cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ဝၚ်မန်သ္ဒးဒဴလုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်သေံ
သ္ကိုပ်ပၞာန်တၞောဝ်ဒတောဝ်မန် မဒှ်သၟိၚ်သေံ၊ သၟိၚ်ရာမ (ပထမ)
သၟိၚ်ဗုဒ္ဓယတ်ဝှာ (ရာမ ပထမ)ဒှ်သၟိၚ်တုဲ၊ နူဓန်ပူရဳ မပြံၚ်အာသၚ်ကွဳစောဖြယျမွဲလ္ပာ်တေံတုဲဟေၚ်၊ မခၞံပ္တန်ရာဇဋ္ဌာနဳ မနွံယၟု ‘ကြုၚ်ထေပ်ဖြမဟာနခန် အမန်ရတနကောသိန်’။ ဍုၚ်ရာဇဋ္ဌာနဳတၟိဝွံ ကောန်ညးဍုၚ်သေံတံ ကော်ခဴစဗွဲခမၞန် နကဵုဝေါဟာ ‘ကြုၚ်ထေပ်’တုဲ၊  ကောန်ညးဍုၚ်သ္အာၚ်တံ မကော်ခဴစ‘ၜၚ်ကံက်’ဟေၚ်။  သၟိၚ်ဗုဒ္ဓယတ်ဝှာ ပ္တန်ဍုၚ်တၟိတုဲ၊  မသိုၚ်ခၞံဗဒှ်ဘာကျာ်မၞိက်။ ကျာ်မၞိက်ဝွံ အဃောသၟိၚ်မတန်ဒှ်ဒၟံၚ်သ္ကိုပ်ပၞာန်တေံ၊  မဇက်တိတ်အာပၞာန်ဍုၚ်လဴတေံတုဲ၊ က္ညနိမန်ဂွံဖျဴနၚ် နူကဵုဍုၚ်လဴတေံ ပ္ဍဲသက္ကရာန်ခရေတ် (A.D 1779)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၄၁)။  သၟိၚ်ဝွံ သ္ဂောံထံက်ပၚ်လဝ်ပရေၚ်သာသနာဗွဲမဂၠိုၚ်ဂၠၚ်ဟေၚ်။  ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1805)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၆၇)၊ သၟိၚ်မသၚ်ရိုဟ်သ္ကဵုအထံက်အပၚ်ပ္တိုန်သၚ်္ဂါယန။  မဆေၚ်စပ်ကဵုလိက်ပတ်ဂှ် သၟိၚ်ခါန်ကၞက်ပ္တိုန်အမာတ်‘စောဖြယျာဖြခၠၚ်’ သ္ကဵုသ္ပက္ဍိုပ်တုဲ စကာကဵုကၠာဲလိက်ဝၚ် သၟိၚ်ရာဇာဓိရာတ် နူမန်ကဵုဒှ်သေံ။ လိက်ဂှ်မစိုပ်အာဒတုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1785)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၄၇)။ သ္စပ္တံနူကဵုအခိၚ်ဂှ်တုဲ ပ္ဍဲကဵုဝၚ်သေံတံ ဝၚ်တၠညးရာဇာဓိရာတ်လုပ်စိုပ်ကၠုၚ်။
ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိၚ်ဝွံ ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ { ဒပ်ပၞာန်သၟိၚ်ဗဝ်ဒဝ် တိုန်ဂ္ဇံနန်ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1782-1819)၊} တံ မလုပ်တ္ၚီုဗ္တိုက်ဍုၚ်သေံဂၠိုၚ်ကဵုဝါ။ ဒပ်ပၞာန်ဗၟာတံမလုပ်ဗ္တိုက်ကၠုၚ်ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1786)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၄၈)၊ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1786)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၄၉)တံဂှ်၊ ဒပ်သေံတံထ္ဍေၚ်ဗက်ဗ္ဒဴထောံနူဍုၚ်ကမ္မရဳ။ ဒပ်ဗၟာတံသ္ဒးသၠးကၠေံဍုၚ်ဇျၚ်မှာဲတုဲ လုပ်သီကေတ်ဍုၚ်ဇျၚ်သေန်ပၠန်။ ဒပ်သေံတံဗက်ဗ္ဒဴထ္ဍေၚ်ပ္တိတ်ထောံဒပ်ဗၟာတံနူဍုၚ်သေံစဵုကဵုအးအိုတ်အာဂှ် စိုပ်ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1802)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၆၄)၊ ရောၚ်။
မန်တံဒဴလုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်သေံ အလန်အဋ္ဌမ၊ သၟိၚ်ရာမ (ဒုတိယ)
သၟိၚ်ရာမ (ပထမ) မစဴအာသွဝ်တုဲ ကောန်တၠညးမဒှ်ကၠုၚ်သၟိၚ်၊ ယၟုသၟိၚ်တုန် ‘သၟိၚ်ဗုဒ္ဓလိက်လာ’ (ရာမ ဒုတိယ)။ မအံက်တၠညး (သၟိၚ်ရာမ ပထမ)ဂှ်လေဝ်၊ မဒှ်တဴတၞောဝ်ဒတောဝ်မန်၊ မိအံက်တၠညး (ဂၞကျာ်အမရိန္ဒပရမရာဇိနဳ)ဂှ်လေဝ် မဒှ်ဂကူမန်ဇေတ်ဇေတ်ရဟေၚ်။  သၟိၚ်ရာမ(ဒုတိယ)ဝွံ ဒှ်ဂကူမန်။ ဂၞကျာ်သၟိၚ်ဝွံတုန် မဟိမ ‘သိရဳသုရိယေန္ဒရာပရမရာဇိနဳ’။  မိအံက်ဂၞကျာ်ဝွံ ဒှ်ၝဲသၟိၚ်ရာမ(ပထမ)။ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်ရ သၟိၚ်ရာမ(ဒုတိယ) ကဵုဂၞကျာ်ဇၞော် သိရဳသုရိယေန္ဒရာပရမရာဇိနဳတံဂှ် မဒှ်ကောန်ၝဲကောန်ဒေံညးသ္ကံရောၚ်။  သၟိၚ်ကဵုဂၞကျာ်ဇၞော်တံ မကလိဂွံလဝ်ကောန်တြုံၜါတၠ။  ကောန်တြုံၜါတၠတံဂှ် ဗွဲကြဴဏံ မက္တဵုဒှ်ကၠုၚ်သၟိၚ်ရာမ (စတုတ္ထ) ကဵုမဟာဥပရာဇာရောၚ်။
ဂကူမန်တံမဒဴလလဴလုပ်ကၠုၚ်သီုဖ္အိုတ် ညံၚ်ရဴဟွံဂွံမုက်ဍောတ်မတ်သဝ်၊ သၟိၚ်ရာမ(ဒုတိယ) မစဳဇန်ဖန်ဖက်ဖျေံလဝ်ကဵုဒၞာဲဝါဲဗွဲမဒးရး။ ဂကူမန်တံ မဒဴလလဴလုပ်ကၠုၚ်အလန်ဝွံ မဒှ်တဴနူဂၠံၚ်ဍာန်ကျာ်ပိကဵုဂၠံၚ်ဍာ်ဗြဝတဳတံရောၚ်။  မလုပ်ကၠုၚ်ဂၠံၚ်ဗြဝတဳမ္ဂး သ္ဒးတတ်လုပ်ကၠုၚ်ဂၠံၚ်‘ဍုၚ်တက်’ (မနွံဖါလ္ပာ်ပလိုတ်သၟဝ်ကျာၜၚ်ကံက်၊  တရဴခရာ ၄၂၃၊ကဳလဝ်)၊ ပွိုၚ်ဍုၚ် ‘ဥထာဲဋ္ဌာနဳ’၊  (မနွံဖါလ္ပာ်ပလိုတ်သၟဝ်ကျာၜၚ်ကံက်၊ တရဴခရာ ၂၂၂၊ ကဳလဝ်) ဟေၚ်။  သၟီရာမ (ဒုတိယ) ကဵုကုသၟိၚ်စဍုၚ်တက် သီုသၟိၚ်စဍုၚ်ဥထာဲဋ္ဌာနဳတံ သ္ကဵုဒုၚ်တၠုၚ်ဂကူမန်မလုပ်ကၠုၚ်တံဂှ် ဗွဲမဒးရးကီု ကဵုအသံသွက်သ္ဂောံကဵုအရီုဗၚ်အထံက်အပၚ်ဇွောံမ က္ဍိုက်က္ဍိုက်ပေၚ်ပေၚ်ကီုဟေၚ်။  တုဲနူဂှ်ပၠန် သွက်သ္ဂောံပလံၚ်ဗ္စိုပ်နၚ်ဍုၚ်ၜၚ်ကံက်ရောၚ်။  သ္ကဵုဖျေံစွံလဝ်ဒၞာဲ ပ္ဍဲဋ္ဌာန်ဒေသတိဍာ်ပယျဵုတေံဟွံသေၚ်၊ သ္ကဵုဒုၚ်တၠုၚ်ပ္တိုန်နၚ် စဵုကဵုမစိုပ်ဍုၚ်ဇၞော်ရောၚ်ဟေၚ်။  ကၠာမန်တံဟွံစိုပ်ကၠုၚ်ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ပထုံဋ္ဌာနဳ၊ (မနွံဖါလ္ပာ်သၟဝ်ကျာၜၚ်ကံက် တရဴခရာ ၄၆၊ ကဳလဝ်)။  ပ္ဍဲအသေအဟာန်ဂှ် မဟာဥပရာဇာ မသိုၚ်ခၞံလဝ်ကၞာထး နဒဒှ်အယောၚ်အလာ မသၟဟ်ကဵုဥပရာဇာတုဲ မၚ်ဒုၚ်တၠုၚ်ဒၟံၚ်အိုတ်ဟေၚ်။  ဂကူမန်တံမလုပ်စိုပ်ကၠုၚ် ဒၞာဲမဒုၚ်တၠုၚ်တံဂှ်သီုဖ္အိုတ် ညံၚ်ရဴမသ္ဂောံကလိဂွံဇွောံမ ဇဳဇဳဇပ်ဇပ် မဟာဥရာဇာမဖန်ဖက်ကဵုဟေၚ်။  နူဂှ်သ္ကဵုပလံၚ်ဗ္စိုပ်ဏာ ဍုၚ်ၜၚ်ကံက်။
သွက်သ္ဂောံဒုၚ်တၠုၚ်ဂကူမန်တံမလုပ်ကၠုၚ်ဂၠံၚ်လ္ပာ်ဍာန်ကျာ်ပိတံဂှ်တုန်၊ သၟိၚ်ရာမ(ဒုတိယ)၊ ဗလးဏာကောန်သၟိၚ်မောၚ်ကုတ် (ညးမဒှ်လၟောဝ်သၟိၚ်ရာမစတုတ္ထ၊ အဃောဂှ် တၠညးမဂွံအာယုက် ၁၃၊သၞာံ)၊ ကဵုအာဒုၚ်တၠုၚ်ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ကမ္မရဳ (နွံလ္ပာ်ပလိုတ်ၜၚ်ကံက်၊  တရဴခရာ ၁၂၆၊ ကဳလဝ်)။  ကောန်သၟိၚ်မောၚ်တကုတ်တုန်  မကျိုၚ်ကျဝ်ကေတ်ဗွဲမဒးရး နကဵုအယောၚ်အလာကောန်ဨကရာတ်မွဲတုဲ မွဲကရောံမွဲဟာန်ကေုာံအမာတ်သ္ကိုပ်ပၞာန်ဗဵုလဗးဂမၠိုၚ် နကဵုဒပ်ပၞာန်ဂၠုၚ် ဇက်တိုန်အာပွိုၚ်(၈)တ္ၚဲ (၈)ဗ္တံ။  ကာလမစိုပ်ပယျဵုပွိုၚ်ဍုၚ်ကမ္မရဳ၊ မသိုၚ်ခၞံမဒှ်ကၞာထ။ နကဵုအယောၚ်အလာကောန်ဨကရာတ်မွဲတုဲ မမၚ်ဒုၚ်တၠုၚ်ဒၟံၚ်ဂကူမန်တံ မလုပ်ကၠုၚ်အိုတ်။
ဂကူမန်တံမလုပ်ကၠုၚ်အိုတ်တံဂှ် လုပ်ကၠုၚ်သ္ပဝတ်ကဵုကုကောန်သၟိၚ်မောၚ်ကုတ်တုဲ၊ ကောန်သၟိၚ်မောၚ်ကုတ်ဟေၚ် မပရံဒုၚ်ကဵုဇွောံမကီု ဂၠိက်ယာတ်ဗွိုက်လ္တက်တံကီု၊ သြန်သၠုဲသၠာဲသွက်သ္ဂောံရပ်စပ်စကာတံဂှ်ကီု၊ ညံၚ်သ္ဂောံဂွံညဳညဳသာသာ က္ဍိုက်က္ဍိုက်ပေၚ်ပေၚ်သီုညးဖ္အိုတ်။  သ္အာၚ်နူဂှ်ပၠန် ဖန်ဖက်ကဵုဒၞာဲဝါဲ သွက်သ္ဂောံဇူဒီု မွဲအံၚ်မွဲခဏဗွဲမဒးရးကီု၊ နူဂှ်ပၠန်ဟေၚ် မထပ်ပလံၚ်ဗ္စိုပ်ဏာဍုၚ်ၜၚ်ကံက်တေံ သီုညးဖ္အိုတ်ရောၚ်ဟေၚ်။  ကောန်သၟိၚ်မောၚ်ကုတ်တုန်၊ ဟိုတ်နူမနွံတဴတာလျိုၚ် သွက်သ္ဂောံဒုၚ်တၠုၚ်ဂကူမန်တံ မဒဴလလဴလုပ်ကၠုၚ်တံဂှ်ဟေၚ်၊ သ္ပဒ္တဴဒၟံၚ်ပ္ဍဲဗ္ဒိုပ်ဒုၚ်တၠုၚ်ဂှ် (၂၂)တ္ၚဲ (၂၂)ဗ္တံဟေၚ်။  ဂကူမန်တံ မထပ်ဇက်လုပ်ကၠုၚ်ဂှ် ဟွံမွဲရရောၚ်၊  ကောန်တၠမစှ်ေစိုတ်ရဴသာ်ဝွံတုဲ ကလေၚ်ဇက်တိုန်ကၠုၚ်ဍုၚ်ၜၚ်ကံက် သီုကဵုဒပ်ပၞာန်ဂၠုၚ်ဖ္အိုတ်ပၠန်။
ပၞောဝ်ကဵုဂကူမန် မဒဴလလဴလုပ်ကၠုၚ်အလန်ဏံဝွံ က္ဍိုပ်က္ကိုပ်နွံညးပန်တၠရောၚ်၊ ညးမဒှ်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ပန်တၠတံဂှ်၊ သၟိၚ်ကော၊ သၟိၚ်ဒေါဝ်၊ သၟိၚ်ဍောတ် မဒှ်ကောန်ကဵုဒေံ ညးပိတၠကဵုသတ်ၜဴတံရောၚ်ဟေၚ်။ သၟိၚ်သတ်ၜဴဂှ်  တၠညးသၟိၚ်ရာမ(ဒုတိယ)၊ မကၠေဝ်မက်ကဵုအဆံၚ်အလံၚ် ‘ဗညာရတနစက္က’။ သွက်ကောကဵုဒေံသ္ကိုပ်မန်ညးပိတၠတံဂှ်လေဝ် သၟိၚ်ရာမ (ဒုတိယ)၊ ခါန်ကၞက်ကဵုအဆံၚ်အလံၚ် ကဆံၚ်ပညာ သီုကဵုညးပိတၠဟေၚ်။  အလန်ဝွံ ဂကူမန်တံမဒဴလလဴလုပ်ကၠုၚ်ဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ်ဗၞတ်ပိလက်မပြၚ်ရောၚ်ဟေၚ်သ္ဂောံတီ။ သၟိၚ်မဖျေံကဵုဒၞာဲဝါဲ သ္ကဵုပ္တန်သ္ၚိဋ္ဌာန်ပ္ဍဲ ‘ပွိုၚ်ဍုၚ်သမုဒ်သာခန်’မဟာဇျာဲလၟုဟ် (မနွံဖာဒိုဟ်လ္ပာ်သမၠုၚ်ကျာ ၜၚ်ကံက်၊ တရဴခရာ ၃၈၊ ကဳလဝ်)။  ပ္ဍဲ ‘ပွိုၚ်ဍုၚ်ပထုံဋ္ဌာနဳ’ (မနွံဖာလ္ပာ်သၟဝ်ကျာ ၜၚ်ကံက်၊ တရဴခရာ ၄၆၊ ကဳလဝ်)ကီု။ ပ္ဍဲ ‘ပွိုၚ်ဍုၚ်သမုဒ်ပြာကာန်’ (မနွံဖာလ္ပာ်သၟဝ်ကျာ ၜၚ်ကံက်၊ တရဴခရာ ၂၅၊ ကဳလဝ်)တံကီုဟေၚ် မကၠုၚ်လဝ်ပ္ဍဲဝၚ်တေံရောၚ်။ မန်မဒဴလလဴလုပ်ကၠုၚ်အလန်ဏံဝွံ ညးတံမကော်ခဴသ္ဂးစမန်ဇၞော်ရောၚ်။
