cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
တေသြရဳ ဇမၞော်မောဝ် ကမၠိုဟ် ဖေဂျေတ်
ဝါဒလဒက်ပတန်၊ ယုတ္တိ၊ ဝါဒမနွံကဵုမဖန်ဇန် (structuralism)၊ ဝါဒမဒှ်မာန် (realism)
တေသြရဳဖေဂျေတ်ဂှ် ညးကော်စ ဝါဒလဒက်ပတန်ယုတ္တိ။ ဝါဒလဒက်ပတန်ဂှ် ဒှ်ဝါဒမစှ်ေစိုတ် ဒဒှ်ရ ကောန်င္ၚာ်တအ် ဒက်ပတန် ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင်ဇကု နူကဵုမကၠိုဟ်ကေတ် ဇကုဂှ် ဒှ်ရုပ်ဝတ္ထု (object) ကေုာံ မကတဵုဒှ်၊ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ကောန်င္ၚာ်ဂှ် ဗဒှ်ပတိုန် အလဵုဇကု ပ္ဍဲကဵုအရာဂှ်ရ။ ကောန်င္ၚာ်ဂှ် ခၞံကၠောန် လဒက်ပတန် ပရေင်ဆဵုဂဗဇကု နူကဵု ရုပ်ဝတ္ထု ကေုာံ အရာမကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု ကာသလောက (လောကခန္ဓ) (အရာမရပ် မညာတ်ကေတ် နကဵုမတ်) နူကဵု အရာဍေဟ်မစှ်ေစိုတ်၊ မဒှ်အရာ မဖန်ဗဒှ်ပတိုန် အရပ်အရာဂမၠိုင်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ လၟေင်ကမၠောန်မစၟတ်ပဒတန်ဂှ် ဒှ်လၟေင်ကမၠောန်မခၞံဖန်ဗဒှ်ရ။
ဖေဂျေတ်ဂှ် ဒှ်ညးဝါဒလဒက်ပတန်မွဲရ။ အဓိပ္ပါယ်ဍေဟ်ဂှ် ညးဟီု၊ ကောန်င္ၚာ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု အခိင်ကာလ အပိုင်အခြာအာယုက်ဂှ် ဍေဟ်ဒက်ပတန်ကမၠိုဟ်ဍေဟ်တအ်ရ။ တေသြရဳ ဖေဂျေတ်ဂှ် ဒှ်တေသြရဳ ပရူ ဗီုလဵု ကောန်င္ၚာ်မနွံကဵု အာယုက်တၞဟ်ခြာဂှ် ဍေဟ်ဒက်ပတန် ကမၠိုဟ်ဍေဟ် ဗွဲမတၞဟ်ခြာကီုရ။
တုဲပၠန် ဖေဂျေတ်ဂှ် သီုဒှ် ညးဝါဒယုတ္တိမွဲရ။ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ညးဟီု ဇမၞော်မၟောဝ်ကမၠိုဟ်ဂှ် ဇၞော်မောဝ်တိုန် မွဲတဲညိညိ မွဲကဆံင်တုဲမွဲကဆံင် ကြပ်ညောန် ပ္ကိတ်ပ္ညဳအာ ကေုာံ ကၠိုဟ်အာ ဗီု ဂၠးတိခန္ဓ(ကာသလောက) မနွံဒၟံင်ဍာံဍာံဂှ်ရ။
ဇဳဝဗေဒ ကေုာံ လဆဵုလညာတ်
ကိရိယာဇဳဝဗေဒကောန်မၞိဟ်ဂှ် ဒှ်အရာမပကဵု ဒဒှ်မချပ် မဂွံကတဵုဒှ်ကၠုင်မာန်ရ၊ ဆဂး ဇမၞော်မၟောဝ်ကမၠိုဟ် မဂွံကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကောန်င္ၚာ်ဂှ်မာန်ဂှ် သ္ဒးဒက်ပတန် နကဵု လဆဵုလညာတ်။ လညာတ်မ္ဂး ဇမၞော်မၟောဝ် ဟီုဂှ် ဒှ်ကၠုင် နူကဵု ဇဳဝဗေဒမကြံင်မ္ၚုဟ် (အာယုက်ဇၞော်) ကေုာံ လဆဵုလညာတ် (ဗတောန်)ဂှ် နကဵု လညာတ်ဖေဂျေတ်မ္ဂး ဒှ်အရေဝ် မဟွံမဲ ကုအဓိပ္ပါယ်။ နကဵုလညာတ်ညးမ္ဂး ဇမၞော်မၟောဝ်ကမၠိုဟ် မဂွံကတဵုဒှ်ကၠုင်မာန်ဂှ် သ္ဒးဒှ် မွဲဟာန်ကသဳ (မချဳဓရာင်မွဲစွံ/interaction) အကြာ လၟေင်ဒဒှ်အဝယ်မကြံင်စိုပ် ကေုာံ ကသဳဓမြာင်လဆဵုလညာတ် ကောန်င္ၚာ်ဂှ် ကုပွဳပွူ၊ နူဂှ် မွဲကဆံင် ကောန်င္ၚာ်ဂှ် သ္ဒးကိတ်ညဳ ကုကဆံင်အဝဲပွဳပွူ ကေုာံ အကာဲအရာ။
ပြသၞာ၊ လျိုင်တၞဟ်ခြာ ကဵု လျိုင်တုပ်
ကောန်င္ၚာ်ဂှ် ဂစာန်ဂၠာဲဒၟံင် သွက်ဂွံကၠိုဟ် ကေုာံ အရပ်အရာ မနွံ ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူဍေဟ်တအ်ရ။ ဇမၞော်မၟောဝ်ကမၠိုဟ် ဂွံကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကောန်င္ၚာ်ဂှ် မာန်ဂှ်၊ ကောန်င္ၚာ်ဂှ် သ္ဒးနွံကဵု ဇဲ၊ တုဲပၠန် သ္ဒးဒုင်ကော်ဆော လဆဵုလညာတ်တၟိတၟိ ကောန်င္ၚာ်ဂှ် မဒးစုက်လုက် ကေုာံ အလဵုဇကု မဂၠာဲဆဵုတအ်ရ။ ကောန်င္ၚာ်ဂှ် သ္ဒးဆဵုဂဗ ပြသၞာကမၠိုဟ်၊ အဓိပ္ပါယ်ဍေဟ်ဂှ် အခက်အခုဲ အလဵုဇကုဍေဟ် မကၠိုဟ်ကေတ်ဟွံမာန် တုဲပၠန် သှ်ပလး ဟွံမာန်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ကောန်င္ၚာ်ဂှ် ဂွံဒုင်စသိုင် လျိုင်တၞဟ်ခြာ။ ဇမၞော်မၟောဝ်ကမၠိုဟ် မဒးဒုင်ဂရိုဟ်ပၠုပ် ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ် ပရေင်မြဟ်မြဴစိုတ် ဗွဲအပ္ဍဲ (en indre motivation) သွက်ကလိဂွံ လျိုင်တုပ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်မွဲစွံဂှ် ကောန်င္ၚာ်ဂှ် နွံကဵုစိုတ် မိက်ဂွံကၠိုဟ် အရာဇကုမကၠောန်၊ တုဲပၠန် ဗီုလဵု ဍေဟ်ဆက်စပ် ရေင်သကအ် ကေုာံ မ္ၚးလောကတအ်ဂှ်ရ။ အခိင်ကာလ ကောန်င္ၚာ်ဂှ် ပသောင်ပလးဂွံ ပြသၞာ မနွံကဵု အကာဲအရာလျိုင်တၞဟ်ခြာမွဲမ္ဂး ဍေဟ်ခၞံဗဒှ်ပတိုန် အရာမကၠိုဟ်မွဲတုဲ ဒက်ခၞံဗဒှ်ပတိုန် လျိုင်တုပ်မွဲ၊ တုဲပၠန် ခၞံကၠောန်ဗဒှ် လညာတ်တၟိမွဲ၊ နူဂှ်ပၠန် လညာတ်တၟိဂှ် စုက်လုက်ကဵု ပြသၞာတၞဟ်မွဲပၠန်တုဲ လျိုင်တၞဟ်ခြာ ကတဵုဒှ်ကၠုင်ပၠန်။ လျိုင်တုပ် ကေုာံ လျိုင်တၞဟ်ခြာ ပ္ဍဲကဵု စိတ္တဇဗေဒဂှ် ဖေဂျေတ်ဟီု ဒှ်အရာ ၜါဂှ် မနွံကဵု ဂလိုင်တုပ်ပ်၊ ဂလိုင်ဟွံတုပ် ဗီုဂှ် ဟွံသေင်၊ မဒှ်အရာ ပူဂိုလ်ဂှ် မဒးစုက်လုက် ကုအခက်အခုဲ၊ ဒစဵုဒၞာ ပ္ဍဲကသဳဒမြာင်ဇကုဟေင်ရ။
ပြသၞာကမၠိုဟ် ကေုာံ ဂၠာဲသ္ၚေဝ် လျိုင်တုပ်ဂှ် ဒှ်မအရေဝ်အဓိက ပ္ဍဲကဵု တေသြရဳဖေဂျေတ် မဆေင်ကဵု ဇမၞော်မၟောဝ်ကမၠိုဟ် ကောန်င္ၚာ်ရ။ ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ် ဇမၞော်မၟောဝ်ကောန်င္ၚာ်မွဲဂှ် ဒးစုက်လုက် ဆဵုဂဗ ကုပြသၞာကမၠိုဟ်ဇၞော်ဇၞော်တအ်မ္ဂး ဍေဟ်တအ် မဒးဒုင်ကၠောန်အတေင် သွက်ဂွံ ကလေင်ဒက်ပတန် ကမၠိုဟ်တၞဟ်ခြာရ။ နကဵု မဒးဒက်ပတန်တၟိ၊ ပလေဝ်ပခိုဟ်ပတိုန်ကမၠိုဟ်တအ်ဂှ် ဇၞော်မောဝ်တိုန်အာ ဂတဂတတေအ်ရ။
ဒဒှ်မလွဳစ (adaptation)၊ ဒဒှ်မပတောအ်ဗက် (assimilation)၊ ဒဒှ်မဗက်အလိုက် (accommodation)
ဇမၞော်မၟော်ကမၠိုဟ်ဂှ် ဒှ်သွဟ် မကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ကောန်င္ၚာ်ဂှ် မဂစာန်ဂၠာဲသွဟ် သွက်ဂွံကၠိုဟ် ဂၠးတိ မနွံဗဒါဲဇကုတအ်ဂှ်ရ။ မတီကၠိုဟ်ကေတ် ဗီုဏအ်ဂှ် ဒှ် လၟေင်ကမၠောန် ဒဒှ်မလွဳဗစတုဲ အရာဂှ် ဒှ်သဇိုင်ကၞက်ကမၠိုဟ်ရ။ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် အရာဂှ် ဒှ်လၟေင်ကမၠောန်မပကဵု ဒဒှ်မသၟဟ်သၟန် ကုအကာဲအရာ မဒှ် လဒက်ပတန်မဆေင်ကဵုစိုတ် တုဲပၠန် လၟေင်ကမၠောန်ဂှ် ပြံင်လှာဲဗက် ကြဴနူ ကောန်င္ၚာ်ဂှ် မကၠိုဟ်ကေတ် တင်မကော်ဆော ကေုာံ ပြသၞာဂမၠိုင် ဍေဟ်တအ် မဂၠာဲဆဵု ကေုာံ မစုက်လုက်တုဲ နူဂှ်မွဲကဆံင် ဍေဟ်တအ် ဖန်ဗဒှ်ပတိုန် လဆဵုလညာတ်တၟိရ။
နကဵုလညာတ် ဖေဂျေတ်မ္ဂး ဒဒှ်မသၟဟ်သၟန်ဂှ် နွံလၟေင်ကမၠောန်ၜါပြကာ ဒဒှ်မပတောအ်ဗက် ကဵု ဒဒှ်မဗက်အလိုက်။ အခိင်ကာလ ကောန်င္ၚာ်ဂှ် မတီကေတ် အရာတၟိ မဒှ်အရာ မဟွံတီလဝ်ဏီမ္ဂး ဍေဟ်ဂစာန် ညံင်ဂွံကၠိုဟ် ကေုာံ ကံက်အဓိပ္ပါယ် နကဵု လဆဵုလညာတ်ဍေဟ်မ္ဂး အရာဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာတၟိမွဲရ။ အရာတၟိ ကေုာံ လဆဵုလညာတ်တၟိဂှ် ဗွဲကိုပ်ကၠာ ဍေဟ်ဂစာန် ပၠုပ်စုတ် ပ္ဍဲသ္ၚိအင်ဂမၠိုင် မနွံဒၟံင် ပ္ဍဲဍေဟ်တုဲတုဲတအ်ဂှ်ရ။ လၟေင်ကမၠောန်ဏအ်ဂှ် ဖေဂျေတ် ကော်စ ဒဒှ်မပတောအ်ဗက်။
ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး ကောန်င္ၚာ်ဂှ် ရပ်စပ် အရာမဟွံတီ (ဝါ) အရာတၟိဂှ် နကဵုနဲကဲတၞဟ် တၞဟ်နဍေဟ်တအ် မဂွံတီကၠိုဟ်ကေတ်မာန်ရ။ သ္ၚိအင်မသြိုင်ခၞံလဝ်တုဲတုဲတအ်ဂှ် ပၠုပ်ဟွံဂွံ၊ ပကိတ် ဟွံကိတ်။ ကာလဂှ်မ္ဂး ဍေဟ်တအ် သ္ဒးသၠဲပတိုန် ကေုာံ ကလေင်သြိုင်တၟိ၊ ညံင်ဂွံသၟဟ်သၟန်(ကိတ်ညဳ) ကုအကာဲအရာဂှ်ရ။ လၟေင်ကမၠောန်ဏအ်ဂှ် ဖေဂျေတ် ကော်စ ဒဒှ်မဗက်အလိုက်။ ဇမၞော်မၟော်ကမၠိုဟ် ကောန်င္ၚာ်ဂှ် ဇၞော်မောဝ်တိုန် နကဵု လၟေင်ကမၠောန်ၜါဏအ်ရ။
သရောပ်တုဲ ဟီုမ္ဂး လဒက်ပတန်ကမၠိုဟ်ဂှ် နကဵုလညာတ် ဖေဂျေတ်မ္ဂး ကတဵုဒှ်ကၠုင် နကဵု ဗီုပြင်မလွဳဗစ၊ အရာဇကုမလွဳဗစလဝ်ဂှ် ပကိတ်သၟဟ်သၟန် နကဵု ဗီုပြင်မပတောအ်ဗက်၊ အဓိပ္ပါယ်ဍေဟ်ဂှ် ထ္ၜောဝ်သီကေတ် ကိရိယာ နူကဵု လောကပွဳပွူဇကု၊ တုဲပၠန် နကဵု ဗီုပြင်မဗက်အလိုက်ဂှ် ကလေင်ဒက်ပတန်တၟိ ကေုာံ ဒက်ပတန် လဒက်ပတန်တၟိ ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ဒဒှ်မပတောအ်ဗက်ဂှ် ဒးဇီုကပိုက် ကုအခက်အခုဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ကတဵုဒှ် ပြသၞာ။ လဒက်ပတန်တၟိ(သ္ၚိအင်တၟိ)ဂှ် လျိုင်တုပ် ကုလောကပွဳပွူ ခိုဟ်နူ လဒက်ပတန်တြေံ (သ္ၚိအင်တြေံ)။
