cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ခၞိၚ် မြတ်စောထီး၊ ကျာ်သာန်လာန်
လိက်ခၞိင်ကျာ်သာန်လာန်
(၄) လျှောင်ကျိန်စက်။ ဘဝက်ဝီဇိ။ နှန်သိကျေညာ။ ဒေသနာကို။ မြတ်စွာသုံလု။ ဟောချွတ်ပြုမှ။ ပြည်မနိဗ္ဗာန် စန်တော်မူနောက် ထွန်တောက်သာသ္နာ။ အနောံကိုမှာ။ ၅၀၀၀ ထား၍။ ရောံညာသက္ကရဇ်။ စင်စစ်မှံစွာ။ အဌာနဝရာ-နှင်ဒွေ။ လွန်ရေအတိက်။ ကိန်စိတ်သက္ကရဇ်။ ကောဇာနှစ်(မှာ)။ (ဆဒဇော)နှင့် စမ္မာရူပ။ ရောက်ကာလ၌။ ဂုဏလင်္ကာ။ မဟာထည်မြတ်။ တဇိတ်ခတ်သာ။ လျှောက်ပတ်သိန်မွေ့၊ စောင်လေသီလ၊ ဘာစာရနှင့်။ ရူပဣန္ဒြေ။ တည်စေထိန်ချုပ်။ ဂိုဏ်အုပ်ဆရာ။ မဟာထည်ကျော်။ မြ(တ်)ကိုတော်လျှင်။ (သံဃာ)ရတနာ။ ဆရာမိဘ။ ဘိုဘွားစသာ။ များလှမြိုဆွေ သဗ္ဗေသတ္တာ။ သတ္တဝါကို
(၅) ငါနှင်အတူ ပါစေဟူ၍။ နိဗ္ဗူတာမြို့။ သောင်ကန်သို့လျှင်။ ပို့တော်မူမည်။ ကျံစည်သဘော။ ဘဝင်ဇောပြင်။ မနောပုဗ္ဗင်္ဂမ။ အာသိသနှင် လက္လနှိုဆော်၊ (ချီခေါ်ေ-ျာက်စာ)။ တပြည်သားကို။ မလားအပယ်။ ဘုံသွယ်သောကတ်။ လေးပါးရတ်သို့။ (မ)စတ်စေ(မှု)။ ကြည့်ရှုစောင်မှ။ ဥဿုံ(သမာ)နှင်။ ဒါနသီလာ ဘာဝဏာဖြင့်။ သဒ္ဓါကျည်ဖြူ။ ပေလှူစေကြောင်၊ သံညောမျွက်ဟ။ ဆုမ္မဟောကြား အများသတ္တဝါ။ ဝေနေယာကို ခေမာကတို့။ ပို့ချင်သမှု အကြောင်ပြု၍။ - - - - ။ - - - - ။ ဘုန်လျှံထွဋ်ထား။ မြတ်ဘုရားတည်ထား။ ရိုက်ရာထာပနာသား။ ကေသာဆံဓတ်။ ကိန်ဝပ်ပြောရာ သမိုင်ဖျာသည်။ ပြည်
(၆) ရာမည။ နွတ္တခင်နှိတ်။ ဗျာဓိပ်သိုက်ဝင်။ ကျံအင်မချို့။ မြိုရွှေမြိုင်နယ် တင့်တယ်လျှောက်ပတ်။ မည်မှတန်မိတ်။ သြဘာဟိတ်နှင်။ (ထိတ်)သမိုင်(သောဝ်ရ။ ထွန်တောက် - တောင်)ကျိုက်သံလံ။ (နာနံ)တဆိတ်။ ပုံခတ်နှိတ်သား။ ဗျာဓိတ်သညာ။ မင်္ဂလာဘုမ္မိ သီရိပဝရ။ (ပါဒမူလေ တောင်အ - ၌။ ဝေယံပြသာဒ်။ နတ်(သုဓမ္မာ။(ခပ？)မာသို့။ ပြာသာ(ကွထ်သေ？)။ ကျည်(ခွေစိုင်ပေါင်？)။ (တောရနှောင်)မည်တိုက်။ စိုက်ထောင်(မှီကင်)။ (-)င်မုတ်ကူစိန်ပူစိန်ပွင့်)။ (ပျောက်သင်ဗုတ် နုသုန် -) (ရှတင်မလု---၊？) ထိုသည်ကျောင်း၌။ (သိန်လျှောက်)မွေ့လျှော်။ ဆရာတော်၏မိန်သောချိုချ။ ချွဟသံညောင်၊ ခေါင်သွန်ရံ
(၇) ဗွေစီထံ၍။ နက်သာလှ။ စိတြပုန္နမီ။ ရာသီမိဿ။ တဂူလ၏။ ပြည့်ထအညီ။ ဒိဒီအမှံ။ ရှစ်တံဂြိုမြတ် နက္ခတ်ထွက်ဝင်။ ၁၂ ခွင်လန်ဓတ် ဆန်ခတ်ဗျဂ်။ (သုန်)လျှက်(ခေါင်ထေ？)။ (ဦပတ်မိတ္တု သုပ်ကာန？)။ ဂြိုဝါမချင်မနင်မနှိတ်။ တည်မိတ္တုတိုင်။ ရောင်ပြိုင်ပွင့်စင် နှင်ဗုဒ္ဓ။ ဘောမဇီဝါ။ (သောကျတ် - ု - ု။ ၆၃ သောဂြို။ ပူခိုမရုတ်။ ဥက္ကံသင်္ခရ။ လက္ခအိန်ရှင်။ ပါယွင် (နှစ်ဦ) - အာင်လှာ။ ထိုအခါ၌။ ဇာတာစန်ပွင့် (ကျန်သပြင်ထဉ်)။ ပြီးသင်မေရာ၊ သို့ချင်ရာကြောင် (တထာမောင်) --- သဒ္ဓါ၍ဆြာဟော(နည်)။ - (မျှဉ်ပုံပျု)၊ ဥတုဟသ၊ နေလရက်နှစ်၊ ထွတ်သေခြာ၊ အခါနရီ၊ ဗိဇ
(၈)နာပါတ်၊ ရွေးချယ်လပ်၍၊ နောံထပ်သွန်ပေါင် ခေါင်လေါင်ကြေးချိန် ဗတိန် ၅ လှ၊ သုံခု(-သုံခု)၊  - - နှင့်သာလျှင်၊ (၅ -) မယုပ်၊ ချိန်ပြင်ခုပ်၍၊ သွန်လုပ် - - ၊ ရတနာသုမ္ပါး (တခို - ကြောင်၊ - (များ)ကူညီ - - - -။ အာကာဘုမ္မ၊ ရုက္ခ(စိုမှတ်)၊ (သမာနတ်)-လောင်)-ကိုစီ၊ သွန်ချပျီကြောင်၊ ဤခ္လေါင်ကို၊ ဆယ်ခြောင်လက်စုံ၊ (သုသုံ)သွန်ထာ၊ မြိတ်ဘုရားကို ညွတ်(တွာစေဟ)၊ အလှူပါရသာ၊အကျိုးအာကြောင့်၊ ထက်မြတ်စွာ၊(ပိစေ)သာလျှင်၊ ပင်္လ္လရောင်လျှန်၊ (ဂန်ဂေါနန်တွင်၊ စန်မြန်ဘုန်စေ။ ပွင့်(သန်)နေ့၌၊ ချမ်းမြေ့သာယာ၊ ရှေ့ဦစွာ(လျှင်) - (ပူဇ) - - - - - - - - သု ရစေ(စေ)။
သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်
အတိုင်လိက်စၟတ်သမ္တီဝွံမ္ဂး ခၞိင်ဝွံ ကျာ်ဇၞော်အစာ နူဍုင်မတ်မလီု မွဲဇကု မၞုံယၟု ဂုဏလင်္ကာ ဂှ် ပကမ္မကထ (မအာက္ဍိုပ်)တုဲ ဒါယကာ ဍုင်မတ်မလီုဂမၠိုင် မကဵုလဝ်ဒါန် ကုကျာ်သာန်လာန် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၂၁၆။
စပ်ကဵု ယၟု မြတ်စောထီ ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲပၞောန် မရနုက်ကဵုပိ (ကျွတော်မူပြီ မြတ်စောထီလျှင်/ကြွတော်မူပြီး မြတ်စောထီလျှင်) ရ။ ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ် မြတ်စောထီ ညးမဟီုဂှ် သၟိင်ဨကရာဇ် ဟွံသေင်၊ ညးမရန်ကဵု ကျာ်တြဲ ရ။
ရံင်ကဵု လိက်ခၞိင်ဏအ်တုဲ ပ္ဍဲအခိင် သက္ကရာဇ် ၁၂၁၆ (ခရေတ် ၁၈၅၅)၊ မဒှ်အခိင် မန်နူဒေသ ဒလတအ် ကလေင်ပ္တန် ဍုင်မတ်မလီု ဂွံ (၂၈) သၞာံဓဝ်ရ။ ခမဳသင် ညးဍုင်ကွာန်တအ် ၜိုန်ရ ဒှ်ဂကူမန်ကီုလေဝ် လိက်မန်ဂှ် ဟွံဒှ်လိက်အဓိက လိက်ဗၟာဂှ် ဒှ်လိက် ညးမလေပ်ဂၠိုင် ညးမစကာဂၠိုင် ညံင်ရဴဂကူမန် ပ္ဍဲအခိင်တ္ၚဲဏအ်ဟီုမာန်ရ။
သက္ကရာဇ်
သက္ကရာဇ် (Calendar era) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်သၞောတ်လၟိဟ်သၞာံ မစကာ ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်ရ၊၊ ဥပမာ သက္ကရာဇ်ဂၠးတိ (Gregorian calendar) မ္ဂး ဒှ်သၞာံခရေတ် ရဲရးပလိုတ်တအ် ရ၊၊ ခရေတ်ယာန် ခေါပ်တိစ် အံက်သဝ်ဒံက် (Coptic Orthodox) ကဵု အဳတိအဝ်ပိယာန် အံက်သဝ်ဒံက် (Ethiopian Orthodox) တအ်ဂှ် ညးတအ် စကာ သက္ကရာဇ်ခရေတ်ညးတအ်တၞဟ်ခြာရ၊၊ သၞာံ (ဝါ) တ္ၚဲမစ ထ္ၜုတ်ပတန် သက္ကရာဇ်ဂှ် ညးကော်စ ဗီုအင်္ဂလိက် (epoch of the era)၊၊ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ဂၞန်မစၟတ်သမ္တီသၞာံ (ဝါ) သက္ကရာဇ် နွံ ဗွဲမဂၠိုင်ရ၊၊ သက္ကရာဇ် ပိုဲမန် မကော်ဒၟံင်ဂှ် ကၠုင် နူ သက္ကရာဇ မဂွံအဓိပ္ပါယ် သၟိင်သက္က ရ၊၊ ဟိုတ်မစၟတ်သမ္တီ နူသၟိင်သက္က မဒှ်သၟိင်တုဲ မကော်စ သက္ကရာဇ (ဝါ) သက္ကရာဇ် ဒှ်မာန်ရ၊၊ ဆဂး မအရေဝ် သက္ကရာဇ် ပ္ဍဲအခိင်တ္ၚဲဏအ်ဂှ် ပိုဲကၠိုဟ်အာ သၞာံ (era) ရ၊၊ ပ္ဍဲလိက်တၟအ် စေတဳမြဂှ် ＂သာသ်ကျေက် ဗုဒ္ဓတိလေႝယ် ကုလိအာရ် မောယ်လ္ၚိမ် တုရောဝ်က္လံ ၜါရ်စွဟ် ဒိဉ္စာမ် စၞာမ်တုယ်＂၊ အဓိပ္ပါယ် ဗီုဂှ်ကီု မန်ခေတ်လဒေါဝ်ဂှ် ＂နောဝ်စၞာမ် မတိလပိုန်ကျာက်တြယ်ပိုယ် မဟာဂေါတမ သာကျမုဏိ မပပရိနီဗာန်ဂဟ် ၂၀၄၈ စၞာမ် ကုလိလွောန်အာတုယ်＂ ဗီုဏအ် ညးချူကၠုင်လဝ်ရ၊၊ ကြဴနူ သက္ကရာဇ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဂၞန်မစၟတ်သမ္တီသၞာံတုဲ သီုဖအိုတ် ＂သက္ကရာဇ်သာသနာ＂ ဆၜိုတ်ဏအ် တုဲဒှ်အာရ၊၊
သက္ကရာဇ်တအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒုင်သဇိုင် ကုတ္ၚဲ (ဟွံ) သၞာံမပတန်ဍုင် (ဟွံ) သၟိင်တၠမွဲမွဲ မဒှ်ဨကရာဇ်၊ သာ်ဂှ်ဟွံသေင် စနူ မၞိဟ်တအ် မရှ်ေသှ်ေ ဗွဲမဇၞော် စုတိအာတုဲ ဥပမာ၊ သက္ကရာဇ်သာသနာဂှ် စၟတ်သမ္တီ နူသၞာံ ကျာ်တြဲဂေါတမ မကလိလောန်စဴအာတုဲ၊၊ ညံင်ရဴသာ်ဂှ်ကီု သက္ကရာဇ်ခရေတ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီ နူသၞာံ တၠညးနာဲယေသှ မဒုင်ဂစိုတ်တုဲ ဒှ်တမ်ရ၊၊
သက္ကရာဇ်တအ်ဂှ် ၜိုန်ရ သၠာဲကီုလေဝ် ကြက္ကဒိန်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ဆက်စကာအာ အတိုင်ဂှ်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၞောတ်ကြက္ကဒိန် ကဵု သက္ကရာဇ်ၜါဏအ် အခိင်မကတဵုဒှ် ဟွံတုပ်လးလးရ၊၊ ဥပမာ သက္ကရာဇ်ခရေတ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီ ဂွံအာ ၜါလ္ၚီသၞာံပြင်ရ၊၊ ဆဂး သၞောတ်ကြက္ကဒိန်ဂှ် စကၠုင် နူရာမ ကၠာ တၠညးနာဲယေသှ ဟွံကတဵုဒှ်မၞိဟ် တၟာလအ်ရ၊၊
သၞောတ်စၟတ်သၞာံ အေသ်သူရိယာ (Assyrian eponyms)
နူကဵု သၞာံမဂၠိုင်ကဵုလ္ၚီတေအ်ဂှ် ဂကူအေသ်သူရိယာတအ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ သၞာံ နကဵုဗီုပြင် ရိုဟ်ဒဒှ် သၞာံရ၊၊ ဇၟာပ်သၞာံ အခိင်ညးတအ် မကၠောန်သဘင်အကိတု (Akitu) မဒှ် သဘင် မသၠာဲသၞာံ (ဝါ) သဘင်အတး ညးတအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ပ္ဍဲဂကောံသၟိင်တၠညးတအ် သီုကဵု ဨကရာဇ်ဂှ် ညးတအ် ကံက်မာဲ၊ ညးမဇၞးမာဲဂှ် ဂွံဒှ် ဨကရာဇ် ညးတအ်မကော်စ လိမ္မု (limmu) ပွိုင်မွဲသၞာံ၊ သၞာံဂှ်လေဝ် ညးကော်စ သၞာံညးမဂွံမာဲဂှ်ရ၊၊ ဥပမာ ပ္ဍဲသဘင်ဂှ် နာဲက ကလိဂွံမာဲမ္ဂး သၞာံဂှ် နာဲက ဒှ်ဨကရာဇ်ဍုင် တုဲပၠန် သၞာံ/သက္ကရာဇ်ဍုင်ဂှ်လေဝ် ညးကော်စ သၞာံနာဲက စဵုကဵုစိုပ် အခိင်ယးသၞာံ တ္ၚဲမဝေင် သဘင်အကိတု ပၠန်ရ၊၊ သၞောတ်မရုဲစှ် ဨကရာဇ် ကေုာံ သၞာံဗီုဏအ် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဍုင်တြေံ ကရုမ် ကနေတ် (Karum Kanesh) ပ္ဍဲ အနတဝ်နဳယာ (Anatolia) နူကဵုအခိင် ၂ ဗွဝ်လ္ၚီ ဘဳသဳ (the 2nd milennium BC) စဵုကဵုစိုပ် ခေတ်နေရဝ်-အေသ်သူရိယာ (Neo-Assyrian Period) ၜိုတ် ဘဳသဳ ၆၁၂ ဂှ်ရ၊၊
