cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ကောံဓရီု ကဳဘုဒ်မန်တိုၚ်ခဳ
ကမ္မတဳယူနဳခတ်မန်(ယာယဳ) နူကဵု​ကောံဓရီုဏအ် သီုချပ်သဳကၠဳ ပံက်ဏာ "ကမ္မတဳယူနဳခတ်မန်(ယာယဳ)" မွဲ နကဵု သရၚ်ယၟုမၞိဟ်ဗွဲသၟဝ်တေံရ။
၁2။ တၠဂုဏ်အဇ္ဇတံ (ညးဗိုၚ်ချဳဒရာၚ်နကဵုပူဂဵု) ပြဟ်ဟ်ဏံ ပါလုပ်လဝ် အိုတ်ရ။
တၚ်သမ္တီ။         ။ ညးစၞးဂိုဏ်/ဂကောံသှ်ေ ဒၟံၚ်ဏီတံဂှ် ကောံဓရီုဂတတေံ ဆက်ပညဳပညပ်တုဲ ဗပေၚ်အာဇြဟတ်ပၠန်ရောၚ်။
လၟေၚ်ကမၠောန် ကမ္မတဳယူနဳခတ်မန် (ယာယဳ)
(၁) ဂၠိုက်ဂၠာဲသုတေသနလိက်ပတ်မန်
(၂) ပကောံမအက္ခရ် (နကဵုဂကောံ)
(၃) ဖျေံဒၞါဲကဳဘုဒ်
(၄) ဂဒုတဆိပ်ဂကောံထပက်စၟတ်တဲ
(၅) ဒှ်ဒတန်လလောၚ်တြးအလုံလိုက်
- ပြဟ်ဟ်ဏအ် လၟေၚ်ကမၠောန် ၁၊ ၂၊ ၃ ဂှ် မ္ဒးကၠောန်အာ ကၠာရောၚ်။
ဝဳရိယမန်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ဇြပ်ဗု
ဘာဝဳရိယမန် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်ဇြပ်ဗု ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ တွဵုရးဍုင်မန်။
သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၃ ဇကု၊ ထပိုယ် ၄ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၁ ဇကု၊ ထပိုယ် ၂ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တကောဏ္ဍည သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၈၆၊ ဝှ် ၆၆။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
လျးသံယိုဂ်
thumb|ရုပ်ဓဇက် လျးသံယိုဂ် ပ္ဍဲတၞံဂမၠိုင်။ တၞံတအ်ဂှ် ပကောံ ကေုာံ စကာ ကာဗောန်ဟာ်ဒြုက် (carbohydrate)။ thumb|400x400px|Overall equation for the type of photosynthesis that occurs in plants right|thumb|400x400px|Composite image showing the global distribution of photosynthesis, including both oceanic phytoplankton and terrestrial vegetation. Dark red and blue-green indicate regions of high photosynthetic activity in the ocean and on land, respectively.
လျးသံယိုဂ် (Photosynthesis) ဂှ် ဒှ်လၟေင်ကမၠောန် တၞံ ကေုာံ ဇဳဝသတ္တလ္ၚဵု မစကာ သွက်ဂွံ ပြံင်လှာဲ ဒြဟတ်လျး (light energy) ညံင်ဂွံဗဒှ် ဒြဟတ်ဓါတု (chemical energy)၊ ဒြဟတ်ဓါတု မပြံင်လှာဲလဝ်ဂှ် ဗွဲကြဴ ဍေဟ်တအ် စကာ နဒဒှ် ကၠေင်ဍေန် သွက်ဍေဟ်တအ် ဂွံချဳဓရာင် မပ္တံ ဂွံဂျိုင်တန်တဴ ဂွံဇၞော်ဂေါဝ်ရ။ ဒြဟတ်ဓါတုဂှ် ဂိုင်ဒေပ်လဝ် ပ္ဍဲမဝ်လေကျူ ကာဗောဟာ်ဒြုက် (carbohydrate molecules) မပတံ ကဵု သဂြာ၊ ကာဗောဟာ်ဒြုက်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် နကဵု မပသံယိုဂ် (ဝါ) မဖက်နှဴလဝ် ကာဗောန် ဒဳအောက်ဇြိဒ် (carbon dioxide) (တိဝါဲ) ကေုာံ ဍာ် ရ။ မအရေဝ်မ္ဂး လျးသံယိုဂ် ဂှ် ကၠုင်နူ အရေဝ် မန် (လျး) ကဵု အရေဝ်သံသကြိုတ်/ပါဠိ (သံယောဂ) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဖက်၊ လျးတ္ၚဲကဵု ဍာ်၊ တိဝါဲ ဖက်တုဲ ကၠောန်ပတိတ် ဓါတ်တၞဟ်ရ။ မအရေဝ်ဝွံ ရံင်ကဵု အရေဝ် အင်္ဂလိက် photosynthesis, မကၠုင်နူ အရေဝ်ဂရိတ် phōs (φῶς), "လျး"၊ ကဵု sunthesis (σύνθεσις), "မဖက်နှဴ" တုဲ ဖန်ဗဒှ်လဝ်ရ။
တၞံ ကြပ်သီုဖအိုတ်၊ အိက်ၚာက် ကြပ်သီုဖအိုတ် ကေုာံ သူနဝ်ဗက်တဳရဳယျာ (cyanobacteria) တအ်ဂှ် စကာဒၟံင် လၟေင်ကမၠောန် လျးသံယိုဂ်ဝွံရ။ သတ္တဇဳဝမစကာ လျးသံယိုဂ်တအ်ဂှ် ပံင်ပကောံတုဲ ညးကော်စ သတ်လျးအာဟာရဇဳဝ (photoautotroph) မဂွံအဓိပ္ပါယ် သတ်မဂျိုင်လမျီု နကဵုအာဟာရလျးရ။ လျးသံယိုဂ်ဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် မဖန်ဗဒှ် ကေုာံ မမင်မဲ ညံင်ဓါတ်အံက်ဇြေဂျေန် (oxygen) မဂွံနွံ ပ္ဍဲခတီုကျာ ဂၠးတိဝွံတုဲ မဖ္ဍိုက်ဗပေင်ကဵု ဒြဟတ်မဟွံမဲဟွံဂွံ ညံင်လမျီု မဂွံဂျိုတ်တန်တဴ ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိဝွံရ။
ၜိုန်ရ သတ္တဇဳဝ ဂကူတၞဟ်ခြာ ဗီုမကၠောန် လျးသံယိုဂ် နဲကဲတၞဟ်ခြာကီုလေဝ် လၟေင်ကမၠောန်ဂှ် စကၠောန် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ မရပ်ကေတ် ဒြဟတ် နူကဵု လျး နကဵုပရဝ်တိန် (protein) မကော်ဂး ဗဟဵုကလေင်ပၠန် လျးသံယိုဂ် (photosynthetic reaction centre) သီုဖအိုတ်ရ။ ဗဟဵုကလေင်ပၠန်ဂှ် နွံကဵု အသာ်သၚေက်ရ။ ပ္ဍဲကဵုတၞံတအ်မ္ဂး ဓါတ်ပရဝ်တိန်ဏအ်ဂှ် နွံတန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဇဳဝကလာပ် (organelle) မကော်ဂး ကလဝ်ရဝ်ပလေတ် (chloroplast)၊ ဇဳဝကလာပ်ဏအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် နွံပ္ဍဲကဵု ကလာပ်ရုပ် ပ္ဍဲတၞးဍေဟ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု စၟဗက်တဳရဳယျာတအ်မ္ဂး ဓါတ်ဏအ် ဗၠိုတ်တၞီနွံဒၟံင် ပ္ဍဲစၞာံကရဳဍေဟ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ကလေင်ပၠန်ဓလာဲလျးတအ် (light-dependent reaction) ဂှ် ဒြဟတ်လ္ၚဵုဂှ် ဍေဟ်တအ် စကာ ပ္ဍဲအရာ မပါ်ကရေက် အဳလေတ်တြောန် (electron) နူကဵုအဟာရ မကလိဂွံလဝ် မပ္တံကဵု ဍာ်၊ ဒြဟတ်လ္ၚဵုဂှ် ဍေဟ်တအ် စကာ သွက်ဂွံပ္တိတ် သၟုဟ် အံက်ဇြေဂျေန် (oxygen gas) ရ။ ဓါတ်ဟာ်ဒြဝ်ဂျေန် (hydrogen) မကလိဂွံလဝ် နူကဵု ပွမပါ်ကရေက်ဍာ်ဂှ် စကာ သွက်ဂွံကၠောန်ဗဒှ်ပတိုန် ဒြပ်ပံင် (compound) ဗွဲကြဴ ၜါသာ်၊ မွဲသာ်ဂှ် ဂိုင်စွံလဝ် နဒဒှ် ဒြဟတ် အခိင်ဇမၠေအ် သွက်ဂွံစကာ ပ္ဍဲအရာ မဗဂေတ်စက် ပရေင်ကလေင်ပၠန်၊ ဒြပ်ပံင် သၟေဟ်တအ်ဂှ် စကာ ပ္ဍဲအရာမဗဂေတ်စက် ပရေင်ကလေင်ပၠန်တၞဟ် မဒှ်အခိင်ဇမၠိင် သွက်ကလာပ်ရုပ်ဂမၠိုင် မကော်ခဴစ nicotinamide adenine dinucleotide phosphate (NADPH) ကေုာံ adenosine triphosphate (ATP) တအ်ရ။ နကဵုအရေဝ်ပလးမ္ဂး ဒြပ်ပံင်လ္ၚဵုဂှ် စကာ ပ္ဍဲအရာသွက်ဂွံဆက်ဂျိုင်တုဲ ဒြပ်ပံင်သၟေဟ်ဂှ် စကာ သွက်ဂွံဇၞော်ဂေါဝ်ရ။
ဒြဟတ်အခိင်ဇမၠိင် ပ္ဍဲကဵု တၞံ၊ အိက်ၚာက် ကေုာံ သူနဝ်ဗက်တဳရဳယျာတအ်ဂှ် ဂိုင်ဒေပ်လဝ် နကဵုသဏ္ဌာန် သဂြာIn plants, algae and cyanobacteria, long-term energy storage in the form of sugars is produced by a subsequent sequence of reactions called the Calvin cycle; some bacteria use different mechanisms, such as the reverse Krebs cycle, to achieve the same end. In the Calvin cycle, atmospheric carbon dioxide is incorporated into already existing organic carbon compounds, such as ribulose bisphosphate (RuBP). Using the ATP and NADPH produced by the light-dependent reactions, the resulting compounds are then reduced and removed to form further carbohydrates, such as glucose.
The first photosynthetic organisms probably evolved early in the evolutionary history of life and most likely used reducing agents such as hydrogen or hydrogen sulfide, rather than water, as sources of electrons. Cyanobacteria appeared later; the excess oxygen they produced contributed directly to the oxygenation of the Earth, which rendered the evolution of complex life possible. Today, the average rate of energy capture by photosynthesis globally is approximately 130 terawatts,  which is about eight times the current power consumption of human civilization. Photosynthetic organisms also convert around 100–115 billion tons (91-104 petagrams) of carbon into biomass per year.
ဆာဲယတ် ပိန်သုကာန်စဏ၊ နာဲ
