cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ထ္ၜးပရူဗီုဂွံပူဇဴဓဝ်
ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂၠိုၚ်ကဵုလမိၚ်လညာတ်ဂှ် ဒှ်မ္ၚဵုမပြဲ ကျာ်တြဲမဒးတွံစွံပတန်လဝ်​ရောၚ်။ တီ​ကေတ်သာ်ဝွံတုဲ ဒဒှ်ဗဟုသုတဂုဏ်ဂှ် တၠပညာတံ ရာဒနာမိက်လဝ်လၟိုန်ညိ။ ယဝ်သဂွံဒှ် ပူဂဵုဗဟုသုတမ္ဂးဓဝ်အကုသဵု မဇိုန်ကဵုဒဒိုခ်ကုညးဂှ် ဂွံစ္ဍး​ကၠေံရ။ ဓဝ်ကုသဵု မဇိုန်ကဵုတသိုခ်ဂှ် ဂွံ​ဒေပ်လဝ် ပ္ဍဲသန္ထာန်ရ။
ဒ္ဂေတ်မဒးရးဂှ် ဂွံဒ္ဂေတ်လဝ်တုဲ သရဏပိမပြဲဂှ် ဂွံဗိုန်လဝ်ပ္ဍဲသန္ထာန်ရ။
ဓဝ်သဳလ မပတန်လဝ်ဂုဏ်အိုဿီု ညံၚ်တိ​ဇၞော်မပတန်လဝ် ဝတ္ထု၊ ​ဆုဂြိုပ်ဂၞိၚ်၊မှာသၟိဒ်ကီု၊ ဓဝ်သဳလမဒှ်လ္အိတ်ဂုဏ်ဂှ် ဟိုတ်မၞုံကဵုဗဟုသုတတုဲ မဂွံပတန်လဝ်​ရောၚ်။ ဒဒှ်ပူဂဵုဗဟုသုတဂှ် မၞုံကဵုဗွဝ်ဂုဏ်မဂၠိုၚ်ရ။
ကျာ်ဒမျိုၚ်သ္ဂးတုဲ  ဗဟုသု​တော ဗု​ဒ္ဓေါယေဝ  ညးမၞုံကဵုဗဟုသုတဂှ် ကျာ်တြဲမွဲ​ဟေၚ်ဂးတုဲ သုတ​ဗုဒ္ဓ ကျာ်ဒမျိုၚ် မဂွံစွံပ္တန် သွက်​ဇကု​ရောၚ်။
ယြဴပူဂဵုမွဲ ဂွံပြာပ်အာဇရေၚ်ပူဂဵု မၞုံကဵုဗဟုသုတ ညးမဂၠိုၚ်မိၚ် ဂၠိုၚ်ညာတ်တုဲ ဂွံမိၚ်ဂလာန်ဓဝ်သုဘာသိုတ်ရ။ ယဝ်ဂွံမိၚ်ဂလာန်ဓဝ်တုဲ ​ဖဵုမသုန်သာ် ကလိဂွံရ။
ညးမ္ဂးဖဵု(၅)သာ်ဂှ်​​ရော−ဒၞါဲဟွံကေၚ်မိၚ်မွဲဝါ​လေဝ် ဂွံမိၚ်၊ ဒၞါဲ​ကေၚ်မိၚ်တုဲ ဂွံဗိုန်က္ဍၚ်အာ၊ ​သၠေဟ်ပၟာနွံ ဂွံတိတ်ဗၠး၊ ​ကွေတ်လ္ဂူတပ်တးကၠုၚ်၊ မိၚ်ဓဝ်တုဲမ္ဂး စရိုတ်ဂွံဇြုၚ်​ကေဝ်ကၠုၚ် ဣဝွံ ဖဵု(၅)သာ်ရ။
ဟိုတ်ဂှ်ရ သာ်ဝွံကျာ်တြဲတွံလဝ် ​ရောၚ်။
ပဉ္စိမေ ဘိက္ခ​ဝေ အာနိသံသာ ဓမ္မဿဝ​နေ ၊ ကတ​မေ ပဉ္စ ။ အသုတံ သုဏာတိ၊ သုတံ ပရိ​ယောဒါပေတိ ၊ ကၚ်္ခံ ဝိတရတိ၊ ဥဇုကံ ကရောတိ၊ စိတ္တမဿ မသဳဒတိ။
ဣမေ ​ခေါ ဘိက္ခဝေ ပဉ္စ အာနိသံသာ ဓမ္မဿဝ​နေ။
ဂွံမိၚ်ဓဝ်တုဲ ၜးအတ္တဘဴမ္ဂး ဂွံစဴဍုၚ်သွဝ်ဂှ် မၞိဟ်ဂှ် လဝ်ကဵုဒှ်ကၠာရ။ ၜိုန်ရတိရစ္ဆာန်ကီု​လေဝ်ဂွံမိၚ်ဓဝ် စိုတ်လျုၚ်ဇြုၚ်သ္ဍိုက်တုဲ ဂွံစိုပ်ဍုၚ်သွဝ်ကီု ညးဂှ် မဂပ်ဝ်ထ္ၜး​ရော။
သိမ်ဓါတ်ကှ်ေ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကုန်ပကဴ
ဘာသိမ်ဓါတ်ကှ်ေ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကုန်ပကဴ ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသဳဟဓဇ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၁၊ ဝှ် ၄၁။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
မန်တာဝတိံသာ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကၠအ်ဝါင်ဗိုင်
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဇဝန သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၄၊ ဝှ် ၂၄။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
ဗုဒ္ဓဂယာ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကုန်ပကဴ
ဘာဗုဒ္ဓဂယာ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကုန်ပကဴ ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသဳဟ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၈၃၊ ဝှ် ၅၂။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
ရာမညဘာဂြိုပ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကုန်ပကဴ
ဘာရာမညဘာဂြိုပ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကုန်ပကဴ ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်တြဲနာရဒ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
အာန္တိဗိသြတိစ်
အာန္တိဗိသြတိစ် (ဝါ) ပဋိဇဳဝ (antibiotic) ဂှ် ဒှ်ဂြန်ဓါတု မလၞိန်ဗပိန် ဇဳဝသၟတ် ဗီုကဵု စၟဗက်တေရဳယျာ၊ ပတိုဟ် ကေုာံ ပရဝ်တဝ်ဇြဝ် (protozoa)တအ်ရ။ ဂဥုဲအာန္တိဗိသြတိစ် (ဝါ) ဂဥုဲပဋိဇဳဝဂှ် စကာဒၟံင် ဗွဲမလှဲလး သွက်ဂွံလွဳ ကေုာံ စဵုဒၞာ ယဲသရ (ဝါ) ယဲမဒးစၟဂမၠိုင် ဂဥုဲဂှ် ဍေဟ် ဂစိုတ် ဗက်တေရဳယျာ ဟွံသေင်မ္ဂး ပဒေါအ်လဝ် ညံင်ဗက်တေရဳယျာ ဟွံဂွံဗြေဝ်တိုန်ရ။ ဂြန်ဓါတုအာန္တိဗိသြတိစ်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဖန်ဗဒှ်ကၠောန်လဝ် အာန္တိပရဝ်တဝ်ဇြဝ် မဒှ်ဂဥုဲမဂစိုတ် ပရဝ်တဝ်ဇြဝ် မဒှ် ဇဳဝမွဲကလာပ်ရုပ်ကီုရ။ အာန္တိဗိသြတိစ်ဂှ် ဍေဟ်ဟွံလၞိန်ဗပိန် ဝဳရုသ်ဂမၠိုင် (viruses) ဗီုကဵု ဇွဟ်ချာမ်တအ် ဂဥုဲမလၞိန်ဗပိန် ဝဳရုသ်တအ်ဂှ် ညးကော်စ ဂဥုဲအာန္တိဝဳရုသ်။
ရာမညဘာဂြိုပ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကုန်ပကဴ
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသဳဟဓဇ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၂၊ ဝှ် ၁၆။
အာန္တိဗိသြတိစ်
ဝေါဟာရမ္ဂး အာန္တိဗိသြတိစ် (antibiotic)— ကၠာဲအဓိပ္ပါယ် အတိုင်အက္ခရမ္ဂး "ဒစဵုဒစး လမျီု"၊ မကၠုင် နူ အရေဝ်ဂရိတ် ἀντι anti (အာန္တိ), "ဒစဵုဒစး" ကဵု βίος bios (ဗိသြသ်), "လမျီု"— ကီုလေဝ် ဝေါဟာရဝွံ ရန်တၟအ် မလၞိန်ဗပိန် စၟမဍောတ်သောဲ မဳခရဝ်ဗေသ်တအ်တုဲ၊ ပ္ဍဲကဵုဝေါဟာရ ဂဥုဲမ္ဂး အာန္တိဗိသြတိစ် antibiotics ဗီုကဵု ပေန်နိသဳလ်လိန် (penicillin) ဂှ် ဒှ်အရာမပ္တိတ် နူကဵု သဘာဝ သတ်မဳခရဝ် (microorganism) မဂွံဆဵုကေတ် နူပတိုဟ် မဗတိုက်သရိုဟ် သတ်မဳခရဝ်တၞဟ်တအ်ရ။ အာန္တိဗိသြတိစ် မကၠောန်ပ္တိတ် နကဵုဂြန်ဓါတု (ဗီုကဵု sulfonamides ကဵု antiseptics) လေဝ် နွံကီုရ။ ဆဂး နဲကဲသီုၜါပြကာဂှ် ရန်တၟအ် သွက်ဂွံ ဂစိုတ် သတ်မဳခရဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး စဵုဒၞာညံင် သတ်မဳခရဝ် ဟွံဂွံ ဗြေဝ်တိတ်ရ။ တုဲပၠန် သီုၜါဂှ် နွံဒၟံင် ကုဂြန်ဓါတုအာန္တိမဳခရဝ်ဗိ ရ။ ကိရိယာအာန္တိဗက်တေရဳယာဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ဂဥုဲအာန္တိသေပ်တိစ်ဂမၠိုင် (antiseptic drugs)၊ အာန္တိဗက်တေရဳယျာသောပ် (ဗံင် ဂစိုတ်စၟ) (antibacterial soaps)၊ ကေုာံ ကပေါတ်ဓါတု သမ္အးဇမ္ၚးဂမၠိုင် (chemical disinfectants)တအ်ဂှ် စုတ်လဝ် ဂြန်ဓါတုအာန္တိဗိသြတိစ်ဖအိုတ်ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵု စၞစအဓိကဂမၠိုင်လေဝ် စုတ်လဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ။
ရာမညဘာဂြိုပ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကုန်ပကဴ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
တၟအ်ဒကး၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကုန်ပကဴ
ဘာတၟအ်ဒကး ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကုန်ပကဴ ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
အာန္တိဗိသြတိစ်
နိရုတ်
ဝေါဟာရမ္ဂး အာန္တိဗိသြသိသ် 'antibiosis', မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ဒစဵုဒစးလမျီု"၊ ဂှ် မၞိဟ်မစကာ ကိုပ်ကၠာအိုတ် အစာဗက်တေရဳယျာဗေဒ ဂကူပြင်သေတ် ဂျေန် ပေါလ် ဝူလေမိန် (Jean Paul Vuillemin) မချူဗၟံက် ဂဥုဲဂစိုတ်ဗက်တေရဳယျာ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ်ရ။
တၟအ်ဒကး၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကုန်ပကဴ
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသိလောက သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၀၊ ဝှ် ၂၇။
အာန္တိဗိသြတိစ်
နိရုတ်
ဝေါဟာရ အာန္တိဗိသြတိစ် antibiotic ဂှ် စကာကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၂ နကဵု သေလ်မာန် ဝက်သၟာန် Selman Waksman ပ္ဍဲကဵု လိက်ပရေင်ညး မချူလဝ် ပရူဗီုလွဳပ္တိတ် သဝ်မဳခရဝ် ဂှ်ရ။  အခိင်လၟုဟ် ဝေါဟာရမ္ဂး အာန္တိဗိသြတိစ်ဂှ် ရန်တၟအ်ကဵု အရေဝ်အဓိပ္ပါယ် မဂစိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး မထိင်ဒဝ်လဝ် ဗက်တေရဳယျာတုဲ ဂဥုဲမကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် နကဵု သတ်မဳခရဝ် ကဵုဒှ် နကဵုဓါတုကဵုဒှ် ကော်စ အာန္တိဗိသြတိစ် ဖအိုတ်ရ။
တၟအ်ဒကး၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကုန်ပကဴ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
အာန္တိဗိသြတိစ်
နိရုတ်
ဝေါဟာရ အာန္တိဗိသြတိစ် "antibiotic" ဂှ် ကၠုင်နူ anti + βιωτικός (biōtikos), "ဒစဵုဒစး လမျီု", မဒှ် ဝေါဟာရ မကၠုင်နူ βίωσις (biōsis), "ဒတန်လမျီု/ဘဝ", မကၠုင် နူ βίος (bios), "လမျီု/ဘဝ"။ ဝေါဟာရ အာန္တိဗက်တေရဳယျာ "antibacterial" ဂှ် ကၠုင်နူ ဂရိတ် ἀντί (အာန္တိ anti), "ဒစဵုဒစး" + βακτήριον (baktērion ဗက်တေရိအောန်)၊ မကၠုင် နူ βακτηρία (baktēria ဗက်တေရိယာ), "ၜဝ်", ဟိုတ်နူ ဗက်တေရဳယျာဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ကၠာအိုတ် နူကဵု လေအ်ၜဝ်။
ပဋိဇဳဝ ဂှ် ဒှ်မအရေဝ် ပါဠိ ပဋိ (ဒစဵုဒစး) မတုပ်ကဵု အာန္တိ၊ ဇဳဝ ဂှ် လမျီု။ မအရေဝ်ဝွံ ၜိုန်ရ နကဵု လိက်စကာဒၟံင်ကီုလေဝ် ပ္ဍဲကဵု လဟီု ကေုာံ စကာကွေဟ်ကွေဟ်ဂှ် အောန်ဗွဲမလောန်တုဲ စၞးဂှ် ဟီုဂးဒၟံင် အာန္တိဗိသြတိစ် ဂၠိုင်ရ။
ဂဥုဲ
အာန္တိဗိသြတိစ်ဂှ် စကာကၠုင် သွက်ဂွံလွဳ ဟွံသေင်မ္ဂး စဵုဒၞာ သရ/ယဲဂမၠိုင် မကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူဗက်တေရဳယျာ၊ လဆောဝ်မ္ဂး ယဲမကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရဝ်တဝ်ဇြဝ်လေဝ် လွဳဒၟံင်ကီုရ။ (မေတြဝ်နိဒဇြဝ်လေ (Metronidazole) ဂှ် နွံကဵု အာနိသံသ မဒစဵုဒစး ကုယဲမကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ပရသိတ် (ပရုန်))။ အခိင်ကာလ မဒှ်သံသယျ ယဲမွဲ က္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူ ဗက်တေရဳယျာ၊ ဆဂး ဗက်တေရဳယျာလဵုမွဲ မဒှ်မာန်ဂှ် ဟွံဂွံတီဏီမ္ဂး ဒးစကာ နဲကဲအစမ်အၜတ် (empiric therapy) ဒးစမ်ပါ်ယဲ သွက်ဂွံတီ ဟိုတ်ယဲ။ အရာဏအ်ဂှ် ဒးကေတ်အခိင် တ္ၚဲဗွဲမဂၠိုင်မာန်ရ။
အခိင်ကာလ ဟိုတ်ယဲမဂွံကတဵုဒှ်ဂှ် တီလဝ်တုဲတုဲမ္ဂး စလွဳနဲကဲမတီယဲ (definitive therapy) ဂွံရ။ ကာလဂှ်မ္ဂး စကာ ဂဥုဲအာန္တိဗိသြတိစ် မဆေင်စပ် ကုယဲဂှ်မာန်ရ။  can be started. This will usually involve the use of a narrow-spectrum antibiotic. The choice of antibiotic given will also be based on its cost. Identification is critically important as it can reduce the cost and toxicity of the antibiotic therapy and also reduce the possibility of the emergence of antimicrobial resistance. To avoid surgery, antibiotics may be given for non-complicated acute appendicitis.
Antibiotics may be given as a preventive measure and this is usually limited to at-risk populations such as those with a weakened immune system (particularly in HIV cases to prevent pneumonia), those taking immunosuppressive drugs, cancer patients, and those having surgery. Their use in surgical procedures is to help prevent infection of incisions. They have an important role in dental antibiotic prophylaxis where their use may prevent bacteremia and consequent infective endocarditis. Antibiotics are also used to prevent infection in cases of neutropenia particularly cancer-related.