ဟိုတ်ဂကူမန်တံဒဴလုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်သေံ အလန်အဋ္ဌမ
ပ္ဍဲဍုၚ်အၚ်ဝ သၟိၚ်သေန်ဖျူယှေန်မစဴအာသွဝ် ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1776)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၃၈)တုဲ၊ ညးမသ္ဂောံဒုၚ်စသိုၚ်အာဲကၟာဲနန်ဂှ် မဒှ်သၟိၚ်သေက်ကူ။ သၟိၚ်သေအ်ကူဂှ် ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1782)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၄၄)၊ သၟိၚ်မိုၚ်မိုၚ်ဂစိုတ်ကၠေံတုဲ၊ သၟိၚ်မိုၚ်မိုၚ်သ္ပသၟိၚ်ပ္ဍဲဍုၚ်အၚ်ဝ။   သ္ပသၟိၚ်မဂွံထပှ်တ္ၚဲတုဲ ‘သၟိၚ်ဗဒုံမၚ်’ကၠုၚ်ဂစိုတ်ကၠေံထောံပၠန်။  သၟိၚ်ဗဒုံမၚ် မဒှ်ကၠုၚ်သၟိၚ်ဂ္ဇံနန်ပ္ဍဲဍုၚ်အၚ်ဝ၊ မဒုၚ်ကေတ်ယၟု ‘သၟိၚ်ဗဝ်ဒဝ်ဖြာ’ရောၚ်။  သၟိၚ်ဗဝ်ဒဝ်ဖြာဂှ် မဒှ်ကောန်သၟိၚ်အံၚ်ဇြေယျ မရနုက်ကဵုပန်တုဲ၊ လက်ထက်သၟိၚ်ဂှ် ပ္တန်ဗဒှ်ခၞံပ္တိုန်ဍုၚ်ရာဇဋ္ဌနဳတၟိမွဲ မကော်ခဴစ ‘အမရပူရ’။ သၟိၚ်ဗဝ်ဒဝ်ဂှ် ခၞံဗဒှ်ဍုၚ်တၟိတုဲ ပြံၚ်ကၠောံကၠုၚ်ဂ္ဇံနန် ပ္ဍဲဍုၚ်ရာဇဋ္ဌာနဳတၟိ အမရပူရဝွံဟေၚ်။
ဟိုတ်နူကဵုသၟိၚ်ဗၟာတံ မပြံၚ်သၠာဲဒၟံၚ်ပယျတ်ပယျတ်တုဲ၊ မန်တံမကေတ်အခေါၚ်သွက်ဂွံကလေၚ်ဗၠးတိတ်နူကဵုဘဝဍိက်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကၠတ်ပ္ကောံဇြဟတ် ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1783)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၄၅)၊ လုပ်တ္ၚီုဗ္တိုက်ဍုၚ်လ္ဂုၚ်၊ သီဂွံဍုၚ်လ္ဂုၚ်။ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ကေတ်ဝၚ်ဗွဲကြဴတေံညိမ္ဂး ကြဴနူမန်တံမကျအာပၞာန် သၟိၚ်အံၚ်ဇြေယျတေံတုဲ၊ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D  1775)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၃၇)၊ ဒပ်ဗညာစိၚ်တံလုပ်ဗ္တိုက်ဍုၚ်လ္ဂုၚ်မွဲဝါကီုလေဝ်ကေတ်ဇၞးဟွံမာန်။ သ္ပတွဵုနူကဵုအခိၚ်ဂှ်တုဲ အလန်ဏံမွဲဝါပၠန်ဂှ် ဂွံအာပေါဲအံၚ်ဇၞးဟေၚ်။  ၜိုန်မက္တဵုဒှ်ကၠုၚ်ရဴသာ်ဝွံကီုလေဝ် မဟွံသက်ဂတာပ်လံ ဒပ်ပၞာန်သၟိၚ်ဗဝ်ဒဝ်ဖြာတံ ဇက်က္ဍိုက်စှ်ေကၠုၚ်မဇၞော်ကဵုဇြဟတ်တုဲ ဒပ်မန်တံဒုၚ်ဒဝ်ဟွံမာန် သ္ဒးပေက်ဂြိပ်ဒဴလလဴအိုတ်။  ဒပ်ပၞာန်သၟိၚ်ဗဝ်ဒဝ်ဖြာတံ မကလေၚ်သီကေတ်ဂွံဍုၚ်လ္ဂုၚ်အိုတ်တုဲ၊ နူဂှ်ဇက်အာတ္ၚီုဗ္တိုက်ဍုၚ်ရက္ခေၚ်။ သီဂွံဍုၚ်ရက္ခေၚ် ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1784)၊သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၄၆)၊ သီဂွံရက္ခေၚ်တုဲ နကဵုဒပ်ပၞာန် မနွံဇြဟတ်ကောန်ပၞာန်ပိလက် သၟိၚ်ဗဝ်ဒဝ်ဖြာဂှ် မက္ညကေတ်ဖျဴနၚ် ‘ပဋိမာရုပ်ကျာ်မဟာမုနိ’* ပ္ဍဲသၞာံဂှ်ဟေၚ်။  ရုပ်ကျာ်ထွာဲမဟာမုနိဂှ် လက်ထက်သၟိၚ်အနုရုဒ္ဓာ ဍုၚ်ဗကာံတေံမွဲလန်။  ဗွဲကြဴပ္ဍဲကာလမစိုပ်ကၠုၚ််လက်ထက်သၟိၚ်အလံၚ်သဳသူ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ်၁ (A.D 1118)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၄၈၀)၊  ဍုၚ်ဗကာံတေံပၠန် သၟိၚ်ဗၟာတံ မလုပ်တ္ၚီုဗ္တိုက်သီကေတ်ဍုၚ်ရက္ခေၚ်တုဲ ၜိုန်ပ္တိတ်ဇြဟတ် ဂ္စာန်လွဳပရာ မက္ညကေတ်ဖျဴနၚ်ကီုလေဝ်  ဟွံအံၚ်ဇၞး။  လက်ထက်သၟိၚ်ဗဝ်ဒဝ်ဖြာဏံဟေၚ် ဟိုတ်နူမက္ညနိမန်ဖျဴနၚ်မာန်ကၠုၚ်တုဲ၊ သၟိၚ်ဂှ်မကေတ်စဂုန်စရာဲလ္တူကမၠောန်ဂှ်ဗွဲမလောန်ရောၚ်ဟေၚ်။  ကာလမဖျဴနၚ်ကျာ်ပဋိမာရုပ်ဂှ် သၟိၚ်သ္ကဵုကုတ်ကၠေံပိဒကုတ်တုဲ ဖျဴနၚ်မာန်ရောၚ်သ္ဂောံတီ။
သၟိၚ်ဗဝ်ဒဝ်ဖြာဂှ် မဆိုက်ဗ္ဒက် သ္ပတဴနိဿဲကဵုဗမၞးဗြဟ္မဏတံတုဲ မဂွံကၠုၚ်လညာတ်သမ္တီ ဒဒှ်ကျာ်တြဲမသ္ပကၠေံပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ကာလမလံကၠုၚ်ဂှ်ရ၊ ခမဳသၚ်ကောန်ကျာ်တြဲမနွံ−−−
အၚ်္ဂလိက်တံ ဂ္စာန်အာတ်ကေတ်ဗညာထဝ်ရ၊ ကဵုသ္ပသၟိၚ်မန်
ဗညာထဝ်ရတုန်၊ မဒှ်တဴကောန်ဗညာစိၚ်။ ပ္ဍဲကဵုအခိၚ်ကာလဗညာစိၚ်တံမဒဴလလဴလုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်သေံတံဂှ် မဒှ်ဒၟံၚ်အဝဲကောန်ၚာ်ဍောဝ်သွတ်မွဲတုဲ ဗက်လုပ်ကၠုၚ်ကရောံမအံက်ဇကုဂှ်ကိုဟေၚ်။ ဟိုတ်နူကဵုမကၠိုဟ်က္ဍိုဟ်သ္ကေက်သ္ကာမြက်စာပ္ဍဲရာကွတ်တုဲ ခြာဟွံလံ မဆိုက်ဗ္ဒက်လေပ်ကၠိုဟ်ခၠၚ်ကၠုၚ်ပ္ဍဲလိက်သေံ၊ ပ္ဍဲအခိုက်ကၞာသေံတံဟေၚ်။ ပ္ဍဲကဵုလက်ထက်သၟိၚ်ရာမ(ပထမ)ဂှ် ဗညာထဝ်ရ မလုပ်ခစပ္ဍဲနန်။ ဗွဲကြဴကာလမစိုပ်လက်ထက်သၟိၚ်ရာမ(ဒုတိယ)၊ အခါကာလဗညာစိၚ်မစုတိကလိလောန်စဴအာတုဲဂှ် ဗညာထဝ်ရ မသ္ဂောံဒုၚ်စသိုၚ်တသိုက် မတုပ်သၟဟ်ကဵုကဆံၚ်မအံက်ဇကုမကလိဂွံလဝ်ဂှ်ရောၚ်။
ပ္ဍဲဍုၚ်ဗၟာတေံ သၟိၚ်ဗဝ်ဒဝ်ဖြာမစဴအာသွဝ်တုဲ၊ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1819)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၈၁)။  ဗွဲကြဴဂှ်ကောန်စဴညးမဒှ်ကၠုၚ်သၟိၚ်၊ မဟိမု ‘ဗဂျဳဒဝ်’။  သၟိၚ်ဂှ်နူကဵုဍုၚ်အမရပူရ၊  ပြံၚ်ကၠုၚ်ဂ္ဇံနန်ပ္ဍဲဍုၚ်အၚ်ဝ။ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1820)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၈၂)၊ သၟိၚ်ဗဂျဳဒဝ်ကၠုၚ်ဖျေံလဝ်ဒပ်ပ္ဍဲဍုၚ်မုဟ်တၟံတုဲ ပ္ကောံပ္ကေဝ်ဒၟံၚ်ဇြဟတ် သွက်သ္ဂောံလုပ်တ္ၚီုဗ္တိုက်ဍုၚ်သေံ။ သၟိၚ်ရာမ(ဒုတိယ) သ္ဂောံမိၚ်ကေတ်ပရိုၚ်ဂှ်တုဲ ဗလးဏာ‘မဟာစေဿဍာၜဝ်ဍိန်’ (မဒှ်ကောန်ဇၞော်ဇကု) သ္ကဵုသ္ပသ္ကိုပ်ဒပ်ဇၞော်၊ မွဲဟာန်ကေုာံဗညာထဝ်ရ နဒဒှ်သ္ကိုပ်ဒပ်မန် သ္ကဵုအာဒၟံၚ်ပ္ဍဲပယျဵုပွိုၚ်ဍုၚ်ကမ္မရဳ။ ဗၟာတံသ္ဂောံပရိုၚ် သေံတံမကၠုၚ် ဖျေံလဝ်ဒပ်ပ္ဍဲပယျဵုဗွဲမခိုၚ်ကၠိုက်ဂှ်ရ၊ ပလီုကၠေံက္သပ်သွက်သ္ဂောံလုပ်ဗ္တိုက်ဍုၚ်သေံဂှ်တုဲ ကလေၚ်ပိုက်ဖျဴဏာဒပ်နူဍုၚ်မုဟ်တၟံ။  သၟိၚ်သေံလေဝ် မကော်ကလေၚ်ဖျဴနၚ်ဒပ် မဖျေံလဝ်ပ္ဍဲပယျဵုတံဂှ်ကီုဟေၚ်။
မူဟိုတ်ဒဒှ်အၚ်္ဂလိက်ကဵုဗၟာတံ သ္ဒးက္တဵုဒှ်ပၞာန်၊ သၟိၚ်ရာမ (တတိယ)
ဗဂျဳဒဝ်ဂှ် မဒှ်ကၠုၚ်သၟိၚ်တုဲ သၟိၚ်မစဍုၚ်မဏိပူရ ပ္ဍဲ‘ရးအာသာန်’တေံ ဟွံကၠုၚ်ဆက်ကွာဲစၟာဲစၟိန်ဂှ်ဟေၚ် သၟိၚ်ဗဂျဳဒဝ်ဗလးဏာဒပ် သ္ကဵုလာလုပ်တ္ၚီုဍုၚ်မဏိပူရ။ ပ္ဍဲအခါကာလဂှ် အၚ်္ဂလိက်တံမဟီုဂးကၠုၚ် ဒဒှ်မဏိပူရဂှ် မနွံအသၟဝ်အာဏာစက်ညးတံရောၚ်ဟေၚ်၊ ဗၟာတံဟွံကလၚ်စတုဲ လုပ်သီကေတ်ဍုၚ်။ ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1824)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၈၆)၊ ဂိတု ၃၊(မာတ်)၊ အၚ်္ဂလိက်ကဵုဗၟာတံ ညးမွဲကုညးမွဲ မက္တဵုဒှ်ဒၟံၚ်ပၞာန်ညးသ္ကံဟေၚ် လလောၚ်တြးတုဲ က္တဵုဒှ်တဴပၞာန်ညးသ္ကံရောၚ်။ ပ္ဍဲသၞာံဂှ်ရဟေၚ် စိုပ်ဂိတု(၅)မေ၊ အၚ်္ဂလိက်တံတ္ၚီုဗ္တိုက်သီဂွံအာဍုၚ်လ္ဂုၚ်ရောၚ်။
ပ္ဍဲဍုၚ်သေံတေံပၠန် သၟိၚ်ရာမ(ဒုတိယ)၊ မစဴအာသွဝ်၊ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1824)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၈၆)၊ ဂိတု (၇) ဂျူလာၚ်။ ကောန်ဇၞော် ‘မဟာစေဿဍာၜဝ်ဍိန်’ မဒုၚ်ကေတ်ယၟု ‘သၟိၚ်ဏၚ်ကၠော’ (သၟိၚ်ရာမ တတိယ)ဒှ်ကၠုၚ်သၟိၚ်။
ဒပ်အၚ်္ဂလိက်တံမသီဂွံအာဍုၚ်လ္ဂုၚ်တုဲ ထပ်ဆက်တ္ၚီုဗ္တိုက်စှ်ေအာလ္ပာ်ရးမုဟ်တၟံကဵုရးတနၚ်သဳတံပၠန်။ ဟိုတ်နူကဵုအခိၚ်အခါဂှ် မက္တဵုဒှ်ဒၟံၚ်ဥတုဗြဲဂှ်ဟေၚ် သ္ဒးဆဵုဂဗကဵုတၚ်ဝါတ်ဂါတ်မဇၞော်ကဵုဇြဟတ်။ ကာလဂှ် သၟိၚ်အၚ်္ဂလိက်တံမချပ်တဴစရၚ်သ္ကံ ဒဒှ်ရသေံကဵုဗၟာတံ မကေၚ်က္တဵုဒှ်ကၠုၚ်လဝ်သၞညးသ္ကံဂှ်တုဲ ယဝ်ရပိုဲမသ္ဂောံအရီုအဗၚ်သေံတံမ္ဂး ဒးရးသန်ရဟေၚ်သ္ဂး။  ယဝ်ရပိုဲမသီဂွံရးတံဂှ်တုဲမ္ဂး သွက်ပိုဲ,ပိုဲမကေတ်ဆအယာံမာတ် မပ္တံကဵုဍုၚ်မုဟ်တၟံ၊ ဍုၚ်ဓဝါဲ သွက်သ္ဂောံသ္ပသၞေဟ်က္ၜၚ် ကူသာန်သွံရာန်စ။ သၟေဟ်နူဂှ် မပအပ်ပြာပ်ကဵုရဲသေံတံဖ္အိုတ်ရောၚ်၊ မချပ်တဴရဴသာ်ဝွံတုဲဟေၚ် ညးစၞးအလဵုအသဳအၚ်္ဂလိက် မနွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲဍုၚ်သၚ်ကာပူ ‘မစတာဂျန်ကရောဝှာတ်’ဂှ် မကဵုဏာပရိုၚ်ကဵုကုသၟိၚ်ရာမ(တတိယ)၊ သီုကဵုမအာတ်အရီုအဗၚ်ဇြဟတ်ပၞာန်နူကဵုသၟိၚ်သေံ။