နာဲဆာဲယတ် ပိန်သုကာန်စဏ (ယၟုမြဟ်တဴ အစာယျာပ်) (သေံ: อาจารย์ยัพ (นายไชยยศ ปิ่นสุกาญจนะ)) ဝွံ ဒှ်မန်(ဍုင်သေံ)ကြုက်တုဲ စိုတ်ဆာန် ဂကူမန်ဇၞော် လုပ်ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲကမၠောန်ပၠန်ဂတး သွက်ဗၠးၜးဂကူမန် နူခေတ် ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် စဵုကဵု လအိတ်အာယုက်ရ။ ပ္ဍဲခေတ် ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန်ဂှ် နဒဒှ် ကောန်သ္ဂံင်ပၞာန်မန် လုပ်ကၠုင် ပေါဲဗတိုက်တုဲ ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက် ဝါတမ်ဇိုင် (ဒဒန်ချေတ်) ဗဒါဲဇြပ်ဗုဂှ် ကေင်ဒးလွဟ်ကီုရ။ တုဲပၠန် အခိင်ကာလ မန်ဍုင်သေံတအ် ဒက်ပ္တန် ဗော်သွးသေံမန် ဂှ်လေဝ် ပါလုပ် နဒဒှ် ပ္ဍဲဂကောံမစဒက်ပတန်မွဲကီုရ။ ဗွဲကြဴ အခိင်ဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ်လေဝ် ဗိုင်ထံက်ပင် သွာင်ကွတ်ပၞာန် ကုဗော်ဍုင်မန်တၟိ၊ တုဲပၠန် အခိင် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ မဂစာန်ဒၟံင် သွက််ဂွံဒေါအ်ပန်ပှ်ောဂှ် ပ္ကောံဂွံ ညးမိက်ဂွံ ဆက်လုပ်ပေါဲဗတိုက်တအ်တုဲ ဂစာန်ဒက် ဒပ်ဟံသာကီုလေဝ် ဟိုတ်နူသၟိင်သေံ ဗက်ရပ်တုဲ ဒပ်ဂှ်ကမၠောန်ဟွံမံက်ဂတဝ်။ ဟိုတ်နူ သံယောဇိုန်ဇၞော် လတူဂကူမန်တုဲ ဗကန်လဝ် ကာလညးစုတိမ္ဂး ဇုတ်ညးဂှ် မိက်ဂွံတိုပ်စွံ ဇရေင် ဂကူမန် ပ္ဍဲကွာန်ဝင်ကရ။
တၞောဝ်ဝံသ
နာဲဆာဲယတ် ပိန်သုကာန်စဏ ယၟုမြဟ်တမ္ညဝ်တဴ အစာယျာပ်ဝွံ ဒှ်ကောန်ဍုင်သေံ၊ မိနော်ညး ဒှ်မန်ဍုင်သေံ၊ မိမညးတအ် နာဲပြယုန် မိThiem Liem ဂှ် ဒှ်ညးတၠဓန မဂွံပိုင််ပြဳကုမ္ပဏဳတုဲ ကောဒေအ်ညးတအ် အာကတ်ပညာ ကဆံင်သၠုင်သၠုင် ပ္ဍဲဍုင်သင်္ဂပူရ်၊ ဒေအ်ညး မနွံယၟု နာဲဓမ္မာ ပိန်သုကာန်စဏဂှ် ဒှ်တၠကုမ္ပဏဳ၊ ဒှ်အမာတ်စၠတ်ထဝ် ဂၠိုင်ကဵု အဆက်၊ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲလက်ထက် သကိုပ်ဝန်ဇၞော်သေံ နာဲၜါန်ဟာန်သဳလပအာဆာဂှ် ဂွံဒှ် မၞိဟ်မကဵုကသပ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော်မွဲတၠရ။ အစာယျာပ် ဒက်သ္ၚိကၟိန် ကုမိခိန်လံင် (Khin Loong) တုဲ က္လိဂွံ ကောန်တြုဟ်မွဲ ကဵုလဝ်ယၟု ညေအ်ညေအ် (ညဳညဳ)။
ခေတ်ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန်
အစာယျာပ်ဝွံ နူအခိင်ခေတ်ပၠန်ဂတး သွက်ဗၠးၜးဂကူမန် မစကတဵုဒှ် ပ္ဍဲခေတ် ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန်ဂှ် ညးလုပ်စိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲပရေင်ပၠန်ဂတးမန်ရ။ အခိင်ဂှ် ကျာ်ဇၞော်အစာတၠဘာဗလိုက် ကွာန်ပင ခုတ်ကဵုလဝ်ယၟုညး နာဲတၠသစ္စ တုဲ အစာတၠဟီုဗကန်လဝ်ညး လ္ပထောအ်မန်ညိ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၈-၄၉ ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက် ဝါတမ်ဇိုင်/ဝါဒါန်ဂျိုင် မနွံအကြာဇြပ်ဗု ကဵု ပငဂှ် ညးဒးအာမကမ် အကြာသြိုဟ် ကဵု ပါင်ကၞက် ဂိကတာန် ဗွဲမလောန်ရ။ သၞာံ ၁၉၅၈ ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် ဖျေဟ်လွဟ်ကဵုသၟိင်ဗၟာတုဲ မန်ဍုင်သေံ မပါလုပ် ပ္ဍဲဒပ်ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် မပ္တံ အစာယျာပ်၊ နာဲဆာန်ဍုင် (သကိုပ်ဗိုလ်ဒပ်ဍာ် နာဲအာနန်)၊ နာဲဍာံရောင် မကော်ဂး နာဲၜင်က္ဍဳတအ် ဒးက္လေင်စဴ ဌာန်တွိုပ်အသုက်ဇကု ဍုင်သေံအိုတ်ရ။ ညးတအ် စိုပ်ဍုင်သေံဗက်ဂှ်ကောံညးသကအ် ကုမန်ဍုင်သေံဂမၠိုင်တုဲ ဒက်ပ္တန် ဗော်သွးသေံမန် (Thai Raman Association) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၈ ဂှ်ရ။ ဂကောံဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ကမ္မတဳကေင်ကာ ၂၅ တၠ၊ အစာယျာပ် ပါလုပ်လၟိဟ်မွဲတၠကီုရ။
ခေတ်ဗော်ဍုင်မန်တၟိ
ပ္ဍဲကွာန်ဂင်ယျင်ဂှ် တိကၠအ်အစာယျာပ် နွံမွဲ ဗွဲမဇၞော်ရ။ ကောန်မန် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠင် ကၠောန်စဒၟံင် ပ္ဍဲကဵုကၠအ်ညးဂှ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ မထကးဒၟံင် ၜါဗော်၊ က္ဍိုပ်အစာယှိုယ်ကျေန် (ဝင်က) ကဵု က္ဍိုပ်အစာနလ္လာ (ကျာ်ပိ)ဂှ် နကဵု အစာယျာပ် ဗော်လဵုလေဝ် ညးဟွံကဵုဒြဟတ်ရ။ ဗော်ကျာ်ပိဂှ် ကောန်ပၞာန်ဂၠိုင် ဒြဟတ်ခိုဟ်ညိရ။ ဗော်ကျာ်ပိ လုပ်သီကေတ်ထောအ် ဗဒိုပ် ဗော်ဝင်က ပ္ဍဲကဵု ထံင်မြာင်။ ကောန်ဗော်ဝင်က တိတ်မုက်ပၞာန် လပါ်ရေဝ်သၠုင်ကျာ ကွာန်မင်ဂၠန်သ္ၚိကျာ ကောန်သ္ဂံင်တအ် မဒးကၠုင်ဝပ်မ္ဂး ဂွံအခေါင် အာလွဳ ပ္ဍဲဍုင်ၜင်ကံက် အခက်အခုဲ ဟွံမဲရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဗော်ဝင်ကဂှ် ပရေင်ဆက်ဆောံ ကုသၟိင်သေံ ခိုဟ်ဂၠိုင် ဟီုမာန်ရ။
ရဲသၟာဗၞိက်လွဟ် ကု ဗော်ကျာ်ပိ ဖ္ဍိုက်ဏာ လွဟ်မကမ် တတ်အာ ကွာန်ဂင်ယျင်ဂှ် ဗၠာဲသၟိင်သေံတအ် ရပ်ဂွံတုဲ ပရိုင်ပရောဂှ် ပြာကတ်ဒယှ်အာတုဲ သၟိင်သေံတအ် သီကေတ်ထောအ် ကၠအ်အစာယျာပ်ဂှ်တုဲ ကောန်မန် မပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂင်ယျာင်ဂှ်လေဝ် ဒးဒုင်ဗက်ပ္တိတ်ထောအ်နူကွာန်ကီုရ။ ကုညး မိက်ဂွံအာ မံင်ဇိုင်ပယျဵုဒိုဟ်သၠုင်ကျာ ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ပြစွောမ်ဂှ် ပၞာန်သေံတအ် ဖ္ဍိုက်ပလံင်ဏာ၊ လ္ၚဵု မိက်ဂွံအာမံင် ဇိုင်ပယျဵု ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ဓံင်ဖါဘုမ်၊ လ္ၚဵု မိက်ဂွံအာမံင် လပါ်ကွာန်ဝိဇာဓိုရ် ပွိုင်ဍုင်သင်ခလမ္ဂး ပၞာန်သေံတအ် ဖ္ဍိုက်ပလံင်ကဵုရ။
သၞာံ ၁၉၈၈ - ၁၉၈၉ ဗော်ဍုင်မန်တၟိၜါ က္လေင်ကောံ ဒှ်မွဲဗော်ပၠန်တုဲ နကဵု အစာယျာပ် လုပ်ကၠုင်ဗိုင်ရီု ဗော်ဍုင်မန်တၟိပၠန်ရ။ ပ္ဍဲဗဒိုပ်ဗဟဵုတၞံပကုက်ဂှ် ပံက်ပ္တိုန် ဘာပ္ကတ်ပ္ကေင်ပၞာန် သကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော် နူဒပ်ပၞာန်ဍုင်ထာဲဝါန် ဒှ်မၞိဟ် မကၠုင်ဗ္တောန်ကဵု ကွတ်ပၞာန်ရ။ စမြိုင်ဘာပၞာန်၊ ကယျိုင်ပၞာန်၊ လွဟ်မကမ် စဵုကဵု စၞအဟာရ သွက်ကွးဘာကွတ်ပၞာန်တအ်ဂှ် နကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဟွံဒးဒှ်လျိုင်မွဲသာ်ရ။ အစာယျာပ် ခါန်ကၞာတ်လဝ် နာဲလျးထဝ် နဒဒှ် ညးမဖန်ဇန် မနေဂျာ ဘာပၞာန်ဂှ်ရ။ ပရိုင်ပၞာန်ထာဲဝါန် မကၠုင်ဗ္တောန်ကွတ်ပၞာန် ကုဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် တမ္ညဝ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ပရိုင်ဗၟာ ဗွဲမသၠဲလးရ။
သၞာံ ၁၉၉၀ ဂိတုမာ်ပေင် အခိင်အစာဘာပၞာန်ကြုက်တအ် မစဴအာဝေင် သဘင်တြုတ်စိန် ပ္ဍဲထာဲဝါန်ဂှ် ဒပ်ပၞာန်ဗၟာတအ် တိုန်ကၠုင် သီကေတ် ဗဟဵုဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဇရေင်ကျာ်ပိ တၞံပကုက်တုဲ ကောန်ကွာန်မန်ဂမၠိုင်ကီု သီုကဵု ကောန်ဗော်တအ် ဒးဒဴလုပ်အာ ပ္ဍဲပယျဵုတိသေံအိုတ်ရ။
သၞာံ ၁၉၉၄ ဂကောံသၟတ်ဝုတ်ဗၠာဲမန် ဍုင်ၜင်ကံက် ကၠောန်ပ သဘင်မ္ၚဵုတ္ၚဲဒှ်မၞိဟ် ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ နာဲယှိုယ်ကျေန် မပေင်အာယုက် ၈၀ သၞာံ ပ္ဍဲဟဝ်တေဝ်မွဲဒၞာဲ ပ္ဍဲဍုင်ၜင်ကံက်ရ။ ညးတအ် ဘိက်လဝ် သီုအစာယျာပ်၊ ဒံက်တာသ္တေန်လေ (ဂကူအမေရိကာန်)ရ။ အခိင်ဂှ် သၟိင်သေံတအ် အဃောမကဵုဒၟံင် ဒြဟတ်ဒမြိုဟ် ကုဗော်ဍုင်မန်တၟိ ညံင်ဂွံဒေါအ်ပန်ပှ်ော ကုအလဵုအသဳပၞာန်ဗၟာ (လက်ထက် ဗိုလ်ခေန်ညောအ်)ရ။ နကဵု သၟိင်သေံတအ်ဂှ် ညးတအ် ရန်လဝ် သွက်ဂွံကၠောန် ပၠံင်သၟုဟ်ဓါတ် နူသၟဝ်ၜဳမှာသၟိတ်ဍုင်ဗၟာ မပလံင်ဗစိုပ် ဍုင်သေံ မကော်ဂး ပၠံင်သၟုဟ်ဓါတ်ရတနာ နွံရ။
အစာယျာပ်၊ ဒံက်တာသ္တေန်လေ၊ နာဲလျးထဝ် တအ်ဂှ် ဒှ်ရဲမဒစဵုဒစး ပရေင်ဒေါအ်ပန်ပှ်ော ကုအလဵုအသဳပၞာန်ဗၟာတုဲ နွံအစဳအဇန် သွက်ဂွံပံက်ပ္တိုန် ဒပ်ပၞာန်တၟိမွဲဒပ် ခုတ်လဝ်ယၟု ဒပ်ပၞာန်ဟံသာ (Hongsar Command) ရ။ ပရူဂှ် သၟိင်သေံတအ် တီအာတုဲ ဗက်ရပ်ဒၟံင်ဇိုင် စဵုဒၞာဒၟံင် အစာယျာပ်ကီုရ။ ဒးကာလ အခိင်ဗတမ် ဗၠာဲသၟိင်သေံတအ် လုပ်ဗိုင် သ္ၚိအစာယျာပ် ရပ်ဏာ အစာယျာပ် ကောန်ပၞာန်မန် မနွံအပ္ဍဲသ္ၚိညး မပ္တံ ကုနာဲဆာန်ထေက်၊ နာဲအံင်ဟေင်၊ နာဲဝေန်မန် (အစာချိန်)၊ အစာနာဲဖေသိင်ဇြာ နကဵု ဒုဟ်ကၠတ်လုပ်ဍုင်ရ။ ဆဂး ကောန်ပၞာန်ဗော်ဍုင်မန်တၟိတအ်ဂှ် ဗၠာဲသၟိင်သေံတအ် ဗလးကဵု ဗွဲမပြဟ်ရ။ အစာယျာပ်ဂှ် ဒးဒုင်ကြိုင်လဝ် ၜါပိတ္ၚဲတုဲ ကလောမသညး ကၠုင်ဒုင်လျိုင်တုဲ ဂွံဗၠးတိတ်အာ၊ ရဲဒပ်ပၞာန်ဟံသာ နာဲလျးထဝ် ဂှ် ဒးဒုင်ကြိုင်လဝ် အခိင်လအ်အိုတ်၊ ဗၠးတိတ်ကၠုင်တုဲ ပြံင်တိတ်အာ ဍုင်သြသ္တြေလျာ။ တုဲပၠန် အစာယျာပ်လေဝ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ထတ်ယုက် ဟွံခိုဟ် (ဒှ်ယဲပဿဴဍာတ်)တုဲ ကမၠောန် ဒပ်ပၞာန်ဟံသာဂှ် ရုပ်ရဴဟွံမံက် သ္ၚိတ်ဇြအာအတိုင်ဂှ်ရ။
