cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် (ယေဗလူ)
ပရေင်ချဳဓရာင်ဂမၠိုင်
သေပ်တေမ်ဗါ ၁၃၊ ၂၀၂၂ ဂှ် နကဵု ဂကောံယေဗလူ ပန်ဂစိုတ်ထောအ် အစာဗီု ကိုဖိုးစီ၊ ညးမနွံအာယုက်ၜိုတ် ၃၈ သၞာံ၊ အဃောညးတေအ် မဒဳအာကွဳစက် သွက်ဂွံတက်ဗီု ပ္ဍဲဘာကျာ်ဒဵုတၟအ်ဗြာတ် အဃောမစိုပ် ဗဒါဲသၞေဟ်က္ၜင်ကျာတြေံ ဗဒါဲကွာန်နုင်ထုင်ရ။ အစာဗီုကိုဖိုးစိဂှ် ဒးလွဟ် ပ္ဍဲက္ဍဟ်ကီု သီုကဵု ပ္ဍဲသြိုဟ်တုဲ ချိုတ်အာ ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ်ရ။ တုဲပၠန်ကွဳစက် ကိုဖိုးစီဂှ်လေဝ် နကဵုဂကောံယေဗလူတအ် ကေတ်ဏာထောအ်ကီုရ။ ကိုဖိုးစီဂှ် ဒှ်ရဲကွာန်အစေန်၊ ပ္ဍဲကဵုဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳသၞာံ ၂၀၂၂ အပါကိုဖိုးစီ ဦးမောင်မြင့် ညးမဒှ် ညးအုပ်ဓုပ်ကွာန်ဂှ်လေဝ် ဒးဒုင်ပန်ဂစိုတ်လဝ် နကဵု ဂကောံယေဗလူကီုရ။
သေပ်တေမ်ဗါ ၉၊ ၂၀၂၂ ဂှ် နကဵု ဂကောံယေဗလူ အာပန် ရုင်သၞောဝ်ဓဝ် ခရိုင်ရေဝ် မနွံ လဒေါဝ်ဍုင်ရေဝ်။ ဂကောံယေဗလူတအ် ဍိုက်ကၠုင် နကဵုကွဳစက်တုဲ စိုပ်ကရပ်ရုင် ၜိုတ် ၆၀ ဂေက်ဂှ် ခဍိုန်ပန်ပၠန် M40 ပန်တဲ၊ တုဲပၠန် ခဍိုန်ပန်ပၠုပ် လွဟ်သၟတ်ၜိုတ် ၃၀ လတုန်တုဲ ဒဳတိတ်အာရ။ မၞိဟ်မဒးဝပ် ကေုာံ စုတိ ဟိုတ်နူဂှ် ဟၟဲရ။
အဝ်ဂေတ် ၂၅၊ ၂၀၂၂ ဂှ် နကဵု ဂကောံယေဗလူ အာလုပ်ပန် ဒပ်ကင်ဒဒန်ဇၞော် ပ္ဍဲဍုင်ရေဝ်တုဲ လုပ်အာ ပ္ဍဲအကြာအရာပ် ဖံက်ပန်သေနာတ် လပါ်အကးမဂၠိုင်ကဵုအလန်။
အဝ်ဂေတ် ၂၊ ၂၀၂၂ ဂှ် လုပ်ပန် ရုင်ကောပ်ကာဲစရင်မၞိဟ် (လဝက) ဍုင်ရေဝ်တုဲ သကိုပ်က္ဍိုက်က္ဍိုပ်ကောပ်ကာဲစရင်မၞိဟ် (လဝကဦးစီးမှုး) မွဲတၠ ကေုာံ ကောန်ရုင် ပန်တၠ ဒးလွဟ်တုဲ ချိုတ်အာ။
ဂျူလာင် ၂၈၊ ၂၀၂၂ အခိင်နူဂယးဂှ် လုပ်ပန်ဂစိုတ်ထောအ် မင်းကို ညးမဒှ်ကောန်ကွာန်ပါင်မ္ၚဵုမွဲရ။ နကဵု လဟီုဂကောံယေဗလူမ္ဂး မင်းကို ဒှ်မၞိဟ်မကြမ်ကြ ကုညးဍုင်ကွာန်မွဲ၊ ဒှ်မၞိဟ် မကေတ်စမုက် ကုပၞာန်အလဵုအသဳဗၟာမွဲရ။ ပန်ဂစိုတ် မင်းကို တုဲ ခဍိုန်ပန်ပၠုပ် အမၠံက် ၄၀မမ ပိမ ပ္ဍဲဒပ်ဗၠာဲသၟိင်ဍုင်ရေဝ်ကီုရ။
ဂျူလာင် ၂၂၊ ၂၀၂၂ အခိင်တ္ၚဲစင်ဗၠန် ၂ နာဍဳ ပန်ဂစိုတ်ထောအ် ဦးဝင်းမြင့် ညးအုပ်ဓုပ်ကွာန် အကျာံ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်။
ဂျူလာင် ၁၉၊ ၂၀၂၂ ခဍိုန်ပန် ဒပ်ကင်ဒဒန် မနွံပ္ဍဲကွာန်ချောင်းတောင်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်။
ဂျောန် ၂၇၊ ၂၀၂၂ ဂကောံယေဗလူ လုပ်ပန်ကင်ဒဒန် ကွာန်အစေန် မၞိဟ်ပၟင်ဒဒန် ဦးသန်းဌေး၊ ဦးတင်ဦး၊ ဦးကိုကိုလေး၊ ဦးမင်းမင်း၊ ဦးမြင့်စိုး ညးမသုန်တၠ ဒးချိုတ်အာရ။ နကဵုဂကောံယေဗလူ ဟီုမ္ဂး မၞိဟ်ပၟင်ဒဒန်တအ်ဂှ် ဒှ်ရဲဂကောံ ပျူစောထီး မဒှ်ဂကောံအရီုအဗင်အလဵုအသဳပၞာန်ရ။
ဂျောန် ၁၇၊ ၂၀၂၂ အခိင်ဂယး ၈ နာဍဳ ၁၀ မိနေတ်ဂှ် ဂကောံယေဗလူ လုပ်ပန်ဂစိုတ်ထောအ် ကောန်ကွာန်ကြုင်လံင်တြေံ မနွံယၟု အရှည်ကြီး။
ဂျောန် ၁၆၊ ၂၀၂၂ အခိင်နူဂယး ဂကောံယေဗလူ လုပ်ပန်ဂစိုတ်ထောအ် ကောန်ကွာန်ပါင်မ္ၚဵု မနွံယၟု မွန်လေး ပ္ဍဲကွာန်ၜိုပ်ထဝ်၊ ဂကောံယေဗလူဟီု မွန်လေးဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မကဵုပရိုင် ကုဒပ်ပၞာန်ဗၟာရ။
မေ ၁၀၊ ၂၀၂၂ အခိင် ၁၁ နာဍဳ ၄၅ မိနေတ် ဂကောံယေဗလူ လုပ်ပန် ဒပ်ပၞာန်ပၞာန် တမ်ဒပ် ၅၉၁၊ နူမ္ၚး ကၠုင်မွဲတဲဓဝ်တုဲ ပန်ပၠုပ်သေနာတ် အတိုင်လဟီုဂကောံယေဗလူမ္ဂး ကောန်ပၞာန်ဗၟာ ချိုတ်အာ ၄ တၠ။
ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၉၊ ၂၀၂၂ အခိင်လဒေါဝ်တ္ၚဲ ၜိုတ် ၁၂ နာဍဳဂှ် ဂကောံယေဗလူ ပန်ဂစိုတ်ထောအ် ဦးအောင်နိုင်ဝင်း ညးမဒှ်သကိုပ်ဒပ်ပၞာန်ဗၟာတြေံ၊ ပ္ဍဲဂတမုက် ရုင်ဂဥုဲမသက္ကုင္ၚုဟ်မး ညးဍုင်ကွာန် မပံက်လဝ် နကဵုကျာ်ဇၞော်ဒဵုတၟအ်ဗြာတ် ပ္ဍဲကွာန်ပုပ္ဖဝတဳ။ အတိုင်လဟီု ဂကောံယေဗလူမ္ဂး ညးဂှ်ဒှ်မၞိဟ်စန်ဒက် ပါ်ဆီ အကြာဂကူမန်တအ်ရ။ ဦးအောင်နိုင်ဝင်းဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မကၠောန် ကမၠောန်ပရဟိတ ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ရေဝ်မွဲတုဲ ဗွဲတၟေင် လုပ်ဗိုင်ကၠောန်ဒၟံင် ပ္ဍဲဘာဒဵုတၟအ်ဗြာတ် ပ္ဍဲသွာင်ပရေင်မၞိဟ်ရ။
နန်သၟိင်ဝါရဳရူ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ မုတ္တမ
ဘာနန်သၟိင်ဝါရဳရူ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ မုတ္တမ ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသုနန္ဒ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၁၊ ဝှ် ၂၂။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
တိုက်ဇၞော်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကုန်ဗတဳ
ဘာတိုက်ဇၞော် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကုန်ဗတဳ ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသုနန္ဒ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၀၊ ဝှ် ၄၇။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
စိတ္တသုခမဏ္ဍိုင်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကုန်ဇြဲဇၞော်
ဘာစိတ္တသုခမဏ္ဍိုင် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကုန်ဇြဲဇၞော် ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသြဘာသ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၂၊ ဝှ် ၁၇။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
တၟိ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဝါကပိုဟ်
ဘာတၟိ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဝါကပိုဟ် ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသဳလဝန္တ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၉၁၊ ဝှ် ၇၁။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
ကထိနမေဒိနဳ ပြကိုဟ်
ဟိုတ်ပြကိုဟ်ဏံဂွံက္တဵုဒှ်တိုန်
ကထိနတ္ထာရောစ နာ​မေသ သဗ္ဗဗဒဒ္ဓေဟိ အနုညာတော ဗွဲမညဳသာကဵု ဂလာန် အ္စာအဋ္ဌကထာသာ်ဝွံ အရာကိစ္စပွမလလးက္ထိုန်မ္ဂးဂှ် ကျာ်တြဲဂမၠိုၚ်အိုဿီု မကလိလောန် မသ္ပအာပရိနိဗ္ဗာန်မတုဲအာတေံဂှ် သ္ပလဝ်အနုညာတ်ကဵုကၠုၚ် အခေါၚ် ကုခမဳသၚ်မဒှ်ကောန်ကျာ်အိုတ်ရ၊ ကျာ်တြဲဂေါတမပိုဲဏံပၠန်လေဝ် အတိုၚ်လ္အာကျာ်တြဲ တမၠာတမၠာတေံကီု တၞဟ်န ဂွံလလးက္ထိုန် သ္ပလဝ်အနုညာတ် ကဵုတဴအခေါၚ်ကုခမဳသၚ် မဒှ်ကောန်ကျာ်တံ ပၠန်ရောၚ်။
သ္ပတမ်နူကဵုကျာ်တြဲ မသ္ပအနုညာတ် ကဵုအခေါင် သွက်ဂွံလလးက္ထိုန်တုဲ တွဵုရးဗုဒ္ဓဘာသာတံ မသ္ပဒတဴပ္ဍဲမန် ဍုၚ်ဗၟာအလုံကွာန် အလုံဘာအိုဿီု မွဲသၞာံမွဲဝါ ကဵုတဴဒါန်သ္ၚာက္ထိုန်လလး တဴက္ထိုန် ရိုဟ််ဟ်သၞာံ ဟွံဂွံပိုတ်အိုတ်ရ၊​​
ဂဒူ
=ဂဒူ= ဂဒူ ဝွံ မဒှ်အရပ်စပ်ဂကူမန် မလုပ်ကဵုဝၚ်၊ ဂကူတအ် ​ဗက်ကဵုအကာဲအရာဥတုရာသဳတုဲ ​ခၞံဗဒှ်ရပ်စကာ အရပ်စပ်နာနာအိုတ်ရ။ ကေၚ်ဆဵုလဝ် ညးကၠောန်လဝ်ဂဒူ နကဵု သၠတၞိ၊ သၠၜဝ် ကီုရ။ အခိင်ဗြဲဂူကီု၊ တ္ၚဲကာတ်ကီု စကာဂဒူတုဲ စဵုဒၞါဗြဲ၊ စဵုဒၞါပရာန်တ္ၚဲ အိုတ်ရ။ ဂဒူဏံဂှ် ဒှ်အပေါတ်မန်တြေံတြဟ် မွဲသာ်ရ။ အခိၚ်ကသီုဗြဲဂူမ္ဂး သွက်ဂွံစဵုဒၞါဗြဲဂှ် သၟာဂူ၊ သၟာဗ္ၚတအ် စကာဂဒူတုဲ တိတ် ဇိက်ဗ္ၚထဲတိ အိုတ်ရ။ ခေတ်လၟုဟ် ညးစကာဂဒူအောန်အာ ကြပ်ဟွံဆဵုရ။ ဆဵုမ္ဂး လဴထ္ၜးစကီုညိအဴ။ တၚ်သမ္တီ။   ။ သၟိၚ်ဝါရေဝ်ရောဝ် (က) သၟိၚ်မဂဒူ ဂှ် နူညးဍောတ်တ်တေံ အဃောမိမညးဇိက်ဗ္ၚထဲဒၟံၚ်တိဂှ် ဂုန်နူမိမညး စွံလဝ်ကောန်ၚာ်လ္တူဇုက်ဗၞၚ် ဂြောပ်လဝ်နကဵုဂဒူဂှ်ရ ကော်ခဴစညး မဂဒူ ရောၚ် ဂွံလ္ၚတ်ကေတ်ရာဇာဝၚ်မန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂဒူဝွံ ဒှ်အပေါတ်မန်တြေံတြဟ်မွဲ နွံကဵုဝၚ်ရောၚ်။
[[File:ဂဒူ.png|ဂဒူ
တၞံ
