cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ခဗုဲ၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ကွာန်ခဗုဲ(Kunkabwee၊ ကွမ်ကဗွီး)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ ဂကောံကွာန်ခဗုဲ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၃၂၆။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲကွာန်ခဗုဲဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၇၇၆၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၈၇၆ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၁၆၅၂ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ပါန်ပၟတ်
ပါန်ပၟတ် (Fireworks) ဂှ် ဒှ် ကိရိယာ မလုပ်လၟိဟ် ခမ္တိုဟ် မစကာ ပ္ဍဲအရာဗဗဵုမတ်မွဲရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ပါန်ပၟတ်ဂှ် မလေပ်ပန်ထ္ၜး မ္ၚး ပ္ဍဲသၠာတ် ပ္ဍဲသဘင်ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု တ္ၚဲသၞာံတၟိ၊ သဘင်ဇွသင်၊ သဘင်ကာမ္ၚဵုဇၞော်ဇၞော်တအ်ရ။
ပါန်ပၟတ်ဂှ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် ညံင်ဂွံခ္ဍဳလျတ် အာရီုမၞိဟ်တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် နွံကဵု ရမ္သာင်၊ လျး၊ ယက် ကေုာံ ပလေဲတအ်ရ။ ပါန်ပၟတ်တအ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ညံင်ပၟတ်မနွံကဵုအသာ် ဂွံတိတ်ကၠုင် မပ္တံကဵု အသာ် ဗကေတ်၊ လဳမဴ၊ ဍာ်မိတ်၊ သ္ၚေက်၊ သ္ၚေက်ၜတ်တ်၊ ခဍောင် ကေုာံ အသာ်သြန်တအ်ရ။ ပါန်ပၟတ်တအ်ဂှ် ကၠောန်လဝ် နကဵုဗီုပြင်နာနာ မပ္တံကဵု မပန်ပတိုန် လတူအကးတုဲ ကဵုခတိုဟ် ပ္ဍဲအကး၊ လ္ဇံက်စွံ သၟဝ်တုဲ ကဵုခဍိုန်ကရိုဟ်ပတိတ် မြဴသာ်ဝွံ ဒှ်တမ်ရ။
ပါန်ပၟတ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် နွံကဵု ပၠံင် စက္ခောကမြံင် ကေုာံ ကိရိယာတဍေန် (combustiible material) မကဵုလျးဗစင်ဗၜင်ဂမၠိုင်ရ။ ပါန်ပၟတ်ဂှ် နူတမ်မူလ ကၠောန်ဗဒှ် နူဍုင်ကြုက်တုဲ စဵုအခိင်လၟုဟ်ဂှ် ဍုင်ကြုက်ဂှ် ဒှ်ဍုင်မပ္တိတ် ပါန်ပၟတ်ဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵုဂၠးတိဏအ်ရ။
ဟိုတ်နူကဵု ရမ္သာင်ခမ္တိုဟ်ဂှ် ပကဵု ညံင်တိရစ္ဆာန် ကေုာံ မၞိဟ်လ္ၚဵုတအ် မဂွံဖေက်လကိုတ်တုဲ ပါန်ပၟတ်သမ္ၚိတ် (silent fireworks) ဂှ် မၞိဟ်စ ဒးစိုတ်ဂၠိုင်ကၠုင်ကီုလေဝ်၊ ရမ္သာင်သ္ၚိတ်ကွေဟ်ကွေဟ်ဂှ် စဵုကဵုလၟုဟ် ဟွံမဲဏီရ။
ဝင်
ပါန်ပၟတ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ကၠုင်နူ ဍုင်ကြုက် ပ္ဍဲအခိင် တၞောဝ်သၟိင်သံင် (Song dynasty) (၉၆၀-၁၂၇၉). ပါန်ပၟတ်ဂှ် စကာ ပ္ဍဲသဘင်ဗွဲမဂၠိုင်တအ်ရ။
ပ္ဍဲအခိင်ကာလ တၞောဝ်သၟိင်ဟာန် (Han dynasty) (၂၀၂ ဘဳသဳ – ၂၂၀ အေဒဳ) မၞိဟ်တအ် ကၠဟ်စုတ် တမ်ဒုန် ပ္ဍဲပၟတ်ဂအုမ် သွက်ဂွံဂွံ ရမ္သာင်ခမ္တိုဟ်။ ဗွဲကြဴညိ မၞိဟ်တအ် စုတ်ထၞိက်သေနာတ် (ဂဥုဲသေနာတ်) (gunpowder) အပ္ဍဲဍေင်ဍောတ်တ် သွက်ဂွံဂွံရမ္သာင်ခမ္တိုဟ်ထတ်ထတ်ရ။ ဍေင်ဒုန် ကဵု ဂဥုဲသေနာတ် ခတိုဟ်ဂှ် ညးကော်စ နကဵု ဘာသာကြုက် ဗဴဟူ baozhu (爆竹) ဟွံသေင်မ္ဂး ဗဴဂါန် baogan (爆竿)။ နူကဵု ခေတ်တၞောဝ်သၟိင်သံင်တေအ်ရ မၞိဟ်တအ် ကၠောန် ခဍိိုန်ပၟတ် နကဵု ပၠံင်စက္ခောကမြံင်တုဲ စုတ်ဂဥုဲသေနာတ် ပ္ဍဲဂှ်တုဲ စံင်ရ။ နူအခိင်တေအ်ရ ညးတအ် ဂွဳစိုက်လဝ် ဂဥုဲသေနာတ်တအ်တုဲ ဍေဟ်ပန်တိတ်အာ မွဲမတုဲ မွဲမပၠန်ရ။ ၜိုတ် ၁၂ ကဵု ဗွဝ်ကၠံ နူကဵု ၁၁ ဗွဝ်ကၠံလေဝ် ဒှ်မာန်၊ မအရေဝ် ဗဴဟင် baozhang (爆仗) ဂှ် ကော်ကၠုင် ဗွဲတၟေင် သွက် ဂဥုဲသေနာတ်မပန်ပ္တိတ် နဒဒှ် သွက်ဂွံပကျေဝ် ပါန်ပၟတ်ရ။
ပ္ဍဲအခိင် တၞောဝ်သၟိင်သံင်ဂှ်ရ မၞိဟ်တအ် ကၠောန်ပ္တိတ် ပါန်ပၟတ်တုဲ စသွံကၠုင် ပ္ဍဲဖျာရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်ရ သဘင်ဇၞော်ဇၞော် မပန် ပါန်ပၟတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵုဝင်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၁၁၀ ဂှ် သၟိင်ဟူဇံင် (ပကင်ရင် ၁၁၀၀ - ၁၁၂၅) ကၠောန်သဘင် နကဵု ပါန်ပၟတ် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဝင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၆၄ ရံက်ကေတ်ပါန်ပၟတ် (a rocket-propelled firework) ခတိုဟ်တိတ် ဗဒါဲ ဂၞကျာ် ဒဝ်ဝါဂါ ဂံင်သေန် (Empress Dowager Gong Sheng) တုဲ ညးလကိုတ်အာ။ ရံက်ကေတ်တအ်ဂှ် စကာ ပ္ဍဲပၞာန်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကာလ လူဗဝ်ဝေန် (Liu Bowen) (1311–1375) ကဵု ဇဴယု (Jiao Yu) (fl. c. 1350–1412)။ သၞာံ ၁၂၄၀ ဂှ် ဂကူအာရာပ်တအ် ချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ပညာဂဥုဲသေနာတ်ဂှ် ညးတအ် က္လိဂွံ နူဍုင်ကြုက်။ ဂကူသူရိယာ မနွံယၟု ဟသာန် အလ်ရာမ်မာ ချူ ညးကၠောန်ပ္တိတ် ပါန်ပၟတ်ရံက်ကေတ် နကဵုပညာ ညးမကလိဂွံ နူဍုင်ကြုက်၊ ညးတေအ် ချူလဝ် ပါန်ပၟတ်ဂှ် ဒှ်ပ္ကဴကြုက်။
ပါန်ပၟတ် မနွံကဵု အသာ်ဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲခေတ်တၞောဝ်သၟိင်ဟာန် လပါ်စ။ ကြုက်တအ် ပံင်နှဴစုတ် ဓါတ်တၞဟ်ဟ်တုဲ ဖန်ဗဒှ် ပၟတ် ကေုာံ ယက် အသာ်နာနာရ။
ပါန်ပၟတ်ဂှ် စကၠောန်ပ္တိတ် ပ္ဍဲတိုက်ဥရောပ နူကဵု ၁၄ ဗွဝ်ကၠံ၊ စိုပ် ၁၇ ဗွဝ်ကၠံဂှ် မၞိဟ်ဒးစိုတ်ဂၠိုင်ကၠုင်ရ။ Lev Izmailov ကလုတ် ပဳတာ မဟာရာဇ (Peter the Great) ကေင်ချူလဝ် နူကဵု ဍုင်ကြုက် "ညးတအ်ကၠောန်ပ္တိတ် ပါန်ပၟတ် ပ္ဍဲဍုင်ကြုက် ဗီုဂှ် ပ္ဍဲယူရောပ် မွဲလှ်ေ ဟွံကေင်ဆဵုဏီရ"။ သၞာံ ၁၇၅၈ ညးမပ္တန်သာသနာခရေတ် Pierre Nicolas d'Incarville မပဒတဴဒၟံင် ဍုင်ဗဳဂျေန် ချူလိက် နဲကဲ ကြုက်မကၠောန်ပါန်ပၟတ်တုဲ ပလံင်ဗစိုပ် ဇရေင်ဌာနသိပ္ပံပြင်သေတ်။ လိက်ဂှ် ဂတဂှ် မသုန်သၞာံတုဲ ဒှ်တက်ပ္တိတ်ရ။
ဂီုကၠီု ကေုာံ မခ္ဍဳလျတ် ကုသဘာဝ
မပန် ပါန်ပၟတ်ဂှ် အန္တရာယ်နွံဒၟံင် သွက်မၞိဟ်မပန် (ဝါ) သွက်မၞိဟ်မစံင်ဂှ်ကီု သီုကဵု ညးတၞဟ်တအ်ဂှ် ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ကၟာတ်လဒဵုထောအ် ပ္ဍဲအရာမစကာ ပါန်ပၟတ် နွံရ။ ဍုင်လ္ၚဵုဂှ်မ္ဂး နကဵု ဇၟာပ်မၞိဟ် ဟွံကဵု အခေါင်စံင်လေဝ် နွံရ။ ဍုင်ဒိန်မက်မ္ဂး ပ္ဍဲမွဲသၞာံ နူစ ဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၇ စဵုကဵု ဇာန္နဝါရဳ ၂ ဂှ်ဟေင် ကဵုအခေါင်စကာ ပါန်ပၟတ်ရ။
ဂစေံ ကေုာံ တိရစ္ဆာန်ဂမၠိုင် ဖေက်လကိုတ် ရမ္သာင်ခမ္တိုဟ်တုဲ ဒြေပ်ဒဴ။
ကအ်ကြိက်၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ကွာန်ကအ်ကြိက်(Letpan၊ လက်ပန်ရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ ဂကောံကွာန်ကအ်ကြိက်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၀၅၃။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ကအ်ကြိက် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၀၇၄၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၁၈၄ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဂှ် ၂၂၅၈ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ကအ်ဍုင်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်ဍုင်
ဘာကအ်ဍုင် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကအ်ဍုင်၊ ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်၊ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝိမလ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၉၊ ဝှ် ၂၈။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်
အၜေတ်၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ကအ်ကြောပ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်ကြောပ်
ဘာကအ်ကြောပ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကအ်ကြောပ်၊ ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်၊ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝိစက္ခဏ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၀၊ ဝှ် ၄၀။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်
ကျာ်ဇၞော်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကျာ်ဇၞော်
ဘာကျာ်ဇၞော် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကျာ်ဇၞော်၊ ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်၊ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဓမ္မာရမ္ဘ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၅၊ ဝှ် ၁၃။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်
မဂြောဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ကွာန်မဂြောဝ်(Meikayo၊ မယ်ကရိုရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ ဂကောံကွာန်မဂြောဝ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၀၅၆။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်မဂြောဝ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၅၂၂၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၆၃၃ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဂှ် ၁၁၅၅ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ကၟာကျာ်၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ကွာန်ကၟာကျာ်(Kamaarkyaik၊ ကမာကျိုက်ရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ ဂကောံကွာန်အင်နပရေဟ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၁၀၈။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်အင်နပရေဟ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၆၁၃၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၆၄၇ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၁၂၆၀ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ကြုင်ကင်၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ကွာန်ကြုင်ကင်(Kinchaung၊ ကင်းချောင်း)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ ဂကောံကွာန်ကြုင်ကင်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၂၉၆။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲကွာန်ကြုင်ကင်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၇၉၈၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၈၁၄ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၁၆၁၂ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ထဝ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ကအ်ပံက်
ဘာထဝ် ပရိယတ္တိ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကအ်ပံက်၊ ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်၊ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဥတ္တမ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၈၊ ဝှ် ၂၇။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်
ကအ်ဂလာ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ကွာန်ကအ်ဂလာ(Barbukone၊ ဘာဘူကုန်းရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ ဂကောံကွာန်ကအ်ဂလာ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၄၉၇၉။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ကအ်ဂလာ မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၂၁၆၉၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၂၄၂၇ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဂှ် ၄၅၉၆ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
အင်နပရေဟ်၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ကွာန်အင်နပရေဟ်(Hlwasinkone၊ လွှစ်ကုန်းရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ ဂကောံကွာန်အင်နပရေဟ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၁၀၅။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်အင်နပရေဟ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၆၁၃၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၆၄၇ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၁၂၆၀ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ခဍောၚ်ပရောက်၊ တၞံ
ခဍောင်ပရောက်(Turkey berry / pea eggplant) နကဵုယၟုသိပ္ပံ Solanum torvum ဝွံ ဒှ်ဂကူတၞံရာပ် မၞုံကဵု ဇလတုဲ ဒှ်တၞံ မဂျိုင်ဂၠိုင်ကဵုသၞာံတုဲ သတ်ဍေဟ် ညံင်ကဵုခဍောင်ဂှ်ရ ညးကော်စ ခဍောင်ပရောက်၊ ကွာန်လ္ၚဵု ကော် ခဍောင်မတ်စာင်၊ ခဍောင်သ္ၚိတူ ရ၊၊ ညံင်ရဴ ဗီုမန် မၞုံကဵု ယၟုဗွဲမဂၠိုင်ကီု ပ္ဍဲကဵု ဘာသာအင်္ဂလိက်လေဝ် ကော်စ နာနာသာ် turkey berry, prickly nightshade, shoo-shoo bush, wild eggplant, pea eggplant, pea aubergine ရ၊၊
ဗမံက်ထ္ၜး
တၞံခဍောင်ပရောပ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် နွံသမၠုင် အကြာ ၂ ကဵု ၃ မဳတာ ထ္ၜောမ်တၞံဍေဟ် နွံၜိုတ် ၂ သေန်ဒဳမဳတာ၊ ဆဂး ယဝ်ရ တၞံဒှ်သမၠုင် ၜိုတ် ၅ မဳတာမ္ဂး ထ္ၜောမ်တၞံဍေဟ် ဒှ် ၈ သေန်ဒဳမဳတာရ၊၊ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး တၞံဍေဟ် တၞံၝောအ်ဍေဟ် နွံမွဲတၞံတုဲ နူကဵုသၟဝ်သဝ်ဝ်ဂှ် နွံကဵု ကၞာင်ဗာင်ရ၊၊ ၝောအ်တၞံဍေဟ်ဂှ် ဒှ်အသာ်ပတေင်တုဲ ကၞာင်ဍေဟ်ဂှ် ဒှ်အသာ်တ္ၚေက်ရ၊၊
ကၞာင်ဍေဟ်ဂှ် ဒှ်အသာ်ပတေင်-တ္ၚေက်တုဲ နွံကဵုကသော် ဗီုကဵုခဗိုက်ရ၊၊ တုဲပၠန် ဇလကေက်က် တိတ်ဒၟံင် အကြာကၞာင် ကေုာံ တဝ်တၞးတအ်ရ၊၊ တၞးဂှ် တိတ်ဒၟံင်ပ္ဍဲတဝ် မွဲမွဲတၞးတုဲ တၞးဍေဟ်လေဝ် နွံကဵုကသော် ညံင်ခဗိုက်ကီုရ၊၊
ပ္ကဴဍေဟ်ဂှ် ဒှ်အသာ်ဗု မၞုံကဵု ထာင်မသုန်တုဲ ကသဵုလဒေါဝ်ဂှ် ဒှ်အသာ်ဍာ်မိတ်ရ၊၊ သတ်ဍေဟ်ဂှ် ဒှ်အသာ်တၚေက် မတိတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲတဝ်ကြံင်င်ရ၊၊ ကာလဍုဟ်မ္ဂး ဒှ်အာ အသာ်ဍာ်မိတ်၊၊ မၞုံကဵု ခၞေက်မကြံင်တုဲ ခဍမ်ဒၟံင်ရ၊၊
ဇၞော်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်ဗိန်
ဘာဇၞော် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကအ်ဗိန်၊ ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်၊ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝဏ္ဏက သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၈၁၊ ဝှ် ၆၁။
တၟိ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်ဗိန်
ဘာတၟိ ပရိယတ္တိ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကအ်ဗိန်၊ ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်၊ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တတေဇောဘာသ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၇၊ ဝှ် ၂၇။
ပလိုတ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်င္ၚေက်
ဘာပလိုတ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကအ်င္ၚေက်၊ ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်၊ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပဝရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၂၊ ဝှ် ၁၄။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်
တၟိ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်ဗိန်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်
ဗၟံက်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်င္ၚေက်
ဘာဗၟံက် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကအ်င္ၚေက်၊ ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်၊ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
တၟအ်ဗြဴ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ကွာန်တၟအ်ဗြဴ(Taungkalay၊ တောင်ကလေးရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ ဂကောံကွာန်လှာဂဇာင်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၄၉၈၇။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်လှာဂဇာင် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၅၃၆၃၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၅၈၅၅ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဂှ် ၁၁၂၁၈ တၠရ။
တံင်ပိုအ်၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
thumb|239x239px ကွာန်တံင်ပိုအ်(Taungpa)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ ဂကောံကွာန်တံင်ပိုအ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၃၂၄။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲကွာန်တံင်ပိုအ်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၉၃၇၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၂၃၂၅ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၄၂၆၂ တၠရ။
တၟအ်ဗြဴ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
တံင်ပိုအ်၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ဝၚ်ကွာန်တံၚ်ပိုအ်
ဒၞာဲဌာန်ဂှ်ကၠာကျာ်တြဲဂေါတမဟွံဒှ်ဗၞတ်(၅၀)သၞာံ၊  မၚ်ဗၠာဲမၞုံယၟုဓနုဓမ္မရာဇာ   နူဍုၚ်သဓီုကသေံဂွံရဲ (၁၄) အိန်ထံၚ်စှ်ေကၠုၚ်ဌာန်ဂှ်ရ။ ကိုပ်ကၠာဂှ် ညးကော်စ ဝတံၚ်ပေါံ  (ဒၞာဲဌာန်ဂှ်ဒှ်ဒၟံၚ်ကအ်တုဲ ခ္ဍံမံၚ်ညံၚ်မဝေၚ်ရ) ဍုၚ်ဝတံၚ်ပေါံဝွံ (လက်ထက်သၟိၚ်ဗညာဒလ  ကျအာပၞာန်ဍုၚ်လီုအာရ) တံၚ်ပေါံ   (ရဲဝတံၚ်ပေါံတံ မၞိဟ်၂၅ အိန်ထံၚ်ကလေၚ်ပ္တန်ကွာန်တၟိရ) တံၚ်ဖံၚ် (ဗၟံက်ကွာန်ဂှ်ဒှ်ဒၟံၚ်ၜီတုဲ တံၚ်ပိုအ်ကဵု ကၠံသတ်ဂှ် အာကၠုၚ် တံၚ်စၠောံ ကေတ်ကဵုဖံၚ်ရ) တံၚ်ကလောံ (အာကၠအ်သတ်တေံ ဒှ်တံၚ်စၠောံကေတ်ရ) လးကလောံ  (လက်ထက်ကျာ်တြဲကဿပ ကဵုလဝ်ပျးဒိုဟ်ရ) တံၚ်ပိုတ်      (လက်ထက်ဂလာမုက်ဗု ကၠောန်ပ္တိုန်ဒဒန်ဗၟံက်ကွာန်ဂှ် ဒှ်အာယၟုဏအ်ရ) တံၚ်ပိုအ်      (လၟုဟ်ဂှ် ကော်စမံၚ်ယၟုဏအ်ရ)
ဘာလကျာ်ဂမၠိုၚ်
၁။ ဘာတြေံ ၂။ ဘာတၟိ
၃။ ဘာဒုန်
ဝၚ်ဘာတြေံ