လအိတ်လမျီု
နာဲသုန်ဓန် ချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲ"သၞာံ ၂၀၀၁ အခိင်အစာယျာပ် မယဲဒိုက်က္ဍင် တိက်ဒၟံင်လတူခါတ် ကွာ်ဟွံမာန်ရဂှ် ပိုယ်အာကျောဝ်ရံင်ညးအလန်လက်ကရဴအိုတ်ရ၊ ကရောံအဲဂှ်နာဲယျာပ် ကောန်ဗၠာဲနာဲကြုက် ဒေံဗၠာဲမိလွဳဟာန်(ဍုင်ရေဝ်) ပါကီုရ၊ ပိုယ်စိုပ်ဇရေင်ညး ဟီုတိုန်ပရောမန်ဂှ် အစာယျာပ်ဒလိုက်က္တဵုဂဇအ်တုဲ သမ္ဘာညးညာတ်တုဲ ဂးတိုန် ဟီုပရောမန်ဂှ် ထတ်တိုန် လဂှ်။ ဗွဲကၠာဂှ်ညိ ကျာ်ဇၞော်အစာတၠဝင်က ကေုာံနာဲၜင်က္ဍဳ အာကျောဝ်ရံင်ညးကီုရ။ ကြဴနူဂှ် ဟွံလအ် မိတ်သဟာဲညး ဒုင်ဏာညး အာဝဳယဲပ္ဍဲရုင်ဂဥုဲဍုင်ကွင်ဇော တွဵုရးကွင်တူင် ကၟိန်ဍုင်ကြုက်ရ။" ဆဂး ယဲဂှ် ဟွံဗၠး ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ မာတ် ၁၁၊ ၂၀၀၂ ဂှ် အစာယျာပ် စုတိကလိလောန်စဴအာရ။ ကာလမစုတိဂှ် က္လိဂွံ အာယုက် ၇၇ သၞာံ။ အတိုင်အစာယျာပ် မဗကန်လဝ် ကၠာညးဟွံဂွံစုတိဏီဂှ်ရ ဇုတ်ညးဂှ် သမ္ဘာညး ကေတ်ဖျဴနင်ဍုင်သေံတုဲ ကၠုင်စွံလဝ် ပ္ဍဲသုသာန် ကွာန်ဝင်က ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ
ပြၚ်ဗ္တဳကွာန်ယၚ်ဒိန် ပွိုၚ်ဍုၚ်ရေဝ်သၠုၚ်ကျာ
ပြၚ်ဗ္တဳကွာန်ယၚ်ဒိန်ဝွံ နွံပွိုၚ်ဍုၚ်ရေဝ်သၠုၚ်ကျာ တွဵုရးဍုၚ်မန် လၟုဟ်ကော်(ပွိုၚ်ဍုၚ်ခေါဇာ)
ပရူပရာ
မွဲဒမြိပ်နွံကြပ်သုသာန်ကွာန်ယၚ်ဒိန်ကီု ကၠအ်သွဝ်ဇိုၚ်ဇိုၚ်သြၚ်ပြၚ်ၜဳဗ္တဳတံဂှ်လေဝ် ညးကွာန်ယၚ်ဒိန်တံဒှ်တၠကၠအ်ဝါကီုတုဲ ညးဒေသတံကော်တဴဒၟံၚ် ပြၚ်ဗ္တဳယၚ်ဒိန် (ပြၚ်ဗ္တဳကွာန်ယၚ်ဒိန်) နွံယၟုမွဲပၠန်ကော်ဒၟံၚ်ဂှ် (ပြၚ်ဗ္တဳသုသာန်ယၚ်ဒိန်) ရ။
ပွဳပွူသဘာဝ
ပွဳပွူသဘာဝခိုဟ်မွဲပြၚ်ဗ္တဳမွဲရ၊ ဗလးပြၚ်ဗ္တဳဝွံ ဒှ်ဍုၚ်ဖ္ဍုၚ်တိုန်စှ်ေလၟေၚ်တ္ၚဲတုဲ အခိၚ်ဍာ်စှ်ေအိုတ်အးမ္ဂး ဂွံညာတ်မွဲကောန်မတ်ဗလးပြၚ်ၜဳပါၚ်ယၚ်ဒိန်မွဲအဆက်သၟဝ်ဗလးပြၚ်ဗ္တဳဏံမာန်ရ၊ ပြၚ်ဗ္တဳဝွံလေဝ် သတ်ဍာ်ညံၚ်ရဴ(ကၞဟ်)တံ ကၠုၚ်တိုန်ဖျေံခၟာဲလၟေၚ်သၞာံ အိုတ်အောန်ၜိုတ်မသုန်တြဴၝောံနွံရ။
သၟဝ်ခရေတ် (1995) ဂှ် ဇိုၚ်ဂြိုပ်ပြၚ်ဗ္တဳဝွံ သၠးဒှ်ဂြိုပ်မွဲဒမြိပ်တုဲ ပ္ဍဲပစ္စုပ္ပန်တ္ၚဲဏံဝွံ ဒှ်အာကၠအ်ညးကွာန်ဒေသတံဖအိုတ်ရ။
ဇိုၚ်ဂြိုပ်ပြၚ်ဗ္တဳယၚ်ဒိန်ဝွံ နွံသုသာန်ကွာန်ယၚ်ဒိန်ကြပ်ကြပ်ကဵုဇိုၚ်ပြၚ်ဗ္တဳဂှ်ရ၊ နူဂှ်ပၠန် တိုန်အာဗၟံက်တပ်တပ်မ္ဂး ဂွံစိုပ်ကွာန်ယၚ်ဒိန်လ္တူ ကေုာံဍာ်ကွဳစကာခေါဇာကဵုမတ်မလီုမာန်၊ လပါ်ဒိုဟ်သၠုၚ်ကျာမွဲအဆက်ဂှ် နွံပါၚ်ကြုၚ်ယၚ်ဒိန်၊ ဆက်အာဗလးပြၚ်ဂှ်ပၠန် ဂွံစိုပ်ပြၚ်ဗ္တဳပါၚ်ယၚ်ဒိန် ကေုာံကွာန်ပါၚ်ယၚ်ဒိန်။
လပါ်ဒိုဟ်ပလိုတ်တပ်တပ်ဂှ် မွဲအဆက်ဓဝ်နွံပြၚ်ၜဳပါၚ်ယၚ်ဒိန်၊ တုဲပၠန် လဒေါဝ်ၜဳမှာသၟိတ်ဂှ်တှ်ေ နွံတ္ကံကၠဵုမွဲ၊ နူက္တံကၠဵုရံၚ်အာလပါ်ပလိုတ်သ္ၚောဲသ္ၚောဲဂှ် ဂွံညာတ်ကေတ်တ္ကံဇၞော်မာန်။
လပါ်ဒိုဟ်သၟဝ်ကျာတေံပၠန် နွံပါၚ်ကြုၚ်ယၚ်ရေဝ် ကေုာံပြၚ်ဗ္တဳယၚ်ရေဝ် ဆက်အာမွဲဒမြိပ်ပၠန်ဂှ် ဂွံစိုပ်ကွာန်သာဲခေါမ်စဵုကဵုစိုပ်ပါၚ်ၜဳရေဝ်။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
မန်အသောကာရာမ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ဇြပ်ဗု
ဘာမန်အသောကာရာမ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်ဇြပ်ဗု ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၃ ဇကု။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
လဒေါဝ်ဍုင်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ဇြပ်ဗု
ဘာလဒေါဝ်ဍုင် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်ဇြပ်ဗု ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ တွဵုရးဍုင်မန်။
သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၅ ဇကု၊ ထပိုယ် ၅ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၉ ဇကု၊ ထပိုယ် ၁၄ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဇောတိပါလ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၈၆၊ ဝှ် ၆၆။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
Auld Lang Syne
"Auld Lang Syne" ဂှ် ဒှ်ဒွက် မဒယှ်ေ ပ္ဍဲအခိင်သၞာံတၟိ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲမဟီုအရေဝ်အင်္ဂလိက် ကေုာံ ဍုင်ရးယူရောပ်ဂမၠိုင်ရ။ ဒွက်ဝွံ ဒှ်ဒွက်တြေံ အစာကဗျ ဂကူသကတ် Robert Burns ဒုင်သဇိုင် ကုဒွက်သကတ်တြေံတုဲ မချူလဝ် နူကဵု သၞာံ ၁၇၈၈ တုဲ မခဗိုန် မဳလဝ်ဒဳဂှ် ဒှ်ခဗိုန်သကတ်တြေံ နူကဵု ၁၆၈၇ မဒှ်ဒွက် "The Duke of Bucclugh's Tune" ရ။
ဝင်
ရဝ်ဗာတ် ဗာန် (Robert Burns) ပလံင်ဏာ သတ်ဒွက်တမ်မူလ ဇရေင် တိုက်ထ္ၜးဒွက် ဂကူသကတ် (Scots Musical Museum) တုဲ သီုချူလဝ် တင်စၟတ်သမ္တီ စပ်ကဵု ဒွက်ဂှ်ညိဂှ် "ဒွက်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဒွက်တြေံမွဲ၊ မွဲလှေ် ဟွံဂွံတက်ပတိတ်လိက်ဏီ၊ အဲကလိဂွံ နူကဵု မၞိဟ်ဗျုဗျုမွဲရ။" ဒွက်ဒၞာဲလ္ၚဵုဂှ် ကၠေအ်ပိုဒ်ဒၟံင်ရ။ ပိုဒ် "Old Long Syne" တက်ပတိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၁၁ နကဵု James Watson ဂှ် တုပ်ဒၟံင် ကုပိုဒ်ပထမဂှ်ညိ တုဲ ဒွက်ဂှ် ကြပ်သီုဖအိုတ် ကြပ်တုပ်ဒၟံင် ကုဒွက် "old song" ဂှ်ရ။
အကံက် နူကဵု ပိုဒ်ဒွက်တြေံတေအ်ဂှ် -
အရာတၞဟ်ခြာဂှ် အလဵုဇကု အစာကဗျ ဗာန် ထပ်ချူလဝ် ဒှ်မာန်ရ။ စပ်ကဵု မထဗိုန် မဒယှေ်ဒၟံင်လၟုဟ်ဂှ် ဒှ်မထဗိုန် နူကဵု ခေတ် ဗာန်တေအ်ရဟာဂှ် ဟွံတီကၠးကၠးရ။ ဆဂး မထဗိုန်ဂှ် စကာဒၟံင် ပ္ဍဲသကတ်လာန်ကီု သီုကဵု ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိ ဒၞာဲတၞဟ်တအ်ရ။
ဒွက်ဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲအခိင် မကၠောန်သဘင် မဒးသြာဲခြာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲသဘင်သၞာံတၟိတုဲ ဒှ်အာအခိုက် သကတ်မွဲကီု သီုကဵု ဒေသတၞဟ် ပ္ဍဲကဵု ဗြိတိန်ရ။ နူဂှ် ပြးအာ အလုံလိုက်မွဲရ။
သတ်ဒွက်
dine = dinner time
အခိင်တမၠာ
ကဵုရဲတြေံမဟာ ဝိုတ်မာန်ဟာ အဲ ဆလအ် ဟွံချပ်ဗစာ?
ကဵုရဲတြေံမဟာ ဝိုတ်မာန်ဟာ သြ သွက်အခိင်တမၠာ?
သွက်အခိင်တမၠာ ရဲဆာန် သွက်အခိင်တမၠာ ပိုယ်ကေတ်ခေါက် မေတ္တာပရဲ စိုအ်ရဲ သွက်အခိင်တမၠာ
သြ ဣဏအ်ဇြဟာန် တဲအဲ ရဲဆာန် ဒုင်ကဵုတဲညိ ရဲဆာန် ပိုယ်ဂွံဒက်ဗဒှ် ဂၠးဇမ္ကဟ် ညံင်သွဝ် သွက် အခိင်တမၠာ
သွက်အခိင်တမၠာ ရဲဆာန် သွက်အခိင်တမၠာ ပိုယ်ဂွံဒက်ဗဒှ် ဂၠးဇမ္ကဟ် ညံင်သွဝ် သွက် အခိင်တမၠာ။
ဆက်ဗှ်
ကဏ္ဍ:ဒွက်၁၇၈၈ဂမၠိုင်
ဒဂုင်၊ ကျာ်စေတဳ ဍုင်လ္ဂုင်
ကျာ်ဒဂုၚ် ( မန် - ကျာ်ဒဂုၚ်၊ ဗၟာ - ရွှေတိဂုံဘုရား, IPA: [ʃwèdəɡòʊɴ pʰəjá]), ယၟုဍိုက်ဍိုက်ပေၚ်ပေၚ်မဂး ကျာ်စေတဳဒဂုၚ် (ဗၟာ - ရွှေတိဂုံစေတီတော်, [ʃwèdəɡòʊɴ zèdìdɔ̀] ဝွံ မဒှ် ကျာ်ဒယှ်တှ် ပြာကတ်အိုတ် မဒှ်ရ။ တန်တဴဒက်ပ္တိုန်လဝ်လ္တူကုန်သိမ်ကုတ္တရ ပဍဲဍုၚ်ဒဂုၚ်၊ ကၟိန်ဍုၚ်မျာန်မာ မဒှ်ရ။ သမၠိုၚ် ၃၂၆ ပေ ( ၉၉ မဳတာ) မဒှ်တုဲ နူဍုၚ်ဒဂုၚ်ရံၚ်အာမဂး ဒၞာဲလဵုဒှ်ဒှ် ညာတ်ကေတ်မာန်မံၚ်ရ။
ကျာ်ဒဂုၚ်ဂှ် မဒှ်ကျာ်မပြဲအိုတ် ဟီုစမာန်ရ။ အတိုၚ်ဝေၚ်ကျာ်ချူလဝ်တံဂှ်မဂး ပဍဲကျာ်ဂှ် ဌာပနာစုတ်လဝ် ဓါတ်ကျာ် နူကျာ်တြဲပန်တၠက္တဵုဒှ်ကၠုၚ်လဝ်ပဍဲ ကပ်ဏံမဒှ်ရ။ ဓါတ်သရဳရကျာ်ပန်တၠတံဂှ် လေအ်စူ ကျာ်တြဲကကုသန်၊  ကျာ်တြဲကောဏာဂုံ၊ သ္ၚာ ကျာ်တြဲကဿပကဵု ဓါတ်သော် ကျာ်တြဲဂေါတမတံမဒှ်ရ။
ဝေၚ်
