cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
မၚ်မွဲပွဳပွူသဘာဝ စကာဓာတ်လလဳပယျးတ္ၚဲ နဲကဲဗက်အခေတ်
တဵုလွဳ ၊ မၚ်မွဲပွဳပွူသဘာဝ စကာဓာတ်လလဳပယျးတ္ၚဲ နဲကဲဗက်အခေတ်
ညးနွံပၟိက်မိက်ဂွံစကာသဵုလာမ္ဂး တၚ်နၚ်ဗွဲသာမညတံ ဒးတီလေဝ်ထေက်ကီုရောၚ်။ သၞောတ်စကာသဵုလာဂှ် နွံမံၚ် ၜါဂကူရ။ သၞောတ်စကာအပ္ဍဲသ္ၚိ (Home Solar System) ကဵု သၞောတ်စကာမၞိဟ်ဟလိုၚ် (Centralized Distribution System တံရ။ မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုၚ်တံဂှ် သၞောတ်စကာအပ္ဍဲသ္ၚိဟေၚ် သုၚ်စောဲဂၠိုၚ်မံၚ်ရ။
သၞောတ်စကာအပ္ဍဲသ္ၚိဟီုဂှ် ဗွဲအပြောံမ္ဂး တၞးသဵုလာ ((Solar Panel/ Solar Photo- voltaic Module (Solar PV)) မွဲတၞး၊ စက်ထိၚ်သဵုလာ (Solar Controller) မွဲမ၊ ထၟာဲဓာတ်ဗာတ်ထရဳမွဲမ၊ အေန်ဗာတ်တာ (Inverter) မွဲမ ဒးနွံပၟိက်ဟေၚ်ရ။ တန်တဴကဵုဇြဟတ် Watt ဂှ်တုဲ ပ္ဍဲအရာဂွံစကာဂှ် ဍေံတၞဟ်ခြာအာရောၚ်။
မိက်ဂွံဗဂပ်စကာ ပ္ဍဲကဵုသ္ၚိဇကုကဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵုကၠအ်ဇကုကဵုဒှ် ကၠာဟွံဂွံရာန်ဏီ ဇြဟတ်ဇကုဒးစကာဂှ် ဒးတီတုဲ ဒးတၟော်လဝ်ကၠာရောၚ်။ ဇြဟတ် Watt hour- Wh ၜိုတ်ဟလိုၚ်လဵု မိက်ဂွံစကာဂှ် ဒးတီကၠးလဝ်ရောၚ်။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ဇြဟတ်ပယျးတ္ၚဲဂှ် ဍေံကာတ်မံၚ်တွဵုဟွံသေၚ်တုဲ အခိၚ်တ္ၚဲဓီု၊ ဟွံညာတ်မုက်တ္ၚဲမ္ဂး အသိၚ်လုပ်ဍေံ အောန် စဵုကဵုကြပ်ဟွံလုပ်ဟီုစဂွံဂှ် ဒှ်လေပ်မံၚ်ကီုရောၚ်။ ဍေံတံဂွံပယျးညိညိ လုပ်အိၚ်ၚ်အောန်န်တုဲ ပယျးတ္ၚဲကာတ်မ္ဂး ဍေံဇီုလုပ်ပေၚ်ၚ်မာန်ရ။
ဇြဟတ်ပယျးတ္ၚဲဂှ် ဍေံဒှ်မံၚ် မွဲအသိၚ်ဓဝ်ဟွံသေၚ်ဂှ်ရ စကာ Controller တုဲမှ ပၠောပ်ဇြဟတ်မ္ဂး ထၟာဲဓာတ်ဗာတ်ထရဳဂှ် ဍေံဒုၚ်ဒဝ်ဍာ်ဇမၠိၚ်မာန်ရောၚ်။ အခိၚ်ကာလစကာပၠန်လေဝ် ဇၟာပ်တ္ၚဲစကာဇြဟတ်အိုတ်ဇတ်အာဂှ် ဒှ်ဟွံထေက်ရောၚ်။ စကာထၟာဲဓာတ်ဇြဟတ်အိုတ်ဇတ်မံၚ်လၟိုန်မ္ဂး အာယုက်ထၟာဲဓာတ်ဂှ် ပိုတ်စှေ်အာမာန်ရောၚ်။ ပိုဲစကာဇြဟတ်ဍေံ ဗ္ၜတ်ကဝက်ပြၚ်ညိဂှ်ဟေၚ် ဒှ်ဖဵုထိၚ်ဒဝ်ဍာ်ဇမၠိၚ်မာန်ရောၚ် ညးနွံလဆဵုဗတံ သ္ဂးလဝ်နွံရ။
ဒၞာဲစွံထၟာဲဓာတ်ဂှ်လေဝ် စဲလဝ်တ္ၚဲကီုဂှ် ဒှ်ဟွံထေက်ရ။ ပ္ဍဲဒၞာဲဓယံက်သၞိၚ်ဗၜိုဟ် ဓာတ်ဂမ္တဴဗၞတ် ၂၅ ဒဳဂရဳဂှ် စွံကဵုမာန်မ္ဂး ခိုဟ်ဂၠိုၚ်ရောၚ်။
ဆဂး တၞးသဵုလာဂှ် ဒးစွံပ္တန်ပ္ဍဲဒၞာဲမုက်တ္ၚဲရောၚ်။ ဒစေၚ်လဝ် လပါ်တ္ၚဲနွံမ္ဂး ခိုဟ်ဂၠိုၚ်ရောၚ်။ ဒၞာဲဗၠးဓယံက် သောၚ်ၜးဂှ် စဲလဝ်တ္ၚဲညိ။ အခိၚ်ကညၚ် ဒးဗဗိုက်ဗလိုက်တံတုဲ အိက်ကၟိဟ်ခြောပ်မ္ဂး ဇိုတ်သၟးထောံညိ။ အခိၚ်ကသီု အိက်ၚာ်တိုန်မ္ဂးလေဝ် ကြာတ်ကြဴသၟးထောံညိ။
တၞးသဵုလာတံဂှ် စကာဂွံကဵုစှော်သၞာံမာန်ရောၚ်။ ယဝ်ရတောဲဟွံဗၠေတ်၊ ဟွံယှိုတ်အာကီု ဟွံဒးဒုၚ်ဇီုကပိုက်မ္ဂး ဍေံဒုၚ်ဒဝ် ၜိုတ်ကရိုက်ကီုရ။ ၚုဟ်မးဍေံဂှ် တန်တဴကဵုဇကုဒးစကာတုဲ ဂၠိုၚ်အောန်ဍေံတၞဟ်ခြာအာရောၚ်။ ဆေၚ်ဖျာသွံတၞးသဝ်လာတံလေဝ် ဆေၚ်ပ္ဍဲကဵုဍုၚ်သၟးဟွံက သီုကဵုဆေၚ်ပ္ဍဲကွာန်ဇၞော်ဇၞော်တံလေဝ် နွံမံၚ်ရ။
တၠဆေၚ်ဖျာ လ္တူဍုၚ်မုဟ်ဍုၚ် သွံရာန်ကပေါတ်စက်အဳလေတ်ထရဝ်နေတ်မွဲတၠဂှ် “ပၟတ်ဂှ် ဗ္ၜတ်ညးကဵုညး ဒးသုၚ်စောဲမံၚ်သၟးရ။ ဒေံါဟွံဂွံရပုဟ်။ ပံက်ပၟတ် ပၠောပ်ဇြဟတ်ဖုၚ်တံဂှ် ဟလဵုပလေဝ် ဒးစကာ၊ ဂွံစကာပၟတ်ဂှ် ပၟတ်ဍုၚ်ဟွံမှာန်တှေ် ရာန်ပၟတ်စက်ကဵု ရာန်သဵုလာ ၜါဏံရ၊ ပိုဲဒးရုဲစှ်တှေ် အဲမိက်ဂွံကဵုရာန် သဵုလာရ။ ကရိုက်သ္ၚိဇကုကဵုဇကုရ အတိုၚ်ဒးရာန်ပၟတ်စက်တှေ် ရာန်ထောံသဵုလာရ။ ပ္တိတ်တမ်မွဲတဲဓဝ်တုဲတှေ် ဟွံဒးထပ်ရာန်ကၠေၚ်ရပုဟ်လေဝ်။ ဂွံဗ္ၚုဟ်စက်လေဝ် ဟွံဒးဂၠာဲမၞိဟ်ရပုဟ်။ တောဲလဝ်ဟတုဲတှေ် အခိၚ်ဒးစိုတ် ကတဵုပံက်ဂွံဟဂှ်ရ” သာ်ဝွံ ညးကဵုကသပ်ရ။
ဓာတ်လလဳတိတ်နူကဵုသဵုလာတံဂှ် စကာအပ္ဍဲသ္ၚိသၟးဟွံက ညးလ္ၚဵုတံ စကာမံၚ်ပ္ဍဲကဵုကၠအ် တဵုလဝ်တၞံသတ်ဆုတံရ။ ကၠအ်သတ်ဆုတံဂှ် တိကှ်ဝှ်လောန်တုဲ အလုံမွဲက္ညၚ်ဂှ် ဒးဖရဲကဵုဍာ်မာန်မှ ကလိဂွံသတ်ကၟဝ်ဇဝ်ပ္ကဴဍေံရောၚ်။ သွက်ဂွံဖရဲဍာ်ဂှ် ကၠအ်လ္ၚဵုတံ ဓလောဲကေတ်လဝ်ဍာ်ကြုၚ်စောဝ် တက်လဝ်ကၟိုန်တုဲ ပံက်ဖျေံဍာ်ဂွံကီုလေဝ် ကၠအ်ဗလးတံ ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂှ် သ္ပဟွံဂွံတုဲ ရာန်သဵုလာ ဗဂပ်လဝ်မဝ်တာပ္တိုန်ဍာ်ရ။
ပ္ဍဲကဵုကၠအ်ဂူတဵုလွဳတၞံသတ်ဆုတံဂှ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ပၟတ်ဍုၚ်ဟွံစိုပ်ရ။ ၜိုန်စိုပ်ကီုလေဝ် ရံၚ်ကဵုအခေတ်ကာလလၟုဟ်တုဲ စကာသွက်ကမၠောန်ဂှ် ဟွံပြေပြံၚ်ရ။ အခိၚ်ကၠုၚ်ဟွံမှာန်၊ ကၠုၚ်ပၠန်အသိၚ်ပၟတ်ဟွံစိုပ် စကာစက်ဇြောတ်ဍာ် ဟွံဂွံတံလေဝ် နွံမံၚ်ရ။
ယဝ်ရ ကၠောန်ကၠအ်တဵုတၞံသတ်ဆုမ္ဂး ဍာ်ဂှ် အဓိကပၟိက်ဇၞော်မွဲသာ်ကီုရောၚ်။ ဍာ်ဟွံခိုဟ် ဟွံရုမ်ဂပ်မ္ဂး တၞံဂွံဖောအ်ဗြေဝ်ကွေံဂှ် ဍေံဟွံဒှ်ရ။ သတ်ကၟဝ်ဇဝ်ပ္ကဴဍေံလေဝ် တိတ်သၞောတ်ပေၚ်ၚ်မာန် ဟွံသေၚ်ရ။ ညံၚ်ဂွံဂွံဍာ်ဂှ်လေဝ် ပ္တိုန်ဍာ်နကဵုသၞောတ်သဵုလာမာန်မံၚ်ကီုရ။
ညးတဵုလဝ်ကၠအ် သတ်ဗြဴမောဝ်မွဲတၠ ရဲဒေသဖါလိန်ဂှ် “ကၠအ်ပိုဲ စုတ်လဝ်သဵုလာ 300 Watt တုဲတှေ် ဗဂပ်လဝ် မဝ်တာ 200 Watt ဂှ် ဍာ်တိုန်မံၚ်ကၠိုဟ်တ္ၚဲရ။ နူဂယး ၈ နာဍဳပြၚ် ကရပ် ၉ နာဍဳတှေ် ဇြဟတ်သဵုလာဂှ် ပေၚ်ဗက် ဍေံပ္တိုန်ကဵုဍာ်ဟဂှ်ရ။ တ္ၚဲသဝ်ပိပန်နာဍဳတေံ လျးတ္ၚဲအသိၚ်ဍိုန်အာတှေ် ဍေံဒေံါစကေတ်တ်ရ။ ပိုဲခြိုၚ်လဝ်ဍာ် ပ္ဍဲစၚ်ဍာ်တုဲတှေ် အခိၚ်ဒးစိုတ်ပံက်ဖရဲ ဂွံဟဂှ်ရ၊ ကၠာတေံ ပ္တိုန်မံၚ်ဍာ်ကဵုစက်တှေ် စရိတ်ကၠေၚ်ဂှ် ဟွံသက်သာပုဟ်။ ညအ်ဂှ် မၞိဟ်ဟွံရံၚ်ဍေံလေဝ် စိုပ်အခိၚ်ဍေံပ္တိုန်စကေတ်တ်ရ” သာ်ဏံ ညးဟီုရ။
လၟုဟ်ဝွံ ကၠအ်လ္ၚဵုတံ စကာကၠုၚ်မံၚ် သၞောတ်သဵုလာသၟးဟွံက ဗဂပ်တောဲစုတ်လဝ်ကဵု စက်ပ္တိုန်ဍာ်မဝ်တာသၞောတ်သဵုလာရ။ သၞောတ်သဵုလာဏံဂှ် ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵုမဝ်တာဇကု ဇြဟတ် (Watt) မူစိ ဒးစကာရောဂှ် ချိၚ်ဆတုဲ ဒးရာန်တၞးသဵုလာရ။ ယဝ်ရ သဵုလာဂှ် 200 Watt မ္ဂး တၞးသဵုလာဂှ် ပွဳပွူ 300 Watt ဇြဟတ်ဒးနွံရောၚ်။
ညးလ္ၚဵုတံပၠန် ဟွံတောဲနူကဵုသဵုလာတိုက်ရိုက်မွဲသာ် ရာန်လဝ် DC မဝ်တာတုဲ တောဲကဵုထၟာဲဓာတ်ဗာတ်ထရဳလေဝ် ဂွံမံၚ်ရ။ ထၟာဲဓာတ်နွံမ္ဂး အခိၚ်ဟွံရုဲ ပ္တိုန်ကေတ်ဍာ်မာန်ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ဇြဟတ်မဝ်တာဒဳသဳတံဂှ် ဍိုန်လျနွံတုဲ ဗက်ပၟိက်ဟွံမာန်စအှေ်ရ။
ခေတ်ကာလလၟုဟ်ဝွံ ဒၞာဲကဵုကွာန်ရး၊ ကၠအ်သွဝ် ဒၞာဲပၟတ်ဍုၚ်ဟွံစိုပ်တံသၟးဟွံက ပ္ဍဲကဵုဍုၚ်ဇၞော် ရုၚ်၊ ဆေၚ်ဖျာတံလေဝ် တောဲဗ္ဂပ်မံၚ်သၞောတ်သဵုလာ အဆံၚ်ကဵုကၠံကိုတ်တံလေဝ် နွံမံၚ်တၟာဟလိုၚ်ကီုရ။
ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်ရ သွက်ဂွံဖအောန်ဖျေံ အရာဒးစကာကၠေၚ်ဍေန် ကၠေၚ်စက် ဓတ်နာနာတံကီု သွက်ဂွံစကာဇြဟတ် ရုမ်မ်ဂပ်ပ်မာန်ကီု သွက်ဂွံဒှ်ပရေၚ်ထိၚ်ဒဝ်ပွဳပွူသဘာဝကီုဂှ် စကာဇြဟတ်ဓာတ်လလဳ နကဵုသၞောတ်သဵုလာ လျးပယျးသၟိၚ်တ္ၚဲမာန်မံၚ်ရ။ နကဵုသၞောတ်သဵုလာ စကာအပ္ဍဲသ္ၚိဇကု ဂွံရုမ်ဂပ်ဂှ် ဖန်ဇန်တုဲ ရုဲစှ်စကာအာမ္ဂး ကလိဂွံဇြဟတ်ဓာတ်လလဳ ဗွဲမလောဲသွာမာန်ရောၚ် မိက်ဂွံပ္တိုန်ထ္ၜးဏာရ။