ကျာ်တြဲသ္ပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ သၞာံမလအ်လံ ပ္ဍဲသာသနာ (၂၃၆)သၞာံဂှ် ခၟဳတၠရှန်မန် နူဍုၚ်သဓီု က္ညအာပ္တန်သာသနာရ။ ခၟဳတၠအရှန်မန် ပ္တန်သာသနာ ဂိုဏ် ရာမည နိကာယ စိုပ်ကၠုၚ်ကွာန်တံၚ်ပိုအ်ဏံ (၂၈)ဇကုရ။ ဗၟံက်ကွာန်ၜဳဇၞော်တဴ ဗွဲမလောန်ရ။ ခၟဳသၚ်ဂမၠိုၚ်စိုပ်ကၠုၚ်ဂှ် ကောန်ကွာန်တံၚ်ပိုအ်တံ လျုၚ်ဇြုၚ်သ္ဍိုက်တဴ သာသနာကျာ်ဗွဲမလောန်တုဲ ၚးတးအုပ်ခြုံ သွက်ဂွံပ္တန်ဘာရ။ ၚးတးအုပ်ခြုံတုဲ ပ္တဴဒယိုၚ်သိုၚ်ဘာ သွက်ခၟဳတၠအရှန် ဂွံတန်တဴအာတုဲ ကော်စဘာ တၠအရှန်ဘာတြေံလၟုဟ်ရ။ ခၟဳတၠအရှန်တအ် မွဲအဆက်မၚ်မွဲကၠုၚ်သာသနာကျာ်တုဲ ပ္ဍဲသာသနာ (၆၄၃)သၞာံဂှ် ခၟဳတံချပ်သွက်ဂွံ ပ္တန်သီရ။ ခၟဳတၠရှန်ကဵုဒကာ စိုတ်တုပ်ဒှ်မွဲ ဂၠာဲပ္တန်သီရ။ သ္ပဟိုတ်ကဵုတၠရှန်ပ္တန်လဝ်တုဲကော်ခဴစ သဳတၠရှန်ရ။ ဒက်ပ္တန်သီတုဲ ကၠေၚ်ဒက်ပ္တန်အာ ဘုတ်မွဲမကဵု ကျာ်စေတဳပိတၞုၚ်ရ။ ရုပ်ကျာ်သဳလ္ပာ်အပ္ဍဲဝွံ နူလက်ထက်အၚ်္ဂလိက်ညးကၠတ်ရုပ်ကျာ်နွံဒၟံၚ်တုဲ ရဲကွာန်တအ်ညးဂမၠိုၚ်ကလေၚ် ကြေပ်စွံလဝ်ရုပ်ကျာ်လဝ်နွံရ။ thumb|330x330px
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ခဒုင်ၜဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ကွာန်ခဒုင်ၜဝ်(Katonepaw၊ ကတုံးပေါ်)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ ဂကောံကွာန်ခဒုင်ၜဝ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၃၀၃။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲကွာန်ခဒုင်ၜဝ်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၇၄၁၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၇၁၉ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၁၄၆၀ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ခအံင်ကြေဟ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ခအံင်ကြေဟ်
ဘာခအံင်ကြေဟ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ခအံင်ကြေဟ်၊ ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်၊ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တအာနန္ဒ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၆၊ ဝှ် ၂၃။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်
ဘာကောန်ဂကူမန် ကွာန်ဝါဂၠံင်
ဘာကောန်ဂကူမန် ကွာန်ဝါဂၠံင် ဂှ် ဒှ်ဘာတန်မူလ မသြိုင်ပတန်လဝ် နကဵု ကောန်ကွာန်ဝါဂၠံင် ကေုာံ ညးမဆာန်ဂကူမန်တအ် နူကဵုသၞာံ ၂၀၂၃ ဂိတုဇာန္နဝါရဳ (၁) ဂှ်ရ။
ဝင်
ဘာတန်မူလ ကောန်ဂကူမန် ကွာန်ဝါဂၠံင်ဝွံ နကဵု ခမဳသင် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် ကောန်ကွာန်ဝါဂၠံင်တအ် ချပ်ဂၞန် ဒက်ကမ္မတဳတုဲ စဗၟံက်ကၠုင် ပရေင်ကမၠောန် နူကဵုအခိင်ၜိုတ် နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၂၂တုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ကမ္မတဳမသြိုင်ခၞံဗဒှ်ဘာကောန်ဂကူမန် မွဲရ။ နူဂှ် ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာတအ်ကီု သီုကဵု ညးတၠစေတနာဂမၠိုင် စုတ်သြန်၊ တုဲပၠန် နကဵုဂကောံကမ္မတဳတအ် ဒုင်ဒါန်သြန် ဂေတ်ကွာန် ပ္ဍဲဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါ ၂၁ ဂှ် က္လိဂွံ သြန်ဒကေဝ် ကၠံဒစာံဣသုန်ကိုဋ်ထပှ်လ္ၚီ (၁၈,၅၀၇,၀၀၀) တုဲ ပ္ဍဲဇာန္နဝါရဳ ၁၊ ၂၀၂၃ တ္ၚဲအဒိုက် အခိင်နူဂယး (၇) နာဍဳဂှ် ခမဳသင်တအ် ဖ္ဍောတ်မ္ၚဵု ဂအာင်တိဘာတုဲ အခိင် (၁၁) နာဍဳဂှ် ဖျေဟ်ရိုဟ်ကၞက် ဍိုတ်ထဝ် ဍိုတ်သြန်ရ။
ညးတာလျိုင် ကမ္မတဳသြိုင်ခၞံဗဒှ် ဘာ
ဂကောံမဟာနာယက
ဂကောံသင်နာယကဂမၠိုင်
ဂကောံဥက္ကဋ္ဌဂမၠိုင်
ဂကောံသကိုပ်ဘဏ္ဍာဂမၠိုင်
ဂကောံစၟတ်စရင်ဂမၠိုင်
ဂကောံလလောင်ပရိုင်
မတေဲ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ကွာန်မတေဲ(Mettayo၊ မယ်တရိုရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ ဂကောံကွာန်လှာဂဇာင်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၄၉၈၈။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်လှာဂဇာင် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၅၃၆၃၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၅၈၅၅ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဂှ် ၁၁၂၁၈ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
သေံ၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
တဝ်ပလောအ်၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ကွာန်တဝ်ပလောအ်(Htawpalawt၊ ထော်ပလော့ရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ ဂကောံကွာန်လှာဂဇာင်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၄၉၉၀။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်လှာဂဇာင် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၅၃၆၃၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၅၈၅၅ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဂှ် ၁၁၂၁၈ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ကၠဵု
ကၠဵု သ္ၚိဌာန်(domestic dog) ဂှ် ဂကူမၟဴ မလုပ်လၟိဟ်ဗဳဇ ကာနိသ်တုဲ ကၠဵု ကဵု ကၠဵုကၠိင်အသာ်ပတေင် (extant gray wolf)တအ်ဂှ် တၞောဝ်ဇာတ် ကြပ်တုပ်ဒၟံင်ရ၊၊ ပၞောဝ်ကဵု သတ်တိရစ္ဆာန်ဂမၠိုင်ဂှ် ကၠဵုဂှ် ဒှ်သတ်မလွဳ ပ္ဍဲသ္ၚိဌာန်ကၠာအိုတ် မၞိဟ်တအ် စလွဳကၠုင် ကၠဵုပ္ဍဲသ္ၚိဌာန်ဂှ် လက်သၞာံပြင်င်မြဴသာ်ဝွံ စၟတ်သမ္တီလဝ်ရ၊၊
ဟိုတ်နူမမံင်ကၠုင်ဒၟံင် အကြာမၞိဟ် သၞာံလအ်လ ဗွဲမလောန်ဂှ်ရ ဍေဟ်တအ် တီအခိုက်အလိုက်မၞိဟ် ဗက်အခိုက်အလိုက် မၞိဟ်တအ်ဒးဂၠိုင်အိုတ်တုဲ ပ္ဍဲကဵုစၞစပၠန်လေဝ် လတူနူကဵု ဂကူဗဳဇကာနိသ် တၞဟ်ဂှ် ဍေဟ်တအ်စဗက် စၞမၞိဟ်တအ် ဂွံရ၊၊ ကၠဵုဂှ် နွံဂၠိုင်ကဵုဂကူ နွံဂၠိုင်ကဵုအသာ်ရ၊၊ ကၠဵုပၠုပ် ပ္ဍဲအကြာမၞိဟ် ဒၞာဲနာနာသာ် မပ္တံကဵု ပ္ဍဲဒၞာဲမဗက်လၟ၊ မင်မဲ ဗီုကဵုမင်သဵု မင်ချေဟ် မင်ဂၠဴ၊ မဓဇက်ကွဳ (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဂရိန်လာန်)၊ ဗိုင်ကၠောန်ကဵု ဗၠာဲသၟိင်၊ ပ္ဍဲပၞာန်၊ သကအ်ဒၚောဝ်၊ မင်မဲစဵုဒၞာ၊ သီုကဵု မလွဳယဲတအ်ရ၊၊ ဟိုတ်နူဍေဟ်တအ် ဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲအရာဘဝမၞိဟ် ဗီုဏအ်ဂှ်ရ ကၠဵုဂှ် ညးကော်စ ＂သကအ်ရဲ မၞိဟ်ခိုဟ်အိုတ်＂ ရ၊၊
လပါ်ဗဳဇ
သၞာံ ၁၉၉၉ ဂှ် ပရေင်စမ်ၜတ် ဒဳအေန်အေ (mitochondrial DNA) ဗၟံက်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ကၠဵုသ္ၚိဌာန်တအ်ဂှ် မဗဳဇစောန်ဆက်ကၠုင် နူကဵုဂကူကၠဵုကၠိင် အသာ်ပတေင်တုဲ ဂကူကၠဵု ဒေန်ဂဝ် (dingo) ကဵုဂကူကၠဵု (New Guinea singing) မဒှ်ကၠဵု မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဍုင်မန်ဗၟာတအ်ဂှ် ဒှ်ဂကူကၠဵု မဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ပ္ဍဲအခိင်ကာလဂကောံမၞိဟ် မွဲဂကောံကဵု ဂကောံ ဟွံမဲကဵု ပရေင်ဆက်စၠောအ် ရေင်သကအ်တေအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲစရင် ဂကူသတ်မၟဴ ဂၠးကဝ် (Mammal Species of the World) မပ္တိတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၅ ဂှ် တၠပညာမဆေင်ကဵု သတ်မၟဴ W. Christopher Wozencraft ပၠုပ်စုတ်စရင် သၟဝ်ဂကောံဂကူ ကၠဵုကၠိင်ကာလိသ် ဂကူလစှ်ေ ၜါဂကူ familiaris Linneaus ကဵု dingo Meyer မဒှ်ဂကူ ကၠဵုသ္ၚိဌာန်ရ၊၊ ဂကူကၠဵု New Guinea singing ဂှ် ညးတေအ် ပၠုပ်စုတ် ပ္ဍဲစရင် ဒေန်ဂဝ် ရ၊၊ ညးဒုင်သဇိုင် ကုသွဟ်ဒဳအေန်အေတုဲ ညးပါ်လဝ်ဂကူသတ်တအ်ရ၊၊
တမ်မူလ
တမ်မူလ ကၠဵုသ္ၚိဌာန်ဂှ် ဟွံတီကၠးကၠးရ၊၊ ဆဂး တီကၠးမွဲဂှ် ကၠဵုဂှ် ဒှ်သတ်တိရစ္ဆာန်သ္ၚိဌာန်ကၠာအိုတ်မွဲရ၊၊ ကၠဵုသ္ၚိဌာန်ဂှ် ဒှ်ဂကူဗဳဇ ကာနိသ် မဒှ်ဂကူ မကြပ်ညောန် ကုဂကူကၠဵုကၠိင် (wolf-like canids) တုဲ မဒှ်ဂကူမပတဴ ပ္ဍဲဒၞာဲဒေသ ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင်ရ၊၊ ကၠဵုကၠိင် အသာ်ဗတေင်ဂှ် ဒှ်ဂကူကၠဵုကၠိင် မကြပ်ညောန်ကဵု ကၠဵုသ္ၚိဌာန်ဂၠိုင်အိုတ် နကဵုတၞောဝ်တၞဟ်တအ်လေဝ် စုက်ကီုဂှ် ဂၠာဲဟွံဆဵုဏီရ၊၊ အတိုင်စၟတ်သမ္တီ ပုရာဝိဇ္ဇာယာန် (archaeological record)မ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် ဇွကၠဵု မတိုပ်လဝ် မွဲစွံ ကုမၞိဟ်ဂှ် နူကဵုသၞာံ ၁၄၇၀၀ သၞာံ တေအ်ရ၊၊ မၞိဟ်တအ် စလွဳကၠဵုဂှ် နူကဵုအခိင်ခေတ် မၞိဟ်တအ်မတိတ်လန်လၟ (human hunter-gatherers)တေအ်ရ၊၊
ပ္ဍဲဒၞာဲလဵု ဗဳဇကၠဵု ကဵု ကၠဵုကၠိင် ပါ်ကရေက်အာညးသကအ်ဂှ် စဵုကဵုလၟုဟ် ဟွံချိုတ်ပၠိုတ်ဏီဖိုဟ်ရ၊၊ ဗွဲမဂၠိုင်စှ်ေစိုတ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵုဒေသယူရောပ်လပါ်ပလိုတ် ၊ လဒေါအာရှ ကေုာံ ဗၟံက်အာရှရ၊၊
ဇဳဝဗေဒ