မဂွံဆဵုကေတ် လိက်စရင်လၟေင် ယၟုသၞာံ ၜိုတ် ၂၅၀ ပြင် နူကဵုအခိင် ၁ ဗွဝ်လ္ၚီ ဘဳသဳတေအ်ရ၊၊ လိက်စရင်ဂှ် သွက်ဝင်ဂၠးတိမ္ဂး ပ္တန်ၚုဟ်မး ဟွံမာန်ရ၊၊ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး နူကဵုလိက်ဂှ် ဂွံတီကေတ် တ္ၚဲဂြးစပ် ချူစၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲကာလ သၟိင်ဗူရ်သဂလေ (Bur-Sagale) မဒှ်ညးမအုပ်ဓုပ် ဍုင်ဂုဇန (Guzana) ၊၊ အစာနက်သတ်တအ် ဗၟံက်ထ္ၜး တ္ၚဲဂြးစပ်ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဂိတုဂျောန် ၁၅ သၞာံဘဳသဳ ၇၆၃၊၊ တ္ၚဲဂြးစပ်ဂှ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု မဖျေဟ်အပိုင်အခြာတ္ၚဲ နူ ဘဳသဳ ၈၉၂ ဗစိုပ်အာ ၆၄၈ ရ၊၊ သၞာံမကၠောန်အာ လက္ကရဴနူဂှ်လေဝ် ကလိဂွံအာ လၟိဟ်ဂၞန်ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်မွဲရ၊၊
သၞောတ်စၟတ်သၞာံ သြလာမ်ပိယေတ် (Olympiad dating)
အစာဝင် ကေုာံ တၠပညာစပ်ကဵု ခေတ်ဂရိတ်တမၠာတအ်ဂှ် ညးတအ် ဒုင်သဇိုင် ကုတ္ၚဲမကၠောန် သဘင်ပြိုင်ပကာန် သြလာမ်ပေတ် (Olympic Games) တုဲ စၟတ်သမ္တီ သက္ကရာဇ် ဂိတု တ္ၚဲ အိုတ်ရ၊၊ သဘင်ပြိုင်ပကာန် သြလာမ်ပေတ် ကၠာအိုတ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ဘဳသဳ ၇၇၆ တေအ်ရ၊၊ ဍုင် (city-state) မဗၠးၜး ဗွဲမဂၠိုင် ဒုင်သဇိုင် ကုတ္ၚဲ မကၠောန် သဘင်ပြိုင်ပကာန် သြလာမ်ပေတ်တုဲ စၟတ်သမ္တီလဝ် သက္ကရာဇ်ဍုင်ညးတအ်ရ၊၊
သက္ကရာဇ် သေလောသိတ် (Seleucid era)
သက္ကရာဇ် သေလောသိတ်ဂှ် စကာလဝ် ပ္ဍဲဒေသလဒေါဝ်ဗၟံက် အကြာ ဘဳသဳ ၄ ဗွဝ်ကၠံ ကဵု အေဒဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံ တုဲ ညးမရှ်ေသှ်ေဘာသာခရေတ်ယာန်တအ် ဆက်စကာပၠန် စဵုကဵု အေဒဳ ၁၀ ဗွဝ်ကၠံရ၊၊ သက္ကရာဇ်ဏအ်ဂှ် စထ္ၜုတ်လဝ် နူကဵု ဘဳစဳ ၃၁၂၊ ပ္ဍဲသၞာံဂှ် ပ္ဍဲဂိတုအဝ်ဂေတ်ဂှ် သကိုပ်ပၞာန် သေလောသိတ် (Seleucus I Nicator) ညးမဒှ်သကိုပ်ပၞာန် နူအေန်ပါယာ သၟိင်ဇၞော် အလ်လေတ်ဇြေန်တရာ (Alexander the Great’s empire) မလုပ်သီဗဗေလောန် (Babylon) ရ၊၊ အတိုင် လိက်စၟတ်သမ္တီ ဂျူမ္ဂး သက္ကရာဇ်ဂှ် စလဝ် နူဘဳသဳ ၃၁၁၊ အတိုင် လိက်စၟတ်သမ္တီ ဂရိတ်မ္ဂး သက္ကရာဇ်ဂှ် စလဝ် နပ္ဍဲဘဳသဳ ၃၁၂ (ဂိတုအံက်တဝ်ပါ-သေတ်တေန်ပါ)၊၊
သၞာံ ကောန်သူလာ (Consular dating)
သၞောတ် မစကာ ပ္ဍဲရာမတြေံတေအ်ဂှ် ဒှ်သၞောတ်သၞာံကောန်သူလာရ၊၊ ဍုင်ရောမဂှ် ဇၟာပ်သၞာံ ညးဍုင်ကွာန်ရာမတအ် ရုဲစှ်ပတိုန် ကောန်သူလာ ၜါတၠ သွက်ဂွံ ပံင်တောဲအုပ်ဓုပ် ပကင်ရင်ဍုင် ပွိုင်မွဲသၞာံရ၊၊ ကောန်သူလာ (ညးမကဵုကသပ်ဍုင်) ၜါတၠဂှ် စတိုန်ကၠတ်ထဝ် ပ္ဍဲတ္ၚဲ ဂိတုဇန်နဝါရဳ ၁ (စနူကဵု ဘဳစဳ ၁၅၃) ဇၟာပ်ပ်သၞာံရ၊၊ အတိုင်သက်သဳဝင်မ္ဂး လဆောဝ် ကောန်သူလာတၟိဂှ် စိုပ်ဂိတု နဝ်ဝေန်ပါ-ဒဳဇြေန်ပါ ရ ဟွံဂွံရုဲစှ်ဏီတအ် ကေင်ကတဵုဒှ်လဝ် နွံရ၊၊ တုဲပၠန် သၞာံတၟိ ဂွံအာ မဂၠိုင်ကဵုဂိတုရလေဝ် ပရိုင် (ဝါ) ယၟုကောန်သူလာတၟိတအ်ဂှ် ဟွံစိုပ် ဒေသ အေန်ပါယာရောမ ဒၞာဲမသ္ၚောဲသ္ၚောဲတေအ်ဖိုဟ်ရ၊၊
သၞောတ်သၞာံ ကောန်သူလာဏအ်ဂှ် အိုတ်အာ ပ္ဍဲကဵု အေဒဳ ၅၄၁ ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ဨကရာဇ်အေန်ပါယာ Justinian I ပလီုထောအ် သၞောတ်မရုဲစှ် ခပတိုန် ကောန်သူလာ (ညးမကဵုကသပ်ဍုင်) ရ၊၊ ကောန်သူလာ မဂွံဒုင်ရုဲစှ် လက္ကရဴအိုတ်ဂှ် ဒှ် Anicius Faustus Albinus Basilius၊၊ ကောန်သူလာဟွံမဲတုဲ ဒၞာဲယၟုကောန်သူလာဂှ် ဒှ်အာ ယၟုဨကရာဇ်ရ၊၊
စၟတ်တ္ၚဲ ပ္တန်ဍုင်ရောမ (Dating from the founding of Rome)
သၞောတ်မစၟတ်သမ္တီ မၞိဟ်မစကာဂၠိုင်မွဲပၠန်ဂှ် ဒှ် anno urbis conditae (လေတ္တန်- သၞာံ မပ္တန်ဍုင် /သက္ကရာဇ်ဍုင်) မဒှ်သၞာံ မပ္တန် ဍုင်ဇၞော်ရောမ ရ၊၊
တ္ၚဲပတန်ဍုင်ဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲလိက်ဝင်ရောမ မဂွံဆဵုကေတ်တအ် မွဲကုမွဲ ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ၊၊ အစာဝင်ခေတ်တၟိတအ် ဒုင်လဝ်တဲ အတိုင်ပၟိက်အစာဝင်ရောမ ဝါရော (Varro) မဒှ်သၞာံ မစနူ ဘဳသဳ ၇၅၃ ဂှ်ရ၊၊
သၞောတ်ဏအ် မဂွံဆဵုကေတ်ကၠာအိုတ် နူကဵုလိက် မာကုသ် တေရေန်တုသ် ဝါရော (Marcus Terentius Varro) နူသၞာံ ဘဳသဳ (၁) ဗွဝ်ကၠံတေအ်ရ၊၊ တ္ၚဲသၞာံ (၁) မံက်ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲပ္တန်ဍုင် (ဨပြဳ ၂၁) ဆဂး အစာဝင် ခေတ်တၟိ ဗွဲမဂၠိုင် စှ်ေစိုတ် တ္ၚဲပ္တန်ဍုင်ဂှ် ဒှ်အခိင်အကြာ ဂိတုဇာန်နဝါရဳ ၁ စဵုကဵု ဒဳဇြေန်ပါ ၃၁)၊၊ သၞာံပ္တန်ဍုင်ဏအ် စကာ ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်ရောမဂၠိုင် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် ဂျူလိယာန် လပါ်စဂှ်ရ၊၊ သၞောတ်ကောန်သူလာၜါဂှ် မစကာဂၠိုင်ရ၊၊ သၞံာအေဒဳ ၂၀၁၈ ဂှ် တုပ်သၟဟ်ကဵု သက္ကရာဇ်ဍုင်ရောမ ၂၇၇၁ (၂၀၁၈+၇၅၃)၊၊
သၞာံသၟိင်အေန်ပါယာ မပ္ကင်ရင် (Regnal years of Roman emperors)
သၞောတ် မဂွံဆဵုကေတ် မွဲပၠန်ဂှ် ထေင်ကေတ် သၞာံသၟိင်အေန်ပါယာ မပ္ကင်ရင်ရ၊၊ သၞောတ်ဏအ် စကာအောန်ညိရ၊၊ ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ်သၟိင်သြဂုတ်သတုတ် (Augustus) မခုတ်ပ္တန် လၟိဟ်သၞာံ ညးမဂွံပ္ကင်ရင်ဍုင်၊ လၟိဟ်မူစိသၞာံ ညးမကလိဂွံကၠုင် အဝဵုဍုင်ရ၊၊ ညးမဆက်ဒုင်ကေတ် နန်နူညးလေဝ် ဆက်ရိုဟ်အာ စဵုကဵုစိုပ် ဍုင်သမတရောမ မလ္ၚုအာ (ၜိုတ် အေဒဳ ၂၀၀) ဂှ်ရ၊၊
စၟတ်သမ္တီသၞာံ ရောမ မလုပ်သီဍုင် (Dating from Roman conquest)
ဍုင်ဒေသ လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီသၞာံ ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်ညးတအ် စနူသၞာံ ရောမမလုပ်သီကေတ် ဍုင်ညးတအ် (ဝါ) ပကင်ရင်ရောမ ပ္ဍဲဍုင် ညးတအ်ရ၊၊
သၞာံသပိန် (Spanish Era) မစရိုဟ် နူကဵု ဘဳသဳ ၃၈ ဂှ် ဒှ်သၞာံမဒက်ပ္တန်အဝဵုသြဇာရောမ ပ္ဍဲသပိန်ရ၊၊ ဗွဲကြဴ သၞာံဂှ် ဆက်စကာအာ ပ္ဍဲပဝ်တူဂရဳ၊ အာရဂေါန် (Aragon)၊ ဝလေန်သဳယာ (Valencia)၊ ခေသ်သတိလာ (Castile) စဵုကဵုစိုပ် ၁၄ အေဒဳ ၁၄ ဗွဝ်ကၠံရ၊၊ သၞောတ်ဏအ် အိုတ်အာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃၈၁ တုဲ စၞးသၞာံဂှ် စကာကၠုင် သက္ကရာဇ်ခရေတ်ရ၊၊
မာယာ (Maya)
သၞောတ်သၞာံမာယာဂှ် ညးကော်စ သၞာံဇမၠိုင် (Long Count) မဒုင်သဇိုင် ကုတ္ၚဲဒဏ္ဍာရဳမစ (တ္ၚဲဂၠးတိကတဵုဒှ်) (a mythological starting-point)ရ၊၊ ညးမလ္ၚတ်ဝင်မာယာဗွဲမဂၠိုင် ဒုင်တဲ တ္ၚဲဂှ် တုပ်သၟဟ်ကဵု သက္ကရာဇ်ခရေတ် ဂိတုသြဂေတ် ၁၁၊ ဘဳသဳ 11,3114 ကြက္ကဒိန်ဂျူလိယာန်မ္ဂး သေတ်တေန်ပါ ၆ (-3113 astronomical) ရ၊၊
သၞောတ်သၞာံတၞဟ်ဂမၠိုင်
ပါဲနူ သၞောတ်သၞာံ မထ္ၜးလဝ် ဗွဲလတူတေအ်တုဲ သၞောတ်ကိစ္စတၞဟ်လေဝ် နွံတၟာဂလိုင်ဏီရ၊၊ ဥပမာ သၞာံမပတိုန်ဍုင် ဗီုကဵု အေန်ပါယာပါသဳ၊ သၞောတ်ပကင်ရင် ကာလိဖ် (Caliph)တအ် ဒှ်တမ်ရ၊၊
ခေတ်ကၞောတ်တမၠာ ကဵုခေတ်လဒေါဝ် (Late Antiquity and Middle Ages)
သၞာံ မစကာဒၟံင် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် စကၠုင် နူခေတ်ကၞောတ်တမၠာ ကေုာံ ခေတ်လဒေါဝ်ရ၊၊ ဗွဲမဂၠိုင် အကြာ ၆ ကဵု ၁၀ ဗွဝ်ကၠံတအ်ရ၊၊
သၞာံခရေတ် (Christian era)
သက္ကရာဇ်ခရေတ်ဂှ် အေဒဳ လေဝ် ညးကော်ရ၊၊ အေဒဳ ဂှ် ဖဍန်လဝ် နူလတ္တေန် Anno Domini (AD) မဂွံအဓိပ္ပါယ် (Anno = သၞာံ, Domini = နာဲပိုယ်)၊၊ ချူကဵု နကဵုပေင်င်မ္ဂး anno Domini nostri Jesu Christi  မဂွံအဓိပ္ပါယ် ＂ပ္ဍဲ သၞာံ နာဲပိုယ်ယေသှု ခရေတ်＂ရ၊၊ လဆောဝ်မ္ဂး Common Era (CE) မဂွံအဓိပ္ပါယ် သၞာံမစကာဒၟံင်လၟုဟ် ရ၊၊ သၞာံဂှ် မဒှ်သၞာံ မရိုဟ်နူကဵု သၞာံ နာဲယေသှု မဒးဒုင်ဂစိုတ် ပ္ဍဲတိုင်မဒင် ရ၊၊ နူစ နာဲပိုဲယေသှု မဒးဒုင်စုတိတုဲ ညးမဗက်လက္ကရဴညး စစၟတ်သမ္တီ နဒဒှ်သက္ကရာဇ် ဟွံသေင်ရ၊၊ ညးကလိစဴအာ ဂွံ ၅၂၅ သၞာံတုဲ ခမဳခရေတ်ယာန် Dionysius Exiguus နူကဵု ဍုင် Scythia Minor (Dobruja) နူဍုင်ရဝ်မေန်နဳယာ ဗူဂေရဳယာ (Romania Bulgaria) ဗတိုက်ဖအောဝ် ညံင်ဂွံစကာသၞာံ နာဲယေသှု မစုတိဂှ် နဒဒှ် သက္ကရာဇ်ရ၊၊ ဆဂး ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဟွံဒှ်စကာ စိုပ်ၜိုတ် (၉) ဗွဝ်ကၠံလပါ်လက္ကရဴမှ ဂွံဒှ်စကာကၠုင်ရ၊၊ ကာလမစစကာဂှ် ဍုင်မွဲကဵုမွဲ ကေတ်ဂၞန် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲ ၁၆၀၀ ဂှ် ဍုင်သကတ်လာန် စၟတ်သမ္တီ ဂိတုဇာန်နဝါရဳ (၁) ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲသၠာဲသၞာံ၊ ဍုင်အေန်ဂလာန် စိုပ်သၞာံ ၁၇၅၂ မှ ဂွံဒုင်တဲ တ္ၚဲသၠာဲသၞာံ ဂှ် ပ္ဍဲဂိတုဇာန်နဝါရဳ (၁)၊၊