သၞိင်ဓရ်လောကနိဗ္ဗာန်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ခလံက်ခပြု
ဘာသၞိင်ဓရ်လောကနိဗ္ဗာန် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ခလံက်ခပြု၊ ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တကောဝိဒ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၃၊ ဝှ် ၂၃။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
ဟံၚ်သာတ္ၚဲဏအ်၊ နာဲ
နာဲဟံသာတ္ၚဲဏအ် (၁၉၅၆ မေ ၁၅ - ၁၉၉၅ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၀)ဝွံ ဒှ်အစာချူလိက်မန်ဒယှ်မွဲတုဲ ညးချူကၠုင်လဝ် ကဗျ၊ ဒွက်၊ လဝေင်ဇာတ် ကေုာံ လိက်ပရေင်ဂမၠိုင်တုဲ သီုဒှ် ကောန်သ္ဂံင် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ မယိုက်ဂၠေင်လဝ် တာလျိုင် ဥက္ကဌ ပွိုင်ဍုင်မွဲတၠရ၊၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၄၊ (၁၃၅၆) အခိင် မစှ်ေဒၟံင် ပရေင်စန်ဒက် အကြာကွာန်သံလှေဝ် ကဵု ကွာန်ခယျးဂှ် သၞဂကူမန် ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ ရပ်ဂွံတုဲ ဒးဒုင်ပူဇဴဏာ လမျီုသွက်ဍုင် သွက်ဂကူမန် ဂွံဗၠးၜး နူဘဲရဲသမၠဲတိ ဒပ်ပၞာန်ဗၟာရ၊၊
ဓဝ်ဆာန်မိယာဲ
လိက်အုပ်ဏံမၞုံယၟု (ဓဝ်ဆာန်မိယာဲ)
ဟံၚ်သာတ္ၚဲဏအ်၊ နာဲ
ပထမအဝဲ
အဝဲစိုပ် ပထပိုယ် ခမဳ ပ္ဍဲဇရေင်ကျာ်ဇၞော်အစာ ကဉ္ဇန ဘာပလိုတ်၊ ကွာန်ဇိုင်ကျာ်တုဲ ဘာဒၞာဲ ညးမကေင်ကတ်လဝ် လိက်ပရိယတ်ဂမၠိုင်ဂှ် တိုက်လိက်ရာမည ဍုင်လၟိုင်၊ တိုက်လိက် ဘာမဟာဝိဟာရ ကွာန်ကအ်ဗိန်တုဲ ဂွံအံင်ကေတ် တန်ဓမ္မာစရိယ (ပါရာဇိကဏ်မွဲပြကိုဟ်)ရ၊၊
သာယျာၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကုန်ပကဴ
ဘာသာယျာၜိုဟ်သြိုဟ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကုန်ပကဴ ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ဓဝ်ဆာန်မိယာဲ
'''တ္ၚဲကောန်ဆာန်က္တဵုဒှ်မၞိဟ်ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲချိုတ်မိယာဲမွဲတ္ၚဲကီုရ၊ ပ္ဍဲတ္ၚဲပိုဲကောန်တအ်က္တဵုဒှ်ကၠုၚ်မၞိဟ်ဂှ်တှ်ေ ကဵုဂွံဗှ်ဗၞုဟ်ကူချပ်ဂွံအာလပါ်မိယာဲဆာန်မွဲအိုတ်ညိအဴကောန်တအ်။
သာယျာၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကုန်ပကဴ
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တကောသလ္လ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၃၊ ဝှ် ၄၄။
ဟံၚ်သာတ္ၚဲဏအ်၊ နာဲ
ကမၠောန်ဗတောန်လိက်မန်
တၞဟ်န ကောန်သၟတ်တအ် ဂွံလေပ်လိက်မန်တုဲ စနူသၞာံ ၁၉၈၀ (၁၃၄၂) ဂှ် စပံက်ဗတောန်ကၠုင် လိက်မန် ဥတုကညင် ပ္ဍဲဘာပလိုတ် ကွာန်ဇိုင်ကျာ်ရ၊၊ အလုံမွဲ ပွိုင်ဍုင်ပံင် ညံင်ဂွံဒှ် ပံက်ဘာဗတောန်လိက်မန် ဥတုကညင်တုဲ စိုပ်သၞာံ ၁၉၈၂ (၁၃၄၄) ဂှ် နဒဒှ် မၞိဟ်မဂိုတ်ဂစာန်မွဲဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲအရာမပံက် ဂကောံကွတ်ဗတောန် လိက်ပတ်ဘာသာမန် အလုံပွိုင်ဍုင်ပံင် ရ၊၊ လိက်မူလိက် သွက်ဂွံဗတောန်ဂှ်လေဝ် နကဵုအလဵုဇကု ညးမွဲဓဝ်ဟေင် ချူခၞံတုဲ ပ္တိတ်လဝ် နကဵုဂကောံဂှ်ရ၊၊
ဓဝ်ဆာန်မိယာဲ
ဓဝ်ဆာန်မိယာဲမွဲဂှ် နွံကဵုၚုဟ်မးတ္ၚဲတြေံတြဟ်အာဟွံမွယ်တုဲ လျးတၟးရာင်ဆာဲဒၟံင်ဇၟာပ်အခိင်အခါသွက်ဘဝကောန်ဆာန်တံရ။
သာယျာၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကုန်ပကဴ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
ဟံၚ်သာတ္ၚဲဏအ်၊ နာဲ
ဘဝအစာချူလိက်
နူအခိင်လဵု နာဲဟံသာတ္ၚဲဏအ် စလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲဓဝိုင်လိက်ပတ်ဂှ် ၜိုန်ရဟွံတီကေတ်ကီုလေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင် နကဵုယၟုကၞေဟ် ပ္ဍဲလိက်ကၞပ် မပ္တံ မဂ္ဂဇြေန် တက္ကသိုလ်မတ်မလီု၊ ဟံသာ၊ ဟံသာတ္ၚဲဏအ်၊ ကောန်ဍိက်မန်၊ ဟံသာဓဇ၊ ဟံင်ပိုဲတ္ၚဲဏအ်၊ ဟံင်မန်၊ ကောန်နာဲပိုဲ ပၞောဝ်ကဵုယၟုကၞေဟ်ဂမၠိုင်ဂှ် နကဵုယၟု ကၞေဟ် ဟံသာတ္ၚဲဏအ် ဂှ် မၞိဟ်ဂမၠိုင် မတီလဝ်ညးရ၊၊
ဓဝ်ဆာန်မိယာဲ
ဓရ်ဆာန်မိယာဲ
(ဓဝ်ဆာန်နွံဒၟံင်လ္တူကောန်တံဂှ် တ္ၚဲလဵုမှလေဝ်ဝိုတ်ကၠေံအိုတ်အာဟွံမွယ်)
ဟံၚ်သာတ္ၚဲဏအ်၊ နာဲ
ဘဝအစာချူလိက်
ဒွက်ညးမချူလဝ် အလုံမွဲကဝးဂှ်မ္ဂး ကဝးဒွက်ဆဝ်မ္ၚုဟ် ဗတောန်လိက်မန် အလုံဍုင်ပံင်၊ ကဝး မၞုံယၟု မိပ်တိဒစေင် ဂှ် မၞိဟ်တီဂၠိုင်တုဲ ဒွက် ဝင်ပရေအ်လ္ပဒုင်ချိုတ် ဂှ်ကီု နကဵုယၟုဒွက်ဂှ်ပၠန် ညးကလေင်ချူလဝ် လဝေင်ဇာတ်ဂှ်လေဝ် မြဟ်အာအလုံဂကူမန်မွဲရ၊၊
ဓဝ်ဆာန်မိယာဲ
ဓရ်ဆာန်မိယာဲ
တ္ၚဲမိဟီုမ္ဂးဂှ်တှ်ေ တ္ၚဲမိယာဲပိုဲတံက္တဵုဒှ်ကၠုင်မၞိဟ်တ္ၚဲဂိတုသၞာံလဵုဂှ်တှ်ေကော်ခဴစတ္ၚဲမိပိုဲတံကီုရ၊ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်တုဲ ပ္ဍဲကဵုအလဵုသဳဍုင်သ္အာင်တံဂှ်လေဝ် ထ္ၜးကၠုင်ရုပ်ရဴတ္ၚဲမိယာဲအိုတ်ကီု ညံင်ရဴဍုင်သေံဗွဲတုန်၊ ဒှ်သွက်ကဵုညးဍုင်ကွာန်တံသီုညးဖ္အိုတ် ဂွံကူစိုပ်တဴဒၟံင်တွဵုဟီုဂှ်တှ်ေ ပိုဲဏံမွဲကၠုင်နူကဵုမိယာဲပိုဲဏံကီုရ၊ ပိုဲတံက္တဵုဒှ်ကၠုင်နူကဵုခၞော်ဆုပထောင်ဒုန်ဟွံသေင်တုဲ ကၠုင်နူကဵုပ္ကဴဒကှ်ဝှါတံလေဝ်ဟွံသေင် ဆဂး'ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုင်မၞိဟ်နူကဵုမိယာဲ နူကဵုမိမပိုဲတံမဒှ်ကီုရ။
ဟံၚ်သာတ္ၚဲဏအ်၊ နာဲ
ဘဝသ္ၚိကၟိန်
ပ္ဍဲအခိင် နာဲဟံသာတ္ၚဲဏအ် မယိုက်ဂၠေင်ဒၟံင် တာလျိုင်သွက်ဂကူဂွံဗၠးၜး ပ္ဍဲဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် ညးဒှ်မိတ်ဇြဟာန် ကုလွဳနန် (ကော်) မိရဳ ဇာတိကွာန်ဇိုင်ကျာ်တုဲ ညးတအ် ဒက်ဘဝသ္ၚိကၟိန် ရေင်သကအ်ရ၊၊ ညးတအ် ကလိဂွံကောန်ဝုတ်မွဲ ကဵုလဝ်ယၟု မိဆာန်နန်ဟံင်ပိုဲရ၊၊
ဓဝ်ဆာန်မိယာဲ
ၚုဟ်မးပ္ဍဲကဵုမိမၜါလ္တူကောန်တံ