တၞံ(Plant) ဂှ် ဒှ်အရာ မနွံကဵု ကလာပ်ရုပ်နာနာ၊ မဂျိုင်တန်တဴ နကဵု photosynthetic eukaryotes မဒှ်ဂကောံ ရုက္ခလောက (kingdom Plantae) မပ္တံ တၞံဆု၊ တၞံရာပ်၊ တၞံသၞေဝ်၊ အိက်ၚေက်တအ်ရ။ နကဵု နဲကဲတြေမ်မ္ဂး ပ္ဍဲလောကၜါ သတ်မဂျိုင်လမျီု သီုဖအိုတ် မပ္တံကဵု တိရစ္ဆာန်တအ်ဂှ် ပၠုပ်စုတ် ပ္ဍဲသတ္တလောကတုဲ တၞံဂမၠိုင် သီုကဵု အိက်ၚေက်၊ ပတိုဟ်တအ်ဂှ် ပၠုပ်လဝ် ပ္ဍဲ ရုက္ခလောက ရ။ ဆဂး ပွံက် ရုက္ခလောက (definitions of Plantae) လၟုဟ်ဂှ် ပတိုဟ်၊ အိက်ၚေက် ဂကူလ္ၚဵု ကေုာံ prokaryotes မဒှ်အရာ ဨကကလာပ်ရုပ်ဂမၠိုင်တအ်ဂှ် ဟွံပၠုပ်စုတ် ပ္ဍဲရုက္ခလောကရ။
တၞံသၚေက်ဂမၠိုင် (Green plants) ဂှ် ဒြဟတ်ဍေဟ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ကၠုင်နူ လျးတ္ၚဲ၊ ဗွဲတၟေင် တၞးသၚေက် (chloroplast) မနွံကဵု endosymbiosis ဟွံသေင်မ္ဂး cyanobacteria တအ်ဂှ် နကဵု လျးသံယိုဂ် (photosynthesis)ဂှ် ဖန်ဗဒှ်ပတိုန် ဒြဟတ် (ဝါ)အဟာရဇကု ညံင်ဂွံဂျိုင် ကေုာံ ဇၞော်ဂေါဝ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု တၞးသၚေက်ဍေဟ်တအ် နွံကဵု နွံကဵု အသာ်သၚေက် (chlorophyll) a ကဵု b ရ။ အရာဏအ်ဂှ်ရ ပကဵုဍေဟ်တအ် ညံင်ဂွံဒှ် အသာ်သၚေက်ရ။ တၞံလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဒှ် parasitic ဟွံသေင်းမ္ဂး mycotrophic ကေုာံ ဟွံမဲကု အစောမ်စရာဲ သွက်ဂွံကၠောန်ပ္တိတ် အသာ်သၚေက် (chlorophyll) တုဲ ကၠောန်ပ လျးပယိုဂ် ဟွံဂွံတုဲ ဒးဗဒဗဒါဲ နူကဵု တၞံတၞဟ်တအ် မကၠောန်ပတိတ်လဝ် ဒြဟတ်တအ်ရ။ တၞံတအ်ဂှ် နွံကဵု ပရေင်မကလေင်ခၞံပတိတ် နကဵုဆက်ဆောံလိင် (sexual reproduction) ကေုာံ မခၞံဗဒှ်တၞောဝ်တၟိ နကဵုနဲတၞဟ် (alternation of generations)ရ။ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး ပရေင်ကလေင်ခၞံပတိတ် နကဵုဆက်ဆောံလိင်ဂှ် နွံဂၠိုင်ရ။
ဂကူတၞံ သီုဖအိုတ် နွံၜိုတ် ၃၂၀,၀၀၀ တုဲ ပ္ဍဲတအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် အကြာ ၂၆၀-၂၉၀ ဂကူဂှ် ပ္တိတ် မ ရ။ တၞံသၚေက်တအ်ဂှ် ပ္ဍိုက်ဗပေင်ဒၟံင် ဓါတ်မဝ်လေကျူ အံက်သေဂျေန် (molecular oxygen) မဒှ် အရာမနွံပၟိက် ပ္ဍဲကဵုဂၠးတိဏအ် ကေုာံ အရာသဇိုင်အဓိက သွက်သၞောတ်ဂေဟဂၠးတိ (Earth's ecosystems) ညံင်ဂွံဂေတ်ရ။ တၞံ မပတိတ် သြောအ် (grain)၊  သတ် (fruit) ကေုာံ သၞေဝ် (vegetables) တအ်ဂှ်လေဝ် ဒှ်အရာအဓိက စၞစ ကောန်မၞိဟ်တအ်တုဲ ကောန်မၞိဟ်တအ် တဵုလွဳကၠုင်ဒၟံင် နူကဵု သၞာံမဂၠိုင်ကဵုလ္ၚီရ။ တၞံတအ်ဂှ် ရပ်စပ် စကာဒၟံင် ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲအရာ ယေန်သၞာင် ပြဝေဏဳဂမၠိုင် မပ္တံ မစြဟ်ဝက်၊ ပူဇဴကျာ်၊ ဗလိ ဒေဝတဴကီု သီုကဵု စကာ ပ္ဍဲအရာ မသြိုင်ခၞံ မပ္တံကဵု ဆု သွက်ဂွံသြိုင်သ္ၚိ၊ ဒက်ဂၠုင်၊ ကပေါတ်ကသူ မချူ မပတံကဵု လိက် ကေုာံ ဒဗျဂဥုဲဇဗဂမၠိုင်ကီုရ။ ပညာမလ္ၚတ် တၞံတအ်ဂှ် ညးကော်စ ရုက္ခဗေဒ  (botany) မဒှ် လစှ်ေ ဇဳဝဗေဒ (biology) ရ။
Embryophytes
thumb|Dicksonia antarctica, a species of tree fern
ဇမြ (Fossils)
thumb|A petrified log in Petrified Forest National Park, Arizona
လဒက်ပတန်၊ ဇၞော် ကေုာံ ဇၞော်မောဝ် Structure, growth and development
thumb|The leaf is usually the primary site of photosynthesis in plants. left|thumb|There is no photosynthesis in deciduous leaves in autumn.
သင်ဂြး Photosynthesis
Plants are photosynthetic, which means that they manufacture their own food molecules using energy obtained from light. The primary mechanism plants have for capturing light energy is the pigment chlorophyll. All green plants contain two forms of chlorophyll, chlorophyll <i id="mwAyI">a</i> and chlorophyll <i id="mwAyQ">b</i>. The latter of these pigments is not found in red or brown algae. The simple equation of photosynthesis is as follows:
Food
thumb|Mechanical harvest of oats.
ကဏ္ဍ:ပြန်လည်မဆန်းစစ်ရသေးသော ဘာသာပြန်များပါဝင်သည့် စာမျက်နှာများ
လဟိင်သာယာ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဒရိင်
ဘာလဟိင်သာယာ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဒရိင် ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တနန္ဒသာရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၂၊ ဝှ် ၃၂။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
ဇၞော်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဝါကပိုဟ်
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တစန္ဒိမာ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၅၊ ဝှ် ၃၅။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
မဟာသမယ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဒရိင်
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသဳဟ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၃၊ ဝှ် ၄၄။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
တိပိဋကာရာမ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်အလှာ်
ဘာတိပိဋကာရာမ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်အလှာ် ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဂုဏာစရိယ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၃၊ ဝှ် ၅၃။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
ဒေါဝ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်လှာ
ဘာဒေါဝ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲကွာန်လှာ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၁ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တကောသလ္လ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၇၊ ဝှ် ၄၇။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
တှ်ေ (တၞံ)
တၞံတှ်ေ (Marsilea) ဂှ် နွံဂကူတၞဟ်ခြာ သီုဖအိုတ် ၜိုတ် ၆၅ ဂကူ မလုပ်တၞောဝ်ဗဳဇ Marsileaceae။ ယၟု နကဵု ဘာသာအင်္ဂလိက် မကော်ဂး မာသဳလေ (Marsilea) ဂှ် ခုတ်ခဴလဝ် နကဵု ယၟုသၟာသဘာဝ ဂကူအဳတလဳ Luigi Ferdinando Marsili (1656–1730) ရ။
ယၟု ဗီုအင်္ဂလိက် ဓမ္မတာမ္ဂး ညးကော်စ water clover ကဵု four-leaf clover ဟိုတ်နူကဵု တၞးဍေဟ်ဒှ်ဒၟံင် ဂတှ်ေပန်ကရေက်ရ။ နကဵု ဘာသာဗၟာ ညးကော်စ မှိုနားတို။
လွပ်
thumb thumb|Marsilea hirsuta was introduced to the Azores but formerly thought to be an endemic species, M. azorica
နဒဒှ် စၞ
တှ်ေ မနွံကဵု ဂကူဗွဲမဂၠိုင် ဂကူမဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲအဝ်သတေလျာ ဗီုကဵု Marsilea drummondii တအ်ဂှ် စဂွံဒၟံင်၊ ဂကူရးတၞံအဗဝ်ရဳဂေန်တအ်ကီု ညးဗုဗု မကၠုင်စိုပ်တၟိတၟိ ခေတ်ကၠာတေအ်လေဝ် စဒၟံင်ကီုရ။ ညးတအ် ကော်စ နကဵု ဘာသာရးတၞံ ngardu ဟွံသေင်မ္ဂး nardoo။ ပ္ဍဲကဵု တှ်ေ ဂကူ Marsilea drummondii ဂှ် နွံကဵု ဓါတ်အေန်ဇြာင်မာ (enzyme) မပလီုကဵု ထိယျာမိန် (thiamine) (vitamin B1)၊ သွက်တိရစ္ဆာန် ဗီုကဵု သဵု ကေုာံ ချေဟ်တအ်မ္ဂး ဓါတ်ဂှ် ကဵုအန္တရာယ် ကုက္ဍဟ်ဍေဟ်တအ်မာန်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဍာ်ဇၞော် ပ္ဍဲ Gwydir River ဂှ် သဵုချိုတ်အာ ၂၂၀၀ ဟိုတ်နူ စဒးတှ်ေ။
ကၟာၜဳ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကၟာၜဳ
ဘာကၟာၜဳ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကၟာၜဳ ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တတေဇဝဏ္ဏ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၂၊ ဝှ် ၃၄။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
သဳဥပုသ်
