cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ဘင်ဇၞော်၊ ကျာ်စေတဳ ကွာန်ကအ်ခပုင်
ကျာ်ဘင်ဇၞော် (ကန်ကြီးဘုရား) ဝွံ ဒှ်ကျာ်စေတဳ ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ မနွံ မ္ၚးဍုင်မုဟ်ဍုင် ဗွဲဒိုဟ်အဂၞဲ၊ ဗမံက်ဂၠံင်ဇၞော်မတ်မလီု-ဇြပ်ဗု ဗဒါဲ(ကၟာ)ဘင်ဇၞော်ရ။ ကျာ်ဘင်ဇၞော် ဒက်ပ္တန်လဝ် လတူတိုင်မဟာရာမ် မဒှ်ဒၞာဲတိ မလုပ်အာဒၟံင် ပ္ဍဲကၟာဘင်ဇၞော်ဂှ်ရ။ တိတိုင်မဟာရာမ်ဂှ် နွံ ၄.၆၂ ဨက။ ကျာ်စေတဳဂှ် သမၠုင် နွံ ၈၉ ဟတ်၊ ဗွိုက်ဇိုင်ကျာ်ဂှ် နွံ ၄၁၈ ဟတ်၊ မကၠောန်လဝ် နကဵုဍိုတ် တၟအ်ဝါန်တုဲ ဒှ်ကျာ်စေတဳတြေံမွဲရ။ သဘင်ကျာ်ဝွံ ညးကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲတ္ၚဲသၞာံမွဲမံက် ဗွဲတၟေင် မကၠောန်သဘင်ပူဇဴပၞာင်သ္ဍဴ ၉၀၀၀ တုဲ သီုဖဳဗလးပၟတ်သ္ဍဴ ပ္ဍဲကၟာဘင်ဇၞော်ဂှ်ရ။
ဝင်
နကဵုပြဝေဏဳမ္ဂး ပတှ်ေကေတ် ပ္ဍဲကျာ်ဘင်ဇၞော်ဂှ် ညးသၠိုင်စုတ်လဝ် ဓါတ်ကျာ်သော်ကှ်ေကျာ် (သော်ကတကဲစှ်ေဒၟံင် ပ္ဍဲမုက်)ရ။ အတိုင်မချူလဝ် ပ္ဍဲလိက်သၠပတ်ဂဝမ္ပတိမ္ဂး "သဗ္ဗညု အာစိုပ်သြင်ဇၞော်မွဲ ပ္ဍဲမုဟ်ဂြိုပ် သဗ္ဗညု သီုတၠအရှန်ဒၟံင်တဴ ဂွံလၟောင် နတဲသတုံ စှ်ေသပေါတ်တဴ က္ၜံင်ၜါ။ ဒေဝတဴတအ်ဂမၠိုင် ညာတ်တုဲ ပတဴအသဝ်ဇၞော်ဟေင်။ ဒၞာဲဂှ် ဓါတ်သော်ကှ်ေမွဲ သတန် ကျာ်ပျးဒိုဟ်လဝ် ထာန်ဂှ် ဟိုတ်မဒှ် သဘင်ဇၞော် ညးမ္ဂးတၞံ၊ ဂလာန်ဂှ် ဝိပတ်အာတုဲ ကဗင်ဇၞော် ညးမ္ဂးလၟုဟ်ရောင်"
အတိုင်မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်သၠရိုတ်မွဲဂှ်မ္ဂး သၟိင်ဍုင်ဇြာ ဗညာသာံဗုဲ ကလေင်လဟဵုပတိုန်လဝ်တၟိ ဒှ်သမၠုင် ပန်စှ်ောဟတ်။ အခိင်လၟုဟ် ကျာ်စေတဳဝွံ နွံသမၠုင် ၈၉ ဟတ်၊ ဗွိုက်ဇိုင် နွံ ၄၁၈ ဟတ်၊ စရောတ်ကျာ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု ဗလးအရှာံ နွံ ၃၃ တၞုင်၊ လတူဇံင်ဇိုင်ကျာ် နွံ ၅၁ တၞုင်၊ လတူပဇြးပထမ နွံ ၂၃ တၞဟ်။ ပါဲနူဂှ်တုဲ စေတဳမနွံပ္ဍဲဗဒါဲဗဒါဲဂှ် ၁၇ တၞုင်။ အလန်လက်ကြဴအိုတ် ကလေင်လဟဵုလဝ် ကျာ်စေတဳဝွံ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၁၉၈ ဒှ်မာန်ရောင် စှ်ေစိုတ်ရ။
ဆက်ဗှ်
ကၟာဘင်ဇၞော်
ဟာလ္လောဝေန်
ဟာလ္လောဝေန် Halloween or Hallowe'en လဆောဝ် ကော်စ Allhalloween, All Hallows' Eve (အဓိပ္ပါယ် - သဘင် ဟာလ္လော သီုဖအိုတ်) ဟွံသေင်မ္ဂး All Saints' Eve (အဓိပ္ပါယ် - သဘင် တၠဳပိုန်သင် သီုဖအိုတ်) ဂှ် ဒှ်သဘင်မကၠောန်ဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲဂိတုအံက်တဝ်ပါ ၃၁ တုဲ ပ္ဍဲသဘင်ဘာသာခရေတ်ယာန် ရးပလိုတ်မ္ဂး ညးကော်စ သဘင်တ္ၚဲဟာလ္လော အိုတ်သီုAll Hallows' Dayရ။ သဘင်ဂှ် စကၠောန် ပွိုင်ပိတ္ၚဲ မစၟတ်သမ္တီ မဒှ်အခိင် မဗှ်ဗၞုဟ်ဝိညာဏ်တၠဳပိုန်သင်အာဇာနဲတအ်အိုတ်သီု မကော်ဂး Allhallowtide (အဓိပ္ပါယ် - All အိုတ်သီု၊ hallow တၠဳပိုန်မပြဲ tide အခိင်)ရ။ မဒှ်အခိင် မဟာသမယ မဗှ်ဗၞုဟ် တၠဳပိုန်သင် (saint /hallows) ကေုာံ အာဇာနဲ ညးကလိလောန်စဴအာတအ် သီုဖအိုတ်ရ။
