ ဆဂး မၞိဟ်ပုထုဇန်တအ် ဂွံတီကေတ် ဝါတ်ဂါတ် သ္ဇိုင်သန်။ ဒကုတ်တတိယဂှ် ညးချူလဝ် ပရူဘဝသံသာ သတ်တအ် မဒးဂ္ၚေင်ဒၟံင် ဗွဲမဂၠိင်သ္ၚောဲ မဟွံညာတ်ကၞောတ်။ တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။
(ပထမပိုဒ်)
(နူကဵု ကဝ်တေအ်တန် ပိုဲဂကူပၠန် တန်မွဲရအဴ)၂ ကြဴဂှ် အိန်ထပှ် ဂှ်လေဝ်ညးဟီု ကြဴဒှ်လအိတ် ဒ္စိတ်လေဝ်ညးဟီု ပ္ဍဲကဵုလိက်တြေံကီု ဟီုလေဝ်ပိုဲဂွံမိင် ပ္ဍဲကဵုအရေဝ်တြေံကီု ဟီုလေဝ်ပိုဲဂွံမိင် (လျးဂေါဝ်ဆာဲ ကျေဝ်လာဲညံင်ထဝ်)၂ (အသဝ်ဂၠိုင်ညာတ် ဇၟာပ်သာ်ခပ်သီ)၂
အဓိပ္ပါယ် ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ်ဂှ် နူကဵုကဝ်(ဂၠးတိ)တန်တေအ်ဂှ် ကောန်မၞိဟ်သီုဖအိုတ် ဒှ်လဝ် မွဲဂကူဓဝ်ရ၊၊ မွဲဂကူဟီုဂှ် မၞိဟ်ယုတ်မာ၊ မၞိဟ်ပရမ်၊ မၞိဟ်ဒိုက်ဂတ်၊ မၞိဟ်သိုက် ဗီုဏအ်ဟွံမဲ၊ တုပ်ညးသကအ်ဖအိုတ်ရ၊၊ မၞိဟ်တမ်ကဝ်တအ်ဂှ် ဒှ်အိန်ထပှ် (ဟွံသေင်မ္ဂး) အိန်ဒစိတ် မစှ်ေကၠုင် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ၊၊ ဗီုဗီုဏအ် ညးချူလဝ် ပ္ဍဲလိက်တြေံရ၊၊ အိန်ထပှ်တအ်ဂှ် နွံကဵုဇကု မလျးဂေါဝ် ညံင်ရဴထဝ်၊ နွံကဵု အစောံစရာဲအသဝ်ဂမၠိုင်တုဲ ဇၟာပ်သာ်ခပ်သီ မဟီုဂှ် ဒှ်လျးဇကုညးတအ် နွံကဵုလျး အသာ်နာနာ မိက်ဂွံဟီုရ၊၊ (လိက်တြေံညးဟီုလဝ်ဏအ်ဂှ် ရံင်ကဵုပရူတုဲ ညးရန်တၟအ်ကဵု လိက်ဟိန္ဒူ ဘာဂဝန္တပုရာဏ မဒှ်လိက် မချူလဝ် ပရူဗီုကဝ်ဏအ်တန်ကၠုင်ဂှ် ဒှ်မာန်ရ။)
(ဒုတိယ ပိုဒ်)
ပ္ဍဲပိုဒ်ဏအ်လေဝ် "ခန်ဒေသ" မဟီုလဝ်ဂှ် ရန်တၟအ်ကဵု ဍုင်ဇၞော်နိဗ္ဗာန် ဒှ်မာန်ရ။ ပရူဍုင်ဇၞော်နိဗ္ဗာန်ဂှ် ညးတအ် ဟီုကၠုင် နူကဵု ကဝ်တန်တေအ်ရဂှ် ပိုယ်ဂွံမိင်ကေတ်။ ဆဂး ဇၟာပ်မၞိဟ်ဂှ် တီဆဵုကေတ် ဟွံမာန်။ ပရူဍုင်ဇၞော်နိဗ္ဗာန်ဂှ် ယဝ်ရ ဒးဟီုတွဟ်ကဵုမ္ဂး လှဲလးဗွဲမလောန်တုဲ စက္ကဝါဏအ် ဍန်အာဏီရ။ အရာဏအ်ဂှ် ကုညးမကလိဂွံလဝ်ဇျာန် ဗီုကဵု ကျာ် တၠအရှန်တအ်ဟေင်ရ တီကေတ်မာန်။ မၞိဟ်ဓမ္မတာသာမညတအ်ဂှ် ညာဏ်ဍန်တုဲ ဗီုလဵုလေဝ် တီကေတ် ဟွံမာန်ရ၊၊
(တတိယ ပိုဒ်)
(ဂြိင် ဂြိင် ဂြုဂြု ဗရုလဟိင် ကွိင်ကွိုက်အခိုက်ကၞာ ကျာဂှ်လေဝ် ဗိုက်လဝိင် ဂြိင်ဂြိင် ဂြုဂြု ဗြုညံင် တူရိယာ)၂ ဒှ်ကွေဟ်ရဟာ ဒှ်ကွေဟ်ရဟာ သြ တၟအ်ညးအဲ သြတၟအ်ညးအဲ ဂၠောဲအာဗဵုရံင်ကၠာ၊၊ (တေတေအ် တရဴဂှ်သ္ၚောဲ ဂၠောဲအာရ ဗဵုဟွံမာန်)၂ ညးတၠကလိဂွံဇျာန် ဗဵုမာန်ကီုရ၊၊
ပ္ဍဲပိုဒ်ဏအ် ညးမိက်ဂွံဟီု ပရူဘဝသံသာပိုဲသတ်တအ် ဂၠိင်သ္ၚောဲ ညံင်ရဴညးမအာတရဴ မဟွံမဲ ကုကၞောတ်ဂှ် မၞိဟ်ဓမ္မတာတအ် တီကေတ်ဟွံမာန်ရ၊၊ ညးတၠကလိဂွံဇျာန်တအ်ဟေင် ဂွံတီညာတ်ကေတ် ပရူဒဒှ်ဘဝပိုဲအတိက်တေအ်ကီု ဘဝဂတဏအ် မုပိုဲတအ် ဆက်ကတဵုဒှ်အာပၠန်ဂှ်၊၊ (＂(ဂြိင် ဂြိင် ဂြုဂြု ဗရုလဟိင် ကွိင်ကွိုက်အခိုက်ကၞာ ကျာဂှ်လေဝ် ဗိုက်လဝိင် ဂြိင်ဂြိင် ဂြုဂြု ဗြုညံင် တူရိယာ) ဒှ်ကွေဟ်ရဟာ ဒှ်ကွေဟ်ရဟာ၊၊ သြ တၟအ်ညးအဲ သြတၟအ်ညးအဲ ဂၠောဲအာဗဵုရံင်ကၠာ၊၊＂) ပိုဒ်ဏအ်ဂှ် ဘဝသံသာပိုဲသတ်တအ်ဂှ် ဂေတ်ဂေင်ဒၟံင် ညံင်ကဵုကွိင်ကွိုက်တူရိယာကီု တၟအ်ညးအဲ/ဇၟာပ်ညးအဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်အိုတ်ညိ၊၊ ဆဂး မၞိဟ်ဓမ္မတာတအ် တီကၠိုဟ်ကေတ် ဟွံမာန် ညးမိက်ဂွံဟီုရ၊၊
ဟိုတ်ဂှ်ရ ဒွက်ဏအ်ဂှ်၊ ပိုဒ်ဂတဂှ် ချူလဝ် ပရူဗီုမၞိဟ်တအ် မစိုပ်ကၠုင် နူတမ်တေအ် ကောန်အိန်ထပှ် (ဟွံ) ဒစိတ်၊၊ ညးတအ် နွံကဵု စလးစရာဲ မၞုံကဵုလျးဇကု၊၊ ညးတအ် တန်တဴ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်တုဲ ဒှ်အာမၞိဟ်ဓမ္မတာ၊၊ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် ညးမိက်ဂွံဟီု ပိုယ်မၞိဟ်တအ်ဂှ် စောန်ဆက်ကၠုင် နူဂကူပရဲ ဂကူအိန် တုပ်ပ်ဖအိုတ်ရ။
ပိုဒ်လဒေါဝ်ဂှ် ညးချူလဝ် ပရူဍုင်ဇၞော်နိဗ္ဗာန်။ ဗီုမၞိဟ်ဓမ္မတာတအ် ဂွံတီကေတ် သန္ထာန်နိဗ္ဗာန် မဝါတ်ဂှ် ချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ်ကဵုရ။
နူကျာ်ဂိုဟ် မြင်ကပါ ဍုင်ဗုကာံ
စပ်ကဵု ပရူကဝ်တန်ဝွံ ပ္ဍဲရုပ်ပါန်ခဳ မချူလဝ် ပ္ဍဲကျာ်ဂိုဟ်ဗြံက်ဗြ မြင်ကပါ (မြင်းကပါ ဂူပြောက်ကြီး) ပ္ဍဲဗဒင်လပါ်ဗမံက် ပ္ဍဲဒၞာဲအခန်ဇၞော် လဒေါဝ်ဂှ် ညးဓဇက်လဝ်ရုပ်တုဲ သၟဝ်ဂှ် ညးချူလဝ်လိက် နကဵုဘာသာမန်ရ၊၊ ကျာ်ဂိုဟ်ဝွံ ပတှ်ေကေတ် ညးသြိုင်လဝ် ကြဴနူသၟိင်ၐြဳတြိဘုဝနာဒိတျဓမ္မရာဇ မစုတိတုဲ ခြာဟွံလအ်ရ၊၊ သၟိင်စုတိ ပ္ဍဲသၞာံခရေတ် ၁၁၁၂ ဟွံသေင်မ္ဂး ၁၁၁၃ ရ၊၊
ကာလ်တိဒသ် ဒိကႝသ်မုသုန် မဒသ် မဟာဗြမ် စိသ်မေယ်သ္ဍိက်ဂပ္ပုမသ်၊၊ (ကာလတိဒှ် ဒကှ်မသုန်မဒှ် မဟာဗြီုစှ်ေဗဵု(တုဲ) သ္ဍိုက်ဂၞပ်စိုတ်ပူမှ်၊၊)
တိကေား မဟာဗြမ် စိသ်စ၊၊ ဍာက်ဝုရ်မနောမ်ကာလ်ဂေါဟ်၊၊ (တိကှ် မဟာဗြီု စှ်ေစ၊၊ ဍာ်ဝုရ မနွံ ကာလဂှ်၊၊)
မဟာဗြမ်ဂုံလောင် စတိကိန္တေး (မဟာဗြီုဂမၠိုင် စတိခတှ်ေ)
မဟာဗြမ်ဂုံလောင်စဗဗ္ဗ၊၊ (မဟာဗြီုဂမၠိုင် စဂတှ်ေတိလတူ) ဗဗ္ဗ (ပါဠိ) ပပ္ပတက၊၊
မဟာဗြ တောမ်ပ္ဗုင်သာလီမသစ်စ၊၊ (မဟာဗြီု တောမ်ပုင်မသတ်(သြောအ်)သာလဳ(တုဲ) စ၊၊)
မဟာဗြမ်ယေက်သြောအ်သာလီမသစ်ဍေးကုံ၊၊ (မဟာဗြီု ယာက်ၜုင်/ထၞက် မသတ်သြောအ်သာလဳ၊၊
- - - မေယ်ရင်သ္ကောအ် ((မဟာဗြီု) သ္ၚေဝ်မဲ ရေင်သကအ်)၊၊
ဗြံသံဗန္ဓကုရင်သ္ကောအ် (ဗြီု သံဗန္ဓ (သိပ်ဂၠိပ်ဓဝ်မေထုန်) ကုရေင်သကအ်၊၊
ရံင်ကဵု ပ္ဍဲလိက်ကျာ်ဂိုဟ် မြင်ကပါမ္ဂး တမၠာတေအ် ညးတအ်စှ်ေစိုတ် မဟာဗြီုဂမၠိုင် မစှ်ေကၠုင်ရ၊၊ အိန် ဟွံသေင်ရ၊၊ ဆဂး ဗီုဓဝ်ပတှ်ေ တုပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ်ရ၊၊ ညးတအ် မိက်ဂွံဟီုဂှ် တိဏအ် ကလေင်တန် ကြဴနူကဝ်မတူအာတုဲဂှ် ဒကှ်မသုန်ဍောင် တိုန်၊၊ ဗြီုဂမၠိုင် စှ်ေကၠုင်တုဲ မိပ်လဟိင်အာကဵု ဍုင်လိုက်ပိုဲဏအ်၊၊ တိကှ်ကှ်ဂှ် မောဝ်တုဲ မဟာဗြီုတအ် စ၊ သြောအ်သာလဳဂှ်လေဝ် မှာဗြီုတအ်စဒးတုဲ စိုတ်တဏှာ ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ရံင်မဲရေင်သကအ်၊၊ တုဲဂှ် စိုတ်ရာဂကတဵုတုဲ သိပ်ဂၠိပ်ဓဝ်မေထုန် ရေင်သကအ်တုဲ ဣဓိအနုဘဴဂမၠိုင် ပၠိုတ်အိုတ်အာတုဲ ဒှ်အာမၞိဟ်ဓမ္မတာ ပ္ဍဲလိုက်ဏအ်ရ၊၊
သဘဴဓရ် လတူကောန်မၞိဟ်
ပရူဗီုကဝ်မတန်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဒဏ္ဍာရဳမွဲ ဟီုဗီုအင်္ဂလိက်မ္ဂး Mythology မွဲဂကူရ၊၊ ပ္ဍဲကဵုဒဏ္ဍာရဳဏအ် ယဝ်ရပိုဲဒးကံက်အဓိပ္ပါယ် သဘဴဓရ် လတူကောန်မၞိဟ်မ္ဂး မၞိဟ်တအ်ဂှ် နူတမ်ဝါဒိတေအ်ဂှ် ဒှ်ဒၟံင်သတ်မၞုံကဵု ဝိညာဏ်မသ္အးဇ္ၚး ဒှ်ဒၟံင်ဗြီု (ဟွံ) အိန် မၞုံကဵုအသဝ်မဇၞော်ဖအိုတ်ရ၊၊ ဟိုတ်နူဒုင်စရှ်သာတိဏအ်တုဲ စိုတ်ထၞေမ်စောန်စပ် မတွဟ်ဂး တဏှာဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်သတ်မၞုံကဵု ဝိညာဏ်မသ္အးဇ္ၚးတုပ်ပ်ဖအိုတ် စိုတ်ထၞေန်စောန်စပ်တအ် ဂြပ်လဝ်တုဲ ကတဵုဒှ် မၞိဟ်မၞုံကဵုဒေါသ လောဘ မောဟတုဲ ကတဵုဒှ်အာ မၞိဟ်ဂကူနာနာသာ်ရ၊၊ ဟီုကၠးကၠးမ္ဂး မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်သတ်ညံင်ရဴ မတ်မၞိက် မဒးဒုင်ဂြောပ်လဝ် နကဵုခမိက်တိမကၠိခဍက်ရ၊၊
ဟီုမွဲသာ်ပၠန် ဒၠောအ်ဗ္တောန်ကဵု ကောန်မၞိဟ်တအ် ညံင်ဂွံစွံ ၚုဟ်မး လတူဘဝဇကု၊ ညံင်ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ အရာမထၞေန်စေန်စပ်တအ်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟတုဲ အရာတအ်ဏအ် ညံင်ဂွံဖအောန်၊၊ အရာတအ်ဂှ် ဖအောန်ဖအိုတ်ဖျေဟ်မာန်မ္ဂး ပိုဲကောန်မၞိဟ်တအ် ညးလဵုမွဲဟွံဟီု ဒှ်ကောန်ဗြီု ကောန်အိန်ဖအိုတ်ရ။
လှ်ေတာလျိုင်မွဲ ပ္ဍဲ Youtube
ဗဒဴချေဟ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်ဗဒဴချေဟ်(Myintapyay၊ မြင်းတပြေး)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်ရေဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်ဘာ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၂၂၀၁၉၇။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဘာဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၈၆၉၂၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၈၃၀၄ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၁၆၉၉၆ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
လာပ်နဝ်ဗေလ်
လာပ်နဝ်ဗေလ် (Nobel Prize) ဝွံ ဒှ်လာပ်ဂၠးကဝ် မဇိုန်နှင်ကဵုဒၟံင် ဇၟာပ်ပ်သၞာံ မနွံကဵု ကဏ္ဍလပါ် နာနာသာ် နကဵုဂကောံ နူဍုင်သွိတ်ဒေန် ကေုာံ နဝ်ဝေ မဒှ်လာပ် မဂွံပစၟတ်သမ္တီ ပရေင်ပညာ၊ ပရေင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်ကွတ်သိပ္ပံရ။