သဳဥပုသ် ပ္ဍဲတ္ၚဲဥပုသ် သဳဒ္စါံ၊ သဳဒ္စိတ်၊ သဳစှ် ခရှ်ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာတအ် မဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ်တအ်ဂှ် သဳဥပုသ် ကော်ခဴစအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲတ္ၚဲဟွံသေၚ်ကဵုတ္ၚဲဥပုသ်တအ် သဳမသုန်ဟေၚ် ဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ်ဂၠိုၚ်တုဲ တ္ၚဲပြဲတ္ၚဲတၟေၚ် မပ္တံ တ္ၚဲသဘၚ်အတးသၚ်္ကြာန်၊ တ္ၚဲပ္တုဲဒါန်ကုသဵု လ္ၚဵုလ္ၚဵုတအ်လေဝ် ဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ် သဳဥပုသ်အိုတ်ရ။ သဳ ထပိုဲသာမဏဳ၊ သဳလဗြဴမိန်တအ် မဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ်ဂှ် ဒးမၚ်မွဲ ညံၚ်သဳဥပုသ် မွဲတ္ၚဲဓဝ်ဟွံသေၚ်၊ အရိုဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲ မသ္ဒးမၚ်မွဲတဴတုဲ ဟွံလုပ်လၟိဟ်ပ္ဍဲသဳဥပုသ်ရ။ ဗြဴမိန်တံလေဝ် ဗွဲပကတိ သဳဒ္စါံ၊ သဳဒ္စိတ်ဟေၚ် ဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ်ဂၠိုၚ်တုဲ ပ္ဍဲတ္ၚဲပြဲတ္ၚဲတၟေၚ်ဟေၚ် လေပ်ဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ်သဳစှ်အိုတ်ဂှ်လေဝ် နွံတဴအိုတ်ရ။
ဝေါဟာမ္ဂး သဳဥပုသ်ဝွံ နူဝေါဟာပါဠိ ဥပေါသထသဳလဂှ် နဒဒှ်ဝေါဟာမန် ပါဠိလီု ရပ်သုၚ်စောဲတဴရ။
အကာဲအရာမမၚ်မွဲ တၞဟ်ဟ်
သဳဥပုသ်ဂှ် ဟိုတ်နူအကာဲအရာမၚ်မွဲတုဲ တၟေၚ်တိတ်ဒှ်အာ ပိဂကူရ။
သရဂုဏ်ပိ၊ ဓရ်သဳလ၊ ဓရ်ဘာဝနာ မမိက်ကဵုမွဲမွဲ ဟွံပၠောပ်ဂၠံစိုတ်တုဲ ချပ်မံၚ် သွက်ဂွံစသုၚ်၊ ဟီုဂးမံၚ်တိရစ္ဆာနကထ ဂလာန်လၞၚ်ကုနိဗ္ဗာန်တုဲ မံၚ်တဴဂှ် မမိက်သ္ဂးရ။ ဥပုသ်မြဴသာ်ဝွံ အောန်ကဵုဖဵုရ။
လတူသတ်လ္ၚဵုဟေၚ် ကဵုစွံပ္တန်ဓရ်မေတ္တာ၊ ကရုဏာတုဲ လတူသတ်လ္ၚဵု ဟွံကဵုစွံပ္တန်ဓရ်မေတ္တာ၊ ကရုဏာရ။ ဟိုတ်နူစွံမေတ္တာ ကရုဏာ လတူသတ္တအ် ဟွံညဳသၟဟ်ဂှ်ရ ကၠိလောန်ဒၟံၚ် ကေၚ်ကာပါဏာတိပါတရ။
"ယွံအမာံ ဂၠိက်ယာတ်အိုဿီု ဖျေံကၠေံတုဲ ဟီုသာ်ဝွံညိ 'အဲဝွံ မမိက်ကဵုမွဲမွဲလေဝ် ဟွံဒးမဲ ဟွံဒးဂွိၚ်ရ'" သာ်ဝွံ ကဵုကွးဇကု ဒ္ဂိုန်ဒ္ဂေတ်ရ။ (အယာံမာတ်ပါဲကၠေံ လွိက်လတက်ဂှ် သီုကိလေသဟွံအိုတ်ဏီ အိုတ်အာတုဲရ) ပွမကဵုဟီုဂးသာ်ဂှ် ဒှ်မုသာဝါဒရ။
ပ္ဍဲတ္ၚဲယးဂတ (သီုဟွံမွဲကဵုသဳဥပုသ်) မပ္တံစၞဘောဇိုန် ဇံၚ်ခါတ် (မဒှ်သွက်ညးမၚ်သဳဥပုသ်)ဂှ် သ္ပပြဘိုဂ်မ္ဂး ဒှ်အဒိန္နာဒါနရ။ ဥပုသ်သာ်ဝွံ ဟွံမွဲကဵုဖိုလ်ရ။
ဇၞော်ပၟဝ်ဒၟံၚ် အနုဿတိကမ္မဋ္ဌာန်မသုန်ဝွံ မမိက်ကဵုမွဲမွဲတုဲ စိုတ်မကၠိခ္ဍက်ဂှ် တၞဟ်နဂွံသ္အးဇ္ၚးအာ လွဳပရာတုဲ ပွမမၚ်မွဲတဴဥပုသ်ဟေၚ်ရောၚ်။
အစဳရေၚ် ဗီုဂွံမၚ်သဳဥပုသ်
ညးမမၚ်သဳဥပုသ်ဂှ် ၁။ "တ္ၚဲယးမ္ဂး (တ္ၚဲဥပုသ်) ကြက်မၚ်သဳဥပုသ်ရ" ရဴဝွံ ပၠောပ်ဂၠံစိုတ်တုဲ ပ္ဍဲတ္ၚဲဏံဟေၚ် ကမၠောန်သ္ၚိ မပ္တံအာဟာရဂှ် မ္ဒးစဳရေၚ်လဝ်ရ။ ကမၠောန်ဇကု ညံၚ်ဂွံတုဲတန်မံၚ်ကီု၊ ကိစ္စဘောဇိုန် သွက်ဂွံပြဘိုဂ် ပ္ဍဲတ္ၚဲဥပုသ်ကီု မ္ဒးစဳဇန်လဝ်ဒတုဲတုဲ မမိက်သ္ဂး။ ၂။ ပ္ဍဲတ္ၚဲဥပုသ် နူပြဟ်ဟ်ဟေၚ် ပ္ဍဲဇရေၚ်ခမဳတြုံကီု၊ ခမဳဗြဴကီု၊ ဥပးတြုံ ဥပးဗြဴ မတီကၠိုဟ်သဳစှ်ကီု ထေက်ကဵုဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ်သဳဥပုသ်ရ။ ၃။ ယဝ်ဖ္ဍောတ်ပတိုန်ပါၚ် ပါဠိဟွံသၟဟ်အစောံမ္ဂး "ဥပုသ်သိက္ခာပိုဒ်ကျာ်မပညပ်လဝ်ဂှ် မၚ်မွဲရ" ရဴဝွံ မ္ဒးသ္ပအဓိဋ္ဌာန် သှ်ပတဴဂၠံစိုတ်ရ။ (ပ္ဍဲကာလလၟုဟ် ခမဳတအ် ဗ္တောန်ကဵုတုဲ ပတိုန်ပါၚ်ဟွံမာန်ဟွံမွဲ၊ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ထေက်ကဵုသောၚ်ထ္ၜး ဗီုမန်ရ။ ဗီုမန်သက်က်လေဝ် ဒ္ဂိုန်သဳဂွံကီုရ။) ၄။ ခမဳ မဗ္တောန်ထ္ၜးဟွံမွဲမ္ဂး အလဵုဇကု ဖ္ဍောတ်ပ္တိတ်ရမျှာၚ်တုဲဟေၚ် မ္ဒးဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ်ရ။ ၅။ ဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ်သဳဥပုသ်တုဲ ညံၚ်ရဴနိဂဏ္ဌဥပုသ်ကီု ပွမပကီုပြိုက်ဘဲ ကုညးသ္အာၚ်ကီု၊ ပွမဗ္တိုက်ဖ္အောဝ်ကီု ဟွံဂပ်ဝ်ကၠိလောန်ရ။ ၆။ သ္ပပြဘိုဂ် ညံၚ်ခမဳတအ် မွဲဗဂါပ်ဟေၚ်တုဲ ဂပ်ဝ်ကလၚ်ဓရ်၊ ပၟဝ်ဘာဝနာရ။ မံၚ်သာ်ဝွံဟေၚ် ဒှ်အရိယဥပုသ်မာန်ရ။
နဲကဲ ဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ်သဳ
ဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ်သဳဂှ် နွံၜါနဲရ။ ပွမဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ် ဗွဲခ္ဍန် မွဲဂကောံဓဝ်၊ ပွမဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ် ဗွဲတြး မွဲတုဲမွဲ ၜါနဲဝွံဟေၚ်ရ။ ဗီုဂွံဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ် ဗွဲခ္ဍန်- အဟံ ဘန္တေ တိသရဏေန သဟ ပဉ္စသဳလံ သမာဒိယာမိ။ (ဝါ) အဟံ ဘန္တေ တိသရဏေန သဟ ပဉ္စၚ်္ဂသမန္နာဂတံ သဳလံ သမာဒိယာမိ။ ဣဏအ်ဂှ် ဒှ်ဗီုဂွံဒဂိုန်သဳမသုန်ရ၊ သဳသ္အာၚ်လေဝ် နိဿဲကေတ် နဲဏအ်တုဲ ဂပ်ဝ်တီကေတ်ရ။ နဲခ္ဍန်ဝွံ ကာလအခိၚ်မဍန်ဂြက် မလေပ်ကဵုတဴဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။ ဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ်မွဲဂကောံဓဝ်တှ်ေ သဳလီုလာ်အာမွဲဍောၚ်မ္ဂး လီုလာ်အာဖအိုတ်ရ။ ဗီုဂွံဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ် ဗွဲတြး- ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏိ သိက္ခာပဒံ သမာဒိယာမိ၊ အဒိန္နာဒါနာ ဝေရမဏိ သိက္ခာပဒံ သမာဒိယာမိ မပ္တံသာ်ဝွံ မွဲတုဲမွဲ နနဲပကတိ ယဝ်ဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ်မ္ဂး သဳလီုလာ်အာမွဲဍောၚ်မ္ဂး မွဲဍောၚ်ဂှ်ဟေၚ် လီုလာ်အာရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
သၞောဝ်လိက်မန်
သၞောဝ်လိက်မန် ဝွံ ဒှ်မုက်လိက် မူဂမျိုင် သွက်ဂွံချပ်ဂၞန် ပ္ဍဲအရာမဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပဒတန်လိက်မန် နကဵု အေန်သတဳကျုတ်ဘာသာမန်ရ။ နကဵု အေန်သတဳကျုတ်ဘာသာမန်ဂှ် ရန်တၟအ်လဝ် လ္ၚတ်သၞောဝ်လိက်မန်တုဲ ကၠောန်ဗဒှ် တေသြရဳ မဆေင်ကဵု လိက်မန်နာနာတုဲ ဗွဲကြဴ ညံင်ဂွံ ဖျေဟ်ပဒတန်ကိုန်ဂစိုတ် လိက်မန်ရ။
သၞောတ် ကြိယာ မပနာမ်
"”မကြိယာ မနွံကဵုကၟက် ပရးတုဲ ပမနာမ် (ဟွံသေင်မ္ဂး) ပရး ဒုင်ဂစိုတ် ကမ် လဒေါဝ် တုဲ ပမနာမ်”"
ဥပမာ ကၠောန် (ကြိ)၊ ကမၠောန် / ကလောန်။ ကၠတ် (ကြိ)၊ ကမၠတ် / ကလတ်
ဗျည် မချူ ချ ဂမၠိုၚ်။
ချ ဂှ် နူတမ် ကၠုၚ်နူ က ကဵု သ ၜါလဇံက် (က္သ၊ ကျှ)၊ တုဲ ပ္တိတ်ရမ္သာင် ချ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကာလ ကြိယာတအ်ဏအ် မပမနာမ်လေဝ် ဒးပရး။
ဥပမာ ချူ (ကြိယာ)၊ ကသူ (နာမ်) ချဴ (ကြိယာ)၊ ကသဴ (သွဴ) (နာမ် ချဟ် (ကြိယာ)၊ ကသှ် (နာမ်) ချတ် (ကြိယာ)၊ ကသတ် (နာမ်) ချိုတ် (ကြိယာ) ကသိုတ် (မြိပတ် - ဂမ္စိုတ်) ဂမ္စိုတ်
သၞောတ်မပ မနာမ် သွက်မကြိယာ ရမ္သာင်မွဲဂမၠိုင်
"”မကြိယာ ရမ္သာင်မွဲ မဒှ်ဗျည်ရမ္သာင်ဇြိုဟ်တအ် (peripheral voice) ပရးရမ္သာင်တုဲ ပမနာမ်”"
(ဥပမာ - ရမ္သာင်ဇြိုဟ် ကဂှ် ဒှ် ခ၊ ရမ္သာင်ဇြိုဟ် ဂဂှ် ဒှ် ဃ)ဂှ် ဗွဲစၟတ် ဗျည်ရမ္သာင်သာဂှ် စုတ်ရမ္သာင်ဟ တုဲ ဒှ်အာ ရမ္သာင်ဇြိုဟ် ဟိုတ်ဂှ်ရ (က+ဟ= ခ) ဂှ်ရ ပရးရမ္သာင်တုဲ ပမနာမ်ရ။
ဥပမာ (က+ဟ= ခ) ခံက် (ကြိယာ)၊ ကဟံက် (နာမ်) ခါ် (ကြိယာ)၊ ကဟာ် (နာမ်) ဆာန် (ကြိယာ)၊ စဟာန်၊ (မြိပတ် - ဇြဟာန်) ဇြဟာန် ဆာဲ (ကြိယာ)၊ စဟာဲ (မြိပတ် - စရာဲ)
ဗျည် သ္ၚ
သ္ၚ ဂှ် ဒှ်ဗျည် ရမ္သာင်ဇြိုင် ဟ။ နဲမဖန်ဗဒှ်ဂှ် (သ+ဟ=သ္ၚ) စၞး ဟ ဂှ် ၚ လေဝ် ဒှ်မာန်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကြိယာ နကဵုဗျည် သ္ၚ တအ်ဂှ် ကာလမပ မနာမ်မ္ဂး ပရး၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒုင် ဂစိုတ်ကမ်လဒေါဝ်။ တင်စၟတ် ဟိုတ်မဗက် ကဵုရမ္သာင်တုဲ စၞး သ ဂှ် ဒှ်အာ ဇ ဗွဲမဂၠိုင်။ တင်စၟတ် - ဟ ကဵု သ္ၚ ဂှ် မန်ကၞောတ်ၜဳ (မန်ရဝ်) တအ် ဟီုပါ်ရမ္သာင်ဒးဂၠိုင်။
ဥပမာ သ္ၚောဲ (ကြိ)၊ သမ္ၚောဲ (မြိပတ် - ဇမ္ၚောဲ) ဇမ္ၚောဲ။ ဟု (ကြိ)၊ သ္ၚု (နာမ်)၊ (ဝါကျ ဥပမာ - ဍုန်ပုင် သ္ၚုဣကြောဟ် စုတ်ဍာ်အောန် ပုင်ဟုအာ။) သ္ၚေဝ် (ကြိ)၊ သမ္ၚေဝ် (နာမ်)။ သ္ၚိတ် (ကြိ)၊ သမ္ၚိတ်။
သၞောတ်မပ မနာမ် သွက်မကြိယာ ရမ္သာင်မွဲ ဗျည်ပထမ (ဝါ) ဗျည်ရမ္သာင်သာဂမၠိုင်