ဗီုဖေဂျေတ် မပါ်လဝ် ဒတန် ဇမၞော်မၟောဝ်ကမၠိုဟ်
ပ္ဍဲကဵု တေသြရဳဖေဂျေတ်ဂှ် ဇမၞော်မၟော်ကမၠိုဟ်ဂှ် ဒှ်အရာမသၟာန် ဂလိုင်လဵုမကၠိုဟ် ဟွံသေင်၊ ဒှ်အရာမသၟာန် ကဆံင်ဍာ်ဒကေဝ်မကၠိုဟ် ပြံင်လှာဲအာ ဗီုလဵု၊ အဓိပ္ပါယ် မိက်ဂွံဟီုဂှ် မကၠိုဟ် ဗီုပြင်တၟိ၊ မသှ်ပလး ပြသၞာနဲကဲတၟိ၊ မချပ်စင်ခြင် ဗီုပြင်တၟိ။
ဖေဂျေတ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဇမၞော်မၟော်ကမၠိုဟ် နမနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ်ကမၠိုဟ်ဂှ် နွံပန်ဒတန်။ ဗီုပြင်မချပ်ကောန်င္ၚာ်ဂှ် နွံပန်ကဆံင်၊ မွဲကဆံင် ကုမွဲကဆံင် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။ ကဆံင်ပန်ကဆံင်ဂှ် ဖေဂျေတ် ကော်စ ကဆံင်စက်အာရီု (sensorimotor stage)၊ ကဆံင်ကိုပ်ကၠာကမၠောန် (preoperational stage)၊ ကဆံင်ပကတိကမၠောန် (concrete operational stage) ကေုာံ ကဆံင်လဒက်ပတန်ကမၠောန် (formal operational stage)။ ကဆံင်တအ်ဂှ် မံက်ကၠုင် တန်တဴကဵု ကောန်င္ၚာ်ဂှ် ကၠိုဟ် ကေုာံ သှ်ပလးပြသၞာလဵုမဂွံရ။
တေသြရဳကဆံင်ဖေဂျေတ်ဏအ်ဂှ် သ္ဒးကၠိုဟ်လဝ် ဗီုဏအ် -
၁၊ ကဆံင်စက်အာရီု (နူ ၀ ဂိတု စဵုကဵု ၁၊၅ -၂ သၞာံ)
ကောန်င္ၚာ်အံင်င္ၚေဝ် “ကၠိုဟ်” ကေုာံ “ချပ်” နကဵု အရီုအဗင် အာရီု(အာရီု) ကေုာံ ကသဳဒမြာင် (စက်)၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးကော်စ ကဆံင်စက်အာရီု။ အရာကောန်င္ၚာ်အံင်င္ၚေဝ်တအ် မတီကၠိုဟ်ကေတ်မာန်ဂှ် နကဵုပရေင်နတဲ ကေုာံ သဘာဝခန္ဓ (ကိရိယာ) မြဴသာ်ဝွံ ဖေဂျေတ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ်ရ။ ကောန်င္ၚာ်အံင်င္ၚေဝ်ဂှ် ယံင်/ဖျဵု/ကလေင်ပၠန်အလဵုအလဵုဂမၠိုင် (reflexes)တအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠာရ။ အရာဝွံ မဒှ်အရာ နူဂဝ်ရ။ ဖျဵု/ယံင်/ကလေင်ပၠန်အလဵုအလဵုဂှ် ပကဵု ဍေဟ်တအ် ညံင်ဂွံ ခတာ်ရပ် ကဵု ထ္ၜောတ် အရာဍေဟ်တအ် မလွောဝ်တဲမစိုပ်တအ်ရ။ ကောန်င္ၚာ်အံင်င္ၚေဝ်တအ်ဂှ် နကဵု မကေမ်ရပ် ကေုာံ မထ္ၜောတ် အရပ်အရာတအ်ဂှ် ဍေဟ်တအ် ဂွံတီကေတ် အရာဟွံတုပ် ရေင်သကအ်တအ်ရ။ အရာဏအ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်ကဵု ပ္ဍဲဍေဟ်တအ် ဗီုပြင်အခိုက်အလိုက်ဂမၠိုင်ရ။ ကောန်င္ၚာ်ဂှ် သီုစကၠောန်ပကၠုင် ကဆမ်ဂမၠိုင် ဗီုကဵု ဍေဟ်တအ် ရပ်ကေတ် အရာဍေဟ်တအ် မဒးစိုတ်မွဲမွဲတုဲ ထောအ်ဖျေဟ်၊ မိမတအ် လပှ်တုဲ ဒုင်ကဵု၊ ဍေဟ်ကလေင်ထောအ်ဖျေဟ်ပၠန်ရ။ မြဴသာ်ဝွံ ကောန်င္ၚာ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜး ကၠောန်ပ နကဵုစိုတ်ဆန္ဒနွံနွံရ။ ခြာဟွံလအ်ဂှ် ကောန်င္ၚာ်ဂှ် သီုစ လ္ၚတ်စမ်ၜတ်ကၠုင် ဥပမာ ပၠဴဓရိုဟ်၊ ကၠဟ်ပတိတ်၊ တံင်ဂြဲ အရာနာနာသာ် ဍေဟ်တအ်ရ။ သီုဖအိုတ်ဂှ် ပိုယ်ဂွံတီကေတ် ကောန်င္ၚာ်အံင်င္ၚေဝ်တအ်ဂှ် နကဵုမစကာ အာရီုဇကုဂမၠိုင် ကဵု ကသဳဓမြာင်ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ကဆံင် ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင် လောကပွဳပွူဇကုရ။
ပ္ဍဲကဵုလအိတ် ကဆံင်စက်အာရီုဂှ် ကောန်င္ၚာ်ဂှ် စဇၞော်မောဝ်တိုန် ဝတ္ထုတၟန်ကမြန် (object constancy) (မဂွံအဓိပ္ပါယ် အရပ်အရာဝတ္ထုဂှ် ၜိုန်ရ ဟွံဂွံဆဵုကေတ်ကီုလေဝ် ဝတ္ထုဂှ် ဍေဟ်တန်ကြန် (ဝါ) ဍေဟ်သှ်ေတန်တဴဒၟံင် ဒၞာဲဂှ်ဖိုဟ်) ကေုာံ သၞိင်ရုပ်တၟိတ် (deferred imitation) (မတီကေတ် ရုပ်ဇကု ပ္ဍဲ ဒ္ၚောဝ်)ရ။ ဝတ္ထုတၟန်ကမြန် ကဵု သၞိင်ရုပ်တၟိတ် ဝေါဟာရၜါဏအ်ဂှ် ဒှ်ဝေါဟာရအဓိက ပ္ဍဲကဵု တေသြရဳဖေဂျေတ်ရ။ ဝတ္ထုတၟန်ကမြန်ဂှ် ဒှ်အရာမပကဵု ညံင်ကောန်င္ၚာ်ဂှ် ဂွံကၠိုဟ် ဂွံတီကေတ် ဝတ္ထုအရပ်အရာဂမၠိုင် မနွံပ္ဍဲပွဳပွူဂှ် နွံတန်တဴဒၟံင် သီုဟွံဒးဗဒဗဒါဲဒၟံင် ကောန်င္ၚာ်ဂှ်၊ တုဲပၠန် ဝတ္ထုအရပ်အရာတအ်ဂှ် ဗီုဍေဟ်ကဵုဍေဟ် နွံဒၟံင်အတိုင်ဂှ်ရ ဗီုလဵုရံင်ရံင်ရ။
သၞိင်ရုပ်တၟိတ်ဂှ် ကောန်င္ၚာ်ဂှ် သမ္တီ သၞိင်ရုပ်မၞိဟ်မွဲမွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး သၞိင်ရုပ်အကာဲအရာမွဲမွဲဒးရ။ အရာဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်ဍေဟ်တအ် ဂွံသမ္တီဒး ကေုာံ ချပ်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် အကာဲအရာဒး၊ အရာဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာ မဖန်ဗဒှ် သင်္ကေတလက်သန် ဗွဲအပ္ဍဲ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ချပ်။
ဝတ္ထုတၟန်ကမြန် ကဵု သၞိင်ရုပ်တၟိတ်ဂှ် ပကဵု ညံင်ကောန်င္ၚာ်ဂှ် ဂွံဆက်အာ ဒတန်ဇမၞော်မၟောဝ်ကမၠိုဟ် ဂတဂှ်ရ။
၂၊ ကဆံင်ကိုပ်ကၠာကမၠောန် (နူ ၁၊၅ သၞာံ စဵုကဵု ၂-၆ သၞာံ)
ဇမၞော်မၟော်ဂှ် နူကဵု မကၠိုဟ်ခၠင် မဆေင်ကဵု ကာယဂှ် ဒှ်ကၠုင် ပရေင်ရပ်စပ် မဆေင်ကဵုစိုတ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ကဆံင်ကိုပ်ကၠာကမၠောန်ဏအ်ဂှ် ကောန်င္ၚာ်ဂှ် ခၞံဗဒှ် သင်္ကေတလက်သန် ဗွဲအပ္ဍဲ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ကောန်င္ၚာ်ဂှ် ချပ်လေပ်ကၠုင်ရ။
ပ္ဍဲကဵု ကဆံင်ကာလဏအ်ဂှ် ဒှ်ကဆံင်မဇၞော်မောဝ် အစောမ်သတိသင်္ကေတလက်သန်ဂမၠိုင်တုဲ ဂၠးကဝ်တၟိ စပံက်ကၠုင်ရ။ ကမၠိုဟ် ပ္ဍဲကဵုကောန်င္ၚာ်ဂှ် နူကဵုအခိင်လၟုဟ် ကဵု ဂတဂှ် ၜါပိသၞာံဂှ် ဒှ်အရာမဆေင်စပ်ကဵု သင်္ကေတလက်သန်ဂမၠိုင်ရ။
ကသပ် (ဝါ) အရာကောန်င္ၚာ်ဂှ်မချပ် ပ္ဍဲကဵုကာလဏအ်ဂှ် ဒှ် ဝါဒအတ္တဗဟဵု (egocentrism) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ကောန်င္ၚာ်ဂှ် ကံက်အဓိပ္ပါယ်ပွဳပွူဂၠးတိဏအ် နူကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင်ဇကုဇကု။
ကသပ် မချပ် နကဵုဝါဒအတ္တဗဟဵုဂှ် မနွံကဵု လက်သန် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။
၃၊ ကဆံင်ပကတိကမၠောန် (နူ ၇ သၞာံ စဵုကဵု ၁၀-၁၁ သၞာံ)
ဒဒှ်မချပ် နကဵုမဆ ညာတ်ကေတ် နကဵုမတ်တအ်သၟးဂှ် တတ်ၜက်အာတုဲ ကသပ်မနွံကဵု ယုတ္တိ ကေုာံ abstract တအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်မာန်ကၠုင်ရ၊ ဆဂး ဆအရာမနွံကဵု ပကတိ ပ္ဍဲကဵုပွဳပွူတအ်ဟေင် ဍေဟ်တအ် ချပ်ကေတ်မာန်ရ။
ဒဒှ်မချပ် နကဵုဝါဒအတ္တဗဟဵု (ဝါ) ဒဒှ်မချပ် မကံက်အဓိပ္ပါယ် နူကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင်ဇကုဇကုဂှ် အောန်စှ်ေ၊ တုဲပၠန် ဒဒှ်မချပ် မကံက်အဓိပ္ပါယ် မ္ၚးပရေင်ဒုင်စသိုင်ဇကုဇကုဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ အဓိပ္ပါယ်ဍေဟ်ဂှ် ကသပ်ကောန်င္ၚာ်ဂှ် မချပ်ဂှ် ဟွံတန်တဴဒၟံင် ဆဗဗဵုမတ်ဝတ္ထု (subjective point of view) တုဲ ပြံင်လှာဲကၠုင် ဗီုပြင်မချပ်ကတဵုဒှ်ကၠုင်မာန်ရ။ ဖေဂျေတ် ညးဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ကောန်င္ၚာ်ဂှ် ဥပမာ ပ္ဍဲကဵု ဒတန်ကဆံင်ဏအ်မ္ဂး ဍေဟ်ကၠိုဟ်ကၠုင် ဒဒှ်မထိင်ဒဝ်လဝ်အတိုင်တြေံ (Conservation) အဓိပ္ပါယ်ဍေဟ်ဂှ် ဍေဟ်တီကေတ် အရပ်အရာတအ်ဂှ် ၜိုန်ရ ဒးဒုင်ပြံင်လှာဲအာကီုလေဝ် နွံဒၟံင်အတိုင်တြေံဖိုဟ်ရ။ ဥပမာ ဂလိုင်ဍာ် မနွံဒၟံင်ဂှ် ပြံင်စုတ် ပ္ဍဲကဵု ခေါက် ဂၠိင်ဂၠိင်ကဵုဒှ် ပြံင်စုတ် ပ္ဍဲကဵု ခေါက်ဇၞော်ဇၞော်ဂၠေအ်ဂၠေအ်ကဵုဒှ် ဂလိုင်ဍာ်တြေံဂှ် နွံဒၟံင်အတိုင်တြေံဂှ်ရ။ အဓိပ္ပါယ် ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ်ဂှ် ကောန်င္ၚာ်ဂှ် ဍေဟ်တအ် ချပ်ဂတးဂတန် (reveriblity)၊ ဍေဟ်ကလေင်ချပ် အကာဲအရာမတုဲကၠုင်တုဲ ကၠိုဟ် အရာမကတဵုဒှ်လဝ်။
၄၊ ကဆံင်လဒက်ပတန်ကမၠောန် (နူ ၁၁ သၞာံ စဵုကဵု ၁၅-၁၆သၞာံ)