ဒုင်သဇိုင် ကုတၠပညာဓါတု၊ အေန်ဂျေန်နဳယျာ ကေုာံ သေဌဳရုင်စက် ဂကူသွိတ်ဒေန် အလ်ဖရေဒ် နဝ်ဗေလ်တုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် လာပ်နဝ်ဗေလ်ဏအ် နူကဵုသၞာံ ၁၈၉၅ တေအ်ရ။ လာပ် မဆေင် ကု ဓါတု၊ လိက်ပတ်၊ ၜိုဟ်လလံ၊ ရူပ ကေုာံ ဇဳဝကမ္မ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂဥုဲတအ်ဂှ် စကဵု နူကဵုသၞာံ ၁၉၀၁။ လာပ်ဂှ် ဇိုန်နှင် ကဵုဒၟံင် ကုညးမစိုန်သကီု စိစောန် ပ္ဍဲကဵုကမၠောန်မဆေင်စပ်ကဵုညးတအ်ရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၈ ဗာန်ဗဟဵုဍုင်သွိတ်ဒေန် (Sveriges Riksbank) ဒက်ပ္တန် လာပ်ဗဟဵုဗာန် ဍုင်သွိတ်ဒေန် မဆေင်ကဵု သိပ္ပံပရေင်ပိုန်ဒြပ် နမဗှ်ဗၞုဟ် အလ်ဖရေဒ် နဝ်ဗေလ် (Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel) ရ။ လာပ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုသြန်အဓိက နူကဵု နဝ်ဗေလ်ဖံင်ဒေရှေန် သၞာံ ၁၉၆၈ မဒှ်သြန် မကလိဂွံလဝ် သြန်ဒါန် နူကဵုဗာန်ဗဟဵု ဍုင်သွိတ်ဒေန် နမပစၟတ်သမ္တီ ဗာန်ပေင်အာယုက် ၃၀၀ သၞာံရ။ လာပ်သိပ္ပံပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂှ် ဇိုန်နှာကဵုကၠာအိုတ် ကုရဂ်နာ ဖြိသ်ချ် (Ragnar Frisch) ကေုာံ ယန် တိန်ဗဴယေန် (Jan Tinbergen) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၉ ဂှ်ရ။ လာပ်သိပ္ပံပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂှ် ဒှ်လာပ် နူကဵု ဂကောံတၠပညာသိပ္ပံ သၟိင်တၠ သွိတ်ဒေန် (Royal Swedish Academy of Sciences) မဇိုန်နှင်ကဵု အတိုင်ဗီုပြင် လာပ်နဝ်ဗဴတၞဟ်တအ်ကီုရ။
ဟိုတ်ဂှ်ရ လာပ်နဝ်ဗဴဟီုဂှ် နကဵုဂကောံနာနာ ဒက်ပတန် ကဵုဒၟံင် ဗီုဏအ်ရ။ လာပ်နဝ်ဗေလ် မဆေင်ကဵု ဓါတု (the Nobel Prize in Chemistry)၊ လာပ်နဝ်ဗေလ် မဆေင်ကဵု ရူပ (the Nobel Prize in Physics) ကေုာံ လာပ်ဗာန်ဗဟဵုသွိတ်ဒေန် မဆေင်ကဵု သိပ္ပံပရေင်ပိုန်ဒြပ် နမဗှ်ဗၞုဟ် အလ်ဖရေဒ် နဝ်ဗေလ် (the Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel( ဂှ် ဇိုန်နှင်ကဵု နူဂကောံတၠပညာသိပ္ပံ သၟိင်တၠ သွိတ်ဒေန်။ နကဵု ဂကောံအသေမ်ဗလဳ နဝ်ဗေလ် ပ္ဍဲ ခရဝ်လိန်သက (Nobel Assembly at the Karolinska Institute) ဂှ် ဇိုန်နှင်ကဵုဒၟံင် လာပ်နဝ်ဗေလ် မဆေင်ကဵု ဇဳဝကမ္မ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂဥုဲ (the Nobel Prize in Physiology or Medicine)။ နူကဵု ဂကောံတၠပညာအကေဒမဳ သွိတ်ဒေန် (Swedish Academy) ဂှ် ဇိုန်နှင်ကဵုဒၟံင် လာပ်နဝ်ဗေလ် မဆေင်ကဵု လိက်ပတ် (the Nobel Prize in Literature)။ တုဲပၠန် နူကဵု ကမ္မတဳနဝ်ဗေလ် ဍုင်နဝ်ဝေ (Norwegian Nobel Committee) ဂှ် ဇိုန်နှင်ကဵု လာပ်နဝ်ဗေလ် ၜိုဟ်လလံ (the Nobel Peace Prize)ရ။
အကြာသၞာံ ၁၉၀၁ ကဵု ၂၀၁၈ လာပ်နဝ်ဗေလ် (ကေုာံ လာပ် သိပ္ပံပရေင်ပိုန်ဒြပ် နူကဵု သၞာံ ၁၉၆၉) ဇိုန်နှင်ကဵု ၅၉၀ အလန် ကုမၞိဟ် ကေုာံ ဂကောံ ၉၃၅ တၠရ။ ညးလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ကလိဂွံ လာပ်နဝ်ဗေလ် ဂၠိုင်နူ မွဲအလန်တုဲ သီုဖအိုတ် နကဵုဂကောံဂှ် ၂၇ ဂကောံ၊ နကဵုပူဂိုလ်ဂှ် ၉၀၈ တၠရ။ သဘင်မကဵုလာပ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် လၟေင်င်သၞာံ ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်သတံက်ဟောမ်၊ သွိတ်ဒေန် (သွက်သဘင်မဇိုန်နှင်ကဵု လာပ်နဝ်ဗေလ်ၜိုဟ်လလံဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်အဝ်သလဝ်၊ နဝ်ဝေ)။ ကုညးမကလိဂွံလဝ် လာပ်တအ်ဂှ် ညးကော်စ လဝ်ရိယာတ် (laureate)၊ ကလိဂွံ တဆိပ်တင်္ကာထဝ်မွဲ၊ စၟတ်တဲမွဲတၞး ကေုာံ ဂအုံသြန် အတိုင်သ္ဂုတ်သွာတ် နူကဵု ဂကောံဖံင်ဒေရှေန် နဝ်ဗေလ်ရ။ (ဥပမာ ဂအုံသြန် သွက်လာပ်သၞာံ ၂၀၁၇ ဂှ်မ္ဂး ဇၟာပ်လာပ်ဂှ် နွံဂအုံသြန်ခရဝ်နာ သွိတ်ဒေန် 9,000,000 မတုပ်ကဵု သြန်ဒဝ်လာအမေရိကာန် 1,110,000 မတုပ်ကဵု သြန်ယူရဝ် €944,000 ရ။ ) တဆိပ်တင်္ကာထဝ် မကၠောန်ကိုပ်ကၠာနူ သၞာံ ၁၉၈၀ တအ်ဂှ် နွံဍာ်ထဝ် ၂၃ ဂရာတ်၊ လက္ကရဴနူဂှ် ကၠောန်လဝ် ခတှ်ေ နကဵု ဍာ်ထဝ် ၁၈ ဂရာတ်တုဲ တဆိပ် နကဵုဍာ်ထဝ် ၂၄ ဂရာတ်။
လာပ်ဂှ် ကုညးမကလိလောန်အာတုဲတအ်ဂှ် ဟွံဇိုန်နှင်ကဵုရ။ ဆဂး ယဝ်ရ မၞိဟ်မွဲမွဲ လလောင်တြး သ္ဇိုန်ကဵုလာပ်ဂှ်ရောင်၊ ကၠာဟွံစိုပ် တ္ၚဲမကၠောန်သဘင်ဂှ် ယဝ်ရစုတိအာမ္ဂး လာပ်ဂှ် ဆက်ကဵုအာ အတိုင်အစဳအဇန်ရ။ လာပ်ဂှ် နကဵုပူဂိုလ်မ္ဂး ဟွံပါ်ပရအ် မၞိဟ်ဂၠိုင်နူပိ ဟွံဂွံ၊ ဆဂး နကဵုဂကောံ မၞိဟ်မနွံ ဂၠိုင်နူပိဂှ် ဇိုန်နှင်ကဵုဒၟံင်ရ။
ဝင်
အလ်ဖရေဒ် နဝ်ဗေလ် (Alfred Nobel) ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ၂၁ အံက်တဝ်ပါ ၁၈၃၃ ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော် သတံက်ဟောမ်၊ သွိတ်ဒေန် ပ္ဍဲဂကောံသ္ၚိကၟိန် အေန်ဂျေန်နဳယျာ။ ညးဂှ် ဒှ်တၠပညာဓါတု၊ အေန်ဂျေန်နဳယျာ ကေုာံ ညးမခၞံဗဒှ်တၟိ (inventor)ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၄ နဝ်ဗေလ် ရာန်ကေတ် ရုင်စက်ကၠောန်လွဟ် ကေုာံ ကပေါတ်ပသဲတုဲ ညးတေအ် ကၠောန်ပ္တိတ် ကပေါတ်အရပ်အရာပၞာန်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု လွဟ်သေနာတ်တအ်ရ။ ညးတေအ် သီုကဵု မခၞံဗဒှ်တၟိ ယာန်ခတိုဟ်သက္ကုယက် (ballistite) ကီုရ။ ပရေင်မခၞံဗဒှ်တၟိဝွံ စကာ ပ္ဍဲကဵုမကမ် သက္ကုယက် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵုဂဥုဲသေနာတ် အင်္ဂလိက် (cordite)ရ။ အရာညးမကၠောန်ဗဒှ်တၟိ မွဲပၠန်ဂှ် ဒှ်အရာညးတေအ် မခၞံဗဒှ်တၟိ မဂၞန် ၃၅၅ မဒှ် ဒါင်နမာက် (ကပေါတ်ခတိုဟ်)ရ။ ဒါင်နမာက်ဂှ် ယၟုမြဟ် ဒှ်အရာမစကာဂၠိုင်တုဲ ပ္ဍဲအခိင် ညးတေအ် မဂျိုင်တန်တဴဒၟံင်လမျီုဂှ် နကဵုမကၠောန်ပတိတ်ဒါင်နမာက်၊ သွံနဲကဲဂှ် ဒှ်ဒြပ်ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၈ ဂှ် ညးတေအ် ဂွံဗှ်ကေတ် ပရိုင်ချိုတ်ဂျိုင် နကဵုက္ဍိုပ်လိက် "သၟာဗၞိက် ဂမ္စိုတ် ချိုတ်အာရ။ The merchant of death is deadနူကဵု လိက်ပရိုင်ပြင်သေတ်မွဲရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးတေအ် ဟွံသေင် ချိုတ်၊ ကောညးတေအ် လုဒ်ဝိဂ် (Ludvig Nobel) မစုတိရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရိုင်ချိုတ်ဂျိုင်ညးတေအ်ဂှ် တိတ်ပြဟ်အာ နူညးတေအ် မစုတိဇေတ်တ် ပွိုင် ၈ သၞာံဟီုဂွံရ။ ညးတေအ် ဂွံဗှ်ကေတ် ပရိုင်ချိုတ်ဂျိုင်ဂှ်တုဲ ဒှ်လၞီ စိုတ်ဟွံခိုဟ် ဗွဲမလောန်ရ။ ကာလညးတေအ် မစုတိတုဲ ကောန်လိုက်တအ် မတီ မစၟတ်သမ္တီလဝ်ညးတေအ် မၞိဟ်ဗီုလဵုရောဂှ် ညးတေအ် ဂွံတီကေတ်ရ။ အရာဏအ်ဂှ် ပကဵုညးတေအ် ညံင်ဂွံပြံင်လှာဲရ။ ပ္ဍဲ ၁၀ ဒဳဇြေန်ပါ ၁၈၉၆ ဂှ် နဝ်ဗေလ် မဒးစုတိအာ ပ္ဍဲသ္ၚိညးတေအ် ပ္ဍဲဍုင်သင်ရေမဝ် (San Remo)၊ အဳတလဳ နကဵုယဲ မဆေင်ကဵုကၠေင်က္ဍဟ် (cerebral haemorrhage)ရ။ ညးကလိဂွံအာယုက် ၆၃ သၞာံရ။
ပ္ဍဲအခိင် ညးတေအ် မဂျိုင်တန်တဴဒၟံင်ဂှ် ညးတေအ် ချူစွံလဝ် ပၟိက်ဆန္ဒညး ဗွဲမဂၠိုင်ကဵုဒၞာဲရ။ ကိုပ်ကၠာ ညးဟွံဂွံချိုတ် ၜိုတ်မွဲသၞာံပြင်ပြင်ဂှ် ညးချူလဝ်ရ။ လိက်ပၟိက်ဆန္ဒညးဂှ် ညးထပက်စၟတ်တဲ ပ္ဍဲ ကလုပ်သွိတ်ဒေန်-နဝ်ဝေ (Swedish–Norwegian Club) ပ္ဍဲဍုင်ပဴရေတ်၊ ပြင်သေတ် ပ္ဍဲ ၂၇ နဝ်ဝေန်ပါ ၁၈၉၅။ ပ္ဍဲလိက်ပၟိက်ဆန္ဒဂှ် ညးချူလဝ် ဒြပ်ရတ်ညးတေအ်ဂှ် ဒးစကာ သွက်ဂွံဒက်ပတန် လာပ်သကာ မပူဇဴဇိုန်နှင်ကဵု ကုပူဂိုလ် မကၠောန်ဗဒှ် သွက်ကောန်မၞိဟ်တအ် ဂွံခိုဟ်စ ပ္ဍဲကဵုရူပ၊ ဓါတု၊ ဇဳဝကမ္မ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂဥုဲ၊ လိက်ပတ်၊ ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ရ။ ဒြပ်ရတ်ညး သီုဖအိုတ် ၉၄% နကဵုသြန်မ္ဂး လှုဲခရဝ်နာသွိတ်ဒေန် ၃၁ မဳလဳယာန် (ၜိုတ် US$186 million, €150 million in 2008)ဂှ် သၠးကဵု သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် လာပ်နဝ်ဗေလ် မသုန်ဂကူဂှ်ရ။ ဟိုတ်နူ ညးပွဳပွုတအ် ဒှ်သံသယ လတူပၟိက်ဆန္ဒဂှ်တုဲ ပရေင်မဒက်ပတန် ဂကောံလာပ်ဂှ် စိုပ် ၂၆ ဨပြဳ ၁၈၉၇ နကဵု ရုင်ဗစာသၠုင်အိုတ် ဍုင်နဝ်ဝေ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်တုဲဟေင် ကမၠောန်ဂှ် ဂွံစဗၟံက်ရုပ်ရဴမာန်ရ။ ညးမဗမံက်ရုပ်ရဴကမၠောန် ပၟိက်ဆန္ဒ နဝ်ဗဴဂှ် ဒှ် ရဂ်နာရ် သောလ်မာန် (Ragnar Sohlman) ကဵု ရုဒေါပ် လိလ်လဳကွေတ် (Rudolf Lilljequist)တအ် နမဒက်ပ္တန် နဝ်ဗေလ် ဖံက်ဒေရှေန် (Nobel Foundation) သွက်ဂွံ မင်မဲ ဒြပ်ရတ်နဝ်ဗေလ် ကေုာံ ဂွံစဳရေင် ပရေင်ကမၠောန်လာပ်ဂှ်ရ။