""မကြိယာ ရမ္သာင်မွဲ မဒှ်ဗျည်ရမ္သာင်သာတအ်ဂှ် ကိုန်ဂစိုတ်ဟွံမဲတုဲ ကေတ်ဗျည်တၞဟ်မွဲ စွံလက္ကရဴ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး စွံဂတ တုဲ ပမနာမ်၊ ဗွဲမဂၠိုင် စုတ် ဏ/န ကြဴတုဲ ပနာမ်ဂှ် ဆဵုဂၠိုင်။”"
ဗျည်ရမ္သာင်သာဂမၠိုင် - က၊ င၊ စ၊ ည၊ တ၊ ဏ၊ ပ၊ မ၊ (ယ)၊ (ရ)၊ ဠ၊ (ဝ)၊ သ၊ ဟ၊ ၜ၊ အ။
က (က + ဏ ) ဥပမာ ကှ်ေ (ကြိ)၊ ကၞေဟ် (နာမ်)။ ကေပ် (ကြိ)၊ ကၞေပ်၊
ယ (ယ + ဝ) ဥပမာ ယီု (ကြိ)၊ ယဝီု (နာမ်)၊ ယာံ (ကြိ)၊ ယဝါံ (နာမ်)၊ ယဵု (ကြိ)၊ ယဝဵု (နာမ်) လဆောဝ် ဗွဲတၟေင်ပ္ဍဲလဟီု ဣဝဵု။
တ (တ + ဏ) ဥပမာ တက် (ကြိ)၊ တၞက် (နာမ်)၊ တိုန် (ကြိ)၊ တၞိန် (နာမ်)၊
ပ (ပ + ဏ) ဥပမာ ပံက် (ကြိ)၊ ပၞံက် (ပၞံက်) (ကြိယာပံက် မန်တြေံ ချူ ပေါက် တုဲ ပ္ဍဲမနာမ် ပၞောက်)။ ပိုက် (ကြိ) ပၞိက် (နာမ်)။
ဗျည်ရမ္သာင်ဇြိုင်ဂမၠိုင် - ဂ၊ ဇ၊ ဒ၊ န၊ ဗ၊ (ယ)၊ (ရ)၊ လ၊ (ဝ)၊ ၝ။
ဂ ဂံင် (ကြိ)၊ ဂၟံင်။
ဇ ဇိက်(ကြိ)၊ ဇၟိက်(နာမ်)။ ဇူ (ကြိ)၊ ဇၞူ(နာမ်)။
ဒ ဒန် (ကြိ)၊ ဒၞန် (နာမ်)။ ဒက် (ကြိ)၊ ဒၞက် (နာမ်)။
ရ ရတ် (ကြိ)၊ ရနတ် (မြိပတ် နတ်/နောတ်) နောတ်။
လ လီု (ကြိ)၊ လၞီ (နာမ်)။
သၞောတ်မပ မနာမ် သွက်မကြိယာ ရမ္သာင်မွဲ
""မကြိယာ ဗျည်မွဲမ ဍ၊ ရ၊ ၜ ပြံင်လှာဲ လမ။ သွိုရ်အး(-ို) မ္ဂး ပြံင်လှာဲ သွိုရ် ဣ) ဟွံသေင်မ္ဂး သွိုရ် ဥ”"
ဍ (လ + မ) ဥပမာ ဍောင် (ကြိ)၊ လမောင်/လၟောင်။ ဍုဟ် (ကြိ) လမုဟ်။
ရ (လ + မ) ဥပမာ ရိုဟ် (ကြိ) လၟိဟ် (နာမ်)။ ရေင် (ကြိ) လၟေင်။
ၜ (လ + မ) ဥပမာ ၜိုဟ် (ကြိ) လမုဟ် (ဥတုကျာၜိုဟ်ဂှ် ဒှ်အာ ဥတုမုဟ်ကျာ)။ ဍာ်ၜိုဟ်ဟ် ဂှ် ဍာ်လမုဟ်။ ဍောင်ၜိုတ် (ကြိ)၊ လၟောင်လၟိတ် (နာမ်)။ ၜတ် (ကြိ) လမတ်/လၟတ် (လဆောဝ်ဒှ်အာ ကၟတ်။ (ကၠောန်)ၜိုတ် (ကြိ)၊ (ကမၠောန်)လၟိတ်/လမိတ်။
သၞောတ်မစပ်ကဵု ကြိယာဂမၠိုင်
ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်မန် ကြိယာနွံဂၠိုင်ကွေဟ်ဟ်ရ။ ဟိုတ်နူ ကြိယာမန် မနွံဂၠိုင်ဂှ်ရ ပ္ဍဲကဵုအရေဝ်မန် ဒးစကာ ဝိဘတ် (prepositon) အောန်ရ။ တုဲပၠန် အရာတၟေင် ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်မန် မွဲပၠန်ဂှ် ဇၟာပ်ပ် ကြိယာဂှ် စုတ် "ပ / ဖ/ ဗ" မွဲမွဲ ဂတတုဲ ပြံင်လှာဲ ဂကူကြိယာမာန်ရ။ ပ္ဍဲကဵု အခိင်လဵု မစုတ် ပ၊ အခိင်လဵု မစုတ် ဖ၊ အခိင်လဵု မစုတ် ဗ ဂှ် တန်တဴဒၟံင် ဗျည် ဗွဲကြဴဂှ်ရ။ ဗျည်ဗွဲကြဴဂှ် ယဝ်ရဒှ်ဒၟံင် ဗျည်ရမ္သာင်ပထမမ္ဂး စုတ် "ပ" ဟွံသေင်မ္ဂး "ဖ"၊ သွက်ဗျည်ရမ္သာင်ဒုတိယမ္ဂး စုတ် "ဗ"။ ပ္ဍဲအရာမပြံင်သၠာဲ ဂကူကြိယာဝွံ ဟိုတ်မဒှ် အရာမပြံင်သၠာဲ မကဵုအဓိပ္ပါယ် မပကဵု ညံင်ဂွံ ကၠောန်ပဂှ်ရ ပါဲနူ အက္ခရ် ပ၊ ဖ၊ ဗ၊ အက္ခရ်ပိဝွံတုဲ အက္ခရ်တၞဟ် စကာဟွံဂွံရ။ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ဖ ကဵု ဗ တအ်ဂှ် ဒှ်အက္ခရ် တမ်ရိုဟ် မကၠုင် နူ "ပ" ဖအိုတ်ရ။ ဥပမာ ကြိယာ "မံက်"၊ ယဝ်ရ စကာ နဒဒှ် သကမ္မကြိယာ (ကြိယာမနွံပၟိက်ကမ်) မနွံပၟိက် မိက်ဂွံကဵု ပံက်အဓိပ္ပါယ် မပ ညံင်ဂွံမံက်၊ မပ ညံင်ညးတၞဟ် ဂွံဆဵုမ္ဂး ဒးချူ "ဗၟံက်"။ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး "မ" ဂှ် ပ္တိတ်ရမ္သာင်ဒုတိယ။ ထၟံက် ဗီုဏအ် ချူမ္ဂး ဟွံစှ်ေကဵု သၞောတ်လိက်မန်ရ။ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ထ ဂှ် ဟွံလုပ်လၟိဟ် အက္ခရ်တမ်ရိုဟ် "ပ"။
အကမ္မကြိယာ
ကြိယာ မဟွံဒးကေတ် ကမ် မွဲသာ်လေဝ် ကၠောန်ဗဒှ် ဝါကျ ဍိုက်က်ပေင်င်ရုမ်ဂပ်ဂှ် ညးကော်စ အကမ္မကြိယာ (intransitive verb)။ ဥပမာ - တ္ၚဲမံက်တိုန် လတူဒဵု။ အဲဂံက်ဍာ်ဗြဲ။ ဗြဲဇၞော်ဂူ။
အကမ္မကြိယာ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် စုတ်ဂတဂှ် အက္ခရ် "ပ" ဟွံသေင်မ္ဂး "ဖ" ဟွံသေင်မ္ဂး "ဗ"တုဲ ကၠောန်ဗဒှ် သကမ္မကြိယာ (Transitive Verb) ကြိယာမနွံပၟိက်ကမ်။
ညးဗၟံက်ရုပ်ရဴကမၠောန်။ ညးဗဂံက် ဍာ်ကမ္တဴ။ ညးဗဂူ ဗြဲရတ်။
သကမ္မကြိယာ
အဲစပုင်။ ညးသုင်ဍာ်။
သကမ္မကြိယာဂှ် ယဝ်ရစုတ် အက္ခရ်ပိမ (ပ၊ ဖ၊ ဗ) မွဲမွဲ ဗွဲဂတ သွက်ကလိဂွံ အဓိပ္ပါယ် မပ ညံင်ဂွံကၠောန်မ္ဂး ညးကော်စ ဒွိကမ္မကြိယာ (Double Transitive Verb) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ကြိယာကမ်ၜါ။
အဲဗ္စပုင် ကဵုကောန်င္ၚာ်။ ညး ဖျုင်ဍာ် ကဵုရဲမကၠုင်လ္ၚောဝ်ကျာ်။
သၞောတ်နာမဝိသေသန
ဇၟာပ်ပ် မကြိယာ စုတ် အက္ခရ် "မ" ဂတတုဲ စကာ နဒဒှ် နာမဝိသေသန။ တုဲပၠန် ဇၟာပ်ပ် မနာမ် အတိုင်ဂှ် စွံလက်ကြဴမနာမ်မ္ဂး ဒှ်နာမဝိသေသန ဖအိုတ်။ ဥပမာ - မၞိဟ်မကျေဝ် (မၞိဟ် (နာမ်)၊ မကျေဝ် (နာမဝိသေသန)၊ ကျေဝ် (ကြိယာ))။ မၞိဟ်ကမျေဝ်။ (မၞိဟ် (နာမ်)၊ ကမျေဝ် (နာမ် - ဆဂး ဒၞာဲဏအ် စကာ နဒဒှ် နာမဝိသေသန)) သ္ၚိဆု။ (သ္ၚိ (နာမ်)၊ ဆု (နာမ် - ဆဂး ဒၞာဲဏအ် စကာ နဒဒှ် နာမဝိသေသန)
သၞောတ်ရမ္သာင်၊ အက္ခရ်လဇံက်
အက္ခရ်လ္ၚဵု ၜါလ္ဇံက်မ္ဂး ဒှ်အာ ရမ္သာင်တၟိမွဲ။ သွက်အက္ခရ်စဏအ် ဒးစွံသတိ ကာလပိုယ် မချူ မနာမ်မ္ဂး လ္ဇံက် ဟွံဂွံ။ ဥပမာ သွ (ရမ္သာင် ခွ) ဟိုတ်ဂှ်ရ မကြိယာ သှ် ကာလပိုယ် ပမနာမ် ဒှ်အာ သဝဟ်။ ယဝ်ရ ပိုယ်လ္ဇံက်ချူမ္ဂး ရမ္သာင်တိတ်အာ (ခွဟ်) တုဲ သ္ၚောဲအာကဵု မကြိယာတမ် "သှ်" တေအ်ဂှ်ရ အတိုင်သၞောတ်လိက်မန်မ္ဂး သဝဟ် ဒးချူဗီုဏအ်။
အက္ခရ်လမ္ဇံက် ရမ္သာင်တၟိ တိတ် သီုဖအိုတ်ဂှ် - သွ (ရမ္သာင် - ခွ) သ္ဇ (ရမ္သာင် - ဇြ) ကွ (ရမ္သာင် - ကွ) သၞ (ရမ္သာင် - နှ) သၠ (ရမ္သာင် - လှ)
မံင်၊ ဒၟံင်၊ ဒမံင်
မံင် (ကြိယာ) မတန် မပဒတဴ ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲမွဲမွဲ။ ဥပမာ - အဲမံင် ပ္ဍဲကွာန်။ အဲမံင် ပ္ဍဲဝါ။ ဒၟံင် (ကြိယာဝိသေသန) မဗမံက်ထ္ၜး ဒဒှ်အဃောမတန် အဃောမရေင်တၠုင်။ (= တဴ)။ ဥပမာ - လၟုဟ် အဲကၠောန်ဒၟံင် ကမၠောန်၊ ကမၠောန်တုဲတှ်ေ အဲဗက်အာ။ အဲမံင်ဒၟံင် ပ္ဍဲဘာလကျာ်။ အဲဂၠာဲဒၟံင်ဗှ်ေ ဗှ်ေအာဒၟံင် အလဵုရော။ ဒမံင် (နာမ်) ဒၞာဲဒတန် သွက်ဂွံပဒတဴ ဗီုကဵု သ္ၚိ။ (= ဌာန်)။ ဥပမာ - မၞိဟ်ဂှ် အာကၠုင်ဒၟံင်တွဵုတုဲ ဌာန်ဒမံင် ဍေဟ် ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ် ဟွံမဲ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:လိက်ပတ်မန်
ဂင်ယျင်၊ ကွာန်
ကွာန်ဂင်ယျင် (သေံ: บ้านทุ่งก้างย่าง) ဂှ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်သာဲယောက် (Sai Yok Subdistrict)၊ ခရိုင်သာဲယောက် (Sai Yok District)၊ ရးကာန်ချ်နပူရဳ (Kanchanaburi Province) ရးနိဂီုသေံ၊ မဒှ်ကွာန် ကောန်ဂကူမန်တအ် မပဒတဴကၠုင် မွဲအခိင်တေအ်ရ။ အတိုင်ဝင်မ္ဂး ကွာန်ဝွံ ဒှ်ဒၞာဲကၠအ်သတ်ဗြဴ အစာယျာပ် ညးမဒှ် ဂကူကြုက် မစာတ် ကုမဗဳဇမန်ဍုင်သေံ ပ္တန်လဝ်တုဲ ကောန်ဂကူမန် ပဒတဴလဝ် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် သ္ၚိကေင်နွံလဝ် ၜိုတ်လ္ၚီ၊ ဗွဲကြဴ ဟိုတ်နူ ပဋိပက္ခသၟာဗၞိက်လွဟ် မဒးဒုင်ရပ် ပ္ဍဲကွာန်ဏအ်တုဲ သၟိင်သေံတအ် ပလီုထောအ်ကွာန်ဂှ်ရ။ လတူဒဵုကွာန်ဂှ် နွံကျာ်စေတဳအခိုက်မန်မွဲတၞုင်ရ။
ဝင်
ကွာန်ဂင်ယျင်ဝွံ ပ္ဍဲသၞာံအကြာ ၁၉၅၇-၁၉၇၈ ဂှ် ဂကူမန်တအ် စပ္တန် ပဒတဴကၠုင်လဝ် နဒဒှ် တိဗၠးၜးမွဲတုဲ အစာနာဲယျာပ်ဂှ် ညးဗဒှ်လဝ် ကၠအ်သတ်ဗြဴမွဲဇၞော်တုဲ ကောန်ကွာန်မန်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် ကၠောန်ဒၟံင်ကမၠောန်ကၠအ်ညးရ။ သၞာံ ၁၉၆၅ ဂှ် အစာယျာပ် အာတ်မိက် သၟိင်သေံ သွက်ဂွံသြိုင်ကဵု ဘာဗတောန်လိက် သွက်ကောန်င္ၚာ်တအ်ရ။ စိုပ်ၜိုတ် ၁၉၇၇ - ၁၉၇၉ ဂှ် ကွာန်ဂင်ယျင် ဇၞော်တိုန် ဗွဲမပြဟ် ဒှ်အာ သ္ၚိၜိုတ်လ္ၚီမ။ ဟိုတ်နူ ရဲသၟာဗၞိက်လွဟ် ကုဗော်ဍုင်မန်တၟိ (ကျာ်ပိ) ဖ္ဍိုက်ဏာ လွဟ်မကမ် တတ်အာ ကွာန်ဂင်ယျင်ဂှ် ဗၠာဲသၟိင်သေံတအ် ရပ်ဂွံတုဲ ပရိုင်ပရောဂှ် ပြာကတ်ဒယှ်အာတုဲ သၟိင်သေံတအ် သီကေတ်ထောအ် ကၠအ်အစာယျာပ်ဂှ်တုဲ ကောန်မန် မပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂင်ယျာင်ဂှ်လေဝ် ဒးဒုင်ဗက်ပ္တိတ်ထောအ်နူကွာန်ကီုရ။ ကုညး မိက်ဂွံအာ မံင်ဇိုင်ပယျဵုဒိုဟ်သၠုင်ကျာ ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ပြစွောမ်ဂှ် ပၞာန်သေံတအ် ဖ္ဍိုက်ပလံင်ဏာ၊ လ္ၚဵု မိက်ဂွံအာမံင် ဇိုင်ပယျဵု ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ဓံင်ဖါဘုမ်၊ လ္ၚဵု မိက်ဂွံအာမံင် လပါ်ကွာန်ဝိဇာဓိုရ် ပွိုင်ဍုင်သင်ခလမ္ဂး ပၞာန်သေံတအ် ဖ္ဍိုက်ပလံင်ကဵုရ။ စနူဂှ်တုဲ ကွာန်မန်ဂင်ယျင်ဂှ်လေဝ် လီုအာကီုရ။
