cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ဝၚ်မန်သ္ဒးဒဴလုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်သေံ
သၟိၚ်တဗၚ်ယှိုဲထဳ
သ္ပပ္တံနူကဵုသၟိၚ်ဗညာဥု တၞောဝ်ဒတောဝ်မဆက်ဂ္ဇံကၠုၚ်နန် ပ္ဍဲဍုၚ်ဟံသာဝတဳ မစိုပ်ကၠုၚ်ဂွံသၟိၚ်(၁၁)အဆက်။ ကာလမစိုပ်ကၠုၚ် သက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1526)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၈၈၈)၊ လက်ထက်သၟိၚ်တၠညး ကောန်စဴသၟိၚ်ဓမ္မစေတဳ သၟိၚ်တၠညးဒကာရတ်ပိ၊ မတိုန်ဂ္ဇံနန်ပ္ဍဲဍုၚ်ဟံသာဝတဳတုဲ ခြာဟွံလံ၊  သၟိၚ်ဗၟာမွဲမနွံယၟု ‘တဗၚ်ယှိုဲထဳ’ မဒှ်သၟိၚ် ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ်( A.D 1531)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၈၉၃)၊ ဂ္ဇံနန်ပ္ဍဲဍုၚ်တံၚ်ဥု  မနွံပ္ဍဲဗွဲဒိုဟ်သၟဝ်ကျာဍုၚ်ဟံသာဝတဳ။  တဗၚ်ယှိုဲထဳဂှ် မဒှ်တဴကောန်သၟိၚ် ‘မၚ်ယှေန်သဝ်’ မဒှ်သၟိၚ်ပ္ဍဲဍုၚ်တံၚ်ဥု၊  ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1486-1531)။  ကောန်ဝုတ်မၚ်ယှေန်သဝ် မဒှ်ၝဲတဗၚ်ယှိုဲထဳဂှ် မဒှ်တဴသမ္ဘသ္ကိုပ်ပၞာန်ဇၞော် တဗၚ်ယှိုဲထဳ မနွံယၟု ‘ဗရၚ်နံၚ်’။  ဗရၚ်နံၚ်ဂှ် မဒှ်သ္ကိုပ်ပၞာန် နွံကဵုသတ္တိဗျတ္တိမွဲတုဲ၊  မဒှ်တဴက္တောဝ်မတ် ဇြဟတ်တဗၚ်ယှိုဲထဳလၟိုန်။  တဗၚ်ယှိုဲထဳဂှ် ပ္ကောံဇြဟတ်ဓဝ်က္ဍိုက်ပေၚ်ကၠုၚ်တုဲ၊ ပ္ဍဲကာလမစိုပ်ကၠုၚ် သက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1533)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၈၉၅)၊ လုပ်တ္ၚီုဗ္တိုက်ဍုၚ်ဒမံၚ်မလကဵုဍုၚ်ဖာသီ။ သီဂွံသီုၜါဍုၚ်။  ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1539)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၉၀၀)၊ လုပ်တ္ၚီဗ္တိုက်သီကေတ်ထောံ ဍုၚ်ဟံသာဝတဳပၠန်။ သၟိၚ်တၠညးဟံသာဝတဳ ဒကာရတ်ပိ ဒဴလလဴဗၠးတိတ်အာ လ္ပာ်ဍုၚ်ပြန်တေံ။ သၟိၚ်တဗၚ်ယှိုဲထဳဂှ် ဆက်ဗက်တ္ၚီုတိုန်အာ ဍုၚ်ပြန်တေံပၠန်။  ဟိုတ်နူကဵုဒပ်ဗၟာတံ နူကဵုဍုၚ်အၚ်ဝတံ စှ်ေကၠုၚ်ရီုဗၚ်ဗ္တိုက်ကဵုဍုၚ်ပြန်ှ်ဟေၚ် တဗၚ်ယှိုဲထဳတံ ကေတ်ဇၞးဍုၚ်ပြန်ဟွံဂွံ။ ဗွဲကြဴဟွံလံ သၟိၚ်တၠညးဒကာရတ်ပိ၊ မစဴအာသွဝ် ပ္ဍဲဍုၚ်ပြန်ရောၚ်ဟေၚ်သ္ဂောံတီ။ၜ
‘သၟိၚ်တၠညးဒကာရတ်ပိ’ ဂှ်၊ ဒှ်သၟိၚ်မန် တၞောဝ်ဒတောဝ်အဆက်သၟိၚ်ဗညာဥု (၁၁)တၞောဝ်ရောၚ်။  ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1530)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၈၉၂)၊ တၠညးဇက်ပၞာန် အာလုပ်တ္ၚီုကၟိန်ဍုၚ်အယုဒ္ဓယ၊ သီဂွံဍုၚ်မနွံပ္ဍဲပယျဵု မပ္တံကဵုဍုၚ်ကမ္မရဳ၊ ဍုၚ်သုဖာန်ပူရဳတံတုဲ ကၠာဟွံစိုပ်ဍုၚ်အယုဒ္ဓယဏီ ဇွောံမအိုတ်အာ။  သ္ဒးပိုတ်ဒပ်ပၞာန် ဆုတ်ကလေၚ်စဴကၠုၚ်။ သၟိၚ်ဒကာရတ်ပိဂှ် ဟွံလဟိၚ်ပ္ဍဲအရာကိစ္စပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် လဟိၚ်ဒၟံၚ်ပ္ဍဲအရာကိစ္စလုပ်ဝေၚ်ဂြိုပ်ဗက်စိၚ် မဇၞော်ကဵုဇြဟတ်ရောၚ်။  ဂွံအယုက်(၁၆)သၞာံဒှ်သၟိၚ်။ ဂ္ဇံနန်ပွိုၚ်(၁၄)သၞာံတုဲ ပ္ဍဲကဵုအယုက်(၃၀)သၞာံဂှ်စဴအာသွဝ်။ ကာလသၟိၚ်ဒကာရတ်ပိစဴအာသွဝ်တုဲ အမာတ်သ္ကိုပ်ပၞာန် သရာဲသ္ဂံၚ်မန်တံဗွဲမဂၠိုၚ် ကလေၚ်စဴကၠုၚ်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ လုပ်ခစသၟိၚ်တဗၚ်ယှိုဲထဳ။
ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1541)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ်(၉၀၄)၊ သၟိၚ်တဗၚ်ယှိုဲထဳ လုပ်တ္ၚီုဍုၚ်မုဟ်တၟံ။ ဂွံထဝ်သြန်ဗွဲဂမၠိၚ်။  နူဂှ်ဆက်ဇက်ကၠောံအာ တ္ၚီုမတ်လမၠီု၊  စိုပ်ဒဵုဓဝါဲ။  သီဂွံအိုတ်တုဲ ကလေၚ်ဇက်စဴကၠုၚ်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳပၠန်။  စိုပ်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳတုဲ ဒုၚ်ပသေက်ဒဒှ်မဒှ်သၟိၚ်မအုပ်ဓုပ်ကၟိန်ဍုၚ် သကုတ်ဗွဲအသၟဝ်ဍုၚ်ဗၟာ။  စိုပ်သက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1542)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၉၀၄)၊  မလုပ်တ္ၚီုဗ္တိုက်ပြန်မွဲဝါပၠန်ဂှ် သ္ဒးဗိုၚ်လဝ်ဗၞတ်(၅)ဂိတုဲမှဟေၚ် မဂွံပေါဲအံၚ်ဇၞး။ စိုပ်သက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D ၅၄၄)၊ သက္ကရတ်ဍုၚ် (၉၀၆)၊  ဇက်တိုန်ပၞာန် လုပ်တ္ၚီုဗ္တိုက်ဍုၚ်အၚ်ဝ၊  သီုကဵုဍုၚ်ဗကာံ။  သီဂွံဍုၚ်တံဂှ်တုဲ ထပ်ဒုပ်ပသေက်ပ္ဍဲဍုၚ်ဗကာံ နဒဒှ်သၟိၚ်မအုပ်ဓုပ်ပ္ကၚ်ရၚ်ကၟိန်ဍုၚ်ဗၟာသ္ကုတ်အဒေါဝ်ပၠန်ဟေၚ်။  ပ္ဍဲကဵုမစိုပ်သက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1546)၊  သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၉၀၈)၊  ကလေၚ်ပၠန်ဇက်စှ်ေကၠုၚ် ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ၊ ထပ်ဒုၚ်ပသေက် နဒဒှ်သၟိၚ်မအုပ်ဓုပ်ပ္ကၚ်ရၚ် အလုံကၟိန်ဍုၚ်ဗၟာမွဲဟေၚ်။  တုဲ တၠညးမခၞံဗဒှ်ထ္ၜုတ်ပ္တိုန်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ နဒဒှ်ရာဇဋ္ဌာနဳ အလုံတိဍာ်တၠညးမဂွံပိုၚ်ပြဳလဝ်တံဂှ်ရောၚ်။
သၟိၚ်တဗၚ်ယှိုဲထဳဂှ် ဓဝ်လောဘဇၞော်တဴဗွဲမလောန်ဟေၚ်။ ပ္ဍဲကဵုမစိုပ်ကၠုၚ်သက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1567)၊  သက္ကရတ်ဍုၚ် (၉၀၉)၊  ထပ်တုဲလုပ်တ္ၚီုဗ္တိုက်သီကေတ်အလုံဍုၚ်ရက္ခေၚ်ပၠန်။  ကြဴဂှ်ဟေၚ် ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1548)၊ သက္ကရတ်ဍုၚ် (၉၁၀)၊ ဇက်ပၞာန်တိတ်အာဍာန်ကျာ်ပိ၊ လုပ်တ္ၚီုဗ္တိုက် ဍုၚ်အယုဒ္ဓယ။  ဗိုၚ်ရေတ်လဝ် ပွိုၚ်မွဲဂိတုတုဲ ဟိုတ်နူကဵုသၟိၚ်သေံတံ ဒုၚ်တဝ်စၞေဟ်ဗွဲမသ္ကာတ်မြဟ်ဂှ်ကီု၊ ဟိုတ်နူကဵုဇွောံမတံမအိုတ်အာဂှ်ကီု၊  သ္ဒးဆုတ်ကလေၚ်စဴကၠုၚ် ဟံသာဝတဳပၠန်။  စိုပ်ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1551)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၉၁၄)၊ သၟိၚ်တဗၚ်ယှိုဲထဳ မဒှ်ဓဝ်အနိစ္စ စဴအာသွဝ်။ ကာလမစဴအာသွဝ်ဂှ် တၠညးမဂွံအယုက်(၃၅)။
သၟိၚ်ဍောတ်
သၟိၚ်ဍောတ်ဂှ် မဒှ်ပူဂဵုကောန်ဂကူမန် ညးမပၠန်သီကေတ်အဝဵုမန် နူကဵုတဲတၠအဝဵုပၞာန်ဗၟာ ညးမလုဟ်ကဵုတိဍာ်ဂကူညးဂမၠိုၚ် သၟိၚ်ဗၟာတၠညးတဗၚ်ယှိုဲထဳဟေၚ်။ ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1551)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၉၁၃)၊ သၟိၚ်ဍောတ်မဂစိုတ်ကၠေံသၟိၚ်တဗၚ်ယှိုဲထဳတုဲ မဒှ်ကၠုၚ်သၟိၚ်၊ ပ္ဍဲကဵုရာဇဋ္ဌာနဳ ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ။  ပရောပရာသၟိၚ်ဍောတ်ဂှ် သ္ဒးဇက်ကဵုဇာတ် တၠညးနူအတိက်ညိညမ္ဂး၊ မအံက်ညးတေံဂှ် ဒှ်သၟိၚ်စဍုၚ် ‘ဒသေက်’ ။  သၟိၚ်ဒသေက်ဂှ် အခါကာလလၟောဝ်သၟီဍောတ် တန်ဒှ်ဒၟံၚ်ကောန်ၚာ် အဝဲဗ္တောန်ပညာတေံ အာပ္အပ်ပြာပ်ကဵုကတ်လ္ၚတ်ပညာဇရေၚ်တံဇိုၚ်အ္စာတၠနွံပုန် ‘ဘာအသောကရာံ’ ပ္ဍဲကဵုဍုၚ်ဟံသာဝတဳ။ ကာလပညာက္ဍိုက်ပေၚ်စိုန်သ္ကီုကၠုၚ်တုဲ၊ နွံပိုန်ဂှ် မပြာပ်က္ညအာဇရေၚ်နန် ပ္အပ်ပြာပ်ကဵုကွးဇကု သွက်သ္ဂောံယဵုဒုၚ်ကာဇရေၚ်တံဇိုၚ် သၟိၚ်တဗၚ်ယှိုဲထဳ။  ဟိုတ်နူမဒှ်ကောန်ကွး သံဃရာဇာမွဲတုဲ၊ သၟိၚ်တဗၚ်ယှိုဲထဳဂှ် မခါန်ကၞက်ဖျေံကဵုဒၞာဲ ညးမဒှ်တဴလၟောဝ်သၟိၚ်ဍောတ် ပ္ဍဲကဆံၚ်မၞိဟ်အပ္ဍညးတေံမွဲ။ ဗွဲကြဴသၠုၚ်ပ္တိုန်ကဆံၚ် ခါန်ကၞက်ကဵုနဒဒှ်သ္ကိုပ်ဒပ်မၚ်မွဲလမျီုသၟိၚ်၊ တၠညးသီုမဇိုန်ကဵုတသိုက် ဒုၚ်စသိုၚ်ကဆံၚ်စဍုၚ်သက်တိုၚ်ကို။ ကာလသၟိၚ်တဗၚ်ယှိုဲထဳ ဆုတ်ဒဴကျစဴကၠုၚ်ပၞာန် နူကဵုဍုၚ်အယုဒ္ဓယတေံတုဲ၊  သၟိၚ်တဗၚ်ယှိုဲထဳဂှ် သုၚ်အရက်ဂၠိုၚ်ကၠုၚ်။  မကြာန်ဓၟာန်ကၠုၚ်။  ဟွံကေတ်ဂၠံၚ်ဍာန်။ ညးဂှ်မွဲဟီုဟွံကလၚ်။  အခါဂှ်သၟိၚ်တဗၚ်ယှိုဲထဳ ကၠောံအာလ္ပာ်ဍုၚ်မတ်လမၠီု သွက်ဂွံလုပ်ဝေၚ်ဂြိုပ်ဗက်စိၚ်။ သၟိၚ်ဍောတ်ကေတ်အခေါၚ်ဗွဲမချိတ်ပၠိုတ်တုဲ ဂစိုတ်ကၠေံသၟိၚ်တဗၚ်ယှိုဲထဳပ္ဍဲဂြိုပ်ဂှ်။ ဇွသၟိၚ်တဗၚ်ယှိုဲထဳဂှ် အ္စာတၠဓမ္မရာမ အာကပှ်ကေတ်တုဲ စံၚ်ဇွဂြဇုတ်ထောံရောၚ်ဟေၚ် သ္ဂောံတီ။ သၟိၚ်ဍောတ်ဂှ် ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1551)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၉၁၃)၊  ဂိတုပသာ် ဒှ်သၟိၚ်ဒုၚ်စသိုၚ်တသိုက်နန် ပ္ဍဲဍုၚ်ဟံသာဝတဳ။ သ္ဂောံဒှ်သၟိၚ်ၜါဂိတုကပါ်တုဲ ပ္ဍဲကဵုဂိတုခ္ဍဲသဳဂှ် က္တဵုဒှ်ဓဝ်အနိစ္စတုဲ စဴအာသွဝ်။
သၟိၚ်ဓဝ်
