cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ဗော်သွးကောန်ဂကူကရေင်
ကေအေန်ဒဳအဝ်
သၞာံ ၁၉၄၇ ဂိတုဂျူလာင် ၁၆ ဂှ် နကဵု ကေအေန်ယူ ဒက်ပ္တန် ဂကောံစဵုဒၞာကောန်ဂကူကရေင် (KNDO) ရ။ ညးမဒှ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ပၞာန်ဂှ် ဒှ် မာန်ဘဇြာန် (မန်းဘဇံ)၊ စောဟာန်တာသာမှေယ် (စောဟန်တာသာမွှေး) ကဵု စောသာင်ကေ (စောစိုင်းကေ)ဂှ် ဒှ်ညးတာလျိုင်သွာင်ပၞာန်ရ။ ဂကောံစဵုဒၞာကောန်ဂကူကရေင်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ဗွဲမလှဲလး မနွံကဵု ကဆံင်နာနာ နူကဆံင်ကွာန်၊ ကဆံင်ပွိုင်ဍုင်၊ ကဆံင်ခရိုင်၊ ကဆံင်ဗဟဵုတုဲ သီုဖအိုတ် ဒက်လဝ် ၂၀ ခရိုင်တုဲ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ကောန်ပၞာန် နွံၜိုတ် မွဲလက်ပြင်ပြင်ရ။
တင်မအာတ်မိက် ကေအေန်ယူ
သဘင်မာဲစၠတ်ထဝ်ပ္တန်ဍုင်ဂှ် နကဵု ဗော်ဗၟာဖဆပလ ဂွံဇၞးကေတ်ဒၞာဲ ၉၅,၃ ဗွဝ်ကၠံတုဲ၊ နကဵု အလဵုအသဳအင်္ဂလိက် သွက်ဂွံပအပ်အဝဵုဍုင် ကုဗော်ဗၟာဖဆပလဂှ် ရုဲစှ်လဝ် စၟတ်တ္ၚဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၈ ဂိတုဇာန္နဝါရဳ ၄ ရ။ နကဵုဂကူကရေင်တအ်လေဝ် သၠုင်ပ္တိုန် အသိင်ပရေင်ဍုင်ကွာန်တုဲ အာတ်မိက်ကၠုင် အခေါင်အရာသွက်ဂကူကရေင်ရ။ ၁၉၄၈ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၁ ဂှ် ကောန်ဂကူကရေင် မဂၠိုင်ကဵုကိုဋ် ပ္ဍဲကဵု အင်စိင်၊ ဗဂေါ၊ သာယာဝတဳ၊ မအူပေန်၊ ဖာသီ၊ မြံင်မြ၊ ဟင်္သာတ၊ ဖျာပုင်၊ ဟံသာဝတဳ၊ တံင်ငူ၊ သဓီု၊ ကျာ်ခမဳ ကေုာံ ဒေသကရေင်ဍာဲတအ်ဂှ် တိတ်ထ္ၜးဆန္ဒတုဲ အာတ်မိက် ကရေဲ
``ကရင်ပြည် …. ချက်ချင်းပေး (ဍုင်ကရေင် ကဵုဗွဲမပြဟ်)´´
``ကရင် တစ်ကျပ် …. ဗမာတစ်ကျပ် …. ချက်ချင်းပြ (ကရေင်မွဲဒကေဝ် ဗၟာမွဲဒကေဝ် ကဵုဗွဲမပြဟ် - မဂွံအဓိိပ္ပါယ် ဗၟာကဵုကရေင် ညံင်ဂွံဂွံ အခေါင်တုပ်တုပ်)´´
``လူမျိုးရေး အဓိကရုဏ်း …. အလိုမရှိ (အဓိကဵု ကောန်ဂကူ ဟွံမဲပၟိက်)´´
`` ပြည်တွင်းစစ် …. အလိုမရှိ (ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင် ဟွံမဲပၟိက်)´´
ဆဂး နကဵု အလဵုအသဳဗၟာ ဖဆပလ ဟွံဒုင်တဲတုဲ နကဵုကရေင် ဒးဂၠာဲကၠုင် နဲကဲတၞဟ်ရ။
ပေါဲဗတိုက် နကဵုလွဟ်
ကြဴနူ အခေါင်သွက်ဂကူကရေင် ဟွံကဵု ပ္ဍဲသၞောဝ်တုဲ နကဵုကရေင် လုပ်ပေါဲဗတိုက် နကဵုလွဟ်ရ။ မွဲလပါ်ဂှ် ဒပ်ပၞာန်မနွံဒၟံင်ဂှ် နကဵုအလဵုအသဳဗၟာဖဆပလ သွက်ဂွံသီကေတ် လွဟ် နူတဲဒပ်ပၞာန်ကရေင်တုဲ ဖျေဟ်လဝ် ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ ပ္ဍဲအင်စိင် ကဵု သမိုင် ၜိုတ် ၂၀၀၀ ရ။ ပ္ဍဲကြို့ကုန်းဂှ် ဒပ်ပၞာန်ကရေင် KNDO ကဵု ဒပ်ဗိုလ်ဇၞော်သာအေကျဝ် UMP နွံဒြဟတ်ၜိုတ် ၂၀၀။ ပ္ဍဲမင်္ဂရာဲဍုင် (မင်္ဂလာဒုံ)ဂှ် ဒပ်အမၠံက် ဒပ်ပၞာန်ကရေင် သကိုပ်ဒပ်အောင်စိန် နွံၜါဒပ်စရေက်။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲသမိုင်ဂှ် ဒပ်ရာ်ဖေဝ်ကရေင် နွံၜါတမ်ဒပ်ရ။
ပေါဲဗတိုက် စဒှ်
သၞာံ ၁၉၄၉ ဂိတုဇာန္နဝါရဳ ၃၁ အခိင်နူဂယး ၜိုတ် ၆ နာဍဳဂှ် ဒပ်ကရေင်KNDO မနွံ ပ္ဍဲ သမိုင် ကၠအ်ခဝဲ ကဵု ဒပ်အလဵုအသဳဗၟာ တမ်ဒပ် ၂၁ မနွံ ပ္ဍဲပါင်ဂၠံင်ဇၞော်သမိုင် (သမိုင်းလမ်ဆုံ) စဒှ်ပေါဲဗတိုက်ရ။ ဒပ်အမၠံက်ကရေင် မနွံပ္ဍဲမင်္ဂရာဲဍုင် သကိုပ်ဗိုလ်အောင်စိန် ဂွံတီကေတ်တုဲ ဇက်အာ ဇရေင်အင်စိင်တုဲ ပံင်တောဲ ကဵုဒပ်KNDOရ။ သၞာံဂှ် ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁ ဂှ် ကရေင်သီဂွံအာ အင်စိင်ရ။ ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင်လေဝ် ကၞာန်စိုပ်အာ ဒေသတၞဟ်တအ်ကီုရ။
က္ဍိုပ်သကိုပ်ကရေင် တိတ်ဂြိုပ်
ကောန်ဂကူကရေင် မနွံကဵု ကဆံင်သၠုင်သၠုင် ပ္ဍဲကဵု ဒပ်ပၞာန်အလဵုအသဳဖဆပလတအ်ဂှ် သီုကဵု က္ဍိုက်က္ဍိုပ်ပၞာန် ဂဥုပ်ဗိုလ်သမေတ်ဒွန်ဂှ် ဒးဒုင်ဖျေဟ်ထောအ် နူကဵုတာလျိုင်တုဲ ဂဥုပ်ဗိုလ်နေဝေန် ဒှ်ကၠုင် ဂဥုပ်က္ဍိုက်က္ဍိုပ်ပၞာန်ရ။ ဂဥုပ်ဗိုလ်နေဝေန် သီလွဟ် ဒပ်ရာ်ဖေဝ်ကရေင်ရ။ ကောန်ဂကူကရေင်တအ် ဟွံဒုင်ပအပ်လွဟ်တုဲ ဒပ်ရာ်ဖေဝ်ကရေင် တမ်ဒပ် (၁) ကဵု တမ်ဒပ် (၂) တိတ်အာဂြိုပ်တုဲ ပံင်တောဲ ကုပေါဲဗတိုက်သွက်ဂကူကရေင်ဂွံဗၠးၜးရ။ ဂဥုပ်ဗိုလ်နေဝေန် ကော်ဖျဴ သနက(၅) နူကဵု ယခေင်တုဲ ပလံင်ဏာ အင်စိင် သွက်ဂွံ ဗ္တိုက်ကဵု ဒပ်ကရေင်ရ။
ဗၟာကလေင်သီဂွံအင်စိင်
ဗၟာကလေင်သီဂွံအာ အင်စိင်တုဲ က္ဍိုပ်သကိုပ်ကရေင်တအ် ချပ်ရေင်သကအ်တုဲ ပါ်တာလျိုင်ရေင်သကအ်ရ။ စောဘဥူၐြဳ ကဵု ဂဥုပ်ဗိုလ်သာင်ကေတအ်ဂှ် အာလပါ်ဗမံက် ကေုာံ ခရိုင်တံင်ငူ၊ မာန်ဘဇြာန် ကဵု စောဟန်တာသားမှေယ်တအ်ဂှ် အာလပါ်ရးဨရာဝတဳ ဒေသပါင်ၜဳတေအ်ရ။
နကဵု ဗော်ကရေင်ဂှ် ၜိုန်ရ ဖျေဟ်လဝ် သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်အုပ်ဓုပ်ဍုင်ဂှ် အုပ်ဓုပ်နကဵုသၞောတ် (Civil Affair Service (Kawthoolei) ကီုလေဝ် ပရေင်အုပ်ဓုပ်ဍုင်တအ်ဂှ် ဟွံဒှ်မွဲဗီုတုဲ နကဵုဗီုပြင် ညးကဵုညး၊ ဒၞာဲဇကုမနွံ ဇကုဒှ်ဗိုလ်ဂှ် အုပ်ဓုပ်ကၠုင်ရ။
ဒေသပါင်ၜဳ ဖာသီ
သၞာံ ၁၉၆၉ အခိင်တမ်သၞာံ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ပ္ဍဲဒေသပါင်ၜဳဂှ် နွံဒပ်မဟာ(၃) ရးပါင်ၜဳ (မြစ်ဝကျွန်းပေါ်တိုင်း တပ်မဟာ ၃) သကိုပ်ဂဥုပ်ဗိုလ်ကျော်သောင်း ဒှ်သကိုပ်ဒပ်မဟာဂှ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဒပ်မဟာ (၃) ဂှ် နွံကဵု တမ်ဒပ် (၆)၊ တမ်ဒပ် (၇) ကေုာံ KPLA တမ်ဒပ် (၂)။ နကဵု ပၞာန်ဗၟာလေဝ် နကဵုနဲထပိုတ်ပန်ထပိုတ်ဂှ် ကၟာတ်လဒဵုလဝ် ညံင်ဒပ်ကရေင်တအ် ချဳဓရာင်ဂွံဝါတ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးဍုင်ကွာန်လေဝ် ဒးဆဵုဂဗ ပရိုက်ဘဲ ဗွဲမသကာတ်မြဟ်ကီုရ။ ရုင်ဒပ်မဟာဂှ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲသိလ္လာ ပွိုင်ဍုင်မြံင်မြ။ နကဵုညးဇၞော်တအ် ချပ်ဂၞန်ရေင်သကအ် သွက်ဂွံတိတ် နူဒေသဂှ်ကီုလေဝ် သကိုပ်ဒပ်ဒေသတအ်ဂှ် ဟွံမိက်တိတ်အာ နူဒေသဇကုရ။ နကဵု ဒပ်ဒမၠုဂှ် ဆက်လုပ်အာ ပေါဲဗတိုက် ပ္ဍဲဒေသဂှ်ရောင်ဂးရ။ ရုင်ဒပ်မဟာ မနွံဒၟံင် ပ္ဍဲသိလ္လာဂှ် ပြံင်အာစွံ ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင် ဝါခမာ (ဝါးခယ်မ)။ နကဵု ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ ဝိုင်ဂွံတုဲ နကဵုဒပ်ကရေင် ဒးထပါ်ဗတိုက်တုဲ ကောန်သ္ဂံင်ပြဟ်လလုဲအာ ၆ တၠ၊ ကေတ်ဇွ ဟွံဂတာပ်ရ။
ရးဗမံက် ဒဵုဗဂေါ
ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ပ္ဍဲရးဗမံက် ပ္ဍဲဒဵုဗဂေါဂှ် ဂဥုပ်ဗိုလ်စောဘိုမြ၊ ဂဥုပ်ဗိုလ်ရွှေဆိုင်း၊ သကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော် ကစယ်ဒို ကဵု ဖဒိုသာပြည့်တအ်ဂှ် ပါ်တိတ် နူကဵု KNUP တုဲ ဒက်ပ္တန် ဒပ်လွပ်လွဟ်ကရေင်တၞဟ်ခြာတုဲ ဖျေဟ်လဝ်ဒပ် ပ္ဍဲဒဵုဗဂေါရ။ ပ္ဍဲကဵု KNUP ဂှ်လေဝ် မၞိဟ်လပါ် ဂဥုပ်ဗိုလ်စောကျော်မြသန်း မိက်ဂွံကဵု ဗော်ဆက်တန်တဴ နဒဒှ် ဗော်သၟာကမၠောန် ကဵု က္ဍိုပ်မာန်ဘဇြာန်တအ်ဂှ် ဆက်တန်တဴ နဒဒှ် ဂၠံင်တရဴကောန်ဂကူ လညာတ်ပါ်ဒၟံင်ၜါကရေက်ရ။ ဆဂး က္ဍိုပ်သကိုပ် KNLC ကဵု KNUP တအ် ချပ်ဂၞန် ပ္ညဳရေင်သကအ်တုဲ ဂွံအာတင်လတုပ်စိုတ်ရေင်သကအ်ရ။
ဒက်ပ္တန် ဗော်သွးကောန်ဂကူကရေင်
က္ဍိုပ်သကိုပ်ကရေင်ဂမၠိုင် က္လိဂွံ တင်ကၠိုဟ်ခၠင် တုပ်စိုတ် ရေင်သကအ်တုဲ ဂဥုပ်ဗိုလ်စောဘိုမြဂှ် KNLC ဇကုဂှ် ပလီု၊ မာန်ဘဇြာန်ဂှ်လေဝ် နုက်တိတ် နူ KNUP တုဲ ဒက်ပ္တန် ဗော်ပၠတရဴညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူကရေင် KNUF တုဲ သွာင်ပၞာန်ဂှ် ပံင်ပ္ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန်ပတိုန် ဒပ်ပၞာန်ဗၠးၜးကောန်ဂကူကရေင် KNLA ရ။ ခြာဟွံလအ်ဂှ် KNUF ဂှ် က္လေင်ပလီုထောအ်တုဲ ဒက်ပ္တန် ဗော်သွးကောန်ဂကူကရေင် KNU ရ။
ပၞာန်ဗၟာ ဆက်ဗ္တိုက် ပ္ဍဲဒေသပါင်ၜဳ
နကဵုပၞာန်ဗၟာဂှ် နကဵုယၟုနာနာ မပ္တံကဵု ရွှေလင်းယုန် စစ်ဆင်ရေး၊ မိုးဟိန်း စစ်ဆင်ရေး တအ်ဂှ် ထ္ပက်မုက်ပၞာန် အာဗတိုက်ဒၟံင် ဒပ်ကရေင် မနွံပ္ဍဲဒေသပါင်ၜဳတအ်ရ။ မွဲလပါ်ဂှ်လေဝ် ဟိုတ်နူ နဲကဲထပိုတ်ပန်ထပိုတ်ဂှ်တုဲ နကဵု ဒပ်ကရေင်တအ် အဆက်ပိုတ်ဒၟံင် ကုညးဍုင်ကွာန်တအ်ကီုရ။ ကၞောတ်တဲ ကေအေန်ယူ ပ္ဍဲရးပါင်ၜဳဂှ် ဒးနုက်ပ္တိတ်ရောင် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်တုဲ ကောန်ပၞာန် ၜိုတ် ကၠံပြင်ပြင် သဂံင်ဗြဴ ၃-၄တၠဂှ် နုက်တိတ် နူကဵု ရးပါင်ၜဳဂှ်ရ။
ကောန်ပၞာန်ကရေင်တအ်ဂှ် တတ်ၜဳလေင် (လှိုင်မြစ်) ပ္ဍဲအခိင်ဗတံ နကဵု ဂၠံင်ဂြိုပ်ဂှ် တိတ်ကၠုင်ရ။ အခိင်တ္ၚဲဇူ၊ အခိင်ဗတံ ဆက်တရဴ ဂွံၜိုတ် ၃ ဗတံတုဲ စိုပ်ကၠုင် ကွာန်အမလွတ်။ ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဒုင်တၠုင်ဗ္စဖျုင်ခိုဟ်ဟ် မံင်ထောအ် ၜိုတ် ၂ တ္ၚဲတုဲ နူဂှ် ဆက်တိတ်အာ ဇရေင် ဒဵုဗဂေါရ။
စိုပ်ဒဵုဗဂေါတုဲ ဂဥုပ်ဗိုလ်ကျော်သောင်ဂှ် ဆက်ကေတ်တာလျိုင် နဒဒှ်သကိုပ်ဒပ် ရးဒဵုဗဂေါ ကေုာံ အစာဘာပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂှ် ကေတ်တာလျိုင်ရ။
သဘင်သဳကၠဳရှဝ်လူ (ရှိုးလူ ကွန်ဂရက်)
သၞာံ ၁၉၇၄ ဂှ် နကဵု မန်းဘဇံ အာဂတပၠတရဴတုဲ ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်သဳကၠဳရှဝ်လူမွဲရ။ ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳဂှ် က္လိဂွံအာ တင်လတုပ်စိုတ်မွဲဂှ် ဒပ်ဂဥုပ်ဗိုလ်ကဝ်ထူ (ကော်ထူး ဗိုလ်ချုပ်ကျော်မြသန်း) မဖျေဟ်လဝ်ဒပ် ပ္ဍဲဓရောင်ဒဵုဗဂေါ ကဵု ရးဒေသပါင်ၜဳတအ်ဂှ် ပံင်ကောံလုပ်အာ မွဲစွံ ပ္ဍဲKNU ရ။