ခန္ဓာဗေဒ (Anatomy) ကၠဵုသ္ၚိဌာန်တအ်ဂှ် နူကဵုသၞာံ မဂၠိုင်ကဵုလ္ၚီတေအ်ဂှ်ရ မၞိဟ်တအ် ရုဲစှ်ကေတ် ဂကူနာနာ မပ္တံကဵု ဟိုတ်နူဗီုစိုတ်စရိုတ် ဥပမာ ကဵုမင်သ္ၚိ မင်ကၠအ်၊ ဟိုတ်နူမုဟ်ခိုဟ် မဂွံစကာ ပ္ဍဲအရာမဗက်လၟ ကေုာံ ဟိုတ်နူဇကုဗီုပြင် ကျေဝ်ခိုဟ် လွဳသွက်ဂွံပကျေဝ်တအ်ဒှ်တမ်ရ၊၊ ကၠဵုခေတ်တၟိလၟုဟ်ဂှ် နွံကဵုခန္ဓကာယ ဇၞော်နာနာသာ်၊ ဗီုပြင်နာနာ ဂၠိုင်နူကဵု တိရစ္ဆာန်သ္ၚိဌာန်တၞဟ်တအ်ဏီရ၊၊ ကၠဵုဂှ် တမ်ဗဳဇဍေဟ်တအ် ရပ်စသတ်ဂြိုပ် ကေုာံ ဗက်စစၞအုဲအေင် ညံင်ရဴသတ်မၟဴတၞဟ်တအ်ကီုတုဲ မၞုံကဵုကာယဗလ ကေုာံ ဇုတ်မကြံင်မ္ၚုဟ်၊ ဒြေပ် ပြဟ်၊ ဒံင်သၠုင်တုဲ မၞုံကဵု ၚေက်သွက်ဂွံ ကိတ် ကေုာံ ဓဇက်ရ၊၊
ဇမၞော် ကေုာံ လျိုင်
ကၠဵုဂှ် နွံကဵု ဇမၞော် ကေုာံ လျိုင်နာနာသာ်ရ၊၊ ကၠဵုဇကုသောဲအိုတ်ဂှ် ဒှ်ဂကူကၠဵု ယံက်ရှာင် ထာရ်ရိရ် (Yorkshire Terrier) ကၠဵုဇၞော်မွဲ နွံသမၠုင် ပ္ဍဲဒၞာဲတး ၆.၃ ဇြေန်ဒဳမဳတာ (၂.၅ ၝောအ်တဲ) တုဲ ဇမၠိင် နူက္ဍိုပ် စဵုကဵုဇကုဂှ် နွံ ၉.၅ ဇြေန်ဒဳမဳတာ (၃.၇ ၝောအ်တဲ)၊ လျိုင် နွံ ၁၁၃ ဂရာမ်ဓဝ်ရ၊၊ ကၠဵုဒုတ်အိုတ် ၜိုတ်မတီမ္ဂး ဒှ်ဂကူကၠဵု မာသတိဖ် အင်္ဂလိက် (English Mastiff) လျိုင် နွံ ၁၅၅.၆ ကဳလဝ် တုဲ နူက္ဍိုပ် စဵုကဵုဗတဂှ် နွံဇမၠိင် ၂၅၀ ဇြေန်ဒဳမဳတာ (၉၈ ၝောအ်တဲ)၊၊ ကၠဵုသၠုင်အိုတ်ဂှ် ဒှ်ဂကူကၠဵု ဂရိတ်ဒေန်နာ (Great Dane) သၠုင်ဍေဟ် တဝ်ကဵုပၞးဂှ် နွံ၁၀၆.၇ ဇြေန်ဒဳမဳတာ (၄၂ ၝောအ်တဲ) ရ၊၊
အာရီု
ကၠဵုတအ်ဂှ် နွံကဵုအာရီုဂမၠိုင် မပ္တံကဵု စက္ခု (အာရီုမတ်)၊ သောတ (အာရီုကတောဝ်)၊ ဃာန (အာရီုမုဟ်)၊ ဇိဝှာ (အာရီုမစ)၊ ကာယ (အာရီုမစုက်လုက်) ကေုာံ အာရီု မတီကေတ် ဓါတ်ဓရေတ်တိ (earth's magnetic field)ရ၊၊ အတိုင်မလ္ၚတ်မ္ဂး ကၠဵုတအ်ဂှ် ဍေဟ်တအ် ညာတ်ကေတ် ဓါတ်ဓရေတ်တိ မာန်ဒၟံင်ရ၊၊
ကသော်
ကသော်ကၠဵုသ္ၚိဌာန်ဂှ် နွံဂၠိုင်ကဵုဗီုပြင်ရ၊၊ သော်ဍိုန်ဍိုန် သော်ကြံင်င်၊ သော်ဂၠိင်င်၊ သော်ဂၠေအ်ဂၠေအ်၊ သော်စူစူ၊ သော်တကဲတကဲ မြဴသာ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ်ရ၊၊
ဗတ
ဗတကၠဵု နွံဗီုပြင် နာနာသာ်ကီုရ၊၊၊ ဗတတပ်၊ ဗတတ္ၚံက်တိုန်၊ ဗတစူ၊ ဗတကဝိုင် မြဴသာ်ဝွံ နွံနာနာသာ်ရ၊၊ နကဵုတိရစ္ဆာန်မ္ဂး ဗတကၠဵုတအ်ဂှ် လဴထ္ၜးကဵု ဗီုစိုတ်ဍေဟ်တအ် မကတဵုဒှ်ဒၟံင်ဂှ်ရ၊၊ ဥပမာ ဍေဟ်ဒးစိုတ်မ္ဂး လဝိုက်ကဵု ဗတ၊ ဍေဟ်ဖေက်မ္ဂး ဖျဝ်ဖျေဟ်ဗတတအ် ဒှ်တမ်ရ၊၊
ပရေင်ထတ်ယုက်
တၞံမတဵု ပ္ဍဲသ္ၚိ လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ယဝ်ရ ကၠဵုစဒးမ္ဂး ဒှ်ဂျိမာန်ရ၊၊ ဥပမာ ဗီုကဵု တၞံမၞိဟ်တအ် မလွဳ နဒဒှ် တၞံပကဴ ဗီုကဵု တၞံ begonia၊ တၞံPoinsettia ကေုာံ တၞံ aloe vera တအ် ဒှ်တမ်ရ၊၊
တုဲပၠန် စၞစကောန်မၞိဟ်လ္ၚဵုတအ်လေဝ် ကၠဵုစဟွံဂွံ ဒှ်ဂျိ သွက်ဍေဟ်တအ် နွံကီုရ၊၊ ဗီုကဵု ဆံက်ကလေတ်၊ လသိုင် ကေုာံ လသိုန်ဗတာင်၊ သတ်သဗျေတ် / သတ်ထကတ်က္ၜင်၊ သတ်သဗျေတ်ဇမ္ကဟ်၊ သတ်macadamia nut ကေုာံ xylitolတအ်ဂှ် ကၠဵုစဟွံဂွံရ၊၊ စၞတၞဟ်တအ်လေဝ် နွံတၟာဂလိုင်ဏီရ၊၊ ဓါတ်နိဂေါတိန် နူကဵုကဵု ၜံက်တအ်လေဝ် ဒှ်အန္တရာဲ သွက်ကၠဵု ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ကီုရ၊၊ ဟိုတ်နူ စဒးၜံက် နူအကြာ နခမှိုက်တုဲ ကၠဵုဂၞဴလီု ဗၜူ စဵုကဵု ချိုတ် ဒှ်မာန်ဒၟံင်ကီုရ၊၊
ကၠဵုလေဝ် ညံင်ရဴမၞိဟ်ကီု ကတဵုဒှ်ယဲ မပ္တံကဵု ယဲဏမ်ဍာတ်၊ ယဲကောန်ကၟအ်၊ ယဲခတုက်ကၠိက်၊ ယဲကေန်သာ ကေုာံ ယဲတၞဟ်တအ် မာန်ကီုရ၊၊
ဇမၠိင်အာယုက်
နူသၞာံ ၂၀၁၃ ဂှ် သုတေသနလ္ၚတ် မဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ ကၠဵုမစာတ်တအ်ဂှ် မံင်အာယုက် ဂၠိင်နူ ကၠဵုမဇေတ်တ် ၁.၅သၞာံတုဲ လျိုင်ဇကုလေဝ် သာကီုရ၊၊ (ကၠဵု လျိုင်ဇကု ဇြိုင်က္ဍင် အာယုက်ဂၠေအ်က္ဍင်)
ဗွဲဓမ္မတာ ဇမၠိင်အာယုက် ဂကူကၠဵုမွဲကဵုမွဲ ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ၊၊ ဆဂး ကၠဵုဗွဲမဂၠိုင် နွံအာယုက် အကြာ ၁၀ သၞာံ ကဵု ၁၃ သၞာံရ၊၊ ကၠဵုဗွဲမဂၠိုင်တအ်ဂှ် ပ္ဍဲအခိင်အာယုက်ၜိုတ်လဒေါဝ်ဂှ် ဒှ်အခိင်မမံင်မိပ် ထတ်ယုက်ဂၠိုင်အိုတ်ရ၊၊
ကၠဵုအာယုက်ဂၠေအ်အိုတ်ဂှ် ဒှ်ဂကုကၠဵု Dogue de Bordeaux အာယုက် ဍေဟ်တအ် နွံအကြာ ၅.၂ သၞာံရ၊၊ ဂကူကၠဵုတၞဟ် ဗီုကဵု ဂကူကၠဵုBull Terrier, bloodhound ကေုာံ Irish wolfhound တအ်လေဝ် အာယုက်ဍေဟ်တအ် နွံအကြာ ၆ ကဵု ၇ သၞာံရ၊၊ ဂကူကၠဵု အာယုက်ဂၠိင်အိုတ်ဂှ် ဒှ်ဂကူကၠဵု မပ္တံကဵု toy poodle, Japanese spitz, Border terrier, ကေုာံ Tibetan spanielတုဲ ဍေဟ်တအ် မံင်အကြာ အာယုက် ၁၄ ကဵု ၁၅ သၞာံရ၊၊ ဂကူမစာတ်တအ်ဂှ် အာယုက်ဂၠိင် နူဂကူဗဳဇဍေဟ်တအ် ၜိုတ် မွဲသၞာံ ကဵု မွဲသၞာံကဝက်ရ၊၊ ကၠဵုအာယုက်ဂၠိင်အိုတ်ဂှ် ဒှ်ဂကူကၠဵု Bluey ကဵု Australian Cattle Dog အာယုက်ဍေဟ်တအ် စိုပ်စဵုကဵု ၂၉ သၞာံဘာ်မာန်ရ၊၊
ဂလိုင်မ
ကၠဵုသ္ၚိဌာန်တအ် ကာလမပေင်အာယုက် အကြာ တြဴဂိတု ကဵု မွဲသၞာံမ္ဂး ၝောအ်ကီု သီုကဵုကၟက်ဂှ် အဝဲမသိပ်ဂၠိပ်မေထုန် စိုပ်ရ။ ဆဂး ဂကူကၠဵုဇၞော်လ္ၚဵုဂှ် လဇုဲစဵုကဵု ၜါသၞာံ ဒှ်မာန်ရ။ အာယုက်တအ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်အာယုက် ကၠဵုၝောအ် စကၠေင်စှ်ေရ။ ကၠေင်စှ်ေ အဆက်ဆက် ၜိုတ်မွဲသၞာံဍောတ်ဍောတ် မဒှ်အခိင် သွက်ပလေဝ်စ ဒၞာဲသ္ၚိကောန်တုဲ သွက်ဂွံတန်ဂဝ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ကၠေင် ၝောအ်ကၠေင်စှ်ေမ္ဂး နကဵုစိတ္တကီု သီုကဵုကာယဂှ် တံင်ဂြဲ ညံင်ဂွံသိပ်ဂၠိပ်မေထုန်ရ။ ခၟာဲစှ်ေလဝ်ဂှ် မံင်ပွိုင်မွဲသတ္တဟရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲအခိင်မွဲသတ္တဟဂှ် ဗက်မ္ဂး ကလိဂွံပဋိသန္ဓိမာန်ရ။ ကၠဵုကၟက် ဂၠိုင်နူမွဲ ဗက်ဂွံရ။
ကြဴနူ မဗက်တုဲ အကြာ ၂-၅ တ္ၚဲဂှ် ခၟာဲဒှ်သတ်ကၟဝ် (ခၟာဲ ကဵု ကောန်သုက် စုက်တုဲ ဒှ်သတ်ကၟဝ်)
နိဿဲ
[[Category:]]
ပညာမန်၊ ဒံက်တာ
ဒံက်တာ နာဲပညာမန် ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မကလိဂွံ တဆိပ်တြာဒံက်တာ နူတက္ကသိုလ်တွဵုရးဝတ်ရှေန်တာန်၊ ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံအမေရိကာန် နကဵု ဘာသာသိပ္ပံပရေင်ဍုင်ကွာန်တုဲ ရေင်တၠုင်ကၠောန်ဒၟံင် ကမၠောန်ဒတုဲဖိုလ်ဂကူမန် သွာင်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ကီု သီုကဵု သွာင်ပညာ ပ္ဍဲအကြာပယျဵုသေံကဵုမန်(ဗၟာ)ရ။ ပါဲနူဏအ်တုဲ ဒံက်တာနာဲပညာမန်ဂှ် လုပ်ယိုက်ဂၠေင်ကၠုင် ပရေင်ကမၠောန်အခေါင်အရာဂကူမန်၊ ကေုာံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂကူမန် အဆက်ဆက် နူဘဝသၟတ် စဵုအခိင်လၟုဟ်ရ။
ဘဝသၟတ်
သၞာံ ၁၉၉၀ ဂှ် နာဲပညာမန် နကဵု ဘဝထပိုယ်ဂှ် စိုပ်အာ ရးနိဂီုသေံ၊ အခိင်ဂှ် ဂွံစုက်လုက် ကုဂကောံသင်သၟတ်မန် မစိုပ်ဌာန်ဇမ္ၚောဲ မကျာ်ဇၞော်ရာမညကေလာသ (ကျာ်ဇၞော်ကွာန်လှာ) ဒှ်ညးသကိုပ်သကဂှ်တုဲ နာဲပညာမန် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံသင်သၟတ်ဂှ် နဒဒှ် မၞိဟ်ဆက်ဆောံဍုင်သအာင်မွဲတၠရ။ သၞာံ ၁၉၉၂ ဂှ် နာဲပညာမန် က္လိဂွံလာပ်ဗတောန်ပညာ (Scholarship) သွက်ဂွံအာတိုန် ဘာတက္ကသိုလ်အေန်ဒဳယျာဏာ ဗလူမေန်တာန် (Bloomington) မနွံ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံအမေရိကာန်တုဲ ရာံတိတ် နူဘဝထပိုယ်ရ။ ဟိုတ်နူဒှ် အခက်အခုဲ သွက်ဂွံအာဂှ်တုဲ စၞးဂှ် ပ္တိုန်အာတ် အလဵုအသဳအမေရိကာန် နဒဒှ် ညးလဒဴတုဲ ဂွံစိုပ်အာ ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံအမေရိကာန် နဒဒှ်ညးလဒဴမွဲတၠ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၃ ဂိတုဨပြဳ ၁ ဂှ်တုဲ ပဒတဴ ပ္ဍဲဍုင်သွတ်ဝုင်ရ။ နကဵုဂကူမန်မ္ဂး နာဲပညာမန် ဒှ်မၞိဟ်မပဒတဴ ပ္ဍဲဍုင်သွတ်ဝုင်ဂှ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။
ပရေင်ချဳဓရာင် သွက်ဂကူမန်
ကာလဂကောံမန်ဂမၠိုင် ဒက်ပ္တန်ပ္တိုန် ကမ္မတဳပံင်ကောံဂကောံမန်ဍုင်သအာင် (OMCC) ဂှ် နာဲပညာမန် ကေတ်ကၠုင်တာလျိုင် နဒဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ ဗွဲမဂၠိုင်ကဵုသၞာံကီုရ။ နူကဵုမစိုပ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်တုဲ ကၠောန်အာကမၠောန်၊ တိုန်အာဘာ၊ မွဲလပါ်ဂှ်လေဝ် ဂိုတ်ဂစာန်ကၠောန်ကၠုင် ပရေင်ဂကူမန် ဗွဲတၟေင် သွာင်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂှ် ကလိဂွံ တဆိိပ်တြာနာနာ စဵုကဵုစိုပ် ကဆံင်ပါရဂူ ဒံက်တာ နကဵု ဘာသာသိပ္ပံပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ။
အကြာကမၠောန် သုတေသနပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂှ် ဒံက်တာနာဲပညာမန် သီုကေတ်ဒၟံင် တာလျိုင် ဂအုပ်ဘာ ကဝ်လိက်ကောန်ဂကူမန် မနွံပ္ဍဲ ဗဒိုပ်ညဳသာ၊ ဒေသပကင်ရင်ဗော်ဍုင်မန်တၟိ နူကဵု သၞာံ ၂၀၂၂ဂှ် စဵုကဵု အခိင်လၟုဟ်ရ။
မန်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ လှာဂဴ
ဘာမန် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်လှာဂဴ၊ ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်၊ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝိဝေက သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၂၊ ဝှ် ၂၁။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်