သၟိၚ်ဓဝ်တုန် ဒှ်ညးမဂစိုတ်ကၠေံသၟိၚ်ဍောဝ်တုဲ က္တဵုဒှ်ကၠုၚ်သၟိၚ်ပ္ဍဲကဵုဍုၚ်ဟံသာဝတဳပၠန်။ မအံက်တၠညးဂှ် မဒှ် ‘သၟိၚ်ဗညာရာစေဝ်’ ညးမဒှ်ကောန်သၟိၚ်ဓမ္မစေတဳ။ မိအံက်ဇကု ဟိုတ်နူကဵုဟွံဒှ်မၞိဟ်ပ္ဍဲကဵုဝၚ်နန်မွဲတုဲ ကောန်ၚာ်သၟတ် မဒှ်လၟောဝ်သၟိၚ်ဓဝ်ဂှ် မက္တဵုဒှ်မၞိဟ်ပ္ဍဲကွာန်ဂြိုပ်မွဲဟေၚ်။  ကာလမဇၞော်ကၠိုဟ်ခၠၚ်တိုန်ကၠုၚ်ညိဂှ် မိအံက်ဇကုလဴပူစကဵု ဒဒှ်ရဇကုမဒှ်ဒၟံၚ်ကောန်သၟိၚ်မွဲကီုဂှ် သ္ဂောံမိၚ်တီကေတ်တုဲ၊  ဖျေံက္ဍိုပ်ကဵုညးတၞဟ်ဟွံဒှ်။  မွဲတ္ၚဲဟေၚ် ဇကုလေဝ်သ္ဒးဒှ်သၟိၚ်ဏောၚ် ဖျေံစွံလဝ်သန္နိဋ္ဌာန်ဗိုန်ဗိုန်ဇၟံဇၟံတုဲ မလုပ်သ္ပကၠေံခမဳဟေၚ်။  ဒှ်ခမဳတုဲ မက္ညတိုန်ကၠုၚ်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ မကတ်လိက်ပ္ဍဲဘာ အာသောကာရာံကီု။  ကြဴဝွံရာံတိတ်ထောံနူဘဝခမဳတုဲ လၟောဝ်သၟိၚ်ဓဝ် ဗက်စန်ဒက်ပၠောပ်ကေတ်ဒၟံၚ်မၞိဟ် ပ္ဍဲမွဲကွာန်တုဲမွဲကွာန်။ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1550)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၉၁၂)၊ အဃောကာလသၟိၚ်တဗၚ်ယှိုဲထဳ ဇက်ပၞာန်အာတ္ၚီုဒၟံၚ်ဍုၚ်အယုဒ္ဓယ လၟောဝ်သၟိၚ်ဓဝ် ပ္ကောံဂွံဗဵုလဗး လုပ်တ္ၚီုဗ္တိုက်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ။ ကေတ်ဇၞးဟွံဂွံ သ္ဒးကလေၚ်ဆုတ်ဒဴ။  ဖျေံဗ္ဒိုပ်ပ္ကောံဒၟံၚ်ဇြဟတ်ဗဵုလဗး ပ္ဍဲကွာန်မွဲမနွံယၟု (မကဴ)။  ပ္ဍဲကာလဂှ် သၟိၚ်တဗၚ်ယှိုဲထဳ စိုပ်ဒၟံၚ်ဍုၚ်အယုဒ္ဓယမိၚ်။  လွာဲဂှ်ဗ္တးမုက်ပၞာန် မလုပ်ဗိုၚ်လၟောဝ်သၟိၚ်ဓဝ်တံ။  ဟိုတ်နူကဵုဇြဟတ်ဇကုမဍိုန်လျဒၟံၚ်ဏီဂှ်ရ လၟောဝ်သၟိၚ်ဓဝ်တံ သ္ဒးပါဲဒဴလလဴထောံမွဲချိုန်ခဏ၊  လ္ပာ်ဍုၚ်သြေၚ်တေံ။ စိုပ်ဍုၚ်သြေၚ် အဃောပ္ကောံပ္ကေဝ်ဒၟံၚ်ဗဵုလဗး သၟိၚ်တဗၚ်ယှိုဲထဳ ဗလးနၚ်ဗရၚ်နံၚ်ကဵုတ္ၚီုသြေၚ်။  လၟောဝ်သၟိၚ်ဓဝ်တံ ဒုၚ်ဟွံမာန် သ္ဒးပေက်ဒဴလလဴပၠန်။ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1551)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၉၁၃)၊ ဂိတုခ္ဍဲသဳ အခါကာလသၟိၚ်ဍောတ် မဒှ်ဒၟံၚ်သၟိၚ်ပ္ဍဲဍုၚ်ဟံသာဝတဳ၊ သၟိၚ်ဓဝ်တံလုပ်ဗ္တိုက် တ္ၚီုကေတ်ဇၞးဂွံဟံသာဝတဳ။  ပ္ဍဲကဵုဗွဲကိုပ်ကၠာတေံ၊ လၟောဝ်သၟိၚ်ဓဝ်ဂှ် ကေၚ်စန်ဒက်ကၠုၚ်လဝ် သၟိၚ်ဍောတ်ကဵုသ္ပလဝ်သစ္စ ဒဒှ်ရမကလေၚ်ပၠန်ဂတး  မဇၞးကေတ်ဂွံဍုၚ်ဟံသာဝတဳမ္ဂး သ္ဒးကဵုလၟောဝ်သၟိၚ်ဓဝ် တိုန်နန်သ္ပသၟိၚ်ပ္ကၚ်ရၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်ဟံသာဝတဳဂှ်နွံဒၟံၚ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၟိၚ်ဍောတ်ဝွံ မဖံက်ပလီုသစ္စ မသ္ပလဝ်ဂှ်ဂးတုဲ လၟောဝ်သၟိၚ်ဓဝ်ဂစိုတ်ကၠေံသၟိၚ်ဍောတ်ရ။
သၟိၚ်ဍောတ်စဴအာသွဝ်တုဲ လၟောဝ်သၟိၚ်ဓဝ် ဒုၚ်ပသေက်မဟိမု‘သၟိၚ်ဓဝ်’ တိုန်နန်ပ္ဍဲဍုၚ်ဟံသာဝတဳ။ သၟိၚ်ဓဝ်ဒှ်သၟိၚ်တုဲ သၟိၚ်ဗၟာစဍုၚ်ပြန်ကီု၊ သၟိၚ်ဍုၚ်ရက္ခေၚ်ကီု၊ နဒဒှ်မသ္ပစၟတ်သမ္တီထံက်ဂလာန်ပခိုၚ်ပ္တိုန်လ္တူသၟိၚ်မန်တၟိ ဟံသာဝတဳဝွံဟေၚ်၊  ဗလးနၚ်ကလုတ်သီုကဵုစၟာဲစၟိန်ဗွဲမဂၠိုၚ်ဟေၚ်။  သၟိၚ်ရက္ခေၚ်ပၠန် ဗလးနၚ်သရာဲသ္ဂံၚ်မန်ၜါတၠ၊ ကေၚ်ဒှ်ကၠုၚ်ဍိက်ဂၠုဲ ဃောတဗၚ်ယှိုဲထဳလုပ်တ္ၚီုဗ္တိုက်ကၠုၚ်လဝ်ဍုၚ်ရက္ခေၚ်တေံဂှ်။  စဴလ္ဂန်အိန်သၟိၚ်မစဍုၚ်မုဟ်တၟံ ဟိုတ်နူဟွံဆက်ကွာဲစၟာဲစၟိန်တုဲ သၟိၚ်ဓဝ်ဇက်စှ်ေကၠုၚ်ပၞာန် စိုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်မုဟ်တၟံ။ စဴလ္ဂန်အိန်ဂြိပ်ဒဴအာတုဲ၊  သၟိၚ်ဓဝ်ခါန်ကၞက်ပ္တိုန် သၟိၚ်စဍုၚ်မုဟ်တၟံတၟိမွဲတၠ။  တုဲသၟိၚ်ဓဝ်ကၠောံဇက်အာပၞာန် ဖာလ္ပာ်ဍုၚ်မတ်လမၠီုပၠန်။  သၟိၚ်စဍုၚ်မတ်လမၠီု  ကၠုၚ်ဒုၚ်တၠုၚ်တၠညးတုဲ မဆက်ကွာဲကဵုစိၚ်ဗ္တိုက်ပၞာန် သၟိၚ်တဗၚ်ယှိုဲထဳ နွံပ္ဍဲဗ္ဒိုပ်ပၞာန်မတ်လမၠီုတံဂှ်။  နူဂှ်သၟိၚ်ဓဝ်ကလေၚ်တိုန်ကၠုၚ်ဟံသာဝတဳ။  ဇိုန်ကဵုတသိုက်ဖန်ဖက်ကဵုအဆံၚ်အလံၚ်ကဵုအမာတ်ဒဴဗညာတံတုဲ သ္ပသၟိၚ်အုပ်ဓုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ။  ပၞောဝ်ကဵုအမာတ်ဒဴဗညာဗွဲမဂၠိုၚ်ဂှ် ဟိုတ်နူဟွံဒ္ဂီုဒ္ဂေတ်ဗက်ကေတ်သၞောဝ်။   ဟွံသ္ပဂရုကေၚ်ကာဆေၚ်စပ်ကဵုစေဝ်သၞောဝ်တုဲ ညးမွဲကေုာံညးမွဲ ဟွံမွဲကဵုဓဝ်အရှ်ေအသှ်ေအရဴဂဴညးသ္ကံ။  ဟိုတ်ဂှ်ရ အမာတ်လ္ၚဵုလ္ၚဵုတံ မစွံဓဝ်လ္အေၚ်လ္တူပရေၚ်ဂှ်ဟွံမာန် ကဵုဏာပရိုၚ်ကဵုဗရၚ်နံၚ် မဖျေံလဝ်ဗ္ဒိုပ်ပ္ဍဲဍုၚ်တံၚ်ဥု  သွက်ဂွံဇက်လုပ်ကၠုၚ်ပၞာန် ပ္ဍဲဍုၚ်ဟံသာဝတဳ။
ဗရၚ်နံၚ်ပၠန်လေဝ် နူကဵုသၟိၚ်တဗၚ်ယှိုဲထဳ မစဴအာသွဝ်တေံတုဲ ဟွံဂံၚ်မံၚ်တန်တဴပ္ဍဲဍုၚ်ဗဂေါ (ဟံသာဝတဳ) ဒဴလလဴစဴတိုန်အာဍုၚ်တံၚ်ဥု။ အဃောဂှ် ပ္ဍဲဍုၚ်တံၚ်ဥုတေံ ကောဒေံဗရံၚ်နံၚ် မနွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲဍုၚ်တံၚ်ဥုတံ မပၠံၚ်ဒၟံၚ်အဝဵု သွက်သ္ဂောံသ္ပသၟိၚ်အိုတ်။  ဗရၚ်နံၚ်သ္ဒးစကာဇြဟတ် သွက်သ္ဂောံသီဂွံဍုၚ်တံၚ်ဥု။  တုဲပၠန် ဗရၚ်နံၚ်ဂှ်ထပ်ပ္ကောံဗဵုလဗးပ္ဍဲဍုၚ်တံၚ်ဥု။ ခြာဟွံလံ ကာလမစိုပ်ကၠုၚ် သက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1552)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၉၁၄)၊  ဂိတုစဲ၊  ဇက်စှ်ေကၠုၚ်ကဵုဒပ်ပၞာန်နူတံၚ်ဥု ကၠုၚ်တ္ၚီဗ္တိုက်ဟံသာဝတဳ။  ကာလဂှ် သၟိၚ်ဓဝ်တံပ္ကောံပ္ကေဝ်ကေတ်ဗဵုလဗးဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ၊  တိတ်ဒစးဒုၚ်ဗ္တိုက် ပ္ဍဲမ္ၚးဍုၚ်ဟံသာဝတဳ။  ဍုၚ်ၜါဂှ်မက္တဵုဒှ်ပေါဲပၞာန်မဇၞော်ကဵုဇြဟတ်ဟေၚ်။  ဆဂး ဟိုတ်နူကဵုဗဵုလဗးဗရၚ်နံၚ်တံဇြဟတ်မဇၞော်တဴဗွဲမလောန်ဂှ်ဟေၚ် ဗဵုလဗးသၟိၚ်ဓဝ်တံ ဒုၚ်ဒဝ်ဟွံမာန် ပြးဇးအာအိုတ်တး။ သၟိၚ်ဓဝ်လေဝ်သှ်ေဒၟံၚ်ဆဇကုဂှ် သ္ဒးဒဴလလဴလုပ်အာဋ္ဌာန်ဂြိုပ်။ ဗွဲကြဴသၟိၚ်ဓဝ်ပ္ကောံကေတ်ဗဵုလဗး နဒဒှ်ဒပ်ပၞာန်ဒမၠုက်မွဲ လုပ်တ္ၚီုဗ္တိုက်ဍုက်ဟံသာဝတဳ ဂၠိုၚ်ဂၠိုၚ်ကဵုဝါ။  ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန်တံ သ္ဂောံမံၚ်စံၚ်ဟွံမွဲကဵုတသိုက်စိုတ် တသိုက်ကာယၜါပြကာ။  ဗရၚ်နံၚ်ဖျေံအသံ ကဵုဗက်ဂၠာဲရပ်၊ သၟိၚ်ဓဝ်မအောပ်ဒၟံၚ်ပ္ဍဲဂြိုပ်ဂှ်က္တဵုဒှ်အာယဲ။  ရဲဗရၚ်နံၚ်ရပ်ဂွံအာ။  ဍေံတံမတက်ပ္ကဝ်ထောံဒဳသၟိၚ်ဓဝ်သီုၜါ။ ပၠောပ်ဏာဗ္စိုပ်ကဵုဗရၚ်နံၚ်။ သၟိၚ်ဓဝ်ပၠန်စဵုကဵုမစဴအာသွဝ် ဟွံဖျေံက္ဍိုပ်ကဵုဗရၚ်နံၚ်။ သၟိၚ်ဓဝ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1510)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၈၇၂)။  ဒှ်သၟိၚ်ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1551)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၉၁၃)၊  ဒှ်အဓဝ်အနိစ္စ ပ္ဍဲ(A.D 1553)၊ (ဍုၚ်−၉၁၅)။
သၟိၚ်ဗရၚ်နံၚ် သၠဲပ္တိတ်အာဏာစက်ဟံသာဝတဳ
သၟိၚ်ဗရၚ်နံၚ်ကၠုၚ်ဂ္ဇံနန် ပ္ဍဲဍုၚ်ဟံသာဝတဳတုဲ အမာတ်သ္ကိုပ်ပၞာန်မန်တြေံဗွဲမဂၠိုၚ်တံဂှ် သၟိၚ်ဗရၚ်နံၚ် ကလေၚ်ပ္တိုန်ကဵုကဆံၚ်ဒၞာဲတြေံဖ္အိုတ်ပၠန်ဟေၚ်။ ပၞောဝ်ကဵုအမာတ်မန်ဗွဲဂမၠိုၚ်တဴဂှ် အမာတ်ဗညာဒလမွဲဟေၚ် သၟိၚ်ဗရၚ်နံၚ် မခါန်ကၞက်ပ္တိုန်ကဵုဒၞာဲဝါဲ ကဆံၚ်မဟာသေနာပတိတုဲ၊ ဗညာကေန်ဒဴကဵုဗညာရာတံဂှ် ခါန်သ္ကဵုက္တဵုဒှ်ကၠုၚ်သ္ကိုပ်ပၞာန် သီုညးၜါတၠ။ ညးပိတၠဝွံ  ဇၟာပ်ဒၞာဲသၟိၚ်ဗရၚ်နံၚ်ဇက်တိုန်အာပၞာန်ဂှ် သ္ဒးပါမွဲကရောံမွဲဂကောံတွဵုရောၚ်။  ဒပ်ပၞာန်ဗရၚ်နံၚ်တံဂှ် ပ္ဍဲကဵုသ္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1555)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၉၁၇)၊ လုပ်တ္ၚီုဗ္တိုက်ဍုၚ်အၚ်ဝဂွံဇၞး။  ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1558)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၉၂၀)၊  လုပ်ဗ္တိုက်ဍုၚ်ဇျၚ်မှာဲ မဒှ်တဴကၟိန်ဍုန်လာန်နာ သီဂွံဗွဲမလောဲသွာဟေၚ်။  ကာလမစိုပ် သက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1558)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၉၂၀)ဂှ် ၊ သၟိၚ်ဗရၚ်နံၚ် သ္ကဵုအာအာတ်စိၚ်ဗ္တာၚ် ပ္ဍဲကဵုသၟိၚ်‘မဟာစက္ကဘာတ်’ တၠညးဍုၚ်အယုဒ္ဓယ မကယျာန်တးပါဲထောံကိစ္စဂှ်ရဟေၚ်၊ သၟိၚ်ဗရၚ်နံၚ်ဇက်ပၞာန် လုပ်တ္ၚီဗ္တိုက်ဍုၚ်အယုဒ္ဓယ။  ဗွဲကိုပ်ကၠာမသီဂွံဍုၚ်နွံအကြာဂၠံၚ်ဍာန် ဍုၚ်ကာံဖေၚ်ဖေတ် (ဍုၚ်ကၟာၚ်ဗိုတ်) ကဵုဍုၚ်သုခေါဒယ။   ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1564)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၉၂၆)၊ ဆက်ဇက်ကၠုၚ်ပၞာန် စိုပ်ဍုၚ်အယုဒ္ဓယတုဲ ဗိုၚ်ရေတ်ဂေတ်လဝ်ဍုၚ်။ အိုတ်ကၞောတ်တဲ ‘သၟိၚ်မဟာစက္ကဘာတ်’ ဒုၚ်တဝ်စၞေဟ်ဟွံမာန် သ္ဒးထံက်ကလဵု ဒုၚ်ကျပၞာန် −−−
ဇံသဝ်လုပ်ခစသၟိၚ်ဗရၚ်နံၚ်။ သွက်ၚုဟ်မးတၠညးမအိုတ်လဝ် ပ္ဍဲကဵုမုက်ပၞာန်အိုတ်သီုဂှ် တၠညးအယုဒ္ဓယသ္ဒးလေဲကဵုထဝ်သြန်ဒန်ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂၠၚ်။ သီုကဵုစိၚ်ဗ္တာန်မသုန်ဖ္ဍိုက်။ တုဲပၠန် သၟိၚ်ဗရၚ်နံၚ်ထပ်အာကေတ် နဒဒှ်အဇာမၞိဟ်လျိုၚ်၊ ကောန်စဴသၟိၚ်မဟာစက္ကဘာတ် ကောန်သၟိၚ်မနွံယၟု ‘နရသွောန်’မွဲတၠ။ အခါဂှ် ကောန်သၟိၚ်နရေသွောန်ဝွံ မနွံအယုက်(၈)အခါတုဲ နဒဒှ်ကောန်ဍိက်ဂၠုဲမွဲသ္ဒးဗက်အာဍုၚ်ဟံသာဝတဳတေံ။ သၟိၚ်ဗရၚ်နံၚ်ဝွံ မြိမြန်မၚ်မွဲလဝ် လ္တူကောန်သၟိၚ်ဂှ် ဆဗွဲမဒးရးသၟးဟွံသေၚ်၊ သီုသ္ကဵုပ္ကတ်ကွတ်ပညာ နာနာသာ်ကီုဟေၚ်။
ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1569)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၉၃၁)၊ ပ္ဍဲဍုၚ်အယုဒ္ဓယဂှ် ဟွံသၟဟ်သၟန်ညဳသာရၚ်သ္ကံ။ ညးလ္ၚဵုလ္ၚဵုဂှ် ဖေက်သၟိၚ်ဗရၚ်နံၚ် မိက်ဂွံမံၚ်အသၟဝ်တဲဗၟာ။ ညးလ္ၚဵုတံဂှ် မိက်ဂွံပၠန်တဝ်စၞေဟ်ထောံသၟိၚ်ဗၟာ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၟိၚ်ဗရၚ်နံၚ်မွဲ သ္ဒးထပ်ဇက်ကၠုၚ်ပၞာန်လုပ်တ္ၚီုဗ္တိုက်ဍုၚ်အယုဒ္ဓယမွဲဝါပၠန်။ သၟိၚ်ဗရၚ်နံၚ် ထပ်သီဂွံအာဍုၚ်အယုဒ္ဓယ။ သၟိၚ်မဟာစက္ကဘာတ်ဂှ် က္တဵုဒှ်အာဓဝ်မရဏ စဴအာသွဝ်ပ္ဍဲပေါဲပၞာန်ဂှ်ဟေၚ်။  ကာလသၟိၚ်ဗရၚ်နံၚ်ဇက်ကၠုၚ်ပၞာန် လတုန်ဏံဝွံ ကောန်သၟိၚ်နရေသွောန်လေဝ် မပါလုပ်ကၠုၚ်ပ္ဍဲဒပ်ပၞာန် မဇက်လုပ်ကၠုၚ်ကီုဟေၚ်သ္ဂောံတီ။  ကာလဂှ် သၟိၚ်ဗရၚ်နံၚ်ပြေၚ်ကဵု ‘သၟိၚ်မဟာဓမ္မရာဇာ’ မဒှ်မအံက်ကောန်သၟိၚ်နရသွောန် ဒၞာဲဝါဲကဆံၚ်ဒၟံၚ်သၟိၚ်ဍုၚ်အယုဒ္ဓယ။  ကောန်သၟိၚ်နရသွောန်ဂှ်လေဝ် သၟိၚ်ဗရၚ်နံၚ်မသၠးကဵုအခေါၚ် သွက်သ္ဂောံမံၚ်မွဲကရောံမွဲဂကောံဇရေၚ်မအံက်ဇကု။  သ္ပပ္တံနူကဵုအခိၚ်ဂှ်တုဲ၊ ဍုၚ်အယုဒ္ဓယ မစိုပ်အာအသၟဝ်တဲ အာဏာစက်ကၟိန်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳရောၚ်ဟေၚ်။
မန်တံဒဴလုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်သေံ အလန်ပထမ
ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1581)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚၚ် (၉၄၃)၊ သၟိၚ်ဗရၚ်နံၚ်စဴအာသွဝ်တုဲ သၟိၚ်နန္ဒ မဒှ်ကောန်သၟိၚ်ဗရၚ်နံၚ်ဂှ် ဒှ်ကၠုၚ်မရာတ်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳပၠန်။  ဟိုတ်နူကဵုသၟိၚ်ဍုၚ်ဟံသဝတဳ မပြံၚ်သၠာဲအာတၟိတုဲ ဂကူဗၟာမနွံတန်တဴဒၟံၚ်ပ္ဍဲသ္ကုတ်ဍုၚ်အၚ်ဝတံတေံ မက္တဵုသပုန်ကဵုသၟိၚ်နန္ဒ။  တၞဟ်နသ္ဂောံဗ္ၜိုဟ်လလံကၠေံ ပရေၚ်သပုန်ဂှ်ဟေၚ် သၟိၚ်နန္ဒမကော်တၠညးအယုဒ္ဓယ သ္ကဵုဇက်ပၞာန်သွက်ဂွံတိုန်ကၠုၚ်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ။  နူဂှ်သ္ကဵုဇက်ဗက်တိုန်အာဍုၚ်အၚ်ဝဟေၚ်၊ တၠညးမနွံတဴက္သပ်။ ဆဂးဂှ် တၠညးမရာတ်မယုဒ္ဓယ စအသံတုဲဟွံကၠုၚ်။ ဗလးနၚ်ကောန်သၟိၚ်နရသွောန် သွက်ဂွံကၠုၚ်စၞးဇကု။  ကၠာဒပ်ကောန်သၟိၚ်နရသွောန်ဟွံစိုပ်ဏီ သၟိၚ်နနဒ္ဒယိုက်ပၞာန်တုဲ ဇက်တိုန်အာဍုၚ်အၚ်ဝ ဗ္ကန်ဖျုန်လဝ်ကဵုမဟာဥပရာဇာ မဒှ်ကောန်ဖျုန်ဂြိုဟ်ဇကုဂှ် ကဵုမၚ်မွဲလဝ်ဍုၚ်။  တုဲကာလကောန်သၟိၚ်နရသွောန်စိုပ်ကၠုၚ်မ္ဂး သွက်ဂွံကဵုကၠတ်ဂစိုတ်ကၠေံထောံ။ သွက်ကိစ္စဂှ် မဟာဥပရာဇာ ဖျေံအသံကဵုသ္ကိုပ်ပၞာန်မန်ညးၜါတၠ ဗညာကောန်ဒဴကဵုဗရာရာံ။
ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1584)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၉၄၆)၊ ဒပ်ပၞာန်ကောန်သၟိၚ်နရေသွောန်တံ မဇက်စိုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်ဂြာၚ်။ မနွံပ္ဍဲသၟောန်ကွဳဂြာၚ် (တဲက္ၜဳသၚ်လောန်)တုဲ၊ ဖျေံလဝ်ဒပ်မ္ၚးဍုၚ်၊  ကာလဂှ် ဗညာကောန်ဒဴကဵုဗညာရာံတံ မွဲဟာန်ကေုာံဒပ်ပၞာန်မနွံကဵုဇြဟတ်မွဲလက်နူကဵုဍုၚ်ဟံသာဝတဳတေံဂှ် မဇက်စိုပ်ကၠုၚ်ဇရေၚ်ဍုၚ်ဂြာၚ်ဂှ်ကီုဟေၚ်။  ကာလဂှ် ဗညာကောန်ဒဴကဵုဗညာရာံ လုပ်သ္ပဝတ်ကဵုကူ ‘မှာထေရ်ဂါန်ဆံၚ်’ မဒှ်တဴနွံပိုန်ဘာပ္ဍဲဍုၚ်ဂြာၚ်ဂှ်။ ဗညာကောန်ဒဴကဵုဗညာရာံ သီုကဵုမှာထေရ်ဂါန်ဆံၚ်တံဂှ် ဟိုတ်နူကောန်သၟိၚ်နရေသွောန် ကေၚ်ကၠုၚ်ဒၟံၚ်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳပယျတ်ပယျတ်တုဲ မတီညာတ်ဍုက်ကေဝ်ကၠောံဍဒၟံၚ်ညးသ္ကံရောၚ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ က္သပ်သၟိၚ်နန္ဒ မသ္ကဵုဂစိုတ်ကၠေံကောန်သၟိၚ်ဂှ်  ဗညာၜါတၠဟွံဒးဂၞပ် လေဲပူထ္ၜးစကဵုကုမှာထေရ်။ အခါကာလဂှ် ကောန်သၟိၚ်နရေသွောန်ပၠန်လေဝ် တၞဟ်နသွက်သ္ဂောံသ္ပဝတ်ကဵုကုမှာထေရ်တုဲ ပြာပ်စိုပ်ကၠုၚ်ဘာဂှ်ကီု၊ မှာထေရ်ဂှ်မစွံဓဝ်ဂရုဏာလ္တူကောန်သၟိၚ်တုဲ လေဲပူပၠးထ္ၜးကဵုက္သပ်သၟိၚ်နန္ဒ၊ ကောန်သၟိၚ်နရသွောန်သ္ဂောံမိၚ်တီကေတ်ပရောပရာဟိုတ်ဖဵုနူကဵုမှာထေရ်တုဲ နိမန်က္ညနၚ်မှာထေရ်ကီု သီုကဵုကော်နၚ်သ္ကိုပ်ဒပ်ပၞာန်ဗညာၜါတၠ၊ ပ္ဍဲဂတမုက်ညးမဒှ်စဍုၚ်ဂြာၚ်၊ အဒေါဝ်ပူရိသာတ်ဂမၠိုၚ် ကောန်သၟိၚ်လလောၚ်တြးဏာအသံ ဒဒှ်မသ္ပပ္တံနူကဵုအခိၚ်ဝွံတုဲ ကၟိန်ဍုၚ်အယုဒ္ဓယကဵု ကၟိန်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ ဟွံဒှ်မိတ်သဟာဲရရောၚ်ဟေၚ်၊  နူကဵုလလောၚ်တြးရဴသာ်ဝွံတုဲ ဒပ်ပၞာန်ကောန်သၟိၚ်နရသွောန်တံ မွဲဟာန်ကေုာံကဵုဗညာၜါတၠ ဇက်ပ္ၚောံတိုန်အာဟံသာဝတဳ၊ ပရိုၚ်ဂှ်မဟာဥပရာဇာမိၚ်ကေတ်တုဲ မၚ်မွဲလဝ်ဍုၚ်ဗွဲမခိုၚ်ကၠိုက်ဟေၚ်၊ ဒပ်ပၞာန်ကောန်သၟိၚ်နရသွောန်တံ စိုပ်ကၠုၚ်ဇရေၚ်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ ဂၠာဲကေတ်ပ္ကောံဂွံဂကူသေံ** မတန်တဴဒၟံၚ်ဝုတ်ဒိုဟ်တံဂှ်တုဲ  က္သေံကၟဝ်ကဵုဗက်စဴအာဍုၚ်အယုဒ္ဓယ၊ နူဟံသာဝတဳ စိုပ်ကၠုၚ်ဂြာၚ်လုပ်က္ညနိမန်ကေတ်မှာထေရ်ဂါန်ဆံၚ် သီုကဵုခမဳသၚ်မန်ဗွဲမဂၠိုၚ် မွဲဟာန်ကေုာံဗညာၜါတၠကီု သီုကဵုတွဳဝါရဂမၠိုၚ်က္သေံပၟဝ်ကေတ်တုဲ ဇက်စှ်ေမစိုပ်ကၠုၚ်မုဟ်တၟံ ပၠတရဴဍာန်ကျာ်ပိ မလုပ်စိုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်အယုဒ္ဓယအိုတ်ရောၚ်။
ဂကူမန်ပိုဲမလုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်သေံအလန်ဏံဝွံ ဟိုတ်နူမနွံကဵုဂုန်ကုရၚ်သ္ကံတုဲ ကောန်သၟိၚ်နရသွောန် မက္သေံကၟဝ်ပၠောပ်နၚ်ရောၚ်ဟေၚ်။ လၟိဟ်ဗဵုလဗးသီုဖ္အိုတ် ဒှ်ၜိုတ်မွဲလက်ပြၚ်ရောၚ်၊  ကောန်သၟိၚ်နရသွောန်ဂှ် မဖန်ဖက်ဖျေံကဵုဒၞဒၞာဲဝါဲသွက်ကောန်ဂကူမန်တံဗွဲမဒးရးအိုတ်ဟေၚ်၊ ကောန်သၟိၚ်နရသွောန်ဂှ် ဖန်ဖက်ဖျေံကဵုဒၞာဲဝါဲသွက်ကောန်ဂကူမန်တံသီုညးဖ္အိုတ်ဗွဲမဒးရးတုဲ ကုမှာထေရ်ဂါန်ဆံၚ်ဂှ် က္ညနိမန်ကဵုသ္ပဒတဴ ‘ပ္ဍဲဘာမဟာဓာတ်’ *** ပ္တိုန်သ္ကဵုဒှ်သံဃရာဇ် ဂိုန်ရာမညပ္ဍဲဍုၚ်အယုဒ္ဓယ ။
မသကလောဝေါၚ်သ တွဳဝါရမှာထေရ်တံဂှ် ကောန်သၟိၚ်မဖျေံကဵုဒၞာဲပ္ဍဲဇရေၚ်ဇိုၚ်ဘာဂှ်။ ဗညာကေန်ကဵုဗညာရာံညးၜါတၠတံဂှ် ကၠေဝ်မက်ကဵုဒဒှ်သ္ကိုပ်ပၞာန်အိုတ်တုဲ ဗွဲတၟေၚ် သွက်ဗညာၜါတံဂှ် ကဵုအယောၚ်အလာ ဗဗွဲကဵုမသမၠုၚ်ကဵုကဆံၚ် ဋ္ဌာနန္တရဍိုက်ဍိုက်ပေၚ်ပေၚ်အိုတ်ဟေၚ်၊ သွက်မသကလောဝေါၚ်သကဵုတွဳဝါရနာံမြိုၚ်ဗညာၜါတၠတံဂှ် ဖျေံကဵုဒၞာဲ−−−
−−− သ္ၚိဋ္ဌာန် ပ္ဍဲဇိုၚ်ဇရေၚ်ဝၚ်နန် ဗွဲမဒးရးသီုညးဖ္အိုတ်။ ဂကူမန်မသှ်ေသၟေဟ်ဒၟံၚ်ပၠန်တံဂှ် မဖျေံကဵုဒၞာဲသ္ၚိဋ္ဌာန်မ္ၚးဍုၚ် ဒၞာဲဗဗွဲကဵုသွက်သ္ဂောံဂယျိုၚ်အာလမျီုညးတံဂှ်သီုညးဖ္အိုတ်။ ဂကူမန်ပိုဲမဒဴလုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်သေံအလန်ပထမအိုတ်ဂှ် မဒှ်တဴအလန်ကိစ္စမဇၞော်အိုတ်ရောၚ်။ သ္ပဟိုတ်ကဵုမှာထေရ်ဂါန်ဆံၚ်တုဲ ဂိုန်သၚ်ရာမညမွဲ မက္တဵုဒှ်ကၠုၚ်ပ္ဍဲဍုၚ်သေံတုဲ စဵုကဵုတ္ၚဲဏံ မဂဵုလဟဵုဒၟံၚ်ဏီဂှ်သ္ဂောံဆဵုဒၟံၚ်။  သ္ပဟိုတ်ကဵုဗညာကောန်ဒဴ ဗညာရာံတံတုဲ သ္ကိုပ်ပၞာန်တၞောဝ်ဒတောဝ်မန်မပြာကတ်ကၠုၚ်ပ္ဍဲဝၚ်ဍုၚ်သေံ မွဲအဆက်တုဲမွဲအဆက်ဂှ် စဵုကဵုဗွဲကြဴဏံ မက္တဵုဒှ်ကၠုၚ်တၞောဝ်ဒတောဝ်သၟိၚ်စက္ကရဳ မအုပ်ဓုပ်ဒၟံၚ်ကၟိန်ဍုၚ်သေံ စဵုကဵုကာလပစ္စုပ္ပန်ဏံရောၚ် ။
မန်တံဒဴလုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်သေံ အလန်ဒုတိယ
ပ္ဍဲဍုၚ်အၚ်ဝတေံ ‘သၟိၚ်သာလောန်’ သက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1629-1648)၊ အဃောမအုပ်ဓုပ်ဒၟံၚ်ဂှ် ပ္ဍဲဍုၚ်အယုဒ္ဓယ ‘သၟိၚ်ပြသာဒ်ဓံၚ်’ သက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1630-1655)၊ မပ္ကၚ်ရၚ်အုပ်ဓုပ်ဒၟံၚ်ရောၚ်ဟေၚ်။ ပ္ဍဲအခိၚ်ကာလဂှ် မန်ကဵုဗၟာကီု ဗၟာကဵုသေံကီု ကိစ္စသွက်သ္ဂောံက္တဵုဒှ်ပဋိပက္ခဇၞော်ဇၞော်ဟွံမွဲ။  ၜိုန်ရမဒှ်သာ်ဂှ်ကီုလေဝ် ဂကူမန်ပိုဲနူရးမုဟ်တၟံ မဇက်လုပ်မဒဴလုပ်ဍုၚ်အယုဒ္ဓယဂှ်နွံဒၟံၚ်ဏီ။  သၟိၚ်လ္ဂုၚ်ကဵုသၟိၚ်ဍောတ် ညးၜါမဒှ်တဴကောကဵုဒေံ မဒှ်တၞောဝ်ဒတောဝ် ညးမစဍုၚ်မုဟ်တၟံတံဂှ် က္သေံပၟဝ်ဂွံကောန်ဍုၚ်ကောန်ကွာန်မတန်တဴဒၟံၚ်ပ္ဍဲပွဳပွိုၚ်ရးမုဟ်တၟံ မၞိဟ်ဗၞတ်ၜါလက်ပြၚ်ပြၚ် ဇက်ဒဴလုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်အယုဒ္ဓယ။  တၠညးအယုဒ္ဓယခါန်ပ္တိုန်ကဵုကဆံၚ်သၟိၚ်လ္ဂုၚ်သ္ကဵုဒှ်ဗညာရာံ။  သၟိၚ်ဍောတ်ဂှ် သ္ကဵုဒှ်ဗညာကောန်ဒဴ။ ညးလ္ၚဵုဂှ်သ္ကဵုဒှ်ကဆံၚ်ဗညာ။  ညးလ္ၚဵုဂှ်သ္ကဵုဒှ်ကဆံၚ်ညးဇမၞော်ပ္ဍဲဗော်ရာမည။ ဗော်ရာမည(ဂကောံဂကူမန်) မက္တဵုဒှ်ကၠုၚ်ပ္ဍဲဍုၚ်သေံဂှ် သ္ဂောံတီကေတ်နူကဵုဂကူမန်တံ မဒဴလုပ်ကၠုၚ်ပ္ဍဲဍုၚ်သေံအလန်ပထမတေံရောၚ်ဟေၚ်။  ယၟု(မဟိမု) ဗညာဂှ် မဂွံအဓိပ္ပာဲယၟု ကဆံၚ်သ္ကိုပ်ပၞာန်ရောၚ်။  ဝေါဟာမ္ဂး ဗညာကောန်ဒဴ၊  ဗညာရာံတံဂှ်  မဂွံအဓိပ္ပာဲဍေံမတုပ်ညံၚ်ရဴသ္ကိုပ်ပၞာန်ဇၞော်တဲဇွိကဵုတဲသ္တုံ(ပါဲကဵုပုၚ်)တံရောၚ်။   ကဆံၚ်သ္ကိုပ်ပၞာန် ဗညာကောန်ဒဴဗညာရာံတံဝွံ မစေန်ဆက်စှ်ေကၠုၚ်နူကဵုလက်ထက်မန်တံမဒဴလုပ်ကၠုၚ်အလန်ပထမတေံရောၚ်။  သ္ကိုပ်န်တံ မနွံကဆံၚ်ရဴသာ်ဝွံ ဒဒှ်မစုတိကလိလောန်အာအိုတ်မ္ဂး တၠညးအယုဒ္ဓယတံ မဂၠာဲသ္ကိုပ်ပၞာန်တၟိမွဳဲတၠတုဲ  ကၠေဝ်မက်ခါန်ကၞက်ပ္တိုန်ကဵုကဆံၚ် နကဵုယၟုဂှ်ပၠန်ရောၚ်။