သၟိၚ်ရာမ(တတိယ)ဂှ်၊ ၜိုန်ရမဟွံတီကေတ်က္သပ်လၟေၚ်အၚ်္ဂလိက်တံချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ်ဏီကီုလေဝ် ထံက်ကလေၚ်ရံၚ်အာကဵုကာလမတုဲကၠုၚ်တေံမ္ဂး ဇၟာပ်ဇၟာပ်ဗၟာတံမလုပ်တ္ၚီုဗ္တိုက်ဍုၚ်သေံ သ္ဒးကၠုၚ်ပ္ကောံဇြဟတ်ဒပ်ပ္ဍဲဍုၚ်မုဟ်တၟံတွဵုရောၚ်တုဲမှဟေၚ် မလုပ်တ္ၚီုဗ္တိုက်ဍုၚ်သေံရောၚ်၊ မဆဵုဂဗကၠုၚ်လဝ်ဂၠိုၚ်ကဵုဝါ။  ဟိုတ်ဂှ်ရ ဇဖန်မဂွံအခေါၚ်သွက်သ္ဂောံဗ္တိုက်ပလီုပလာ်ထောံဒပ်ဗၟာ မဖျေံစွံလဝ်ပ္ဍဲဍုၚ်မုဟ်တၟံဂှ် အန္တရာဲဗၟာတံမလုပ်ဗ္တိုက်ဒၟံၚ်ပယျတ်ပယျတ်ဝွံ တိတ်ဗၠးအာမာန်ရောၚ်၊ ရန်တၟံလဝ်ရဴသာ်ဝွံတုဲ သၟိၚ်ရာမ(တတိယ) သ္ကဵုဗညာရတနစက္က(သၟိၚ်သတ်ၜဴ) သ္ပက္ကိုပ်ဒပ်အာဂတ သ္ကဵုစောဖြယျမဟာယောဓာ(ဗညာထဝ်ရ)၊ သ္ပက္ကိုပ်ဒပ်ဇၞော် မနွံကဵုဒပ်ပၞာန်ဇြဟတ်မွဲလက်တုဲ သ္ကဵုဇက်တိတ်အာပၞာန် ပ္ဍဲပယျဵုပွိုၚ်ဍုၚ်ကမ္မရဳတေံ၊ အ္အာၚ်နူဂှ်ပၠန် သၟိၚ်ထပ်ဗလးဏာဒပ်ဇၞော်ၜါဒပ် သ္ကဵုအာမၚ်ဒၟံၚ်ပ္ဍဲပယျဵုမဆက်ဒၟံၚ်ကဵုပွိုၚ်ဍုၚ်ဓဝါဲကဵုပွိုၚ်ဍုၚ်တက်။
သွက်သ္ဂောံဖျေံအစဳဇန်ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ဂှ် အလဵုလသဳအၚ်္ဂလိက်တံမဗလးနၚ်တလုတ်မွဲ ‘မာတ်စတာဟိန်နရဳဗာနေ’၊ သ္ကဵုတိုန်ကၠုၚ်ၜၚ်ကံက် သွက်သ္ဂောံတက်ကျာကဵုအလဵုအသဳသေံတံ၊ သၟိၚ်အၚ်္ဂလိက်တံ မနွံပၟိက်သွက်သ္ဂောံအာတ်မိတ်ကေတ်အခေါၚ် နူသၟိၚ်သေံတံကိစ္စနွံဒၟဴၚ်ၜါတၚ်၊ တၚ်မွဲဂှ် ဒပ်သေံတံသီုဖ္အိုတ် သ္ဒးမံၚ်သၟဝ်အသံဒပ်အၚ်္ဂလိက်၊ တၚ်ၜါဂှ် သွက်သ္ဂောံပလံၚ်ဇွောံမ သေံတံသ္ဒးပ္တိတ်ကဵုဇြဟတ်စိၚ်ချေံတံရောၚ်၊ လ္တူတၚ်ၜါတၚ်တံဂှ် သၟိၚ်သေံတံဒုၚ်တဲဟွံမာန်တုဲ သၟိၚ်သေံတံမနွံပၟိက်ဂှ် ဒပ်ပၞာန်သၟိၚ်သေံတံ သ္ဒးဒၟံၚ်သၟဝ်အသံသ္ကိုပ်သေံဟေၚ်၊ စိၚ်ချေံသေံတံပၠန်လေဝ် သ္ဒးစကာသွက်ဒပ်သေံဟေၚ်ရ၊ ဒုၚ်ကေတ်လဝ်တဲသာ်ဂှ်။
ပ္ဍဲကာလဂှ်အၚ်္ဂလိက်တံလုပ်ဗ္တိုက်ရးတနၚ်သဳ ပ္ဍဲဂိတု(၁၀) အံက်တဝ်ဗါဂှ် မသီဂွံဓဝါဲကဵုဗိက်၊ ပ္ဍဲဂိတု(၁၁) နဝ်ဝိန်ၜါဂှ် သီဂွံမုဟ်တၟံ၊ ဗွဲကိုပ်ကၠာ အၚ်္ဂလိက်တံဂှ်ထေၚ်ခယျကေတ်လဝ် သွက်သ္ဂောံသီဂွံဍုၚ်တံဂှ် သ္ဒးဗ္တိုက်ကေတ်နကဵုဇြဟတ်ပၞာန် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဇြဟတ်ရောၚ်။ ဆဂး ကာလမလုပ်ဗ္တိုက်ကွေံကွေံတေံဂှ် သ္ပဟိုတ်နူကဵုဂကူမန် မလုပ်ဘိုၚ်ဗ္တိုက်ကဵုသီုစိုတ်သီုစရိုတ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ်ပေၚ်ပေၚ်ဂှ်ဟေၚ် မသီဂွံအာဍုၚ်တံဂှ်ဗွဲမလောဲသွာရောၚ်။
ဒပ်သၟိၚ်သတ်ၜဴမအာဂတဂှ် မိၚ်ပရိုၚ်အၚ်္ဂလိက်တံ လုပ်ဗ္တိုက်မုဟ်တၟံတုဲ ကလေၚ်နၚ်ကဵုပရိုၚ်ကဵုဗညာထဝ်ရတံ၊ ဗညာထဝ်ရတံ ဗွဲမပြဟ်မဇက်လုပ်အာအပ္ဍဲပယျဵုပွိုၚ်ရးမုဟ်တၟံတုဲ မဖျေံလဝ်ဒပ်ပ္ဍဲဍုၚ်ကြိုန်၊ ဍုၚ်ကြိုန်ဂှ်ဒှ်အာဋ္ဌာန်ဒေသဗညာထဝ်ရ။  ပ္ဍဲကဵုဗွဲကိုပ်ကၠာတေံဂှ် ဍုၚ်ကြိုန်ဝွံ မတန်တဴဒၟံၚ်ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်ကြိုန်တံဂှ်ဗွဲမဂၠိုၚ် ကောန်ဓရီုကလောံကၠုၚ် ဒုၚ်တၠုၚ်တဴဗညာထဝ်ရ အိုတ်ဟေၚ်။
သွက်သၟိက်မိက်ဂွံတီအစဳအဇန်အၚ်္ဂလိက်တံတုဲ ဗညာထဝ်ရ ဗလးဏာတလုတ်ပိတၠ သ္ကဵုပလံၚ်ဗ္စိုပ်လိက် ကုသ္ကိုပ်ဒပ်အၚ်္ဂလိက်‘ဆာအာကဳဗဝ်ကာံဗေဝ်’ မဂ္ဇံဒၟံၚ်ရုၚ်ပ္ဍဲဍုၚ်လ္ဂုၚ်တေံ၊ နူကဵုပွိုၚ်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ စဵုကဵုပွိုၚ်ရးမုဟ်တၟံ၊ တိဍာ်သ္ကုတ်မဒှ်ကၠုၚ်လဝ်ဍုၚ်မန်တြေံ သီုဖ္အိုတ်တံဂှ် မကလေၚ်ခၞံပ္တန်ဗဒှ်ပ္တိုန် ဍုၚ်မန်တၟိပၠန်တုဲ သွက်သ္ဂောံဇိုန်နှၚ်ကဵုဗညာထဝ်ရ သ္ဂောံသ္ပသၟိၚ်ပ္ကၚ်ရၚ်အာ။  ရန်တၟံအၚ်္ဂလိက်တံဂှ် ထံက်ဒဗိုန်ပခိုၚ်ကဵုဍုၚ်မန် သွက်သ္ဂောံစဵုဒၞာအန္တရာဲဗၟာတံတုဲ အၚ်္ဂလိက်တံသွက်သ္ဂောံလုပ်တိတ် သွံရာန်ဗၞိက်သ္ဂောံလောဲသွာရေၚ်ဟေၚ်။ ကာလဂှ်  သ္ကိုပ်ဒပ်အၚ်္ဂလိက်မနွံပ္ဍဲဍုၚ်လ္ဂုၚ်ဂှ်တုန်လေဝ် တၞံနမသ္ဂောံဖျေံထောံအစဳအဇန်ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် သွက်သ္ဂောံခၞံဗဒှ်ကဵုဍုၚ်မန်မွဲဝါပၠန်ဂှ် ကဵုဏာပရိုၚ်ကဵုကုညးစၞးဨကရာတ်အၚ်္ဂလိက် ‘လိုတ်အီဟာတ်’ မနွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲဍုၚ်အိန္ဒိယတေဴ။
ညးစၞးသၟိၚ်အၚ်္ဂလိက် ဒု−သ္ကိုပ်ဗဵုဇၞော်သမေတ် စိုပ်ကၠုၚ်မုဟ်တၟံ၊ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1825)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၉၀)၊ ဂိတုမာတ်။  မကလေၚ်သ္ကဵုသကဵုဏာ ပရိုၚ်ကဵုကုဗညာထဝ်ရ သွက်သ္ဂောံတိုန်ကၠုၚ်ဍုၚ်မုဟ်တၟံ သ္ဂောံဆဵုညာတ်တက်ကျာညးသ္ကံ။  ဗညာထဝ်ရမဂွံပရိုၚ်ဂှ်တုဲ မကလေၚ်ကဵုဏာပရိုၚ် ကဵုဒု−သ္ကိုပ်ဗဵုဇၞော်သမေတ် ဒဒှ်ရပ္ဍဲဂိတု (၄) အေပြေဝ်တေံ၊ မွဲဟာန်ကေုာံ ကဵုဒပ်ပၞာန်ဇကု မဇက်တိုန်ကၠုၚ်မုဟ်တၟံတုဲ မတက်ကျာရောၚ်ဟေၚ်။
ပ္ဍဲကာလဂှ် အစဳအဇန်အၚ်္ဂလိက်တံ မခၞံဗဒှ်ဍုၚ်မန်တုဲ သွက်သ္ဂောံကဵုဗညာထဝ်ရသ္ပသၟိၚ်ဂှ် ပရိုၚ်မစိုပ်အာဍုၚ်သေံ။ ညးအလဵုအသဳသေံတံဒှ်ဓဝိၚ်တုဲ မဂွိၚ်စံၚ်တဴပ္ဍဲစိုတ်ဗွဲမလောန်။ အတိုၚ်ဏံ ယဝ်ရအစဳအဇန်အၚ်္ဂလိက်တံမစိုပ်အာဒတုဲမ္ဂး သ္ကိုပ်ပၞာန်ဗဵုလဗးသေံ မဒှ်တၞောဝ်ဒတောဝ်မန်တံဗွဲမဂၠိုၚ်ဂၠၚ်ဂှ် သေံတံမသ္ဒးသၠးကွေံတုဲ မစိုပ်အာအသၟဝ်သ္ကေံတဲအၚ်္ဂလိက်တံအိုတ်ရောၚ်ဟေၚ်။  ချပ်တဴအိုတ်ရဴသာ်ဝွံတုဲ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၟိၚ်ရာမ(တတိယ) ဖျေံအသံကဵုဗ္စိုပ်ဏာပရိုၚ်ကုဗညာထဝ်ရ သ္ကဵုပိုက်ဒပ်ကလေၚ်ဇက်စှ်ေကၠုၚ်ဍုၚ်ၜၚ်ကံက်ဗွဲမပြဟ်ရောၚ်။
ဗညာထဝ်ရတုန် နဒဒှ်ညးမနွံကဵုသစ္စဗွဲမဗိုန်ဗတ်မွဲ ပ္ဍဲကဵုလ္တူတၠညးၜၚ်ကံက်တုဲ တၞံနဂွံပါဲတးကၠေံအသံတၠညးဂှ် ဟွံသၟဟ်ရထရောၚ်၊ ပလီုပါဲတးကၠေံ အစဳအဇန်ဇကုသွက်သ္ဂောံတက်ကျာကဵုရဲအၚ်္ဂလိက်တံတုဲ သွက်ဒု−သ္ကိုပ်ဗဵုဇၞော်သမေတ် ချူပြၚ်ဏာလိက်မွဲတၞး သ္ဂးလဝ် ဟိုတ်အသံနူကဵုဍုၚ်ၜၚ်ကံက်မစိုပ်ကၠုၚ်တုဲ မသ္ဒးကလေၚ်စဴဗွဲမပြဟ်ရောၚ်ဂှ်ရ သ္ဂောံဆဵုညာတ်ညးသ္ကံဂှ်ဟွံဒှ်ရဟေၚ်၊  နူဂှ်ဒု−သ္ကိုပ်ဗဵုဇၞော်သမေတ် မနွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲဍုၚ်မုဟ်တၟံဂှ် သ္ဂောံဗှ်ကေတ်လိက်ဂှ်တုဲ ထၚ်ခယျကေတ် ပ္ဍဲဍုၚ်ၜၚ်ကံက်တေံ ဟိုတ်မမိက်ကဵုမွဲမွဲ မက္တဵုဒှ်ကၠုၚ်တုဲ ဗညာထဝ်ရ သ္ဒးကလေၚ်စဴအာရောၚ်၊ နူဂှ်ညးတေံမဆက်ဏာကဵုပရိုၚ် ဗ္စိုပ်ဏာဍုၚ်လ္ဂုၚ်ကဵုသ္ကိုပ်ဒပ်အၚ်္ဂလိက် ဆာအာကဳဗဝ်ကိမ်ဗေဝ်။ သ္ကိုပ်လ္ဂုၚ်ဂွံပရိုၚ်ဂှ်တုဲ မဟီုကရဳကရောတ်တိုန် ‘ပ္ဍဲကာလကိစ္စမကြပ်အံၚ်ဇၞးဂှ် ဟိုတ်မွဲမွဲမစဵုဒစး မက္တဵုဒှ်ကၠုၚ်တုဲ  ကိစ္စဂှ်မလီုလာ်လေပ်မာန်ရောၚ်’ သြမဍာံစၟတ်ကွေံရသွံ။
မန်တံဒဴလုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်သေံ အလန်နဝမ
ပ္ဍဲကာလဂှ် ဂကူမန်ညးမသၞေံသၞဴလ္တူဗညာထဝ်ရတံ မိၚ်ပရိုၚ်ဒဒှ်ဗညာထဝ်ရ မကလေၚ်စဴဍုၚ်ၜၚ်ကံက်တုဲ ဗက်အာအိုတ်ကီုရောၚ်မချပ်။ ဂကူမန်မဗက်လုပ်ကၠုၚ်ပ္ဍဲလတုန်ဝွံ မဒှ်လၟိဟ်မၞိဟဗၞတ်ပိလ္ၚီပြၚ်ရောၚ်၊ သၟိၚ်ရာမ(တတိယ) မိၚ်ပရိုၚ်ဒဒှ်ဒပ်ဗညာထဝ်ရတံ ကလေၚ်ဇက်လုပ်ကၠုၚ် မွဲဟာန်ကေုာံကဵုဂကူမန်မဗက်လုပ်ကၠုၚ်မနွံဒၟံၚ်ကီုတံတုဲ ဗလးဏာ ‘ဖြယျသုရသေနာ’ သ္ကဵုသ္ပသ္ကိုပ်ဒပ် ကဵုအာဒုၚ်တၠုၚ်ပၠောပ်နၚ်ၜၚ်ကံက်။ ဗညာထဝ်ရတံ မစိုပ်ကၠုၚ်ၜၚ်ကံက် ပ္ဍဲကဵုဂိတု(၅)မေ၊ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1825)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၈၇)၊ ဗညာထဝ်ရတံလုပ်သ္ပဝတ်ကဵုတၠညးသၟိၚ်ရာမ(တတိယ)။ တၠညးသၟာန်တဴစသုက္ခဒက္ခတုဲ မထံက်ပၚ်သၚ်ရိုဟ်ကဵုဂကူမန် ညးမဗက်လုပ်ကၠုၚ်တံဂှ် နကဵုဂၠိုက်ယာတ်ဗွိုက်လ္တက်တံဂှ်ကီု သြန်သၠုဲသၠာဲသွက်သ္ဂောံရပ်စပ်စကာစတံဂှ်ကီု သီုကဵုဇွောံမတံကီုတုဲ မဖျေံကဵုဒၞာဲဝါဲ သ္ကဵုပ္တန်သ္ၚိဋ္ဌာန် ဇရေၚ်ဗ္ဒာဲကၟာန်နန် ပ္ဍဲကဵုသၟောန်ကွဳစောဖြယျ။  သွက်ဗညာထဝ်ရဂှ် တၠညးမဖျေံကဵုလာပ်သ္ကာဗွဲမဂၠိုၚ် သီုကဵုအယောၚ်အလာသ္ကိုပ်ပၞာန် မဟာသေနာပတိရောၚ်။
သၟိၚ်မောၚ်ကုတ် (ရာမ စတုတ္ထ)
