cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
အရိယ၊တၠဂုဏ်
ရေင်တၠုင်ဖိုလ်
မပတံသာ်ဏံတံဂှ် ကေင်ချူကၠုင်လဝ်နွံရ။ သၞာံခရေတ် (၂၀၁၉) အကြာကြာ မကတ်လ္ၚတ်ကၠောန်ပတုဲဒၟံင်တန်ဓမ္မပါရဂူဂှ်ဟေင် နူကဵုဘာ Postgraduate Institute of Pali and Buddhist Studies, University of Kelaniya, Sri Lanka တေံ ခန်ကၞက်ပတိုန်နဒဒှ်အ္စာကထိက သွက်တန် Diploma M.A. တုဲ မ္ဒးယိုက်ဂၠေင်ဖျေံဗ္တောန်တဴပွိုင်မွဲသၞာံပညာကီုရ၊ သၞာံခရေတ် (၂၀၁၉)ဂှ်ပၠန် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ် ရာမညရဋ္ဌ ဗုဒ္ဓတက္ကသိုလ် ဍုင်မတ်မလီုဂှ် ကၠောန်သ္ပပေဲါဗှ်လိက်စံင်သုတေသန ကရောံပေဲါထပက်စၟတ်တဲပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် အကြာတက္ကသိုလ် IBSC ကဵု RBU ဂှ် နကဵုက္ဍိုပ်လိက်သုတေသနမ္ဂး A Critical Investigation into Possible Reasons for Saṅgha Reformation beyon the Context of Kalyāṇī Inscriptions: A Look into Pegu’s relationship with foreign countries in the 15th century နဒဒှ်ညးမဗှ်လိက်စံက်မွဲ ကေင်ပါလုပ်လဝ်ကီုရ။
ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ
သၟိၚ်ဗညာဉူ
ဗီုတိဍာ်
ဆင်ဖြူရှင်ဗညားဦး(၆၈၅-၇၄၅) သည် မဂဒူးမင်းဆက် ၏ ၈ ဆက်မြောက်မင်းအဖြစ် မုတ္တမနန်းကို ၇၁၀မှ ၇၄၅ အထိ စိုးစံသည်။ ၇ဆက်မြောက်ဘုရင် ဗညားအဲလော၏ တူတော်သူဖြစ်သည်။ ခမည်းတော်မှာ စောဇိပ် ဖြစ်ပြီး မယ်တော်မှာ စန္ဒာမင်းလှ ဖြစ်သည်။ နန်းတက်ပြီးမကြာမှီတွင် တောကစားထွက်ရာ ဗြတ်လှိုင်းရွာသူ မွေးမဂူသောက် (လှထိပ်ခေါင်) ကိုတွေ့မြင်နှစ်သက်သဖြင့် မိဖုရားအဖြစ်ကောက်ယူတင်မြောက်သည်။ နန်းတက်ပြီး ခြောက်နှစ်အကြာတွင် နန်းစဉ်ရတနာဖြစ်သည့် ဆင်ဖြူတော် ကွယ်လွန်သည်။ လက်အောက်ခံ မြို့စားများ ဖြစ်သည့် လောက်ဖြား၊ အဲဗြပုန်၊ ဗြထဗ၊ ဥလိုတို့ ညီအစ်ကို လေးယောက်က တော်လှန်သဖြင့် ဒုန်ဝန်းမြို့ သို့ ယာယီ ပြောင်းရွှေ့ခဲ့ရသည်။ နောက် မကြာမီတွင် ဒုန်ဝန်းသို့ လာရောက် တိုက်ခိုက်ကြသည်ကို မခံနိုင်သဖြင့် ဟံသာဝတီ(ပဲခူး)သို့ ပြောင်းရွှေ့ကာ နန်းသစ်တည်ပြီး မင်းပြုပြန်သည်။ အစ်မတော် မဟာဒေဝီအား အားကိုး ချစ်ခင်ပြီး ဒဂုံ(ရန်ကုန်)ကို စားစေသည်။ နောင်တော် မင်းလင်္ကာ ပုန်ကန် ပြန်သဖြင့် နှိမ်နှင်းကာ ကွပ်မျက်ပြီး ၎င်း၏ မယား မွေ့သင်အား သိမ်းပိုက်သည်။ မင်းလင်္ကာ၏သား မိမိတူဖြစ်သူ မညီကံကောင်းကို ဒလစားအဖြစ် ဆက်ပေးသည်။ သားတော်တစ်ပါး(ဗညားနွဲ့)အား မွေ့သင်မှ ဖွားမြင်ရာ ချစ်မြတ်နိုးတော် မူလှသည် မရှိဟု သိရသည်။ လျှာတွင် အစက်ပျောက်များပါလာသည့်အတွက် အပံသုန်ပိုင်စက်(ဗသုန်ဗန်စက်) ဟု နာမည်ပေးသည်။ နောင်သော် ဗညားနွဲ့(ဗညားငယ်)ဟုခေါ်တွင်သည်။ မိဖုရားကြီးဖြစ်သော ဗျက်လှိုင်းရွာသူ မွေးမဂူတောက်မှ ဖွားသည့် ဘောငံမုန်(ဗောခုံမှိုင်း)ကို ပိုသာစွာ ကြည်ဖြူပြီး နန်းလျာအဖြစ် အလိုရှိခဲ့သည်။
ပုန်ကန်သူများဖြစ်သည့် လောက်ဖြားတို့ ညီအစ်ကိုများက ဇင်းမယ် မင်းထံသံစေကာ မဟာမိတ်ပြုပြီး ပဲခူးကိုတိုက်ရန် ဇင်းမယ်မင်းကို လျှောက်ထားကြောင်းသိရလျှင် မိမိသမီးတော် တလမေသီရိအား ဇင်းမယ်မင်းထံ ဆက်သပြီး မဟာမိတ်ပြုရသည်။ အခြားသမီးတော်တစ်ပါးဖြစ်သည့် တလမေဒေါကမူ ဗညားနွဲ့နှင့် ရည်ငံပြီး ထွက်ပြေးသဖြင့် ဗညားဦး အမျက်ထွက်ကာ ဗညားနွဲ့ကို အကျဉ်းချထားစေသည်။ နောင်သော် အမတော်မဟာဒေဝီနှင့် ကျန်အဆွေအမျိုးတို့တောင်းပန်သောကြောင့် ထောင်မှလွတ်ကာ တလမေဒေါ နှင့်လက်ဆက်ပေးသည်။ ဇင်းမယ်သို့ဆက်သ သည့်သမီးတော် သလမေသီရိတစ်ယောက် ဇင်းမယ်မင်း၏လေးမြတ်မှုကိုမရသဖြင့် စိတ်မချမ်းသာဖြစ်နေကြောင်းသိလျှင် ပုန်ကန်သူများဖြစ်သည့် လောက်ဖြားတို့ညီနောင်များအား စစ်ပြေငြိမ်းစကားဆိုပြီး သမီးတော်ကို ဇင်းမယ်မင်းထံမှ ပြန်ခေါ်ပြီး မိမိထံအပ်စေသည်။ အမတ်သားတစ်ဦးဖြစ်သည့် သမိန်မရူးက တောင်းယူသဖြင့် တလမေသီရိအား မရူးဖြင့် လက်ဆက်ပေးသည်။
ဗညားဦး နန်းတက်ပြီး သုံးနှစ်အကြာ သက္ကရာဇ် ၇၁၃တွင် စောအဲဒိတ် နှင့် ဗေါကြယ်တို့ ဒုန်ဝန်းတွင် ပုန်စားသဖြင့် လိုက်လံနှိမ်နင်းရာ စောအဲဒိတ် နှင့် ဗေါကြယ်တို့ အရေးနိမ့်ပြီး ဇင်းမယ်သို့ဝင်ပြေးကြသည်။ ၎င်းတို့နှစ်ဦး၏ ကုန်းချောမှုကို ယုံ၍ ထိုနှစ်တွင်ပင် ဇင်းမယ်မင်းသည် မုတ္တမကို လုပ်ကြံစေ၏။ မြို့ငယ်များကျ၍ ရှမ်းတို့သည် မုတ္တမကို တစ်လ၊နှစ်လမျှ ဝန်းရံထားလေသည်။
ထိုအခါ ဗညားဦး၏ ဆင်ဖြူတော်သည် ရှင်ဘုရင်အား အိပ်မက်ပေးလေ၏။ အိပ်မက်အတိုင်း လုပ်လေသော် ဇင်းမယ်ရှမ်းစစ်သည်တို့လည်း ကစဥ့်ကလျား ပြေးလွှား၍တပ်ပျက်လေ၏။ ဆင်ဖြူတော်၏ တန်ခိုးကြောင့် ဇင်းမယ်စစ်ကို အနိုင်ရခြင်းဖြစ်လေ၏။ သုံ့ပန်း၊ ဆင်မြင်း၊ အမြောက်၊ သေနတ် များစွာရလိုက်လေ၏။
နတ်ရွာစံခြင်း
ဆင်ဖြူရှင် ဗညားဦးသည် ဇင်းမယ်စစ်ကို နိုင်သည့်အထိန်းအမှတ်ဖြင့် သီဟိုဠ်မင်းထံ လက်ဆောင်များဖြင့် ရာဇသံစာပို့ကာ သရီရဓာတ်တော်ကို တောင်းခံလေ၏။ သီဟိုဠ်မင်းလည်း ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာဖြင့် သရီရဓာတ်တော်များကို ပေးခဲ့လေ၏။
ဆင်ဖြူတော်မှ ဇင်းမယ်စစ်ကို တိုက်ပေးခဲ့သည့် တောင်ထိပ်တွင် သရီရဓာတ်တော်များကို ဗညားဦး ရွှေစင်ရုပ်၊ မိဖုရားများ နှင့် မောင်းမမိဿံများ၏ ရွှေစင်ရုပ်၊ မှူးမတ်သေနာပတိများ၏ ရွှေစင်ရုပ်များက ရှိခိုးနေဟန် ဌာပနာ၍ ကျိုက်ကလွန်ဗွန်ဇနာ (ကျွန်ပွန်ကျနတ်ဇနာ) ဘုရားကို တည်လေ၏။ မုတ္တမသည် ဇင်းမယ်စစ်ကို နိုင်ပြီးနောက် သာယာစည်ကားလှလေသည်။
မုတ္တမမှ ဒုန်ဝန်းသို့ ဆုတ်ခွာရခြင်း
ဇင်းမယ်စစ်ကို နိုင်ပြီး သုံးနှစ်အကြာတွင် သက္ကရာဇ် ၇၀၆ခုနှစ်တွင် ဆင်ဖြူတော် အသက် ၇၀၌ အနိစ္စရောက်သည်။ ဗညားဦးမှာ စိတ်မချမ်းမသာ လွန်စွာပူပင်သောကရောက်လေ၏။ ထိုအခါ လဗူတောတွင် ဆင်ကောင်းတစ်စီးကိုတွေ့ရှိခဲ့ကြောင်း ဆင်ရံကရိတို့ လာရောက်လျှောက်တင်ကြသည်။ ထို့နောက် ဗညားဦးမင်းသည် လဗူတောတွင်းသို့ ဝင်၍ လေးလမျှကြာအောင် ဆင်ရံလေ၏။ လဗူတောသို့သွားရာ သားတော်များ၊ မြေးတော်များ၊ ဆင်မြင်းဗိုလ်ပါနှစ်သောင်းကျော်၊ ယောက်ဖတော် ဗြထဗိုက်၊ အမတ်ပွန်စို၊ အန်နရာ၊ သမိန်ဇိပ်ဗြဲ၊ စောပြလက်စသော စစ်သေနာပတိ မြို့စားကြီးများနှင့် အခြားသော မြို့စားရွာစားများ ပါဝင်သည်။
ဤသို့ ဆင်ရံသွားစဉ်အတွင်း စောအဲပြသတ်၏သားများဖြစ်သော ဗြတ်ထဗတို့ ညီနောင်လေးယောက်(ဗြတ်ထဗ၊ အဲပြဗုန်၊ လောက်ဖြား၊ ဥလို)စလုံး ပုန်စားကြလေ၏။ ဗြတ်ထဗ ကမုတ္တမတွင်၊ အဲပြဗုန်က လဂွန်းဗျည်း၊ လောက်ဖြား ကမြောင်းမြနှင့် ဥလိုက မော်လမြိုင်တွင် အခိုင်အမာ နေနှင့်ကြ၏။
ဟံသာဝတီတွင် သုရှင် ဗညားဦး (ဆင်ဖြူရှင် ဗညားဦး) နာမကျန်း ဖြစ်ချိန်တွင် သားတော် ဗညားနွဲ့အား ကိုယ်စားအုပ်ချုပ်သည့် မဟာဒေဝီ နှင့် ယောက်ဖတော် သမိန်မရူးတို့ မှ သတ်ဖြတ်ကာ သမိန်မရူး ထီးနန်းရရန် ကြံလေသောကြောင့် ဗညားနွဲ့လည်း ကျွန်ယုံ ၃၀ ကျော်ဖြင့် ဒဂုံ (ရန်ကုန်) သို့ထွက်ပြေးကာ ပုန်ကန်သည်။နောင်တွင် သမိန်မရူးရှုံးပြီး ဗညားနွဲ့စစ်ရေးသာပြီး ပဲခူးသို့ချီတက်လာချိန်တွင်ပင် ဆင်ဖြူရှင်ဗညားဦးလွန်လေသည်။ ဗညားဦးလွန်လျှင် ဗညားနွဲ့က ရာဇာဓိရာဇ် ဘွဲ့ဖြင့် ဟံသာဝတီထီးနန်းကို စိုးစံလေသည်။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:သၟိၚ်မန်
သြ
သြ (au; the ninth vowel of the modern Mon alphabet)ဂှ် ပၞောဝ်ကဵု သွိုရ်မန် ခေတ်တၟိ (၁၂) မဂှ် ဒှ်အက္ခရ် မရနုက်ကဵုဒစိတ်ရ။ သွိုရ်မန်လေဝ် ညံင်ရဴမန်ကီု ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ရမ္သာင်ၜါၜါကီုရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သွိုရ်သြဝွံ ကာလပံင်ကဵု ဗျည်ရမ္သာင်ဇြိုင်မ္ဂး တိတ်ရမ္သာင်ဇြိုင်တုဲ ကာလပံင်ကဵု ဗျည်ရမ္သာင်သာမ္ဂး ပတိတ်ရမ္သာင်သာရ။ ဥပမာ သွိုရ်သြ ကာလမပံင်လဝ် ကုဗျည်ရမ္သာင်သာ (က+သြ=ကော)၊ ကာလပံင်လဝ် ကုဗျည်ရမ္သာင်ဇြိုင် (ဂ+သြ=ဂေါ)။ တုဲပၠန် လက်သန်သွိုရ်သြ ကာလပံင် ကုဗျည်မ္ဂး ဒှ် နကဵု (ော)(သွေမွဲကၞာတဲ) သွေမွဲဂှ် စွံဂတဗျည်တုဲ ကၞာတဲဂှ် စွံလက္ကရဴဗျည်ရ။။
ဝင်