ဂကူမန်မလုပ်ကၠုၚ်အလန်ဝွံ တၠညးအယုဒ္ဓယ မဖျေံဒၞာဲဝါဲ သ္ကဵုပ္တန်သ္ၚိဋ္ဌာန် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ် နခန်နာယော် သဝေါဟာသေံ(นครนายก)လၟုဟ်၊ (မနွံတဴပ္ဍဲကဵုဋ္ဌာန်ဒေသ ဖာသၟဝ်ကျာဍုၚ်ၜၚ်ကံက် ခရာတရဴ ၁၀၆−ကဳလဝ်)၊ ကဵုပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ် ဗိသဏုလောက်* သေံကော်(พิษณุโลก)လၟုဟ်၊ (မတန်တဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲကဵုဋ္ဌာန်ဒေသ ဖာသၟဝ်ကျာဍၚ်ၜၚ်ကံက် ခရာတရဴ ၄၉၆−ကဳလဝ်)တေံ သီုဖ္အိုတ်သ္ဂောံတီ။
မန်တံဒဴလုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်သေံ အလန်တတိယ
ပ္ဍဲဍၚ်အၚ် သၟိၚ် ‘ပေန်တလေဝ်’ ဂ္ဇံနန်ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1584-1661)တေံ၊ ပ္ဍဲဍုၚ်အယုဒ္ဓယဂှ် ‘သၟိၚ်နာရာဲ’ တိုန်ဂ္ဇံနန် ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D  1656-1688)ဂှ်၊ အုပ်ဓုပ်ပ္ကၚ်ရၚ်ဒၟံၚ်။  ကာလဂှ် တၠညးဍုၚ်အၚ်ဝ သၟိၚ်ပေန်တလေဝ် ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1658)၊  သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၀၂၀)၊ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်ဂှ် ပြေၚ်ကဵုမၚ်ရာဲနန္ဒမိတ္တ သ္ကဵုဒှ်ညး −−−
−−−မစဍုၚ်မုဟ်တၟံ။ ပ္ဍဲသက္ကရတ်ခရေတ် (A.D 1659)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၀၂၁)၊ ဂိတုပသာ်၊ ဒပ်ပၞာန်ကြုက်တံလုပ်တ္ၚီုဗ္တိုက်ဍုၚ်အၚ်ဝ။ ကလာဂှ် တၠညးအၚ်ဝမဖျေံအသံကဵု ကုမၚ်ရာနန္ဒမိတ္တ သ္ကဵုဗက်ရပ်ကောန်ဂကူမန် မတန်တဴပ္ဍဲရးမုဟ်တၟံ(၃၂)ဍုၚ်၊ သ္ကဵုလုပ်ဗ္တိုက်ပ္ဍဲပေါဲပၞာန် သ္ဂောံတဝ်စၞေဟ်ကဵုပၞာန်ကြုက်ပ္ဍဲဍုၚ်အၚ်ဝတေံ။ ကာလမစိုပ်အကြာဂၠံၚ်ဂှ် ဂကူမန်တံဗွဲမဂၠိုၚ် မဂြိပ်ဒဴလလဴထောံအိုတ်။ မၚ်ရာဲနန္ဒမိတ္တဗလးဏာမၞိဟ်ကဵုအာဗက်ရပ် မၞိဟ်မကလေၚ်ဂွံနၚ်တံဂှ် ခြိုၚ်စုတ်ပ္ဍဲစာတ် သွက်ဂွံစံၚ်ဂစိုတ်ထောံ။  ကာလဂှ် ဂကူမန်ပ္ဍဲရးမုဟ်တၟံ သ္ဂောံမိၚ်ကေတ်ပရိုၚ်ရဴသာ်ဝွံတုဲ ကလိုက်ကၟဵုတိုန်မဇၞော်ကဵုဇြဟတ်။ သၟိၚ်ဗဵုမန်စှ်မွဲတၠ မဒှ်တဴညးမစဍုၚ်ပ္ဍဲရးမုဟ်တၟံတံဂှ် ကော်ပ္ကောံဂကူမန်ဗၞတ်မၞိဟ်(၅၀၀၀)ပြၚ်တုဲ၊ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1661) သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၀၂၃)၊ ဂိတုပသာ်(၁၃)စွေက်၊ လုပ်ဗိုၚ်ဝၚ်မၚ်ရာဲနန္ဒမိတ္တ*။ ရပ်ဂွံစဍုၚ်မုဟ်တၟံတုဲ ဂစုက်ထောံဝၚ်ဂှ်ကဵပၟတ်။ သၟိၚ်ဗဵုမန်တံက္သေံပၟဝ်ဂွံတွဳဝါရနာံမြိုၚ် ဂကူမန်တံသီုဖ္အိုတ်ဗၞတ်မွဲလက်ပြၚ် ဇက်လုပ်အာဍာန်ကျာ်ပိ စိုပ်ကၠုၚ်ပယျဵုပွိုၚ်ဍုၚ်ကမ္မရဳ။ ဒပ်ကၚ်မၚ်ပယျဵုသေံတံဆဵုဂဗတုဲ ကဵုဏာပရိုၚ်ကဵုညးမဇၞော်တံတုဲ မွဲကဆံၚ်တုဲမွဲကဆံၚ် စဵုကဵုစိုပ်အာက္တောဝ်တၠညးအယုဒ္ဓယတေံ။ တၠညးအယုဒ္ဓယဂွံမိၚ်ပရိုၚ်တုဲ ကဵုသ္ကိုပ်ဗဵုပၞာန်မန် မွဲဟာန်ကေုာံဒပ်ပၞာန် ကဵုအာဒုၚ်ပ္ဍဲပယျဵု။ သ္ကဵုကောန်ပၠောပ်နၚ်သီုဖ္အိုတ်။ စိုပ်ကၠုၚ်ဋ္ဌာန်ဒၞာဲဍုၚ်အယုဒ္ဓယတုဲ တၠညးအယုဒ္ဓယ ခါန်ပ္တိုန်ကဵုကဆံၚ် သီုဗဵုမန်စှ်မွဲတၠ မပြာပ်ဒဴလုပ်ကၠုၚ်နးရးမုဟ်တၟံတံ။ သ္ကဵုဒှ်ဗဵုနွံကဆံၚ်မဟိမု ‘အံက်ယျာရာံစတုရၚ်္ဂ’၊ ပ္ဍဲဒပ်ရာမည မဒှ်သၟဝ်ဋ္ဌာနဒပ်ဒုၚ်သ္ဇိုၚ် (ဒပ်အထံက်အပၚ်)ဟေၚ်။  ဒပ်ရာမညဂှ် မသ္ဒးမံၚ်အသၟဝ်ဒပ်အထံက်အပၚ်(ဇွောံမ၊ မပ္တံကဵုလွဟ်ကရိယာ ကပေါတ်ကညောတ်ပၞာန်အိုတ်သီု)။  ပ္ဍဲအခိၚ်အခါဂှ် ဒၞာဲဋ္ဌာနဒပ်အထံက်အပၚ်ဝွံ မနွံဒၟံၚ်သီုဖ္အိုတ်ဆတြဴဒပ်ဟေၚ်။ ဒပ်အထံက်အပၚ်ဝွံ အခါကာလပၞာန်ဟွံမွဲမ္ဂး မဒှ်အာဂကောံညးမရၚ်တၠုၚ်ကမၠောန် သွက်ဂွံဗဂဵုလဟဵုပ္တိုန်ဍုၚ်ကွာန်တုဲ ကာလမက္တဵုဒှ်ပၞာန်မ္ဂး နဒဒှ်ဒပ်အထံက်အပၚ်မွဲ သ္ဒးဇက်တိုန်ပၞာန် ကရောံၝောံဒပ်ပၞာန်ကီုဟေၚ်။
သၟိၚ်ဗဵုမန်ညးမကလိဂွံအလံၚ် အံက်ယျာရာံစတုရၚ်္ဂတံဂှ် တၠညးအယုဒ္ဓယ မအပ်ပြာပ်ဇိုန်နှၚ်ကဵုသ္ဇၚ်မွဲမွဲ နဒဒှ်အဆံၚ်အလံၚ်ပၠန်။ ဂကူမန်မဒဴလုပ်ကၠုၚ်အလန်ဏံဝွံ တၠညးသၠးကဵုအခေါၚ်ခၞံပ္တန်သ္ၚိဋ္ဌာန် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ပထုံဋ္ဌာနဳ (ปทุมธานี)သေံကော်၊ (မနွံတန်တဴလ္ပာ်သၟဝ်ကျာဍုၚ်ၜၚ်ကံက် ခရာတရဴ (၄၆)ကဳလဝ်)။
မန်တံဒဴလုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်သေံ အလန်စတုတ္ထ
ပ္ဍဲဍုၚ်အၚ် သၟိၚ်ပေန်တလေဝ်စဴအာသွဝ်တုဲ ‘သၟိၚ်ပျဳ’ တိုန်ဂ္ဇံနန်ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1661-1672)။ တၠညးသ္ဂောံပရိုၚ်ဒဒှ်သၟိၚ်ဗဵုမန်တံ ပ္ဍဲရးမုဟ်တၟံတေံသပုန်ကဵုဗၟာတုဲ မဒဴလုပ်အာဍုၚ်အယုဒ္ဓယဂှ်ဟေၚ် နွံအသံမကော်သ္ကိုပ်ပၞာန်မွဲတၠ မ္ဂးယၟု ‘မၚ်သုရာဇာ’ တုဲ ခါန်ကၞက်ပ္တိုန်သ္ကဵုဒှ်သ္ကိုပ်ဒပ်။ တုဲသ္ကဵုဇက်ပၞာန် စှ်ေအာမုဟ်တၟံ။ နူဂှ်သ္ကဵုဇက်လုပ်အာစဵုကဵုစိုပ်ပယျဵု−−−
−−−ဍုၚ်ကမ္မရဳ။ တုဲမအာတ်မိက်တၠညးအယုဒ္ဓယ သွက်သ္ဂောံကဵုဗဵုမန်တံ ကလေၚ်ပၠန်စဴဋ္ဌာန်ဒေသဇကု။ ပရိုၚ်ဂှ်ဒပ်ပၞာန်ကၚ်ၚာၚ်ပယျဵုတံ ပလံၚ်ဗ္စိုပ်ကဵုမၞိဟ်ဇမၞော်တံ မွဲတုဲမွဲဟေၚ် မစိုပ်အာက္တောဝ်တၠညးအယုဒ္ဓယ။ သွက်ဗဵုမန်တံသ္ဂောံကလေၚ်စဴအာဂှ် တၠညးအယုဒ္ဓယဟွံမွဲကဵုပၟိက်။ နွံအသံကော်သ္ကိုပ်ပၞာန်မွဲ မနွံယၟု ‘ဗညာကောသာဓိပတိ’ (ခုန်လေက်)။  တုဲခါန်ကၞက်ပ္တိုန်ကဵုအဆံၚ်အလံၚ်သ္ကိုပ်ဒပ်၊  သ္ကဵုတိတ်တ္ၚီုဗ္တိုက်ထရိုဟ်ထောံဒပ်ပၞာန်မတန်တဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲကဵုဒေသတိဍာ်ပယျဵုကမ္မရဳတေံ။ ဒပ်ဗၟာတံကၠေံစိုတ်ဂ္စာန်ဒုၚ်တဝ်စၞေဟ်ပၞာန်ပွိုၚ်ၜိုတ်ပိတ္ၚဲတုဲ ဂြိပ်ဒဴလလဴစဴအိုတ်။
ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1662)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၀၂၄)၊ ဒပ်ဗညာကောသာဓိပတိတံ ဇက်လုပ်ကၠုၚ်တ္ၚီဗ္တိုက်မုဟ်တၟံ။ နူဂှ်ဇက်တိုန်ဗ္တိုက်ဍုၚ်သြေၚ်၊ ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ၊ ဍုၚ်လ္ဂုၚ်တံမဂွံဇၞးဖ္အိုတ်။ အခါကာလသ္ကိုပ်ပၞာန် ‘ဗညာကောသာဓိပတိ’ မကလေၚ်ဇက်လုပ်ကၠုၚ်တ္ၚီုကေတ်ဍုၚ်မန်ပၠန်ဂှ် ဗဵုလဗးတွဳဝါရဂကူမန် မဒဴလုပ်ကၠုၚ်နူရးဟံသာဝတဳတံကီု နူရးမုဟ်တၟံကီု လၟိဟ်မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂၠၚ် ဗက်လုပ်ကၠုၚ်ကီုဟေၚ်။ (ဂကူမန်တံဂှ် မဒှ်ဂကူမန်တၠညးအယုဒ္ဓယမဖျေံလဝ်ကဵုဒၞာဲ သ္ကဵုပ္တန်လဝ်သ္ၚိဋ္ဌာန် ပ္ဍဲပွိုၚ်‘ဍုၚ်ကမ္မရဳ’ ဒေသလ္ပာ်ဖာပလိုတ်ၜၚ်ကံက် တရဴခရာ ၁၂၆ ကဳလဝ်။ ပ္ဍဲပွိုၚ် ‘ဍုၚ်နခန်နယော်’ ဒေသလ္ပာ်ဖာသၟဝ်ကျာၜၚ်ကံက် တရဴခရာ ၁၀၆ ကဳလဝ်။ ပ္ဍဲပွိုၚ် ‘ဍုၚ်ရာဇ်ပူရဳ’ ဒေသလ္ပာ်ဖာသမၠုၚ်ကျာၜၚ်ကံက် တရဴခရာ ၁၀၁ ကအလဝ် တံဂှ်သီုဖ္အိုတ်ရောၚ်)။ ဂကူမန်ပိုဲမဒဴလုပ်ကၠုၚ်စဵုကဵုအလန်တံဏံဂှ် ညးမသ္ဂုတ်သွာတ်ကော်ခဴစမန်တြေံရောၚ်ဟေၚ်။
သ္ကိုပ်ပၞာန်ဗညာကောသာဓိပတိဂှ် ဗွဲကိုပ်ကၠာမလုပ်တ္ၚီုဍုၚ်ဇျၚ်မှာဲ သီကေတ်ထောံနူတဲဗၟာ။ နူဂှ်ဇက်စှ်ေကၠုၚ်ကမ္မရဳ ဗ္တိုက်ဗ္ဒဴထောံဒပ်ဗၟာ မဖျေံလဝ်ဒပ်ပ္ဍဲတိဍာ်ပယျဵုတုဲ ဆက်ဗ္တိုက်ဆံၚ်ဗက်တိုန်အာ စဵုကဵုဍုၚ်လ္ဂုၚ် ဒၞာဲဗၟာတံမဖျေံလဝ်သ္ဇိုၚ်ဒပ်ဍေံတံဟေၚ်။
မိမိန်ဂှ်နွံကောန်တြုံၜါ။ ခုန်လေက်ကဵုခုန်ပါန်။ သၟိၚ်နာရာဲတုန် တၠညးမလဝ်, လဝ်စိုတ် သ္ပလဝ်ညံၚ်ရဴမိအရေၚ်တၠညးမွဲတုဲ မသိုၚ်ခၞံလဝ်ကဵုသ္ၚိကၠတ်နန်မွဲမ။  ခုန်လေက်ဂှ်သၟိၚ်နာရာဲ ခါန်ပ္တိုန်ကဵုကဆံက် နဒဒှ်အမာတ်ဇၞော်မွဲဟွံကဏီ သီုကဆံၚ်သ္ကိုပ်ပၞာန်မွဲကီု၊  ဗွဲကြဴခုန်လေက် (ဗညာကောသာဓိပတိ) မစုတိကလိလောန်စဴအာတုဲ ခုန်ပါန်မဒှ်တဴဒေံခုန်လေက်။ ခုန်ပါၚ်ဂှ် ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1684)၊  သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၀၄၆)၊ ဒှ်သ္ကိုပ်တလုတ် တိတ်အာဍုၚ်ပြၚ်သေတ် သ္ဂောံတက်ကျာကဵုသၟိၚ်ပြၚ်သေတ် (လူဝဳ စုဒ္ဒသမ)။  ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1685)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၀၄၇)၊ ကာလဂကောံတလုတ်နူဍုၚ်ပၚ်သေတ်မကၠုၚ်ဍုၚ်အယုဒ္ဓယ၊ ခုန်ပါန်ဂှ်မဒှ်ညးမသ္ကိုပ်သ္ကသ္ဂောံဒုၚ်တၠုၚ် ဂကောံတလုတ်တံ။  ပ္ဍဲကဵုအခါ ကာလခုန်ပါန် မစိုပ်အာဍုၚ်ပြၚ်သေတ်တေံဂှ် အ္စာကသူညးပြၚ်သေတ်တံ မချူလဝ်ရုပ်ကသူခုန်ပါန်ဂှ် စဵုကဵုတ္ၚဲဏံမနွံတဴဒယှ်ပြာကတ်ဒၟံၚ်ဏီ။
မန်တံဒဴလုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်သေံ အလန်ပဉ္စမ
ပ္ဍဲဍုၚ်အၚ်ဝ ‘သၟိၚ်ဓမ္မရာဇာဓပတိ’ မဂ္ဇံနန် သက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1733-1752)၊ မပ္ကၚ်ရၚ်အုပ်ဓုပ်ဒၟံၚ်။ အခါဂှ်ပ္ဍဲဍုၚ်အယုဒ္ဓယ ‘သၟိၚ်ၜဝ်ရမ္မကောတ်’ မဂ္ဇံနန်မဂ္ဇံနန်သက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1740)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၀၂)၊  ဂကူမန်မတန်တဴဒၟံၚ်ပ္ဍဲဍုၚ်ဗဂေါတံ မဂွံကၠုၚ်ဓဝ်ညဳသာ သၟဟ်သၟန်ညးသ္ကံတုဲ က္တဵုသပုန်ကဵုသၟိၚ်ဗၟာ။ ဂစိုတ်ကၠေံသၟိၚ်စဍုၚ်ဗဂေါတုဲ ပ္တိုန် ‘သၟိၚ်ဓဝ်ကောဲ’ သ္ကဵုသ္ပသၟိၚ်မန်၊ မအုပ်ဓုပ်ပ္ကၚ်ရၚ် ဍုၚ်ဟံသာဝတဳပၠန်။