ကျာ်စေတဳလတူဒဵု
"တ္ၚဲဒက်ပ္တန် ကျာ်ကွာန်ဂင်ယျင် သက္ကရာဇ် ၁၃၃၅ ဂိတုဖဝ်ဂိုန် ၁၅ မံက် တ္ၚဲသိုက် အာစိုပ်ဒတုဲရောင်
3–22–1976
ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်ရ ညးနွံသဒ္ဓါစေတနာမ္ဂး ကဵုဏါ အခေါင်ပလေဝ်လဟဵုပ္တန်မာန်အိုတ်ရ။
လၟုဟ်လေဝ် အဲလေဝ် အိုတ်အခိင်သ္ဂောံအာ ပလေဝ်ပၠန်ဂှ် ဍေံဟွံသၟဟ်ရထရ -
အဲလေကၠိဂွံအယုက် ၈၀ သၞာံရ
ဝှ်လေ ၅၇ ဝှ်ရ - အာလေဟွံမာန် ကၠောန် လေ ဟွံမာန် [ဟိုတ်ဂှ်ရ အဲကဵုဏါ]အခေါင် ဍိုက်ဍို[က်ပေင်ပေင်] သီုညးဖ္အိုတ် ရောင်
ကျာ်ဇၞော် (ဘာ - ကျာ် - -
တင်စၟတ် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၃၅ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် ၁၅ မမံက် ဂှ် (ပ္ဍဲကြက္ကဒိန် ဒှ်ဒၟံင် တ္ၚဲဗြဴဗတိ) (၁၉၇၄ မာတ် ၇)။ စၟတ်တ္ၚဲ ၃-၂၂-၁၉၇၆ ဂှ် ဒှ်စၟတ်တ္ၚဲ ကျာ်ဇၞော်ဂှ် မချူလိက်ဂှ် ဒှ်မာန်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ကွာန်ဂှ် ဟွံဂွံလီုဏီဟီုမာန်ရ။
ကွာန်ဂင်ယျင်ဂှ် ၜိုန်ရ လီုအာကီုလေဝ်၊ ကျာ်စေတဳလတူဒဵုဂှ် ကောန်မန် မနွံပ္ဍဲပွဳပွူတအ်ဂှ် စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၁၆ ဂှ် မင်မဲင္ၚးတးကၠုင်ဒၟံင် အဆက်ဆက်ရ။ သၞာံ ၂၀၂၃ ဂိတုမာတ် ၉ ဂှ် နာဲဥထာဲ မနဳ ကေုာံ ကောန်ဂကူမန်တအ် ကၠောန်သဘင်မ္ၚဵုဖဍောတ်ပရိုတ် ပ္ဍဲဇရေင်ကျာ်စေတဳတြေံဝွံတုဲ က္လေင်လဟဵုပလေဝ်လဝ် ကျာ်စေတဳဝွံပၠန်ရ။
တဝ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်တဝ်
ဘာတဝ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်တဝ် ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တညာဏိဿရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၁၊ ဝှ် ၁၉။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
အခိုက်ကၞာ စဇဗၠု ဒှ်ကျာ်သြဳ
တမ္ဗူလဿ မဇ္ဇျပတ္တေ ၊ ကုဝေရော ရက္ခတိ သဒါ ။ မူလမှိ ရက္ခတိ ယက္ခော ၊ အဂ္ဂိမှိ စ ကာဠကဏ္ဏဳ ။ တာနိ ဘုဥ္ဇေယျ ဆိန္ဒိတွာ ၊ သိရဳ ဨဝ ပဝဍ္ဎတိ ။
ပ္ဍဲသ္ကုတ်လ္ဒောဝ်တၞးဇဗၠုဂှ် ဒေဝတဴ ကုဝေရ မၚ်မွဲတဴလၟိုန်ရောၚ် ။
ပ္ဍဲသ္ကုတ်တဝ်တၞးဇဗၠုဂှ် လကိုဟ် မၚ်မွဲတဴရောၚ် ။
ပ္ဍဲသ္ကုတ်တၞုၚ်တၞးဇဗၠုဂှ် ဒေဝတဴမိစ္ဆာယုတ် မၚ်မွဲတဴရောၚ် ။
ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍိုတ်ကၠေံ တဝ် ကေုာံ တၞုၚ်တုဲ စတဴမ္ဂး ဒှ်ကျာ်သြဳရောၚ် ။
လအီမန် (ကြေဝ်ဏာ)
ထပိုယ်ဍောတ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကဍာ်
ဘာထပိုယ်ဍောတ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကဍာ် ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဆန္ဒညာဏ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၆၊ ဝှ် ၂၄။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
ကျာ်ရာဒနာအံင်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကဍာ်
ဘာကျာ်ရာဒနာအံင် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကဍာ် ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တညာဏိန္ဒ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၆၊ ဝှ် ၂၄။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
ဇြဲဗောဓိ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကုန်ဗဒဝ်
ဘာဇြဲဗောဓိ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကုန်ဗဒဝ် ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တနိက္ခမ္မ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၂၊ ဝှ် ၁၇။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
သုသာန်ကွာန်ယၚ်ဒိန် ပွိုၚ်ဍုၚ်ရေဝ်သၠုၚ်ကျာ
သုသာန်ကွာန်ယၚ်ဒိန်ဝွံ နွံပွိုၚ်ဍုၚ်ရေဝ်သၠုၚ်ကျာ တွဵုရးဍုၚ်မန် လၟုဟ်ကော်(ပွိုၚ်ဍုၚ်ခေါဇာ)
ပရူပရာ
ဒှ်ဒၞာဲသွက်သ္ဂောံစံၚ်တိုပ်ဇွမၞိဟ်ချိုတ်မွဲဒၞာဲတုဲ သီုကွာန်ယၚ်ဒိန်လ္တူ ကေုာံကွာန်ပါၚ်ယၚ်ဒိန်ဂှ်လေဝ် သီုၜါကွာန်ဂှ် အခိၚ်မၞိဟ်ချိုတ်မ္ဂး ဒးအာတိုပ်စံၚ်ဇွဂြးဇုတ်သုသာန်ဏံတုပ်တုပ်မွဲစွံကီုရ။
ပွဳပွူသဘာဝ
သုသာန်ကွာန်ယၚ်ဒိန်ဝွံ နွံပ္ဍဲၜဳရေဝ် ပြၚ်ၜဳကွာန်ယၚ်ဒိန်ဂှ်ရ၊ နွံဟွံသ္ၚောဲကဵုပါၚ်ကြုၚ်ယၚ်ဒိန် ကေုာံကွာန်ပါၚ်ယၚ်ဒိန်ရ၊ တုဲတှ်ေ နွံမွဲဒမြိပ်ကဵုပြၚ်ၜဳပါၚ်ယၚ်ဒိန်ဗွဲဒိုဟ်ပလိုတ်။
ဗွဲဒိုဟ်ပလိုတ်ဂှ် နွံပြၚ်ၜဳကွာန်ပါၚ်ယၚ်ဒိန် ကေုာံကွာန်ပါၚ်ယၚ်ဒိန်၊ တုဲပၠန် ရံၚ်အာလပါ်ၜဳမှာသၟိတ်ဂှ်ပၠန် နွံတ္ကံကၠဵု၊ ရံၚ်စှ်ေအာပလိုတ်တပ်တပ်တေံပၠန်ဂှ် ဂွံဆဵုတ္ကံဇၞော်မွဲနွံတဴရ။
ဗွဲဒိုဟ်ဗၟံက်ပၠန်ဂှ် နွံဝါပလိုတ်ကွာန်ယၚ်ဒိန်ကေုာံကွာန်ယၚ်ဒိန်လ္တူတုဲ လုက်စုက်ကဵုဂၠံၚ်ဍာန်ကွဳစကာမွဲဒမြိပ်ခေါဇာကဵုရေဝ်မတ်မလီုတေံရ၊ ဗွဲဒိုဟ်သၠုၚ်ကျာဂှ် နွံပါၚ်ကြုၚ်ယၚ်ဒိန်။
ဗွဲဒိုဟ်သၟဝ်ကျာတေံဂှ်ပၠန် နွံပါၚ်ကြုၚ်ယၚ်ရေဝ် ကေုာံသြၚ်ကြုၚ်လပါ်တေံဂှ် နွံပြၚ်ဗ္တဳယၚ်ရေဝ်စဵုကဵုစိုပ်ကွာန်သာဲခေါမ်တေံရ၊ ဆက်အာပၠန်ဂှ် စိုပ်ပါၚ်ၜဳရေဝ်မာန်။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
အကြေဲ၊ ဂစေံ
ဂစေံအကြေဲ (Sarus crane, Burmese: ကြိုးကြာ) နကဵုယၟု ဇဳဝိတဗေဒ (Antigone antigone)ဝွံ ဒှ်ဂကူဂစေံ မပြံင်ဒၞာဲဟွံသေင်မွဲတုဲ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲရးတိုက် အိန္ဒိယ ကေုာံ အာရှ ဒိုဟ်အဂၞဲ ကေုာံ အဝ်သတြေလျာရ၊၊ ဂစေံအကြေဲဂှ် ပၞောဝ်ကဵု ဂစေံမပဝ်တအ်မ္ဂး ဒှ်ဂစေံသၠုင်အိုတ်တုဲ ကာလဍေဟ်တအ် ဒတူဒၟံင်မ္ဂး သၠုင် စဵုကဵု ၁.၈ မဳတာ (၅ ပေ ၁၁ ၝောအ်တဲ) တုဲ ပ္ဍဲကဵု တိထၞေက် (wetlands) အာရှသၠုင်ကျာမ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍးတုဲ ပ္ဍဲအာရှဒိုဟ်အဂၞဲမ္ဂး ပ္ဍဲအခိင်ဗြဲ ဍာ်ပေင်ကြုင် ပေင်ခံက်မ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ်ကီုတုဲ ပ္ဍဲဂြိုပ် ကေုာံ တိချောဲ ပ္ဍဲအဝ်သတြေလျာလေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ၊၊ အကြာဂစေံပံက် ဒိုင် မၞုံကဵု ဇိုင်ဂၠိင်င် ဗီုပြင်မတုပ်တအ်ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု ဍေဟ်တအ် နွံကဵု အသာ်ပတေင်၊ ကေုာံ က္ဍိုပ် ကေုာံ ကၞောတ်ကအ် ဗကေတ်ဂှ်တုဲ ဗွဲမလောဲသွာ ပါ်တၞဟ်ခြာ ဂွံတီကေတ် ဣလဵုဒှ် အကြေဲမာန်ရ၊၊ ဍေဟ်တအ် ဂစုင် ဗက်ဂၠာဲစ ရိုဟ်၊ ခၟာဲချောဲ၊ စၟစၟောန်၊ ကၞု၊ က၊ ၚဴတအ်ရ၊၊ ဂစေံအကြေဲဂှ် မံင်ကဵု ပွံင်ညံင်သ္ၚိကၟိန်တုဲ မမံင် နကဵုပွဳပွိုင်ညးကဵုညးရ၊၊ တုဲပၠန် ဂစေံအကြေဲတအ်ဂှ် မလေပ် လှ်ေဂေတ်ရေင်သကအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲအိန္ဒိယ အကြေဲဂှ် နဒဒှ် သင်္ကေတ သစ္စဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ်ရ၊၊ အတိုင်လဟီုမ္ဂး ယဝ်ရ ပွံင်တအ်ဂှ် ဒးထောအ်အာမ္ဂး ညးမသှ်ေဂှ် ဂစိုတ်ထောအ် ဇကုဇကုရ၊၊ အခိင်မဖျေဟ်ခၟာဲဂှ် ဒှ်အခိင်ဗြဲ၊ ဗြဴတြုဟ်ဂစေံအကြေဲၜါ ဒက်ခပေါဲဇၞော်ဇၞော် နကဵုဗီုတကအ်မွဲ နကဵုဆုချောဲ ဗွဲဗွိုက်အနာံ နွံတၟာ ကြပ် ၜါမဳတာ သၠုင်လတူဍာ်ညိရ၊၊ ဒၞာဲအဓိက ဒတန် ဂစေံအကြေဲ မမံင်ဂှ် ဒှ်ဍုင်အိန္ဒိယ ပ္ဍဲအကြာခံက်ဝါဗ္ၚ မမံင်ဗဒါဲဗဒါဲမၞိဟ်တအ်ရ၊၊ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ဂကူဂစေံအကြေဲဝွံ ပ္ဍဲဒၞာဲဒတန်ဍေဟ်တအ် မမံင်ကၠုင်လဝ် ကိုပ်ကၠာတေအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် တ္ၚဲဏအ် ဟွံဂွံဆဵုကေတ်တုဲ ကၠေအ်ကၠက်အာ တၟာဂလိုင်ရ၊၊
ဗမံက်ထ္ၜး