ပ္ဍဲကဵု ဒတန်ကဆံင်ဏအ်ဂှ် ကသပ်ယုတ္တိ ကေုာံ သ္ၚေဝ်မၠာ်နာနာ (advanced abstract thinking) တအ်ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲရ။ ကောန်င္ၚာ်/ညးသၟတ်ဂှ် လၟုဟ်မ္ဂး ချပ်ပ္ဍဲအရာမွဲမွဲ ပရူမွဲမွဲ ဆပ္ဍဲကဵုဝတ္ထုပကတိသၟး ဟွံသေင်ရ၊ အရာမညာတ်ကေတ် နကဵုမတ်ဟွံမာန်၊ အရာမဒးကၠိုဟ်ကေတ် ပ္ဍဲစိုတ်တအ်လေဝ် ချပ်မာန်ကၠုင်ကီုရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍေဟ် ခၞံဗဒှ်ပတိုန် တေသြရဳဍေဟ်ကေတ်တ်၊ ဍေဟ်ကလေင်ဗစာရဏာ ပ္ဍဲကဵုကသပ်ဍေဟ်မာန်ကၠုင်ရ။ ကမၠောန်အဓိကဂှ် သွက်ဂွံလုပ်သီကသပ် မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ်ပေင်င်ဂှ် ဍေဟ် စကၠောန်ကမၠောန်ရ။
နိဿဲ
စိတ္တဗေဒ စိတ္တဇဇမၞော်မၟောဝ်
သိယဵု၊ ကျာ်စေတဳ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်ထဝ်
ကျာ်သိယဵု (ဝါ) ကျာ်ဣသိယဵု (Kyaiktiyo Pagoda, (မြန်မာ: ဆံတော်ရှင်ကျိုက်ထီးရိုးစေတီတော်မြတ်) ဝွံ ဒှ်ကျာ်မၞိဟ်မတီဂၠိုင်တုဲ ဒှ်ဒၞာဲ ညးလ္ၚောဝ်ကျာ်တအ် မကၠုင်ဗဵုလ္ၚောဝ်ဂၠိုင် မနွံ ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ကျာ်ထဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်ရ။ ကျာ်စေတဳသွတ် မနွံသမၠုင်(7.3 m) ဂှ် ဒက်လဝ် လတူတၟအ်ကလောအ်တုဲ တၟအ်ကလောအ်ဂှ် ညးကြောပ်လဝ် နကဵုထဝ်ခတှ်ေရ။
အတိုင်ဝင်ကျာ်မ္ဂး ကျာ်သိယဵုဝွံ ညးသၠိုင်စုတ်လဝ် ဓါတ်သော်ကျာ်တြဲ။ တၟအ်ခဍုန်ဒၟံင်ဂှ် ဒစဵုဒစး ဒြဟတ်ဇရောတ်တုဲ ဟွံဒတုံစှ်ေ ခက်ယဵုဒၟံင်လတူတၟအ်ဇမၞော်မွဲရ။ တၟအ် မဒက်လဝ်ကျာ်စေတဳဂှ် နွံလတူ ဒဵုကျာ်သိယဵုရ။ ပ္ဍဲကဵုဝင်ကျာ်ဂှ် ညးဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် သၟိင်အိန် ဂၠာဲကေတ်နင် တၟအ် မတုပ်ကဵု က္ဍိုပ်ရသိတုဲ ကၠုင်ဖ္ဍုန်စုတ်လဝ်တုဲ နကဵုဣဓိအနုဘဴကျာ်ဂှ် ပကဵု ညံင်တၟအ်ဂှ် ဟွံဂွံဒတုံစှ်ေဗင်ရ။ ကျာ်သိယဵုဝွံ ပၞောဝ်ကဵု ကျာ်ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီုပံင်ကောံဗၟာမ္ဂး ဒှ်ကျာ်မၞိဟ်မကၠုင်ဗဵုလ္ၚောဝ်ဂၠိုင်အိုတ် မရနုက်ကဵုပိ ကြဴနူ ကျာ်လ္ဂုင် ကဵု ကျာ်မဟာမျာတ်မုနိ။
ပ္ဍဲဒၞာဲတၟအ်ကလောအ်ဇၞော် မခ္ဍုန်ဒၟံင်ဂှ် ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် မၞိဟ်ဗြဴ ညးဟွံကဵုတိုန်၊ ညံင်မၞိဟ်ဗြဴ ဟွံဂွံတိုန်စိုပ်ဂှ် ပၟင်ပၟဲတအ် မင်စဵုဒၞာဒၟံင်ရ။ မၞိဟ်ဗြဴတအ်ဂှ် ဂွံအာဗဵုလ္ၚောဝ် ဒၞာဲမ္ၚး လပါ်သၟဝ် ဒၞာဲမသြိုင်ကၠောန်လဝ်ဂှ်ရ။
နိရုတ်
ယၟုကျာ်ဝွံ ဒှ်ယၟုဘာသာမန် ယဵု ဂှ် မလ္ဇံက်လဝ် လတူမွဲမွဲ၊ သိ ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ပတှ်ေကေတ် ကၠုင်နူ ဣသိ၊ ရံင်ကဵု ဗီုပြင်တၟအ် မတုပ် ကုက္ဍိုပ်ရသိတုဲ ကဵုလဝ်ယၟုကျာ်သိယဵု (ဝါ) ကျာ်ဣသိယဵု ရ။
နကဵု နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ ညးညာတ်ကေတ် စပ်ကဵု ယၟုဍုင်ကွာန်၊ ယၟုမန်တြေံတအ်တုဲ တေသြရဳ ညးကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပိသာ်၊ ပၞောဝ်ကဵုပိသာ်ဂှ် ယၟုဒေသကွာန်မန်လ္ၚဵုဂှ် ပ္ဍဲကဵုမန်ဂှ် ဆက်ပြံင်လှာဲအာဒၟံင်ကီုလေဝ် ပ္ဍဲကဵုဗၟာဂှ် ဆက်ထိင်လဝ် အတိုင်တြေံနွံရ။ ဥပမာ ယၟု ဍုင်လ္ဂုင်၊ ပ္ဍဲကဵုဗၟာဂှ် (ဗွဲတၟေင်ယၟုကျာ်လ္ဂုင်) ဂှ် ရွှေတိဂုံ/ကျိုက်တိဂုံ မြဴသာ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ်ရ။ ဗွဲစၟတ် ကျိုက်တိဂုံ ဝွံ ကၠုင်နူအရေဝ်မန် ကျာ်တိဂုင်။ ညံင်ရဴဂှ်ကီု ဍုင်မတ်မလီုဂှ် ဗီုဗၟာ မော်လမြိုင် ဂှ် ပ္ဍဲလိက်တြေံ ပိုယ်ဂွံဆဵုကေတ် မုဟ်လမၠီု ရ။ ဟိုတ်ဂွံဒှ် ဗီုဏအ်ဂှ် မန် ကဵု ဗၟာ စုက်လုက်ကၠုင် ရေင်သကအ် နူကဵု မန်ခေတ်တြေံတေအ်ရတုဲ ယၟုဒေသမန်တအ်ဂှ် နူကဵု ခေတ်တြေံတေအ်ဂှ် ဗၟာတအ် ဗီုညးပ္တိတ်ရမ္သာင်ဂွံဂှ် ညးတအ် ပ္တိတ်တုဲ ကော်ဒၟံင်ရ။ ဟိုတ်နူဒှ် ယၟုညးတအ် ဟွံသေင်တုဲ ပ္ဍဲညးတအ် ဟွံပြံင်လှာဲ၊ တုဲပၠန် နူကဵု လိက်မန်ခေတ်တြေံ၊ (ဍုင်သဓီု) စိုပ်အာ သၟဝ်တဲဗၟာတုဲ အရေဝ်မန်ဂှ် လဆောဝ်မ္ဂး လ္ၚုသုန်ဂြာံအာ၊ လဆောဝ်မ္ဂး ကလေင်ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်ပၠန်၊ လိက်ဗၟာဂှ် နူကဵု ညးတအ် သီဂွံဍုင်ဗုကာံ နူတဲမန်တုဲ လိက်ညးတအ် ဟွံဒးဘဲ ဆက်ထိင်အာဒၟံင် အတိုင်ဂှ်တုဲ ယၟုတအ်ဂှ်လေဝ် တန်ကြန် သှ်ေၜက် အတိုင်ဗီုတြေံဂၠိုင်ကီုရ။ ညးထံက်ရံင်ကဵု တင်ဂၞင်ဏအ်တုဲ ယၟု ကျာ်သိယဵု ဂှ် ဗၟာတအ် ကော် ကျိုက်ထီးရိုး၊ ကျိုက် ဂှ် ကျာ်၊ ထီး ဂှ် နကဵုလညာတ်ညး ကၠုင်နူ အရေဝ်မန် တဳ/တိ မဂွံအဓိပ္ပါယ် တၟအ်။ ရိုး ဂှ် ဒှ်အရေဝ်မန် ယဵု။ တုဲပၠန် ယၟုကျာ်ဗီုမန်ဂှ် ကျာ်ဣသိယဵု ဏအ်ဂှ်လေဝ်၊ ဣသိ ဏအ်ဂှ် ထေက်ကဵု ဒးဗ္စာရဏာညိရ။ ယဵု ဂှ် ဒှ်မကြိယာတုဲ နကဵုအခိုက်လိက်မန် ပ္ဍဲအရပ်အရာ (နာမ်)မွဲမွဲမ္ဂး ဒးစကာမနာမ်ဟေင်ရ။ သရောပ်ဖအိုတ်တုဲ အရာမဒှ်မာန်အိုတ် ညးစှ်ေစိုတ် ယၟုကျာ်ဣသိယဵု ဝွံ နူတမၠာတေအ် ကျာ်တိဣဝဵု၊ ယၟုဏအ်ဂှ် မၞိဟ်ဗွဲကြဴတအ် ဟွံကၠိိုဟ် အဓိပ္ပါယ်တုဲ တိဣ ဂှ် သၠုင်ထောအ် ဣသိ။ တုဲ ယၟုကျာ်ဂှ် ဒှ်အာ ကျာ်ဣသိယဵု။ သာ်ဂှ်ဟွံသေင် နူတမၠာတေအ်ဂှ် ကျာ်တဳယဵု ဗီုမန်ဂှ် ဗွဲကြဴဒှ်အာ ကျာ်သိယဵု။ အဓိပ္ပါယ် ယၟုကျာ်ဝွံဂှ် ကျာ်တၟအ်မခ္ဍုန်လ္ဇံက်လဝ်။
ဝင်ကျာ်
အတိုင်မချူလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဝင်ကျာ်မ္ဂး အခိင်ကာလကျာ်တြဲ မဂ္ၚေင်ဒေသစာရိဂှ် ရသိတိဿ ကလိဂွံဓါတ်သော်ကျာ်တုဲ ညးစွံလဝ် လတူက္ဍိုပ်ညးရ။ ဓါတ်သော်ဂှ် ရသိတိဿ ကဵုသၟိင်ဨကရာဇ်တုဲ ကဵုပ္တန်စွံလဝ် ပ္ဍဲတၟအ် မတုပ် ကုက္ဍိုပ်ရသိ။ ဨကရာဇ်ဂှ်လေဝ် ဒှ်ကောန်ဝိဇ္ဇာဓိုရ် ကေုာံ နာ်မွဲတုဲ ဒှ်ညးမနွံဣဓိအနုဘဴမွဲတၠကီုရ။ နကဵုအရီုအဗင် သၟိင်အိန်ဂှ် အာဂၠာဲနင် တၟအ် နူၜဳမှာသၟိဒ် မတုပ် ကုက္ဍိုပ်ရသိတုဲ ကၠုင်လ္ဇံက်လဝ် ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ်တုဲ ပတန်လဝ်ကျာ်ရ။ နူကဵု ကျာ်က္ၜင် ဂွံစိုပ် ကျာ်သိယဵုဂှ် နွံ ၜိုတ် 300 m။
ဓဝ်ပတှ်ေ မၞိဟ်တအ် နွံမွဲပၠန်ဂှ် မၞိဟ်မွဲ နူကဵုသၞေဟ်ကပေါဝ် ယဝ်ရဂွံကွာ်တိုန် ဗဵုလ္ၚောဝ်ကျာ် ပိအလန် အပ္ဍဲပွိုင်မွဲသၞာံမ္ဂး ပရေင်ထတ်ယုက်ခိုဟ်၊ ယဲဘဲလာဲလေင်ရ။
လညာတ်သိပ္ပံ
thumb နကဵုလညာတ် သိပ္ပံမ္ဂး တၟအ်ဂြနိတ်(granite)တအ်ဂှ် ဗွဲကိုပ်ကၠာ ကတဵုဒှ်ကၠုင် မွဲကလောအ်ဇၞော်ဇၞော် မနွံကဵု ကတေင်ကရောင်ရ။ ဗွဲကြဴ ဟိုတ်နူကဵု ရာသဳဥတု ဗီုကဵု ဍာ်တအ်တုဲ ဒၞာဲကတေင်ကရောင်တအ်ဂှ် ထကးပရေက်တုဲ ဒှ်ကၠုင် နကဵုကလောအ်ကလောအ် နကဵု ဗီုပြင် နာနာသာ်ရ။ နူကဵု သၞာံ ဗဳလဳယာန်ညိည မလောန်ကၠုင်တေအ်ဂှ် ခတှ်ေတေက်တောနိက် (tectonic plate) ဆုဲပြံင်တုဲ ခတှ်ေမွဲကုမွဲ ဓရိုဟ်ရေင်သကအ်တုဲ ကရောင်ဒဵုယောမဗမံက် ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ တၟအ်ဂြနိတ်တအ်ဂှ် စိုပ်ကၠုင် ဒၞာဲဂှ်။ ညံင်ရဴဂကူတၟအ်ဂြနိတ် ကျာ်သိယဵုဂှ် ပ္ဍဲကဵုဒေသဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ စပ််ကဵု ဏေန်တကဲဒၟံင်တုဲ မုဟိုတ် ဟွံဒတုံစှ်ေရောဂှ် ဟိုတ်နူကဵု အသိင်ဒြဟတ်ဇရောတ် ကေုာံ လျိုင်တၟအ်ဗွဲလတူဂှ် သၟဟ်ဒၟံင်တုဲ တန်တဴထဍုန်ယဵုလဝ် ဒၞာဲဂှ် သီုဟွံဒတုံစှ်ေရ။
စမြိုင်လဒက်ပတန်
လတူတၟအ်ဇၞော်မွဲမ မဖျေဟ်လဝ်ထဝ်ဂှ် ဒက်လဝ် စေတဳသွတ်မွဲတၞုင်၊ တၟအ်ဂှ် မနွံသမၠုင်ၜိုတ်25 ft တုဲ ဗွိုက် နွံ50 ftရ။ ကျာ်စေတဳ မဒက်လဝ် လတူတၟအ်ဂှ် နွံသမၠုင်ၜိုတ် 7.3 m။ တၟအ်သၟဝ်ဂှ် ဒှ်တၟအ်မကတဵုဒှ်ကၠုင် နကဵုသဘာဝတုဲ တၟအ်မဍုန် (ဝါ) မယဵုလဝ်လတူဂှ်ကဵု တၟအ်သၟဝ်ဂှ် ဟွံဆက်ဒၟံင်ရေင်သကအ်ရ။ တုဲပၠန် တၟအ်မဍုန်ယဵုဒၟံင်လတူဂှ် နွံကဆေဝ်စှ်ေဒၟံင် လပါ်ဗင် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
ပ္ဍဲကဵု ဗဒါဲဗဒါဲ ကျာ်သိယဵုဂှ် ကျာ် ကေုာံ သ္ၚိဒေဝတဴလေဝ် နွံတဴဗွဲမဂၠိုင်ဂၠင်ရ။
ညးလ္ၚောဝ်ကျာ်