ပ္ဍဲကာလဂှ် သၟိၚ်စဍုၚ်မုဟ်တၟံ ‘မၚ်ရာဲကျဝ်သူ’ မဒှ်ဂကူဗၟာ။ သ္ဂောံမိၚ်ကေတ်ပရိုၚ် ဒဒှ်ဂကူမန်တံမသပုန်ကဵုဗၟာ။  သီဂွံထောံဍုၚ်ဟံသာဝတဳတုဲ မက္တဵုဒှ်တိုန်ဂဝိၚ် ဖေက်ဂွိၚ်ကဵုအန္တရာဲလ္တူလမျီုဇကုတုဲ ၜိုန်ရမိက်ဂွံဂြိပ်တိုန်အာဍုၚ်အၚ်ဝတေံကီုလေဝ် ဟိုတ်နူမန်ပ္ဍဲကဵုဍုၚ်ဗဂေါတံ စဵုဒၞာဒၟံၚ်အိုတ်ဂှ်ရ ဒဴတိုန်ဟွံဂွံ။  ကော်ဂွံသမ္ဘာဇကု ကောန်ဇာတ်ဇကု သီုညးဖ္အိုတ်တုဲ ဂြိပ်ဒဴစှ်ေအာလ္ပာ်ဍုၚ်ဓဝါဲ မံၚ်ဒၟံၚ်ကရောံ ‘မၚ်လက်ဝေဝ်’ မဒှ်ညးမစဍုၚ်ဓဝါဲ ဒှ်ဂကူဗၟာတံပ္ဍဲဍုၚ်ဓဝါဲ။
သၟိၚ်ဓဝ်ကောဲမိၚ်ပရိုၚ်တုဲ ကဵုဗ္စိုပ်ဏာရဇာသာန် ကဵုညးဇမၞော်ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ဓဝါဲတံ ရပ်ကေတ်ညးၜါတၠဂှ်တုဲ သွက်သ္ဂောံပလံၚ်ပ္တိုန်ဖျိုပ်နၚ် ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ။ ညးၜါတၠတံဂှ် ဂွိၚ်ဖေက်သ္ဒးဒုၚ်ရပ်တုဲ ကော်ပ္ကောံဂွံတွဳဝါရ ဆၜိုတ်နွံ ဒဴလလဴတိတ်အာဍုၚ်တနၚ်သဳ မဒှ်တိဍာ်ပယျဵုကၟိန်ဍုၚ်အယုဒ္ဓယ။ ပ္ဍဲကာလဂှ် သၟိၚ်စဍုၚ်တနၚ်သဳ ဏာဗ္စိုပ်လိက်ဂရၚ်ပ္တီ ကဵုတၠညးအယုဒ္ဓယ။ တၠညးအယုဒ္ဓယသ္ဂောံမိၚ်ပရိုၚ်ဂှ်တုဲ ဗလးဏာသ္ကဵုဇက်အာဍုၚ်တနၚ်သဳ။  နူဂှ်မခါန်ကၞက်ကဵုသၟိၚ်စဍုၚ်တနၚ်သဳ သ္ကဵုသ္ပက္ကိုပ်ဒပ်တုဲ ဗလးဏာဍုၚ်ဓဝါဲ ကဵုအာဖျေံလဝ်ဒပ်ပၞာန်ဗွဲမခိုၚ်ကၠိုက်မွဲအတေံ။
ပ္ဍဲကာလဂှ် သၟိၚ်ဓဝ်ကောဲကေုာံအမာတ်ဇၞော် မဟာသေဏာပတိ (မန်လၟောဝ်ဗညာဒလ)တံ၊ မချပ်စၚ်ခြၚ်စညးသ္ကံတုဲ မခိၚ်အခါလၟုဟ် ယဝ်ရပိုဲအာဗ္တိုက်ဍုၚ်ဓဝါဲမ္ဂး ဒှ်သၞကဵုသေံတံဍာံဍာံရောၚ်။  အဃောသ္ဒးကေတ်ဇၞးလ္တူဗၟာဂှ် မဒှ်သၞကဵုသေံတံဟွံဂပ်ဂဝ်၊  ဟိုတ်ဂှ်ရ ပိုဲသ္ဒးသ္ပလဝ်မိတ်သဟာဲကဵုသေံတံရောၚ်သ္ဂးတုဲ မသ္ကဵုစဍုၚ်ရေဝ်သ္ပတလုတ် မွဲဟာန်ကေုာံ သီုကဵုလိက်ရာဇာသာန် နကဵုစၟာဲစၟိန်ဗွဲမၠိုၚ် မကဵုပလံၚ်ဗ္စိုပ်ဏာ ကုသၟိၚ်မစဍုၚ်တနၚ်သဳ မနွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲဍုၚ်ဓဝါဲ။
နူဂှ်ထပ်ကဵုပလံၚ်ဗ္စိုပ်ဏာ တၠညးအယုဒ္ဓယ။ ပ္ဍဲကာလမသ္ပမိတ်သဟာဲကဵုသၟိၚ်သေံတုဲ သၟိၚ်ဓဝ်ကောဲ မဒှ်တၠညးဍုၚ်ဟံသာဝတဳဂှ် သ္ပသ္ကိုပ်ဒပ်ပၞာန်ဂၠုၚ်၊  အမာတ်ဇၞော်မဟာသေဏာပတိဂှ် သ္ပသ္ကိုပ်ဒပ်ပၞာန်တိုက် သွက်သ္ဂောံကေတ်ဇၞးကဵုသၟိၚ်ဍုၚ်အၚ်ဝ ဇက်ပ္ၚောံတိုန်အာဍုၚ်ပြန်တေံအိုတ်။
ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1744)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၀၆)၊ မၚ်ရာကျဝ်သူကဵုမၚ်လက်ဝေဝ် မွဲဟာန်ကေုာံသီုကဵုကောန်သမ္ဘာ တွဳဝါရနာံမြိုၚ်တံ မၞိဟ်ဗၞတ်(၃၀၀)၊ နူဍုၚ်တနၚ်သဳ လုပ်စိုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်အယုဒ္ဓယ။ တၠညးမဖျေံကဵုဒၞာဲဝါဲ ဇရေၚ်ဍုၚ်အယုဒ္ဓယ၊ ညးမဒဴလုပ်ကၠုၚ်အလန်ဏံဝွံ ၜိုန်ရပ္ဍဲလိက်ဝၚ်သေံလ္ၚဵုလ္ၚဵုတံ မသ္ဂးလဝ်ဂကူမန်ကီုရလေဝ် ဇေတ်ဇေတ်တေံဂှ် မဒှ်ဂကူဗၟာဂၠိုၚ်။ မဒှ်ရဲက္ဍိုပ်မၚ်ရာဲကျဝ်သူကဵုမၚ်လက်ဝေဝ် မွဲဟာန်ကေုာံ သီုကဵုကောန်သမ္ဘာ တွဳဝါရနာံမြိုၚ်တံ မၞိဟ်ဗၞတ်(၃၀၀)ဟေၚ်၊ နူကဵုဍုၚ်တနၚ်သဳ မလုပ်စိုပ်ကၠုၚ် ဍုၚ်အယုဒ္ဓယ ။
သၟိၚ်ဗညာဒလ
ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1740)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၀၂)၊ လၟောဝ်သၟိၚ်ဗညာဒလဂှ် မဒှ်သရာဲပၞာန်ဒပ်စိၚ်ပ္ဍဲဍုၚ်ဗဂေါ။ အဃောတေံ ယၟုကောန်တၠဂှ် ‘ထဝ်ရဇြၚ်မောဝ်’* ညးမကော်ခဴစအိုတ်။  ပ္ဍဲအခိၚ်ကာလဂှ် တၠညးအၚ်ဝ (သၟိၚ်မဟာရာဇာဓိပတိ)၊ မခါန်ပ္တိုန်ကဵုထဝ်ရဇြၚ်မောဝ် နဒဒှ်သဒၚ်ဂြဳသၟိၚ်စဍုၚ်**ဗဂေါ။  သၟိၚ်စဍုၚ်ဗဂေါဂှ် မဒှ်‘မၚ်ရာဲအံၚ်နာၚ်’။  မၚ်ရာဲအံၚ်နာၚ်ဂှ် ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ်ဟွံခိုဟ်တုဲ ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန်တံ ဟွံဒးဂၞပ်စိုတ်။  ပ္ဍဲကာလဂှ် လကျာ်ရာံတိတ်မွဲ မနွံယၟု ‘သၟိၚ်ဓဝ်ကောဲ’။  ဟိုတ်နူရုပ်သာ်လေဝ်ဂေါဝ် ပညာလေဝ်လေပ်သ္ကေက်သ္ကာတုဲ ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန်တံမလျုၚ်သ္ဍိုက်။  မနွံကဵုကောန်ရဲတဲခွာတံမဂၠိုၚ်ဂၠၚ်။  ပ္ဍဲကာလဂှ် ထဝ်ရဇြၚ်မောဝ် မကဵုဏာပရိုၚ်ကုသၟိၚ်ဓဝ်ကောဲ သ္ကဵုဇက်ပၞာန်လုပ်ကၠုၚ်ရပ် မၚ်ရာဲအံၚ်နာၚ်၊  မၚ်နာဲအံၚ်နာၚ် မိၚ်ဒဒှ်သၟိၚ်ဓဝ်ကောဲ မွဲမကၠေံစိုတ်ဒစဵုဒစး ဂ္စါန်သပုန်ကဵုဇကုတုဲ ဗလးဏာထဝ်ရဇြၚ်မောဝ် မွဲဟာန်ကေုာံဒပ်ပၞာန် ကဵုအာရပ်သၟိၚ်ဓဝ်ကောဲ။  ထဝ်ရဇြၚ်မောဝ်ဂွံဒပ်ပၞာန်တုဲ သွက်ဂွံအာရပ်သၟိၚ်ဓဝ်ကောဲဟွံသေၚ်။ စၞးဂှ်လုပ်ရပ်ကေတ် မၚ်ရာဲအံၚ်နာၚ်တုဲဂစိုတ်ထောံ။ သၟိၚ်ဓဝ်ကောဲမိၚ်ပရိုၚ်တုဲ ဇက်ပၞာန်လုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်ဗဂေါ သီုကဵုဗဵုလဗးဗွဲမဂၠိုၚ်။ ဟိုတ်နူသၟိၚ်ဓဝ်ကောဲ မနွံကဵုဗဵုလဗးတဲခွာဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ ထဝ်ရဇြၚ်မောဝ် သ္ဒးပ္အပ်ကဵုဍုၚ်ဗဂေါ ကဵုသၟိၚ်ဓဝ်ကောဲ။   ဆဂှ်သၟးဟွံသေၚ် သီုသ္ဒးဇိုန်ကဵုကောန်ဝုတ်ဇကုမွဲမနွံယၟု ‘မိယာဲသေမ်’သ္ကဵုဒှ်တဴဂၞကျာ်သၟိၚ်ဓဝ်ကောဲကီု။  သၟိၚ်ဓဝ်ကောဲ မဒှ်ကၠုၚ်သၟိၚ်မန် မအုပ်ဓုပ်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳတုဲ မိယာဲသေမ်လေဝ် တၠညးမသ္ဇိုန်ကဵုဒၟံၚ်ကဆံၚ် ဂၞကျာ်ဇၞော်အဂ္ဂမဟေသဳ။  ထဝ်ရဇြၚ်မောဝ် ညးမးဒှ်ခါံသဳဇကုဂှ် မယိုက်ပ္တိုန်ကဵုဒၞာဲ မဟာသေနာပတိကီု။
ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1744)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၀၆)၊ သၟီဓဝ်ကောဲ ချပ်စကဵုမဟာသေနာပတိတုဲ ဗလးဏာတလုတ် ကဵုအာအာတ်ကောန်ဝုတ်သၟိၚ်ဍုၚ်ဇျၚ်မှာဲ။ သၟိၚ်ဇျၚ်မှာဲမနွံယၟု ‘ဖြစောဟဝ်ခါမ်’ ရောံဓညဒဒှ်သၟိၚ်ဓဝ်ကောဲ မနွံတွဳဝါရနာံမြိုၚ်ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂှ်ဟေၚ် သ္ဒးဆက်ကွာဲနၚ်ကောန်ဝုတ်ဇကုရောၚ်။
သၟိၚ်ဓဝ်ကောဲဂှ် ၜိုန်ရမဒှ်ဒၟံၚ်သၟိၚ်ကီုလေဝ် လ္တူပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်စဳရေၚ်ဖန်ဖက်ဟွံဒး။ မိပ်လဟိၚ်ဒၟံၚ်ကဵုပွမလုပ်ဂြိုပ် ရပ်စိၚ်ဒၞက်စိၚ်ဟေၚ်၊ သ္ပပ္တံနူကဵုသ္ဂောံဒုၚ်စသိုၚ်တသိုက်နန်တုဲ ကိစ္စပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်အိုတ်သီုတံဂှ် ကုမဟာသေဏာပတိညးမွဲဓဝ်ဟေၚ်ရသ္ဒးပြုပြေၚ်စဳရေၚ်ဒၟံၚ်။ ဟိုတ်နူပွဒ္ဂေတ်ဗက် မဟွံစှ်ေကဵုဓဝ်သၟိၚ်စှ်ပြကာဂှ်ဟေၚ် မဟာသေဏာပတိဂှ် ဟွံဒးဂၞပ်ကဵုသၟိၚ်ဓဝ်ကောဲ။  မွဲသာ်ပၠန် သ္ပပ္တံနူကဵုမဂွံနၚ်ကောန်ဝုတ်သၟိၚ်ဇျၚ်မှာဲတေံတုဲ သၟိၚ်ဓဝ်ကောဲဟွံသ္ပကာကဵုကောန်ဝုတ်သေနာပတိ။  ကာလဂှ် မဟာသေဏာပတိမချပ်စကဵုဗဵုလဗးဂမၠိုၚ်တံတုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1747)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ်မစိုပ် (၁၁၀၉)၊ အခါကာလသၟိၚ်ဓဝ်ကောဲတိတ်ဝေၚ်ဂြိုပ်၊ မဟာသေဏာပတိ သီကေတ်ထောံအလုံဍုၚ်ဗဂေါတုဲ ဗလးဏာဒပ်ပၞာန်ကဵုအာရပ်သၟိၚ်ဓဝ်ကောဲပ္ဍဲဂြိုပ်။  သၟိၚ်ဓဝ်ကောဲဂွံပရိုၚ်ဂှ်တုဲ မွဲဟာန်ကေုာံကောန်ဝုတ်သၟိၚ်ဇျၚ်မှာဲ ဂြိပ်ဒဴတိတ်အာဍုၚ်ဇျၚ်မှာဲတေံ။
မဟာသေနာပတိမဒှ်ကၠုၚ်သၟိၚ်တုဲ မဒုၚ်ကေတ်ယၟု ‘သၟိၚ်ဗညာလ’၊ သၟိၚ်ဗညာဒလမဒှ်တၠညးဍုၚ်ဟံသာဝတဳဂှ် ပြေၚ်ခါန်ကၞက်ကဵုကုဒေံဇၞော်ဇကု နာဲထဝ်လံၚ် ပ္ဍဲဒၞာဲဝါဲမဟာဥပရာဇာတုဲ၊ ဒေံဍောတ်မွဲမနွံယၟု ဗညာဒလကီုဂှ် မသ္ကဵုဒှ်မဟာသေနာပတိ သ္ကိုပ်ပၞာန်ဇၞော်မွဲလ္ပာ်ပုၚ်။  ကောန်ကၟိန်မွဲမနွံယၟု ဗညာဒလဗာန်ဂှ် သ္ကဵုဒှ်မဟာသေနာပတိ သ္ကိုပ်ပၞာန်ဇၞော်လ္ပာ်ပါဲ။   ပ္ဍဲသက္ကရာတ် သၟိၚ်ဗညာဒလမဒှ်တၠညးဍုၚ်ဟံသာဝတဳဂှ်ဟေၚ် မဟာဥပရာဇာမွဲဟာန်ကေုာံဒပ်ပၞာန် မနွံဇြဟတ်မွဲလက် မလုပ်တ္ၚီုဗ္တိုက်ဍုၚ်ပြန်တုဲသီဂွံဍုၚ်။  သ္ကိုပ်ပၞာန်မွဲတၠမနွံယၟု ‘နဒ္ဒသူရိယ’ မွဲဟာန်ကေုာံဒပ်ပၞာန်မနွံဇြဟတ်မွဲလက်ကီု လုပ်တ္ၚီုဗ္တိုက်ဍုၚ်တံၚ်ဥု၊ သီဂွံဍုၚ် ။
ဍုၚ်ဟံသာဝတဳလီု
ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1751)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၁၃)၊ မဟာဥပရာဇာ မွဲဟာန်ကေုာံဒပ်ပၞာန် မနွံဇြဟတ်ၜါလက်ဂှ် နဒဒှ်ပၞာန်ဂၠုၚ်။  ဗညာဒလ မဒှ်မဟာသေနာပတိလ္ပာ်ပုၚ်ဂှ် မွဲဟာန်ကေုာံဒပ်ပၞာန်မနွံဇြဟတ်ၜါလက်ကီု  ဗညာတၠဗါန် မဒှ်မဟာသေနာပတိလ္ပာ်ပါဲ မွဲဟာန်ကေုာံဒပ်ပၞာန်မနွံဇြဟတ်ထပှ်လ္ၚီတံဂှ် နဒဒှ်ဒပ်ပၞာန်တိုက် ဇက်ပ္ၚောံတိုန်အာဍုၚ်ပြန်၊  ဂွံဍုၚ်ပြန်တုဲ ဆက်ဇက်ဗ္တိုက်တိုန်အာ သၟဝ်ဍုၚ်အၚ်ဝ၊ သီဂွံဍုၚ်ကျိုက်ချေဝ်၊ နူဂှ်ဗညာဒလကဵုဗညာလဗာန် လုပ်တ္ၚီုဗ္တိုက်ဍုၚ်ဗကာံ။ ပ္ဍဲဍုၚ်ဂှ်ဗၟာတံဒုၚ်တဝ်စၞေဟ်ဗွဲမဗိုန်ဗတ်သ္ကာတ်မြဟ်။ ဗွဲကြဴဒုၚ်ဟွံမာန်ဂြိပ်ဒဴပေက်အာဍုၚ်အၚ်ဝ။ ဒပ်မန်တံဆံၚ်ဗက်အာ ကာလဂှ် ပ္ဍဲမ္ၚးဍုၚ်အၚ်ဝဝွံ ဒပ်မန်ကဵုဗၟာတံ ဒှ်တဴပေါဲဗ္တိုက်ဗွဲမသ္ကာတ်မြဟ် မဇၞော်တဴကဵုဇြဟတ်ရောၚ်။ ဗဵုလမးသီုညးၜါလ္ပာ် ချိုတ်ဂျိုၚ်ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂၠၚ်ဟေၚ် ဗၟာတံဒုၚ်ဒဝ်ဟွံမာန် ဂြိပ်ဒဴလုပ်အာဍုၚ် တၟာတ်ကၠေံပါၚ်တြၚ်ဍုၚ်ဗွဲမဗိုန်ဗတ်တုဲ ဒုၚ်တဝ်စၞေဟ်ဒၟံၚ်အပ္ဍဲဍုၚ်။  ဒပ်မန်တံမဗိုၚ်လဝ်ဍုၚ်ဂှ် ပွိုၚ်ပိဂိတု၊ ကောန်ညးဍုၚ်အၚ်ဝတံ ဒှ်ဒဒိုက်သၞာဗွဲမလောန်။ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1752)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၁၄)၊ သၟိၚ်မဟာရာဇာဓိပတိ မဒှ်တၠညးအၚ်ဝဂှ် ဒုၚ်ကယျပ္တဴတဲ သ္ဒးပံက်ပါၚ်တြၚ်ဍုၚ်ကဵုဒပ်မန်တံတုဲ ဒပ်မန်တံလုပ်ဂွံအာဍုၚ်။  တၠညးအၚ်ဝမွဲဟာန်ကေုာံဂၞကျာ်သီုကဵုတွဳဝါရနာံမြိုၚ်ဖ္အိုတ် ဗၞတ်မွဲလက်ဂှ် မဟာဥပရာဇာ ဒုၚ်ဖျဴနၚ်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ၊ နကဵုဒပ်ပၞာန်ဂၠုၚ်ဟေၚ် ဗညာဒလကဵုဗညာတၠဗာန်ကုညးၜါတၠတံဂှ် မၚ်မွဲဒၟံၚ်ဍုၚ်အၚ်ဝ။