နကဵု ကောန်ပၞာန်ဗၟာလေဝ် ဆက်ဗတိုက်ဒၟံင် ဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၅ ဂိတုမေ ၁၅ အခိင် တ္ၚဲစေင် ၜိုတ် ၂ နာဍဳဂှ် ဥက္ကဋ္ဌဗကပ သခေန်ဇြေန် ကဵု ညးအုပ်ကာနာနာ သခေန်ချေတ် ပြဟ်လလုဲအာ ပ္ဍဲကဵုပေါဲဗတိုက် ပ္ဍဲဗဒါဲကြုင်(ဖွတ်ကျား) မနွံပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်(ကျောက်တံခါး)ရ။
သၞာံ ၁၉၇၅ ဂိတုအံက်တဝ်ဗါဂှ် နကဵုကရေင် ဆုတ်တိတ် နူကဵု ဓရောင်ဒဵုဗဂေါတုဲ အာမံင် ပ္ဍဲခရိုင်ဖာပန်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံဂှ် နကဵု KNUP ကၠောန်သဘင်သဳကၠဳဗော် အလန်ဆဋ္ဌမတုဲ တုပ်စိုတ် ရိုဟ်ပလီုထောအ် KNUP တုဲ ပံင်ပ္ကောံစုတ် ပ္ဍဲ KNU သီုဖအိုတ်ရ။
ဒပ်ပၞာန်ဗၠးၜးကောန်ဂကူကရေင် (KNLA)
ဒပ်ပၞာန်ဗၠးၜးကောန်ဂကူမန်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဒပ်မဟာ (၇) ပ္ဍဲဇၟာပ်ဇၟာပ်ခရိုင် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။
ကရင်အမျိုးသား လွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော် (KNLA)၏ လက်အောက်ခံတပ်များမှာ-
ကရေင်ဗုဒ္ဓဘာသာ ပါ်တိတ် ဒပ်တၞဟ်
သၞာံ ၁၉၉၅ ဂိတုဇာန္နဝါရဳဂှ် ကရေင်ဗုဒ္ဓဘာသာတအ်ဂှ် ပါ်တိတ် နူကဵု ကေအေန်ယူတုဲ ဒက်ပ္တန် ဒပ်ပၞာန်ကောန်ဂကူကရေင်ဗုဒ္ဓဘာသာ (DKBA) တုဲ ကေတ်ဓဝ်ၜိုဟ်လလံ ကုအလဵုအသဳပၞာန်ရ။ DKBA ကဵု ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ ပံင်တောဲတုဲ သီဂွံအာ ဗဟဵု ဒပ်မဟာ(၇) ဂှ်ရ။
သဘင်သဳကၠဳဗော် မရနုက်ကဵု ၁၇ ဝါ
နကဵု ဗော်ကေအေန်ယူ ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်သဳကၠဳဗော် မရနုက်ကဵု ၁၇ ဝါ ပ္ဍဲဒေသ ဒပ်မဟာ (၇) စနူ ဂိတုဨပြဳ ၂၄ သၞာံ ၂၀၂၃ ပွိုင် ၇ တ္ၚဲရ။ ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳဂှ် အလဵုဇကု ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် စောမူတူးစေးဖိုး တိုန်စိုပ်ကီုလေဝ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဒပ်မဟာလ္ၚဵု ဟွံတိုန်စိုပ် နကဵုပူဂိုလ် စၞးဂှ် တိုန်စိုပ် နကဵုအန်လာင်ရ။ ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳဂှ် နကဵု ဒပ်မဟာ (၅) ကဵု ဒပ်မဟာ (၂) ဂှ် စှ်ေစိုတ် ဗ္တိုက်သရိုဟ် ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ ကရောမ်မွဲစွံ ကုအေန်ယူဂျဳတုဲ ဒပ်မဟာသၟေဟ်တအ်ဂှ် ဆက်အာ နကဵုဂၠံင်တရဴ NCA မဒှ်ဂၠံင်တရဴ မဂၠာဲသွဟ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် နကဵုမပ္ညဳပ္ညပ် ရေင်သကအ် ကုအလဵုအသဳဗၟာရ။ ကြဴနူ မသဳကၠဳရေင်သကအ် ဂွံပန်တ္ၚဲ ပ္ဍဲဨပြဳ ၂၈ ဂှ် နကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ် ဒပ်မဟာ (၅) ကဵု ဒပ်မဟာ (၂) တိတ်ထောအ် နူကဵု သဘင်သဳကၠဳဂှ်တုဲ နကဵုသဘင်သဳကၠဳဂှ်လေဝ် ဒးဒေါအ်ဇူထောအ်ယာယဳကီုရ။ ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳ တ္ၚဲလက်ကြဴဂှ် နကဵုဥက္ကဋ္ဌ ဟိုတ်နူ အာယုက်ဇၞော် ပေင် ၉၀ ရတုဲ ဟွံဒုင်ဆက်ရုဲ တာလျိုင်ဥက္ကဋ္ဌတုဲ စၞးဂှ် ပဒိုစောကွယ်ထူးဝင်း ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ဥက္ကဋ္ဌရ။ ဗဒိုစောကွယ်ထူးဝင်းဂှ် ကၠုင်နူ ခရိုင်ဖိက်ထဝါဲရ။
ဇၞော်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကြုက်ပိ
ဘာဇၞော် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကြုက်ပိ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဒါနာလင်္ကာရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၀၊ ဝှ် ၅၀။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ညာဏဒဳပ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကြုက်ပိ
ဘာညာဏဒဳပ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကြုက်ပိ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တခေမာဝံသ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၀၊ ဝှ် ၄၀။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
သၟဝ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကြုက်ပိ
ဘာသၟဝ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကြုက်ပိ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပညာသာမိ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၃၊ ဝှ် ၄၄။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
သိမ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဝါဂၠံင်
ဘာသိမ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဝါဂၠံင် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသဳလတေဇ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၉၀၊ ဝှ် ၇၀။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကမ္မတဳရေင်တၠုင် ဘာကောန်ဂကူမန် တန်သၠုင် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကမ္မတဳရေင်တၠုင် ဘာကောန်ဂကူမန် တန်သၠုင် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု ဝွံ စဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲဂိတုဂျူလာင် ၂၁၊ ၂၀၂၂ (ဒဂိုန် ၉ စွေက် ၁၃၈၄) ပ္ဍဲ ကောံဓရီု ပ္ဍဲဘာသန္တိသုခ ဍုင်ဇြပ်ဗု။ ကမ္မတဳသြန်ဂအုံ ပရေင်ပညာ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ် ဂှ် ဒှ်ကမ္မတဳမကၠောန်ကမၠောန် သွက်သြန်ဘဏ္ဍာ ဘာကောန်ဂကူမန် မနွံ ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗုတအ်တုဲ နကဵု ကမ္မတဳသြန်ဂအုံဂှ် ပ္ဍဲသဘင်ကောံဓရီု ပ္ဍဲဘာသန္တိသုခ စၟတ်တ္ၚဲ ဂျူလာင် ၂၁၊ ၂၀၂၂ ဂှ် နကဵုဂကောံဝွံ ရုဲစှ် မၞိဟ်တာလျိုင်တၟိ၊ ဂကောံကမ္မတဳတၟိတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ကမ္မတဳရေင်တၠုင် ဘာကောန်ဂကူမန် တန်သၠုင် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗုရ။ တင်အဓိက ပရေင်ကမၠောန်ကမ္မတဳဝွံ သွက်ဂွံဆက်ကၠောန်အာ ကမၠောန်ထံက်ပင်အစာ ဘာကောန်ဂကူမန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ တုဲပၠန် ပရေင်ကမၠောန်တၟိဂှ် သွက်ဂွံရေင်တၠုင် ဗၟံက်အာ ရုပ်ရဴ ဘာကောန်ဂကူမန် တန်သၠုင် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗုမွဲရ။
ဝင်
ကမ္မတဳရေင်တၠုင် ဘာကောန်ဂကူမန် တန်သၠုင် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နူကဵု ကမ္မတဳသြန်ဂအုံ ပရေင်ပညာ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ် ပ္ဍဲဂိတုဂျူလာင် ၂၁၊ ၂၀၂၂ (ဂိတုဒဂိုန် ၉ စွေက် ၁၃၈၄) ပ္ဍဲဘာသန္တိသုခ ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ ပ္ဍဲကောံဓရီု ကမ္မတဳသြန်ဂအုံ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗုရ။ ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗုဂှ် ဘာကောန်ဂကူမန်တန်သၠုင် ဟွံမဲတုဲ ကွးဘာတအ် ဒးအာတိုန် ပ္ဍဲညဳသာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဝင်သ္ပဝ်။ တုဲပၠန် ဟိုတ်နူ အကာဲအရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် မကတဵုဒှ်ဒၟံင်တုဲ ဘာညဳသာ ကဵု ဘာဝင်သ္ပဝ်ဂှ် လၟိဟ်ကွးဘာဂၠိုင်လောန်အာတုဲ ဒှ်ခက်ခုဲ ကုဒၞာဲ ကေုာံ အရာတၞဟ်တအ် ဗွဲမလောန်ရ။ တၞဟ်နဂွံသြိုင်ခၞံဗဒှ် ဘာကောန်ဂကူမန် တန်သၠုင်မွဲ ကေုာံ ဖန်ဇန် ကမၠောန်သြန်ဂအုံ ဘာကောန်ဂကူမန် ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ဂှ်တုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ကမ္မတဳဝွံရ။
ပရေင်စန်ဒက် ပ္ဍဲသဘင်မာဲ ၂၀၂၀
ပရေင်စန်ဒက် ပ္ဍဲသဘင်မာဲ ၂၀၂၀ နူကဵုဗော်နာနာ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲတွဵုရးဍုင်မန်။
ဟိုတ်နူ ယဲဂဝ်ဗေတ်-၁၉ တုဲ ရးလ္ဂုင် ကၟာတ်လဒဵု ကဵုမံင်ပ္ဍဲသ္ၚိ နကဵု ဗော်ညဳသၟဟ်မန်လေဝ် ပ္ဍဲတွဵုရးဍုင်မန်လေဝ် ဒေသလ္ၚဵု ဂွံဆဵုကေတ် မၞိဟ်စမၠောအ်ယဲဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ လလောင်တြး ကဵုဇူပရေင်တွဟ်မာဲကီုရ။
ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ
နကဵုဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ နကဵုဂမြဴ "အောင်လံခိုင်ဖိုံ မဲပေးစိုံ ဒီမိုကရေစီ မှန်ကန်ရေး NLD ကို ဒိုံမဲပေး" ရ။ ပ္ဍဲ သေတ်တေမ်ပါ ၁၇ ဂှ် နကဵုမုက်လိက်ဝှုက်ဗောက် အေန်အေဝ်ဒဳ တွဵုရးဍုင်မန် ချူ "ခြာဟွံလအ် ပ္ဍဲကဵုဒေသကောန်ဍုင်အရင်မန်တအ် မပဒတဴ ဒဒန်တၟိမွဲ သ္မံက်ကၠုင်ရောင် (ဒဒန်စံပယ်ဂူတံတား)၊ သၟဝ်ဂှ် ဆက်ချူပၠန် ဖေက်ဒရဴဟီုဒၟံင်ကဵုပါင်သၟး၊ နကဵုအလဵုအသဳ အေန်အေဝ်ဒဳဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးဒၟံင်ကဵု နတဲ၊ သွက်တွဵုရးဂွံဇၞော်မောဝ်ဂှ် အလဵုအသဳအေန်အေဝ်ဒဳ ဗၟံက်ဒၟံင်ရုပ်ရဴရ။ အလဵုအသဳ မရေင်တၠုင်ကၠောန်ဒၟံင် သွက်တွဵုရးဂမၠိုင် ဂွံဇၞော်မောဝ်၊ အလဵုအသဳ မဂစာန်ကၠောန်ဒၟံင် ညံင်ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် သ္ဂောအ်မံင်ပဒတဴ ဗွဲမနွံကဵု သိက္ခာဂုဏ်ဂှ် ကောန်ဍုင်အရင်တအ် နကဵုဓဝ်ပတှ်ေနွံနွံ စုတ်ကဵုမာဲညိ။ သၟဝ်ဂှ် မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် ချူကဵု ကမ္မာန်၊ ဒဒန်ကဵု သၞောတ်ဖေက်ဒရဴ မုဆက်စပ်ဒၟံင် ညးသကအ်ရော။ သၞောတ်ဖေက်ဒရဴဂှ် သွက်ဂွံကၠောန်ဒဒန်ရဟာ၊ ယဝ်ရ သာ်ဂှ်မ္ဂး ခေတ်ပၞာန်တေအ် ကၠောန်ကဵုလဝ်ဒဒန် ဗွဲမဂၠိုင်ရတှ်ေ တာန်ယှိုယ်ဂှ် ဒှ်ကျာ်ဖေက်ဒရဴရ။ နကဵု သၟတ်မန် မာံသူရိန်သဵု ချူဟီု ကမၠောန်သြိုင်ဒဒန် လးဂၠံင်ၜါဏအ်ဂှ် ပါ်ဟွံကၠးဏီမ္ဂး ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဍိုန်လျလောန်အာဂှ်ရ သွက်ဂွံစွံ ဓဝ်ပတှ်ေဂှ် ဟွံမဲဇေတ်တ်ရ။ တုဲဆက် ကမၠောန်သြိုင်ဒဒန် လးဂၠံင်ဂှ် အလဵုအသဳလဵုတိုန်တိုန် နကဵုသြန်ဘဏ္ဍာဍုင်ဂှ် ကၠောန်ဒၟံင်တွဵုရ။ အရာဏအ်ဂှ် မုဟွံဆေင်ကဵု သၞောတ်ဖေက်ဒရဴ၊ ဖေက်ဒရဴဂှ် သၞောတ်လဒက်ပ္တန်ဍုင်၊ ဖေက်ဒရဴဂှ် သၞောတ်သြိုင်ဒဒန် ဟွံသေင်ဂှ် ကဵုကၠိုဟ်ညိ။