အတိုၚ်အ္စာဝေၚ်ဂမၠိုၚ်ကေုာံ တၠပညာသုတေသနတြေံတြံတံ ပတှေ်စှေ်စိုတ်လဝ်မဂး ကျာ်စေတဳဒဂုၚ်ဂှ် ကောန်ဂကူမန်တံ ဒက်ပ္တန်လဝ် အကြာ ၆ ဗွဲကၠံသၞာံ စဵုစိုပ် ၁၀ ဗွဲကၠံသၞာံ မဒှ်ရ။ ဆဂး အတိုၚ်ဝေၚ်တြေံတြဟ်မဂး ကျာ်ဒဂုၚ်ဂှ် ပ္တန်လဝ် နူနူ လောန်ကၠုၚ် ၂၆၀၀ သၞာံဟေၚ် ဂးလဝ်ရ။ ယဝ်ရ ဒှ်ဍာံမဂး ကျာ်ဒဂုၚ်ဂှ် ဒှ် ကျာ်စေတဳဒက်ပ္တန်လဝ်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ အတိုၚ် ဝၚ်တြေံတြဟ်တံဂှ်မဂး ကောန်သၟတ်မန် ကောဒေံၜါတၠ မၞုံယၟု တပူ (တဖုဿ) ကဵု တဗဝ် (ဘလ္လိက) နူဍုၚ် ဥက္ကလာပ (လၟုဟ် ဍုၚ် ဒဂုၚ်) ဂှ် အာစိုပ်ကူဗၞိက် ဍုၚ်ဂလာ (လၟုဟ် ဍုၚ်အိန္ဒိယျ) ပလိုတ်တေံတုဲ ဆဵုဂဗကဵုကျာ်တြဲ ဂွံနေၚ်ဓါတ်သော်ကျာ် ဒစာံတၞုၚ်မဒှ်ရ။ ကောဒေံၜါ ဂှ် စဴကၠုၚ်နူဍုၚ်ဂလာတုဲ ပအပ်ဓါတ်သော်ကျာ်ကု သၟိုၚ်ဥက္ကလာပ ဒၞာဲသၚ်ၜဳဒဂုၚ် လၟုဟ် ဒက် ပ္တိန်လဝ် ကျာ်ဒေံအပ် (မန် - ကျာ်ဗိုလ်လ္ၚီ၊ ဗၟာ - ဗိုလ်တစ်ထောၚ်ဘုရား) မဒှ်ရ။ အတိုၚ်ကျာ်တြဲပျးဒိုဟ်လဝ် ဗက်ဂၠိုက်ဂၠာဲဒဵု သိမ်ဂုတ္တရတုဲ ဌာပနာစုတ် ဓါတ်သော်ကျာ်တြဲ ကေုာံကုမွဲစွံကဵု ဓါတ်သရဳရ ကျာ်တြဲပိ မကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ကၠာကၠာတေံတုဲ ဒက်ပ္တန် လဝ်ကျာ်စေတဳရောၚ် မဂးရ။ ကျာ်စေတဳဂှ် ခေတ်ကာလလံလအာတုဲ လီုလာ်၊ ချဲတိုန် ဒှ်အာ။ စိုပ်ခေတ်သၟိုၚ် ဗညာဥူ (၁၃၂၃-၁၃၈၄) မဂး ညးကလေၚ်ပလေဝ်သၠုၚ်ဒက်ပ္တိုန် စဵုစိုပ်သၠုၚ် ၅၉ ပေ (၁၈ မဳတာ) မဒှ်ရ။ ကၠံသၞာံလအ်တုဲ စိုပ်လက်ထက် သိၟုၚ် ဗညာထဴ (မိစဴဗု) (၁၄၅၃-၁၄၇၂) မဂး ထပ်သၠုၚ်ပ္တိုန်စဵုစိုပ် ၁၃၁ ပေ (၄၀ မဳတာ) ပၠန်မဒှ်ရ။ မုဒ်တိုန်လ္တူကျာ်ဂှ် လေဝ် ကၠောန်ဗဒှ်တုဲ ကဵုဒါန်ကုကျာ်သၟာညးထိန်ဒဝ်မၚ်မွဲကျာ်တံဂှ်ကီုရ။ သၟိုၚ်မိစဴဗုဂှ် သၠာဲသၠးကဵုထောံနန်ထဝ် က္ဍိုၚ်ပတာၚ်ကု ဓမ္မစေတဳ ပဍဲသၞာံ ၁၄၇၂ တုဲ အာဇူဒီုမၚ်မွဲသီ ဗဒဲါကျာ်ဒဂုၚ် (လၟုဟ် အရာပ်သာန်ချံၚ် ဒဵုလၟုဟ် ဘာ သျှောၚ်သဝ်ပု နွံ) စဵု စဴဍုၚ်သွဝ် စုတိချိုတ်လောန်အာမဒှ်ရ။ ကာလညးယဲဂိ ကၠာဟွံချိုတ်ဏီဂှ် ညးကဵုပြံၚ်ပဆုဲ အခတ်ညး ညံၚ်ဂွံညာတ်ကျာ်ဒဂုၚ်မာန်တုဲ ဟေၚ်ပၚ်လဝ်တုဲ လ္ၚောဝ်မံၚ်ကျာ်ဒဂုၚ်ဂှ်ဟေၚ် စုတိချိုတ်အာရောၚ် ဂးရ။ ဗီုကျာ်စေတီလၟုဟ်ဂှ် ဒက်ပ္တိန်လဝ်လက်ထက် သၟိုၚ်မိစဴဗုမဒှ်တုဲ ဒှ်ဗီုတဲဗဳသကာ သၟိုၚ်မိစဴဗုမဒှ်ဟေၚ် ဂးလဝ်ရ။ ပဍဲလိက်တၟံကျာ်ဒဂုၚ် ချူလဝ်ဂှ် ကမၠောန်ပလေဝ်ပလေတ်ကျာ်ဒဂုၚ်ဂှ် စကၠောန်လဝ်ပဍဲသၞာံ ၁၄၃၆ တုဲ ပတုဲလဝ် ပဍဲလက်ထက် သၟိုၚ်ဓမ္မစေတဳမဒှ်ဟေၚ် ချူလဝ်ရ။ စိုပ်ကာလ ၁၆ ဗွဲကၠံသၞာံမဂး ကျာ်ဒဂုၚ်ဂှ် ဒှ်ကၠုၚ်ကျာ်ဒယှ်တှ်ပြာကတ်အိုတ်မဒှ်ရ။
ဟိုတ်နူတိကချဳထတ်ကဵုဇြဟတ်တုဲ ကျာ်ဒဂုၚ်လေဝ် လီုလာ်ဟရိုဟ်အာ အလန်လန်ကီုရ။ လီုလာ်ဂၠိုၚ်အိုတ်ဂှ် ပဍဲသၞာံ ၁၇၆၈ မဒှ်တုဲ စနူဂဒအ်ဗြတ် လီုကဝ်စှေ်အာ။ တြဴနူဂှ် သၟိုၚ်ဗၟာဆေန်ဗျူသျှေၚ် ကလေၚ်သၠုၚ်ပ္တိုန်လဝ် စဵုစိုပ် ၃၂၅ ပေ (၉၉ မဳတာ) မဒှ်ရ။ သၟိုၚ်မေန်ဒုၚ် လေဝ် ကလေၚ်ကဵုလဝ်ဒါန် က္ဍိုၚ်ကျာ်တၟိ ပဍဲသၞာံ ၁၈၇၁ မဒှ်ရ။ လက်ထက်ဂှ်ဂှ် ဍုၚ်ဒဂုၚ်ကေုာံ ဒေသလပါ်ပၟဝ်တံဏံဂှ် စိုပ်အာပၟဝ်တဲ အေန်ဂလိက်တံတုဲတုဲမံၚ်ရောၚ်။ ပဍဲသၞာံ ၁၉၇၀ တိကချဳမွဲဝါပၠန်တုဲ တိုၚ်က္ဍိုၚ်ကျာ်ဂှ် ဂစေၚ်အာမွဲဝါပၠန်တုဲ ကလေၚ်ပလေဝ်လဝ် မွဲဝါပၠန်ဟေၚ်။ ဟိုတ်နူအလဵုအသဳပၞာန်တံ ကၟာတ်လဝ်တုဲ စနူ ၂၂ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၁၂ စဵုစိုပ် ၇ မာတ် ၂၀၁၂ ဂှ် ကလေၚ်စကၠောန် ကၠုၚ် သ္ဘၚ်ကျာ်ဒဂုၚ်မဒှ်ရ။ သ္ဘၚ်ဂှ် ပဍဲဍုၚ်မျာန်မာဏံမဂး မဒှ်သ္ဘၚ်ဇၞော်မောဝ်အိုတ်မဒှ်ရ။ သ္ဘၚ်ဂှ် စကၠောန်ဗဒှ်ပဍဲ ဂိတု တပေါၚ်းလဆန်း စဵုစိုပ် တပေါၚ်းဂိတုပေၚ် မဒှ်ရ။ ကျာ်ဒဂုၚ်ဂှ် စိုပ်လဝ်ပဍဲစရၚ် Yangon City Heritage List မဒှ်ရ။
ဒဳဇာၚ်ကျာ်
သ္ဇိုၚ်ကျာ်ဂှ် သိုၚ်လဝ်ကဵုဍိုတ်မအုပ်လဝ်ကဵုတၞးထဝ် မဒှ်ရ။ လ္တူသ္ဇိုၚ်ဂှ်မဂး သၚ်လကျာ်ကဵု မၞိဟ်တြုံတံရတိုန်ဂွံ။ လတူဂှ်ဂှ် ဗီုခၞေၚ်ဟကိုပ် နွံတုဲ လ္တူခၞေုၚ်ဟကိုပ်ဂှ် …။ လ္တူအိုတ်ဂှ် က္ဍိုၚ်ကျာ်မဒှ်ရ။ က္ဍိုၚ်ကျာ်ဂှ် စုတ်လဝ် စိန် ၅၄၄၈ မ ကေုာံ ဗၞိက် ၂၃၁၇ မ မဒှ်ရ။ ကၞုၚ်ဍိုၚ်ဂှ်ပၠန်လေဝ် ထပ်စုတ်လဝ် စိန် မၞုံလယိုၚ် ၇၆ ကာရာက် (၁၅ ဂရာမ်) မဒှ်ရ။ တၞးလှထဝ် ဗာန်လဝ်ကျာ်သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒှ်ထဝ်ဇေတ်တ်ရ။ ညးဍုၚ်ကွာန်ဂမၠိုၚ်ကေုာံ သၟိုၚ်အဆက်ဆက် စနူ သၟိုၚ်မိစဴဗု ကဵုဒါန်ထဝ်ကုကျာ်ဒဂုၚ် အတိုၚ်လယိုၚ်ညး တုဲ အခိုက်ဝွံ စဵုလၞုဟ် ဆက်ဒုၚ်တဲဒ္ဂေတ်ဗက်ကဵုမံၚ်ဒါန်ထဝ်စဵုလၟုဟ်ဖိုဟ်ရ။
ဂၠံၚ်တိုန်ကျာ်ဒဂုၚ် နွံ ၄ သွာၚ်မဒှ်ရ။ ပါၚ်မုခ်သီုဖအိုတ် ဇာဒိသိုၚ် ၂ မၚ်မွဲမံၚ်မဒှ်ရ။ ဂၠံၚ်ဗမံက်ကဵု ဂၠံၚ်သၠုၚ်ကျာဂှ် ဆေၚ်စွံလိက်ကျာ်နာနာ၊ ကပေါတ်ဆေၚ်စိုပ်ကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာဂမၠိုၚ်တံ နွံမံၚ်။
တိုန်နူဂၠံၚ်ဗမံက် စိုပ်လ္တူကျာ်မဂး ကျာ်ပတ္ထိမာဆဵုကၠာအိုတ်ဂှ် မဒှ်ကျာ်တြဲ ကကုသန်မဒှ်ရ။ ဆက်ကွာ်ဗဂေတ်ကျာ် အတိုၚ်နာဍဳဗ္ဂေတ်မဂး ကျာ်ကောဏာဂုံ၊ ကျာ်တြဲကဿပ၊ ကျာ်တြဲ ဂေါတမတံမဒှ်ရ။
ကျာ်ထပှ်၊ လိက်တၟအ်
လိက်တၟအ်ကျာ်ထပှ် (ဍောတ်) (Burmese; ပဲခူးဖုရားခုနှစ်ဆူ ကျောက်စာငယ်)ဝွံ ဦးကျန် မဒှ် ကောန်ဗဂေါ ကလိဂွံနင် နူဒၞာဲ ကျာ်ပဝ် ဍုင်ဗဂေါတုဲ လၟုဟ် ဂိုင်ဒေပ်လဝ် ပ္ဍဲရုင်သုတေသနခေတ်တြေံ (အလဵုအသဳ) ရ၊၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၁ ဂှ် လိက်ဝွံ ချူပတိတ်လဝ် နကဵုဘာသာအင်္ဂလိက်တုဲ ပ္ဍဲလိက် မွန်ကျောက်စာပေါင်းချုပ်၊ ဦးချစ်သိန်း မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၅ ဂှ် စုတ်ဒလဝ်ဒှ် ပ္ဍဲစရင် ဂၞန် (၆၅-၆၆)ရ၊၊ နူကျာ်ပဝ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် လိက်တၟအ်ၜါတိုင်၊ လိက်ဏအ်ဂှ် ဟိုတ်မဍောတ်တုဲ အစာလိက်တၟအ် ဦးချစ်သိန်း ကဵုလဝ်ယၟု ဗီုဗၟာ ပဲခူးဖုရားခုနှစ်ဆူ ကျောက်စာငယ် တုဲ လိက်တၞဟ်မွဲဂှ် ကဵုလဝ် ပဲခူးဖုရားခုနှစ်ဆူ ကျောက်စာကြီး ရ၊၊
လိက်တၟအ်ဝွံ ဒှ်လိက် သၟိင်ဓမ္မစေတဳ (ၜိုတ် ၁၄၀၉-၁၄၉၂) မချူလဝ် ပရူညးတအ် မကလေင် ပလေဝ်လဝ် ကျာ်ရ၊၊ အတိုင်လိက်တၟအ်ဝွံမ္ဂး ကျာ်စေတဳထပှ် မကော်လၟုဟ် ကျာ်ပဝ်ဂှ် ပ္ဍဲအခိင် သၟိင်မဟာတိဿ (AD 1043) မပ္တန်လဝ်ဂှ် ဟိုတ်နူ ညးဂၠာဲၚဳဒြပ်တုဲ ခါဲပလီုတုဲ ကျာ်တအ်ဂှ် လီုအာရ၊၊
လိက်တၟအ်ဝွံ ဟိုတ်ဒၞာဲမလီုလာ် ဟွံမဲတုဲ သွက်ညးလ္ၚတ်လိက်မန် ခေတ်လဒေါဝ်မ္ဂး ခိုဟ်ကွေဟ်ရ၊၊
လိက်တၟအ်
ပ္ဍဲလိက်ဝွံ တၞဟ်န ညးမလ္ၚတ်တအ် မဂွံလ္ၚတ်လောဲသွာတုဲ ဟွံဗက်လဝ် အတိုင် မုက်လိက်တၟအ်တုဲ မဖျေဟ်လဝ်ဒၞာဲရ၊၊ ဒုင်သဇိုင် ကုဒကုတ်ပရူတုဲ ပါ်လဝ် ကဏ္ဍဍေဟ်ကဵုဍေဟ်ရ၊၊ ရန်တၟအ် ကုညးမလ္ၚတ်တအ် မဂွံလ္ၚတ် ဝေါဟာရမန် သဒ္ဒါမန် ဗီုမပြံင်လှာဲကၠုင်တုဲ ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် နကဵုလိက် အတိုင်တြေံဂှ် မွဲပိုဒ်၊ သၟဝ်ဂှ် နကဵုဗီုလိက်မန် ခေတ်လၟုဟ်ရ၊၊ စပ်ကဵုသဒ္ဒါဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒုင်စလဝ် အတိုင်တြေံဂှ် ဂၠိုင်ရ၊၊
ပ္ဍဲဒၞာဲလိက်အတိုင်တြေံဂှ် {A} {1} မလိက် ဂၞန် လေတ္တေန်တအ်ဂှ် စၞောန်ပညုင်လဝ် မုက်လိက်တၟအ် ကေုာံ ပၞောန်လိက်တၟအ်ရ၊၊ မလိက် ပ္ဍဲ [ - - ] ပန်ကၠင်ဏအ်ဂှ် မကဵုသမ္တီ ပ္ဍဲတၟအ်တေအ် ညာတ်ဟွံကၠးကွေဟ်ဟ် ဆဂး ဗှ်ဂွံ၊၊ မလိက် ပ္ဍဲ (- - ) တအ်ဂှ် မကဵုသမ္တီ ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲတၟအ်တေအ် ဗှ်ဟွံညာတ် ဆဂး ရံင်ကဵု တၠုင်လအာဝါကျတုဲ ဗပေင်စုတ်လဝ်ရ၊၊
ပဏာမ
{A}{1}၊ ၊ နမော ဗုဒ္ဓာယ ၊ ၊
ပရူတမၠာ
စေတီဒပဟ်ဝေါဂဟ်၊ ဂၞကျာက် မ{2}ဟာသုဘဒ္ဒာ၊ မဒဟ် ဂၞကျာက်ဇမၞော် သၟိင်မဟာတိ{3}ဿ၊ မပတလ ဍုင်ဟံသာဝတဳ ပ္ဍေဲကာ တမၠာတုယ်၊ မဒ{4}က်လောရ် လုကဴအဒ္ဓာန် မလောအ် မနိုဟ်တုယ် မဂလာယ်{5}င်္ငီ ဒြပ်တဂဟ် ခါဲကၠေအ်တုယ်၊ လိုမ်လာက်အာ အို{6}တ်၊
စေတဳထပှ်ဝွံဂှ် ဂၞကျာ်မဟာသုဘဒ္ဒါ၊ မဒှ် ဂၞကျာ်ဇၞော် သၟိင်မဟာတိဿ ၊မပတၠ ဍုင်ဟံသာဝတဳ ပ္ဍဲကာလ တမၠာတုဲ၊ မဒက်လဝ် လုကဴအဓါန် မလအ် မၞိဟ်တုယ် မဂၠာဲၚဳဒြပ်တအ်ဂှ် ခါဲကၠေအ်တုဲ လီုလာ်အာအိုတ်၊၊
ကလေင်ပ္တန်