ကျာ်သိယဵုဂှ် ဒှ်ကျာ်ညးမကၠုင်ဗဵုလ္ၚောဝ်ဂၠိုင်တုဲ သီုဒှ်ဒၞာဲမၞိဟ်မကၠုင်ဝေင်ဂၠိုင်မွဲဒၞာဲရ။ ပ္ဍဲဒၞာဲဇိုင်တၟအ်မဒက်လဝ်ကျာ်ဂှ် ကၟာတ်စဵုလဝ် ဟွံကဵုအခေါင် ကုမၞိဟ်ဗြဴလုပ်ရ။ သဘင်ကျာ်ဂှ် ညးစၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲဗပေင်ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် (ဂိတုမာတ်) တုဲ ပ္ဍဲအရှာံကျာ်ဂှ် ညးကၠောန်သဘင်ပူဇဴဍေန်ပၞာင်သ္ဍဴ။
၁၃။ ပရောဣသိဇၞော်တိဿ အာပဒတဴပ္ဍဲဒဵုလၟဇရေင်ကျာ်ဣသိယဵု
<mapframe latitude="17.481618" longitude="97.098224" zoom="12" width="400" height="300" align="right"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ {     "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 97.098224,         17.481618        ]      }    }  ] } ဣသိကောကဵုဒေံညးၜါ ဒၟံင်အာမွဲစွံတုဲ သီုကဵုသံယောဇိုန် ခက်ဗာန်ပ္ဍဲကောန်ဗၠာဲသူရိယကုမာဂှ် လွဳပရာဗစဖျူင် ဒုင်သဇိုင်တုပ်သၟဟ်ကဵု ကောန်အရင်ကီုရ။ ဣသိတိဿလေဝ် ဃောဒၟံင်မွဲစွံဂှ် ကသပ်မြဴသာ်ဝွံ ကတဵုဒှ်တိုန်ရ။ "အဲဒၟံင်ပ္ဍဲဌာန်ဏအ်ဂှ် ကြပ်ညန်ကဵု ဍုင်ကွာန်သ္ၚိဌာန်မၞိဟ် ဟွံလုပ်လၟိဟ်ဌာန်လ္ၚုတုဲ ဒးမိင်ဒးညာတ်ဗရုရမျာင်ရုပ်ရဴမၞိဟ် ယှုက်ယှုဲထုဲနှဴကေုာံ အာရီုကာမဂုဏ်ဒှ်ဂွံရောင်။ ဌာန်ဗၠးၜးမၞိဟ် လုပ်လၟိဟ်လ္ၚုလ္ၚန် ဂွံၜေါန်ဒဴအာမ္ဂး ဒးရးခိုဟ်ဟာ ဟွံတီ၊ သွက်ဂွံဂၠိုက်ဂၠာဲစမ်ၜတ် ဌာန်ဇမ္ၚောဲ အဲဒးပတိတ်ဇြဟတ်ရောင်" ဂးတုဲ၊ ကာလဂှ် လဴထ္ၜးစပရောပရာကဵုဒေံဂှ်ရ။
ဣသိဒေံဂှ်လေဝ် ဟွံဆေဝ်ဒဝ်တုဲ ဣသိဇၞော်ဂှ် တိတ်အာဂၠာဲဒၞဲါဌာန်လ္ၚုရ၊ အာဂဆဵုဒးဂြိုပ်ဇၞော်တန်ကဵုတန် ဒဵုဇၞော်ဗင်ဇြဟ်ထပ်ကဵုထပ် ကြုင်လဂေါဝ်စောဝ်မြံင် ဂေတ်ကၠောံသက်ပ္တောံဟွံမွဲတုဲ၊ တၟံဒဵုဂရော်ဂၠိုင်ဂၠင်တံဂှ်လေဝ် ဒှ်ဒၞဲါလ္ၚလ္ၚန် ဟွံညန်ကဵုမၞိဟ်ဂမၠိုင်ရ။ ဒၞဲါဌာန်ဏအ်ဂှ် မၞိဟ်ဂွံဂံင်ပဒတဴ သ္ၚိတ်သ္ၚိတ်ဇြဇြဟွံမွဲတုဲ ပူဂဵုရနုက်ဗပေင်ပါရမဳဂမၠိုင်ဟေင် ဒၟံင်မာန် ပဒတဴထေက်ကြိုက်ရ။ တၠရသိဂေတ်ဂေင် ဂၚေင်ဂၠိုက်ဂၠာဲစမ်ၜတ်ရံင်ဒၞဲါဝါ သ္ဂောံဆဵုညာတ်ကေတ်အကာဲအရာတၞဟ်ဟ်သာ်တုဲ ကာလဂှ်အတိုင်ကသပ်ပၟိက်စိုတ်ဒှ် ဂေတ်စိုပ်အာဒဵုလၟကဵု ဒဵုကျာ်ဣသိယဵုလၟုဟ်ဂှ်ရ။
(ကၠာဟွံဂွံယၟု ဒဵုဣသိယဵုဏီဂှ် ဒဵုကုလပဗ္ဗတဂးယၟုရ)။ တၠရသိအာဆဵုညာတ်ဒး ဌာန်မသပ္ပါယ် ဒၞဲါဝါဍိုက်ပေင်ကဵုဌာန်လ္ၚု မပ္တံကြုင်လဂေါဝ် စောဝ်မြံင် ပလိုင်အိန်ကြုင်ဗ္တီထီုဂိုဟ် လိုဏ်ဥမင်၊ ဂိုဟ်ပါင်ခ္ဍာ် ဍာ်ဂရိုဟ် ဍာ်ဝင်လယိုတ်ဇြုင်ကေတ်ဒးရး သ္အးဇ္ၚးနူ မလိုက်ခြပ် ရပ်စပ်ဟွံအိုတ် ဒးကဵုစိုတ်ကီုရဂးတုဲ သွက်ဂွံပြံင်ကၠုင် ဒၞဲါဏအ်ဂှ် ဖျေံလဝ်စိုတ်ရ။ ဒၞဲါဒေသဝွံ ဒှ်ဒၞဲါမဍိုက်ပေင်ကဵုဌာန်မ္ၚဵု ဗဗွဲကဵုတၠရသိခၟဳ သာမဏီတံ ဂပ်ဝ်လဟိင်ကဵုစိုတ် ညးမဂၠာဲသ္ၚဳဓဝ် မၞုံကဵုအသဝ်ဂုဏ်ဂြိုပ်တၞဟ်ဟ်သာ် ဂီုကၠီုဍိုပ်ဍဴ ပဒတဴထေက်ရောင်ဖျေံစိုတ်သာ်ဏအ်တုဲ ကလေင်စဴကၠုင် ဒဵုကျာ်ဂြင်နာ် လဴပူမှ်စ ပရောပရာကဵုဒေံဇကုရ။
ဒေံဂှ်လေဝ် ဟွံစဵုဒၞာနကဵုဒွါပါင်ကာယတုဲ မိပ်စိုတ်ဗွဲမလောန်ကီုရ။ တၠရသိတိဿဂှ် အတိုင်ကသပ်ဇကု မပြံင်ဒၞဲါဝဲါဂှ် အာလဴပတီမိအံက်အပါအံက် ပ္ဍဲဍုင်သုဝဏ္ဏဘုံမၞုံယၟု သုဘိန္နဂရဂှ်တုဲ မိမၜါလေဝ် သ္ဂောံဆဵုညာတ်ကေတ်ကောန်ဂၠုတၠရသိ သ္ပဝတ်ဖျေံက္ဍိုပ်အိုတ်ရ။ ပရောဒဒှ်အိုတ်သီုလဴပတီတုဲ ကလေင်စဴကၠုင်ဌာန်ဒၟံင်ဇကုဏံရ။ ဣသိတိဿလေဝ် ဟီုဗကန်ဖျန်ကဵုဒေံဇကုတုဲ၊ ကာလဂှ် ကော်ဂွံကောန်ဗၠာဲဇကုမွဲ သီုကဵုအပေါတ်ခၟဳဣသိဂှ်သီဂိုင် ယိုက်ကေတ်ဗွဲမ္ဒးရး တိတ်အာနူဒဵုကျာ်ဂြင်နာ် ကွာ်ယောန်ဂံင်ဂံင် ပြံင်ကၠောံအာပဒတဴ ပ္ဍဲဒဵုလၟတေံရောင်။
ပ္ဍဲဒဵုကျာ်ဂြင်နာ်ဂှ် သှေ်ဒၟံင်ဣသိသဳဟမွဲဓဝ်ရ။ ဆ္ဂးဂှ်လဆောဝ်လဆောဝ် အာဗဵုလ္ၚောဝ်ကောဇကု ပ္ဍဲဒဵုလၟ၊ ဆၜိုတ်ဒၞဲါမသပ္ပါယ် ဂေတ်ဂဲါပၠေင်ကၠေံကဝိုင် လဆောဝ်လဆောဝ် ခဍိုင်ဂေတ်အာဒဵုကျာ်ဇြဲက္ၜင် အာစင်ခြင်သ္ၚဳရံင် ဒၞဲါတြေံ ဒၞဲါတၟိဗၞတ်စှ်လှေ်မွဲလှေ်တုဲ ဗွဲကြဴဏအ် ပဒတဴပ္ဍဲဒဵုကျာ်ဂြင်နာ်လၟိန်ရ။ ဓဝ်ဝိပဿနာကမ္မဌာန် ဒးကဵုဂၠံင်ဍာန်ကျာ်ဂှ်လေဝ် မၠာ်သ္ၚဳလွဳပရာပ္တိတ်ဇြဟတ်လၟိုန်ရ။ ဣသိဇၞော်တေံဂှ် ဟိုတ်နူဂဝိင်ဂဝဲါနွံဒၟံင် ပ္ဍဲကောန်ကပှ်စကီု ပ္ဍဲကဵုဂကူမည်ကီုတုဲ မိက်ဂွံပတန်ဍုင်ကဵု ကောန်ဇကုဂှ်ရ။ ဆၜိုတ်ဂွံအခိင်သၠးၜးဂှ် လၟေင်ဒ္ဂေတ်ဝတ် ထေက်ကြိုက်ကဵု ကောန်သၟိင်တံ ဒးပကတ်ကဵုကွတ်ပညာ ထ္ၜးဂၠံင်တြဴကဵုကောန်ဗၠာဲဂှ်ရ။
၁၄။ ပရောဒဵုကျာ်ဣသိယဵုဒဵုကဵုလၟ
လပါ်ဒိုဟ်ဨသာန်ဒဵုကျာ်ဣသိယဵု ခရာၜိုတ်ပိဖါ (၃ ဖါလုင်) ဂှ် ဒဵုလၟမ္ဂးယၟုရ။ ပရောဒဵုလၟ ဣသိတိဿပြံင်အာဂှ် သာ်ဏအ်မဒှ်လၟေင်အတိက်တေံရ။ ကၠာဣသိတိဿ ဟဂွံကၠုင်စိုပ်ဒဵုဏအ်ဏီဂှ် ကိုပ်ကၠာတေံ လၟမွဲဂေတ်ဂေင် ဂၚေင်အာကၠုင်အြကာဒဵုဗင်ဇြဟ် ပွီပွူဒဵုဂြိုပ်တံဂှ်တုဲ ဂၠာဲပန်ပှ် ဂစိုတ်ဂယိုင်မပ္တံၜိုင်ဂြာဲဂစေံပၞေံတၞဟ်တၞဟ်သာ် ဂယိုင်အာလမျီု နကဵုကလောန်ကေင်ကာလၟဂှ်ရ။ ကလိဂွံဖျုန်ပှ်ၜိုင်ဂြာဲတံဂှ်တုဲ အာသွံလှာဲဂတးစ ပ္ဍဲကွာန်ကရေင်ဇိုင်ဂြိုပ်ဗလဲဒဵုတံဂှ္ရ။ ကာလလဆောဝ် ဂေတ်ဂဲါအာစိုပ် ဒၞဲါတၠရသိကီုရ။ ဒးကာလမွဲဝါ တၠရသိသ္ဂောံညာတ်ကေတ် ကလောန်လၟဂှ်တုဲ ဟိုတ်နူဆာန်ဍူမၞုံဂှ်ရ ဟီုတွံထ္ၜးပရောဒုဟ်ဒဏ် ကဵုဒလောံဗ္တောန် ကုလၟသွက်ဂွံထောံကၠေံ ကလောန်မိစ္ဆာဇဳဝဂှ်ရ။
ၜိုန်ရတၠရသိ ဟီုတွံဒလောံဗ္တောန် စၞောန်ထ္ၜးဂၠံင်တြဴလဂူ တပ်တးဒးရး ခိုဟ်ကွေံကွေံကီုလေဝ် ကေင်ကာလၟကလောန်ဒုစ္စရိုတ်ဂစိုတ်သတ်ကၟာဲလွဟ် ကံတ္ၚ ရပ်ဗၞုဟ်ဇြင်တံဂှ် ပထောံဟွံဒှ် ပလှ်ဟွံတိတ် လောဲလောဲဏီရ။ ဗၞတ်မွဲအာယုက်စိုတ်စောဲဒၟံင်ဂၠံင်တြဴကေင်ကာလၟဂှ်တုဲ အပေါတ်ဂစိုတ်သတ်မပ္တံကံတ္ၚ လဴ ၜုန် မြ ဗၞုဟ်တံဂှ် ဟွံဂံင်ဗိုတ်ကၠဟ်ကွေံကွေံဏီရ။ မၞိဟ်စိုတ်ဒမြိုဟ် ဂြိုဟ်စာကဵု သတ္တံဗီုဗီုဏံဂှ် တွံဓဝ်စဝ်စုတ်ပ္ဍဲကတောဝ်ဍေံ ဟွံလုပ်လောဲလောဲဂှ် ဒှ်ဓမ္မတာဍေံတုဲ ဂွံဆၜိုတ်ဟီုဖအိုတ်ဝေင်ကျာပါင်ရ။ ဆဂးဂှ် တ္ၚဲကလေင်ဂွံသတိနွံဏောင်ဂှ် တၠရသိချပ်လဝ်တုဲကီုရ။ လၟလေဝ် တိတ်အာနူဘာဂှ်ရ။
နွံပယာံမွဲတ္ၚဲဂှ် လၟပန်ဒးဂြာဲၝောံမွဲ မၞုံကဵုမှံင်ဂဝ်ဂၞဴကြံင်ဍုဟ် ကြပ်ကဵုသၠးဆေင်ကောန်ရ။ ဂြာဲၝောံဂှ် ဒးလဴဂျိလၟလောတ်လဵုအာ ပ္ဍဲဒၞဲါဂှ်တုဲ သီုကဵုနရိုအ်ပၠောဇကု တသိုဟ်ဍာ်ရမတ်ယာံကရောတ် ဂစာန်လမျီု အြကာချိုတ်ကဵုဂျိုင်ရ။ ဃောအာစိုပ်ဒဒိုက် ကံဗတိုက်ကံပရိုက်ဍဵုဍိုက်ဇၞော်ကဵုဇြဟတ်ဂှ် ဂဝ်ဂၞဴပါ်ထကး သၠးဆင်ပတိတ် ကောန်ဂြာဲကၟတ်မွဲ ပ္ဍဲဂတမုက်လၟဂှ်တုဲ မၠာ်သ္ၚဳမံင်ကောန်ဇကု မတ်ဒှ်မံင်တေပ်ပ်ရ။ သဘဴဓမ္မာတမိမ္ဂးဂှ် ၜိုန်ဒှ်တိရစ္ဆာန်ကီုလေဝ် ဟိုတ်ဓဝ်ဇြဟာန် မေတ္တာဇၞော်ကဵုဇြဟတ်ပ္ဍဲကောန်ဂှ်ရ၊ ဃောညန်ကဵုချိုတ်ဂှ် မၠာ်တိုန်မတ်ၜါဒိုဟ် သ္ၚဳရံင်ကောန်ဖဲဖဲ စရိုဟ်ဗြဲမတ်ယာံကရောတ်ဂအိက်တိုန်တုဲ ဂြာဲၝောံဂှ် ဒးပကာဂစိုတ် နကဵုကံပရိုက်လဴဂျိလၟဂှ်ရောင်။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဍုင်ဗၟာ ကဏ္ဍ:ကျာ်စေတဳပ္ဍဲတွဵုရးဍုၚ်မန်ဂမၠိုၚ်
ဂကောံသၚ်သၟတ်မန် - ကွာန်ကအ်ဍောတ်
အဓိဌာန်ဂကောံ (၄) တၚ်
၁။ ဂကောံဝွံ ဒုၚ်သ္ဇိုၚ် ပရေၚ်ဂကူ, ပရေၚ်ဘာသာ, ပရေၚ်သာသနာ, ပရေၚ်ညဳသၟဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပညာတုဲ မ္ဒးရေၚ်တၠုၚ်ဒတုဲဖိုလ် သွက်ပရေၚ်ဂကူ, ပရေၚ်ဘာသာ, ပရေၚ်သာသနာ, ပရေၚ်ညဳသၟဟ် ကေုာံ ပရေၚ်ပညာဟေၚ်။
၂။ ဂကောံ အတိုၚ်မချူဖျေဟ်လဝ် တၚ်ရန်တၟအ် အလုံအိုတ်သီုတအ်ဂှ် ကောန်ဂကောံဂမၠိုၚ် မ္ဒးဆက်ယိုက်ဂၠေၚ်ကေတ်အာတလျိုၚ် စဵုကဵုဍိုက်ပေၚ်ဟေၚ်။
၃။ ဂကောံဝွံ ဒက်ပတန်လဝ်သၟဝ်ဓရ်သၠးပွး, ဗၠးၜးတအ်တုဲ ကုညးလဵုမွဲ အခေါၚ်အုပ်ဓလီု ဟွံမွဲဟေၚ်။
၄။ ဂကောံဝွံ ဍိုက်ပေၚ် မၞုံကဵုဓရ်ညဳသာ ကေုာံရေၚ်သ္ကအ်တုဲ ကုညးမလုပ်ပၠီုပၠာ်ကၠေံ ဓရ်ညဳသာတအ်ဂှ် မ္ဒးဒုၚ်တးပါဲကၠေံဟေၚ်။
တၚ်ရန်တၟအ်ဂကောံ (၅) တၚ်
၁။ သွက်သ္ဂောံဒက်ပတန်အာ ဓရ်ညဳသာ ကေုာံရေၚ်သ္ကအ်မာန်ကီု။
၂။ သွက်သ္ဂောံထံက်ပၚ်အာ ပရေၚ်ပညာမာန်ကီု။
၃။သွက်သ္ဂောံထံက်ပၚ်အာ ပရေၚ်ဘာသာ၊ သာသနာမာန်ကီု။
၄။ သွက်သ္ဂောံရေၚ်တၠုၚ်ဒတုဲဖိုလ် ထိၚ်ဒဝ်မၚ်မွဲကွာန် နဒဒှ်မွဲအခန် မွဲကဏ္ဍကီု။