ညးတအ်ရုဲစှ်ကေတ် ယၟု နဝ်ဗေလ်ကမ္မတဳ နဝ်ဝေ (Norwegian Nobel Committee) သွက်လာပ်ၜိုဟ်လလံ။ ကောန်ဂကောံမပါလုပ် ပ္ဍဲကမ္မတဳဂှ် ကြဴနူ ကလိဂွံအခေါင် နူရုင်ဗစာတုဲဂှ် ရုဲစှ်ပတိုန် ဗွဲမပြဟ်ရ။ ကြဴနူဂှ် ခြာဟွံလအ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်ပတိုန် ဂကောံနဝ်ဗေလ်တၞဟ်တအ်ရ။ Karolinska Institute ဂှ် ဒက်ပတန် ပ္ဍဲ ၇ ဂျောန်၊ the Swedish Academy ဂှ် ၉ ဂျောန်၊ the Royal Swedish Academy of Sciences ဂှ် ပ္ဍဲ ၁၁ ဂျောန်။ သၞောတ်ဝ် ကေုာံ ဗီုရုဲစှ် မၞိဟ်မကဵုလာပ်တအ်ဂှ် နကဵု နဝ်ဗေလ် ဖံင်ဒေရှေန် ချူတုဲဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၀ ဂှ်တုဲ နကဵု ဨကရာဇ်ဍုင်သွိတ်ဒေန် အဝ်သကာ ဒုတိယ (King Oscar II) ဒှ်မၞိဟ် မလလောင်တြး ပဒတန်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၅ ဂှ် ကောန်ဂကောံ နူဍုင်သွိတ်ဒေန် ကဵု နဝ်ဝေန် နူမဒှ်ဒၟံင်မွဲဂှ် ပါ်ကရေက်ထောအ်ၜါရ။
လဒက်ပတန် ဖံင်ဒေရှေန်
နဝ်ဗေလ် ဖံင်ဒေရှေန်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နဒဒှ် ဂကောံပုဂ္ဂလိက ပ္ဍဲ ၂၉ ဂျောန် ၁၉၀၀။ ကမၠောန်ဖံင်ဒေရှေန်ဂှ် သွက်ဂွံ ပကင်ရင် သြန် ကေုာံ လာပ်နဝ်ဗေလ်ရ။ ကမၠောန်ဖံင်ဒေရှေန်ဂှ် သွက်ဂွံဗၟံက်ရုပ်ရဴ အတိုင်ပၟိက်ဆန္ဒနဝ်ဗေလ်ရ။ ကောဒေအ်ညး ရဝ်ဗာတ် နဝ်ဗေလ် (Robert Nobel) ကဵု လုဒ်ဝိဂ် နဝ်ဗေလ် (Ludvig Nobel)တအ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မကၠောန်သွံရာန်ကၠေင် ပ္ဍဲဍုင်အာဇြာဗါယ်ဂျာန် (Azerbaijan)တုဲ အတိုင်လညာတ် အစာဝင်သွိတ်ဒေန် E. Bargengren မ္ဂး သြန်ညးတအ် နူကဵုဍုင်ဗကု (Baku) မဒှ်ဍုင်ဇၞော် အာဇြာဗါယ်ဂျာန်ဂှ် ဒှ်အရာ မပခိုင်ကဵု သွက်ဂွံဒက်ပ္တန် လာပ်နဝ်ဗေလ်ကီုရ။ အရာကိစ္စဇၞော် စပ်ကဵုဖံင်ဒေရှေန်ဏအ်မွဲပၠန်ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန်ဝွံ ဒှ်လာပ်မဆေင်ကဵုအလုံဂၠးကဝ်တုဲ ဂကောံဂၠးတိဂမၠိုင် မင်မဲ ထံက်ပင် ဖံင်ဒေရှေန်ဏအ်ရ။ တုဲပၠန် နကဵု ဖံင်ဒေရှေန်ဂှ် ဟွံပါလုပ်ပထုဲ ပ္ဍဲလၟေင်ကမၠောန်မရုဲစှ် ညးလဵုမကဵုလာပ်ထေက်ရ။ နကဵုနဲကဲနာနာသာ်ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန်ဝွံ တုပ်ဒၟံင် ကဵုကမ္မဏဳမဓလိုက်တမ်ရိုဟ်မွဲတုဲ သြန်တမ်နဝ်ဗေလ်ဂှ် ဓလုက်လဝ်တမ်ရိုဟ်တုဲ ပရေင်ချဳဓရာင် ကေုာံ ပရေင်မကဵုလာပ်ဂှ် ခိုင်တန်တဴဍာ်ဇမၠိင်မာန်ရ။ တုဲပၠန် ဖံင်ဒေရှေန်နဝ်ဗေလ်ဂှ် သြန်လုပ်တိတ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဗၠးအခေါန်နာနာ နူကဵုအလဵုအသဳဍုင်သွိတ်ဒေန် (နူသၞာံ ၁၉၄၆)တုဲ နကဵုကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်ဂှ် ဂွံတိတ်ဗၠး နူအခေါန်ဓလိုက်တမ်ရိုဟ် နူစသၞာံ ၁၉၅၃ တေအ်ရ။ စတမ်နူ သၞာံ ၁၉၈၀တအ်ဂှ် ပရေင်ဓလိုက်တမ်ရိုဟ်ဂှ် ကလိဂွံသြန်ပရဲ ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင်တုဲ အတိုင်စရင် ဒဳဇြေန်ပါ ၂၀၀၇ ဂှ်မ္ဂး ဒှ်အာ သြန်ဗွဝ် သြန်သွိတ်ဒေန် 3.628 ဗဳလဳယာန် (ၜိုတ် US$560 မဳလဳယာန်)ရ။
ဖံင်ဒေရှေန်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ကောန်ဂကောံဗေါဒ် သီုဖအိုတ် မၞိဟ်မသုန်တၠ၊ မၞိဟ်မသုန်တၠဂှ် ဒးဒှ် ကောန်ဍုင်သွိတ်ဒေန် ဟွံသေင်မ္ဂး နဝ်ဝေ၊ ရုင်ဂှ် နွံ ပ္ဍဲဍုင်သတံက်ဟောမ်။ ဥက္ကဌ ဂကောံဗေါဒ်ဂှ် သ္ဒးရုဲစှ် နကဵုဂကောံကံင်သဳဨကရာဇ်ဍုင်သွိတ်ဒေန်တုဲ သၟေဟ်မၞိဟ်ပန်တၠဂှ် နကဵုဂကောံမကဵုလာပ်ဂမၠိုင် (the trustees of the prize-awarding institutions)ရုဲစှ်ပတိုန်ရ။ ဒါရိုက်တာပကင်ရင် (Executive Director)မွဲတၠဂှ် ရုဲခပတိုန် ပ္ဍဲမၞိဟ်မသုန်တၠဂှ်ရ။ လစေှ်ဒါရိုက်တာမွဲတၠ (Deputy Director)ဂှ် သ္ဒးရဲုစှ်ပတန် နကဵု ဂကောံကံင်သဳဨကရာဇ်ဍုင်သွိတ်ဒေန်တုဲ သၟေဟ်လစှ်ေၜါတၠပၠန်ဂှ် သ္ဒးရုဲစှ်ပတိုန် နကဵုဂကောံမကဵုလာပ်ဂမၠိုင်ရ။ ဆဂး ၜိုန်ရ စၟတ်သမ္တီလဝ် ဗီုဏအ်ကီုလေဝ် စတမ်နူ သၞာံ ၁၉၉၅ ဂှ် မၞိဟ်စၞးဂကောံဗေါဒ် သီုမသုန်တၠဂှ် ရုဲစှ်ပတိုန်လဝ် နကဵု ဂကောံမကဵုလာပ်တအ်ဖအိုတ်ရ။ ဂကောံမကဵုလာပ်ဂမၠိုင်တအ်ဂှ် ဖံင်ဒေရှေန် နဝ်ဗေလ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုဂကောံမကဵုလာပ်ဂမၠိုင်ရ။ ညးမ္ဂး ဂကောံမကဵုလာပ်တအ်ရောမ္ဂး ၁၊ the Royal Swedish Academy of Sciences ၂၊ the Nobel Assembly at Karolinska Institute ၃၊ the Swedish Academy ကေုာံ ၄၊ the Norwegian Nobel Committee တအ်ရ။
သြန်ဗွဝ်ဖံင်ဒေရှေန် ကေုာံ သြန်အိုတ်
သြန်ဗွဝ် နဝ်ဗေလ် ဖံင်ဒေရှေန် ၅၀% ဂှ် ဓလိုက်လဝ်တမ်ရိုဟ် ပ္ဍဲရှေလ်ယျာ ကမ္မဏဳဂမၠိုင်၊ ၂၀% ဖျေဟ်လဝ်အိက်သြန် ကုကမ္မဏဳ/အလဵုအသဳဂမၠိုင်၊ ၃၀% ဂှ် ဓလိုက်လဝ်တမ်ရိုဟ် ပ္ဍဲမပတံကဵု hedge funds or real estate တအ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၈ လပါ်စဂှ် သြန်ဗွဝ် ၆၄% ဂှ် ဓလိုက်လဝ် တမ်ရိုဟ် ပ္ဍဲဗွဝ်ဖျာသတံက် အမေရိကာန် ကဵု ဥရဝ်ပ၊ ၂၀% ဂှ် ဖျေဟ်လဝ်အိက်တုဲ ၁၂% ဓလိုက်လဝ် ပ္ဍဲ real estate ကဵု hedge fundsတအ်ရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၁ ခရိတ်အိုတ်န သီုဖအိုတ် မွဲမွဲသၞာံ ၜိုတ် ၁၂၀ မဳလဳယာ ခရဝ်နာ၊ ၅၀ မဳလဳယာန်ခရဝ်နာဂှ် သွက်လာပ်ဂမၠိုင်ရ။ သြန်တၞဟ်တအ်ဂှ် ကဵုခရိတ်ဂကောံ ကေုာံ မၞိဟ်မဂၠိုက်ဂၠာဲ ကုညးလဵုမကဵုလာပ်တအ်ဂှ် ၂၇,၄ မဳလဳယာန် ခရဝ်နာ။ သဘင်မကဵုလာပ်နဝ်ဗေလ် ပ္ဍဲသတံက်ဟောမ် ကဵု အဝ်သလဝ်ဂှ် အိုတ်သြန် ၂၀,၂ မဳလဳယာန် ခရဝ်နာ။ ပရေင်ပကင်ရင် ကေုာံ ပရေင်လိက်စံင်နဝ်ဗေလ်ဂှ် အိုတ် ၂၂.၄ မဳလဳယာန် ခရဝ်နာ။ ခရိတ် လာပ်သိပ္ပံပရေင်ပိုန်ဒြပ် ၁၆.၅ မဳလဳယာန် ခရဝ်နာဂှ် ကဵုနကဵုဗာန်ဗဟဵုသွိတ်ဒေန် (Sveriges Riksbank)။
လာပ် ကၠာအိုတ်
နဝ်ဗေလ် ဖံင်ဒေရှေန် ဖျေဟ်သၞောတ်ဝ် မကဵုလာပ်တုဲဒှ်အိုတ်တုဲဂှ် နူကဵု နဝ်ဗေလ်ကမ္မတဳ ဗက်ဂၠာဲ ညးမကဵုလာပ်ထေက်ရ။ ယၟုမၞိဟ် ၜိုတ်ညးတအ် မဂၠာဲဆဵုလဝ်ဂှ် ပကောံတုဲ ညးတအ် ပလံင်ဗစိုပ် ဇရေင် ဂကောံမရဲုစှ် မကဵုလာပ် (the prize-awarding institutions)ရ။
ခြာဟွံလအ်ဂှ် နူကဵု နဝ်ဗေလ် ကမ္မတဳ လာပ်မဆေင်ကု ရူပ ရုဲစှ်ကေတ် ညးၜါ Wilhelm Röntgen မဒှ်မၞိဟ် မဂၠာဲဆဵု တက်ဗီုX-ray မဒှ်တက်ဗီု အပ္ဍဲခန္ဓ၊ ကေုာံ Philipp Lenard ညးမကၠောန်ဗဒှ် အသာန်လျးကာတ်တောဒ် (cathode ray)ရ။ နကဵုဂကောံအကေဒမဳသိပ္ပံ ရုဲစှ် Röntgen သွက်ဂွံ ဇိုန်ကဵုလာပ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် တၠပညာသိပ္ပံ ကတဵုဒှ်ကၠုင်လဝ် တၟာဂလိုင်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ နကဵုကမ္မတဳ ဂွံရုဲစှ် မၞိဟ်လဵု မကဵုထေက်ဂှ် ရုဲစှ်ဝါတ်ဒၟံင်ညိရ။ ညးတအ် ကလိဂွံစရင် ပူဂိုလ်မဒးကဵုထေက် သီုဖအိုတ် ၂၀ တၠ။ ပ္ဍဲအရာမခၞံဗဒှ်တၟိ သီုဖအိုတ် ၂၀ ဂှ် အရာ ၁၁ ဂှ် ဒှ်အရာ (Jacobus Henricus van 't Hoff) မခၞံဗဒှ်လဝ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးဂှ် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် သွက်ဂွံဇိုန်နှင်ကဵု လာပ်နဝ်ဗေလ် မဆေင်စပ် ဓါတု ဟိုတ်နူမကၠောန်ဗဒှ်လဝ် (chemical thermodynamics)ရ။
ဂကောံအကေဒမဳသွိတ်ဒေန် ရုဲစှ် အစာကဗျ Sully Prudhomme သွက်လာပ်နဝ်ဗေလ် လိက်ပတ်။ ဂကောံအစာချူလိက် မၞိဟ် ၄၂ တၠတအ် ပါ်ပါဲ လတူအရာမရုဲစှ်ဂှ်တုဲ စၞးဂှ် ညးတအ် မိက်ဂွံကဵု Leo Tolstoy ရ။ လာပ် မဆေင်စပ် ဇဳဝကမ္မ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂဥုဲ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ရုဲစှ်ကေတ် အစာဇဳဝကမ္မ ကေုာံ အနုဇဳဝဗေဒ (physiologist and microbiologist) Emil von Behring ဂကူဂျာမနဳရ။ သၞာံကာလ ၁၈၉၀တအ်ဂှ် von Behring ကၠောန်ပတိတ်ဂဥုဲဂစိုတ်စၟ antitoxin သွက်ဂွံလွဳ ယဲdiphtheria ရ။ နကဵုယဲဏအ်ဂှ် မၞိဟ်မဂၠိုင်ကဵုလ္ၚီ ဒးစုတိကၠုင်ဒၟံင် ရိုဟ်ဒဒှ်သၞာံရ။