ဇြာင်ဗုတ်လလောင်မာဲ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဒေသနာနာ၊ သီုကဵု ပ္ဍဲတွဵုရးဍုင်မန် ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု ကေုာံ ပွိုင်ဍုင်ပံင် ဒးဒုင်ပလီု။
ပ္ဍဲ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဝါဂၠံင်
ဘာပ္ဍဲ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဝါဂၠံင် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဣန္ဒသာရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၈၉၊ ဝှ် ၆၉။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
Eugene Merle Shoemaker
ဂျေန် ရှဝ်မုက်ကာ (Eugene Merle Shoemaker) (ဨပြဳ ၂၈၊ ၁၉၂၈ -ဂျူလာင် ၁၈၊ ၁၉၉၇) လဆောဝ် ပံင်ယၟု နကဵု Gene Shoemakerဝွံ ဒှ်တၠပညာဘူမိဗေဒ ဂကူအမေရိကာန်၊ တုဲ ဒှ်မၞိဟ်မပါလုပ် ပ္ဍဲအရာမခၞံဗဒှ် ဘာသာသိပ္ပံဂြိုဟ်အကာသ (planetary science)ကိုပ်ကၠာအိုတ် မွဲတၠရ။ ညးဝွံ ယၟုမြဟ်တဴ နကဵု ညးမဂွံဆဵုကေတ် သၞံင်ဒဂုဲ (Comet Shoemaker–Levy 9) မစွံ ကုသမ္ဘာညး Carolyn S. Shoemaker ကေုာံ David H. Levy တအ်ရ။ သၞံင်ဒဂုဲဏအ်ဂှ် အာဇီု ဂြိုဟ်ဂျူပိတာ (Jupiter) ပ္ဍဲဂိတုဂျူလာင် သၞာံ ၁၉၉၄ ဗီုမဇီုဂှ် ဗလးထ္ၜး ပ္ဍဲတဳဝဳ အလုံလိုက်မွဲရ။ တုဲပၠန် ရှဝ်မုက်ကာဂှ် သီုဒှ်မၞိဟ် မလ္ၚတ် ဒၞာဲခလံက်ဂၠးတိ ဗီုကဵု Barringer Meteor Crater ပ္ဍဲအရိဇြဝ်နာရ။ ရှဝ်မုက်ကာဂှ် ဒှ်ဒါရာ်တာ ဂကောံသုတေသန မလ္ၚတ်ပထဝဳသၞံင်အကာသ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (the United States Geological Survey's Astrogeology Research Program) ကၠာအိုတ်ရ။ တုဲပၠန် အရာညးဂမၠိုင် မတီ ဂျေန် မွဲပၠန်ဂှ် ညးဂွံ မဂွံအခေါင်တိုပ်ဇုတ်ညးတေအ် လတူဂိတုကၠာအိုတ်ရ။
ပထမအဝဲ ကေုာံ ပရေင်ပညာဘာ
ရှဝ်မုက်ကာ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲလောသ် အေန်ဂျလေသ် (Los Angeles) ကာလဳဝှောရ်နဳယျာ (California) ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်၊ မဒှ်ကောန် အစာဘာ မူရေလ် မေ (Muriel May) ကေုာံ George Estel Shoemaker မဒှ် သၟာဗ္ၚ၊ သၟာပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ အစာဘာ ကေုာံ ရုပ်ဒမျိုင် (motion pictures)ရ။ မိမညးတေအ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် ဇာတိ နူကဵု Nebraska။ ပ္ဍဲအခိင် ကာလညးဍောတ်တ်ဂှ် မိမညးတအ် ပြံင်လုပ်မံင် အကြာလောသ် အေန်ဂျလေသ် ကဵု နျူယံက်၊ ဗာပ်ဖလဝ် ကေုာံ Wyomingတုဲ အပါညး George ဂှ် လုပ်ကၠောန်ကမၠောန် နာနာသာ်ရ။ အပါညးတေအ်ဂှ် ဟွံမိက်မံင် ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်ဇၞော်တုဲ ဒးဂၞပ် ကမၠောန် နကဵုကဆံင် ဒါရာ်တာ ပ္ဍဲကဵု ဘာ Civilian Conservation Corps (CCC) ပ္ဍဲဍုင် Wyoming မဒှ်ကွာန်ဍောတ်တ်မွဲရ။ ဆဂး မိညးတေအ်ဂှ် ညာတ်ကေတ် ယဝ်ရကောန်ဇကု ပ္ဍဲကွာန်ရးမ္ဂး ပရေင်ဇၞော်မောဝ် ဍိုဟ်ကေက် ဍိုန်လျတုဲ မိက်ဂွံမံင် လတူဍုင်ဇၞော်ရ။ ကာလ မိညးတေအ် ကလိဂွံ ကမၠောန်အစာဘာ ပ္ဍဲ ဍုင်ဗာပ်ဖလဝ် ဘာကဝ်လိက်အလဵုအသဳ (State Teachers College at Buffalo)   အခိင်ဘာပံက်မ္ဂး ညးတေအ် မံင်ကရောမ်မိညးတေအ် ပ္ဍဲဗာပ်ဖလဝ်တုဲ အခိင်ကညင် ဘာကၟာတ်မ္ဂး ညးတအ် ပြံင်မံင် ပ္ဍဲဒၞာဲအပါညးတေအ် ကွာန် Wyoming ရ။ ဂျေန် စိုတ်ထတ် သွက်ဂွံလ္ၚတ် ပရူတၟအ်ဂမၠိုင်ရ။ တုဲ ညးတေအ် ဂွံအခေါင်လ္ၚတ် ပ္ဍဲကဵု တိုက်ထ္ၜးပျးဗာပ်ဖလဝ် ပ္ဍဲဒၞာဲခန်ထ္ၜးသိပ္ပံရ။ ညးတေအ် တိုန်ဘာတန်စတုတ္ထ ပ္ဍဲကဵု ဘာ the School of Practice တုဲ စနူအခိင်ဂှ် ညးတေအ် စပကောံ တၟအ်ဂကူနာနာ ဓါတ်မိနေရလ်နာနာရ။ ကြဴနူဂှ် မွဲသၞာံဂှ်  ညးတေအ် သီုတိုန်ဘာ ကဆံင်တန်သမၠုင် ပ္ဍဲအခိင်သဝ်တ္ၚဲကီုရ။ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ညးတေအ် ပြံင်အာမံင် လောသ် အေန်ဂျလေသ် ပၠန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၂ ဂှ်တုဲ ဂျေန်လုပ်တိုန်ဘာတန်သမၠုင် ပ္ဍဲ Fairfax High School။ ကာလဂှ် ညးတေအ် ကလိဂွံအာယုက် ၁၃ သၞာံရ။ ကြဴနူဂှ် ပိသၞာံ ညးတေအ် ဘာတန်သမၠုင် အာစိုပ်ဒတုဲရ။ ပ္ဍဲအခိင် ညးတေအ် မတိုန်ဒၟံင် ဘာတန်သမၠုင်ဂှ် ညးတေအ် သီုဓဇက် ဂြဝ် ပ္ဍဲဂကောံဂဳတဘာ (the school orchestra)ကီုရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲပရေင်ကာယဗလလေဝ် စိုန်သကီု စိစောန်ကီုရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဘာကၟာတ်မ္ဂး ညးတေအ် လုပ်ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲဒၞာဲချူမတ် (lapidary)
ဂျေန် လုပ်တိုန်ဘာ ပ္ဍဲ California Institute of Technology ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၄ ကာလညးတေအ် မကလိဂွံအာယုက် ၁၆ သၞာံဂှ်ရ။ သကအ်ရဲ ပ္ဍဲဘာညးတေအ်ဂှ် အာယုက်ဇၞော် နူညးတေအ်အိုတ်တုဲ ကၠာဟွံစိုပ် ပၞာန်ဂၠးတိအလန်ဒုတိယဂှ် ညးတေအ် ဘာတိုန်ရ။ ဂျေန် ကလိဂွံ ဗြးမဟိမု ဗာတ်ချ်လာ ဒဳဂရဳ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၈ ကာလညးတေအ် မကလိဂွံ အာယုက် ၁၉ သၞာံရ။ တုဲဂှ် ညးတေအ် ကေတ် သွက်ဂွံလ္ၚတ်တၟအ် Precambrian metamorphic rocks မနွံ ပ္ဍဲ နျူ မက္ကဇြဳကဝ် လပါ်သၟဝ်ကျာတုဲ ကလိဂွံ ဗြးမဟိမုမဟာ (M. Sc. degree) နူကဵု Caltech ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၉ ရ။
သ္ၚိကၟိန်
အခိင်ကာလ ဂျေန် မတိုန်ဒၟံင် ပ္ဍဲ Caltech ဂှ် သကအ်ရဲညးတေအ် မွဲဂှ် ဒှ် Richard Spellman မဒှ်ညး မကၠုင်နူ ချဳကဝ်၊ ကာလဳဝှောရ်နဳယျာ။ ကာလညးတေအ် မလုပ်ကၠောန်ဒၟံင် အစဳအဇန်ဒံက်တာ ပ္ဍဲကဵုတက္ကသိုလ် Princeton University ဂှ် ညးတေအ် ကလေင်အာ ကာလဳဝှောရ်နဳယျာ သွက်ဂွံ တိုန်သဘင်ပမ္ၚဵုထပ်တဲ Richard ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၉၅၀ ဂှ်ရ။ ကာလဂှ် ညးတေအ် ဂွံဆဵု ကဵုဒေအ် Richard မနွံယၟု ကာရဝ်လေန် (Carolyn) ရ။ ကာရဝ်လေန်ဂှ် ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲကွာန် Gallup၊ နျူမက္ကဇြဳကဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၉၊ ဆဂး ခြာဟွံလအ်ဂှ် ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ညးတအ် ပြံင်လုပ်မံင် ပ္ဍဲချဳကဝ် (Chico) တုဲ ညးတအ် ဆက်မံင်အာ စဵုကဵု အခိင်ဂှ်ရ။ ကာရဝ်လေန်ဂှ် ကလိဂွံ ဗြမဟိမုဒဳဂရဳ နူကဵု ကဝ်လိက်ချဳကဝ် (Chico State College) ဘာသာဝင် ကေုာံ ပရေင်သိပ္ပံပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ။ ညးတေအ် မွဲလှ်ေကီု စိုတ်ဟွံလုပ်စ လပါ်ကွတ်သိပ္ပံရ။ ဆဂး စုက်လုက် ကုဂျေန်တုဲ ညးတေအ် စိုတ်လုပ်စတုဲ တိုန်တန်ဗတောန် မဆေင်ကဵု ပထဝဳ ပ္ဍဲကဝ်လိက်ရ။ ဆဂး ညးတေအ်ထေင် ဒှ်အရာ စိုတ်မလုပ်စခိုဟ် မွဲဟွံသေင်ရ။ ညးၜါဂှ် ဖျေဟ်ဒၞာဲဒက်အိန်ထံင် ပ္ဍဲကဵု ၁၇ အဝ်ဂေတ် သၞာံ ၁၉၅၁ ရ။
ပရေင်ရေင်တၠုင် မဆေင် ကုသိပ္ပံ
ဂကောံသုတေသနပထဝဳ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (United States Geological Survey) (USGS) ခပတိုန်ကမၠောန် ကုဂျေန် နူသၞာံ ၁၉၅၀။ တာလျိုင်ညးတေအ် ကၠာအိုတ်ဂှ် သွက်ဂွံဂၠာဲ ဓါတ်ယူရေနဳယာမ် (uranium deposits) ပ္ဍဲဥထာ (Utah) ကဵု ကဝ်လဝ်ရာဒဝ် (Colorado)ရ။ ပရေင်ကမၠောန်ညးတေအ် ဂတဂှ် သွက်ဂွံလ္ၚတ် လၟေင်ဒဒှ်ဒဵုခတိုဟ် (volcanic processes) မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ညးမလ္ၚတ်လဝ် ကိုပ်ကၠာတေအ် ဟီုလဝ် ကတိုင်ဓါတ်ယူရေနဳယာမ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂွံဆဵုကေတ် ဒၞာဲဒဵုခတိုဟ် တြေံရ။ ပရေင်လ္ၚတ်ဏအ်ဂှ် ဗလးကဵုညးတေအ် ဂၠာဲလ္ၚတ် ပ္ဍဲ Hopi Buttes မနွံလပါ်သၟဝ်ကျာ အရိဇြဝ်နာ (Northern Arizona) ဗဒါဲ (Meteor Crater)ရ။
Daniel Barringer, an entrepreneur and mining engineer who had discovered Meteor Crater in 1891, had postulated that it had been caused by the impact of a meteor. About the same time, G. K. Gilbert, the chief geologist of the USGS, examined the crater and announced that it had been created by an explosive venting of volcanic steam. A majority of scientists accepted Gilbert's explanation of the cause of the crater, This theory remained as conventional wisdom until Shoemaker's investigations a half century later.