၅။ သွက်သ္ဂောံပံက်မတ် သၠုၚ်ပ္တိုန်လညာတ် သၚ်ကေုာံကောန်ဂကူမာန်ကီု။
၁၃၇၀ သၞာံ
၁။ ဂိတုစဲပေၚ် (၁၃၇၀) သၞာံဂှ် ဂကောံသၚ်တအ် ကၠောန်ဗဒှ်အသေဟာန် သလှာဲဂတးလညာတ် သၚ်သၟတ်ကွာန်ကအ်ဍောတ်တုဲ သၚ်ဇၞော်ဍောတ်တအ်
ဗွဲမဂၠိုၚ် မွဲဟာန်ကေုာံ သၚ်ပွဳဗွိုၚ်တအ် တိုန်စိုပ်သဳကၠဳကၠုၚ်မာန်အိုတ်တုဲ ဒက်ပတန်ကၠုၚ် ဂကောံမွဲ  'ဂကောံသၚ်သၟတ် ကွာန်ကအ်ဍောတ်' သၟဝ်ဓရ်ညဳသာမွဲမာန်ရ။
၂။ ဂိတုစဲ (၁၂) စွေက်ဂှ် ဂကောံသၚ်သၟတ် ဒုၚ်စဳရေၚ်သၞောဝ် ကေုာံ မူဒမျိုၚ်တအ် ဇရေၚ်သၚ်အာစာ မဟာနာယက၊ နာယက ကေုာံ ကျာ်ဇၞော်အာစာဘာ
ပွဳဗွိုၚ်တအ်တုဲ သၚ်အာစာ၊ ကျာ်ဇၞော်အာစာဂမိၠုၚ်၊ ဒါယကာဂမၠိုင် ကေုာံ ဂကောံသၚ်သၟတ်တအ် စိုတ်တုပ်ရေၚ်သ္ကအ်အိုတ်တုဲ သ္ပဒတန်ကၠုၚ် ဂကောံသၚ်သၟတ် ကွာန်ကအ်ဍောတ် မွဲမာန်။
၃။ ဂိတုပသာ် (၈) စွေက်ဂှ် ဂကောံသၚ်သၟတ် ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်တုဲ စကၠောန်ဗဒှ်ကၠုၚ် တ္ၚဲဍုၚ်မည်ဟံသာဝတဳလီု ပေၚ်(၂၅၀) သၞာံ၊ အလုံပွိုၚ်တိုက်ဍုၚ်လၟိုၚ် ပ္ဍဲဌာန ကျာ်မၚ်ဝ ကွာန်ကအ်ဍောတ်။
၁၃၇၂ သၞာံ
၁။ ဂကောံသၚ်သၟတ်တအ် က္ဍိုက်က္ဍိုပ်တုဲ ကေတ်တာလျိုၚ်တုဲ ကလေၚ်ထပ်ပံက်ဘာ ပ္ကတ်ပ္ကေၚ်ကွတ်ခမ်ပျူတာမွဲဝါပၠန်။
၃။ ထံက်ပၚ်ကဵုဒါန် သဘၚ်အန္တိမအဂ္ဂဇျာပန ကျာ်ဇၞော်အာစာတၠဘဒ္ဒန္တကောသလ္လ(ဗဳအေ)၊ ဘာသုခကာရဳ ဍုၚ်ဗဂေါ။
၄။ ပတိုန်စရာဲ ကွးဘာဥတုကညၚ်သ္ကေက်သ္ကာ ညးမကလိဂွံလာဘ်ဂုဏ်တၟေၚ် နူပွိုၚ်တိုက်လၟိုၚ်ဂမၠိုင်။
၅။ ကၠောန်ဗဒှ် တ္ၚဲဍုၚ်မည်ဟံသာဝတဳလီု မရနုက်ကဵု (၃) ဝါ။
၆။ ကၠောန်ဗဒှ် ဂကောံသၚ်ဂမၠိုင် ကလအ်ပူဇဴအာစာ ကေုာံ ဒုၚ်ဂိုၚ်ကေတ်ဩဝါဒ။
၁၃၇၃ သၞာံ
၁။ ဂကောံသၚ်သၟတ် ကၠောန်ပ္တိတ်လိက်ကၞပ် ‘ထ္ၜးဂၠံၚ်နဲသုၚ်စောဲအေန်တာနာတ်’ တုဲ တြးပတိတ်လဝ် ပ္ဍဲတွဵုရးဍုၚ်မန်။
၂။ ဂကောံသၚ်သၟတ် ကှ်ေချူပ္တိတ်လိက်ကၞပ် ‘လျးအရံၚ် ပါရာဇိကဏ်ကှ်ေ’ သွက်တန်ဓမ္မာစရိယတုဲ ဂွံအခေါၚ်ရီုဗၚ် သၚ်မန်ကတ်လိခ်ပရိယတ္တိ တန်ဓမ္မာစရိယ။
၃။ ဂကောံသၚ်သၟတ် ကေတ်တာလျိုၚ်တုဲ စပံက်ဗ္တောန်ကၠုၚ် ဘာမန်ဥတုကညၚ်အခိၚ်ဗ္တမ်တုဲ မိမညးဇၞော်ညးဍုၚ်ကွာန်ကီု သီုကဵုညးဟွံကလိဂွံ အခေါၚ်ဗ္တောန်လိခ်မန် ပ္ဍဲအခိၚ်တ္ၚဲတအ်ဂှ်လေဝ် ဂွံအခေါၚ်ဗ္တောန်လ္ၚတ်မာန်ကၠုၚ်။
၄။ ဂကောံသၚ်သၟတ် ကေတ်တာလျိုၚ်တုဲ ဆက်ပံၚ်ဗ္တောန်အာ ပ္ကတ်ပ္ကေၚ်ကွတ်ခမ်ပျူတာ ဗွဲလၟေၚ်လၟေၚ်သၞာံကီု။
၁၃၇၄ သၞာံ
၁။ ဂကောံသၚ်သၟတ် ထပ်ချူကှ်ေ တက်တြးပ္တိတ်လိက်ကၞပ် ပါဠိမူကှ်ေ ‘လျးအရံၚ် ဓမ္မသၚ်္ဂဏဳကှ်ေ’ သွက်တန်ဓမ္မာစရိယတုဲ ကဵုဒါန်ဓမ္မဒါန သွက်သၚ်အလုံဂကူမန် ညးမကတ်မံၚ်လိခ်ပရိယတ် တန်ဓမ္မာစရိယတအ် စဵုကဵုပွိုၚ်တ္ၚဲဏအ်ဝွံရ။
၂။ ဂကောံသၚ်သၟတ် ကလိဂွံအခေါၚ်ဇရေၚ်တၠမူ အာစာနာဲအံက်ပိုၚ်တုဲ ကၠောန်ပ္တိတ်ကဝး (DVD) ဗ္တောန်လိက်မန် ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂၠၚ်မာန်ရ။
ဝဳရဟံသာ
ဝဳရဟံသာ (Vīrahaṁsā) ဝွံ ဒှ်တဆိပ်ကြာ ဂကောံမန်နာနာတအ် မပံင်ကောံတုဲ မဇိုန် ကုညးမတဝ်စၞေဟ်ကၠုင် သွက်ဂကူမန် သဂွံဗၠးၜး ဗွဲတၟေင် ကုညးမဍိုက်ပေင်တဴကဵု လက်သန်ဝဳရ ပိသာ် မတွဟ်ဂး မဂံင်သကာ၊ မဇၞော်ကုလွဳ၊ မစဳကၠးချိုက်ဗဒက်တအ်ရ။ တဆိပ်ကြာဝွံ လညာတ်နူတမ် ကၠုင်နူ ဂကောံထံက်ပင်ဗော်ဍုင်မန်တၟိဂမၠိုင်တုဲ နူဂှ်မွဲကဆံင် ကသေအ်ကၟဝ်ကေတ် ဂကောံမန် ဍုင်နာနာ ဗွဲတၟေင် ဂကောံမန် မနွံဍုင်သအာင်ဂမၠိုင်တုဲ ကၠောန်ဗဒှ်လဝ်ရ။ အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် တဆိပ်ကြာဝွံ ဇိုန်ဏှင်ကဵုလဝ် ဥက္ကဋ္ဌဇၞော်ဂုဏ်တၟေင် နာဲထဝ်မန် ပ္ဍဲ ၂၅ အံက်တဝ်ဗါ ၂၀၂၁ ပ္ဍဲကဵု ကွာန်ဝင်က ပ္ဍဲသ္ၚိနာဲထဝ်မန်ရ။ အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ဂကောံမပါလုပ် သီုဖအိုတ် ၁၉ ဂကောံ - တရဴအအာ၊ ဂကောံမန်ရီုမန် (USA)၊ ဂကောံပုညကာရဳ အလုံဍုင်ဂျပါန်၊ ဂကောံမန်ဍုင်သေင်ကာပူ၊ ဂကောံထံက်ပင်ရီုဗင်ဂကူမန် ကိုဝ်ရဳယာ၊ ဂကောံထံက်ပင်ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဗဟဵု၊ ဂကောံပူဗိုင်ထံက်ပင်ဗော်ဍုင်မန်တၟိ၊ ဂကောံထံက်ပင်ဗော်ဍုင်မန်တၟိအနာဂတ်မန်၊ ဂကောံမန်ပံင်ကောံ အလုံဍုင်ပေါက်ကေတ်၊ ဂကောံသၟတ်အနာဂတ်ထံက်ပင်ဗော်ဍုင်မန်တၟိ၊ ဂကောံအရီုအဗင်ထံက်ပင်ဗော်ဍုင်မန်တၟိ၊ ဂကောံသၟတ်အနာဂတ်မန်၊ ဂကောံပၠတရဴဂကူမန်၊ ဂကောံမှာဇန်ထံက်ပင်ဂကူမန်၊ ဂကောံထံက်ပင်ဗော်ဍုင်မန်တၟိလဂံါရာမည၊ ဂကောံပရဟိတမ္ၚဵုရာမည ကွာန်သာဲခေါမ်၊ ဂကောံအနာဂတ် ကွာန်ကလအ်၊ ဂကောံဇဳဝိတဒါန ဇြူရာဇ်ဌာနဳ၊ ဂကောံထံက်ပင်ဗော်ဍုင်မန်တၟိ သၟတ်မန် ခေတ္တမစိုပ် ဍုင်မလေရှာ။
ဂကောံသၚ်သၟတ်မန် - ကွာန်ကအ်ဍောတ်
၁၃၇၄ သၞာံ
၄။ ဂကောံသၚ်သၟတ် ပတိုန်ဂုဏ်စရာဲ ကွးဘာဥတုကညၚ်သ္ကေက်သ္ကာ ညးမကလိဂွံလာဘ်တၟေၚ် နူစာ(ပွိုၚ်တိုက်)ဂမၠိုၚ်။
ဝဳရဟံသာ
ယၟု
"ဝဳရဟံသာ" ဂှ် ဒှ်မအရေဝ်ဝေါဟာရပါဠိ "ဝဳရ" မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ဂံင်သကာ၊ လွဳပရာ ကေုာံ စဳကၠး"၊ "ဟံသာ" ၜိုပ် (ဝါ) နဒဒှ် ဥပစာလင်္ကာ ဂကူမန် တုဲ "ဝဳရဟံသာ" မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ဂကူမန်မဂံင်သကာ၊ မနွံကဵုလွဳ ကေုာံ မစဳကၠး"။ ယၟုဝွံ နူကဵု ဂကောံမကၠောန်ဗဒှ်တအ် ချပ်စ ကုတၠဂုဏ်အ္စာကေလာသ(တၠဂုဏ်အ္စာသေံ) ကေုာံ နာဲဗဳထဝ် မန်ဇြာတုဲ ခုတ်ကဵုလဝ်ရ။
ဂကောံသၚ်သၟတ်မန် - ကွာန်ကအ်ဍောတ်
၁၃၇၄ သၞာံ
၅။ ဂကောံသၚ်သၟတ် ပံက်ဗ္တောန်ဘာပ္ကတ်ပ္ကေၚ် ကွတ်ခမ်ပျူတာ ကုကွးဘာမန်ဥတုကညၚ် ကေုာံ သၟတ် ပ္ဍဲကွာန်ဂမၠိုၚ်။
ဝဳရဟံသာ
ကိုပ်ကၠာအိုတ် ၂၀၂၁
နကဵုဂကောံပတိုန်စရာဲတအ် ရံင်ကဵု ဥက္ကဋ္ဌဂုဏ်တၟေင် နာဲထဝ်မန် မနွံကဵု အသဝ်ဂုဏ်တၟေင် မတွဟ်ဂး မဂံင်တဝ်စၞေဟ် သွက်ဗၠးၜးဂကူမန် မဂံင်ပံင်ကဵုလမျီု သွက်ဍုင် သွက်ဂကူ၊ မဂိုတ်ဂစာန်ကၠုင် သွက်ဂကူ နူဘဝသၟတ် စဵုကဵု အာယုက်ဇၞော်ဗျုဇရာ တုဲပၠန် မနွံကဵု အသဝ်ဂုဏ်မစဳကၠး ပရေင်ကွတ်ပၞာန်ကီု သီုကဵု ပရေင်ပကင်ရင်တုဲ အပ်ပြာပ်ကဵု တဆိပ်ကြာ ဝဳရဟံသာ ပ္ဍဲကဵု ၂၅ အံက်တဝ်ဗါ ၂၀၂၁။ အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် နကဵုဂကောံသီုဖအိုတ် ၁၉ ဂကောံ မပ္တံကဵု တရဴအအာ၊ ဂကောံမန်ရီုမန် (USA)၊ ဂကောံပုညကာရဳ အလုံဍုင်ဂျပါန်၊ ဂကောံမန်ဍုင်သေင်ကာပူ၊ ဂကောံထံက်ပင်ရီုဗင်ဂကူမန် ကိုဝ်ရဳယာ၊ ဂကောံထံက်ပင်ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဗဟဵု၊ ဂကောံပူဗိုင်ထံက်ပင်ဗော်ဍုင်မန်တၟိ၊ ဂကောံထံက်ပင်ဗော်ဍုင်မန်တၟိအနာဂတ်မန်၊ ဂကောံမန်ပံင်ကောံ အလုံဍုင်ပေါက်ကေတ်၊ ဂကောံသၟတ်အနာဂတ်ထံက်ပင်ဗော်ဍုင်မန်တၟိ၊ ဂကောံအရီုအဗင်ထံက်ပင်ဗော်ဍုင်မန်တၟိ၊ ဂကောံသၟတ်အနာဂတ်မန်၊ ဂကောံပၠတရဴဂကူမန်၊ ဂကောံမှာဇန်ထံက်ပင်ဂကူမန်၊ ဂကောံထံက်ပင်ဗော်ဍုင်မန်တၟိလဂံါရာမည၊ ဂကောံပရဟိတမ္ၚဵုရာမည ကွာန်သာဲခေါမ်၊ ဂကောံအနာဂတ် ကွာန်ကလအ်၊ ဂကောံဇဳဝိတဒါန ဇြူရာဇ်ဌာနဳ၊ ဂကောံထံက်ပင်ဗော်ဍုင်မန်တၟိ သၟတ်မန် ခေတ္တမစိုပ် ဍုင်မလေရှာ ပံင်ကောံတုဲ ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် သဘင်ဇိုန်နှင်လာပ်ဝဳရဟံသာဝွံရ။
ဝၚ်ပရောဨကရာဇ်ဗြဴမန်မိစဴဗု
ဝၚ်ပရာဨကရာဇ်ဗြဴမိစဴဗု ဗွဲခၞန်
ဝဳရဟံသာ
ကိုပ်ကၠာအိုတ် ၂၀၂၁