ဗီုမကၠောန်သဘင်ဟာလ္လောဝေန်ဂှ်မ္ဂး မပတံ ကျိုင်ကယျိုင် ရုပ်မထေက်ကဵု မဒးဖေက်ဂၟံက် ဗီုကဵု ရုပ်ကလော၊ ကေတ်ခပဳထဝ်တုဲ ကၠောန်ရုပ်ဗီုကလော် မၞုံကဵုမတ်ဇၞော်ဇၞော် ၚေက်ကေက်က်တုဲ မဍေန်လဝ် ပၞာင် ပ္ဍဲခပဳထဝ်တုဲ စွံလဝ် ပ္ဍဲဒၞာဲဂၠုဂၠု၊ သဘင်မကိတ်သတ်ပုင် (apple bobbing)၊ မလဴပူ ပေါမ်ကလော် (divination games) မပ္တံ မြဴသာ်ဝွံ ဒှ်တမ်ရ။ ဟိုတ်နူ မကၠောန်ရုပ်ကလော် နကဵုသတ်ခပဳထဝ်တုဲ မဍေန်ပၞာင်ဂှ်ရ၊ ဂကူမန် မစိုပ်ရးပလိုတ်တအ် ကော်စ သဘင်ခပဳထဝ် လေဝ် နွံကီုရ။ ပ္ဍဲတ္ၚဲဟာလ္လောဝေန်ဝွံ ဘာသာခရေတ်ယာန်တအ် ပ္ဍဲဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ကၠောန်သဘင်တၠဳပိုန်မပြဲသီုဖအိုတ် (All Hallows' Eve) နကဵုမလ္ၚောဝ်ကျာ် ပ္ဍဲဘာကျာ်၊ ဍေန်ပၞာင် ပ္ဍဲကဵု ဂိုဟ်မတိုပ်လဝ် မၞိဟ်မစုတိအာတအ်ဂှ် ကၠောန်ဒၟံင်ဏီဖိုဟ်ရ။ ဆဂး ဗွဲမဂၠိုင် သဘင်ဟာလ္လောဝေန် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ်ဂှ် ဒှ်သဘင်မဆေင်ကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မသွံဖျာ ပကောံမၞိဟ် ဝေင်ဂြိုင်ဂှ်ဂၠိုင်ရ။  ညးလျိုင်ပတှ်ေခရေတ်ယာန် လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ပ္ဍဲတ္ၚဲဟာလ္လောဝေန်ဂှ်မ္ဂး ဒှ်တ္ၚဲမဝေင်ပါဲဖျုန်တုဲ ညးတအ် စစၞသၞေဝ် မပ္တံကဵု စသတ်ပုင် (သတ်ကဴ)၊ ကွာင်အာလူ၊ ကေုာံ ကွာင်ဝိညာဏ် (soul cake) ရ။
နိရုတ္တိ
မအရေဝ် ဟာလ္လောဝေန် (Halloween) ဟွံသေင်မ္ဂး ဟာလ္လောဝေ အေန် (Hallowe'en) ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူသၞာံၜိုတ် ၁၇၄၅ တေအ် မဒှ် မအရေဝ် နူတမ် ကၠုင်နူ ဘာသာခရေတ်ယာန်ရ။ မအရေဝ် "ဟာလ္လောဝေ အေန် Hallowe'en" ဂှ် ဂွံ အဓိပ္ပါယ် အခိင်သဝ်တ္ၚဲ သွက်ပူဇဴ တၠဳပိုန်သင်ဂမၠိုင် (Saints' evening) ရ။ မအရေဝ်ဏအ်ဂှ် ကၠုင်နူ အရေဝ်ဂကူသကတ် All Hallows' Eve (အခိင်သဝ်တ္ၚဲ ကိုပ်ကၠာ တ္ၚဲတၠဳပိုန်ပရဲဂမၠိုင်) နကဵု အရေဝ်သကတ်မ္ဂး မအရေဝ် "eve" ဂှ် ညးချူ even၊ နူဂှ် ပြံင်လှာဲ ဒှ်အာ e'en ဟွံသေင်မ္ဂး een ရ။ အခိင်လအ်ကၠုင်တုဲ မအရေဝ် နူကဵု (All) Hallow(s) E(v)en ဂှ် မြိပတ် ဒှ်အာ Hallowe'enရ။ ဆဂး မအရေဝ် "All Hallows'" ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲအရေဝ်အင်္ဂလိက်တြေံ ကီုလေဝ် နကဵုမအရေဝ် "All Hallows' Eve" ကြဴနူသၞာံ ၁၅၅၆ တုဲမှ ဂွံဆဵုကေတ်ရ။