ကၟာအုပ်၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ကွာန်ကၟာအုပ်(Kamaroke၊ ကမာအုပ်)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ ဂကောံကွာန်ကၟာအုပ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၃၃၁။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲကွာန်ကၟာအုပ်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၃၃၁၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၃၄၆ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၆၇၇ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ခဂြအ်၊ ဂစေံ
ဂစေံခဂြအ် (Bee-eater) ဝွံ ဒှ်ဂစေံသၟတ် မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲတၞောဝ်ဂကူ Meropidae မၞုံကဵု ဗဳဇဂကူ ပိ ဗဳဇတုဲ သီုဖအိုတ် နွံ ၂၇ ဂကူရ၊၊ ဂကူဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲအဖရိက ကေုာံ အာရှတုဲ ပ္ဍဲယူရောပ်လပါ်သၠုင်ကျာ၊ အဝ်သတြေလျာ၊ နယူဂူနေဲ ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ညိညကီုရ၊၊ ဍေဟ်တအ်ဂှ် နွံကဵု ကသော်ပလေဲပလေဲ နကဵုအသာ်ဂၠိုင်င်၊ ဇကုသောဲသောဲ၊ သော်ဍုတ်ဍေဟ် ပ္ဍဲလတူဂှ် နွံကဵု သောဲသောဲဂၠိင်င်ရ၊၊ ဂကူဂစေံခဂြအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် နွံကဵု ခၟူဂၠိင်င်တုဲ ကဝိုင်ၚံက်စှ်ေဒၟံင် လပါ်သၟဝ်ရ၊၊ တုဲပၠန် နွံကဵုသၞေင်မဂၠိင် (ဟွံ) ၜိုတ်တဲလဒေါဝ် ကေက်က် ဟွံသေင်မ္ဂး ခဍမ်ခဍမ်ရ၊၊ ၝောအ် ကဵု ကၟက်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် တုပ်ဒၟံင်ရေင်သကအ်ရ၊၊
ညံင်ညးမကော်စလဝ် ဗီုအင်္ဂလိက် Bee-eater ညးမရပ်စသာဲ ရ၊ ဍေဟ်တအ်ဂှ် မလေပ်ရပ်စ သာဲ၊ ဟိုင် ကေုာံ စၟစၟောန် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ မပဝ်ဒၟံင် လတူကျာရ၊၊ ဍုန်သာဲ ကေုာံ ဟိုန် မၞုံကဵု ဂျိကေက်ကေက်ဂှ် ဍေဟ်တအ် ကိတ်ပလှ်ပ္တိတ်ထောအ် အခိင်ဍေဟ်တအ် မကိတ်ကဵု ခၟူဂၠိုင်ဂၠိုင်ဍေဟ်တအ်ရ၊၊
ဂစေံခဂြအ်တအ် မလေပ်မံင် ကဵုသကအ်၊ ဍေဟ်တအ် ကၠောန်ခပေါဲ ပ္ဍဲကဵုပထောင်တိဗတဳ၊ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲဖျေင်ပြင်ကြုင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲတိဗလးလေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ၊၊ အတိုင်မဒှ်ဂကူဂစေံ မမံင် နကဵုသကအ်ဂှ်ရ လဆောဝ် ပ္ဍဲမွဲပထောင်တိဂှ် မံင် လၟိဟ်ဗွဲမဂၠိုင်ရ၊၊ ခၟာဲဍေဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်အသာ်ဗု၊ ပ္ဍဲမွဲကလောအ်မ္ဂး ဗွဲမဂၠိုင် နွံစ မသုန်မရ၊၊ ဂကူဂစေံခဂြအ်ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ်ဂကူဂစေံ မမံင်ကဵု ပွံင်တုဲ ကာလကောန်ဍတ်မ္ဂး သီုၝောအ် သီုကၟက် ဗ္စလွဳကောန်ဇာတ်တအ်ရ၊၊ လဆောဝ်မ္ဂး သကအ်ပ္ဍဲဂကောံဂှ်လေဝ် ဗိုင်ဗ္စကဵု ကောန်တအ် နွံကီုရ၊၊
ဂစေံခဂြအ်တအ် ဒးဒုင်ရပ်စ ကဵုဂစေံသရာဲဂမၠိုင် မပ္တံကဵု အသိမ် အနင်တအ်၊ ခပေါဲဍေဟ်ဂှ် ဒးဒုင် ပလီုကဵု တိရစ္ဆာန် မပ္တံကဵု ဇြုံတအ်ရ၊၊ ဟိုတ်နူမၞိဟ်တအ် မမံင်ပဒတဴထောအ်တုဲ ဒၞာဲဝါဲဍေဟ်တအ်လီုတုဲ ဗွိုင်ဍေဟ်တအ် ဍန်စှ်ေအာလေဝ်ဒှ်ရ၊၊
ဗမံက်ထ္ၜး
ဂကူ ဂစေံခဂြအ်တအ်ဂှ် ဒှ်ဂကူဂစေံ မၞုံကဵု ကသော် ပလေဲပလေဲ တၟးတၟးတုဲ ဗီုပြင် ကြပ်တုပ်ဒၟံင် ကဵုဂစေံဂံက်ဂါရ၊၊ ဂစေံခဂြအ်တအ်ဂှ် ပတုပ်ကဵု ဇကုဍေဟ်တအ်မ္ဂး ဍေဟ်တအ်ဂှ် နွံကဵု က္ဍိုပ်ဇၞော်တုဲ ကအ်ဂၠေအ်၊ ဇိုင်ဂၠေအ်ရ၊၊ သၞေင်ဍေဟ် ခဍမ် ဟွံသေင်မ္ဂး ကေက်ရ၊၊ သၞေင်ဂၠေအ် ခဍမ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဂကူဂစေံခဂြအ် မပဝ်အာကၠုင် ဟွံသ္ၚောဲတုဲ မလေပ်တန်တဴ ပ္ဍဲပွဳပွူဂှ်ရ၊၊ ဂကူသၞေင်ဂၠိင်ဂှ် မလေပ်ပြံင်ပဆုဲဒၞာဲတုဲ မလေပ်ပဝ်သ္ၚောဲသ္ၚောဲရ၊၊ ဂကူဂစေံခဂြအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ပဝ်ပြဟ်တုဲ ဟွံဒးကေတ်အသိင်ရ၊၊
သောဲသၞေင် ပ္ဍဲဒကုတ်အဓိက (သၞေင်ဒကုတ်မ္ၚး)ဂှ် နွံ ၁၀ တၞုင်၊ ပ္ဍဲဒကုတ်ဒုတိယဂှ် နွံ ၁၃ တၞုင်တုဲ သောဲဍုတ်ဍေဟ်ဂှ် နွံ ၁၂ တၞုင်ရ၊၊
ခၟူ ဂစေံခဂြဟ်တအ်ဂှ် ဂၠိင်၊ တၞုင်ကေက်တုဲ ၚံက်စှ်ေဒၟံင်ရ၊၊ ခၟူဍေဟ်တအ် ၜံက်ထတ်တ်ဂွံ၊ တုဲပၠန် ခၟူဍေဟ်တအ်ဂှ် ဗက်ရပ် ၚေပ်ကေတ် စၟစၟောန် ပ္ဍဲလတူကျာ ကေုာံ ၜံက်စ တိရစ္ဆာန်ဍောတ်တ်တအ်ရ၊၊ ဇိုင်ဂၠေအ်ဍေဟ်တအ်ဂှ် ပကဵုညံင်ဒြဟတ်ဇိုင် ဍိုန်လျရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍေဟ်တအ် ဒြေပ်ပ္ဍဲတိ ဟွံပြဟ်ရ၊၊ တၞုင်ဇိုင်ဍေဟ်တအ် နွံကဵု သၞေမ်မကေက်ရ၊၊ သၞေမ်ဇိုင် မကေက်ဂှ် ဍေဟ်တအ် စကာ ကာလမဍုန် ပ္ဍဲဒၞာဲမစူဒၟံင်တအ် တုဲပၠန် ဂွးခါဲ ဒၞာဲကသိုင်/ခပေါဲရ၊၊
ရမ္သာင်လရိုဟ် ဂစေံခဂြဟ်တအ် မွဲဂကူကဵုမွဲဂကူ တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ်ရ၊၊ နကဵုကတောဝ်မၞိဟ်မ္ဂး ၜိုန်ရ ညံင်ကဵု တုပ်ဒၟံင် ဖအိုတ်ကီုလေဝ် ကာလပါ်နကဵုစက်မ္ဂး ဂွံတီကေတ် အရာတၞဟ်ခြာတအ်မာန်ရ၊၊
ဂမ္စာဲ ကဵု ဒတန်
ဂကူဂစေံခဂြဟ်တအ်ဂှ် ပြးဇးဒၟံင် ပ္ဍဲဒၞာဲဂၠးတိတြေံတုဲ ပ္ဍဲယူရောပ် ကေုာံ အဝ်သတြေလျာလေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ၊၊ ဒၞာဲအဓိက မဂွံဆဵုကေတ် ဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် ပ္ဍဲအဖရိကတုဲ ပ္ဍဲအာရှလေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် ဗွဲမဂၠိုင်ကဵုဂကူကီုရ၊၊ ပ္ဍဲယူရောပ်ဂှ် နွံမွဲဂကူ မကော်စ ဂစေံခဂြဟ်ယူရောပ် (European bee-eater) ရ၊၊ ပ္ဍဲအဝ်သတြေလျာဂှ် ဂစေံခဂြဟ်ဓမင်ဍာ် (rainbow bee-eater) ပ္ဍဲမဒဂါသကာ ဂှ် ဂစေံခဂြဟ်အဝ်လဳ (olive bee-eater) ဂကူဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲအဖရိကလေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ၊၊ တၞောဝ်ဂကူပိတၞောဝ် တၞောဝ်ဂကူMerops ဂှ် ဒှ်တၞောဝ်ဂကူ ဂကူမဂၠိုင်အိုတ်တုဲ ပြးဇးဒၞာဲဂၠိုင်အိုတ်ရ၊၊ တၞောဝ်ဂကူNyctyornis ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲအာရှအောန် ဒၞာဲမဆဵုကေတ်မာန်ဂှ် နူအိန္ဒိယ၊ ဍုင်ကြုက် လပါ်သၠုင်ကျာ စဵုကဵုစိုပ် တကအ်အေန်ဒဝ်နဳယှာဂမၠိုင် သုမာတ္တရာ၊ ဗန်နဳယဝ်တအ်ရ၊၊ ဂကူ Meropogon ဂှ် ပ္ဍဲတကအ် သုလဝေသဳ (Sulawesi) ပ္ဍဲအေန်ဒဝ်နဳယှာဂှ် ဟွံဂွံဆဵုကေတ်ကွေဟ်ဟ်ရ၊၊
ပဋိပက္ခ အကြာမန် ကဵု ကရေင်
ပဋိပက္ခ အကြာ မန် ကဵု ကရေင် ဂှ် ဒှ် ပဋိပက္ခ မက္တဵုဒှ်လဝ် နကဵုဂကောံမၞိဟ်မန် ကဵု ကရေင်၊ တုဲပၠန် ပဋိပက္ခ မဒုင်သဇိုင် ဟိုတ်နူဂကူတၞဟ်ခြာတုဲ မကတဵုဒှ်ကၠုင်လဝ် ဗွဲတၟေင် စဵုကဵု မဂစာန်ဖအိုတ်လမျီုရေင်သကအ်တအ်ဂှ်ရ။
ခဂြအ်၊ ဂစေံ
ဂမ္စာဲ ကဵု ဒတန်
ဂစေံခဂြဟ်တအ်ဂှ် ဒၞာဲတှ်ေတုဲ ဍေဟ်တအ် ဟွံရုဲမံင်ရ၊၊ ဍေဟ်တအ် ရုဲဒၞာဲမဂၠာဲစစၞလောဲသွာ၊ ဒၞာဲမဂွံကၠောန်ကသိုင်/ခပေါဲ သွက်ဂွံဖျေဟ်ခၟာဲ မၞုံကဵုဂီုကၠီုရ၊၊ စၞဍေဟ်တအ်ဂှ် မဗက်ရပ်စ လတူကျာ၊ ဍေဟ်ဟွံဒးဗဒဗဒါဲ ကုသတ်ဆု တၞံဆုမွဲမွဲရ၊၊ ဂကူခဂြဟ်က္ဍိုပ်ဍီု (blue-headed bee-eater) မွဲဟေင် မမံင် ပ္ဍဲဂြိုပ်ဇၞော် ပ္ဍဲဂွိုင်ဆု ဒၞာဲလျးတ္ၚဲ ဟွံဂွံဒးကွေဟ်ဟ်ရ၊၊ ဂကူတၞဟ် တြဴဂကူဂှ်လေဝ် မလေပ်မံင် ပ္ဍဲဂြိုပ်ဇၞော်ကီုရ၊ ဆဂး ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ်မံင် ဇိုင်ကြုင် ပ္ဍဲဗဒင်ဖျေင်ကြုင်ရ၊၊
ဂကူဂစေံ မပဒတဴ ဒၞာဲဇိုင်ဒေသဂံက်က် ဗီုကဵုယူရောပ်၊ အာရှ ကေုာံ အဝ်သတြေလျာတအ်ဂှ် ဒှ်ဂကူဂစေံမဆုဲပြံင်ဒၞာဲဖအိုတ်ရ၊၊ ဂကူဂစေံခဂြဟ်ယူရောပ် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲယူရောပ်သၠုင်ကျာ ကေုာံ အာရှတအ်ဂှ် ပြံင်ပဆုဲ အာကၠုင် အကြာအဖရိကပလိုတ် ကဵု သၠုင်ကျာရ၊၊ ဂကူလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဖျေဟ်ခၟာဲ ဖ္ဍတ်ကောန်တုဲ ပ္ဍဲအဖရိကသၠုင်ကျာတုဲ ပြံင်အာမံင် ပ္ဍဲဒေသသၟဝ်ကျာ၊၊
ပဋိပက္ခ အကြာမန် ကဵု ကရေင်
၁၉၅၀ ကအ်ကြိက်
ပ္ဍဲအခိင် ကြဴနူ အလဵုအသဳအင်္ဂလိက် မနုက်တိတ် နူဍုင်ပိုယ်တုဲ အင်္ဂလိက်တအ် ကဵုထောအ် အဝဵုကၞောတ်အထောတ်ဍုင် ကုဗၟာတုဲ နကဵု မန် ကေုာံ ကရေင် နဒဒှ် မဟာမိတ်ဂှ် ပၠန်ဂတးကၠုင် ကုအလဵုအသဳဗၟာတအ်ရ။ ပၠန်ဂတးဂှ် သၞာံလအ်ကၠုင်တုဲ ပဋိပက္ခ အကြာဂကူမန် ကဵု ဂကူကရေင် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲသွာင်လွပ်လွဟ်ဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ တၞဟ်န မဂွံပသောင်ပဋိပက္ခတအ်တုဲ နကဵု ဥက္ကဋ္ဌ ဗော်ကေင်ကာဂကူမန် (မွန်လူမျိုးရေးရာအဖွဲ့ချုပ်) နာဲသာနှေင် (နိုင်သာနှင်း) အာဆဵု ကုက္ဍိုပ်သကိုပ်ကရေင် စောတေဝ် (စောတဲ) ပ္ဍဲသ္ၚိဗိုလ်ကရေင်ဂှ်ရ။ အဃောမပ္ညဳပ္ညပ်ဒၟံင်ဂှ် ကရေင်တအ် ပန်ဂစိုတ်ထောအ် နာဲသာနှေင်တုဲ နာဲသာနှေင် ဒးပြဟ်လလုဲအာရ။
ခဂြအ်၊ ဂစေံ
စရိုတ်
ဂစေံခဂြဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်ဂကူဂစေံ မချဳဓရာင် အခိင်တ္ၚဲရ၊၊ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ဂကူလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ပ္ဍဲအခိင်ဗတံ ယဝ်ရ စုက်လုက် ကုအန္တရာဲမ္ဂး မလေပ်ချဳဓရာင် ပ္ဍဲအခိင်ဗတံ နွံကီုရ၊၊ ဂစေံခဂြဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်ဂကူဂစေံ မမံင်ကဵုသကအ် မတိက်ကဵုသကအ်တုဲ မမံင် နကဵုပွံင်ရ၊၊ ဂကူဗွဲမဂၠိုင် မလေပ်ကောံတုဲ ဖျေဟ်ခၟာဲရ၊၊
ပဋိပက္ခ အကြာမန် ကဵု ကရေင်
၁၉၅၀ ကအ်ကြိက်