ပ္ဍဲကာလဂှ် သၟိၚ်ဗၟာစဍုၚ်ဂမၠိုၚ် တိုန်ကၠုၚ်အၚ်ဝတုဲ လုပ်ဆက်ကွာဲစၟာဲစၟိန်ကုသ္ကိုပ်ပၞာန်မန်ညးၜါတၠ မမၚ်မွဲဒၟံၚ်ဍုၚ်အၚ်ဝဂှ် ၊ ‘အံၚ်ဇြေယျ’ မဒှ်ညးမစဍုၚ်မုက်ဆဝ်ဗဝ် (လၟုဟ် ယှိုဲဗဝ်)ဂှ်ဟွံကၠုၚ်စိုပ်။ ၜိုန်ရဗလးဏာကဵုမၞိဟ်အာကော်မဂၠိုၚ်ကဵုဝါကီုလေဝ်ဟွံကၠုၚ်၊ ဗွဲကြဴမၞိဟ်ဇကုဗလးဏာကဵုကော်တံဂှ်လေဝ် သ္ဒးဒုၚ်ဂစိုတ်ကၠေံ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဒပ်ဗညာဒလဂှ်မၚ်ဒၟံၚ်ဍုၚ်အၚ်ဝ ဒပ်ဗညာတၠဗာန် မွဲဟာန်ကေုာံဗဵုလဗးဇြဟတ်ၜါလက်တံ ဇက်ကၠုၚ်ဗိုၚ်လဝ်ဍုၚ်မုက်ဆဝ်ဗဝ်။ ဗိုၚ်လဝ်ဂွံ(၁၅)တ္ၚဲတုဲကီုလေဝ် ကေတ်ဇၞးဟွံဂွံ။ ကာလဂှ် ဇွောံမအိုတ်အာတုဲ ဒပ်ဗညာတၠဗာန်တံ ဇက်ဆုတ်ကလေၚ်စဴကၠုၚ်ဍုၚ်အၚ်ဝ။ ဗညာတၠဗာန်မကလေၚ်စိုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်အၚ်ဝတုဲ ဗညာဒလတံ သ္ဒးစဴပ္ကောံပ္ကေဝ်ဇြဟတ်ပၞာန်ပ္ဍဲဍုၚ်ဟံသာဝတဳ။ ဗွဲကြဴကလေၚ်ဗ္တိုက်ပၠန်။ သ္ဂးရဴသာ်ဝွံတုဲ စွံလဝ်ဇြဟတ်ပၞာန်မွဲလက်ကဵုဗညာတၠဗာန် မၚ်မွဲဒၟံၚ်ဍုၚ်အၚ်ဝဂှ်တုဲ ဗညဒလဇက်စှ်ေကၠုၚ်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳတေံ။
ဗညာဒလကဵုဗညာတၠဗာန် ပၞောဝ်ကဵုသ္ကိုပ်ပၞာန်ၜါတၠဝွံ၊ ဗညာတၠဗာန်ဂှ် မနွံကဵုကွတ်တဲပၞာန်မခိုဟ်ဂၠိုၚ်တုဲ တၠညးဟံသာဝတဳသၞေံသၞဴဂၠိုၚ်။ ဟွံထေၚ်ခယျဂး အပ္ဍဲကာလဗွဲမပြဟ်ဏံ ရဲအံၚ်ဇြေယျတံ လုပ်ပၠန်ဗ္တိုန်ဍုၚ်အၚ်ဝကီု၊ မိက်ဂွံကဵုတၠဗာန် စဴဗျူလၟောၚ်ပ္ဍဲဍုၚ်ကွာန်ဇကုမွဲလစုတ်ဘာ်အံၚ်ကီုတုဲ ဗညာဒလကလေၚ်စဴစိုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳတုဲဟွံလံမွဲသာ် တၠညးသ္ကဵုကလေၚ်တိုန်အာဍုၚ်အၚ်ဝပၠန်တုဲ ဗ္ကန်ကဵုဗညာတၠဗာန် သ္ကဵုစဴကၠုၚ်ဟံသာဝတဳ။
ပ္ဍဲကာလဂှ် အံၚ်ဇြေယျတံမိၚ်ပရိုၚ်မန်တံပြံၚ်သၠာဲထောံသ္ကိုပ်ညးမမၚ်မွဲဍုၚ်အၚ်ဝ။ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1753)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၁၅)၊ ဒပ်အံၚ်ဇြေယျတံပ္ကောံပ္ကေဝ်ဂွံဇြဟတ်မၞိဟ်ပိလက်တုဲ လုပ်ဗိုၚ်ဗ္တိုက်ဍုၚ်အၚ်ဝ။ ဗညာဒလမဒှ်ဒေံတၠညးဍုၚ်ဟံသာဝတဳဂှ် ဒုၚ်တဝ်စၞေဟ်(၅)တ္ၚဲ၊ ဗွဲကြဴဂှ်ဒုၚ်ဟွံမာန် သ္ဒးဆုတ်ကလေၚ်စှ်ေစိုပ်ဍုၚ်ပြန်။  အံၚ်ဇြေယျဂွံဇၞးဍုၚ်အၚ်ဝတုဲ ကဵုကောန်ဇကု သွက်မက္တဵုဒှ်လၟောဝ်သၟိၚ်ဗွဲကြဴမနွံယၟု ‘သေန်ဖျူယှေန်’ ပၟၚ်ပၟဲလဝ်ဗွဲမခိုၚ်ကၠိုက်တုဲ ပြာပ်ကလေၚ်စဴအာ မုက်ဆဝ်ဗဝ်။  တၠညးဟံသာဝတဳ မိၚ်ပရိုၚ်ဍုၚ်အၚ်ဝကလေၚ်စှ်ေအာအသၟဝ်တဲဗၟာတံပၠန်တုဲ သ္ကဵုဥပရာဇာဇက်တိုန်နကဵုပၞာန်တိုက်။  ဗညာဒလနွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲပြန်ဂှ် နဒဒှ်ဒပ်ပၞာန်ဂၠုၚ်၊  ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1754)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၁၆)၊ ကဵုတ္ၚီုဗ္တိုက်ဍုၚ်အၚ်ဝပၠန်။ သၟိၚ်အံၚ်ဇြေယျမိၚ်ပရိုၚ် သ္ကဵုကောန်ဇကု(မဒှ်လၟောဝ်သၟိၚ်နံၚ်ဒဝ်ဂျဳ)၊ ကဵုပၟၚ်ပၟဲ‘ဍုၚ်မုက်ဆဝ်ဗဝ်’ဗွဲမဗိုန်ခိုၚ်တုဲ အနေဇကုညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ်ကေတ်ဒပ်ပၞာန် ဇက်ကၠုၚ်လုပ်တ္ၚီုဗ္တိုက်၊  ဒပ်မန်တံဒုၚ်ဟွံမာန် ကလေၚ်ဆုတ်ဒဴစှ်ေကုၚ်ဍုၚ်ပြန်။  ဒပ်မန်တံဆုတ်စှ်ေစိုပ်လ္ဂုၚ်။ ရဲသၟိၚ်အံၚ်ဇြေယျတံဖျေံဒပ်မၚ်ဒၟံၚ်ပ္ဍဲဍုၚ်ပြန်။  ဗလးဏာကောန်ဇကု (မဒှ်လၟောဝ်သၟိၚ်သေန်ဖျူယှေန်)၊ သ္ကဵုကၠုၚ်တ္ၚီုဗ္တိုက်ဍုၚ်လ္ဂုၚ်။  တ္ၚီုဗ္တိုက်ဒၟံၚ်ဍုၚ်လ္ဂုၚ်ပွိုၚ်(၇)ဂိတုတုဲ၊ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1755)၊  သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၁၇)ဂှ်၊ သီဂွံဍုၚ်လ္ဂုၚ်။  ဒပ်မန်တံဂှ် ဆုတ်ဒဴစိုပ်အာဍုၚ်ဟံသာဝတဳအိုတ်။  ကောန်သၟိၚ်အံၚ်ဇြေယျ (ဒှ်လၟောဝ်သၟိၚ်သေန်ဖျူယှေန်)ဂှ်၊ သီဂွံဍုၚ်လ္ဂုၚ်တုဲ ဆက်ဇက်စှ်ေအာတ္ၚီုဍုၚ်သြေၚ်။ ပ္ဍဲဍုၚ်သြေၚ်အခါဂှ် ဗညာတၠဗာန်မၚ်ပၟၚ်ပၟဲဒၟံၚ်တုဲ သီုဒပ်မန်သီုဒပ်ပြၚ်သေတ်မနွံဒၟံၚ် ဒုၚ်ဗ္တိုက်ကဵုဒပ်ဗၟာ၊  အဃောဂှ်ပၠန် ဒပ်သၟိၚ်အံၚ်ဇြေယျနူဍုၚ်ပြန်တံ ဇက်စှ်ေကၠုၚ်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳတုဲ လုပ်တ္ၚီုဗ္တိုက်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳကီု။  ပ္ဍဲဍုၚ်ဟံသာဝတဳဂှ် သ္ကိုပ်ပၞာန်မန် မဟာဥပရာဇာ၊ ဗညာဒလ၊ တၠစိၚ်၊ တၠသ္ဇၚ်၊ တၠကၠေပ်တံဒုၚ်တဝ်စၞေဟ် ဗ္တိုက်ဒၟံၚ်ကဵုဗၟာတံ ပ္ဍဲဍုၚ်သြေၚ်ဂှ် ဒပ်ဗၟာတံဆက်ဗ္တိုက်ဒၟံၚ်ပွိုၚ်(၄)ဂိတုတုဲ၊ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1756)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၁၈)၊ ဗၟာတံသီဂွံအာဍုၚ်သြေၚ်။  ဗညာတၠဗာန်တံ သ္ဒးဆုတ်တိုန်ကၠုၚ် စိုပ်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ။
ပ္ဍဲကာလဂှ် တၠညးအၚ်ဝ သ္ဒးဒုၚ်ကော်ဖျေံနၚ်လဝ် ဍုၚ်ဟံသာဝတဳဂှ် ယဲဝေဒနာမဇၞော်မွဲ မက္တဵုဒှ်တိုန်ပ္ဍဲကဵုခန္ဓတၠညးတုဲ မစဴအာသွဝ်။ တၠညးဟံသာဝတဳကဵုမဟာဥပရာဇာတံ စံၚ်ဇွဂြဇုတ်တၠညး နကဵုအသေအဟာန်သၟိၚ်ဟေၚ်၊ အဃောဂှ် သ္ကိုပ်ပၞာန်ဗညာတၠဗာန် မဒှ်ကောန်ကၟိန်တၠညးဟံသာဝတဳ မွဲဟာန်ကေုာံတွဳဝါရဂမၠိုၚ် ပေၚ်ဒဴတိတ်အာနူကဵုဍုၚ်ဟံသာဝတဳ။  ဗၟာတံမတီကေတ် ဗညာတၠဗာန်မဒဴတိတ်ဂှ် ပံက်ကဵုဂၠံၚ်တုဲ ကဵုစၟတ်သမ္တီလဝ်ဂၠံၚ်ဗညာတၠဗာန်တံ မဒဴတိတ်အာတံဂှ်။
ကာလဂှ် ပ္ဍဲဍုၚ်ဟံသာဝတဳ ပရိုၚ်ဟောလဟောလံၚ်မပြးဇးဒၟံၚ် ဒဒှ်ရဗညာတၠဗာန်မဒဴလလဴလုပ်အာဍုၚ်ဇျၚ်မှာဲရဂှ် တၠညးဟံသာဝတဳသ္ဂောံမိၚ်တုဲ ဓါတ်စိုတ်စှ်ေအာ။ သၟိက်မိက်ဂွံဒေါံပန်ပှော်ကဵုဒပ်ဗၟာတံမက္တဵုဒှ်ကၠုၚ်တုဲ ဗလးဏာတလုတ် သီုကဵုစၟာဲစၟိန်ဗွဲမဂၠိုၚ် သ္ကဵုအာတက်ကျာကၞဳကၞံ ပရောပရောသွက်သ္ဂောံဒေါံပန်ပှော်။  မစပ်ကဵုကိစ္စပရောပရောသွက်သ္ဂောံကၞဳကၞံ သွက်သ္ဂောံဒေါံပန်ပှော်ကဵုဗၟာတံဂှ် မဟာဥပရာဇာ ဗညာဒလ တၠစိၚ် တၠသ္ဇၚ် တၠကၠေပ်တံဟွံတုပ်စိုတ်တုဲ ပေါဲဗ္တိုက်မဇၞော်ကဵုဇြဟတ်ထပ်က္တဵုဒှ်ကၠုၚ်ပၠန်။  မ္ၚးဍုၚ်ဟံသာဝတဳဂှ် ဆီပါ်ဍာ်ဇွောဝ် ဇွတၞၚ်ဂၚ်လၞၚ်ဒၟံၚ် ပေၚ်ကၞတ်ပေၚ်က္ဍတ်ဟေၚ် ပ္ဍဲကာလဂှ် တၠစိၚ် တၠသ္ဇၚ် တၠကၠေပ်တံ လီုစိုတ်ဖျံထောံဓါတ်စိုတ်အိုတ်တုဲ ဒဴလလဴတိတ်အာ လ္ပာ်ရးမုဟ်တၟံတေံအိုတ်ဟေၚ်၊ ညးပိတၠတံဝွံ ကာလမလုပ်ဒၟံၚ်ပေါဲဗ္တိုက်ကရောံဒပ်ပၞာန်တံဂှ် ၜိုန်ဟွံက္တဵုဒှ်မွဲသာ်ၜါရာကီုလေဝ် ပ္ဍဲအခါကာလဖျံဖျေံထောံဓါတ်စိုတ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ယဲဂွဵုဂွိုက် မဗ္တိုက်ကၠုၚ်လဝ်ပၞာန်လုကဴဗွဲမလံလတံဂှ် ပ္ဍဵုပ္ဍိုက်ရာန်သ္ကိုတ်တုဲ စုတိကလိလောန်အာ ပ္ဍဲအကြာဘာ်ဂၠံၚ်တရဴသီုညးပိတၠရောၚ်။
ဒပ်ဗၟာတံမဗိုၚ်ဗ္တိုက်ဒၟံၚ်ဟံသာဝတဳ သ္စပ္တံနူကဵုပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1755)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၁၇)၊ စိုပ်ကၠုၚ်ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1757)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၁၉)၊ ဂိတုပသာ်(၆)စွေက်၊ တ္ၚဲသိုက်ဂှ်မှဟေၚ် လုပ်သီဂွံအာ သီုအလုံမွဲဍုၚ်ရောၚ်။ ဒပ်သၟိၚ်အံၚ်ဇြေယျတံ လုပ်စိုပ်ကၠုၚ်ပ္ဍဲဍုၚ်တုဲ ပၠံၚ်ၜးကေတ်ဂြပ်ရတ်ထဝ်သြန်ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန်၊ စံၚ်ပၠေၚ်ထောံသ္ၚိဋ္ဌာန် ဗက်ဂစိုတ်ထောံကောန်ညးဍုၚ်ကွာန် ဒၞာဲမပါမုက်။  သရာဲမန်တံသ္ဂောံဂံၚ်သ္ကာရဴသာ်ဝွံဂှ် ဟိုတ်နူကဵုခမဳသၚ်မန်တံ မသ္ကဵုဂဥုဲမန်ယန်ဥုံသွး၊ မဖျိုပ်သ္ဍိုက်ဗပေၚ်ကဵု စဵုကဵုစိုပ်ကဆံၚ်ဗာ်ဟွံလုပ်ပန်ဟွံတိတ်တံဂှ်ရောၚ်၊ ခမဳမန်တံဂှ် မဒှ်ခမဳအရဳ ဆမသၠောံလ္တက်လဝ်သ္ၚာ၊ ခမဳသၚ်ထၟိက်ဟွံသေၚ်။  ရဴသာ်ဝွံ မဟီုပ္ဍဵုပ္ဍိုက်စုတ်ဒုဟ်တုဲ သၟိၚ်အံၚ်ဇြေယျ ပ္တိတ်အသံသ္ကဵုဗက်ရပ် ခမဳသၚ်တံအလုံမွဲရးမန်။ မရပ်ဂွံခမဳသၚ်လၟိုဟ်(၃၀၀၀)ဇကုပြၚ်တုဲ၊ သ္ကဵုရာံသၠောတ်ထောံသ္ၚာ၊ သ္ကဵုစိၚ်လိုန်ဂစိုတ်ထောံ သီုခမဳသၚ်တံဖ္အိုတ်၊  ပ္ဍဲအခိၚ်အခါဂှ် သ္ၚာခမဳသၚ်မန်တံပြးဇးဒၟံၚ်အလုံတိအလုံဍာ်၊ သ္ၚာခမဳသၚ်လ္ၚဵုလ္ၚဵုတံဂှ် ဗၟာတံသ္ပထောံယာတ်ဇွိုတ်ဇိုၚ်၊ လ္ၚဵုလ္ၚဵုဇိၚ်သ္ပထောံပလောံ ဒုၚ်အပ္ဍဲညးဗြဴဗြဴတံ၊ လ္ၚဵုလ္ၚဵုသ္ပထောံယာတ်ယာ၊ လ္ၚဵုလ္ၚဵုသ္ပထောံဂၞိန်၊ လ္ၚဵုလ္ၚဵုဇိၚ်သ္ပထောံယတ်ကၞေဟ်အိုတ်ဟေၚ်၊ သ္ဂောံဗှ်လ္ၚတ်ကေတ် ပ္ဍဲကဵုလိက်ကၞပ် မချူခၞံလဝ်ဝၚ်လ္ဂုၚ်။  (CORPORATION OF RANOON, A  HISTORY OF RANGOON, BY B. R. PEARN, AMERICAN BAPTIST MISSION PERSS, RANBOON, 1939)၊ နကဵုဘာသာအၚ်္ဂလိက် ပ္ဍဲမုက်လိက်(၄၁)ဂှ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍးဟေၚ်။