−−−ရဴသာ်ဂှ်ကီုလေဝ်၊ သၟိၚ်ဏၚ်ကၠောဂှ် ကၠာဟွံဂွံဒှ်သၟိၚ်ဏီဂှ် မယိုက်ဂၠေၚ် ရၚ်တၠုၚ်ဒၟံၚ်တာလျိုၚ်ဍုၚ်ကွာန် ပ္ဍဲကဵုကဏ္ဏကိစ္စကေၚ်ဇၞော်ဇၞော် နဒဒှ်က္ကိုပ်ပၞာန် နဒဒှ်က္ကိုပ်ဋ္ဌာနဝန်ဇၞော်ပရေၚ်သြန် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ပရေၚ်ကူသာန်သွံရာန်ဗၞိက် ကေုာံဍုၚ်သ္အာၚ်တံကီု၊ မွဲသာ်ပၠန် အဃောကာလမအံက်တၠညးမစဴအာသွဝ်တေံဂှ် ကောန်သၟိၚ်မောၚ်ကုတ်ဝွံ မဒှ်ဒၟံၚ်အခိၚ်အခါကာလ အဃောမလုပ်ယိုက်ဂၠေၚ်ဒၟံၚ်ပရၚ်သာသနာ ဒှ်ဒၟံၚ်ခမဳအဃောမကတ်ဒၟံၚ်လိက်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ အမာတ်သ္ကိုပ်ပၞာန်ဂမၠိုၚ် မရုဲစှ်ပ္တိုန် ‘မဟာစေဿဍာၜဝ်ဍိန်’ (လၟောဝ်သၟိၚ်ဏၚ်ကၠော)တုဲ၊ ပသေက်သ္ကဵုဒှ်သၟိၚ်ရာမ (တတိယ) ရောၚ်။
သၟိၚ်ဏၚ်ကၠောတုန် မတီဒဒှ်တဴဒဒှ်ရအာဲတၟာဲနန်ဂှ် ထေက်တန်ကဵုကောန်သၟိၚ်မောၚ်ကုတ် မဒှ်ဒၟံၚ်ခမဳဂှ်တုဲ သ္ပပ္တံနကဵုဒုၚ်စဝ်လဝ်ဍာ်ပသေက်ဂှ် ဟွံကေၚ်သၠိုက်စုတ်ၝောံကိုတ် ပ္ဍဲက္ဍိုပ်တၠညးမွဲလှ်ေ၊ မဂိုၚ်ဒေပ်စွံလဝ် ဗၟဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရောၚ်ဟေၚ်။
မွဲသာ်ပၠန် ဂၞကျာ်လဵုမွဲလေဝ်တၠညးဟွံပ္တိုန်ကဵုကဆံၚ်အဂ္ဂမဟေသဳမွဲ၊ ယဝ်ရမပ္တိုန်ကဵုကဆံၚ်အဂ္ဂမဟေသဳမွဲမ္ဂး ကောန်ဂွံကၠုၚ်နူဂၞကျာ်ဂှ် မဒှ်ကၠုၚ်ကဆံၚ်ကောန်သၟိၚ် (ဝါ) ကဆံၚ်ကောန်ဨကရာတ်တုဲ မတုပ်တဴညံၚ်ရဴ မပၠံၚ်ကေတ်အာဲတၟာဲပိုန်သၟိၚ် နူကောန်သၟိၚ်မောၚ်ကုတ်ဂှ်ဟေၚ်၊ သၟိၚ်ဏၚ်ကၠောသၟိၚ်မိက်ဂွံကဵုကောန်သၟိၚ်မောၚ်ကုတ် ဒုၚ်ကေတ်အာဲတၟာဲနန် ၜိုန်မပြာကတ်တဴဒၟံၚ်ကီုလေဝ် သၟိၚ်ဏၚ်ကၠော မရံၚ်အာအဓါန်ဂတဗွဲမဂၠိၚ်သ္ၚောဲတုဲ ဟွံပံက်ပ္တိတ်နူမုဟ်ပါၚ်မွဲလှ်ေ၊ ကောန်သၟိၚ်မောၚ်ကုတ်ဂှ် မတီကေတ်ဒဒှ်ရဇကုမဒှ်ဒၟံၚ်ဂကူမန်မွဲ မနွံကဵုဆီမန်ခတ်ခတ်တုဲ သီုကဵုစိုတ်မဆာန်ဂကူထတ်ထတ်ရောၚ်၊ စိုတ်မဆာန်ဂကူလောန်ကာဲသ္ကာတ်မြဟ်အာမ္ဂး အန္တရာဲဆန္ဒာကတိမက္တဵုဒှ်ကၠုၚ်မာန်တုဲ မသ္ကဵုသ္ပသၟိၚ်အုပ်ဓုပ်အာကၟိန်ဍုၚ်သေံမ္ဂး ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန်တံ ဒုၚ်တံမာန်ညိဟာဂှ် သၟိၚ်ဏၚ်ကၠောမဂွိၚ်တဴဟေၚ်၊ အလဵုဇကုမရုဲစှ်ကေတ်ကောန်သၟိၚ်မောၚ်ကုတ် သ္ကဵုဒုၚ်ကေတ်အာဲတၟာဲနန် ၜိုန်ရမဂွံကီုလေဝ် ယဝ်ရကောန်ညးဍုၚ်ကွာန်တံဟွံတုပ်သၟဟ်စိုတ်မ္ဂးတှ်ေ အန္တရာဲၜါလ္ပာ်မက္တဵုဒှ်ကၠုၚ်မာန် (ဝါ) ဇကုလေဝ်သ္ဒးဒုၚ်ဂရိုဟ်၊ ကောန်သၟိၚ်မောၚ်ကုတ်လေဝ် သ္ဒးဒုၚ်ဂရိုဟ်မာန်၊ ယဝ်ရသၟိက်စိုတ်ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန်တံမရုဲစှ်ကေတ်မ္ဂး မနွံကဵုဂုန်ဖဵုၜါလ္ပာ်ဟေၚ်။
လညာတ်သၟိၚ်ဏၚ်ကၠောဂှ် ဍာံပြတဴဗွဲမလောန်၊ သၟိၚ်ဏၚ်ကၠောစဴအာသွဝ်တုဲ ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန် အမာတ်သေနာပတိတံညးဂမၠိုၚ် ပြာပ်အာဇရေၚ်ကောန်သမိၚ်မောၚ်ကုတ် မဒှ်ဒၟံၚ်ခမဳဂှ်တုဲ က္ညနိမန်သ္ကဵုဒုၚ်အာဲတၟာဲနန်၊ ကောန်သၟိၚ်မောၚ်ကုတ်တုန်လေဝ် လုကဴသၟိၚ်ဏၚ်ကၠောမဒှ်ကောဇကုဒှ်ဒၟံၚ်သၟိၚ်ဂှ် ဟွံရာံတိတ်နူကဵုဘဝခမဳ (ဝါ) ယဝ်ရမရာံတိတ်မ္ဂး မတုပ်ညံၚ်ရဴသၟိၚ်မိက်ဂွံပၠံၚ်ကေတ်အာဲတၟာဲနန်၊ ပ္ဍဲအခါကာလကောဖကုမစဴအာသွဝ် ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန်တံလေဝ်နွံပၟိက်ကဵုဇကု သွက်သ္ဂောံယိုက်ဂၠေၚ်တာလျိုၚ် ဒုၚ်ကေတ်တဲအာဲတၟာဲမအံက်ဇကုဂှ် မစိုပ်ကၠုၚ်အခိနၚ်အခါရဟေၚ်သ္ဂးတုဲ တၠညးရာံတိတ်ထောံနူဘဝခမဳရောၚ်၊ ကာလဂှ် ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန် အမာတ်မဟာသေနာပတိတံ ပသေက်ပ္တိုန်သ္ကဵုသ္ပသၟိၚ် သ္ကဵုပိုၚ်ပြဳပ္ကၚ်ရၚ်အုပ်ဓုပ်ကၟိန်ဍုၚ်သေံ။
သၟိၚ်ဝွံ မဒှ်ပူဂဵုကတညုတ ကတဒေဝဳဟေၚ် မတီဂုန်ဂကူဇကုတုဲ ညံၚ်ရဴဂကူဇကုသ္ဂောံမံက်ဂတဝ်ပြာကတ်ကၠုၚ်အလုံဂၠးတိမွဲမာန်ဂှ် သၟိၚ်လွဳဂ္စါန်ဂိုတ်ကၠောန်ကၠုၚ်၊ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1588)၊ ဂိတုပသာ် သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၂၁၇)၊ ဨကရာတ်ၝောံ ‘ဝိတဝ်ရိယ’ မဒှ်တၠညး ‘ရးဗြိတေတ်ယှ’ မဗလးနၚ်တလုတ်မွဲမနွံယၟု ‘ဆာဂျန်ၜဴရိန်’ သွက်သ္ဂောံဂဗတက်ကျာကဵုသၟိၚ်မောၚ်ကုတ် ပရေၚ်ကိစ္စဒက်ပ္တန်မိဿဟာဲ အကြာဨကရာတ်က္ဍိုၚ်ဗ္တာၚ်ၜါ၊ ပ္ဍဲကာလဂှ် နာဲတလုတ်ဝွံ သၟိက်မိက်သ္ဂောံတီဝၚ်တၞောဝ်ဒတောဝ်သၟိၚ်စက္ကရဳ မအုပ်ဓုပ်ကၠုၚ်လဝ်ဍုၚ်သေံတုဲ သၟာန်တိုန်သၟိၚ်မောၚ်ကုတ်၊ တံအာဒိတၞောဝ်ဒတောဝ်သၟိၚ်စက္ကရဳဂှ် မဆက်ဆေန်စှ်ေကၠုၚ်နူဍုၚ်မန်ဟံသာဝတဳဟေၚ်၊ ရဴသာ်ဝွံ သၟိၚ်မဟီုလဴပူထ္ၜးကဵုတုဲ သီုမချူကဵုဝၚ်တၞောဝ်ဒတောဝ်သၟိၚ်စက္ကရဳ နကဵုဘာသာအၚ်္ဂလိက်တုဲကဵုနာဲတလုတ်ဂှ် ၊ နာဲတလုတ်မဂွံဝၚ်ဂှ်တုဲ တက်တြးပ္တိတ်ပ္ဍဲလိက်အုပ်မွဲမနွံယၟု The Kingdon and People of Siam (ရးဨကရာတ်မပိုၚ်ပြဳမဟာဇန်သေံ)။ သၟိၚ်မောၚ်ကုတ်ဝွံ လိက်ဝၚ်မန်တြေံတြံ မချူချာဲကၠာဲစၠောံနူမန်ဒှ်ဘာသာသေံ။ ပၞောဝ်ကဵုဝၚ်မန် သၟိက်မသ္ကဵုကၠာဲစၠောံဘာသာသေံတံဂှ် ဝၚ်ပ္တန်ဍုၚ်သဓီု၊ ဝၚ်ပ္တန်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ၊ ဝၚ်ဗညာဒလတံ မပြာကတ်တဴဗွဲမလောန်။
ပ္ဍဲကဵုဝၚ်ဍုၚ်မန်ဟံသာဝတဳတေံမ္ဂး သၟိၚ်ဓမ္မစေတဳဂှ် မဒှ်တဴသၟိၚ်မသ္အးဇ္ၚးသာသနာမွဲရောၚ်။ ပ္ဍဲကဵုဝၚ်ဍုၚ်သေံပၠန်မ္ဂး သၟိၚ်မောၚ်ကုတ်ဝွံ မဒှ်တဴသၟိၚ်သ္အးဇ္ၚးသာသနာကီုရောၚ်။ သၟိၚ်မောၚ်ဝွံ ကၠာဟွံဂွံဒှ်သၟိၚ် မသ္ပဒတဴဒၟံၚ်ပ္ဍဲကဵုပွဳပွိုၚ်သာသနာ နဒဒှ်ဘဝခမဳလုကဴ(၂၇)ဝှ်ဟေၚ်။ လိက်ပါလိမဒှ်တွံပါၚ်ကျာ်တြဲကီု ဘာသန္တရမပ္တံကဵုလိက်အၚ်္ဂလိက်၊ လိက်လိတ်တောန်တံကီု၊  တၠညးမကတ်လ္ၚတ်လဝ်ဗွဲမစဳကၠးရောၚ်။  ခမဳမဒှ်လၟောဝ်သၟိၚ်ဝွံ မစဳကၠးတဴ ဆအယာံမာတ် ပ္ဍဲကဵုပရိယတ်ပဋိပတ်ထၟိက်။  ပ္ဍဲကဵုတၠညးမစဳကၠးတိုန်ဝိနဲကျာ်တြဲဂှ် မဆဵုဂဗဒးကဵုသဟာဲဓဝ်မွဲ မနွံတဴကဵုဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် ဟွံဗဗွဲကဵုဝိနဲတုဲ ခမဳလၟောဝ်သၟိၚ်မောၚ်ကုတ်ဝွံ ဟွံမိက်ပ္တုဲကံမွဲစွံကဵုခမဳဂှ်။
မွဲသာ်ပၠန် ဍုၚ်သေံဂှ်က္တဵုဒှ်ဒၟံၚ်ပၞာန်ကဵုဗၟာတံ လုကဴကာလဗွဲမလံလ စဵုကဵုစိုပ်အာကဆံၚ်ရာဇဋ္ဌာနဳ ဍုၚ်အယုဒ္ဓယမလီုလာ်သုန်ဂြာံအြာရောၚ်။ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲကာလဂှ်မဆေၚ်ကဵုဒ္ဂေတ်ခမဳ သၚ်လ္ၚဵုလ္ၚဵုတံ မစိုပ်အာကဆံၚ် မြိပတ်အာဂှ် ဒှ်တဴဓမ္မတာလိုက်ဝွံဟေၚ်၊ ၜိုန်ဒှ်သာ်ဂှ်ကီုလေဝ် ပ္ဍဲကာလမစိုပ်ကၠုၚ် အခိၚ်အခါဍုၚ်ကွာန်ၜိုဟ်သြိုဟ်ရာၚ်ဆာဲကၠုၚ်ဂှ် သာသနာကျာ်တြဲပိုဲ ညံၚ်ရဴသ္ဂောံဂဵုလဟဵုတိုန်ကၠုၚ်ပၠန်ကီု၊ ညံၚ်ရဴသ္ဂောံသ္အးဇ္ၚးတိုန်ကၠုၚ်ပၠန်ကီုဂှ်ဟေၚ်၊ တာလျိုၚ်မစှ်ေဒၟံၚ်လ္တူညးမနွံတာလျိုၚ်မပြဲမပြဲတံရောၚ်။
ပ္ဍဲကာလဂှ် တၠညးမစုက်လုက်ဆဵုဂဗစကဵုမှာထေရ်မွဲဇကုမနွံယၟု ‘ဗုဒ္ဓဝံသထေရ်’ (အ္စာတၠသာဲ)၊ မက္ညကၠုၚ်နူဍုၚ်မန်တေံ။ အဃောမှာထေရ်မသ္ပဒတဴဒၟံၚ်ပ္ဍဲ‘ဘာၜဝ်ဝန်မၚ်ဂန်’ (ပဝရမၚ်္ဂလ)။ မနွံကဵုပဋိပတ်မသၟဟ်တဴကဵုဝိနဲကျာ်တြဲတုဲ ခမဳလၟောဝ်သၟိၚ်ဂှ်လျုၚ်သ္ဇုၚ်သ္ဍိုက်အာဗွဲမလောန်။  ဗွဲကြဴမသ္ပပဓာနကဵုမှာထေရ်ဗုဒ္ဓဝံသဂှ်တုဲ ခမဳလၟောဝ်သၟိၚ်ိဝွံ မခၞံမဒှ်ပ္တိုန်ဂိုန်သၚ်တၟိမွဲမနွံယၟု ‘ဓမ္မယုတ္တိကာယ’။  ပ္တန်ဂိုန်ဂှ်တုဲ သွက်ခမဳသာမဏဳတံ သ္ဂောံဒ္ဂေတ်ဗက် မဖျေံကဵုသၞောဝ်ဂိုန်၊ ဇၟာပ်ခမဳသာမဏဳတံ သ္ဒးကတ်လ္ၚတ်ပရိယတ္တိတုဲ ပ္ဍဲအခိၚ်မွဲဒမြိပ်ဂှ်ဟေၚ် သီုမသ္ဒးဒ္ဂီုဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုၚ်ဝိနဲကျာ်တြဲဟေၚ် ။  တုဲမခၞံဗဒှ်ပ္တိုန် ဋ္ဌာနဗဟဵုပရိယတ် ပ္ဍဲ‘ဘာၜဝ်ဝန်နိဝေတ်ဝိဟာ’** (ပဝရနိဝေသဝိဟာရ)တုဲ၊ သ္ကဵုဖျေံပ္တိုန်ပရိယတ္တိ ပ္ဍဲဘာဂှ်ကၠိုဟ်ပိဋကတ်ဟေၚ်။
သ္ပပ္တံနူဂှ်တုဲ ဘာၜဝ်ဝန်နိဝေတ်ဝိဟာန်ဂှ် လွဳတ္ၜံၚ်ပ္တိတ်ခမဳသာမဏဳလၟိဟ်ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂၠၚ်၊ မက္တဵုဒှ်ကၠုၚ်တၠပညာမစဳကၠးဆိုက်ဗ္ဒက် ပ္ဍဲကဵုဘာသာပါလိ၊ သီုမချူမာန် ဟီုမာန်အိုတ်ဟေၚ်။ ဗွဲကြဴ ကာလမစိုပ်ကၠုၚ်လက်ထက် သၟိၚ်စူလာလံၚ်ကန် ( ရာမ ပဥ္စမ)၊ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1868-1910)၊ ခမဳမန်ဍုၚ်သေံမွဲဇကုမနွံယၟု ‘ဗုဒ္ဓဝံသထေရ်’ (အ္စာတၠမဟာယျေန်)၊ မဒှ်အ္စာလိက် နူဘာၜဝ်ဝန်နိဝေတ်ဝိဟာန်ဂှ် မပြာပ်က္ညစဴအာဍုၚ်မန်တုဲ ခၞံဗဒှ်ပ္တန်ပ္တိုန်ဂိုန် ‘ဓမ္မယုတ္တိနိကာယ်’ တုဲမဖျေံပ္တိုန်ပရိယတ်။ သ္ပတွဵုနူကဵုအခိၚ်ဂှ်တုဲ ဂိုန်ဓမ္မယုတ္တိနိကာယ် ပ္ဍဲဍုၚ်မန်ဂှ် စဵုကဵုတွဵုတ္ၚဲဏံ မရာၚ်ဆာဲဂဵုလဟဵုဒၟံၚ်ဟေၚ်။
သၟိၚ်ရာမ (ပဉ္စမ) (A.D - 1868-1910)