လညာတ် ဂဴလိစ် (Gaelic) ကဵု ဝေလ (Welsh)
ဗီုကယျိုင်ဟာလ္လောဝေန် တ္ၚဲဏအ်ဂှ် စှ်ေစိုတ် ဆက်ကၠုင် နူကဵု ကယျိုင်ဂကူ နူဍုင်မဟီုအရေဝ်သေလ်တိစ် (Celtic nations) ကယျိုင်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် စှ်ေဆက်ကၠုင် နူကဵု အခိုက်ဘာသာပဂါန် မဒှ်ဘာသာခေတ်တြေံ ကိုပ်ကၠာ ဘာသာခရေတ်ယာန် ဟွံဂွံစိုပ် ရးယူရောပ်ရ။ ညးမလ္ၚတ် အခိုက်ကၞာ ကေုာံ ပေါမ်အာဂီုခေတ်တြေံ Jack Santino ချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် မဆေင်ကဵု ဟာလ္လောဝေန် ဗီုဏအ်ရ။ "သဘင်ဏအ်ဂှ် ဒှ်အခိုက် ကေုာံ ဓဝ်ပတှ်ေ မၞိဟ်ခေတ်တမၠာ မပဒတဴ ပ္ဍဲအာဲယျာလာန် ကိုပ်ကၠာ ခရေတ်ယာန် ဟွံစိုပ်ကၠုင်ဏီတေအ်ရ။". အစာဝင် Nicholas Rogers ပတိုန်ထ္ၜး စပ်ကဵု တမ်မူလ ဟာလ္လောဝေန် ဗီုဏအ်ရ။ "ညးလ္ၚတ်အခိုက်တြေံလ္ၚဵုတအ်ဟီု ဟာလ္လောဝေန်ဝွံ နူတမ်မူလ စေန်ဆက်ကၠုင် နူကဵုသဘင်ဂကူရောမ မကော်ဂး သဘင်ပေါမောနာ (Pomona) မဒှ် သဘင်ဒေဝတဴဗြဴ သတ်ဆု မဂမၠိုင်၊ ညးလ္ၚဵုဂှ်ဟီု ဒှ်သဘင်ဂမ္စိုတ် မကော်ဂး ပရေန်တလဳယျာ (Parentalia) ကီုလေဝ် သဘင်ဟာလ္လောဝေန်ဝွံ ကၠုင်နူ တမ် သဘင်သာမ်ဟိန် ဂကူဂဴလိစ် မဒှ်သဘင် ဂကူအာဲရေတ်တြေံ မကၠောန်သဘင်ကၞောတ်ကညင် ရ။"
သာမ်ဟိန် (Samhain) ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵုတ္ၚဲကိစ္စဇၞော်ပန် သီုဖအိုတ် နွံပန်တ္ၚဲ ပ္ဍဲကဵု ကြက္ကဒိန် ဂကူဂဴလိစ် ခေတ်လဒေါဝ်တေအ်တုဲ သွက်တ္ၚဲဂှ် ညးဝေင်သဘင် နူကဵု အံက်တဝ်ပါ ၃၁ စဵုကဵုစိုပ် နဝ်ဝေန်ပါ ၁ ပ္ဍဲအာဲယျာလာန်၊ သကတ်လာန်၊ ကေုာံ Isle of Man ရ။  ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ်ကီု ဂကူဗြိတ်တဝ်နိစ်တအ် (Brittonic Celts) မကော်ဂး သဘင်ကလန် ဂေပ် (Calan Gaeaf) ပ္ဍဲဝေလ၊ သဘင်ကလန် ဂွဝ် (Kalan Gwav) ပ္ဍဲခေါန်ဝလ် (Cornwall)၊ ကေုာံ သဘင်ကလန် ဂေါပ် (Kalan Goañv) ပ္ဍဲ ဗြိတ်တနဳ (Brittany) ဂှ် ကၠောန်ဒၟံင်ရ။ ယၟုဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် တ္ၚဲကသီုကၠာအိုတ် ("first day of winter")ရ။ သွက်ဂကူ ကေလ် (Celts)တအ်မ္ဂး သဘင်ဂှ် စ ကေုာံ တုဲဒှ် ပ္ဍဲအခိင်တ္ၚဲဒတုံတိရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ရံင်ကဵု အခိင်တ္ၚဲတိုန်စှ်ေမ္ဂး သဘင်ဂှ် အခိင်ကၠာတေအ် ကၠောန်လဝ် ကၠာဟွံစိုပ် နဝ်ဝေန်ပါ ၇ ဂှ် ဆိင်ကေတ်မာန်ရ။