ပ္ဍဲကဵုသၞာံ ၁၉၅၀ ဂှ်ရ ဂိတုဂျူလာင် သတ္တာဟပထမဂှ် က္ဍိုပ်သကိုပ်မန် နာဲင္ၚိုဲသိင်၊ နာဲသိင်မိုင် ကေုာံ ကောန်သ္ဂံင်ဂမၠိုင် ဍိုက်ကၠုင် နကဵုကွဳစက်ဂျေတ် နူဗြဝတဳ မအာကအ်ကြိက်ဂှ် ဒးဒုင်ကၠတ်ပန် ကုဒပ်ပၞာန်ကရေင်တုဲ နာဲင္ၚိုဲသိင် ဒးအာတဲတုဲ တဲညးင္ၚံက်အာ မွဲအာယုက်၊ နာဲဆာန်သိင် (နိုင်ချမ်းစိန်) ဒးအာ ဇိုင်တုဲ ဇုတ်ကဝ်အာ။ ကောန်သဂံင်တၞဟ်မွဲပၠန်ဂှ် မကမ် တေက်ဒး ပ္ဍဲက္ဍိုပ်ရ။ ဟိုတ်နူဒဳပါဲဓလေတ်တုဲ ကွဳစက်ဂှ် ဒတုံစှ်ေအာ မြံင်ရ။ နကဵု လပါ်ဒပ်မန်တအ် ကလေင်ပန်တုဲ ဒပ်ကရေင်တအ်ဂှ် ဒးဒြေပ်ပါဲတိတ်အာရ။ စပ်ကဵု ကိစ္စဏအ်တုဲ နာဲသိင်မိုင် အာဆဵု ကုဥက္ကဋ္ဌကရေင် စောဘဥူၐြဳ ပ္ဍဲဗဟဵုကရေင် မနွံပ္ဍဲတံင်ငူတုဲ စောဘဥူၐြီ စှ်ေကၠုင် ပ္ညဳပ္ညပ်ကီုရ။ ဟိုတ်နူ မန်ကဵုကရေင် ပရေင်ဓဝ်ပတှ်ေ လတူရေင်သကအ်လီုအာတုဲ ၜိုတ်ဂိတုအဝ်ဂေတ်လပါ်စဂှ် ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ လုပ်ဗတိုက် ဍုင်ကအ်ကြိက်တုဲ ဍုင်ကအ်ကြိက်ဂှ် ဗၟာသီဂွံအာရ။ ဒပ်မန်လေဝ် ပြံင်အာ ဖျေဟ်ဒပ် ပ္ဍဲဗြဝတဳတေအ်ရ။
ခဂြအ်၊ ဂစေံ
စရိုတ်
အခိင်တ္ၚဲဍေဟ်တအ် ၜိုတ် ၁၀% ဂှ် စကာ သွက်ဂွံဒုင်စသိုင်ဘဝ မပ္တံကဵု စဲတ္ၚဲ၊ ဝေင်ခဗိုက်၊ ဝေင်ဍာ်ရ၊၊
ပဋိပက္ခ အကြာမန် ကဵု ကရေင်
၁၉၅၀ ကွာန်ဖလူ
ဗဒိုပ်မန် ပ္ဍဲကအ်ကြိက် ဗၟာသီဂွံအာတုဲ အာဖျေဟ်လဝ် ဗဒိုပ် ပ္ဍဲဗြဝတဳရ။ ကြဴနူဂှ်ညိ နာဲသာန်အံင် (နိုင်စံအောင်) မကော်စ ဗိုလ်မဳခေဝ် (ဗိုလ်မီးခဲ) ကေုာံ ကောန်ဒပ် ၄ တၠ သွက်ဂွံအာ ဗဒိုပ်ကွာန်ပင (လၟုဟ် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု) အခိင်မစိုပ် ကွာန်ဖလူ (ဖလူးရွာ)ဂှ် ဒပ်ကရေင်တအ် ပန်ဂစိုတ်ထောအ် သီုဖအိုတ်ရ။
၁၉၈၈ ကျာ်ပိ ကေုာံ ဒေသနာနာ
သၞာံ ၁၉၇၀ဂမၠိုင်လပါ်အိုတ်ဂှ် နကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ တၞဟ်နဂွံ က္လိဂွံဂီုကၠီုဂၠိုင်ညိတုဲ ဗဟဵုဂှ် ပဆုဲစွံ ပ္ဍဲကွာန်ကျာ်ပိရ။ ဗဟဵုဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဖျေဟ်စွံ ပ္ဍဲကျာ်ပိတုဲ ကောန်ဍုင်ကွာန်မန်တအ်လေဝ် ကေတ်ဂီုကၠီု ကုဗော်ဍုင်မန်တၟိတုဲ ပြံင်ကၠုင်ပဒတဴ ပ္ဍဲကျာ်ပိဂှ်ကီုတုဲ ကျာ်ပိဂှ် နူကဵု ဒၞာဲမနွံ သ္ၚိၜါပိမဂှ် ဒှ်ကၠုင် ကွာန်ဇၞော်ဇၞော်မွဲရ။ နကဵု ဗော်ကရေင် ကေအေန်ယူဂှ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ မန်တအ် လုပ်ၜက်ၜေတ် ပ္ဍဲတိဍာ်ညးတအ်ရ။ ပ္ဍဲပါင်ဂၠံင်လုပ် ကွာန်ကျာ်ပိ နူလပါ်ပယျဵုသေံဂှ် နကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ စွံလဝ် ဂိတ်မွဲတုဲ ကောန်ဍုင်သအာင်တအ် လုပ်ကွာန်ကျာ်ပိမ္ဂး ဒးတတ်ဂိတ်မန် ဖအိုတ်ရ။ အရာဏအ်ဂှ် ကရေင်ညာတ်စ ဟွံဂွံတုဲ ကၠုင်ပတူစွံလဝ် လိက်ခတဵုမွဲ မချူလဝ် နကဵု ဘာသာကရေင် ကဵု ဘာသာအေင်္ဂလိက် မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ဒေသပကင်ရင်ဂကူကရေင်" ရ။ မွဲလပါ်ဂှ်လေဝ် သၟာဗၞိက်မန်တအ် တတ်အာ ကွာန်ကရေင်မ္ဂး ဒးဒုင်ဗတိုက် ကုဒမၠကရေင်တအ်ဂှ် က္တဵုဒှ်ဒၟံင် မွဲခဏ မွဲခဏရ။ စပ်ကဵု ကိစ္စဏအ်တုဲ နကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဟီုကဵု ဗော်ကေအေန်ယူကီုလေဝ် ကမၠောန်ဒမၠကရေင် (ဝါ) ကောန်ပၞာန်ကရေင် မပၠံင်ၜး ဗတိုက်စ သၟာဗၞိက်မန်တအ်ဂှ် ဟွံအောန်စှ်ေအာလးလးရ။ မွဲလပါ်ဂှ်ပၠန် ကွာန်မန်ဂမၠိုင် ညံင်ဂွံနွံ သၟဝ်ပကင်ရင် ကေုာံ ဂီုကၠီု နူကဵု ဒပ်ပၞာန်မန်ဂှ်လေဝ် ဗော်ကေအေန်ယူ ဟွံဒုင်တဲကီုရ။
သွက်ဂွံ ပသောင်ပြသၞာဂှ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၈ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳဂှ် မွဲအလန်၊ ဂိတုဂျောန်ဂှ်မွဲအလန် ၜိုန်ရ နကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ပ္ညဳပ္ညပ် ကုဗော်ကရေင်ကေအေန်ယူကီုလေဝ် ကေတ်တင်တုပ်စိုတ် ရေင်သကအ် ဟွံဂွံရ။
ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၂၄ ဂိတုဂျောန် သၞာံ ၁၉၈၈ ဂှ် ကောန်ပၞာန်မန်ဂမၠိုင် အဃော မတတ်အာ ကွာန်ဝဲစာဖြူ မဒှ်ကွာန်ကရေင် မနွံပ္ဍဲ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်သၟဝ်ကျာဂှ် ဒးဒုင်ပန် ကုကောန်ပၞာန်ကရေင်တုဲ ဒှ်ပန်ရေင်သကအ်ရ။ အဆက်ဂှ် ပ္ဍဲတ္ၚဲဂတဂှ် (ဂျောန် ၂၅) ဒပ်ပၞာန်မန် မနွံ ပ္ဍဲချေဟ်ဍာ်ဂှ် မုဟွံတီမွဲသာ် မွဲတဲဓဝ် ကောန်ပၞာန်ကရေင်လုပ်ကၠုင်တုဲ ဂစိုတ်ထောအ် ကောန်ပၞာန်မန် မနွံပ္ဍဲဒပ်ဂှ် ပိတၠရ။
ဂိတုဂျောန် ၂၉၊ ၁၉၈၈ ဂှ် ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ကောန်ပၞာန်မန် မပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဖာဗြ (ဖားပြရွာ)ဂှ် နကဵုဒပ်ကရေင် လုပ်အာကွာန်တုဲ ဂစိုတ်ထောအ် ကောန်ပၞာန်မန် သကိုပ်ဒပ်ပွိုင်ဍုင်မွဲတၠ၊ ကောန်သ္ဂံင် ၃ တၠ ကေုာံ သမ္ဘာကောန်ပၞာန်မန်မွဲတၠရ။ သ္ၚိကောန်ဂကူမန် ၁၈ မဂှ်လေဝ် စံင်ပလီုထောအ် ဖအိုတ်ကီုရ။ စပ်ကဵု ပဋိပက္ခတအ်ဂှ် နကဵု သွာင် က္ဍိုပ်သကိုပ်တအ် အဃောပ္ညဳပ္ညပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ်ဂှ် ကောန်ပၞာန်ကရေင် လုပ်အာသီကေတ်ထောအ် လွဟ် ကေုာံ ဒြပ်ရတ် နူကဵု ကောန်ပၞာန်မန် (၄)တၠတအ်ဏီရ။ စပ်ကဵု ကိစ္စဏအ် ညံင်ဂွံဒှ်ပသောင်ဂှ် နကဵု မၞိဟ်စၞး ဒပ်ပံင်ကောံ၊ မၞိဟ်စၞးမန် ကဆံင် ကေင်ကာ၊ မၞိဟ်စၞးကရေင် ကဆံင်ကေင်ကာ ညံင်ဂွံဒက်ပ္တန် ဂကောံအုပ်ဓုပ် ဒေသကျာ်ပိမွဲဂှ် တုပ်စိုတ်ရ။ ညးစၞးလပါ်မန်ဂှ် ညးအုပ်ကာနာနာ နာဲထေန်၊ ညးစၞးလပါ်ကရေင်ဂှ် ပဒိုဘောယူဖော။ အဃောမပသောင်ဒၟံင် ပြသၞာဂှ်ရ ဂိတုဂျူလာင် ၁၂၊ ၁၉၈၈ ဂှ် ကောန်ပၞာန်ကရေင် ကေအေန်ယူ လုပ်ဗတိုက် ဂိတ်အကံက်မန် မနွံပ္ဍဲ ကွာန်ကျီးအုပ် ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်တုဲ နကဵု လပါ်ဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် သ္ဂံင် ဒးပြဟ်လလုဲအာမွဲတၠ ဒးအာဝပ် ဗွဲမသကာတ်မြဟ်မွဲရ။ လွဟ်သေနာတ်မန်တအ်ဂှ်လေဝ် ကရေင်တအ် သီကေတ်ဏာကီုရ။ ဆက်တုဲ ကောန်ပၞာန်ကရေင်ကေအေန်ယူတအ် ဗက်စံင် သ္ၚိဂကူမန် တုဲထဍေင်ပ္တိတ် ကောန်ဂကူမန် နူကဵုကွာန် မနွံပ္ဍဲ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ် လပါ်သၟဝ်ကျာ မပ္တံကဵု နူကဵုကွာန် အဗျော့၊ ခမုံ၊ ကျောက်တိုင် တအ်ရ။ ပ္ဍဲကွာန်တအ်ဂှ် ဂကူကရေင် ပဒတဴဂၠိုင်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ကွာန်မန် မနွံပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ်ဂမၠိုင်လေဝ် ညံင်ဂွံတိတ်ထောအ် နူကဵုဒေသဂှ် သီုဖအိုတ်ဂှ် နကဵု ကရေင် ဘပဠကၠုင် ဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ကီုရ။
ဟိုတ်နူ အကာဲအရာဏအ်တုဲ ပ္ဍဲဒေသဗဟဵု မနွံပ္ဍဲကျာ်ပိဂှ် နကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိကီု သီုကဵု နကဵု လပါ်ကရေင် ကေအေန်ယူ ပြေင်ရေင်လဝ်ပၞာန် ဒှ်ဒၟံင်ဒတုဲ သီုၜါလပါ်ရ။ ညံင်ပဋိပက္ခဂှ် ဂွံဒေါအ်ၜိုဟ်အာဂှ် ပ္ဍဲဂိတုဂျူလာင် ၁၈-၁၉ ဂှ် ပ္ညဳပ္ညပ် ကုညးဇၞော်ကရေင် ဒေသကျာ်ပိကီုလေဝ် ဟွံက္လိဂွံ ပရေင်ၜိုဟ်လလမ်ရ။ ဂျူလာင် ၂၁ ဂှ် နကဵုဗော်ဍုင်မန်တၟိ ခရိုင်မတ်မလီု ကဵု ကရေင်ကေအေန်ယူ ခရိုင်ဒူပလာယာ ဆက်ပ္ညဳပ္ညပ် ရေင်သကအ်ပၠန်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပညဳပညပ်ဂှ် က္လိဂွံ တင်လတုပ်စိုတ် စတမ်နူ ဂျူလာင် ၂၁ ဂှ်တုဲ ဒပ်မဖျေဟ်လဝ် ပ္ဍဲကွာန်ကျာ်ပိ သီုၜါလပါ် ညံင်ဂွံဆုတ်နုက်တိတ် နူကွာန်ကျာ်ပိ၊ ဂျူလာင် ၂၂ သကိုပ်ဒပ်ၜါလပါ် ညံင်ဂွံဆဵုရေင်သကအ်၊ ဂျူလာင် ၂၃ ဂှ် ဒၞာဲမစၟတ်သမ္တီလဝ်ဂှ် ဒပ်သီုၜါလပါ် ညံင်ဂွံစိုပ် သ္ၚောဲခြာ အာရေင်သကအ်ရ။ ၜိုန်ရ က္လိဂွံလဝ် တင်လတုပ်စိုတ် ဗီုဂှ် သီုၜါလပါ် ထ္ပက်လဝ် စၟတ်တဲကီုလေဝ် ဂျူလာင် ၂၃ အခိင်ဂယးပြဟ်ဂှ် သကိုပ်ဒပ်ကရေင် ပဒိုဘောယူဖော ကဵုအမိင် ကုကောန်ရဲဇကု လုပ်ဗတိုက်ဒပ်မန်ရ။ နကဵု လပါ်မန်လေဝ် က္လေင်ဗတိုက် သီုၜါလပါ် နကဵု ဒြဟတ်ပၞာန် မွဲလ္ၚီပြင်ပြင် နကဵု လွဟ်ဇၞော်ဇၞော် လွဟ်ဍောတ်ဍောတ် ဒှ်ပေါဲဗတိုက် ရေင်သကအ်ရ။ ကောန်ဂကူမန်တအ်လေဝ် ဗီုညးကဵုညး ဒၞာဲညးမလုပ်ဗိုင်မာန်ဂှ် လုပ်ဗိုင်။ လပါ်ကရေင်လေဝ် ပ္ဍဲဂျူလာင် ၁၆ ဂှ် နကဵုဒပ်ပၞာန်ကောန်မာန်ဒဝ်ကရေင် ဍိုက်ဗတိုက်ကၠုင် လပါ်ဗဟဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိရ။ ဒပ်ပၞာန်ညးဗြဴမန် မကေတ်လဝ် ဂီုကၠီု ဌာနဗဟဵုဂှ် ကဵု ကောန်ပၞာန်တြုဟ်မန်တအ် ဒုင်ဗတိုက် ကဵုဒပ်ပၞာန်ကောန်မာန်ဒဝ်ကရေင် နူဂယး စဵုကဵု တ္ၚဲသဝ် ကရေင်လုပ်သီကေတ် ဗဟဵုဟွံမာန်တုဲ ဒးဆုတ်တိတ်အာရ။ ဂျူလာင် ၁၉ ဂှ် ဥက္ကဋ္ဌ မဒတ စောမော်ရယ် ကၠုင်ပ္ညဳပ္ညပ် ကုဥက္ကဋ္ဌ ဗော်ဍုင်မန်တၟိတုဲ ပေါဲဗတိုက်ဂှ် ဒေါအ်အာရ။ လပါ်မန်ဂှ် ကောန်ပၞာန်ကီု သီုမၞိဟ်အရီု သီုဖအိုတ် ဒးပြဟ်လလုဲအာ မၞိဟ် ၂၀ တၠ။ လွဟ်လက်နက် မန်မပ္ကောံလဝ် သၞာံဗွဲမလအ်ဂှ်လေဝ် ဒးစကာ ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက်ဂှ်တုဲ ကြပ်အိုတ်အာကီုရ။ စတမ်နူဂှ်တုဲ မန်ကဵု ကရေင် က္လိဂွံ တင်လတုပ်စိုတ် ဒေသကျာ်ပိ ကဵု ဒေသဒဵုထောင် ကွာန်မန် ၂၄ ကွာန်ဂှ် ဆက်ပကင်ရင်အာ နဒဒှ် ပရေင်ပံင်တောဲပကင်ရင်၊ ကွာန်မန် မနွံ ပ္ဍဲဒေသပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ကျာ်မြဟ်၊ ကအ်ကြိက်ဂှ် ဒှ်တိဍာ်ဗော်ဍုင်မန်တၟိ မပကင်ရင်ရ။
၂၀၁၆၊ သေပ်တေမ္ဗါ ဍာ်ဗု၊ တၞင်သဳ