အက္ခရ် "သြ" ဝွံ နူတမ် ကၠုင်နူ အက္ခရ်ဂြန္ထ နူဒေသဍုင်အိန္ဒိယသၠုင်ကျာ ဗွဲမဂၠိုင်ကော်ခဴစ အက္ခရ်ပလ္လဝ နူအေဒဳ (၅-၆) ဗွဝ်ကၠံရ။ အက္ခရ်ပလ္လဝဂှ် စောန်ဆက်ကၠုင် နူအက္ခရ်ဗြဟ္မဳ။ တမ်မူလ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် တၠပညာတအ် လညာတ်ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ကီုလေဝ် လညာတ် Georg Bühler မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ နူတမ် မကၠုင်နူသေမိတိစ် (Semitic)ရ။ အတိုင်လညာတ်ညးမ္ဂး ပ္ဍဲၜိုတ် ဘဳသဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဗဗၞးတအ် ကေတ်အက္ခရ်ဂှ်တုဲ ညံင်ဂွံကိတ်ညဳ ကုရမ္သာင်သံသကြိုတ် ကေုာံ ပြကြိုတ်ဂှ် ညးတအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ်ရ။ လညာတ်တၠပညာ မပ္တံကဵု G.R. Hunter, S.R. Rao, John Newberry ကေုာံ Krishna Rao တအ် ညာတ်ကေတ် အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် နွံအဆက်တမ် နူကဵု အက္ခရ်/သင်္ကေတအိန္ဒူ (Indus script/Indus symbol) ရ။
မိစဴဗု
ဨကရာဇ်ဗြဴဝွံ ပ္ဍဲကာလမပ္တိုန်ပသေက်ရာဇာဘိသေခဂှ် က္ဍိုက်ဂွံဝဝ်ထ်မွဲတုဲ ကြေဝ်ဗဂေတ်ဍုၚ်ရ။ ကာလဂှ် သၟိၚ်အိန်မသ္ပလွေဟ်ရုပ်ထဴဗျုတုဲ က္ဍိုက်စိၚ်ကြတ်အာဂတ ဨကရာဇ်ဗြဴဂှ်ရ။ ဟာဲထဴဗျု မူပဗှ်ေသ္ဂောံကြတ်အာဂတအဲဂှ်ရော ဨကရာဇ်ဂှ်သ္ဂးတုဲ ရဴဝွံသၟိၚ်အိန်သ္ဂးရ။ ယွံဂၞံကျာ် အဲမဒှ်ထဴဗျုဟာ ဂၞကျာ်မဒှ်ထဴဗျုဟာ။ ယွံဂၞကျာ်ဗှ်ေမဒှ်ဗျုရောၚ်။ သၟိၚ်အိန်သ္ဂးတုဲ ကၠေံအာဒၞာဲးတုဲဂှ်ရ။ ပဟိုဟ်နူဂလာန်သၟိၚ်အိန်မဟီုသာ်ဂှ်တုဲ မိစဴဗုမဂွံဒုၚ်ယၟု တၠညးဗညာထဴရောၚ်။ ယွံဂၞံကျာ် အဲမဒှ်ထဴဗျုဟာ ဂၞကျာ်မဒှ်ထဴဗျုဟာ။ ယွံဂၞကျာ်ဗှ်ေမဒှ်ဗျုရောၚ်။ သၟိၚ်အိန်သ္ဂးတုဲ ကၠေံအာဒၞာဲးတုဲဂှ်ရ။ ပဟိုဟ်နူဂလာန်သၟိၚ်အိန်မဟီုသာ်ဂှ်တုဲ မိစဴဗုမဂွံဒုၚ်ယၟု တၠညးဗညာထဴရောၚ်။
ရာဇာဝင်
ဨကရာဇ်တၞဟ်သအာၚ် ပန်ဒိုဟ်ဒ္စာံဒိုဟ် ဒးပလံၚ်နၚ်စၟာဲစၟိန်ဟွံတီအိုတ်ဟေၚ်။ ပ္ဍဲတွဵုရးမညသီုဖအိုတ်ဂှ် ထာဝရကုသဵုဗွဲမဂၠိုၚ်ဟေၚ် ကၠောန်ခၞံစွံပ္တန်လဝ်မပ္တံကဵုစေတဳဘုတ်ဘာဇြပ် လဟဵုပလေဝ်ပလေတ်ပ္တိုန်တၟိဘာဂိုဟ်ဘာတၟံ ပ္ဍဲဌာန်ခမဳသၚ် မသ္ပတဴဂန္တာဓုရ ဝိပဿနာဓုရ ကဵုဒါန်ဝတ်လၟိန်မသှ်ပတဴလဝ်ရ။ ဨကရာဇ် တၠညးပညာထဴဝွံ မၞုံကဵုကြီဇှ်အာနုဘမဇၞော် မပတၠဓဝ်သဒ္ဒါမဍိုက်ပေၚ်ကဵုဓဝ်သပ္ပရိုက် ထပှ်ပြကာမပ္တံကဵု သဒ္ဒါ၊ သဳလ၊ သုတ်၊ စာဂ၊ ပညာ၊ ဟိရိ သြတ္တပ္ပ တံဂှ်ကီု မသ္ဍိုက်မၠိုက် ပ္ဍဲရတ်ပိပြကာ မလေပ်ထံက်ပၚ်သၚ်ရိုဟ်ယိုက်ဒိုက်သာသနာကျာ် စွံစိုတ်လ္ဂူတပ်ကောန်ဍုၚ်ကောန်ကွာန်ညံၚ်ရဴကောန်ဖျုန်ဂြိုဟ် မက္တဵုဒှ်နူဇကုကီု ဍုၚ်ကွာန်ၜိုတ်သြိုဟ်ရာၚ်ဆာဲ ဟွံမွဲကဵုကမၠတ်ဒမၠရောၚ်။ ဨကရာဇ်တၞဟ်သအၚ် ပန်ဒိုဟ်ဒ္စာံဒိုဟ် ဒးပလံၚ်နၚ်စၟာဲစၟိန်ဟွံတီအိုန်ဟေၚ်။ ပ္ဍဲတွဵုရးမညသီုဖအိုတ်ဂှ် ထာဝရကုသဵုဗွဲမဂၠိုၚ်ဟေၚ် ကၠောန်ခၞံစွံပ္တန်လဝ်မပ္တံကဵုစေတဳဘုတ်ဘာဇြပ် လဟဵုပလေဝ်ပလေတ်ပ္တိုန်တၟိဘာဂိုဟ် ဘာတၟံ ပ္ဍဲဌာန်ခမဳသၚ် မသ္ပတဴဂန္တာဓုရ ၀ိပဿနာဓုရ ကဵုဒါန်ဝတ်လၟိုန်မသှ်ပတဴလဝ်ရ။ စေတဳမံက်တဴနူကဵုသၠုၚ်(၁၇၆)ဟတ်ဂှ် ဒက်ဇၞော်သၠုၚ်ပတိုန်(၆)ဟတ်ပၠန်။ စေတဳဒှ်အာသၠုၚ်(၁၈၂)ဟတ်ရ။ စေတဳပရောတ်ကီု စေတဳကြောတ်ကီု ကၠောန်ခၞံလဝ်တုဲ က္ဍိုၚ်ထဝ်မွဲ နကဵုရတ်ထပ်သာ် မဂ္ညိဂ္ညာတ်လဝ်တုဲ ပတိုန်က္ဍိုၚ်ကျာ်တုဲ သီုစေတဳမွဲနူတိဒှ်စိုပ်ကၞောတ်လံက်ထပ်သာ် ဖျေံထဝ်သီုဖအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲကျာ်စေတဳလ္ဂုၚ်လေဝ် မပ္တုဲပွကုသဵု ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ သောန်ဗဒှ်ခိုၚ်မွဲလျိုၚ်ဗရိုတ်(၁၇၀၀)ပသာတုဲ ကဵုဒါန်ရ။ ပ္ဍဲပွီပွိုၚ်အရှာံကျာ်စေတဳလ္ဂုၚ်ကီု သီုကဵုကျာ်စေတဳမံက်တဴဂှ် တၞံရိုက် တၞံတာ ကှေ် အဂၞု အနာၚ် မြာၚ် ကြုက် ပၞဟ်ဗွဲမဂၠိုၚ် တဵုလဝ်အိုတ်ရ။ ဨကရာဇ်ဗြဴဗညာထဴမိစဴဗု ပတၠသဒ္ဒါမလျုၚ်သ္ဍိက်ရတ်ပိပြကာ ပ္ဍဲသာသာသနာကျာ်တုဲ နိမန်ခမဳသၚ်မွဲမွဲတ္ၚဲ မသုန်မသုန်ကၠံ ကဵုဒါန်ပိဏ္ဍပါတ်လၟိုန်တ္ၚဲရောၚ်။ ပ္ဍဲမွဲဂိတု ပန်သဳ ပ္ဍဲမွဲမွဲသဳဂှ် ခမဳသၚ်မသုန်လ္ၚီ(၅၀၀၀)မွဲဂိတုပန်ဝါကဵုဒါန်ပိဏ္ဍပါတ် အာဟာရဘောဇိန် လၟိုန်တ္ၚဲသဳရောၚ်။
စဴသွဝ်
တၠတိဗြဴ ဗညာထဴဂှ် ဇိုန်သမ္ပတ္တိကဵုဂမာန်ဇကု ဓမ္မစေတဳတုဲ သ္ပသၟိၚ်ဗျုမံၚ်ပ္ဍဲဇရေၚ်ဇိုန်ဓါတ်သော် ကျာ်စေတဳလ္ဂုၚ် သးဇၚးပတုဲဝတ် တံၚးအရှာံကျာ်သ္ပရှေ်သှေ်ရဴဂဴစေတဳသော်လၟိုန်ရောၚ်။ ပ္ဍဲလအိတ်အယုတ်အာစိုပ်(၇၅)သၞာံဂှ် စုတိစဴအာသွဝ်ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဨကရာဇ်မန် ကဏ္ဍ:ဨကရာဇ်ဗြဴ
ကောန်ဆာန်၊ မိ
ပထမအဝဲ
မိကောန်ဆာန်ဝွံ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲမိမဂကူမန် နာဲသက်လောန် (နိုင်သက်လွင်၊ (၁၀/မလမ (နိုင်) ၀၂၅၉၅၉)၊ မိကျင်သန်း (၁၀/မလမ(နိုင်)၀၂၅၉၇၆) ပ္ဍဲကွာန်ခယျးပ္ဍဲ ပွိုင်ဍုင်ဘာအင် တွဵုရးဍုင်ကရေင် ပ္ဍဲ ၆ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၇၃ ရ။ မိကောန်ဆာန် ဂွံအံင်ကေတ် ၁၀ တန် နူကဵု ဘာတန်သမၠုင် (၆) ဍုင်မတ်မလီုတုဲ နူကဵုတက္ကသိုလ်မတ်မလီုဂှ် ကလိဂွံ ဗြးမဟိမုဘဳအေ (လိက်ဗၟာ) ရ။
ဂကောံသ္ၚိကၟိန်
မိကောန်ဆာန်ဝွံ ဒက်သ္ၚိကၟိန် ကု ဦးကျော်စိုးမိုး (၅/ရဘန (နိုင်)၁၁၀၉၉၇)တုဲ ကလိဂွံ ကောန်ဇာတ်ပိ (၁) မောင်မင်းကောန်းခန့် (၂) မောင်သန်းထိုက်၊ (၃) မသက်နှင်းစု ရ။ ဦးကျော်စိုးမိုးဂှ် ဒှ်ဂလာမူသလေန် မွဲတၠရ။
ဘဝသၟာပရေင်ဍုင်ကွာန်
မိကောန်ဆာန်ဝွံ နူဘဝ သၟာပရေင်ပိုန်ဒြပ်မွဲဂှ် ပ္ဍဲကဵုသဘင်ရုဲမာဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ် ဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် အမာတ်ကၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ပံင် နူကဵု ဗော်ဂအုပ်ဒဳမဝ်ကရေသဳကောန်ဂကူ (အေန်အေဝ်ဒဳ) မဒှ်ဗော် သၟဝ်ပၠတရဴ ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳတုဲ ကလိဂွံဇမၞးမာဲ ဂွံဒှ် အမာတ်ကၠတ်ထဝ်ကၟိန်ဍုင် မွဲတၠရ။
သဘင်မာဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ်လေဝ် ကလေင်ဒုင်ရုဲမာဲ ဒၞာဲဇကုတြေံ ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ပံင်ပၠန်ရ။ ညးပါ်ပါဲတအ် တော်ကေတ်မ္ဂး ညံင်ရဴဒေသတၞဟ်တအ်ကီု ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ပံင်ဝွံလေဝ် နကဵုကမ္မရှေန်မာဲဂှ် ဖန်လီလာန်လဝ်မာဲကီုရ။ လ္ၚတ်ရံင် မမာဲ ကေုာံ လၟိဟ်မၞိဟ်ဂမၠိုင်မ္ဂး ဒဒှ်ရ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ မွဲမွဲကၠတ်ကေတ်လဝ်မာဲ မွဲမွဲပွိုင်ဆန္ဒမာဲမ္ဂး ထပ်စုတ်လဝ် မမာဲအလီနွံဒၟံင် အကြာ ၁၀၀၀၀ စဵုကဵု ၂၀၀၀၀ နွံရောင်ဂှ် နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ ဒုင်သဇိုင် ကုတင်ဂၞင်လၟိဟ်မာဲဂမၠိုင်တုဲ ဟီုလဝ်ရ။ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု ပွိုင်ဍုင်ပံင်ဂှ် ဟိုတ်နူ မိကောန်ဆာန် ဒှ်မၞိဟ် မပၠုပ်ဂလာန် စပ်ကဵု ယၟုဒဒန်တကအ်ခၟိုင်ဂှ် လၟိဟ်မာဲအလီ ၜါလက်ပြင်ပြင် လီလဝ်ရောင်ဂှ် ညးဟီုပါ်ပါဲလဝ်ရ။
နကဵုပၞာန် ကြဴနူ အာတ်မိက် ညံင်ဂွံပသောင်ကဵု ကိစ္စမာဲအလီဏအ် ဂၠိုင်ကဵုအလန် ဟိုတ်နူ ကမ္မရှေန်မာဲ အလဵုအသဳအေန်အေဝ်ဒဳ ဟွံဒုင်ပသောင်တုဲ ကၞောတ်တဲ ထိင်ကေတ်ထောအ် အဝဵုဍုင်ရ။
[[ဝှာင်:Burmese-Election result Pong State.jpg|thumb|350px|လၟိဟ်မာဲ သွက်စၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန် နူကဵုပွိုင်ဍုင်ပံင် နူကဵု သဘင်မာဲသၞာံ ၂၀၁၅ ကဵု ၂၀၂၀။
သၞာံ ၂၀၁၅ ဟိုတ်နူ ဗော်မန် ဒှ်ဒၟံင်ၜါဗော်တုဲ ဗော်မန်ၜါဂှ် ကလိဂွံမာဲ သီုဖအိုတ် ၁၁,၄၄၀၊ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဂှ် ကလိဂွံ ၃၂,၈၃၁၊ ဗော်ကျဖောတ် ကလိဂွံ ၂၂.၇၄၈။
သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ဟိုတ်နူ ဗော်မန်ၜါ ဒှ်အာမွဲတုဲ ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ကလိဂွံမာဲ ၂၇,၇၂၉၊ ဗော်ကျဖေတ်ဂှ် ကလိဂွံ ၂၁,၅၅၂ (ဟိုတ်နူကဵု ဗော်ညးတအ် ပါ်တိတ်အာ ပြည်ထောင်စုကောင်းကျိုးဆောင်ပါတီ တုဲ မာဲညးတအ်ပြး ဒှ်မာန်)၊ နကဵု အေန်အေဝ်ဒဳဂှ် ကလိဂွံမာဲ သီုဖအိုတ် ၆၄,၈၆၃၊ ဂၠိုင်တိုန် နူအလန်မတုဲကၠုင် ၜါဆပြင်င်။
ဟိုတ်နူကဵု ဗော်မန်ဒှ်ၜါ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅တုဲ ကောန်မန် ဗွဲမဂၠိုင် စုတ်မာဲကဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ၊ သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ဗော်မန် ဒှ်မွဲ ကောန်မန်တအ် စုတ်မာဲကဵု ဗော်မန် ဂၠိုင်တိုန်ၜါဆမ္ဂး မၞိဟ်မစုတ်မာဲကဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳဂှ် ဒးအောန်စှ်ေ နူသၞာံ ၂၀၁၅။ ဆဂး ဟွံဒှ်ဗီုဂှ် ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ကလိဂွံမာဲ ဂၠိုင်တိုန်ၜါဆပၠန်ဂှ်ရ လၟိဟ်မာဲ မဒှ်သံသယျ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ မပၠုပ်စုတ်လဝ် မမာဲအလီ ပ္ဍဲပွိုင်ဆန္ဒမာဲဏအ် အောန်အိုတ် ၜါလက်ပြင်င်ဂှ် မဟီုမာန်။ ညံင်ရဴဏအ်ကီုဂှ် ပွိုင်ဍုင်တၞဟ်တအ်လေဝ် ဂွံဆဵုဒၟံင်ကီု။ (လၟိဟ်မမာဲတအ်ဂှ် ကေတ်နူ စရင် UEC) ]]