လာပ်နဝ်ဗေလ် ၜိုဟ်လလံဂှ် ဇိုန်နှင်ကဵု ဂကူသဝေတ် Jean Henri Dunant ညးမဒက်ပတန်လဝ် ဂကောံခရာဇိုင်ခဍာ်ဍာဲဂၠးကဝ် ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် ဂကောံခရာဇိုင်ခဍာ်ဍာဲ(International Red Cross and Red Cross Movement)ရ။ လာပ်ဂှ် ပံင်ကောံကဵု ကုညးဒစဵုဒစးပၞာန် ဂကူပြင်သေတ် (Frédéric Passy) ဟိုတ်မဒက်ပတန်လဝ် ဂကောံပံင်ကောံၜိုဟ်လလံတုဲ မချဳဓရာင် သွက် (Dunant in the Alliance for Order and Civilization)ရ။
ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယ
ပ္ဍဲအကြာ ၁၉၃၈ ကဵု ၁၉၃၉ ဂှ် သၟိင်တၠအဝဵုဂျာမနဳ အဒေါလ် ဟေတ္တလာ (Adolf Hitler)ပတိုန်ဂလာန် သွက်ဂွံကဵုလာပ် ကုမၞိဟ်နူ ဍုင်ဂျာမနဳပိတၠ Richard Kuhn, Adolf Friedrich Johann Butenandt, ကေုာံ Gerhard Domagk ရ။ သီုမၞိဟ်ပိဂှ် ဂွံဒုင်ကေတ် လာပ်နဝ်ဗေလ် သီုမၞိဟ်ဖအိုတ်ရ။ ၜိုန်ရ ပ္ဍဲအခိင်ပၞာန်ဂှ် ဍုင်သွိတ်ဒေန် မဒှ်ဍုင်မံင်လဒေါဝ်ကီုလေဝ် လာပ်ဂှ် ဒးကဵုဏာ နကဵုအတိုင်လၟေင်အစဳအဇန်ကမၠောန် ဟွံသေင်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၉ ဂှ် လာပ်ၜိုဟ်လလံဂှ် ဟွံဒှ်ဇိုန်ကဵုရ။ အကြာသၞာံ ၁၉၄၀ ကဵု ၁၉၄၂ ဂှ် ဟိုတ်နူဂျာမနဳ လုပ်သီဍုင်နဝ်ဝေတုဲ လာပ်ကဏ္ဍဂကူလဵုလေဝ် ဟွံဒှ်ကဵုရ။ သၞာံဂတဂှ် စကလေင်ကဵုကီုလေဝ် လာပ်လိက်ပတ် ကဵု လာပ်ၜိုဟ်လလံဂှ် ရုဲဟွံတိတ်ရ။
ပ္ဍဲအခိင်ဂျာမနဳ မလုပ်သီ ဍုင်နဝ်ဝေဂှ် မၞိဟ်စၞး ဂကူနဝ်ဝေ ပ္ဍဲ နဝ်ဗေလ် ကမ္မတဳ ပိတၠ ဒးဒြေပ်ဒဴတိတ် ဍုင်သအာင်ရ။ နူကဵုနဝ်ဗေလ် ဖံင်ဒေရှေန် ဟီု ရုင်နဝ်ဗေလ်ကမ္မတဳ မနွံ ပ္ဍဲအဝ်သလဝ်ဂှ် ဒှ်ဒြပ်ဍုင်သွိတ်ဒေန် မပိုင်ပြဳတုဲ မၞိဟ်စၞး သၟေဟ်တအ်ဂှ် ဂွံတိတ်ဗၠး နူကဵု ဘဲဒဏ် ဂျာမနဳ။ သၞေဟ်ဍုင်သွိတ်ဒေန်ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲဂီုကၠီု သွက်ကောန်ပၞာန်ဂျာမနဳတုဲ ပ္ဍဲသွိတ်ဒေန်ဂှ် ဟွံဒှ်ပၞာန်။ ကောန်ဂကောံသၟေဟ်တအ်ဂှ် ၜိုန်ရ ဆက်ကၠောန်အာ ကမၠောန်ကီုလေဝ် လာပ်ကဏ္ဍလဵုလေဝ် ကဵုဟွံမာန်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၄ ဂှ် နဝ်ဗေလ် ဖံင်ဒေရှေန် ကေုာံ မၞိဟ်စၞး မစိုပ်ဍုင်သအာင်ပိတၠတအ် ပံင်ကောံတုဲ ဒုင်တဲစရင် မၞိဟ်မကဵုလာပ်ထေက်တအ်တုဲ ညံင်ဂွံဆက်ကဵုအာ လာပ်ၜိုဟ်လလံ မွဲဝါပၠန်ရ။
လာပ် မဆေင်စပ် သိပ္ပံပရေင်ပိုန်ဒြပ်
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၈ ဗာန်ဗဟဵု သွိတ်ဒေန် (Sveriges Riksbank) ကၠောန်သဘင် ပေင် ၃၀၀ သၞာံတုဲ နကဵုဗာန်ဂှ် ကဵုဒါန်သြန်ဗွဝ် ကုနဝ်ဗေလ် ဖံင်ဒေရှေန် ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ သွက်ဂွံဒက်ပတန် လာပ်မဆေင်ကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် နမဗှ်ဗၞုဟ် အလ်ဖရေဒ် နဝ်ဗေလ် ရ။ သၞာံဂတဂှ် လာပ်ဗာန်ဗဟဵုသွိတ်ဒေန် မဆေင်ကဵု သိပ္ပံပရေင်ပိုန်ဒြပ် နမဗှ်ဗၞုဟ် အလ်ဖရေဒ် နဝ်ဗေလ် (Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences in Memory of Alfred Nobel)ဂှ် စကဵုကၠုင်ရ။ နကဵု Royal Swedish Academy of Sciences ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မကေတ်တာလျိုင် ပ္ဍဲအရာမရုဲစှ် မၞိဟ်မကဵုလာပ်ထေက်ရ။ ညးမကလိဂွံလာပ်ဏအ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ် Jan Tinbergen ကဵု Ragnar Frisch ဟိုတ်မဇၞော်မောဝ်ပတိုန်လဝ် နဲကဲသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မကော်ဂး dynamic models for the analysis of economic processes ရ။ နကဵု ဂကောံဗေါဒ် နဝ်ဗေလ် ဖံင်ဒေရှေန် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဗွဲကြဴမ္ဂး လာပ်နဝ်ဗေလ်တၟိတၞဟ်တအ် ဟွံကဵုအခေါင် ဆက်ခၞံဗဒှ်ရ။
လၟေင် မရုဲစှ် လာဘ်
လၟေင်ကမၠောန် ဗီုမရုဲစှ်လာပ်ဂှ် လာပ်နဝ်ဗေလ် သီုဖအိုတ် တုပ်ဒၟံင်ရေင်သကအ်ရ။ အရာတၞဟ်ခြာဂှ် ညးဂှ် မဂွံပၠုပ်စရင်ရ။
ပၠုပ်စရင် Nominations
လိက်မပၠုပ်စရင်ဂှ် နူကဵုကမ္မတဳ နဝ်ဗေလ် ပတိုန်ပၠုပ် မၞိဟ်ၜိုတ် ၃၀၀၀၊ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲဂိတုသေတ်တေန်ပါ ကိုပ်ကၠာဟွံလလောင်တြး လာပ်ရ။ မၞိဟ်မဂွံပၠုပ်စရင်တအ် ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး ဒှ်တၠပညာ ပ္ဍဲကဵုကမၠောန်ညးတအ် မကၠောန်ဒၟံင်ဂှ်ရ။ သွက်ဂွံ ရုဲစှ် လာပ်ၜိုဟ်လလံဂှ် ကုမၞိဟ်မပၠုပ်လဝ်စရင်တအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ပလံင်ဏာ ဇရေင်အလဵုအသဳဍုင်၊ ညးမကလိဂွံလဝ် လာပ်နဝ်ဗေလ်ၜိုဟ်လလံ တြေံတအ်၊ ကေုာံ ဂကောံကမ္မတဳနဝ်ဗေလ်နဝ်ဝေတြေံကီု သီုကဵု မၞိဟ်အဃောမယိုက်ဂၠေင်ဒၟံင်ရ။ စရင်တအ်ဂှ် ဇာန်နဝါရဳ ၃၁ ဂှ် စွံတ္ၚဲလက္ကရဴအိုတ်တုဲ သ္ဒးကလေင်ကဵုရောင်။ နူကဵု နဝ်ဗေလ် ကမ္မတဳ ရုဲစှ်ပၠုပ်စရင် မၞိဟ်သီုဖအိုတ် ၜိုတ် ၃၀၀ နူကဵုစရင် မၞိဟ်ၜိုတ် ၃၀၀၀ ဂှ်ရ။ ယၟုမၞိဟ်မပၠုပ်လဝ် ပ္ဍဲစရင်တအ်ဂှ် အခေါင်ဟီုပတိတ်မ္ၚးဟွံမဲရ။ လိက်စၟတ်သမ္တီ မဆေင်ကဵု ပၠုပ်စရင်တအ်ဂှ် လုကဴပွိုင် ၅၀ သၞာံ ဒးကၟာတ်လဒဵုလဝ် အခေါင်ပတိတ်မ္ၚး ဟွံမဲရ။
မရုဲစှ်
နကဵု နဝ်ဗေလ် ကမ္မတဳ ကၠောန်ပတိတ် လိက်ဒုင်စဳရေင်မွဲ ဗွဲမဗဗွဲကဵု ကဏ္ဍတအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု လိက်ဒုင်စဳရေင်ဂှ် ညးစုတ်လဝ် စရင်မၞိဟ်မရုဲစှ်လဝ်ကိုပ်ကၠာတအ်ဂှ်တုဲ ပတိုန်ကဵု ဂကောံမရုဲစှ်သွက်ဂွံကဵုလာပ်ရ။ နကဵုဂကောံမရုဲစှ်ဂှ် ရုဲစှ်ကေတ် မၞိဟ်မကဵုထေက် နကဵု နဲကဲမာဲလပါ်ဂၠိုင် ဗွဲမဗဗွဲ ကုကဏ္ဍညးကဵုညးရ။ သွဟ်မာဲဂှ် ဟွံကလိဂွံ လွာဲဂှ်ဏီရ။ အောန်အိုတ် မၞိဟ်မဂွံဒုင်ရုဲစှ် ပိတၠ ပ္ဍဲကဵုကမၠောန်တၞဟ်ခြာ ၜါဂကူဂှ် ရုဲစှ်ပတိုန် ပ္ဍဲဇၟာပ် ကဏ္ဍဂကူလာပ်ရ။ ဆဂး လာပ်ၜိုဟ်လလံဂှ် နကဵုဂကောံမရုဲစှ်သွက်ဂွံကဵုလာပ်တအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်ကေတ်တ်ရ။
ပၠုပ်စရင် ကုညးမကလိလောန်
ကုညးမကလိလောန်အာတုဲတအ်ဂှ် ၜိုန်ရ ဟွံကဵုလာပ်ကီုလေဝ်၊ မၞိဟ်မရုဲစှ်လဝ်တုဲ ယဝ်ရစုတိအာ ကၠာဟွံဂွံကဵုလာပ်ဂှ်မ္ဂး အတိုင်မဖျေဟ်လဝ် သ္ဂုတ်သွာတ်ဂှ်ဟေင် ဆက်ကဵုအာရ။ ဗီုဗီု ကတဵုဒှ်လဝ် ၜါအလန်တုဲရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၁ လာပ်လိက်ပတ် သွက် Erik Axel Karlfeldt ကဵု သၞာံ ၁၉၆၁ လာပ်ၜိုဟ်လလံ သွက် ညးအုပ်ကာနာနာကုလသမဂ္ဂ Dag Hammarskjöld တအ်ရ။ စတမ်နူ သၞာံ ၁၉၇၄ ဂှ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲအခိင်မလလောင်တြး လာပ် ဂိတုအံက်တဝ်ပါဂှ် မၞိဟ်မရုဲစှ်လဝ်တအ်ဂှ် ဒးဂျိုင်ဒၟံင်လမျီုဟေင်ရောင်။ အရာဏအ် ကေင်ဒှ်လဝ် မွဲဝါ လာပ်သိပ္ပံပရေင်ပိုန်ဒြပ် သွက် William Vickrey၊ ညးစုတိအာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၆ ကြဴနူမလလောင်တြးလာပ်တုဲ ကၠာဟွံဗဂိန်ကဵုလာပ်ရ။ ပ္ဍဲ ၃ အံက်တဝ်ပါ ၂၀၁၁ ဂှ် ကမ္မတဳ လလောင်တြး လာပ်ဇဳဝကမ္မ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂဥုဲ ကုမၞိဟ်ၜါတၠ၊ မၞိဟ်မွဲတၠ Ralph M. Steinman ဂှ် ကၠာဟွံလလောင်တြး ပိ တ္ၚဲဂှ် စုတိအာတုဲတုဲကီုလေဝ် နကဵုကမ္မတဳ ဟွံဂွံစွံသတိရ။ နကဵုကမ္မတဳ ဒးကလေင်ပါ်ပါဲတုဲ ဒဒှ်ရ မကဵုလာပ် ကုညးဂမ္စိုတ်/ကလိလောန်ဂှ်ရ။ ဆဂး ညးတအ် ကလေင်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် အတိုင်မရန်တၟအ်ဂှ်ဟေင် ဆက်ကဵုဏာရ။
သဘင်မဇိုင်နှင် လာပ်
အခိင်ကာလကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲသဘင်မဇိုန်နှင်လာပ် ပ္ဍဲဍုင်သတံက်ဟောမ်ဂှ်မ္ဂး ဒှ်အခိင် ဇၟာပ်ပ် ညးမကလိဂွံလာပ်တအ် တိုန်ဒုင်ကေတ်လာပ် နူကဵု တဲဨကရာဇ်သွိတ်ဒေန်ရ။ ပ္ဍဲအဝ်သလဝ်ဂှ်မ္ဂး ဥက္ကဌ နဝ်ဗေလ် ကမ္မတဳ နဝ်ဝေ ဒုင်ကဵု လာပ် ကုညးမကလိဂွံလာပ်တအ်ရ။
စၞသဝ်တ္ၚဲ နဝ်ဗေလ်
ကြဴနူမကဵုလာပ်တုဲ သဝ်တ္ၚဲဂှ် ညးကၠောန်သဘင်စၞသဝ်တ္ၚဲ ပ္ဍဲ ဗလူဟဝ် (Blue Hall) ပ္ဍဲၝောအ်ခန်ဍုင်သတံက်ဟောမ်။ ပ္ဍဲသဘင်စၞသဝ်တ္ၚဲဂှ် ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ဨကရာဇ်သွိတ်ဒေန် ကေုာံ ကၟုဲသီုဖအိုတ်ၜိုတ် ၁၃၀၀ တိုန်စိုပ်ရ။ သဘင်စၞသဝ်တ္ၚဲ နဝ်ဗေလ် ပ္ဍဲအဝ်သလဝ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ ဂရေန်ဟဝ်တေဝ် ကြဴနူ မကဵုလာပ်တုဲရ။ ပ္ဍဲသဘင်ဂှ် ပါဲနူ ညးမကလိဂွံလာပ်တုဲ ကၟုဲတၟေင် မပ္တံကဵု ဥက္ကဌကၠတ်ထဝ်၊ သကိုပ်ဝန်ဇၞော်တအ် တိုန်စိုပ်တုဲ စတမ်သၞာံ ၂၀၀၆ ဂှ်တုဲ ဨကရာဇ် ကဵု ဂၞကျာ်ဨကရာဇ်လေဝ် တိုန်စိုပ်ကၠုင်ကီုရ။ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်နွံၜိုတ် ၂၅၀ ရ။