သၟိၚ်စူလာလံၚ်ကန် (ရာမ ပဥ္စမ)ဂှ်၊ မဒှ်ကောန်သၟိၚ် (ရာမ စတုတ္ထ)ကဵုဂၞကျာ်သိရိန္ဒရာ။  ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1868)၊ ဂိတုနဝ်ဝိန်ၜါ (၁၁)၊ မဂွံအာယုက်ကာလဂှ် (၁၆)သၞာံ၊ သ္ဂောံဒုၚ်စသိုၚ်အာဲတၟာဲနန် သ္ဂောံဒုၚ်စသိုၚ်ပိုန်သၟိၚ် ပွိုၚ်(၄၂)သၞာံတုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1910)၊ ဂိတုအံက်တဝ်ၜါ (၂၃)။ ဂွံအာယုက်(၅၈)သၞာံတုဲ စုတိစဴအာသွဝ်။
ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိၚ်ဂှ် ဒၞာဲကေၚ်ကာမဆေၚ်စပ်ကဵုကိစ္စပရေၚ်အုပ်ဓုပ်တံဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္လေဝ်ပ္လေတ်ပ္တိုန် ညံၚ်ရဴသ္ဂောံဂတာပ်ကၠုၚ်အခေတ်။ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1892) ဂှ် သၟိၚ်မခၞံဗဒှ်ပ္တိုန် ဋ္ဌာနဝန်ဇၞော် (၁၀)ဋ္ဌာန မတွံဂး (၁)ဋ္ဌာနကေၚ်ကာအပ္ဍဲဍုၚ်။ (၂) ဋ္ဌာနပရေၚ်ပၞာန်။ −−−
−−−(၃) ဋ္ဌာနမမၚ်မွဲဍုၚ်ကွာန်(နဂရပါလ)။ (၄) ဋ္ဌာနပရေၚ်ဍုၚ်သ္အာၚ်။ (၅) ဋ္ဌာနပရေၚ်သြန်။ (၆) ဋ္ဌာနကေၚ်ကာအပ္ဍဲဝၚ်နန်။  (၇) ဋ္ဌာနသၞောဝ်ဥပဒေ။ (၈) ဋ္ဌာနသၟိၚ်မခၞံဗဒှ်ဂၠံၚ်တရဴဍာန်အပ္ဍဲဍုၚ်ကွာန်။  (၉) ဋ္ဌာနပရေၚ်ဓမ္မ (သာသနာပညာ) ကဵု (၁၀) ဋ္ဌာနတိဗ္ၚဝါဂြိုပ်တံဟေၚ်။
ပ္ဍဲကဵုဋ္ဌာနမမၚ်မွဲဍုၚ်ကွာန် (နဂရပါလ)ဂှ် ညးမဒှ်ဝန်ဇၞော်(သေနာပတိ) ဗွဲကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ်တုန်၊ ‘ကြမ်မိန်နရေသ်ဝရရိဒ်’ရောၚ်ဟေၚ်။ ဝန်ဇၞော်ဝွံ မဒှ်တဴကောန်သၟိၚ်ရာမ(စတုတ္ထ)တုဲ၊ ဒတောဝ်သၞောဝ်ကေတ်ကဵုသၟိၚ်ရာမ(ပဥ္စမ)မ္ဂး မဒှ်ကောဒေံမွဲအပါၜါယာဲ။  ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1892)၊ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၂၅၄)။  ဒပ်ပၞာန်မန်မဒှ်ဒပ်ပၞာန်တိုက်ကဵု ဒပ်ပၞာန်လွဟ်ဇၞော်(ဒပ်ဒမၠံက်)၊ မဖျေံလဝ်ဒပ် ဋ္ဌာနဝန်ဇၞော် မၚ်မွဲဍုၚ်ကွာန်။  စိုပ်ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1893)၊ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၂၅၅၀။  ဒပ်မန်မဒှ်ဒပ်ကၚ်မဂေတ်ပယျဵုသီုဖ္အိုတ်ဂှ် သၟိၚ်သ္ကဵုထပ်ပြံၚ်သၠာဲထောံ ဒပ်ပၞာန်ဍာ်သီုဖ္အိုတ်ပၠန်တုဲ မသ္ကဵုဖျေံလဝ်ဒပ်ပ္ဍဲဍုၚ် သမုဒ်ပြာကာန်။ ပ္ဍဲသၞာံဝွံဟေၚ် ဒပ်ပၞာန်ဍာ်ပြၚ်သေတ်တံ မကၠောံၜက်လုပ်ကၠုၚ်တုဲ ဒပ်ပၞာန်ဍာ်ကၟိန်ဍုၚ်သေံ မဒှ်ဒပ်ပၞာန်ဍာ်ဂကူမန်တံ မတဝ်စၞေဟ်ကဵုဒပ်ပၞာန်ဍာ်ပြၚ်သေတ်တံဗွဲမဂံၚ်သ္ကာဟေၚ်။ ပ္ဍဲဝၚ်ဒပ်ပၞာန်ဍာ်ကၟိန်ဍုၚ်သေံဂှ် ဒပ်ပၞာန်ဍာ်ဂကူမန်ဝွံဟေၚ် မဒှ်တဴဒပ်တံမူလ ဒပ်ဍာ်ပ္ဍဲဍုၚ်ရောၚ်။
သ္အာနူဂှ်ပၠန် သၟိၚ်ခၞံဗဒှ်ကဵုဂကောံ (သဘာ) ၜါဂကောံပၠန်။ ဂကောံၜါဂကောံဂှ် မဒှ်ဂကောံဝန်ဇၞော်ကဵု ဂကောံမကဵုက္သပ်။ ဂကောံဝန်ဇၞော်ဂှ်နွံဝန်ဇၞော်(၁၂)တၠ။ ပ္ဍဲဂကောံဂှ် သၟိၚ်မဒှ်တဴဥက္ကဋ္ဌတုဲ မကဵုက္သပ်ဖျေံသ္ဂုတ်သွာန် သွက်သ္ဂောံရၚ်တၠုၚ်အာကိစ္စဍုၚ်ကွာန်ဟေၚ်။ ဂကောံမကဵုက္သပ်ဂှ် မနွံလၟိဟ်မၞိဟ်(၉)တၠတုဲ၊ ပၞောဝ်ကဵုပူဂဵုသီုဖ္အိုတ်တံဝွံ ပူဂဵု(၁၃)တၠတံဂှ် သ္ဒးဒှ်တၞောဝ်ဝံသသၟိၚ်အိုတ်ဟေၚ်။ ဂကောံတံဂှ် မဒှ်တဴဂကောံ သွက်သ္ဂောံကေတ်စက္သပ်ဂၞန် မဂၠာဲသွဟ် ပ္ဍဲလ္တူပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ရောၚ်ဟေၚ်။
ဗွဲကြဴ ပူဂဵုမနွံပ္ဍဲဂကောံသီုကဵုၜါတံဂှ် ကြဳဇှ်ဟိုတ်နူကဵုပွကေၚ်ကာဆဵုဂဗအောန်တဴနာနာသာ်ဂှ်ဟေၚ်၊ မဟၟဲကၠုၚ်ကဵုက္သပ် သွက်ဂွံပ္တိုန်ထ္ၜးသွက်သ္ဂောံသ္ဂုတ်သွာတ်တုဲ လီုလာ်အာသီုၜါဂကောံဂှ်ဟေၚ်။ တၞံနသ္ဂောံအုပ်ဓုပ်ဍုၚ်လောဲသွာတိုန်ညးဂးတုဲ သၟိၚ်ဝွံပါ်ပ္တိတ်ထောံဍုၚ် နဒဒှ်ရး၊ ခရိုၚ်၊ က္ဍိုပ်ဍုၚ်၊ က္ဍိုပ်ကွာန်၊ ကွာန်ဗွဲလၞေၚ်လၟေၚ်။
မဆေၚ်စပ်ကဵုပရေၚ်ပညာတုဲ သၟိၚ်မပံက်ကဵုဘာဗ္တောန်လိက် သွက်ညးသ္ဒးယိုက်ဂၠေၚ်တာလျိုၚ်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်တုဲ၊ လာပ်သွက်သ္ဂောံဆက်ကတ်ဗ္တောန်ပရေၚ်ပညာပ္ဍဲဍုၚ်သ္အာၚ်ဂှ်လေဝ် ပ္ဍဲကဵုမွဲသၞာံဂှ် မစွံပ္တန်လဝ်ကဵုလာပ်ၜါလာပ်ဟေၚ်။ ပ္ဍဲကဵုလက်ထက်သၟိၚ်ဏံဂှ် ဘာဗ္တောန်လိက်သွက်ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန်တံ ပါ်ပ္တိတ်တၞဟ်ခြာထောံ နူဘာလကျာ်ဟေၚ်။ ဘာဗ္တောန်လိက်သွက်ညးဗြဴတံ တၞဟ်ခြာလေဝ် ပံက်ကဵုဗွဲကိုပ်ကၠာအိုတ်ဟေၚ်။  ဘာပရေၚ်သွက်သ္ဂောံဗ္တောန်သၞောဝ်ဥပဒေမွဲလေဝ် မပံက်ကဵုဗွဲကိုပ်ကၠာအိုတ်။
ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိၚ်ဝွံ မစကာတိုန်သေံရိုဟ်လၟုဟ်သၠုဲနကဵု‘ၜါတ်’၊ ‘သတၚ်’တံတုဲ သ္စပ္တိတ်တၞးသြန်စက္ခူ။ ပွမပြံၚ်သၠာဲဗွဲတၟေၚ်တုန် ပ္ဍဲသ္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1874)၊ ဂိတု ဂျူလာၚ် (၁၂)ဂှ်၊ သၟိၚ်ဖျေံအသံ သ္ကဵုရးဒေါံကၠေံထောံအခိုက်ကဆံၚ် မပါ်ခြာစွံဍိက်ပၠက်သီုဖ္အိုတ်၊ သ္ကဵုဗလးထောံဍိက်ပၠက်တံသီုဖ္အိုတ်။ ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိၚ်ဝွံ မပံက်က္တဵုဗဒှ်ကဵု အရာမနွံကဵုဖဵုဂုန်သွက်ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန်တံဗွဲမဂၠိုၚ်သ္ဂောံဆဵု။ ပၞောဝ်ကဵုအရာတံဂှ် ရုၚ်ဂဥုဲ(သိရိရာဇ်−โรงพยาบาลศิริราช)၊ ဂကောံဇိုၚ်ခ္ဍာ်ဗ္ကေတ်၊ တိုက်ပၠကောန်ဂကူ၊ ဋ္ဌာနပလံၚ်လက်၊ ဋ္ဌာနပလံၚ်ပရိုၚ် နကဵုသၚ်္ကေတမလိက်၊ ဋ္ဌာနပၟတ်ဓာတ်လလဳ၊ ဋ္ဌာနမတြးကဵုဍာ်ပ္ဍဲဍုၚ်ကွာန်ကဵု ဋ္ဌာနကွဳပၟတ်တံရောၚ်ဟေၚ်။ ဟိုတ်နူကဵုမပြံၚ်သၠာဲထောံအခိုက်ကၞာဟွံတာပ်ခေတ်တံဂှ်ဟေၚ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်မတောတက်ကၠုၚ်ဗွဲမလောန်။
မဆေၚ်စပ်ကဵုပရေၚ်မဆက်ဆောံကဵုဍုၚ်သ္အာၚ်တံဂှ် ဟိုတ်နူကဵုဍုၚ်ပြၚ်သေတ် ဍုၚ်အၚ်္ဂလိက်တံ မသ္ပမာန်တဴကဵုဇြဟတ်ပၞာန်တုဲ ဍုၚ်သေံဂှ် သ္ဒးသၠးကၠေံထောံအခေါၚ်အဝဵု အလဵုအသဳမပ္ကၚ်ရၚ်လဝ်လ္တူရးမလေယှာ၊ ရးလဴကဵု ရးကာမ်ပူချာတံ။
ပ္ဍဲဝၚ်ဍုၚ်သေံရံၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ကေတ်မ္ဂး နဒဒှ်သၟိၚ်မလုပ်ဒုၚ်ဂၠေၚ်ယိုက်ကေတ်ပရေၚ်သာသနာဘဝသၟိၚ်ခမဳဗွဲကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် မဒှ်တဴသၟိၚ်ဝွံရောၚ်ဟေၚ်။
သၟိၚ်ရာမ (ဆဋ္ဌမ) (A.D - 1935-1946)
‘သၟိၚ်ဝဇဳရာဝုမ်’ (ရာမ ဆဋ္ဌမ)ဝွံ၊ မဒှ်ကောန်သၟိၚ် (ရာမ ပဥ္စမ) ကဵုဂၞကျာ်သိရိဝဇ္ဇျရိန္ဒရာ။ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1910)၊ ဂိတုအံက်တဝ်ၜါ (၂၃)၊ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၂၇၂)။ ဂွံအာယုက်(၃၀)တိုန်နန်။  သ္ဂောံဒုၚ်စသိုၚ်တသိုက်သၟိၚ်ပွိၚ်(၁၆)သၞာံတုဲ ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1926)၊ ဂိတုနဝ်ဝိန်ၜါ (၂၅)။ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၂၈၈)၊ မဂွံအာယုက် (၄၆)ဂှ် စုတိစဴအာသွဝ်ဟေၚ်။
ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိၚ်ဝွံ ပ္ညပ်ပ္တိုန်သၞောဝ်ဥပဒေ ပရေၚ်ကတ်ပညာ။ မသ္ဂးလဝ် ကောန်ၚာ်တံ သ္ပပ္တံနူကဵုအာယုက်(၇)သၞာံ စဵုကဵုစိုပ်(၁၄)သၞာံ၊ သ္ဒးမံၚ်ဘာ သ္ဒးဗ္တောန်လိက်ရောၚ်ဟေၚ်၊ မသ္အာၚ်နူညးအဝဲ မဟွံက္ဍိုက်ပေၚ်တံဂှ်တုဲ ဇၟာပ်ကောန်ၚာ်သွက်သ္ဂောံအာဘာဗ္တောန်လိက်ဂှ် မဒှ်တဴတာလျိုၚ်မိမတံဟေၚ်၊ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်ရ အလုံမွဲဍုၚ်သေံ ဘာဗ္တောန်လိက်ဂၠိုၚ်ကၠုၚ်ကွေံကွေံ၊ ၚုဟ်မးသ္ဂောံကတ်ပညာ အဝဲပ္ဍဲတန်မူလတံဂှ် ဟွံသ္ဒးအိုတ်သြန်၊ သွက်ညးမဂွံဆက်ကတ်ဗ္တောန်အာပၠန်တံဂှ်လေဝ် မပံက်ကဵုဘာကဆံၚ်တန်လဒေါဝ် ကဵုဘာတန်ကဆံၚ်သၠုၚ်ကီု၊ ဘာတက္ကသဵုစူလာလံၚ်ကန်ဂှ် သ္စပံက်ခၞံဗဒှ်တိုန်ကဵု ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိၚ်ဝွံရောၚ်ဟေၚ်၊ ဋ္ဌာနဝန်ဇၞော်ပရေၚ်ဓမ္မဂှ် မပြံၚ်သၠာဲထောံယၟုတၟိတုဲ မကော်သ္ဂး ဋ္ဌာနပရေၚ်ပညာဟေၚ်။