ကြဴနူ ပၞာန်ထိင်ကေတ် အဝဵုဍုင်တုဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် မိကောန်ဆာန်တအ် ပြံင်အာမံင် ပ္ဍဲအမေရိကာန်ရ။
ယၟု ဒဒန်တကအ်ခၟိုင်
ဒဒန်တကအ်ခၟိုင် ကဵု မတ်မလီုဂှ် ဗွဲကိုပ်ကၠာ ကဵုလဝ်ယၟု နကဵုဘာသာဗၟာ သံလွင်တံတား (ချောင်းဆုံ)ရ၊၊ အလဵုအသဳ အေန်အေဝ်ဒဳ ကလိဂွံအဝဵုတုဲ ကာလဒဒန်ကြပ်တုဲဂှ် ညးတအ် သၠာဲထောအ် နကဵုယၟု ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းတံတား (ဘီလူးကျွန်း)ရ၊၊ စပ်ကဵု ကိစ္စဏအ်တုဲ ညးဒေသဂမၠိုင် ဟွံဒးဂၞပ်တုဲ ဒစဵုဒစး၊ ဂိတုမာတ် ၂၊ ၂၀၁၇ဂှ် ညးဒေသ ရဲတကအ်ခၟိုင် ၜိုတ် ၃၀၀၀ ထ္ၜးဆန္ဒရ၊၊ စနူတ္ၚဲဂှ်တုဲ သွက်ဂွံဆက်ဒစဵုဒစးအာ အရာမသၠာဲယၟုဒဒန်ဂှ်တုဲ နူကဵု ညးဍုင်ကွာန်မန် ပွိုင်ဍုင်နာနာ ဒက်ပ္တန်လဝ် ကမ္မတဳမွဲ (သံလွင်တံတား(ချောင်းဆုံ)ဆိုင်ရာ လူထုလှုပ်ရှားမှုကော်မတီ) သီုဖအိုတ် မၞိဟ် ၁၅၀ တၠရ၊၊ အပ္ဍဲဂှ် နာဲမန်ရာဇာ၊ ဒံက်တာအံင်နာင်ဥူ၊ နာဲမေန်မေန်၊ မာံအံင်မန် တအ် ပါလုပ်ကီုရ၊၊ ညးဒစဵုဒစးတအ် စနူဂိတုဨပြဳ ၁၃ ဂှ် စပကောံစၟတ်တဲ ညးမဒစဵုဒစး ယၟုဒဒန်အောင်ဆန်း ပွိုင် (၅)တ္ၚဲဂှ် ကလိဂွံသီုဖအိုတ် ၜိုတ် မွဲပြကောဋိကိုဋ်ဘာ် (၁၂၀၀၀၀၀)ရ၊၊ စၟတ်တဲတအ်ဂှ် ညးတအ် ပလံင်ဗစိုပ် ဇရေင် သမ္မတ ဥူခေန်ကျဝ်၊ ညးမကဵုကသပ်ဍုင် ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ၊ ဝန်ဇၞော် တွဵုရးဍုင်မန် ကေုာံ ကၠတ်ထဝ်တွဵုရးဍုင်မန်ရ၊၊ ပ္ဍဲဂိတုမာတ် ၁၄ ပ္ဍဲ ကောံဓရီုကၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန် မရနုက်ကဵု စတုတ္ထ (စတုတ္ထအကြိမ်မြောက် ပြည်သူ့လွှတ်တော် ပုံမှန်အစည်းအဝေး) ဂှ် နူကဵု အမာတ်ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ မိကောန်ဆာန် ပတိုန်ဂလာန် “ဣလဵုဂှ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ကောန်ဂကူ ဣလဵုဂှ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ကောန်ဍုၚ်အရၚ်ရောဂှ် ကောန်ဍုၚ်အရၚ်တအ် ပါ်ပါဲ တီကေတ်ထေက်ရ။ ဍုၚ်ဂမၠိုၚ်ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ကောန်ဂကူညးတအ် ညးတအ်သ္ပသမ္တီရ။ ပ္ဍဲဍုၚ်ပိုဲဏအ် ကဵုယၟုဒဒန် “ဗိုလ်ချုပ်အောၚ်ဆန်း” မ္ဂး ညးလ္ၚဵုတအ် ဂစာန်တးပါဲမံၚ်ဂှ် ဒှ်ညးလညာတ်က္ဍန်ဟေၚ်ရ” ဟိုတ်ဂှ်ရ ဒဒန်မကၠောန်ဒၟံင် အကြာမတ်မလီု ကဵု တကအ်ခၟိုင်ဂှ် ညံင်ဂွံခုတ်ကဵုယၟု ဒဒန် ＂ဗိုလ်ချုပ်အောင်ဆန်းတံတား＂ရ၊၊ စပ်ကဵု ဂလာန်ဂှ်တုဲ မၞိဟ်မလုပ် ပတိုန်ဂလာန် သီုဖအိုတ် ၁၆ တၠ၊ မၞိဟ်လပါ်ဒစဵုဒစး ၃ တၠ ကဵု မၞိဟ်ထံက်ဂလာန် ၁၃ တၠ၊၊ ကာလဖျေဟ်မာဲဂှ် မၞိဟ်မထံက်ဂလာန် ၂၁၈ မာဲ၊ ဒစဵုဒစး ၄၃ မာဲ၊ မၞိဟ်မမံင်လဒေါဝ် ၁၁၆ မာဲတုဲ မာဲလပါ်ဂၠိုင်တုပ်စိုတ်တုဲ ဒှ်အာဒတန်ရ၊၊
စပ်ကဵုကိစ္စဏအ်တုဲ နာဲသက်လောန် ညးမဒှ်ဝန်ဇၞော်ကာ ကောန်ဍုင်အရင်ကီု သီုဒှ် အပါမိကောန်ဆာန်ဂှ် ပါ်ပါဲ လတူအရာ ကောန်ဝုတ်ဇကု နကဵုစၞး ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ မပတိုန်ဂလာန် ပ္ဍဲကၠတ်ထဝ် စပ်ကဵုကိစ္စယၟုဒဒန်ဝွံ "ပွမကေတ်မာန် ကေတ်ဇၞး လတူညးဍုင်ကွာန်ဗီုဏအ်ဂှ် ဒှ်နဲကဲ ညးအရိုင်တအ် မကေတ်မာန်မွဲရ" မြဴသာ်ဝွံ ညးဟီုကဵု ပရိုင် Frontier Myanmar ရ။
ကိစ္စပလေဝ် ဥပဒေသဇိုင် ၂၀၀၈
ပ္ဍဲကောံဓရီုကၠတ်ထဝ်ကၟိန်ဍုင် မဆေင်စပ် ကုပလေဝ် ဥပဒေသဇိုင် ၂၀၀၈ ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ၂၆ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၀ ဂှ် မိကောန်ဆာန် ပါလုပ် ပတိုန်ဂလာန်ကီုရ။ စပ်ကဵု ပိုဒ်ဇၞော် ၅၉ (စ) မဆေင်ကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ဂကောံသ္ၚိကၟိန် သမ္မတကၟိန်ဍုင်ဂှ် မိကောန်ဆာန်ဟီု
“ကုညးမပ သမ္မတဟေင် ထေက်ကဵု ဒးပိုင်ခြာ ဍာ်ဒကေဝ်မၞိဟ်ရောင်၊ လတူ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် မၞိဟ်ဂှ် သွက်ဂွံ ပိုင်ခြာ ဍာ်ဒကေဝ် ဟွံမဲပၟိက်။ ဥပဒေဗီုဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်ဨကရာဇ်တေအ်ဟေင် ဟိုတ်နူကဵု အဝဵုဍုင်ဂှ် ဆက်ဒုင်အာ အဆက်ကောန် အဆက်စဴတုဲ သၞောဝ်ဗီုဏအ်နွံပၟိက်” ညးဆက်ဟီုပၠန်ဂှ်
“ဂွိင်ဖေက် ဍုင်သအာင်တအ် အုပ်ဓလီုဏာ ဍုင်ဇကုတုဲ နွံပၟိက် ဥပဒေဏအ်ဂှ် ဒှ်ဟွံထေက်။ ဟိုတ်နူ ဇကုဍိုန်လျဟေင်ရ ဍုင်သအာင်တအ် ဓလီုဏာဇကုမာန်။ ဇကုဍိုဟ်ကေက်ဒၟံင်မ္ဂး ဍုင်သအာင်ဂှ် ဇကုရပ်စကာဂွံဒၟံင်ဏီရ။ သမ္မတဂှ် ဟိုတ်နူ မရုဲစှ်ဒၟံင် ဇၟာပ်မသုန်သၞာံမွဲအလန်ဂှ်ရ ပိုဒ်ၝောအ်ဏအ် ဟွံမဲပၟိက်။” တုဲပၠန် စပ်ကဵု ဍာ်ဒကေဝ် သမ္မတဂှ် ပွမပိုင်ခြာ အာယုက်၊ မၞိဟ်တြုဟ်၊ မၞိဟ်ဗြဴ၊ ဍာ်ဒကေဝ် ကတ်ပၞာန်တအ်ဂှ် ဒှ်ဟွံထေက်။ အာယုက်ဍောတ်ကဵုဒှ် အာယုက်ဇၞော်ကဵုဒှ် မၞိဟ်ဗြဴကဵုဒှ် မၞိဟ်တြုဟ်ကဵုဒှ် ယဝ်ရ ဍာ်ဒကေဝ်ဉာဏ်သၠုင်မ္ဂး ညးလဵုဟွံဟီု ဒှ်သမ္မတထေက်ဂှ် ညးဆက်ပတိုန်ထ္ၜး ထံက်ဂလာန် လတူ တင်ပလေဝ် ဥပဒေသဇိုင် ၂၀၀၈ ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ ကဏ္ဍ:BEHM
တၠဂုဏ်အ္စာအာနန္ဒ
ကဆံင်ပညာခေတ်
ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ခရတ် ၁၉၈၀ ကလိဂွံအာယုတ် ၅သၞာံဂှ် စမံၚ်ဘာတန် ပ္ဍဲကဵုဍုၚ်ရေဝ်ရ၊ နူကဵုစမံၚ်ဘာ သ္ဂောံအံၚ်ဇၞးကေတ် ဇၟာပ်ဇၟာပ်သၞာံတုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၉၈၈ဂှ် ကလိဂွံအာစိုပ် ၈တန်၊ ပ္ဍဲကဵုသၞာံဂှ်ဟေၚ် ပေရၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကလိုက်ကမဵုတုဲ ပ္ဍဲကဵုစၟတ်တ္ၚဲ ၉ ၈.၈.၈ ဂှ် ဘာတန်ကၟာတ်အာတုဲ တၠဂုဏ် အာနန္ဒလေဝ် ဒးဒေါအ်ထောံဘာတန် ပ္ဍဲသၞာံဂှ်ကီုရ၊ အခိၚ်ဒေါအ်ဘာတန်ဂှ် ဂွံအာယုတ် ၁၃သၞာံပြၚ်ပြၚ်ရ၊ အခိၚ်မံၚ်ဘာတန်ဂွံ ကေၚ်ကလိဂွံကၠုၚ် လာပ်ပထမတုဲ ပ္ဍဲကဵုဒဒွမ်ကးဘာမၞုံကဵုညာဏ်သေကက်သကာဂှ်လေဝ် သ္ဂောံကေၚ်မံၚ်ကၠုၚ်လဝ်ကီုရ။
ပွမအာစိုပ် ဒဒှ်ဘဝခမဳ၊သာမဏဳ
ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာဇ် ၁၃၅၁ သၞာံ၊ ဂိတုဇှေ် ၄စွေက်ဂှ် အာစိုပ်ဒဒှ်သာမဏီ ပ္ဍဲဘာခရိုက်သာံ ဍုၚ်ရေဝ်ရ၊ အ္စာဥပ္ပဇ္ဇျာယ်သ္ပကဵုသာမဏဳဂှ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠဘဒ္ဒန္တကေတုမတဳ(ကဝိဇေ၊ အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတ၊ G,E,C သဳရိလၚ်္ကာ)မဒှ်ရ၊ ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠဘဒ္ဒန္တကေတုမတဳဂှ် ဒှ်မသ တၞောဝ်ဒေတာဝ်တၠဂုဏ်အ္စာ အာနန္ဒကီုရ၊ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၅၆၊ ဂိတုစဲ ၁၁ စွေက်ဂှ် အာစိုပ်ဒဒှ်ခမဳပယျၚ်မပြဲ ပ္ဍဲဘာခရိုက်သာံ ဍုၚ်ရေဝ်ဂှ်ပၠန်ရ၊ အ္စာဥပ္ပဇ္ဇျာယ်ဂှ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာဘဒ္ဒန္တနာဂိန္ဒ၊ ဒါယကာပယျၚ်ဂှ် အပါဇၞော်နာဲယှိၚ် မိဇၞော်မိဒေန်တအ်ကီု သီုကဵုမအံက် နာဲဒေန်ယှိုယ်ကဵု မိအံက်မိချဝ်ဝေန်တအ်မဒှ်ရ။
အ္စာအနန္တဂုဏ်ဂမၠိုၚ်
ကေင်ဆိုက်ဗ္ဒက် နိဿဲကၠုၚ်ကဵု အ္စာဗွဲမဂၠိုၚ်ရ၊ ပ္ဍဲကဵုဘာခရိုက်သာံ ဍုၚ်ရေဝ်ဝွံ နိဿဲကၠုၚ်ကဵုဇရၚ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠဘာခရိုက်သာံ ဘဒ္ဒန္တကေတုမတဳ(ကဝိ ဓဇ၊ အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတ၊ G.E.C သဳရိလင်္ကာ)၊ ဘဒ္ဒန္တနာဂိန္ဒ၊ တၠဂုဏ်အ္စာဇဝန တအ်ရ၊ ပ္ဍဲကဵုတိုက်လိက် ဘာသဳရိမင်္ဂလဍုင်ရေဝ်ဂှ် နိဿဲကၠုၚ်ပ္ဍဲဇရေင် ကျာ်ဇၞော်အ္စာဘဒ္ဒန္တမောနေယျ(ဓမ္မကထိက)၊ ဘဒ္ဒန္တရေဝတ(တံင်ပရင်)၊ တၠဂုဏ်အ္စာကုမာရ၊ တၠဂုဏ်အ္စာသဳရိမာလာတအ်ကီုရ၊ ပ္ဍဲကဵုဘာဗဂေါပရိယတ္တိမန် ဍုင်မတ် မလီုဂှ် နိဿဲကၠုၚ်ဇရေင် ကျာ်ဇၞော်အ္စာဘဒ္ဒန္တသဳလာစာရ(ဓမ္မာစရိယ၊ အဂ္ဂ မဟာဂန္ထဝါစကပဏ္ဍိတ)၊ တၠဂုဏ်အ္စာပါလရာမည(ဓမ္မာစရိယ L.L.B, DIP IN ENGLISH)၊ တၠဂုဏ်အ္စာသဳရိ၊ တၠဂုဏ်အ္စာသစ္စာကာရ တအ်ကီု၊ ပ္ဍဲကဵုလ္ရီဍုင်လဂုင်ဂှ် ဇရေင်ကျာ်ဇၞော် ဘဒ္ဒန္တကေသရ(ဓမ္မာစရိယ ဒုတိယအကျဝ်)၊ တၠဂုဏ်အ္စာသိပ္ပံတအ်ကီု၊ ဇရေင်တၠဂုဏ်အ္စာသုန္ဒရ(အ္စာလိက် ဘာခရိုက်သာံ)ဝွံကီု ကေင်နိဿဲဆိုက်ဗဒက်ကၠုၚ်ဗွဲတၟေင်ကီုရ။
စပ်ကဵုတန်ဓမ္မာစရိယတုဲ အ္စာကေင်နိဿဲကၠုၚ်ဂမၠိုၚ်ဂှ် ဘဒ္ဒန္တကေသရ တိုက်လိက်ပရိယတ္တိမန် ဘာဗဵုလ္ရီဍုင်လဂုင်၊ ဘဒ္ဒန္တသုဝဏ္ဏ(ခ)ဘဒ္ဒန္တထေရာ နန္ဒဘာမြာင် ဍုင်မတ်မလီု၊ ဘဒ္ဒန္တဝိသာရဒ၊ ဘဒ္ဒန္တကေလာသ ကအ်ဗိန် ဘာဇၞော်တအ် မဒှ်အိုတ်ရ။
စပ်ကဵုတန်ဝိနယပါဠိပါရဂူတုဲ အ္စာကေင်နိဿဲကၠုၚ်ဂမၠိုၚ်ဂှ်ဘဒ္ဒန္တဝါရ(မဟာဂန္ထ ဝါစကပဏ္ဍိတ)၊ ဘဒ္ဒန္တကောဏ္ဍည ဘာကၟဆီဍုင်လဂုင်၊ ဦးအောင်ခိုင်(ပါဠိ ဂုဏ်ထူး)တအ် မဒှ်အိုတ်ရ။
အံၚ်ဇၞးကၠုၚ်ကဆံၚ်ပညာ တၟေၚ်ဂုဏ်ဂမၠိုၚ်