ပရေင်ဟီုတွဟ် နဝ်ဗေလ်
အတိုင်သၞောဝ် နဝ်ဗေလ်ဖံင်ဒေရှေန်မ္ဂး ဇၟာပ်ပ် ညးမကလိဂွံလာပ်တအ်ဂှ် ဒးကဵု ပရေင်ဟီုတွဟ် စပ်ကဵုကဏ္ဍဇကု မကလိဂွံလာပ်ဂှ်ရ။ ပရေင်ဟီုတွဟ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ်ကၠောန် ပ္ဍဲသတ္တဟမကဵုလာပ်၊ မဒှ်သတ္တဟ ကိုပ်ကၠာဟွံစိုပ် တ္ၚဲမကဵုလာပ်ဂှ်ရ။ ဆဂး ဟွံဖျေဟ်လဝ် အခိင်ကိုန်ဂစိုတ်ရ။ ကြဴနူမကလိဂွံလာပ်တုဲ လဇုဲအိုတ် တြဴဂိတု ဒးကဵုရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် လဆောဝ်မ္ဂး ကတဵုဒှ် ကြဴနူတြဴဂိတုလေဝ် ကေင်နွံကီုရ။ ဥပမာ သမတအမေရိကာန် Theodore Roosevelt ဂွံဒုင်ဇိုန်နှင် လာပ်ၜိုဟ်လလံ သၞာံ ၁၉၀၆၊ ဆဂး ညးတေအ် ကဵုပရေင်ဟီုတွဟ်ညးတေအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၀ ကြဴနူ ညးဒေါအ်ဇူ နူသမတရ။ ပရေင်ဟီုတွဟ်ဂှ်လေဝ် နကဵုဂကောံမရုဲစှ် မၞိဟ်မကလိဂွံမာဲတအ် ဒှ်မၞိဟ်ဖန်ဇန် ကေတ်တာလျိုင်ရ။
တဆိပ်တင်္ကာထဝ်
နဝ်ဖေလ် ဖံင်ဒေရှေန် လလောင်တြး ပ္ဍဲ ၃၀ မေ ၂၀၁၂ ဒဒှ်ရ ညးတအ် ထပက်လိက်ကသုက် ကု Svenska Medalj AB သွက်ဂွံကၠောန် တဆိပ်တင်္ကာထဝ် နဝ်ဗေလ်ရ။ တဆိပ်တင်္ကာထဝ် နဝ်ဗေလ် နူအကြာ သၞာံ ၁၉၀၂ ကဵု ၂၀၁၀ ဂှ် နူကဵုရုင်ဓမာတ် မကၠောန်မသြန် Myntverket (the Swedish Mint)၊ ဍုင်သွိတ်ဒေန် ကၠောန်ကၠုင်လဝ်ရ။ ကမ္မဏဳဓမာတ်ဂှ် ဒှ်ကမ္မဏဳတြေံအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၁ ဂှ်မ္ဂး ကလိဂွံအာ အာယုက်ကမ္မဏဳ ၁၀၇ သၞာံရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၁ ဂှ် နူကဵုရုင်ဓမာတ်နဝ်ဝေ မနွံပ္ဍဲဍုင် Kongsberg ကၠောန်ကၠုင်တဆိပ်တင်္ကာဂှ်ရ။ တဆိပ်တင်္ကာနဝ်ဗေလ်ဂှ် ဒှ်တဆိပ် နူကဵု နဝ်ဖေလ် ဖံင်ဒေရှေန် မစၟတ်သမ္တီ ပလဝ်ဒတန်မွဲရ။
ဇၟာပ်တဆိပ်ဂှ် နွံကဵု ရုပ်အလ်ဖေဒ် နဝ်ဗေလ် ပ္ဍဲကရေက် မုက်လပါ်ပါဲ အပ္ဍဲခတှ်ေဗီုခ္ဍမ်ခၟာဲစာင်ရ။ တဆိပ်တင်္ကာထဝ် သွက်ရူပ၊ ဓါတု၊ ဇဳဝကမ္မ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂဥုဲ ကေုာံ လိက်ပတ်တအ်ဂှ် ဗီုပြင်ခ္ဍမ်တုပ်ဒၟံင်အိုတ်တုဲ နွံကဵု ရုပ်အလ်ဖေလ် နဝ်ဗေလ် ကေုာံ သၞာံညးကတဵုဒှ်မၞိဟ် ကေုာံ သၞာံစုတိတအ်ရ။ ဗီုရုပ်နဝ်ဗေလ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု လာပ်ၜိုဟ်လလံကီု သီုကဵု လာပ်သိပ္ပံပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဂှ် ပါဒၟံင်ကီုရ။ ဆဂး ဇမၞော်တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ်ညိရ။ ဥပမာ ယၟုညးမကလိဂွံဂှ် ချူစုတ်လဝ် ပ္ဍဲကဵုဓရီု ပ္ဍဲတဆိပ်တင်္ကာ သွက်လာပ်သိပ္ပံပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။ လပါ်စးတင်္ကာဂှ် ညးချူစၟတ်သမ္တီလဝ် ပရူလာပ်ဂှ်ရ။
တဆိပ်တင်္ကာ မကၠောန်ကိုပ်ကၠာ နူသၞာံ ၁၉၈၀တအ်မ္ဂး ကၠောန်လဝ် နကဵုဍာ်ထဝ် ၂၃ ဂရာတ်။ ကြဴနူဂှ်မ္ဂး ကၠောန်လဝ် နကဵုဍာ်ထဝ် ၁၈ ဂရာတ် ကေုာံတၞးထဝ် နကဵုဍာ်ထဝ် ၂၄ ဂရာတ်။ လျိုင်ထဝ်ဂှ် နွံၜိုတ် ၁၇၅ ဂရာမ်။ ဒဳယာမဳတာ တဆိပ်ဂှ် နွံ ၆၆ မဳလဳမဳတာတုဲ သတီုတဆိပ်ဂှ် နွံ ၅.၂ မဳလဳမဳတာရ။
တဆိပ်ကြာ
ညးမဂွံဒုင်ဇိုန်နှင်တအ်ဂှ် ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ နူကဵု အလဵုတဲ ဨကရာဇ်သွိတ်ဒေန်၊ သွက် လာပ်ၜိုဟ်လလံဂှ် နကဵုတဲ ဥက္ကဌ နဝ်ဗေလ်ကမ္မတဳ နဝ်ဝေရ။ ဇၟာပ်တဆိပ်ကြာဂှ် ညးမွဲကုမွဲ ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။ တဆိပ်ကြာဂှ် နွံကဵု ဗီုရုပ်၊ မလိက် နကဵုဘာသာသွိတ်ဒေန် မချူလဝ် ယၟုညးမကလိဂွံ ကေုာံ မအရေဝ် မုဟိုတ်ညးတအ် မဂွံမကလိဂွံလာပ်ဂှ်ရ။ သွက်လာပ်ၜိုဟ်လလံဂှ် လိက်မချူလဝ် မုဟိုတ် ညးတအ်မကလိဂွံလာပ်ဂှ် ဟွံမဲမွဲဏီရ။
လာပ် သြန်
ညးမဂွံဒုင်ဇိုန်နှင်တအ် ကာလညးတအ် ကလိဂွံဒုင်တဲ လာပ်ဂှ်မ္ဂး ညးတအ် သီုကလိဂွံဂအုံသြန်ကီုရ။ လၟိဟ်သြန်တအ်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် ဂလိုင်လဵု နူကဵု နဝ်ဗေလ်ဖံင်ဒေရှေန် ဂလိုင်လဵု ညးတအ်မကဵုမာန် သွက်သၞာံဂှ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၀တအ်ဂှ် လာပ်သြန် နွံလဝ် မွဲမွဲလာပ် သြန်ခရဝ်နာသွိတ်ဒေန် ၈၈၀,၀၀၀ (သီုဖအိုတ် သြန်ခရဝ်နာသွိတ်ဒေန် ၜိုတ် ၂.၆ မဳလဳယာန်၊ တုပ်ကဵု သြန်ဒဝ်လာအမေရိကာန် ၃၅၀,၀၀၀)။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၉ လၟိဟ်လာပ်သြန် သွက်ဂွံကဵု သီုဖအိုတ် ဒှ်အာ သြန်ခရဝ်နာသွိတ်ဒေန် ၁၀ မဳလဳယာန် (သြန်ဒဝ်လာအမေရိကာန် ၁.၄ မဳလဳယာန်)ရ။ ပ္ဍဲဂိတုဂျောန် သၞာံ ၂၀၁၂ ဂှ် အောန်စှ်ေအာ ဒှ်အာ ၈ မဳလဳယာန် ခရဝ်နာ။ ယဝ်ရ ပ္ဍဲမွဲကဏ္ဍ မၞိဟ်ၜါ ဒးပရအ် ရေင်သကအ်မ္ဂး ဂလိုင်သြန်ဂှ် ဒးပါ်ပရအ်ရေင်သကအ် ကဝက်တုပ်ပ်ရ။ ယဝ်ရ ဒှ်ပရအ် ကဵုမၞိဟ်ပိတၠမ္ဂး ပါ်ကဵုရေင်သကအ် တုပ်ပ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ညးမွဲ ကလိဂွံမွဲကဝက်တုဲ ညးၜါဂှ် ကလိဂွံ ညးမွဲ ပန်ဂအုံမွဲဂအုံရ။  ကုညးမကလိဂွံ ဗွဲမဂၠိုင်တအ်ဂှ် သြန်တအ်ဂှ် ကလေင်ကဵုဒါန် ကုပရေင်ပညာ၊ ပရေင်ယေန်သၞာင် ကေုာံ ပရေင်မၞိဟ်တအ်ရ။
ကျာ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်နာင်ပြိုင်
ဘာကျာ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်နာင်ပြိုင်၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၁၈ ဇကု၊ ထပိုယ် ၃၂ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တစန္ဒသဳရိ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၆၊ ဝှ် ၃၅။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ဂၠံင်ဇၞော်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညိနိကာယ ကွာန်ကွိက်ဝါန်
ဘာဂၠံင်ဇၞော် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကွိက်ဝါန်၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၁၃ ဇကု၊ ထပိုယ် ၃၃ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တစန္ဒောဘာသ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၄၊ ဝှ် ၃၃။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ကၟာမၞိက်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ရေဝ်
ဘာကၟာမၞိက် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်ရေဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံခမဳ ၂ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၃ ဇကု၊ ထပိုယ် ၄ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တညာဏ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၃၊ ဝှ် ၅။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ဣဳ
ဣဳ (ī; the fourth vowel of the modern Mon alphabet)ဂှ် ပၞောဝ်ကဵု သွိုရ်မန် ခေတ်တၟိ (၁၂) မဂှ် ဒှ်အက္ခရ် မရနုက်ကဵုပန်ရ။ သွိုရ်မန်လေဝ် ညံင်ရဴမန်ကီု ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ရမ္သာင်ၜါၜါကီုရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သွိုရ်အာဝွံ ကာလပံင်ကဵု ဗျည်ရမ္သာင်ဇြိုင်မ္ဂး တိတ်ရမ္သာင်ဇြိုင်တုဲ ကာလပံင်ကဵု ဗျည်ရမ္သာင်သာမ္ဂး ပတိတ်ရမ္သာင်သာရ။ ဥပမာ သွိုရ်အာ ကာလမပံင်လဝ် ကုဗျည်ရမ္သာင်သာ (က+ဣဳ=ကဳ)၊ ကာလပံင်လဝ် ကုဗျည်ရမ္သာင်ဇြိုင် (ဂ+ဣဳ=ဂဳ)။ တုဲပၠန် လက်သန်သွိုရ်ဣဳ ကာလပံင် ကုဗျည်မ္ဂး ဒှ် နကဵု (-ဳ) မကော်စ (ခရိက္ဍိုပ်ဒေါဝ်)။
စာင်ကၠိုက်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်စာင်ကၠိုက်(Yitchaung၊ ရစ်ချောင်း)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်ဘာ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၂၂၀၂၀၃။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဘာဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၈၆၉၂၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၈၃၀၄ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၁၆၉၉၆ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ဥ