Astrogeology and Apollo
For his Ph.D. degree at Princeton (1960), under the guidance of Harry Hammond Hess, Shoemaker studied the impact dynamics of Barringer Meteor Crater. Shoemaker noted Meteor Crater had the same form and structure as two explosion craters created from atomic bomb tests at the Nevada Test Site, notably Jangle U in 1951 and Teapot Ess in 1955. In 1960, Edward C. T. Chao and Shoemaker identified shocked quartz (coesite) at Meteor Crater, proving the crater was formed from an impact generating extremely high temperatures and pressures. They followed this discovery with the identification of coesite within suevite at Nördlinger Ries, proving its impact origin.
According to David H. Levy, just before the manned Moon landings,
He was awarded the John Price Wetherill Medal from the Franklin Institute in 1965.
Coming to Caltech in 1969, he started a systematic search for Earth orbit-crossing asteroids, which resulted in the discovery of several families of such asteroids, including the Apollo asteroids. Shoemaker advanced the idea that sudden geologic changes can arise from asteroid strikes and that asteroid strikes are common over geologic time periods. Previously, astroblemes were thought to be remnants of extinct volcanoes — even on the Moon.
Comet Shoemaker–Levy 9
In 1993, he co-discovered Comet Shoemaker–Levy 9 using the 18-inch Schmidt camera at Palomar Observatory. This comet was unique in that it provided the first opportunity to observe the planetary impact of a comet. Shoemaker–Levy 9 collided with Jupiter in July 1994. The resulting impact caused a massive "scar" on the face of Jupiter.
Death
Shoemaker spent much of his later years searching for and finding several previously unnoticed or undiscovered impact craters around the world.
Shoemaker died on July 18, 1997 during one such expedition in a head-on car collision on the remote Tanami Track, a few hundred kilometers northwest of Alice Springs, Australia. Shoemaker's wife Carolyn was severely injured in the crash.
On July 31, 1999, some of his ashes were carried to the Moon by the Lunar Prospector space probe in a capsule designed by Carolyn Porco. He is the only person whose ashes have been buried on any celestial body outside Earth.
The brass foil wrapping of Shoemaker's memorial capsule is inscribed with images of Comet Hale–Bopp ("the last comet that the Shoemakers observed together"), the Barringer Meteor Crater, and a quotation from Shakespeare's Romeo and Juliet reading
"And, when he shall die
Take him and cut him out in little stars
And he will make the face of heaven so fine
That all the world will be in love with night
And pay no worship to the garish sun."
The fatal crash had happened when Hale-Bopp was still visible to the naked eye, having passed perihelion and having moved into the southern celestial hemisphere.
Awards and tributes
On July 24, 1997, a memorial for Dr. Eugene Shoemaker and Dr. Jurgen Rahe was presented in the U.S. House of Representatives by California representative George E. Brown, Jr. The memorial was published in the Congressional Record. The memorial credited Shoemaker with being either the discoverer or co-discoverer of 820 asteroids and comets during his career.
A ring-like topographic feature in Western Australia, an astrobleme previously named the "Teague ring" was renamed "Shoemaker Crater" in honor of Eugene M. Shoemaker.
The Near Earth Asteroid Rendezvous space probe was renamed "NEAR Shoemaker" in his honor. It arrived at asteroid 433 Eros in February 2000, and landed on the asteroid after a year of orbital study. He was previously honored with the asteroid 2074 Shoemaker, discovered and named by his colleague, Eleanor F. Helin.
List of discovered minor planets
Gene Shoemaker is credited by the Minor Planet Center with the co-discovery of 183 minor planets between 1977 and 1994.
Bibliography
•
• Kring, D.A., (2007) "Guidebook to the Geology of Barringer Meteorite Crater, Arizona (a.k.a. Meteor Crater)". Lunar and Planetary Institute contribution No. 1355
ကမ္မတဳ သိုင်ခၞံ ဘာကောန်ဂကူမန် (ကွာန်လှာ)
ကမ္မတဳ သိုင်ခၞံ ဘာကောန်ဂကူမန် (ကွာန်လှာ) (လဆောဝ်ချူ ဂကောံသိုင်ခၞံဘာကောန်ဂကူမန်၊ ကွာန်လှာ) ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် သွက်ဂွံသြိုင်ခၞံပတိုန် ဘာကောန်ဂကူမန် ပ္ဍဲကွာန်လှာ၊ ဘာဂှ် စဖျေဟ်ရိုဟ်သြိုင် နူကဵု ဂိတုမေ ၂၈၊ ၂၀၂၂။
ကောန်ဂကောံ
ဥက္ကဋ္ဌ
ညးအုပ်ကာ
ညးဂိုင်သြန်
ကမၠောန်မသြိုင်ခၞံ
ဘာကောန်ဂကူမန် ကွာန်လှာဂှ် သြိုင်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဂအာင်တိ ပလိုတ် ဘာသဳဟရာဇာ၊ မဒှ်တိ နူကဵု ဘာသဳဟရာဇာ မကဵုလဝ်ဒါန်ရ။ ဂအာင်ဘာဂှ် ဇမၠိင် နွံ ၁၇၀ ပေ၊ အနာံ ၁၅၅ ပေ။ ဂိတုမေ ၂၈၊ ၂၀၂၂ ဂှ် ဒုင်မ္ၚဵုဂအာင်တိ ကေုာံ ဖျေဟ်ရိုဟ်ကၞက် ဘာကောန်ဂကူမန် ကွာန်လှာ။
ကြုင်အိက် (ဒဒန်)