ပ္ဍဲကဵုဂကောံအလဵုသဳဂှ် ကေၚ်ဂွံကၠုၚ်လာဘ်ဒုတိယအလုံပွိုင်ဍုင် ပ္ဍဲကဵုတန်မူလရ၊ ပ္ဍဲကဵုဂကောံရာမညနိကာယ အလုံတဵုရးမန်ဂှ် ဂွံအံၚ်ဇၞးကၠုၚ်တန်ဇၞော် လာဘ်ပထမ၊ တန်ဒေါဝ် လာဘ်ဒုတိယ၊ တန်ဍောတ် လာဘ်ဒုတိယရ၊ ပ္ဍဲကဵုဂကောံသမဂ္ဂါသာသနေရတာ ဘာကၠအ်ပၞဟ်မုဟ်ဍုင်ဂ်ှ ကေင်ဂွံကၠုၚ်တန်ဇၞော် ပထမ၊ တန်ဒေါဝ် ပထမ၊ တန်ဍောတ် ပထမ ကီုရ၊ ပ္ဍဲဂကောံပရိယတ္တိကောဝိဒ တံင်ပရင်ဂှ် အံၚ်ဇၞးကၠုၚ်တန်ဒေါ၀် နကဵုလာဘ် ပထမပၠန်ရ၊ ပ္ဍဲကဵုဂကောံပရိယတ္တိသာသနာနုဂ္ဂဟ ဂကောံဂိုဏ်မြာင် ဍုင်ရေဝ်ဝွံ အံၚ်ဇၞးကၠုၚ်တန်ဒေါဝ် ပထမ၊ တန်ဍောတ် ပထမ၊ တန်မူလ တတိယ သာ်ဝွံအံၚ်ဇၞးကၠုၚ်နကဵုလာဘ်တၟေၚ်ကီုရ၊ ပ္ဍဲကဵုဂကောံတြးလျးအဘိဓဝ်ကျာ် ဍုင်ရေဝ်ဂှ် ဒုတိတ(သကေက်သကာ)၊ တန်တတိယ တၟေၚ်ဂုဏ်၊ တန်စတုတ္ထ တၟေၚ်ဂုဏ်၊ နကဵုလာဘ်တၟေၚ်သာ်ဝွံအံၚ်ဇၞးကၠုၚ်တုဲ ပ္ဍဲကဵုပေဲါသၟာန်သွဟ်လိက် အလဵု၁၉၉ ဂှ် သ္ဂောံအံၚ်ဇၞးကေတ်တန်ဇၞော် နကဵုလာဘ်တၟေၚ်ဒုတိယ အလုံကၟိန်ဍုၚ်ဗၟာမွဲရ။
ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၆၂ သၞာံဂှ် ဂွံအံၚ်ဇၞးပြကိုဟ်တမ်ပိပြကိုဟ်တုဲ ကလိဂွံတဆိပ်ကြာ သာသနဓဇ ဓမ္မာစရိယရ။ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၆၅ သၞာံဂှ် ဇြိုၚ်ကဵုကလိဂွံ တဆိပ်တေၚ်မွဲ ကော်ဂးဝိနယ ပါဠိပါရဂူဂှ် ဂွံၜှ်ကေတ်ဗွဲမအံၚ်ဇၞးရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ
သ္ၚု
သ္ၚု (Rice) ဂှ် ဒှ်သတ် နူတၞံသြောအ် မပ္တိတ်လဝ် သၞောက်တုဲ မဒှ်စၞစအဓိက ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ဗွဲမဂၠိုင်ကဵု ဒေသ၊ ဗွဲတၟေင် ကောန်အာရှတအ်မွဲရ၊၊ အရာမတဵုလွဳပ္တိတ် ပ္ဍဲကဵုဂၠးတိဏအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် သြောအ် (ဝါ) သ္ၚုဂှ် ဒှ်အရာမပ္တိတ် ဂၠိုင်မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် (သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး မွဲဂၠးတိ ပ္တိတ်သ္ၚု ၇၄၁.၅ မဳလဳယာန် တာန်)၊ ဂၠိုင်နူသ္ၚုဂှ် တ္ၜဴ (၁.၉ ဗဳလဳယာန် တာန်) ကဵု သြောအ်ဂန် (၁.၀ ဗဳလဳယာန် တာန်)ရ၊၊
တ္ၜဴ ကဵု သြောအ်ဂှ် ဟိုတ်နူ မပ္တိတ် သွက်ဂွံကၠောန် အရာတၞဟ်တုဲ မပ္တိတ်ဂၠိုင်ကီုလေဝ် သ္ၚု မဒှ်စၞစ သွက်မၞိဟ်တအ်တုဲ သ္ၚုဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော်အိုတ် မဂၠိုင်အိုတ် မပ္တိတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ဟီုဂွံရ၊၊ သ္ၚုဂှ် နွံဂၠိုင် ကဵုဂကူတုဲ မွဲဒေသ ကဵုမွဲဒေသလေဝ် ပ္တိတ်ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ၊၊ ပၞောဝ်တအ်ဂှ် သြောအ် မတဵု ပ္ဍဲခံက်ဍာ် ကဵု သြောအ်ဒဵု ၜါဝွံ တၞဟ်ခြာရေင်သကအ်တုဲ သြောအ်ဂှ် နကဵုသဘာဝ ၜိုန်ရ တိုန်ကေတ်တ် ဂွံမာန်ကီုလေဝ် နကဵုကမၠောန်ဗ္ၚ မတဵုလွဳ နကဵုခံက်ဗ္ၚ၊ ကေုာံ နကဵု သလာတ်ဇၞော်ဇၞော်တုဲ မတဵုကၠုင်ဒၟံင်ရ၊၊ သြောအ်ဂှ် တဵုလွဳဒၟံင် ပ္ဍဲဒေသဒၞာဲဗြဲမဂၠိုင် ကေုာံ မၞုံကဵုဓါတ်ဂမ္တဴ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵုအာရှ၊ အာဖရိက ကေုာံ ဒေသတၞဟ်တအ်ရ၊၊
အတိုင်နဲခေတ်တြေံ မတဵုသြောအ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵုခံက် မၞုံကဵု ဍာ်ဂှ် ပတမ်စ တၞံသြောအ်ဍောတ်တ် (ကော်စ မ)ရ၊၊ နဲကဲဝွံ အတိုင်အစာဝင်တအ်မ္ဂး ဂကူမန်တအ် ပ္ဍဲအခိင်နွံဒၟံင် ပ္ဍဲဒေသယာန်သဳကြုင် (ခေတ်လၟုဟ် ဍုင်ကြုက်) တေအ်ဂှ် ဖန်ဗဒှ်လဝ်ရ၊၊
နိရုတ္တိ
မအရေဝ်အင်္ဂလိက် မကော် rice တ္ၚဲဏအ်ဂှ် ကၠုင်နူ အရေဝ်ပြင်သေတ်တြေံ ris၊ အရေဝ်ပြင်သေတ်တြေံဂှ် ကၠုင်နူ အရေဝ်အဳတလဳ riso၊ အရေဝ်အဳတလဳဂှ် ကၠုင် လတ္တေန် oriza၊ လတ္တေန်ဂှ် ကၠုင်နူ ဂရိတ် ὄρυζα (oruza)၊၊ မအရေဝ် မဆေင်ကဵု သြောအ် ပ္ဍဲယူရောပ် သီုဖအိုတ်ဂှ် စေန်ဆက်ကၠုင် နူဂရိတ်ဏအ်ဖအိုတ်ရ၊၊ မအရေဝ်ဂရိတ်ဂှ် ကၠုင်နူသံသကြိုတ် Vrīhi (व्रीहि) ၊၊ ရံင်ကဵု ဝင်ဗီုသြောအ် မပြးဇးအာ ဒေသတၞဟ် နူကဵု ဂကူတမ်မူလအာရှ မဒှ်တၞောဝ်ဂကူမန်ဂှ်ကီု၊ ရံင်ကဵု အရေဝ်ဗီုခမေန် မကော် ស្រូវ သြောရ် ဂှ်တုဲ မအရေဝ် သံသကြိုတ် ဂှ် ကၠုင်နူမအရေဝ် ဂကူတမ်မူလအာရှ မဒှ်တၞောဝ်ဂကူမန် သြောအ်/ရ် ဝွံ ဒှ်မာန်ရ၊၊
သဏ္ဌာန်
တၞံသြောအ်ဂှ် နွံသမၠုင် စဵုကဵု ၁-၁.၈ မဳတာ (၃.၃-၅.၉ ပေ) ဆဂး တန်တဴကဵု ဂကူ ကေုာံ ရှ်တိတုဲ မလေပ်တၞဟ်ခြာမာန်ရ၊၊ တၞးသြောအ်ဂှ် ဂၠိင်သောဲ နွံ ဇမၠိင် အကြာ ၅၀-၁၀၀ ဇြေန်ဒဳမဳတာ (၂၀-၃၉ ၝောအ်တဲ) အနာံနွံ ၂-၂.၅ ဇြေန်ဒဳမဳတာ (၀.၇၉ - ၀.၉၈ ၝောအ်တဲ)၊၊ ပ္ကဴဍေဟ် အသာ်ဗု မၞုံဗီုပြင်ဒကောင်ဂၠိင်င်၊ ကဴဍေဟ် ဒှ်မဍေဟ် မၞုံကဵုဗီုပြင် ဒကောင်ရ၊၊
အဟာရ
သ္ၚုဂှ် ဒှ်စၞအဓိက ကောန်မၞိဟ်ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် ကဝက်ပြင်ဒၟံင်ရ၊၊ သ္ၚုဂှ် ဒှ်ဇွောအ်မ အဓိက ကောန်ဍုင် ပ္ဍဲအာရှ ကေုာံ ပါသဳဖိစ် ၁၇ ဍုင် ကေုာံ ကောန်ဍုင် ပ္ဍဲဒေသအမေရိကသၠုင်ကျာ ကေုာံ သၟဝ်ကျာ ၉ ဍုင်တုဲ ပ္ဍဲအဖရိက ၈ ဍုင်ရ၊၊ စၞဇွောအ်မဂၠးတိသီုဖအိုတ် သ္ၚုဂှ် ဖ္ဍိုက်ဗပေင်ကဵု ၂၀﹪၊ ဂျုံ wheat ဂှ် ၁၉﹪ တုဲ သြောအ်ဂန်ဂှ် ၅﹪ရ၊၊
ကာရ်ဗဝ်ဟာ်ဒြိဒ် (Carbohydrates)
ဓါတ်အဓိက မၞုံပ္ဍဲကဵုသ္ၚုဂှ် ဒှ် ကာရ်ဗဝ်ဟာ်ဒြိဒ် ရ၊၊ တုဲ ပ္ဍဲကဵုသ္ၚု ၉၀﹪ဂှ် ဒှ်ကာရ်ဗဝ်ဟာ်ဒြိဒ်တုဲ ကာလဝ်ရဳ ၈၇﹪ဂှ် ကၠုင်နူ ကာရ်ဗဝ်ဟာ်ဒြိဒ်ရ၊၊
ကာရ်ဗဝ်ဟာ်ဒြိဒ်ဂှ် ဒှ်ဓါတ်ဂလူကောသ် ဓရိဟ်ဂၠိင် (long chains of glucose) မကော်ခဴစ အမူလဝ်သေ (amylose) ကေုာံ အမူလဝ်ပေတိန် (amylopectin)၊၊ ဓါတ်ဂလူကောသ် (glucose)ဂှ် ဒှ်ဓါတ်သဂြာ မွဲဂကူကီုရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ လဆောဝ် ကော်စ သဂြာဆီ ရ၊၊
အမူလဝ်သေ (amylose) ကဵု အမူလဝ်ပေတိန် (amylopectin) ၜါဏအ် အစောံသတ္တိ ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ၊၊ ဓါတ်သီုၜါဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵုသ္ၚုမ္ၚုဟ်မ္ၚုဟ်ကီု သီုကဵုဍိုန်ဍိုန်တအ်ရ၊၊
ပ္ဍဲသ္ၚု မၞုံကဵု အမူလဝ်သေ မဂၠိုင်ဂှ်မ္ဂး ဗီုကဵုသ္ၚုဗသမာတဳတအ်မ္ဂး ကာလဍုန်တုဲ ဍေဟ်ဟွံဗာန်ရေင်သကအ်ရ၊၊ အမူလဝ်သေဂှ် စၞလာဲလဇုဲတုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဍေဟ်တအ်ဂှ် ပံင်တောဲဒၟံင် ကုဖဳဗေရ် မကိတ်ညဳ ကုပရေင်ထတ်ယိုက်ရ၊၊
သ္ၚု မၞုံကဵု အမူလဝ်ပေတိန် မဂၠိုင်ဂှ်မ္ဂး ကာလဍုန်တုဲ မလေပ်ဗာန် ရေင်သကအ်ရ၊၊ ဥပမာ ပလေင်၊ သ္ၚုဇၞော်၊ သ္ၚုမာလိ ဍုင်သေံ ဗွဲတၟေင် သ္ၚု ရဲရးအာရှ မစဂၠိုင်၊ ကၠောန်ပုင်ခၞာခိုဟ် တုဲပၠန် စကဵုတဲလောဲသွာရ၊၊ သ္ၚုဏအ်ဂှ် စၞလာဲလောဲသွာရ၊၊ စၞလာဲလောဲဂှ် ဒှ်အရာမခိုဟ်တွဵု ဟွံသေင် မုဟိုတ်ရောမ္ဂး စၞလာဲပြဟ်တုဲ ဓါတ်သဂြာ နွံပ္ဍဲပါင်ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲခန္ဓကာယဇကု မွဲတဲဓဝ် အခိင်ပြဟ်ဟ်တုဲ မလေပ်ဗဒှ်ကဵု ယဲဒါဲယာဗေတိစ် (ယဲဏမ်ဍာတ်)ရ၊၊
ဖဳဗေရ် (Fiber)
ပ္ဍဲကဵု သ္ၚုကဆံင် (သ္ၚုမဗုတ် ဗဗုလဝ်ဟွံသေင်)ဂှ် ဖဳဗေရ် နွံ (၁.၈﹪) တုဲ ပ္ဍဲကဵုသ္ၚုဗဗုလဝ်ဂှ် ဖဳဗေရ် နွံအောန် (၀.၃﹪) ရ၊၊ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ဖဳဗေရ်ဂှ် နွံလပါ်မ္ၚးတုဲ ဗုတ်ပေါတ်ပ္တိတ်ထောအ်အိုတ်ရ၊၊ (ဝါ) ဖဳဗေရ်ဂှ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲခဗိုက်သ္ၚုတုဲ ခဗိုက်သ္ၚုဂှ် ပေါတ်ပ္တိတ်ထောအ်တုဲ သှ်ေအောန်အာရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ သ္ၚုဗုတ်ဖအးဂၠိုင်ခ္ဍင် ဖဳဗေရ် သှ်ေအောန်ခ္ဍင်ရ၊၊
ပ္ဍဲပုင် မဍုန်လဝ် နကဵုသ္ၚုကဆံင် ၁၉၅ ဂရာမ်ဂှ် နွံ ဖဳဗေရ် ၜိုတ် ၃.၅ ဂရာမ်ရ၊၊
ဓါတ်ကသဳ မစဵုဒၞာနာနာလေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲသ္ၚုကဆံင်ကီု သီုကဵု သ္ၚုဗဗုရ၊၊ ဓါတ်ကသဳ မစဵုဒၞာဂှ် ကဵုဒြဟတ် ကုဗက်တေရဳယျာ လပါ်ခိုဟ် (beneficial bacteria) မၞုံ ပ္ဍဲခန္ဓပိုယ် ညံင်ဂွံထတ်ယုက်ရ၊၊ ဗက်တေရဳယျာ လပါ်ခိုဟ်ဂှ် ထတ်ယုက်မ္ဂး စဵုဒၞာကဵု ဗက်တေရဳ လပါ်ပရေအ်တအ်မာန်ရ၊၊ ဥပမာ ပ္ဍဲကဵုကြုတ်ဇၞော် (colon) ဂှ် စဵုဒၞာကဵု ဓါတ်အက်သေတ် ဇရိဟ်ဂၠေအ်တုဲ ပကဵု ညံင်ဟွံဂွံဒှ် ယဲဂေန်သာ ကြုတ်ဇၞော်ရ၊၊
ဗဳတမေန် ကေုာံ ဓါတ်မိနေရလ်ဂမၠိုင် (Vitamins and Minerals)
ဓါတ်အဟာရ ပ္ဍဲကဵုသ္ၚု ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် ကုဗီုမဍုန်တောမ်ပုင်တၟာဂလိုင်ရ၊၊ ဗဳတမေန် ကေုာံ ဓါတ်မိနေရေလ် ပ္ဍဲကဵုသ္ၚုတအ်ဂှ် မလေပ်ကောံဒၟံင် ပ္ဍဲကဵုခဗိုက် ကေုာံ မဍေဟ်လပါ်လတူဂၠိုင်ဂှ်ရ ဓါတ်တအ်ဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵုသ္ၚုကဆံင် ရသှ်ေတုဲ ပ္ဍဲကဵု သ္ၚုဗဗုလဝ်တအ်ဂှ် ဟွံသေင်ရ၊၊
သ္ၚုဗဗု ဟာ၊ သ္ၚုကဆံင် ဟာ
သ္ၚုဗဗု ဟီုဂှ် ဒှ်သ္ၚုမဗုတ်တုဲ ဖအး ဗဗုလဝ် ညံင်ခဗိုက်ဍေဟ်ဂွံတိတ်အာရ၊၊ သ္ၚုဗဗုဂှ် စဍိုန်ဍောတ်၊ ဍုန်လောဲ၊ ရှ်ခိုဟ်၊ ဗဵုကျေဝ် ဆဂး အရာမခိုဟ် သွက်ပရေင်ထတ်ယုက် သွက်အဟာရမၞိဟ်ဂှ် ဒးဒုင်ပတိတ်ထောအ်ဖအိုတ်တုဲ သှ်ေဒၟံင် ဓါတ်သဂြာသၟးဂၠိုင်ရ၊၊