သၞာံကၠာနူဂှ် ညးကော်စ ဘဳသဳ (BC) မဖ္ဍန်နူအင်္ဂလိက် Before Christ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ကိုပ်ကၠာ ခရေတ်၊၊ လဆောဝ်မ္ဂး B.C.E မဖ္ဍန်လဝ် Before the Common Era မဂွံအဓိပ္ပါယ် ကိုပ်ကၠာ သၞာံမစကာလၟုဟ် ရ၊၊ CE ကဵု BCE ဂှ် စကာကၠုင် ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ နကဵုတၠပညာဂကူဂျူတအ်ရ၊၊ စိုပ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ် နကဵုနဲဏအ် ပ္ဍဲဗွိုင်တၠပညာတအ် ညးဟွံမိက်ဗက်စ လပါ်ဘာသာမွဲမွဲတအ် စကာဂၠိုင်ကၠုင်ရ၊၊
သၞာံအေန်သလာမ်
A.H. /AH မဖ္ဍန်နူ လေတ္တေန် Anno Hegirae မဂွံအဓိပ္ပါယ် သၞာံဟာဲဇြ မဒှ်သၞာံ ကလုတ်ကျာ်မုဟာမ်မေတ် (Muhammad) မတိတ်တရဴ နူမေက္ကာ မအာဇရေင် မေဒ္ဒိနာ ပ္ဍဲဂိတု သေတ္တေန်ပါ သၞာံ ၆၂၂ နဒဒှ် သၞာံ (၁) ရ၊၊ သၞာံဏအ်ဂှ် စကာ ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်အေန်သလာမ်ရ၊၊ ကြက္ကဒိန်အေန်သလာမ်ဂှ် မဒှ်ကြက္ကဒိန်စန္ဒမာသ (ကြက္ကဒိန်ဂိတု) မၞုံၜိုတ် ၃၅၄ တ္ၚဲ ပွိုင်မွဲသၞာံ ဂၠေအ်နူကြက္ကဒိန်တ္ၚဲတုဲ သက္ကရာဇ်ခရေတ်လၟုဟ်ဂှ် နုက်ထောအ် ၆၂၂ မ္ဂး ဟွံကလိဂွံ သၞာံအေန်သလာမ်ရ၊၊
A.H.S./AHS ဂှ် ဒှ်သၞာံကြက္ကဒိန်အဳရာန် ရ၊၊ ကေတ်သၞာံ မုဟာမ်မေတ် မတိတ်တရဴမအာ မေဒ္ဒိနာဖိုဟ်ရ၊ ဆဂး ဗက်စ ကြက္ကဒိန်တ္ၚဲ၊၊ သၞာံညးတအ်လေဝ် စသၠာဲ နူကဵု ဇာန်နဝါရဳ (၁) ကီုရ၊၊ သက္ကရာဇ်ခရေတ်ဂှ် နုက်ထောအ် ၆၂၁ မ္ဂး ကလိဂွံ သက္ကရာဇ်အဳရာန်ရ၊၊
သၞာံဟိန္ဒူ
ကြက္ကဒိန်ဟိန္ဒူဂှ် စရိုဟ်နူ အစ ကလိယုဂ (အာယုက်ကလိ) မစနူကဵု ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၃ ဘဳသဳ ၃၁၀၂၊၊
ဝိကြမ သံဝစ္ဆရ် (Vikrama Samvat) မစနူကဵု ၅၆-၅၇ ဘဳစဳ၊၊
သက္ကရာဇ S.E/SE Saka Era မစကာ ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်ဟိန္ဒူ ကေုာံ ကြက္ကဒိန်ဍုင်အိန္ဒိယ မစနူ အေဒဳ ၇၈ (၇၈ အေဒဳ = ၀) သၞာံသက္ကရာဇ (ဝါ) သက္ကရာဇ်ဏအ်ဂှ် ပြးဇးအာ အလုံမွဲ ဍုင်အာယှဒိုဟ်အဂၞဲမွဲရ၊၊ ဂကူမန်ပိုဲလေဝ် စကာသက္ကရာဇ်ဏအ်ကီုရ၊၊ ဆဂး ဗွဲကြဴ လၟိဟ်သၞာံ တၞဟ်ခြာ အာကဵု အိန္ဒိယ၊၊
သၞာံ ဗုဒ္ဓဘာသာ
ဒုင်သဇိုင် ကုသၞာံကျာ်တြဲဂေါတမ မပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ရိုဟ်အာ လၟိဟ်သက္ကရာဇ်ရ၊၊ သၞာံဗုဒ္ဓဘာသာ ဂှ် မန်ကော်စ သက္ကရာဇ်သာသနာရ၊၊ သက္ကရာဇ်သာသနာဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နူကဵု ဘဳသဳ ၅၄၄၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ သက္ကရာဇ်ခရေတ်ဂှ် ထပ်စုတ် ၅၄၄ မ္ဂး ကလိဂွံ သက္ကရာဇ် သာသနာရ၊၊
သက္ကရာဇ်ဍုင်
သက္ကရာဇ်ဍုင်ဂှ် ဒှ်သက္ကရာဇ်ဂကူမန်၊ ဗၟာ၊ ယခေင်တအ် မစကာဒၟံင်ရ၊၊ လဆောဝ်ကော်စ ကောဇာ သက္ကရာဇ်၊ လဆောဝ် ရံင်ကဵု မဟာသက္ကရာဇ် (သက္ကရာဇ် ဇၞော်) မကေင်နွံလဝ်တုဲ သက္ကရာဇ်လၟုဟ်ဂှ် သက္ကရာဇ်ဍောတ်ဂးတုဲ စူဠသက္ကရာဇ် လေဝ်ကော်ကီုရ၊၊
သက္ကရာဇ်ဍုင်ဂှ် ကေတ်သက္ကရာဇ် ခရေတ်တုဲ နုက်ထောအ် ၆၃၈ မ္ဂး ကလိဂွံလၟိဟ် သက္ကရာဇ်ဍုင်ရ၊၊
သက္ကရာဇ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် အပိုင်အခြာသၞာံ ဝွံ အဓိပ္ပါယ် နူတမ် ကၠုင်နူ သက္ကရာဇ သၟိင်ဨကရာဇ် သက္က၊ မပတမ် ကုတ္ၚဲသၞာံ သၟိင်သက္က မတိုန်နန်တုဲ မရိုဟ်လၟိဟ်ကၠုင် ဒှ်မာန်ရ၊၊ လအ်ညိ သက္ကရာဇ် ဂှ် ကလိဂွံအဓိပ္ပါယ် သၞာံမပိုင်ခြာရ၊၊ သက္ကရာဇ် ဂှ် နူတမ် ကၠုင်နူ ဍုင်အိန္ဒိယတုဲ ဍုင်အိန္ဒိယလေဝ် စကာဒၟံင် သက္ကရာဇ် စဵုကဵုလၟုဟ်ရ၊၊ သက္ကရာဇ် အိန္ဒိယ မစၟတ်သမ္တီလဝ် သက္ကရာဇ်ဍုင်ဂှ် စရိုဟ်နူ သက္ကရာဇ်ခရေတ် ၇၈၊၊
နူကဵုလိက်တၟအ် ဍုင်အိန္ဒိယဂမၠိုင် မဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင် သက္ကရာဇ် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်တုဲ သက္ကရာဇ်စနူသၞာံလဵုဇေတ်တ်ဂှ် စဵုကဵုလၟုဟ် ဟွံတီချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်ဏီဖိုဟ်ရ၊၊ အတိုင်ဗုဒ္ဓဝင်မ္ဂး ကာလမဟာသက္ကရာဇ် (၁၄၈) ဂှ် ကျာ်တြဲဂေါတမ ပပရိနိဗ္ဗာန်ရ၊၊ အတိုင်ဝင်အိန္ဒိယမ္ဂး မဟာသက္ကရာဇ်ဂှ် စနူ ဘဳစဳ ၁၂၃ တုဲ သက္ကရာဇ်ဂှ် စနူ အေဒဳ ၇၈ ရ၊၊
သံဝစ္ဆရ်
ပ္ဍဲလိက်တၟအ်မန်ဂှ် ပါဲနူ သက္ကရာဇ်သာသနာ၊ သက္ကရာဇ်ဍုင်တုဲ သံဝစ္ဆရ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ၊၊ သံဝစ္ဆရ် မန်တအ် မကေင်စကာလဝ်ဂှ် ဒှ်သက္ကရာဇ် နကဵုဂၞန် ဟွံသေင်၊ ဒှ်သက္ကရာဇ် နကဵုယၟုရ၊၊ အတိုင်ယၟု ဂိတုစှ်ၜါဂှ် ဂေတ်အာ မွဲသၞာံ ယၟုမွဲရ၊၊ လိက်တၟအ်မန် နူဟာရိဘုဉ္ဇယ ဂှ် ချူလဝ် ဆသံဝစ္ဆရ် နကဵုသက္ကရာဇ် ယၟုသၟးတုဲ သၞာံလဵု မဒှ်ဇေတ်တ်ဂှ် ပၟိက်အစာမွဲ ကုမွဲ ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ၊၊
ဆက်ဗှ်
ကြက္ကဒိန်
Common Era
Julian day
List of calendars
နိဿဲ
https://en.wikipedia.org/wiki/Calendar_era
နဲကဲတဵုလွဳတၞံသတ်လၚ်္ကာ
thumb|တၞံသတ်လၚ်္ကာ thumb|တၞံလၚ်္ကာ thumb|တၞံလၚ်္ကာအကြာသ္ၚိ
နိဒါန်လိက်
(၁) ။ နဲကဲပဠေဝ်တိသွက်သ္ဂောံတဵုလွဳ
(၂) ။ နဲကဲတဵု
(၄) ။ နဲကဲကဵုဝါဲနာနာ
(၅) ။ ယဲဂျိဓါတ်သဘာဝ
(၆) ။ နဲကဲၜှ်ပလှ်
(ရ) ။ နဲကဲပဠေဝ်ကုတ်ကၞာၚ်အခိၚ်ၜှ်ပလှ်တုဲ
(ဂ) ။ နဲကဲဆက်ကၞာၚ်နာနာ
(၁၀) ။ အုပ်နိဂီုဓရီုတက်ဝေၚ်ကျာဗဟုသုတဆေၚ်စပ်ကဵုနဲကဲပရေၚ်တဵုလွဳနာနာသာ်ဂမၠိုၚ်
(ဆက်ချူမံၚ်ဏီ ဟွံအိုတ်ဏီပုဟ်)
အရေဝ်မန် ကဵု အရေဝ်ညးကုရ်
အရေဝ်မန် ကဵု အရေဝ်ညးကုရ် (ညးကုန်/ညးဂူလ်) ဗွဲသၟဝ်ဝွံ နာဲဗဳထဝ် မန်ဇြာ၊ နာဲအံက်ပိုင်၊ ညးတၠသိက္ခာ အစာထောန်သိင်၊ အစာမေန်ထောန် အာလ္ၚတ်လဝ် ပ္ဍဲကွာန်ဂကူညးကုရ်တုဲ နာဲသအောင် ရမ္သာင်ဂကူညးကုရ်ဂှ် ။
မဇ္ဇျိမသဳလ၊ခဏ်
၁၁။ သအာၚ်နူဂှ်လေဝ် တြနာဲခမဳဗဗၞးဂမၠိုၚ်လ္ၚဵု စၞအာဟာရဘောဇိုန်ဂမၠိုၚ် လျုၚ်တုဲမကဵုလဝ်ဒါန်တအ်ဂှ် ပပြဘိုဂ်အိုတ်တုဲ သီုမကၠောန်သ္ပတဴ ပွမပလီုပလာ် ဂကောံမဗဳဇ ဂကောံတၞံဆုချောဲ မဖှ်သာ်ဝွံ ပဒတဴအိုတ်ရ၊ ဂကောံဗဳဇဂါမ် ဘူတဂါမ်ဂှ် ညးဍေံဂှ်ရော၊ ဗဳဇရိုဟ် ဗဳဇလၟဳတၞံ ဗဳဇတၚ် ဗဳဇတၞုၚ်ကၟဝ် ဗဳဇမဟေၚ် မရနုက်ကဵုမသုန်တအ်ရောၚ်၊ ခမဳဂေါတမဂှ် ဝေၚ်ပဲါကၠေံ နူပွမပလီုပလာ် ဂကောံမဗဳဇ ဂကောံတၞံဆုချောဲ မဖှ်သာ်ဝွံရ၊ ယွံခမဳတအ် ပုထုဇန်ဂှ် ဟီုသ္ဂးတဴ ဂုဏ်ကျာ်မ္ဂး ရဴသာ်ဝွံလေဝ် ဟီုသ္ဂးမာန်ရ။
၁၂။ သအာၚ်နူဂှ်လေဝ် တြနာဲခမဳဗဗၞးဂမၠိုၚ်လ္ၚဵု စၞအာဟာရဘောဇိုန်ဂမၠိုၚ် လျုၚ်တုဲ မကဵုလဝ်ဒါန်တအ်ဂှ် ပပြဘိုဂ်အိုတ်တုဲ သီုမသ္ပတဴ ပွမတိုပ်ဒေပ်တုဲ ပြဘိုဂ် မဖှ်သာ်ဝွံ ပဒတဴအိုတ်ရ။ သ္ပပွမတိုပ်ဒေပ်လဝ်တုဲ ပြဘိုဂ်ဂှ် ညးဍေံဂှ်ရော၊ ပွမတိုပ်ဒေပ်ပုၚ် ပွမတိုပ်ဒေပ်ဍာ်ယာမ ပွမတိုပ်ဒေပ်ယာတ်ဗွိုက်လတက် ပွမတိုပ်ဒေပ်ယာန် ပွမတိုပ်ဒေပ် ဒၞဲါဒၟံၚ်သတိက် ပွမတိုပ်ဒေပ်မြမောဝ် ကြက်စၠန် ပွမတိုပ်ဒေပ်စၞသုၚ်စောဲ (မွဲသအာၚ်တအ်) ရောၚ်။ ခမဳဂေါတမဂှ် ဝေၚ်ပဲါကၠေံ နူပွမတိုပ်ဒေပ်တုဲ သ္ပပြဘိုဂ် မဖှ်သာ်ဝွံရ။ ယွံခမဳတအ် ပုထုဇန်ဂှ် ဟီုသ္ဂးတဴ ဂုဏ်ကျာ်မ္ဂး ရဴသာ်ဝွံလေဝ် ဟီုသ္ဂးမာန်ရ။
၁၃။ သအာၚ်နူဂှ်လေဝ် တြနာဲခမဳဗဗၞးဂမၠိုၚ်လ္ၚဵု စၞအာဟာရဘောဇိုန်ဂမၠိုၚ် လျုၚ်တုဲမကဵုလဝ်ဒါန်တအ်ဂှ် ပပြဘိုဂ်အိုတ်တုဲ သီုမသ္ပတဴ ပွမဗဵု(ပေဲါ) မဒှ်ဒစုက်ဇလ (သာသနာ) မဖှ်သာ်ဝွံ ပဒတဴအိုတ်ရ၊ ပွမဗဵုရံၚ် (ပေဲါ) ဂှ် ညးဍေံဂှ်ရော၊ ပွမလှ်ေ ပွမဒယှ်ေ ပွမတိၚ်ကွိၚ်ကွိုက် ပေဲါသဘၚ်လှ်ေ ပွမဟီုသ္ဂး မပ္တံတဝ်စၞေဟ်ပၞာန် ပေဲါတက်ခ္ဍာပ်ခ္ဍေဝ် (ရမျာၚ်တက်တဲ) ပေဲါတက် မပ္တံကဵုမံၚ်ဆာၚ် ပေဲါတက် ဖမ်မန်ဒိုၚ် ပေဲါထ္ၜးရုပ်ကသူ ပေဲါဝေၚ်ပသဲကလောံ ပေဲါပတဴပတိုန်ဒုန်တုဲလှ်ေ ပေဲါကြဴကြာတ်ဇုတ် ပေဲါဗဒိစိၚ် ပေဲါဗဒိချေံ ပေဲါဗဒိပြေၚ် ပေဲါဗဒိဂၠဴ ပေဲါဗဒိဗ္ၜေံ ပေဲါဗဒိသဵု ပေဲါဗဇဵုစာၚ် ပေဲါဗဇဵုဂစေမ်အဃိုတ် ပေဲါတက်တဴလေံဒဏ် ပေဲါတက်လက်ပၠုဲ ပေဲါတက်လက်ဗန် ပေဲါဗတိုၚ်ပၞာန် ပေဲါရိုဟ်လၟိဟ်စၟဳစၟတ်ပၞာန် ပေဲါပြေၚ်ပၞာန် ပေဲါဂကောံပၞာန်စိၚ်ပၞာန်ချေံတအ်ရောၚ်၊ ခမဳဂေါတမဂှ် ဝေၚ်ပေဲါကၠေံ နူပွမဗဵုသ္ၚဳ (ပေဲါ) သဘၚ် မဒှ်ဒစုက်ဇလ (သာသနာ) မဖှ်သာ်ဝွံရ၊ ယွံခမဳတအ် ပုထုဇန်ဂှ် ဟီုသ္ဂးတဴဂုဏ်ကျာ်မ္ဂး ရဴသာ်ဝွံလေဝ် ဟီုသ္ဂးမာန်ရ။
၁၄။ သအာၚ်နူဂှ်လေဝ် တြနာဲခမဳဗဗၞးဂမၠိုၚ်လ္ၚဵု စၞအာဟာရဘောဇိုန်ဂမၠိုၚ် လျုၚ်တုဲမကဵုလဝ်ဒါန်တအ်ဂှ် ပပြဘိုဂ်အိုတ်တုဲ သီုမသ္ပဒတဴ ပွမဝေၚ်လံၚ်ပး မဒှ်ဟိုတ်ပွမဟိုတ်မာဲ မဖှ်သာ်ဝွံ ပဒတဴအိုတ်ရ၊ ပွမဝေၚ်လံၚ်ဂှ် ညးဍေံဂှ်ရော၊ ပွမဝေၚ်ကၠဒ္စာံခန်၊ ပွမဝေၚ်ကၠစှ်ခန်၊ ပွမဝေၚ်ကၠပ္ဍဲအာကသ၊ ကၠောန်သရက်ပ္ဍဲတိတုဲပွမဝေၚ်၊ ပွမဝေၚ်ပေါဟ်မခတ် ဖျေံမပးပ္ဍဲလတူခတဵုပးတုဲ ပွမဝေၚ်၊ ပွမဝေၚ်တက်တၚ်ဏာၚ် ပွမဝေၚ်နကဵုဇြေဟ်ဒုန်ကရေက် ပွမဝေၚ်မခနေအ်၊ ပွမဝေၚ်ဗဂိုဟ်ပေဝ်၊ ပွမဝေၚ်နကဵုဇြေဟ်ဒုန်ကရေက် ပွမဝေၚ်မခနေအ်၊ ပွမဝေၚ်ဗဂိုဟ်ပေဝ်၊ ပွမဝေၚ်နကဵုထဲသၟတ်၊ ပွမဝေၚ်နကဵုကွဳသၟတ်၊ ပွမဝေၚ်နကဵုတ္ၚသၟတ်၊ ပွမဝေၚ်ပၞုက်အက္ခရ်၊ ပွမဝေၚ်တီကေတ်ကသပ်စိုတ်၊ သ္ပမပ္တံကဵု ညံၚ်ကၠက်ညံၚ်ခ္ဍဴညံၚ်ကုန်တုဲ ပွမဝေၚ်တအ်ရောၚ်၊ ခမဳဂေါတမဂှ် ဝေၚ်ပဲါကၠေံ နူပွမဝေၚ်လံၚ်ပး မဒှ်ဟိုတ် ပွမဟိုတ်မာဲ မဖှ်သာ်ဝွံရ၊ ယွံခမဳတအ် ပုထုဇန်ဂှ် ဟီုသ္ဂးတဴ ဂုဏ်ကျာ်မ္ဂး ရဴသာ်ဝွံလေဝ် ဟီုသ္ဂးမာန်ရ။