သၞာံ ၂၀၁၆ ဂိတုသေပ်တေမ္ဗာ ၈ဂှ် ဗော်သွးကောန်ဂကူကရေင် (ကေအေန်ယူ) ကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဒှ်ပေါဲဗတိုက် ရေင်သကအ် ဗဒါဲကွာန်(သဲချောင်ဖျား) ဂကောံကွာန်အလယ်စခန်း ပွိုင်ဍုင်ဍာ်ဗု၊ ရးတၞင်သဳ။ ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက်ဂှ် သ္ၚိရဲကွာန်သဲချောင်း ပိမ လီုအာရ။ ကြဴနူ မဒှ် ပေါဲဗတိုက် ရေင်သကအ်တုဲ ပ္ဍဲသေပ်တေမ္ဗာ ၉ ဂှ် သွက်ဂွံ ပသောင်ပြသၞာဂှ် ညံင်ပြသၞာဂှ် ဟွံဂွံဆက်ဇၞော်တိုန်တုဲ နကဵုဗော်ဍုင်မန် နာဲအံင်မ္ၚဵု က္ဍိုက်ပ်တုဲ အာဆဵုကဵု ညးတာလျိုင် ကေအေန်ယူ ပ္ဍဲဍုင်ကျာ်ပိ ပဒိုဝင်းခိုင် တုဲ က္လိဂွံအာ ပရေင်တုပ်စိုတ်ရေင်သကအ် ဗွဲကြဴ ညံင်ဟွံဂွံဒှ်ပဋိပက္ခရေင်သကအ်ပၠန်ရ။
၂၀၁၈၊ မာတ်၊ ဍာ်ဗု၊ တၞင်သဳ
သၞာံ ၂၀၁၈ ဂိတုမာတ် ၄ ဂှ် နကဵု ဒပ်ပၞာန်ကရေင် ဒပ်မဟာ (၄) ခရိုင်ထဝါဲ လုပ်ကၠုင်ရပ် ကောန်ကွာန်မန် ၜိုတ် ၄၀ တၠ နူကွာန်(အလယ်စခန်း) ပွိုင်ဍုင်ဍာ်ဗု၊ ရးတၞင်သဳတုဲ နကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဂွံတီကေတ်တုဲ ဗက်အာတုဲ ဒှ်ပေါဲဗတိုက် ရေင်သကအ်ၜိုတ် ၁၀ မိနေတ်ရ။ ဟိုတ်နူ ဒပ်ပၞာန် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဗက်ကၠုင်တုဲ ကောန်ကွာန်မန် ၜိုတ် ၄၀ တၠ မဒးဒုင်ရပ်လဝ်တအ်ဂှ် ကရေင်တအ် က္လေင်ဗလးကဵုပၠန်ရ။ စပ်ကဵု ကိစ္စဏအ် နူကဵု ဌာနပရိုင် RFA သၟာန် ညးတာလျိုင် ဒပ်မဟာ (၄) ပဒိုစောဝင်းခိုင်တုဲ နကဵု ပဒိုစောဝင်းခိုင် ဟီု နကဵုညးတအ် ဟွံဂွံရပ်လဝ် ညးဍုင်ကွာန်မန်တအ်ရ။
၂၀၁၉ အံက်တဝ်ဗါ ၁၇ ရေဝ်
သၞာံ ၂၀၁၉ ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ ၁၇ ဂှ် ဒပ်ပၞာန်ကရေင် ကေအေန်ယူ လုပ်ပန် ဒပ်ပၞာန်မန် ပ္ဍဲမွဲတ္ၚဲ ၜါဒၞာဲ ပ္ဍဲကြုင်မြာင် (ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်)ဂှ် အခိင်နူဂယး ၄ နာဍဳ၊ ပ္ဍဲဗလးဒုန်ဖါ် (ဒေသကျာ်ပိ) ဂှ် အခိင်နူဂယး ၜိုတ် ၅ နာဍဳ။ လုပ်ပန်တုဲ တိတ်အာ လွာဲဂှ်။ သ္ဂံင်ဗော်ဍုင်မန်တၟိ မနွံကဆံင်ဗိုလ် မွဲတၠ ဒးပြဟ်လလုဲအာရ။ ကာလဌာနပရိုင် RFA Burmese ဆက်သၟာန် ညးတာလျိုင်ကရေင် ဒပ်မဟာ(၆) ပဒိုစောအယ်ဒါး ဟီု ဟိုတ်နူ ကောန်ပၞာန်မန် ဖျေဟ်ထောအ် အလာံညးတအ် ပ္ဍဲဗဒိုပ်ညးတအ်တုဲ ညးတအ်အာပန်ရ။ ဆဂး ကိစ္စဂှ် နကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ တးပါဲပေင်ပေင်ရ။ နကဵု ကေအေန်ယူဂှ် သက်သက် လုပ်ပန် ဗဒိုပ်မန်ရ။
၂၀၂၃ ဨပြဳ ၂၉ ဘုတ်ပြင်၊ တၞင်သဳ
သွက်ဂွံ ချပ်ဂၞန် ပရေင်ပံင်တောဲ ကမၠောန်ပၠဂတး ဂးတုဲနူကဵု ဗိုလ်ဇၞော် စောဘွဲ့မှူး တမ်ဒပ် ၁၁၊ ဒပ်မဟာ (၄) ဗော်ကေအေန်ယူ ကော်ဘိက် ညးတာလျိုင် တမ်ဒပ် (၃) ဒပ်ဒေသရးတၞင်သဳ ဒပ်စဵုဒၞာဍုင်မန် ရ။
ညးလျိုင်ဒပ် နာဲတၟအ်ဆာန် ကေုာံ ကောန်သ္ဂံင် ၁၁ တၠ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ဨပြဳ ၂၉၊ ၂၀၂၃ ဂှ် အာဆဵု ကုဒပ်ဗော်ကေအေန်ယူ တမ်ဒပ် ၁၁ ဂှ်ရ။ ကြဴနူ မဆဵုဂဗ ဓရီုကျာ ပရေင်ကမၠောန်ဂမၠိုင်တုဲ ပ္ဍဲဂိတုဨပြဳ ၃၀ တ္ၚဲသ္ၚိသဝ် အခိင်ဂယး ၆း၅၀ အဃောမစဴကၠုင်နူ ကောံဓရီုဂှ် ပ္ဍဲကဵုဂၠံင် ဗဒါဲဒၞာဲ ၂၃ တိုင်၊ ခရိုင်ဗိက် ပွိုင်ဍုင်ဘုတ်ပြင်ဂှ် ဒးဒုင်ကၠတ်ပန် ကုဒပ်ကရေင်ဗော်ကေအေန်ယူ ဒပ်မဟာ (၄)၊ တမ်ဒပ် (၁၁) ဂှ်တုဲ နူကဵု ဒပ်စဵုဒၞာဍုင်မန် သကိုပ်ဒပ်ကရေက် မွဲတၠ၊ ကဵု ကောန်ဒပ်မွဲတၠ ဒးပြဟ်လလုဲအာရ။ လွဟ်မနွံ ပ္ဍဲသကိုပ်ဒပ်ကရေက် ကဵု ကောန်ဒပ်ဂှ် လွဟ်357 မွဲဒကိုအ် ကဵု M-16(1) မွဲဒကိုအ် ကေုာံ ဗုမ်တဲ ကေုာံ မကမ်ဂမၠိုင် ဒးဒုင်သီဏာကီုရ။ ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ်ရ အတိုင်မဆိင်လဝ် ကုနာဲတၟအ်ဆာန်ဂှ် နာဲမန်တိင် ကေုာံ ကောန်သဂံင် ၄ တၠ နကဵုကယျိုင်ကောန်ကွာန် ကၠုင်ပလံင်လွဟ် ကုနာဲတၟအ်ဆာန်တအ်ဂှ်လေဝ် စိုပ်ဗဒါဲ ကွာန်ကအ်ဟံသာ၊ ပွိုင်ဍုင်ဘုတ်ပြင်ဂှ် ဒးဒုင်ဗိုင်ရပ် ကုဒပ်ကရေင် ဒပ်မဟာ၄ ဂှ်ပၠန်တုဲ လွဟ်မပါကၠုင် သီုဖအိုတ် ၆ ဇကိုအ် M-16 ၂ ဒကိုအ်၊ HK-16 ၂ ဒကိုအ် ကေုာံ သေနာတ်ဇမၠေအ်ခဍပ် ၂ ဇကိုအ်တအ်ဂှ် ဒးဒုင်သီကေတ်ပၠန်ရ။
နာဲတၟအ်ဆာန် ကေုာံ ကောန်သ္ဂံင်သၟေဟ် ၉ တၠတအ်ဂှ် စိုပ်ဗဒါဲကွာန် ပြည်ကြီးမဏ္ဍိုင် (ဗဒါဲၜိုတ် ၂၆ တိုင်)၊ အခိင်လဒေါဝ်တ္ၚဲ ၁၂း၀၀ ဂှ် ဒးဒုင်ပန် ကဵုဒပ်ကရေင်ဗော်ကေအေန်ယူ ဒပ်မဟာ (၄)၊ တမ်ဒပ် (၁၁) မွဲဝါပၠန်ရ။ ညးမဒဳကွဳစက် ကောန်ကွာန်မွဲတၠ ကဵု ကောန်သ္ဂံင်မွဲ ဒးဒုင်ပြဟ်လလုဲအာပၠန်တုဲ လွဟ် AK–16 မွဲဒကိုဟ် မနွံ ပ္ဍဲကောန်သ္ဂံင်ဂှ်လေဝ် ဒးဆောမ်လေင်အာကီုရ။ ဂိတုမေ ၃၊ ၂၀၂၃ ဂှ် နာဲတၟအ်ဆာန် ကဵု ကောန်သ္ဂံင်ပိတၠဟေင် က္လေင်စိုပ်ကၠုင် ဒပ်ဇကုတုဲ သ္ဂံင်သၟေဟ် ၅ တၠဂှ် အဆက်ပိုတ်ကၠေအ်ဒၟံင်တုဲ ပြဟ်လလုဲအာရဟာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဒုင်ရပ် ကုဒပ်ကရေင်တအ်ဟာဂှ် နကဵု ဒပ်ဟွံဂွံတီကေတ်ကၠးကၠးရ။ ဂိတုမေ ၈၊ ၂၀၂၃ ဂှ် ဟိုတ်နူပေင်ထပှ်တ္ၚဲ ကုညးမကၠေအ်ဒၟံင်တအ်လေဝ် ဟွံကလိဂွံပရိုင်တုဲ နကဵု ဒပ်ဏအ် ကၠောန်ပကုသိုလ် ဗှ်လိက်အမိင် သွက်သ္ဂံင်မပြဟ်လလုဲ သီုဖအိုတ် (၈) တၠ မတွဟ်ဂး နာဲရက်၊ နာဲဇျာဲ၊ နာဲအံင်မန်၊ နာဲတေန်၊ နာဲဆာန်နန်၊ နာဲဆာန်ဍုင်၊ နာဲဗညာ၊ နာဲနာင် တအ်ရ။
ယသဝတဳ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်ဒဵု
ဘာယသဝတဳ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကအ်ဒဵု၊ ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်၊ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တယသဓဇ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၃၀၊ ဝှ် ၁၀။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်
ဒဵုဒိုင်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်မိတ်
ဘာဒဵုဒိုင် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကအ်မိတ်၊ ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်၊ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တတေဇိန သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၃၊ ဝှ် ၃၂။
ဂြိုပ်ကျာ်ၜါမွဲဇံင်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်ကျာ်
ဘာဂြိုပ်ကျာ်ၜါမွဲဇံင် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကအ်ကျာ်၊ ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်၊ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တထေရိန္ဒော သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၃၇၊ ဝှ် ၁၇။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်
ကွာန်တာတၟိ၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ကွာန်တာတၟိ(Kuntar (Ywarthit))ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ ဂကောံကွာန်တာ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၂၉၄။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲကွာန်တာတၟိဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၉၃၄၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၂၁၂၈ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၄၀၆၂ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
သင်ကၠံ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ကွာန်သင်ကၠံ(Thankalaung၊ သံကလောင်ရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ ဂကောံကွာန်သင်ကၠံ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၀၉၈။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်သင်ကၠံ မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၅၅၉၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၇၀၆ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဂှ် ၁၂၆၅ တၠရ။
ခမက် ၊တၞံ
တၞံခမက် (Water mimosa or Sensitive neptunia, Burmese; ရေထိကရုန်း) နကဵုယၟု သိပ္ပံ Neptunia oleracea ဝွံ ဒှ်တၞံမလာမ်ဒၟံင် လတူဍာ်မွဲဂကူတုဲ ဒှ်စၞစမွဲဂကူ မစဂျိုင်င် ဟွံသေင်မ္ဂး ကဵုဓါတ်ဂမ္တဴတုဲမစ ဂွံသီုၜါဗီုရ၊၊ တုဲပၠန် သီုဒှ်ဂုန်ဖိုဟ် မလုပ်လၟိဟ် ဂဥုဲမွဲဂကူကီုရ၊၊ ယၟုသိပ္ပံ Neptunia ဂှ် ကၠုင်နူ ယၟုကျာ် ပ္ဍဲဒဏ္ဍာရဳဂရိတ် Neptune မဒှ်ကျာ်သၟိင်ၜဳမွဲရ၊၊
ဗမံက်ထ္ၜး
ပ္ဍဲတၞံၝောအ်ဍေဟ်ဂှ် နွံကဵု ဖအ် မပကဵု ညံင်ဍေဟ်ဂွံ ခတဝ်ဍာ်ရ၊၊ ဆဂး တၞံခမက်ဂှ် တိုန်လတူဍာ်ဟွံသေင် ဍေဟ်တိုန်ပ္ဍဲတိတုဲ မလာမ်ဒၟံင် လတူဍာ်ရ၊၊ ကၞင်ဍေဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ်တိုန်စ ၜိုတ် ၆ ၝောအ်တဲကီုလေဝ် တၞံၝောအ်ဍေဟ်ဂှ် ဂၠိင်အကြာ ၃ ကဵု ၅ ပေမာန်ရ၊၊ တၞံၝောအ်ဂှ် နွံကဵုတၞံ နကဵုဗီုပြင် ဒွိဇၟန်ကဝါန် (bipinnate)တုဲ ကာလမလုက်ဒးဍေဟ်မ္ဂး တၞးဍေဟ် ခ္ဍပ်စှ်ေ ညံင်ကဵု တၞံချောဲလှိင်ဂှ်ရ ဗၟာတအ်ကော်စ ရေထိကရုန်း မဂွံအဓိပ္ပါယ် ချောဲလှိင်ဍာ် ရ၊၊ ပ္ဍဲမွဲထာင်ဂှ် တၞးသောဲသောဲ နွံစအကြာ ၈ - ၄၀ တၞးဒှ်ရ၊၊ ပ္ကဴဍေဟ်ဂှ် ဒှ်အသာ်ဍာ်မိတ်တုဲ မလေပ်ကဴ ပ္ဍဲအခိင်ကညင်ရ၊၊ သတ်ဍေဟ်ဂှ် ခပေဟ်တုဲ နွံဇမၠိင် အကြာ ၁-၂ ၝောအ်တဲရ၊၊
ဒၞာဲမတိုန်
ဗွဲမဂၠိုင် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဒၞာဲတိမဍုက်ဍေက် ဇိုင်င်ဍာ်တုဲ လာမ်ခတဝ်ဒၟံင် လတူဍာ် မညိင်ဒၟံင် ဗီုကဵုဍာ်ကၟာ၊ ဍာ်လှာတအ်ရ၊၊ နူတမ်ဗဳဇဍေဟ် ကၠုင်နူလဵုရောဂှ် ဟွံတီရ၊၊