ဥ (U; the fifth vowel of the modern Mon alphabet)ဂှ် ပၞောဝ်ကဵု သွိုရ်မန် ခေတ်တၟိ (၁၂) မဂှ် ဒှ်အက္ခရ် မရနုက်ကဵုမသုန်ရ။ သွိုရ်မန်လေဝ် ညံင်ရဴမန်ကီု ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ရမ္သာင်ၜါၜါကီုရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သွိုရ်ဥဝွံ ကာလပံင်ကဵု ဗျည်ရမ္သာင်ဇြိုင်မ္ဂး တိတ်ရမ္သာင်ဇြိုင်တုဲ ကာလပံင်ကဵု ဗျည်ရမ္သာင်သာမ္ဂး ပတိတ်ရမ္သာင်သာရ။ ဥပမာ သွိုရ်ဥ ကာလမပံင်လဝ် ကုဗျည်ရမ္သာင်သာ (တ+ဥ=တု)၊ ကာလပံင်လဝ် ကုဗျည်ရမ္သာင်ဇြိုင် (ဂ+ဥ=ဂု)။ တုဲပၠန် လက်သန်သွိုရ်ဥ ကာလပံင် ကုဗျည်မ္ဂး ဒှ် နကဵု (-ု) မကော်စ (ဓဇက်ဇိုင်မွဲ)။
ကမ္မရှေန်မာဲ ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁
ကမ္မရှေန်မာဲ ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁ ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဖေဖဝ်ဝါရဳ (၂) နကဵု ဥက္ကဋ္ဌ ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင် ကြဴနူ ပၞာန်သီအဝဵုဍုင်ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁ တုဲ။ ဟိုတ်ပၞာန်မထိင်အဝဵုဍုင်ဂှ် ဒၟာနူ ကမ္မရှေန်မာဲ မတုဲကၠုင် ကၠောန်လဝ် ကမၠောန် မဟွံစှ်ေ ကုဗဗွဲဓဝ် မြဴသာ်ဝွံ ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ်ရ။ ဟိုတ်သာ်ဂှ်ရ ကမၠောန် ကမ္မရှေန်ဝွံ သွက်ဂွံစဳစတ် စရင်မာဲ မဆေင်ကဵု သဘင်မာဲ၂၀၂၀ ကေုာံ သွက်ဂွံကၠောန်ဗဒှ် သဘင်မာဲတၟိရ။
ဂကောံ
ဒု-ဒါရိုက်တာ ကမ္မရှေန်မာဲ ဦးစိုင်းကျော်သူ ဒးဒုင်ပန်ဂစိုတ် နကဵု ဂကောံပၠန်ဂတးမြုဍုင် (For the Yangon) ပ္ဍဲဨပြဳ ၂၂၊ ၂၀၂၃ အခိင်လဒေါဝ်တ္ၚဲ ဗဒါဲရုင်ဂဥုပ်အံင်ရတနာ ပွိုင်ဍုင်ဥက္ကလာပသၠုင်ကျာ၊ ဍုင်လ္ဂုင် ကြဴနူ မစဴကၠုင် နူကဵု မပလံင်သမ္ဘာဇကု ပ္ဍဲရုင်ဂဥုဲဂှ်ရ။
ကမၠောန်
နကဵုကမ္မရှေန် လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ညးတအ် စဳစတ်ဒၟံင် သဘင်မာဲမကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၀ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ သွက်စၠတ်ထဝ်အလန်တတိယဂှ်ရ။ ပ္ဍဲမာဲဂှ် ကိစ္စမပၠုပ်စရင်မာဲ၊ ကိစ္စမကဵုမာဲဒစးဒုင် ကေုာံ ကိစ္စဗီုမကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲတ္ၚဲသဘင်မာဲတအ်ဂှ် စှ်ေဒၟံင် ကုဗဗွဲဓရ် နွံ ဟွံမဲရ။
စရင်မာဲ ကေုာံ လၟိဟ်မၞိဟ်
ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၂၊ ၂၀၂၁ ဂှ် နကဵု ကမ္မရှေန် လလောင်ပရိုင် စရင်မာဲ ၂ ပွိုင်ဍုင် ပ္ဍဲခရိုင်ရမည်းသင်း၊ ရးမန္တလေ။
ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၇၊ ၂၀၂၁ နကဵု ကမ္မရှေန် လလောင်ပရိုင် စရင်မာဲ ၃ ပွိုင်ဍုင်၊ ပွိုင်ဍုင်စစ်တွေ (တွဵုရးယခေင်)၊ ပွိုင်ဍုင်လှိုင်သာယာ (ရးလ္ဂုင်)၊ ပွိုင်ဍုင်တောင်ကြီး (တွဵုရးသေံ)။
လၟိဟ်မာဲ မကၠေအ်ဒၟံင်
လၟိဟ်မာဲ မပ္တိတ်လဝ်၊ မစကာ၊ ကေုာံ သၟေဟ် နူကဵု နေပြဳတဝ် ၈ ပွိုင်ဍုင်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဗီုဏအ် -
လၟိဟ်မမာဲ မတက်ပ္တိတ်လဝ်ဂမၠိုင်
နကဵု ကမ္မရှေန် ဂွံဆဵုကေတ် ကမ္မရှေန်တြေံဂှ် တက်ပ္တိတ်လဝ် မမာဲ အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။ ၁ သေပ်တေမ်ဗါ ၂၀၂၀ ဂှ် တက်ပ္တိတ်လဝ် သီုဖအိုတ် ၁၃၈,၄၆၀,၂၇၀ တၞး၊ ဗွဲကြဴ ဟိုတ်နူ မနွံပၟိက်တုဲ ကလေင်တက်ပ္တိတ်လဝ် သီုဖအိုတ် ၉ အလန်ပၠန်။ ပ္ဍဲကဵု ရးလ္ဂုင်ဂှ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံကၠောန်သဘင်မာဲက္ဍင်မွဲတ္ၚဲ ပ္ဍဲ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၇ ဂှ် တက်ပ္တိတ်လဝ် ၂ အလန်။ လၟိဟ်မမာဲ မတက်ပ္တိတ်လဝ် သီုဖအိုတ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။ သွက် စၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန်ဂှ် ၄၄,၁၆၉,၃၄၄ သွက် စၠတ်ထဝ်ကောန်ဂကူ ၄၄,၁၄၈,၂၂၉ သွက် စၠတ်တွဵုရးဂမၠိုင် ကေုာံ ရးဂမၠိုင် ၄၃,၂၉၅,၃၇၄ သွက် မၞိဟ်စၞးကောန်ဂကူဂမၠိုင် ၇,၇၁၈,၁၇၃
စရင်မာဲ တွဵုရးဍုင်မန်
နကဵု ကမ္မရှေန်ဝွံ စၟဳစၟတ် စရင်မာဲ ပ္ဍဲတွဵုရးဍုင်မန် (၁၀) ပွိုင်ဍုင်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။ အလုံမွဲတွဵုရးဍုင်မန်ဂှ် နကဵု ကမ္မရှေန်သဘင်မာဲ (တြေံ) လလောင်တြးလဝ် မၞိဟ်အခေါင်မာဲ နွံ ၁၈၄၇၇၈၀၊ အတိုင်စရင် နူကဵု ဌာနပရေင်ကောပ်ကာဲမၞိဟ် မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၀ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ မၞိဟ်အာယုက် လတူ ၁၈ မနွံအခေါင်မာဲ နွံ ၁၆၀၂၉၆၀။ ပ္ဍဲကဵု စရင်မာဲဂမၠိုင်ဂှ် ကောန်ဍုင်၊ ကောန်ဍုင်ကၟုဲ၊ မၞိဟ်မနွံအခေါင် ဒှ်ကောန်ဍုင်၊ မၞိဟ်စၟတ်တဲဟွံပါ နွံ ၃၀၅၉၈၇။ မၞိဟ်တၞးသမ္တီကောန်ဍုင် မွဲ ပ္ဍဲစရင်မာဲ နွံဒၟံင် ပိအလန် လပါ်လတူဂှ် နွံ ၁၃၀၀၊ ဂၠိုင်နူၜါအလန်ဂှ် ၁၇၄၂၆၈။ စရင်အတိုင်လၟေင် ပွိုင်ဍုင်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ် ပ္ဍဲသ္ၚိအင်ဝွံရ။
ပ္ဍဲကဵု တွဵုရးဍုင်မန် ၁၀ ပွိုင်ဍုင် ရုင်မာဲသီုဖအိုတ် ၉၇၃ ဂှ် ပ္တိတ်လဝ် တၞးမာဲသီုဖအိုတ် ၂၀၂၃၇၇၆၊ တၞးမာဲမစကာ မထပိုတ် နကဵုစၟတ်တဲဂှ် နွံ ၁၀၃၉၂၉၅၊ တၞးမာဲမသှ်ေ ၉၈၄၄၈၁။ ဆဂး နတဲဂှ် တၞးမာဲသၟေဟ် နွံဆ ၉၅၀၆၂၅။ တၞဟ်ခြာဒၟံင် ၄၅၅၆၈။ မမာဲမပိုဒၟံင် ၜိုတ်မစၟဳစၟတ်ဆဵုဂှ် နွံ ၁၁၇၁၂။ စရင်အတိုင်ပွိုင်ဍုင်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲသ္ၚိအင် ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။
ဆဵုဂဗ ကုဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်
နကဵုကမ္မရှေန်ဏအ် ဆဵုဂဗ ကုဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂမၠိုင် အလန်ဒုတိယ ပ္ဍဲဂိတုမေ ၂၂ ဂှ် ဗော်မတိုန်စိုပ် သီုဖအိုတ် ဒှ်အာ ၅၉ ဗော်။ နကဵုကမ္မရှေန် မဆဵုညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ နကဵုဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ မလီလာန်ကၠတ်လဝ်မာဲ ပ္ဍဲသဘင်မာဲ ၂၀၂၀ဂှ် နကဵုဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂမၠိုင် ဗီုလဵုမစွံစိုတ်ဂှ် နကဵုကမ္မရှေန်မိက်ဂွံတီ။ တုဲပၠန် လိက်စံင် မဆေင်စပ် ကု သၞောတ်မာဲမပစၞးနကဵုဗၞတ် နူကဵုဗော်တၞဟ်တအ် မပတိုန်ထ္ၜးလဝ်ဂှ် ဗှ်ထ္ၜးကဵုရ။
ဗော်ဂမၠိုင် မတိုန်စိုပ်လဝ် ပ္ဍဲသဘင်မဆဵုဂဗ အလန်ဒုတိယ
သၞောဝ်ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်
နကဵု ကမ္မရှေန်ဏအ် ချူပ္တိတ် သၞောဝ်စၟတ်သမ္တီဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်တုဲ ပလဝ်ဒတန် ပ္ဍဲဂိတုဇာန္နဝါရဳ ၂၆၊ ၂၀၂၃။ တင်တၟေင် ပ္ဍဲသၞောဝ်တၟိဂှ် ပါ်လဝ် ဂကောံဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ၜါဂကူ။ ဗော်မစန်ဒက် အလုံမွဲကၟိန်ဍုင် (ပြည်ထောင်စုတစ်ဝန်းလုံးတွင် စည်းရုံးမည့်ပါတီ) ကဵု ဗော်မစန်ဒက် ပ္ဍဲတွဵုရး ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲရးဇၞော်မွဲမွဲ။
ဗော်မစန်ဒက် အလုံမွဲကၟိန်ဍုင်
ဗော်မစန်ဒက် အလုံမွဲကၟိန်ဍုင်မ္ဂး
ဗော်မစန်ဒက် တွဵုရး ဟွံသေင်မ္ဂး ရးဇၞော်မွဲမွဲ
ဗော်မစန်ဒက် တွဵုရးမွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ရးဇၞော်မွဲမ္ဂး
ဂကောံ/ဗော် ဟွံကဵုအခေါင်ဂမၠိုင်
ဆိပ်၊ အလာံ မထုဲဒၟံင် ကုဘာသာ သာသန ကေုာံ မတေက်ဒးဒၟံင် ပရေင် ညံင်ကၟိန်ဍုင်ဟွံဂွံထကး၊ ပရေင်ဆာန်ကၟိန် ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် ဟွံဂွံထကး၊ အဝဵုကၞောတ်အထောတ် ညံင်ဂွံတန်ကြန်၊
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:BEHM
ဣန္ဒက၊ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘာရုင်ဒါန်
ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠ ဘဒ္ဒန္တဣန္ဒမဟာထေရ်ဝွံ "ကုသဵုကံပၠန်၊ ဖန်ဗဒှ်ကၠုင်၊ ဍုင်မၞိဟ်လောက" သက္ကရာဇ် ပ္ညုင်ကၠုင်စိုပ် ၁၂၈၅ သၞာံ၊ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် (၄) စွေက်၊ တ္ၚဲအဒိုတ်၊ အခိင်နူဂယး (၈) နာဍဳကဵု (၃၀) ဗဳဇနာဂှ် နူကဵုဂၠံသြိုဟ် နာဲအိုင်လောန်+ မိသိင်ယှေန်တံ သွက်ဂွံမၠာ်ရံင် ဒၟံင်လောကတုဲ သၠးဂဝ်ဂၞဴ တိတ်ကၠုင်နူဂၠံတိုက် ဂဝ်ဂၞဴမိတုဲ သ္ပပြာကတ်မုက္ခဝါကုမိမၜါရ။ ညးဝွံ ပၞောဝ်ကဵုကောန်မွဲမိ (၅) တၠဂှ် တန်ဒှ်ကောန်ရတ်မပြဲမွဲရောင်။ မိမၜါခုတ်လဝ်ကဵု ယၟုညးဂှ် "မာံအေန်ဂါ" မဒှ်ရောင်။