ဆဂး ယဝ်ရသ္ၚုဂှ် မတဵုလဝ် ပ္ဍဲကဵုဒေသမကၠိပပ် (မကၠိပပ် နကဵုဓါတုဟွံအးၚး) မ္ဂး ပ္ဍဲသ္ၚုကဆံင်ဂှ် ဓါတ်သၠာက်ဇရိုင် (heavy metal) မဒှ်ဓါတ် မကဵုအန္တရာယ် ကုပရေင်ထတ်ယုက် ဍာ်ဇမၠိင် နွံဂၠိုင်ပၠန်ရ၊၊
စသ္ၚုဗဗုမ္ဂး ဟိုတ်နူဓါတ်သဂြာဂၠိုင်တုဲ ဓါတ်သဂြာမတိုန်ပြဟ် (ဟိုတ်စၞမလာဲလောဲတုဲ ဓါတ်သဂြာ မတိုန်မွဲတဲဓဝ် ဂၠိုင်င်)ဂှ်ရ ကတဵုဒှ် ယဲဏမ်ဍာတ်မာန်ရ၊၊ မွဲသာ်ပၠန် သ္ၚုကဆံင်ဂှ် မလုပ်လၟိဟ် စၞစဓါတ်ဂလူစေမိစ်အောန် (ow-glycemic food)တုဲ ထိင်ကဵု ဓါတ်သဂြာ ပ္ဍဲဆီမာန်ကီုရ၊၊
ဟိုတ်ဂှ်ရ ရံင်နကဵု အစောံစရာဲ အဟာရ ကေုာံ ဂုဏ်ဖိုလ် ပရေင်ထတ်ယုက်မ္ဂး သ္ၚုကဆံင်ဂှ် ဒှ်အရာမထေက်ကဵု ဒးစမွဲရ၊၊
ပလေင်လမ္စံက်
ပ္ဍဲကဵုသြောအ်ဂမၠိုင်ဂှ် ပလေင်လမ္စံက်ဂှ် ဟိုတ်နူဓါတ်ကာရ်ဗဝ်ဟာ်ဒြိဒ် နွံဂၠိုင် နူဂကူသြောအ်ဗုဗုတၞဟ်တအ်တုဲ ကိတ်ညဳကဵု ပရေင်ထတ်ယုက်ဂၠိုင်ရ။ ဓါတ်မိနေရလ် ဂကူသြောအ်တၞဟ်တအ်ဂှ် နွံဆ ဗွဲလတူသၟးတုဲ ကာလဗုတ်ဖအးထောအ်မ္ဂး ဓါတ်တအ်ဂှ် တိတ်အာအိုတ်ရ။ ပလေင်လမ္စံက်ဂှ် ဓါတ်မိနေရလ်တအ်ဂှ် ပ္ဍဲဗွဲလတူကီု သီုကဵု ပ္ဍဲဖျုန်သ္ၚုဂှ်တုဲ နွံဒၟံင်ရ။ အသာ်လမ္စံက်ဍေဟ်ဂှ် ညံင်သတ် ဗလူဗဴရဳကီု နွံကဵု ဓါတ်anthocyanin ရ။ ဓါတ်ဂှ် စဵုဒၞာကဵု ညံင်ဒဳအေန်အေဟွံဂွံလီုရ။ ဒဳအေန်အေလီုမ္ဂး ကတဵုဒှ် ယဲကေန်သာမာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပလေင်လမ္စံက် မနွံကဵု ဓါတ်anthocyanin ဂှ် ဒှ်အရာ မစဵုဒၞာကဵု ညံင်ဟွံဂွံဒှ် ယဲကေန်သာရ။
သၠာက်ဇရိုင် (heavy metal)
ဓါတ်သၠာက်ဇရိုင် ဂှ် ဓါတ်သၠာက် မၞုံကဵုလျိုင်မဇြိုင်တုဲ မၞိဟ်တအ် စတုဲ ဍေဟ်ဟွံတိတ်အာ နူကဵုခန္ဓကာယဇကုတုဲ ယဝ်ရဓါတ်သၠာက်ဇရိုင် ဂှ် နွံဂၠိုင် ပ္ဍဲခန္ဓကာယပိုဲမ္ဂး မလေပ်ကဵုအန္တရာယ် ယဲဘဲနာနာသာ်မာန်ရ၊၊ သၠာက်ဇရိုင် ပ္ဍဲစၞစဂှ် ဒှ်ပြသၞာဇၞော်ဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲစၞစ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင်ရ၊၊ သၠာက်ဇရိုင်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵုကျာဟွံအးဇ္ၚးရ၊၊ ဥပမာ ဟိုတ်နူကျာဟွံအးဇ္ၚးတုဲ ပ္ဍဲကဵုချောဲဂမၠိုင် သၠာက်ဇရိုင် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ၊၊ ဂၠဴစချောဲဂှ်တုဲ ဓါတ်တၞဟ်တအ် ၜိုန်ရ ဍေဟ်တိတ်အာ ဗဒှ်ကဵု အရာတၞဟ် ပ္ဍဲခန္ဓဂၠဴဂှ်ကီုလေဝ် သၠာက်ဇရိုင်ဂှ် သှ်ေဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဂၠဴဂှ်ရ၊၊ ကာလဂၠဴဂှ် ဒှ်ဖျုန် မၞိဟ်တအ် ဍုန်စဖျုန်ဂၠဴဂှ်မ္ဂး သၠာက်ဇရိုင် ဂှ် စိုပ်အာ ပ္ဍဲမၞိဟ်တအ်ပၠန်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂၠဴအာယုက်ဂၠိင် ခ္ဍင် ပ္ဍဲဖျုန်ဍေဟ် သၠာက်ဇရိုင် ပကောံဂွံဂၠိုင်ခ္ဍင်ရ၊၊ ညံင်ရဴဂှ်ကီု ပ္ဍဲကဵုကၚုဲလေဝ် ဗီုဂှ်ကီုဂှ်ရ ကအာယုက်ဇၞော်လောန်တအ်ဂှ် စဟွံထေက် မြဴသာ်ဝွံ ဌာနပရေင်ထတ်ယုက်အဳယူ ကေင်ပ္တိတ်လဝ် လိက်မကဵုပညာကီုရ၊၊
သၠာက်ဇရိုင် ပ္ဍဲကဵုသ္ၚုဂှ် မလေပ်နွံ ပ္ဍဲခဗိုက်ဍေဟ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲသ္ၚုကဆံင်ဂှ် သၠာက်ဇရိုင်နွံဂၠိုင်ရ၊၊ လ္ၚတ်ပ္ဍဲသ္ၚုတုဲ ဂွံတီကေတ် သ္ၚုနူကဵု ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် သၠာက်ဇရိုင် နွံဂၠိုင်လောန်အာ နူဗၞတ်ဗ္ၜတ်ဂှ် ဟီုဗၟံက်ထ္ၜးလဝ်ရ၊၊ ဂကူသၠာက်ဇရိုင် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵုသ္ၚုတအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ကဒ်မိနိယောမ် (cadmium)၊ ခရဝ်မိနိယောမ် (chromium)၊ ဗကောဝ် (lead)၊ မေရ်စူရဳ (mercury) ကေုာံ အာရ်သေနိစ် (arsenic) တအ် ဂွံဆဵုဂၠိုင်ရ၊၊
သၠာက်ဇရိုင်တအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဟိုတ်နူ ခတီုကျာဟွံအးဇ္ၚး၊ တိ ဟွံအးဇ္ၚး၊ ဍာ် ဟွံအးဇ္ၚး ဒၟာနူကဵု ရုင်စက်မလောန်ၜက်တုဲ ပကဵု ပွဳပွူသဘာဝ ဟွံအးဇ္ၚး၊ ၜံက်ခါဲမာင်၊ ဟိုတ်နူ ယာန်ကွဳစက်၊ ဟိုတ်နူမစံင်ခၟိက် (waste incineration)၊ ဟိုတ်နူမစကာ ဝါဲဓါတ် ကေုာံ ဂဥုဲဂစိုတ်စၟတအ်ရ၊၊
ဝင်
ဒုင်သဇိုင် နကဵုသက်သဳ ပုရဏဝိဇာယာန် ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာတုဲ ကမၠောန်ဗ္ၚ မတဵုသြောအ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵုဒၞာဲဒေသ ကြုင်ယာန်သဳ (Yangtze River) ပ္ဍဲဍုင်ကြုက် ခေတ်လၟုဟ်ရ၊၊   မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ကာလပါ်ရံင်ဓါတ် ဂကူသြောအ်အိန္ဒိယ(indica)ကီု၊ ဂကူသြောအ်ဂျပေန် (japonica)ကီု ဂွံဆဵုကေတ် တမ်ဗဳဇဍေဟ်တအ် ကၠုင်နူဒေသကြုင်ယာန်သဳဂှ်ဖအိုတ်ရ၊၊ ပ္ဍဲကဵုမပါ်ဓါတ်ဂှ် ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ တမ်ဗဳဇသြောအ်ဂှ် နူကဵုမွဲဒၞာဲဓဝ် (ဝါ) နူကဵုဒေသယာန်သဳဂှ် ပြးဇးတိတ်အာ ဒေသတၞဟ်  နူကဵုအခိင်မလောန်ကၠုင် အကြာ ၁၃,၅၀၀ ကဵု ၈,၂၀၀ သၞာံ မလောန်ကၠုင်တေအ်ရ၊၊ A more recent population genomic study indicates that japonica was domesticated first, and that indica rice arose when japonica arrived in India about ~4,500 years ago and hybridized with an undomesticated proto-indica or wild O. nivara. . မဂွံတီကေတ် နူပွမလ္ၚတ်ဂှ် မွဲပၠန်ဂှ် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် နဲကဲမတဵုသြောအ် နကဵုနဲမကြိုင်ဍာ်ခံက်တုဲ မတဵုဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵုဒေသကြုင်ယာန်သဳ သကုတ်လပါ်သၟဝ်တုဲ ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ် ဒှ်ဒတန်ဒၟံင် ဂကူတမ်မူလအာရှ မကော်ဂး (Austronesian peoples)တအ်ရ၊၊ ဂကူမန်ပိုဲလေဝ် စေန်ဆက်ကၠုင် နူတၞောဝ်ဂကူဝွံကီုရ၊၊
အာဖရိက
တိုက်အာဖရိက (Africa) ဂှ် ပၞောဝ်ကဵု တိုက်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ဒှ်တိုက်ဇၞော်အိုတ် မရနုက်ကဵုဒုတိယတုဲ သီုဒှ် တိုက်လၟိဟ်မၞိဟ် မဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵု ဒုတိယ ကြဴနူ တိုက်အာရှရ။ ဇမၞော်တိုက်ဝွံ နွံၜိုတ် 30.3 million km2 (11.7 million square miles) သီုကဵု တကအ်ဂမၠိုင်တုဲ တိုက်ဝွံ ဂြောပ်ဓလီုလဝ် သမၠဲ ဂၠးတိ သီုဖအိုတ် ၆% တုဲ နကဵုဨရိယာတိမ္ဂး ဒှ် ၂၀% ရ။ နကဵုလၟိဟ်မၞိဟ် ဗဳလဳယာန် အတိုင်စရင်ကုလသမဂ္ဂ သၞာံတုဲ ဒှ်လၟိဟ် မၞိဟ်ဂၠးတိ ၜိုတ် ၁၆% ရ။ တိုက်အာဖရိကဂှ် ဗိုင်ကၠောအ်ဒၟံင် ဗွဲဒိုဟ်သၟဝ်ကျာ နကဵု ၜဳမေဒိတာရဳယာန်၊ (Mediterranean Sea) တကအ် (Isthmus of Suez) ကေုာံ ဗွဲဒိုဟ် ဨသာန်မ္ဂး ၜဳဍာဲ (Red Sea)၊ ဗွဲဒိုဟ်အဂၞဲ မှာသၟိဒ်အိန္ဒိယ ကေုာံ ဗွဲဒိုဟ်ပလိုတ် မှာသၟိဒ်အာတ်လာန်တိစ် ။ ပ္ဍဲတိုက်အာဖရိကဂှ် တကအ်မာဒဂါသကာ ကေုာံ တကအ် archipelagos ဂမၠိုင် ပါလုပ်ကီုရ။ ပ္ဍဲကဵုတိုက်ဂှ် ဍုင်မကလိဂွံလဝ် အဝဵုကၞောတ်အထောတ်သီုဖအိုတ် နွံ ၅၄ ဍုင်၊ ဒေသပကင်အရင်အပိုင် ပန် ဒေသ၊ ကဵု ဍုင်မဂွံလဝ် အဝဵုအပိုင်အခြာ (de facto) ၜါဍုင်ရ။
ပၞောဝ်ကဵု တိုက်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် တိုက်အာဖရိကဂှ် ဗွဲသၟဟ် မၞိဟ်အာယုက်ဍောတ်အိုတ်၊ အာယုက်လဒေါဝ် (median age) ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၂ ဂှ် နွံ ၁၉.၇ သၞာံ မဒှ်အခိင် အာယုက်လဒေါဝ် အလုံလိုက်ဂှ် နွံ ၃၀.၄ ရ။ ဍုင်အာလ်ဂျေရဳယျာ ဂှ် နကဵု ဗွိုက်ဨရိယာမ္ဂး ဒှ်ဍုင် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲအာဖရိကတုဲ နကဵုလၟိဟ်မၞိဟ်မ္ဂး ဍုင် နိဂေရဳယျာဂှ် ဇၞော်အိုတ် (ဝါ) ဒှ်ဍုင် မၞိဟ်ဂၠိုင်အိုတ်ရ။ အာဖရိက ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု လဒေါဝ်ဗွဲဒိုဟ်ဗမံက်ဂှ် တၠပညာဗွဲမဂၠိုင် ဒုင်တဲ တုပ်စိုတ် မဒှ်ဒၞာဲ ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ကၞုဲဗဳဇမနုဿ ကတဵုဒှ်ကၠာအိုတ် နကဵု သက်သဳသာဓက မဂၠာဲဆဵုကေတ် ဇုတ်ဇုဇဗဴဇ ဗဳဇကောန်မၞိဟ် နူကဵုသၞာံ ၜိုတ် ၇ မဳလဳယာန်သၞာံ မတုဲကၠုင် သီုကဵု Sahelanthropus tchadensis, Australopithecus africanus, A. afarensis, Homo erectus, H. habilis ကေုာံ H. ergaster— ကၠာအိုတ် Homo sapiens (modern human) တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲအဳတဳအဝ်ပဳယျာ စၟတ်သမ္တီလဝ် သၞာံ ၜိုတ် 200,000 သၞာံမတုဲကၠုင်တေအ်ရ။ Africa straddles the equator and encompasses numerous climate areas; it is the only continent to stretch from the northern temperate to southern temperate zones.