မိမၜါကၠောန်ပတိုန်မာန်ဂွံနင်ပိုဲကောန်တံဂှ် ဇၟာပ်မိမတံဖ္အိုတ်လေဝ် လညာတ်ခိုဟ်ခိုဟ်သွက်သ္ဂောံဂွံကေတ်ကောန်ဇာတ်မာန်ပ္ဍဲကဵုအခိင်သ္ပမ္ၚဵုထပ်တဲစှ်ေဒၞာဲညးသ္ကံတုဲ ညးတံမိက်သ္ဂောံဂွံတဴကောန်အိုတ်ရ၊ မူဟိုတ်ဒးကေတ်ကောန်ရောဟီုတှ်ေ သွက်မဇဇကုညံင်ဟွံဂွံကၠေံကၠက်အာကီု သီုကဵုအဆက်မဇမၞိဟ်တံညံင်ဟွံဂွံကၠေံအိုတ်အာလ္တူဂၠးတိဇၞော်ဏံကီုတုဲ ဗွဲသဘာဝဟေင် ညးတံစဳရေင်ဖန်ဗဒှ်ကၠုင်ပိုဲကောန်တံရ၊ ညးလဵုမွဲစှ်ေဒၞာဲဒှ်တြုံဗြဴညးသ္ကံဗွဲမလအ်လတုဲတှ်ေ ဟွံကေတ်ကောန်ဂှ်နွံမံၚ်ကီုဟာ၊ လအ်ကဵုပြဟ်ဟေၚ်ညးတံဒးကေတ်ကောန်ဇာတ်ဖ္အိုတ်ရ၊ ဗွဲမဂၠိုၚ်တှ်ေ ညးတံမိက်သ္ဂောံဂွံတဴကောန်ဇာတ်ဇၟာပ်မၞိဟ်ရ၊ သွက်မၞိဟ်မိက်သ္ဂောံဂွံတဴကောန်တုဲ  ယဝ်ရညးတံဟွံဂွံတဴကောန်မ္ဂးတှ်ေ  ဂကောံအိန်ထံၚ်ညးတံဂှ်လေဝ်နွံကဵုဒဒိုက်စိုတ်ဟွံသာရ၊ လ္ၚဵုဂှ်တှ်ေ ဒးအာကေတ်နၚ်ကောန်ဇာတ်ညးတၞဟ်တုဲတှ်ေ သ္ပကောန်သွီုဇကုလွဳပရာအာအိုတ်ရ၊ ဆဂးဂှ်တှ်ေ ဍေံဂွံတုပ်ဗီုကဵုကောန်ဇကုအရၚ်ဟီုဂှ်ဒှ်အာဟွံမာန်ရ၊ သွက်ညးဂွံကောန်ဝါတ်တံဂှ် ၜိုန်ရပိုဲတံအာကေတ်နၚ်ကောန်ညးတၞဟ်လွဳလဝ်ကီုလေဝ် အဓိကဟီုဂှ် ညံၚ်ဂွံဒှ်မၞိဟ်ခိုဟ်မွဲမာန်ဂှ် ဒးလွဳဒးမၚ်မွဲအာရ၊ (ဗီုလဵုဂွံသ္ပရော ကောန်ဇကုဟွံမွယ်တှ်ေ ဒးလွဳအာကေတ်နၚ်ကောန်ညးတၞဟ်ရဒှ်) ၊ ပ္ဍဲကဵုအခေတ်တ္ၚဲဏံဂှ်တှ်ေ ယဝ်ရဒးဟီုဗီုဗုဒ္ဓဘာသာမ္ဂးတှ်ေ (ညးၜံၚ်ပ္တိတ်နၚ်ကောန်တံဂှ် လောဲသွာနူကဵုညးဒးမၚ်မွဲလွဳပရာကောန်ၚာ်တံဂှ်ကီုရ)၊ ၜံၚ်တုဲထောံလဝ်ပေၚ်ပြးဏောၚ်တှ်ေ မုဖဵုဟွံမွယ်သွက်လိုက်လောကဏံရ၊ မၞိဟ်ဒးလွဳပရာမၚ်မွဲကောန်ၚာ်တံ မၞိဟ်ဒးဇုက်အိက်အေၚ်သတိက်တံဂှ် ဒှ်တဴမိမကောန်ၚာ်တံဇေတ်ဇေတ်မွဲ ဗီုအဲညးချူလိက်ဏံကၠိုဟ်လဝ်စိုတ်ဂှ်ရ၊ ကောန်ဇကုလေဝ်ခိုဟ်နွံပရေံနွံရ၊ လွဳလဝ်ကောန်ညးတၞဟ်လေဝ်ပရေံနွံခိုဟ်နွံကီုရ၊ အဓိကဂှ်တှ်ေ  တိုန်တဴကဵုပိုဲတံလွဳပရာမၚ်မွဲလဝ်ကောန်ၚာ်တံဂှ်ရ။
ဟံၚ်သာတ္ၚဲဏအ်၊ နာဲ
ဒးဒုင်ပူဇဴလမျီု သွက်ဂကူ
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၅ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၀ (၁၃၅၆ ဂိတု မာဃ် ၁၁ မံက်) အဃောမယိုက်ဂၠေင်ဒၟံင် တာလျိုင် သွက်ဂကူ မစှ်ေဒၟံင် ပရေင်စန်ဒက် ပ္ဍဲအကြာကွာန်သာံလှေဝ် ကဵု ကွာန်ခယျးဂှ် ဒးဒုင်ရပ်ကဵု သၞဂကူမန် ဒပ်ပၞာန်ဗၟာတုဲ ဒးဒုင်ပူဇဴဏာ လမျီု သွက်ဂကူရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဒှ်အခိင် အဃောညးမင်စၟဳဒၟံင် သွက်ဂွံဆဵုမုက် ကောန်ဖျုန်ဂြိုဟ်ညး မၞုံပ္ဍဲဂဝ်ဂၞဴရ၊၊ ညးပူဇဴဏာလမျီုတုဲ ကောန်ညးမရနုက်ကဵုဒုတိယဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်မၞိဟ် ဒှ်ကောန်တြုဟ် သမ္ဘာဂှ် ကဵုလဝ်ယၟု မာံအဗၠာဲ ရ၊၊
ဓဝ်ဆာန်မိယာဲ
ၚုဟ်မးပ္ဍဲကဵုမိမၜါလ္တူကောန်တံ
လညာတ်ဗီုဏံဟီုမ္ဂးဂှ်တှ်ေ ဇၟာပ်မိမတံသီုညးဖ္အိုတ်ဒးနွံမာန်ရ၊ ယဝ်အခါရညးလဵုမွဲဟွံဂွံကောန်ဇာတ်မ္ဂးတှ်ေ ပိုဲတီပိုဲကၠိုဟ်ဒှ်ဒဒိုက်စိုတ်မာန်ရ၊ ပိုဲတံဂွံဆဵုညာတ်ကေတ်မိမလ္ၚဵုလ္ၚဵုတံဂှ် စှ်ေဒၞာဲဒှ်တြုံဗြဴတၟာလအ်ကီုတုဲ ညးတံမိက်သ္ဂောံဂွံတဴကောန်ၜိုတ်ဂလိုင်လဵုကီုလေဝ် အိုတ်ကၞောတ်ဟေင်ညးတံဟွံဂွံကောန်ရ၊ (ဂွံကောန်ဝါတ်လေဝ်ဟီုစရ) ဟိုတ်ဏံဟေင်ရက္တဵုဒှ်ကၠုင်ဒဒိုက်စိုတ်ပ္ဍဲကဵုဘဝမိမတံဂှ်ဗွဲမဂၠိုင်မာန်ရ၊ ယဝ်ရပိုဲတံချိုတ်အာမ္ဂးတှ်ေ ပိုန်ဒြပ်တံဏံလေဝ် ညးလဵုမွဲဂွံဆက်ဗဂဵုလဟဵုမင်မွဲထိၚ်ဒက်အာပၠန်ရော၊ အခိင်သော်ဗုဗျုထဴဇရာကၠုင်မ္ဂးတှ်ေ ကဵုညးဂှ်လဵုမွဲဂွံလွဳပရာမင်မွဲရံၚ်စံင်ဂှ်ရော၊ ကူစိုပ်ဂွံသာ်ဏံတုဲ မိမဟွံဂွံကောန်တံဂှ် ပဵုတုဲဒှ်ဒဒိုက်စိုတ်ကွေံကွေံရ၊ (ဒဒိုက်ဗျုထဴဇရာ)ဏံဂှ် ဒှ်ဟိုတ်ဟွံမွယ်ကဵုကောန်ဇာတ်မဒှ်ရ၊ ဟိုတ်ဏံဟေင်တုဲ အတိုင်သဘာဝဟေင် မိမတံထေက်ကဵုဒးကေတ်ကောန်အိုတ်ရ။
ဟံၚ်သာတ္ၚဲဏအ်၊ နာဲ
နိဿဲ
အတ္ထုပ္ပတ္တိဝင်ဝွံ မန်မန် (ရာမည) ကလိဂွံ တင်ဂၞင် နူကောန်ဝုတ် နာဲဟံင်သာတ္ၚဲဏအ်၊ မိဆာန်နန်ဟံင် တုဲ ချူပတိုန်လဝ် ပ္ဍဲဝှုက်ၜောက်ညး 14-4-2016 ရ၊၊
ဓဝ်ဆာန်မိယာဲ
တာလျိုင်မိမၜါ
အခိင်ကောန်တံက္တဵုဒှ်ကၠုင်မၞိဟ်တုဲတံဂှ်ပၠန် ၜိုန်ရမိမၜါတံ မိက်သ္ဂောံဂွံတဴကောန်တြုံကောန်ဗြဴစေတနာညးတံနွံမံင်ကီုလေဝ် အခိင်ၜံင်ပ္တိတ်တုဲဗက်ဂှ် ဒှ်ကောန်တြုံကီုကောန်ဗြဴကီုဂှ် ညးတံဖျေံစိုတ်ဒှ်ကောန်ဖျုန်ဂြိုဟ်ညးတံဍာံဍာံတုဲ ညးတံဆာန်ဇေတ်ဇေတ်အိုတ်ရ၊ ဆာန်ကောန်လောန်တုဲ မင်မွဲလွဳပရာကေတ်ကၠုင်စိုတ်ကောန်တံ ဗဂဵုလဟဵုအရာနာနာၜိုတ်ညးတံကေတ်တာလျိုင်မာန်ၜိုတ်ပိုန်ဒြပ်ညးတံနွံရ၊ (ဥပမာတုန်) ဟွံမိက်ကဵုကောန်တံကၠောန်သ္ပပရေင်ဗၠေတ်ဗၠေတ်ကီု၊ စၞောန်ထ္ၜးဏာကဵုဂၠံင်ဍာန်ကဵုကောန်တံခိုဟ်ခိုဟ်ကီု၊ ကဵုကောန်တံကတ်ပညာနာနာၜိုတ်ထေက်ကြိုက်ကဵုပိုန်ဒြပ်ညးတံနွံဂှ်ကီု၊ ဖန်ဖက်ကဵုသဘင်မ္ၚဵုထပ်တဲၜိုတ်ထေက်ကြိုက်ကဵုညးမွဲကဵုညးမွဲကီု၊ ဇိုန်အပ်ပြာပ်ကဵုပိုန်ဒြပ်အာဲညဳညဳသာသာဂှ်ကီု၊ သီုဖ္အိုတ်ဏံဂှ် ဒှ်တာလျိုင်မိမတံဒးကၠောန်လ္တူကောန်တံအိုတ်တုဲ အခိင်မိမၜါတံဟွံမွယ်မ္ဂးတှ်ေ သွက်ဂွံဆက်ပြိုင်အာဘဝဗပေင်အာဗုၚ်ဂၞဴအနာဂတ်တေံမာန်ရ၊ ဟိုတ်သာ်ဏံဂှ် ဇၟာပ်မိမတံတာလျိုၚ်နွံဒၟံင်လ္တူကောန်ဇာတ်ညးတံဖ္အိုတ်ရ။
ကမၠောန်သာ်ဏံဟီုဂှ်တှ်ေ (တာလျိုင်)ဇၟာပ်မိမတံဒးနွံရ၊ ညးတံကၠောန်အာၜိုတ်ညးတံကၠောန်ဂွံမာန်ရ၊ တ္ၚဲဏံပိုဲကောန်တံသီုညးဖ္အိုတ်လေဝ် က္တဵုဒှ်ကၠုင်မၞိဟ်အဝယ်လေဝ်ဇၞော်ကၠုင်ယျတုဲ ဂရုဏာလ္တူမိမတံညိဟီုဂှ် ယဝ်ပိုဲဏံမိမဟွံမွယ်မ္ဂးတှ်ေ ပိုဲတံဂွံက္တဵုဒှ်ကၠုင်မၞိဟ်ဗီုလဵုရော၊ တုဲပၠန် က္တဵုဒှ်ကၠုင်မၞိဟ်တုဲ ယဝ်ညးတံဟွံမင်မွဲလွဳပရာကၠုင်ပိုဲတံတုဲ ညးတံအာထဝေင်ကၠဟ်ထောံပ္ဍဲနခၟိက်စေါဝ်ကြုင်တေံမ္ဂးတှ်ေ ပိုဲတံက္တဵုဒှ်ဒဒိုက်တုဲ ဘဝဏံထုဲထံၚ်ကွေံကွေံရ၊ ပိုဲတံက္တဵုဒှ်ကၠုင်ကောန်ၚာ်ဟွံမွယ်ကဵုမိမယဝ်ရညးတံဟွံလွဳပရာလဝ်ပိုဲ၊ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဏံတုဲ မိမတံဂှ်ဒှ်ညးတၠဂုဏ် ဒှ်ညးတၠမေတ္တာမွဲဇေတ်ဇေတ်ရ၊ ယဝ်ရဟီုနကဵုဗုဒ္ဓဘာသာမ္ဂးတှ်ေ ကျာ်နွံပ္ဍဲစိုတ်ရ။
မေတ္တာမိယာဲဆာန်
ပ္ဍဲကဵုအခိင်ကောန်တံဂွံဒုင်ကေတ်ဒဒိုက်မာန် အခိင်ဒှ်ကၠုင်ပြသၞာအရာနာနာတံဂှ်တှ်ေ ညးမရီုဗင်ပိုဲတံဒှ်မၞိဟ်ကၠာအိုတ်ဟီုဂှ်တှ်ေ မိမပိုဲဏံရဒးရီုဗင်ပိုဲကောန်တံကၠာအိုတ်ကီုရ၊ ပ္ဍဲကဵုမိမၜါဂှ်တှ်ေ မိယာဲမွဲဟေင်ဒးကၠုင်ကၠာအိုတ်တုဲ မိယာဲမွဲဟေင်ရဒှ်ဓဝိၚ်စံင်တူလ္တူကောန်တံဂၠိုင်နူကဵုအပါမွဲဏီ၊ မိယာဲမွဲဟေင်ရကူစိုပ်အာလပါ်ကောန်တံကၠာရ၊ တုဲပၠန် ဂြိပ်လုပ်ဓဝဲါဂှ်မိဗန်လဝ်ကောန်မွဲရ၊ ၜိုန်ရသ္ၚိအဃောပၟတ်တူ ပၟတ်အဃောဂြင်ဍာဲမံင်ဂှ်လေဝ် ဟိုတ်နူကဵုကောန်ဒတုံနွံဒၟံင်ပ္ဍဲကဵုပၟတ်ဗၟဝ်တေံတုဲ မိယာဲမွဲဒးထပါ်လုပ်အာတူတူ မိန်ယိုက်ဗန်ကေတ်ကောန်တုဲ ဂြိပ်တိတ်ကၠုင်ရ၊ ဣဏံဟီုဂှ် ဍာ်စိုတ်ဍာ်မေတ္တာမိယာဲနွံဒၟံင်လ္တူကောန်တံရ၊ တုဲပၠန် မင်မွဲလွဳပရာဗဂဵုလဟဵုအာကောန်တံနာနာသာ်မာန်ကီု၊ ကောန်တံအရာမိက်သ္ဂောံဂွံမူရောတှ်ေ ဗွဲမပြဟ်ဒုင်ကအ်ပါင်တုဲ ဒးအာဂၠာဲကၠောန်ကေတ်နင်ကဵုကောန်တံလၟိုန်ရ၊ ဟွံမွယ်ဂှ်ဟွံဟီုကဵုကောန်တံတုဲ ဒးဂၠာဲအာကေတ်နင်ညံင်သ္ဂောံဂွံမာန်ရ၊ ဟိုတ်နူကဵုကောန်တံမိက်သ္ဂောံဂွံအရာတေံတွဵု၊ စၞစမိယာဲပိုဲဒးစိုတ်မိက်သ္ဂောံစဂှ်လေဝ် ပိုဲကောန်တံတီကေတ်ဟွံမာန်တုဲ ဟိုတ်နူကဵုစၞစနူကဵုကောန်တံစလဝ်ဟွံအိုတ်တံဂှ်တှ်ေ မိယာဲမွဲစဂွံဖအိုတ်ရ၊ ဟီုစိုပ်အာဖဵုဏံတှ်ေ ကူစိုပ်ဂွံအာမိယာဲအဲညးချူလိက်ဏံကွေံကွေံရ၊ နူဍောတ်ဍောတ်တေံ အခိၚ်ပိုဲစကွာၚ်ကီု စပုၚ်ကီုမ္ဂးတှ်ေ ကွာၚ်ပိုဲစလဝ်ဟွံအိုတ်တံဂှ် မိယာဲမွဲကပှ်စဂွံဖအိုတ်ရ၊ အခိၚ်စပုၚ်ပၠန်လေဝ် ကဇုတ်ဂၠိုၚ်ဂၠိုၚ်ဂှ်ရပ်ထောံပ္ဍဲပ္ၚာၚ်စပုၚ်မိယာဲတုဲ ကပိုဲကောန်တံဟွံစဂှ်လေဝ် မိယာဲစဂွံဖအိုတ်ရ၊ သၠးအခေါၚ်ညိဏး ဟီုစိုပ်အာဘဝညိည၊ ဣဏံဟီုဂှ် မေတ္တာမိယာဲမွဲနွံဒၟံၚ်လ္တူကောန်တံရ။