ပ္ဍဲသဘင်ပတိုန်ဂုဏ်စရာဲဂှ် ဟိုတ်မဒှ် အခိင်ကပ်ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ တုဲ ဟွံဂွံကၠောန် နကဵုသဘင်ဇၞော်ဇၞော်၊ စၞးဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲသ္ၚိ ဥက္ကဋ္ဌဇၞော်ဂုဏ်တၟေင် နာဲထဝ်မန် ပ္ဍဲကွာန်ဝင်က၊ ရးနိဂီုသေံ။ ပ္ဍဲသဘင်ကၞာဂှ် နာဲဇာတိနာဲ ကေတ်တာလျိုင် နဒဒှ် သကိုပ်အသေအဟာန်၊ ဥက္ကဋ္ဌဇၞော်ဗော်ဍုင်မန်တၟိ နာဲဟံသာ ဟီုမြော်ဂလာန်၊ နာဲဇာတိနာဲ ဗှ်ထ္ၜး ဝင်အတ္ထုပ္ပတ္တိ နာဲထဝ်မန် ဗွဲခမၞန်၊ နာဲကြက်ဇဝ် နကဵုစၞး ဂကောံမကၠောန်ဗဒှ်ဂမၠိုင် ဟီုဂလာန်တင်ဂုဏ် ကုညးမချဳဓရာင်ကၠုင်လဝ် ကမၠောန်ဏအ် သီုဖအိုတ် နကဵု Zoom။ နာဲမန်ဆာန်လာန် (ဇာတိကွာန်ကအ်ကြေင်မန်) နူကဵု ဍုင်ဂျပေန်ဂှ် လဴပူ မုဟိုတ် မဂွံကၠောန်ဗဒှ်ပတိုန် တဆိပ်ကြာဝဳရဟံသာ ကေုာံ မုဟိုတ် မဂွံဇိုန်ကဵု ဥက္ကဋ္ဌဇၞော်ဂုဏ်တၟေင် နာဲထဝ်မန်၊ လဴထ္ၜး ယၟုဂကောံ ၁၉ ဂကောံ မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန်တ္ၚဲဂှ်။ တုဲပၠန် သီုဆဝ်မ္ၚုဟ်ဏာ ညံင်မန်တအ် ဂွံပံင်တောဲတုဲ ကၠောန်အာ သွက်ဂကူမန် နကဵု Zoom ကီုရ။ နာဲဒြဟတ်မန် နကဵု စၞးဂကောံဂမၠိုင်ဂှ် ဇိုန်ဏှင် ကဵုတဆိပ်ကြာဝဳရဟံသာ ကုဥက္ကဋ္ဌဇၞော်ဂုဏ်တၟေင် နာဲထဝ်မန်။ တဆိပ်ထဝ်ဝဳရဟံသာဂှ် မိနန်ထဝ် (မိဇာ) သေဋ္ဌဳမန်ဂှ် စင်ကဵု ပ္ဍဲသြိုဟ် ဥက္ကဋ္ဌဇၞော်ဂုဏ်တၟေင် နာဲထဝ်မန်။ မိနန်ထဝ်ဂှ် သီုကလအ်စ ဥက္ကဋ္ဌဇၞော်ဂုဏ်တၟေင် သြန်ဗာန်သေံ ၁၅,၀၀၀ (မွဲလက်ဘာ်)။ ပ္ဍဲကဵုသဘင်ဂှ် နူကဵု ဂကောံမကၠောန်ဗဒှ်သဘင်တအ် ကဵုလာပ်ဝဳရဟံသာ နကဵု သြန်ၜါတ်သေံ ၁၉၅,၂၇၅ (မွဲကိုဋ်ဒစိတ်လက်မသုန်လ္ၚီၜါကၠံထပှ်ဣသုန်) နာဲသိုက်ထဝ် ဗဂိန်ကဵု စၞးဂကောံဂမၠိုင်။ နာဲတၠညး မိတာန်ရှေန် ကေုာံကောန်ဇာတ်ဂမၠိုင် ထံက်ပင် ကုဥက္ကဋ္ဌဇၞော်ဂုဏ်တၟေင် သြန်ၜာတ်သေံ ၃၀,၀၀၀ (ပိလက်)၊ နာဲသိုက်လောန် မိဝေန်မာ ကေုာံ ကောန်ဇာတ်ဂမၠိုင် ထံက်ပင် ကုဥက္ကဋ္ဌဇၞော်ဂုဏ်တၟေင် သြန်ၜာတ်သေံ ၃,၀၀၀ (ပိလ္ၚီ)။ တၠဂုဏ်အစာသူရဟံသာ ထံက်ပင် သြန်ၜာတ်သေံ ၂,၀၀၀ (ၜါလ္ၚီ)။ တုဲဂှ် တၠဂုဏ်အဇ္ဇ နူကဵုတရဴအအာ ဟီုဂလာန် အုပ်နိဂီု သဘင်ကၞာဂှ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု သဘင်မဇိုန်ဏှင်တဆိပ်ကြာ ဝဳရဟံသာဂှ် နကဵု အလဵုဇကု ညးမကလိဂွံတဆိပ် နာဲထဝ်မန် ဟိုတ်နူယဲဝေဒနာ (မထေင်ကေတ် ယဲပါကိန်သောန် Parkinson's) တုဲ ဂလာန်တင်ဂုဏ်ကီု မဒုင်ရပ်ကေတ် နကဵုတဲဇကုကီုဂှ် ဟွံသၟဟ်ရထရ။
ကအ်ထဝ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ပ္ၚ
ဘာကအ်ထဝ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ပ္ၚ ကအ်ထဝ် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု။
ဂကောံသၚ်သၟတ်မန် - ကွာန်ကအ်ဍောတ်
၁၃၇၅ သၞာံ
၂။ ဂကောံသၚ်သၟတ် ထံက်ပၚ်ကဵုဒါန် ဂကောံဗ္တောန်လိက်ပတ်မန် ဥတုကညၚ် အလုံစာ(ပွိုၚ်တိုက်)လၟိုၚ် ဌာန - ကွာန်သၞေဟ်ခရေၚ်။
ကအ်ထဝ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ပ္ၚ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ဂကောံသၚ်သၟတ်မန် - ကွာန်ကအ်ဍောတ်
၁၃၇၅ သၞာံ
၃။ ဂကောံသၚ်သၟတ် ကှ်ေချူပ္တိတ်လိက်ကၞပ် ‘လျးအရံၚ် သုတ်သဳလက္ခန်’ ပါဠိမူကှ်ေ သွက်တန်ဓမ္မာစရိယတုဲ ကဵုဒါန်ဓမ္မဒါန ကုသၚ်မန် ကတ်လိခ်ပရိယတ် တန်ဓမ္မာစရိယဂမၠိုၚ်။
၄။ ဂကောံသၚ်သၟတ် ကေတ်တာလျိုၚ်တုဲ ဆက်ပံက်အာဘာ ဗ္တောန်ပ္ကတ်ပ္ကေၚ်ကွတ်ခမ်ပျူတာ ကုဂကောံသၚ် ကေုာံ ကွးဘာသၟတ်ဂမၠိုၚ်။
၅။ ဂကောံသၚ်သၟတ် ပတိုန်ဂုဏ်စရာဲ ကွးဘာဥတုကညၚ်သ္ကေက်သ္ကာ ညးမကလိဂွံလာဘ်ဂုဏ်တၟေၚ် နူစာ(ပွိုၚ်တိုက်)ဂမၠိုၚ်။
၆။ ဂကောံသၚ်သၟတ် ထံက်ပၚ်ကဵုဒါန် ကုသၚ်မကတ်ပညာဍုၚ်သ္အာၚ် ပိဇကု (တၠဂုဏ်အာစာ အဂ္ဂသာရ၊ တၠဂုဏ်အာစာ ကောဝိဒ၊ တၠဂုဏ်အာစာ နန္ဒိယ)၊ မွဲဇကုမ္ဂး သြန်ဒဝ်ဠာ ၂၀၀။
၇။ ဂကောံသၚ်သၟတ် ထံက်ပၚ်ကဵုဒါန် ကုသၚ်မဂိယဲၜါဇကု( တၠဂုဏ်ဇၞော် ဩဘာသ၊ တၠဂုဏ် အရဳယာနန္ဒ )၊ မွဲဇကုမ္ဂး ၅၀၀၀၀ ဒ္ကေဝ်။
စေတနာရာမ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ပ္ၚ
ဘာစေတနာရာမ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ပ္ၚ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တနန္ဒဟံသာ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၂၉၊ ဝှ် ၉။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ဒုန်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ပ္ၚ
ဘာဒုန် (သုခါရာမ) ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ပ္ၚ ကအ်ထဝ် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသောဘိတ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၄၊ ဝှ် ၂၄။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ဝါသတောန်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ပ္ၚ
ဘာဝါသတောန် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ပ္ၚ ကအ်ထဝ် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသုန္ဒရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၅၊ ဝှ် ၂၆။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ဂြိုပ်ဗြဲ အမဇြောန်
ဂြိုပ်ဗြဲ အမဇြောန် (Amazon rainforest) ဂှ် ဒှ်ဂြိုပ်ဇၞော် မနွံပ္ဍဲ တိုက်အမေရိကသမၠုင်ကျာ ပ္ဍဲခလံက်ကြုင်အမဇြောန် (Amazon basin)၊ ဟိုတ်မဒှ် ဒၞာဲဂမ္တဴ ဗြဲမဂူဂၠိုင်တုဲ ညးကော်စ ဂြိုပ်ဗြဲ။ ပ္ဍဲကဵုခလံက်ကြုင် အမဇြောန် သမၠဲနွံ သီုဖအိုတ် 7,000,000 km2ဂှ် ဒၞာဲၜိုတ် 5,500,000 km2ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲ မဂြောပ်အုပ်ဒၟံင် နကဵု ဂြိုပ်ဗြဲရ။ ဒေသဂြိုပ်အမဇြောန်ဂှ် ဒှ်တိဍာ် မပိုင်ပြဳလဝ် နကဵု ဒစိတ် ရးနိဂီု။ ဗြာဇြိလ် ဂွံလဝ် ၆၀%၊ ပေရူ ဂွံလဝ် ၁၃%၊ ကောလောမ်ဗဳယျာ ဂွံလဝ် ၁၀% တုဲ ဍုင်ဗောလဳဗဳယျာ၊ ဨကွေဒေါရ်၊ ပြင်သေတ် ဂွေနာ၊ ဂုယန၊ သုရိနမေ ကေုာံ ဝေနေဇြုယ်လာတအ်ဂှ် ဂွံလဝ် ညးမွဲညိညအိုတ်ရ။ ရးနိဂီု ပန် ဂှ် မင်မဲဒၟံင် ဂြိုပ်ဇၞော်ဂှ် ဗွဲတၟေင်တုဲ ပြင်သေတ်ဂှ် နကဵုယၟု "Guiana Amazonian Park" ဂှ် မင်မဲစဵုဒၞာလဝ် ဒေသဂြိုပ်ဗြဲဂှ်ရ။ ဂြိုပ်ဗြဲ မသှ်ေဒၟံင် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု အမဇြောန်ကဝက်ပြင်င်၊ တုဲ ပ္ဍဲကဵုဂြိုပ်အမဇြောန်ဂှ် နွံကဵု ဇဳဝဂကူနာနာ မပဒတဴ ပ္ဍဲကဵုဂြိုပ်ဗြဲဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵုဂၠးတိဏအ်၊ ဟီုနကဵုဂကူမ္ဂး ဂကူတၞံ နွံဒၟံင် ၃၉၀ ဗဳလဳယာန်တုဲ သတ် နွံဒၟံင် ၁၆,၀၀၀ ဂကူရ။
ပ္ဍဲကဵု အမဇြောန်ဂှ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၃၅၀ မဳလဳယာန်တုဲ ဟီုနကဵုဂကူမ္ဂး ကောန်ဂကူမၞိဟ် နွံ ၃၅၀ ဂကူ။ နကဵုရးနိဂီုမ္ဂး နွံ ဒစိတ်။ ပ္ဍဲကဵု ကောန်မၞိဟ် မပဒတဴ ပ္ဍဲအမဇြောန် သီုဖအိုတ်ဂှ် မၞိဟ် ၉% ဂှ် ဒှ်ဂကူရးတၞံတုဲ ဂကူရးတၞံ ၆၀ ပြင်င်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် တၞဟ်ခြာ မဟွံမဲ ကုအဆက် ညးလိုက်တၞဟ်တအ်ရ။
နိရုတ်
ယၟုမ္ဂး အမဇြောန် နကဵု ဗီုမန်ဂှ် ချူစၠောအ်အက္ခရ နူကဵု Amazon။ နူတမ်မူလဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲအခိင်ကာလပၞာန် သကိုပ်ပၞာန်သပိန် မနွံယၟု ဖြာန်သဳသကော ဒေ သြရေလ္လနာ (Francisco de Orellana) ဗတိုက် ကုဂကူတပုယာ (Tapuyas) ကေုာံ ဂကူတၞဟ်တအ်ရ။ မၞိဟ်ဗြဴတအ်လေဝ် ကရောမ်မၞိဟ်တြုဟ်ညးတအ်ဂှ် ဗတိုက်ကဵု သပိန်ကီုရ။ ဣဏအ်ဂှ် ဒှ်အခိုက်မၞိဟ် ဂကူရးတၞံတအ်ဏအ်ရ။ သကိုပ်ပၞာန်ဂှ် ပတိုန်စ ကော်မၞိဟ်တအ်ဂှ် အမဇြောနာသ် (Amazonas) မဒှ်ယၟု ဒေဝတဴ (ဝါ) ကျာ်ဂရိတ်ဂှ်တုဲ ဒေသဂှ် ဂွံအာယၟု အမဇြောန်ရ။
History
Tribal societies are well capable of escalation to all-out wars between tribes. Thus, in the Amazonas, there was perpetual animosity between the neighboring tribes of the Jivaro. Several tribes of the Jivaroan group, including the Shuar, practised headhunting for trophies and headshrinking. The accounts of missionaries to the area in the borderlands between Brazil and Venezuela have recounted constant infighting in the Yanomami tribes. More than a third of the Yanomamo males, on average, died from warfare.