ဒဒန်ကြုင်အိက်(မြန်မာ: ကျုံအိပ်တံတာ) ဂှ် သီုဖအိုတ် နွံ ဇမၠိင် ၉၅ ပေ၊ အနာံ ၃၆ ပေ နွံကဵု ဂၠံင်ၜါတၞုင် မဒှ်ဂကူဒဒန် ကောန်ဂရေတ်ရ။ ဒဒှ်ဝွံ ဒှ်ဒဒန် မနွံ ပ္ဍဲဂၠံင်လ္ဂုင်-မတ်မလီု၊ နွံအကြာ ကွာန်ဍုင်ဝါန် (ဒုံဝန်း) ကဵု ကွာန်(ရွှေရောင်ပြ) ပ္ဍဲတိုင်စၟတ် ၁၃၁/၆ ကဵု ၁၃၁/၇ အကြာပွိုင်ဍုင်သဓီု ကဵု ပွိုင်ဍုင်ၜဳကလေင်။ ဟိုတ်နူ မတတ်စၠောအ်လဝ် ကြုင်အိက်တုဲ ညးကော်စ ဒဒန်ကြုင်အိက်။ သၞာံ ၂၀၂၃ ဂိတုဂျောန် ၂၉ ဂှ် ဒးဒုင် ခတိုဟ်ပလီု ကုဒပ်ကရေင် ကဵု ဒပ်ပဳဒဳအေပ်တုဲ ကဝ်အာ မွဲကရေက်ရ။
ဒတန် ကေုာံ ဇမၞော်
ဒဒန်ကြုင်အိက်ဂှ် ဒှ်ဒဒန် မနွံ ပ္ဍဲဂၠံင်လ္ဂုင်-မတ်မလီု မတတ်စၠောအ်လဝ် ကြုင်အိက် မနွံ အကြာပွိုင်ဍုင်သဓီု ကဵု ပွိုင်ၜဳကလေင်၊ မနွံအကြာ ကွာန်ဍုင်ဝါန် (ပွိုင်ဍုင်သဓီု)၊ ကဵု ကွာန်ရွှေရောင်ပြ (ပွိုင်ဍုင်ၜဳကလေင်) (အကြာတိုင်စၟတ် ၁၃၁/၆ ကဵု ၁၃၁/၇)။ ဒဒန်ဝွံ ဒှ်ဂကူဒဒန် ကောန်ဂရေတ် မနွံကဵု ဂၠံင်ၜါလပါ် မနွံအနာံ ၃၆ ပေ၊ ဇမၠိင် ၉၅ ပေ။
ပရူပရာ
သၞာံ ၂၀၂၃ ဂိတုဂျောန် ၂၉ ဂှ် ဒပ်ကရေင်ကေအေန်ယူ
၂၀၂၃ ဂျောန် ၂၉၊ အခိင်နူဂယး ၄ နာဍဳဂှ် ဒပ်ကရေင်ကေအေန်ယူ တမ်ဒပ် ၂၊ နူကဵု ဒပ်မဟာ (၁) ပံင်တောဲ ကုဒပ်ပဳဒဳအေပ်တအ်တုဲ ခတိုဟ်ပလီုထောအ် ဒဒန်ကြုင်အိက်ဝွံတုဲ ဒဒန်ကရေက်လပါ်ပလိုတ်ဂှ် ကဝ်လီုအာရ။ အခိင်ဗုမ်ခတိုဟ်ဂှ် ကွဳစက်မနွံလတူဒဒန်ဂှ် ၃ ဖ္ဍိုက်ဂှ် ၂ ဖ္ဍိုက်ဂှ် ဒတုံကရောမ်ဒဒန်ဂှ်တုဲ မွဲချိုတ်အာမွဲ၊ သၟေဟ်မွဲတၠဂှ် ဒးဝပ် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ အခိင်ဂယး ၜိုတ် ၈း၀၀ နာဍဳ ဂကောံသၟိင်တၠ ကေုာံ ကောန်ပၞာန်ဗၟာတအ် ကၠုင်ရံင်ဒဒန်ဂှ် ဒးဒုင်ထောအ် ဗုမ်နကဵုဒရုမ် ၅ မတုဲ ကောန်ပၞာန်ဗၟာ ၁၂ တၠ၊ ဗၠာဲသၟိင် ၉ တၠ၊ ညးအုပ်ဓုပ်ဍုင် ၂ တၠ၊ ဂကောံဗလိုတ်ပၟတ် ၃ တၠ ဒးအာဝပ်ရ။ ပါဲနူ ကောန်ပၞာန်မွဲတၠ မဒးဝပ် သကာတ်မြဟ်ဂၠိုင်ညိတုဲ သၟေဟ်ဂှ် ဟွံဒးဂွိင်ရ။ ဟိုတ်နူဒဒန် သှ်ေမွဲကရေက်ဓဝ် ကွဳစက် အာဂွံမွဲမဓဝ်တုဲ ညးဍုင်ကွာန်တအ်၊ သၟာဗၞိက်တအ် ဒှ်တင်ဝါတ်ဂါတ် အိုတ်အခိင်တၟာဂလိုင်ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဒဒန်
ပြကိုဟ်စရာဲဗုဒ္ဓဘာသာ ကၞပ်(၂)
ပြကိုဟ်စရာဲဗုဒ္ဓဘာသာ ကၞပ်(၂)
ညးမချူခၞံ− ကျာ်ဇၞော်အ္စာ မှာထေရ်ပါလိတ ဘာဓါတ်ကျာ်, ကွာန်ကၟာဝက် ရးဇြာ  (၂၅၄၈−၁၃၆၆ သၞာံ)
သွက်ဂကူမည်− မည, မန္ဒ, မန္ဒိုၚ် ဂွံဂိုၚ်သမ္တီကေတ် ဂွံဒ္ဂေတ်မၚ်မွဲ ညးအဲဂွံတီဂုဏ်ရတ်ပိ ကျာ်ဓဝ်သၚ် ဂွံယိုက်ဒိုက်ထံက်ပၚ်သာသနာမာန်တုဲ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ မှာထေရ်ပါလိတ−ဘာဓါတ်ကျာ် ကွာန်ကၟာဝက်ရးဇြာ− ချူခၞံလဝ်ပြကိုဟ်မွဲ ဗွဲယၟု (ပြကိုဟ်စရာဲဗုဒ္ဓဘာသာ ကၞပ်ၜါဝွံရောၚ်) ။
သက္ကရာဇ်သဗ္ဗညု (၂၅၄၉)သၞာံ၊  သက္ကရာဇ်မည်သိုၚ်နန်ပ္တန်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ (1937) သၞာံ၊   သက္ကရာဇ်ဍုၚ်ကၠုၚ်စိုပ် (၁၃၆၇)သၞာံ၊  ဂိတုစဲအိုတ် ပ္တိုန်စက် တက်ပ္တိတ်လၟိဟ်မသုန်ကၠံ(၅၀၀)ကၞပ်ရောၚ် ။
၁ ။  အ္စာတၠဘာဝါ ကွာန်ထဝ်ပၠၚ် မှာထေရ်ဗုဒ္ဓရက္ခိတ။
၂ ။  ကျာ်ဇၞော်အ္စာဘာကြုၚ်ဘာ (ကံကြုက်) မှာထေရ်အဂ္ဂညာဏ။
၃ ။  အ္စာတၠဘာဂြိုပ်ဖအံက် မှာထေရ်စန္ဒိမာ။
၅ ။  ကျာ်ဇၞော်အ္စာဘာဂြိုပ်ပါၚ်ကၟာ မှာထေရ်ပုပ္ဖ။
၆ ။  ကျာ်ဇၞော်အ္စာဘာဂြိုပ်ပါၚ်ကၟာ (အ္စာသၠပတ်) မှာထေရ်ဝါယမ။
၇ ။  အ္စာတၠဘာဓါတ်ကျာ် ကွာန်ကၟာဝက် မှာထေရ်စန္ဒောဘာသ။
၈ ။  အ္စာတၠဘာဓါတ်ကျာ် ကွာန်ကၟာဝက် မှာထေရ်ဥပါလိ။
၉ ။  ကျာ်ဇၞော်အ္စာဘာဇာဒိသိုၚ်ၜါ ကွာန်ကၟာဝက် မှာထေရ်ပညာဒဳပ။
၁၀ ။ အ္စာတၠဘာဇာဒိသိုၚ်ၜါ ကွာန်ကၟာဝက် မှာထေရ်ညာဏဝံသ။
၁၁ ။ ကျာ်ဇၞော်အ္စာဘာကျာ်တၟံ ကွာန်ကၟာဝက် မှာထေရ်သံကိစ္စ။
၁၂ ။ ကျာ်ဇၞော်အ္စာဘာဂြိုပ်ဒက္ခိဏရာံ ကွာန်ကၟာဝက် မှာထေရ်သဳလဝံသ။
၁။ ဂလာန်နိဒါန်
အခေါၚ်လုပ်ဗုဒ္ဓဘာသာ။ ကျာ်သဗ္ဗညုဂှ် “ဗုဒ္ဓ” မ္ဂးယၟုရ၊  တဝှ်ဍောၚ်ဓဝ်ကျာ်တြဲဂှ် “ဗုဒ္ဓဘာသာ”မ္ဂးယၟုရ၊ ဝါ− မွဲနဲပၠန် ဂလာန်ကျာ်ဂှ်  “ဗုဒ္ဓဘာသာ” မကော်ခဴစရ၊  ညးမတန်တဴဒ္ဂေတ်ဗက်အတိုၚ်ဂလာန်တဝှ်ဍောၚ်ဓဝ်ကျာ်ဂှ် “လုပ်ဗုဒ္ဓဘာသာ”မ္ဂးယၟုရ၊ ဂကူဗုဒ္ဓဘာသာ ကော်ခဴစထိုက်ကြိုက်တန်ဒၟံၚ်ရ၊ ဂကူမည်ပိုဲဂှ် ဒှ်မံၚ်ဂကူဗုဒ္ဓဘာသာကၠာညးအိုတ်တုဲ ဂွံယၟုဂကူဗုဒ္ဓဘာသာဇေတ်ဇေတ်ရ။
ညးနွံပၟိက်ကဵုဒဒှ်ဗုဒ္ဓဘာသာဂှ်, ဟွံသေၚ် − ဒှ်ဒၟံၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် ဂကူရာမညဂမၠိုၚ် ပရူပရောရတ်ပိမတွံဂး ဗုဒ္ဓရတ် ဓမ္မရတ် သံဃရတ်၊ ရတ်ကျာ်ဓဝ်သၚ် “ဗုဒ္ဓ ဓမ္မ သံဃ”ဂှ် ဒးကၠိုဟ်ခိုဟ်ခိုဟ် ဒးတီချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ်ရ၊ ကၠိုဟ်ခၠၚ်တီဗီုဂှ်တုဲ ဇကုဇကု လျုၚ်ဇြုၚ်သ္ဍိုက်ရတ်ပိကွေံကွေံရာဟာ, ပတှ်ေမာန်ဍာံဍာံရဟာ,  ဟွံလျုၚ်ဇြုၚ်သ္ဍိုက်ဟာ,  ပတှ်ေမာန်ဟာဂှ် ထေက်ကဵုဗ္စာရဏာကေတ်ရ၊ ယဝ်ခါရဟွံပတှ်ေမ္ဂး ပါၚ်ဂှ်ၜိုန်ရဟီုဒုၚ်လဝ်လုပ်ဗုဒ္ဓဘာသာကီုလေဣ် ဟွံဒှ်လုပ်ဗုဒ္ဓဘာသာဏီရ၊ ယဝ်ရပတှ်ေဍာံမ္ဂး  ဒးဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ်သရဏဂုဏ် မပ္တံ “ဗုဒ္ဓံသရဏံဂ္ဆာမိ”ရ၊ ကာလဂှ် သ္ဂောံဒှ်ညးမလုပ်ဗုဒ္ဓဘာသာဍာံစၟတ်ရောၚ်။
ဗုဒ္ဓဘာသာဆက်ဆေန်ကၠုၚ်။  −−−−  ။  ဂကူမၞိဟ်ဂမၠိုၚ် တန်တဴဒၟံၚ်အလုံဂၠးတိဇၞော်ဝွံ  ဘာသာညးကဵုညး ကွေတ်ညးကဵုညး ဆက်ဆေန်ကၠုၚ်နူတိဒှ်ဒကှ်တိုန်ရောၚ်ဂျ် ညးမွဲလေဝ် ဟွံဂံၚ်ကယျာန်စာန်စးတးပါဲဂၠာဲပ္တိုန်ဒုဟ်ရ၊ ဆဂးဂှ် ယဝ်ရဇွိတ်သပေါတ်စံၜတ်ပိုတ်တံဂၠာဲရိုဟ် ရိုဟ်ကၞက်ဗုဒ္ဓဘာသာမ္ဂး ဆက်ဆေန်ပြာကတ်ကၠုၚ်နူမဟာသက္ကရာဇ် ကၠံပိ(၁၀၃)သၞာံ ပယာံကာလကျာ်တြဲနာဲပိုဲဂေါတမကတဵုဒှ်ကျာ် ဂိတုပသာ်ပေၚ် တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါတေံ သ္ဂောံတီညာတ်ကေတ်ဝၚ်ကျာ်မာန်ရ။
လက်ထက်ကျာ်တြဲဝွံဂှ် ဒှ်ခေတ်ဗုဒ္ဓဘာသာကြပ်အိုတ်တုဲ မဒးစၞောန်ထ္ၜးကဵုသက်သဳသာဓကရ၊ အတိုၚ်ဗုဒ္ဓဝၚ်, ရာဇာဝၚ်, မဟာဝၚ်ဟီုဂးပစၟတ်သမ္တီလဝ်ဗုဒ္ဓဘာသာ,  ဟွံသေၚ်သာ်ဂှ် “ဂကူဗုဒ္ဓဘာသာ” ပြာကတ်ဆက်ဆေန်ကၠုၚ် နူလက်ထက်ကျာ်တြဲနာဲပိုဲဂေါတမတေံရ၊ ဒဒှ်မၞိဟ်ဂမၠိုၚ် (ကြဴနူဂကူမည်ဂမၠိၚ်) မၞိဟ်လုပ်ဗုဒ္ဓဘာသာဂမၠိုၚ်ဂၠိုၚ်ဂၠၚ်ကွေံကွေံ ပ္တေံကွေတ်ကျာ်ပြဲပြဲ ဒုၚ်တဲမာန်ဖအိုတ်ရောၚ်ဂှ် မစှ်ေစိုတ်ရ။
ဒၞာဲကျာ်ကတဵုဒှ်ပ္ဍဲဒေါဝ်ပၞေဟ်တိမဇ္ဇျိမဒေသ (ဍုၚ်ဂလာအိန္ဒိယ)လၟုဟ်ဂှ် ပ္ဍဲအခိၚ်ကျာ်ဒှ်တေံ ဂကူဗုဒ္ဓဘာသာဖအိုတ်ဟွံသေၚ်ရ၊ ဂကူမၞုံကဵုကွေတ်မ္ၚးသာသနာ ဂၠိုၚ်ကွေံကွေံရ၊ ကျာ်ဒှ်တုဲဟေၚ် တၞောဝ်ဒတောဝ်သၟိၚ်သာကျဝၚ် − တၞောဝ်ဒတောဝ်ကျာ် ဒးပြာ်ဒးဟံၚ် ဒးတွံကွေံကွေံတုဲ ဗွဲကြဴ လုပ်ဗုဒ္ဓဘာသာအိုတ်ရ၊ နူဂှ်မွဲအဆက်ဓဝ် ကၠောံစိုပ်ကၠုၚ်ဂကူမန်ပိုဲရ၊ ဂကူမန်ပိုဲဂှ် ဟီုမွဲနဲပၠန် − ဒှ်ဂကူဗုဒ္ဓဘာသာ ကၠာနူဂကူဂလာ ဂကူသာကျဝၚ် ထက်ထက်ဏီရောၚ်။
ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂွံလုပ်စိုပ်ကၠုၚ်တွဵုရးဍုၚ်မန်, ဍုၚ်ဗမာဏံဂှ် ကၠုၚ်ကေတ်အလဵုအလဵုဟွံသေၚ်၊ မၞိဟ်ဟေၚ် ဒးကေတ်နၚ်ရေၚ်တၠုၚ်ဗစိုပ်နၚ်ရ၊ မၞိဟ်ဂှ်လေဝ် ယဝ်ရဟီုကဵုဂကူမ္ဂး “ဂကူမန်”ဟေၚ် ဒှ်တၞံတံမူလကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ၊ ပၞောဝ်ဂကူဂမၠိုၚ်နွံပ္ဍဲဂၠးတိဍုၚ်ပိုဲဂှ် ဂကူမန် မဒှ်မဗဳဇ(မဗိဇ္ဇ)ဂကူဗုဒ္ဓဘာသာကၠးညးအိုတ်၊ ဗစိုပ်နၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာ တွဵုရးဍုၚ်မန်ကၠာအိုတ်တုြ လုကဴသၞာံမလံလဂှ် စိုပ်အာသ္ကေံတဲဂကူဗၟာကဵုဂကူညးတၞဟ်သ္အာၚ်ရ။
ထေရဝါဒကွေတ်ဗုဒ္ဓဘာသာ သ္ဂောံစိုပ်အာတဲဂကူဗၟာဂှ် ဂွံဂွံကဵုဝၚ်မည်ဝၚ်ဗၟာ ဒးပၠံၚ်ြဗတိုက်ကေတ်ဏာနူဍုၚ်သုဝဏ္ဏဘုံ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်သာသနာလ္ၚီတြဴကၠံမွဲ (၁၆၀၁) သၞာံ သက္ကရာဇ်ဍုန် ပန်ကၠံစှ်ဒ္စိတ် (၄၁၉) သၞာံ ဂိတုဇှ်ေ စှ်မွဲမံက် တ္ၚဲစန် ပ္ဍဲဗေသာခနက်သတ်ဨကရာဇ်မည်မနုဟဝ်ယ မနောဟရိရာဇာ၊ သၟိၚ်ဗၟာမၞုံယၟု − အနဝ်ရထာ − တၠညးဍုၚ်ဗကာံ ပလီုပလာ်ထောံသာသနာဍုၚ်မည်တုဲ သာသနာစိုပ်အာဍုၚ်ဗၟာတေံရောၚ်။
ဒဒှ်ရဂကူမည် ဂွံညာတ်ဂွံဆဵု ဂွံဗဵုလ္ၚောဝ်ကျာ်ကၠာအိုတ်, ဂွံကဵုဒါန်ကုကျာ်ကၠာအိုတ်, ဂွံဒှ်ဥပး "ဒွေဝါစိကသရဏ" ကၠာအိုတ်, ဂွံဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ်သဳလကျာ်ကဵုဓဝ်ကၠာအိုတ်, ဂွံကလၚ်ပၚ်မှိၚ်ဓဝ်ကျာ်ကၠာအိုတ်၊ ဂွံဓါတ်သော်ဂမျိုၚ်ဒ္စါံတၞုၚ်ကၠာအိုတ်၊ ကၠာအိုတ်ဂမၠိုၚ်တံဂှ် ကာလကျာ်တြဲကတဵုဒှ်ကျာ် သၟဝ်တၞံဇြဲဗောဓိ လ္တူပလ္လၚ်ပၞၚ် ရတ်မပြဲတုဲ ဃောတန်တဴဒၟံၚ်တၞံဗဗိုန် "ရာဇာယတနသတ္တာဟ" မ္ဂးယၟုရ။
ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် ကောန်ဗၞိက်မည်ၜါ ကော်ကဵုဒေံ မၞုံယၟု တပူတဗဝ်၊ ကျာ်ခုတ်ကဵုယၟု "တပုဿကဵုဘလ္လိက" နူတွဵုရးဥက္ကလာပဇနးပိုတ် လက်ထက်ဨကရာဇ်မည် ဥက္ကလာပရာဇာ, ကော်ခဴစတိဂုမ္ဗ, သိၚ်္ဂုတ္တရ, သိၚ်္ဃုတ္တရ − ဍုၚ်လ္ဂုၚ် အာသွံဗၞိက် နကဵုဂၠုၚ်က္ၜၚ် သီုဗော်သွးဂမၠိုၚ် မသုန်ကၠံရ၊ ပ္ဍိုက်ဏာအပေါတ် နူသၞေဟ် နကဵုကွဳစောတ် (ကွဳဍောတ်ဍောတ်မသုန်ကၠံ) ဖ္ဍိုက်တုဲ စိုပ်အာဒၞာဲကျာ်ဒှ် ကြဳဇှ်မိဒေဝတဴဇြဲ ကေၚ်ဒှ်လဝ်မိပ္ဍဲဘဝကိုပ်ကၠာတေံ ပ္ညုၚ်ထ္ၜးဏာရ။
ဃောကျာ်တြဲလုပ်စ − ဖလသမာပတ် သၟဝ်တၞံဗဗိုန် ချိုန်သ္ဂောံစိုပ် ဖျေံက္ဍိုပ်ပၚ်တဲဗွဲမရှ်ေသှ်ေရဴဂဴတုဲ ဗ္ဂိုန်ကဵုဒါန်ကွာၚ်ဗ္ကမြဳသာဲ ကုကျာ်သဗ္ဗညုရ၊ သက္ကရာဇ်ဂိတုတ္ၚဲ စိုပ်ဍုၚ်ဇၞော်မဇ္ၛိမဒေသကီု ဂွံနၚ်ဓါတ်သော်ဂမျိုၚ် ဒ္စါံတၞုၚ်ကီုဂှ် ပ္ဍဲမဟာသက္ကရာဇ် ကၠံပိ (၁၀၃) သၞာံ ဂိတုဒ္ဂိုန်မသုန်မံက် တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါ − ဣၚုဟ်ရာဇာဝၚ်မည် ဝၚ်ဓါတ်ကျာ်လ္ဂုၚ် ပ္ညုၚ်ထ္ၜးသ္ဂးလဝ်ရောၚ်။
ပၞောဝ်ကဵုကောဒေံညးၜါ တပုဿဂှ် ဂွံမိၚ်တဝှ်ဓဝ်ကျာ်သဗ္ဗညုတုဲ ကလိဂွံဒဒှ်သောတာပန် တန်တဴပ္ဍဲပူဂဵုအရဳ ကြဳအာနူကိလေသ−ရ။ ဘလ္လိကဂှ် ကလိဂွံအရဟတ္တမဂ် အရတ္တဖဵု ကတဵုဒှ်ပူဂဵုတၠအရှန်မပြဲ ပ္ဍဲသာသနာကျာ်ရ၊ ကလိဂွံဒဒှ်ခၟဳမပြဲ ပ္ဍဲသာသနာကျာ်တုဲ လုပ်လၟိဟ်ကွးသာဝကထေရအပဒါန်ရောၚ်။
(ပွံက်ထေရဂါထာ − ၁/၆၀၊ ရံၚ်အဋ္ဌကထာညိ)
ကောန်ဗၞိက်မည်ၜါ ကဵုဒါန်တုဲ ကျာ်တြဲကဵုဓါတ်သော်ကီု၊ ကဵုဓါတ်သော်ဗၞတ်မွဲကေံကီု၊ ဗၞတ်ဒ္စါံတၞုၚ်ကီု၊ ကဵုတဆိပ်ကြာဨတဒဂ်ကီုဂှ် တဝှ်သာဓကပါဋ္ဌ် ညာတ်ပ္ဍဲပါဠိသာ်ဝွံရောၚ်။
(က) "အထဘဂဝါသဳသံပရာမသိ၊ ကေသာဟတ္တထလဂ္ဂိံသု၊ တေတေသံအဒါသိ၊ ဣမေတုမှေပရိဟရထာတိ" ဣဝွံ ကၠုၚ်နူအဋ္ဌကထာဝိနယ်မှာဝဝ်− မဟာဝါရာဇာယတနကထာ။ (လၟိဟ်ဓါတ်သော် ဟွံမံက်ပြာကတ်၊ ရံၚ်ကဵု − ကေသာသဒ္ဒါဗဟုဝစ်တုဲ ဂၠိုၚ်လ္တူဂၠိုၚ်ရ)
(အ္စာသၠပတ်မည်တြေံ ညးချူစအခဝ်−ဖဵု− သဵု− မက်− တဵု− သၞာ− ပ္တေါံ− ဒၠောံ ဒှ်တံရ)။
(ခ) "တပုဿဘလ္လိကနံဒွေဘာတိကာနံမုဋ္ဌိကေသာဓာတုယောဒတွာ" ဣဝွံ ကၠုၚ်ပ္ဍဲအဋ္ဌကထာ အနာဂတဝၚ် (ကဵုဓာတ်သော်လၟိဟ်ဗၞတ်မွဲကေံ)
(ဂ) "သတ္ထာဒက္ခိဏေနဟတ္ထေနသဳသံပရာမသိတွာဒိန္နမ္ပိဇနာနံအဋ္ဌကေသဓာတုယောအဒါသိ" ဣဝွံ ကၠုၚ်ပ္ဍဲအဋ္ဌကထာအၚ်္ဂုတ္တရနိကာယ်ဨကနိပါတ် ဨတဒဂ္ဂဝဂ် ထပုဿဘလ္လိကဝတ္ထု။ (ကဵုဓာတ်သော်ဒ္စါံတၞုၚ် ပ္ညုၚ်ထ္ၜးလဝ်ရ၊ ဒၞာဲနွံပၟိက်ဂှ် ဂိုၚ်ကေတ်အိုတ်ညိ)။
(ယၟုတဆိပ်ကြာကောန်ဗၞိက်မည်ၜါ)
(ဃ) "ဨတဒဂ္ဂံဘိက္ခဝေမမသာဝကာနံဥပါသကာနံ ပဋ္ဌမံသရဏံဂစ္ဆန္တာန်နံယဒိဒဴ တပုဿဘလ္လိကာဝါဏိဇာ" ဣဝွံ ကၠုၚ်နူပါဠိအၚ်္ဂုတ္တရနိကာယ် ဨတဒဂ္ဂဝဂ်၊ ပ္ဍဲပါဠိဝိနယ်မှာဝဝ် − မဟာဝါလေဝ်နွံ။
အရထဗွဲလၟေၚ်ဂၞန်
(က) အထ, ပ္ဍဲ − ကာလကျာ်တြဲ၊ မသ္ပဒတဴသၟဝ်တၞံဗဗိုန်ဂှ်။ ဘဂဝါ၊ ၚ် − ကျာ်မၞုဴကုပိုန်တြဴပြကာ။ သဳသံ၊ န် − ကၞိပ်မပြဲအဝဲမသၠုၚ်အိုတ်။ မရာမသိ၊ စိုန် − ဂၠာံဇွိတ်သပေါတ်ရ။ အထ၊ ပ္ဍဲကာလဂှ်။ ကေသာ၊ ၚ်− သော်ဂမၠိုၚ် သာ်ဒမျိုၚ်လမ္စံက်ခြက်။ ဟတ္ထေ၊ ပ္ဍဲ − တဲပုၚ်။ သဂ္ဂိံသု၊ စိုန် − ခက်ဗာန်ဒၟံၚ်အိုတ်ရ။ တေ၊ န်− ဓာတ်သော်ကၞိပ်ဂမၠိုၚ်ဂှ်။ တေသံ၊ ကု− တပုဿကဵုဘလ္လိကဂမၠိုၚ်ဂှ်။ အဒါသိ၊ စိုန်− ဒုၚ်ကဵုရ။ တုမှေ၊ ၚ်− မၞးတံညးဂမၠိုၚ်။ ဣမေ၊ န်− ဓာတ်သော်အဲကျာ်ဂမၠိုၚ်ဝွံ။ ပရိယရထ၊ ဩဝ်− ရေၚ်တၠုၚ်ဒုၚ်ဖျဴဏာအိုတ်ညိ။ ဣတိ၊ ရဴဝွံ မသ္ဂးတဴရောၚ်။
(ခ) ဒွေဘာတိကာနံ၊ ဍေံ− မဒှ်ကောကဵုဒေံညးၜါအိုတ်။ တပုဿဘလ္လိကာနံ၊ ကု− တပုဿကဵုဘလ္လိကဂမၠိုၚ်။ မုဋ္ဌိကေသာဓာတုယော၊ န်− ဓာတ်သော်ဗၞတ်မွဲကေံဂမၠိုၚ်။ ဒတွာ၊ ကဵုတုဲ။ (ပရိဟရထ၊ ဩဝ်− ရေၚ်တၠုၚ်ဒုၚ်ဖျဴဏာအိုတ်ညိ)
(ဂ) သတ္ထာ၊ ၚ်− ကျာ်တြဲ။ ဒက္ခိဏေနဟတ္ထေန၊ န− ကဵုတဲသတုံ (တဲပုၚ်) သဳသံ၊ န်− ကၞိပ်မပြဲအဝဲမသၠုၚ်အိုတ်။ ပရာမသိတွာ၊ ဂၠာံဇွိတ်သပေါတ်တုဲ။ ဒွိန္နမ္ပိဇနာနံ၊ ကု− ညးဂမၠိုၚ်ၜါ တပုဿကဵုဘလ္လိကကီုလေဝ်။ အဋ္ဌကေသဓာတုယော၊ န်− ဓာတ်သော်ဂမၠိုၚ်သာ်ဒမျိုၚ်ဒ္စါံတၞုၚ်။ အဒါသိ၊ စိုန်− ဒုၚ်ကဵုရ။
ဂစ္ဆန္တာနံ၊ ဍေံ− မပြာပ်အာစိုပ်အိုတ်။ သာဝကာနံ၊ ဍေံ − မဒှ်ကွးပရဲပြဲနူညးအိုတ်။ ဥပသကာနံ၊ ပၞောဝ် − ဥပးတြုံဂမၠိုၚ်၊ တပုဿကဵုဘလ္လိကာ၊ ဍေံ − မၞုံယၟုတပုဿကဵုဘလ္လိကအိုတ။ (တပူကဵုတဗဝ်အိုတ်) ယဒိဒံယေဣမေဝါဏိဇာ၊ ယြဴ − ၚ်ကောန်ဗၞိက်မည်ၜါကောကဵုဒေံဂမၠိုၚ်။ သန္တိ၊ ပ္ဍံ − နွံအိုတ်ရ။ ဨတံ − ဨတေဝါဏိဇာ၊ ၚ်− ကောန်ဗၞိက်မည်ဂမၠိုၚ်ဂှ်။ အဂ္ဂံ − အဂ္ဂါ၊ စိုန် − ပြဲအိုတ်ရောၚ်။ (ဣဝွံတဝှ်ကျာ်ကဵုလဝ်တဆိပ်ကြာပ္ဍဲဘာဇေတဝန်ဂတ သၚ်အရဳခၟဳတၠအရှန်ဂမၠိုၚ်ရောၚ်)။