မေတ္တာဆာန်ဇေတ်ဇေတ် ရီုဗင်ပိုဲတံဇေတ်ဇေတ် ဒှ်ဓဝိင်စံင်တူလ္တူပိုဲဏံဇေတ်ဇေတ် ဟွံရန်လဝ်ဂုဏ်ဖဵုမွဲသာ်ဗီုကဵုမိယာဲပိုဲဏံမွဲဂှ်တှ်ေ မၞိဟ်ဗြဴလဵုမွဲဂှ် ဂွံပတုပ်သၟဟ်ကဵုဗီုမိယာဲပိုဲဏံမာန်ရော၊ ညးဗြဴလဵုနွံမံင်မွဲဂၠာဲဆဵုမံင်ကီုဟာ၊ မိယာဲပိုဲဏံမွဲဟေင်ရဒှ်ညးဂွံလဝ်အဆိပ်မွဲတွဵုရ၊ ပိုဲကောန်တံဒှ်ကၠုင်ဝုတ်ဗၠာဲဇၞော်ဂေါဝ်တိုန်ကၠုင် နွံကဵုဒှ်ကၠုင်မၞိဟ်ဆာန် ဆဂးဂှ်တှ်ေ ဟွံတုပ်ကဵုဗီုမိယာဲဆာန်ပိုဲဏံရ၊ ဣဏံဟီုဂှ် ညးကော်စဆာန်မွဲမွဲဗီု၊ မိယာဲဆာန်ပိုဲဟီုဂှ် ဆာန်သက်ပ္တောံၜိုတ်ဟွံမွယ် ဆာန်ဇေတ်ဆာန်ကွေံ ဆာန်ဟွံမွယ်ကဵုဟိုတ်ဖဵု ဆာန်ဟွံရန်တၟံလဝ်ဖဵုမွဲမွဲလ္တူပိုဲကောန်တံကီုရ၊ ဆာန်နကဵုဍာ်မေတ္တာဗွဲမဇြိုဟ်နက် ဆာန်နူကဵုပ္ဍဲစိုတ်တေံပေင်ပေင်တုဲ ဟွံမွဲကဵုအခိင်က္ဍုဟ်မၠိ ဟွံမွယ်ကဵုဒဒိုက်ၜိုတ်ဆတၟာတၞုင်သော်လ္တူကောန်တံရ၊ ဣဏံဟီုဂှ် မေတ္တာမိယာဲဓဝ်ဆာန်မိယာဲပိုဲရ။
အတိုၚ်သဘာဝပကတိတှ်ေ မိယာဲမွဲဂှ်ဟွံကၠောန်ကဵုကောန်တံဒးယှုက်ထုဲစိုတ်မာန်တုဲ ယဝ်ရဆဵုဒးကောန်တံဒှ်ကၠုင်ပြသၞာမ္ဂးတှ်ေ ပြသၞာအခက်ခုဲတံဂှ်ညံင်သ္ဂောံအိုတ်အးမာန်ဂှ်ဟေင် မိယာဲမွဲဒုၚ်ကေတ်လဝ်ဖ္အိုတ်ကီုရ၊ ဒုင်ကေတ်တာလျိုင်ညးမွဲဓဝ်ရ၊ ပရေင်ဖဵုဏံဝွံ ဒှ်ဂုဏ်ဖဵုမိမသီုညးဖ္အိုတ်တံဒးဍိုက်ပေင်ကၠုင်လ္တူကောန်တံမာန်ရ၊ ပိုဲကောန်တံသီုညးဖ္အိုတ်လေဝ် ထေက်ကြိုက်ဒးကူချပ်ဗ္စာရဏာပ္ဍဲကဵုတ္ၚဲမိယာဲမွဲတ္ၚဲဓဝ်လေဝ်ဟွံသေင်တုဲ ပိုဲကောန်တံဒးကူချပ်စိုပ်ဂွံမံင်တွဵုလ္တူမိမၜါတံဇၟာပ်ဇၟာပ်တ္ၚဲအိုတ်ညိ၊ မၞိဟ်ကၠာတေံဗ္တောန်လဝ်ဂှ်တှ်ေ အခိင်လုပ်တိက်မ္ဂးတှ်ေ ဒးဖျေံပဝတ်ကဵုဂၞဳ ဒးကလအ်ကျာ်ဗုဒ္ဓ ဒးကလအ်မိမၜါ ဒးကူစိုပ်ညးတၠဂုဏ်ဇၟာပ်တ္ၚဲအခိင်လုပ်တိက်အိုတ်ညိ၊ အခိင်ပိုဲတံၚုဟ်က္တဵုကၠာဟွံဂွံအာကၠောန်ကမၠောန်ဏီဂှ်တှ်ေ ဂ္ဇံမွဲချိန်ခဏတုဲ ဂုဏ်မိမၜါ ဂုဏ်မိဗျုအပါဗျု(မိယုအပါယု) ဂုဏ်စံၚ်အ္စာကီု သီုကဵုကျာ်ဓရ်သင် ဂုဏ်ဖဵုညးမွဲတေံကေင်နွံကၠုင်လဝ်ကဵုဂုဏ်လ္တူပိုဲဏံကီု၊ ပိုဲတံပွပရှ်ေသှ်ေဒၟံင်ညးလဵုကီုတုဲ ပိုဲတံဒးကူချပ်စိုပ်ဒၟံင်ဂုဏ်ဖဵုတံဏံတွဵုမာန်ရောင်၊  သၟတ်တ္ၚဲဏံ အခိင်တိက်ဖျေံဝတ်ကလအ်ကျာ်ကလအ်မိမၜါဂှ်နွံအောန်ကၠုင်ရ၊ ဒၞာဲဏံလေဝ် မိမၜါတံ ထေက်ကဵုဒးထ္ၜးဏာဂၠံၚ်ဍာန်သွက်ကောန်တံအိုတ်ညိ။
မၞိဟ်ကူစိုပ်ဂွံဒၟံင်လပါ်မိမၜါတွဵုတံဂှ်တှ်ေ မၞိဟ်တံဏံဂှ်လေဝ် ဟွံကွာ်အာဂၠံင်ဍာန်လပါ်ဗၠေတ်ဗၠေတ်ပရေံပရေံတံတွဵုကီုရ၊ ပရေင်ပိုဲကောန်တံဟွံကၠောန်အာလပါ်ပရေံလပါ်ဗၠေတ်တံဂှ် ဟိုတ်နူကဵုကောန်တံကူစိုပ်ဂွံဒၟံင်လပါ်မိမၜါတွဵုကီု ဆာန်မိမၜါကွေံလောန်တုဲ ဟွံကၠောန်သ္ပကဵုမိမၜါဒးဒှ်ဒဒိုက်မာန်ရ၊ မၞိဟ်ဆာန်မိမၜါတံဂှ် ညးတံဟွံဂံင်ကၠောန်ကမၠောန်ပရေံပရေံဗၠေတ်ဗၠေတ်တံတွဵုရ၊ ညးတံဂွိင်ဖေက်မိမယာဲအပါတံဒှ်ဓဝိင်စံၚ်တူစိုတ် ဂွိင်ဖေက်မိမၜါဒှ်ဒဒိုက်စိုတ်တုဲ မၞိဟ်တံဏံဂှ်လေဝ် ဟွံကၠောန်လပါ်ပရေံပရေံဗၠေတ်ဗၠေတ်အရာဟွံခိုဟ်ဟွံဆာဲသွက်ဘဝကီုရ၊ ဓရ်တီဓရ်လီုလာ်စာ်ထောင်သာ်ဏံဂှ် ဒှ်ကောန်တီဂုဏ်မိမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်တုဲ ဒှ်ကၠုင်ပဠောအ်ခြပ်ထပှ်ထပ် မင်မွဲစေဒၞါလဝ်အန္တရာဲနာနာသာ်သွက်ကောန်တံရ။
ကောန်ခိုဟ်ဟီုမ္ဂးဂှ်ဗီုလဵုရော
ကောန်ခိုဟ်ဟီုမ္ဂးဂှ်တှ်ေ ဒးဒှ်မၞိဟ်တၠပညာစောန်အိုတ်လေဝ်ဟွံသေင်၊ ဒးဒှ်ညးနွံကဵုထဝ်သြန်တၟာဗွဝ်ဒဵုဟဒင်လေဝ်ဟွံသေင်၊ ဒးဒှ်ညးနွံကဵုအဝဵုသုင်စောဲလပှော်တဲသၟးလေဝ်ဟွံသေင်တုဲ ယဝ်ရကောန်တံဒှ်မၞိဟ်ခိုဟ်မွဲတှ်ေ ဣဏံရမိမၜါတံနွံဗၟိက်ဇၞော်အိုတ်ပ္ဍဲကောန်တံရ၊ထဝ်သြန်ဟီုမ္ဂးဂှ်တှ်ေ ဇၟာပ်မိမရမိက်သ္ဂောံဂွံတဴဒၟံင်ဖ္အိုတ်ရ၊ ယဝ်ရဟီုစိုပ်အာသွက်ဘဝဇေတ်ဇေတ်မ္ဂးတှ်ေ ထဝ်သြန်ဏံဂှ်ၚုဟ်မးဍေံအောန်နူကဵုစၞစအဟာရဂၠိုင်ဂၠိုင်ကဵုဆဏီရ၊ စၞစဟီုဂှ်ခန္ဓကာယပိုဲဏံနွံဗၟိက်ဇၞော်အိုတ်ရ၊ ယဝ်ရသြန်ဗွဝ်ဂှ် ဂွံနင်ဟွံမွယ်ကဵုစေတနာခိုဟ်ဏောင်တှ်ေ သိုင်ဗဒှ်ကဵုညးသုင်စောဲစကာသြန်တံပြသၞာပေၚ်နွံဒၟံၚ်ဇၟာပ်စက္ကရ၊ မိမၜါလွဳလဝ်ကောန်တံတုဲ အခိင်ညးဗျုကၠောန်ကမၠောန်ဟွံမာန်တေံဂှ် ညးတံမိက်သ္ဂောံကဵုကောန်လွဳလွတ်ညးတံအိုတ်ရ၊ ဆဂး တ္ၚဲဏံကောန်တံကၠောန်စလေဝ်ဟွံဒှ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ်သၟးဟွံကတုဲ ဂွံမိင်မံင်ပရောကောန်တံ သုင်ချေံသုင်တၞးအရက်သုရာ ဒှ်ဒၟံင်ပြသၞာတွဵုဏောၚ်တှ်ေ ဣဏံဟေင်ရပ္ဍဲကဵုစက္ကဂှ် မိမၜါတံနွံဗၟိက်ကဵုတသိုက်စိုတ်တုဲ ထဝ်သြန်ကောန်တံဟွံမွယ်ဗၟိက်ရ၊ မိမၜါတံနွံဗၟိက်ဇၞော်အိုတ်ဟီုဂှ် မိက်ဂွံမိင်ပရိုင်ကောန်တံခိုဟ်ခိုဟ် ဂကောံအိန်ထံင်ကောန်တံၜိုဟ်သိုဟ်ညိင်ဝတ်တှ်ေတုဲရ၊ သွက်မိမၜါတံဂွံဆက်အာလမျီုသွက်တ္ၚဲယးတေံဂှ် ပုင်နွံတှ်ေညးတံစကဵုၜဵုလေဝ်ဂွံမံင်တုဲ ကဵုဂွံမိင်ပရိုင်ကောန်တံခိုဟ်ခိုဟ်တှ်ေတုဲရ၊ စက္ကဏံဟေင် မိမၜါပိုဲတံ ညးတံနွံဗၟိက်တသိုက်စိုတ်ညိညဓဝ်ရ၊ ဟိုတ်ဏံဟေင်ညးတံမိက်သ္ဂောံကဵုကောန်တံဒှ်မၞိဟ်ခိုဟ်အိုတ်ရ၊ ကောန်ဒှ်ကၠုင်မၞိဟ်ခိုဟ်မွဲဏောင်ဟီုတှ်ေ တာလျိုင်မၞိဟ်မွဲဂှ် ဆက်ထ္ၜးအာရုပ်ရဴသာ်လဵုညးအဲတီကေတ်မာန်အိုတ်ရ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ၜိုတ်ဆပိုဲကောန်တံဒှ်မၞိဟ်ခိုဟ်ဂှ်လေဝ် ကၠောန်ကဵုသွက်မိမၜါဟွံဂွံဂှ်လေဝ်နွံဒၟံင်ဗဝ်သအဝ်ရ၊ ညးတံမိက်သ္ဂောံကဵုကောန်တံဒှ်မၞိဟ်ခိုဟ်ဟီုဂှ် ဂုဏ်ဖဵုသွက်ဘဝကောန်တံသက်သက်ရ၊ ဂုဏ်ဖဵုသွက်မိမၜါဂှ်နွံညိညဓဝ်တုဲ ကောန်ခိုဟ်ဟီုမ္ဂးဂှ်တှ်ေဗီုလဵုရောယဝ်ဒးသၟာန်တှ်ေ လိုက်ဂၠးကဝ်ဏံဂွံကျေဝ်ဂေါဝ်ၜိုဟ်သိုဟ်ညိၚ်ဝတ်အာမာန်ဂှ် နွံဗၟိက်ကဵုမၞိဟ်ခိုဟ်ဟေင်ရ။
ဒးကလေင်ရော်ဂုဏ်မိမၜါညိ
(နူဍောတ်ဍောတ်တေံဂှ် ညးတံလွဳပရာကၠုင်လဝ်ပိုဲကောန်တံစဵုကဵုဇၞော်ဂေါဝ်တိုန်ကၠုင်တုဲ ပိုဲတံလေဝ်ဒးကလေင်လွဳပရာမင်မွဲညးတံစဵုကဵုဗျုထဴဇုတ်စိုပ်တိအိုတ်ညိအဴ)
တ္ၚဲဏံယဝ်ရမိမကောန်ဂကူတံသှ်ေလမျီုနွံမံၚ်ဏီမ္ဂးတှ်ေ ပိုဲကောန်တံလေဝ် ဒးကလေင်ရော်ဂုဏ်ညးတံ ဗီုညးတံမင်မွဲလွဳပရာလဝ်ပိုဲဂှ်အိုတ်ညိအဴ၊ မူညးတံကေတ် မူညးတံမိက်သ္ဂောံစသုင်စၞစလဵုရောတှ်ေ ပိုဲကောန်တံဒးအာဂၠာဲကေတ်နင်လွဳပရာဖ္ဍိုက်ဗပေင်ကဵုတသိုက်စိုတ်ညးတံကီု၊ ကဵုညးတံဂွံဒုင်ကေတ်တသိုက်စိုတ်ၜိုတ်အခိင်ညးတံသှ်ေနွံမံင်ဂှ်အိုတ်ညိ၊ ဒးကေတ်စိုတ်ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴကလင် အရာမံင်စံင်နာနာတံကဵုဂွံဍိုက်ပေင်ပြေပြံင်တုဲ ဂွံတုပ်ကဵုဘဝပိုဲနူကဵုဍောတ်ဍောတ်တေံမာန်ညိအဴ၊ မိမၜါလွဳပရာမင်မွဲလဝ်ပိုဲကောန်တံဗီုလဵုလေဝ် တ္ၚဲဏံဟေင် ပိုဲကောန်တံသီုညးဖ္အိုတ်လေဝ် စိုပ်ကၠုင်အခိင်ယျဒးလွဳပရာမင်မွဲညးတံပ္ဍဲကဵုအခိင်ဗျုထဴဇရာပွမယဲဍောတ်ယဲဇၞော်မွဲဝါပၠန်အိုတ်ညိ။