သာံဟိန်/ဂလန်ဂေပ် ဂှ် ဒှ်သဘင် အခိင်မသီသြောအ်တုဲ ဒှ်အခိင်ဥတုကသီုစ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲမွဲသၞာံ ဂၠု ကဵု တၟး ဒှ်ညးကဝက် အဲကဝက်ရ (ပ္ဍဲဒေသ သၟဝ်ကျာ အခိင်ကညင် အခိင်တ္ၚဲတိုန် နွံဂၠိုင်တုဲ အခိင်ကသီု အခိင်တ္ၚဲတိုန် နွံအောန်) ဟိုတ်နူ အခိင်ဂၠုဂၠိုင်တုဲ ဒဒှ်ရ ဝိညာဏ် ကေုာံ ကလော် နကဵုအရေဝ်ညးဒေသညးတအ် မကော်ဂး Aos Sí ဂမၠိုင် ကၠုင်စိုပ် ဇရေင်မၞိဟ်တအ်လောဲ၊ ပရေင်ချဳဓရာင်အာကၠုင်ဂၠိုင် ညးတအ် စှ်ေစိုတ်ရ။ ယၟုမ္ဂးသြသ်သဳ Aos Sí ဂှ် တၠပညာ ဗွဲမဂၠိုင် စှ်ေစိုတ် ဒှ်ယၟု ကျာ်ခေတ်တြေံတုဲ ၜိုန်ရ မၞိဟ်တအ် ဘာသာ ကေုာံ ပရေင်လျိုင်ပတှ်ေ ပြံင်လှာဲအာကီုလေဝ် အစောဲဓဝ်ပတှ်ေမၞိဟ်တအ် လတူကျာ်ဂှ် သှ်ေၜက်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵုမၞိဟ်တအ်ဏီဖိုဟ်ရ။ လတူကျာ်သြသ်သဳ Aos Sí ဂှ် မၞိဟ်တအ် ရှ်ေသှ်ေကီု သီုကဵု မဒးဖေက်တုဲ ဒှ်ကျာ်မကဵု ပရေင်စဵုဒၞာကဵု အရာဟွံခိုဟ်သန်တအ်ရ။ ပ္ဍဲသဘင်သာံဟိန်မ္ဂး မၞိဟ်တအ် ပူဇဴသက္ကာ ကု ကျာ်သြသ်သဳရ။ ကာလဂှ်ဟေင် ကောန်မၞိဟ်တအ်ကီု သီုကဵု ဇွောအ်မညးတအ်ဂှ် ဂွံဂျိုင်တတ်ၜက် အခိင်ကသီုမာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မၞိဟ်တအ် ပူဇဴကျာ်သြသ်သဳ နမကဵု ပုင်သၟုတ်၊ ဍာ်သၟုတ်၊ သြောအ်သ္ၚုရ။   ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်မ္ဂး ဝိညာဏ် ကလောကောဒေအ် ညးမစုတိအာလဝ်တအ်လေဝ် ကလေင်စဴကၠုင်သ္ၚိတုဲ ရဲသ္ၚိတအ် ဒးဒုင်ကၟုဲ ဗ္စဖျုင်ကီုရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲသ္ၚိလေဝ် စွံလဝ်စၞစ ဍာ်ယာမ သွက်ဂွံဒုင်တၠုင် ကလောသ္ၚိဇကုရ။ ဓဝ်ပတှေ် ဝိညာဏ် ညးမစုတိအာလဝ်တအ် (ဝါ) ကလော်ကလေင်စဴသ္ၚိ မွဲသၞာံမွဲအလန်ဂှ် ဒှ်အခိုက်ဓဝ်ပတှ်ေ တမ်မူလ ခေတ်တြေံတုဲ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု အခိုက်ကၞာဂကူနာနာ အလုံလိုက်မွဲရ။ အခိုက်လှ်ေကလောမန်ဂှ်လေဝ် ကြပ်ညောန်ဒၟံင် ကုအခိုက်ဏအ်တၟာဂလိုင်ရ။ ပ္ဍဲအာဲယျာလာန် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် မၞိဟ်တအ် စသုင် ဝေင်လံင်နာနာတုဲအိုတ်တုဲ မၞိဟ်တအ် ဍေန်ပၞာန် သွက် သွက်ဂွံရာဒနာ ကုဝိညာဏ်ဂမၠိုင်ရ။
လညာတ် ခရေတ်ယာန်
ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ်မ္ဂး မၞိဟ်တအ်စှ်ေစိုတ် ဟာလ္လောဝေန် ဝွံ ဒှ်သဘင်အခိုက်ခရေတ်ယာန်မွဲရ။ ဟာလ္လောဝေန်ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲ ကၠာဟွံစိုပ် သဘင်ခရေတ်ယာန် တ္ၚဲဟာလ္လော သီုဖအိုတ် (All Hallows' Day) (လဆောဝ်ကော်စ တၠဳပိုန်သင် ဖအိုတ် (All Saints) ဟွံသေင်မ္ဂး ဟာလ္လောမာတ် (Hallowmas) ပ္ဍဲတ္ၚဲနဝ်ဝေန်ပါ ၁ ကဵု တ္ၚဲနဝ်ဝေန်ပါ ၂ ဂှ် ဒှ် တ္ၚဲဝိညာဏ်သီုဖအိုတ် All Souls' Day။ ဟိုတ်ဂှ်ရ တ္ၚဲအံက်တဝ်ပါ ၃၁ ဂှ် ကဵုလဝ်ယၟု နကဵုယၟုပေင်င်မ္ဂး