ယဝ်ရပိုဲထပ်ဗှ်လ္ၚတ် ပ္ဍဲကဵုလိက်အုပ်ဝၚ် (HISTORY OF BURMA WRITTEN BY G.H HARVEY 1967. ON THE PAGE, 325) ပၠန်မ္ဂး ပိုဲသ္ဂောံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရခမဳသၚ်မန်ပိုဲ သ္ဒးဒုၚ်လိုန်ဂစိုတ်ထောံကဵုစိၚ်၊ သ္ၚာကတေပး၊ သ္ၚာဖေဝ်တံဂှ် ဒဴဗညာပၞာန်ဗၟာတံ သ္ပထောံဗွိုက်လ္တက်၊ သ္ၚာတောဝ်တံဂှ် ဍေံတံသ္ပထောံဂၞဳ၊ ရိုက်သ္ၚု၊ ယာတ်ဇၟိုတ်ဇိုၚ်၊ မသှ်ေသၟေဟ်တံဂှ် ဍေံတံမထောံပရးလဝ်လ္တူတိလ္တူဍာ်၊ ဗဗေၚ်ခမဳသၚ်တံဂှ် ဍေံတံမရပ်စပ်စကာထောံ သွက်သ္ဂောံစုတ်စကပေါတ်ပ္ဍဲသ္ၚိဋ္ဌာန်၊ မကြာန်ဓၟာန်တဴ အိုတ်ကၞောတ်ကွေံကွေံ။ ဆဂှ်သၟးဟွံသေၚ် ရဲကောန်ပၞာန်ဗၟာတံဂှ် ဗိုၚ်ရပ်ကေတ်ကောန်ဂကူမန်ပိုဲ ဗီုပြေၚ်ဂၠဴတုဲ သွံရာန်စဂကူမန်ပိုဲညံၚ်ရဴပြေၚ်ဂၠဴ လ္ၚဵုဂှ်မွဲကၠံ၊ လ္ၚဵုဂှ်ကပါ်၊ လ္ၚဵုဂှ်ဒစိတ်၊  လ္ၚဵုဂှ်ၜါစှော်၊ လ္ၚဵုဂှ်စှ်သုန်၊ ပ္ဍဲဖျာညံၚ်ရဴပြေၚ်ဂၠဴ၊ ပ္ဍဲအခိၚ်အခါဂှ် ကောန်ဂၠာဲယာဲ, ယာဲဂၠာဲကောန်၊ ရမျာၚ်လရိုံယာံဂတောဝ် ဗြုတမ္ညဝ်ဒၟံၚ်ညံၚ်ရဴကဝ်တဴ ပရေဲပရောတိုန်အာစဵုကဵုဘဝဂ်။ မစိုပ်ဒၟံၚ်ကဆံၚ်မဟၟဲကဵုညးဟံၚ်ပြာ် ပ္ဍဲကဵုရးဟံသာဝတဳပိုဲ၊ ဗီုဂကူပိုဲမသ္ဒးဒုၚ်ကၠုၚ်လဝ် ပ္ဍဲကဵုအခိၚ်အခါတေံ သၟိၚ်မိက်ဂွံကဵုဂကူမန်ပိုဲတီကၠိုဟ်ဝၚ်ပိုဲအတိက်တေံတုဲ သွက်ပိုဲသ္ဂောံကၠိုဟ်လဝ်ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ်မွဲဂှ် သၟိၚ်အံၚ်ဇြေယျဝွံ မဒှ်သၟိၚ်သၞ ဆမပလက်ကၠေံဂကူပိုဲမန်မွဲဓဝ်ဟွံသေၚ် သီုကဵုမဒှ်သၟိၚ်မိစ္ဆာ မဒစဵုဒစးကွေတ်လၟေတ်ကျာ် ဂစိုတ်ကၠေံကောန်ကျာ် မဒစဵုဒစးကဵုပရေၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာမဇၞော်ကဵုဇြဟတ်ရောၚ်ဟေၚ်၊ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်ရ ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန် လၟိဟ်မနွံကဵုကိုတ်ပ္ဍဲဍုၚ်ဟံသာဝတဳတံဂှ် ဖေက်လကိုတ်ဒှ်ဗဟေက်စိုတ် ဂြိပ်ဒဴပေက်ပြးဇးအာအိုတ်၊ သှ်ေသၟေဟ်ဒၟံၚ်ဆမၞိဟ်ကဵုကၠံရဟေၚ်၊ ဟိုတ်နူကဵုသၟိၚ်အံၚ်ဇြေယျတံမဓဇန်ဟာသဳ မစံၚ်ပၠေၚ်ကၠေံထောံဍုၚ်မန်ဟံသာဝတဳတုဲ သ္ၚိကၠတ်နန်ထဝ်ပြာသာတ်ဘုတ်ဘာ ကျာ်စေတဳတံအိုတ်သီု လီုလာ်အာအိုတ်ရောၚ်၊ ပၞောဝ်ကဵုဒတန်ဂမၠိုၚ်တံဂှ် သီကလျာဏဳမွဲမကီုလေဝ် မလီုလာ်အာကီုဟေၚ်၊ သီကလျာဏဳဂှ် ဇကုသၟိၚ်ဓမ္မစေတဳဟေၚ် မသိုၚ်ခၞံကၠုၚ်လဝ် ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1476)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၈၃၈)တုဲ၊  ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1599)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၉၆၁)၊ ဒပ်ပၞာန်ပဝ်တူဂါတံ ပလီုပလာ်ထောံဗွဲကိုပ်ကၠာ၊ နူဂှ်သၟိၚ်မပ္ကၚ်ရၚ်ကၠုၚ်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ မွဲအဆက်တုဲမွဲအဆက်တံ မထပ်ပ္လေဝ်ပ္လေတ် လဟိုဟ်ပ္တိုန်ပၠန်၊ လတုန်သၟိၚ်အံၚ်ဇြေယျတံ စံၚ်ပၠေၚ်ကၠေံသီကလျာဏဳ အလန်ဝွံဂှ် မဒှ်အာဝါကြဴရောၚ်၊ သ္အာၚ်နူဂှ်ပၠန် ကျာ်မဟာစေတဳ သၟိၚ်ဗရၚ်နံၚ်မဒက်ပ္တန်သိုၚ်ခၞံကၠုၚ်လဝ် ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1560)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၉၂၂)ဂှ်လေဝ် ဒပ်သၟိၚ်အံၚ်ဇြေယျတံ စံၚ်ပၠေၚ်ထောံတုဲ မလီုလာ်အာကီုဟေၚ်။
ကလာမသီဂွံဍုၚ်ဟံသာဝတဳတုဲ ဒပ်ဗၟာတံရပ်ဂွံတၠညးဍုၚ်ဟံသာဝတဳ၊ မဟာဥပရာဇာ(မဒှ်ဒေံဇၞော်)သ္ကိုပ်ပၞာန်ဗညာဒလ (မဒှ်ဒေံဍောတ်)တံတုဲ၊ ဏာဗ္စိုပဇရေၚ်သၟိၚ်အံၚ်ဇြေယျစၟဳစၟတ်တုဲ တီဒဒှ်ညးပိတၠတံဂှ်၊ အခါရမန်တံ မလုပ်သီကေတ်ဍုၚ်အၚ်ဝတေံ ၜိုန်ရမရပ်ဖျဴနၚ်တၠညးအၚ်ဝကီုလေဝ် စိုပ်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳဂှ် ဟိုတ်နူကဵုမမြိမြန်လဝ်တၠညးအၚ်ဝ ဗွဲမဒးရးစဵုကဵုမစဴအာသွဝ်ဝွံဟေၚ်၊ ထံက်အာကဵုပရေၚ်ရဴသာ်ဝွံတုဲ ပိုဲမဂစိုတ်ကၠေံညးပိတၠဝွံဟွံဂပ်ဝ်၊ ဖျေံအသံသ္ကဵုပလံၚ်ဏာညးပိတၠဂှ် ပ္ဍဲဍုၚ်မုက်ဆဝ်ဗဝ် သ္ကဵုမၚ်မွဲမြိမြန်လဝ်ဗွဲမဒးရး။
မန်တံဒဴလုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်သေံ အလန်ဆဋ္ဌမ
ဒပ်သၟိၚ်အံၚ်ဇြေယျတံ သီဂွံဍုၚ်ဟံသာဝတဳတုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1758)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၂၀)၊ ဇက်ပၞာန်ပၞာန်လုပ်တ္ၚီုဗ္တိုက်ရးမဏိပူရ မနွံဇရေၚ်ပယျဵုဍုၚ်အိန္ဒိယ။ ဂွံဇၞးသီဂွံဍုၚ် ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1759)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၂၁)၊ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1760)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၂၂)၊ ဇက်ပၞာန်လုပ်တ္ၚီုဗ္တိုက်ဍုၚ်အယုဒ္ဓယ။  ပ္ဍဲအခိၚ်အခါဂှ် ဍုၚ်အယုဒ္ဓယတေံ ‘သၟိၚ်ဨကထာတ်’၊ သက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1758−၁၇၆၇)၊ အမုပ်ဓုပ်ပ္ကၚ်ရၚ်ဒၟံၚ်။ အဃောမဂ္စါန်ကၟောန်ဗ္တိုက်ဒၟံၚ်ပ္ဍဲမုက်ပၞာန်တေံ ကံလွဟ်ဇၞော်နူကဵုဒပ်ဇကု မဒတုံစှ်ေကၠုၚ်ဗ္ဒာဲဇကုတုဲ သၟိၚ်အံၚ်ဇြေယျဝွံ မစဴအာသွဝ်ဒၞာဲဂှ်ဟေၚ်။ သၟိၚ်အံၚ်ဇြေယျမစဴအာသွဝ်တုဲ ကောန်ဇၞော်မနွံယၟု ‘နံၚ်ဒဝ်ဂျဳ’ ပိုက်ဒပ်တုဲ ကလေၚ်ဆုတ်စဴကၠုၚ်ဍုၚ်ဇကု။  သၟိၚ်အံၚ်ဇြေယျ သ္ဂောံသ္ပသၟိၚ်(၇)သၞာံ။  ဂွံအာယုက်(၄၄) စဴအာသွဝ်။ ကောန်ဇၞော်နံၚ်ဒဝ်ဂျဳဂှ် ဂွံအာယုက် (၂၇)၊ သ္ဂောံဒုၚ်စအာဲတၟာဲမအံက်ဇကုတုဲ မဒှ်ကၠုၚ်သၟိၚ်။ ပ္ဍဲကာလဂှ် ဂကူမန်တံဗွဲမဂၠိုၚ်ဂၠၚ် ဟိုတ်နူကဵုမဟၟဲကဵုဍုၚ် မဟၟဲကဵုတၠသွက်သ္ဂောံဗ္ဒဗ္ဒာဲတုဲ တၞဟ်နသ္ဂောံဗ္ဒဗ္ဒာဲကဵုပါရမဳတၠညးအယုဒ္ဓယတုဲဟေၚ် ဇက်လုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်အယုဒ္ဓယအိုတ်။ တၠညးအယုဒ္ဓယ မဖျေံကဵုဒၞာဲဝါဲ မသ္ကဵုတန်တဴပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ကမ္မရဳသီုညးဖ္အိုတ်။  ဣဝွံ မန်ပိုဲမဒဴလလဴလုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်သေံ အလန်ဆဋ္ဌမရောၚ်။
ဍုၚ်အယုဒ္ဓယလီု
သၟိၚ်နံၚ်ဒဝ်ဂျဳ ဂ္ဇံနန်ပ္ဍဲဍုၚ်မုက်ဆဝ်ဗဝ်(ဍုၚ်ယျိုဲဗဝ်) ဂွံပိသၞာံတုဲစဴအာသွဝ်ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1763)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၂၅)။ ဗွဲကြဴဒေံဍောတ်မဂွံအာယုက်(၂၉)ဂှ် မက္တဵုဒှ်ကၠုၚ် မဒုၚ်ယၟု ‘သေန်ဖျူယှေန်’ (တၠညးစိၚ်ဗ္တာၚ်)။  သၟိၚ်သေန်ဖျူယှေန်ဂှ် စ္ဍးထောံကၠေံဍုၚ်ယှိုဲဗဝ်တုဲ သ္ပဒ္တန်ဂ္ဇံထောံနန်ပ္ဍဲဍုၚ်အၚ်ဝ။  သၟိၚ်သေန်ဖျူယှေန်ဒှ်သၟိၚ်တုဲဂွံမွဲသၞာံ ဇက်ပၞာန်လုပ်တ္ၚီုဗ္တိုက်ဍုၚ်အယုဒ္ဓယ။  ဒပ်မွဲဒပ်ဂှ် သ္ကဵုလုပ်တ္ၚီုဗ္တိုက်ဇျၚ်မှာဲတုဲ သ္ကဵုဇက်တိုန်ကၠုၚ်လ္ပာ်ဒိုဟ်သမၠုၚ်ကျာ၊ ဒပ်မွဲဒပ်ဂှ် သ္ကဵုလုပ်ဗ္တိုက်ဓဝါဲ တနၚ်သဳ။  နူဂှ်တိုန်ကၠုၚ်လ္ပာ်သၟဝ်ကျာ သ္ကဵုလုပ်ဗ္တိုက်ဖေတ်ပူရဳ၊ {မနွံလ္ပာ်ဒိုဟ်သမၠုၚ်ကျာဍုၚ်ၜၚ်ကံက် ခရာတရဴ(၁၂၆)ကဳလဝ်}တုဲ၊ ဒပ်ၜါဂှ် ပံၚ်ကောံညးသ္ကံသ္ပထောံမွဲ သ္ကဵုဗိုၚ်လဝ်ဍုၚ်အယုဒ္ဓယပွိုၚ်(၁၄)ဂိတု။  ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1767)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၂၉)၊ လုပ်ဂွံပ္ဍဲဍုၚ်။ အဃောဂှ် ပ္ဍဲဍုၚ်အၚ်ဝတေံ ဒပ်ပၞာန်ကြုက်တံလုပ်ဗ္တိုက်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဗၟာတံဂရေက်ဂရေက်ဂဗက်ဂဗက် သွက်သ္ဒးက္လေၚ်စဴမနွံတုဲ ဂြပ်ရတ်ထဝ်သြန်တံဆၜိုတ်ဂွံလုပ်ပၠံၚ်ကေတ်။  ထဝ်မနွံပ္ဍဲရုပ်ကျာ် ဆၜိုတ်မခွာဂွံတံဂှ် ခွါကေတ်အိုတ်။ သ္ၚိ ၊ ဘုတ်ဘာ၊ နန်၊ ပြာသာဒ်တံ အလုံမွဲမွဲဍုၚ်ဆၜိုတ်နွံ ရဲဗၟာတံစံၚ်ထောံသီုဖ္အိုတ်။ ကောန်ညးဍုၚ်အယုဒ္ဓယ ဗၞတ်(၉၀၀၀၀)၊ မွဲဟာန်ကေုာံသၟိၚ်၊ ဂၞကျာ်၊ သီုကဵုတွဳဝါရနာံမြိုၚ်ဂမၠိုၚ် ကော်ဖျဴဏာနၚ်ဍုၚ် နဒဒှ်ဍိက်ဂၠုဲရောၚ်။  သၟိၚ်စက္ကဘာတ် တၠညးအယုဒ္ဓယ မစဴအာသွဝ်ပ္ဍဲပေါဲပၞာန်ဂှ်ရဟေၚ်။  ဟိုတ်နူဗၟာတံမစံၚ်ပၠေၚ်ကၠေံထောံဍုၚ်အယုဒ္ဓယမတုဲတေံဂှ်ရ ယေန်သၞာၚ်ဂကူသေံတံ ခၞံပ္ကောံပ္ကေဝ်ကၠုၚ်လဝ်နူတမၠာတမၠာတေံ မဒှ်ပွိုၚ်(၄၀၀)သၞာံတံဂှ် မဒှ်အာချောံချးပ္တေၚ် လေၚ်ဒိုက်အာအိုတ်ဂိကွေံကွေံ။  ဒၞာဲဏံဗၟာတံပ္ကီုပရာပ်ဏာပွ မတုပ်ကဵုဂကူမန်တံ သ္ဒးဒုၚ်စံၚ်ပၠေၚ်ကၠေံရာဇဋ္ဌာနဳမန် ဍုၚ်ဟံသာဝတဳကီုရောၚ်ဟေၚ်။  ဒှ်လလေၚ်ရဴသာ်ဝွံ အခါကာလလဵုမွဲ သွက်ဂွံကလေၚ်ဗပေၚ်ထပ်ဖျိုပ်ကဵုဒၞာဲဟွံမာန်။  သြယာဲတံဂိကွေံရဏး။  ဘဝကောန်ဂကူမန်ကဵုကောန်ဂကူသေံ ဂကူဗၟာတံ မပတုဲပ္ကီုပရာပ်လဝ် ကမၠောန်ပရေၚ်ပလက်ဂကူဗီုဏံဂှ် ရဴသာ်လဵုသ္ဂောံဝိုတ်အာဏီမာန်ရော ကောန်ဂကူတံ။ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်ရ ဂကူဗၟာဂှ် ပိုဲသ္ဒးသ္ပစိုတ်ကွေံကွေံဟေၚ်။
ဓန်ပူရဳ ရာဇဋ္ဌာနဳ