မာံအေန်ဂါ မဒှ်အလံင်ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠဝွံ ပ္ဍဲကဵုကောဇာသက္ကရာဇ် ၁၂၉၂ သၞာံ ဒးပယျာံပြဲ အာစိုပ်အဝယ်ထပှ်သၞာံဂှ် မိကဵုမၜါ သွက်ရကောန်ဇကု မတ်ဂွံယးတၟးအာ လ္တူဂၠးလောကမာန်တုဲ ပ္ဍဲဇရေင်တမ်ဇိုင် ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ကေတု (ဂျာမနဳ) ဘာကျာ်၊ ကွာန်လၟိုင်ဂှ် ပအပ်ကဵုကတ်ဗ္တောန်ကွတ်ပညာရောင်။ မာံအေန်ဂါဝွံလေဝ် ဍိုက်ပေင် တင်္ခဏုပ္ပတ္တိညာဏ် ပဋိဘာနညာဏ် လေပ်တီပြဟ်၊ လေပ်ကၠိုဟ်ပြဟ်ကေတ်မာန်တုဲ၊ ပ္ဍဲပွိုင်မွဲသၞာံဟေင် သ္ဇိုင်လိက် ဂတဵုဇၞော်ကီု၊ ဂါထာလ္ၚောဝ်ကျာ်ကီု ပ္ဍေန်ပ္ဍဟ်သှ်ဇျာဲ ပ္တိုန်ကဵုပါင်စိုတ်မာန်ရ။ ဆက်ဂတဂှ်ပၠန် ပြကိုဟ်ပါဠိပရိုတ်ဇၞော် (၁၂) ခန်၊ ပြကိုဟ် လောကသိဒ္ဓိတံလေဝ် ဗွဲမလောဲသွာ ပ္တိုန်လဝ်ပါင်စိုတ် ဝါစုတ္တမာန် နူဘဝကောန်ကွးဘာတံရောင်။
မာံအေန်ဂါ အလံင်ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠဝွံ "နူဘဝခရှ်ယုတ်၊ သၟိက်ထ္ၜုတ်သၠုင်ပ္တိုန်၊ ဒတန်သာကျဝင်" မိမၜါပၠန် သၟိက်မိက်ဂွံကဵုကောန် တိတ်ဗၠးအာ နူဘဝဍိက်လောကမာန် ညိဂးတုဲ ဒုင်သ္ဇိုင်ပစ္စယ်ပန် သက္ကရာဇ်ပၠန် (၁၃၀၄) သၞာံ၊ ပယျာံခိုဟ်ပြဲ၊ အာစိုပ်အဝယ် (၁၉) သၞာံဂှ် ဂိုင်ကေတ်ဒဒှ်သာမဏီ ဇရေင်ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တသောမ ဘာရုင်ဒါန်၊ ကွာန်လၟိုင်ရ။ က္တဵုဒှ်သာမဏဳတုဲ ဒ္ဂေတ်ဝတ်သာမဏဳကီု၊ သိက္ခာပိုဒ်သာမဏဳကီု မင်မွဲဒ္ဂေတ်လ္ၚတ်အာဍိုက်က်ပေင်င်ရောင်။
ဘဝသာမဏဳဂှ်၊နွံရှ်သဳလအောန်၊ ဘဝခမဳပ္ညုင်၊ ဒ္ဂေတ်သဳလသၠုင်
နူဘဝသာမဏဳဂှ် တတ်ကၠောံတိုန်အာ စိုပ်အခါပြဲ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် (၁၃၀၅) သၞာံ၊ ဂံါတိုန်ၜါစှော်၊ ဂိတုဒ္ဂိုန်အခိင်ဗြဲ (၈) မံက်၊ တ္ၚဲသိုက်ဂှ် မိကဵုမၜါ ဒုင်ဒကာပစ္စယ်ပန်တုဲ ဂိုင်ကေတ်အ္စာဥပ္ပဇ္ဇျာယ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠ ကွာန်ၝောံဟမုတုဲ၊ ပ္ဍဲခဏ္ဍသီ ဇရေင် "ကေလာသ" ကွာန်လၟိုင်ဂှ် အာစိုပ်ဘဝကောန်ကျာ်သာကျဝင် ဒဒှ်ခမဳမသၠုင်မပြဲတုဲ ဒုင်ဂိုင်ကေတ်ယၟု "နာဲဣန္ဒက" ရ။ ဒှ်ခမဳတုဲ ခြာဟွံလအ်
"သွက်ဂွံစဳကၠးမာန် ဂွံနွံလျးညာဏ်"
ပ္ဍဲသာသနာကျာ်တုဲ ပြာပ်တိုန်တိုက်ပရိယတ် လေပ်ကတ်ဗ္တောန်ပရိယတ္တိ ပ္ဍဲတိုက်ပရိယတ္တိ ဘာဇၞော်၊ ကွာန်တၟံကၞေင်ရ။ နိဿဲဗ္ဒဗဒါဲကဵု တၠဂုဏ်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တဝိသုဒ္ဓါစာရတုဲ ကတ်လ္ၚတ် ပ္တိုန်ကၠုင်ပါင်စိုတ် ပညာပရိယတ် ဆေင်စပ်ကဵု လောကုတ္တဵု မပ္တံကဵုသုတ်စဉ် သဒ္ဒါ သင်္ဂဟ ဝိနယ် အဋ္ဌကထာ ဋဳကာဂၠိုင်ဂၠင်တံရောင်။
"တီကေတ်ဟွံမာန်ဟေင် ပရေင်ကံကုသဵု"
ဃောမပတိတ်ဒၟံင်ဇြဟတ် ကဵုပရိယတ္တိ ပ္ဍဲတိုက်ပရိယတ္တိဘာဇၞော် ကွာန်တၟအ်ကၞေင်ဂှ်ဟေင် ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဥပ္ပဇ္ဇျာယ် ဘဒ္ဒန္တသောမ မၞုံပိုန်ဘာရုင်ဒါန်ဂှ် ဟိုတ်နူပရေင်ထတ်ယုတ် ဍိုန်လျဒၟံင်တုဲ၊ ဒးကလေင်စဴလွဳပရာအ္စာ ပ္ဍဲဘာရုင်ဒါန် ကွာန်လၟိုင် ဇကုဇကုပၠန်ရ။ တၠဂုဏ်အ္စာဣန္ဒက မဒှ်အလံင်ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠ ဘဒ္ဒန္တဣန္ဒကမဟာထေရ်ဂှ် ၜိုန်ရလွဳပရာပ္တိတ်ဒၟံင် ဇြဟတ်ကီုလေဝ် "သဗ္ဗေ န မုစ္စန္တိ မစ္စုနော" သတ္တံဍာံမ္ဂး သၟိင်မရဏ ဟွံဗၠးနူသ္ကေံတဲဟေင်ရ။ ရန်ကဵုဒေသနာဝွံတုဲ ကျာ်ဇၞော်အ္စာမဟာထေရ ဘဒ္ဒန္တသောမဝွံလေဝ် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် (၁၃၁၂) သၞာံ၊ ပယျာံဂိတုခ္ဍဲသဳ (၁၂) မံက် အခိင်နူဂယး (၈) နာဍဳ ကဵု (၃၀) ဗဳဇနာဂှ် တၞးကှ်သၠာဲတၟိ ကလိလောန်စဴအာသွဝ်ရ။
"ပိုန်ကုသဵုဍာံ ပယျာံဟွံရုဲ ဍေံဇိုန်ကဵုဖဵု"
သက္ကရာဇ်အဴ ဒှ်တဴ (၁၃၁၂) သၞာံ၊ ဂိတုခ္ဍဲသဳ (၆) စွေက် ပ္ညဳ ဂကောံဂိုဏ်တံကီု၊ သီုဂကောံဒါယကာဘာ၊ ဒါယိကာဗျဉ်တံကီု တုပ်စိုတ်အိုဟ်တၟိုဟ်ဒုင်သာဓုကာ အပ်ပြာပ်ဒဒှ်နွံပိုန် ပ္ဍဲဘာရုင်ဒါန် သွက်ဂွံဆက်မင်မွဲ ဒၠောံဗ္တောန်အာ ခမဳ၊ သာမဏဳတံကီု၊ သီုဒါယကာတံကီု၊ သွက်ဂွံမင်မွဲအာ သာသနာကျာ်ကီုရောင်၊ ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠဝွံ ဍိုက်ပေင်ကဵုဝတ် အ္စာမသုန်သာ်ရ။
လ္တူခမဳ၊ သာမဏဳတအ်ကီု လ္တူဒါယကာတအ်ဂမၠိုင်ကီု နကဵုဒ္ဂေတ်ဝတ်အ္စာမသုန်သာ် ဍိုက်က်ပေင်င်တအ် မင်မွဲကၠုင်ဍိုက်က်ပေင်င်ရ။
ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠဝွံ ပဟိုတ်နူဍိုက်ပေင်တဴ ကေုာံ ဂုဏ်တံဂှ်တုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် (၁၃၃၇) သၞာံ၊ ပယျာံအခါခိုဟ်ပြဲ ဂှ် နူဂကောံဂိုဏ်ဂမၠိုင် ယိုက်ထ္ၜင်ပတိုန် နဒဒှ်အ္စာတၠဂအုပ်ဂိုဏ် ဒူရာ သ္ကုတ်ရေဝ်သၟဝ်ကျာရ။ အခိင်ဂှ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠ ကလိဂွံအာယုက် (၅၇) ဝှ် (၃၇) ဝှ်မဒှ်ရ။ ဒှ်ဂအုပ်ဂိုဏ်တုဲပၠန်လေဝ် လ္တူဂကောံဂိုဏ်ဇကုဇကု ညံင်ဟွံမွဲကဵုအန္တရာယ် ညံင်ဂွံညဳသၟဟ် ညံင်ကောန်မွဲမိအရင်မာန် ဂ္စာန်မင်မွဲကၠုင် လုကဴပွိုင် ၂၇ သၞာံ အယာံမာတ်ပြဒ္ဒညာ မွဲတၟာချောဲကီုလေဝ် ဟွံကဵုက္တဵုဒှ်ကၠုင် လ္တူဂကောံဂိုဏ်တုဲ သီုမၞုံကဵုသြဇာ မဍိုက်ပေင်ဗျာပ်တြးအာလ္တူဂကောံဂိုဏ်တံမာန် ဂ္စာန်ပ္တိတ်ဓရ်လွဳတုဲ လုကဴပွိုင် ၂၇ သၞာံ ၜိုဟ်ဟ်သြိုဟ်ဟ်ရ။
နိဿဲ
၁၃၇၃ သၞာံ၊ လိက်ကၞပ်စၟတ်သမ္တီ သဘင်ဖျဴသွဝ်အန္တိမအဂ္ဂိဇျာပန ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠ ဘဒ္ဒန္တဣန္ဒကမဟာထေရ်။ ရာမညနိကာယတိုက်ပရိယတ္တိမန် ဘာရုင်ဒါန်၊ ဍုင်လၟိုင်
ဒဿနလၟေၚ်ဂမၠိုၚ်
အကြီုပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ဂှ် လဟီုဟွံသေၚ် လ္ပအ်ဏောၚ်
သွက်ညးလဴပီု က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်လဴပီုတအ် ဂွံယၟု။
အြကာညးမိပ်ကဵုဝၚ်ဂှ်
သွက်ညးတွံအတိက် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်လဴဒဏ္ဍရဳတအ် ဂွံယၟု။
နတဲဂှ် ဘဝစိုပ်မံၚ်ကဆံၚ် ခဲါဒုတ်ယျ။
နတဲဂှ် ညးမွဲလေဝ်ဟွံမိက် ဒုၚ်ကလၚ် ဒုၚ်သဳကလဳတုဲ
ဗီုသၟာယဲစိုတ်မွဲ ဒးဟပြေမံၚ်ကဵု အတိက် ဝၚ် ဒဏ္ဍရဳ
ညံၚ်ဂကူမန်တ္ၚဲဏအ်။
ဒဒှ်ဂကူမန်တ္ၚဲဏအ်ဂှ်
သုၚ်စောဲကွတ်ထ္ၜးမလိၚ်ကၠးကၠးတုဲ
ဒက်ပတန်မံၚ်သြဇာ ဗွိုက်ဆက်ဆောံ အြကာဂၠးလပှ်ကျာ
ဗက်ကဳထောံ ညးထံက်ထ္ၜး ညးပါ်ပဲါတအ်ညိ
ဗက်ကိတ်ထောံ ညးဟီုသဳကၠီနတဲတအ်ညိ
ဗက်ထ္ၜထောံမလိၚ် အာဇနဲတေံညိ အိက်ဇနဲဏအ်ညိ။
လအ်တိုန်မ္ဂး အဘိဓရ် ၚုဟ်မးဂကူလီု
ညအ်ဂှ် ပရေၚ်စိုတ် အကာဲဒ္ဂေတ်လီု
ညအ်မွဲလီုတှေ်ဂကူဂှ် တၞီဗၠိုက်သက်ဟီုဟွံမွဲရ။
ပစွံထောံလဝ်ကဆံၚ် သာမညညိ။
ၚုဟ်မး ကေုာံ အဘိဓရ်လီုတှေ် ပရေံနူဘဝလီု ဍုၚ်လီုဏီ။
အကြီုပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ဂှ်
လဟီုလေဝ် ဟွံသေၚ်ပုဟ်
လ္ပမွဲပေၚ်ၚ်ရ။
အဓိက ညးတအ်ကဵုမံၚ်လ္ပအ်ကုပိုဲ
ဂွံလှိၚ်မံၚ် ဒၞဲါညးတအ်ပတိက်ပိုဲ
NLD လေဝ်ကဵုမံၚ်လ္ပအ် ကုညးဍုၚ်ကွာန်
၁၀ သၞာံတှ်ေ ၂၀ သၞာံတှေ် ၜက်နူသၚ်္ကာပဝ်ရ
ဒှ်ကၠပ္ဍဲဒေသ ဗၟက်ဂၞဴအာယှရ
ဒှ်သၞံၚ်ပ္ဍဲ တိုက်အာယှရ သာ်ဝွံနာနာဂှ်
သွက်ညးလ္ပအ်တအ် ဂွံဆက်သၠိၚ်အာမံၚ်ဟေၚ်ရ။
က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်မန်တအ်လေဝ်
ကွတ်ဏံ ဝါဒဏံဂှ် သုၚ်စောဲမံၚ်
ဗွိုက်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ဗော်ပၠန်ဂတး
စိုပ်ကၠုၚ်ဗွိုက်သဇိုၚ် သၟာပရဟိတဒုၚ်ယၟု သၟာဆာန်ဂကူတအ်ယျ
ဗွိုက်ဇမၠေံ မွဲဟဍတ်တဲ ညံၚ်ကဵုခိုဟ်ကီုလေဝ်
ဍာ်ဇမၠိၚ်ဂှ် ဒှ်ဟိုတ်ပံၚ်ကောံဂှ် ဝါတ်တုဲ ပဒှ်ဓာတ်ဟွံဂွံရ။
ဟွံမိက်ဒုၚ်ခဳ ဒုၚ်ဇိက် ဒုၚ်ဇီရ
မိက်ဂွံဆက်လဟိၚ် လ္ပအ်မံၚ်ပ္ဍဲဂလာန်အကြီုသက်က်ရတုဲ
တုပ်အာကဵု သၟာဝိဝိၚ်သုၚ်ဂဥုဲချေံတအ်
မိပ်အာကဵု အာရီုဗ္တောံ ဘဝအတု မမံက်ပ္ဍဲလ္ပအ်ဟေၚ်ရ။
ဟွံဂံၚ်တိတ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲဘဝနတဲ
ဟွံဂံၚ်ဒုၚ်ဆိုၚ်မုက်ကဵု ဘဝနတဲရ။
ဒုၚ်ဖအိုတ်ထောံ ဘဝဇကု ပ္ဍဲဍာ်သာသာရ။
လၟုဟ်ၚုဟ်မးမန် အဘိဓရ်မန်ဂှ်
ဒက်ပတန်မံၚ် ပ္ဍဲဂၠးဘဝကျာ
ဍာ်သာသာဟေၚ်အိုတ်ဂှ်
နကဵုမာတ်သွာၚ်ပညာစိုတ်မွဲ