၁၅။ သအာၚ်နူဂှ်လေဝ် တြနာဲခမဳဗဗၞးဂမၠိုၚ်လ္ၚဵု စၞအာဟာရဘောဇိုန်ဂမၠိုၚ် လျုၚ်တုဲမကဵုဒါန်တအ်ဂှ် ပပြဘိုဂ်အိုတ်တုဲ သီုမသ္ပတဴ ပွမရပ်စပ်သုၚ်စောဲ သၞာသၠုၚ်သၞာပြဲ မဖှ်သာ်ဝွံဂှ် ပဒတဴအိုတ်ရ။ သၞာသၠုၚ်သၞာပြဲမ္ဂးဂှ် ညးဍေံဂှ်ရော၊ ဇံၚ်မၞုံကဵုဇိုၚ်မဂၠိၚ် နူဗၞတ်ဗ္ၜတ် ဒ္စာံလပုဟ်တဲကျာ် ပၞၚ်မၞုံကဵုရုပ်သတ်ဒမြိုဟ်ပ္ဍဲဇိုၚ် ခေါဇဴဇၞော် မၞုံကဵုတသော်မဂၠိုၚ် လတူနူပန်လပုဟ်၊ သၞာတသော်သတ် မစိစောန်လဝ် ရုပ်သတ်ဒမြိုဟ်၊ သၞာတသော်သတ်သာ်ဗု၊ သၞာလး မဂပ်ဝ်ခၞံကၠောန်လဝ် နကဵုတသော်သတ် မၞုံကဵုဍောၚ်ပ္ကဴမစောန်ပြံက်တဴ၊ သၞာလးမပြိုက်လဝ်ချဵု၊ သၞာလးတသော်သတ် မၞုံကဵုရုပ်တၟေၚ်တၟဟ်၊ သၞာလးတသော်သတ် မၞုံကဵုတသာဲၜါလပါ်၊ သၞာလးတသော်သတ်မၞုံကဵုတသာဲမွဲလပါ်၊ သၞာလးမတုပ်လဝ် နကဵုတောဝ်သုတ် မဇိၚ်ကၞတ်လဝ် နတောဝ်ထဝ်၊ သၞာလးတသော်သတ်မဇၞော် ဗြဴသၟာလှ်ေစှ်တြဴ ဒတူတုဲလှ်ေရုမ်ဂပ်၊ သၞာလးစးစိၚ်၊ သၞာလးစးချေံ၊ သၞာလးကွဳ၊ သၞာလးမဇိၚ်လဝ် နကဵုစၞာံဗြန် ၜါပိထပ် မသၟဟ်ကေုာံဗၞတ်ဇံၚ်၊ သၞာလးမပြဲ မကၠောန်လဝ် နကဵုစၞာံဒြာဲစၟဝ်၊ သၞာမၞုံကဵုဂၞဳက္ဍိုပ် ဂၞဳဇိုၚ်ၜါလပါ် မဒှ်မွဲဟာန်ကေုာံ သၠဖ္ဍာန်ဗကေတ်တအ်ရောၚ်၊ ခမဳဂေါတမဂှ် ဝေၚ်ပဲါကၠေံ နူသၞာမသၠုၚ် သၞာမပြဲရ၊ ယွံခမဳတအ် ပုထုဇန်ဂှ် ဟီုသ္ဂးတဴ ဂုဏ်ကျာ်မ္ဂး ရဴသာ်ဝွံလေဝ် ဟီုသ္ဂးမာန်ရ။
၁၆။ သအာၚ်နူဂှ်လေဝ် တြနာဲခမဳဗဗၞးဂမၠိုၚ်လ္ၚဵု စၞအာဟာရဘောဇိုန်ဂမၠိုၚ် လျုၚ်တုဲမကဵုလဝ်ဒါန်တအ်ဂှ် ပပြဘိုဂ်အိုတ်တုဲ သီုမသ္ပတဴ ပွမကျိုၚ်ကျဝ်ဗြံက်ဗြ ပွမလံက်ဗဗိုဟ် ဂစေအ်စၠန် မဖှ်သာ်ဝွံ ပဒတဴအိုတ်ရ၊ ပွမကျိုၚ်ကျဝ်ဗြံက်ဗြ ပွမလံက်ဗဗိုဟ် ဂစေအ်စၠန်မ္ဂးဂှ် ညးဍေံဂှ်ရော ပွမလံက်လေတ် နကဵုခၞိက်ကြကောတ်စၠန် ပွမချိုတ်ပတ် နကဵုကၠေၚ်၊ ပွမဟုံဍာ် နကဵုဍာ်စၠန် ပွမတက်သ္ပညံၚ်သပါတဲဂွံဇၞော် ပွမကျောဝ်ရံၚ်ဒေါဝ် ပွမသရက်ယန်မတ် ပွမဝေက်စရှ် ပ္ကဴသြဴ၊ ပွမလံက်ဗဗိုဟ်ဂစေအ်စၠန်၊ ပွမဖ္ဍုက်ဖ္ဍေက်သာ်စၞာံဖျုန်၊ ပွမလံက်ဗဗိုဟ် ကြကောတ်မုခ်၊ ပွမလံက်လေဝ်မုက္ခဝါ၊ ပွမသြံက်လကံက်တဲ (စုတ်လကံက်တဲ) ပွမထကတ်ဒွက်သော်၊ ပွမပကၚ်ရၚ်လေံဂတေက်၊ ပွမကၟာဲဍေၚ်ဂဥုဲ၊ ပွမပကၚ်ရၚ်သၞာ်၊ ပွမပ္ကၚ်ရၚ်လဝ် က္ဍိုၚ်မစိစောန်၊ ပွမလိုန်ဒၞပ် မစိစောန်၊ ပွမသၠိုက်လဝ်ဗြကၞေၚ်၊ ပွမပ္ကၚ်ရၚ်လဝ် မၞိက်အထောဋ်ၝောံကိုဋ် ပွမပ္ကၚ်ရၚ်လဝ် ပၞိက်တသော်သတ်၊ ပွမဗိုက်လဝ် ယာတ်ဗုဂမၠိုၚ် မၞုံကဵုတသာဲမဂၠိုၚ်တအ်ရောၚ်၊ ခမဳဂေါတမဂှ် ဝေၚ်ပဲါကၠေံ နူပွမကျိုၚ်ကျဝ်ဗြံက်ဗြ ပွမလံက်ဗဗိုဟ်ဂစေအ်စၠန် မဖှ်သာ်ဝွံရ၊ ယွံခမဳတအ် ပုထုဇန်ဂှ် ဟီုသ္ဂးတဴ ဂုဏ်ကျာ်မ္ဂး ရဴသာ်ဝွံလေဝ် ဟီုသ္ဂးမာန်ရ။
၁၇။ သအာၚ်နူဂှ်လေဝ် တြနာဲခမဳဗဗၞးဂမၠိုၚ်လ္ၚဵု စၞအာဟာရဘောဇိုန်ဂမၠိုၚ် လျုၚ်တုဲမကဵုလဝ်ဒါန်တအ်ဂှ် ပပြဘိုဂ်အိုတ်တုဲ သီုမဟီုသ္ဂးတဴ ဂလာန်မဒစဵုဒစးကဵုမဂ်ဖိုလ် မဖှ်သာ်ဝွံ ပဒတဴအိုတ်ရ၊ ဂလာန်မဒစဵုဒစးကဵု မဂ်ဖိုလ်ဂှ် ညးဍေံဂှ်ရော၊ ဂလာန်မစပ်ကဵုသၟိၚ် ဂလာန်မစပ်ကဵုကမၠတ် ဂလာန်မစပ်ကဵုအမာတ်ဇၞော် ဂလာန်မစပ်ကဵုဒပ်ဗၞာန် ဂလာန်မစပ်ကဵုဘဲဖေက်ဂၟံက် ဂလာန်မစပ်ကဵုတဝ်စၞေဟ်ပၞာန် ဂလာန်မစပ်ကဵုစၞစ ဂလာန်မစပ်ကဵုစၞသုၚ် ဂလာန်မစပ်ကဵုယာတ်ဗွိုက်လတက် ဂလာန်မစပ်ကဵုဒၞဲါသတိက် ဂလာန်မစပ်ကဵုပ္ကဴသြဴ ဂလာန်မစပ်ကဵုမြမောဝ် ဂလာန်မစပ်ကဵုကလောဒညာတ် ဂလာန်မစပ်ကဵုယာန် ဂလာန်မစပ်ကဵုကွာန် ဂလာန်မစပ်ကဵုနိဂီု ဂလာန်မစပ်ကဵုဍုၚ် ဂလာန်မစပ်ကဵုဇနပိုဒ် (ရး) ဂလာန်မစပ်ကဵုမၞိဟ်ဗြဴ ဂလာန်မစပ်ကဵုမၞိဟ်တြုံ ဂလာန်မစပ်ကဵုသရာဲသဂံၚ် ဂလာန်မစပ်ကဵုဂၠံၚ် ဂလာန်မစပ်ကဵုသၞေဟ်ဍာ် ဂလာန်မစပ်ကဵုညးစုတိကလိလောန်အာတုဲ ဂလာန်တၟေၚ်တၟဟ်တၞဟ်တၞဟ်သာ် ဂလာန်မစပ်ကဵုဟိုတ်ပရူပရာလောက ဂလာန်မစပ်ကဵုဟိုတ်ပရူပရာမှာသၟိဒ် ဂလာန်မစပ်ကဵုပွမဇၞော်မောဝ် ပွမဟုတ်ယုတ်တအ်ရောၚ်၊ ခမဳဂေါတမဂှ် ဝေၚ်ပဲါကၠေံ နူပွမဟီုဂလာန် မဒစဵုဒစးကဵု မဂ်ဖိုလ် မဖှ်သာ်ဝွံရ၊ ယွံခမဳတအ် ပုထုဇန်ဂှ် ဟီုသ္ဂးတဴ ဂုဏ်ကျာ်မ္ဂး ရဴသာ်ဝွံလေဝ် ဟီုသ္ဂးမာန်ရ။
၁၈။ သအာၚ်နူဂှ်လေဝ် တြနာဲခမဳဗဗၞးဂမၠိုၚ်လ္ၚဵု စၞအာဟာရဘောဇိုန်ဂမၠိုၚ် လျုၚ်တုဲမကဵုလဝ်ဒါန်တအ်ဂှ် ပပြဘိုဂ်အိုတ်တုဲ သီုမဟီုသ္ဂးတဴ ဂလာန်မစှ်ေစးရၚ်သ္ကအ် မဖှ်သာ်ဝွံ ပဒတဴအိုတ်ရ။ ဂလာန်မစှ်ေစးရၚ်သ္ကအ်မ္ဂးဂှ် ညးဍေံဂှ်ရော၊ တၠအဲ ဟွံတီတဴ ဓမ္မဝိနယဝွံရ။ အဲဂှ် တီတဴ ဓမ္မဝိနယဝွံရ၊ တၠအဲ ပသာ်ဂွံတီကေတ် ဓမ္မဝိနယဝွံမာန်ဂှ်ရော၊ တၠအဲဂှ် ဒှ်ညးမၞုံကဵုဒ္ဂေတ်ကွေတ်မှာရာရ၊ အဲဂှ် ဒှ်ညးမၞုံကဵုဒ္ဂေတ်ကွေတ်ဍာံစၟတ်ရ၊ ဂလာန်အဲဂှ် ဆက်စပ်ရ၊ ဂလာန်တၠအဲဂှ် ဟွံဆက်စပ်ရ၊ တၠအဲဂှ် ဂလာန်မထေက်ကဵုသ္ဂး ပ္ဍဲကိုပ်ကၠာဂှ် သ္ဂးထောံကြဴရ၊ ဂလာန်မထေက်ကဵုသ္ဂး ပ္ဍဲကာလကြဴဂှ် သ္ဂးထောံပ္ဍဲကိုပ်ကၠာရ၊ ဂလာန်တၠအဲ လ္ၚတ်လဝ်ဗွဲမလအ်လကာဖာဂှ် ကလေၚ်ဂေတ်အာ (ဇရေၚ်တၠအဲ)တုဲ တန်တဴရ၊ ဒုဟ်မၞုံပ္ဍဲကွေတ်တၠအဲဂှ် အဲပတိုန်ထ္ၜးတုဲရ၊ တၠအဲ ကျအာတုဲရ၊ သွက်ဂွံတိတ်ဗၠး နူဒုဟ် (အဲပတိုန်ထ္ၜးလဝ်ဂှ်) သြဝ်ဂၠာဲချပ်ကၠာညိ၊ ယဝ်သၟဟ်ရထမ္ဂးလေဝ် (လၟုဟ်ဝွံဟေၚ်) သြဝ်ဟီုသောၚ်ကလးညိတအ်ရောၚ်။ ခမဳဂေါတမဂှ် ဝေၚ်ပဲါကၠေံ နူပွမဟီုသ္ဂး ဂလာန်မစှ်ေစးရၚ်သ္ကအ် မဖှ်သာ်ဝွံရ၊ ယွံခမဳတအ် ပုထုဇန်ဂှ် ဟီုသ္ဂးတဴ ဂုဏ်ကျာ်မ္ဂး ရဴသာ်ဝွံလေဝ် ဟီုသ္ဂးမာန်ရ။
၁၉။ သအာၚ်နူဂှ်လေဝ် တြနာဲခမဳဗဗၞးဂမၠိုၚ်လ္ၚဵု စၞအာဟာရဘောဇိုန်ဂမၠိုၚ် လျုၚ်တုဲမကဵုလဝ်ဒါန်တအ်ဂှ် ပပြဘိုဂ်အိုတ်တုဲ သီုမသ္ပတဴ ပွမရၚ်တၠုၚ် ကေၚ်ကာကလုတ်ကေၚ်ကာဒုၚ်ဖအောဝ်စကာ မဖှ်သာ်ဝွံ ပဒတဴအိုတ်ရ။ ကေၚ်ကာသ္ပကလုတ် ဒုၚ်ဖအောဝ်စကာဂှ် ညးဍေံဂှ်ရော၊ ကမၠောန်ကေၚ်ကာသၟိၚ်ဂမၠိုၚ် အမာတ်ဇၞော်ဂမၠိုၚ်၊ ဂကူသၟိၚ်ဂမၠိုၚ် ဗဗၞးဂမၠိုၚ် သမ္ၚေဟ်ဂမၠိုၚ် သၟတ်ဗၠာဲဂမၠိုၚ် မတွံဂး "နူဌာန်ဝွံ သြဝ်အာတဴ (ဌာန်တေံ) ညိ၊ နူဌာန်တေံ သြဝ်ကၠုၚ်တဴ (ဌာန်ဝွံ) ညိ၊ ဣဝွံဂှ် (နူဌာန်ဝွံ) သြဝ်ရၚ်တၠုၚ်ဏာညိ၊ ဣဝွံဂှ် (နူဌာန်တေံ) သြဝ်ရၚ်တၠုၚ်နၚ်ညိ " တအ်ရောၚ်၊ ခမဳဂေါတမဂှ် ဝေၚ်ပဲါကၠေံ နူပွမရေၚ်တၠုၚ်ကေၚ်ကာကလုတ် ကေၚ်ကာဒုဟ်ဖအောဝ်စကာ မဖှ်သာ်ဝွံရ၊ ယွံခမဳတအ် ပုထုဇန်ဂှ် ဟီုသ္ဂးတဴ ဂုဏ်ကျာ်မ္ဂး ရဴသာ်ဝွံလေဝ် ဟီုသ္ဂးမာန်ရ။
၂၀။ သအာၚ်နူဂှ်လေဝ် တြနာဲခမဳဗဗၞးဂမၠိုၚ်လ္ၚဵု စၞအာဟာရဘောဇိုန်ဂမၠိုၚ် လျုၚ်တုဲ မကဵုလဝ်ဒါန်တအ်ဂှ် ပပြဘိုဂ်အိုတ်တုဲ တၞဟ်နကလိဂွံလာဘ် လေပ်ကတဵုဗဒှ်ကဵု အမ်သဝ်အိုတ်ရ။ ထ္ၜၚ်ပတိုန်ဇကုတုဲလေဝ် လေပ်ဟီုအိုတ်ရ။ လေပ်ထ္ၜးတဴ သၞိၚ်အရံၚ်နိမိတ်အိုတ်ရ။ သ္ပကရေပ်ကရတ်ကေတ် အတေၚ်အိုတ်ရ။ နကဵုလာဘ်ဂှ် ဂၠာဲသ္ၚဳတဴလာဘ်အိုတ်တအ်ရောၚ်။ ခမဳဂေါတမဂှ် တၞဟ်နဝေၚ်ပဲါကၠေံ နူပွမကလိဂွံလာဘ် ပွမကတဵုဗဒှ်ကဵုအမ်သဝ် ပွမဟီုပတိုန်ဇကု မဖှ်သာ်ဝွံရ။ ယွံခမဳတအ် ပုထုဇန်ဂှ် ဂုဏ်ကျာ်မ္ဂး ရဴသာ်ဝွံလေဝ် ဟီုသ္ဂးမာန်ရ။
အိဒ်ဒူဝါဒ်-ဟေန်ရဳ အာဝှရိလ် (Édouard-Henri Avril)
အာဝှရိလ်ဂှ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံကၠောန်ကမၠောန် ဓဇက်ရုပ်ဂှ် ကေင်ဒှ် ကောန်ပၞာန်။ ညးကလိဂွံ လာပ်တဆိပ် (Legion of Honour) ဟိုတ်နူ မပါလုပ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ပၞာန် Franco-Prussian War ရ။
ဘဝ
thumb|Les charmes de Fanny exposés (plate VIII) နူလိက် Fanny Hill ဂှ် လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵုရုပ် ညးမဓဇက်လဝ် ခိုဟ်ဂမၠိုင်ရ။ အာဝှရိဒ် ကတဵုဒှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဍုင်အလ်ဂျဳယာ (ဍုင်ဇၞော်အလ်ဂျဳလဳယျာ)။ အပါညးဂှ် ဒှ်ကောန်ပၞာန်ညးဍုင်ကွာန် ဒေသကဝ်လဝ်နဳ။ အလဵုဇကု အာဝှရိဒ် လေဝ် ဒှ်ကောန်ပၞာန်မွဲတၠတုဲ ဒးဝပ် ပ္ဍဲကဵု ပေါဲပၞာန် ပြင်သေတ်-ဂျာမနဳ ကိုပ်ကၠာ ညးဟွံ လုပ်ဗတောန် ပ္ဍဲကဵု စတူဒဳယဝ်ပါန်ကွတ်ဏီရ။ ညးကလိဂွံ လာပ်တဆိပ် Legion of Honour မဒှ်တဆိပ် သရာဲပၞာန် ပ္ဍဲ ၃၁ မေ ၁၈၇၁ ရ။ ဟိုတ်နူ ဒးလဝ်ဝပ် ပ္ဍဲမုက်ပၞာန်ဂှ်တုဲ ညးတေအ် ဒးဒေါအ်ဇူ (စပေန်ဇြေန်) နူဘဝကောန်ပၞာန် ပ္ဍဲ ၂၃ ဇာန်နဝါရဳ ၁၈၇၂။
တင်ဂၞင် ဝင်အတ္ထုပ္ပတ္တိညးတေအ်ဂှ် ကလိဂွံ အောန်ကွေဟ်ရ။ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ဟိုတ်နူ ညးတေအ် ကၠောန် နကဵု မုတ်ယၟု (ယၟုဓလုက်/ယၟုပတောအ်) (pseudonym) ပေါလ် အာဝှရိဒ် "Paul Avril"။ မုတ်ယၟု ညးဂှ် မလေပ်ထုဲကဵု ယၟုကော/ဒေအ်ညး ပေါလ်-ဝိက်တောရ် အာဝှရိဒ် (Paul-Victor Avril)။ ကော/ဒေအ်ညးဂှ်လေဝ် ဒှ်အစာကသူ ကေုာံ ညးကၠောန်တဆိပ် (engraver)။ အာဝှရိဒ် လ္ၚတ် ပါန်ကွတ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ပဴရေတ် ဆေင်လိင်ကာမ ဂၠိုင်ကဵုဒၞာဲရ။