ကြဴဝွံ နူသၞာံ တၠဳပိုန်ကျာ်တြဲ မပပရိနိဗ္ဗာန်ဂှ်၊ ၜါလ္ၚီစှ်ပိသၞာံ ကလိလောန်အာတုဲဟေင်၊ ဂၞကျာ်မွဲ မပြဲ မဟိမု ၐြဳတြိဘုဝနာဒိတျ ပြဝရ ဓမ္မဇေတြလောကျနာထ ပြဝရ မဟာဓမ္မရာဓိရာဇဒေဝဳ၊ မဍိုက်ပေင်တဴ ကေုာံ ဂုန်မပ္တံ ကုဒါန သဳလ သမာဓိ ပညာ၊ ကေုာံ ကောန်တြုဟ်မွဲ မပြဲ၊ မဟိမု ရာမာဓိပတိ ၐြဳပရမ မဟာဓမ္မရာဓိရာဇာ၊ မပ္ကင်ရင်တဴ ကၟိန်ဍုင်ဟံသာဝတဳ ဗဗွဲဓရ်၊ မမင်မဲတဴ ဓရ်သၟိင်စှ်ပြကာဂှ် အိုတ်စေတဳထပှ် မလီုလာ်အာဝွံ၊ ဗွဲမဗိုန်က္ညန်သန်ဟေင် ကဵုဒက်ပၠန်တုဲ၊ အတိုင်ဓါတ်တြေံ မၞုံလေဝ် ဟွံဂွံ ကဵုပလီုပလာက် စုတ်လဝ်ကဵု၊ ဓါတ်တၟိလေဝ် ဗွဲမဂၠိုင် စုတ်လဝ်ကောမ်တုဲ၊ ပ္ဍဲစေတဳမွဲမွဲဂှ်၊ ပဋိမာရုပ်ကျာ် မတၟုဲတဴ နသၠာက်လေဝ် ပန်ပန် စုတ်လဝ်ပန်ဒိုဟ်တုဲ၊ နဒြပ်ရတ် ထပှ်ပြကာဂှ် ပပူဇဴဓါတ်တုဲ၊ ပ္ဍဲကာလ သက္ကရာဇ် ၈၃၁ ဂိတုမာ် မွဲမမံက်၊ တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါ၊ နန္ဒာထိတ္ထဳ၊ ၐြာဝဏနက္သတ်၊ ဝုဒ္ဓိယောဂ၊ ဒး လက်ဗြိုဟ်ဟေင်၊ ဟိုန်စေတဳထပှ်ဝွံ မကဵုထာပနာပၠန်တုဲ၊၊
ရာဒၞာ
အိုတ်ဖိုဝ် ကုသိုဝ် တလညး သၟိင်ၜါ {8}မိကိုဝ်ကွာန် မပလောရ်ဝေါအ်ဂဟ်၊ ဇိုန်ပိုန် ကုသ{9}တ်ဂမၠိုင်၊ ကိုဝ်ဂေါအ် တိတ်ဗၠးအာ နူ တြဒေါက်{10}သံင်သာညိ၊ ပ္ဍဲကာ အနာဂတ် ပစ္စဲ ပြည္ဒာ သဗ္ဗညု{11}တညာန် ကိုဝ်ဒသ်ညိ၊၊ ၊၊
အိုတ် ဖဵုကုသဵု တၠညးသၟိင်ၜါ မိကဵုကောန် မပလဝ်ဝွံဂှ်၊ ဇိုန်ပိုန် ကုသတ်ဂမၠိုင် ကဵုဂွံ တိတ်ဗၠးအာ နူဒဒိုက်သံင်သာညိ၊ ပ္ဍဲကာလ အနာဂတ် ပစ္စဲပညာ/ပြည္ဒာ သဗ္ဗညုတညာဏ် ကဵုဒှ်ညိ၊၊
လိက်တၟအ်ၜါ
လိက်တၟအ်ကျာ်ထပှ်ဍောတ်ဏအ်ဂှ် ညးချူလဝ် ပရူဗီုညးပလေဝ်လဝ်ကျာ် ကေုာံ ဓါတ်မထာပနာလဝ် ပ္ဍဲကျာ်ထပှ်တအ်ဂှ်ရ၊၊ လိက်တၟအ်ကျာ်ထပှ်ဇၞော်ဂှ် ညးချူလဝ် ပရူဝင်ကျာ် ဒဒှ်ရ သၟတ်ဗြဴသုဘဒ္ဒါ ဟံင်ပတိုန် ရုပ်ကျာ်ပဋိမာရုပ် နူကၟာ တုဲ ရုပ်တအ်ဂှ် စွံလဝ် ပ္ဍဲဘုတ်ထပှ်၊၊ ကာလ သၟိင်မဟာတိဿ မကၠုင် ကျောဝ်ဗဵုဂှ် ဒှ်လျိုင်ဇြိုင်သ္ဍိုက် လတူပဋိမာရုပ်ကျာ်တုဲ မယိုက်သၟိပ်တဲ သၟိင်လ္ၚောဝ်အဲပရဲကျာ်ဂှ် ညးဂမၠိုင် မဂွံဆဵုကေတ် ကျာ်ပဝ် တုဲ ကျာ်ဂှ် ညးကော်စ ကျာ်ပဝ်၊၊ ရုပ်ကျာ်တအ်ဂှ် သၟိင်မဟာတိဿ ကေတ်တုဲ ကဵုဒက်ပ္တန်လဝ် ကျာ်စေတဳထပှ်တုဲ ညးကော်စ ကျာ်ပဝ်ထပှ်၊၊ လက္ကရဴအိုတ်ဂှ် ညးချူလဝ် ပရူ တၠညးမိစောဗု ကေုာံ သၟိင်ဓမ္မစေတဳ ကလေင်လဟဵုပတိုန်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၈၃၁ ဂှ်ရ၊၊
ကျာ်ပဝ်
ဟိုတ်နူ ရုပ်ကျာ်ဂမၠိုင် မပဝ်တိုန်တုဲ ညးမကဵုလဝ် ယၟု ကျာ်ပဝ် ဂှ် ရံင်ကဵု ပ္ဍဲလိက်တၟအ်ဇၞော်ဂှ်တုဲ နူအခိင် သၟိင်ဓမ္မစေတဳတေအ်ဂှ် ညးတအ် ပတှ်ေလဝ် သာ်ဂှ် တုဲတုဲရ၊၊ တုဲပၠန် ဌာန်ဂှ် အခိင်ဗွဲမလအ်လ လ္ၚုလ္ၚန်အာလဝ်တုဲ ကျာ်စေတဳတအ်လေဝ် လီုလာ် ထောင်ပြိုဟ်ဒၟံင်ဂှ်လေဝ် ဂွံတီကေတ် နူလိက်တၟအ်ၜါဂှ်ကီုရ၊၊ ဝင်ကျာ်ဝွံလဝ် ရံင်နကဵု မတ်သုတေသနမ္ဂး ဒှ်ဒၟံင် ညံင်ကဵု အာဂီု ဒဏ္ဍာရဳ မွဲကီုရ၊၊ ဗွဲစၟတ် ယၟုမ္ဂး ကျာ်ပဝ် မြိပတ် /ပြံင်လှာဲ ကၠုင် နူမန်တြေံ ကျာက်ဒုံပေါးဟ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ကျာ်ထပှ် ဒှ်မာန်ရ၊၊ ကျာ်ဒုံပေါးဟ် ဂှ် မၞိဟ်လက္ကရဴတအ် ကော်ဒှ်အာ ကျာ်ဒပဝ် - ကျာ်ပဝ် ဒှ်မာန်ရ၊၊ ဒုင်သဇိုင် ကုယၟုကျာ်ပဝ်ဂှ်တုဲ ပရူဒဒှ် မုဟိုတ်မဂွံကော်စ ကော် ကျာ်ပဝ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် နဒဒှ် ဝင်အာဂီု (ဝါ) ဝင်ကျာ် ဂှ်ရ၊၊ ညံင်ရဴဏအ်ကီု ပ္ဍဲဒၞာဲတၞဟ်လေဝ် ပိုယ်ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ၊၊ ဥပမာ ကျာ်ကၠံဗန်၊ အဓိပ္ပါယ်တမ် ကျာ်ကလိပန်ဂှ် ဟိုတ်နူ မၞိဟ်ဗွဲကြဴတအ် မကော် ကျာ်ကၠံဗန် တုဲ ဝင်ကျာ်ဂှ်လေဝ် ညံင်ဂွံကိတ်ညဳ ကုယၟုဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ကီုရ၊၊ ဝင်ကျာ်သၟးဟွံသေင် ယၟုဍုင် ဥပမာ ဍုင်မတ်မလီု ယၟုတမ် ဍုင်မုဟ်လမ္လီု မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဍုင်မုဟ်ဇိုင်ၜဳဂမၠိုင် မလီုဂှ် ဗွဲကြဴ ဒှ်အာ မတ်မလီုတုဲ ဒုင်သဇိုင် ကုယၟု မတ်မလီုတုဲ ပရူသၟိင်မတ်ပိ လေဝ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ကီုရ၊၊
နိဿဲ
ချစ်သိန်း (ဦး)၊ မွန်ကျောက်စာပေါင်းချုပ်၊ ၁၉၆၅
ပါၚ်ကြုၚ်ယၚ်ရေဝ် ပွိုၚ်ဍုၚ်ရေဝ်သၠုၚ်ကျာ
ပါၚ်ကြုၚ်ယၚ်ရေဝ် (ကွာန်ယၚ်ရေဝ်)ဝွံ နွံပွိုၚ်ဍုၚ်ရေဝ်သၠုၚ်ကျာ တွဵုရးဍုၚ်မန် လၟုဟ်ကော်(ပွိုၚ်ဍုၚ်ခေါဇာ)
ပရူပရာ
စောဝ်မစှ်ေကၠုၚ်နူကွာန်ယၚ်ရေဝ်ကေုာံဝါဗ္ၚရဲညးကွာန်ယၚ်ရေဝ်တအ်ဖအိုတ်ဂှ် ဟိုတ်နူမကယောဝ်ဇက်စှ်ေစောဝ်ဍောတ်လဒေါဝ်စဵုကဵုစိုပ်ကၠုၚ်ဇၞော် ဇွောဝ်တိတ်အာစိုပ်ပါၚ်ကြုၚ်ဍာ်ဖ္ဍုၚ်ၜဳရေဝ်ဂှ်ဟေၚ် (ပါၚ်ကြုၚ်ယၚ်ရေဝ်) ပါၚ်ကြုၚ်ကွာန်ယၚ်ရေဝ် ကော်ခဴစအိုတ်ရ။
ပွဳပွူသဘာဝ
ဍာ်ပတေက်နူဒဵုကၠအ်သွဝ်ရဲညးဒေသတံကီု သီုစောဝ်ကြုၚ်ဍောတ်သၟတ်တံဂှ် မဇွောဝ်စှ်ေစိုပ်ကြုၚ်ဝွံတုဲ တိတ်အာပါၚ်ကြုၚ်ဍာ်ဖ္ဍုၚ်ဂှ်အိုတ်ရ၊ ဗွဲတၟေၚ်ဇၟာပ်မၞိဟ်စိုပ်ပါၚ်ကြၚ်ဝွံမ္ဂး လပါ်ဒိုဟ်သၠုၚ်ကျာသြၚ်ကြုၚ်လပါ်ပြၚ်ဗ္တဳယၚ်ဒိန်ဂှ် ဂွံဆဵုပြၚ်ဒဵုတၟံဝါန်လာ်မံၚ် ညးဒေသတံကော်ဒၟံၚ် (ပြၚ်ဍာဲပါၚ်ကြုၚ်ယၚ်ရေဝ်)။
ဗွဲဒိုဟ်ဗၟံက်ဂှ် နွံဝါဇၞော်ကွာန်ယၚ်ရေဝ်ကေုာံညးဒေသတံဂှ်ဂွံဆဵုအာမွဲကောန်မတ် စဵုစိုပ်ကွာန်ယၚ်ရေဝ်စိုပ်အာဍာ်ကွဳစက်ကာခေါဇာမတ်မလီုတေံ။
ဗွဲဒိုဟ်ပလိုတ်ဂှ် နွံၜဳရေဝ်မွဲတုဲ ရံၚ်ဒစေၚ်အာပလိုတ်သၠုၚ်ကျာဂှ်တှ်ေ ဂွံဆဵုတ္ကံကၠဵုနွံကြပ်ကြပ်ကဵုကွာန်ပါၚ်ယၚ်ဒိန်၊ တုဲပၠန် ရံၚ်စှ်ေအာပလိုတ်တပ်တပ်နူတက္ကံကၠဵုဂှ်တှ်ေ ဂွံဆဵုတ္ကံဇၞော်နွံမွဲဒုတ်မာန်။
ဗွဲဒိုဟ်သၠုၚ်ကျာပၠန်ဂှ် နွံပြၚ်ဗ္တဳကွာန်ယၚ်ဒိန် ကေုာံပြၚ်ၜဳပါၚ်ယၚ်ဒိန်၊ ပြၚ်ဗ္တဳပါၚ်ယၚ်ဒိန် စဵုစိုပ်ကွာန်ပါၚ်ယၚ်ဒိန်။
ဗွဲဒိုဟ်သၟဝ်ကျာဂှ်တှ်ေ နွံပြၚ်ဗ္တဳယၚ်ရေဝ် ကေုာံကွာန်သာဲခေါမ် သီုပြၚ်ဗ္တဳသာဲခေါမ်၊ ဆက်နူမွဲအဆက်တပ်တပ်ဂှ် ဂွံစိုပ်ပါၚ်ၜဳရေဝ်မာန်။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ဂကောံဒက်ပ္တန်သိုင်ခၞံ ဘာကောန်ဂကူမည် (ဍုင်ကၟာဝက်ရးဇြာ)
ဂကောံဒက်ပ္တန် သိုင်ခၞံဘာကောန်ဂကူမည် ဍုင်ကၟာဝက်ရးဇြာ ဂှ် ဒှ်ဂကောံ မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ခမဳသင် ကေုာံ ခရှ် နူကဵု ဂကောံနာနာ ပ္ဍဲညးဍုင်ကၟာဝက်ရးဇြာ သွက်ဂွံ သြိုင်ခၞံ ဘာကောန်ဂကူမန် ပ္ဍဲဍုင်ကၟာဝက်ရးဇြာမွဲရ။ ဂကောံဝွံ စဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲအဝ်ဂေတ် ၂၃၊ ၂၀၂၀ (၁၃၈၂၊ ခဍဲသဳ ၅ မမံက်) တ္ၚဲအဒိုက် ပ္ဍဲသဘင်ကောံဓရီု မရနုက်ကဵု ဒုတိယ ပ္ဍဲဘာဇာဒိသိုင်ၜါ၊ ဍုင်ကၟာဝက်ရ။ ဗီုပြင် လဒက်ပတန်ဂကောံဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဂကောံလပါ်သင်ကီု သီုကဵုလပါ်ခရှ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲဍုင်ကၟာဝက်ဂှ် ဂကောံပရေင်လိက်ပတ်မန်ကီု သီုကဵု ဂကောံပရဟိတ၊ ဂကောံလပါ်သာသနာ နွံနာနာသာ်တအ်ဂှ် ပါလုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံဝွံ သီုဖအိုတ် ၁၁ ဂကောံရ။ ကောံဓရီုအလန်ပထမဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဘာဒယိုင်ဇၞောဝ် (ဘာဇောတိကာရာမ်) ထံင်ကှ်ေ ပ္ဍဲကဵု အဝ်ဂေတ် ၁၃၊ ၂၀၂၀ (၁၃၈၂ ဒုတိယဒဂိုင် ၁၀ စွေက်) တ္ၚဲဗြဴဗတိ။ ပ္ဍဲကောံဓရီုဏအ်ဂှ် တုပ်စိုတ် ရေင်သကအ် သွက်ဂွံသြိုင်ခၞံတုဲ သွက်ဂွံဒက်ဂကောံ ကေုာံ ဖျေဟ်ဗီုပြင်ကမၠောန်ဂှ် ကလေင်ကောံဓရီု ပ္ဍဲဘာဇာဒိသိုင်ၜါ၊ ပ္ဍဲကဵု အဝ်ဂေတ် ၂၃ ဂှ်ရ။ ဘာကောန်ဂကူမန်ဂှ် ရုဲစှ်လဝ် သွက်ဂွံသြိုင် ပ္ဍဲဂၠံင်သုသာန် သၠုင်ကျာဍုင် ဗဒါဲကၟာဇၞော်။
ကောံဓရီု ဒက်ဂကောံ
အတိုင်မတုပ်လဝ်စိုတ် ပ္ဍဲကဵု ကောံဓရီုအလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဘာဒယိုင်ဇၞောဝ် သွက်ဂွံဒက်ပ္တန် ဂကောံဂှ် ပကောံဓရီု ပ္ဍဲကဵု ဘာဇာဒိသိုင်ၜါ ပ္ဍဲကဵု ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၂၃၊ ၂၀၂၀ (၁၃၈၂ ခဍဲသဳ ၅ မမံက်) တ္ၚဲအဒိုက် အခိင်ဒေသ ၁၃း၄၅ ဂှ် သင်တိုန်စိုပ် (၂၀) ဇကု၊ ခရှ် (၈၁) တၠ။ ပ္ဍဲကောံဓရီုဂှ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠ ဘဒ္ဒန္တတိဿပါလ ဒှ်သဘာပတိ ကောံဓရီု၊ သကိုပ်ကောံဓရီုဂှ် နာဲဗညာဆာန်၊ ညးမစၟတ်သမ္တီ ကောံဓရီုဂှ် ဗညာဆီတၠ။ နကဵုကောံဓရီုဂှ် တုပ်စိုတ် -
ဒၞာဲ ကေုာံ စမြိုင်
thumb|400px
ဒၞာဲမရန်တၟအ်လဝ် သွက်ဂွံသြိုင်ဂှ် နူကွာန်ထံင်ကှ်ေ လပါ်သၠုင်ကျာ၊ ဂၠံင်သုသာန် ဗဒါဲကၟာဇၞော်(16° 13′ 49.79″ N, 97° 72′ 47.12″ E) ပ္ဍဲဒၞာဲတိသမၠး နွံ ၃.၅ ဨကဂှ်ရ။ တုဲပၠန် ဘာဂှ် ၝောအ်ဘာ နွံအနာံ ၂၂ ပေ၊ ဇမၠိင် ၁၅၀ ပေ၊ မွဲထပ် နွံပန်ခန်၊ ၂ ထပ် နွံ ၈ ခန်၊ အနာံကမေင်ကျာဂှ် နွံ ၆ ပေ၊ ဇမၠိင်ကမေင်ကျာဂှ် တုပ်ကဵု ဇမၠိင်ၝောအ်ဘာဂှ်ရ။ တော်လဝ်မ္ဂး ဘာဂှ် ဒးစကာသြန်ဒကေဝ် ၜိုတ် ၁၅၀၀ ကိုဋ်ပြင်င်။