အခိင်ညးတံပြံင်အာဘဝတုဲလေဝ်ကီု ပိုဲကောန်တံဒးသ္ပကုသဵုပါ်ပရအ်ဏာကဵုညးတံကီု၊ ပရေင်ဏံဝွံဒှ်ပရေင်ဒးကၠောန်ပ္ဍဲဂုဏ်မိမၜါမလွဳပရာလဝ်ပိုဲရ၊ ဗီုတံဏံဂှ် သိုင်ဗဒှ်ကဵုပိုဲကောန်တံစိုတ်တေံသောင်ၜး သွက်သ္ဂောံဆက်ကွာ်အာသွက်ဘဝတ္ၚဲဂတမသှ်ေမံင်တံဂှ်ပၠန်ရ၊ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်တုဲ ပ္ဍဲကဵုတ္ၚဲမိမွဲတ္ၚဲ ကဵုပိုဲကောန်တံဒးတီလဝ်သီုညးဖ္အိုတ်တုဲ သွက်သ္ဂောံဒှ်ဂဥုဲဒြဟတ်မွဲသွုင်ခိုဟ်ခိုဟ်သွက်ဘဝကီု၊ တုဲပၠန် ပိုဲတံဒးလ္ၚတ်ဗ္တောန်ကွာ်ဒၟံင်ပ္ဍဲကဵုဂၠံင်ဍာန်မခိုဟ်အးမွဲတၞုင်တွဵုလၟိုန်တုဲ ဒှ်သွက်ညံင်ရဴကလေင်ရော်မံင်ဂုဏ်ကဵုမိမၜါတံကီုရ၊ ကမၠောန်ဟွံခိုဟ်ပွမကွာ်မ္ၚးဂၠံင်ဍာန်တံ ပွမဟွံကေတ်ဂၠံင်ဍာန်သွက်မိမတံဒးဒှ်ဒဒိုက်စိုတ်တံဂှ်ဖ္အိုတ်လေဝ် တ္ၚဲဏံပိုဲကောန်တံဒးကလေင်ပဠေဝ်ထောံစိုတ်တၟိ ပဠေဝ်ဒ္ဂေဝ်ပွစဳပၞောန်တၟိ လုပ်လွဳပရာမင်မွဲမိမၜါတံအိုတ်ညိ၊ အခေါင်ညးတံညံၚ်ဂွံတုပ်ကဵုအခိၚ်ညးတံလွဳပရာလဝ်ပိုဲနူကဵုဍောတ်ဍောတ်ဍောတ်တေံကီုညိ၊ အခိင်ညးတံကူစိုပ်ဂွံအာလပါ်ပိုဲကောန်တံမ္ဂးတှ်ေ ကဵုညးတံဂွံနွံကဵုတသိုက်စိုတ်တွဵုညိ၊ ကဵုညးတံဂွံအီဂြိုင်အကြာသ္ကံရဲညးတံပ္ဍဲကဵုအခိင်တက်ကျာဟီုစိုပ်အာပရောကောန်ဇာတ်တံဂှ်ညိ၊ (ဟွံသေင်ညးလ္ၚဵုတံဂှ် ယဝ်ရကူစိုပ်ဂွံအာလပါ်ကောန်တံမ္ဂးတှ်ေ ဍာ်ရမတ်ဇွောဝ်ပေင်မုက်မတ်တုဲ ရပ်ဂွံပဠောအ်ဂ္စါန်ဇုက်ဍာ်ရမတ်ဂွဖေက်ညးတၞဟ်ဆဵုညာတ်ဒး) ၊ ပရေင်ဗီုဏံဂှ် သ္ပဟိုတ်နူကဵုပိုဲကောန်တံဟွံကေတ်ဂၠံင်ဍာန် ပိုဲကောန်တံဟွံဆာန်မိမၜါ ပိုဲကောန်တံဟွံဆာန်ဘဝဇကုအိုတ်တုဲ တီဆဇကုမွဲဓဝ်(အတ္တ) ဒှ်မၞိဟ်သုင်စောဲစဟွံဂွံကော်စကောန်အဝုရ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရတှ်ေ ညံၚ်ပိုဲကောန်တံဂွံဒှ်မၞိဟ်ခိုဟ်မွဲမာန်ကီု ပိုဲကောန်တံရော်ဂုဏ်လ္တူမိမၜါသာ်ဏံဂွံတုဲ ဒှ်ကောန်ခိုဟ်မွဲဗီုမိမတံမိက်သ္ဂောံဆဵုသွက်ဘဝညးတံဇေတ်ဇေတ်ရ၊ စနူတ္ၚဲဏံတုဲ ဘဝဂှ်ဆက်ကွာ်အာဒၟံင်အတိုင်သဘာဝဍေံရ၊ မိမပိုဲချိုတ် ဟွံလအ်ပိုဲကောန်ဏံလေဝ်ဗက်ချိုတ်အာကီုတုဲ သှ်ေဒၟံင်ကောန်ဇာတ်ပိုဲကောန်စဴစေက်ပိုဲတုဲ ဍေံတံလေဝ်သုင်စောဲဘဝအတိုင်သဘာဝပၠန်ရ၊ ဣဏံဟီုဂှ်သဘာဝဇေတ်ဇေတ်ဘဝဍာံဍာံဇၟာပ်ညးအဲဒးဆဵုကေတ်မာန်ဖ္အိုတ်ရ။
မိဟီုမ္ဂးဂှ်ဒှ်ညးသိုင်မာန်ပ္တိုန်လဝ်ဂၠးတိဏံရ၊
မိပိုဲတံဇေတ်ဇေတ်ဟီုဂှ်ဗီုလဵုရောတှ်ေ မိယာဲမွဲဟေင်ရဒှ်ညးသိုင်မာန်ပ္တိုန်လဝ်ဂၠးတိဇၞော်ဏံကီုရ၊ ယဝ်ရမိယာဲမွဲဟွံမွယ်တှ်ေ အလုံသဗ္ဗနာနာဂွံတိုန်တဴအာမာန်ဂှ်ဟွံလောဲသွာရ၊ မိယာဲမွဲဟီုဂှ် ဒှ်ညးဒုင်ဒဒိုက်ဂၠိုင်နူကဵုအပါမွဲတုဲ ဒှ်ညးဂံင်သၠးဖဵုအတ္တသွက်ကောန်တံ(၂၄)နာဍဳကီုရ၊ မိယာဲလ္ၚဵုတံ အခိင်ၜံင်ပၟတ်သၠးပဋိသိန္ဓိဒးချိုတ်အာလေဝ်နွံတဴဗွဲမဂၠိုင်ရ၊ တြုံဗြဴပြးဆာဲဂွံအိန်ထံင်တၟိကီုလေဝ် ကောန်ဇာတ်တံဂှ်နွံဒၟံင်ပ္ဍဲလပါ်မိယာဲဖ္အိုတ်ရဂၠိုင်၊ အပါဟီုဂှ် ၜိုတ်ဆရေင်တၠုင်အာဖဵုဍောတ်ဍောတ်သောဲသောဲကရောံမိယာဲပိုဲညိညကီုရ၊ လ္ၚဵုဂှ်ဗြဴဗုင်တိတ်ဟီုမံင်ဂွံမိင်ဂှ်လေဝ် ညးလဵုဒှ်အပါကောန်ၚာ်တံလေဝ်ဟွံတီတုဲ မိယာဲမွဲပၠန်ဟေင်ရဒးဆက်ကေတ်အာတာလျိုင်မင်မွဲလွဳပရာအာကောန်တံပၠန်ရ၊ လပါ်မၞိဟ်တြုံဂွံလွဳကောန်တံဂှ်နွံအောန်မံင်တုဲ ဗွဲမဂၠိုင်တှ်ေမိယာဲမွဲဟေင်ရဒှ်ညးလွဳပရာကောန်ဇာတ်တံရ၊ ယဝ်ရးဟီုကၠးကၠးသောင်သောင်တှ်ေ အပါနွံလပါ်မ္ၚးတုဲ မိယာဲမွဲဟေင်ရနွံလပါ်ပ္ဍဲသွက်ကောန်တံရ၊ ဥပမာ − မိမ ၊  ယာဲအပါ ၊  မိယုအပါယုဗွဲတုန်ဂှ် မူဟိုတ်မိယာဲမွဲဒးကော်စွံလဝ်ဗွဲမလိက်ကၠာရောတှ်ေဆဵုကေတ်မာန်ရ၊ ညံင်ရဴပ္ဍဲအဝေါင်ပၞာန်ကီုလေဝ် ၝောံဒပ်မွဲၝောံဒပ်ၜါလေဝ်ညးကော်စရ၊ ၝောံဒပ်ဏံဂှ်ပ္ဍဲဂကူသေံတံသုင်စောဲမံင်စဵုကဵုတ္ၚဲဏံရ၊ ညံင်ရဴၝောံတဲၝောံဇိုင်ပိုဲမၞိဟ်ဏံကီု စၞးဒးကော်ၝောံတဲၝောံဇိုင်ဂှ် မူပရောဟွံကော်ကၟက်တဲကၟက်ဇိုင်ရော၊  ယဝ်ကော်ကၟက်တဲကၟက်ဇိုင်တှ်ေကၠိုဟ်မံင်အိုတ်ဏီဟာ ၊  ဒၞာဲဏံလေဝ်ၝောံဟီုဂှ်ဒှ်စၞးဗြဴလေဝ်ဟီုစဂွံရ၊ ဣဏံလေဝ်ၝောံဒးနွံမံင်ဂတပၠန်ရ၊ (ဟိုတ်ၝောံဒးမံင်ဂတဂှ်လေဝ် ညးလဵုမွဲဂၠာဲဟိုတ်ဖဵုမာန်တှ်ေလဴစကီုညိအဴ)၊    ဟွံအိုတ်ဏီပုဟ် ဆက်နွံအာညိညဏီ၊  ညံင်ရဴခၟတ်ဂြုန်စၟစၟောန်တံဂှ်လေဝ် မူပပိုဲတံဒးဟီုစၝောံဍေံနွံမံင်ဒၞာဲလဵုရော၊ ကၟက်ဍေံနွံမံင်အလဵုဂှ်လေဝ်မွဲတုဲမှဟွံကေင်မိင်မွဲလှ်ေဏီရ၊ နူပိုဲဍောတ်ဍောတ်ကေင်ဍန်ကတုဲ အခိင်ဍန်ဂွံကဇၞော်ဇၞော်တှ်ေ ပိုဲကော်စၝောံကရ၊ ယာဲကလေဝ်ဟီုရ၊ ကၟက်ကဂှ်ရဲပိုဲဍန်ကညးမွဲမှဟွံဟီုကဵုပိုဲဂွံမိၚ်ကေတ်အိုတ်ရ။
လပါ်ဍာ်တုဲယျတှ်ေ ဟီုစလပါ်သတ်တၠသၞေင်ညိညကီုဏောင်၊ ပိုဲဆဵုမံင်စာင်အဒါတံဂှ် အပါအဒါစာင်တံနွံမံင်မွဲစွံကီုဟာ ဆဵုဒၟံင်ဂှ်မိယာဲစာင်တံအဒါတံသၟးရလွဳပရာမံင်ကောန်တံလၟေင်လၟေင်တ္ၚဲတွဵုရ၊ ကောန်စာင်ကောန်အဒါတံဂှ် ဍေံတံဟွံတီညးလဵုဒှ်အပါဍေံတံရ၊ ဆယၟုအပါလေဝ်ဍေံတံဟွံတီကီုရ၊ ကောန်ကၠဵုတံလေဝ်သာ်ဏံကီုရ မိယာဲမွဲဟေင်ရမင်မွဲလွဳပရာမံင်တုဲ ညးလဵုလုပ်ကၠုင်ဗဒဲါပိုဲကောန်ကၠဵုတံဂှ်ဏောင်တှ်ေ မိယာဲပိုဲညးကဳဟွံကဵုအခေါင်လုပ်ရပ်ပိုဲတံကီုရ၊ ဣဏံဂှ် ဆဵုကေတ်ကၠးကၠးရဂှ် အပါမွဲနွံမံင်အလဵုရောကောန်ကၠဵုတံဟွံတီရ၊ ကောန်ကၠဵုတံတီဆမိယာဲမွဲဟေင်ရဒှ်ညးတၠဂုဏ်ဇၞော်မဟာတဴဗွဲမလောန်ရ၊ ဟိုတ်ဏံဟေင်ရ မိယာဲဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ညးသိုင်မာန်ပ္တိုန်လဝ်ဂၠးတိဇၞော်ဏံကီုရ။   အပါဟီုဂှ်ပရေံအာဟွံသေင်ပုဟ်ဏး ယဝ်ရဒးပါ်ပဲါစမ်ရံင်ဂွံတီတှ်ေ မိယာဲမွဲဂုဏ်ဖဵုနွံလ္တူကောန်ၜိုတ်ဂလိုင်လဵုရောကီုရ၊ မိမၜါဟီုဂှ်ဒးဆာန်စွံၚုဟ်မးတုပ်တုပ်ရ။
ဗွဲလက္ကဴအိုတ်ဏံတှ်ေ သၟတ်တံသီုညးဖ္အိုတ်လေဝ် မုပိုဲတံကၠောန်ကၠောန်ဟီုဂှ်  ထေက်ကဵုဒးကူချပ်ဂွံအာလပါ်မိမၜါကၠာတွဵုညိ၊  ဆာန်မိမၜါကဵုဂၠိုင်ဂၠိုင်အိုတ်ညိ၊  ယဝ်ရပိုဲဒှ်ကောန်ခိုဟ်သွက်မိမၜါဏောင်တှ်ေ  ကောန်ဇာတ်ပိုဲတံဂှ်လေဝ် ဍေံဆဵုဒၟံင်ဗီုပြင်ခိုဟ်ခိုဟ်နူပိုဲဏံဂှ်တုဲတှ်ေ  ကောန်ဇာတ်ပိုဲတံဂှ်လေဝ်  ကေတ်ကၠုင်ဗီုပြင်ခိုဟ်ခိုဟ်သွက်သ္ဂောံကၠောန်သ္ပကဵုပိုဲဏံပၠန်ရ၊  ဣဏံရသဘာဝ  သဘာဝဏံရညးဟီုစဓရ်မွဲကီုရ၊  အုပ်ကၠေံနိဂီုဆဝွံကၠာရအဴ ။
လိက်အုပ်ဏံ တ္ၚဲဏံချူလဝ်ဗွဲက္ဍန်ရ၊ သွက်တ္ၚဲဂတးတေံဟီုဂှ် ဆက်ချူဗပေၚ်စုတ်အာသိုက်သိုက်ကီုရ၊ စဵုကဵုဒှ်လိက်အုပ်ခိုဟ်ခိုဟ်မွဲအုပ်မာန်ဂှ် ကောန်ဂကူမန်တံလေဝ်မၚ်စၟဳဗှ်အိုတ်ညိ၊ မလိက်ဗၠေတ်ဒးပဵုယအ်ယဝ်နွံတှ်ေ ပဠေဝ်တုဲဗှ်အာအိုတ်ညိ၊ တၚ်ဂုဏ်ရအဴ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:လိက်ပတ်မန်
မာရ်သ်
မာရ်သ် (Mars; သင်္ကေတ: ) ဂှ် ဒှ်ဂြိုဟ် မရနုက်ကဵုပန် နူကဵု တ္ၚဲ တုဲပၠန် ဒှ်ဂြိုဟ်ဍောတ်အိုတ် မရနုက်ဒုတိယ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တ္ၚဲ၊ မဇၞော်နူ ဂြိုဟ်မာဂျူရဳ (Mercury)။ မာရ်သ်ဂှ် ဒှ်ယၟု မကၠာဲနူ ဘာသာအင်္ဂလိက် (Mars) တုဲ ယၟုဝွံ နူတမ် ကၠုင်နူ ယၟုကျာ်ရဝ်မ မဒှ်ကျာ်ပၞာန်၊ ဟိုတ်နူ မညာတ်ကေတ် နကဵုမတ်သာမည အသာ်ဗကေတ်တုဲ လဆောဝ် ကော်စ "ဂြိုဟ်ဗကေတ် (Red Planet)"။  နကဵု နက္ခတ္တဗေဒ မန်ဗၟာမ္ဂး ကော်စ ဂြိုဟ်အင္ၚာ။ အတိုင်မလ္ၚတ်ဆဵု ဗွဲကြဴဏအ် မဟီုလဝ်မ္ဂး ဟိုတ်နူ အသိင်ဓါတ်ပသဲသြဇြဳဒေ (iron oxide) မနွံ ပ္ဍဲဗလးမုက် မာရ်သ်တုဲ ပိုယ်ဂွံညာတ်ကေတ် မာရ်သ် နကဵုမတ်သာမည အသာ်ဗကေတ်ရ။  မာရ်သ်ဂှ် ဒှ်ဂြိုဟ်တၟအ် (terrestrial planet) မွဲတုဲ နွံကဵု သတီုကျာ (atmosphere) မကြဳ၊ တုဲပၠန် ဗလးမုက်မာရ်သ်ဂှ် နွံကဵု ပၞေတ်ဇမီု (impact craters) ညံင်မဂွံဆဵု ပ္ဍဲကဵု ဂိတု ၊ ကုန်ဒဵု ဗင်ဇြဟ်ဂမၠိုင်၊ သြင်ဗတဳ ကေုာံ ပၞိဟ်ၜါလပါ် ညံင်ရဲ ဂၠးတိကီုရ။