နူ သၞာံ ၁၈၇၄ စဵုကဵု သၞာံ ၁၈၇၈ ညးတေအ် နွံပ္ဍဲကဵု École des Beaux-Arts ပ္ဍဲပဴရေတ်။ ညးကၠောန် သွက်ဗၟံက်ရုပ် ပ္ဍဲလိက်ပရိုင်မဂ္ဂဇြေန် Le Monde illustré ပ္ဍဲ ၁၈၈၂။
စတမ်နူ မကလိဂွံကမၠောန် ဓဇက်ရုပ် သွက်ဝတ္ထု Théophile Gautier Fortunio တုဲ ညးလွဳကေတ် မုတ်ယၟ (ယၟုပတောအ်) pseudonym ပေါလ် အာဝှရိလ် ("Paul Avril")။ နကဵုယၟုဂှ် ဗွဲမပြဟ် ညး ယၟုမြဟ်တမ္ညဝ်အာတုဲ ကလိဂွံကမၠောန် သွက်ဂွံဓဇက်ရုပ် ပ္ဍဲကဵု လိက်ကၞပ်အစာချူလိက်ဒယှ်ကီု သီုကဵု ဂကူလိက်ပတ် မကော်ဂး လိက်ပတ်ဂလန်တေ "galante literature" ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် မဒှ်လိက် မဆေင်ကဵု လိင်ကာမတအ်ရ။ ကိုပ်ကၠာ ညးဟွံဓဇက်ရုပ် လိက်လိင်ကာမတေအ်ဂှ်ရ ညးတေအ် ဓဇက်ဒၟံင် သွက်လိက်ဝတ္ထုဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် လိက်လိင်ကာမတအ်ဂှ် ပတိတ်ဆ လၟိဟ်ကၞပ်ညိည နွံစ ၜိုတ် ၁၀၀ ကၞပ်တုဲ ပရးသွံ ကုညးပကောံရာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ကုညးမကဵုလဝ်စရင်တအ်ဟေင်ရ။
ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ရုပ်ပါန်ခဳ မဆေင်ကဵု ဆက်ဆောံလိင်တအ်ဂှ် ဂွံသွံ ဗွဲမဗၠးၜး ဟွံလောဲသွာဏီရ။
အာဝှရိလ် စုတိ ပ္ဍဲ Le Raincy ဗဒါဲဍုင်ပဴရေတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၈။
ကမၠောန်
thumb|Bookplate designed by Avril for erotica collector Henry Spencer Ashbee ကမၠောန်အဓိက အာဝှရိလ်ဂှ် သွက်ဂွံဓဇက်ရုပ် ပ္ဍဲလိက် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၆ သွက် လိက် De Figuris Veneris: A Manual of Classical Erotica။ ကမၠောန်ကိစ္စဇၞော် ညးမကၠောန်လဝ် မွဲပၠန်ဂှ် ဒှ် John Cleland's Fanny Hill (သီုကော်စ Memoirs of a Woman of Pleasure) မဒှ်လိက်တၟေင် ကေုာံ လိက်မဒးဒုင်ပါ်ပါဲ ပ္ဍဲကဵု အခိင်တေအ်တုဲ မဒှ်လိက်ဝတ္ထု မဆေင်ကဵု လိင်ကာမ နကဵုဘာသာအင်္ဂလိက် ကၠာအိုတ်မွဲရ။ လိက်ညးတေအ် မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု မဓဇက်ရုပ် ဖျေဟ်ဒဳဇိုင်တအ်ဂှ် မပတံကဵု Les charmes de Fanny exposés ရုပ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ရုပ် မလုပ်လၟိဟ် ပၞောဝ်ကဵု ရုပ်ခိုဟ်အိုတ် ညးတေအ် မဓဇက်လဝ်ဂမၠိုင်ရ။ ညးတေအ် ဓဇက်ရုပ် ပ္ဍဲကဵု လိက် Gustave Flaubert မချူလဝ် မပတံကဵု လိက်Salammbô, Gautier's Le Roi Caundale, Jean Baptiste Louvet de Couvray's Adventures of the Chevalier de Faublas, Mario Uchard's Mon Oncle Barbassou (scenes in a harem), Jules Michelet's The Madam, Hector France's Musk, Hashish and Blood, လိက် Pietro Aretino မချူလဝ် နကဵု မုတ်ယၟု လိက်ဝတ္ထု Gamianiတအ်ရ။
ကမၠောန်ရုပ်အခိုက်တြေံ မဓဇက်လဝ် နကဵု အာဝှရိလ် မပတံကဵု Oeuvres d’Horace (1887), Une nuit de Cléopâtre (nouvelle) (1894), Daphnis et Chloé (1898), ကေုာံ Les sonnets luxurieux de l’Aretin (1904)တအ်ရ။ ရုပ်လေတ်သဗဳယာန် (lesbian) အာဝှရိလ် မဓဇက်လဝ်ဂှ် မၞိဟ်တီဂၠိုင်အိုတ်လေဝ် ဟီုဂွံရ။
Prolific erotica collector Henry Spencer Ashbee ကဵုကမၠောန် ကုအာဝှရိလ် သွက်ဂွံဖျေဟ်ဒဳဇြာင် လိက်ဗီုရုပ် ညးတေအ်ရ။ အာဝှရိလ် ကၠောန် ကရောမ် Octave Uzanne, မဒှ် မၞိဟ်မကၠောန်လဝ် ရုပ် Société des Amis des Livres မဒှ်ရုပ် ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲကဵုရ။ Société des Bibliophiles Contemporaines (1889–1894) စၟတ်သမ္တီ အစာပါန်ခဳဒယှ် ၁၆၀ တၠဂှ် အာဝှရိလ် ပါလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵုဂှ် မွဲတၠကီုရ။
ဂါလ္လာရဳ (Gallery)
Les Sonnetts Luxurieux
တောင်ပိုင်းရွာ၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကွာန်တောင်ပိုင်း(Kadathtauk၊ တောင်ပိုင်း)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ ဂကောံကွာန်ဒဵုစိင်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၂၀၁။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ဂကောံကျာ်ယေရှုမဍာံစၟတ်
ဂကောံကျာ်ယေရှုမဍာံစၟတ် ဝွံ ဒှ်ဂကောံခရေတ်ယာန် မတန်တဴတၞဟ်ခြာတုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၇ ဂှ် စဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲကၟိုန်ဍုၚ်ကြုက် ဍုၚ်ပဳကေန်ရ။ လၟုဟ်မ္ဂး ပ္ဍဲကၟိုန်ဍုၚ် (၄၅) ဍုၚ်တအ်ဂှ် လၟိုဟ်ကောန်ဂကောံ 1.5 ယံၚ် (၁၅ ကိုဋ်) မၞုံအိုတ်ရ။ ဘာဏံဂှ် မၞုံသၟဝ်တဲဘာပါ် ပါန်သတီ ဘာသာခရေတ်ယာန် မမံက်တိုန်ကၠုၚ် ပ္ဍဲကာလကိုပ်ကၠာ ဗွဝ်ကၠံ ၂၀ တေံရ။ ပေဲါခရေတ်စမာတ်ကဵု အဳသတာတအ်ဂှ် ဟွံကၠောန်ဝေၚ်တဴအိုတ်ရ။ ဘာဏံဂှ် ကိုပ်ကၠာနူ တၠယေရှု ဟွံဂျိုၚ်ထလိုက်က္တဵုမရနုက်ကဵု ၜါဝါဂှ် ဟီုတွံတဴကဵု ကၟိုန်ဍုၚ်နာနာတအ်ရ။ တၚ်ဟီုတွံ (၁၀) တၚ်
မုဟ်ယံင်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်မုဟ်ယံင်
ဘာမုဟ်ယံင် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်မုဟ်ယံင်၊ ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု။
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်လုပ်ဒဂိုန် ခမဳ ၂၊ ထပိုယ် ၀ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပဏ္ဍိစ္စ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၈၊ ဝှ် ၄၈။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု
သင်္ချာပရာန်
သင်္ချာပရာန်၊ သုညပရာန်၊ ရာဇာပရာန် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်သၞောတ်မချူလိက် စၞးမစကာ အက္ခရ်ဂှ် မစကာသင်္ချာရ။ နဒဒှ် ဂလာန်ပၞုက်ဓလုက်မွဲဂှ် ပ္ဍဲလိက်ခေတ်ကိုပ်ကၠာတေအ် ကေင်စကာလဝ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။ ဇၟာပ်ပ်ဗျည် ကေုာံ သွိုရ်တအ်ဂှ် ကၠောန်စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵု မဂၞန်သင်္ချာတုဲ ပံင်အာ မအက္ခရ် အတိုင်မချူလိက်ရ။
သင်္ချာပရာန်
ဗျည်မန် (၃၅) မဂှ် ဖျေဟ်လဝ် အတိုင်လၟေင်ဗျည် မသုန်မ မွဲရေင်။ ဗျည်မွဲ သင်္ချင်ၜါမ၊ သင်္ချာဂတမွဲ ကဵု သင်္ချာလက္ကရဴမွဲမ။ သင်္ချာဂတဂှ် ရိုဟ်အာအတိုင်လၟေင် စဵုကဵုစိုပ် ၉၊ တုဲ ကလေင်စ ၁ ပၠန်။ သင်္ချာလက္ကရဴဂှ် စနူ ၁ စိုပ် ၅ (မွဲရေင်) တုဲ ကလေင်စ နူ ၁ ပၠန်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဗျည်က မဒှ်ဗျည်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ် ၁၁။ ဗျည်ခ မဒှ်ဗျည် မရနုက်ကဵုၜါဂှ် ၂၂၊ ဗျည်စ မဒှ်ဗျည် မရနုက်ကဵုတြဴဂှ် ဒှ် ၆၁ ဗျည်ည မရနုက်ကဵုစှ် ဂှ် ဒှ် ၁၅။ ဗျည်လက္ကရဴအိုတ် ၝဂှ် ဒှ် ၈၅။
ကၟက် (၆) မဝွံ ကၠုင် နူရာဇာပရာန်ရ။ ချူလိက်သင်္ချာပရာန် ကဵုဒှ်၊ ချူလိက်သုညပရာန်ကဵုဒှီ၊ ကၟက်တအ်ဏအ်ဟေင် အစာတအ် ကွက်ပြေင်လဝ်အိုတ်ရ။ သအာင်နူဝွံ အက္ခရ်လဇံက်သံယိုဂ်တအ်ဂှ် အတိုင်လိက်ပရာန်ညးကဵုညးဂှ် ချူအာရ။
တင်စၟတ်၊ ၇ ဒှ်အရာ လွိင်ဂစိုတ်အက္ခရ်/သံက်အလာံ။
ပါန်လှ၊ နာဲ
ပါမောက္ခ ဒံက်တာနာဲပါန်လှ (၂၀၊ ၀၃၊ ၁၉၂၃ - ၁၈၊ ၀၅၊ ၂၀၁၀) ဝွံ ဒှ် အစာဝင် ကေုာံ လိက်မန်မွဲတၠတုဲ ပ္ဍဲရုင်အလဵုအသဳမဆေင်ကဵုဓါတုဂှ် ယိုက်ဂၠေင်လဝ် သဇိုင်ဝန် လုကဴပွိုင် ၄၀ သၞာံ။ မွဲလပါ်ဂှ် ပ္ဍဲသွာင်ပရေင်လိက်ပတ်ယေန်သၞာင်မန်ဂှ် လုပ်ချဳဓရာင် ပ္ဍဲဗော်သွးမန်အလုံဍုင်ရာမည နဒဒှ် ညးရေင်တၠုင်ဖိုလ်၊ တုဲပၠန် သွက်မပ္တိတ်လိက်မန်ဂမၠိုင်လေဝ် ယိုက်ဂၠေင်ကၠုင်လဝ် နာနာသာ်ရ။ လိက်ရာဇာဝင်မန်ဟံသာဝတဳဂှ် ကံက်နုက်ကေတ် ပ္ဍဲတၞောဝ်သၟိင်မဂဒူ စဵုကဵု စိုပ်တၠညးရာဇာဓိရာဇ်တုဲ တိတ်ပ္တိတ်လဝ် နကဵုယၟု လိက်ဂမြဴတၠညးရာဇာဓိရာဇ် နကဵုဘာသာမန် အတိုင်မူတြေံ၊ တုဲပၠန် သီုကၠာဲစၠောအ် နကဵုဘာသာဗၟာတုဲ တြးပ္တိတ်လဝ်ရ။ ကြဴနူ မဒေါအ်ဇူ နူကမၠောန်အလဵုအသဳတုဲ အာဗ္တောန်လိက် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်တဵုဂျဵု ဍုင်ဂျပါန်၊ နူဂှ် ဂွံလုပ်ကၠောန် ခၞံပြကိုဟ် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်ပသိဖေတ်ပလိုတ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်တုဲ ကလိဂွံ တဆိပ် တဆိပ် B.Sc ကေုာံ Ph.D ယေန်သၞာင်မနုဿဗေဒ၊ ချူခၞံပ္တိတ်ထ္ၜး ဓမ္မသာတ်မန် ၁၂ ဂကူ နကဵုဘာသာအင်္ဂလိက်တုဲ ဂွံဒုင်ကေတ် တဆိပ် ဥပဒေပါရဂူ LL.D။ နာဲပါန်လှ ချူခၞံလဝ် လိက်ကၞပ် ကေုာံ လိက်ပရေင် မဆေင်ကဵု ဝင်ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