The use of antibiotics for secondary prevention of coronary heart disease is not supported by current scientific evidence, and may actually increase cardiovascular mortality, all-cause mortality and the occurrence of stroke.
ဂၠံင်တရဴ မလွဳ
ဂၠံင်တရဴမလွဳ နကဵု အာန္တိဗိသြတိစ်ဂှ် နွံနာနာသာ်ရ။ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး စကာနကဵု မဖျုင်ပၠုပ် ဂၠံင်ပါင်ဂၠိုင်ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး မထပက်ပၠုပ် နကဵုတၞုင်လေဝ် နွံကီုရ။ ဂဥုဲအာန္တိဗိသြတိစ်ဂှ် ကၠောန်လဝ် နကဵု ထၞဟ်မန်၊ ထၞဟ်ကတောဝ်တအ်လေဝ် နွံကီုရ။ နကဵု ဂဥုဲလံက် ပ္ဍဲစၞာံလေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် ဗွဲမဂၠိုင်ကီုရ။ ဂလိုင်မသုင်ဂှ်လေဝ် တန်တဴဒၟံင် သရ/ယဲ ကေုာံ ဇမၞော်ဇကု မၞိဟ်မယဲဂှ်ရ။ တုဲပၠန် ယဲဂှ်သာစှ်ေမ္ဂး ဒးသုင်ဖအောန်ဖျေဟ် နကဵုသၞောတ်စှ်ေစှ်ေ၊ သုင်ဂၠိုင်ၜက်လေဝ် ဒှ်အောန်အန္တရာယ်၊ အောန်အာလေဝ် ဗက်တေရဳယျာ ဂွံအာ ဒြဟတ်ဒုင်ပဒဝ် ဂဥုဲတုဲ လွဳယဲဟွံဗၠး ဒှ်မာန်ကီုရ။ ပ္ဍဲကာလ မဒးလွဳယဲဗီုကဵု ကရေက်မ္ဂး စကာ အာန္တိဗိသြတိစ် ညံင်ဒၞာဲကရေက်လဝ် ဟွံဂွံဒှ်သရ။
လွပ်
ဍုင်မွဲကုမွဲ ဂလိုင် မစကာ အာန္တိဗိသြတိစ် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။ ဂကောံထတ်ယုက်ဂၠးကဝ် (WHO) ပ္တိတ် လိက်ဒုင်စဳရေင် သၞာံ ၂၀၁၈ မဒုင်သဇိုင် ကုတင်ဂၞင် နူသၞာံ ၂၀၁၅ နူကဵု ၆၅ ဍုင်။ ပ္ဍဲမၞိဟ် ၁,၀၀၀ ဂှ် စကာ မွဲသွုင် ပ္ဍဲမွဲတ္ၚဲ။ ရးနိဂီုမောန်ဂဝ်လဳယျာဂှ် စကာဂၠိုင်အိုတ် နွံကဆံင် ၆၄,၄ တုဲ ဍုင်မစကာ အောန်အိုတ်ဂှ် ဒှ်ဍုင် ဗူရုန်ဒဳ နကဵု ၄,၄ ရ။ ပၞောဝ်ကဵု ဂဥုဲဂမၠိုင်ဂှ် Amoxicillin ကဵု amoxicillin/clavulanic acid ဂှ် ဒှ်ဂဥုဲ မစကာဂၠိုင်အိုတ်ရ။
နိဿံသဂမၠိုင် (side effects)
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/00/Choosing_Wisely_antibiotics_poster_small_English.pdf/page1-220px-Choosing_Wisely_antibiotics_poster_small_English.pdf.jpg|right|thumb|Health advocacy messages such as this one encourage patients to talk with their doctor about safety in using antibiotics. အာန္တိဗိသြတိစ်ဂှ် စမ်ၜတ်လဝ် နာနာသာ် ညံင်ဟွံဂွံဒှ် အန္တရာယ် ကုညးမစကာ နူကိုပ်ကၠာ ဟွံစကာ နဒဒှ်ဂဥုဲဏီတုဲ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး နွံကဵုဂီုကၠီု တုဲ တေအ်ဒၟံင်ရ။ ဆဂး အာန္တိဗိသြတိစ်လ္ၚဵုဂှ် မလေပ် ကဵုနိဿံသ ညိည စဵုကဵု ဗွဲမသကာတ်မြဟ်မာန်တုဲ ညးမွဲကုညးမွဲလေဝ် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။ ညးလ္ၚဵုဂှ် ဟွံတေအ် ကုအာန္တိဗိသြတိစ် နွံမာန်ရ။
နိဿံသ လပါ်ပရေအ်ဂမၠိုင်ဂှ် ယဝ်ရ မသုင်ကေတ်လဝ်မ္ဂး မလေပ်ဒှ်မာန် ဗီုကဵု ဂၞဴလီု။ ညံင်ဟွံဂွံဒှ်ဗီုဂှ် သုင်ကဵု ဂဥုဲ ပရဝ်ဗိသြတိစ် (probiotics) မ္ဂး စဵုဒၞာကဵု ညံင်ဂၞဴဟွံဂွံလီုမာန်ကီုရ။ အာန္တိဗိသြတိစ်ဂှ် သီုကဵု ခဍဳလျတ်ဒး vaginal flora မာန်ကီုတုဲ ဍေဟ်မပကဵု ညံင် yeast ဂွံဂၠိုင်တိုန် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဒၞာဲယောနိမၞိဟ်ဗြဴတအ်ရ။ နိဿံသဏအ်လေဝ် ဗဒှ်ဖအောန်ဖျေဟ် နကဵု ဂဥုဲတၞဟ်မာန်ကီုရ။
အာန္တိဗိသြတိစ် လ္ၚဵုဂှ် ပလီုကဵု မိတဝ်ခေါန်ဒြိယန် (mitochondrion)၊ မဒှ်အရာမကၠောန်ပ္တိတ် ဗိတေရဳယျာ မနွံ ပ္ဍဲ eukaryotic, သီုကဵု ကလာပ်ရုပ်တၞဟ်တအ်ကီုရ။ ဟိုတ် မိတဝ်ခေါန်ဒြိယန် ဂွံလီုဂှ် ဟိုတ်နူကဵု ကလိုက်ကမဵု အံက်ဇြဳဒေန် (oxidative stress) ပ္ဍဲကလာပ်ရုပ်ဂမၠိုင်၊ ကေုာံ ပရေင်ခဍဳလျတ် နူကဵု fluoroquinolones မြဴသာ်ဝွံ ပတှ်ေကေတ်လဝ်ရ။ ဍေဟ်တအ် သီုကဵုမကော်စ ခဍဳလျတ် ခလဝ်ရဝ်ပလေတ် (affect chloroplasts)။
ဂဥုဲ စဵုဒၞာ ကောန်
အရာလဵု အာန္တိဗိသြတိစ် မဟွံဂွံကိတ်ဂှ် လ္ၚတ်တုဲ ဂွံဆဵုလဝ် နွံကီုရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ဂွံဆဵုကေတ် ဂဥုဲ စဵုဒၞာ ကောန်ဂှ် ကသဳမွဲဟာန် (သုင်မွဲစွံ) ဟွံဂွံ။ သုင်ဒးမ္ဂး ဗီုကဵု ဂၞဴအာ၊ ဂအအ်တအ် ကတဵုဒှ်မာန်ရ။
ဗဒုင်ဗဒဝ် (Resistance)
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/01/Human_neutrophil_ingesting_MRSA.jpg/220px-Human_neutrophil_ingesting_MRSA.jpg|left|thumb|Scanning electron micrograph of a human neutrophil ingesting methicillin-resistant <i id="mwAeQ">Staphylococcus aureus</i> (MRSA) ဗက်တေရဳယျာ မဒုင်ဗဒဝ် အာန္တိဗိသြတိစ် (antibiotic-resistant bacteria) ဂှ် ဒှ်အရာဓမ္မတာမွဲ မကတဵုဒှ်ဒၟံင်ရ။ ဟိုတ်ဍေဟ် မကတဵုဒှ်ကၠုင် ဗီုဏအ်ဂှ် ဟိုတ်နူမစကာ အာန္တိဗိသြတိစ်တုဲ နကဵုလၟေင်ကသုဲသဘာဝ (evolutionary processes) ဂှ် သွက်ဂွံဒုင်ဒဝ် အာန္တိဗိသြတိစ်ဂှ် ဗက်တေရဳယျာတအ် ဖန်ဇန် ပလေဝ်စဇကုတုဲ ဗဳဇတၟိ မဒုင်ဗဒဝ် အာန္တိဗိသြတိစ် က္တဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ဂဥုဲအာန္တိဗိသြတိစ် မစကာဂၠိုင် ဗီုကဵု ပေန်နဳသဳလိန် (penicillin) ကဵု ဨရဳထြဝ်မဳသိန် (erythromycin) တအ်ဂှ် ဟိုတ်နူ မဂစိုတ် ကဵုဂကူဗက်တေရဳယျာ ဗွဲမဂၠိုင်မာန်တုဲ စကာဂၠိုင်အိုတ်ရ။ ဟိုတ်နူ မစကာဂၠိုင်တုဲ ဗက်တေရဳယျာတအ် ကၠောန်ဗဒှ်ဗဳဇတၟိတုဲ လၟုဟ် ဂစိုတ်ကဵု ဗက်တေရဳယျာမာန် အောန်အိုတ်၊ မြဴသာ်ဝွံ ဒှ်ကၠုင်ရ။
ဝင်
ကိုပ်ကၠာ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံ လပါ်စဂှ် ယဲသရဂမၠိုင်ဂှ် လွဳကၠုင် နကဵုဂဥုဲဒဗျဂမၠိုင်ရ။ ဂဥုဲဒဗျ ဗစိန်သရဂှ် ကောန်မၞိဟ်တအ် လွဳကၠုင် နူကဵုသၞာံ ၂,၀၀၀ ပြင်င်တေအ်ရ။
အာန္တိဗိသြတိစ် မစကာ ပ္ဍဲဂဥုဲ ခေတ်တၟိဏအ်ဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင် ကြဴနူ မဂွံဆဵုကေတ် အာန္တိဗိသြတိစ် မဂွံနူ အသာ်ဂမၠိုင်ရ။ link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/36/Salvarsan-montage.png/200px-Salvarsan-montage.png|right|thumb|Arsphenamine, also known as salvarsan, discovered in 1907 by Paul Ehrlich. ဒဒှ်မလွဳယဲ နကဵုဂဥုဲဓါတ် အာန္တိဗိသြတိစ် နကဵုနဲသိပ္ပံ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ကၠုင်နူ ရးနိဂီုဂျာမနဳ နကဵု ပေါလ် အေရ်လိချ် (Paul Ehrlich) ပ္ဍဲကၞောတ် ၁၈၈၀တအ်ရ။ နကဵုလညာတ် အေရ်လိချ်မ္ဂး ဍာ်ဂဥုဲအသာ်တအ်ဂှ် ဖျောန်ကဵု ကလာပ်ရုပ် မၞိဟ်၊ တိရစ္ဆာန် ကေုာံ ဗက်တေရဳယျာတအ်မာန်ရ။ နူဂှ် မွဲကဆံင် ညးကလိဂွံ ကသပ်မွဲ ဒုင်သဇိုင် ကုသဘာဝဂှ်တုဲ ကၠောန်ပ္တိတ် ဓါတ် မဂစိုတ် ဗက်တေရဳယျာမာန် သီုကဵု ဟွံကဵုဘဲအန္တရာယ် ကုမၞိဟ်တအ် ဂွံမာန်ရောင်ရ။ ကြဴနူ ညးလ္ၚတ် အသာ်ဂမၠိုင် နူကဵု သဘာဝနာနာတုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၇ ဂှ် ညးကၠောန်ပ္တိတ် ဂဥုဲဂစိုတ်ဗက်တေရဳယျာ လၟုဟ်ကော်စ arsphenamine ရ။ link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3c/Paul_Ehrlich_and_Sahachiro_Hata.jpg/220px-Paul_Ehrlich_and_Sahachiro_Hata.jpg|left|thumb|Paul Ehrlich ကဵု Sahachiro Hata
ပေနဳသဳလ်လိန် (Penicillin) ကဵု အာန္တိဗိသြတိစ် သဘာဝဂမၠိုင်
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/99/Penicillin_core.svg/170px-Penicillin_core.svg.png|thumb|Penicillin, discovered by Alexander Fleming in 1928
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဂဥုဲ ကဏ္ဍ:သိပ္ပံ
ပါန်တေခဴသောယ်
ပါန်တေခဴသောယ် ဂှ် ဒှ်စၞဖၞံ မကၠောန်ဍုန် နကဵုအခိုက် ဂကူပါန်တေ မဒှ်ဂကူကြုက်မူသလေန်တအ်ရ။ ပါန်တေခဴသောယ်ဂှ် နွံၜါနဲ၊ နကဵုနဲခၞာ ဗွဲမဂၠိုင် မန်တအ် မကော်စ ခၞာခဴသောယ်၊ တုဲ မွဲနဲပၠန်ဂှ် နဲမစကဵု ဍာ်ဖဂမ် ဖျုန်စာင် မန်တအ် ကော်စ ပါန်တေ ဆၜိုတ်ဏအ်ဂၠိုင်ရ။
ပရဟိတ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကုန်ပကဴ
ဘာပရဟိတ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကုန်ပကဴ ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဗာကုလ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၈၊ ဝှ် ၅၈။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