ဖျေဟ်ရိုဟ်ကၞက်
ဂိတုကထိုန်ပေင် သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၈၂ (၂၉ နဝ်ဝေမ််ပါ ၂၀၂၀) တ္ၚဲအဒိုက် အခိင်နူဂယးဂှ် ပသကိုပ်သက ကုပဓါနနာယက ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠ မှာထေရ်ပါလိတ ဘာဓါတ်ကျာ် (ပ္ဍဲသဘင်ဂှ် အလဵုဇကု မှာထေရ်ပါလိတ တိုန်စိုပ်ဟွံမာန် ဟိုတ်နူပရေင်ထတ်ယုက်) တုဲ ခမဳသင် ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန် ဍုင်ကၟာဝက်ရးဇြာဂမၠိုင် ကၠောန်သဘင်ဖျေဟ်ရိုဟ်ကၞက်ဘာရ။ ပ္ဍဲကဵုသဘင်ဂှ် ခမဳသင်တအ် ဖ္ဍောတ်ဗှ်မ္ၚဵု တုဲရိုဟ်ကၞက်၊ လိက်တၟအ်စၟတ်သမ္တီဂှ် ဖျေဟ်စွံလဒေါဝ်၊ ပ္ဍဲအခိင်မဖျေဟ်ဒၟံင် လိက်တၟအ်ဂှ် ခမဳသင်တအ် ဖ္ဍောတ်ဂါထာဇယန္တ၊ ဂြိုဟ်ဒစာံဂှ် ပူဗိုင်လဝ် လိက်တၟအ်ဂှ် ဒစာံဒိုဟ်။ လတူလိက်တၟအ် ကေုာံ ဂြိုဟ်ဒစာံဂှ် ဖျေဟ်ဍိုတ်မဖျေဟ်လဝ် ဍာ်ထဝ် ဍာ်သြန်။ ညးတၠဒါန် မကဵုလဝ်ဒါန် မပေင်မွဲကိုဋ်ဂှ် ဒုင်ကဵု လိက်ပတိုန်ဂုဏ်စရာဲ။ တုဲပၠန် ကုညးမတိုန်စိုပ် သဘင်ဖျေဟ်ရိုဟ်ကၞက်ဂှ် ဖာပ်ဗစပလေင်လမ္စံက် တုဲ သီုကဵုဒါန်ပုင်သွ ပ္ဍဲဘာဒယိုင်ဇၞောဝ်ရ။
လစှ်ေဗော်ဒုင်ကာ ဂၠာဲသြန်ဗွဝ် ဂကောံညးရေင်တၠုင်ဖိုလ်
(တင်စၟတ် ညးမတိုန်စိုပ်ဂမၠိုင်ဂှ် ဒှ်ကောန်ဂကောံဂၠာဲသြန်ဗွဝ် သီုညးဖအိုတ်)။
စရင်သြန် သၞာံ ၂၀၂၁ - ၂၀၂၂
စရင်သြန်လုပ် သြန်တိတ် မစ နူသက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ ဂိတုဇှ်ေ ၁ စွေက်၊ စဵုကဵု စိုပ် သက္ကရာဇ် ၁၃၈၄ ဂိတုဇှ်ေအိုတ်။ လၟိဟ်သြန် နကဵုသြန်ဒကေဝ် ဍုင်ဗၟာ
စရင်သရောပ်
အခါဲအဳ၊ တၞံ
တၞံအခါဲအဳ (Açaí palm)ဝွံ ဒှ်တၞံ မတုပ် ကုတၞံသတ်ဗြဴ (ဝါ) တၞံသတ်၊ နွံကဵုက္ဍိုပ် တၞံကြံင် တၞးနကဵုဗီုပြင်ထာင်တုဲ သတ်ဍေဟ်ဂှ် ဒှ်ဒၟံင် ဗဴရဳ မဒှ်ဂကူသတ်ဍိုန်န် မနွံကဵု သာ်လမ္စံက်ရ၊၊ သတ်အခါဲအဳဂှ် ဒှ်သတ်မကိတ်ညဳ ကုပရေင်ထတ်ယုက်ဂၠိုင်တုဲ စနူ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ လပါ်စဂှ် မၞိဟ်တအ် စစကၠုင် အလုံလိုက်မွဲတုဲ နကဵုဗီုပြင်နာနာဂှ် ပတိတ်သွံဒၟံင်ရ၊၊
တၞံအခါဲအဳဂှ် တမ်မူလ ကၠုင်နူဗြာဇြိလ်၊ ပေရူ၊ သုရိနာမေ ကေုာံ တြိနိဒဒ် ကေုာံ တဝ်ဗဂဝ် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဒေသအကြာကြုင်လဂေါဝ်တအ်ရ၊၊ တၞံအခါဲအဳဂှ် သၠုင်သောဲဂၠိင်ဒၟံင် ညံင်ကဵုတၞံသတ်တုဲ သၠုင်စဵုကဵု ၂၅ မဳတာ (၈၂ ပေ) စိုပ်မာန်တုဲ တၞးဍေဟ်ဂှ် ဒှ်ဒၟံင်တၞးထာင် ဂၠိင်စဵုကဵု ၃ မဳတာ (၉.၈ ပေ)မာန်ရ၊၊ သတ်ဍေဟ်ဂှ် ဍောတ်တုဲ နွံကဵု ခစိုက်/သနိင်တုဲ နွံအသာ်လမ္စံက်၊၊ သတ်ဍေဟ် ကောန်ညးဒေသတအ် စကၠုင် နူကဵု ၁၈ ဗွဝ်ကၠံ တေအ်ရ ကီုလေဝ် ပရူသတ်ဏအ် မဒှ်သတ်မကိတ်ညဳ ကုပရေင်ထတ်ယုက်တုဲ ဂွံစိုပ်အာ ပ္ဍဲကဵုဍုင်ဂှ် ပ္ဍဲအခိင်လဒေါဝ် သၞာံ ၁၉၉၀တအ်တုဲ လၟုဟ်မ္ဂး သတ်ဝွံ ဒှ်သတ် မကိတ်ညဳကဵု ပရေင်ထတ်ယုက်ဂၠိုင် ခိုဟ်သွက် ပရေင်ထတ်ယုက်တုဲ ပြးဇးတိတ်အာ နူကဵုဒေသအမေဇြုမ်တုဲ ပြးဇးအာ အလုံလိုက်မွဲရ၊၊ သတ်ဝွံ ဆၜိုတ်စသၟး ခိုဟ်ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက်ဟွံသေင် သီုကၠောန်ကပေါတ် မပ္တံ ဂစေအ် ကေုာံ ကၠေင်လံက်ဇကု သွက်ဖျုန်ဇကု ဂွံခိုဟ် ဂွံကျေဝ်ကီုရ၊၊ ပ္ဍဲကဵုသတ်ဝွံ ဓါတ်မစဵုဒၞာ ညံင်ဟွံဂွံဒှ် ယဲကေန်သာလေဝ် နွံကီုတုဲ ယၟုမြဟ်တုဲ ၚုဟ်က္ဍင်ကွေဟ်ကီုရ၊၊
ယၟု
ယၟုဗီုမန် မကော် အခါဲအဳ ဂှ် ကော်အတိုင် အရေဝ်ပဝ်တူဂြဳ၊၊ တမ်မအရေဝ်ဂှ် ကၠုင်နူ အရေဝ်ညးဒေသအမေဇြုမ် ဂကူ Tupian မကော် 'ïwaca'i' မဂွံအဓိပ္ပါယ် သတ်လရိုအ်ယာံ (ဝါ) သတ်ဓဇူဍာ်ရမတ် ရ၊၊ စပ်ကဵု ယၟုတၞံဝွံတုဲ ပေါမ်အာဂီု ညးဒေသတအ် နွံမွဲဂှ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလဂှ် ဍုင်ကွာန် ဒှ်ကၞောဝ် ကၠောဝ်ဗျဵုတဴရ၊၊ ဟိုတ်နူစၞစ ဟွံပေင်တုဲ သၟိင်အဳတခူ (Itaqui) ဖျေဟ်အမိင် ကောန်ၚာ်မၜံင်တၟိတအ် ကဵုဂစိုတ်ထောအ် သီုဖအိုတ်ရ၊၊ ကာလဂှ် ကောန်ဝုတ်ညး သၠးဂၠံဂဝ်တုဲ ကလိဂွံကောန်ၚာ်မွဲရ၊၊ ဟိုတ်နူအမိင်ညးတုဲ ကောန်စဴ ညးတေအ်လေဝ် ဟွံဗၠးဘဲဂမ္စိုတ် ဒးဒုင်ဂစိုတ်ကီုရ၊၊ ကာလဂှ် ကောန်ဝုတ်ညး ဒှ်သောကတုဲ လရိုအ်ယာံ စဵုကဵု ဒးစုတိအာကီုရ၊၊ ပ္ဍဲဒၞာဲမတိုပ်လဝ် ဇွကောန်ဝုတ်သၟိင်ဂှ် တၞံမွဲ ကၠုတ်တိုန်ကၠုင်ရ၊၊ တၞံဂှ် သတ်တုဲ ဂွံဗ္စညးဍုင်ကွာန်တအ်တုဲ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဂွံတိတ်ဗၠး နူဘဲကၞောဝ်ရ၊၊ တၞံဂှ် ညးကော်စ အခါဲအဳ အတိုင်ယၟု ကောန်ဝုတ်သၟိင်ဂှ်ရ၊၊
အဟာရ
သတ်အခါဲအဳ ထၞိက် (မဗုတ်လဝ်ဍိုတ်တ်) တအ်ဂှ် နွံကဵု ဓါတ်အဟာရ (ပ္ဍဲ ၁၀၀ ဂရာမ်) ဂှ် 534 calories, 52 g carbohydrates, 8 g protein, ကေုာံ 33 g total ဓါတ်ကၠေင်၊၊ ဓါတ်ကာဗောန်ဒရိက် (carbohydrate) နွံ dietary fiber ၄၄ ဂရာမ်၊ ဓါတ်သဂြာအောန်တုဲ ကၠေင်ဂှ် နွံကဵု ကၠေင် oleic acid (56% of total fats), palmitic acid (24%), ကေုာံ linoleic acid (13%). ပါဲနူဂှ်တုဲ ပ္ဍဲ ၁၀၀ ဂရာမ်ဂှ် နွံ vitamin C, 260 mg calcium, 4 mg iron, and 1002 IU vitamin A.
နဒဒှ် စၞစ
အခါဲအဳ လတ်တ်ဂှ် ညးကောန်ဒေသ အမေဇြုမ်တအ် စကၠုင် နဒဒှ်စၞစမွဲဂှ် သၞာံဂၠိုင်ကဵု ဗွဝ်ကၠံရ၊၊ သတ်ဍေဟ်ဂှ် ပံင်နှဴ ကုစၞစတၞဟ်ဟ်တုဲ ပ္ဍဲမပ္တံကဵု ဍာ်ယာမ၊ သၞေဝ်၊ သမုတ်တဳ (smoothies) ကေုာံ စၞစနာနာတအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲဗြာဇြိလ် (Brazil) မၞိဟ်တအ်စ မကော်ဒၟံင် açaí na tigela ရ၊၊
ပ္ဍဲရးပလိုတ်တအ်ဂှ် သတ်အခါဲအဳဂှ် ဗုတ်လဝ် နကဵုထၟိက်တုဲ စုတ်အကြာ ဍာ်လက်ဖက်၊ ဍာ်သတ်ဆု ကေုာံ ပ္ဍဲစၞစဂယးနာနာသာ်ရ၊၊
ကၠေင်အခါဲအဳ
ကၠေင်အခါဲအဳဂှ် စုတ်ပ္ဍဲသလေတ်/သၞေဝ်၊ ဆဂး ဗွဲမဂၠိုင် ကၠေင်အခါဲအဳဂှ် စကာပ္ဍဲအရာမကျိုင်ကျဝ် မပ္တံကဵု ဂဥုဲကြာတ်က္ဍိုပ်၊ သာပ်(ဗံင်ကလောအ်)၊ ကေုာံ မလံင်ဖျုန်ဇကုဂၠိုင်ရ၊၊
ဓါတ်မၞုံပ္ဍဲကၠေင်အခါဲအဳဂှ် ဓါတ် procyanidin oligomers ကဵု vanillic acid, syringic acid, p-hydroxybenzoic acid, protocatechuic acid, ကေုာံ ferulic acid တအ်ရ၊၊ ဓါတ်တအ်ဂှ် အခိင်မဂိုင်ဒေပ်စွံလဝ်လအ်ကီု ကာလမကဵုဓါတ်ဂမ္တဴကီုမ္ဂး ယအ်စှ်ေအာ ဗွဲမပြဟ်မာန်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ၊၊
ပရေင်ပိုန်ဒြပ်
အခါဲအဳဂှ် လၟုဟ် ကောန်မၞိဟ်ဂၠးတိ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဍုင်ဂတာပ်ခေတ်တအ် စဂၠိုင်ကၠုင်ကွေဟ်ဟ်ရ၊၊ ဟိုတ်နူ မဒှ်စၞစ မကိတ်ညဳ ကုပရေင်ထတ်ယုက်ကီု သီုကဵု မကၠောန် ကပေါတ်ကယျိုင်ကယျဝ်တုဲ အခါဲအဳဂှ် ဒှ်ကၠုင် အရာသွက်ဂွံတဵုလွဳတၟိ မွဲဂကူရ၊၊ နူစသၞာံ ၂၀၀၀ ဂှ် စပလံင် ဂတှ်ေဖျာ အမေရိကာန်တုဲ ပ္ဍဲယူရောပ်လေဝ် စကၠုင် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲစၞဂယး မဒှ်စၞညးတအ် မပတှ်ေကေတ် ဒှ်စၞကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲပွိုင်မွဲတ္ၚဲဂှ်ရ၊၊ ပရေင်ပလံင်ပတိတ် အခါဲအဳ နူဗြာဇြိလ်ဂှ် နူသၞာံ ၁၉၉၇ ဂှ် ပလံင်ပ္တိတ်မ္ၚး ပွိုင်မွဲသၞာံ 92,021 တာန်၊ သၞာံ ၂၀၀၂ ဂှ် ဒှ်အာ 122,322 တာန်၊ သၞာံ ၂၀၀၃ ဂှ် 160,000 တာန်၊ သၞာံ ၂၀၁၀ ဂှ် စိုပ်အာ စဵုကဵု 480,000 တာန်ရ၊၊ အတိုင်လိက်ပရိုင် New York Times မ္ဂး အခါဲအဳဂှ် မွဲမွဲသၞာံ ဒးပ္တိတ်ဂလိုင်ပတိုန်ဒၟံင် ၂၀﹪ ဇၟာပ်ပ်သၞာံရ၊၊ အခါဲအဳဂှ် ဒှ်ကၠုင် စၞစဇၟာပ်မၞိဟ် ကောန်မၞိဟ်တအ်မာန်တုဲ ပရေင်နွံပၟိက် လတူအခါဲအဳလေဝ် ဇၞော်ကၠုင်မာန်ရ၊၊
မတဵုလွဳ