ထံက်ရံၚ်ကဵုဂလာန်ပါဠိ ကေု÷ဴ အဋ္ဌကထာဂမၠိုၚ်တုဲ ဒဒှ်ရကွေတ်ဗုဒ္ဓဘာသာကဵုသာသနာဂွံဆက်ဆေန်ကၠုၚ်, ဂွံကၠုၚ်စိုပ်တွဵုရးဍုၚ်မည် "ဥက္ကလာပဇနးပိုဒ်" ဍုၚ်လ္ဂုၚ်ဍုၚ်မည်− တွဵုရးဂၠးတိဂကူရာမညပိုဲဂှ် ကောန်ဗၞိက်မည်ညးၜါ ကောန်ကဵုဒေံ တပူကဵုတဗဝ် မစိုန်ဒှ်တဴ ကောန်ညးမၞုံယၟု − နာဲသ္ဍဴပိုန်, မိထဝ်လ − မာံတပူမာံတဗဝ် ဂွံနၚ်ဗွဲကိုပ်ကၠာ ဂွံနၚ်ဒုၚ်တဲအာဲတၟာဲသာသနာဗုဒ္ဓဘာသာ ကၠာနူဂကူညးတၞဟ်အိုတ်ရ။
ထံက်ကဵုသာဓကပါဠိ ညာတ်ကဵုတဝှ်ကျာ်ခိုၚ်ခိုၚ်ကၠိုက်ကၠိုက်တုဲ ညးလဵုမွဲလေဝ် ဟွံဂံၚ်တးပါဲကၠေံရ၊ သက်သဳခိုၚ်လ္တူခိုၚ် ခိုၚ်လ္တူနူဏံဂှ် သွက်ဂွံထ္ၜးဟွံမွဲလးလးရောၚ်။ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်ရ− ပၞောဝ်ကဵုဂကူဂမၠိုၚ်−ကၠံမွဲဘာသာ−ဂှ် ဂကူမည်ပိုဲမွဲဟေၚ် ဒှ်ဂကူတၟေၚ်ဂကူပရဲ ဂွံဆဵုကျာ်တြဲကၠာအိုတ်, ဂွံတဆိပ်ကြာ− တဆိပ်ကြာကၠာအိုတ်ဒှ်တံတုဲ ဂကူမည်မွဲဂကူဓဝ်ဟေၚ် ဂွံရေၚ်တၠုၚ်ဒုၚ်ဖျဴနၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာ− ကၠာအိုတ် ဗုဒ္ဓဘာသာကဵု သာသနာ ဆက်ဆေန်ကၠုၚ်နူဂကူမည်ကၠာအိုတ် ဖျေံလဝ်ကိုန်ဂစိုတ၃် ပိုတ်ပိုတ်သ္ကုတ်သ္ကုတ်အိုတ်ညိ။
*ဗုဒ္ဓဘာသာမ္ဂးဂှ် −
ပညာဗုဒ္ဓဘာသာ, သဒ္ဓါဗုဒ္ဓဘာသာ ဣဝွံ ဒှ်ဝါဂကူရ၊ ပၞောဝ်ၜါဂကူဂှ် ပူဂဵုမစိုန်သ္ကီုကဵုညာန် (ဏ်) မဒှ်ပညာဗုဒ္ဓဘာသာဝွံ ပ္ဍဲအရာမရှ်ေသှ်ေရဴဂဴကျာ်ဂှ် ညံၚ်ရဴကျာ်ဂမျိုၚ်ကီု ပ္တန်လဝ်စိုတ်မာန် လျုၚ်လဝ်စိုတ်မာန်ဟွံသေၚ်ဏီ၊ စေတဳရုပ်စၞးကျာ် နွံကဵုထဝ်ဂေါဝ်ဆာဲလေဝ် ကဵုဒှ်၊ ဟၟဲကဵုထဝ်ဟွံဂေါဝ်ဆာဲလေဝ်ကဵုဒှ် သဒ္ဓါစေတနာတုပ်သၟဟ်သီုမြဟ်မြဴမှောဝ်ဇဴသ္ဍိုက်မၠိုက်ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ ပူဇဴအာမာန်ရ။
(ဣတပူဣတဗဝ်လေဝ်ဂး။ အ္စာသၠပတ်မည် ကျာ်ဇၞော်အစွောံ)
ပ္ဍဲအရာရှ်ေသှ်ေရဴဂဴပူဇဴဓဝ်လေဝ် ဓမ္မစေတဳတဝှ်ပါၚ်ကျာ် နွံပ္ဍဲလိက်အုပ်တံဂှ် စဵုကဵုစိုပ်ဓဝ်လောကုတ္တဵု မဂ်ဖဵုနိဗ္ဗာန် လျုၚ်ဏာစိုတ်မာန်ရ၊ အလုံဂုဏ်ဓဝ်တြဴ သ္ပတဴအထောတ်ဓပ်ပြကာ ညံၚ်ရဴယဵုစွံလဝ်ပ္ဍဲကၞိပ်လၟိုန်ရ။
ပ္ဍဲအရာရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ ပူဇဴသၚ်လေဝ် ၜိုန်ခမဳပူထုဇန် ညံၚ်ရဴခမဳသာမဏဳပိုဲ ညာတ်ဒၟံၚ်လၟုဟ်ဝွံ စဵုကဵုစိုပ်အာရဳယသၚ် လျုၚ်ဏာစိုတ်မာန်တုဲ သီုကဵုမြဟ်မြဴမှောဝ်ဇဴသ္ဍိုက်မၠိုက်ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ ပူဇဴကဵုဒါန်မာန်ရ၊ စပ်ကဵုရတ်ပိတုဲ လမျီုဇကုလေဝ္ သၠးမာန်ရ၊ ဣဝွံ− ဗီုရဲပညာဗုဒ္ဓဘာသာ သ္ဍိုက်မၠိုက်ရတ်ပိရောၚ်။ (ညာန်ပညာအာဂတပၠတြဴ ကော်ခဴစပညာဗုဒ္ဓဘာသာစၟတ်ရောၚ်)
သဒ္ဓါဗုဒ္ဓဘာသာမ္ဂးဂှ်−
ဒးကီုဗၠေတ်ကီု ခိုဟ်ကီု ဟွံခိုဟ်ကီု (ပရေံကီု) ပါ်ပရံဟွံဒးရ၊ ညးဟီုခိုဟ်မ္ဂး ပတှ်ေညးတၞဟ်တုဲ သ္ပဗက်ရ၊ မွဲသာ်ပၠန် − မိမဇကုဒှ်ဒၟံၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာတုဲ ဒ္ဂေတ်ဗက်အာပဝေဏဳမိမတုဲ ဒှ်အာဗုဒ္ဓဘာသာ−ရ။ ပူဂဵုမဒှ်ဒၟံၚ်သဒ္ဓါဗုဒ္ဓဘာသာ ညံၚ်မဟီုကၠုၚ်တုဲဝွံဂှ် အခါကာလရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ ပူဇဴရတ်ပိမ္ဂး၊ စိုတ်သဒ္ဓါစေတနာဂွံစိုပ်အာကျာ်ဓဝ်သၚ် ဟွံလောဲသွာရ။
(ရန်ကဵုရဲသဒ္ဓါဗုဒ္ဓဘာသာ ကုသဵုဂွံဂၠိုၚ်တုဲ ပ္ဍဲဍုက်ကွာန်ဋ္ဌာန်ဒေသဇကု စေတဳညံၚ်ဂွံလံက်ထဝ်ပဋိမာရုပ် ညံၚ်ဂွံဂေါဝ်ဆာဲ− ညံၚ်ဂွံဆာဲဂေါဝ် ညးလ္ၚောဝ်ဂွံဂၠိုၚ်ဂှ် ကၠေံစိုတ်လွဳအိုတ်ညိ)
ပ္ဍဲအရာရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ ပူဇဴသၚ်လေဝ် ဆၜိုတ်ခမဳသာမဏဳ ညာတ်ဒၟံၚ်လၟုဟ်ဝွံရ ပ္တန်လဝ်စိုတ်မာန်၊ စဵုကဵုစိုပ်ပူဂဵုအရဳ− သၚ်အရဳ− မဍိုက်ပေၚ်ကဵုဂုန်ဒ္စိတ်သာ် မ္တံ "သုပ္ပဋိပန္နဂုန်" ဂှ် လျုၚ်ဏာစိုတ်ဟွံမာန်ရ၊ ဆဂှ်ဟွံသေၚ်ဏီ၊ ပ္ဍဲဂမဳသာမဏဳသၟတ်တံဂှ် ဓဝ်ဂါရဝရှ်ေသှ်ေရဴဂဴလေဝ် အောန်အာရ၊ ဣဝွံ− ဗီုရဲသဒ္ဓါဗုဒ္ဓဘာသာ လျုၚ်သ္ဍိုက်ပ္ဍဲသၚ်ရောၚ်။
ပူဂဵုမဒှ်ဒၟံၚ်သဒ္ဓါဗုဒ္ဓဘာသာ အတိုၚ်မဟီုကၠုၚ်တုဲဝွံဂှ် ပ္ဍဲအရာမရှ်ေသှ်ေရဴဂဴပူဇဴရတ်ပိလေဝ် ဖဵုဂွံဇၞော်လှဲ ပြဲကွေံကွေံ ဟွံမိက်ဒှ်ရ၊ ဆၜိုတ်ထေက်တန်ကလိဂွံကီုရ၊ ဆၜိုတ်ဖဵုအောန်ဟွံသေၚ်ဏီ၊ လဆောဝ်ကွေတ်ဂတးကွေတ်မှာမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိလေဝ် ဒှ်အာမာန်ရောၚ်။
(သဒ္ဓါအာဂတပၠတြဴ ကော်ခဴစသဒ္ဓါဗုဒ္ဓဘာသာ စၟတ်တုဲ ညာဏ်ကဵုသဒ္ဓါ ဒှ်ပြောဲဇွာအပၠိတ် စိုပ်လ္အိတ်ရောၚ်။)
၂။ သရဏဂုန်သဳလဍုန်ဟွံဒးစှ်ေအပါယ်
အယာံမာတ်ဂွံပတှ်ေလျုၚ်ဇြုၚ်သ္ဍိုက်ကျာ်, သ္ဍိုက်မၠိုက်ကျာ် ပါ်ကန်စိုပ်သွဝ်တြၚ်အပါယ်ဒဝ်မာန်ဏီရ၊ ဍိုက်ပေၚ်ကဵုလျုၚ်ဇြုၚ်သ္ဍိုက် ဟဂွံချဳဂရိုက်အာပ္ဍဲကျာ်, ဍိုက်ပေၚ်ကဵုလျုၚ်ဇြုၚ်သ္ဍိုက် ဟဂွံချဳဂရိုက်အာပ္ဍဲဓဝ်, ဍိုက်ပေၚ်ကဵုလျုၚ်ဇြုၚ်သ္ဍိုက် ဟဂွံချဳဂရိုက်အာပ္ဍဲသၚ်သဒ္ဓါသတၚ်လဒပ်ဒၟံၚ် ပ္ဍြစိုတ်ဇကုတုဲ သဳလလေဝ် ဍိုက်ပေၚ်ဒၟံၚ်ရ၊ ပူဂဵုအဇာဏံ ဂကူဏံဂှ် တုပ်သၟဟ်ကဵုပူဂဵုသောတပန် တန်တဴပ္ဍဲအရဳယမဂ်တုဲ ချိုတ်ဗၠးအပါယ်ရောၚ်။
(တဝှ်ကျာ်တွံလဝ်ပ္ဍဲပြကိုဟ် မဟာဝဂ္ဂသံယုတ်သောတာပတ္တိသံယုတ်သရာဏာနိဝဂ် ပဋ္ဌမသရဏာနိသက္ကသုတ်ကဵုဒုတဳယသုတ်)
ပူဂဵုဂကူတံဏံဂှ် ဒှ်ဂကူပူဂဵုဘာသာဇေတ်ဇေတ် ဟွံထောံကွေတ်ကျာ်တုဲ ပတှ်ေဂလာန်ကျာ်ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ်ရ၊ လမျီုဗတ်ဒးအိုတ်အာကီုလေဝ် သဳလဟွံကဵုလီုရ၊ ဗတ်ဒးဒုၚ်ဂစိုတ်ကီုလေဝ် ဟွံပလီုပလာ်ကွေတ်ဗုဒ္ဓဘာသာ−ရ၊ သွက်ကွေတ်ဗုဒ္ဓဘာသာဇကုဂွံဇၞော်မောဝ်အာပ္ဍဲတွဵုရးဂၠးတိဂကူမည်ဂှ် ဟီုတွံကဵုဒြဟတ်ဗတိုက်ဖအောဝ်မာန်ဏီရ။
ဇကုလေဝ် လွဳပရာဂၠံၚ်ကွေတ်ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂွံဂဵုလဟဵုဇၞော်မောဝ်တိုန်အာ, ကောန်ဇာတ်ကလောပြသီုၜါလပါ်တုဲ “ထေရဝါဒ” တဝှ်ကျာ်တၠအရှန် စွံပ္တန်လဝ်သာသနာအဆက်အဆက် ညံၚ်ဂွိုဟ်ကၠက်အာ ဂွိုအ်ကၠေံဗ္ဒန်စှ်ေအာဂှ် ဒှ်လျိုၚ်ဂကူရာမညပိုဲ ဇၞော်ဇၞော်ဇြိုၚ်ဇြိုၚ်ရ၊ ပရေၚ်အာဲတၟာဲမဗဳဇသာသနာလေဝ် ဆန်ဆန်ကၠုၚ်နူဂကူမည်ကၠာအိုတ်ဂှ် လ္ပဝိုတ်ထောံညိ။
ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်ရ− ရန်တၟံကဵုဂကူမည် ကောန်ဗၞိက်ၜါ ကောကဵုဒေံ တပူကဵုတဗဝ် က္ညနိမန်နၚ်ဓါတ်သော်ဂမျိုၚ်ဒ္စါံတၞုၚ် ဒုၚ်ဖျဴနၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာ ဗစိုပ်တွဵုရးဂၠးတိမည် ဥက္ကလာပ ဇနးပိုဒ်ကၠာအိုတ်တုဲ ဂကူမည်ပိုဲဂှ် ဍိုက်ပေၚ်ကဵုယေန်သၞာၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာ ဒှ်မံၚ်စရာဲကျာ်သြဳဂကူအလုံတွဵုရးဂၠးတိ ရာမညစိ မဒးချူခၞံလဝ် “ပြကိုဟ်စရာဲဗုဒ္ဓဘာသာ” ဗွဲတြးဝွံရောၚ်။