ထဝ်တင်္ကာ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ဇိုင်ကျာ်
ဘာထဝ်တင်္ကာ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်ဇိုင်ကျာ် ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝဇဳရဝုဓ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၅၊ ဝှ် ၃၄။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
ကုန်အံင်ဓမ္မ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကုန်ပကဴ
ဘာကုန်အံင်ဓမ္မ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကုန်ပကဴ ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တစန္ဒိမာ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၅၊ ဝှ် ၄၅။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
တ္ၚဲဂၠးတိ
တ္ၚဲဂၠးတိ (Earth Day) ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲစၟတ်သမ္တီ လၟေင်သၞာံ အလုံဂၠးတိ ပ္ဍဲဂိတုဨပြဳ ၂၂ သွက်ဂွံ စွံအရီု ပရေင်မင်မဲ ပွဳပွူသဘာဝ။ တ္ၚဲဂၠးတိဝွံ ကၠောန်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၉၇၀ တုဲ လၟုဟ် နကဵု ဂကောံဇာဇၞိက် တ္ၚဲဂၠးတိ (Earth Day Network) ဂှ် ကၠောန်ဒၟံင် ဍုင် ၁၉၃ ဍုင်ပြင်င်ရ။
ပ္ဍဲကဵု တ္ၚဲဂၠးတိ သၞာံ ၂၀၁၆ ဂှ် သၟိင်ဍုင် ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံအမေရိကာန်၊ ဍုင်ကြုက် ကေုာံ ဍုင်တၞဟ်သအာင် ၁၂၀ ဍုင် ထ္ပက်စၟတ်တဲ တင်လတုပ်စိုတ် ပဴရေတ် (Paris Agreement) ရ။ တင်လတုပ်စိုတ်ဝွံ ဒှ်တင်လတုပ်စိုတ် ကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲအရာ သွက်ဂွံမင်မဲ ပွဳပွူသဘာဝရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၉ ကောန်ဖရေန် ယူနေတ်သကဝ် (UNESCO Conference) ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ သင်ဖြေန်သဳသကဝ်ဂှ် ညးချဳဓရာင် သွက်ဓဝ်ၜိုဟ်လလံ ဂျောန် မက်ကန်နေလ် (John McConnell ) ပတိုန်ဂလာန် သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲမပတိုန်စရာဲ ဂၠးတိ၊ မရန်တၟအ်ကဵု ပရေင်ၜိုဟ်လလံဂၠးတိတုဲ စကၠောန်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ်ပ္ဍဲ ဂိတုမာတ် ၂၁ သၞာံ ၁၉၇၀ မဒှ်တ္ၚဲတမ်သၞာံ (spring) ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵု (the northern hemisphere) ရ။ စပ်ကဵု "တ္ၚဲသဘာဝ မသၟေဟ်သၟန် (the day of nature's equipoise) ဝွံဂှ် ဂျောန် မက်ကန်နေလ် ဗွဲကိုပ်ကၠာ ချူဗဒှ်တုဲ တၞဟ်နဂွံပဒတန်ဂှ် ညးအုပ်ကာနာနာ ကုလသမဂ္ဂ ဥူသန့် ထပက်လဝ်စၟတ်တဲရ။  ကြဴနူဂှ် မွဲဂိတု အမာတ်သဳနုက်တာ အမေရိကာန် ဂေလောတ်ဒ် နေလ်သောန် (Gaylord Nelson) ကလိဂွံ ကသပ်လညာတ်ဂှ်တုဲ ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ကောံဓရီု မဆေင်ကဵု ပွဳပွူသဘာဝ အလုံမွဲကၟိန်ဍုင် ပ္ဍဲဂိတုဨပြဳ ၂၂၊ သၞာံ ၁၉၇၀ ရ။ ညးခပတိုန် သၟတ်မချဳဓရာင် နေနိသ် ဟေယေ (Denis Hayes) နဒဒှ် မၞိဟ်စန်ဒက် ဍုင် ကိစ္စဏအ်ရ။ နေလ်သောန် ကဵု ဟေယေ ကလေင်ကဵုယၟုတၟိ “Earth Day (တ္ၚဲဂၠးတိ)” ရ။ နေလ်သောန်ဂှ် ဟိုတ်နူ ပရေင်ချဳဓရာင် စပ်ကဵု ပွဳပွူသဘာဝဂှ်တုဲ ဗွဲကြဴ ကလိဂွံဇိုန်နှင် လာပ်တဆိပ်ကြာဓိပတိ ဗၠးၜး (Presidential Medal of Freedom award) ရ။  တ္ၚဲဂၠးတိ ကၠာအိုတ်ဂှ် စွံအရီု ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၀ ဂှ် နေနိသ် ဟေယေ စန်ဒက် ညံင်ဂွံဒှ် အလုံလိုက်တုဲ သဘင်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲကဵု ၁၄၁ ဍုင်ရ။
ဂကောံဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကဵုသတ္တဟဂှ် ကၠောန်သဘင် သတ္တဟ တ္ၚဲဂၠးတိ (Earth day Week) ပွိုင်မွဲသတ္တဟပေင်င် ချဳဓရာင် မဆေင်ကဵု ပရေင်ပွဳပွူသဘာဝ ပ္ဍဲဂၠးတိရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:တ္ၚဲတၟေင် တ္ၚဲပရဲဂမၠိုင်
ဇြဲ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ဇိုင်ကျာ်
ဘာဇြဲ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်ဇိုင်ကျာ် ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တနန္ဒာစရိယ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၆၊ ဝှ် ၅၆။
ကျာ်တြဲသုမေဓ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
ဇြဲ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ဇိုင်ကျာ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
ကျာ်တြဲပဒုမုက္တဵု
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
ကျာ်တြဲသုဇာတ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
မရာင်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ဇိုင်ကျာ်
ဘာမရာင် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်ဇိုင်ကျာ် ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဣန္ဒာစရိယ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၁၊ ဝှ် ၄၀။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
ကျာ်တြဲပဳယဒဿဳ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
ကျာ်တြဲအတ္ထဒဿဳ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
မအရေဝ်ဝေါဟာမန်တၟိ ထေက်ကဵုဒးမာန်ပ္တိုန်သုၚ်စောဲစကာအိုတ်စိုအ်
မ္ၚဵုသီုညးဖ္အိုတ်ရအဴကောန်ဂကူမန်တအ်
တ္ၚဲဏံမိက်သ္ဂောံစမာန်ပ္တိုန်ကေတ်မအရေဝ်ဝေါဟာမန်ပိုဲတၟိတၟိထေက်ကဵုဒးသုၚ်စောဲပ္ဍဲဘဝလၟေၚ်လၟေၚ်ဏံဂှ်ကီု သီုဂွံကၠုၚ်မအရေဝ်ဝေါဟာမန်ပိုဲဂွံဂၠိုၚ်တိုန်ကၠုၚ်သွက်သၟတ်အနာဂတ်တံဂွံသုၚ်စောဲအာဂှ်တုဲ ခၞံဗဒှ်ကၠုၚ်က္ဍိုပ်လိက်(မအရေဝ်ဝေါဟာမန်တၟိထေက်ကဵုဒးမာန်ပ္တိုန်သုၚ်စောဲစကာအိုတ်စိုအ်)ဏံကီုရအဴ ။
အမရေဝ်ဝေါဟာမန်ပိုဲလေဝ် သုၚ်စောဲစကာကၠုၚ်ဒၟံၚ်ဂၠိုၚ်ကဵုသၞာံရိုဟ်လၟိဟ်ဟွံမာန်ကီုလေဝ် တ္ၚဲဏံဒှ်ကၠုၚ်အခေတ်မွဲတုဲ ၜိုတ်ဆမအရေဝ်ဝေါဟာမန်ပိုဲနွံဒၟံၚ်တုဲတုဲကၠုၚ်တံဂှ်သုၚ်စောဲဟွံရုံဂပ်ပ္ဍဲဘဝလၟေၚ်လၟေၚ်တ္ၚဲဏံအိုတ်တုဲ တ္ၚဲဏံလေဝ်ပိုဲတံဇၟာပ်ညးအဲထေက်ကဵုဒးမာန်ချူကၠာဲသိုၚ်ပ္တိုန်ကေတ်မအရေဝ်ဝေါဟာနူကဵုဘာသာညးသ္အာၚ်တုဲ ဗီုပိုဲကောန်ဂကူတံကၠိုဟ်စိုတ်ပ္ဍဲကဵုမအရေဝ်ဝေါဟာညးတၞဟ်တံဂှ် ညံၚ်သ္ဂောံဒှ်မအရေဝ်ဝေါဟာမန်ပိုဲတၟိအပိုၚ်ဒြပ်မန်ပိုဲဇေတ်ဇေတ်ညံၚ်သ္ဂောံဂတာပ်ကဵုအခိၚ်အခေတ်ကာလဒေသအိုတ်တုဲ ညးတၠပညာအ္စာစောန်စောန်တံဂှ်ကီု သီုကဵုခမဳသၚ်ခရှ်တံလေဝ်ဇၟာပ်ညးအဲတာလျိုၚ်အခေါၚ်မာန်ပ္တိုန်မအရေဝ်ဝေါဟာမန်ပိုဲတၟိတၟိဂွံအိုတ်တုဲ ညံၚ်ဟွံဒးသုၚ်စောဲမအရေဝ်ဝေါဟာညးသ္အာၚ်တုဲ ဗီုပိုဲတံကၠိုဟ်စိုတ်ပ္ဍဲကဵုမအရေဝ်ဝေါဟာညးတၞဟ်တံဂှ် ပ္ဍဲကဵုမအရေဝ်ဝေါဟာဘာသာမန်ပိုဲလေဝ်ဒးနွံကီုတုဲ တ္ၚဲဏံစိုပ်ကၠုၚ်အခိၚ်ယျတှ်ေ ပိုဲကောန်ဂကူတံသီုဖအိုတ်လေဝ်မၚ်မံၚ်အတိုၚ်ဏံလအ်အာဖျးအာတုဲ ဇၟာပ်ညးအဲလုပ်ကေတ်တာလျိုၚ်ချူကၠာဲမာန်ပ္တိုန်မအရေဝ်ဝေါဟာမန်ပိုဲတၟိတၟိညံၚ်သ္ဂောံဂတာပ်အခေတ်အိုတ်စိုအ် ။
ပ္ဍဲကဵုတ္ၚဲဏံအခေတ်ပါ်ပရအ်ဗဟုသုတလ္တူလပှ်ကျာအာကၠုၚ်ဆဵုစိုပ်မာန်ညးသ္ကံကော်စ(Social Media)ဏံတုဲ မအရေဝ်ဝေါဟာပ္ဍဲကဵုဂကူညးသ္အာၚ်ဗီုပိုဲကောန်ဂကူတံကၠိုဟ်စိုတ်တုဲ ညံၚ်သ္ဂောံဒှ်တိုန်မရေဝ်ဝေါဟာမန်ပိုဲဇေတ်ဇေတ်အပိုၚ်မွဲကီုတုဲ ဣဏံရပိုဲတံဒးဓမံက်ပတိုန်မအရေဝ်တၟိတၟိတုဲ ညံၚ်ဟွံဒးသုၚ်စောဲစကာမအရေဝ်ညးတၞဟ်ဂၠိုၚ်ဂၠိုၚ်တုဲ ဗွဲမဂၠိုၚ်ညံၚ်သ္ဂောံကော်ဟီုလဴဘာသာမန်ပိုဲကၠးကၠးသောၚ်သောၚ်ကၠိုဟ်စိုတ်လောဲအိုတ်တုဲ ပိုဲတံထေက်ကဵုဒးဓမံက်မအရေဝ်ဝေါဟာမန်ပိုဲကီုအိုတ်ညိ၊ သာ်ဂှ်ဟွံသေၚ်တှ်ေ အခေတ်တ္ၚဲဏံလေဝ် မန်ပိုဲနွံအာစိုပ်ပေၚ်ပြးဍုၚ်ဇဳၜဳကၠောံဇၟာပ်ဋ္ဌာန်ဒေသအိုတ်တုဲ အကြာဏံဟေၚ်မအရေဝ်နူကဵုဂကူညးတၞဟ်တၟေၚ်တၟေၚ်ညံၚ်သ္ဂောံဒှ်အာမအရေဝ်ဝေါဟာမန်ပိုဲတၟိခိုဟ်မွဲကီုတုဲ ပိုဲတံဒးကၠာဲသုၚ်စောဲစကာအိုတ်ညိ၊ ဗွဲကိုပ်ကၠာဂှ်တှ်ေ ၜိုန်ရဟီုဂးဟွံဒးစကတောဝ်ကီုလေဝ် ဟိုတ်နူအကေၚ်မိၚ်လဝ်အောန်ပ္ဍဲမအရေဝ်မန်ပိုဲတုဲ တၟိတၟိဏံတှ်ေကလၚ်စဝါတ်မံၚ်ကီုရ၊ ယဝ်ပိုဲစကာအာလအ်လဏောၚ်တှ်ေ ဒှ်ကၠုၚ်မအရေဝ်စပုၚ်သုၚ်ဍာ်ဏံကီုရ၊ ယဝ်ပိုဲဟွံကၠာဲထောံမအရေဝ်မန်ပိုဲမ္ဂးတှ်ေ ပိုဲကောန်ဂကူတံလေဝ် ဒးသုၚ်စောဲစကာဒၟံၚ်မအရေဝ်ဝေါဟာညးတၞဟ်ဂၠိုၚ်ပ္ဍဲအရာပေါဲသဳကၠဳပေါဲတက်ကျာပါ်ပရအ်ဗဟုသုတနကဵုဘာသာမန်တံဂှ်လေဝ် ပိုဲတံဒးဟီုဗြံက်ဏာသီုအရေဝ်ဗၟာသီုအရေဝ်သေံသီုအရေဝ်အေၚ်္ဂလိခ်တုဲမှဂွံဆက်ဟီုလဴဘာသာမန်ရ၊ လဆောဝ်တှ်ေ ပ္ဍဲအရေဝ်ညးတၞဟ်ဇကုဟီုဂွံကီုလေဝ် ယဝ်ဒးဟီုလဴပသောၚ်ကဵုမအရေဝ်မန်ဗက်ဂှ်ဒှ်ကၠုၚ်တၚ်ဝါတ်ဂါတ်ရ၊ လဆောဝ်တှ်ေဒုၚ်စမအရေဝ်ဂကူညးတၞဟ်တံလေဝ်နွံတဴဗဝ်သအဝ်ပ္ဍဲပေါဲသဳကၠဳနာနာကောန်ဂကူမန်ပိုဲတံရ။