အခါဲအဳဂှ် ပ္ဍဲဒေသအမေဇြုမ်တေအ်ဂှ် တိုန်ဒၟံင် နဒဒှ်သဘာဝဂၠိုင်တုဲ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် ဟိုတ်နူ မၞိဟ်တအ် စကာဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ ပရေင်တဵုလွဳ နကဵုကၠအ်အခါဲအဳဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင်ကီုရ၊၊ အခါဲအဳဂှ် ဒှ်တၞံမတိုန် နူကဵုဂြိုပ်ဂမ္တဴမွဲတုဲ ညံင်ရဴတၞံသတ်ကီု ဓါတ်ဂမ္တဴ ကဵု ဗၠိုက်ဍာ် ဟိုတ်နူဍာ်ဇၞော်တအ်ဂှ် ဍေဟ်ဟွံဖေက်ရ၊၊ အခါဲအဳဂှ် ပ္ဍဲဒေသဂံက်ဂံက်တအ် ဍေဟ်ဂျိုင်ဟွံမာန်ရ၊၊ ဓါတ်ဂမ္တဴ အောန်နူ ၁၀ °C ဒဳဂရဳမ္ဂး ဍေဟ်ဂျိုင်ဟွံမာန်ရ၊၊ ဍေဟ်ဂွံဂျိုင်မာန်ဂှ် အောန်အိုတ် ဓါတ်ဂမ္တဴ ၂၁ °C ဒးနွံရောင်၊၊ ပ္ဍဲဍုင်မန် ဓါတ်ဂမ္တဴ နွံအကြာ ၂၀ - ၃၇ °C တုဲ စပ်ကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴတုဲ တဵုအခါဲအဳ ဂွံမာန်ခိုဟ်ဟ်ရ၊၊ ဂကူတိ ဒၞာဲအခါဲအဳ မဒးစိုတ်ဂှ် ဒှ်ဂကူတိဗစး acidic soil မနွံ pH 5.5 - 6.5 ရ၊၊
စပ်ကဵု လၟိဟ် pH ဂှ် ညးပိုင်ခြာလဝ် ဗီုဏအ်ရ၊၊ ဖျး (Acid) ကဵု ဖျိုတ် (Alkaline) (ဖျး ယဝ်အိုတ် ဒှ်ဖျိုတ်)၊၊ နူ ၀ စဵု ကဵုစိုပ် ၁၄ ရ၊၊ ဖျးအိုတ် စဵုကဵု မစထောအ် အရာတၞဟ် ဗီုကဵု ဍာ်အာက်သေတ် (လောင်းမီး)တအ်ဂှ် နွံလၟိဟ် pH ၀၊ ဖျိုတ်အိုတ်အစောန်ဂှ် နွံလၟိဟ် pH ၁၄၊၊ ၀-၆ ဒှ်ဖျး၊၊ ၀ ဂှ် ဖျးဂၠိုင်နူ ၆၊၊ ၇ ဂှ် ဒှ်လဒေါဝ် (ဟွံဖျး ဟွံဖျိုတ်)၊ ၈-၁၄ မ္ဂး ဒှ်ဖျိုတ်ရ၊၊ ၁၄ ဂှ် ဖျိုတ်ဂၠိုင်နူ ၈၊၊ တၞံဆု ဗွဲမဂၠိုင် ဒးစိုတ် မလေပ်တိုန် ပ္ဍဲတိလဒေါဝ် (pH 7)ရ၊၊ တၞံအခါဲအဳဂှ် ဒးစိုတ် ပ္ဍဲကဵု pH အကြာ ၅.၅ ကဵု ၆.၆ ၊၊ ဟီုကၠးကၠးမ္ဂး တၞံသတ် ပ္ဍဲဍုင်မန်လေဝ် ဒးစိုတ် တိဗီုဏအ်ကီုရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဒၞာဲတဵုတၞံသတ်ဂွံဂှ် တဵုတၞံအခါဲအဳ ဂွံကီု မြဴသာ်ဝွံ စၟတ်သမ္တီ ဗွဲသာမညဂွံရ၊၊ ဓါတ်ဗ္စး ပ္ဍဲတိဂှ် ဒးစမ်ၜတ်ကေတ် နကဵုဗဒါ မၜတ် pH တုဲ ဂွံတီကေတ် လောဲလောဲမာန်ရ၊၊
ဗာတ်တလာ
ဗာတ်တလာ (xylophone) ဂှ် ဒှ်ကွိင်ကွိုက် (တူရိယာ) မကၠောန်လဝ် နကဵုဆု ဟွံသေင်မ္ဂး ဒုန်ကရေက် မဂၠိုင်ကဵုတၞုင်တုဲ မထိင်ရပ်လဝ် နကဵုဇုက် အပ္ဍဲကလာဂှ်ရ နကဵု ဘာသာမန် ညးကော်စ ဗာတ်တလာ (ဗာတ် မနွံပ္ဍဲကလာ)။ ဗာတ်တလာဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု ယေန်သၞာင်ကွိင်ကွိုက် ဂကူနာနာတုဲ ဒှ်ကွိင်ကွိုက်အဓိကမွဲ ပ္ဍဲကဵု ကွိင်ကွိုက်အခိုက်မန်တုဲ နကဵုဗၟာ လွဳစလဝ် သီုကဵု ယၟုကွိင်ကွိုက်ရ။ နကဵု ဘာသာဗၟာ မကော် ပတ္တလား ဂှ် ကၠုင် နူအရေဝ်မန် ဗာတ်တလာ။ လၟေင်ရမ္သာင် ကွိင်ကွိုက်ခေတ် စန္ဒယာ (piano) ဂှ် ဒုင်လဝ် သဇိုင် ကုရမ္သာင်ဗာတ်တလာတုဲ ဖန်ဗဒှ်လဝ်ရ။ ကရေက်ဒုန်ဂှ် နူဇၞော်ဍောတ်စှ်ေတုဲ ဇၟာပ်ပ်မ (ဝါ) ဇၟာပ်ပ်ကရေက်ဂှ် ကဵုရမ္သာင်တၞဟ်ခြာ အတိုင်လၟေင်ဇြာ (scale) ဍေဟ်ကဵုဍေဟ်ရ။ မွဲမွဲဇြာဂှ် နွံ ထပှ်မတုဲ နွံပိဇြာ၊ ဇြာဇၞော်၊ ဇြာအုပ် ကေုာံ ဇြာဍောတ်။ ဗာတ်တလာလ္ၚဵု ဟွံမဲကု မဗပေင်တုဲ နွံဆ ၂၁ မ ကိတ်တ်၊ ဗာတ်တလာလ္ၚဵု နွံမဗပေင် ၄ မတုဲ သီုဖအိုတ် နွံ ၂၅ မ။ ပ္ဍဲကဵု ဗာတ်တလာဗၟာမ္ဂး ညးဖျေဟ်လဝ် ကိုန်ဂစိုတ် သီုဖအိုတ် နွံ ၂၄ မရ။
နဲမကၠောန်ဗာတ်တလာ
ဗာတ်တလာ အခိုက်မန်ဗၟာမ္ဂး ညးကၠောန်ကဵု ဒုန်ကလိ (ဝါးပိုးဝါး)၊ နကဵုဗၟာညး ညးဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဗာတ်တလာမွဲ နွံ ၂၄ မ။ အတိုင်လညာတ် နာဲအံက်ပိုင်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵု မန်မ္ဂး လဆောဝ် နွံ ၂၁ တုဲ လဆောဝ် နွံ ၂၅။ ဇၟာပ်မ (ဝါ) ဇၟာပ်ကရေက်ဂှ် နွံရမ္သာင်မွဲ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံဇြာညးကဵုညးရ။ မွဲမွဲဇြာမ္ဂး နွံ ၇ တင်၊ ဇြာဇၞော် နွံ ၇ တင်၊ ဇြာလဒေါဝ် ညးမကော်စ ဇြာအုပ် နွံ ၇ တင် တုဲ ဇြာဍောတ် နွံ ၇ တင်၊ မန် စုတ်မဗပေင် ၄ တင် (လ္ၚဵု ဟွံစုတ်) တုဲ ဒှ်အာ သီုဖအိုတ် ၂၅ တင် (ဝါ) ၂၅ ကရေက်။ တၞဟ်န ရမ္သာင်ဂွံတၞဟ်ခြာတုဲ ပ္ဍဲဒုန်မွဲတၞုင် မွဲတင် ညးကေတ် မွဲကရေက်တုဲ အတိုင်လၟေင်တင်ဒုန်ဂှ် ညးရေင်စွံအာ တင်ဗာတ်တလာ။ ကရေက်ဇၞော်အိုတ်ဂှ် နွံဇမၠိင် ၁ ပေ ကဝက်တုဲ ဍောတ်အိုတ်ဂှ် နွံဆၜိုတ် ၆ ၝောအ်တဲရ။ နူလပါ်ပါဲ ရေင်အာ လပါ်တဲပုင် နူဇၞော် ဍောတ်စှ်ေအာရ။
သ္ဂောအ် တၞးဗာတ်တလာခိုဟ်ဟ်မွဲမာန်ဂှ် ဗွဲကိုပ်ကၠာ ကေတ်ဒုန်ကလိမွဲတၞုင် ကရေက်ထောအ် ပန်ကရေက်တုဲ ဒးတုင်ပ္ဍဲခရမ်သမ္အုဲ ၜိုတ်မွဲသၞာံ။ ကေတ်ပ္တိတ် နူခရမ်သမ္အုဲဂှ်တုဲ ကြဴကြာတ်အးအးတုဲ ဂဒဵုလဝ် လတူနာင် ၜိုတ်မွဲသၞာံပၠန်။ ကာလဂှ်ဟေင် ဖျုန်ဒုန်ဂွံချိုတ်တုဲ ရမ္သာင်ဍေဟ်ဂွံမောန်။ ဒုန်ကရေက် မဂဒဵုလဝ်နာင် ၜိုတ်မွဲသၞာံဂှ် ကေတ်တုဲ စမ်ရမ္သာင်၊ ကၠောန်၊ ပတိုန်အသာ်တအ်ဒှ်တမ်ရ။ တုဲမ္ဂး ပထောင်တုဲ ကၞောတ်ကဵု ဇုက်အတိုင်လၟေင်ဇမၞော်ဍေဟ်ရ။
ဗာတ်တလာခေတ်တၟိတအ်ဂှ် ညးကၠောန် နကဵုဆု ဗွဲတၟေင် ဆုနာဍူ တုဲ ကလိဂွံရမ္သာင် ထတ်ဂၠိုင်ရ။ ဆဂး နကဵုဒုန်ဂှ် ရမ္သာင်ခိုဟ်ဂၠိုင်။
ကလာ ဗာတ်တလာ (ဝါ) သ္ၚိဗာတ်တလာဂှ် တုပ်ညံင် သ္ၚိသံင်ဗံက် (soundbox) ကီုရ။ ကလာဗာတ်တလာဂှ် ဒှ်ဒၟံင်ဗီုကဵုဂၠုင်တုဲ အပ္ဍဲလဒေါဝ်တဝ်တဝ်ဂှ် နွံကဵု ဒၞာဲမစွံ လေအ်ဗာတ်တလာရ။ ဒၞာဲမစွံလေအ်ဗာတ်တလာဂှ် ကာလမတက်ဗာတ်တလာမ္ဂး ဍေဟ်ပကဵု ရမ္သာင်ညံင်ဂွံခမုင်တုဲ ကဠင်ခိုဟ်ရ။ ဗွဲမ္ၚးဂှ် တၞဟ်နဂွံရံင်စ ဂွံနွံကဵု ကျာ်သြဳတုဲ ပုတ်လဝ် ပကဴ ဖျေဟ်ထဝ် စဳဒ္ၚောဝ်တအ်ရ။
လေအ်ဗာတ်တလာ
လေအ်ဗာတ္တလာဂှ် ကေတ်ဆုဒကုတ်တုဲ နကဵုပညာပါန်ပေါတ်ဂှ် ပေါတ်ကၠောန် ပ္ဍဲက္ဍိုပ်မမံင်ဒၟံင်ရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲက္ဍိုပ်ဂှ် ပူစုတ် တောဝ်ချဵုမဂၠိုင်ကဵုထပ်တုဲ လတူဂှ် ကလေင်ဂြောပ််ကဵု ယာတ်ခတေဝ်ပး (ကတ္တီပါ)ရ။ ညးလ္ၚဵု စၞးတောဝ်ချဵုဂှ် စကာ မှောအ်ကြိက်လေဝ် နွံကီုရ။ အဓိကဍေဟ်ဂှ် ညံင်အရာမမ ဟွံဂွံပါလုပ်ဂှ် ဒးဝေင်ပါဲရ။ လေအ်ဗာတ်တလာခိုဟ်မွဲဂှ် ရံင်ညံင်ကဵုကြံင်တုဲ ဒးဍိုန်ဒၟံင်ရောင်။
ရမ္သာင် ဗာတ်တလာ
အတိုင်လၟေင်တၟာ ကရေက်ဒုန် မတၞဟ်ခြာဂှ် ရမ္သာင်ဗာတ်တလာလေဝ် တၞဟ်ခြာကီုရ။ ကရေက်ဇၞော်မ္ဂး ရမ္သာင်ဇၞော်တုဲ ကရေက်ဍောတ်မ္ဂး ရမ္သာင်ဍောတ်ရ။ အတိုင်အစာကွိင်ကွိုက်မန်တြေံ ကေုာံ ကွတ်ပါန်နာနာ နာဲအံက်ပိုင် မဟီုမ္ဂး "ဗီုကော် တင်စပ်ကဵု ရမ္သာင်ကွိင်ကွိုက် မန် ကဵု ဗၟာ ဝွံ တၞဟ်ခြာဒၟံင် ညးသကအ်ရောင်။ မန်ပိုယ်ရိုဟ်လၟိဟ်တင်ဂှ် နူတဲပါဲ ရိုဟ်အာ လ္ပာ်ပုင် (နူရမ္သာင်သဝ် ရိုဟ်တိုန် ရမ္သာင်လှုင်)၊ ဗၟာရိုဟ်တင်ရမ္သာင်ဂှ် နူလ္ပာ်တဲပုင် ရိုဟ်စှ်ေကၠုင် တဲပါဲ (နူရမ္သာင်လှုင် ရိုဟ်စှ်ေရမ္သာင်သဝ်)ရောင်။ (...) ထ္ၜးဥပမာမွဲ ဗၟာကော် (ငါးပေါက်) မန်ကော် (တင်ပန်)..." ပ္ဍဲကွိင်ကွိုက် နကဵုဘာသာအင်္ဂလိက် မကော် scale ဂှ် မန်ကော်စ ဇြာ။ ပ္ဍဲမန်ဂှ် နူရမ္သာင်သဝ် (ရမ္သာင်ဍောတ်) ဂှ် ရိုဟ်အာ လပါ်ဇၞော်တိုန် ၇ တင်ဂှ် ညးကော်စ ဇြာဇၞော်၊ ဂတဂှ် ၇ တင်ပၠန်ဂှ် ဇြာအုပ် (ဟိုတ်မဒှ် မနွံလဒေါဝ်)၊ တုဲ ဂတဂှ် ၇ တင်ပၠန်ဂှ် ညးကော်စ ဇြာဍောတ်။ တုဲ သၟေဟ် ၄ တင် လက်ကရဴအိုတ်ဂှ် ဒှ် မဗပေင်အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲမွဲမွဲဇြာဂှ် ရမ္သာင်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ၁ ဂှ် ညးကော်စ ဇြာ၁၊ တင်မရနုက်ကဵု ၄ ဂှ် ညးကော်စ တင်၄၊ တုဲ တင်မရနုက်ကဵု ၅ ဂှ် ညးကော်စ ဇုက်မွဲ။
ပ္ဍဲဗၟာဂှ် ရိုဟ်ကေတ် နူကဵု ရမ္သာင်ဇၞော် ရိုဟ်အာ လပါ်ဍောတ်စှ်ေရ။ အတိုင်ရမ္သာင်ဒွက် အခိုက်ဗၟာ ၁၊ ၇၊ ၆၊ ၅၊ ၄၊ ၃၊ ၂၊ နွံကဵု ရမ္သာင် ၇ ဂကူ။ ပ္ဍဲဗာတ်တလာဂှ် ညးတအ်ဟီု "သံစဉ် ၇မျိုး ၃တွဲ" တုဲ သၟေဟ်လပါ်ပုင် ၃ တင်ဂှ် ဒှ် "1, 2, 3 (ဒို၊ ရေ၊ မီ) ညာသံ" မဒှ်ရမ္သာင်သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲဗာတ္တလာရ။
သကိုပ်ဍုင်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသဳလာစာရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၅၊ ဝှ် ၅၅။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
အကြီုသၟိၚ်စိၚ်ဆဒ္ဒန်
အကြီုသၟိၚ်စိၚ်ဆဒ္ဒန်
'''ဟးသၟီဆဒ္ဒန် ဒဇန်ဂၠိုၚ်စွံ၊ လၟုဟ်ကောထောံ ကလောံအချဴ၊၊ ဒြဟာန်ဟွံဓဝ် မိစွံလဝ်သွဴ၊ သ္ကန်ကလိဘဴ ဂုန်ပ္ကဴရသွံ။ ။
ပိိုဲစိၚ်ဗြၜဴါ အာကၠုၚ်မွဲစွံ၊ လၟုဟ်ကောသွံ စွံစိုတ်ဟွံဓဝ်၊၊ ထောံဖျေံအချဴ အဲဗြဴလၚ်ဇွောဝ်၊ သၟီစိၚ်ဟွံဓဝ် အသဝ်ကွေံသွံ။ ။
ဟွံတီသ္ဂးပ္ကဴ အချဴရောၚ်ထောံ၊ ပဝဝွံသွံ သ္ဇိုၚ်ဂွံပတန်စိုတ်၊၊ ဟွံချပ်တော်ဆ တလဒြၚ်ဗိုတ်၊ ပဝိုတ်ဟွံဝိုတ် ဒဵုချိုတ်ရသွံ။ ။