ပထမအဝဲ
ဒံက်တာနာဲပါန်လှဝွံ က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲကွာန်ကအ်ဗိန်၊ ဇရေင်မိမဂကူမန်ၜါတၠ နာဲကျွ၊ မိချိုအ် ပ္ဍဲကွာန်ကအ်ဗိန်၊ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၂၈၄ ဂိတုစဲ ၄ မမံက် တ္ၚဲအင္ၚာ (၂၀ မာတ် ၁၉၂၃)ရ။ ပၞောဝ်ကဵု ကောဒေအ် သီုဖအိုတ် ထပှ်ဂှ် ညးဒှ် ကောန်မရနုက် ကုပန်။ နူဍောတ်သွတ် အခိင်မစမံင်ဘာဂှ် ဂွံကတ်ဗ္တောန်ကေတ် လိက်မန်၊ လိက်ဗၟာ ကေုာံ လိက်အင်္ဂလိက် ပ္ဍဲဇရေင် ကျာ်ဇၞော်ဝိသုဒ္ဓ ပ္ဍဲဘာကွာန်ကအ်ဗိန်ရ။ မွဲလပါ်ဂှ် သီုမံင် ဘာအလဵုအသဳကီုတုဲ နူဘာအလဵုအသဳဂှ် ဂွံအံင်ကေတ် တန်စတုတ္ထရ။ နူဂှ် ပြံင်အာမံင် ပ္ဍဲဘာကရေင် (A.B.M – American Baptist Mission) နူကဵုဘာဏအ်ဂှ် ဂွံအံင်ကေတ်တန်သတ္တမ ပ္ဍဲသၞာံပရေင်ပညာ ၁၉၃၉-၄၀ ရ။ တုဲဂှ် တိုန်အာ မံင် ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင် လုပ်ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲရုင်ကံက်စရင်မၞိဟ် မွဲလစုတ်တုဲ က္လေင်စှ်ေကၠုင် မတ်မလီု သွက်ဂွံဆက်တိုန်ဘာ တန်အဋ္ဌမ ပ္ဍဲဘာအလဵုအသဳပၠန်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်မတိုန်ဒၟံင် တန်အဋ္ဌမဂှ် ပၞာန်ဂၠးတိအလန်ဒုတိယ က္တဵုဒှ်တုဲ စဴကၠုင်ကွာန််ဇကု ကွာန်ကအ်ဗိန်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ကာလပၞာန် မဒေါအ်ဇူဒၟံင် ပရေင်ပညာဇကုဂှ် ဆက်လ္ၚတ်ဒၟံင် လိက်အင်္ဂလိက် ဇရေင်ဒံက်တာတာန်မျေအ်ရ။ မွဲလပါ်ဂှ် ပ္တန်ဗဒှ် ဘာကောန်ဂကူမန်တုဲ လိက်မန်၊ ဗၟာ၊ အင်္ဂလိက်ဂှ် ဗ္တောန်ကဵု ကောန်င္ၚာ် ပ္ဍဲကွာန်ကအ်ဗိန်ကီုရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၆ အခိင်ပၞာန်ဂၠးတိတုဲအာတုဲ နာဲပါန်လှ ပြံင်တိုန်မံင် ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင်တုဲ တိုန်ဘာ ပ္ဍဲဘာကောန်ဂကူၝောအ်ဍုင်ရ။ နူကဵုဘာ လ္ၚတ်တဴ တန်ဒဳပလိုမာ သွက်ဂွံလုပ် တက္ကသိုလ်ရ။ ကြဴနူဂှ် လုပ်ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲရုင်သၟိင်ဇၞော်ဓာတုဗေဒ နဒဒှ် တာလျိုင်ဂဒင်ဂြဳ ကေုာံ ဒုတိယတခဳဖိုင်ဖိုင်ပါ်ဓာတ်။ မွဲလပါ်ဂှ် နာဲပါန်လှ သီုလုပ်ချဳဓရာင် ပ္ဍဲဂကောံဗော်သွးမန်အလုံဍုင်ရာမည နဒဒှ် ညးရေင်တၠုင်ဖိုလ်ကီုရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဂကောံဗော်သွးမန်အလုံဍုင်ရာမညဂှ် နာဲချေတ်သံင် (သၟိင်ဇၞော်ဓာတုဗေဒ) ဒှ် ဥက္ကဋ္ဌဂကောံဂှ်ရ။
ကၠာဲလိက် အကြီုရာဇာဓိရာဇ်
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၃ ဂိတုဨပြဳဂှ် နာဲပါန်လှ တိတ်အာဍုင်မ္ၚး နဒဒှ် အလန်ပထမကိုပ်ကၠာအိုတ် စိုပ်အာဍုင်ၜင်ကံက်ရ။ နူဂှ် မွဲကဆံင် စိုပ်အာ ဘာကြုင်စိင် ကွာန်ပင်လာတ် မဒှ်ကွာန်မန်မ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် ဝင်မန်မပတိုန်စက်တုဲဂမၠိုင်ရ။ ပၞောဝ်ဝင်ဂမၠိုင်ဂှ် နူကဵုရာဇဝင်သဓီု ဟံသာဝတဳ ပထမအုပ် ဒုတိယအုပ်ဂှ် ကံက်နုက်ကေတ် နူ မဂဒူ စိုပ်ရာဇာဓိရာဇ်တုဲ ကေတ်အခိင်ကၠာဲဘာသာ ချူခၞံတဴ ပြကိုဟ်ကမြဴတၠညးရာဇာဓိရာဇ် ရ။ လိက်အုပ်ဝွံ ပ္ဍဲခရေတ် ၁၉၇၆ သၞာံမှ ဆေင်လိက် မာံလှိုင်ထဝ် ပတိတ်ကဵုတုဲ ဆေင်လိက် ပွိဟ်ဥူညိင်တြးကဵုရ။
လ္ၚတ်ပညာ ကေုာံ ပအစာ ပ္ဍဲဍုင်မ္ၚး
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၈ ဂှ် တက္ကသိုလ်တဵုကျဵု ဍုင်ဂျပေန်တေအ် ဘိက်ပၟိင်တုဲ စယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင်တၠပညာပါမောက္ခကၟုဲရ။ နူစၟတ်တ္ၚဲ (၁.၁၀.၈၉) ဂှ် စယိုက်ဂၠေင်ကၠုင်ရ။ အဃောမနွံဒၟံင် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်တဵုကျဵု ကေုာံ တက္ကသိုလ်သင်ခရေတ်ဍုင်ဂမၠိုင် တဵုကျဵု နကဵုတာလျိုင်ပါမောက္ခကၟုဲဂှ်ဟေင် တက်ပတိတ်လိက်(၄)အုပ် နကဵု ဘာသာအင်္ဂလိက်ရ။
ဇၟာပ်ပ်သၞာံ တိုန်စိုပ် တက္ကသိုလ်ဍုင်ဂမၠိုင်တုဲ ဗှ်ထ္ၜးလိက်ကၞပ်သုတေသနဂမၠိုင်ရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၁ဂှ် ဂွံအခေါင်လုပ်တက္ကသိုလ် ပသိဖေတ် ပလိုတ် မၞုံဍုင် L.A ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် နဒဒှ် ကွးဘာမခၞံပြကိုဟ် တဆိပ်ပါရဂူ စၟတ် ၁၅၈၈ တုဲ ဂွံၜှ်ပလှ် စရှ်ကေတ် တဆိပ် B.Sc ကေုာံ Ph.D ယေန်သၞာင်မနုဿဗေဒ အဓိက နကဵုဂုဏ်တၟေင်ရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၂ ဂှ် ချူခၞံ ပတိုန်ထ္ၜး ဓမ္မသာတ်မန်(၁၂)ဂကူ နကဵုဘာသာအင်္ဂလိက်တုဲ ဂွံဒုင်ဂိုင်ကေတ်တဆိပ် ဥပဒေပါရဂူ LL.D ပၠန်ရ။
ပါမောက္ခဒံက်တာနာဲပါန်လှဝွံ သ္ပတံနူ စၟတ်တ္ၚဲ ၁. ၄. ၉၄ တေအ်တုဲ ကေတ်လဝ်တာလျိုင် ပါမောက္ခလၟိုန်တုဲ ဗ္တောန်မံင် ဘာသာယေန်သၞာင် ကေုာံ ဝင် တိုက်အာရှဂၞဲ နကဵုဘာသာအင်္ဂလိက် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်တၟိ Meio တကအ် အဵုကဳနာဝါရ။
သ္အာင်အာနူဂှ် ချူလိက်ပရေင်သုတေသန မဆေင်စပ် ကဵုယေန်သၞာင်မန်+ဗၟာဂမၠိုင်တုဲ ဗမံက်ထ္ၜး ပ္ဍဲပွဳပွိုင်လိက်ပတ်ဍုင်မိတိမဇကုရ။ ဂကောံပရေင်သာသနာ ပရေင်ယေန်သၞာင် ပရေင်ဝေါဟာမၞိဟ်ဂမၠိုင် ဂွံဇၞော်မောဝ်ရာင်ဆာဲတိုန်အာမာန်ဂှ် နူဍုင်မ္ၚးဂှ် ညးထံက်ပင်ထ္ၜးလဘာ်လဝ်ကီုရ။
လအိတ်ဘဝ
ပါမောက္ခဒံက်တာ နာဲပါန်လှ ဒေါအ်ဇူ နူဘဝအစာဘာတက္ကသိုလ် နူတက္ကသိုလ်အဵုမဳနာဝါတုဲ ကလေင်စဴကၠုင် ဍုင်မိတိမဇကုတုဲ ၜိုတ်မဂွံအခိင်ဂှ် ပံက်ဗတောန် လိက်တၟအ်မန် လိက်တၟအ်ဗၟာ ကုညးမစိုတ်မလုပ်စတအ် ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင်ရ၊၊ သၞာံ ၂၀၀၉ ဂိတုအံက်တဝ်ပါ ဂှ် ဒးယဲကျာတုဲ ဟီုအရေဝ် ဟွံဂွံကွေဟ်ဟ် ဒးတိုန်ရုင်ဂဥုဲ ၜိုတ်မွဲဂိတုရ၊၊ စိုပ်သၞာံ ၂၀၁၀ ဂိတုဂျောန် ၁၈ ဂှ် ကလိဂွံ အာယုက် ၈၈ စုတိအာ နကဵုယဲကျာဒကုတ်ရ၊၊
နိဿဲ
လိက်ဝွံနိဿဲလဝ်နူလိက်ကြက်ဝင်မန်မဒှ်ရ။
တ္ၚဲအစာ ဂၠးကဝ်
တ္ၚဲအစာ ဂၠးကဝ် (World Teachers' Day or International Teachers Day) ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲ မကၠောန်ဗဒှ် လၟေင်သၞာံ ပ္ဍဲကဵု ဂိတုအံက်တဝ်ပါ ၅။ တ္ၚဲစၟတ်သမ္တီဏအ်ဂှ် စကၠောန်ကၠုင် နူကဵုသၞာံ ၁၉၉၄ နမပစၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲယူနေတ်သကဝ်/အာင်အေဝ်အဝ် မထပက်စၟတ်တဲ တင်မပစၟတ်သမ္တီ အရာမဒှ်ဓဝိင် လတူအကာဲအရာ အစာဘာဂမၠိုင် နူသၞာံ ၁၉၆၆(UNESCO/ILO Recommendation concerning the Status of Teachers)ရ။ တင်လတုပ်စိုတ်ဂှ် ဒှ်ကိရိယာ မဖျေဟ်လဝ် သွက်ဂွံၜတ်ကၞာတ် ကေုာံ သွက်ဂွံဗၟံက်ထ္ၜး အကာဲအရာ ကေုာံ သဇိုင်ဒၟံင် အစာဘာ အလုံလိုက်တအ်ရ။ တင်မပစၟတ်သမ္တီဂှ် ဒှ်အရာ မဖျေဟ်ပိုင်ခြာလဝ် အရာမဆေင်စပ် ကုပဝ်လသဳ၊ လဒက်ပတန်ဂကောံ၊ ကေုာံ ပရေင်ပညာ ကုပူဂိုလ် ညးမပအစာတအ် ညံင်ဂွံ သၠုင်ပတိုန် ဍာ်ဒကေဝ်ညးတအ် လၟေင်လၟေင်၊ ကမၠောန်ညးတအ် ကေုာံ အကာဲအရာကမၠောန်ညးတအ်ရ။ တင်ရန်တၟအ် မကၠောန်တ္ၚဲအစာ ဂၠးကဝ် ဝွံ သွက်ဂွံ စွံအာရီု လတူ စရာဲ၊ စေတနာ၊ ကေုာံ ဍာ်ဒကေဝ် အစာဂမၠိုင် ပ္ဍဲဂၠးတိ ကေုာံ သွက်ဂွံ သၠုင်ပတိုန် အခေါင်အရာ အရာမဒှ်ဓဝိင် လတူဘဝအစာဘာ ကေုာံ အရာညးတအ်မဗတောန်တအ်ရ။
ဗီုမကၠောန် သဘင်
သွက်သၞာံ ၂၀၁၈ ဂှ် ယူနေစ်သကဝ် ရုဲစှ်ကေတ်လဝ် က္ဍိုပ်လိက် "အခေါင် သွက်ဂွံဗတောန်ပညာ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အခေါင် မပသၠုင်ပတိုန် ဍာ်ဒကေဝ် အစာဘာ။ The right to education means the right to a qualified teacher.” က္ဍိုပ်လိက်ဏအ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုလိက်လလောင်တြး အခေါင်အရာမၞိဟ် အလုံဂၠးကဝ် မပေင် ၇၀ သၞာံရ။ အရာညးတအ် မိက်ဂွံဟီုဂှ် ယဝ်ရ ဟွံမဲ ကုပရေင်သၠုင်ပတိုန် ကဆံင်ပညာ ကဆံင်ဍာ်ဒကေဝ် အစာတအ်မ္ဂး အခေါင် ကွးဘာတအ် သွက်ဂွံဗတောန်ပညာဂှ်လေဝ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်မာန် ဟွံသေင်ရ။
သွက်သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် ညးတအ် ရုဲစှ်လဝ် နကဵုက္ဍိုပ်လိက် "အစာဘာ အဝဲသၟတ် - ဒှ်အစာမစိစောန် အနာဂတ်၊ Young Teachers: The future of the Profession"။ ညးတအ် စွံအာရီု လတူအစာဘာသၟတ် ကေုာံ ညးသၟတ်တအ် ညံင်ဂွံ ရုဲစှ် သွက်ဂွံပအစာဘာရ။
တ္ၚဲအစာ ဂၠးကဝ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်ဒၟံင် ဍုင် ၁၀၀ ဍုင်ပြင်င်ရ။
ဗါမဳယာန်၊ ကျာ်ပဋိမာရုပ် ဍုင်အာဖဂါန်နေတ်သတာန်