Africa hosts a large diversity of ethnicities, cultures and languages. In the late 19th century, European countries colonised almost all of Africa; most present states in Africa emerged from a process of decolonisation in the 20th century. African nations cooperate through the establishment of the African Union, which is headquartered in Addis Ababa.
Etymology
Afri was a Latin name used to refer to the inhabitants of then-known northern Africa to the west of the Nile river, and in its widest sense referred to all lands south of the Mediterranean (Ancient Libya). This name seems to have originally referred to a native Libyan tribe, an ancestor of modern Berbers; see Terence for discussion. The name had usually been connected with the Phoenician word ʿafar meaning "dust", but a 1981 hypothesis has asserted that it stems from the Berber word ifri (plural ifran) meaning "cave", in reference to cave dwellers. The same word may be found in the name of the Banu Ifran from Algeria and Tripolitania, a Berber tribe originally from Yafran (also known as Ifrane) in northwestern Libya.
Under Roman rule, Carthage became the capital of the province it then named Africa Proconsularis, following its defeat of the Carthaginians in the Third Punic War in 146 BC, which also included the coastal part of modern Libya. The Latin suffix -ica can sometimes be used to denote a land (e.g., in Celtica from Celtae, as used by Julius Caesar). The later Muslim region of Ifriqiya, following its conquest of the Byzantine (Eastern Roman) Empire's Exarchatus Africae, also preserved a form of the name.
According to the Romans, Africa lay to the west of Egypt, while "Asia" was used to refer to Anatolia and lands to the east. A definite line was drawn between the two continents by the geographer Ptolemy (85–165 AD), indicating Alexandria along the Prime Meridian and making the isthmus of Suez and the Red Sea the boundary between Asia and Africa. As Europeans came to understand the real extent of the continent, the idea of "Africa" expanded with their knowledge.
Other etymological hypotheses have been postulated for the ancient name "Africa":
ဇိုၚ်စာၚ်ဗကေတ်
ကမၠောန်ဇိုၚ်စာၚ်ဗကေတ်မ္ဂးဂှ် ရန်တၟံကဵုဒတုဲ၊ မြမောဝ်ညးဂမၠိုၚ် နကဵုစိုတ်စေတနာဍိုက်က်ပေၚ်ၚ် လၟိုန်န်ကာလ ရေၚ်တၠုၚ်ဒၟံၚ်ရောၚ်၊ ပ္ဍဲကဵုလတူဂၠးတိဝွံ ညးပံက်ထ္ၜးဂၠံၚ်ဍာန် ကမၠောန်ဇိုၚ်စာၚ်ဗကေတ် ဗွဲကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် မၞုံယၟု ဟေန်နရဳဒူဏး ရ။ ညးဝွံ ဒှ်ကောန်ကၟိန် ဍုၚ်သောတ်သလာန်ရောၚ်၊ ဂွံတီကေတ်ရ။
ဟိုတ်ဂှ်ရ ဇကုညးတေံဆၜိုတ်သ္ပမာန် ဂစာန်လွဳပရာ ရီုဗၚ်ဟံၚ်ပြာ်ခတာ်ကေတ်လမျီု ကောန်ပၞာန်ဒးဝပ်နူတဲသၟိၚ်ယီုရ။ ဟိုတ်စိုတ်ဓါတ်ဆာန်ဍူ လတူညးဒးဝပ်ဂမၠိုၚ်ဂှ်ရ၊ ကာလညးစဴစိုပ်အာ ကၟိန်ဍုၚ်ညးတေံတုဲမ္ဂး ကုညးဒးဝပ်ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက်ဂမၠိုၚ် သၞဟာ မိတ်ဟာ ဟွံရုဲ သွက်ဂွံဟံၚ်ပြာ်လမျီု ကဵုအရီုဗၚ်မာန်ဂးတုဲ၊ ဂကောံမွဲဂကောံ ဒက်လဝ်ထေက်ကြိုက်ရောၚ်၊ ညးတေံချူဇန်လိက်ကၞပ် မၞုံယၟု ဗှ်သၞာပေဲါဗတိုက် ဆေဠဖရဳနော တုဲ တြးပတိတ်အလုံဂၠးတိ ကဵုဏာကသပ်ရ။
ပဟိုတ်ကဵုညးတေံ ဖတိုက်ဖအောဝ်ဆဝ်မ္ၚုဟ်ကသပ်မဖှ်သာ်ဝွံရ၊ ပ္ဍဲသၞာံခရေတ် ၁၈၆၃ သၞာံဂိတုအံၚ်တဵုပါ ၂၆ တ္ၚဲတေံ ညးစၞးကၟိန်ဍုၚ် ၁၇ ကၟိန်ဍုၚ် ကောံဓရီုဂဗဆဵုညာတ်ကေုာံရေၚ်သ္ကအ် ပ္ဍဲဍုၚ်ဂျဳနဳဗာတုဲ သွက်ဂွံမၚ်မွဲလွဳဥပကာ ကောန်ပၞာန်ဒးဝပ်ဂမၠိုၚ်ကီု ဇၟာပ်ပ်ဍုၚ်နွံလတူဂၠးတိဏအ် သွက်ဂွံဒက်ဂကောံ သဇိုၚ်ဝန်စေတနာ ထေက်ကြိုက်ကီု ဂလာန်မပတိုန်လဝ်ရဴသာ်ဝွံ တုပ်စိုတ်ဒုၚ်တဲ ပဒတန်အိုတ်ရ။ ပတွဵုနူအခိၚ်ဂှ်တုဲ ဂကောံဇိုၚ်စာၚ်ဗကေတ် ပတမ်မံက်ကၠုၚ်ပ္ဍဲကၟိန်ဍုၚ် နွံပ္ဍဲလတူဂၠးတိပိုဲဏအ်ရ။
ပ္ဍဲကဵုကၟိန်ဍုၚ်ဗၟာပိုဲဝွံ ပတမ်နူကလိဂွံ ပရေၚ်ဗၠးၜးဗက် ကမၠောန်စပ်ကဵုဇိုၚ်စာၚ်ဗကေတ်ဂှ် ဆက်ကၠောန်ချဳဒရာၚ်ဒၟံၚ်ရ၊ ပ္ဍဲကဵုသၞာံခရေတ် ၁၉၅၉ သၞာံဂကောံဇိုၚ်စာၚ်ဗကေတ်ဂးတုဲ ခၞံကၠောန်ပတိတ်ဥပဒေရ၊ ဂကောံဃံၚ်ဇိုၚ်စာၚ်ဗကေတ်အဒေါဝ်ဗၞဳ ရဴသာ်ဝွံ ဒက်ပတန်မာန်ကၠုၚ်ရ၊ ဒပ်ဝဳညးယဲကၟိန်ဍုၚ်ဗၟာ ဒက်ပတန်လဝ်တၞဟ်ကၠးကၠးဂှ် ပံၚ်ကောံကဵုဂကောံဇိုၚ်ဗကေတ်တုဲ ကဵုရေၚ်တၠုၚ်ဒၟံၚ်ရ၊ ဂကောံဇိုၚ်ဗကေတ်ကၟိန်ဍုၚ်ဗၟာဝွံ ဂွံလုပ်ကရောံ ပ္ဍဲသမဂ္ဂ ဂကောံဇိုၚ်စာၚ်ဗကေတ်ဂမၠိုၚ်ရောၚ်။
ဂကောံဇိုၚ်စာၚ်ဗကေတ် ကၟိန်ဍုၚ်ဗၟာဝွံ သွက်ဂွံသလုၚ်ပတိုန်ကဆံၚ် ပရေၚ်ထတ်ယုက်၊ ကောန်မၞိဟ်တံကီု သွက်ဂွံဆေဝ်ဒဝ် တာဒၞါစဵုဗဒန် ယဲဘဲအန္တရာယ် နာနာသာ်ကီု သွက်ဂွံရီုဗၚ်ထ္ၜလဘာ်ဟံၚ်ပြာ် ညးဒှ်ဒဒိုက်တအ်ဂှ်ကီု မၞိဟ်မွဲကဵုမွဲ ဆာန်ဍူညှာစိုတ် ရီုဗၚ်ဍံၚ်သွာမာန်ကီု အတိုၚ်သဇိုၚ်ဝါဒမူလဇိုၚ်စာၚ်ဗကေတ် နကဵုစိုတ်ပရဲ ရေၚ်တၠုၚ်တဴဒၟံၚ်ကမၠောန်ဇိုၚ်စာၚ်ဗကေတ်ရောၚ်၊ အလုံဂၠးတိမွဲ ဂိုၚ်စၟတ်သမ္တီလဝ်ရ။
ပ္ဍဲအခိၚ်လၟုဟ်ဟီုမ္ဂး ဂကောံဇိုၚ်စာၚ်ဗကေတ် ကၟိန်ဍုၚ်ဗၟာဝွံ နဒဒှ်ဂကောံမွဲဂကောံ မံက်ဂတဝ်ပြာကတ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲအဒေါဝ် ဂကောံဇိုၚ်စာၚ်ဗကေတ်ဂၠးတိရောၚ်၊ ကြီုထိုၚ်သး ပတိုန်စရာဲမာန်ဒၟံၚ်ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ: ပရေၚ်မၞိဟ်
ယူနဳကုဒ်
ယူနဳကုဒ် (Unicode) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ကုဒ် (ဝါ) ဒှ်မဂၞန် မဖျေဟ်လဝ် ကိုန်ဂစိုတ် သွက်ဂွံပစၞး ကေုာံ ရပ်စပ် မအက္ခရ် ပ္ဍဲသၞောတ်လိက် လတူဂၠးတိတအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ၊၊ ကိုန်ဂစိုတ်မဂၞန်ဂှ် နူကဵု ဂကောံသဟာယယူနဳကုဒ် (Unicode Consortium) မဒှ်ဂကောံ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုစေတနာ မၞုံပ္ဍဲကာလဳဝှဝ်နဳယျာ (California)ရ၊၊ ပ္ဍဲဂိတုမေ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် ကၠောန် ပတိတ် ဝါရှေန် ယူနဳကုဒ် ၁၂.၁ (Unicode 12.1)ဂှ် သီုဖအိုတ် မအက္ခရ် ၁၃၇ ၉၉၄ မရ၊၊ ပၞောဝ်တအ်ဂှ် သွက်လိက် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာဂမၠိုင် မပ္တံကဵု လိက်ဗၟာ၊ လိက်မန်၊ လိက်သေံ၊ လိက်ကရေင်တအ်လေဝ် ပါလုပ်ကီုရ၊၊ ပါဲနူမအက္ခရ် မစကာဒၟံင်တုဲ မအက္ခရ် ခေတ်တြေံ နူကဵုဝင်ဂမၠိုင်ကီု သီုကဵု သင်္ကေတ ကေုာံ အဳမဝ်ဂျဳ (emoji) ဂမၠိုင်လေဝ် နွံကီုရ၊၊ အခိင်လၟုဟ်မ္ဂး ယူနဳကုဒ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ကွတ်စက်၊ သပ်ဝဴကောန်ပျူတာတအ်ဂှ် ဓလီုစကာဂၠိုင်အိုတ်ရ၊၊
တမ်မူလ ကေုာံ ဗီုဇၞော်မောဝ်တိုန်
တင်ရန်တၟအ် ယူနဳကုဒ်ဂှ် သွက်ဂွံ ဖ္ဍိုက်ဗပေင် မအက္ခရ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵုကွတ်စက်ဂတာပ်ခေတ် ဗီုကဵု ပ္ဍဲကိုန်ဂစိုတ် ISO 8859 ရ၊၊ ကိုန်ဂစိုတ် ISO 8859 ဂှ် ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် စကာကၠုင် ဗွဲမလှဲလးကီုလေဝ် နကဵုသၞောတ်ကိုန်ဂစိုတ်ဂှ် သီထ္ၜောဝ်ဖန်ကဵု ညံင်အက္ခရ်တၞဟ်သအာင် ဗွဲမရုံဂပ် ဟွံမာန်ရ၊၊ ပြသၞာဇၞော်အိုတ်ဂှ် နကဵု ကိုန်ဂစိုတ် ISO 8859 ဂှ် သွက်မအက္ခရ်လေတ်တေန်ဂှ် ရနုက်ဗပေင်ကဵုမာန်ကီုလေဝ် သွက်မအက္ခရ် ဂကူတၞဟ်တအ်ဂှ် ရနုက်ဗပေင်ကဵု ဟွံမာန်ရ၊၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ မအက္ခရ်တအ်ဂှ် ထုဲထံင်ရေင်သကအ်ရ၊၊