ဂုန်သၟီစိၚ်ဗၠာဲ နာဲထဝ်ကလောံ၊ ကမတ်ဍာ်သွံ မိဟွံမိက်သ္ၚာဲ၊ ကောဆာန်ဗြဴဇၞော် မွဲဗော်ဟွံသြာဲ၊ ဂြိုဟ်မိတူလာဲ ဒၞာဲဝွံရသွံ။ ။
ကိုပ်တေံနာဲသ္ဂး လေၚ်လးမွဲစွံ၊ လၟုဟ်ဝွံသွံ ဂွံစိၚ်ဗြဴဇၞော်၊ ရာပ္ကဴမပြဲ ဗလဲလၜေါ်၊ မိမွဲမွဲဗော် ဟွံကော်ရသွံ။ ။
ဟးနာဲဒြၚ်ဗၠဲ အဲမွဲကောစွံ၊ သမၞိၚ်ဇြဲသွံ ဂွံပဒမံၚ်၊ ညာတ်ညးကဵုညး လေၚ်လးဟောကၠံၚ်၊ ဂြိုဟ်ပ္ဍဲတူစံၚ် ဗြံၚ်ဗြံၚ်ရသွံ။ ။
ဗြဴဇၞော်ဟိုတ်ဆာန် ရေၚ်ကာန်မွဲစွံ၊ ထိုက်ဒကှ်သွံ ၜှ်ဂွံဒုၚ်ကဵု၊ မိမွဲဒေါဝ်ညး ဒးဒုၚ်စရဵု၊ ဂျိုၚ်သက္ကဖဵု ပြဵုလီုရသွံ။ ။
ဇၞူဓရ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပုပ္ဖယသ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၆၊ ဝှ် ၄၆။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ဗညာဗရောဝ်
ဗညာဗရောဝ် ဗညားဖရူးဟုလည်းမူကွဲရှိ)သည် မဂဒူး မင်းဆက်၏ ၁၂ ဆက်မြောက်မင်းအဖြစ် နန်းတက်သည်။မိခင်ဖြစ်သူ ရှင်စောပုထက်စောကာ မင်းဖြစ်ခဲ့သူဖြစ်သည်။ရွှေတိဂုံ စေတီတော် ကိုပြုပြင်ပြီး ရွှေချကာပူဇော်သည်။နန်းသက် ၃ နှစ်တွင်ပင် ဦးရီးတော်သူ ဗညားကျန်းထော ကအဆိပ်ခတ်လုပ်ကြံသဖြင့် နတ်ရွာစံသည်။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:လိက်ပတ်မန်
ကွာန်တၟအ်ဂအုမ်
ကွာန်တၟအ်ဂအုမ် (ဗၟာ: ကျောက်ပုံကျေးရွာ ) ဝွံ နွံပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ်၊ ဒေသရးမန်၊ တွဵုးရဍုင်ကရေင်။ တုဲဒှ်ကွာန်မန်မၞုံသၟဝ်အုပ်ဓုပ်ဗော်ဍုၚ်မန်တၟိ အကြာၜဳၜါ ကော်ဂး ၜဳဇမိ ကေုာံ ၜဳဝၚ်ရော ပ္ဍဲကဵုဗွိုၚ်တိဍာ်အုပ်ဓုပ်ဗော်ဍုၚ်မန်ပိုၚ်ပြဳ မပါ်လဝ် ပန်သ္ကုတ်ဂှ် ကွာန်တၟအ်ဂအုမ်ဝွံ မၞုံပ္ဍဲသ္ကုတ်ပွိုၚ်တိုက်လၟိဟ် (၃)။
ဝၚ်ကွာန်တၟအ်ဂအုမ်
ကွာန်တၟအ်ဂအုမ်ဝွံ နူကိုပ်ကၠာဟွံဂွံပ္တန်ကွာန်ဏီဂှ် ဗၞတ်လၟိဟ်မၞိဟ် (၅) တၠ နကဵုဗီုပြၚ်တာဲဝါ ညးတအ်မံၚ်စံၚ်တန်တဴကၠုၚ်တုဲ လက္ကရဴဏံ သ္ပဟိုတ်နူကဵုပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ရုသံၚ်ကလိုက်ကမဵု မပ္တံကဵုကမၠတ်ဒမၠတအ် ချဳဓရာၚ်ဗက်ဂၠာဲသ္ပမံၚ်အန္တရာယ်နာနာသာ်တုဲ ညးတၠတာဲဝါတအ် ကော်ပ္ကောံနၚ်တာဲဝါတၞဟ် ကေုာံ ရေၚ်သ္ကအ်တုဲ မံၚ်တန်တဴကၠုၚ်ရ။
ပရူပရာဒဒှ် ကွာန်တၟအ်ဂအုမ်ဝွံ ကၠာတေံ နွံတဴကွိက်ကရေၚ် ၜါကွိက်ရ။ ကွိက်ဏံၚ်ၜါၜံၚ် (ကွိက်ဂစေံၜိုပ် (ဝါ) ကွိက်ကောန်လံက်) ဂွံအဓိပ္ပါဲသာ်ဏံရ၊ ကွိက်ဏံၚ်ကဆံၚ်ဂှ် ကွိက်ၚာၚ် လၟုဟ်ညးကော်ခဴစအိုတ်ရ။ ရံၚ်ကဵုဗီုတိကွာန်မ္ဂး ညးပ္တန်ကွာန်ကၠာတေံ သ္ပဟိုတ်နူကွိက်ၜါဏံတုဲ ဒက်အပိုၚ်အခြာပတန်စွံလဝ်ကွာန်ရ။ အခိၚ်ကၠာတေံ ကိုပ်ကၠာနူ ဟွံကလိဂွံယၟု ကွာန်တၟအ်ဂအုမ်ဏီဂှ် ပ္ဍဲကွိက်သီ (လၟုဟ်) ဟိုတ်နူဝုန်ဂၠိုၚ်လောန်တုဲ လှာဝုန် သာ်ဝွံကော်ခဴမံၚ်အိုတ်ရ။ ဆအယာမာတ်လှာဝုတ်ဟေၚ် ကော်ခဴမံၚ်အိုတ်တုဲ ဟွံဂွံဒုၚ်ယၟုကွာန်ဏီရ။
နူ− ကဵုလှာဝုန် ဂွံပြံၚ်ဒှ်အာတၟအ်ဂအုမ်တုန်
ညးကွာန်တအ် ကောံဓရီုထ္ၜးဟိုတ်တၞဟ်တၞဟ်တုဲ ကဵုကၠုၚ်ယၟုဟွံသေၚ် ဗွဲတၟေၚ် ညးတာဲဝါတအ် အာကၠုၚ်အကြာတာဲဝါညးတအ်တုဲ "အာ ဣလဵုရော" သၟာန်သ္ဂးစညးသ္ကံမ္ဂး ဝါဂှ်နွံမံၚ်ဇရေၚ်ဒဵုတေံတုဲ အာ − (ကျောက်ပုံ) တၟအ်ဂအုမ် သာ်ဝွံ သ္ဂးအိုတ်ရ။ သီုကဵုဟွံဒးခုတ်ယၟုကွာန်ဂှ် လၟေၚ်ပါၚ်မၞိဟ် ကလိတ်ကလောတ်အာတုဲ ကွာန်တၟအ်ဂအုမ် (ကျောက်ပုံ) သာ်ဝွံ ကလိဂွံအာယၟု အလဵုလဵုဍေံရ။ စပ္တန်ကွာန်ကၠာအိုတ်ဂှ် အုံပလိုတ် ဒှ်ကွာန်ကၠာအိုတ်ရ။ အုံပလိုတ်ဂှ် (ကွာန်တြေံ) သာ်ဝွံလေဝ် ကော်ခဴစအိုတ်ရ။
၁။ နာဲကံၚ်စဳ (ဦးကောၚ်းကြီး)
၂။ နာဲဒိၚ် (ဦးဒုံ)
၃။ နာဲယှိုဲအံၚ် (ဦးရွှေအုံ)
၄။ နာဲယှိုဲဇျော (ဦးရွှေချို)
၅။ နာဲဖေ
၆။ နာဲပါန်ချေန် (ဦးပန်းခြၚ်း)
၇။ နာဲယှိုဲစုၚ် (အပါနော်ဇိုၚ်ပလိုၚ်)
၈။ နာဲၚေဝ် (ဦးငယ်)
ပယျဵုဒၞက်ကွာန် (ဝါ) အပိုၚ်အခြာကွာန်
နူကဵုဒဒန်ၜိုပ်ၜါ ကြုၚ်ဖဴခပဵုတေံ သက်ပတပ်ဗက်စှ်ေကၠုၚ် သၟဝ်ကျာစိုပ်ကွိက်လှာဝါန် နူကွိက်လှာဝါန် သက်ပတအ်လ္ပာ်ဗၟံက် စိုပ် ဝါကၞု (အုပ်ချစ်ကန်) နူဝါကၞု (အုပ်ချစ်ကန်) ပတပ်သၠုၚ်ကျာစိုပ် (သၚ်္ကန်ချောၚ်း) နူ (သၚ်္ကန်ချောၚ်း) ဗၟံက်သက်ပတပ်သၠုၚ်ကျာ စိုပ်ကွိက်ကၠ (လၟုဟ်ကော် − တိလဓဳလေန်) နူကွိက်ကၠသၠုၚ်ကျာ သက်ပတပ်ဖျေံပလိုတ် စိုပ်ဒဒန်ၜိုပ်ၜါ အပိုၚ်အခြာၜိုတ်ဏံဂှ် ဒှ်အပိုၚ်အခြာကွာန်တၟအ်ဂအုမ်ရ။
အုံပလိုတ်မဒှ်ဒတန်ကွာန်တြေံဂှ် အခိၚ်တေံ မဒှ်ကၠအ် အနော်ဇိုၚ်ပလိုၚ် နာဲယှိုဲစုၚ်မဒှ်ရ။ နူဂှ်ပြံၚ်လှာဲကၠုၚ်တုဲ ဒှ်ကၠုၚ်ကၠအ် နာဲဒံက်ခေဝ် မဒှ်ရ။ အာဲကၟာဲကၠအ် နာဲဒံက်ခေဝ် အပ်ပြာပ်ကဵုကောန်ဇာတ်ဂမၠိုၚ်တုဲ ကၠအ်ဂှ်အခိၚ်လၟုဟ် မဒှ်ကၠအ် နာဲလုဲ (ဝါ) နာဲဗညာ+မိကောန်ပလုတ်ရ။
အရာပ်သၠုၚ်ကျာ အုံကရေၚ် ကော်ခဴလၟုဟ်ဂှ်−
သ္ပတမ်နူ နာဲမံၚ်နေဝ် (ဦးမောၚ်နယ်) မံၚ်တန်တဴကၠုၚ်ကိုပ်ကၠာအိုတ်တုဲ နာဲမံၚ်နေဝ် (ဦးမောၚ်နယ်) ဂှ်မဒှ်ကောန်ဂကူကရေၚ်ရ။ ညးပံၚ်ပကောံနၚ်ကရေၚ်ၜိုတ် (၅) သ္ၚိတုဲ မံၚ်တဴအိုတ်ရ။ ပတမ်နူအခိၚ်ဂှ်တုဲ အရာပ်သၠုၚ်ကျာဂှ် ဒၟာနူကရၚ်သၟးသၟးမံၚ်ကၠာဂှ်ရ အုံကရေၚ် သာ်ဝွံကော်ခဴစအိုတ်ရ။ အခိၚ်ဂှ် အုံလ္ဒောဝ် နာဲၚေဝ် (ဦးငယ်) အပါအံက်နာဲမံၚ်ခတအ် သ္ပဒတဴမံၚ်ရ။ ပ္ဍဲအရာပ်ဘာ ကော်ခဴစမံၚ် အုံဗၟံက်ဂှ် နာဲတဝ် အပါအံက် နာဲဟၠေၚ် နာဲတာန်တအ် တန်တဴမံၚ်ဗွဲကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ပူဂိုလ်သၠးပဋိသန္ဓိ ပ္ဍဲကွာန်တၟအ်ဂအုမ်ကိုပ်ကၠာအိုတ်
၁။ အပါနော် နာဲဗိုလ်စူ
၂။ အပါနော် နာဲအံၚ်ဖေ (ဦးအောၚ်ဖေ) ညးၜါတၠဝွံ မဒှ်ညးတိုပ်သုက် ပ္ဍဲကွာန်တၟအ်ဂအုမ် ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။
ညးမဂၠိုက်ဂၠာဲ
တၠဂုဏ်အ္စာဝါရိန္ဒ (သာသနဓဇဓမ္မာစရိယ)
နိဿဲ
မန်သာယျာ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ဇြပ်ဗု
ဘာမန်သာယျာ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်ဇြပ်ဗု ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၅ ဇကု၊ ထပိုယ် ၆ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝဳရိယဝန္တ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၀၊ ဝှ် ၄၀။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ဒဵုဍာ်ထၞဟ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ဇြပ်ဗု
ဘာဒဵုဍာ်ထၞဟ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်ဇြပ်ဗု ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၅ ဇကု၊ ထပိုယ် ၆ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝဳရိယဝန္တ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၀၊ ဝှ် ၄၀။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ဟံသာထဝ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ဇြပ်ဗု
ဘာဟံသာထဝ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်ဇြပ်ဗု ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၅ ဇကု၊ ထပိုယ် ၆ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသဳလဝန္တ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၅၊ ဝှ် ၄၄။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကွာန်သၞေဟ်ဗဒဝ် ပွိုၚ်ဍုၚ်မုဟ်ဍုၚ်
ကွာန်သၞေဟ်ဗ္ဒဝ်၊ ပွိုၚ်ဍုၚ်မုဟ်
ဒတန်/ဍုင်ကွာန်
ကပ်ပဳကေတ် နူကဵု မုက်လိက်ဘာသာအင်္ဂလိက်
ရောဘာတ်ဘရုစ်
ပ္ဍဲသၞာံ (၁၃၆၀) ဂှ် နဒဒှ်ဨကရာဇ်တၠတိဍုၚ်သကတ်လာန် ပ္ဍဲဍုၚ်သကောန်ဂှ် ယဵုကၠုၚ်ၝောံကိုဋ်ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ခြာဟွံလအ်မွဲသာ် နကဵုဇြဟတ်အၚ်္ဂလိက်တအ် လုပ်ကၠုၚ်ပေဲါပတိုက်ရ။ နူလ္ပာ်ဍုၚ်အာၚ်ယာလာန်တေအ် ဂြိပ်တိတ်ပဲါဓလေတ်ကၠုၚ်ရ၊ အခိၚ်ညးဂမၠိုၚ် စၟတ်သမ္တီကေတ် ညးတေံချိုတ်အာယျဂှ် ပ္ဍဲတကအ်သၟတ်မွဲ ညးတေံကၠတ်အောပ်မံၚ်ဒၟံၚ်ရ၊ ပ္ဍဲတကအ်သၟတ်ဂှ် တာဲဍောတ်ဍောတ် နွံမံၚ်မွဲမရ။ ညးတေံလုပ်ဇူမံၚ်တုဲ ပ္ဍဲကၟဳစိၚ်ဂှ်စၟဖိုၚ်ဇာမွဲ သီုကဵုမပ္တိတ်မံၚ်ဇြဟတ် သွက်ဂွံသိုၚ်သ္ၚိဂှ် ညးတေံဆဵုအာရ၊ နူကဵုဇကုဇကု ဇုက်မတိတ်ကၠုၚ်ဂှ် နူကဵုလ္ပာ်ဏအ် နကဵုအသိၚ်လွိၚ်ဏာဇကု ညံၚ်ဂွံစိုပ်လ္ပာ်တေံ ဂိုတ်ဂ္စာန်ဒၟံၚ်ရ၊