ဂစေံအကြေဲဇၞော်ဇၞော်မွဲဂှ် ဇၞော်ကွေဟ်ဟ် နကဵုသၞေင် ကေုာံ ဇကု အသာ်ပတေင်၊ မၞုံကဵု အသာ်ဗကေတ် မဍာပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲက္ဍိုပ် ကေုာံ ကၞောတ်ကအ်၊ ပ္ဍဲပြင်/က္ဍိုပ်လပါ်လတူဂှ် ကေုာံ သၟူဍေဟ်ဂှ် ဒှ်ဒၟံင် အသာ်ပတေင်ရ၊၊ ကာလဍေဟ်ပဝ်မ္ဂး ကအ်ဇမၠိင်ဍေဟ်ဂှ် ဓလူတပ်ဒၟံင် ဟွံကဵုဂစေံကအ်ဂၠိင်လ္ၚဵု မကဝံက်လဝ်ကအ်ရ၊၊ တုဲပၠန် ကာလဍေဟ်ပဝ် ပ္ဍဲတၞုင်သၞေင်ဍေဟ်ၜါလပါ်ဂှ် နွံကဵု အသာ်လမ္စံက်ဂှ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် လောဲလောဲကီုရ၊၊ တုဲပၠန် ဇိုင်အသာ်ပေန်ဍေဟ်ဂၠိင်င်ဂှ်လေဝ် ပၠးပတိတ်လဝ် ဂၠံင်လက္ကရဴရ၊၊ ဂစေံအကြေဲ ကတောဝ် ဒှ်အသာ်ပတေင် မဂြောပ်လဝ်တုဲ မတ် ဒှ်အသာ်ဗကေတ်ရ၊၊ အကြေဲပၠိုန်န်တအ်ဂှ် သၟူဍေဟ် ဒှ်ဒၟံင်ဍာ်မိတ်ညံင်ညံင်တုဲ က္ဍိုပ်ဍေဟ်ဒှ်အသာ်ပတေင်ဂၠုဂၠုရ၊၊
မုက် ကေုာံ ကအ်အသာ်ဗကေတ်ဂှ် အခိင်ကာလမဗက်ၝောအ်မ္ဂး တၟးဂၠိုင်ရ၊၊ စၞာံပ္ဍဲဒၞာဲဗကေတ်ဂှ် ဓဂြအ်ဒၟံင်တုဲ နွံကဵုပထောင်ကသိုင်ပဠက်ရ၊၊ အကြာက္ဍိုပ်ကဵုကအ်ဂှ် ကသော်အသာ်လမ္စံက် တိုန်ဒၟံင်သိင်င်ရ၊၊ ၝောအ် ကဵု ကၟက် ဟွံတၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ်ကီုလေဝ် ကၟက်ဂှ် ဇၞော်နူၝောအ်ညိရ၊၊ အကြေဲကၟက် ပ္ဍဲအိန္ဒိယမွဲ နွံသၠုင် ၜိုတ် ၁၈၀ cm (5.9 ft) ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍေဟ်တအ်ဂှ် ပၞောဝ်ကဵု ဂကူဂစေံမပဝ်ဂွံတအ်ဂှ် ဒှ်ဂစေံသၠုင်အိုတ်မွဲရ၊၊ လျိုင် ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး နွံအကြာ 6.8 - 7.8 kg (15-17 lb)၊၊ ဂကူၜိုတ်မဂွံဆဵု သီုဖအိုတ် ဂှ် နကဵုဗွဲသၟဟ်မ္ဂး နွံလျိုင် အကြာ 5 - 12 kg (11 to 26 lb)တုဲ သၠုင်ဂှ် နွံ 115 - 167 cm (45.5 to 65.5 in)၊ ဇမၠိင်သၞေင်ဂှ် နွံအကြာ ၂၂၀ ကဵု ၂၅၀ cm (86.5 to 98.5 in)
ဂမ္စာဲ ကေုာံ ဒတန်
ပ္ဍဲအာရှဒိုဟ်အဂၞဲဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ၜါဒၞာဲ၊ ဒၞာဲလပါ်သၟဝ်ကျာဂှ် ပ္ဍဲဍုင်ကြုက် ကဵု ဍုင်ဗမာ၊ ဒၞာဲလပါ်သၠုင်ကျာဂှ် ပ္ဍဲဍုင်ကာမ္ဗောဒိယာ ကေုာံ ဗဳယေတ်နာမ် မွဲအခိင်တေအ် ပ္ဍဲဍုင်သေံ ကေုာံ ဖလိပိန်တအ်လေဝ် ကေင်နွံကီုရ၊၊ ဆဂး အခိင်လၟုဟ် ပ္ဍဲဒေသတအ်ဂှ် ကၠေအ်ကၠက်အာရ၊၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၁ ဂှ် ညးတအ် ရပ်ဏာ ဂစေံ ၂၄ တုဲ ဗလးစွံ ပ္ဍဲဍုင်သေံ ပ္ဍဲဒၞာဲမကေင်နွံလဝ်တြေံဂှ်ရ၊၊ ပ္ဍဲအဝ်သတြေလျာဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဒေသလပါ်ဒိုဟ်ဨသာန် ကေုာံ ဒၞာဲလ္ၚဵု ဍေဟ်တအ်မပြံင်လုပ်ညိညကီုရ၊၊ ပၞောဝ်ကဵုဒၞာဲသီုဖအိုတ်ဂှ် ပ္ဍဲအိန္ဒိယဂှ် ဂွံဆဵုဂၠိုင်အိုတ်ရ၊၊
ပ္ဍဲဍုင်မန်ဗၟာဂှ် ဂစေံအကြေဲ ကြပ်ကၠေအ်ဒၟံင်ရ၊၊ အတိုင်ပရိုင် နူ ဂကောံမင်မဲသတ်ဂြိုပ် (Wildlife Conservation Society of Myanmar - WCS) မဟီုမ္ဂး ပ္ဍဲသၞာံ၂၀၁၇ ဂှ် ဂွံစၟတ်သမ္တီကေတ် ခပေါဲ ဂစေံအကြေဲ ၜိုတ် ၅၀ ခပေါဲရ၊၊ ဗွဲတၟေင် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲရးဨရာဝတဳ၊ ပ္ဍဲ ပွိုင်ဍုင်မအူပင်ဂှ် ၁၅ ခပေဲါ၊ ပွိုင်ဍုင်ပါန်ဇၞောန် (ပန်းတနော်) ဂှ် ၂ ခပေါဲ၊ ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင် Ent Mey ၂ ခပေါဲ၊ ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ဝါခမာ (ဝါခဲမ) ဂှ် ၃၁ ခပေဲါ၊၊
ဂၠာဲစစၞ
ဂစေံအကြေဲဂှ် ဗက်ဂၠာဲဂစုင်စစၞ ပ္ဍဲဒၞာဲဍာ်ဍာဍာ (ဗွဲမဂၠိုင် ဒၞာဲမဍာနူ ၃၀ သေန်ဒဳမဳတာ (၀.၉၈ ပေ)) ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲသလာတ်ဝါ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး ဍေဟ်တအ် ပ္ဍဲဒၞာဲတိကဗေင် နကဵုသၟူဍေဟ်တအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်ကညင်မ္ဂး ပ္ဍဲကာမ္ဗောဒိယျာဂှ် ဍေဟ်တအ် မံင်ဒၞာဲတိထၞေက် ဒၞာဲဍာ်နွံ အကြာ ၈-၁၀ သေန်ဒဳမဳတာတအ်ရ၊၊ ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်ဂကူစစၞနာနာသာ် - စစၟစၟောန် (ဗွဲတၟေင် စၟဟတိုပ်ဗာတ်)၊ တၞံမတိုန်ပ္ဍဲဍာ်ဂမၠိုင်၊ က၊ ၚဴ၊ ကၞု ကေုာံ မသတ်ဆုသတ်ဒုန်ဂမၠိုင်ရ၊၊ လဆောဝ်မ္ဂး စၞစဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု ဇြုံဍာ် ဂှ်လေဝ် ၜံက်စကီုရ၊၊ လဆောဝ်မ္ဂး ဗွဲမအောန် ခၟာဲအရုတ် ကဵု ခၟာဲဂစေံတၞဟ်လေဝ် ဍေဟ်တအ် စစဒှ်ဒၟံင်ကီုရ၊၊ တၞံပ္ဍဲဍာ်တအ်ဂှ်မ္ဂး ဍေဟ်တအ် စတၞံ၊ ခၟာဲ ချောဲၜတ်တ် သီုကဵု မဆု မဒုန် မသြောအ်တအ်ဂှ်လေဝ် စကီုရ၊၊
ဝေင်ဝုတ် ကေုာံ ဖျေဟ်ခၟာဲ
ဂစေံအကြေဲတအ် ကရေဲ ရမ္သာင်ထတ်ကွေဟ်ရ၊၊ ဍေဟ်တအ် ပစူပတိုန်က္ဍိုပ်ဍေဟ်တအ်တုဲ ဂိုတ်ပတိတ်ရမ္သာင် နူခဍောင်ကအ်ထတ်တ်ရ၊၊ ဆောပွံင် ၝောအ်ကဵုကၟက်ဂှ် မလေပ်ကရေဲတိုန် ရမ္သာင်တုပ်ပ်ရ၊၊ ဍေဟ်တအ်ကဵုရမ္သာင်လရိုဟ်ထတ်တ်ရ၊၊ ဂစေံပွံင် ၝောအ်ကဵုကၟက်ၜါဂှ် မလေပ်လှ်ေဂေတ်ရေင်သကအ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ မဗက်ၝောအ်ကီု သီုကဵု ပ္ဍဲအခိင်ဓမ္မတာရ၊၊ ပွမလှ်ေဂှ် ဒှ်အရာ ဍေဟ်တအ် မထ္ၜး ဍေဟ်တအ် မိပ်စိုတ် ပ္ဍဲအခိင် မဒက်ခပေဲါတုဲ သာ်ဂှ်ဟွံသေင် ပ္ဍဲအခိင် ခၟာဲမဍတ်တအ်ရ၊၊ ဂစေံအကြေဲ ဖျေဟ်ခၟာဲ ပ္ဍဲအိန္ဒိယ ပ္ဍဲအခိင်ဗြဲမုန်သုန် (နူဂိတုဂျူလာင် စဵုကဵု ဂိတုအံက်တဝ်ပါ) အတိုင်စၟတ်သမ္တီမ္ဂး အကြေဲတအ် မလေပ်ဖျေဟ်ခၟာဲ ဟွံရုဲအခိင်ရ၊၊ ဍေဟ်တအ် ဒက်ခပေါဲ ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲအကြာလှာ အကြာ တိထၞေက် ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲခံက်သြောအ်တအ်ရ၊၊ ခပေါဲဂှ် ဒက်လဝ် နကဵုတၞံမတိုန်ဒၟံင်လတူဍာ် နမဝးပဒေါမ်ဖျေဟ်လဝ်တုဲ စွံဖျေဟ်ဂြအ်ချောဲဆံက်တအ် ညံင်ဂွံသၠုင် နူဍာ်ညိ မကၠောန်လဝ် ညံင်မဒက်လဝ် တကအ်ဍောတ်တ်မွဲကီုရ၊၊ ခပေါဲဂှ် ဟွံစဵုဒၞာ ကၟာတ်လဒဵုလဝ်တုဲ ဂွံညာတ်အာ နူကဵု သ္ၚောဲသ္ၚောဲမာန်တုဲ ယဝ်ရ အန္တရာဲမွဲမွဲကၠုင်မ္ဂး ပွံင်တြုဟ်ဗြဴၜါဂှ် စဵုဒၞာတဝ်စၞေဟ်ရ၊၊ ဆဂး ခၟာဲဍေဟ်တအ် ဒးဒုင်စကဵု ဂစေံတၞဟ် ဗီုကဵုခဍာ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ၊၊ ဗွဲမဂၠိုင် အခိင်ဍေဟ်တအ် မအာဂၠာဲစစၞဂှ် ခၟာဲဂှ် ဒးဒုင်စဏာ ကုညးတၞဟ်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ခၟာဲမအံင်မာန်ဂှ် နွံစ ၜိုတ် ၂၀%ဓဝ်ရ၊၊
Saras Cranes with a chick.jpg
ပါင်ဂၠံင်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်လှာ
ဘာပါင်ဂၠံင် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲကွာန်လှာ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမိ ၁ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တစန္ဒိမာ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၈၅၊ ဝှ် ၆၅။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ဇၞော်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဝါဂျဳ
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တညေယျဓမ္မ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၂၊ ဝှ် ၄၂။
ကျာ်ဗတာင်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ၊ ကွာန်ကုန်ဇြဲဍောတ်
ဘာကျာ်ဗတာင် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကုန်ဇြဲဍောတ် ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တစန္ဒိမာ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၈၀၊ ဝှ် ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
ဘဝၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ၊ ကွာန်ဝါဂျဳ
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဇာဂရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၃၊ ဝှ် ၁၉။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
ဝါဗ္ရကၠံသွဝ် မုက်ဍောတ်မတ်သဝ်
ဝါဗ္ရကၠံသွဝ် မုက်ဍောတ်မတ်သဝ်