ဟိုတ်ဂှ်ရ ယူနဳကုဒ် (ယူနဳ မဂွံအဓိပ္ပါယ် တၞဟ်ခြာ (ဝါ) ညးလဵုဟွံတုပ်၊ ကုဒ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် မဂၞန်၊၊ ယူနဳကုဒ် မဂၞန်မပစၞး မအက္ခရ် ဗွဲမတၞဟ်ခြာ) ဂှ် နွံပၟိက်ကၠုင်တုဲ ဖန်ဗဒှ်ပတိုန်လဝ်ရ၊၊ နကဵု ယူနဳကုဒ်ဂှ် ကုဒ်မွဲ ပစၞး နကဵု မအက္ခရ် တၞဟ်ဟ် ဟွံဂွံ၊ ကုဒ်မွဲ ပစၞး နကဵုမအက္ခရ်မွဲမ ဟေင်ဂှ်ရ နကဵု ယူနဳကုဒ်ဂှ် မအက္ခရ်ဂမၠိုင် ဟွံထုဲ ရေင်ကကအ်ဂှ် ဝေင်ပါဲကဵု ပရေင်ဗၠေတ်ထုဲတအ်မာန်ကၠုင်ရ၊၊
ကၠာအိုတ် ကုဒ် ၂၅၆ မ မပၠုပ်စရင် ပ္ဍဲ ISO-88589-1 ဂှ် ဒှ်ကုဒ် သွက်လိက်ရးပလိုတ် မပ္တံကဵု လိက်အင်္ဂလိက် လေတ္တေန်တအ်ရ၊၊
ဝင်
ဒုင်သဇိုင် ကု Xerox Character Code Standard (XCCS) နူသၞာံ ၁၉၈၀ ဂှ်မ္ဂး ယူနဳကုဒ် စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵုသၞာံ ၁၉၈၇ ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ဂျဵု ဗေက်ကာ (Joe Becker) နူကဵု ကမ္မဏဳ(Xerox) ကေုာံ လဳ ကောလ်လိန် (Lee Collins) ကဵု မာရ်က် ဒေဝိသ် (Mark Davis) နူကဵု ကမ္မဏဳ Apple ပံင်ကောံတုဲ စလ္ၚတ် သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ်ပတိုန် မလိက်သွက်ဂွံစကာ ဂွံနာနာ မွဲစုမ် (a universal character set)ရ ပံင်ပကောံ လညာတ် နူကဵု Peter Fenwick ကေုာံ Dave Opstad Joe Becker ပ္တိတ် မူအပြောမ် သၞောတ်မပၠုပ်ကုဒ် မလိက် ဂၠးကဝ်/ဂကူနာနာမွဲ (international/multilingual text character encoding system) ပ္ဍဲဂိတုအဝ်ဂေတ် သၞာံ ၁၉၈၈ ရ၊၊ သၞောဝ်ဂှ် ကဵုလဝ်ယၟု နကဵုယာယဳ ယူနဳကုဒ် ရ၊၊ ညးပသောင်ထ္ၜး မုဟိုတ် ညးဂွံကဵုယၟု ယူနဳကုဒ်ရောမ္ဂး ဟိုတ်မဒှ် unique (တၞဟ်ခြာ)၊ unified (ပံင်ပ္ကောံ)၊ universal encoding (ပၠုပ်ကုဒ်ဂၞန် ဗွဲမလှဲလး)ရ၊၊
စိုပ်သၞာံ ၁၉၈၉ လပါ်စဂှ် ဂကောံမကၠောန်ဗဒှ် ယူနဳကုဒ် ဂလိုင်ပတိုန်မၞိဟ် ကေန် ဝိသတေလ် (Ken Whistler) ကေုာံ မိကေ ကေရ်နဂါန် (Mike Kernaghan) နူ Metaphor၊ ကရေန် သမိတ်-ယောရှိမုရာ (Karen Smith-Yoshimura) ကေုာံ ဂျုန် အလိပြန်ဒ် (Joan Aliprand) နူ RLG ကေုာံ ဂလေန် ရာက် (Glenn Wright) နူ Sun Microsystems ပါလုပ်ကၠုင် စိုပ်သၞာံ ၁၉၉၀ ဂှ် မိကေလ် သုဲဂနရ်ဒ် (Michel Suignard) ကေုာံ အသ်မုသ် ဖရေတး (Asmus Freytag) နူ Microsoft ကေုာံ ရိက် မက်ဂဝ်ဝါန် (Rick McGowan) နူ NeXT တအ် ပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံဂှ်ရ၊၊ စဵုကဵုသၞာံ ၁၉၉၀ အိုတ်ဂှ် ကၠောန်ဒၟံင် သွက်ဂွံဖျေဟ်ဂၠံင်တရဴ မဖျေဟ်ဗီုပြင် ကိုန်ဂစိုတ် မအက္ခရ်ဂမၠိုင် တုဲဒှ်အာတုဲ မူအပြောံ လက္ကရဴအိုတ် ယူနဳကုဒ်ဂှ် တုဲဒှ်အာရ၊၊
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၆ ဂှ် မအက္ခရ်ယူနဳကုဒ် စလုပ်ကေတ်စၞး ပ္ဍဲကွတ်စက်ဂမၠိုင် နကဵု ယူနဳကုဒ် ၂.၀ (Unicode 2.0)၊၊ ပရေင်ဇၞော်မောဝ်ဏအ်ဂှ် ယူနဳကုဒ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု ကုဒ်ဂၞန် မဂၠိုင်ကဵု ပြကောဋိကိုဋ် သီုကဵု မအက္ခရ်တြေံတြဟ် ဗီုကဵု မအက္ခရ် အဳဂျေပ်တြေံတအ်လေဝ် ချူ နကဵုယူနဳကုဒ်ဂွံအာကီုရ၊၊
ဝင်ယူနဳကုဒ် ဍုင်ဗၟာ
ယူနဳကုဒ် သွက်ဍုင်ဗၟာဂှ် သၞာံ ၁၉၉၅ ဂိတုမာတ် ၁၂ ဂှ် ကောန်ဍုင်အမေရိကာန် မာက်ကေလ် အဳဝါရ်သေန် (Michael Everson) ချူခၞံပ္တိတ်လိက် နကဵုယၟု Names of Burmese characters: comment on Unicode Technical Report #1 ရ၊၊ စိုပ်သၞာံ၁၉၉၆ ဂှ် ညးပတိုန်ဂလာန် တုဲ သၞာံ ၁၉၉၈ ဂှ် ညးကလေင်ပလေဝ်ပၠန်ရ၊၊ ဆဂး ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် မၞိဟ်မလေပ်လိက်ဗၟာ မကၠိုဟ် ဗီုဒက်ပ္တန် လိက်ဗၟာ မွဲဟွံပါလုပ်ဏီရ၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၉၉၈ ဂိတုဂျူလာင် ၂၄ ဂှ် ကိုဇော်ထွဋ် စကေတ်တာလျိုင် သွက်ယူနဳကုဒ်ဗၟာ ပ္ဍဲဂကောံသဟာယယူနဳကုဒ် သၞာံ ၁၉၉၈ ဂိတုအံက်တာပါ မကၠောန်သဘင်ကောံဓရီု WG 2 meeting 35 မဆေင်ကဵု ယူနဳကုဒ် ပ္ဍဲဍုင်အေန်ဂလာန်ဂှ် နူဍုင်ဗၟာ ဒေါက်တာအောင်မော် (CE) ၊ ဦးခင်မောင်လွင် (ကွန်ပျူတာပညာရှင်အသင်း)၊ ဒေါက်တာကျော်သိန်း (ကွန်ပျူတာတက္ကသိုလ်)၊ ဦးသောင်းတင် (KMD) ကေုာံ ဦးသိန်းထွဋ် (Geocomp) တအ် တိုန်စိုပ် အာလ္ၚတ်တုဲ စနူဂှ် တၠပညာဍုင်ဗၟာ စစုက်လုက် ကဵုယူနဳကုဒ်၊ သွက်ဂွံကၠောန်ဗဒှ် ယူနဳကုဒ် သွက်လိက်ဗၟာရ၊၊ ဆဂး ဟွံဒှ်ကမၠောန်။ စိုပ် ၁၉၉၉ ဂှ် မအက္ခရ်ဗၟာ စပါလုပ် ပ္ဍဲသ္ၚိအင် ယူနဳကုဒ်ကီုလေဝ် ဟွံပေင်၊၊
စိုပ်သၞာံ ၂၀၀၂ ဂိတုဒဳဇြေန်ပါဂှ် ကိုငွေထွန်း ကၠောန်ပ္တိတ် မြစေတီယူနဳကုဒ်တုဲ သၞာံ ၂၀၀၃ ဂိတုဇာန်နဝါရဳဂှ် ပ္ဍဲမုက်ဝပ်သာ် etrademyanmar.com ဂှ် စစကာကၠာအိုတ်ရ၊၊ ဆဂး မြစေတီယူနဳကုဒ် ကိုငွေထွန်းဂှ် ဟိုတ်နူမဗက်လဝ် နကဵုသၞောတ် ဝိရာမ Virama တုဲ ဟွံကိတ်ညဳ ကုဍာ်ဒကေဝ် ယူနဳကုဒ် ပေင်င်ရ၊၊
ယူနဳကုဒ် ဗၟာ (Myanmar Unicode) ဗွဲကိုပ်ကၠာ သွက်လိက်ဗၟာဂှ် ၜိုန်ရ ရုမ်ဂပ်ကီုလေဝ် ဟိုတ်နူ မၞိဟ်မကၠောန် သွက်ယူနဳကုဒ်တအ် ဟွံကၠိုဟ် လိက်ကောန်ဍုင်အရင်တုဲ သွက်လိက်ကောန်ဍုင်အရင်ဂှ် ဟွံဍိုက်ပေင်ရ၊၊ နူကဵု ညးမကၠောန် ယူနဳကုဒ်တအ် သၟာန်ဇာန်ကၠုင် ကောန်ဍုင်အရင်တအ်တုဲ အရာဟွံပေင် ထပ်ဗပေင် ထပ်ပလေဝ်တုဲ စိုပ်သၞာံ ၂၀၁၅ ဂိတုဂျောန် မူ ၈.၀ ဂှ် စပေင်ရုမ်ဂပ်ကၠုင်ရ၊၊ အခိင်လၟုဟ်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵု ယူနဳကုဒ် ဍုင်ဗၟာ သီုဖအိုတ် ကုဒ်နွံဒၟံင် ၁၆၀ မဂှ် လိက်ဗၟာ၊ လိက်မန်၊ လိက်ကရေင်၊ လိက်ကရေင်ဍာဲ၊ လိက်သေံ၊ လိက်ပလံင်၊ လိက်ပါဠိ အက္ခရ်မန်ဗၟာ တက်ဂွံအာပေင်င်ရ၊၊
U-day တ္ၚဲပြံင်လှာဲ စကာယူနဳကုဒ်
ၜိုန်ရ ယူနဳကုဒ် သွက် အရေဝ်ဘာသာဂမၠိုင် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာဂှ် နူစသၞာံ ၂၀၁၅ ဍိုက်ပေင်ရုံဂပ်ဒၟံင်ကီုရလေဝ် မၞိဟ်စကာ ယူနဳကုဒ်ဂှ် အောန်ဗွဲမလောန်ရ။ စၞးမစကာယူနဳကုဒ်ဂှ် မၞိဟ်ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ ၉၀%ဂှ် စကာဒၟံင် ဇြဝ်ဂျဳ (Zawgyi)ရ။ စတမ်နူ ၁ အံက်တဝ်ပါ ၂၀၁၉ တုဲ နကဵုသၞောဝ် ဖျေဟ်ထောအ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပရေင်ဆက်စၠောအ် နကဵုအဳလေက်တြောနိစ် နူရုင်အလဵုအသဳဂမၠိုင်၊ နူကဵု ကမ္မဏဳဖုင်ဂမၠိုင်။ နူကဵုဘာဏ် ကေုာံ ဌာနပရိုင်ဂမၠိုင် ဒးစကာ နကဵုယူနဳကုဒ်ဟေင်ရ။ ကိုပ်ကၠာနူဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ မၞိဟ်စကာ ဇြဝ်ဂျဳ (Zawgyi)ဂၠိုင်ရ။ ဒုင်သဇိုင် ကုဇြဝ်ဂျဳ (Zawgyi)တုဲ မန်လေဝ် ကၠောန်လဝ် ဝှန်မန် နွံကီုရ။
= သ္ၚိအင် ယူနဳကုဒ် ဍုင်ဗၟာ =
ကောန်ဍေင် Keyboard
ဒုင်သဇိုင် ကုမအက္ခရ် ယူနဳကုဒ်ဂှ်တုဲ ညံင်ဂွံတက်လိက်မန် လောဲသွာဂှ် ဖျေဟ်ဒၞာဲ မအက္ခရ် ပ္ဍဲကောန်ဍေင်ဂမၠိုင်ရ၊၊ ပ္ဍဲမန်ဂှ် ကောန်ဍေင် မဒုင်သဇိုင် ကုလိက်အက္ခရ်ရဝ်မ ဥပမာ ဒၞာဲအက္ခရ် ရဝ်မ A မဒှ်အက္ခရ် မတုပ်ကဵု အက္ခရ်မန် ＂အ＂ တုဲ စွံ ＂အ＂ ဒၞာဲဂှ်၊ ဒၞာဲအက္ခရ် ရဝ်မ K မတုပ်ကဵု အက္ခရ်မန်＂က＂တုဲ စွံအက္ခရ် မန်＂က＂၊ ဒၞာဲအက္ခရ် ရဝ်မ B မတုပ်ကဵု အက္ခရ်မန် ＂ဗ＂တုဲ စွံအက္ခရ် ＂ဗ＂ ဒၞာဲဂှ် မြဴသာ်ဝွံဂှ် ကောန်ဍေင်မွဲဂကူ၊၊ ဗွဲမဂၠိုင် ကုညးမဒးတက်ဒၟံင် လိက်ဂကူနာနာသာ် ဗွဲတၟေင် မၞိဟ်မဒးတက် လိက်အက္ခရ်ရဝ်မ ဗီုကဵု လိက်အင်္ဂလိက်တအ်ဂၠိုင်ဂှ် ဒးစိုတ် ကောန်ဍေင်ဏအ်ဂၠိုင်ရ၊၊ ကောန်ဍေင်မွဲပၠန်ဂှ် ဗက်ကဵု ကောန်ဍေင်ဗၟာရ၊၊ သွက်မၞိဟ် မတက်လိက်ဗၟာဂၠိုင်တအ်မ္ဂး ဒးဂၞပ်ကောန်ဍေင်ဏအ်ရ၊၊ ဆဂး လိက်မန် ကဵု လိက်ဗၟာဂှ် ဟိုတ်နူသၞောတ် တုပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ်တုဲ သီုကောန်ဍေင်ၜါဂှ် တက်လိက်မန်၊ တက်လိက်ဗၟာ ဂွံခိုဟ်ဟ် သီုၜါရ၊၊ အရာဏအ်ဂှ် တန်တဴကဵု အကေင်ရ၊၊
ပြသၞာ ၚ ကဵု င