ပ္ဍဲကဵု ဂြိုဟ်မာရ်သ်ဂှ် နွံကဵု အခိင်တ္ၚဲ အခိင်ဗတံ ကေုာံ ဥတုတၞဟ်ခြာ ညံင်ရဴ ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိပိုယ်ဏအ်ကီုရ။ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ဂြိုဟ်မာရ်သ်ဂှ်လေဝ် ဂေတ်ကဝဲဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ရိပၞိဟ်ဇကု ညံင်ရဴ ဂၠးတိပိုယ်ဏအ်ကီုရ။ ပ္ဍဲကဵု မာရ်သ်ဂှ် နွံကဵု သြလုမ်ပုသ်မောန် (Olympus Mons) မဒှ်ဒၞာဲဒဵုခတိုဟ်လဝ်ဇၞော်ဇၞော် ကေုာံ ကုန်ဒဵုသၠုင်အိုတ် ၜိုန်မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တ္ၚဲ၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ သီုနွံကဵု ဇြဟ်ဇမၠိင် (Valles Marineris) မဂၠိင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တ္ၚဲပိုယ်ဏအ်ကီုရ။ ပ္ဍဲကရေက်သၟဝ်ကျာ ၄၀% ဂှ် နွံကဵု ခလံက်မညဳရ။ မာရ်သ်ဂှ် နွံကဵု ဂိတုၜါမ၊ ဂိတုမွဲမဂှ် ညးကော်စ ပဝ်ဗောသ် (Phobos) တုဲ မွဲမဂှ် ညးကော်စ ဒါဲမောသ် (Deimos)၊ ဂိတုတအ်ဂှ် ဇကုဍောတ်တုဲ မနွံကဵု သဏ္ဌာန်ဗီုပြင် ဟွံညဳ။ ဂိတုၜါဝွံ မဒှ်ဂြိုဟ်ကရေက် (asteroid) လုပ်စိုပ်အာ ဗဝိုင်မာရ်သ်တုဲ ဒှ်အာဂိတု (ဝါ) မဒးဂေတ်ပူဒၟံင် မာရ်သ် မတုပ်ညံင်ရဴ ဂြိုဟ်ကရေက်တၞဟ်ၜါ ၅၂၆၁ ယူရေက (5261 Eureka)၊ ကေုာံ မာရ်သ် တြဝ်ဇန် (Mars trojan)ကီုရ။
မာရ်သ်ဂှ် ဟိုတ်မဒှ် ဂြိုဟ် မတုပ်ညံင်ဂၠးတိပိုယ်ဏအ်တုဲ တၠပညာတအ် ပလံင်ဏာ က္ၜင်ဂြိုဟ်တုဲ အာလ္ၚတ်ကၠုင်ဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ က္ၜင်ဂြိုဟ် မာရိနာ ၄ Mariner 4 မဒှ်က္ၜင်ဂြိုဟ် နကဵု ဂကောံနာသာ မပလံင်ဏာ သွက်ဂွံလ္ၚတ်မာရ်သ် ပ္ဍဲ ၂၈ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၉၆၄ ဂှ် ဒှ်က္ၜင်ဂြိုဟ် ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက်ဂွံလ္ၚတ်မာရ်သ်ရ။ က္ၜင်ဂြိုဟ်ဂှ် လုပ်ကြပ်ညောန် ကုမာရ်သ် ပ္ဍဲကဵု ၁၅ ဇူလာင် ၁၉၆၅။ မာရိနာ၄ လ္ၚတ်ကေတ် မပတံ ကဵု ဇမၞော်တၟာ မာရ်သ်ဂှ် နွံ ၜိုတ် 0.1% ကုဂၠးတိ၊ တက်ကေတ် ဗီုရုပ် ဂြိုဟ် မနွံဒၟံင် ဗဒါဲဗဒါဲ မာရ်သ်တအ်ဒှ်တမ်ရ။ နကဵု ဂြိုဟ်သဝ်ဝိတ် မာရ်သ် ၃ ဂှ် စှ်ေလတူ မာရ်သ် ပ္ဍဲကဵု ဒဳသေမ်ဗါ ၁၉၇၁၊ ဆဂး စှ်ေစိုပ်မာရ်သ်တုဲ က္ၜင်ဂြိုဟ်ဏအ် အဆက်ပိုတ်အာ ကုဂၠးတိ။ ပ္ဍဲ ၂၀ ဇူလာင် ၁၉၇၆၊ က္ၜင်ဂြိုဟ် ဝိကိန်၁ Viking 1 စှ်ေ ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲဗလး မMartian surface။ ပ္ဍဲ ၄ ဇူလာင် ၁၉၉၇၊ က္ၜင်ဂြိုဟ် မာရ်သ် ပါတ်ဖိန်ဒါ  Mars Pathfinder စှ်ေ ပ္ဍဲလတူမာရ်သ်တုဲ ပ္ဍဲ ဇူလာင် ၅ ဂှ် ကွဳရဝ်ဝေ စတိတ် ဂေတ်လ္ၚတ် လတူမာရ်သ်ရ။ ကွဳရဝ်ဝေ ဏအ်ဂှ် ဒှ်ကွဳရဝ်ဝေ မအာ လတူမာရ်သ် နူဂၠးတိဏအ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ဂြိုဟ်သြဗိတ် မာရ်သ် အေက်သပြေသ် Mars Express orbiter မဒှ် က္ၜင်ဂြိုဟ် နူကဵု အေဂျေန်သဳအကာသဥရောပ (European Space Agency - ESA) အာစိုပ် သြဗိတ် (လၟောဝ်ဂၠံင်) မာရ်သ် ပ္ဍဲ ၂၅ ဒဳသေမ်ဗါ ၂၀၀၃။ ပ္ဍဲဇာန်နဝါရဳ ၂၀၀၄ နကဵု ဂကောံနာသာ ပ္တိုန်ဏာ ကွဳလ္ၚတ်မာရ်သ် (Mars Exploration Rovers) မကဵုလဝ်ယၟု သပိရိတ် (Spirit) ကဵု အောပ်ပေါတ်တူနိတိ (Opportunity) ဂှ် သီုၜါ စိုပ်အာ လတူမာရ်သ်တုဲ ကွဳသပိရိတ်ဂှ် ဆကၠောန်ဒၟံင်ကမၠောန် ပလံင်ကဵုဒၟံင် တင်ဂၞင်ဂမၠိုင် စဵုကဵု ၂၂ မာတ် ၂၀၁၀ တုဲ ကွဳအောပ်ပေါတူနိတိ ဂှ် စဵုကဵု ၁၀ ဂျုန် ၂၀၁၈။ ကွဳရဝ်ဝေ နူကဵု ဂကောံနာသာ မကဵုလဝ်ယၟု  ကျူရိသြသိတိ (Curiosity) ဂှ် တိုန်စိုပ် ပ္ဍဲ ၆ သြဂုတ် ၂၀၁၂၊ မဒှ် ပရေင်ကမၠောန် ပါ်ဓါတ်သိပ္ပံမာရ်သ်  (Mars Science Laboratory - MSL) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ရာသဳဥတု ကေုာံ ပထဝဳ လတူမာရ်သ်ရ။ ပ္ဍဲ ၂၄ သေပ်တေမ်ဗါ ၂၀၁၄ နူကဵု ဂကောံသုတေသနအကာသအိန္ဒိယ (Indian Space Research Organisation - ISRO) ဗလးဏာ က္ၜင်ဂြိုဟ် သွက်ဂွံလ္ၚတ် သြဗိတ် (လၟောဝ်ဂၠံင်) မာရ်သ်တုဲ အိန္ဒိယဂှ် ဒှ်ဂကောံ မရနုက်ကဵုပန် မလ္ၚတ်ဒၟံင် မာရ်သ်။ ဨမိရတ် ပံင်ကောံအာရာပ်  (United Arab Emirates) ဂှ် ဒှ်ဂကောံမရနုက်ကဵု မသုန် ကြဴနူ က္ၜင်ဂြိုဟ်ညး စိုပ်သတီုကျာမာရ်သ် ပ္ဍဲကဵု ၉ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁။ ကွဳ နူကဵု ဂကောံနာသာ မကဵုလဝ်ယၟု ပါသေဝါရေန် (Perseverance rover) စှ်ေစိုပ် လတူမာရ်သ် ဗွဲမအံင်ဇၞး ပ္ဍဲကဵု ၁၈ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁။
တၠပညာတအ် လ္ၚတ်ဒၟံင် ပရူအရာမတန်တဴလဝ် ပ္ဍဲကဵု မာရ်သ် အခိင်အတိက်တေအ်၊ ဗီုကဵု သတ်လမျီု နွံလဝ် ဒှ်မာန် ဟွံမာန်တအ်ရ။ ကွဳရဝ်ဝေ မကဵုလဝ်ယၟု ရဝ်သလိန် ဖြန်ကၠေန် (Rosalind Franklin rover) မဗလး နူကဵု အေဂျေန်သဳ အကာသ ဥရောပ ဂှ် နကဵု တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံလ္ၚတ် အကာသဇဳဝ နွံရ။   ပ္ဍဲလတူဗလးမုက် မာရ်သ်ဂှ် ဍာ် နကဵုဗီုပြင်ဍာ်ဍာ်ဂှ် တန်တဴ ဟွံဂွံ၊ ဟိုတ်နူကဵု သတီုကျာအောန်လောန်အာ။ သတီုကျာ လတူမာရ်သ်ဂှ် ပတုပ် ကဵု သတီုကျာ ပ္ဍဲဂၠးတိမ္ဂး နွံအောန်နူ ၁%။ ပၞိဟ်ၜါလပါ် မနွံကဵု ဗလးညဳညဳဂှ် ဟိုတ်နူ မွဲအခိင်တေအ် ကေင်နွံကဵု ဍာ်ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ်မာန်ရ။ ယဝ်ရ ဍာ်ကြံင် နူကဵုပၞိဟ်ၜါလပါ်ဂှ် လေင်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵု ဂြိုဟ်ဂှ် ဍာ်ဗၠိုတ်စိုပ် ၁၁ မဳတာ (၃၆ပေ)။ ပ္ဍဲနဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၁၆ ဂှ် ဂကောံနာသာ ပ္တိတ်လိက်လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဂွံဆဵုကေတ် ဍာ်ကြံင် (ဍာ်ကလောအ်) သၟဝ်တိ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဒေသဥတောပိယ ပလနိတိယ (Utopia Planitia region)။ ဂလိုင်ဍာ်ဂှ် နွံၜိုတ် ဍာ်မနွံပ္ဍဲ ကၟာ  Lake Superior မဒှ်ကၟာ ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု အမေရိကသၟဝ်ကျာ။
မာရ်သ်ဂှ် နူကဵု ဂၠးတိဝွံ နကဵု မတ်သာမညလေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် မာန် ဗွဲမလောဲသွာကီုရ။
သဏ္ဌာန်ခန္ဓ