During the Amazon rubber boom it is estimated that diseases brought by immigrants, such as typhus and malaria, killed 40,000 native Amazonians.
ဒတန်
သီုဖအိုတ် ဒစိတ် ရးနိဂီု ပါ်ပရအ်လဝ် ခလံင်ကြုင် အမဇြောန်တုဲ ခလံင်ကြုင် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ်ဂြိုပ်ဗြဲ၊ 58.4%ဂှ် နွံအပ္ဍဲ ပယျဵုရးနိဂီုဗြာဇြိလ်။ ရးနိဂီုတၞဟ် ဒစာံဂှ် ပေရူဂှ် 12.8%၊ ဗောလဳဗဳယျာ ဂှ် 7.7%၊ ကောလောမ်ဗဳယျာဂှ် 7.1%၊ ဝေနေဇြုယ်လာ 6.1%၊ ဂူယာနာဂှ် 3.1%၊ သုရိနမေဂှ် 2.5%၊ ပြင်သေတ်ဂူယာနာဂှ် 1.4% တုဲ ဨကွေဒေါရ်ဂှ် 1%။
သဘာဝ
ဂြိုပ်ဗြဲဂှ် တုပ်ညံင် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ခေတ်ဨသြစေနေ (Eocene era)(နူ အကြာ ၅၆ မဳလဳယာန် ကဵု ၃၃.၉ မဳလဳယာန် သၞာံ မတုဲကၠုင်)။ ဍေဟ်ကတဵုဒှ်ကၠုင် ဟိုတ်နူကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴ ပ္ဍဲဒေသဂမ္တဴ ဍိုန်လျစှ်ေ ပ္ဍဲအခိင်ကာလ မှာသၟိဒ်အာတ်လာန်တိစ် မကဵုသၟုဟ်ဂမ္တဴ ရုမ်ဂပ်တုဲ ဖန်ကဵု ခလံက်ကြုင်အမဇြောန် ဂွံဍုက်ဍေက်ရ။ ဂြိုပ်ဗြဲဂှ် တန်တဴကၠုင်ဒၟံင် အောန်အိုတ် ဂွံအာ ၅၅ မဳလဳယာန်သၞာံတုဲကၠုင်တေအ်၊ ပ္ဍဲအခိင် ခေတ်ဍာ်ကလောအ်လက္ကရဴအိုတ်ဂှ် ဟိုတ်နူ ရာသဳကတဴဂၠိုင်တုဲ တိဂရာတ်ဇၞော်လှုဲဂၠိုန်တိုန်ရ။
ကြဴနူ ဂြိုဟ်ကရေက် ကၠုင်ဇီုကပိုက် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်တုဲ ဒိနောသဴ (dinosaur) ချိုတ်အိုတ်၊ ရာသဳလၜိုဟ်စကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ဂြိုပ်ဗြဲ ဇၞော်လှဲတိုန် အိုတ်မွဲတိုက်ဂှ်ရ။ နူကဵု ၆၆ ကဵု ၃၄ မဳလဳယာန် သၞာံဂှ် ဂြိုပ်ဗြဲ ဇၞော်လှုဲတိုန် လပါ်သမၠုင်ကျာ စဵုကဵု အဳကွေတာ 45° ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ကာလ သၞာံ ၃၄ မဳလဳယာန်သၞာံ လပါ်လက်ကရဴဏအ်ဂှ် ဟိုတ်နူ ရာသဳဟွံညိင်ဝတ် ပြံင်လှာဲဒၟံင်တုဲ ဒေသဂရာတ်ဂမၠိုင် (savanna region) ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကၠုင်လဝ်ရ။ ပ္ဍဲကဵုခေတ်သြလိဂေါသေနေ (Oligocene) မဒှ်ခေတ် ၜိုတ် ၃၃.၉ ကဵု ၂၃ မဳလဳယာန်သၞာံ မတုဲကၠုင်ဂှ် ဂြိုပ်ဗြဲ ကတဵုဒှ်လေဝ် အောန်ကွေဟ်ရ။ ဂြိုပ်ဗြဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင်ပၠန် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ မိဒ်ဒလ် မိသြစေနေ (Middle Miocene) မဒှ်ကၠုင်ပၠန်ရ။, then retracted to a mostly inland formation at the last glacial maximum. However, the rainforest still managed to thrive during these glacial periods, allowing for the survival and evolution of a broad diversity of species. During the mid-Eocene, it is believed that the drainage basin of the Amazon was split along the middle of the continent by the Purus Arch. Water on the eastern side flowed toward the Atlantic, while to the west water flowed toward the Pacific across the Amazonas Basin. As the Andes Mountains rose, however, a large basin was created that enclosed a lake; now known as the Solimões Basin. Within the last 5–10 million years, this accumulating water broke through the Purus Arch, joining the easterly flow toward the Atlantic.
ထံင်ကှ်ေ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ထံင်ကှ်ေ
ဘာထံင်ကှ်ေ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ထံင်ကှ်ေ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝဇဳရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၁၊ ဝှ် ၂၁။
နဲသဵု၊ ဒံက်တာ
အ္စာသဝ် ဒံက်တာမာံနဲသဵု (ဒေါက်တာမင်းနွယ်စိုး) (၁၉၄၈-၂၀၂၀) ဝွံ ဒှ်ဒံက်တာအစာဂဥုဲ၊ အစာချူလိက် (ဗွဲတၟေင် လိက်ဝင်)ကေုာံ ညးမဂိုတ်ဂစာန် သွက်ဂကူမန် ဂွံဇၞော်မောဝ်မွဲတၠ နူဘဝသၟတ် စဵုကဵု လအိတ်အာယုက်ရ။ ဒံက်တာမာံနဲသဵုဂှ် ယၟုမြဟ်တဴ ပ္ဍဲအရာမချူလိက်ဝင် မဆေင်ကဵု မန် ကေုာံ ကၟိန်ဍုင်ဗၟာတုဲ လိက်ကၞပ်ဝင်မန် နကဵုဘာသာဗၟာ၊ ဘာသာမန်ဂှ် ချူခၞံလဝ်ရ။ ပ္ဍဲလပါ်ယေန်သၞာင်၊ လိက်ပတ်မန်ဂှ်လေဝ် နူဘဝကွးဘာတက္ကသိုလ်ဂှ် ချဳဓရာင်ကၠုင်တုဲ ပ္ဍဲကမၠောန်ဗမံက်ရုပ်ရဴကယျိုင်ကယျဝ်မန် ခေတ်တၟိဂှ် ပါလုပ်လဝ် ပ္ဍဲဒၞာဲမၞိဟ်အဓိကရ။ ပ္ဍဲကမၠောန်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်ဂှ် ဗွဲမပြာကတ် ပါလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲပ္ၚံက် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကြဴနူသၞောဝ်လဒက်ပတန်ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ ၂၀၀၈၊ ကာလ မဒက်ပတန် ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံရးမန်ဂှ် နဒဒှ် ညးအုပ်ကာနာနာ ကေတ်လဝ်တာလျိုင်တုဲ မဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် အမာတ်စၠတ်ထဝ်တွဵုရးဍုင်မန် နူပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင် (သမၠုင်ကျာ)တုဲ သီုဂွံ ခပတိုန်လဝ် နဒဒှ် ဝန်ဇၞော် ဌာနဖန်ဇန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲအကြာသၞာံ (၂၀၁၁-၂၀၁၆) ရ။
ပထမအဝဲ ကေုာံ ပရေင်ပညာ
အစာသဝ် ဒံက်တာမာံနဲသဵု (ယၟုသၟတ် မာံထောန်ယျဳ/ထွန်းရီ) ဝွံ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဂိတုမေ ၂၊ ၁၉၄၈ မဒှ်ကောန်နာဲယှိုယ်၊ မိစဴဗု ဇာတိကွာန်တဵုဂူ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်ရ။ ညးဂွံအံင်ကေတ် ဘာတန်သမၠုင် ပ္ဍဲဘာတန်သမၠုင် (၁) ဍုင်မုဟ်ဍုင်တုဲ တိုန်တက္ကသိုလ်ဂဥုဲ (၁) ကေုာံ (၂) ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာမဟိမုအစာသဝ်ဒံက်တာ (M.B.B.S,) တုဲ နူဂှ် ဆက်တိုန် တန်ဒဳပလိုမာ အုပ်ဓုပ်ရုင်ဂဥုဲတုဲ ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ D.H.A ရ။ တုဲပၠန် အာတိုန်ဘာ ပညာဂဥုဲ ပ္ဍဲဍုင်အေဿရေ မဆေင်ကဵု ယဲအေတ် (AIDS)ရ။
ပေါင်မသၟိင်
အစာသဝ်ဒံက်တာမာံနဲသဵု ကလိဂွံတဆိပ်ကြာအစာသဝ်တုဲ လုပ်ကၠောန် ကမၠောန် နဒဒှ်ပေါင်မသၟိင် ပ္ဍဲဌာနပရေင်ထတ်ယုက်ညးဍုင်ကွာန်ဂှ် လုပ်ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲကဵုဒေသနာနာရ။ တာလျိုင်လက်ကရဴအိုတ်ဂှ် ယိုက်ဂၠေင်လဝ် နဒဒှ် သကိုပ်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဌာပရေင်ထတ်ယုက် တွဵုရးဍုင်ကရေင်ဍာဲ (ကယားပြည်နယ် ကျန်းမာရေးဌာန ဦးစီးမှူး)တုဲ စပေန်ဇြေန် ဒေါအ်ဇူနူကမၠောန်ပေါင်မသၟိင်ရ။
ပရေင်ကောန်ဂကူမန်
ပ္ဍဲအခိင်မာံနဲသဵု မဒှ်ဘဝကွးဘာတက္ကသိုလ်ဂှ် ပါလုပ်ချဳဓရာင်ကၠုင် ပ္ဍဲပရေင်ကမၠောန်ယေန်သၞာင် ကေုာံ လိက်ပတ်မန် ဗွဲကတိုင်ကၟဟ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် နကဵုကွးဘာတက္ကသိုလ် ပအဓိကတုဲ ချပ်ဂၞန်ဂၠိုက်ဂၠာဲ ကယျိုင်ကကျဝ် မဂွံစၟတ်သမ္တီ ကယျိုင်မန်ဂှ် မာံနဲသဵု ချဳဓရာင်ကၠုင် ပ္ဍဲဒၞာဲအဓိက ကရောမ်ကွးဘာတၞဟ် ဗီုကဵု ဒံက်တာအံင်မဵု၊ နာဲမိုင်တဝ်တအ်ရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲအခိင်ကညင် ဘာကၟာတ် ညံင်ဂွံကွးဘာတအ် ဂွံအာဗတောန်လိက်မန် ကုညးကောန်ၚာ်သၟတ်မန် ပ္ဍဲဒေသနာနာဂှ်လေဝ် ပါလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲဒၞာဲ နဒဒှ် ညးမဒက်ပ္တန်ကီုရ။ ပ္ဍဲကဵု ကမ္မတဳလိက်ပတ်ယေန်သၞာင်မန် တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင် လ္ဂုင်ဂှ် နဒဒှ် သကိုပ်စန်ဒက်မွဲတၠ၊ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံတြးပတိတ် မဂ္ဂဇြေန်မန် တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင်ဂှ် နဒဒှ် ညးအုပ်နာနာ၊ ၁၉၇၂-၇၃ ကမ္မတဳပတိတ် ပက္ခဒိန်ဂှ် နဒဒှ် ညးအုပ်ကာနာနာ။ ပ္ဍဲဂကောံဗမံက်ပတိုန် ကယျိုင်ကယျဝ်မန်ဂှ် နဒဒှ် ညးတာလျိုင်ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်။ ညံင်ကမ္မတဳလိက်ပတ်ယေန်သၞာင်မန် ပ္ဍဲရးလ္ဂုင်၊ ဗဂေါ ကေုာံ မတ်မလီု ဂွံကတဵုဒှ်ကၠုင်ဂှ် ပါလုပ်ကၠုင် နဒဒှ် မၞိဟ်စန်ဒက်မွဲတၠကီုရ။ တုဲပၠန် ကေင်ကေတ်လဝ်တာလျိုင် နဒဒှ် ညးအုပ်ကာနာနာ ပ္ဍဲကဵု ကမ္မတဳလိက်ပတ်ယေန်သၞာင်မန် ဍုင်မတ်မလီု၊ ကမ္မတဳ ကၠောန်ဗဒှ် တ္ၚဲကောန်ဂကူမန် (ဍုင်မတ်မလီု) ဂှ်လေဝ် ကေင်ကေတ်လဝ်တာလျိုင် နဒဒှ် ဥက္ကဌမွဲတၠကီုရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဂကောံမဆေင်ကဵုလိက်ပတ်ယေန်သၞာင်မန်တၞဟ်တအ်လေဝ် ယိုက်ဂၠေင်ကၠုင် ပ္ဍဲတာလျိုင်အဓိက ဗွဲမဂၠိုင်ကီုရ။
ပရေင်ဍုင်ကွာန်
ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ နူစ သၞောဝ်ပတန်ဍုင် ၂၀၀၈ မဒှ်အာဒတန်တုဲ သၞာံ ၂၀၁၀ ဂှ် ပ္ၚံက်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပြံင်လှာဲအာရ။ နကဵုလညာတ်မ္ဂး အခေါင်သွက်ဂကူမန် အပ္ဍဲသၞောဝ် ညံင်သ္ဂောအ်ကလိဂွံမာန် သ္ဒးဒက်ပ္တန် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်မွဲဂှ် ညးပါလုပ် နဒဒှ်မၞိဟ်အဓိက သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံရးမန် တုဲ ပ္ဍဲဗော်ဂှ် ယိုက်ဂၠေင်လဝ် နဒဒှ် ညးအုပ်ကာနာနာရ။ ကာလဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်ဂမၠိုင် ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန် ဗော်ညဳသၟဟ်မန်ဂှ် ပ္ဍဲဗော်ဝွံလေဝ် ဆက်ယိုက်လဝ် နဒဒှ် ညးအုပ်ကာနာနာ စဵုကဵုလအိတ်လမျီုရ။
ပ္ဍဲသဘင်မာဲ ၂၀၁၀ ဂှ် ညးဒုင်ရုဲမာဲ သွက်စၠတ်ထဝ်တွဵုရးဍုင်မန် နူကဵုပွိုင်ဆန္ဒမာဲ(၂)ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်တုဲ ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ်အမာတ်စၠတ်ထဝ်တွဵုရးမွဲတၠရ။ တုဲဂှ် ဂွံဒုင်ပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံအလဵုအသဳတုဲ ဂွံဒုင်ခပတိုန် နဒဒှ် ဝန်ဇၞော်ဌာနဖန်ဇန် ကေုာံ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် (စီမံကိန်းနှင်ံ စီးပွားရေးဝန်ကြီးဌာန) နူသၞာံ ၂၀၁၁ စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၁၆ ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ သီုဂွံယိုက်ဂၠေင် နဒဒှ် ညးတာလျိုင်မဆေင်ကဵုဂကူမန် (မွန်တိုင်းရင်းသားရေးရာတာဝန်ခံ) ကီုရ။ နကဵုတာလျိုင်ဏအ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ဗွဟ်လိက်စံင်သုတေသနမန် (မွန်မှုသုတေသနစာတမ်းဖတ်ပွဲ)၊ စၠတ်ထဝ်တွဵုရးဍုင်မန် ကေုာံ တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင်ပံင်ကောံတုဲ ကၠောန်သဘင်ဗွဟ်လိက်စံင်သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ၊ ပ္ဍဲသဘင်ပြိုင်ပကာန်လှ်ေ၊ဒယှ်ေ၊တိင်တိုက်ဂှ် နကဵု သဘင်ပြိုင်ပကာန်လှ်ေ၊ ဒယှ်ေ၊ တိင်တိုက်ကောန်ဂကူမန် အခိုက်မန်လေဝ် ကၠောန်ဗဒှ်ကၠုင်ကီုရ။ စပ်ကဵု ပရေင်လိက်မန် ညံင်ဂွံဒှ်ဗတောန် ပ္ဍဲဘာအလဵုအသဳဂှ်လေဝ် ဂစာန်တုဲ ကလိဂွံကၠုင်၊ တုဲပၠန် ကဵုတန်ဗတောန် ကုအစာဘာဂမၠိုင်ကီုရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပ္ဍဲအခိင် ညးမကေတ်လဝ်တာလျိုင်ဂှ် လိက်ပရိုင်အလဵုအသဳ နကဵု လိက်ပရိုင်ကောန်ဍုင်အရင် နကဵုဘာသာမန်၊ ဘာသာကရေင်၊ ဘာသာပအိုဝ်တအ်ဂှ်လေဝ် ဇၟာပ်သတ္တဟ တက််ပ္တိုန်မာန်ကၠုင်ကီုရ။ နကဵုသြန်ဘဏ္ဍာတွဵုရးဂှ် သီုဂွံစၜံက်ခါဲ ဍုင်တြေံသုဝဏ္ဏဘုမ္မိကီုရ။
ကၞောတ်ဘဝ
အစာသဝ်ဒံက်တာမာံသဵုနဲဝွံ ပ္ဍဲအခိင်မယိုက်ဂၠေင်ဒၟံင် နဒဒှ် ညးအုပ်နာနာ ပ္ဍဲဗော်ညဳသၟဟ်မန် ဂှ် ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၁၄၊ သေတ်တေမ်ပါ ၂၀၂၀ အခိင်သဝ်တ္ၚဲ ၀၇:၄၀ ဂှ် ၜးအတ္တဘဴ စုတိအာ နကဵုယဲအာယုက်ဇၞော် ပ္ဍဲကဵု သ္ၚိညး မနွံပ္ဍဲကွာန်ဝင်ဒုန်၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်တုဲ တ္ၚဲယး ၁၅ သေတ်တေမ်ပါ ၂၀၂၀ ဂှ် ဖျေဟ်ကမ္မဌာန် စံင်ဇွ ပ္ဍဲသုသာန် ကွာန်ဝင်ဒုန်ရ။ အခိင်ညးမစုတိဂှ် ညးကလိဂွံအာယုက် ၇၂ သၞာံ။
သရာဲပ္တန်အခေါင် သရာဲပ္တန်ဍုင် (ဝါ) ဒံက်တာမေန်နွေဝ်သိုဝ် ကော်  သဝ်ဝန်နဲသိုဝ်
ပန် ပန်အမိင် မိင်ကၠုင်နူဍောတ်  ဇွိတ်သ္ပေါတ်ဝေင်ကၠုင်
တတ်သြုင်နာဍဳ ချဳသက္ကရာဇ်  ညာတ်ဂၠံင်ရေင်တၠုင်
ကွတ်ပညာစုင် ဒုင်တၠုင်လ္ဂါံချပ် ဟွံခၠပ်ကေတ်အသိင် ,,!