ပလိုတ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ဇိုင်ကျာ်
ဘာပလိုတ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်ဇိုင်ကျာ် ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
မအရေဝ်ဝေါဟာမန်တၟိ ထေက်ကဵုဒးမာန်ပ္တိုန်သုၚ်စောဲစကာအိုတ်စိုအ်
မအရေဝ်ဝေါဟာမန်ပိုဲၜိုတ်ညးတၠပညာတံချူစွံလဝ်နွံကီုလေဝ်စဵုကဵုလၟုဟ်ညးလ္ၚဵုတံဟွံသုၚ်စောဲအိုတ်တုဲ ဗက်အၚာပ်စိုတ်ပူဂဵုဇကုဗီုခံၚ်ဂှ်သုၚ်စောဲဟီုဂးဒၟံၚ်စဵုကဵုတ္ၚဲဏံဏီရ၊ ကဏ္ဍဏံလေဝ်ဇၟာပ်ညးအဲတာလျိုၚ်နွံဒၟံၚ်တုပ်တုပ်ဖ္အိုတ်တုဲ ညံၚ်ဂွံဒှ်မအရေဝ်ဝေါဟာမန်ပိုဲလတ်လတ်ကၠးကၠးဓဝ်ဓဝ်တပ်တပ်သောၚ်သောၚ်ဂှ်ဒးသုၚ်အာမာန်တှ်ေ မအရေဝ်မန်ပိုဲလေဝ်ပဵုမံက်ဂၠိုၚ်တိုန်တုဲ အရာကၠိုဟ်စိုတ်နဲကဲဂတာပ်အခေတ်လေဝ်တုပ်ကၠုၚ်ကဵုဂကူဍုၚ်တောတက်တံကီုရ၊ မအရေဝ်ဝေါဟာတၟိတၟိဗီုပိုဲကောန်ဂကူတံကၠိုဟ်စိုတ်ဂှ်ပ္ဍဲကဵုမလိက်မန်ပိုဲဟွံမွယ်ဟွံသေၚ်ပုဟ်တုဲ ဟိုတ်နူကဵုပိုဲကောန်ဂကူတံဟွံဟီုနကဵုမအရေဝ်ဝေါဟာမန်ဇကုဂှ်ကီု မအရေဝ်ဝေါဟာမန်ပိုဲတံဂှ်လေဝ်ဟွံကေၚ်မိၚ်နွံအောန်မံၚ်တုဲ ယဝ်ဟီုဏာပေၚ်ပြးလေဝ်ရိုၚ်ဇိုၚ်ထေၚ်ခယျစအိုတ်တုဲ ဟွံဆက်လ္ၚတ်ဂၠာဲနကဵုမအရေဝ်ဝေါဟာဇကုအိုတ်တုဲ သုၚ်စောဲထောံမအရေဝ်ဝေါဟာညးတၞဟ်တံလေဝ်တီကၠိုဟ်မံၚ်သီုညးၜါလပါ်ရတှ်ေဒုၚ်စရ၊ ဟိုတ်သာ်ဏံဟေၚ်ရမအရေဝ်ဝေါဟာမန်ပိုဲတၟိတၟိမံက်ကၠတ်ပါ်တိတ်ကၠုၚ်နွံအောန်ဒၟံၚ်တုဲ ဗွဲမဂၠိုၚ်ဟေၚ် ပ္ဍဲကဵုဂကောံဍောတ်လဒေါဝ်စဵုကဵုစိုပ်ကဆံၚ်သၠုၚ်တၠပညာတံလေဝ်ဒးသုၚ်စောဲဒၟံၚ်မအရေဝ်ဝေါဟာညးသ္အာၚ်ဗြံက်နှဴအာကဵုမအရေဝ်မန်ပိုဲတံကီုအိုတ်ရ။
ပလိုတ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ဇိုင်ကျာ်
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တစန္ဒာဝရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၉၊ ဝှ် ၄၉။
မအရေဝ်ဝေါဟာမန်တၟိ ထေက်ကဵုဒးမာန်ပ္တိုန်သုၚ်စောဲစကာအိုတ်စိုအ်
ပြသၞာမအရေဝ်မန်ပိုဲဒးမံၚ်လက္ကရဴနူမအရေဝ်ညးသ္အာၚ်တံဂှ် မူတမ်ဍေံဂှ်တှ်ေကၠုၚ်နူမၞိဟ်ဂွံမာန်ကၠာဲချူပ္တိုန်ကေတ်မအရေဝ်တၟိတၟိစၞးပိုဲဒးဟီုမအရေဝ်ညးသ္အာၚ်ဂှ်ရဟွံမွယ်ဟွံမံက်ကၠတ်ပါ်တိတ်ကၠုၚ်တုဲ စဵုကဵုတ္ၚဲဏံလေဝ် ၜိုန်ရဘာတုဲလဝ်နူဍုၚ်မ္ၚးတေံကီုလေဝ် ပ္ဍဲအရာသဳကၠဳတက်ကျာကဵုဗဟုသုတတံဂှ် ဒၞာဲဒးဟီုမအရေဝ်မန်ပိုဲကၠးကၠးဂှ်တှ်ေဒးဟီုထောံမအရေဝ်ညးတၞဟ်တုဲမှမအရေဝ်မန်ပိုဲဆက်ဟီုဗွဲလက္ကရဴရ၊ လဆောဝ်တှ်ေ မအရေဝ်မန်ကၠာဲဟွံဂတာပ်တုဲဒုၚ်စမအရေဝ်ညးသ္အာၚ်တံဂှ်ရ၊ မအရေဝ်ညးသ္အာၚ်ဂှ်ဟီုဒှ်ဂုဏ်ဖဵုဟွံသေၚ်ပုဟ်၊ ယဝ်ရပိုဲတံဟီုဂွံမအရေဝ်ဝေါဟာမန်ပိုဲတှ်ေ ညးကဆံၚ်သၟဝ်သၟဝ်တံဂှ်လေဝ်ကၠိုဟ်စိုတ်လောဲကီုတုဲ သီုကဵုမအရေဝ်ဝေါဟာမန်ပိုဲဂွံကၠတ်ပါ်တိတ်မံက်ကၠုၚ်မာန်သွက်သၟတ်အနာဂတ်တံဂွံသုၚ်စောဲဆက်အာအာယုက်တၞုၚ်တၞးမအရေဝ်ဝေါဟာမန်ပိုဲမာန်ကီုရ။
ပလိုတ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ဇိုင်ကျာ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
မအရေဝ်ဝေါဟာမန်တၟိ ထေက်ကဵုဒးမာန်ပ္တိုန်သုၚ်စောဲစကာအိုတ်စိုအ်
အခေတ်လၟုဟ်လေဝ် လ္တူလပှ်ကျာဂှ်ဒှ်ဋ္ဌာန်ပါ်ပရအ်ဗဟုသုတခိုဟ်မွဲဒၞာဲတုဲ ညးမွဲကဵုညးမွဲ ဂကောံမွဲကဵုမွဲလေဝ် လုက်စုတ်ဆက်စဠောံညးသ္ကံပြဟ်ပြေဟ်လောဲသွာညးသ္ကံအိုတ်တုဲ မအရေဝ်မန်ပိုဲတၟိတၟိယဝ်မံက်ကၠုၚ်တုဲစသုၚ်စောဲစကာကၠုၚ်အိုတ်တှ်ေ ဒှ်အခေါၚ်မအရေဝ်ဝေါဟာမန်ပိုဲဂွံစိုပ်အာပြဟ်ပြဟ်မာန်ဇၟာပ်ဒၞာဲဆီမန်ပိုဲနွံပေၚ်ပြးဇၟာပ်ဍုၚ်တံဂှ်မာန်လောဲလောဲသွာသွာရ၊ သာ်ဏံဟွံသေၚ်မ္ဂးတှ်ေ ပိုဲတံဒးဟီုမအရေဝ်ညးတၞဟ်တုဲမှဂွံဆက်ဟီုမအရေဝ်မန်ပိုဲတွဵုရတုဲ မအရေဝ်မန်ပိုဲတၟိတၟိဟွံမံက်ကၠတ်ပါ်တိတ်ကၠုၚ်တုဲ အာဂတနူဏံဟေၚ် ပိုဲတံဒးသုၚ်မအရေဝ်ညးတၞဟ်ဂၠိုၚ်ကၠုၚ်လၟိုန်ရ၊ ဥပမာတုန်−ပ္ဍဲကောံဓရီုဍုၚ်မန်ပိုဲတေံလေဝ် ညးကဆံၚ်သၠုၚ်သၠုၚ်တံကဵုဗဟုသုတပ္ဍဲညးဍုၚ်ကွာန်တံဂှ်တှ်ေ မအရေဝ်ဗၟာဒးပါမံၚ်တွဵုတွဵုဂှ်ဂွံဆဵုကေတ်ရ၊ အမရေဝ်ဗၟာပိုဲဒးဟီုဂှ်လေဝ် ယဝ်ပိုဲကၠာဲသ္ပမအရေဝ်မန်ပိုဲတှ်ေကလၚ်စခိုဟ်ကွေံကွေံရ၊ အမရေဝ်ညးတၞဟ်ၜိုန်ရဒးဟီုကီုလေဝ် ညံၚ်သ္ဂောံနွံပါအောန်ရှ်စှ်ဟိုတ်ဖဵုဍေံတုဲဟီုပသောၚ်လဴဏာတှ်ေဒှ်ဖဵုခိုဟ်သွက်ညးကလၚ်တံရ၊ တုဲတှ်ေဗဵုစခိုဟ်ကွေံနူလညာတ်ညးကလၚ်တံပ္ဍဲကဵုညးမဟီုတံဂှ်တှ်ေ ဟွံထ္ၜးရုပ်ရဴအဲစောန်ရအဲကၠိုဟ်တီအိုတ်ရသာ်ဏံဗွဲတုန်။
ကျာ်တြဲဓမ္မဒဿ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
မအရေဝ်ဝေါဟာမန်တၟိ ထေက်ကဵုဒးမာန်ပ္တိုန်သုၚ်စောဲစကာအိုတ်စိုအ်
ဥမမာတုန်ဒးဆဵုဒးမိၚ်ဒၟံၚ်တွဵုဟီုဂှ်တှ်ေ −−−အာပေါဲ(ကောံဓရီု)ဟီုဂးအောန်တုဲ ဟီုတဴအာ(အစီးဝေး)၊ သွဍာတ်သွဇြောတ်ဟွံဟီု ဟီုတဴသွ(ဟင်းချို)၊ ဗံၚ်ကလောံဟွံဟီုတုဲ ဟီုတဴ(ဆပ်ပြာ)၊  တၟံကလောံဟွံဟီု ဟီုတဴ(ရေခဲ) ၊  နုၚ်ထုၚ်ဟွံဟီု ဟီုတဴ(ရေပုံး) ၊ သာ်ဏံဗွဲတုန်၊  မအရေဝ်တံဏံဂှ်ဒှ်မအရေဝ်တၟိဟွံသေၚ်တုဲ အရေဝ်မန်ပိုဲလေဝ်နွံမံၚ်တုဲတုဲရ၊ လၟုဟ်တှ်ေဂတာပ်ကၠုၚ်အခေတ်မွဲတုဲ မအရေဝ်နွံကဵုအဓိပ္ပါဲဟိုတ်ဖဵုခိုဟ်ခိုဟ်ဆေၚ်စပ်ကဵုသွက်ဘဝကီု သွက်ဂကောံအိန်ထံၚ်ကီု သွက်နဲကဲဗဂဵုလဟဵုသွာၚ်နာနာတံဂှ်ကီု သွက်ပညာစိုတ်ကီု သွက်ဂဥုဲဒြဟတ်စိုတ်တံကီုဂှ် အကေၚ်ပိုဲမိၚ်လဝ်နွံအောန်ပ္ဍဲမအရေဝ်မန်ပိုဲတံတုဲ ဆဂး ယဝ်ပိုဲတံဟီုအရေဝ်ညးတၞဟ်ဗှ်လိက်ဘာသာညးတၞဟ်တုဲတှ်ေပိုဲကၠိုဟ်မံၚ်ရပ္ဍဲစိုတ်တေံ ဆဂး ပိုဲဂွံကလေၚ်ဟီုပ္တိတ်နကဵုမအရေဝ်မန်ပိုဲဇေတ်ဇေတ်ကၠးကၠးဂှ်နွံအောန်မံၚ်တုဲ ဣဏံဟေၚ်ရပိုဲကောန်ဂကူသီုညးဖ္အိုတ်လေဝ် တ္ၚဲဏံဒှ်တာလျိုၚ်ဇၟာပ်ညးအဲသီုဖ္အိုတ်တုဲ ဗီုပိုဲကၠိုဟ်စိုတ်ဗီုအရေဝ်ညးသ္အာၚ်ဂှ် ပိုဲလေဝ်ညံၚ်ဂွံဟီုကေတ်နကဵုမအရဝ်ဝေါဟာမန်ပိုဲအပိုၚ်ဂှ်လေဝ်တာလျိုၚ်နွံဒၟံၚ်သီုညးဖ္အိုတ်ကီုရအဴ ။
နိဿဲ−ကၠုၚ်နူပရေၚ်ဆဵုဂဗလၟေၚ်လၟေၚ်တ္ၚဲ ။
ဒေါဝ်ကွာန်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ဇိုင်ကျာ်
ဘာဒေါဝ်ကွာန် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်ဇိုင်ကျာ် ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တနန္ဒမာလာ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၂၊ ဝှ် ၃၂။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
သဒ္ဓမ္မပါလ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ဇိုင်ကျာ်
ဘာသဒ္ဓမ္မပါလ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်ဇိုင်ကျာ် ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝါရိန္ဒ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၁၊ ဝှ် ၄၆။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
ပါန်တေ
ပါန်တေ (ကြုက် 潘泰人, Panthays,ပန်းသေး) ဂှ် ဒှ်ဂကူကြုက်မူသလေန် မနွံ ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ မပြံင်လုပ်ကၠုင် ဍုင်ဗၟာ နူကဵု ရးယူနာန်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ခေတ်ကုမ်ဗံင် လက်ထက်သၟိင်ဗၟာမေန်တောမ်ဂှ် ဂကူကြုက်ပါန်တေတအ် လုပ်စိုပ် ပဒတဴ ပ္ဍဲဗွိုင်နန်အင်ဝ ကရောမ်မွဲစွံ ကုဂကူကြုက် ညးမရှ်ေသှ်ေ သာသၞာအေန်သလာမ် ဟွံသေင်တအ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်မ္ဂး ဂကူပါန်တေ နွံကဵု ပလဳဇကုကဵုဇကု ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင်၊ တံင်ဂျဳ၊ လာရှဵု၊ တယာန်၊ ကျာင်တုမ်၊ ပြဳအူလွန်၊ မြေတ်ကျဳနာ၊ မဝ်ကုတ် ကေုာံ မူသေဝ် တအ်ရ။ ခၞံကြုက် မဍုန်ကဵု ဍာ်တှ်သတ်ဗြဴ ကဵု ဖျုန်စာင် မကော်ဂး ပါန်တေခဴသောယ် (ပန်းတေးခေါက်ဆွဲ) ဂှ် ဒှ်စၞ ဂကူပါန်တေဝွံတုဲ ဒှ်စၞ မၞိဟ်မတီဂၠိုင်မွဲရ။
နိရုတ်