မာရ်သ်ဂှ် ဗွဲသၟဟ်မ္ဂး နွံၜိုတ် ကဝက် ဂၠးတိပိုယ်တုဲ၊ သမၠဲဍေဟ်ဂှ် ဍောတ်နူ ဗလးတၞဳ (ဗလးတိသၟး) ဂၠးတိပိုယ်ဏအ်ရ။ မာရ်သ်ဂှ် ကမၠေတ် (dense) အောန်နူ ဂၠးတိ၊ မနွံ ဂလိုင် volume ၁၅% ကုဂၠးတိ၊ ၁၁% mass ကုဂၠးတိ၊ မနွံကဵု ဒြဟတ်ဇရောတ် ၜိုတ် ၃၈% ကုဂၠးတိ။  ဟိုတ်မဂွံညာတ်ဒၟံင် အသာ် ဗကေတ်-လဳမဴဂှ် ဒၟာနူ ဓါတ်ပသဲ(III) သြဇြဳဒေ (iron(III) oxide) ဟွံသေင်မ္ဂး အိက်နှိင်။ မာရ်သ်ဂှ် ရံင်အသာ် မတုပ်ဒၟံင် တင်လာင်၊ ဒၞာဲလ္ၚဵု ဒှ်ဒၟံင်အသာ်ထဝ်၊ အသာ်လမ္စံက်၊ အသာ်ဗရိုတ်၊ အသာ်သ္ၚေက်ညံင်င် တန်တဴကဵု ဒၞာဲလဵု ပ္ဍဲဗလးမုက် ပိုယ်မရံင်ဂှ်ရ။
လဒက်ပတန် ဗွဲအပ္ဍဲ
ညံင်ရဴ ဂၠးတိကီု မာရ်သ်လေဝ် နွံကဵု ကထိုက်တိနာနာ မွဲကထိုက် ကုမွဲကထိုက် ကဆံင်ကမၠေတ် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။ တၠပညာသိပ္ပံတအ် ပတှ်ေကေတ် ပၞောဝ်ကဵု ကထိုက်တအ်ဂှ် အောန်အိုတ် ကထိုက်ဍာ်ဍာ် သ္ဒးနွံမွဲကီုရ။ အတိုင်ဗ္ၜတ် မာရ်သ် မစၟတ်သမ္တီလဝ်လၟုဟ်မ္ဂး ကထိုက်တအ်ဂှ် နွံကဵု ကဝက်လၞင်ဗဝိုက် (radius) ၜိုတ် 1794 ±၊ တိမာရ်သ်ၜိုတ် ၁၆-၁၇%ဂှ် ဒှ်ပသဲ ကဵု နိက်ကေလ် (nickel)။ မာရ်သ်ဂှ် ညံင်ရဴဂၠးတိဏအ်ကီု နွံကဵု ကရေက်တေက်တဝ်နိစ် (tectonic)ဂမၠိုင်တုဲ ဒဵုခမ္တိုဟ် (volcanic)ဂမၠိုင်လေဝ် နွံလဝ်ကီုရ။ ပါဲနူကဵု ဒြပ်သဳလဳကောန် (silicon) ကေုာံ အောက်သဳဂျေန် (oxygen) တုဲ ဓါတ်မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလတူ မာရ်သ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ပသဲ၊ ဓါတ်ဇရောတ် (magnesium)၊ အလူမဳနဳယာမ် (aluminium)၊ ခပဵု/ကာလ်သဳယာမ် (calcium) ကေုာံ ပဝ်တဿဳယာမ် (potassium) တအ်ရ။ သတီုကထိုက်တိ ဂြိုဟ်ဂှ် ဗွဲသၟဟ် နွံစၜိုတ်50 kmတုဲ သတီု မတီုအိုတ်ဂှ် နွံ125 km။ သတီုကထိုက်တိ ဂၠးတိပိုယ်ဂှ် ဗွဲသၟဟ် နွံ40 km။
မာရ်သ်ဂှ် နွံကဵု ကသဳတိ၊ နကဵုစၟတ် InSight ဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ သၟးဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ကသဳတိ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲမာတ် ဂၠိုင်နူ ၄၅၀ အလန်။
ဗလးမုက် ပထဝဳ
မာရ်သ်ဂှ် ဒှ်ဂြိုဟ်တၞဳမွဲ (ဂြိုဟ်မနွံကဵုတိ) တုဲ ပ္ဍဲဗလးလတူဂှ် နွံကဵု ဓါတ်သဳလဳကောန်၊ အောက်သဳဂျေန် ကေုာံ ဒြပ်တၞဟ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် တၟအ်ဂမၠိုင်ရ။ ဗလးလတူ မာရ်သ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် နွံကဵု တၟအ်လမ္စံက် (tholeiitic basalt)ဂမၠိုင်၊ ဒၞာဲလ္ၚဵုဂှ် တၟအ်မနွံကဵု ဓါတ်သဳလဳကောန်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဂၠိုင်ကီုလေဝ် တၟအ်ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် တုပ်ကဵု တၟအ်မဂွံဆဵုဒၟံင် ပ္ဍဲလတူဂၠးတိဏအ်ကီုရ။ ပ္ဍဲဒေသအလ်ဗေဒဝ်အောန် (ဒေသ မဒးလျးတ္ၚဲအောန်) ဂှ် နွံကဵု (plagioclase feldspar)ဂၠိုင်တုဲ၊ ဒေသအလ်ဗေဒဝ်အောန် လပါ်သၟဝ်ကျာဂှ် နွံဂကူတၟအ်ကလိတ်ကလိတ် (sheet silicates and high-silicon glass)ဂၠိုင်။ ဒေသကရေက်သၠုင်ကျာ ဒၞာဲကုန်သမၠုင်တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် တၟအ်ခပဵုဂၠိုင်။ တုဲပၠန် ဒၞာဲမနွံကဵု ဓါတ်ဟေမတိတေ (hematite) ကေုာံ ဓါတ်သြလိဝိနေ (olivine) ဂၠိုင်ဂှ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ။ ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဂြောပ်အုပ်ဒၟံင် နကဵု ခဗိုက်ခၞိက်ဓါတ်ပသဲIII အောက်သဳဒေ (iron(III) oxide dust)ရ။
ပ္ဍဲကဵု မာရ်သ်ဂှ် ညံင်ရဴဂၠးတိပိုယ်ဏအ် မနွံကဵု ဓါတ်ဇရောတ် (magnetic field) ပ္ဍဲကဵုတၞုင်ပၞိဟ်ၜါလပါ်ဂှ် နကဵုသက်သဳပေင်င် ၜိုန်ရဟွံတီကီုလေဝ် လ္ၚတ်မင်ရံင်တုဲ ဂွံဆဵုကေတ် ပရေင်ချဳဓရာင် ဓါတ်ဇရောတ် ပ္ဍဲဒၞာဲလ္ၚဵုရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲကဵု မာရ်သ်လေဝ် နွံကဵု ဓါတ်ဇရောတ် ညံင်ရဴ ပ္ဍဲဒေသပၞိဟ်ၜါလပါ် ပ္ဍဲဂၠးတိပိုယ်ကီုရောင်ဂှ် ပတှ်ေကေတ်ရ။ လညာတ်တေသြရဳမွဲ မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၉၉၉ တုဲ လညာတ်တေသြရဳဂှ် ကလေင်စၟဳစၟတ်လဝ် ပ္ဍဲအံက်တဝ်ဗါ ၂၀၀၅ မသ္ဂးလဝ်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵု မာရ်သ်ဂှ် ပရေင်ချဳဓရာင် ကမြေက်တေက်တဝ်နိစ် (plate tectonic activity) ကေင်ကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအခိင် မတုဲကၠုင် ပန်ဘဳလဳယာန် သၞာံတေအ်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဓါတ်ဇရောတ် ပ္ဍဲဂြိုဟ်ဂှ် အသိင်ဍိုန်လျအာရ။
အရာမပတှ်ေကေတ်မ္ဂး မာရ်သ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵုလၟေင်ဒဒှ် မကောံကလောအ်ကၠုင်ညိညိ နူကဵုခၞိက်ဗဗိုက် ကေုာံ တၟအ် တိ မပြးဇးဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ဂၠံင်သြရ်ဗိတ်တ္ၚဲ ပ္ဍဲအခိင် သၞောတ်တ္ၚဲမစကတဵုဒှ်ကၠုင်တေအ်ရ။ ဟိုတ်နူ ဒၞာဲဒတန် မာရ်သ်မနွံ အပ္ဍဲကဵု သၞောတ်တ္ၚဲတုဲ ပ္ဍဲမာရ်သ်ဂှ် နွံကဵု ဓါတ်နာနာသာ်ရ။ ဓါတ်မတူလေင်လောဲ မပ္တံကဵု ဓါတ်ကလဝ်ရိန် (chlorine)၊ ဓါတ်ဖဝ်သဖဝ်ရုသ် (phosphorus) ကေုာံ ဓါတ်သုလ်ဖုရ် (sulphur)တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဂၠိုင်နူ လတူဂၠးတိဏအ်ဏီရ။
ကြဴနူ ဂြိုဟ်ဂမၠိုင် ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ဂြိုဟ်အိုတ်သီုဂှ် ဒးဒုင်ဇီုကပိုက် နကဵုဗဳသတဳ ညးမကော်စ "မဒးဒုင်ထောအ်ဗုမ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်/Late Heavy Bombardment" ရ။ ပၞေတ် နူကဵုအခိင်တေအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲလတူဗလးမုက် မာရ်သ် ၜိုတ် ၆၀%၊ မဒှ်ဒၞာဲ သလံက်ဒၟံင်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ကမြေက်သၟဝ်ကျာ မာရ်သ် နွံသလံက် ပၞေတ်ဇမၞော်မွဲ နွံပါင်တၟာ10600 by၊ ဇၞော်နူ သလံက် ပ္ဍဲဂိတု ပ္ဍဲပၞိဟ်သၠုင်ကျာ ပန်ဆ၊ မဒှ် ပၞေတ်ဇၞော်အိုတ် ၜိုတ်မဂွံဆဵုကေတ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဂြိုဟ်ဂမၠိုင်ရ။  ဟိုတ်ဂှ်ရ တေသြရဳဂှ်ဟီု လောန်ကၠုင် သၞာံၜိုတ် ပန်ဘဳလဳယာန်တေအ် မာရ်သ် ဒးဒုင်ဇီုကပိုက်လဝ် ဗဳသတဳမွဲ မနွံတၟာဂြိုဟ်ပလူတဝ် (Pluto)။
ပထဝဳဝင် မာရ်သ်ဂှ် ပါ်ကေတ် နကဵုကာလနာနာသာ်မာန်ရ။ ဆဂး ဗွဲအပြောမ်မ္ဂး ပါ်ကေတ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ပိကာလဂွံရ။
Geological activity is still taking place on Mars. The Athabasca Valles is home to sheet-like lava flows created about 200 Mya. Water flows in the grabens called the Cerberus Fossae occurred less than 20 Mya, indicating equally recent volcanic intrusions. On 19 February 2008, images from the Mars Reconnaissance Orbiter showed evidence of an avalanche from a 700 m cliff.