မန်ဂွံတန်ကြန် ဂွံဖန်ဍိုန်ၜတ်  ပ္ကတ်ပ္ကေင်ဒက်ပ္တန်
ပ္တန်ပ္ဍဲလိက်ပတ် ဂွံပြာကတ်လှဲ   ဂၠါဲနဲဆန်ၜန်
ဇၟာပ်လ္ဂါံဂံင်ပၠန် ဇၟာပ်ကဏ္ဍပိုင်  ဂွံၜှ်ခၠိုင်ဗိုန်
ဘဝအပ်ဇိုန်  လိုန်လိုင်ပင်သၠုင် ပ္တန်ဍုင်ဖေတ်ဒြာ...!
ပ္တန်လိက်စိုပ်နန် ပ္တန်ဝန်ယဵုဂၠေင်  ပ္တန်ဟွံဗၠေင်သၞေဝ်
ပ္တန်စိုတ်ဓါတ်ခိုဟ် ပ္တန်ခ္ဍိုဟ်စိုတ်ပြိုင်  ပ္တန်ခိုင်ဍာ်ဒ္ကေဝ်
ပ္တန်ပွန်ချိင်ကေဝ်  ပ္တန်ခ္ဍေဝ်ခ္ဍာပ်ညဳ  ပ္တန်လွဳကၟာင်နန်...!
ပ္တန်ပၟိက်စိုတ်တၠ ပၠတရဴဇက်   ဒက်ကောံစရာဲ
အ္စာပ္တန်ဍုင်နာဲ သရာဲပ္တန်အခေါင် ဂကူသၠောင်သၟဝ်အကး။
နာဲမန်သဵုနဲ
တင်ဓိုန်မန် Our Giant
ညးဂှ်ဒှ်တင်ဓိုန်ခေတ်ပိုဲ (giant) ညးဂှ်ညးတပ်တး ညးဂှ်ညးစဳကၠး ညးဂှ်ညးဂံင် ညးဂှ်ညးလွဳၜံင်မၞိဟ် ညးဂှ်ညးအံင်ဇၞးသ္ၚိတ်တ် ညးဂှ်ရဲရံင်စံင်ဂကူ ညးဂှ်ရဲပၠတရဴ ညးဂှ်ဖအိုတ်ဏာဘဝသွက်ဂကူ။
ညးဂှ်ဒှ်ဒဒင်ဂကူ ညးဂှ်ညးမင်မွဲဂကူ ညးဂှ်ညးညာတ်သ္ၚေဲာ ညးဂှ်ညးဗတိုက်နူပ္ဍဲ ညးဂှ်သပုန်ရပ်ကၞေဟ် ညးဂှ်ညးတီပရောဍေံ ညးဂှ်ချိုတ်လေဝ်ယၟုသှ်ေ ညးဂှ်ဟီုဗ္တောန်ဏာအရေဝ်မွဲ 'ကံကုသဵုမန် မန်မိက်ဖန်ဖက်ပေင်င်မ္ဂး ဗတိုက်ကေတ်ညိ'။
ညးဂှ်ညးဂကူဆာန်ဇေတ်တ် ညးဂှ်တၠပညာဇေတ်တ် ညးဂှ်သရဲာဇေတ်တ် ညးဂှ်တာလျိုင်ပြေအာယျ ညးဂှ်ဗက်ဒၞဲာဇိုင်ညးရော?။  ။
ဍေန်ပၠဟံသာ ၁၅၊၀၉၊၂၀၂၀
နိဿဲ
အတ္ထုပ္ပတ္တိ
ကျာ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကြုက်ပိ
ဘာကျာ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကြုက်ပိ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ဗော်သွးကောန်ဂကူကရေင်
ဗော်သွးကောန်ဂကူကရေင် ဗွဲမဂၠိုင် ကော်ဒၟံင် ဗော်ကေအေန်ယူ (Karen National Union (KNU) ဂှ် ဒှ်ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကောန်ဂကူကရေင်ဂမၠိုင်တုဲ နကဵုဗော်ဏအ် မနွံကဵု ဒပ်ပၞာန် မကော်ဂး ဒပ်ပၞာန်ဗၠးၜးကောန်ဂကူကရေင် (ကေအေန်ဒဳအေ) (KNLA)။ ဗော်ကေအေန်ယူဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နူသၞာံ ၁၉၄၇ တုဲ နူကဵု ဗော်ဏအ် ဗော်ကရေင်တၞဟ် ပါ်တိတ်လဝ် နွံဂၠိုင်ကဵု ဗော် မပ္တံကဵု ဒပ်ပၞာန်ဒဳမဝ်ကရေတ္တေစ်ကရေင်ဗုဒ္ဓဘာသာ (ဒဳကေဗဳအေ) Democratic Karen Buddhist Army (DKBA) မပါ်ပတိတ်လဝ် နူသၞာံ ၁၉၉၅၊ ကံင်သဳၜိုဟ်လလံကေအေန်အေဝ်အေ တအ်နွံရ။ ဥက္ကဋ္ဌ ဗော်ကေအေန်ယူလၟုဟ်ဂှ် ဒှ် ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇၞော် မူတူသေဖဝ်တုဲ ဒုဥက္ကဋ္ဌဂှ် ပဒဝ်စောကွေဝ်ထူဝေန်၊ ညးအုပ်ကာနာနာဂှ် ပဒဝ်စောတာဒဝ်မူ၊ ဖက်ဆော ညးအုပ်ကာ (၁) ကဵု (၂) ဂှ် ဒှ် ပဒဝ်သတိဗ် ကဵု ပဒဝ်စောလှထောန် တအ်ရ။
ကေအေန်ယူ
သၞာံ ၁၉၄၇ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳဂှ် ဂကောံကရေင်မနွံဒၟံင်နာနာတအ်ဂှ် ပံင်ပ္ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန်ပ္တိုန် ဗော်သွးမွဲတုဲ ကဵုလဝ်ယၟု ဗော်သွးကောန်ဂကူကရေင် နကဵု ဘာသာအင်္ဂလိက် Karen Nation Union - KNU ရ။ ပ္ဍဲဗော်သွးဂှ် ဂကောံဒေါကလူ (KNA)၊ ဗော်သွးကရေင်ဗုဒ္ဓဘာသာ(BKNA)၊ ဂကောံဗဟဵုကရေင် (KCO)၊ ဂကောံသၟတ်ကရေင် (KYO) တအ် ပါလုပ်လဝ်ရ။ စောသာဒေန် ဂှ် ဂွံဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ ဗော်ကေအေန်ယူ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။
သၞာံ ၁၉၄၇ နူဖေဖဝ်ဝါရဳ ၅ စဵုကဵုစိုပ် ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၇ ကေအေန်ယူ ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်သဳကၠဳဇၞော်ဂကူကရေင် ပ္ဍဲဍုင်ဗဂေါရ။ ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳဂှ် လၟေင်ကမၠောန်မကဵု ဍုင်ဗၠးၜး ကုဗၟာ မကော်ဂး လိက်ကသုက် အံင်သာန်-အေက်တလဳ ဂှ် နကဵုဂကူကရေင် ဒစဵုဒစး ဟွံဒုင်တဲဂှ် တုပ်စိုတ်ရေင်သကအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု လၟေင်ကမၠောန် မကဵုဍုင်ဗၠးၜး ကုဍုင်ဗၟာဂှ် ညံင်ဂွံပၠုပ်စုတ်ကဵု အမာတ်ဂကူကရေင် ဗွဲလၟိဟ်ဗၞတ် ဂကူကရေင်မနွံ၊ ပ္ဍဲဒေသဂကူကရေင်တအ်ဂှ် ပွိုင်ဆန္ဒမာဲတၞဟ်ခြာ သွက်ဂကူကရေင်ဂှ် ညံင်ဂွံစၟတ်သမ္တီကဵု၊ ဒပ်ပၞာန်ကရေင် ဗွဲတၞဟ်ခြာ ညံင်ဂွံဆက်ကဵုတန်တဴအာ၊ မြဴသာ်ဝွံ အာတ်မိက်တုဲ တင်လအာတ်မိက်ဂှ် ပလံင်ဏာ ဇရေင်သ္ၚိဝန်ဇၞော် ဍုင်လာန်ဒါန်ရ။ ယဝ်ရ အတိုင်မအာတ်မိက်လဝ်ဂှ် ယဝ်ရ ဟွံဖန်ကဵုမ္ဂး နကဵု ကေအေန်ယူ ဗဂါပ်ဗဗေင် ကုသဘင်မာဲသွက်ဂွံရုဲစှ် အမာတ် စၠတ်ထဝ်ပ္တန်ဍုင် မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၄၇ ဂိတုဨပြဳ ၉ ဂှ်ရောင်ဂှ်လေဝ် ဟီုလဝ် ပ္ဍဲလိက်ဂှ်ကီုရ။ မွဲလပါ်ဂှ်လေဝ် နကဵု ဗော်ဏအ် ဟီုတွဟ် ပသောင်ကလး ကုကောန်ဂကူကရေင်ဂမၠိုင်ရ။
သဘင်မာဲ သွက်စၠတ်ထဝ်ပ္တန်ဍုင်ဂှ် ဒှ်ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၇ ဂိတုဨပြဳ ၉တုဲ အလုံမွဲကၟိန်ဍုင်ဗၟာဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ပွိုင်ဆန္ဒမာဲ ၂၅၅ ဂှ် ပၞောဝ်ကဵု ၂၅၅ ဂှ် ပွိုင်ဆန္ဒမာဲနာနာဂှ် နွံ ၁၈၂ ဒၞာဲ၊ ပွိုင်ဆန္ဒဂကူသေံဂှ် ၂၆ ဒၞာဲ၊ ပွိုင်ဆန္ဒမာဲ သွက်ဂကူကရေင်ဂှ် ၂၄ ဒၞာဲ၊ သွက်ဂကူကချေင်ဂှ် ၇ ဒၞာဲ၊ သွက်ဂကူချေင်ဂှ် ၈ ဒၞာဲ၊ သွက်ဂကူမစာတ်အင်္ဂလိက်ဂမၠိုင်ဂှ် ၄ ဒၞာဲ၊ သွက်ဂကူကရေင်ဍာဲဂှ် ၂ ဒၞာဲ၊ သွက်ခရိုင်သင်လောန်ဂှ် ၂ ဒၞာဲ မြဴသာ်ဝွံ စၟတ်သမ္တီတုဲ ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် သဘင်မာဲ မရုဲစှ်အမာတ် သွက်စၠတ်ထဝ်ပ္တန်ဍုင်တၟိရ။ ဟိုတ်နူ နကဵုအလဵုအသဳအင်္ဂလိက် ဟွံကဵုသွဟ် ဟွံဗက်ကဵု အတိုင် ကေအေန်ယူ မအာတ်မိက်လဝ်ဂှ်တုဲ နကဵုကေအေန််ယူ ဗဂါပ်ဗဗေင် ကုသဘင်မာဲဂှ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ကေအေန်ယူဂှ် ညးလ္ၚဵုဂှ် စှ်ေစိုတ် လုပ်ပြိုင်သဘင်မာဲ၊ ညးလ္ၚဵု စှ်ေစိုတ် ဟွံလုပ်ပြိုင် ပ္ဍဲသဘင်မာဲဂှ်ရ။ မာန်ဘခါင်ဂှ် လုပ်ပြိုင်တုဲ စောဘဥူၐြဳ ကဵု မာန်ဘဇြာန်တအ်ဂှ် ဟွံဒုင်တဲတုဲ နကဵု မာန်ဘခါင် ပါ်တိတ် နူကေအေန်ယူတုဲ လုပ်ဒုင်ရုဲမာဲရ။