သဘင်ဟာလ္လော သီုဖအိုတ် (All Hallows' Eve) (မဂွံအဓိပ္ပါယ် သဝ်တ္ၚဲ/ဗတံ ကိုပ်ကၠာ တ္ၚဲဟာလ္လော သီုဖအိုတ်). ပ္ဍဲအခိင် ဘာသာခရေတ် မစဒှ်တၟိတၟိတေအ် သဘင်ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု သဘင်ခရေတ်သမာတ်၊ သဘင်အိသတာ၊ သဘင်ပေန်တေကုတ်ထေတအ်ဂှ် မလေပ်ကၠောန် ပ္ဍဲဗတံ ကိုပ်ကၠာ ဟွံစိုပ် ပရူမွဲမွဲရ။  တ္ၚဲတၟေင် ပိတ္ၚဲဝွံ ညးပံင်ပကောံတုဲ ကော်စ Allhallowtideရ။
သဘင် ဟာလ္လောဝ် သီုဖအိုတ် (All Hallows) မကၠောန်ဗဒှ်ဒၟံင် အခိင်လၟုဟ် ပ္ဍဲဘာကျာ်ရးပလိုတ်တအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲလက်ထက် သၟိင်သင်ပေါပ် ဂရေဂေါရဳ တတိယ (Pope Gregory III]]'s (731–741)) ဟီုမာန်ရ။ ဗီုမကၠောန်ဂှ် ဓါတ်တၠဳပိုန်သင် တၠဇမၠိင်အာယုက်ဂမၠိုင်ကီု သီုကဵု ဓါတ်အာဇာနဲသာသနာ မဂိုင်ဒေပ်လဝ်တအ်ဂှ် ညးကေတ်ပ္တိတ်တုဲ ကၠောန်သဘင်ပူဇဴ ဗှ်ဗၞုဟ်ဂုဏ် ပ္ဍဲဘာနန်ဝိဟာရ် သင်ပေတရု (Old St. Peter's Basilica) ရ။ စိုပ်သၞာံ ၈၃၅ ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိင်သင်ပေါပ် ဂရေဂေါရဳ စတုတ္ထဂှ် စၞးမကၠောန်သဘင် ပ္ဍဲဂိတုမေ ၁၃ ဂှ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီ ပဒတန် သဘင်ပူဇဴဟာလ္လောဝ် သီုဖအိုတ် (All Hallows' Day)ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေန်ပါ ၁ မတုပ်ကဵု တ္ၚဲသဘင်သာံဟိန် ညးလ္ၚဵု စှ်ေစိုတ် ဟိုတ်နူ လညာတ်ဂကူကေလ်တိစ်၊ ညးလ္ၚဵုဂှ်ဟီု ဟိုတ်နူလညာတ် ဂကူဂျာမာန်နိစ် မပါလုပ်တုဲ ရုဲစှ်လဝ် ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ်ရ။ ဆဂး သဘင်ကလောစဴသ္ၚိ ပ္ဍဲအခိင်ကၠာဟွံစိုပ်ကသီုဂှ် ဂကူကေလ်တိစ်တအ်ကီု သီုကဵု ဂကူဂျာမာန်နိစ်တအ်ဂှ် ကၠောန်ဒၟံင်ဖိုဟ် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်ရ။
ၜိုတ် ၁၂ ဗွဝ်ကၠံလပါ်အိုတ်ဂှ် သဘင်ဂှ် ပြးဇးအာ အလုံမွဲရးယူရောပ်တုဲ ဒှ်အာသဘင် တ္ၚဲတၟေင် တ္ၚဲပရဲ ပ္ဍဲရးယူရောပ်တုဲ စိုပ်တ္ၚဲဂှ်မ္ဂး ဘာကျာ်တက်ခၞိင် ဓရိုက်ခရေဲ သွက်ဂွံဓလိုက်ကတဵု ဝိညာဏ်ဂမၠိုင်ရ။ ဆဂး စိုပ်ခေတ် ရေဝှဝ်မေရှေန် (Reformation) မဒှ်ခေတ် မကလေင်ပလေဝ် ဘာသာခရေတ်ယာန်ဂှ် မၞိဟ်တအ် ညာတ်ကေတ် သဘင်ဏအ်ဂှ် ဟွံကိတ်ညဳ ကုသၠပတ်သမ္မာတုဲ ဒစဵုဒစး ဟွံမိက်ကၠောန် သဘင်ဏအ်ရ။ ပွမကော်ဓလိုက်ကတဵု ဝိညာဏ်တအ်ဂှ် ဒှ်အရာမပကဵု ညံင်ဝိညာဏ်တအ် ဟွံအာဇရေင်ဍုင်သွဝ်။ မြဴသာ်ဝွံ ညးတအ်ပတှ်ေကေတ်ရ။
ဂမ္စာဲ စိုပ် အမေရိကသၟဝ်ကျာ