ကာလဒပ်ပၞာန်ဗၟာတံ ကၠာလုပ်ဟွံဂွံပ္ဍဲဍုၚ်အယုဒ္ဓယဏီတေံ သ္ကိုပ်ပၞာန်မွဲတၠမနွံယၟု ‘ဗညာတက်သိၚ်’ဂှ် ညးတေံမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ရံၚ်အာအဓာန်ဂတဏံ ဒဒှ်ဍုၚ်အယုဒ္ဓယဝွံ သွက်သ္ဂောံတိတ်ဗၠးအာနူကဵုအသၟဝ်တဲဗၟာတံဂှ်ဟွံမွဲရသ္ဂးတုဲ မွဲဟာန်ကေုာံသရာဲတွဳဝါရဇကု လၟိဟ်မၞိဟ်ဗၞတ်(၅၀၀)၊ တတ်ကၠောံဂစာန်ထပါ်ကၠောံတိတ်အာ အကြာဒပ်ဗၟာတံညးဂမၠိုၚ် ဒဴလလဴတိတ်အာ‘ဍုၚ်စာန်ပူရဳ’၊ { မနွံလ္ပာ်ဒိုဟ်ဗၟံက်ဍုၚ်ၜၚ်ကံက် ခရာတရဴ (၃၁၉)ကဳလဝ်}တေံအိုတ်။ ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ်ညးတေံပ္ကောံပ္ကေဝ်ဒၟံၚ်ဗဵုလဗးပွိုၚ်(၇)ဂိတု။  ဂွံဗဵုလဗးက္ဍိုက်ပေၚ်တုဲ မဇက်လုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်အယုဒ္ဓယ။  ဗ္တိုက်ထ္ဍေၚ်ပ္တိတ်ထောံဒပ်ဗၟာတံ။  အခါကာလဂှ် ဒပ်ဗၟာတံအဃောမက္လေၚ်ပၠန်စဴ ဗ္တိုက်ဒၟံၚ်ကဵုဒပ်ပၞာန်ကြုက် မလုပ်ကၠုၚ်တ္ၚီုဗ္တိုက်ဍုၚ်အၚ်ဝတုဲ ပ္ဍဲဍုၚ်အယုဒ္ဓယဏံ ဒပ်ဗၟာတံ မနွံဇြဟတ်ဟွံဂၠိုၚ်။
ဍုၚ်အယုဒ္ဓယဝွံ မစိုပ်အာကဆံၚ်လီုလာ် စဵုကဵုသွက်သ္ဂောံကလေၚ်လဟိုဟ်ပ္တိုန်ပၠန်ဂှ်ဟၟဲရဟေၚ်၊ ဗညာတက်သိၚ် မစှ်ေလဝ်စိုတ်ရဴသာ်ဝွံတုဲ ဇက်စှ်ေကၠုၚ်လ္ပာ်သ္ကုတ်သၠုၚ်ကျာ၊ စိုပ်ကၠုၚ်ဇရေၚ်သၟောန်ပါၚ်ကွဳ ‘စောဖြယျာ−เจ้าพระยา’။ မခၞံပ္တန်ရာဇဋ္ဌာနဳမွဲမနွံယၟု ‘ဓန်ပူရဳ−ธนบุรี’ (ပစ္စုပ္ပန်ဏံ မနွံပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ၜၚ်ကံက်)။  ပ္တန်ဍုၚ်ဂှ် ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D  1768)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၃၀)။  အခါဂှ်သ္ကိုပ်ပၞာန်ဗညာတက်သိၚ် မဂွံအာယုက်(၃၄)၊ မဒှ်ကၠုၚ်သၟိၚ် မဂ္ဇံနန်ပ္ဍဲဍုၚ်ဓန်ပူရဳရောၚ်၊  ဒှ်ကၠုၚ်သၟိၚ်တုဲ သွက်သ္ဂောံက္လေၚ်ထ္ဍေၚ်ပ္တိတ်သၞသတြုဗၟာတံကီု သွက်သ္ဂောံပ္ကောံဍုၚ်ရး မပြးဇးမပြးချာဲတိတ်အာတံ ညံၚ်ရဴသ္ဂောံတန်ဒှ်ကၠုၚ်ကၟိန်ဍုၚ်သေံမွဲဓဝ်ပၠန်ကီု၊ တၠညးဓန်ပူရဳ သ္ဒးကၠေံစိုတ်ပ္တိတ်လွဳပရာမဇၞော်ကဵုဇြဟတ်ဟေၚ်၊  ပ္ဍဲအရာကိစ္စဝွံ ညံၚ်ရဴသ္ဂောံအံၚ်ဇၞးကလိတ်ကလောတ်လောဲသွာ၊  တၠညးဓန်ပူရဳ မသ္ဒးနိဿဲကဵုသ္ကိုပ်ပၞာန်ဇၞော်ၜါတၠ မဒှ်တဴကောကဵုဒေံ မနွံယၟု ‘ဗညာစက္ကရဳ’ ကဵု ‘ဗညာသုရသိန်’။
ဗညာစိၚ် သပုန်ကဵုဗၟာ
ဗညာစိၚ်တုန် မဒှ်သရာဲဂကူမန် ပ္ဍဲကဵုလက်ထက်သၟိၚ်မန်တံဟွံမွဲတုဲ သ္ဒးခစသၟိၚ်ဗၟာသေန်ဖျူယှေန်၊ မတိုန်နန်ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1763-1776)၊ ကာလမသ္စခစသၟိၚ်ဗၟာတံဂှ် ယၟုကောန်တၠဗညာစိၚ်ဟွံသေၚ်ဏီ။  ဗွဲကြဴကာလကောန်တၠမပၠန်စၞေဟ်ဂတးကဵုဗၟာတံဂှ် ရန်တၟံကဵုသရာဲသ္ဂံၚ်မန်တြေံ မနွံကၠုၚ်လဝ်ပိတၠ မတွံဂး ဗညာတၠစိၚ်၊ ဗညာတၠသ္ဇၚ်၊ ဗညာတၠကၠေပ်တံတုဲ ဂကူမန်တံမကေတ်ပ္တိုန်စရာဲ မကော်ပ္ညပ်တိုန် ဗညာစိၚ်ရောၚ်။
ဗညာမဟာယောဓာ (ဗညာစိၚ်)ဂှ်၊ မဒှ်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ဂကူမန်မွဲ ပ္ဍဲခေတ်ကာလ ရတနကောသိန္ဒရ ပထမ။ မဒှ်မဇတံ ဂဇသေနဳရောၚ်။  ဗီုရုပ်တၠညး မစုတ်တက်တြးထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲဂတိုပ်လိက်အုပ် မနွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲတဲ ညးမလ္ၚတ်လိက်ဝၚ် မန်ဒဴလပ်ဍုၚ်သေံသၟတ်ဝွံ မဂွံနၚ်နူဍုၚ်တြေံမနွံယၟု ‘ဝါရသာရ’ သၞာံဒၞာဲ (၁၀)၊ အုပ် (၃)၊  (ဂိတုဒ္ဂိုန်−ဘတ်၊ သက္ကရာတ်သာသနာ ၂၅၂၇၊ ရောၚ်)။
ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1772)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၄၇)၊ ကာလဒပ်ဗၟာတံမလုပ်ကၠုၚ်ဗ္တိုက်ဍုၚ် ‘လောၚ်ဖြၜၚ်’* ဗညာစိၚ်မပါကၠုၚ်ကရောံပၞာန် မဇက်ကၠုၚ်တံဂှ်ကီုဟေၚ်။ ဟိုတ်နူကဵုဗညာစိၚ် မခိုဟ်စိုန်သ္ကီုပ္ဍဲကွတ်တဲလ္ပာ်ပၞာန်၊ တၠညးမအပ်ပြာပ်ကဵုဗညာစိၚ် မၚ်မွဲပ္ဍဲဍုၚ်ဇျၚ်သေန်။** ဂွံမွဲသၞာံမွဲအခါတုဲ တၠညးအၚ်ဝ သ္ကဵုကလေၚ်စဴကၠုၚ်တုဲ ၊  ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1773)၊  သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၃၅)၊ မကၠေဝ်မက်သ္ကဵုစဍုၚ်ကြိုန် မနွံပ္ဍဲရးမုဟ်တၟံ သ္ကုတ်သမၠုၚ်ကျာ။  အဃောဂှ်ပၠန် တၠညးသၟိၚ်သေန်ဖျူယှေန်အၚ်ဝဂှ် တၞံနသၟိက်သ္ဂောံလပ်ဗ္တိုက်ဍုၚ်သေံပၠန်တုဲ ပ္ကောံပ္ကေဝ်ဒၟံၚ်ဒပ်၊  သ္ကဵုသ္ကိုပ်ပၞာန်မွဲတၠမနွံယၟု ‘ဗဂါန်ဝန်’ စှ်ေကၠုၚ်ရးမုဟ်တၟံတုဲ ပ္ကောံပ္ကေဝ်ကော်ကောန်ပၞာန်မန်လၟိဟ်ဗၞတ်မွဲလက်ဟေၚ်။ စိုပ်ကၠုၚ်ပ္ဍဲအခိၚ်တံသၞာံဂှ် တၠညးပ္အပ်ပြာပ်ကဵုဗညာစိၚ်ဇြဟတ်ဒပ်ကောန်ပၞာန်မန်ပိလ္ၚီ။  သီုကဵုဗဵုလဗးဗၟာ နဒဒှ်ညးမထိၚ်ဒဝ်ဒပ်မန်တံတုဲ သ္ကဵုဇက်တိတ်အာလ္ပာ်ဍာန်ကျာ်ပိ နဒဒှ်ပၞာန်မဇက်တိတ်ပၞာန်ဗွဲဂတမွဲ။ လိုက်ဝှ်မ္ဂး၊ ဗဂါဝန် မွဲဟာန်ကေုာံကောန်ပၞာန်မန်ထပှ်လ္ၚီတံ သွက်သ္ဂောံဇက်တိတ်အာပၞာန် မဗက်အာဗွဲကြဴဗညာစိၚ်ပၠန် မစဳရေၚ်ဖန်ဖက်လဝ်။  ပ္ဍဲကာလဂှ် ကောန်ပၞာန်မန်တံ ဟၟဲပၟိက်သွက်သ္ဂောံလပ်ဗ္တိုက်ဍုၚ်သေံတုဲ ကောန်ပၞာန်မန်တံလ္ၚဵုလ္ၚဵု ဂြိပ်ဒဴလလဴထောံဒပ်အိုတ်။ ဗဂါန်ဝန် မဖျေံ−−−
−−−အသံကဵုဗက်ရာပ် ကောန်ဇာတ်သမ္ဘာ ညးမဂြိပ်ဒဴထောံဒပ်တံဂှ်၊ ဆဂှ်သၟးဟွံသေၚ် သီုကဵုမသီကေတ်ထောံပိုန်ဂြပ်ကီု၊ သီုမသ္ပကောန်ဗြဴသမ္ဘာညးတံဂှ်ကီုဟေၚ်။ ပရောဒဒှ်တံဂှ် သရာဲမန်မွဲတၠမနွံယၟု ‘တၠလ္ဂုၚ်’၊ နူကဵုဍုၚ်မုဟ်တၟံ မကဵုဏာပရိုၚ်ကဵုကုဗညာစိၚ်၊ ဗညာစိၚ်ဂွံမိၚ်ကေတ်ပရိုၚ်ဂှ် ဗညာစိၚ်က္သေံဂွံဗညာဥု၊ ဗညာတၠသ္ဇၚ်၊ ဗညာကၠေပ်တံတုဲ ဂစိုတ်ကၠေံဗဵုလဗးဗမာမနွံပ္ဍဲပယျဵုကျာ်ပိတံတုဲဟေၚ်၊ သီုကဵုမွဲဟာန်ကေုာံဒပ်ဇကုမက္လေၚ်စဴကၠုၚ်။  တုဲလုပ်ဗ္တိုက်ဍုၚ်မုဟ်တၟံ။ ဗဂါန်ဝန်တံဟွံဂံၚ်မံၚ်ပ္ဍဲမုဟ်တၟံ ဂြိပ်ဒဴအာဍုၚ်လ္ဂုၚ်နကဵုဂၠုၚ်အိုတ်။ နူမုဟ်တၟံ ဗညာစိၚ်တံ ဆက်ဆံၚ်ဇက်ဗက်ဗ္တိုက်အာ စိုပ်ဍုၚ်သြေၚ်။ ဍုၚ်လ္ဂုၚ်တေံ။  ကာလမလုပ်ဗ္တိုက်ဍုၚ်လ္ဂုၚ်ဂှ် ဒပ်ပၞာန်တၠညးအၚ်ဝတံ ဟိုတ်နူမဇက်စှ်ေကၠုၚ်ဇၞော်ကဵုဇြဟတ်တုဲ ဒပ်ဗညာစိၚ်တံဒုၚ်ဟွံမာန် ပြးဇးအာအိုတ်ဟေၚ်။
မန်တံဒဴလုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်သေံ အလန်သတ္တမ၊ ဗညာစိၚ်လုပ်ဍုၚ်သေံ
ဒပ်ဗညာစိၚ်တံ လုပ်တ္ၚီုဗ္တိုက်ဍုၚ်လ္ဂုၚ် ကေတ်ဇၞးဟွံဂွံတုဲ ပ္ဍဲအခါကာလမပြးဇးအာအိုတ်ဂှ် ဗညာစိၚ်တံမဒဴလလဴစိုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်မုဟ်တၟံ။ က္သေံပၟဝ်ဂွံတွဳဝါရဇကု မွဲဟာန်ကေုာံဂကူမန်ပ္ဍဲရးမုဟ်တၟံ လၟိဟ်မၞိဟ်ဗၞတ်မွဲလက်ပြၚ်တံ ဒဴလလဴလုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်သေံ ဂၠံၚ်ဍာ်ကျာ်ပိကီု၊ နကဵုဍာန်ဗြဝတဳကီုတုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1775)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၃၇)၊ မစိုပ်ကၠုၚ် ‘ဍုၚ်ဓန်ပူရဳ−ธนบุรี’ မဒှ်ရာဇဋ္ဌာနဳတၟိကၟိန်ဍုၚ်သေံ။ ကာလဂှ်သၟိၚ်တက်သိန် တၠညးဓန်ပူရဳ (ပစ္စုပ္ပန်ဏံ မလုပ်နွံပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ၜၚ်ကံက်)၊ မဖျေံကဵုဒၞာဲ ပ္ဍဲဍုၚ်ပထုံဋ္ဌာနဳ−ปทุมธานี’ (မနွံလ္ပာ်ဒေသဒိုဟ်သၟဝ်ကျာဍုၚ်ၜၚ်ကံက် ခရတရဴ (၄၆)ကဳလဝ်တေံဟေၚ်) ။
သ္ကိုပ်ပၞာန်တၞောဝ်ဒတောဝ်မန် မဒှ်သၟိၚ်သေံ၊ သၟိၚ်ရာမ (ပထမ)
သၟိၚ်တက်သိန်တၠညးဓန်ပူရဳ မစဴအာသွဝ် ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1782)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၄၄)။ ဗွဲကြဴဂှ်သ္ကိုပ်ပၞာန်ဇၞော်ၜါတၠ ဗညာစက္ကရဳကဵုဗညာသုရသိန် မဒှ်ကောကဵုဒေံဂှ် ဒှ်ကၠုၚ်သၟိၚ်မအုပ်ဓုပ်ကၠုၚ်ကၟိန်ဍုၚ်သေံအိုတ်ရောၚ်။  ဗညာစက္ကရဳမဒှ်သၟိၚ်ဇၞော်မဒုၚ်ယၟု ‘သၟိၚ်ရာမာဓိပတိ’။  ဗညာသုရသိန်ဂှ် မဒှ်မဟာဥပရာဇာ။  နူကဵုဒဒှ်သ္ကိုပ်ပၞာန်ဇၞော် ဗညာစက္ကရဳ ဟိုတ်နူကဵုမဂွံဒုၚ်စသိုၚ်တသိုက်သၟိၚ် မသ္ဂးယၟု သၟိၚ်ရာမဓိပတိတုဲ၊  သၟိၚ်မစေန်ဆက်စှ်ေကၠုၚ်နူတၞောဝ်ဒတောဝ် သၟိၚ်ရာမဓိပတိတံဂှ်၊ ညးမကော်ခဴစကၠုၚ် မပ္တံကဵု သၟိၚ်ရာမ (ဒုတိယ)၊ သၟိၚ်ရာမ(တတိယ)ဟေၚ်။ သၟိၚ်ရာမဓိပတိစဴအာသွဝ်တုဲ ကောန်တၠညးသၟိၚ်ရာမ(ဒုတိယ)၊ က္တဵုဒှ်သၟိၚ်။ သၟိၚ်ရာမ(ဒုတိယ)၊ က္ညစဴအာသွဝ်တုဲပၠန်၊ သၟိၚ်ရာမ(တတိယ)၊ မဒှ်ကောန်တၠညးမဒှ်ကၠုၚ်သၟိၚ်ပၠန်။  လက်ထက်သၟိၚ်ရာမ(တတိယ) မဒှ်ကောန်စဴသၟိၚ်ရာမဓိပတိဂှ် မရန်တၟံကဵုအပါဇၞော်ဇကု သၟိၚ်ရာမဓိပတိ (သၟိၚ်ရာမ ပထမ)တုဲ၊ မခၞံဗဒှ်ရုပ်ကျာ်ထွာဲမွဲဇကု၊ မဟိမု ‘ဗုဒ္ဓယတ်ဝှာ’။  သ္ပဟိုတ်ကဵုမဟိမုကျာ် ဗုဒ္ဓယတ်ဝှာ (ဝါ) သၟိၚ်ရာမ(ပထမ)ဝွံ၊ မဒှ်ဂကူမန် ဒှ်ကၠုၚ်တၠတိပ္ဍဲဍုၚ်သေံ ဗွဲကိုပ်ကၠာအိုတ်ရောၚ်။
သၟိၚ်ဗုဒ္ဓယဝ်ဝှာ (ရာမ ပထမ)ဂှ်၊ မဒှ်တၞောဝ်ဒတောဝ်မန်။  မအံက်တၠညးဂှ် မဒှ်ညးမစေန်ဆက်စှ်ေကၠုၚ် နူကဵုတၞောဝ်ဒတောဝ် ဗညာရာံ က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ပၞာန်မန် မဒဴလလဴလုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်သေံ အလန်ပထမအိုတ်တေံရောၚ်။ ဂၞကျာ်ဇၞော်ညးမနွံယၟု ‘အမရန္ဒရာပရမရာဇိနဳ’ဟေၚ်။  ဂၞကျာ်ဇၞော်ဂှ် မဒှ်ကောန်ဂကူမန်ဇေတ်ဇေတ်ရောၚ်။  မိအံက်မအံက်ညးသီုညးၜါတၠတံဂှ် မဒှ်သၞောဝ်ဒတောဝ်သေဋ္ဌဳကောန်ဂကူမန် ပ္တန်ဒၟံၚ်သ္ၚိဋ္ဌာန် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ရာဇ်ပူရဳ။  မဒှ်ဂကူမန် မဒဴလလဴလုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်သေံ အလန်စတုတ္ထရောၚ်။