မဆက်စပ်ကဵုပရေၚ်သာသနာမ္ဂး ပ္ဍဲကဵုလက်ထက်သၟိၚ်ဝွံ ကိစ္စမဆေၚ်စပ်ကဵုသွက်သ္ဒးဖန်ဖက်လ္တူဂကောံတဳလပိုန်သၚ်တံဂှ် သၟိၚ်မပ္အပ်ပြာပ်ကဵုသံဃရာဇ် က္ဍိုက်က္ဍိုက်ပေၚ်ပေၚ်၊ ဇကုသံဃရာဇ်ဝွံ မဒှ်သဳမူသၟိၚ်တုဲ မနွံယၟု ‘သမ်ဍေတ်ဖြမဟာသမဏစောဝဇဳရညာဏဝရောရသ’ရောၚ်၊ ဇကုသံဃရာဇ်ကဵုသၟိၚ်ရာမ(ပဥ္စမ)ဝွံ မဒှ်ကောန်သၟိၚ်ရာမ(စတုတ္ထ)သီုညးၜါတုဲ က္တဵုဒှ်ကောဒေံမွဲအပါၜါယာဲရောၚ်၊ ဇကုသံဃရာဇ်ဝွံ မစဳကၠးလ္တူဘာသာပါလိမွဲဓဝ်ဟွံသေၚ်၊ သီုကဵုမဆိုက်ဗ္ဒက်လ္တူဘာသန္တရ မပ္တံကဵုဘာသာအၚ်္ဂလိက်၊ ဘာသာသၚ်သကြိုက်တံကီုဟေၚ်၊ သွက်ပရိယတ္တိသာသနာ ဂွံဂဵုလဟဵုရာၚ်ဆာဲတိုန်အဓါန်ဂတဝွံတုဲ သံဃရာဇ်ဂှ် မချူခၞံဗဒှ်လိက်အုပ် သွက်သ္ဂောံနိဿဲရပ်စပ်စကာ ပ္ဍဲအရာမသွဟ်လိက်ပရိယတ္တိ နူတန်ဍောတ် တန်ဒေဝ် တန်ဇၞော် စဵုကဵုစိုပ်တန်မဟာ(ဓမ္မာစရိယ)၊ ဒ္စိတ်ကၞပ်တံတုဲ စဵုကဵုတ္ၚဲဏံ လိက်တံဂှ် ညးအလဵုအသဳသေံတံ မစၞောန်ထ္ၜးလဝ်နဒဒှ်လိက်ကၞပ် သွက်သ္ဒးရပ်စပ်စကာပ္ဍဲတန်တံဂှ် တန်တံဂှ်ရောၚ်။
မဆေၚ်စပ်ကဵုလိက်ပရိယတ္တိဘာသာမန်ဂှ် ဒၟာနကဵုဟိုတ်နာနာသာ်တုဲ ဇကုသံဃရာဇ်ဟေၚ် မဖျေံအသံဗ္ဒောံကၠေံ ဆဵုဒဝ်ကၠေံတုဲ ကိစ္စသွက်သ္ဂောံသွဟ်လိက်ပရိယတ္တိဘာသာမန်ဂှ် အဆက်ပိုတ်အာစဵုကဵုတ္ၚဲဏံရောၚ်။
သၟိၚ်ရာမ (သတ္တမ) (A.D: 1926-1935)
သၟိၚ်ပရာဇာဓိပေါက်(ရာမ သတ္တမ)တွံ မဒှ်ကောန်သၟိၚ်ရာမ(ပဥ္စမ)၊ မဂွံကဵုဂၞကျာ်ဇၞော် သိရိဝဇ္ဇျရိန္ဒရာ။ ပ္ဍဲသက္ကရာန်ခရေတ် (A.D 1925)၊ ဂိတုနဝ်ဝိန်ၜါ(၂၁)၊ ကာလမဂွံအာယုက်(၃၅)ဂှ် မသ္ဂောံဒုၚ်စသိုၚ်နန်။ ဆဂး ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1935)၊ ဂိတုမာတ်(၂)ဂှ် တၠညးမသၠးကၠေံထောံပိုန်သမ္ပတိသၟိၚ်။ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေဆတ် (A.D 1941)၊ ဂိတုမေ(၂၀) မဂွံအာယုက်(၄၈)၊  တၠညးမစုတိကလိလောန်စဴအာသွဝ်ရေၚ်။
ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိၚ်ဝွံ မဆေၚ်စပ်ကဵုပရေၚ်ပညာတုဲ နူကဵုမသ္စကပှ်သြန်လ္တူကောန်ညးဍုၚ်ကွာန်ပ္ဍဲပရေၚ်ပညာဂှ် မသၠာဲပြံၚ်ထောံနဲကဲတုဲ နူကဵုသြန်ဂကောံအလဵုအသဳ မပါ်ပရံသ္ဍိုက်ဗပေၚ်ကဵု မွဲသၞာံမွဲဝါသၠုဲ(၃၀)ကိုတ် သွက်သ္ဂောံရပ်စပ်စကာ ပ္ဍဲကဵုဋ္ဌာနပရေၚ်ပညာဟေၚ်၊ သၟိၚ်ဝွံ နူဝါဒသၟိၚ်မွဲတၠဓဝ် မအုပ်ဓုပ်ပ္ကၚ်ရၚ်ဒၟံၚ်ဍုၚ်ကွာန်ဂှ် တၞဟ်နသၟိၚ်မိက်ဂွံပြံၚ်သၠာဲကၠေံဝါဒ ဒဳမဝ်ကရေသဳဟေၚ်သ္ဂးတုဲ မဖျေဴအသံကဵုတၠပညာၜါတၠ သ္ကဵုချူသ္ဇိုၚ်ဗီုပရေၚ်သၞောဝ်ဥပဒေ၊ သွက်သ္ဂောံလလောၚ်တြး ပ္ဍဲတ္ၚဲသ္စပ္တန်ဍုၚ် ရတနကောသိန္ဒရ(ၜၚ်ကံက်) ပေၚ်(၁၅၀)သၞာံ၊ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1932)၊ ဂိတုအေပြေဝ်(၆)၊ ပ္ဍဲသက်ကရာတ်ဍုၚ် (၁၂၉၄)။ ၜိုန်တၠညးမရန်တၟံလဝ်ရဴသာ်ဝွံနွံကီုလေဝ် ဟိုတ်နူကဵုပရောကိစ္စနာနာသာ် မဟွံရန်တၟံလဝ်တံမက္တဵုဒှ်ကၠုၚ်တုဲ အစဳအဇန်သွက်သ္ဂောံလလောၚ်တြးဂှ်ဟွံဒှ်။
ဆဂး သၞာံဂှ်ဟေၚ် ပ္ဍဲဂိတုဂျုန်၊ ဂကောံမွဲမနွံယၟု ဗော်ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန်၊ မဒှ်တဴဂကောံညးတၠပညာကဵုဂကောံသ္ကိုပ်ပၞာန် မပံၚ်ပ္ကောံလဝ်ဂှ် မသီကေတ်အဝဵုနူကဵုသၟိၚ်၊ အဃောမသီကေတ်အဝဵုဂှ် တၠညးဟွံမွဲပ္ဍဲဍုၚ်ၜၚ်ကံက်။ မနွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲ‘ဟဲဟိန်’ သမၠုၚ်ကျာၜၚ်ကံက် ဗၞတ် (၄၀၀)ကဳလဝ်။  နူကဵုဗော်ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန်တံမပ္တိုန်ဂလာန်ကဵုကုသၟိၚ်၊ မဟိုဂးလဝ်ကဵုသၟိၚ် သွက်သၟိၚ်သ္ဂောံဒၟံၚ် ပ္ဍဲအသၟဝ်သ္ဇိုၚ်သၞောဝ်ဥပဒေံ။  မရန်တၟံကဵုသွက်ဍုၚ်ကွာန်သ္ဂောံၜိုဟ်သြိုဟ်ကီု၊ မွဲတၚ်ပၠန် ဟိုတ်နူမရန်တၟံလဝ် သွက်သ္ဂောံပြံၚ်သၠာဲထောံ နဲကဲမအုပ်ဓုပ်ဍုၚ် နကဵုသၞောဝ်သၞောဝ်နဲကဲဒဳမဝ်ကရေသဳ နွံဒၟံၚ်တုဲရဂှ်ဟေၚ်၊ သၟိၚ်မဒုၚ်တဲကေတ်ထောံဂလာန်ဂကောံကောန်ညးဍုၚ်ကွာန်တံဂှ်ဟေၚ်။
ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1933)၊ ဂိတုဂျုန်(၂၄)၊ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၂၉၅)ဂှ် ဗော်ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန်တံ ပ္တိုန်ထ္ၜးလိက် သ္ဇိုၚ်သၞောဝ်ဥပဒေအပြောံတုဲ သၟိၚ်ထ္ပက်ကဵုစၟတ်တဲဟေၚ် လိက်သ္ဇိုၚ်သၞောဝ်ဥပဒေ သွက်သ္ဂောံသ္ပဒတန်ဂှ် မဒါန်ပ္လေဝ်ပ္လေတ်တုဲဒှ်အာတုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1933)၊ ဂိတုဒဳဇြိန်ၜါ (၁၀)၊ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၂၉၅)၊ သ္ပဒတန်ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ် ။ သ္စပ္တံကဵုတ္ၚဲဂှ်တုဲ တ္ၚဲသ္ဇိုၚ်ဥပဒေကၟိန်ဍုၚ်သေဴ မက္တဵုဒှ်မံက်တိုန်ကၠုၚ်ပ္ဍဲဍုၚ်သေံရောၚ်။  ‘ဖြယျာမနောပကန်နိတိဓာတာ’ဂှ် မဒှ်သ္ကိုပ်ဝန်ဇၞော်ဗွဲကိုပ်ကၠာအိုတ်တုဲ လၟိဟ်ဝန်ဇၞော်မနွံတဴ (၂၀)တၠဟေၚ်။
ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1935)၊ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၂၉၇)ဂှ် သၟိၚ်မပၠတိတ်အာတရဴဍုၚ်အၚ်္ဂလိက်တေံတုဲ သၞာံဂှ်ဟေၚ် ပ္ဍဲကဵုဂိတုမာတ် (၂)ဂှ် သၟိၚ်လလောၚ်တရး ဒဒှ်တၠညးမသၠးကၠေံ သမ္မတ္တိသၟိၚ်ကဵုဂၠးတိ။
သၟိၚ်ရာ (အဋ္ဌမ) (A.D 1935-1946)
သၟိၚ်အာနန္ဒရမဟိဍလ် (ရာမ အဋ္ဌမ) မဒှ်ကောန်မရနုက်ကဵုၜါ နူကဵုမိမနွံယၟု ‘တၠညးနာဲတြုံမဟိတလာဓိပေသရအတုလယတေဇ’ ကဵု ‘တၠညးနာဲဗြဴသိရိန္ဒရာ’တံရောၚ်ဟေၚ်။ တလညးနာဲတြုံမဟိတလာဓိပေသရအတုလယတေဇဂှ် မဒှ်ကောန်သၟိၚ်ရာမ (ပဥ္စမ)တုဲ ကဵုတၠညးညးသၟိၚ်ရာမ(ဆဋ္ဌမ)၊ သီုသၟိၚ်ရာမ(သတ္တမ)တံမ္ဂး မဒှ်တဴကောန်ကောကောန်ဒေံမွဲအပါၜါယာဲရောၚ်ဟေၚ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၟိၚ်ရာမ(အဋ္ဌမ) မဒှ်ကောန်စဴသၟိၚ်ရာမ(ပဥ္စမ)ကီုဟေၚ်။  ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1935)၊ ဂိတုမာတ်(၂)၊ မဂွံအာယုက်(၁၀)သၞာံ၊ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ဍုၚ်(၁၂၉၇)၊ သ္ဂောံဒုၚ်စသိုၚ်အာဲတၟာဲတသိုက်နန် မဒှ်သၟိၚ်ပွိုၚ်(၁၁)သၞာံ။  ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1940)၊ ဂိတုဂျုန်(၉)၊ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၃၀၂)၊ ကာလမဂွံအာယုက်(၂၁)ဂှ် မစုတိကလိလောန်စဴအာသွဝ်။
ပ္ဍဲကာလသၟိၚ်ရာမ (အဋ္ဌမ)မဒှ်သၟိၚ်ဂှ် သ္ကိုပ်ဝန်ဇၞော်ကၟိန်ဍုၚ်သေံ မနွံယၟု‘ဖြယျဗဟလ်ဗလ်ဗျုဟသေနာ’ရောၚ်။ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1939)၊ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၃၀၁)၊ ‘သ္ကိုပ်ဗဵုလောၚ်ဖိပုလ်သောၚ်ခြာမ်’မဒှ်သ္ကိုပ်ဝန်ဇၞော်။ ပ္ဍဲလက်ထက်ဂှ် ကၟိဍုၚ်သေံမပြံၚ်သၠာဲထောံယၟုတၟိ မဟီုဂးစ ‘ထာဲလေန်’မွဲဓဝ်ဟွံသေၚ်၊ သီုကဵုမပ္လေဝ်ပ္လေတ်ထောံ နဲကဲဗီုသ္ဂောံချူလိက်ပ္ဍဲဘာသာသေံကီု တ္ၚဲကၠောံသၞာံတၟိ (တ္ၚဲလယျိုၚ်သၞာံ)၊ မသ္စရိုဟ်ကၠုၚ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲဂိတုအေပြေဝ်ဂှ် ပြံၚ်ထောံ။  သ္ကဵုသ္စရိုဟ်ကေတ်နူဂိတု ဂျိန်နျူအာရဳ(၁)။  တုဲပၠန် မပ္လေဝ်ပ္လေတ်ထောံယေန်သၞာၚ်တြေံတြံ၊ သ္စပ္တံနူကဵုမဗွိုက်လ္တက်လဝ်ဂၠိက်ယာတ်မခါတ်လဝ်ဗွဲလ္ပာါကြဴတံဂှ် မဆဵုဒဝ်တာဒၞာကၠေံထောံ။ အခိုက်ကၞာ မစဇဗၠုသတ်တံဂှ်လေဝ်ကီု သၟိၚ်ဆဵုဒဝ်တာဒၞာကၠေံ။ တုဲကာလမတိတ်မ္ၚးသ္ၚိ မကွာ်အာတရဴတံမ္ဂး သ္ဒးဒလဝ်ခမော်၊ ဒးဒလဝ်ခပေဲ၊ ဒးဒလဝ်အထုပ်က္ဍိုပ်တံရောၚ်။
ပ္ဍဲလက်ထက်သ္ကိုပ်ဝန်ဇၞော် လောၚ်ဖိပုလ်ဝွံ ဍုၚ်သေံကဵုဍုၚ်ဂါပန် ပရေၚ်ဆက်ဆောံမခိုဟ်တဴဗွဲမလောန်ဟေၚ်။ အခါဂှ်ကောန်ညးဍုၚ်သေံတံဗွဲမဂၠိုၚ် အာကတ်ဗ္တောန်ပညာပ္ဍဲဍုၚ်ဂျပါန်။  စိုပ်ကၠုၚ်အခါကာလပၞာန်ဂၠးတိ(အလန်ဒုတိယ)မက္တဵုဒှ်ကၠုၚ်ဂှ် ဍုၚ်သေံမလုပ်စလ္ပာ်ဂျပါန်တံ။  ပ္ဍဲကာလဂှ် တလုတ်ဇၞော်ကၟိန်ဍုၚ်သေံ မဆေၚ်စပ်ကဵုကၟိန်ဍုၚ်အမေရိကာန် မနွံယၟု ‘သေနဳပြာမောဇ်’ဂှ် ဟွံကေတ်စလ္ပာ်အလဵုအသဳသေံ ဒဒှ်မလုပ်စလ္ပာ်ဂျပါန်တံတုဲ ညးတေံမဒက်ပ္တိုန်ဂကောံမွဲ မနွံယၟု ‘ခၜါန်ကာန်သေရဳဆာဲ’တုဲ လုပ်စလ္ပာ်အမေရိကာန်တံ၊ ကာလပၞာန်မတုဲဒှ်အာဂှ် ညးဇမၞော်ဂကောံသေနဳပြာမောဇ်ဂှ် မဒှ်ကၠုၚ်သ္ကိုပ်ဝန်ဇၞော်ကၟိန်ဍုၚ်သေံတုဲ သ္ဂောံဟံၚ်ပြာ်ကၠုၚ်ဂကူသေံတံ နူကဵုဒဒိုက်မသ္ဒးဒုၚ်ကျပၞာန်မွဲရောၚ်။
ပ္ဍဲကာလပၞာန်ဂၠးတိမဒှ်ဒၟံၚ်ဂှ် သၟိၚ်မဟဳဍလ် မနွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲဍုၚ်မ္ၚး။ ကာလပၞာန်မတုဲဒှ်တုဲအိုတ်ဂှ် တၠညးမကလေၚ်စဴကၠုၚ်ဍုၚ်သေံတုဲ မလုပ်ယဵုဒုၚ်ဂၠေၚ်ကေတ်တာလျိုၚ်သၟိၚ် နူညးစၞး ‘နာဲပြဳဍဳဖနမ်ယောၚ်’။ ရၚ်တၠုၚ်ကေတ်တာလျိုၚ်သၟိၚ်အိုတ်သီုဟေၚ်။ ဒှ်သၟိၚ်ရဴသာ်ဝွံတုဲ ခြာဟွံလံ သ္ဂောံဆဵုဂဗကေတ် သၟိၚ်မွဲမကလိလောန်စဴအာသွဝ်တုဲဒၟံၚ် လ္တူဒၟံၚ်သ္တိက်ပ္ဍဲဖိုၚ်သ္တိက်တၠညး နကဵုဝပ်သၞာတ်ဟေၚ်။