သဘင်ဟာလ္လောဝေန်ဂှ် ပ္ဍဲအမေရိကသၟဝ်ကျာ (ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်) ပ္ဍဲအခိင် ၁၈ဗွဝ်ကၠံ ကဵု ၁၉ ဗွဝ်ကၠံလပါ်စဂှ် ဟွံကၠောန်ကွေဟ်ဟ်ဏီရ။ စိုပ်ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ပ္ဍဲအခိင် ဂကူအာဲရေတ် ကေုာံ ဂကူသကတ်ဒေတ် နူယူရောပ် ပြံင်အာမံင် ပ္ဍဲအမေရိကတုဲ သဘင်ဟာလ္လောဝေန်ဂှ် စိုပ်အာ ပ္ဍဲအမေရိကာန်တုဲ မၞိဟ်တအ် မကၠောန်ကၠုင် သဘင်ဇၞော်ဇၞော်မွဲရ။ စတမ်နူ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ၜိုတ်လဒေါဝ်ဂှ် စကၠောန်ကၠုင်တုဲ စိုပ်ၜိုတ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ် သဘင်ဂှ် လုပ်စိုပ်အာ ဇရေင်ဂကောံမၞိဟ်နာနာ ဘာသာနာနာ ပ္ဍဲအမေရိကာန်တုဲ ဒှ်အာ အခိုက်အမေရိကာန်မွဲရ။ သဘင်ဇက်ဂၠာဲ/ကဝါ် ဟာလ္လောဝေန် ပ္ဍဲဍုင်နယျူယံက်ဂှ် စကၠောန် နူကဵုသၞာံ ၁၉၇၄ တုဲ သဘင်ကဝါ်ဟာလ္လောဝေန် New York Halloween Paradeဂှ် ဒှ်သဘင်ကဝါ်ဟာလ္လောဝေန် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ။ မၞိဟ်ပါလုပ်ကွာ် နကဵုကယျိုင်ဟာလ္လောဝေန် ၆၀၀၀၀ ပြင်င်တုဲ မၞိဟ်ကောံဗဵုအာကၠုင် သီုဖအိုတ် ၜိုတ်ၜါမဳလဳယာန်ရ။
နူအမေရိကာန် ပြးစိုပ် အလုံလိုက်
သဘင်ဟာလ္လောဝေန်ဂှ် နူကဵုအမေရိကာန် မွဲကဆံင် ကလေင်ပြးဇး စိုပ်အာ ဍုင်ရးတၞဟ်ဟ်တအ်ရ။ ဥပမာ ဗီုကဵု ဍုင်ဒိန်မက်မ္ဂး စတမ်နူသၞာံ ၁၉၉၈ ဂှ် မၞိဟ်တအ် စကၠောန်ကၠုင်ရ။ ဗွဲတၟေင် ဒၞာဲဥဒျာန် သွက်ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ဂွံအာ ကြေဝ်ဝေင်တအ်ဂှ် တၞဟ်နကောန်ၚာ်တအ် မဂွံကၠုင်ဝေင် ဇရေင်ဥဒျာန်ဇကုဂၠိုင်တုဲ ညးတၠဥဒျာန် ဒၞာဲဝေင်တအ် ဖန်ဇန်ကၠောန်သဘင်ဟာလ္လောဝေန်ရ။ ကောန်ၚာ်တအ် မကျိုင်ကယျိုင် ရုပ်ကလော် ရုပ်ခမုဲတုဲ မအာဝေင်ဂှ် ဒှ်အရာကောန်ၚာ်တအ် မမိပ်မြဟ် ဒးဂၞပ်မွဲရ။ ညးသၟာပရေင်ပိုန်ဒြပ် မပတိတ်ကယျိုင်ဟာလ္လောဝေန်တအ်၊ ဥဒျာန်ဒၞာဲဝေင်တအ်ဂှ် ဒှ်ညးမဖန် ညံင်သဘင်ဟာလ္လောဝေန် ဂွံပြးဇးအလုံလိုက်မွဲ ဟီုမာန်ရ။ ဥပမာ ဥဒျာန်ဒၞာဲဝေင် ပ္ဍဲဒိန်မက် Tivoli ဂှ် ကၠောန်သဘင်ဟာလ္လောဝေန်ရ။ အတိုင်စၟတ်သမ္တီမ္ဂး ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၈ ဂှ် ပ္ဍဲပွိုင် မွဲၜါတ္ၚဲဂှ် မၞိဟ်လုပ်ဝေင် ပ္ဍဲဥဒျာန်ညးတအ် ၂၆၄၀၀၀ တၠရ။
ဟံင်ဂါမ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်ဟံင်ဂါမ်(Hangan၊ ဟံဂံရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်ရေဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်ဟံင်ဂါမ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၃၈၅။ ကွာန်ဟံင်ဂါမ်ဝွံ နူကဵုဍုင်ရေဝ် နွံခရာဇမ္ၚောဲ ဗၞတ် ၇ တိုင်မဒှ်ရ။ဇမၞော်သမၠဲ ကွာန်ဟံင်ဂါမ်ဝွံ နွံဗၞတ် ၁၃၆ ဨက။ လၟိဟ်သ္ၚိ နွံဒၟံင် ၁၄၀၀ ပြင်င်တုဲ ဗၟံက်ကွာန်ကီု ပလိုတ်ကွာန်ကီု