ဂွံသတိဂွံသ္ၚီမၠာ်ကေတ်ရ။
ဂံၚ်မ္ဂး တိတ်ကၠုၚ်နူလ္ပအ်ညိ
ဒုၚ်ဆိုၚ်မုက်ကဵု ဒဒှ်ဂကူနတဲဇကုညိ။
အဲနာဲ (ပညာစိုတ်)
စမၠောအ်အက္ခရမန် နူလေတ္တေန်
နူအက္ခရလေတ္တေန်၊ အင်္ဂလိက် စၠောအ်ဗစိုပ် အက္ခရမန်။
အသောကဓမ္မသုခမန်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ရေဝ်
ဘာအသောကဓမ္မသုခမန် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်ရေဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံခမဳ ၂ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၂ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တမောနေယျ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၇၊ ဝှ် ၁၆။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
လိပ်ပုတ်ရွာ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဘာဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၈၆၉၂၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၈၃၀၄ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၁၆၉၉၆ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ဝါယဟေင်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်ဝါယဟေင်(Warrahaing၊ ဝါရဟိုင်း)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်ဘာ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၂၂၀၂၀၈။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဘာဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၈၆၉၂၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၈၃၀၄ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၁၆၉၉၆ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ဓ
ဓ (dha; the nineteenth letter of the modern Mon alphabet)ဂှ် ပၞောဝ်ကဵု ဗျည်မန် ခေတ်တၟိ (၃၅) မဂှ် ဒှ်အက္ခရ် မရနုက်ကဵု စှ်ဒစိတ်တုဲ ပ္ဍဲကဵုအရေဝ်မန် မၞုံရမ္သာင်ၜါၜါ ရမ္သာင်သာ ကဵု ရမ္သာင်ဇြိုင်ဂှ်မ္ဂး "ဓ" ဂှ် သီုဒှ်ဗျည်ရမ္သာင်ဇြိုင်တုဲ ပၠုပ်လဝ် လၟိဟ်ပ္ဍဲဂကောံဗျည်ဒုတိယ။ ရမ္သာင်မန် မွဲဂကောံမနွံပန်ပန်ဂှ် "ဓ" နွံ ပ္ဍဲဒၞာဲရမ္သာင်မရနုက်ကဵုပန်ရ။ "တ" သာ၊ "ထ" သာဇြိုဟ်၊ "ဒ" ဇြိုင်၊ "ဓ" ဇြိုင်ဇြိုဟ်။
ဝင်
အက္ခရ် "ဓ" ဝွံ နူတမ် ကၠုင်နူ အက္ခရ်ဂြန္ထ နူဒေသဍုင်အိန္ဒိယသၠုင်ကျာ ဗွဲမဂၠိုင်ကော်ခဴစ အက္ခရ်ပလ္လဝ နူအေဒဳ (၅-၆) ဗွဝ်ကၠံရ။ အက္ခရ်ပလ္လဝဂှ် စောန်ဆက်ကၠုင် နူအက္ခရ်ဗြဟ္မဳ။ တမ်မူလ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် တၠပညာတအ် လညာတ်ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ကီုလေဝ် လညာတ် Georg Bühler မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ နူတမ် မကၠုင်နူသေမိတိစ် (Semitic)ရ။ အတိုင်လညာတ်ညးမ္ဂး ပ္ဍဲၜိုတ် ဘဳသဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဗဗၞးတအ် ကေတ်အက္ခရ်ဂှ်တုဲ ညံင်ဂွံကိတ်ညဳ ကုရမ္သာင်သံသကြိုတ် ကေုာံ ပြကြိုတ်ဂှ် ညးတအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ်ရ။ လညာတ်တၠပညာ မပ္တံကဵု G.R. Hunter, S.R. Rao, John Newberry ကေုာံ Krishna Rao တအ် ညာတ်ကေတ် အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် နွံအဆက်တမ် နူကဵု အက္ခရ်/သင်္ကေတအိန္ဒူ (Indus script/Indus symbol) ရ။
တိအရိုၚ်
= လိက်လလောၚ်တြး ပရူတိသၠာတ်၊ တိပလး၊ တိအရိုၚ်ဂှ် လလောၚ်ပၞာန်ကဵု ကောန်ဍုၚ်အရေၚ်တံဟာ = သၟာပရိုၚ်ချူ: နာဲကသုမန်
ခြာဟွံလအ်ကၠုၚ်တေံ ပ္ဍဲကဵုဂိတုနဝ်ဝေန်ပါဏံ မံက်ဂှ် နူကဵုအလဵုအသဳတံ လလောၚ်တြးပတိတ် လိက်အမိၚ်မွဲ ကော်ခဴစ ဗီုဘာသာဗၟာမ္ဂး “မြေလွတ်၊ မြေလပ်နှၚ့် မြေရိုၚ်းများကို လျှောက်ထားနိုၚ်ကြောၚ်း” ရဴဝွံ ပတိတ်နၚ်တုဲ သၟာဂူ သၟာဗ္ၚ သၟာကၠအ် နွံတန်တဴ ကၠောန်ၜိုတ်မံၚ် လတူတိသၠာတ်၊ တိပလး ကေုာံ တိအရိုၚ် အိုဿီုတံဂှ် အဓိက သွက်ဂွံအာတ်ပတိုန်လိက် အခေါၚ်ကၠောန် လတူတိဂှ် ပ္ဍဲကဵုပွိုၚ် (၆) ဂိတုတုဲ သောၚ်ဂှ်ဟွံသေၚ်တှေ် နကဵုအလဵုအသဳဂှ် အခေါၚ်သီကေတ်ထောံတိဍာ်တံဂှ် နွံဒၟံၚ်ရောၚ် လလောၚ်တြးလဝ် သာ်ဝွံရ။
လတူပရေၚ်လိက်အမိၚ်ဏံဂှ်တုဲ အကြာရဲကၠောန် အခေါၚ်အရာတိ၊ အခေါၚ်အရာမၞိ်ဟ်၊ ပွဳပွူသဘာဝကဵု သံယံဇာတတံ လညာတ်ဒှ်ကၠုၚ် (၂) သာ်ရ။ လညာတ်မွဲသာ်ဝွံ ယဝ်ရ အလဵုအသဳတံ ရပ်စပ်ထောံဗီုဏံရောၚ်တှေ် ကိစ္စဖန်ဇန်ကောပ်ကာဲပြုပြေၚ်တိဍာ်အိုဿီုတံဂှ် ဍေံပြေပြံၚ်အာမာန်ရောၚ်။ အရာဖန်က်ပြုပြေၚ်တိဍာ်တံ ဍေံပြေပြံၚ်အာရောၚ် ဒှ်မ္ဂး၊ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ဍုၚ်လေဝ် ဍေံတဴတက်တိုန်မာန်ရောၚ် ညးတံ စှေ်စိုတ်အိုတ်ရ။ လညာတ် ဗီုဏံဂှ် နွံမံၚ် အကြာဂကူဗၟာတံ ဂၠိုၚ်ရောၚ်။ဆဂး လညာတ်မွဲပၠန်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုၚ် လညာတ်ကောန်ဍုၚ်အရေၚ်တံရ။ အလဵုအသဳတံ ဂံါကၠုၚ်ဇိုၚ် လလောၚ်တြးပတိတ် ဗီုဏံဂှ် အဓိက မိက်ဂွံသီကေတ်ထောံ တိဍာ်ကောန်ဍုၚ်အရေၚ်တံရောၚ် ညးတံ ညာတ်ကေတ်အိုတ်ရ။ တိဍာ် ကောန်ဍုၚ်အရေၚ်ဂမၠိုၚ် စပ္တံနူကဵု ဂကူမန်၊ ကရေၚ်၊ သေံဇၞော်၊ ကချေၚ်၊ ကရေၚ်ဍာဲတံဂှ် တိဍာ်ညးတံ ညးတံ စကာကၠုၚ် အတိုၚ်အခိုက်ကၞာညးတံကီုရ။ တိဍာ်ညးတံဂှ် ပၠောပ်လဝ်စရၚ် ပ္ဍဲကဵု အလဵုအသဳဖအိုတ်လေဝ် ဟွံသေၚ်ရောၚ်။ ယဝ်ရ အခိုက်ကၞာဂကူကရေၚ်မ္ဂး ညးတံ ဗာ်ဂူတုဲ ကၠောံအာ မွဲဒၞာဲတုဲမွဲဒၞာဲ ကၠောန်ၜိုတ်အာကမၠောန်ဝါဗ္ၚ ညးတံရ။ တိဍာ်ဒေသညးတံ အလုံအိုဿီုဂှ် ဒှ်မံၚ် တိညးဂမၠိုၚ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ဗီုတိအလဵုအသဳတှေ် တိတံဏံအိုဿီုဂှ် ဒှ်မံၚ်တိအရိုၚ် ဒှ်လေပ်ရ။
လၟုဟ်မ္ဂး လညာတ်ၜါသာ်ဏံ ဒှ်ပဋိပက္ခရ။ အဓိက လညာတ် မိက်ဂွံထိၚ်လဝ်အဝဵုဗဟဵုရပ်ဇုက်ကဵု အခေါၚ်အရာ ကောန်ဍုၚ်အရေၚ်တံရ။
လောန်ကၠုၚ် ဂိတုဂျူလာၚ် ၂၀၁၈ တေံ ပေဲါသဘၚ်သဳ်ကၠဳ ပရေၚ်ၜိ်ုဟ်လလံ (၂၁) ဗွဝ်ကၠံ ကၠောန်ဗဒှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲကဵုဍုၚ်ဇၞော် ‘နေပျဳဒဝ်’ (နေပြည်တော်) ရ။ ကၠာဂှ်တှေ် ပ္ဍဲအခိၚ်အတးလောန်ဂှ် ဗော်ဍုၚ်မန်တၟိလေဝ် ဟိုတ်နူကဵု ထ္ပက်လဝ်စၟတ်တဲ ပရေၚ်ဒေံါပန်ပှေ်ာ အလုံဍုၚ် (NCA) တုဲ ဂွံအခေါၚ် ကၠောန်သ္ပပေဲါသဳကၠဳ ပရေၚ်ၜိ်ုဟ်လလံ အဆံၚ်ကောန်ဂကူမန်ရ။ ပ္ဍဲအရာ ကၠောန်သ္ပပေဲါသဳကၠဳ အဆံၚ်ကောန်ဂကူမန် ပ္ဍဲဍုၚ်ရေဝ်ဂှ်မ္ဂး သွက်ဂွံတိုန်အာသဳကၠဳ ပ္ဍဲနေပျဳဒဝ်တေံဂှ် အလုံဂကူမန်တံ ချူဂွံ လိက်စံၚ် (၄) စံၚ် စပ်ကဵု ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်၊ ပရေၚ်မၞိဟ်၊ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ကဵု ပရေၚ်တိဍာ် သံယံဇာတ ကဵု ပွဳပွူသဘာဝ တံရ။
ပ္ဍဲကဵု လိက်စံၚ်ဂမၠိုၚ်ဂှ်မ္ဂး လိက်စံၚ်မန်ပိုဲ စပ်ကဵု ပရေၚ်တိဍာ် သံယံဇာတ ကဵု ပွဳပွူသဘာဝ တံဂှ်မ္ဂး စဵုဒၞာလဝ် တိဍာ်ဂကူမန် မန်ပိုဲတံ သွက်ဂွံပိုၚ်ပြဳတုဲ အခေါၚ်စကာရပ်စပ်ပြုပြေၚ်အာ ဗွဲသၠးပွးတုဲ အခေါၚ်အလဵုအသဳဗဟဵုတေံ ဖန်က်ဟွံမွဲရောၚ်။ အလဵုအသဳဂှ် အဓိ်က စအကံက်အခေါန်ရရောၚ်။ ကောန်ဍုၚ်အရေၚ်တံဂှ် အခေါၚ်ပိုၚ်ပြဳတိဍာ် ဒးနွံရောၚ် ရဴဝွံ ချူလဝ်ရောၚ်။
တုပ်သၟဟ်ကဵု လိက်စံၚ်ကောန်ဂကူမန်တံကီု လိက်စံၚ် ဂကူကရေၚ် ဂကူသေံဇၞော် ဂကူချေၚ်တံလေဝ် ညးတံ ဟီုဂးလဝ် အတိုၚ်ဏံကီုရ။ ကောန်ဍုၚ်အရေၚ်တံ အခေါၚ်ပိုၚ်ပြဳ တိဍာ်ညးတံ ဒးနွံရောၚ်။ လ္ၚဵုဟီုပၠန်ဂှ် ကောန်ဍုၚ်အရေၚ်ဌာန်ဒတန် ဝါ တံမူလ ကော်ခဴဘာသာဗၟာမ္ဂး (ဌာနေတိုၚ်းရၚ်းသား) တံဂှ် အခေါၚ်ပိုၚ်ပြဳတိ ဒးနွံရောၚ် ဂးရ။
လညာတ်ကောန်ဍုၚ်အရေၚ် ဖအိုတ်တံဂှ် ဍေံအာဇီုကပိုက်ကဵု လညာတ် သၞောတ်ဝ်ဥပဒေ (၂၀၀၈) တေံရ။ ဒပ်ပၞာန်ဗၟာဂှ်တှေ် အဓိ်က ဍေံတံ စဵုဒၞာမံၚ်ကဵု သၞောတ်ဝ် (၂၀၀၈) ကီုရ။ အတိုၚ်သၞောတ်ဝ် (၂၀၀၈) ဂှ်တှေ် တိကီု၊ သံယံဇာတ လတူတိ သၟဝ်တိ အိုဿီုတံဂှ် ကၟိန်ဍုၚ် (နိ်ုၚ်ၚံတော်) ဟေၚ် ပိုၚ်ပြဳရောၚ် ဂးလဝ်ရ။ အဓိပ္ပာဲ ‘နိုၚ်ၚံတော်’ ဂှ်တှေ် ဒှ်မံၚ်အလဵုအသဳရောၚ် ညးဍုၚ်ကွာန်တံ ကၠိုဟ်ကေတ်သာ်ဂှ်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး အလဵုအသဳဂှ် ဒှ်မံၚ်ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ (NLD) တုဲ ဗော်အလဵုအသဳလေဝ် ဒးမံၚ်အဂၞပ်စိုတ် ကဵုသၞောတ်ဝ် (၂၀၀၈) ကီုရ။