(ရန်တၟံကဵုဂကူမည် ဂကူဗုဒ္ဓဘာသာဇေတ်ဇေတ် ဒ္ဂေတ်ဗက်ဂၠံၚ်ဍာ်ကျာ်သဗ္ဗညု ဟွံလ္ၚုအာနူအခိုက်ကၞာပဝေဏဳကၠာကၠာ ထိၚ်ဒက်မၚ်မွဲကၠုၚ် အလုံဍုၚ်အလုံရး အလုံဂၠးတိဇကု အဆက်အဆက် သှ်ေၜက်ဒၟံၚ်အာဲတၟာဲဂကူပြဲပြဲတုဲ ညံၚ်ဂွံဆက်ဆေန်အာ စဵုကဵုကဝ်တူကဝ်တန်တေံဂှ် ယိုက်ဂၠေၚ်ကေတ်သီုစိုတ်သီုစရိုတ်အိုတ်ညိ)
၃။ လၟေၚ်အစဳအဇန်ဗျန်အက္ခရ
ဂုဏ်ကျာ်။ ပ္ဍဲအရာချူခၞံဗဒှ်လဝ်ပြကိုဟ်ဝွံ ဗီုဂွံသ္ပအာရီုကဵုရုပ်ကျာ်, ဗီုဂွံသ္ပအာရီုကဵုလျးကျာ်ဂမၠိုၚ်, ဗီုဂွံသ္ပအာရီုကဵုကျာ် ကွာ်ဒတဴဒှ်တံ ဂလိုၚ်လဵုမၞုဴကဵုကရုဏာ မဟာဝဳရိယဗီုရေၚ်တၠုၚ် ဒုၚ်ဒဒိုက် သွက်ဒတုဲမြမောဝ်သတ္တဴ အလုံမွဲအာယုက် ဟွံမွဲကဵုဇူဒီု ဗီုဂွံသ္ပအာရီုကဵုရုပ်ကျာ်, ကျာ်စေတဳကျာပဋိမာရုပ်တံဂှ်ရ၊ သွက်ဂွံလ္ၚောဝ်ကျာ်လေပ် ဂုဏ်ကျာ်ဒ္စိတ်ကဵုအဓိပ္ပါယ်ဗွဲတြးလေဝ် သ္ဂောံဗှ်လ္ၚတ်ရ။ (လၟေၚ်ကတဵုဒှ်ကျာ်ဂှ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ်ဗွဲတြးညိစွံလဝ်ပ္ဍဲကၞောတ်ပြကိုဟ်တေံရ)။
ဂုဏ်ဓဝ်။ ပ္ဍဲအရာချူလဝ်ပါဠိကဵုအရထ ဂုဏ်ဓဝ်သီုကဵုအဓိပ္ပါယ် သၠဲသၠဲတြးတြး ထ္ၜးလဝ်ဝတ္ထုသုတ်ဇာတ်လေဝ်နွံဒၟံၚ်ရ၊ သဘာဝဂုဏ်ဓဝ်မ္ဂးဂှ် ဇကုထ္ၜောံကလၚ်ဟွံမွဲတုဲ ဗီုဂွံဒှ်ပူဇဴကဵုဒါန်ဓဝ် ဗီုဂွံဒှ်ဒကာဓဝ်လေဝ် ချူထ္ၜးလဝ်ရ၊ ဗီုကျာ်တြဲပူဇဴဓဝ် သ္ပစၞးအ္စာလေဝ် နွံဒၟံၚ်ရ။
ဂုဏ်သၚ်။ ပွံက်ဂုဏ်သၚ်ဂှ် အရထအဓိပ္ပါယ်ကဵုသက်သဳဝတ္ထုလေဝ် နွံဒၟံၚ်တုဲ ဂွံလျုၚ်ဖျုၚ်ဏာစိုတ် ကဵုစိုပ်ဂုဏ်သၚ်အရဳတံရ၊ ရန်တၟံကဵုသၚ်အရဳခၟဳပုထုဇန် မၞုံသဳလတုဲ ဗီုဂွံသ္ပကုသဳုကဵုဒါန်, ဂုဏ်သၚ်အရဳဂမၠိုၚ် ဂၠိုၚ်ဂၠၚ်လောန် စၞောန်ထ္ၜးဟွံအိုတ်ရ။ ဗီုဂွံဗှ်ဗၞုဟ်ဂုဏ်သၚ် − သၚ်အရဳ, ခမဳအလုံမွဲသာသနာ ဂွံပါအာကီု သီုကဵုလဝ်ဓဝ်သတိရ။
သဳလဂမၠိုၚ်။ သဳမသုန်, သဳဒ္စါံ, သအဒ္စိတ်, နဝၚ်္ဂဥပုဟ်, သဳစှ်, အာဇဳဝဋ္ဌမကသဳလ (သဳဒ္စါံ) ဒှ်တံ၊ ဗီုဂွံမၚ်မွဲအာလေဝ် ချူထ္ၜးလဝ်ရ။ ကဵုလဝ်ယၟု “သဳလနိဒ္ဒေသ” စၞောန်ထ္ၜးပရူသဳလဖဵူသဳလ, ဒုဟ်ဟွံမွဲကဵုသဳလ ချူလဝ်ပေၚ်ပေၚ်ကၠေတ်ကၠေတ်ရ။ ဗီုသ္ဂုတ်သွာတ်ဒုဟ်ဍောတ်ဒုဟ်ဇၞော်ဒှ်တံ ချူခၞံလဝ်ဖအိုတ်ရ။
မပ္တံဒုစရိုတ်။ ကြဴနူဂှ် ချူထ္ၜးလဝ်ပရူဒုစရိုတ်ဒ္ဂေတ်လၟုဟ် ယုတ်မာပပ်ပဳ ဒးချဳစှ်ေဂၠံၚ်အပါယ်ပန်ရ၊ ဇၟာပ်ဂကူရာမညဗုဒ္ဓဘာသာသာဂမၠိုၚ် သွက်ဂွံဂိုၚ်သမ္တီ ဒးချူထ္ၜးလဝ်ဗွဲခမၞောန်ကဵုဗွဲတြးရ၊ အယာံမာတ်ဂွံတီ ဒုစရိုတ်သုစရိုတ် ပုညကြိကာဝတ္ထုစှ်သာ်လေဝ် ချူထ္ၜးလဝ်ရ။
ကမ်, ဖဵုကမ်။ ကမ်− ကံဂှ် ဂွံကဵုကလောန်၊ ဖဵုကမ်− ဖဵုကံဂှ် ဂွံကဵုဖဵုလၟုဟ် ဂတရ၊ ဗီုဂွံဒှ် “ကမ္မဿကတညာဏ်” လေဝ် ချူထ္ၜးလဝ်ရ၊ ပတှ်ေကံသၟးလေဝ် ဟွံဂွံရ၊ (မူလကံ−ဖဵု− မက်− ဂုန်− ဂိုန်− တဵု− အဓိကဵုဒှ်တံရ)
ကံညာဏ်ဝဳရိယ။ ပိသာ်ဝွံ ဒးပါဗက်လၟိုန်ရ၊ ဂကူမည်ဗုဒ္ဓဘာသာဍာံ ဒးဒုၚ်တဲပေၚ်က္ဍိုပ်ရောၚ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ− သွက်ဂွံတီဗွဲတၟေၚ် “လၟေၚ်အစဳအဇန်ဗျဉ်အက္ခရ” ဂမၠိုၚ်တုဲ ဖျေံလဝ်ဗီုပြၚ်သာ်ဝွံရောၚ်။
၄။ ဥယျောဇနကထာလၚ်္ကာ − ဝ − ဂိုဏ်
လိက်မည် − မည်ဗှ်၊ ဒယှ်လုံဍုၚ်၊ ဂွံကၠုၚ်ထိုၚ်သး။
လိက်မည် − မည်ကှ်ေ၊ ကၞေဟ်ဂွံပရဲ၊ တဲပကဵုသၠး။
၂။ လိက်မည် − မည်ယိုက်၊ မည်ဗၠိုက်ဟွံမွဲ၊ ညးအဲဂွံဆဵု။
လိက်မည် − မည်ယဵု၊ မည်လဟဵုပြဟ်၊ မြဟ်လုံဍုၚ်ကွာန်။
လိက်မည် − မည်ရံၚ်၊ တုပ်ညံၚ်ရတ်မၞိက်၊ လိက်မည် − မည်ဆာန်။
၃။ လိက်မည် − မည်သၠုၚ်၊ ဍုၚ်မည်ဂွံမြဟ်၊ ဗှ်ညိလိက်မည်။
ဂွံတီဝၚ်နန်၊ မည်ရဒးဂိုတ်၊ ပဝိုတ်အာဲထၟာဲ။
လိက်မည် − မည်ဖျဴ၊ အဲထဴဖအောဝ်၊ ကျောဝ်ရံၚ်ညိနာဲ။
လိက်မည် − မည်ဂၠာဲ၊ အဲပိုဲတဴတက်၊ ကြက်ဗၠးလ္ၚုလ္ၚန်။
၄။ လိက်မည် − မည်ကြီု၊ မည်ဟီုထိုၚ်သး၊ မည်ကၠးဇပ်ဍပ်။
လိက်မည် − မည်ရပ်၊ ဒှ်ဂြပ်ပြဲပြဲ၊ ပ္ဍဲလိုက်လောက။
လိက်မည် − မည်ချူ၊ ပဇးလးလး၊ ဟွံဒးဟောံကျ။
လိက်မည် − လိက်တၠ၊ ဆသှ်ေဂၠာဲနၚ်၊ မၚ်မွဲဂိုတ်ချပ်။
၅။ လိက်မည် − မည်လွဳ၊ မည်ညဳလုံကွာန်၊ မည်ဆာန်လိက်ပတ်။
လိက်မည် − မည်ကတ်၊ မည်သတ်ပေၚ်ဍုၚ်၊ မည်ဒုၚ်ယၟုဟေၚ်။
လိက်မည် − မည်ဆာဲ၊ မည်ဂၠာဲပကောံ၊ မည်ဟောံပထေၚ်။
လိက်မည် − မည်ဂၠေၚ်၊ မည်ဟေၚ်ဂွံပိုၚ်၊ မည်ဂၠိုၚ်ပြာကတ်။
လိက်မည် − မည်လျုၚ်၊ မည်သၠုၚ်တိုန်ပြဟ်၊ မည်ဒှ်မွဲဗော်။
လိက်မည် − မည်မၚ်၊ မည်နၚ်မည်ကေတ်၊ မည်ဇေတ်ပြာထော်။
လိက်မည် − မည်တော်၊ မည်ဇၞော်မောဝ်ဏး၊ မည်ပျးမုက်ဍုၚ်။
၇။ လိက်မည် − မည်တဵု၊ မည်ဒးကဵုဝါဲ၊ မည်ဂၠာဲစုတ်ဍာ်။
လိက်မည်ကၠုတ်ပါ်၊ မည်ပြာ်ဂကူ၊ မည်လတူညး။
လိက်မည် − မည်ထိၚ်၊ မည်လဟိၚ်လုက်၊ မုက်မည်ဂွံယး။
လိက်မည်လုံညး၊ မည်ဂွံယးတၟး၊ မည်ကၠးဇဳသာ်။
လိက်မည်ရဴဂဴ၊ မည်လဴဟီုကဵု၊ မည်ဂွံဖဵုလၟုဟ်။
လိက်မည်ယွံသွံ၊ မည်ဂွံရတ်မၞိက်၊ လိက်မည်ဂွံယး။
လိက်မည်ပက္ဍုဟ်၊ မည်လၟုဟ်ညးဟီု၊ သီုမည်တြုံဗြဴ။
၉။ လိက်မည်ပိုဲဏး၊ ပျးမုက်ဂကူ၊ လတူဂၠးတိ။
လိက်မည်ဖျဴသ္ၚိ၊ ကလိဂွံဂုန်၊ ဆဵုဖျုန်ညာတ်ကြက်။
လိက်မည်ရာၚ်ဆာဲ၊ မည်ဂၠာဲဍုၚ်နန်၊ လိက်မည်တဴတက်။
လိက်မည်ဟွံကၠက်၊ မည်ၜက်ဂၠိုၚ်ဟေၚ်၊ ဟွံသေၚ်ၜါပိ။
၁၀။ လိက်မည် − မည်ဂိုဟ်၊ ရိုဟ်ရိုဟ်စိုပ်ကၠုၚ်၊ ဒုၚ်တဲရှ်ေသှ်ေ။
လိက်မည်အဲကှ်ေ၊ စှ်ေစိုတ်တုဲဗှ်၊ တီရှ်အိုတ်သီု။
ပိဋကတ်ပိ၊ ပါဠိကျာ်ဂှ် ဒှ်ရတ်ညးဟီု။
ရာန်ပူဇဴကီု၊ အိုတ်သီုညးအဲ၊ ရိုဟ်တ္ၚဲကတ်ဖျေံ။
၁၁။ ယွံကလောမည်၊ နန်ထတ်စိုပ်တိ၊ သ္ၚိမည်ရောမွဲ။
အိုတ်သီုညးအဲ၊ ရိုဟ်တ္ၚဲဂိုတ်လွဳ၊ ချဳဂရာၚ်ညိ။
ဘဝဍိက်ပဲ၊ ဘဝနာဲတၠ၊ ပကဵုခြာဂၠိ။
၁၂။ ယွံကလောမည်၊ ဆီနန်စိုတ်တၠ၊ ပကဵုဂွံဗျဟ်။
ဂကူယဲပၞီ၊ ဆီပလုပ်ပြီု၊ အိုတ်သီုနာဲဟိုဲ။
မည်ဂကူပိုဲ၊ ဟိုဲဇာတိပြဲ၊ ပ္ဍဲလိုက်ကဵုဒှ်။
၁၃။ ယွံကလောမည်၊ ဆီနန်ကဵုဇေတ်၊ ခေတ်လဵုပြံၚ်ပြံၚ်။
ဂိုဨ်အှော်ယာဲၜံၚ်၊ ရံၚ်မုက်မိမ၊ ဘဝပြဲအိုတ်။
မည်ကဵုမည်ဟုဲ၊ ဗတ်အုဲပသ၊ ပဒးပၠောပ်စိုတ်။
ဆာန်ဗၠေတ်ကၠက်အိုတ်၊ ဂျိုၚ်−ချိုတ်ညးဂး၊ ဒးရုဲဒးပံၚ်။
၁၄။ ယွံကလောမည်၊ ဆီနန်စိုတ်ဨ၊ ကတ်ပြေညိဟာ။
ဝၚ်ဂကူပိုဲ၊ ဟိုဲမည်ခပ်သီ၊ ကဵုတီညိဏး၊
၁၅။ ယွံဂကူမည်၊ ချပ်ဂၞန်ညိဳညဳ၊ ဒးလွဳစိုတ်နာဲ။
တၚ်နွံဗက်ဂၠာဲ၊ ညာတ်အာဲတိဍာ်၊ လီုလာ်ပ္ဍဲခေတ်။
ဍုၚ်ပိုဲရးပိုဲ၊ ဟိုဲကလောတံ၊ တ္ၚဲဏံဒးကေတ်။
ဆီမည်ကဵုဇေတ်၊ ခေတ်လဵုပြံၚ်ပြံၚ်၊ ညံၚ်ကောန်မွဲယာဲ။
၁၆။ ယွံဂကူမည်၊ ချပ်ဂၞန်ပြဟ်ပြဟ်၊ ကဵုသၟဟ်ဗိုန်ဂၠိ။
ဍုၚ်ရးအာဲမိ၊ ဝါဒိတံတဲ၊ နွံပ္ဍဲပိုဲဟေၚ်။
ဍေံဗတိုက်ပၠံၚ်၊ စံၚ်ဂစိုတ်ပိုဲ၊ ဟိုဲမည်ဆီဍေၚ်။