သၠုင်ကျာကွာန်ကီု သၟဝ်ကျာကွာန်ကီု ကောန်ဂကူမန် တန်တဴမံင်ဗၞတ် ၉၀% တုဲ ဂကူသ္အာင် ၜိုတ် ၁၀% က္ဍိုပ်ကၠံ၊၊ ဘာလကျာ် သီုဖအိုတ် ၁၁ ဘာ၊ ဘာတန်မူလ နွံ ၃ ဘာ၊ ဘာတန်သၠုင် နွံ ၁ ဘာရ။ ပ္ဍဲဘာသီုဖအိုတ်ဂှ် လၟိဟ်ကွးဘာ နွံၜိုတ် ၁၄၀၀။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဟံင်ဂါမ်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၄၄၇၄၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၄၅၈၇ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၉၀၆၁ တၠရ။
thumb thumb thumb|ဗီုသၟတ်ကွာန်ဟံင်ဂါမ်တအ်ချဳဒရာင်မံင်သွက်ဂွံအာစုတ်မာဲကဵုဗော်ညဳသၟဟ်မန်
ဘာလကျာ်ဂမၠိုင်
နွံတဴ ၁၁ ဘာ၊ သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒှ်ဘာ ပ္ဍဲဂိုဏ်သုဓမ္မာ ဖအိုတ်ရ။
ကျာ်စေတဳမာံပလအ်
လ္ပာ်သၠုင်ကျာကွာန်ပၠန် ကျာ်စေတဳဓာတ်သော် ကော်ဂးဒဵုမလအ် တၟအ်ထဝ် (ဝါ) ကျာ်မာံပလအ်နွံတုဲ နူကဵု ကွာန်ဟံင်ဂါမ် စိုပ်ဇိုင်ဒဵု နွံ ဗၞတ် ၇ တိုင်၊ နူဇိုင်ဒဵု စိုပ်ကျာ်ဂှ် နွံ ဒးတိုန်ဒဵု ဗၞတ် ၃ တိုင် ဒှ်ရ။ ဇၟာပ်ပ်သၞာံ ကၠောန်တဴသဘင်ကျာ် နူတ္ၚဲအတးတိုန် စဵုကဵုစိုပ် တ္ၚဲသၞာံတၟိ ဗၞတ်ပိတ္ၚဲရ။
ပရိယတ္တိမန်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်သဓီု
ဘာပရိယတ္တိမန် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်သဓီု၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်သဓီု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝါရိန္ဒ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၀၊ ဝှ် ၂၉။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
ဟံသာမာန်၊ နာဲ
နာဲဟံသာမာန် (Hongsar Marn a Mon musician,) ဝွံ ဒှ်သၟာဂဳတ ဂကူမန် ယၟုဒယှ်မွဲရ၊၊ နာဲဟံသာမာန်ဝွံ နူကဵု မကၠောန်ဒၟံင် ပရေင်ကောန်ဂကူမန်ဂှ် စိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲဗဝိုင်ဂဳတ အနုသုခုမ၊ သီုကဵု ဒှ်ကောန်မှိင်ဗဳဒဳယောကီုရ၊၊ နူကဵု နာဲကဝ်တာ၊ နာဲထိင်ဝေန် နူကဵု ညးတာလျိုင်ဌာနဗလးရမ္သာင်ဍုင်ဗမာ (မြန်မာ့အသံ) တအ် တက်ပ္တိတ် ကဝးဗဳဒဳယော တ္ၚဲမိဇြဟာန်ထပ်တဲ ဂှ် နာဲဟံသာမာန် ချဳဓရာင်လဝ် နဒဒှ်ကောန်မှိင်ဗဳဒဳယော မၞိဟ်အဓိကရ၊၊ ကဝးဗဳဒဳယောဂှ် ဒှ်ကဝးဗဳဒဳယော နကဵုဘာသာမန်ကၠာအိုတ်လေဝ် ဟီုဂွံရ၊၊ ဗွဲကြဴ စုက်လုက် ဒါရိုက်တာဗၟာတုဲ သီုကေင်တက်လဝ် ရုပ်ဒမျိုင် နဒဒှ် ကောန်မှိင်အရီု ကရောမ် ကောန်မှိင်ယၟုမြဟ် ကျော်သူ၊ မို့မို့မြင့်အောင်တအ်ကီုရ၊၊
ဘဝသၟာဂဳတ