လတူဍာံဇၞော် မတ်လီုမလီုကဵုရေဝ်ဂှ် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်မုဟ် ကွာန်သၞေဟ်ဗ္ဒဝ်ဂှ် ဒှ်ကွာန်ပိုယ်ရ။ သ္ရောဲမံၚ်ကဵု ဍုၚ်မုဟ်ဍုၚ် (၁၀)တိုၚ်၊ လၟိဟ်သ္ရိ နွံ(၁၀၀၀)ပြၚ် ပ္ဍဲကွာန်ဝွံ ကောန်ဂကူမန်ဟေၚ် မံၚ်စံၚ်သ္ပဒတဴမံၚ်ရ။ ကမၠောန်သွက်ဂွံ ကယျိုၚ်ဗုၚ်ဂၞဴဂှ် ကၠောန်တဴ ဂူ၊ ဝါဗ္ရအိုတ်ရ။ လၟိုဟ်မၞိဟ် ဒ္စိတ်မသုန် က္ဍိုပ်ကၠံဂှ် ခွတ်ထၜိုတ်၊ တဵုသြောံ အိုတ်ရ။ အဓိက ကမၠောန်ဇၞော်အိုတ်ဂှ် ကၠောန်ဝါဗ္ရအိုတ်ရ။
- -
နာဍဳစက်သပါတ်တြေံ ဗြုတိုန် ဍေၚ်ၚ် မသုန်ဝါ၊ မာံသုတလေဝ် စိုပ်ကၠုၚ်နူဝါ မိဂှ်သၟာန်တိုန်ကောန်ဗၠာဲ
“စိုပ်ပြဟ်ကွေံသိုအ် တ္ရဲဏံ”
“အဝ်ကွေံ”
“မဂဳ အလဵုကောန်ဇကုအာရော?၊ ဟုံဍာံပြဟ်မံၚ် သိုအ်”
“ကျေဝ်လာဲ ဘိက်လဝ် အာတ္ရဲဒှ်မၞိဟ်ဍေံ”
“ဆလအ်ဍေံစိုပ်နူ ဂျပါန်ရော?၊ အဲလေဝ်ဟွံမိၚ်၊ ဟွံဆဵုဍေံ မွဲတဲဏီ”
“ဇကုဂှ် အာဝါ၊ အာကၠအ် သၟးတှ်ေ အလဵုဂွံဆဵုရော…”
မာံသုတ ကျိုၚ်ဂွံကယျိုၚ်ကယျဝ် တၟိတၟိ၊ ပ္ဍုၚ်လဝ် ဍာ်မြမောဝ်တုဲ တိတ်အာတုဲ သ္ရိကျေဝ်လာဲတံ ဂွံဆဵုကေတ် မိမ ကျေဝ်လာဲတံ ဒုၚ်တၠုၚ်မံၚ်ပ္ဍဲပါၚ်တြၚ် “ကၠုၚ် သုတ လုပ်ကၠုၚ်”လေဝ်  အပါကျေဝ်လာဲတံ နာဲရန်တၟံ ညးရပ်ဂွံ ပၞးတုဲ ညးဟီုတိုန် “တ္ရဲဏံ အၚ်္ဂလိက် (၂၂၊၉၊၂၀၂၁) ကျေဝ်လာဲ ဂွံအယုက်(၂၄)သၞာံ၊ ဗှ်ေကဵုဍေံၜံၚ်ခြာညးသ္ကံ မွဲၜါတ္ရဲရ”
အဲကဵု ကျေဝ်လာဲ တိုန်ဘာမူလ၊ တန်ဒေါဝ်၊ ကေတ် တဆိပ်ကြာနူဘာ တက္ကသိုလ်လေဝ် မွဲစွံရ။ ဒှ်ရဲဆာန်၊ ရဲပတှ်ေ နူဍောတ်တ်ရ။ ပိုယ်ညးၜါဟွံတုပ်ဂှ်မွဲဂှ် တၚ်ရန်တၟံ ပိုယ်ညးၜါ သ္ရောဲခြာဍာ်ကဵုကၠေၚ်ရ။
“ဘာတုဲမ္ဂးတိုန်ဍုၚ်လ္ဂုၚ် လ္ရတ်ဘာသာဍုၚ်ဂျပါန်တုဲ အာဂၠာဲသြန်ဏောၚ်၊ သြန်နွံတှ်ေ မုကေတ်မုဂွံ” အရေဝ်ကျေဝ်လာဲဟီု စဵုကဵုလၟုဟ် သှ်ေမံၚ်ပ္ဍဲကတောဝ်ဏီရ။ ဍုၚ်ညးတၞဟ်တှ်ေ ခိုဟ်မံၚ်လၟိုန် ဍုၚ်ဇကုဂှ် ၚုဟ်မးဟၟဲ “ကျေဝ်လာဲ”ညာတ်၊ လညာတ်အဲဂှ် ဍုၚ်ဇကုဟွံခိုဟ်မ္ဂး ညံၚ်ကဵု ဂွံခိုဟ်တိုန်ဂှ် တာလျိုၚ်ပိုယ်နွံမံၚ် ဒးကၠောန်ဇၞော်မောဝ်ကဵုမာန်မှ တဴတက်ခိုဟ်တိုန်ရောၚ်။ ကမၠောန်တိဍာ် မိမနော်နာဲဂှ် ဂွံထိၚ်ဒဝ်အာ ဒးဒှ်တာလျိုၚ်ပိုယ်ဏောၚ်။
“ခေတ်ဏံ ခေတ် ကၠောန်ကၠအ်၊ ကၠောန်ဝါ ဟွံသေၚ်ရပုဟ်၊ စိုပ်ကၠုၚ်ခေတ် ITယျ” ဗှ်ေလ္ပချပ်မံၚ် ကၠောန်ဗ္ရသၟး “သုတ” ပိုယ်ညးၜါ ဂွံတဆိပ်ကြာနူတက္ကသိုလ် မတ်မလီုတုဲ ကျေဝ်လာဲ တိုန်အာဍုၚ်လ္ဂုၚ် အာလ္ရတ်ဘာသာ ဂျပါန်တုဲ တိတ်အာဍုၚ်မ္ရး၊ အဲလေဝ် ဘိုၚ်ကၠောန်ကမၠောန်ကဵု မိမပိုယ်တုဲ လုပ်ဂကောံသၟတ် ချဳဒရာၚ်မံၚ် ပ္ဍဲကွာန်ရ။
နွံမံၚ်မၞိဟ် ဒ္စိတ်တၠ၊ ဂ္ဇံဝိုၚ်မံၚ်တုဲ လဒေါဝ်ဂှ် ခုၚ်ဍောတ်နွံမံၚ်မွဲမ၊ စွံလဝ်ကွာၚ် ကိတ် မွဲမဇၞော် ဗစူလဝ်ပၞာၚ် လတူကွာၚ်ပေၚ်မံၚ်ရ။ အဃောအဲလုပ်အာ ဂ္ဇံပ္ဍဲဝိုၚ်ဂှ် မတ်စှ်တြဴမ ဗစၚ်စူကၠုၚ်ဇရေၚ်အဲတုဲ ညံၚ်ကဵု မတ်ဍေံတံဟီုမံၚ်ကဵုအဲ ဆာန်ဍူကွေံ၊ မံၚ်ပ္ဍဲကွာန် ဒှ်ဒဒိုက်ကွေံ၊ ပညာသဝ်တှ်ေ ဒးဒှ်ဒဒိုက်ဗီုဏံရ။ ရဲစဴနူဍုၚ်သ္အာၚ်ဂှ် ညံၚ်ကဵုကဆံၚ်သၠုၚ်တုဲ ရဲနွံပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ညံၚ်ကဵု ဒှ်မၞိဟ်ကဆံၚ် သဝ်မွဲရ မၞိဟ်နွံမံၚ်ပ္ဍဲဝိုၚ်ဏံ အထေၚ်မံၚ်ဗီုဏံဏောၚ်ဂှ် ညာတ်ဒးမုက်မတ်ဍေံတံ တော်ဒးမံၚ်ရ။ အဲ ခတ်အကာဲကေတ်ဍေံတံမ္ဂး စိုပ်ကၠုၚ်နူဍုၚ်မ္ရးဟွံလံဏီတုဲ ဖျူန်သွဍေံတံ ဗု သ္အးဇ္ရးမံၚ်ရ။ အဲမွဲဟေၚ် စှ်ေဝါ တိုန်ဂြိုပ်၊ ကၠောန်ဝါဂၠိုၚ်တုဲ ဖျုန်သွဇကုဂှ် ကြပ်စိုပ်မံၚ် က္ဆံၚ်ချး၊ သၞာံဇကုလေဝ် ကြပ်ဒှ်မံၚ် စၞာံဂြောန်ရ။
“သုတ” မုသုၚ် ၝ” သုၚ်ဍာ် ဍာတ်တ်ရ ကျေဝ်လာဲ
“ မုၝ ဟကှ်ဟာ(အခြောက်၊ အစို ဟာ?) သုၚ်ဍာ်ဍာတ်တ်သၟး၊ နာၝ (အာဆဳယာန်) ဏံ သုၚ်စမ် မွဲခေါ်စမ်”
ဟလူနၚ်လ္ပာ်အဲ (အာဆဳယာန်)မ္ဂးဂှ် ဒးဍာ်တၞးဘိၚ် ဍုန်လဝ်တုဲ ဖက်စုတ်လဝ် မပ္တံကဵု ဂဥုဲထဍက်တံ ဂိုဝ်လာတံ နာနာတံ ပံၚ်ဗစိုပ်လဝ်ဂှ် သၟတ်ပိုယ်တံ ကဵုလဝ်ယၟု အာဆဳယာန်ရ။
“အဲဟွံသုၚ်ရပုဟ် ကျေဝ်လာဲ”
“မံၚ်ပ္ဍဲဝါလံ သုၚ်ဍာ်ရဟာလေပ် တုပ်အာ “အဗု၊အတာ” တံရဟာ?”
“ရံၚ်ရုပ်သာ်ဗှ်ေ လ္စံက် စိုပ်က္ဆံၚ် ကပ္ပလဳယျ၊ မုပ ဗှ်ေဂွံမိက်မံၚ်ဒၞာဲ အမက်ပြေၚ်ဏံဂှ် အဲချပ်ဟွံလေပ်ရ “သုတ”၊ ရုပ်သာ်ဗှ်ေ ယဝ်ဟွံဒးအာဝါ တုပ်မံၚ်ကဵု ကောန်သၟိၚ် ကိုဝ်ရဳယာရဏောၚ်၊ သၠုၚ်ဟတဴ၊ ဥာဏ်ပညာ ဒၞာဲလဵုရံၚ်ၚ် ထတ်စောန်မံၚ် ဟလိုၚ်ၚ်ဏံ ဘဝ ဒးအိုတ်အာ ပ္ဍဲဝါဗ္ရဟာဏံ? အဲဂိုဟ် ဘဝဗှ်ေကွေံ”
“ ဂွံကယျိုၚ်လမျီုမွဲမ္ဂး ဒးကၠောန်ကမၠောန်ဖအိုတ်ရ ဟွံသေၚ်ဟာ?” မုဟိုတ်ရဲညာတ် ဘဝအဲ၊ ကမၠောန်အဲ ကဆံၚ်သဝ်မံၚ်၊ ဂုဏ်စရာဲဟၟဲပုဟ် ဂွံစောတ်စောဲ သာ်ဏံရော?”
“ဟးညာတ်မံၚ်ဗီုဂှ်တှ်ေ ဒးဟီု ဗီုဏံရ၊ ကၠောန်ဗ္ရမုသှ်ေရော? ဂတှ်ရဒှ် သ္ပမံၚ်ကဵုကမၠောန်ဂှ် အခိၚ်အိုတ်”
- -- --
“ကၠောန်ဗ္ရ ဂွံဆဝိုတ်ဇွောံမ ရဟာ အပါ?”
“ကၠောန်ထၜိုတ်ဂှ် စဟွံဂွံပုဟ် ကောန်ဗၠာဲ၊ ကၠောန်ဗ္ရမှ ဒှ်ပုၚ်” အပါ သုတ ဟီုမံၚ်လၟိုန်ရ။
အပါဂှ် ဒှ်မၞိဟ်ညးဆာန်ဝါဗ္ရမွဲရ။ ဝါဗ္ရမ္ဂးဂှ် ဒှ်လမျီုညးရ။ ဟွံဂွံကၠောန်ဝါမ္ဂး စပုၚ်ဟွံဖဲပုဟ် အပါပိုယ်ဟီု မွဲခဏှမွဲခဏှရ။ မိမ ကလောမသပိုယ်တံ အဆက်ဆက် ကၠောန်ကၠုၚ်ဝါဗ္ရအိုတ်ရ။ စိုပ်ကဵုဝါဗ္ရမ္ဂးတှ်ေ အပါပိုယ်တီဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ ညးလ္ရတ်မံၚ် လ္ပာ်ဝါ၊ ဝါဲကီု၊ ဗီုဂွံတဵုသြောံကီု၊ မသြောံလဵု တဵုဂွံရော တိဍာ်ဏံ ညးတီမံၚ်ရ။ ကၠောန်မံၚ်ဝါဗ္ရလေဝ် မွဲအယုက်အဲ ဟွံကရ။
စိုပ်ကၠုၚ်အခေတ်တ္ရဲဏံ ဂၠးကဝ်ဒှ်ဗလးတုဲ အာကၠောန်စ ဍုၚ်သ္အာၚ်မ္ဂး ဂွံသြန်ဂၠိုၚ်တုဲ ညးတၠး ဝါဗ္ရတံ ထောံဝါတုဲ တိတ်အာကၠောန်စ ဍုၚ်မ္ရးဂၠိုၚ်ကၠုၚ်ရ။ တိဝါဗ္ရတံဂှ် ကာလသြောံၚုဟ်မးတိတံဂှ် ခိုဟ်ဗွဲမလောန်ရ။ ညးလ္ရဵုတံ ထောံလဝ်တိ အတိုၚ်ဏံ တၠတိ ဟွံကၠောန်ဂှ် မွဲသၞာံတုဲ မွဲသၞာံ ပဵုတိုန်ကၠုၚ်မံၚ် အရိုဟ်ဟ်သၞာံရ။ ညးလ္ရဵုကၠောန်ဟွံမာန်တုဲ ပအပ်ထောံကဵုညးတၞဟ် ဠိၚ်ကၠောန်တိတုဲ မၞိဟ်တၠတိတံ ဒးရာန်စ သ္ရု ဇၟာပ်ပ်သၞာံ နွံဂၠိုၚ်တိုန်ဂၠိုၚ် တိုန်ရ။
--- -- ---
“ပိုယ်ကၠောန်မံၚ်ဝါ သၞာံတၟာလံရ အပါ၊ ပရေၚ်တဴတက်ပိုယ် မုလေဝ်ဟွံဆဵုပုဟ် အခိၚ်သြောံတိတ် ၚုဟ်မး ဟၟဲ၊ အခိၚ်ကၠောန်ဗ္ရ ဂၠာဲမၞိဟ်ဝါတ် တိ ပိုယ်တံလေဝ်ကဵုဝါဲ ဟွံမာန်မ္ဂး သြောံဟွံတိတ်ရ”
“ပိုယ်ကေတ်အဆက်ကဵု “ဝန်ဇၞော်တဵုလွဳ” (စိုက်ပျိုးရေးဝန်ကြီး)တံတုဲ အကာဲအရာ ပိုယ်တံ ဒှ်မံၚ်လၟုဟ်ဂှ် ပတိုန်ထ္ၜး ဟွံဂွံပုဟ်ဟာ?
“ယဝ်ရပိုယ်ကၠောန်ကေတ်တ်ဝါဲ သဘာဝတှ်ေရော? ဒှ်ဟွံမာန်ပုဟ်ဟာ? အပါ”
အခိၚ်အခါတ္ရဲဏံ ကၠောန်ဗ္ရမ္ဂး ဒးကၠောန်ကဵုစက် သီုညးဖအိုတ်ရ။ ထဴတိမ္ဂး ထဴကဵုစက်၊ ပ္တန်မပၠန်လေဝ် မၞိဟ်ဟွံမွဲ ဠိၚ်မၞိဟ်ပတန်မဟွံမာန် ၚုဟ်က္ဍၚ်တိုန်တုဲ ပတန်ကေတ်ဂွံသြောံခိုဟ်တီကီုလေဝ် ဝါဗ္ရ ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂှ် ဒးကြာပ်ကေတ် အတိုၚ်ဏံရ။ ဂွံရပ်သြောံမၞိဟ်ဟွံမွဲတုဲ ဒးဠိၚ်စက်ကာပၠန်၊ ဝါတံဗွဲမဂၠိုၚ်ဂှ် ဍာ်မၚ်မံၚ်တုဲ ကာဂွံစိုပ်ပၠန်လေဝ် ဒှ်ဒဒိုက်မွဲသာ်ပၠန်ရ။ အခိၚ်ကာလ သြောံစိုပ် ဇိုၚ်ကၞၚ်ပၠန်လေဝ် ဒးဖေက်ဗြဲဂူ ပၠန်ဒးဂစာန်ကၠောန်၊ သြောံဂွံစိုပ်သ္ရိပြဟ်။ ဒးထရဳသြောံကဵုကျာသဘာဝဂှ် အခိၚ်ဟွံဟၟဲတုဲ ဒးကေတ်ကျာပါန်ကာတုဲ ဒးထရဳသြောံရ။ ဗ္ရဂွံတုဲ မွဲမွဲသၞာံဂှ် ဒဒိုက်စိုတ်၊ ကာယ ဟွံဍောတ်ပုဟ်။
---
“သၞာံဏံ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ဟွံခိုဟ် စုတ်ဝါဲမွဲရိုက်ရမာန် သုတ”
“စုတ်ဝါဲဂှ် ဆေၚ်မံၚ်ကဵု ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ဟာ အမူ”
အမူပိုယ်ဂှ် ဒှ်ညးကၠောန်ဗ္ရကီုလေဝ် ကလၚ်ပရိုၚ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်အရိုဟ်တ္ရဲရ၊ လုပ်မံၚ်ဗော်ညဳသၟဟ်မန်တုဲ ချဳဒရာၚ်မံၚ်ပ္ဍဲဗော် ဒှ်မံၚ်ညးတာလျိုၚ်မွဲတၠကီုရ။
“ရဲလ္ပာ်(NUG) ကော်ဆဴကဵု ဒပ်ပၞာန်ဂှ် ၜိုတ်ညးကော်ပတိုန် ၚုဟ်ဖျာကီုရ၊ ရဲပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ဝေၚ်ၚုဟ်မွဲတဲဂှ် ဝါဲမွဲရိုက် ၂၅၀၀၀ ဂှ် ဒှ်အာ ၅၀၀၀၀ လက်ယျတှ်ေ ဗီုလဵုဂွံစုတ်မာန်ရော၊ စုတ်ဟွံမာန်တှ်ေ ဟွံဂွံသြောံပၠန် အာအတိုၚ်ဏံရ သံသာ သၟာဝါဗ္ရ၊ စရိတ်ကၠေၚ် ဂွံရပ်သြောံပၠန် စရိတ်ရပ်သြောံလေဝ် က္ဍၚ်တိုန် ၜါချ ပၠန်ရ။ ဇၟာပ်အရာဂှ် က္ဍၚ်ကၠုၚ် သီုဖအိုတ်ရ”
“ဒေသပိုယ်ဏံပါဲနူကဵု သြောံဇၞော်တုဲ မုသွံတဵုခိုဟ်ရော?”