ကျာ်ဗါမဳယာန် (Buddhas of Bamyan) (ဒါရဳ၊ بت‌های باميان)၊ (ပါတ်သတူ၊د باميانو بتان) ဂှ် ဒှ်ကျာ်ပဋိမာရုပ်ဇၞော် ၜါဇကု နူကဵု ခေတ် အေဒဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံ မဗုတ်လဝ် ပ္ဍဲဖျေင်ဒဵုတၟအ် ပ္ဍဲကွာန်ဗါမဳယာန်၊ ပ္ဍဲရးဟဇရဇာတ် (Hazarajat) ဒေသလဒေါဝ် ဍုင်အာဖဂါန်နေတ်သတာန်၊ 230 km ဗွဲဒိုဟ်ဗာယပ် ကုဍုင်ကာဗူ မဒှ်ဒၞာဲ နွံလတူ ဗလးမုက်မှာသၟိတ် 2,500 m ဂှ်ရ။ ကျာ်ဍောတ်ညိဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ခရေတ် ၅၀၇ တုဲ ကျာ်ဇၞော်ဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ၅၅၄၊ တုဲ ရုပ်ကျာ်ဝွံ ဒှ်ရုပ်အခိုက် ပါန်ကွတ် ဂန္ဓရ (Gandhara art)ရ။ ကျာ်တအ်ဂှ် သီုဖအိုတ် နွံသမၠုင်35 and 53 mရ။
ကျာ်ပဋိမာရုပ်ၜါဝွံ ဒးဒုင်ပလီု နမခတိုဟ် နကဵုဒါင်နမာက် ပ္ဍဲဂိတုမာတ် ၂၀၀၁ ကုတလဳဗာန် (Taliban) နကဵုအမိင် နူကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ် မူလ္လာ မဝ်ဟာမ်မေဒ် အဝ်မာရ် (Mullah Mohammed Omar) ကြဴနူ အလဵုအသဳတလဳဗာန် မလလောင်တြး ဒဒှ်ရ ညးတအ် ပလီုပဋိမာရုပ်ဂမၠိုင်ရ။ ကြဴနူ မပလီုထောအ် ရုပ်ကျာ်တအ်တုဲ မွဲၜါသတ္တဟဂှ် ကလုတ်ကုလသမဂ္ဂမွဲ အာစိုပ်တုဲဟီု ဒဒှ်ရ မပလီုထောအ် ရုပ်အာဲကၟာဲဂၠးတိ မစဵုဒၞာလဝ်ဂှ် ဒှ်အရာ ပကဵု ညံင်အာဖဂါန်နေတ်သတာန် ညံင်ဂွံဒှ်ကၞောဝ်မွဲရ။ ဆဂး နူကဵု ဝန်ဇၞော်ကာဍုင်သအာင် အာဖဂါန်နေတ်သတာန် တလဳဗာန်ဟီု ပွမရှေ်သှ်ေ ပဋိမာရုပ်တအ်ဂှ် ဒှ်အရာ မဒစဵုဒစး ကုအေဿလာမ်တုဲ ညးတအ် ပလီုထောအ် ရုပ်ကျာ်တအ်ရ။ ဂကောံမၞိဟ်ဂၠးတိတအ် ဒစဵုဒစး ပတိုန်ဒုဟ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ် လတူမပလီုထောအ် ရုပ်ကျာ်တအ်ရ။
ဝင်
ဗါမဳယာန်ဂှ် နူလတူ ဂၠံင်ဇၞော်သုတ် (Silk Road) မဒှ်ဂၠံင်ဇၞော် မတတ်အာ ဒေသဒဵုဟိန္ဒူကုသ် (Hindu Kush) ပ္ဍဲကဵု ကွာန်ဗါမဳယာန်ဂှ်ရ။ ဂၠံင်ဇၞော်သုတ်ဂှ် အတိုင်ဝင်မ္ဂး ဒှ်ဂၠံင်ဗၞိက်မွဲ မဆက်စၠောအ် ရးပလိုတ် ကဵု ဍုင်ကြုက်ရ။ ပ္ဍဲကဵု မွဲဒမြိပ်ဂၠံင်ဂှ် ဘာလကျာ် ဗုဒ္ဓဘာသာ နွံဗွဲမဂၠိုင်တုဲ မဒှ်ဒတန်သာသနာ၊ ဒဿန ကေုာံ ပါန်ကွတ် မမြဟ်တမ္ညဝ် ဇၞော်မောဝ်မွဲရ။ ခမဳ ဗုဒ္ဓဘာသာတအ်ဂှ် ညံင်ရဴရသိတအ်ကီု ပဒတဴလဝ် ပ္ဍဲကဵုထီု ပ္ဍဲကဵုဖျေင်ဒဵု ဗါမဳယာန်ဂှ်ရ။ ခမဳတအ်ဂှ် ထီုညးတအ် မပဒတဴဒၟံင်တအ်ဂှ် ပလေဝ် လံက်လဝ် ဍာ်ဂဥုဲ ဗွဲမခိုဟ်ဆာဲအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲဒေသဂှ် ဒှ်လဝ် ဒတန်သာသနာဗုဒ္ဓ မဇၞော်မောဝ် နူကဵု အေဒဳ ၂ ဗွဝ်ကၠံ စဵုကဵုစိုပ် အခိင်အေဿလာမ် မလုပ်သီ ပ္ဍဲအခိင်ကၞောတ် ၇ ဗွဝ်ကၠံရ။ တုဲဂှ် စိုပ် ၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ် နကဵုအေဿလာမ်ဟေင် အုပ်ဓလီုလဝ်ပေင်င်တုဲ အခိုက်ယေန်သၞာင် ဗါမဳယာန်ဂှ် တုပ်ဒၟံင် ကုအခိုက် ဂန္ဓရ ရးရ။
ပဋိမာရုပ်ဇၞော်အိုတ် ၜါဇကုဂှ် ဒှ်ရုပ်ကျာ်ဒတဴ ဝေရောစန (Vairocana) ကဵု သကျမုနိ (Sakyamuni)၊ ရံင်နကဵု မုဒြာသ်တဲတုဲ စၟတ်သမ္တီလဝ်ရ။ ကျာ်ဇၞော်ဂှ် ညးလ္ၚဵုကော်စ ကျာ်"Solsol" မနွံသမၠုင် ၅၃ မဳတာ၊ ကဵု ကျာ်"Shahmama" ဂှ် နွံ ၃၅ မဳတာ ယဝ်ရ တော်စ သီုဖအိုတ်မ္ဂး သမၠုင် ကျာ်တအ်ဂှ် နွံ ၅၈ ကဵု ၃၈ မဳတာရ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဒးဒုင်ပလီုဏီ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၁ ဂှ်မ္ဂး ရုပ်ကျာ်တအ်ဝွံ ဒှ်ရုပ်ကျာ်ဒတဴ သမၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိရ။ ရုပ်ကျာ်ဇၞော်လေရှာန် (Leshan Giant Buddha) နူ ၈ ဗွဝ်ကၠံဂှ် သၠုင်နူ ကျာ်ၜါဏအ်ဏီရ။ ဆဂး ကျာ်ဍုင်ကြုက်ဂှ် ဒှ်ဂဇအ်ရ။ စတမ်နူဂှ် ရုပ်သၟဟ်န် (Statue of unity) မကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲအိန္ဒိယဂှ် ဒှ်သမၠုင်အိုတ် နွံသမၠုင် 182 mဂှ် ဒှ်သမၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ မဒှ်ရုပ်သမၠုင် နူရုပ်ကျာ်ဒတဴ ပ္ဍဲဍုင်ကြုက် (Spring Temple Buddha) မနွံသမၠုင်128 m မနွံ ပ္ဍဲ Fodushan Scenic Area, Lushan County, Henan ဂှ်ရ။ ဟိုတ်မဂွံ ကၠောန်ရုပ်ကျာ် ပ္ဍဲဍုင်ကြုက်ဏအ်ဂှ် ဒၟာနူ ကျာ်ပ္ဍဲဗါမဳယာန် မဒးဒုင်ပလီုရ။
ကျာ်ပဋိမာရုပ် မပုတ်ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဖျေင်ဒဵုတၟအ်ဗါမဳယာန်တအ်ဝွံ ပတှ်ေကေတ် ကၠောန်လဝ် အကြာအေဒဳ ၃ ကဵု ၆ ဗွဝ်ကၠံ၊ ထီု ကေုာံ ကျာ်မၞုံ ၃၈ မဳတာ ကရေက်လပါ်ဗမံက်ဂှ် သြိုင်ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ၃ ကဵု ၄ ဗွဝ်ကၠံရ။ ကျာ်သမၠုင် ၅၅ မဳတာဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ မကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲအကြာ ၅ ကဵု ၆ ဗွဝ်ကၠံအေဒဳရ။ နကဵုသက်သဳဝင်မ္ဂး ကျာ်တအ်ဝွံ ပ္ဍဲအခိင်တအ် နွံကဵု တ္ၚဲမကၠောန်သဘင် ဇၟာပ်ပ်သၞာံတုဲ မၞိဟ်မကၠုင်လ္ၚောဝ်ကျာ်လေဝ် နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲကဵုဒေသဂှ်မ္ဂး ဒၞာဲဒတန်ဂှ် ဒှ်လဝ် ဒၞာဲဒတန် ယၟုပြာကတ်အိုတ်မွဲလေဝ် ဒှ်မာန်တုဲ နကဵု ယူနေတ်သကဝ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဒၞာဲ အာဲကၟာဲဂၠးတိ ပ္ဍဲကဵုပွဳပွူဒေသဂှ် သွက်ဂွံမင်မဲ အာဲကၟာဲသၟေဟ်တအ်ရ။
ပွမပလီု ကျာ်ပဋိမာရုပ် ဗါမဳယာန်ဂှ် ဒှ်လက်သန် မထ္ၜး မကၟာတ်လဒဵု အခေါင်မရှ်ေသှ်ေဘာသာ ဗၠးၜးမွဲရ။ ၜိုန်ရ မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲအာဖဂါန်နေတ်သတာန် ခေတ်လၟုဟ် ဒှ်မူသလေန်ကီုလေဝ် ပွမပလီုထောအ် ရုပ်ကျာ်တအ်ဂှ် ဒှ်အရာ မပလီုကၠေအ် ဝင်အတိက်ညးတအ်ဂှ် ညးတအ် စိုတ်ဟွံမိပ် ဒှ်လၞီကီုရ။
နူ ၁၃ စဵုကဵု ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၂၁ ကာလပၞာန်မန်ကိုဝ်ရဳယျာ ဂျေန်ဂဳ ကာန် (Genghis Khan) ဂှ် ပလီုပလာ်ထောအ် ဍုင်ကွာန်ဗါမဳယာန်ရ။" ဆဂး ပဋိမာရုပ်တအ်ဂှ် ပါဲစွံ ဟွံပလီုရ။ ဗဗူရ် (Babur) ညးဒှ်ဨကရာဇ်မူသလေန် ပတိတ်အမိင် ၜါအလန် ပ္ဍဲ ဂိတုသေတ်တေန်ပါ ၁၅၂၈ သွက်ဂွံပလီုရုပ်ပဋိမာရုပ်တအ်ရ။ ကြဴနူဂှ် ညးတအ်စကာ လွဟ်ဇၞော်ဇၞော်တုဲ ကဵုပလီု ပဋိမာရုပ်ဂမၠိုင်ရ။ ညးမဂစာန် ပလီုပဋိမာရုပ် ပ္ဍဲဗါမဳယာန် တၞဟ်မွဲပၠန်ဂှ် ဒှ်ပ္ဍဲအခိင် ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ ဨကရာဇ်ပါသဳ နဒေရ် အဖရှာရ် (Nader Afshar) ကဵုပန် နကဵုအမၠံက် ရ။
ဨကရာဇ် အာဖဂါန်နသတာန် အာပ်ဒူရ် ရးမေန် ခါန် (Abdur Rahman Khan) ပလီုထောအ် မုက်ကျာ် ပ္ဍဲအခိင် ညးအာဗတိုက် သပုန်ရှဳယျာ ဟာဇာရာ (Shia Hazara) ပ္ဍဲဒေသဂှ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၄၇ ဂှ် ကောန်ဍုင်ပြင်သေတ် မနွံယၟု Dureau ဂွံတက်ကေတ် ဗီုဓါတ် ရုပ်ကျာ်တအ်ရ။
၁၉၉၈ စဵုကဵု ၂၀၀၁၊ သၟဝ် တလဳဗာန်
ပ္ဍဲအခိင် ကာလပၞာန်အပ္ဍဲဍုင်ဂှ် ပ္ဍဲဒေသဗါမဳယာန်ဝွံ နွံသၟဝ်အုပ်ဓုပ် ဒပ်ပၞာန် Hizb-i-Wahdat မဒှ်ဂကောံ ပ္ဍဲဒပ်မဟာမိတ်လပါ်သၟဝ်ကျာ (Northern Alliance) မဗတိုက်ဒၟံင် ကုတလဳဗာန်ရ။ ပ္ဍဲအဝ်ဂေတ် ၁၉၉၈ ဂှ် တလဳဗာန် ရပ်ဂွံအာ သကိုပ်ပၞာန် Mazar-i-Sharif တုဲ ကွာန်ဗါမဳယာန်လေဝ် ဒးဒုင်ဗိုင်လဝ် နကဵု တလဳဗာန်ကီုရ။ ၁၃ သေတ်တေမ်ပါ ဂှ် တလဳဗာန်တအ် သီဂွံအာဍုင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ကောန်ဍုင်အာဖဂါန်နေတ်သတာန်ဂှ် "ဍောင်ၜတ်၊ ကၠောဝ်ဗျဵုဒၟံင်ရ"။
အာပ်ဒူလ် ဝါဟေဒ် (Abdul Wahed) သကိုပ်ပၞာန်တလဳဗာန်ဂှ် ပ္ဍဲအခိင် မဗိုင်လဝ်ဍုင်ဂှ်ရ လလောင်တြးလဝ် သွက်ဂွံခတိုဟ်ပလီု ရုပ်ကျာ်တအ်ဂှ်ရ။ ကာလညးတေအ် သီဂွံဒေသဂှ်တုဲ ဝါဟေဒ် ခပူပထောင်ဇၞော် ပ္ဍဲက္ဍိုပ်ကျာ်တအ်တုဲ ပ္ဍဲဂှ် ညးစုတ် ဒါင်နမာက်တုဲ ခတိုဟ်ပလီုထောအ်ရ။
၂၀၀၁ ပလီု နကဵု တလဳဗာန်
ရုပ်ကျာ်တအ်ဂှ် ဒးဒုင်ပလီု ဒးဒုင်ခတိုဟ် နကဵုဒါင်နမာက် သတ္တဟဗွဲမဂၠိုင်၊ စတမ်နူကဵု ၂ မာတ် ၂၀၀၁ ဂှ်ရ။ ပရေင်ပလီုပလာ်ဂှ် ကၠောန်ကၠုင် မွဲလဂါံတုဲ မွဲလဂါံရ။ ညးတအ် စကာလွဟ် ပန်က္ၜင်ကျာတုဲ ပန်ရုပ်ကျာ်တအ်ဂှ် ရုပ်ကျာ်တအ်ဂှ် တူဒၟံင် မဂၠိုင်ကဵု တ္ၚဲရ။ လက္ကရဴအိုတ်ဂှ် တလဳဗာန် စကာ ဗုမ်ခတိုဟ် ကွဳကာခြပ် (anti-tank mines) စွံသၟဝ်ကျာ်ဂှ်တုဲ ခတိုဟ်တုဲ ကျာ်ဂှ် လီုလာ်အာရ။
ပါန်ကွတ်
ပါန်ကွတ် (The arts, Burmese; အနုပညာ) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာ မဆေင်စပ် ကုလညာတ်သမ္တီတဳအဝ်ရဳ ကေုာံ အရာမဖန်ဗဒှ်ပတိုန်လဝ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ အခိုက်ကၞာပြဝေဏဳ ယေန်သၞာင်တအ်ရ၊၊ အရာမပၠောပ်လဝ် စရင်ပါန်ကွတ် အဓိကဂမၠိုင်တအ်ဂှ် မပ္တံ လိက်ပတ် (literature) (မပ္တံ ဝတ္ထု၊ ပေါမ်အာဂီု၊ လဝေင်ဇာတ်၊ ကဗျ၊ လိက်ပလး)၊ ပါန်ကွတ် ထ္ၜးပျး (performing arts) (မပ္တံ လှ်ေ၊ ဒယှ်ေ၊ တိင်တိုက် ကေုာံ ပျးဇာတ်)၊ ပါန်ကွတ် ဗဗဵုမတ် (visual arts)(မပ္တံ ပါန်ချဳ၊ ရုပ်ကသူ၊ ရုပ်ဂမျိုင်၊ ဓဇဲ၊ လမာန်၊ ပါန်စှ်သာ်၊ ဗီုဓါတ်) တအ်ရ၊၊