ယၟုမ္ဂး ပါန်တေ ဂှ် ဒှ်ယၟု ဗွဲတၟေင် ဂကူဗၟာတအ် မကော်စ ဂကူကြုက်မူသလေန် မဒှ်ဂကူ ကြုက်ဟိုယ် (Hui 回族)။ ဂကူကြုက်ဟိုယ်ဂှ် ဒှ်ဂကူမပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ရးယူနာန် ကၟိန်ဍုင်ကြုက်ရ။ ယၟု ပါန်တေ နကဵု ဘာသာဗၟာဂှ် ကၠုင် နူအရေဝ် သေံဇၞော် ပင်ရှေ Pang hse ဒှ်မာန်ရောင် ပတှ်ေကေတ်ရ။ ဆဂး ယၟုဏအ်ဂှ် ဆဂကူကြုက်မူသလေန် မနွံ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာဟေင် မတီတုဲ ဂကူကြုက်ဟိုယ် ပ္ဍဲရးယူနာန်ဂှ် ဟွံတီ ယၟုဏအ်ရ။ ဂကူကြုက်မူသလေန် မနွံ ပ္ဍဲရးယူနာန်တအ်ဂှ် ညးတအ် ကော်စ ဇကုညးတအ် ဂကူဟိုယ် Hui (回族) ရ။ လညာတ်လ္ၚဵုဂှ်ဟီု ယၟုမ္ဂး ပါန်တေ ဂှ် ကၠုင် နူ ပသဳ မဒှ်ယၟု ဂကူဖာသဳ (ဂကူအဳရာန်)၊ ဗၟာတအ်ဂှ် ကော်စ မူသလေန် ပသဳတုဲ ဂကူကြုက်မူသလေန်ဂှ်လေဝ် ကော်စ ပသဳ၊ ဗွဲကြဴ ဒှ်အာ ပါန်တေ မြဴသာ်ဝွံလေဝ် ဂးနွံကီုရ။ ဆဂး လညာတ်ၜါဝွံ အရာလဵုမဒးဂၠိုင်ဂှ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဟွံမာန်ရ။
ဝင်
ပ္ဍဲခေတ်ကုမ်ဗံင် လပါ်ကၞောတ် ပ္ဍဲလက်ထက် တၠညးမင်တုမ်ဂှ် ဂကူပါန်တေတအ် ပဒတဴကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ဗွိုင်နန်မာန္တလေ (အင်ဝ)။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ် ဂကူပါန်တေဂှ် နွံညိညရတုဲ ပဒတဴဒၟံင် ကရောမ်မွဲစွံ ကုဂကူကြုက်တၞဟ် မကော်ဂး အရာပ်တာန်ကြုက် ကီုရ။ ဂကူပါန်တေတအ်ဂှ် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဒှ်ညးဗၞိက် တၟအ်မံသ (တၟအ်သ္ၚေက်) (ကျောက်စိန်) ကေုာံ ယာတ်သုတ်ဂမၠိုင်ရ။ ဗွဲကြဴ တၠညးမင်တုမ် ဖျေဟ်ကဵု ဒၞာဲတၞဟ်ခြာတုဲ ဒှ်ကၠုင် အရာပ်ပါန်တေ ပ္ဍဲကဵု မာန္တလေ၊ အခိင်လၟုဟ် နွံ ပ္ဍဲသၟဝ်ကျာ ဂၠံင် ၃၅ ကဵု သၠုင်ကျာ ဂၠံင် ၃၆၊ ဗၟံက် ဂၠံင် ၇၉၊ ပလိုတ် ဂၠံင် ၈၀ ဂှ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ နကဵု တၠညးမင်တုမ် သီုကဵုအခေါင် ကုညးတအ် သြိုင်ပလဳညးတအ်ကီုရ။
ကျာ်ဒတူ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ဇိုင်ကျာ်
ဘာကျာ်ဒတူ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်ဇိုင်ကျာ် ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပညိန္ဒ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၂၊ ဝှ် ၂၇။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
ကျာ်တြဲတိဿ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
ကျာ်တြဲဝိပဿဳ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
ကျာ်တြဲဖဿ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
တသိုက်သုခ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ခလာတ်
ဘာတသိုက်သုခ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ခလာတ် ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တမိတ္တသမ္ပန္န သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၁၊ ဝှ် ၃၇။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
ကျာ်တြဲသိခိ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
ဗၟံက်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ခလာတ်
ဘာဗၟံက် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ခလာတ် ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပဏ္ဍိတ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၁၊ ဝှ် ၂၆။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
ဟီုဂလာန်တၚ်ဂုဏ်ညိ
တၚ်ရန်တၟံ ဂွံချပ်ချူတိုန်လိက်လညာတ်ဏအ် မွဲပိုဒ်ကီု ဂွံပတိုန်ထ္ၜးသီကၠဳကဵု ညးဗှ်လိက်တအ် လိက်ဏအ်ကီုဂှ် နကဵုပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ်အဲ ညးချူလိက် ဆဵုဂဗကၠုၚ်ကဵု ပ္ဍဲပရေၚ်စွံသတိ လ္ၚတ်ကေတ်ကၠုၚ်မံၚ်တအ်တုဲ ချူပတိုန်ထ္ၜးကဵု ညးဗှ်လိက်တအ်ရ။
ပ္ဍဲပွဳပွိုၚ် ညးဗှ်လိက်တအ်ကီု ပ္ဍဲကောန်ဂကူညးဗှ်လိက်တအ်ကီုဂှ် ဂလာန်"တၚ်ဂုဏ်ရ" မွဲပါၚ် ဂွံဟီုကဵုညးသ္ကအ်ဂှ် အောန်ကွေံကွေံကီုရ။ သ္ပဟိုတ်ကဵု ဂလာန်မ္ၚဵုမွဲပါၚ်တုဲ ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ်ပိုယ်ကီု ပရေၚ်ဆက်ဆောံကဆံၚ်ကောန်ဂကူပိုယ်ကီု ပရေၚ်ကဆံၚ်မံၚ်စံၚ်မၞိဟ်တအ်ဂှ် ၜတ်ကၞာတ်ကေတ်ဂွံကီုရ။
သ္ပဟိုတ်ကဵု ဂလာန်မ္ၚဵုဏအ်မွဲပါၚ်တုဲ ပရေၚ်ကမၠောန် ပရေၚ်ဆက်ဆောံ ညးသွံဖျာကဵု ညးရာန်ဖျာ၊ ပရေၚ်ကမၠောန် ဂကောံဗီုလဵုပြေပြံၚ်အာ တအ်လေဝ် နွံဗွဲမဂၠိုၚ်ကီုရ။ ဗွဲမယုတ်သဝ်အိုတ် ကဆံၚ်မံၚ်စံၚ်မၞိဟ် ကဆံၚ်ကောန်ဂကူဇကု ၜိုတ်လဵုသၠုၚ်တိုန် အာပ္ဍဲခေတ်သ္ၚိကၟိန် ဂၠးတိဏအ်ဂှ် ညးဗှ်လိက်တအ် ချပ်ကေတ်မာန်အိုတ်ရောၚ် စၟဳကေတ်တုဲ သဳကၠဳချပ်ပတိုန်ထ္ၜးလဝ်ရောၚ်။
ပ္ဍဲခေတ်ဂၠးတိကွာန်ဏအ် ကၟိုန်ဍုၚ်မွဲကဵုမွဲ အာကၠုၚ်ကၠောံက္ဍအာ ညံၚ်ကဵုကွာန်မွဲ ဒှ်ကၠုၚ်အိုတ်ရ။ တုဲပၠန် ကၟိုန်ဍုၚ်တဴတက်မံၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ်တအ်လေဝ် ကၟိန်ဍုၚ်ညးတအ်ကဵုညးတအ် ဒုၚ်သဇိုၚ်ကဵုဒေသတုဲ ညံၚ်ဂွံဒှ်အာ ဗီုကဵုဍုၚ်ဓဝ်ဂှ်လေဝ် ပံၚ်ပကောံတုဲ မံၚ်ကၠုၚ်အိုတ်ကီုရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရတုဲ ယေန်သၞာၚ်ကၟိုန်ဍုၚ်မွဲကဵု ကၟိုန်ဍုၚ်မွဲ၊ ယေန်သၞာၚ်ဒေသဗၟံက်ကဵု ဒေသပလိုတ်တအ် ဂွံအခေါၚ်ကတ်လ္ၚတ်လှာဲဂတး ၜတ်ကၞာတ်ကေတ်ဂှ် ဒှ်ကၠုၚ်မံၚ်သောဲသောဲရ။
ပ္ဍဲကဵုခေတ် ဂလိုဘယ်လိုက်ဇြေယှေန်ဏအ် ပရေၚ်ဆက်စၠောံပိုယ်မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဂၠိုၚ်တိုန်ကၠုၚ်နူကဵု ခေတ်တုဲတုဲကၠုၚ်တေံမၞုံဗွဲမဂၠိုၚ်ဂှ် ညးညးအဲအဲ ဂွံဆဵုကၠုၚ်ရ။ တုဲ ကၟိုန်ဍုၚ်မွဲကဵုမွဲ ပံက်ကၠုၚ် ဝါဒပံက်တြၚ် ပရေၚ်အာကၠုၚ်တရဴကီု ကၟိုန်ဍုၚ်မွဲကဵုမွဲ သွက်ဂွံထ္ၜကေတ်ယေန်သၞာၚ်ဂကူဇကု ဂကောံမၞိဟ်ဇကု ကၟိုန်ဍုၚ်ဇကုကီုတုဲ ဘိက်ကၠုၚ်ကၟုဲ ဍုၚ်နာနာတအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵုပရေၚ်ဘိက်ကၟုဲဒုၚ်တၠုၚ်ဂကောံမှာဇန် ကၟိုန်ဍုၚ်သ္အာၚ် ညးမွဲကေုာံညးမွဲတအ်ဂှ် ယေန်သၞာၚ်ညးမွဲကဵုညးမွဲတအ်လေဝ် ဒးဆက်ဆောံကၠုၚ်မံၚ်ရ။
ပ္ဍဲကဵုဂကောံပိုယ်မၞိဟ်တအ်လေဝ် ယေန်သၞာၚ်ညးကဵုညးဂှ် ဒုၚ်သဇိုၚ်ကဵုဌာန်ညး ဒေသညး ဓရ်ပတှ်ေညးတအ်တုဲ စၟတ်ကၠုၚ်သ္ပကၠုၚ်တၠမူ အခိုက်ကၞာယေန်သၞာၚ် ညးကဵုညး နွံကၠုၚ်အိုတ်ကီုရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲကဵုခေတ် ဂၠးတိသ္ၚိကၟိန်ဏအ် ညးမွဲကဵုညးမွဲ ဂွံဆက်ဆောံ ဂွံဍိုက်ကေဝ်ဂှ် ယေန်သၞာၚ်ဒုတိယဟီုဟီု ယေန်သၞာၚ်ဂၠးတိဟီုဟီု ယေန်သၞာၚ်ခေတ်ဂလိုဘယ်လိုက်ဟီုဟီု မံက်ဂတဝ်ကၠုၚ် နကဵုအကာဲအရာနွံပၟိက်ရ။
ဟိုတ်ဂှ်ရ သၟတ်ကၟိန်ဍုၚ်တအ်လေဝ် ဒး ကတ်လ္ၚတ်မံၚ် အခိုက်ကၞာဘာသာဂၠးတိ ယေန်သၞာၚ်ဂၠးတိတအ် ဗွဲမဇၞော် ကဵုဇြဟတ် ဒှ်တိုန်ကၠုၚ်ပရေၚ်ကတ်လ္ၚတ် ခေတ်တၟိမွဲရ။ အခိၚ်သၟတ်ပိုယ် လ္ၚတ်ကတ်မံၚ် ဘာသာဂၠးတိကီု ယေန်သၞာၚ်ဂၠးတိကီုဂှ် သွက်ပိုယ်ဂွံကတ်လ္ၚတ်ပရေၚ်မံၚ်စံၚ် ဂကောံမၞိဟ်ညးတအ်လေဝ် ပါကၠုၚ်မွဲပရူကီုရ။ ပရေၚ်ကဆံၚ်ယေန်သၞာၚ်မွဲဍုၚ်ကဵု မွဲဍုၚ်လေဝ် ၜတ်ကၞာတ်ပြံၚ်ကၠောံ ပတောံဗက်အာမံၚ် ဂွံဆဵုကေတ်နတဲနမတ်အိုတ်ရ။
ဥပမာ ဗွဲမပြာကတ်မွဲ သၟတ်ကၟိန်ဍုၚ်ပိုယ်တအ် လ္ၚတ်ဗဵုကေတ်ရုပ်ဒမျိုၚ်ဇမၠိၚ် (Vedio) ကီုရဳယျာ တုဲ အခိုက်ကျိုၚ်ကယျိုၚ် လစွံစိုတ် ဗီုပြၚ် ဗွိုက်လတက်တအ်လေဝ် ၜေတ်လုပ်ပ္ဍဲအခိုက်ကၞာ ယေန်သၞာၚ်ကောန်ဂကူပိုယ် ကေတ်ကၠုၚ်ဒၞဲါအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲကဵုအခိုက်အလိုက်မံၚ်စံၚ် ဂကောံမၞိဟ်မွဲမွဲ ကေတ်ကၠုၚ်ဒၞဲါပ္ဍဲကဵုအြကာယေန်သၞာၚ် ဂကူမွဲမွဲတှ်ေ ယေန်သၞာၚ်ဟွံကိတ်ညဳကဵု ကာလဒေသ အကာဲအရာအခိုက်ကၞာယေန်သၞာၚ်မိ(ဂကူ) ညးတြေံတြေံတအ်လေဝ် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ်မံၚ်ကဵုရ။
တၚ်မွဲပၠန် ဟိုတ်နူဒးဆက်ဆောံကဵုညးဂၠးတိတအ်တုဲ ယေန်သၞာၚ်ညးဂၠးတိတအ် စၟတ်ကေတ်လဝ်၊ ကၠိုဟ်ကေတ်မံၚ် ဒုၚ်လဝ်တဲတအ်ဂှ်လေဝ် စဵုကဵုတးပဲါ ဒေါံထောံဟွံဂွံ ဒးကတ်လ္ၚတ်ကၠုၚ်အိုတ်ဏီရ။ အဃောကတ်လ္ၚတ်မံၚ် ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ်ညးဂၠးတိ ဘာသာညးဂၠးတိကၠိုဟ် မွဲတမြိပ်ဓဝ်ဂှ်ဟေၚ် အခိုက်ကၞာညးဂၠးတိဂှ်လေဝ် ပါလုပ်ကေတ်ကၠုၚ်ဒၞာဲ အြကာလညာတ်သၟတ်ကောန်ဂကူမကတ်လ္ၚတ်ကေတ်မံၚ်ဂှ်အိုတ်ရ။ မွဲတမြိပ်ပၠန်ဂှ်လေဝ် ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ်ဂကူဇကု ညံၚ်ဟွံဂွံကၠေံကၠက်သှေ်ၜက်အာပ္ဍဲကဵုခေတ် တြေံတအ်ဂှ်လေဝ် ညးမစဳကၠး မၚ်မွဲမံၚ်ပ္ဍဲအခိုက်ကၞာယေန်သၞာၚ်ဂကူဇကုတအ် ထိၚ်ဒဝ်မၚ်မွဲကဵုကၠုၚ်လဝ်ဓရ်သတိ ပရေၚ်မၚ်မွဲယေန်သၞာၚ်အခိုက်ကၞာ ပ္ဍဲကောန်ဂကူညးတၞဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဇြဟတ် ပ္ဍဲကဵုခေတ်ဂၠးကွာန်တံရ။