ပ္ဍဲလိက်မန် စဵုကဵုခေတ်လဒေါဝ်ဂှ် နွံဆ င ဏအ်မွဲရ၊၊ ၚ ဏအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲလိက်မန်ခေတ်တၟိဏအ်ကီုလေဝ် ပ္ဍဲကာလ မစကာ နကဵုဂစိုတ်မ္ဂး (ဂစိုတ်င်) ချူ နကဵုအတိုင်ဗီုတြေံ င် ဟေင်တုဲ ဟွံချူ ၚ် ရ၊၊ ၚ ကီု င ကီု သီုၜါဂှ် ဒှ် အက္ခရ်မန်ဇေတ်တ် သီုၜါရ၊၊ ပ္ဍဲကဵုယူနဳကုဒ်ဝွံ ညံင်ရဴ ကမန် ကဗၟာ ၜါဏအ် ပါ်ဟွံဂွံကီု ၚမန် ငဗၟာ မြဴသာ်ဝွံ ပါ်ဟွံထေက်ရ၊၊ သီုၜါဂှ် ဒှ်အက္ခရ်မန်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကော်စ ＂ငဇၞော်＂ ကဵု ＂ၚဍောတ်＂လေဝ်ဂွံ၊ သာ်ဂှ်ဟွံသေင် ＂ငတြေံ＂ ကဵု ＂ၚတၟိ＂လေဝ်ဂွံရ၊၊ သာ်ဂှ်ဟွံသေင် င ဗှ်ရံင်ရမ္သာင်သာ၊ ၚ ဗှ်ရမ္သာင်ဇြိုင်၊၊ နာနာသာ်ပိုယ်တအ် ပါ်တုဲ ကော်ဂွံရ၊၊
နဲကဲတဵုလွဳတၞံပၞဴ
လိက်အုပ်ဝွံမၞုံယၟု − (နဲကဲတဵုလွဳတၞံပၞဴ) thumb|သတ်ပၞဴ thumb|သတ်ပၞဴ
ယူနဳကုဒ်
ပြသၞာ ၚ ကဵု င
ၚ ဂှ် ကာလစုတ် လက်သန်ဂစိုတ် ် မ္ဂး ကွက်ၚ သၟဝ်ဂှ် ကၠေအ်အာ၊ ၜိုန်ရ ဖန်လဝ် ဗီုဂှ်ကီုလေဝ် ပ္ဍဲကဵုစက် မစုက်လဝ် လိက်မန်ဟေင် ဒှ်ဗီုဂှ်တုဲ ပ္ဍဲစက် ဟွံစုတ်လဝ် လိက်မန်ဂှ် ဟွံဒှ်ဗီုဂှ်ရ၊၊ ဟိုတ်နူ ဒှ်ဗီုဏအ်တုဲ လိက်မန်မတက်လဝ် နကဵု ၚ တအ်ဂှ် ကာလဒးပတိုန်စက် ညးတၞဟ် မဟွံမဲ ကုပရဝ်ဂရာမ်မန်မ္ဂး ကွက်ၚသၟဝ်ဂှ် ဟွံကၠေအ်ရ၊၊ အရာဝွံ ဍေဟ်ဟွံဒှ် ဇၟာပ်ဒၞာဲတုဲဖအိုတ် (universal encoding) တုဲ ဟွံကိတ်ညဳ ကုတင်ရန်တၟအ် ယူနဳကုဒ်ရ၊၊ ဆဂး ပြသၞာဏအ် ဟိုတ်မဒှ် ပြသၞာ မဆေင်ကဵုစက် မဆေင်ကဵုကွတ်တုဲ ကာလစိုပ်မွဲတ္ၚဲ ဍေဟ်သောင်အာမာန်ရောင် ပတှ်ေကေတ်လဝ်ကီုလေဝ် ဟိုတ်နူ ပြသၞာအကြာမန်ဟေင်တုဲ ဂလိုင်လဵု ညးတၞဟ် ဗိုင်ပသောင်ကဵုရော ဆလအ် သောင်မာန်ရောဂှ် ဆိင်ဟီုကေတ် ဟွံဒးရ၊၊
တင်ခက်ခုဲ မွဲပၠန်ဂှ် ၚ ကဵု င ၜါဝွံ ကုဒ်ဂၞန် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ၊၊ ၚ ဂှ် ကုဒ်ဍေဟ် 105A ၊ င ဂှ် ကုဒ်ဍေဟ် 1003၊၊ ဥပမာ- ဍုင် (ဍ)100D+(ု)102F+(င)1003+(်)103A ၊၊ ကဵု ဍုၚ် မတက်လဝ် နကဵု ၚ မ္ဂး (ဍ)100D+(ု)102F+(ၚ)105A+(်)103A၊၊ ဟိုတ်နူ ကုဒ်ဟွံတုပ်တုဲ လိက်မချူလဝ် နကဵု ကုဒ်တုပ်ကဵုဇကု မတက်ဂှ်ဟေင် ဇကုဂၠာဲဆဵုရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ အရာဝွံ ဗွဲကြဴ ဒှ်အခက်အခုဲ ပ္ဍဲအရာ မဂၠာဲတင်ဂၞင်ဂမၠိုင် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ၊၊ ပြသၞာဏအ် ဟိုတ်မဒှ် ပြသၞာ ပရေင်စက် ပရေင်ကွတ် ဟွံသေင်တုဲ ပသောင် ဟွံလောဲသွာရ၊၊ ဆဂှ် သၟးဟွံသေင် အရာဏအ် ဗဒှ်ကဵု တင်ဆောအ်ဗ ပ္ဍဲအရာမဇၞော်မောဝ် လိက်မန် ပ္ဍဲကဵုကွတ်စက်ဂမၠိုင် ဒှ်မာန်ဏီရ၊၊
နဲကဲတဵုလွဳတၞံပၞဴ
ပၞဴဟီုဂှ် ဒှ်သတ်ဆုမွဲဂကူပ္ဍဲအရာသုၚ်စောဲစကာဍေံနွံဂၠိုၚ်ဒၟံၚ်တုဲ အခေတ်တ္ၚဲဏံလေဝ် ပၞဴဟီုဂှ်ဒှ်ၚုဟ်မးသွက်ညးတဵုလွဳတံဗွဲမလောန်ရ၊ ပၞဴဏံဂှ်လုပ်မတ်ဂဥုဲလေဝ်နွံကီု လုပ်စကာပ္ဍဲအရာပၠာဲခရံက်ဇၟာပ်သ္ၚိဂှ်ကီု တုဲတှ်ေ ပ္ဍဲဖျာဆေၚ်စသုၚ်ဇၞော်ဇၞော်တံဂှ်လေဝ် နွံဗၟိက်ဒးသုၚ်စောဲပၞဴဂၠိုၚ်ကွေံကွေံတုဲ ပ္ဍဲအခိၚ်စိုပ်ကညၚ်တိကှ်ဂှ်ဟေၚ် ပၞဴတိတ်အောန်တုဲ ၚုဟ်မးပၞဴဥတုကညင်ဂှ်က္ဍၚ်ကွေံကွေံရ၊ ယဝ်ရရံၚ်ကဵုအခေတ်တ္ၚဲဏံပၠန်လေဝ် ပၞဴဏံဂှ်ဍေံလုပ်ကၠုၚ်စကာပ္ဍဲဖဴပ္ဍဲဖျာတိဍာ်ဍုၚ်ပိုဲနွံဂၠိုၚ်ဇၟာပ်ဇၟာပ်ဒၞာဲတုဲ ဗွဝ်ဖျာတံဂှ်လေဝ် နွံဗၟိက်ကဵုပၞဴတိတ်ကၠုၚ်နူတိဍာ်မန်ပိုဲတံကွေံကွေံရ၊ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်တုဲ နဲကဲတဵုလွဳပၞဴလေဝ် ပိုဲကောန်ဂကူတံဒးဗက်ဗဂဵုလဟဵုညံၚ်သ္ဂောံဂတာပ်အခေတ်မာန်တုဲ နဲကဲတဵုလွဳကီု နဲကဲသွံကၞာၚ်ပၞဴဂှ်ကီု နဲကဲစကာကဵုပၞဴဒးကဴဒးသတ်အခိၚ်စိုပ်ကညၚ်ဂှ်ကီုတုဲ ဒးနွံကဵုနဲကဲဂတာပ်အခေတ်မာန်မှ သွက်ရဲကၠောန်ပၞဴတံဂှ် ဂွံစိုပ်တိုၚ်ပ္ကဴအရာကၠောန်ပ္ကဴညံၚ်ဟွံဂွံကျအာညးတၞဟ်မာန်ရ။
ယူနဳကုဒ်
ပြသၞာ ၚ ကဵု င
နကဵုမန်ပိုယ် ဒးချပ်လဝ် မွဲပၠန်ဂှ် နကဵုအကာဲအရာ ဒးစိုတ် ကဵုဒှ်၊ ဟွံဒးစိုတ် ကဵုဒှ်၊၊ ယဝ်ရ ပိုယ်မိက်ဂွံလ္ၚတ် ကွတ်ပညာမွဲမွဲ၊ လညာတ်မွဲမွဲမ္ဂး သွက်မၞိဟ်ဟွံမာန် လိက်အင်္ဂလိက်တအ်ဂှ် ဒးနိဿဲ ကုလိက်ဗၟာရ၊၊ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ပရူမချူလဝ် နကဵုဘာသာဗၟာဂှ် နွံဂၠိုင် နူ မချူလဝ် နကဵုဘာသာမန် တၟာဂလိုင်ရ၊၊ တုဲပၠန် လိက်ဗၟာဂှ် ဒှ်လိက်စကာဍုင်တုဲ လိက်ဗၟာဂှ် မၞိဟ်တအ် စကာဂၠိုင် နူလိက်မန်တွဵုရ၊၊ ယဝ်ရ ပ္ဍဲကောန်ပျူတာဇကု စုတ်လဝ် ကောန်ဍေင် မတက် ၚ မ္ဂး (ဝါ) ယဝ်ရ တဲဇကု ဍုက်ဒၟံင် ကု ၚ မ္ဂး ကာလ ဇကုတက်လိက်ဗၟာ ဂၠာဲတင်ဂၞင် နကဵုဘာသာဗၟာမ္ဂး ဇကုဂွံဆဵုကေတ် အရာဇကု မဂၠာဲဂှ် ဟွံမာန်ရ၊၊ အရာဏအ်လေဝ် ဖ္ဍိုန်ကဵု လဇုဲကဵု ပရေင်လ္ၚတ် ကောန်ဂကူပိုယ်မာန်ပၠန်ရ၊၊ တက်လိက်ဗၟာ ဒးသၠာဲ ကောန်ဍေင်ဗၟာ၊ တက်လိက်မန် ဒးသၠာဲ ကောန်ဍေင်မန်မ္ဂး သွက်မၞိဟ် မလ္ၚတ်လိက်ဂၠိုင်င်တအ်ဂှ် ဗီုလဵုလေဝ် ဒှ်ဟွံမာန်၊၊
ရံင်ကဵု တင်မပတိုန်ထ္ၜး ဗွဲလတူဏအ်တုဲ ပ္ဍဲကောန်ဍေင်မန်ဂှ် င ဂှ် ဒးစွံဒၞာဲတက်လောဲတုဲ ပ္ဍဲဒၞာဲ ဂစိုတ်င် မ္ဂး ဒးတက် နကဵု င တုဲ ပါဲနူဂှ် ဗီုကဵု ၚ ၚုင်၊ ၚုဲ၊ သ္ၚောဲတအ်ဂှ် ဒးတက် နကဵု ၚ ရ၊၊ ဂစိုတ်င်ဂှ် ပ္ဍဲလိက်မန် စကာဂၠိုင် ဗွဲမလောန်ဂှ်ရ င ဂှ် ဒးစွံ ဒၞာဲမတက်လောဲထေက်ရ၊၊
နဲကဲတဵုလွဳတၞံပၞဴ
တဵုလွဳပၞဴဟီုဂှ် သွံစသတ်ပၞဴသၟးဟွံသေၚ်တုဲ အခေတ်တ္ၚဲဏံနွံဗၟိက်အရာတၟေၚ်တၟေၚ်အရာတၟိတၟိအိုတ်တုဲ နူပိုဲတဵုလွဳပၞဴၜှ်သွံသတ်ဍေံဂှ် ဒှ်ကၠုၚ်သွံစကၞာၚ်ပၞဴတၞံပၞဴဗီုအၚာပ်စိုတ်ညးလောကတံရ၊ ပၞဴဏံဂှ် ယဝ်ရသတ်တိတ်ဂၠိုၚ်သၞာံလဵုၚုဟ်မးပၞဴအောန်ဏောၚ်တှ်ေ သွက်သ္ဂောံကၠောန်အရာတၞဟ်တၞဟ်ညံၚ်ဂွံဒှ်တိုန်သြန်ဂှ်ကၠောန်ဂွံနာနာသာ်ရ၊ ညံၚ်ရဴဍာ်ပ္ကဴသက်သက်စုတ်လဝ်ကဵုပဠၚ်ဂှ်တုဲ ဒှ်ကၠုၚ်သွက်သြန်ဂွံလုပ်မွဲဂၠံၚ်ပၠန်ရ၊ သွက်ညးမိက်ဂွံကၠောန်မတ်ဂဥုဲဏောၚ်တှ်ေလေဝ် ပၞဴဂှ်ရိလဝ်ကြဳကြဳစဲလဝ်ကှ်ကှ်ခၞက်သၠေက်သၠေက်တုဲ နှဴကဵုအရာလဵုမွဲတုဲ ဒှ်ကၠုၚ်ဂဥုဲနာနာမာန်ရ၊ နဲကဲကၠောန်ဂဥုဲနူပၞဴဂှ် ပိုဲတံဒးအာဂၠာဲကေတ်နဲကဲဍေံကေတ်ကေတ်ရ၊ ပၞဴဏံလုပ်ဒှ်ဖဵုနာနာသာ်တုဲ ယဝ်တဵုလဝ်ၜါပိတၞံဂတမုက်သ္ၚိလေဝ်ဟွံပရေံတုဲ သီုဒှ်မုက်သ္ၚိဂွံကျေဝ်အခိၚ်ပၞဴသတ်ဂှ်ကီု သီုဂွံၜှ်စမာန်တုဲ ဇၟာပ်မၞိဟ်ကၠုၚ်စိုပ်သ္ၚိဇကုဆဵုဒးပၞဴသတ်ဒ္ကုဲမံၚ်ပေၚ်တၞံဂတမုက်သ္ၚိတုဲ သီုဂွံထိုၚ်သးနူသ္ကံရဲမိတ်သဟာဲဇၟာပ်ညးမဆဵုဂှ်တုဲ တသိုက်ဍောတ်ဍောတ်သောဲသောဲပိုဲဏံဂွံဒုၚ်မံၚ်တွဵုရ၊  အခိၚ်စဴကၠုၚ်နူကၠအ်ဝါပၠန်လေဝ် သဂြာတၚ်လာဲပၠာဲကဵုဍာ်တုဲ ပတ်စုတ်ဍာ်ပၞဴမွဲကရေက်ဏောၚ်တှ်ေ ဍာ်ပၞဴဂွံကြဴဟီုသုၚ်မာန်တုဲ နွံကဵုရှ်ဖှ် နွံကဵုဓါတ်သွက်ခန္ဓကာယပိုဲဏံမာန်ရ၊ ဍာ်ပၞဴဏံဂှ် ယဝ်ပိုဲတံသုၚ်မာန်မွဲတ္ၚဲမွဲဖါန်တှ်ေခိုဟ်တဴသွက်ပရေၚ်ထက်ယုက်ပိုဲဏံကီုရ၊ သုၚ်ဍာ်ပၞဴတုဲ အာတရဴဇၞော်လေဝ်လောဲသွာဟွံဒးပ္တိတ်ဒြဟတ်မွဲသာ်တုဲ တရဴဇၞော်တိတ်ကၠုၚ်လောဲလောဲသွာသွာရ၊ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်တုဲ ပၞဴဟီုဂှ်ဒှ်ဂုဏ်ဖဵုသွက်မၞိဟ်တ္ၚဲဏံဂၠိုၚ်ကဵုကာရိုဟ်အာဟွံမာန်တုဲ အောန်အိုတ်ပ္ဍဲကၠအ်ပ္ဍဲဂတမုက်သ္ၚိပိုဲယဝ်တဵုလဝ်နွံတှ်ေဟွံမှာရ၊ ဗွဲသၟဝ်တေံဖအိုတ်ဂှ် ကဏ္ဍနဲကဲနာနာပရေၚ်တဵုလွဳပၞဴတံဂှ် ချူဗပေၚ်ပါ်ပရအ်ဏာကဵုနဲကဲနာနာပရေၚ်တဵုလွဳပၞဴကီုရ။
ယူနဳကုဒ်
သွက် windows
thumb|ဗီုရုပ် ဒမံင်တဲ ကောန်ဍေင် သွက် Windows ကောန်ဍေင် သွက်ညးမတက်လိက် နကဵုဒမံင်တဲ Aအ Sစ Dဒ Fဖ Gဂ (A1Mon) ကုညးမစကာလိက်မန်၊ လိက်ဗၟာ၊ လိက်အင်္ဂလိက် လၟိုန်တ္ၚဲတအ်မ္ဂး ကိတ်ညဳတုဲ၊ ဟိုတ်နူ င စွံလဝ်ကၠာ၊ ၚ ဂှ် စွံလဝ် ကဆံင်လက္ကရဴတုဲ ကာလတက်လိက် ဗီုကဵု င် မ္ဂး ဒးရးတုဲ ဟွံဒှ် အခက်အခုဲရ။ လညာတ်မ္ဂး င (င ဗၟာ) (ၚ မန်) ဂှ် ဟွံဒးတုဲ င ကီု ၚ ကီု ဒှ်အက္ခရ်ဗျည်မန် သီုၜါရ။ ကောန်ဍေင်ဝွံ မာံအမ်မြာဲဆာန် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ်ကဵု ရ။
တံင်လုပ် (download) ကေတ်ကောန်ဍေင်
သွက် Macintosh
ကောန်ဍေင် သွက်ညးမတက်လိက် နကဵုဒမံင်တဲ Aအ Sစ Dဒ Fဖ Gဂ (A1Mon) ကုညးမစကာလိက်မန်၊ လိက်ဗၟာ၊ လိက်အင်္ဂလိက် လၟိုန်တ္ၚဲတအ်မ္ဂး ကိတ်ညဳတုဲ၊ ဟိုတ်နူ င စွံလဝ် ဒၞာဲ c တုဲ တက်လောဲ ကာလတက်လိက် ဗီုကဵု င် မ္ဂး ဒးရးတုဲ ဟွံဒှ် အခက်အခုဲရ။ လညာတ်မ္ဂး င (င ဗၟာ) (ၚ မန်) ဂှ် ဟွံဒးတုဲ င ကီု ၚ ကီု ဒှ်အက္ခရ်ဗျည်မန် သီုၜါရ။ ကောန်ဍေင်ဝွံ နာဲဆာန်မန် ညးမပဒတဴ ပ္ဍဲရးနိဂီုပံင်ကောံအမေရိကာန် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ်ကဵုရ။
thumb|ဗီုရုပ် ဒမံင်တဲ ကောန်ဍေင် သွက် Macintosh