လွပ်
တၞံၝောအ်ဍေဟ် ကေုာံရိုဟ်ဍေဟ်ဂှ် နဒဒှ်ဂဥုဲ စကာကၠုင်ရ၊၊ အတိုင်မစမ်ၜတ်တုဲ မဂွံတီကေတ်မ္ဂး အလုံမွဲတၞံခမက်ဂှ် နွံကဵုဓါတ် မဂြဲပ္တိတ်ကဵု ဂျိပ္ဍဲ ကလာပ်ရုပ် နဳအဝ်ပလတ်သတေတ် (neoplastic cell lines) ပိုဲမၞိဟ်တအ်၊ တုဲပၠန် နွံကဵုဓါတ် မပခိုဟ်ကဵု အရာမစဵုဒၞာ ညံင်ဂြိုဟ် ဟွံဂွံလီုလာ် (ပခိုဟ်ကဵုဂြိုဟ်) ရ၊၊
လှာဂဇာင်၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ကွာန်လှာဂဇာင်(Hlakazaing၊ လှကဇိုင်းရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ ဂကောံကွာန်လှာဂဇာင်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၄၉၈၈။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်လှာဂဇာင် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၅၃၆၃၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၅၈၅၅ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဂှ် ၁၁၂၁၈ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ဂွိုင်
ဂွိုင် (Horseshoe crabs) ဂှ်သတ် မမံင် ပ္ဍဲဍာ် မလုပ်လၟိဟ် ဂကောံဗဳဇ Limulidae။ ဂွိုင်ဝွံ နကဵုယၟု ဗီုအင်္ဂလိက် မၞိဟ်မတီဂၠိုင် မကော်စ ယဝ်ကၠာဲဗီုမန် ဂတာံခၞေပ်ချေဟ် ကီုလေဝ် ဟွံလုပ်အဝိုင်ဂကူဂတာံတုဲ လုပ်အဝေါင် ဂကူသတ်ဂၟာၜဳ crustaceans တအ်ရ။
ဂွိုင်ဂှ် မလေပ်မံင် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဇိုင်င် သြင်ၜဳ မနွံကဵုဗတဳ ဟွံသေင်မ္ဂး မနွံကဵု တိကဗေင်တအ်ရ။ ဍေဟ်တအ် မလေပ်ဖျေဟ်ခၟာဲ ပ္ဍဲကဵု ပြင်ၜဳ အခိင်တမ်သၞာံ ပ္ဍဲကာလဍာ်ကတဵုရ။ ဂွိုင်တအ်ဂှ် ကောန်ရးအာရှတအ် နဒဒှ်စၞ စဒၟံင်ကီုတုဲ နဒဒှ်ပရန် ဍန်ကလေဝ် စကာဒၟံင်ကီုရ။ ပ္ဍဲကဵုသိပ္ပံ ကေတ်ဆီဍေဟ်တအ်တုဲ ကၠောန် <i id="mwFg">Limulus</i> amebocyte lysate ကီုရ။ အခိင်လၟုဟ်ဝွံ ဟိုတ်နူ ပြင်ၜဳတအ် မၞိဟ်စကာဂၠိုင်ကၠုင်ကီု၊ ဟိုတ်နူ ရပ်စဂၠိုင်တုဲ လၟိဟ် ဂွိုင်အောန်စှ်ေအာရ။
တမ်မူလ ဂွိုင် မစဒှ်ကၠုင် နူကဵုသၞာံ ၄၅၀ မဳလဳယာန် မတုဲကၠုင်ဂှ်ရ ဂွိုင်ဝွံ ဒှ်သတ် ဇြတၟအ် ဂမျိုင် (living fossils) မွဲဂှ် ညးကော်စရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ ပါ်ဓါတ်မဝ်လေကျူ နူကဵု ဂွိုင်တုဲ ဍေဟ်တအ်ဂှ် ပၠုပ်စုတ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံဗဳဇ ကောဒေအ် Ricinulei အပ္ဍဲ Arachnida ရ။
ဗက်အဝင်
thumb|ခၟာဲ ဂွိုင်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဇဳဝဗေဒ ကဏ္ဍ:BEHM
ကွာန်တာတြေံ၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ကွာန်တာတြေံ(Kuntar (Ywarhaung))ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ ဂကောံကွာန်တာ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၂၉၃။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲကွာန်တာတြေံဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၉၃၄၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၂၁၂၈ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၄၀၆၂ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ကအ်တာ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ကွာန်ကအ်တာ(Kawttar၊ ကော့တာရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ ဂကောံကွာန်ကဍတ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၄၉၇၈။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ကဍတ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၄၇၈၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၆၂၅ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဂှ် ၃၁၀၃ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ကအ်ပှ်လှ်၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ကွာန်ကအ်ပှ်လှ်(Pawlawkyun၊ ပေါလောကျွန်းရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ ဂကောံကွာန်ကဍတ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၂၂၀၁၅၇။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ကဍတ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၄၇၈၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၆၂၅ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဂှ် ၃၁၀၃ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
Dansk Sprognævn
ကမၠောန်အဓိက အေန်သတဳကျုတ် သွက် ဘာသာဒိန် နွံ ပိ သာ်:
လဒက်ပ္တန်
အေန်သတဳကျုတ် သွက် ဘာသာဒိန် ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေဍုင် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။
ရာမညစိတ္တသုခ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဏံင်စံက်
ဘာရာမညစိတ္တသုခ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဏံင်စံက်၊ ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်၊ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တယသ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၁၊ ဝှ် ၃၁။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်
ဗြီုဗြဴကုန်စက်၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ကွာန်လှာတၟိ၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ကွာန်လှာတၟိ(Kunhlar (Ywarthit))ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ ဂကောံကွာန်လှာ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၃၃၄။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲကွာန်လှာတၟိဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၃၁၈၆၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၃၅၃၆ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၆၇၂၂ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ခမာတ်ထဝ်၊ ဂစေံ
ဂစေံခမာတ်ထဝ် (hoopoe, Burmese; တောင်ဘီးစူးငှက်) ဝွံ ဒှ်ဂစေံမၞုံကဵု အသာ်ဂၠိုင်ဂၠေင် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဒေသမွဲဒမြိပ် အဖရဝ်-ယူရေရှ (Afro-Eurasia) တုဲ ဟိုတ်နူနဲ ညံင်ၝောအ်ကိုဋ် ဍေဟ်တအ်တုဲ ဗွဲမလောဲသွာ ဂွံတီကေတ်မာန်ရ၊၊ ဂကူဂစေံခမာတ်ထဝ် သှ်ေဒၟံင် ပိဂကူတုဲ မွဲဂကူဂှ် ကၠေအ်ကၠအ်အာတုဲရဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ်တုဲ ဒှ်ဂကူမၞုံရမ္သာင်ခိုဟ်တုဲ ဂကူဂစေံ မဒယှ်ေဒွက် မြဴသာ်ဝွံ စၟတ်သမ္တီလဝ်ကီုရ၊၊
ဂကူဂမၠိုင်
ဂစေံခမာတ်ထဝ်ဝွံ မပၠောပ်လဝ် စရင်ဗဳဇဂကူ ဥပုပ (Upupa) နကဵုညးလ္ၚတ်ဂစေံကၞေမ် လိန်နာယေတ် (Linnaeus) ပ္ဍဲလိက် Systema naturae ညး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၅၈ တေအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲဂှ် ဗဳဇဂကူပိသာ်
ဂမ္စာဲ
ဂစေံခမာတ်ထဝ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် အလုံမွဲ ယူရောပ်၊ အာရှ၊ အာဖရိကသၟဝ်ကျာ၊ အာဖရိက သဟရာ ကေုာံ မဒဂသဂါ ဂစေံမၞုံပ္ဍဲဒေသယူရောပ် ကေုာံ အာရှသၟဝ်ကျာတအ်ဂှ် စိုပ်အခိင်ဂံက်မုဟ်ကျာမ္ဂး ဍေဟ်တအ် မလေပ်ပြံင်ပဆုဲအာ ဒၞာဲဒေသဂမ္တဴရ၊၊ ဂစေံပ္ဍဲအာဖရိကဂှ်မ္ဂး ဍေဟ်တအ် တန်တဴဒၞာဲဂှ် ကၠိုဟ်သၞာံရ၊၊ ဂကူဂစေံခမာတ်ထဝ်ဝွံ ပဝ်အာစိုပ် ပ္ဍဲ အာလာသကာ (Alaska) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၅ ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ ဂွံဆဵုကေတ် ဂကူဂစေံ U. e. saturate ပ္ဍဲ အာလာသကာ ပ္ဍဲဒၞာဲ Yukon Delta
ဂစေံထမာတ်ထဝ် ဒၞာဲဍေဟ်တအ် မမံင်ဂှ် အဓိကအရာၜါသာ် ဒးနွံဂှ် - ဒတန်မၞုံကဵု ဗလးချောဲတုဲ မၞုံကဵု ဒၞာဲသၠုင်င် ဗီုကဵုတၞံဆု၊ ဗဒင်၊ ဖျေင်ဒဵု မဒှ်ဒၞာဲဍေဟ်တအ် မဂွံဒက်ခပေါဲ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒၞာဲဂြိုပ်ဆု ဗလးချောဲတအ်ရ၊၊
စၞ
စၞ ဂစေံထမာတ်ထဝ် မစအဓိကဂှ် စၟစၟောန် ကေုာံ တိရစ္ဆာန်ဍောတ်တ် ဗီုကဵု ၚဴတအ်၊ တုဲပၠန် မဆု သတ်ဆုတအ်လေဝ် စကီုရ၊၊
ခဍာ်၊ ဂစေံ
ဂစေံခဍာ် (crows, Burmese; ကျီးကန်း) ဝွံ ဒှ်ဂကူဂစေံ တၟာလဒေါဝ် ကဵု ဇၞော် မလုပ်လၟိဟ် ဇာတ်ဂကူ ကောဝိဒါဲ (Corvidae) တုဲ ဒၞာဲဒေသဗွဲမဂၠိုၚ် မဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံၚ် ခဍာ်ရ၊၊ ပ္ဍဲလိက်မန်ခေတ်တြေံဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ကဳအာက်၊ ဟိုတ်မဒုၚ်သဇိုၚ် ကုရမ္သာၚ် ဗီုဍေဟ်လရိုဟ်တုဲ မန်တအ် မကော် ကဳအာက် ဒှ်မာန်ရ၊၊ ကဳ ဂှ် ဒှ်အာ ခ၊ အ ဒှ်အာ ဍ တုဲ ခေတ်လၟုဟ် ဒှ်အာ ခဍာ် ရ၊၊
အတိုၚ်သုတေသန မဂွံဆဵုကေတ် ဂကူခဍာ်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် လေပ်ဆ မစကာ ကိရိယာမွဲမွဲသၟးဟွံက သီုကဵု ကၠောန်ကိရိယာမွဲမွဲဏီရ၊၊ ခဍာ်ဂှ် ဂွံစၟတ်သမ္တီလဝ် မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲစရၚ် ဂစေံ ဍာ်ဒကေဝ်ဥာဏ်သၠုၚ်အိုတ်မွဲရ၊၊