ပွထိၚ်ဒဝ်မၚ်မွဲအာ အခိုက်အလေံ ယေန်သၞာၚ်နွံကၠုၚ်တုဲတုဲဂှ် သၟးဟွံကတုဲ ပရေၚ်ဂွံညဳသၟဟ်အာကဵုအခိုက်ကၞာ အလေံအလိုက်ဒေသ ညးဂမၠိုၚ်တ္ၚဲဏအ်ဂှ်လေဝ် ဟွံဖန်ဇန်ကေတ်မာန်မ္ဂး အလေံအခိုက်ယေန်သၞာၚ် ဂကူဇကုဂှ် သှေ်ၜက်လဇုဲလဇအာ ပ္ဍဲတိုက်ထ္ၜးလက်သဏ်ကောန်ဂကူ တအ်မာန်ရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲယေန်သၞာၚ်မိမဇကုတအ်ဂှ်လေဝ် ဒးစၟဳစၟတ်ပါ်ပဲါဂၠာဲသ္ၚဳရံၚ်ကေတ် တၚ်ဂွံဇြဟတ် တၚ်ဍိုန်လျးတအ်တုဲ ဒၞဲါလဵု တၚ်လဵုဂှ် ဒးထပ် ဒၞဲါလဵုဂှ် ဟွံကိတ်ညဳသၟဟ်အာကဵုပရေၚ်ဒဒှ် ကာလဒေသညးဂၠးတ္ၚဲဏအ်ဂှ်လေဝ် ဒးတီကေတ်ကီုရောၚ်။ ပ္ဍဲကဵုခေတ်ဂၠးတိ အဃောန်ဖန်ဗဒှ်မံၚ် ဂၠးသ္ၚိကွာန်ဂှ် ညးတၠးပညာထိၚ်ဒဝ်မၚ်မွဲ ယေန်သၞာၚ်ကောန်ဂကူတအ် ရပ်စပ်ပြုပြေၚ်ကေတ် ဂကောံမၞိဟ် ဂကောံသၟတ်ကောန်ဂကူဇကု ဟွံစဳကၠး ဟွံညဳသၟဟ်ကဵုဆန္ဒးညးဂမၠိုၚ်ပုဟ်တှ်ေ ဒးဂွိၚ်အာကဵု ပရေၚ်လစွံစိုတ် သၟတ်တ္ၚဲဏအ်ကဵု အကာဲအရာ ဒဒှ်အခိုက်အလေံယေန်သၞာၚ်ကောန်ဂကူဂှ်ရောၚ်။ သၟတ်တ္ၚဲဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံပြံၚ်ကၠောံအာယေန်သၞာၚ်ဒုတိယဂှ် အခေါၚ်အရာလေဝ်ဂၠိုၚ် ဇြဟတ်ဒရိုဟ် မပ္တံကဵုမဳဒဳယာ ပရိုၚ်လညာတ်ကသပ်နာနာတအ်လေဝ် ဂၠိုၚ်ကွေံကွေံရောၚ်ဂှ် ကဵုဂွံမံၚ်သတိညိ။
ပ္ဍဲကဵု ထိၚ်ဒဝ်ဖောအ်ဗြေဝ်ပတိုန်မံၚ် ယေန်သၞာၚ်မိဇကုတအ်ဂှ် ယေန်သၞာၚ်ဒးထိၚ်ဒဝ် ယေန်သၞာၚ် ဒဖောအ်ဗြေဝ်ပတိုန်နွံကၠုၚ်ကဵုကဏ္ဍ ၜါကဏ္ဍရောၚ်ဂှ်လေဝ် ဒးတီကေတ်ကၠးကၠးကီုရ။ ပ္ဍဲကဏ္ဍၜါဏအ် မိက်ဂွံသဳကၠဳ မိက်ဂွံကဵုချပ်ဗ္စာအရာသွက်ညးဗှ်လိက်တအ်မွဲဟီုဂှ် ကဏ္ဍယေန်သၞာၚ်ဒးဖန် ဗဒှ်ဖောအ်ဗြေဝ်ပတိုန်မွဲ သာ်ဏံနွံကၠုၚ်ပ္ဍဲဂၠံစိုတ် ညးချူလိက်ဏအ်ကီုရ။
ပ္ဍဲကဏ္ဍဖောအ်ဗြေဝ်ပတိုန်မွဲမွဲဂှ်လေဝ် ပရေၚ်ဖောအ်ဗြေဝ်ရုပ် ကေုာံ ပရေၚ်ဖောအ်ဗြေဝ်နာမ် ၜါသာ်ဏအ်ဂှ် ဆက်စပ်မံၚ်ညံၚ်ကဵု မသြန်က္ဍိုပ် (ခေါၚ်း) ပ္ကဴ (ပန်း) ပါ်ခြာဟွံဂွံကီုရ။ ပ္ဍဲကဵု ပရေၚ်ဖောအ်ဗြေဝ်ရုပ်ကဵုနာမ် ဍုၚ်ပလိုတ်ကွတ်သိပ္ပံတဴတက်ဂှ်တှ်ေ ကဵုဇြဟတ်ကဵုပရေၚ်ဖောအ်ဗြေဝ်ရုပ်တုဲ ဍုၚ်ဗၟံက် ကွတ်ဘာသာတဴတက်တအ်ဂှ် ကဵုဇြဟတ်ကဵု ပရေၚ်နာမ်လစွံစိုတ်ရ။ ပ္ဍဲကဵုစွံၚုဟ်မး ၜတ်ကၞာတ်ဂှ်လေဝ် ဟွံတုပ်သၟဟ်တုဲ ဂကောံကောန်ဂကူ ကၟိန်ဍုၚ်မွဲကီုမွဲလေဝ် ဟွံတုပ်သၟဟ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ။
အတိုၚ်ဒၠေံဗ္တောန် ဘာသာအခိုက်ကၞာပိုယ်တုဲတုဲကၠုၚ်တေံတှ်ေ "စိုတ်ဂှ်ဒှ်အရာပၠးတရဴရုပ်" သာ်ဝွံကီု ပရေၚ်ဖောအ်ဗြေဝ်ပတိုန်မွဲမွဲနွံဂှ် စွံၚုဟ်မးၜတ်ကၞာတ်ကေတ်မံၚ် ကဵုပရေၚ်စေတနာလစွံစိုတ်ဖအိုတ်ရ။ လစွံစိုတ်စေတနာမွဲခိုဟ်ရောၚ်တှ်ေ ပရေၚ်ရုပ်ပိုယ်လေဝ် ခိုဟ်ဗက်အာ အလဵုလဵုဍေံဟေၚ်ရ။ ကၟိန်ဍုၚ်ဂကောံ တန်တဴမံၚ်ပ္ဍဲဂၠးတိဗွဲမဂၠိုၚ်ဂှ် ဖောအ်ဗြေဝ်ပတိုန် အခိုက်အလေံညးတအ် ပ္ဍဲလစွံစိုတ်နာမ်သၟးရ ဗွဲမဂၠိုၚ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲသဳကၠဳပရေၚ်ဖောအ်ဗြေဝ် ပတိုန်အခိုက်အလေံ ယေန်သၞာၚ်မွဲမွဲကီုလေဝ် စွံအာရီုကဵု လစွံစိုတ်အဓိကရ ဗွဲမဂၠိုၚ်ရောၚ် ထေၚ်ကေတ်ရ။
အတိုၚ်ဂကောံကၟိန်ဍုၚ်မှာဇန်ပိုယ် စွံၚုဟ်မးဂှ်ရ ပ္ဍဲအရာပိုယ်ချပ် ပရေၚ်ဖောအ်ဗြေဝ်ပတိုန် အခိုက်ကၞာယေန်သၞာၚ် ပိုယ်မွဲမွဲတှ်ေ ပိုယ်ဒးၜတ်ကၞာတ် စွံအစာမ်ကဵု ပရေၚ်ဒၠောံဗ္တောန် အခိုက်ဘာသာပိုယ် ဗွဲကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ပရေၚ်ပိုယ်ဖန်ဒဒှ်တၟိမွဲမွဲဂှ် ညဳသၟဟ်ကဵုအခိုက်အလေံဘာသာပိုယ် ညဳသၟဟ်ဟွံညဳသၟဟ်ဂှ် ဒးဆိၚ်ဆၜတ်ကၞာတ်ကေတ်တုဲမှ ချပ်ဗဒှ်ဂွံရောၚ်။ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲချပ်ဗဒှ်ပရေၚ်သဳကၠဳမွဲမွဲဂှ် စွံအာရီုကဵု ပရေၚ်လစွံကၠာထေက်ရောၚ်။ ဟိုတ်နူညာတ် ကေတ်သာ်ဂှ်တုဲ ပရေၚ်လစွံစိုတ်ခိုဟ်မွဲလေဝ်ဒှ် ပရေၚ်ကိတ်ညဳသၟဟ်ကဵု အကာဲအရာခေတ်ကာလညးဂၠးကွာန်တအ်လေဝ်ဒှ် အရာမွဲသာ်ဂှ် မိက်ဂွံချပ်သဳကၠဳကဵုညးဗှ်လိက်တအ် ကသပ်ဒှ်ကၠုၚ်သာ်ဏအ် နွံကၠုၚ်မွဲကီုရ။
မုရောဟီုတှ်ေ "ဟီုဂလာန်တၚ်ဂုဏ်ညိ" မွဲရ။
တုပ်တဴသာ်ဂှ်ကီုရ ပ္ဍဲဆေၚ်ဖျာ မန်ကဵု ဗမာကီု ကာလပိုယ်ရာန်ကပေါတ်တုဲတှ်ေ နူကဵုတၠဖျာ ဂွံဟီု "တၚ်ဂုဏ်ရ" ဂှ်လေဝ် သွက်ညးတအ်ဒှ်တၚ်အခက်အခုဲဝါတ်ဂါတ်ကွေံကီုရ။ ဇၟာပ်ဒၞဲါ ဗွဲမဂၠိုၚ် မၞိဟ်ဒးကေတ် အရီုဗၚ်ဂှ် ဂွံဟီုကဵုမၞိဟ်ကဵုလဝ် အရီုဗၚ် "တၚ်ဂုဏ်ရ" ဂှ် ဇြိုၚ်မံၚ်စိုတ်ကွေံကွေံလေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ဂၠိုၚ်ကွေံကွေံရ။ ယဝ်ရညးဗှ်လိက်တအ် စွံသတိရောၚ်တှ်ေ ဂွံဆဵုကေတ်ဗွဲမဂၠိုၚ်ကွေံကီုရ။ ပိုယ်တအ်ဒးဟီုဏာအရေဝ် "တၚ်ဂုဏ်ရ" ကဵုညးတၞဟ်မွဲပါၚ်ဂှ် ပ္ဍဲပိုယ်မုဒှ်ကၠုၚ်ဂှ်လေဝ် ပိုယ်တအ်ဒးတီကေတ်လဝ်ကီုရောၚ်။ ဟီုဏာဂလာန်ဏအ်တုဲ ဆက်ဖဵုကြဴဍေံ ၜိုတ်လဵုကဵုကၠုၚ်ဖိုလ်လ္တူပိုယ် ခိုဟ်ဟာ ပရေံဟာဂှ်လေဝ် ပိုယ်သၟတ်တအ် ဒးတီကေတ် ဂုဏ်ဖိုလ်ဍေံကီုရောၚ်။ တုဲပၠန် ညးဒးဒုၚ်ဟီုဏာလဝ် ၜိုတ်လဵုဒးဒုၚ်စအာသိုၚ်လ္တူ ညးဟီုဂှ်လေဝ် ပိုယ်တအ်ဒးၜတ်ကၞာတ်ကေတ်လေပ်ကီု။ ညးဗှ်လိက်လေဝ် ကေၚ်ဟီုလဝ်ကဵုညးတၞဟ် ကာလနွံလေဝ် နွံ၊ ဟွံမွဲလေဝ် ဟွံမွဲ၊ ဟွံသေၚ်သာ်ဂှ်တှ်ေ ဂွံမိၚ်လေဝ် ညးတၞဟ်ဟီုကဵုဇကုနွံလေဝ် နွံရောၚ်။ ကာလမိၚ်ဂှ် ပ္ဍဲစိုတ်ဇကု ဗီုလဵုဒးဒုၚ်စသိုၚ်လ္တူညးဟီုကဵုဇကုဂှ်တှ်ေ ပါ်ပဲါကေတ်ညိ။
ပ္ဍဲကဵု ပရေၚ်မဳဒဳယာ ဂၠးတိတဴတက်မံၚ်ဗွဲမဂၠိုၚ်သာ်ဏအ်ဂှ်တှ်ေ ပိုယ်သၟတ်တအ်လေဝ် ဒးကေတ်ခန်လ္ၚတ်ပ္ဍဲမဳဒဳယာလုပ်ညိကီု။ ပ္ဍဲကဵုမဳဒဳယာဂှ် ဒှ်ဒၞဲါပိုယ်ဂွံဒးၜတ်ကၞာတ်ကေတ် ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ်ပိုယ်ကဵု ပရေၚ်အခိုက်ကၞာ ယေန်သၞာၚ်ကၟိန်ဍုၚ် ဂကောံမၞိဟ်ညးသ္အာၚ်မွဲမွဲ ခိုဟ်အိုတ်ရရောၚ်ဂှ် ညးချူလိက်ထေၚ်ကေတ်ကီုရ။တုဲပၠန် ညးဗှ်လိက်ကေၚ်တိတ်လဝ်ဍုၚ်သအာၚ်နွံတှ်ေ ပဵုတုဲကၠိုဟ်ကေတ် အခိုက်ကၞာယေန်သၞာၚ် ကောန်ဂကူကၟိန်ဍုၚ်သ္အာၚ်ရ။ ကြပ်အိုတ် ဒးထ္ၜးဥပမာမွဲဂှ် ဗမံက်ဍုၚ်ပိုယ် ဍုၚ်သေံဂှ် အရေဝ် "တၚ်ဂုဏ်ရအဴ" မွဲပါၚ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်မံၚ်လွဟ်ဍေံတအ် စန်ဒက်မွဲပါၚ်ကီုရ။ ပိုယ်ရာန်ဏာကပေါတ် မွဲမွဲသာ် ပ္ဍဲဆေၚ်ဍေံတုဲတှ်ေ "တၚ်ဂုဏ်ရ ဗွဲကြဴ ကလေၚ်ကၠုၚ်ကဵုဇြဟတ် ပၠန်ဏး " သာ်ဝွံ ဟီုကဵုမံၚ်ဇၟာပ်ဆေၚ်ရ။ တုဲပၠန်ဇကုလေပ်အာဆေၚ်ဖျာဍေံဗက် "မ္ၚဵုရ မုဒးကဵု အရီုဗၚ်ရော" ဂလာန်သာ်ဏအ်ဂှ်လေဝ် နကဵုဂလာန်စန်ဒက် ညးသွံဖျာတအ် သုၚ်စောဲကေတ်ကၠုၚ်လဝ် လအ်ကဵုဗွဝ်ကၠံသၞာံအိုတ်ရ။
ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ဍုၚ်ကြပ်ကဵုဍုၚ်သေံ ဍုၚ်ပိုယ်ဏအ်ဂှ် အခိုက်ယေန်သၞာၚ်ကဆံၚ်မွဲ ကၠောန်ကေတ်ဟွံမာန် အိုတ်ဏီဖိုဟ်ရ။ ပိုယ်သၟတ်လေဝ် ကာလရာန်ဖျာပ္ဍဲမွဲမွဲဆေၚ်ဂှ် ဂွံဒုၚ်ဟီုဂလာန် "တၚ်ဂုဏ်ရ" မွဲပါၚ်တှ်ေ ဗွဲကြဴ မိက်ဂွံကၠုၚ်ကဵုဇြဟတ်ပၠန်ရောၚ် ပ္ဍဲစိုတ်တေံဒှ်ကၠုၚ်မာန်ရ။ညးချူလိက်ထေၚ်ကေတ်ရ။ ပ္ဍဲဂကောံလေဝ် ညးသၟတ်တအ်ကၠောန်ရေၚ်တၠုၚ်ကမၠောန်မွဲမွဲ "တၚ်ဂုဏ်ရ" ရီုဗၚ်လဝ်အဲဂှ်" ယဝ်ရဟီုကဵုညးသၟတ် ကောန်ဂကောံတအ်မာန်ရောၚ်တှ်ေ ဓရ်ပတှ်ေကောန်ဂကောံသၟတ်တအ်ကဵု ညးပၠတရဴမံၚ် ဂကောံတအ်ခိုက်ကၠိုက်ဇြိုဟ်နက်ကၠုၚ်ရ။ ယဝ်ရညးဗှ်လိက်တအ် ဒှ်သၠေဟ်ပမာရောၚ်တှ်ေ သုၚ်စောဲစမ်ရံၚ် ဝေါဟာရ "တၚ်ဂုဏ်ရ" ညိ။
ညးဗှ်လိက် တအ်ဂွံဆဵုကၠုၚ်ပရေၚ်ဖိုဟ်ဟီုဂလာန် "တၚ်ဂုဏ်ရ" ဗွဲမပြဟ်ရောၚ်။ ဟီုဏာ ဂလာန် "တၚ်ဂုဏ်ရ" လ္တူညးကၠောန်ပတုဲလဝ် ဖဵုကဵုဇကုဂှ် မုရဴမွဲလေဝ် ယအ်အာပ္ဍဲဇကုဟွံသေၚ်ရ။ ပဲါနူယအ်ဂှ် ပရေၚ်ကဆံၚ် မံၚ်စံၚ်မၞိဟ်ဇကု ပရေၚ်ကဆံၚ်ဆက်ဆောံ ဇကုဂှ် ပဵုတုဲသၠုၚ်ကၠုၚ်ရောၚ်။ ဂလာန်ခိုဟ်မွဲပါၚ် ဂွံဟီုဏာကဵုညးသအာၚ်မွဲပါၚ်ဂှ် ဒှ်မံၚ်မ္ၚဵုမွဲသာ်ဏီဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်မံၚ် ပ္ဍဲကဵုမ္ၚဵု ၃၈ ပိုယ်ရောၚ်။ ဂလာန် "တၚ်ဂုဏ်ရ" ဂလာန်ခိုဟ်ဟ်ဗီုဏအ် ဇကုဇကုဟီုကဵုသကအ် ရဲ မိဿဟာဲ ကောန်ဂကောံ ညးဇၞော်စံၚ်အ္စာဇကုမာန်ရောၚ်တှ်ေ ၜိုတ်လဵု ပရေၚ်ဆက်ဆောံဇကု ဓရ်ပတှ်ေလ္တူဇကု သၠုၚ်ပဵုတိုန်ကၠုၚ်ပ္ဍဲဇကုဂှ် ဒ္ဂေတ် စမ်ရံၚ် နဇိုၚ်နတဲဇကုမှ ဖဵုဍေံဂှ် ဇကုတီကေတ်အလဵုဇကုမာန်။
ပရေၚ်ဖိုလ် ဍေံဂှ်တှ်ေ ဟွံဟီုထ္ၜးသောဲသောဲ ဂၠိၚ်သ္ၚောဲရလေဝ်၊ ညးဗှ်လိက်တအ် ချပ် တီကေတ်မံၚ်သီုဖအိုတ်ရ။ တုဲပၠန် ဖိုလ်ဍေံဂှ် စၟတ်လဝ်ကိုန်ဂစိုတ်လေဝ် ဟွံမွဲကီု၊ ညးဗှ်လိက် သုၚ်စောဲစမ်ရံၚ် နဇိုၚ်နတဲရောၚ်တှ်ေ ပဵုတုဲ တီကၠးကေတ်ဂှ်ရ ညးချူလိက်လေဝ် ဟွံပတိုန်ထ္ၜးကဵုရ။