တိ
The Phoenix lander returned data showing Martian soil to be slightly alkaline and containing elements such as magnesium, sodium, potassium and chlorine. These nutrients are found in soils on Earth, and they are necessary for growth of plants. Experiments performed by the lander showed that the Martian soil has a basic pH of 7.7, and contains 0.6% of the salt perchlorate. This is a very high concentration and makes the Martian soil toxic (see also Martian soil toxicity).
ဟိဒြဝ်လဝ်ဂျဳ (ဓါတ်ဍာ်)
ဍာ်လေင်င်ဂှ် ပ္ဍဲလတူ ဗလးမုက် မာရ်သ်ဂှ် တန်တဴဟွံဂွံ၊ ဟိုတ်နူကဵု ဒြဟတ်ဒမြိုဟ်ကျာ လတူမာရ်သ်ဂှ် ဍိုန်လောန်အာ။ ဒြဟတ်ဒမြိုဟ်ကျာ လတူမာရ်သ် ယဝ်ပတောအ်ၜတ် ကုဒြဟတ်ဒမြိုဟ် လတူဂၠးတိပိုယ်မ္ဂး နွံ အောန်နူ ၁% ဏီ၊ ပ္ဍဲဒၞာဲသဝ်ကွေဟ်ဟ် ပ္ဍဲအခိင်ဂၠေအ်အ်မ္ဂး နွံဂၠိုင်ညိရ။ ပ္ဍဲကဵု ပၞိဟ်ၜါလပါ်ဂှ် ဍာ်ကမြံင် (ဍာ်ကလောအ်) နွံတုဲ နွံကဵု ဍာ်ဗွဲမဂၠိုင်ရ။  ဂလိုင် ဍာ်ကမြံင် ပ္ဍဲကဵု ပၞိဟ်လပါ်သၠုင်ကျာဂှ် ယဝ်ရလေင်အာမ္ဂး ပ္ဍဲဗလးမုက် ဂြိုဟ်ဂှ် ပ္ဍဲဒၞာဲတိသဝ် နွံၜိုတ်ဇမျိုဟ်11 mမာန်ရ။ ဒၞာဲမဂံက် (permafrost) စဵုကဵု ဍာ်ကြံင် နူကဵု ပၞိဟ် ကဵု လာတဳကျုတ်ဂှ် နွံၜိုတ်60°။ ဍာ်ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင် လတူမာရ်သ်ဂှ် ပတှ်ေကေတ် ထိင်လဝ် နကဵု cryosphere မာရ်သ်ရ။ တင်ဂၞင် မကလိဂွံ နူကဵု ကွဳ Mars Express ကဵု Mars Reconnaissance Orbiter (MRO) ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲပၞိဟ်ၜါလပါ်ဂှ် နွံကဵု ဍာ်ကမြံင် ဗွဲမဂၠိုင်၊  တုဲပၠန် ပ္ဍဲကဵု လဒေါဝ်လာတိကျုတ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် ဍာ်ကမြံင်ကီုရ။ The Phoenix lander directly sampled water ice in shallow Martian soil on 31 July 2008.
Landforms visible on Mars strongly suggest that liquid water has existed on the planet's surface. Huge linear swathes of scoured ground, known as outflow channels, cut across the surface in about 25 places. These are thought to be a record of erosion caused by the catastrophic release of water from subsurface aquifers, though some of these structures have been hypothesized to result from the action of glaciers or lava. One of the larger examples, Ma'adim Vallis is 700 km long, much greater than the Grand Canyon, with a width of 20 km and a depth of 2 km in places. It is thought to have been carved by flowing water early in Mars's history. The youngest of these channels are thought to have formed as recently as only a few million years ago. Elsewhere, particularly on the oldest areas of the Martian surface, finer-scale, dendritic networks of valleys are spread across significant proportions of the landscape. Features of these valleys and their distribution strongly imply that they were carved by runoff resulting from precipitation in early Mars history. Subsurface water flow and groundwater sapping may play important subsidiary roles in some networks, but precipitation was probably the root cause of the incision in almost all cases.
Along crater and canyon walls, there are thousands of features that appear similar to terrestrial gullies. The gullies tend to be in the highlands of the Southern Hemisphere and to face the Equator; all are poleward of 30° latitude. A number of authors have suggested that their formation process involves liquid water, probably from melting ice, although others have argued for formation mechanisms involving carbon dioxide frost or the movement of dry dust. No partially degraded gullies have formed by weathering and no superimposed impact craters have been observed, indicating that these are young features, possibly still active. Other geological features, such as deltas and alluvial fans preserved in craters, are further evidence for warmer, wetter conditions at an interval or intervals in earlier Mars history. Such conditions necessarily require the widespread presence of crater lakes across a large proportion of the surface, for which there is independent mineralogical, sedimentological and geomorphological evidence.
In 2005, radar data revealed the presence of large quantities of water ice at the poles and at mid-latitudes. The Mars rover Spirit sampled chemical compounds containing water molecules in March 2007. The Phoenix lander directly sampled water ice in shallow Martian soil on 31 July 2008.
On 18 March 2013, NASA reported evidence from instruments on the Curiosity rover of mineral hydration, likely hydrated calcium sulfate, in several rock samples including the broken fragments of "Tintina" rock and "Sutton Inlier" rock as well as in veins and nodules in other rocks like "Knorr" rock and "Wernicke" rock. Analysis using the rover's DAN instrument provided evidence of subsurface water, amounting to as much as 4% water content, down to a depth of 60 cm, during the rover's traverse from the Bradbury Landing site to the Yellowknife Bay area in the Glenelg terrain. In September 2015, NASA announced that they had found conclusive evidence of hydrated brine flows on recurring slope lineae, based on spectrometer readings of the darkened areas of slopes. These observations provided confirmation of earlier hypotheses based on timing of formation and their rate of growth, that these dark streaks resulted from water flowing in the very shallow subsurface. The streaks contain hydrated salts, perchlorates, which have water molecules in their crystal structure. The streaks flow downhill in Martian summer, when the temperature is above −23° Celsius, and freeze at lower temperatures.
Researchers suspect that much of the low northern plains of the planet were covered with an ocean hundreds of meters deep, though this remains controversial. In March 2015, scientists stated that such an ocean might have been the size of Earth's Arctic Ocean. This finding was derived from the ratio of water to deuterium in the modern Martian atmosphere compared to that ratio on Earth. The amount of Martian deuterium is eight times the amount that exists on Earth, suggesting that ancient Mars had significantly higher levels of water. Results from the Curiosity rover had previously found a high ratio of deuterium in Gale Crater, though not significantly high enough to suggest the former presence of an ocean. Other scientists caution that these results have not been confirmed, and point out that Martian climate models have not yet shown that the planet was warm enough in the past to support bodies of liquid water.
Near the northern polar cap is the 81.4 km wide Korolev Crater, where the Mars Express orbiter found it to be filled with approximately 2200 km3 of water ice. The crater floor lies about 2 km below the rim, and is covered by a 1.8 km deep central mound of permanent water ice, up to 60 km in diameter.
In February 2020, it was found that dark streaks called recurring slope lineae (RSL), which appear seasonably, are caused by briny water flowing for a few days annually.
ဗလးဒေသပၞိဟ်
Mars has two permanent polar ice caps. During a pole's winter, it lies in continuous darkness, chilling the surface and causing the deposition of 25–30% of the atmosphere into slabs of CO2 ice (dry ice). When the poles are again exposed to sunlight, the frozen CO2 sublimes. These seasonal actions transport large amounts of dust and water vapor, giving rise to Earth-like frost and large cirrus clouds. Clouds of water-ice were photographed by the Opportunity rover in 2004.
The caps at both poles consist primarily (70%) of water ice. Frozen carbon dioxide accumulates as a comparatively thin layer about one metre thick on the north cap in the northern winter only, whereas the south cap has a permanent dry ice cover about eight metres thick. This permanent dry ice cover at the south pole is peppered by flat floored, shallow, roughly circular pits, which repeat imaging shows are expanding by meters per year; this suggests that the permanent CO2 cover over the south pole water ice is degrading over time. The northern polar cap has a diameter of about 1000 km during the northern Mars summer, and contains about 1.6 e6km3 of ice, which, if spread evenly on the cap, would be 2 km thick. (This compares to a volume of 2.85 e6km3 for the Greenland ice sheet.) The southern polar cap has a diameter of 350 km and a thickness of 3 km. The total volume of ice in the south polar cap plus the adjacent layered deposits has been estimated at 1.6 million cubic km. Both polar caps show spiral troughs, which recent analysis of SHARAD ice penetrating radar has shown are a result of katabatic winds that spiral due to the Coriolis Effect.
The seasonal frosting of areas near the southern ice cap results in the formation of transparent 1-metre-thick slabs of dry ice above the ground. With the arrival of spring, sunlight warms the subsurface and pressure from subliming CO2 builds up under a slab, elevating and ultimately rupturing it. This leads to geyser-like eruptions of CO2 gas mixed with dark basaltic sand or dust. This process is rapid, observed happening in the space of a few days, weeks or months, a rate of change rather unusual in geology – especially for Mars. The gas rushing underneath a slab to the site of a geyser carves a spiderweb-like pattern of radial channels under the ice, the process being the inverted equivalent of an erosion network formed by water draining through a single plughole.
Geography and naming of surface features
Although better remembered for mapping the Moon, Johann Heinrich Mädler and Wilhelm Beer were the first areographers. They began by establishing that most of Mars's surface features were permanent and by more precisely determining the planet's rotation period. In 1840, Mädler combined ten years of observations and drew the first map of Mars. Rather than giving names to the various markings, Beer and Mädler simply designated them with letters; Meridian Bay (Sinus Meridiani) was thus feature "a."
Today, features on Mars are named from a variety of sources. Albedo features are named for classical mythology. Craters larger than 60 km are named for deceased scientists and writers and others who have contributed to the study of Mars. Craters smaller than 60 km are named for towns and villages of the world with populations of less than 100,000. Large valleys are named for the word "Mars" or "star" in various languages; small valleys are named for rivers.
Large albedo features retain many of the older names, but are often updated to reflect new knowledge of the nature of the features. For example, Nix Olympica (the snows of Olympus) has become Olympus Mons (Mount Olympus). The surface of Mars as seen from Earth is divided into two kinds of areas, with differing albedo. The paler plains covered with dust and sand rich in reddish iron oxides were once thought of as Martian "continents" and given names like Arabia Terra (land of Arabia) or Amazonis Planitia (Amazonian plain). The dark features were thought to be seas, hence their names Mare Erythraeum, Mare Sirenum and Aurorae Sinus. The largest dark feature seen from Earth is Syrtis Major Planum. The permanent northern polar ice cap is named Planum Boreum, whereas the southern cap is called Planum Australe.
Because Mars has no oceans and hence no "sea level", a zero-elevation surface had to be selected as a reference level; this is called the areoid of Mars, analogous to the terrestrial geoid. Zero altitude was defined by the height at which there is 610.5 Pa of atmospheric pressure. This pressure corresponds to the triple point of water, and it is about 0.6% of the sea level surface pressure on Earth (0.006 atm).
Impact topography
The dichotomy of Martian topography is striking: northern plains flattened by lava flows contrast with the southern highlands, pitted and cratered by ancient impacts. Research in 2008 has presented evidence regarding a theory proposed in 1980 postulating that, four billion years ago, the Northern Hemisphere of Mars was struck by an object one-tenth to two-thirds the size of Earth's Moon. If validated, this would make the Northern Hemisphere of Mars the site of an impact crater 10600 by in size, or roughly the area of Europe, Asia, and Australia combined, surpassing the South Pole–Aitken basin as the largest impact crater in the Solar System.
Mars is scarred by a number of impact craters: a total of 43,000 craters with a diameter of 5 km or greater have been found. The largest confirmed of these is the Hellas impact basin, a light albedo feature clearly visible from Earth. Due to the smaller mass and size of Mars, the probability of an object colliding with the planet is about half that of Earth. Mars is located closer to the asteroid belt, so it has an increased chance of being struck by materials from that source. Mars is more likely to be struck by short-period comets, i.e., those that lie within the orbit of Jupiter. In spite of this, there are far fewer craters on Mars compared with the Moon, because the atmosphere of Mars provides protection against small meteors and surface modifying processes have erased some craters.
Martian craters can have a morphology that suggests the ground became wet after the meteor impacted.
Volcanoes
The shield volcano Olympus Mons (Mount Olympus) is an extinct volcano in the vast upland region Tharsis, which contains several other large volcanoes. Olympus Mons is roughly three times the height of Mount Everest, which in comparison stands at just over 8.8 km. It is either the tallest or second-tallest mountain in the Solar System, depending on how it is measured, with various sources giving figures ranging from about 21 to 27 km high.