ပါန်ကွတ် လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ပံင်နှဴလဝ် ပါန်ကွတ် ဗဗဵုမတ် ကဵု ထ္ၜးပျးရ၊၊ ဥပမာ ရုပ်ဂမျိုင်၊ မၞုံကဵုပါန်ကွတ်ထ္ၜးပျးကီု သီုကဵုဗဗဵုမတ်၊၊ ပါန်ကွတ်ကဝိ (ဝါ) ပါန်ကွတ်မချူလိက် ဥပမာ ဂရိုင် တအ်ဂှ် ပံင်နှဴလဝ် လိက်ပတ် ကေုာံ ထ္ၜးပျးရ၊၊ နူ ခေတ်ကၠာဝင် ရုပ်ပါန်ခဳထီု စဵုကဵုခေတ်လၟုဟ် ရုပ်ဂမျိုင်ဂှ် ပါန်ကွတ်မဗမံက်ထ္ၜး မလဴထ္ၜး ပရူပရာမွဲမွဲ ကေုာံ မကၠာတ်ပ္တိတ် ပရေင်ဒုင်စသိုင် ကောန်မၞိဟ်တအ် ဗီုမဆက်စပ် ကုပွဳပွူသဘာဝတအ်ရ၊၊
နိရုတ္တိ
မအရေဝ်ပါန်ကွတ် ဏအ်ဂှ် ဒှ်အရေဝ်မန် ဇေတ်တ်မွဲရ၊၊ ပါန်ဂှ် ဒှ်မနာမ် မကၠုင်နူ ကြိယာတမ် ပ၊ (ဝါ) မကြိယာ ပ မဂွံအဓိပ္ပါယ် မကၠောန်ပ ဂှ် တၞဟ်နမဂွံရပ်စပ် နဒဒှ် မနာမ်တုဲ ဒှ်အာ ပါန်ရ၊၊ မအရေဝ်ဏအ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵုကွတ်စှ်သာ် (ဝါ) ပါန်စှ်သာ် ဗၟာမလွဳစလဝ် (ပန်ဆယ်မျိုး)ရ၊၊ ကွတ်ဂှ် ဒှ်မနာမ် မကၠုင်နူ ကြိယာတမ် ကတ်၊ မဂွံအဓိပ္ပါယ် မကတ်ဗတောန် ညံင်ဂွံလေပ်မွဲမွဲရ၊၊ ညးလ္ၚဵုဟီု ပါန်ဝွံ ကၠုင်နူ အရေဝ်ပါဠိ ပညာ ဗီုဏအ်လေဝ် နွံကီုရ၊၊
အရာတၟေင် ကတ် ကဵု ဗတောန် - ကတ်ဂှ် နကဵုအလဵုဇကု မလ္ၚတ်ကေတ်တ်ကီု ကေတ်နဲကဲ နူညးမွဲသအာင် ဗီုကဵုအစာမွဲမွဲတုဲ ဇကုလ္ၚတ် ညံင်ဂွံလေပ်ဂှ် ဒှ်ကတ်တုဲ ဗတောန်ဂှ် ဒုင်ဗ္တောန်ကေတ် နူညးမွဲမွဲတုဲ ဇကုမလေပ်ကၠုင်ကီု ဇကုဗ္တောန်ကဵု ကုညးမွဲမွဲကီုရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဒၞာဲမအရေဝ် art ဏအ်ဂှ် နကဵုဗီုမန် ကွတ် မွဲမဓဝ်လေဝ် ရုံဂပ်ဒၟံင်ကီုရ၊၊ ဆဂး မအရေဝ်ကွတ်ဝွံ စကာဒၟံင် ဒၞာဲတၞဟ်နာနာ ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ တၞဟ်နမဂွံဗၟံက်ထ္ၜး အရာမဆေင်ကဵု ပရေင်မဗမံက်ပတိုန် ကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင်တအ် ကေုာံ အဆက်စပ် ကောန်မၞိဟ် ကုပွဳပွူသဘာဝတုဲ ထပ်စုတ် မအရေဝ်ပါန်မွဲမမ္ဂး ခိုဟ်ဂၠိုင်ရောင် စှ်ေစိုတ်တုဲ ဖန်ဗဒှ်လဝ်ရ၊၊ အဓိပ္ပါယ် အရေဝ်မန် ပါန်ကွတ်ဂှ် ＂အရာမကၠောန်ပ နကဵုကွတ်ဂှ် ပါန်ကွတ် မဂးရ၊၊＂
ဒၞာဲမအရေဝ်ဏအ် မန်ပိုယ် ကေင်စကာကၠုင် နူကဵုမအရေဝ်ဗၟာ အနုပညာ ကီုရ၊၊ အနုပညာဂှ် အနု ဂှ် ဒှ်အရေဝ်ဗၟာ မဍိုန်ဍောတ်တုဲ ပညာဂှ် ဒှ်အရေဝ်ပါဠိရ၊၊
ပွံက် Definitions
ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ပါန်ကွတ် နကဵုဗွဲခမၞန်ဂၠေအ်အ်မ္ဂး ပါန်ကွတ် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာ သတ်မဒုင်စသိုင် အာရီုလေပ်တအ် မဖန်ဗဒှ် ကၠောန်ပတိတ်လဝ် ပ္ဍဲကိရိယာမဆက်စၠောအ်တုဲ ဇၟာပ်မၞိဟ် ဗဵုကေတ်မာန်၊ မိင်ကေတ်မာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒုင်ကေတ်သိုင်မာန်ရ၊၊
ဌာနမပ္တိတ်လိက် အမေရိကာန် Merriam-Webster ပံက်လဝ် ပွံက် ပါန်ကွတ် ဗီုဏအ်ရ၊၊ ＂ပါန်ကွတ် မပ္တံကဵု ရုပ်ပါန်ခဳ၊ ရုပ်ပါန်ပုတ်၊ ဒွက်၊ ပေါဲ၊ လိက်ပတ် တအ်ဂှ် ဒှ်အရာ မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵုမၞိဟ် မၞုံကဵုအစောန်စရာဲကွတ် ကေုာံ လၟောဝ်ဇဴစိုတ်၊၊＂
ဝင် History
ပ္ဍဲကဵု ဂရိတ်တမၠာတေအ်ဂှ် ကွတ်တဲ (craft) သီုဖအိုတ်ဂှ် ညးကော်စ techne မဂွံအဓိပ္ပါယ် ကွတ် ဖအိုတ်ရ၊၊ ညးတအ် ပါ်လဝ် ဣလဵုဒှ် ကွတ်တဲ (craft) တုဲ အလဵုဒှ် ပါန်ကွတ် (art) ဗီုဏအ် ဟွံမဲရ၊၊ ညံင်ရဴဂှ်ကီု ပ္ဍဲဂကူမန်ပိုဲ ခေတ်တမၠာတေအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ဟွံမဲကီုတုဲ မအရေဝ် သွက် (art) ဂှ် သ္ဒးခၞံဗဒှ်တိုန်တၟိ နကဵု ပါန်ကွတ် ရ၊၊ ပါန်ကွတ် ဂရိတ်တမၠာဂှ် ပုတ်ကၠောန် ရုပ်တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ဗၟံက်ထ္ၜးအစောန်စရာဲ ကွတ်တဲ နမပုတ်ရုပ် မဗၟံက်ထ္ၜး ဖျုန်သွမၞိဟ် မၞုံပကတိ ဗီုကဵုကတေင်၊ ဖျုန် ကောန်ကၞိမၞိဟ်တအ်ရ၊၊ ပါန်ကွတ် ရဝ်မတမၠာဂှ် ကၠောန်ပုတ် ရုပ်ကျာ်ဂမၠိုင် နဒဒှ်မစၞောန်အစာမ် ကုကောန်မၞိဟ်ဂမၠိုင်၊ မဗၟံက်ထ္ၜး ဥပမာ ရုပ်ကျာ်ဇြုသ် (Zeus) မပန်ဒၟံင် ကမ်ဂဂဵုတး တအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲ ပါန်ကွတ် Byzantine ကဵု gothic ခေတ်လဒေါဝ်ဂှ် အရာမဆေင်ကဵု ဘာကျာ်ခရေတ်ယာန် ဓလီုလဝ်ဂၠိုင်တုဲ မဒုင်သဇိုင် ကုလဟီု နူသၠပတ်သမ္မာတုဲ ကၠောန်ဗဒှ်ပတိုန်လဝ်ရ၊၊
ပါန်ကွတ်ဂကူမန်မ္ဂး မန်ခေတ်ဒွါရဝတဳ (တ္ၚဲဏအ် ပ္ဍဲဍုင်သေံ) ရုပ်မဆေင် ကဵုဗုဒ္ဓဘာသာ မပ္တံကဵု ပဋိမာရုပ် မလတက်လဝ် သ္ၚာကြဳကြဳ မဖာန်ဖျုန်ဇကု မညာတ်တီ ထၜောမ်ကဠင် ဇကုဂှ် ဒှ် ပါန်ကွတ် အဓိက ခေတ်ဂှ်တုဲ ပါဲနူ ရုပ်ကျာ်တြဲတုဲ ရုပ်နူဇာတ်ဗုဒ္ဓဘာသာ မပ္တံ ဇာတ်ဇၞော်စှ်တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲတိုင်သီ ဒေသဨသာန် ဂၠိုင်ရ၊၊ ညံင်ရဴ ခေတ်ဒွါရဝတဳကီု ခေတ်သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ ခေတ်ဗုကာံတအ်လေဝ် ဒုင်သဇိုင် ကုဗုဒ္ဓဘာသာ မပ္တံ ရုပ်ကျာ် ကေုာံ ရုပ်ဇာတ် မကၠုင် နူဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ၊၊ ပါန်ကွတ်မန် မသှ်ေဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ပ္ဍဲဍုင်ဗုကာံ မဒှ်ဒၞာဲဒတန်မန်တမၠာ မပ္တံကဵု ဗီုရုပ်ကျာ်စေတဳ၊ ကျာ်ဂိုဟ်၊ ကျာ်ပဋိမာရုပ်၊ ကေုာံ ရုပ်မဆေင်ကဵုဇာတ်ဂမၠိုင် မပ္တံ ရုပ်ပါန်တိ ကေုာံ ရုပ်ပါန်ခဳ ပ္ဍဲဗဒင် ကျာ်ဂိုဟ်တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဂၠိုင်ရ၊၊
ပါန်ကွတ်ဗဗဵုမတ် Visual arts
ပါန်ကွတ်ဗဗဵုမတ် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ဂကူပါန်ကွတ် မဒုင်စသိုင် နကဵုစက္ခုအာရီု (မဗဵုနကဵုမတ်) မပ္တံကဵု လမာန်၊ ရုပ်ကသူ၊ ရုပ်ပါန်ခဳ၊ ရုပ်ပါန်ပုတ်၊ ဗီုဓါတ်၊ ဗဳဒဳယဝ်၊ ရုပ်ဂမျိုင် ကေုာံ ဓဇဲ (စမြိုင်)တအ် ရ၊၊ ပါန်ကွတ်ဗဗဵုမတ်ဝွံ ဒှ်ပါန်ကွတ် မပါလုပ် ပ္ဍဲပါန်ကွတ်တၞဟ် ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲပါန်ကွတ်ဂကူတၞဟ် ဗီုကဵု ပါန်ကွတ်ထ္ၜးပျး မပ္တံကဵု လှ်ေဒယှ်ေတအ်လေဝ် ဂၠိုင်ကဵုအောန် ပါလုပ်ဒၟံင်ကီုရ၊၊
ဓဇဲ Architecture
ဓဇဲ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ကွတ်တဲ ကေုာံ ပညာ မဖျေဟ်ဗီုပြင်ဒဳဇိုင် စမြိုင် ကေုာံ အသြိုင်ခၞံရ၊၊ မအရေဝ်ဓဇဲဏအ် ပ္ဍဲတ္ၚဲဏအ် မန်တအ် စကာအောန်တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဟီုဒၟံင် အေန်ဂျေန်နဳယာ သၟးဂၠိုင်ရ၊၊ ဓဇဲ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး အရာဇၞော်ဇၞော် မပ္တံ ဓဇဲမဖျေဟ်ဗီုပြင် ဍုင်ကွာန်၊ မဖျေဟ်ဒဳဇြာင် ဍုင်ကွာန်၊ ကေုာံ ဓဇဲမဖျေဟ်ဗီုပြင် ဗီုပြင်တိဍာ်တအ်နွံတုဲ အရာဍောတ်တ် မပ္တံ မဖန်ဗဒှ်ပတိုန် ကပေါတ်ပရိဘောဂ မပ္တံခုင်တအ်လေဝ် လုပ်လၟုဟ် ပ္ဍဲဓဇဲဖအိုတ်ရ၊၊ အစာ (ဝါ) သၟာဓဇဲတအ်ဂှ် ဖျေဟ်ဒဳဇြာင် ဓဇက်ဗီုပြင် ဗီုပြင် မဂွံသြိုင် စမြိုင်ဂှ်ကီု သီုကဵု ကပေါတ်ပရိဘောဂ မၞုံပ္ဍဲစမြိုင်တအ်ဂှ်လေဝ် ဒးဖျေဟ်ဒဳဇြာင် ဒးဓဇက်ကီုရ၊၊
လမာန် Ceramics
လမာန် (လဆောဝ်ချူ လၟောန်) ဂှ် ဒှ်မနာမ် မကၠုင်နူ ကြိယာတမ် 'မာန်' ရ၊၊ ပါန်ကွတ်လမာန် ဝွံ ဒှ်ပါန်ကွတ် မကၠောန် နကဵုတိ မပ္တံကဵု နုင်၊ ထၟာဲ၊ စေဟ်၊ ဗြံက်၊ ပ္ၚာန်တအ်ဂှ်ကီု သီုကဵု ရုပ်နာနာသာ်တအ်ရ၊၊ ဟိုတ်မကၠောန် နကဵုတိတုဲ ပါန်တိ ဗီုဏအ်လေဝ် ဟီုဂွံရ၊၊ မအရေဝ် ပါန်တိ ပ္ဍဲအခိင်တ္ၚဲဏအ်ဂှ် ဒှ်အာ အရာမကၠောန်လဝ် နကဵုအင်္ဂဒေ ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ အရာမကၠောန် နကဵုတိ မပ္တံ နုင်၊ ထၟာဲ၊ စေဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်ပါန်လမာန်တုဲ အရာမကၠောန် နကဵုအင်္ဂဒေတအ်ဂှ် ဒှ်ပါန်တိ၊ မြဴသာ်ဝွံ ပိုဲတအ် ပါ်ဂွံကီုရ၊၊
ကသူ Drawing
ကသူ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်မနာမ် မကၠုင်နူ မကြိယာတမ် သူ (ဝါ) သူ ဂှ် စကာ နဒဒှ် နာမ်မ္ဂး ကသူ၊၊ 'သူ' ဂှ် ဒှ်အရေဝ်မန် ခေတ်တြေံ မတုပ်ကဵု အရေဝ်မန်ခေတ်လၟုဟ် 'ချူ'ရ၊၊ အရေဝ်မန် ပ္ဍဲအခိင်ကၠာတေအ် ဗီုကဵု ဘာသာအင်္ဂလိက် drawing ကဵု painting ဗီုတၞဟ်ခြာ ပါ်လဝ်ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ် ဟွံမဲရ၊၊ ရံင်ကဵု တၠုင်လအာမအရေဝ်တုဲ ဒၞာဲအရေဝ်အင်္ဂလိက် drawing ဂှ် နကဵုဗီုမန် ကသူ တုဲ ဒၞာဲ painting ဂှ် ပါန်ခဳ ဗီုဏအ် ပိုဲတအ် ပါ်ကေတ်ဂွံကီုရ၊၊