ပ္ဍဲဖောအ်ဗြေဝ်ပတိုန် ယေန်သၞာၚ် ကဆံၚ်ကောန်ဂကူကၟိန်ဍုၚ်မွဲ ဂွံသၠုၚ်တိုန်အာ ပရေၚ်ဒးတုဲဖိုလ် ပ္ဍဲကမၠောန်ပစ္စုပ္ပန်ပိုယ်ဏအ် ကဵုပ္ဍဲပရေၚ်ပံၚ်ကၠောံ ယေန်သၞာၚ်ဂၠးတိဂှ် ဒးဒှ်ဒတုဲဖိုလ်အဓိကရောၚ်။ ပရေၚ်ယေန်သၞာၚ်မွဲမွဲလေဝ် ဒးၜတ်ကၞာတ်ကေတ်ကဵု တၚ်နၚ်တဏအ်ကီု တၚ်နၚ်ပဵုနူတဏအ်ကီုဂှ် ဒးသ္ပအစာမ်ရ။ ယဝ်ရဂလာန် "တၚ်ဂုဏ်ရ" မွဲပါၚ်ဏအ်ဒှ်မံၚ် ဒတုဲဖိုလ်ပရေၚ်ကောန်ဂကူ ပရေၚ်ဂကောံမၞိဟ် ပရေၚ်ကဆံၚ်ယေန်သၞာၚ်ပိုယ်ရောၚ်တှ်ေ ညးဗှ်လိက်တအ်လေဝ် ဆက်တုဲဆဝ်ဗ္ၚုဟ်အာသၟတ်တအ်ညိ။ တုဲပၠန် ဂလာန်တၚ်ဂုဏ်ရ" မွဲပါၚ်ဏအ်ဂှ် ညံၚ်ဂွံစပ္တံအာ နူပိုယ်ကၠာဂှ်လေဝ် ဒးပတိတ်ဇြဟတ်ကီုရ။ ဥပမာ ဗီုလဵုဂွံပတိတ်ဇြဟတ်ရောတှ်ေ ကာလပိုယ်တအ် ရာန်ကပေါတ်မွဲတုဲ တၠဖျာဂှ် ဍေံဂွံဟီုကဵုဇကု ဍေံဝိုတ်မံၚ်ရောၚ်တှ်ေ
နိဿဲ
လိက်အုပ် လညာတ်တၞောဝ်ပိုယ်။ တက်တြးပတိတ်နူ - MESO
ကောန်ၚာ် ကဵု ပရေၚ်ထတ်ယုက်
ကောန်ၚာ် ကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် (healthy children, ဒိန်နေတ် sunde børn) ဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကုလိက် ＂ကောန်ၚာ် မထတ်ယုက် - သွက်မိမ ကောန်ၚာ် အာယုက်အကြာ ၀-၂ သၞာံ＂ နူဘာသာဒိန်နေတ် (Sunde Børn - Til forældre med børn i alderen 0-2 år) မပ္တိတ်လဝ် နူဌာနပရေင်ထတ်ယုက် ဍုင်ဒိန်မက် သၞာံ ၂၀၁၈ သွက်ဂွံကဵု တၟာဲတဲ ကုဇၟာပ် ညးမဒှ်မိမ ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲဍုင်ဒိန်မက်ဂှ်တုဲ ညံင်ဂွံကိတ်ညဳ ကုအခိုက် ကေုာံ တၠုင်လအာ မိမမန်တအ်ဂှ်နာဲဗဳထဝ် မန်ဇြာ ဖန်ချူလဝ်ရ၊၊
သတ္တဟ ပထမ
အတိုင်အရေဝ်မန် မဟီု ＂မၞိဟ်တြုဟ် ဍိုက်ဖံင် မၞိဟ်ဗြဴ ၜံင်ပၟတ်＂ မဂွံအဓိပ္ပါယ် သွက်မၞိဟ်တြုဟ်မ္ဂး ကမၠောန်မဍိုက်ဖံင် မဖဳဖျေဟ် ဆု နူကဵုဒဵု အကြာကြုင် အကြာစောဝ်ဂှ် အန္တရာယ်ဇၞော်အိုတ်ရ၊၊ သွက်မၞိဟ်ဗြဴမ္ဂး ၜံင်ပၟတ်ဂှ်လေဝ် အန္တရာယ်ဇၞော်ကွေဟ်ရ၊၊ ဆဂး ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ကွတ်ပညာဂဥုဲ စိစောန်ကၠုင်တုဲ ပွမၜံင်ပၟတ် (ဝါ) သၠးဂၠံဂဝ်ဂှ် အန္တရာယ် ဟွံဇၞော် ဗီုအခိင်ကၠာတေအ်ရ၊၊ ညံင်ရဴအခိင်ကၠာတေအ် ဟိုတ်နူ ဆီကောန် ကဵု ဆီယာဲဂကူဟွံတုပ်တုဲ ယာဲဂှ် ဆီလီု မန်မကော်စ ဆီတိုန်တုဲ ဒှ်အာမၞိဟ် က္ဍဟ်ဟွံပေင်တအ်လေဝ်ဂှ် စဵုဒၞာမာန်ကၠုင်ရ၊၊ တုဲပၠန် ကၠာဟွံဂွံသၠးဂၠံဂဝ်ဂှ် ကောန်ၚာ်နွံ ပ္ဍဲဗုင်ဂှ် နွံဗီုပြင်လဵုဂှ်လေဝ် နကဵုစက်သကေန် ဂွံညာတ်ကေတ်တုဲ ၜံင် နကဵုနဲဓမ္မတာ ဂွံ ဟွံဂွံဂှ်လေဝ် တီကေတ်တုဲရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် အရာမဒးဒှ်ဓဝိင်ဇၞော်ဇၞော် ဟွံမဲကွေဟ်ဟ်ကီုလေဝ် လုကဴ ဟွံဂွံညာတ်ကေတ် ကောန်ဇကု ပ္ဍဲမ္ၚး မဂွံမိန်ယိုက် ပ္ဍဲလတူဂၠံသြိုဟ်ဇကုဏီမ္ဂး ဓဝိင်တအ်ဂှ် နွံသီုဖအိုတ်ရ၊၊
အခိင်လၟုဟ် ကောန်ၚာ်ဂှ် စိုပ်ကၠုင်မ္ၚးတုဲ ဂွံမိန်ယိုက်ကေတ် လတူဂၠံသြိုဟ်ဇကုရမ္ဂး ဓဝိင်တအ်ဂှ် အိုတ်အာတုဲ ဓဝ်မေတ္တာဇြဟာန် လတူကောန်ဂှ် ကတဵုဒှ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်တုဲ ပရေင်မဒးဒုင်စသိုင် ပ္ဍဲခန္ဓကာယဇကုဇကုဂှ် ဝိုတ်စဒၟံင်ရ၊၊ သွက်ညးလ္ၚဵုဂှ်မ္ဂး ညာတ်မုက်ကောန်ၚာ်ဗက် စိုတ်မိမဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်လဝါဲဂှ်၊ ညးလ္ၚဵုဂှ်မ္ဂး မံင်ကရောမ် ကောန်ၚာ်မွဲလစုတ်တုဲမှ စိုတ်မိမ ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ၊၊
ဟိုတ်ဂှ်ရ လဆောဝ်မ္ဂး ကြဴနူၜံင်တုဲ မိနေတ်ကၠာအိုတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး နာဍဳကၠာအိုတ်ဂှ် သွက်ကောန်ၚာ်ကီု သီုကဵု သွက်မိကောန်ၚာ်ဂှ် ဒးဒုင်စသိုင်ဝါတ်ညိဒှ်မာန်ရ၊၊ သွက်ကောန်ၚာ်ဂှ်မ္ဂး တိတ်ကၠုင် နူမ္ၚး ထိုင်ကောန်ဂှ်တုဲ ဟိုတ်မဒးယီု နကဵုနဲဗီုတၞဟ်တုဲ ယီုစဝါတ်တအ်၊ ဒးရုန်ဂစာန် ညံင်ဂွံတိတ်ကၠုင်ဂှ်တုဲ ဍောင်ၜိုတ်ဒၟံင် မြဴသာ်ဝွံ ဒှ်တမ်ရ၊၊ မိကောန်ၚာ်ဂှ်မ္ဂး ဥပမာ ဆီတိတ်ဂၠိုင် ဟိုတ်နူစာ်ထကးတုဲ ဒးဇိင်ရ၊၊ ဆဂး ဒၞာဲၜံင် ခေတ်လၟုဟ်ဂှ် ဟိုတ်နူကွတ်ဂဥုဲစိစောန်ကၠုင်တုဲ အရာတအ်ဏအ်ဂှ် ဗွဲမပြဟ် လွဳလွတ်ရနုက်ဗပေင်ကဵုမာန်ရ၊၊
လဆောဝ်မ္ဂး ကောန်ၚာ်ဂှ် ဒးစွံ ပ္ဍဲဒၞာဲကိရိယာ မသ္ၚေဝ်မၠာ်ဒှ်မာန်ရ၊၊ ယဝ်ရ ဒးစွံဗီုဏအ်မ္ဂး မိမတအ် ဒးဒုင်စသိုင်ဂၠိုင်ရ၊၊ ယဝ်ရကတဵုဒှ် ဗီုဏအ်မ္ဂး မိမ ကောန်ၚာ်ၜါဂှ် ညံင်စိုတ်ဟွံဂွံစှ်ေဂှ် ဒးရီုဗင် ထ္ၜလဘာ် ရေင်သကအ်ရ၊၊
စုက်လုက် ကၠာအိုတ်
ယဝ်ရ ပရေင်သၠးဂၠံဂဝ်ဂှ် ဒှ်အတိုင်ဓမ္မတာရမ္ဂး ကောန်ၚာ်ဂှ် တိတ်ကၠုင်ဗက်ဂှ် ဣမိဂှ် စွံစုတ် လတူသြိုဟ် မိကောန်ၚာ်ဂှ်ရ၊၊ ပွမစွံဗီုဏအ်ဂှ် တၠပညာတအ် ညာတ်ကေတ် ဒှ်အရာမခိုဟ် သွက်ကောန်ၚာ်ဂှ် နကဵု ပရေင်စိုတ်ကီု သီုကဵု ပရေင်ခန္ဓကာယရ၊၊ နကဵုပရေင်စိုတ်မ္ဂး ကောန်ၚာ်ဂှ် အခိင်ကာလ မၞုံပ္ဍဲဗုင်ဂှ် တီလဝ် မိဇကုမွဲရ၊၊ တိတ်ကၠုင် မ္ၚးဏအ်လေဝ် အရာမစုက်လုက် ဂၠးတိမ္ၚးဂှ် ဂွံစုက်လုက် မိဇကုကၠာတုဲမှ စုက်လုက်ကဵု အရာတၞဟ်မ္ဂး စိုတ်ဍေဟ် ဟွံတကိုတ်အာရ၊၊ စပ်ကဵု ခန္ဓကာယမ္ဂး စၟခိုဟ်ဟ် မၞုံပ္ဍဲစၞာံမိ သွက်ဂွံစဵုဒၞာ အရာဟွံခိုဟ်တအ်ဂှ် မွဲတဲဓဝ် စၠောအ်စုတ်ကဵု ကောန်ၚာ်ဂှ်ရ၊၊ အဃောကောန်ၚာ် မၞုံလတူသြိုဟ်မိဂှ် ဣမိဂှ် စၟဳစၟတ်ရံင် မတ်၊ မုဟ်၊ တဲ၊ ဇိုင် အရာအိုတ်သီု ဒှ်ဒၟံင်ဓမ္မတာရဟာရ၊၊ ကောန်ၚာ်ဂှ် ဂွံမွဲလစုတ် မၠာ်ဗဵု ပွဳပွူ ဗွဲတၟေင် ဗဵုမုက်မတ်မိမ ဗွဲမအမ်သဝ်ရ၊၊ ဗဗဵုမတ် ကောန်ၚာ်ဂှ် ဒှ်အရာတၟေင် သွက်မိမကောန်ၚာ်တအ်ရ၊၊ ဗဗဵုမတ်ကောန်ၚာ် မဗဵုမိမဍေဟ် ကၠာအိုတ်ဂှ် ညးမဒှ်မိမတအ် ဗွဲမဂၠိုင် မွဲအာယုက် ဝိုတ်ဟွံမာန်ရ၊၊ ကောန်ၚာ်ဂှ် ဗဵုတုဲ ဂတဇကု ဂၠာဲတှ်ရ၊၊ ဗီုဏအ်ဂှ် လ္ၚဵုပ္ဍဲမိနေတ်ညိည လ္ၚဵုမွဲၜါနာဍဳရ၊၊ ကောန်ၚာ်ဂှ် ဂွံတီကေတ် မိမဇကုတုဲ ဂွံတီ ဒၞာဲတှ် သွက်ဂွံမဴတုဲမ္ဂး ဍေဟ်ဍောင်ၜတ်တုဲ ဗၜေက်မတ်တုဲ တိက်လှိင်အာရ၊၊ တိက်လှိင်အာတုဲ ဗဗဵုမတ် ဗွဲမအမ်သဝ် နူကောန်ၚာ်ဂှ် ဂွံဆဵုပၠန်ဂှ် လဆောဝ်မ္ဂး ဒးကေတ်အခိင်တၟာလအ်ရ၊၊ အရာဗဗဵုမတ် မအမ်သဝ် နူကောန်ၚာ်ဂှ် ဒှ်အရာမဒုင်စသိုင်ခိုဟ် သွက်မိမတအ်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ အရာဂှ် မိမတအ် ဒုင်စသိုင်ဖဲဖဲညိ၊၊ အရာဂှ် ဗွဲကြဴ ကလေင်ကလိဂွံ ဟွံမာန်ရ၊၊
ပ္ဍဲကာလမၜံင်ဂှ် ယဝ်ရဝါတ်ဂါတ် ကောန်ၚာ်ဂှ် ဍောင်ၜတ် အိုတ်ဇိုင်တဲမ္ဂး ဗဗဵုမတ် ဗွဲမအမ်သဝ်ဂှ် ဟွံကတဵုဒှ် လွာဲဂှ်တုဲ ဒးကေတ်အခိင်ညိညရ၊၊ မစွံကောန် လတူသြိုဟ်မိ မစုက်လုက် စၞာံကဵုစၞာံဂှ် ကောန်ၚာ်တအ် ဒးဂၞပ်ကွေဟ်ရ၊၊ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ရမ္သာင်ဂြိုဟ်ချဳယာဲဂှ်ကီု သၟူဇကုယာဲဂှ်ကီု ကောန်ၚာ်ဂှ် တီလဝ် နူအခိင် ကာလမၞုံပ္ဍဲဗုင်တေအ်ဂှ် လၟုဟ် စိုပ်မ္ၚးဏအ်လေဝ် သၟူဂှ် ရမ္သာင်ဂှ် ဂွံကလေင်မိင် ဂွံကလေင်ဂွံဒၟံင်ပၠန်ရ၊၊ တုဲပၠန် ရမ္သာင်အရေဝ်မိမ မဓရီုကျာရေင်သကအ် ကာလမၞုံပ္ဍဲဗုင်တေအ် မဂွံမိင်ဒၟံင်ဂှ် လၟုဟ်ဂွံမိင်မ္ၚးဏအ်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ အရာဝွံ ဒှ်အရာမပကဵု ညံင်ကောန်ၚာ် ဟွံဂွံလကိုတ်၊ မဂွံဒုင်စသိုင် ၜိုဟ်သြိုဟ်ဂီုကၠီုရ၊၊
ဗမဴတှ်ကၠာအိုတ်
ကာလကောန်ၚာ်ဂှ် မၞုံဒၟံင် လတူသြိုဟ်ယာဲ ဇူဖဲ ဍောင်ပြေရမ္ဂး ဍေဟ်မဴတှ်မာန်ရမ္ဂး အလဵုအလဵုဂှ် ဍေဟ်ထ္ၜးကဵု လက်သန်ရ၊၊ ကောန်ၚာ်ဂှ် ဟာတိုန်ပါင်၊ ကလောမ်တိုန် လတာ်၊ တုဲ ဂၠာဲတိုန်တှ်ရ၊၊ ဂွံလအ်ညိမ္ဂး အလဵုဇကုကောန်ၚာ်ဂှ် ဂၠာဲဒၞာဲက္ဍိုပ်တှ်ရ ဇကုဟွံဒးရီုကဵုဍေဟ်ရ၊၊ ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး ကောန်ၚာ်ဂှ် ဍေဟ်ဂၠာဲက္ဍိုပ်တှ်တုဲ ဍေဟ်ပံက်တိုန်ပါင်ဍေဟ်တုဲ ဍေဟ်မဴကေတ်တ်ရ၊၊ ယဝ်ရကဵုအခေါင် ကုဍေဟ်တအ် ဂၠာဲကေတ်တ်တှ် ပ္ဍဲနာဍဳကၠာဂှ် ၜါပိနာဍဳမ္ဂး ဍေဟ်တအ်ဂၠာဲကေတ်တ်ဂွံတုဲ မဴတှ်လေဝ်လေပ်ပြဟ်ရ၊၊
ၜံင်တုဲဗက်ဂှ် ပ္ဍဲကဵုတှ်ဂှ် ဍာ်တှ်နွံဒၟံင်ညိညတုဲတုဲရ၊၊ ဍာ်တှ်ဂှ် ညးကော်စ ဍာ်တှ်တမ် နွံဒၟံင်ညိညရ၊ ဍာ်တှ်တမ်ဂှ် ၜိုန်ရအောန်ကီုလေဝ် နွံကဵုဓါတ်မစဵုဒၞာယဲနာနာ ကေုာံ ဓါတ်ကိစ္စဇၞော်တၞဟ် ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ မဒှ်ဓါတ် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ကဵုကောန်ၚာ်ဂှ် နူကဵုယဲနာနာသာ် တုဲပၠန် ရီုကဵုကြုတ်ကောန်ၚာ် ညံင်ဂွံကြံင်မ္ၚုဟ် ဂွံဒုင်ဒဝ်အရာတၞဟ်ရ၊၊ ဍာ်တှ်တမ်ဂှ် နွံကဵု အသာ်ဍာ်မိတ် တုဲ ခတ်ဒၟံင်ရ၊၊ ဍာ်တှ်မဆက်တိတ်ကၠုင်ဂှ် ဒှ်အာ အသာ်သၚေက်ညိညရ၊၊