သၟိၚ်ရာမ (နဝမ) (A.D - 1946)
သၟိၚ်ဘူမိဗလအတုလယတေဇ(ဘူမိဘန်အတုလျဍေဇ်) (ရာမ နဝမ)ဝွံ၊ မဒှ်ကောန်မရနုက်ကဵုပိ နူကဵုမိမၜါတၠ မနွံယၟု တၠညးနာဲတြုံမဟိတလာဓိပေသရ အတုလယတေဇကဵု တၠညးညးနာဲဗြဴ သိရိန္ဒရာတံဟေၚ်။ သၟိၚ်ဝွံ မဒှ်ဒေံတၠညးအရၚ်သၟိၚ်ရာမ (အဋ္ဌမ)၊ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1946)၊ ဂိတုဂျုန်(၉)၊ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၃၀၈) မဂွံအာယုက် (၂၃) သ္ဂောံဒုၚ်စသိုၚ်တသိုက်နန်။ စိုပ်ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1950)၊ ဂိတုမေ (၅)၊ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၃၁၂) မဒုၚ်ကေတ်ပသေက်ပ္သပ်သၟိၚ်ဟေၚ်။
ဝၚ်ဖြတြာဲတိသရဏဓဇ
ပြဝေဏဳအခိုက်ကၞာသၟိၚ်သေံတံ မဒုၚ်ဗ္ဂိန်ကဵုယၟုတဆိပ်တြာကဵုကုခမဳသၚ်မန်တံဂှ် မဆက်ဆေန်စှ်ေကၠုၚ် သ္ပပ္တံနကဵုခေတ်အယုဒ္ဓယ လက်ထက်သၟိၚ်မဟာဓမ္မရာဇာ၊ ပ္ဍဲကဵုအခိၚ်ကာလဂကူမန်တံ မဒဴလလဴလုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်သေံအလန်ပထမတေံရောၚ်။ သၟိၚ်မဟာဓမ္မရာဇာဂှ် မစွံရန်တၟံကဵု ‘မှာထေရ်ဂါန်ဆံၚ်’ မကေၚ်ရီုဗၚ်ဟံၚ်ပြာ်ကၠုၚ်လဝ်အန္တရာဲလမျီုကောန်သၟိၚ်နရေသွောန် မဒှ်ကောန်ဇကု နူကဵုသ္ကေံတဲသၟိၚ်ဗၟာတံ မသ္ကဵုဂ္စာန်ဂစိုတ်ကၠေံဂှ်တုဲ မဒုၚ်ဗ္ဂိန်ကဵုတဆိပ်တြာကဵု ကုမှာထေရ်ဂါန်ဆံၚ် မဟိမုသ္ဂး ‘သမ်ဍေတ်ဖြအရိယဝံသညာဏ’ ကဆံၚ်သံဃရာဇာဟေၚ်။
ဗွဲကြဴပ္ဍဲကာလမစိုပ်ကၠုက်လက်ထက်သၟိၚ်နာရာဲ မရန်တၟံကဵုခမဳသၚ်မန်တံတုဲ သၟိၚ်မသိုၚ်ခၞံသ္ကဵုဒါန်ဘာမွဲမနွံယၟု ‘ဘာတံၚ်ပု’ ဗ္ဒာဲဇရေၚ်ဝၚ်နန်ဍုၚ်အယုဒ္ဓယ။ သ္ဒးကာလသၟိၚ်အာပ္တန်နန်တၟိပ္ဍဲဍုၚ်လပ်ပူရဳ (ဍုၚ်လဝဵု)တေံလေဝ်၊ သၟိၚ်မကဵုဒါန် ခၞံသိုၚ်ပ္တန်လဝ်ကဵုဘာတံၚ်ပု ဗ္ဒာဲဇရေၚ်ဝၚ်နန် သွက်ခမဳသၚ်မန်တံသ္ဂောံဒီုဒက်သ္ပဒ္တဴပၠန်။
မတုပ်တဴညံၚ်ရဴကဵုဒါန် သိုၚ်ခၞံဘာကဵုကုသၚ်မန်တံကီု၊ ပွမဆက်ကွာဲဗ္ဂိန်ကဵုဒါန် မဟိမုတဆိပ်တြာကဵုကုခမဳသၚ်မန်တံဂှ်လေဝ် မတန်ဒှ်ပြဝေဏဳအခိုက်ကၞာသၟိၚ်သေံတံ မွဲအဆက်တုဲမွဲအဆက် မသ္စပ္တံကၠုၚ် နူကဵုအခေတ်အယုဒ္ဓယတေံ စဵုကဵုစိုပ်ကၠုၚ်ခေတ်ရတနကောသိန္ဒရ(ၜၚ်ကံက်)ဝွံ၊ မဂွံကၠုၚ်ဗၞတ်ကြပ်ပန်ကၠံသၞာံပြၚ်ရောၚ်ဟေၚ်။
ပၞောဝ်ကဵုယၟုတဆိပ်တြာတံဂှ် ယၟုတဆိပ်တြာမတွံဂး  ‘ဖြတြာဲတိသရဏဓဇ’ဂှ် သၟိၚ်သေံတံ သ္စပ္တံနူကဵုလက်ထက်အယုဒ္ဓယ စဵုကဵုမစိုပ်လက်ထက်ရတနကောသိန္ဒရ (ၜၚ်ကံက်)ပစ္စုပ္ပန်ဏံ၊ မဆက်ဗ္ဂိန်ကဵုအ္စာတၠ ခမဳသၚ်မန်တံ မွဲဇကုတုဲမွဲဇကု ဆက်စှ်ေကၠုၚ်ဒၟဴၚ်စဵုကဵုလၟုဟ်ဟေၚ်။ သ္စပ္တံနူကဵုသၟိၚ်လဵုမဗ္ဂိန်ကဵုအ္စာတၠမန်လဵုမသ္ဂောံဒုၚ်ဗ္ဂိန်ကေတ်ဗွဲကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဟွံပြာကတ်ပ္ဍဲကဵုဝၚ်။ ပရေၚ်အထုပ္ပတ္တိမက္တဵုဒှ်ကၠုၚ်တုဲ မပြာကတ်ဒၟံၚ်စဵုကဵုတ္ၚဲဏံတံကီုလေဝ် မက္တဵုဒှ်ကၠုၚ်လက်ထက်သၟိၚ်လဵု အထုပ္ပတ္တိခမဳသၚ်လဵု သွက်သ္ဂောံစၞောန်ထ္ၜးကဵုဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ဂှ် သ္ပဟိုတ်နူကဵုဍုၚ်အယုဒ္ဓယ သ္ဒးဒုၚ်စံၚ်ပၠေၚ်ထောံကဵုသၟိၚ်ဗၟာတံတုဲ လိက်ဝၚ်ဗွဲမဂၠိုၚ်လီုလာ်အာ ဒှ်အာပ္တေၚ်အိုတ်ဂှ်ရဟေၚ် ဟွံလောဲသွာ။
အထုပ္ပတ္တိခမဳသၚ်မွဲဇကု မက္တဵုဒှ်ကၠုၚ်ဗွဲတၟေၚ်မွဲဂှ် ဒးကာလမွဲတ္ၚဲ ခမဳမန်မွဲဇကု မွဲဟာန်ကေုာံကဵုဒေံဝုတ်ဇကုမွဲ မက္ညပြာပ်လုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်သေံ။ ခမဳသၚ်ဂမၠိုၚ်မက္တဵုဒှ်သၠေဟ်ပၟာပ္ဍဲစိုတ်တုဲ ကရောံခမဳသၚ်ဂှ် ဟွံပ္တုဲကံမွဲရောံမွဲစွံဟေၚ်။ ပရောပရာခမဳဂှ်သ္ဒးပၠိုတ်ပၠးထ္ၜးကဵုညိညမ္ဂး၊  နူကဵုတၠညးမက္တဵုဒှ်ကၠုၚ်ခမဳ သဳလတၠညး ဟွံစောန်ဟွံပြံက် ဟွံက္ဍံက်က္ဍေန်ကၠုၚ်မွဲလှ်ေ ဟွံလီုကၠုၚ်မွဲလှ်ေ။ ပ္ဍဲအခါကာလ ညးၜါကောကဵုဒေံတိတ်ကၠုၚ်ဍုၚ်သေံ တိက်ဒီုကၠုၚ်အဒေါဝ်ဂြိုပ်တေံဂှ်လေဝ် တၠညးမသ္ပလဝ်သ္စာ ဒဒှ်ရမခြာစွံလဝ်မြတြာဲ (မြသ္ဇၚ်ဇမၠိၚ်တၞောတ်မနွံကဵုထ္ၜောံတၠၚ်)မွဲတၞုၚ် အဒေါဝ်ညးၜါတုဲဟေၚ် မတိက်ဒီုတဴဂှ်သ္ဂောံတီ။ ဟိုတ်နူကဵုခမဳသၚ်ဂမၠိုၚ် ဟွံသၚ်္ကာဟွံပတှ်ေဂှ်ရ ခမဳသၚ်မန်ဂှ်မသ္ပအဓိဋ္ဌာန် ထ္ၜးသာဓကဒဒှ်ရဇကုသဳလမဟွံလီုစောန်ပြံက်ဂှ်၊ ကာလဂှ် ခမဳမန်ဝွံ မရပ်ဂွံမြတြာဲ မခြာစွံကၠုၚ်လဝ်အကြာညးၜါတၠမတိက်ဒီုပ္ဍဲဂြိုပ်တေံတုဲ မက္ညပြာပ်အာဇရေၚ်ဍာ်ကၟာပ္ဍဲဘာဂှ်တုဲ မသ္ပအဓိဋ္ဌာန်ဂတခမဳသၚ်ဂမၠိုၚ် နကဵုဂလာန်ဗွဲမသ္ဇိုဟ်နက်။ မြတြာဲဝွံ မဒှ်သက်သဳသွက်သ္ဂောံထ္ၜး ဒဒှ်အဲခမဳသၚ်ကောန်ကျာ်ဏံမဟွံလီုတဴသဳလရောၚ်။ ယဝ်ရဂလာန်အဲခမဳမဟီုပၟိၚ်လဝ် သဳလကုအဲဟွံလီုဂှ်ဍာံစၟတ်မ္ဂး မြတြာဲဝွံကဵုဂွံဇတဝ်မံၚ်လ္တူမုက်ဍာ်ကၟာညိ။ ဟွံသေၚ်သာ်ဂှ် ယဝ်ရဟွံဍာံစၟတ်မ္ဂး မြတြာဲဝွံကဵုဂွံဗၠိုက်စှ်ေအာအသၟဝ်ဍာ်ညိ။ ရဴသာ်ဝွံ ခမဳသၚ်မန်ဂှ်သ္ပအဓိဋ္ဌာန်တုဲဗိုတ်ကၠဟ်ဖျေံဏာမြတြာဲဂှ်ပ္ဍဲဍာ်ကၟာ။ ကာလဂှ် ခမဳသၚ်ဂမၠိုၚ် သ္ဂောံဆဵုညာတ်ကေတ်နကဵုမတ်ဇကုတံ ဒဒှ်မြတြာဲမဟဳဇတဝ်ဒၟံၚ်လ္တူဂၠးမုက်ဍာ်ကၟာဂှ်တုဲ ဓဝ်သၠေဟ်ပၟာမနွံလ္တူခမဳသၚ်မန်ဂှ် သောၚ်ကၠးအိုတ်အးအာ။
ပရောပရိုၚ်ဂှ်သၟိၚ်သ္ဂောံမိၚ်ကေတ်တုဲ မဒှ်တဴဓဝ်လျုၚ်သ္ဍိုက်လ္တူခမဳမန်ဂှ်ဗွဲမလောန်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရသၟိၚ်ဂှ် မက္ညပြာပ်ကၠုၚ် ဇရေၚ်တံဇိုၚ်ခမဳမန်ဂှ်တုဲ မဒုၚ်ဗ္ဂိန်ကဵုတဆိပ်တြာမွဲ မဟိမု ‘ဖြတြာဲတိသရဏဓဇ’၊ တဆိပ်တြာဝွံ မဒှ်ကဆံၚ်တဆိပ်အ္စာတၠရာဇဂုရုရောၚ်။ သ္ပဟိုတ်ကဵုသၟိၚ်လျုၚ်သ္ဍိုၚ်လ္တူအ္စာတၠမန်ဝွံတုဲ ဗွဲကြဴသၟိၚ်နိမန်ခမဳသၚ်မန်တံ သ္ကဵုစဴဖ္ဍောတ်မ္ၚဵုဗတ်မန် ပ္ဍဲဝၚ်နန်လၟိုန်ဟေၚ်။ အခိုက်ပြဝေဏဳဝွံ စဵုကဵုတ္ၚဲဏံ မသှ်ေတ္ၜက်ဆက်ဒၟံၚ်ဏီဂှ် သ္ဂောံဆဵုဒၟံၚ်ရောၚ်။  ပ္ဍဲကဵုပစ္စုပ္ပန်ဏံ သ္ဒးစၞောန်ထ္ၜးကဵုမ္ဂး ခမဳသၚ်မန်နူကဵုဘာတံၚ်ပု(ဘာဇနးသောၚ်ခြာမ်)တံ မက္ညစဴဖ္ဍောတ်ဒၟံၚ်မ္ၚဵု ပ္ဍဲဝၚ်နန်သၟိၚ်ဇၟာပ်ဇၟာပ်တ္ၚဲသဳဟေၚ်သ္ဂောံတီ။
အ္စာတၠမန်တံညးမကလိဂွံတဆိပ်တြာ ‘ဖြတြာဲတိသရဏဓဇ’ဝွံ၊ မစဴအာသွဝ်မွဲဇကုမ္ဂး သၟိၚ်သေံတံမထပ်ဒုၚ်ဗ္ဂိန်ကဵုအ္စာတၠမန်တၟိမွဲဇကုပၠန်ဟေၚ်။ ပ္ဍဲခေတ်ကာလအယုဒ္ဓယတေံ အ္စာတၠမန်မကလိဂွံတဆိပ်တြာရဴသာ်ဝွံ မနွံတဴလၟိဟ်မွဲစိဇကုဂှ် ဟိုတ်နူကဵုဝၚ်မဒှ်အာချောံလီုလာ်အာအိုတ်တုဲ ဂၠာဲဟွံဂွံ ဟွံတီ။ ပ္ဍဲခေတ်ရတနကောသိန္ဒရ (ၜၚ်ကံက်)ပစ္စုပ္ပန်ဏံမ္ဂး အ္စာတၠမန်ညးမကလိဂွံတဆိပ်တြာ မဟိမု ‘ဖြတြာဲတိသရဏဓဇ’ဝွံ၊ သ္ပပ္တံနူကဵုလက်ထက်သၟိၚ်ရာမ (ပထမ)တေံတုဲ စဵုကဵုလက်ထက်သၟိၚ်ရာမ (နဝမ)ဏံ၊ မနွံလၟုဟ်(၈)ဇကုရောၚ်ဟေၚ်သ္ဂောံတီ။
ခမဳသၚ်မန် ကဵုဓမ္မယုတ္တိနိကာယ် ကၟိန်ဍုၚ်သေံ
ဂိုန်သၚ်မန် ဓမ္မယုတ္တိနိကာယ် ပ္ဍဲဍုၚ်သေံ မသ္ဂောံက္တဵုဒှ်မံက်ဂတဝ်ကၠုၚ်ဂှ် မသ္ပဟိုတ်ကဵုပူဂဵုၜါတၠရောၚ်။ ပူဂဵုၜါတၠဝွံ မဒှ်အ္စာတၠဗုဒ္ဓဝံသထေရ် (အ္စာတၠသာဲ)၊ သၟိၚ်မောၚ်ကုတ် (ရာမ စတုတ္ထ)တံဟေၚ်။  ပ္ဍဲကဵုလက်ထက်သၟိၚ်ရာမ (ဒုတိယ)၊ သက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1809-1824) ဂှ်၊  သ္ပဟိုတ်နူကဵုဗၟာတံဓဇန်ဟာသဳပ္ဍဵုပ္ဍိုက်ပျဲပျာံ မကဵုတဴဒဒိုက်ဗွဲမလောန်တုဲ ဂကူမန်နူရးဟံသာဝတဳကဵုရးမုဟ်တၟံတံ မဒဴဇက်လုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်သေံ လၟိဟ်မၞိဟ်ပိလက်ပြၚ်။ ပၞောဝ်ကဵုအကြာမၞိဟ်မဒဴလုပ်ကၠုၚ်တံဂှ် ခမဳသၚ်တံလေဝ်လၟိဟ်မနွံတံဗွဲမဂၠိုၚ်ကီု၊ အခိၚ်အခါဂှ် သၟိၚ်မောၚ်ကုတ် မဒှ်လၟောဝ်သၟိၚ်ရာမ (စတုတ္ထ) မဂွံအာယုက်(၁၃)သၞာံ၊ နွံအသံသ္ဒးတိတ်ဒုၚ်တၠုၚ်ကောန်ဂကူမန်တံ မဒဴလုပ်ကၠုၚ်စိုပ်ဒၟံၚ်ပ္ဍဲပယျဵု။  ဟိုတ်မစုက်လုက်ဆဵုဂဗကၠုၚ် ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ်ခမဳသၚ်မန်တံ မဇိပ်ဂၠိပ်ဍိုန်ဍောတ်လ္ဇောဝ်တဴဂှ်ဟေၚ် သ္ပပ္တံနူကဵုအခိၚ်ဂှ်တုဲ ကောန်သၟိၚ်မောၚ်ကုတ်ဂှ် စိုတ်မလျုၚ်သ္ဍိုက်ဒၟံၚ်လ္တူခမဳသၚ်မန်တံဗွဲမလောန်။