“ကမၠောန်ဝါဏံဂှ် ဗီုညးဂမၠိုၚ်တဵုရ ဒးတဵု၊ နူသၞာံအာဏံ စိုပ်ရံၚ် မ တၟိတုဲ တဵုစမ်ရံၚ် မွဲဨက ကီု မဂှ် သတ်ပြဟ်မံၚ်တုဲ ဂစေံတံ ကၠုၚ်စထောံအိုတ်၊ မွဲဨကဂှ် ၜိုန်ရတိတ်ခိုဟ်၊ပြဟ်ကီုလေဝ် ဇကုမွဲဓဝ်ကၠောန်တှ်ေ ဟွံအံၚ်ဇၞးပုဟ်၊ အခိၚ်ညးတၞဟ်သတ် ဇကုသတ်မှ ဂစေအ်တံစဂှ် ဟွံတီစကွေံကွေံပုဟ်၊ ဗီုဂှ်ဟွံသေၚ်တှ်ေ တဵုဗ္စဝေၚ်ဂစေံ ဓဝ်ရ သုတ”
“ဍုၚ်သေံ ရဲကၠောန်ဝါ ဒှ်သေဋ္ဌဳ ညာတ်ဒးပ္ဍဲပရိုၚ် မိပ်စိုတ်၊ ကွးဘာတံ ဒးကၠုၚ်လ္ရတ်ပ္ဍဲဗ္ရညးတံ ပိုယ်တံဆလအ်ဂွံဒှ်ရော? အမူ”
“အလဵုအသဳ ဗီုဏံရတှ်ေ အပါခေန်ဟီု “ကဠဳတေံ”
--- -- - ---
“ရဲသၟာဗ္ရတံ ဒးသၟာန်ထေက်တၟာလံရ၊ သၟာန်ဗီုဗီုဏံ။ ကောန်ဗၠာဲသၟာန်တှ်ေ အပါသွဟ်ကဵုဏောၚ်။ ယဝ်ရ ဒးတၟော်မ္ဂး ကၠောန်ဗ္ရမွဲဨကမ္ဂး ထဴတိ၊ ဗတမ်မ၊ ရပ်သြောံ၊ ပၠိုၚ်တုဲ သြောံစိုပ်သ္ရိမ္ဂး အိုတ်ၚုဟ်မး မွဲဨကမ္ဂး ၜါကိုဋ် ဒကေဝ်၊ မွဲဨက တိတ်(၄၀)၊ နှေန်သြောံ နွံ(၁၀)ကိုတ်မှ ပရဲ (၂)ကိုဋ် စိုပ်အခိၚ်သြောံတိတ်ဂှ် ရဲရာန်တံပတ်လဝ်သက်ဟီုဟွံမွဲရ၊ ရဲဗ္ရဂှ် သြောံတိတ်မ္ရးတှ်ေ ဒးသွံတွဵုရ ဒးကလေၚ်လေဲ သြန်ဘဏ်၊ ကျတီမံၚ်ကီုလေဝ် ဒးဒုၚ်ကဵုဏာအတိုၚ်ဏံရ၊ အကြာဏံ စရိတ်ဇြဟတ်ကာယ ပိုယ်ဂှ် ဟွံပါဏီပုဟ် ဝါဇကုကၠောန်ကေတ်တ်တှ်ေ”
“သၞာံဂှ် လေဲဂတှ်လေဝ်ဟွံမာန်၊ ကၠောန်ဝါတုဲ ဒှ်မံၚ်ဂတှ်အတိုၚ်ဏံရ။ ကၠောန်ဗ္ရလအ် ခတှ်ရပဵုတိုန်။ ပ္ဍဲဒၞာဲဋ္ဌာန်ဒေသညးတၞဟ်ဂှ် ဂွံ ဝါမွဲဨက ဒှ်သေဋ္ဌဳမာန်ကီု လေဝ် ပ္ဍဲဒေသမန်ပိုယ်ဂှ် တိပိုယ်ဂှ်သုၚ်စောဲ အခိၚ်တဵုသြောံ နွံမံၚ် မွဲအခိၚ်ဓဝ်ရတုဲ အခေါၚ်ဂွံဒှ်သေဋ္ဌဳ ဟွံညာတ်ရ”
ရဲသၟာဗ္ရတံ ကၠောန်မံၚ် နူစတ္ရဲပံက် စဵုကဵုတ္ရဲပၠိုတ်ဂှ် ဂွံစလေဝ်မွဲဗုၚ်ဓဝ်ရဟာ?၊ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်လေဝ် ဟွံဒှ်မ္ဂး ဂွံကယျိုၚ်လမျီုကဵု ဝါဗ္ရဏံရော အာလအ်လအ်မ္ဂး ညးစိုတ်လုပ်စမာန်ညိဟာ? စိုပ်ကာလမွဲတ္ရဲ ရဲသၟာ တၠဓနတံ သွက်ဂွံ ဓလိုက်တမ်ရိုဟ် ကၠုၚ်ရာန်တိပိုယ်မ္ဂး ပိုယ်ဂိုဟ် တိပိုယ် မာန်ညိဟာ?
- -- -- - -- ---
မၞိက်ရတ်
(၂၄၊ ၉၊ ၂၀၂၁)
သၞေဟ်ဗ္ဒဝ်
ဝါဒစမြိုင်ယုတ္တိ
ဝါဒစမြိုင်ယုတ္တိ (Logical constructivism) ဂှ် ဒှ်တေသြရဳ မခၞံဗဒှ် နကဵု Piaget မချူလဝ် ပရူဇမၞော်မောဝ်ကမၠိုဟ် (cognitive development)။ Piaget စွံအာရီုတုဲ ဗၟံက်ထ္ၜး ဗီုလဵု ကောန်င္ၚာ်မွဲ ဍေဟ်ဒက်ပတန်ပတိုန် ကမၠိုဟ် (ဝါ) ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် နူကဵု ကဝေင်ဂကူနာနာသာ် ပ္ဍဲ ကိရိယာအရပ်အရာဂမၠိုင်ရ။ ဟီုနကဵု အရေဝ်ဓမ္မတာမ္ဂး Piaget ညးချူဗၟံက်ထ္ၜး ပရူ ဗီုလဵု ကောန်င္ၚာ်တအ် ကလိဂွံ ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် ပ္ဍဲက္ဍဟ်ဍေဟ်တအ် နူကဵု အရာဍေဟ်တအ် မဝေင်ဒၟံင် ကောန်ရုပ် (ဝါ) အရပ်အရာဂမၠိုင်ဂှ်ရ။
လဒက်ပတန် ကမၠိုဟ် ကဵု သ္ၚိအင်ဂမၠိုင်
Jean Piaget (၁၈၉၆-၁၉၈၀) ဂှ် ဒှ်ဂကူသွိတ်သလာန် အစာဇဳဝဗေဒ ကဵု စိတ္တဗေဒ။ တေသြရဳညးဂှ် စွံအာရီုအဓိက လပါ်ဇမၞော်မောဝ်ကမၠိုဟ် မဆေင်စပ် ကုကသပ်။ စတမ်နူ သၞာံ ၁၉၆၀တအ်ဂှ် တေသြရဳညး ဝါဒစမြိုင်ယုတ္တိ မဂွံအဓိပ္ပါယ် လညာတ်မဒုင်လဝ်တဲ မဒက်ပတန်သြိုင်ခၞံ နကဵုယုတ္တိနွံနွံဂှ်
ဟံသာဝတဳ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ဇြပ်ဗု
ဘာဟံသာဝတဳ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်ဇြပ်ဗု ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ တွဵုရးဍုင်မန်။
သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၅ ဇကု၊ ထပိုယ် ၆ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၄ ဇကု၊ ထပိုယ် ၂ ဇကု။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကွာန်ဝါကၠောၚ်
ကွာန်ဝါကၠောၚ် (ဗၟာ: ဝဲကလွန် ကျေးရွာ ) ဝွံ နွံပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ်၊ ဒေသရးမန်၊ တွဵုးရဍုင်ကရေင်။ တုဲ ဒှ်ကွာန်မန်မၞုံသၟဝ်အုပ်ဓုပ်ဗော်ဍုၚ်မန်တၟိ အကြာၜဳၜါ ကော်ဂး ၜဳဇမိ ကေုာံ ၜဳဝၚ်ရော ပ္ဍဲကဵုဗွိုၚ်တိဍာ်အုပ်ဓုပ်ဗော်ဍုၚ်မန်ပိုၚ်ပြဳ မပါ်လဝ် ပန်သ္ကုတ်ဂှ် ကွာန်ဝါကၠောၚ်ဝွံ မၞုံပ္ဍဲသ္ကုတ်ပွိုၚ်တိုက်လၟိဟ် (၂)။ ကာဒ်ဂၞန်ကွာန်ဝါကၠောၚ် 15.973701, 98.019075 မဒှ်ရ။
ကောံဓရီု ကဳဘုဒ်မန်တိုၚ်ခဳ
== ကောံဓရီု ကဳဘုဒ်မန်တိုၚ်ခဳ (Mon Standard Keyboard) == သက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၁၃၈၅၊ ဇှ်ေ ၂ စွေက်၊ တ္ၚဲအဒိုတ် (June 4, 2023)
ဒၞါဲ။       ။ ဟိုဝ်တေဝ်ရာမည၊ ဍုၚ်မတ်မလီု။
ကောံဓရီု ကဳဘုဒ်မန်တိုၚ်ခဳ (Mon Standard Keyboard) ဂှ် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် သၞာံ ၁၃၈၅၊ ဂိတုဇှ်ေ (၂) စွေက်၊ တ္ၚဲအဒိုတ် (June 4, 2023) အခိၚ်တ္ၚဲစေၚ် ဗၞတ် (၂း၃၀) နာဍဳ ဒၞာဲဟိုဝ်တေဝ်ရာမည ကၠောန်ဗဒှ်ဏာ ကောံဓရီုချပ်သဳကၠဳအာ စပ်ကဵုကဳဘုဒ်မန်တိုၚ်ခဳ (Mon Standard Keybaord) ဂှ် နာဲရတ်အံၚ်မန် (မာံရတန) ရေၚ်တၠုၚ်ဏာ နဒဒှ်သ္ကိုပ်အသေဟာန်တုဲ ဗှ်ထ္ၜးဏာကဵု လၟေၚ်အစဳဇန်ဂမၠိုၚ် အတိုၚ်ဗွဲသၟဝ် တေံရ
အစဳအဇန်
၁။ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ကေတုမာလာ (ဘာကအ်ပလိုၚ်) ဟီုမြော်ဂလာန်
၂။ တၠဂုန်အ္စာ အနန္တ သောၚ်ကလး စပ်ကဵု တၚ်ရန်တၟအ် ကောံဓရီုကဳဘုဒ်မန်တိုၚ်ခဳ
၃။ နာဲတိၚ်ဇြဝ် (ညးစၞးနူကဵု MCF-Myanmar Computer Federation)
၄။ သၟာန်သှ် သၠာဲဂတးလညာတ်
၅။ ချပ်ဓရီုသွက်ဂွံကမ္မတဳပါ်တာလျိုၚ် စပ်ကဵု ကမ္မတဳကၠောန်ဗဒှ်ကဳဘုဒ်မန်တိုၚ်ခဳ
၆။ အုပ်နိဂီု
စပ်ကဵုကောံဓရီုဏံဂွံဒှ်ကၠုၚ်ဂှ် တၠဂုဏ်အ္စာအနန္တမန် ကၠောန်လိက်ဘိက်တုဲ ပၟိၚ်ပၟဟ်သာ်ဏံနွံရ။ "အတိုၚ်ကၠုၚ်နူ unicode.org သၞာံ ၂၀၀၈တေံ Version 5.1 လိက်ပတ်မန်ဂှ် ဒှ်ဒတန်တုဲရ။Unicode Technical Note #11​ (2012) လေဝ် ချူလဝ်တုဲဒှ်ကီုရ။ ISO လေဝ်လုပ်လၟိဟ်တုဲကီုရ။သွက်ဂကူမန်ပိုဲ ဟွံမွဲဟွံတုဲ Standard (တိုၚ်ခဳ) Keyboard (ကဳဘုဒ်) သ္ပစၞးဂကူမန်မွဲဂှ် ဂကောံကီု ညးမပ္တိတ်ဇြဟတ်လိက်ပတ်မန်တံညးဂမၠိုၚ်ကီု ရန်ကဵုအနာဂတ်လိက်ပတ်မန်တုဲ ညံၚ်ဂွံပြာပ်စိုပ်တိုန်ကောံဓရီုမာန်ဂှ် မ္ဒးဘိက်ပၟိၚ်နိမန်ဏာ ဗွဲမရှ်ေသှ်ေဂဴရဴရကျာ်/အဴ။"
ကမ္မတဳယူနဳခတ်မန်(ယာယဳ) နူကဵု​ကောံဓရီုဏအ် သီုချပ်သဳကၠဳ ပံက်ဏာ "ကမ္မတဳယူနဳခတ်မန်(ယာယဳ)" မွဲ နကဵု သရၚ်ယၟုမၞိဟ်ဗွဲသၟဝ်တေံရ။
၁။ ဘဒ္ဒန္တကေတုမာလာ ကျာ်ဇၞော်ကအ်ပလိုၚ် (စၞးဂိုဏ်ရာမညနိကာယ)
၂။ ဘဒ္ဒန္တအာလောက (စၞးဂကောံဗ္တောန်လိက်ပတ်မန်ကေုာါယေန်သၞာၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာ အလုံဒေသရးမန်)
၃။ တၠဂုဏ်အ္စာသြရသ (စၞးဂကောံသၚ်သၟတ်မန်)
၄။ နာဲလျးထဝ် (စၞးဗော်ဍုၚ်မန်တၟိ)
၅။ နာဲအံၚ်ရတ်မန် (စၞးကမ္မတဳပရေၚ်ပညာကောန်ဂကူမန်)
၇။ ဒံက်တာအံၚ်နာၚ်ဥု (ညးဗိုၚ်ချဳဒရာၚ်နကဵုပူဂဵု)
၈။ နာဲသြကောရတ် (ညးဗိုၚ်ချဳဒရာၚ်နကဵုပူဂဵု)
၉။ နာဲဗညာသူရိန် (ညးဗိုၚ်ချဳဒရာၚ်နကဵုပူဂဵု)
၁၂။ တၠဂုန်အနန္တ (တၠကွတ် IT)