ကာလကောန်ၚာ်ဂှ် မဴတှ်မ္ဂး ပကဵု ထိုင်ကောန် ပ္ဍဲဗုင်ယာဲ ညံင်ဂွံကလေင် ခညောတ်ဍောတ်စှ်ေပၠန် တုဲပၠန် ပဒေါအ်ကဵု ဆီမစှ်ေတအ်ရ၊၊ ကာလထိုင်ကောန် ခညောတ်ဍောတ်စှ်ေမ္ဂး ယာဲကောန်ၚာ် ဒုင်စသိုင် ညံင်ကဵုဗုင်ဂိကောန်ရ၊၊ ဗွဲတၟေင် ကုမၞိဟ်မကေင်ၜံင်လဝ်တအ်ဂှ် တီကေတ်လောဲသွာရ၊၊
ကာလကောန်ၚာ် ထ္ၜေတ်က္ဍိုပ်တှ်ယာဲမ္ဂး ပ္ဍဲကဵုတှ်ယာဲဂှ် ကၠောန်ပ္တိတ်ကဵု ဍာ်တှ်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ နူကဵုစဂှ်မ္ဂး ညံင်ကောန်ၚာ် ဂွံထ္ၜေတ် သီုတှ်ၜါလပါ်ဂှ် ကိစ္စဇၞော်ရ၊၊ ကာလဂှ်မ္ဂး သီုတှ်ၜါဂှ် ဍာ်တှ်ဂွံတိတ်တုပ်ရ၊၊
တင်မကဵုသမ္တီ နူကောန်ၚာ်
ကောန်ၚာ် မစၜံင်တအ်ဂှ် အခိင်ကာလ ဍေဟ်နွံပၟိက် အရီုအဗင် နူမိမတအ်မ္ဂး ဍေဟ်ကဵုသမ္တီ ကုမိမတအ်ရ၊၊ အရီုအဗင် ဗီုလဵု ကောန်ၚာ်ဂှ် နွံပၟိက်ဂှ် မိမတအ် ကၠိုဟ်ကေတ် ဟွံမာန်ဏီဂှ် ဒှ်အရာ ဓမ္မတာမွဲရ၊၊ ဆဂး ကာလမိမ ကဵု ကောန်ၚာ် မံင်ကြပ်ပ် ဂွံမွဲၜါတ္ၚဲမ္ဂး တီကၠုင် အကာဲအရာ ကေုာံ တင်မကဵုသမ္တီ နူကောန်ၚာ်ဂှ် ဗွဲမပြဟ်မာန်ရ၊၊ ကာလဂှ်မ္ဂး မိမတအ် တီကၠိုဟ်ကေတ် ပၟိက်ကောန်ၚာ်ဂှ် မာန်ရ၊၊
လက်သန် သင်္ကေတ ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ဂွံဆဵုကေတ်မာန်ရ၊၊
အာရီုသာ်လဵု ကောန်ၚာ် မဒုင်ကေတ်မာန်
အခိင် ကောန်ၚာ် မၞုံပ္ဍဲဂဝ်ဂၞဴဂှ် ကောန်ၚာ်တအ် ဒးမံင်ဒၟံင် ပ္ဍဲဒမၠု၊ တုဲပၠန် ကတဴဂီုဒၟံင်တွဵု၊ ပ္ဍဲဍာ်၊ ရမ္သာင် နူဇကုမိဂှ်လေဝ် ဂွံမိင်ဒၟံင်ရ၊၊ မဗၠိုက်ဒၟံင် ပ္ဍဲဍာ်ဂၞဴမိဂှ် သၟူ ကေုာံ ရှ်တၞဟ်ခြာဒၟံင် တန်တဴကဵု မုမိဇကု မစလဝ်ရ၊၊ ၜံင်တိတ်ကၠုင်ဗက်ဂှ် ကောန်ၚာ်ဂှ် ဒးစုက်လုက် မွဲတဲဓဝ် အရာတၞဟ်ခြာဂှ် လျး၊ သၟူ၊ ဓဝ်ဂမ္တဴ မပြံင်လှာဲဒၟံင်၊ ရမ္သာင်ထတ်တ်တအ်ရ၊၊ တုဲပၠန် မဒးဒုင်ဇွိတ်၊ ဒးဒုင်ရပ်တုဲ ဒုင်စသိုင် ပ္ဍဲဇကု ဟွံတုပ် ကဵုအခိင် မၞုံပ္ဍဲဗုင် မၞုံဒၟံင် ပ္ဍဲခလိုင်ဍာ်ဂၞဴမိရ၊၊ တုဲပၠန် ရှ်သာ် ဍာ်တှ်လေဝ် ဒးကေင်ကီုရ၊၊
အာရီုမတ်
ကောန်ၚာ်မသၠးတိတ် နူဂၠံဂဝ်တၟိတၟိဂှ် ဇမၠိင်အခြာ အကြာ ၂၀-၃၀ သေန်ဒဳမဳတာ ဂှ် ဍေဟ်ဂွံညာတ်ကေတ်ခိုဟ်ဟ်ရ၊၊ ၜံင်တိတ်ကၠုင်တုဲ မုဟွံလအ်ပုဟ် ကောန်ၚာ် ဗဵုမုက်မတ် ယာဲဣတဍေဟ် လအ်နူ ဗဵုမုက်မတ်ညးတၞဟ်တအ်ရ၊၊ ဟိုတ်နူသပါလျးတုဲ ကောန်ၚာ်ဂှ် ညာတ် ဟွံကၠးရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲအခိင်စဂှ် ညံင်ဂွံ စဵုဒၞာကဵု လျး ညံင်မတ် ဍေဟ်ဟွံဂွံသပါမ္ဂး ခိုဟ်ရ၊၊
အာရီုကတောဝ်
ကောန်ၚာ်ဂှ် ဍေဟ်မိင်မာန်တုဲ ရမ္သာင်မိ ကဵု ရမ္သာင်မဍေဟ်ဂှ် ဍေဟ်သမ္တီဒးရ၊၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ ရမ္သာင် မဒွက်ဂဳတ ကေုာံ ရမ္သာင်တၞဟ် ဍေဟ်တအ် မကေင်မိင်လဝ် ပ္ဍဲအခိင် မၞုံပ္ဍဲဂဝ်ဂၞဴဂှ် ဍေဟ်သမ္တီဒးကီုရ၊၊ ရမ္သာင် ဂြိုဟ်ချဳမိဂှ် သွက်ကောန်ၚာ် ဒှ်ရမ္သာင်မဗၜိုဟ်ကဵုစိုတ်မွဲရ၊၊ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး နူစတန်ဂဝ်ဂၞဴဂှ် ဂွံဒၟံင် ရမ္သာင် ဂြိုဟ်ယာဲချဳဂှ်ရ၊၊ ခြာဟွံလအ် အပါဂှ် မိန်ယိုက်ဒၟံင် ကောန်ၚာ်ကီုတုဲ ရမ္သာင် ဂြိုဟ်အပါချဳဂှ်လေဝ် ဗွဲမပြဟ် ကောန်ၚာ်ဂှ် တီကေတ်မာန်ကီုရ၊၊
အာရီုမုဟ်
နူစ ကောန်ၚာ်မၜံင်တိတ်ကၠုင်ဂှ် ရှ်ဍာ်တှ်မိဇကု ကဵု ရှ်ဍာ်တှ် ညးဗြဴတၞဟ်တအ်ဂှ် ကောန်ၚာ်ဂှ် ပါ်ဒးရ၊၊ တုဲပၠန် သၟူမိမၜါ ဗွဲမ္ၚးဂှ်လေဝ် ညးတအ် တီကေတ် ဗွဲမပြဟ်မာန်တုဲ သၟူမိမဂှ် ဍေဟ်တအ် ဒးစိုတ် ဂၠိုင်နူ သၟူညးတၞဟ်တအ်ရ၊၊
အာရီုကအ်/ရှ်သာ
အာရီုကအ်/ရှ်သာဂှ် နူစကောန်ၚာ် မၞုံပ္ဍဲဂဝ်ဂၞဴတေအ်ဂှ် ဍေဟ်တအ် ဒုင်စသိုင်လေပ်ဒၟံင်တုဲတုဲရ၊၊ ဍာ်တှ်မိဂှ် ရှ်သာနွံဒၟံင် ညံင်ရဴစၞ မိဇကုမစလဝ်ဂှ်ရ၊၊ ညံင်ရဴ အခိင်ကာလ ကောန်ၚာ်မၞုံ ပ္ဍဲဂဝ်ဂၞဴတေအ် ဍာ်ဂၞဴမိဂှ် ရှ်သာနွံဒၟံင် ညံင်ရဴစၞ မိဇကုမစလဝ်ကီုရ၊၊
အာရီုကာယ မဒုင်စသိုင်
ကောန်ၚာ်ဂှ် ပ္ဍဲအခိင် နွံပ္ဍဲဂဝ်မိတေအ်ဂှ် ဇကုဍေဟ် ဗၠိုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဍာ်ဂၞဴမိ ကေုာံ မံင်ကြောပ်စုက်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု သ္ၚိကောန်ရ၊၊ အခိင်ဍေဟ် တိတ်စိုပ်မ္ၚးဏအ်ဂှ်လေဝ် အရာမစုက်လုက် ဒးဒၟံင် ဇကုဍေဟ်ဂှ် ဍေဟ်နွံပၟိက်ဒၟံင်ဖိုဟ်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍေဟ်နွံပၟိက် မကြပ်ဗာန် စၞာံမစုက်ကဵု စၞာံမၞးရ၊၊ စၞာံမစုက် ကဵုစၞာံမိမမ္ဂး ဍေဟ်ကလိဂွံဓါတ်ဂမ္တဴ ဗီုအခိင် မၞုံပ္ဍဲဂဝ်ဂၞဴ၊ ဂွံမိင် ရမ္သာင်ဂြိုဟ်ချဳ ညံင်အခိင် မၞုံပ္ဍဲဂဝ်ဂၞဴတေအ်ရ၊၊ တၠပညာတအ်ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်မစုက် စၞာံမစုက်စၞာံ အကြာမိ ကဵု ကောန်ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ကဵု ကောန်ၚာ်ဂှ် စပ်ကဵု ပရေင်အာရီုကာယ မဒုင်စသိုင်၊ တုဲပၠန် သီုဗၜိုဟ်စိုတ် (ဟွံလရိုဟ်)၊ တုဲ မဴတှ်လေဝ်ဂၠိုင်ကီုရ၊၊ နကဵုလပါ်မိဂှ်ပၠန်လေဝ် အခိင်မစုက်လုက် စၞာံကဵုစၞာံ ကုကောန်ၚာ်ဇကုမ္ဂး ဓါတ် the hormone oxytocin မကော်စ ဓါတ်ဟဝ်မုန်ပဳတိ ဂှ်ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲမိဂှ်ရ၊၊ ဓါတ်ဂှ် ပကဵုညံင် ဍာ်တှ် ဂွံတိတ်ဂၠိုင် တုဲပၠန် ညံင်စိုတ်မိ ဂွံၜိုဟ်သြိုဟ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ မဗမဴတှ်ကီု သီုကဵု အခိင်ကာလတၞဟ်တအ်ကီုရ၊၊
အာရီုမဆိင်ကေဝ် balance
အာရီုမဆိင်ကေဝ် ဗဴလေန်ဂှ် နွံ ပ္ဍဲကောန်ကၞု ကတောဝ် ကောန်ၚာ် မဒှ်အရာ မဆိင်ကေဝ်ကဵု အရာလဵုသၠုင် အရာလဵုသဝ် တုဲပၠန် ခန္ဓဇကု ချဳအာဒၟံင် ဂၠံင်လဵု၊ ပရဟ်ဂလိုင်လဵုရ၊၊ အရီုမဆိင်ကေဝ်ဂှ်ရ ပကဵုပိုယ် ဂွံထိင်ဒး ဆိင်ဒး စပ်ကဵု ဓါတ်ဓရောတ် ပ္ဍဲတိရ၊၊ အာရီုမဆိင်ကေဝ်ဂှ် စနူမသၠးတိတ်ဂဝ်ဂှ် ဍေဟ်ဇၞော်မောဝ်တိုန်ဒၟံင် ဇၟာပ်ပ်အခိင်ကာလ ကောန်ၚာ်ဂှ် မချဳဓရာင် စဵုကဵု ဇၞော်ရ၊၊
သတိက်
ကောန်ၚာ် မသၠးတိတ် နူဂၠံဂဝ်တၟိတၟိတအ်ဂှ် ပ္ဍဲမွဲတ္ၚဲမွဲဗတံ ပွိုင် ၂၄ နာဍဳဂှ် ဍေဟ်နွံပၟိက် သတိက် ပွိုင် ၜိုတ် ၁၈ နာဍဳရ၊၊ ဆဂး ကောန်ၚာ်မွဲကုမွဲ ဟွံတုပ် တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ်ရ၊၊ ကောန်ၚာ်လ္ၚဵု တိက် ပွိုင် ၁၆ နာဍဳ၊ ကောန်ၚာ်လ္ၚဵု တိက် ၂၀ နာဍဳရ၊၊ ကောန်ၚာ်လ္ၚဵု တိတ်မွဲၜါနာဍဳၚုဟ်၊ ကောန်ၚာ်လ္ၚဵု တိက် ဂွံစစၞ/မဴတှ် ဒးကော်မ္ၚုဟ်ရ၊၊
နူစဂှ် ကောန်ၚာ်ဂှ် ဍေဟ်ဟွံတီ အခိင်တ္ၚဲ ကဵု အခိင်ဗတံ၊ အခိင်ဍေဟ်ဗျဵုဂှ် ဍေဟ်ၚုဟ်ရ၊၊ ဍေဟ်ဟွံတီ အခိင်တ္ၚဲ အခိင်ဗတံရ၊၊
ကောန်ၚာ်မွဲ ဍေဟ်ဂွံဂွံ တှ်ဖဲဖဲမာန်ဂှ် ပ္ဍဲမွဲမွဲဗတံဏအ် ဒးကတဵုဒှ် ဗမဴတှ် ဂၠိုင်ကဵုအလန်ရ၊၊ ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲမွဲတ္ၚဲမွဲဗ္တံဂှ် ဒးဗမဴကဵုတှ် အောန်အိုတ် ၈ အလန်၊ ပ္ဍဲအခိင်ကောန်ၚာ်ဂှ် ဍောတ်ဒၟံင်ဏီမ္ဂး ဂလိုင်ဂှ် ကလိဂွံမာန်ဟေင် ဂွံတှ်ရုမ်ဂပ်မာန်ရ၊၊
ဖျုန်ဍာ်မိတ်
ကောန်ၚာ် မၜံင်တၟိတၟိ ၜိုတ်ကဝက်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု သတ္တဟပထမဂှ် ဒှ်ဖျုန်ဍာ်မိတ်အိုတ်ရ၊၊ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး ဖျုန်ဍာ်မိတ်ဂှ် မုဟွံဒှ်၊ မွဲသတ္တဟတုဲမ္ဂး ကၠေအ်အာကေတ်တ်ရ၊၊ ကောန်ၚာ်လ္ၚဵုဂှ် ဒးလွဳနကဵုလျး ပ္ဍဲရုင်ဂဥုဲ ဖျုန်ဍာ်မိတ်ဂွံအိုတ်အာ၊၊ ဖျုန်ဍာ်မိတ်ဂှ် ပကဵု ညံင်ကောန်ၚာ် ဟွံမြဟ်မြဴတုဲ တိက်ဒၟံင်တွဵုတုဲ ကာလဗမဴတှ်မ္ဂး ဒးကော်မ္ၚုဟ်ရ၊၊ ယဝ်ရ ဖျုန်ဍာ်မိတ်ဂှ် လအ်အာနူ ၜါသတ္တဟမ္ဂး ဒးထ္ၜးကဵု သဝ်ဝန်ရ၊၊ သဝ်ဝန် ဒးစမ်ဆီ ဂွံတီသွဟ် မုဟိုတ်ဂွံဒှ် ဖျုန်ဍာ်မိတ်ဂှ်ရ၊၊ ဟိုတ်နူယဲ Hepatobiliary disorders တုဲ ဖျုန်ဍာ်မိတ်လေဝ်ဒှ်မာန်ရ၊၊ ဆဂး ဗီုဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် အောန်ကွေဟ်ဟ်ရ၊၊ ယဝ်ရ ဟိုတ်နူယဲဂှ်မ္ဂး ဗွဲမပြဟ် ညံင်ဂွံတီဂှ် ကိစ္စဇၞော်ကွေဟ်ဂှ်ရ အပ္ဍဲကောန်ၚာ်အာယုက်ပိသတ္တဟဂှ် ယဝ်ရ ဖျုန်ဍာ်မိတ်ဒၟံင်ဏီဖိုဟ်မ္ဂး ဒးစမ်ၜတ် ဗွဲမပြဟ်ရ၊၊
မိမ တၟိ
ကောန်ၚာ်ဂှ် ၜံင်တိတ်ကၠုင်ဗက်ဂှ် ပရေင်ဒုင်စသိုင် မဒှ်မိမညးတၞဟ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲမၞးတအ်ရ၊၊ ဟီုဍာံဍာံ စိုတ်မိမဂှ် ပ္ဍဲမၞးတအ် ကတဵုဒှ်ဒၟံင် နူစအခိင် ကောန်ၚာ်ဂှ် နွံပ္ဍဲဂဝ်တေအ်ရ၊၊ နကဵုစိုတ်မိမဂှ်ရ ပကဵုညံင်မၞးတအ် ဂွံဗ္စဖျုင် ဗမဴတှ်၊ သၠေအ်၊ ကဵုဂီုကၠီု အခိင်အခါဟွံရုဲရ၊၊ အရာမကဵု အန္တရာယ် မကဵုဒဒိုက် ကုကောန်ၚာ်ဂှ်ဂှ်မ္ဂ မၞးတအ် စဵုဒၞာဖအိုတ်ရ၊၊