ဒးကာလကောန်သၟိၚ်အာယုက်မဂါံလုပ်ကၠုၚ်ဂွံၜါစှော်ဂှ် ကောန်သၟိၚ်မောၚ်ကုတ်လုပ်သ္ပခမဳတုဲ မကတ်လ္ၚတ်ပရိယတ်။ ကာလကောန်သၟိၚ်မလ္ၚတ်စဳကၠးကၠုၚ်ပ္ဍဲကဵုပရိယတ္တိဂှ် ခမဳသၚ်လ္ၚဵုလ္ၚဵုတံ မဒ္ဂီုဒ္ဂေတ်ဒၟံၚ် ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ်ဂှ် ဟွံသၟဟ်ဟွံကိတ်ညဳကဵုအတိုၚ်စၞောန်ပရိယတ်ဟေၚ်၊ ကောန်သၟိၚ်မောၚ်ကုတ်မဆဵုဂဗကၠုၚ်၊ သၟာန်သၟုက်ဂၠိုက်ဂၠာဲတံရိုဟ်တုဲ ကောန်တၠသ္ဂောံတီကေတ် ဒ္ဂေတ်ပရိယတ်ဝွံ မဒှ်ပြဝေဏဳမွဲမစေန်ဆက်စှ်ေကၠုၚ် နူကဵုလက်ထက်အခေတ်အယုဒ္ဓယတေံရောၚ်ဟေၚ်။
ဟိုတ်နူကဵုဒပ်ပၞာန်ဗၟာတံမလုပ်ပလီုပလာ်ထောံဍုၚ်အယုဒ္ဓယတုဲ မက္တဵုဒှ်ကၠုၚ်ပ္ဍဲခမဳသၚ်ဍုၚ်သေံတံ ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ်မယောၚ်ယာအာရောၚ်သ္ဂောံတီကေတ်။ စိုပ်ကာလမွဲတ္ၚဲ ကောန်သၟိၚ်မောၚ်ကုတ်မဒှ်ဒၟံၚ်ခမဳဂှ် မက္ညလုပ်အာပ္ဍဲသီမပ္တုဲဥပုဟ် ဘာမဟာဓါတ် (ဘာသံဃရာဇ်)တုဲ၊  မသ္ပသစ္စအဓိဋ္ဌာန် သ္ဇိုဟ်နက်နက်မွဲ၊  အပ္ဍဲသီဂှ်ရဴသာ်ဝွံဟေၚ်၊ ယဝ်ရခမဳသၚ်မဒ္ဂေတ်ဗက်အတိုၚ်ပရိယတ်တွံပါၚ်ကျာ်တြဲမနွံဒၟံၚ်ဏီမ္ဂး အပ္ဍဲပွိုၚ်ထပှ်တ္ၚဲအဲမသ္ပလဝ်အဓိဋ္ဌာန်ဏံ ကဵုအဲဂွံဆဵုဂဗတုဲ အဲမရာံတိတ်ထောံနူကဵုဘဝခမဳတုဲ နဒဒှ်ဘဝခရှ်မဒ္ဂိုန်ဒ္ဂေတ်အာသဳမသုန် သဳဒ္စာံရောၚ်သ္ဂးလဝ်။
ပ္ဍဲကဵုမစိုပ်ကၠုၚ်တ္ၚဲမရနုက်ကဵုပိဂှ် အ္စာတၠဗုဒ္ဓဝံသထေရ် (အ္စာတၠသာဲ)၊ မက္ညစိုပ်ကၠုၚ်ပ္ဍဲကဵုသီမပ္တုဲဥပုဟ် ဘာမဟာဓာတ်ဂှ်။ ခမဳကောန်သၟိၚ်မောၚ်ကုတ် မဆဵုဂဗဒးကဵုအ္စာတၠဂှ်တုဲ လျုၚ်သ္ဍိုက်အာအ္စာတၠဂှ်ဗွဲမလောန်။ အ္စာတၠဗုဒ္ဓဝံသထေရ်ဝွံ မက္ညကၠုၚ်နူကဵုဍုၚ်မန်တုဲ ကၠာဟွံဆဵုဂဗခမဳဗၠာဲကောန်သၟိၚ်မောၚ်ကုတ်ဏီဏံဂှ် မသ္ပဒ္တဴဒၟံၚ်ပ္ဍဲဘာၜဝ်ဝန်မၚ်ခန် (ပဝရမၚ်္ဂလ)ရောၚ်။ အ္စာတၠဗုဒ္ဓဝံသထေရ် မဟီုတွံကဵုသာသနာဝံသညး နဒဒှ်မသၟဟ်ညဳကဵုပဋိပတ်ကျာ်အ္စာ  သၟိၚ်သၚ်မတွံလဝ်ဖ္အိုတ်။  ကာလဂှ်ခမဳကောန်သၟိၚ်မောၚ်ကုတ် မဒုၚ်ကေတ်ဒၠောံဗ္တောန် နူကဵုအ္စာတၠဗုဒ္ဓဝံသထေရ်။ သ္ပဟိုတ်ကဵုခမဳသၚ်ကောန်သၟိၚ်မောၚ်ကုတ်တုဲ ခမဳတၞဟ်ညးမလုပ်သ္ပခမဳ နူညးမဒှ်တၞောဝ်ဒတောဝ် ဝံသသၟိၚ်တံဖ္အိုတ်လေဝ်၊ မကၠုၚ်ဒုၚ်ဒၠောံဗ္တောန်ဇရေၚ်အ္စာတၠအိုတ်ကီုဟေၚ်။  ပ္ဍဲသၞာံဂှ်ရ သက္ကရာတ်သာသနာ (၂၃၆၈)၊ ခမဳသၚ်မဒှ်တၞောဝ်ဓမ္မယုတ္တနိကာယ် မဒှ်ဂကောံသၚ် မဒုၚ်ဒၠောံဗ္တောန်အ္စာ ဗုဒ္ဓဝံသထေရ်ဂှ် မံက်ဂတဝ်ကၠုၚ်ပ္ဍဲဍုၚ်သေံ၊ သက္ကရာတ်သာသနာ (၂၃၇၂) ဂှ်၊  ခမဳကောန်သၟိၚ်မောၚ်ကုတ်ဂှ် နူကဵုဘာမဟာဓာတ် ပြံၚ်အာသ္ပဒ္တဴပ္ဍဲဘာ ‘သမဝ်ရာဲ’။ ဟိုတ်နူမညှာစိုတ်ကဵုအ္စာဥပဇ္ဇျာဲဇကု မဒှ်သံဃရာဇ်ပ္ဍဲဘာမဟာဓာတ်ဂှ်ကီု  ဟိုတ်နူဟွံမိတ်ဒှ် နာနာသံဝါသကီုဂှ်ရ စိုပ်ဘာသမဝ်ရာဲတုဲ ကလေၚ်ဗှ်ခမဳတၟံပ္ဍဲသီဍာ်ပၠန်ဟေၚ်။ အ္စာဥပဇ္ဇျာဲကဵုခမဳသၚ် ကာရကသီုဖ္အိုတ်နွံ(၂၀)ဇကု။  ခမဳ(၂၀)ဇကုတံဝွံ မဒှ်တဴခမဳသီုဖ္အိုတ်တုဲ မဗှ်ကၠုၚ်လဝ်ခမဳ နူကဵုသီကလျာဏဳဍုၚ်ဗဂေါဝွံ (၂၀)ဝှ်ပြၚ်သီုဖ္အိုတ်ရောၚ်။  ပ္ဍဲအရာမသ္ပဒၚဳကံဝွံ ဗှ်ဗတ်မန်ကဵုဗှ်ဗတ်မဂဒဟေၚ်။ ဗှ်တုဲမွဲဝါမ္ဂး သၠာဲအ္စာဥဇ္ဇျာဲကဵုအ္စာဗွဟ်တၟိမွဲတုဲ ဗှ်တၟိမွဲဝါပၠန်။ မသၠာဲဗှ်ဗီုဏံစဵုကဵုစိုပ်တြဴဝါ။  ပ္ဍဲကာလခမဳကောန်သၟိၚ်မောၚ်ကုတ် မသ္ပဒၚဳကံတုဲ ခမဳမဒှ်ကွး မဒှ်ဒတောဝ်သၞောဝ်သၟိၚ်တံဂှ်ဟေၚ် မသ္ပဒၚဳကံအတိုၚ်နဲဝွံပၠန်ဟေၚ်။
ဗွဲကဴခမဳကောန်သၟိၚ်မောၚ်ကုတ် မရာံတိတ်နူကဵုဘဝခမဳတုဲ ဒှ်အာသၟိၚ်ရာမ (စတုတ္ထ)ကီုလေဝ် မအာဗှ်လ္ၚောဝ်အ္စာတၠလၟိုန် တၞံနသၟိက်မသ္ဂောံဇူဒီု ၜိုဟ်ၜိုဟ်သြိုဟ်သြိုဟ်ညိသ္ဂးတုဲ ကြဴဂှ်သၟိၚ်ခၞံသ္ၚိနန်မွဲမပ္ဍဲသရှာံဘာဂှ်။ ပၞောဝ်ကဵုပူဂဵုၜါတၠ ညးမခၞံဗဒှ်ဂိုန်သၚ် ဓမ္မယုတ္တိနိကာယ် သ္ဂောံက္တဵုဒှ်ကၠုၚ်ပ္ဍဲဍုၚ်သေံဂှ် သၟိၚ်မောၚ်ကုတ်ရာမ (စတုတ္ထ) မစဴအာသွဝ်ကၠာတုဲ အ္စာတၠဗုဒ္ဓဝသထေရ်မစဴအာသွဝ်ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိၚ်ရာမ (ပဥ္စမ)ရောၚ်ဟေၚ်။
အ္စာတၠဖြတြာဲတိသရဏဓဇ (ဇကုဆဋ္ဌမ) မဟာယျေန်ဗုဒ္ဓဝံသော
အ္စာတၠဝွံ မသ္ဂောံဒုၚ်ဗ္ဂိန်ကေတ်ယၟုတဆိပ်တြာ ‘ဖြတြာဲတိသရဏဓဇ’ နူကဵုသၟိၚ်ရာမ(ပဥ္စမ)ဟေၚ်။ ပ္ဍဲလက်ထက်ရတနကောသိန္ဒရ(ၜၚ်ကံက်)ဏံမ္ဂး၊ အ္စာတၠဝွံ မတန်ဒှ်တၠညး ဇကုမဂွံလၟိဟ်(ဆဋ္ဌမ)၊ ညးမဂွံဒုၚ်ကေတ်ယၟုတဆိပ်တြာဝွံရောၚ်။
ဋ္ဌာန်ဇာတိအ္စာတၠတုန် မဒှ်အရာပ်ကြုၚ်ဂရု သေံကော်(วัดคลองครุ (จังหวัดสมุทรสาคร) အပ္ဍဲပွိုၚ်က္ဍိုပ်ဍုၚ် တွဵုရးသမုဒ်သာခန် (မနွံလ္ပာ်ဒိုဟ်သမၠုၚ်ကျာၜၚ်ကံက် တရဴခရာ ၃၈၊ကဳလဝ်)။ ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1840)၊ သက္ကရာတ်သာသနာ (၁၂၀၂)၊ မသၠးကၠုၚ်နူဂဝ်ဂၞဴမိတုဲ နကဵုယၟု ‘အယျေန်’မကော်ခဴစ။  ပ္ဍဲကာလမဂွံအာယုက်(၂၀)၊ မလုပ်သ္ပခမဳ ပ္ဍဲဘာၜဝ်ဝန်နိနိဝေသ်ဝိဟာန် (ပဝရနိဝေသဝိဟာရ)၊ မဒှ်ဘာသံဃရာဇာ ဂိုန်ဓမ္မယုတ္တိနိကာယ် (မနွံပ္ဍဲဍုၚ်ၜၚ်ကံက်)။  သံဃရာဇ်မနွံယၟု ‘သမ်ဍေတ်ဖြမဟာသမဏစောပဝရေသဝရိယာလၚ်္ကရဏ’ဂှ် မဒှ်အ္စာဥပဇ္ဇျာဲ။  အနေဇကုသံဃရာဇ်ဝွံ မဒှ်တၞောဝ်ဒတောဝ်ကောန်စဴ သၟိၚ်ရာမ(ဒုတိယ)တုဲ သ္ပဒၚဳကံမွဲဟာန်ကေုာံ သၟိၚ်ရာမ(စတုတ္ထ)၊ အဃောမဒှ်ဒၟံၚ်ခမဳ၊ အဃောမသ္ပပ္တန်ဒၟံၚ်ဂိုန်ဓမ္မယုတ္တိနိကာယ်ကီုဟေၚ်။
နာဲယျေန်ဂှ် မဒှ်ခမဳတုဲ အ္စာဥပဇ္ဇျာဲတံ မတၚ်ကဵုလဝ်ယၟု ဗုဒ္ဓဝံသရောၚ်၊ မကတ်လ္ၚတ်ပရိယတ္တိ ပ္ဍဲဘာၜဝ်ဝန်နိဝေသ်ဝိဟာန်တုဲ လုပ်သွဟ်လိက် မအံၚ်အာတန် မဟာ (ဓမ္မစရိယ)မသုန်ပယိုဂ်။ မစပ်ကဵုလိက် ပရိယတ္တိပ္ဍဲဍုၚ်သေံ သွက်ခမဳသာမဏဳတံသ္ဒးလုပ်သွဟ်တုန် မသ္စပ္တံနူတန်ဍောတ်၊ တန်ဒေါဝ်၊ တန်ဇၞော်၊ တန်မဟာ(ဓမ္မစရိယ)၊ သ္ပပ္တံနူမွဲပယိုဂ် စဵုကဵုစိုပ်ဒ္စိတ်ပယိုဂ်ရောၚ်။  သၞောဝ်ဘာၜဝ်ဝန်နိဝေသ်ဝိဟာန်ဂှ် ဇၟာပ်ကောန်သၚ်သ္ဒးလုပ်သွဟ်ပ္ဍဲတန်မဟာ(ဓမ္မစရိယ)ဟေၚ်။  ပ္ဍဲတန်မဟာဂှ် ပယိုဂ် ၁၊ ၂၊ ၃၊  ဓမ္မပဒအဋ္ဌကထာ + ပါလိဝေယျာကရဏ +  သမ္ဗန်။  ပ္ဍဲတန်မဟာပယိုဂ် ၄၊ ၅၊ မၚ်္ဂလတ္ထဒဳပနအ၊ ပ္ဍဲတန်မဟာ ပယိုဂ် ၆၊ ၇၊ သာမန္တပါသာဒိကာအဋ္ဌကထာ။  ပ္ဍဲတန်မဟာပယိုဂ် ဂ၊ ဝိသုဒ္ဓိမဂ်အဋ္ဌကထာ +  ဆန္ဒလက္ခဏ။  ပ္ဍဲတန်မဟာပယိုဂ် ၉၊ အဘိဓမ္မတ္ထဝိဘာဝိနဳအဋ္ဌကထာ။  သ္စပ္တံနူပယိုဂ် ၄၊ စဵုကဵုစိုပ်ပယိုဂ် ၉၊ ဂှ် နူပါလိကၠာဲသေံ။ နူသေံမကၠာဲပါလိ ၜါသာ်ဝွံ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်သွဟ်မာန်တုဲဟေၚ်  ကောန်ကတ်လိက်တံ မဂွံအံၚ်အာတန်တံဂှ် တန်တံဂှ်ရောၚ်။ ကောန်ကတ်လိက်တံမအံၚ်အာပိပယိုဂ်တုဲမ္ဂး မသ္ဂောံဒုၚ်ယၟု‘မဟာ’အိုတ်ရောၚ်။ ယဝ်ရနူကဵုဘဝသမဏဳ(ထပိုဲ) မအံၚ်အာဒ္စိတ်ပယိုဂ်မ္ဂး ကုဨကရာတ် မဒုၚ်ဒကာ မသ္ပကဵုခမဳ ပယျၚ်ဟေၚ်။
ခမဳမဟာယျေန် ဗုဒ္ဓဝံသဝွံ ၜိုန်ရမအံၚ်လဝ်မသုန်ပယိုဂ်ကီုလေဝ် ဟိုတ်နူမစဳကၠးဆိုက်ဗ္ဒက်ပ္ဍဲကဵုဘာသာပါလိတုဲ နာယကတံမပ္တိုန်ကဵုကဆံၚ် အ္စာမဖျေံလိက်ပ္ဍဲဘာၜဝ်ဝန်နိဝေသ်ဝိဟာန်ဂှ်ဟေၚ်။ သက္ကရာတ်ဍုၚ်တဳလပိုန် မစိုပ်အာကဆံၚ်အ္စာဖျေံလိက်ဂှ် (၁၂၃၃−၁၂၃၅)။ အခိၚ်ကာလဂှ် ‘ကရမ်ဖြနရေသ်ဝရိဒ္ဓိ’ မဒှ်ဒေံမွဲအပါၜါယာဲကဵုသၟိၚ်ရာမ (ပဥ္စမ)၊ မလုပ်သာမဏဳပ္ဍဲဘာဂှ်။ သ္စပ္တံနူကဵုအခိၚ်ဂှ်တုဲ ခမဳမဟာယျေန်ကဵုထပိုဲသာမဏဳဂှ် ဒဒှ်ေဒယှ်အာရၚ်သ္ကံ။ ထပိုဲသာမဏဳဂှ် ပ္ဍဲကာလမရာံတိတ်အာတုဲပၠန်ကီုလေဝ် ကၠုၚ်ကဵုဒၟံၚ်ဒါန်ကုခမဳမဟာယျေန်ဂှ် မပ္တံကဵုသ္ၚာစဳဝရိတ် မပြဲပြဲတံလၟိုန်။ ဟိုတ်သာ်ဂှ်ရ ခမဳမဟာယျေန် ပ္ဍဲကာလမဟွံလဟိၚ်ကဵုဘဝခမဳသၚ်ဂှ် မရာံတိတ်တ္ၜးကေတ်ထောံကယျိုၚ်ခရှ်တုဲ လုပ်ဒုၚ်ကာပ္ဍဲဝၚ်နန်ကရောံ ‘ကရမ်ဖြနရေသ်ဝရိဒ္ဓိ’ ဟေ ၚ်သ္ဂောံတီ။
နာဲမဟာယျေန်မဒုၚ်ကာပ္ဍဲဝၚ်နန် ဗၞတ်ၜိုတ်မွဲသၞာံတုဲ စ္ဍးတိတ်ကၠုၚ်နူဍုၚ်ၜၚ်ကံက် မစိုပ်အာဍုၚ်မန် ပွိုၚ်ဍုၚ်မတ်လမၠီု။ မသ္ပဒတဴဒၟံၚ်ဇရေၚ်တံဇိုၚ်အ္စာတၠသၚ်ခပိုၚ် ဗ္ဒာဲကွာန်ကဒဵုကံနှာတ်။  အ္စာတၠသၚ်ခပိုၚ်ဂှ် မဒှ်တဴခမဳသၚ်မွဲဇကု မက္ညကၠုၚ်လဝ်နူကဵုဍုၚ်သေံတုဲ တီဒၟံၚ်ပရောပရာနာဲမဟာယျေန် ဒဒှ်ရမဒှ်ညးမဆိုက်ဗ္ဒက်ပ္ဍဲပရိယတ်တုဲ ဖ္တိုက်ဖ္အောဝ်သွက်သ္ဂောံလုပ်ယိုက်ဂၠေၚ်ပရေၚ်သာသနာ လုပ်သ္ပခမဳပယျၚ်မွဲဝါပၠန်ဟေၚ်။  ဂလာန်ဖ္တိုက်ဖ္အောဝ်အ္စာတၠသၚ်ခပိုၚ်ဂှ် နာဲမဟာယျေန်မတိတ်ကံပါၚ်ဒုၚ်တဲတုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1874)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၂၃၆)၊  သ္ပဥပဇ္ဇျာဲကဵုအ္စာတၠသၚ်ခပိုၚ်တုဲ မအာစိုပ်ဒဒှ်ခမဳ ပ္ဍဲနဒဳသီ သၚ်က္ၜဳသၚ်လောန်။