မာံဇြဝ်လာတ် ဗွဲကြဴ ကလိဂွံယၟု နာဲဟံသာမာန်ဝွံ ဒှ်ကောန်နာဲဝါန် မိထာယေန်၊ ဇာတိကွာန်ဖအံက်၊ ကအ်ခမာ ရ၊၊ မိမသီုၜါလပါ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မစိုန်သကီု ပ္ဍဲအရာအနုသုခုမ ဟွံသေင်ကီုလေဝ် နာဲဟံသာမာန်ဝွံ ပ္ဍဲဂဳတမန်ဗၟာဂှ် ဒှ်မၞိဟ် ယၟုဒယှ်မွဲရ၊၊ နူကဵုအာယုက် အကြာ ၁၇-၁၈ သၞာံတေအ်ဂှ် စဒယှ်ေကၠုင်ဒွက်မန် ဗွဲကိုပ်ကၠာ ပ္ဍဲဂကောံလျးဟံသာ ရ၊၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၀ ဂှ် စပၠောပ်ကဝး နကဵုညးမွဲဓဝ်ကၠာအိုတ် နကဵုယၟုကဝး ＂ဒၞာဲဍာ်ရမတ်ပြဟ် ချူဗဒှ်လဝ်ဝင်＂ရ၊၊ ကြဴနူဂှ် နကဵုအလဵုဇကုဂှ် ညးမွဲဓဝ် ဒယှ်ေလဝ် သီုဖအိုတ် နွံၜိုတ် (၇) ကဝးဒှ်ရ၊၊ ပါဲနူ နကဵုညးမွဲတုဲ နကဵုဂကောံ ကဝးမၞိဟ်တီဂၠိုင်ဂှ်၊ ＂ဂကောံမိပ်တိဒစေင်＂နကဵုဂကောံဂဳတမန်လေဝ် နွံတၟာဂလိုင်ရ၊၊ ဗွဲကိုပ်ကၠာ ဒွက်နကဵုအခိုက်ဇကုဂှ် ဂွံဒယှ်ေအောန်ကီုလေဝ် ပ္ဍဲကာလ ဂကောံဂဳတမန် ပၠောပ်ကဝး ＂တရဴ＂ဂှ် စကၠောန်တိုန် နကဵုအခိုက်ဒွက်ဇကုကဵုဇကုရ၊၊
ဘဝကောန်မှိင်
ပ္ဍဲအခိင် မချဳဓရာင်ဒၟံင် ပရေင်ဂကူမန် လတူဍုင်လ္ဂုင်တုဲ ဂွံစုက်လုက် ကု နာဲကဝ်တာတအ်ရ၊၊ ကောန်ဍုင်အရင် မပ္တံ သေံဇၞော်၊ ကချေင်တအ် ညးတအ် တက်ပ္တိတ် ဗဳဒဳယော နကဵုအရေဝ်ဘာသာညးတအ်ရ၊၊ သၟာဒယှ်ေဒွက်မန် ကေုာံ ကောန်မှိင်ဗဳဒဳယော နာဲကဝ်တာ ကဵု နာဲထိင်ဝေန် နူဌာနဗလးရမ္သာင်ဍုင်ဗၟာ (မြန်မာ့အသံ) တအ် မိက်ဂွံ တက်ပ္တိတ် ကဝးဗဳဒဳယောမန်တုဲ ရုဲစှ် နာဲဟံသာမာန် နဒဒှ် ကောန်မှိင် အဓိကတုဲ ကဝးဗဳဒဳယော ＂တ္ၚဲမိဇြဟာန်ထပ်တဲ＂ ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ၊၊ ကဝးဗဳဒဳယောဂှ် ဒှ်ကဝးဗဳဒဳယော နကဵုဘာသာမန် ကၠာအိုတ်ရ၊၊ ညးတအ် ဆက်ကၠောန် သီုဖအိုတ် ဂွံကဝးဗဳဒဳယော (၄) ကဝး၊ (၁) တ္ၚဲမိဇြဟာန်ထပ်တဲ၊ (၂) အပါ၊ (၃) ဆာန်မံင်လေဝ်လအ်ရ၊၊ (၄) ဗဳလဵု၊၊ တုဲ သွက် ဌာနဗလးရမ္သာင်ဍုင်ဗမာဂှ် နာဲဟံသာမာန် ဂွံပါလုပ် တက်လဝေင်ဇာတ်မွဲရ၊၊ နူဂှ် ဒါရိုက်တာဗၟာ မင်းမာဃ ဒးအာစိုတ် လတူကွတ်ကောန်မှိင် ညးတေအ်တုဲ ညးကော်ကဵုတက် ရုပ်ဒမျိုင်ဇၞော် ယၟုဇာတ် ＂ဒီလှိုင်း＂ရ၊၊ ပ္ဍဲဇာတ်ဂှ် နဒဒှ် ကောန်မှိင်အရီုဂှ် ဂွံပံင်တောဲ ကုကောန်မှိင်ဗၟာ ယၟုမြဟ် ဗီုကဵု ကျော်သူ၊ မို့မို့မြင့်အောင် တအ်ရ၊၊
ကဝး ဗဳဒဳယော ＂မယံင်＂ဂှ် အလဵုဇကု နာဲဟံသာမာန် ကၠောန်ကေတ်တ်တုဲ တက်ပ္တိတ်လဝ်ရ၊၊
ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုၚ်ဗၟာ
ဗွဲစရၚ် သေတ်တေၚ်ပါ ၂၀၁၇ မ္ဂး ပ္ဍဲကၟိန်ဍုၚ်ဗၟာ နကဵု ပွိုၚ်ဍုၚ် ၃၃၀၊ ခရိုၚ် ၇၄ ၊ ဍုၚ် ၄၂၉ တအ် ဒက်ပ္တန်လဝ်ရ။
ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် မနွံတဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲဒေသရးဇၞော် ကေုာံ တွဵုရးတအ်ဂှ် အတိုၚ်ဗွဲစရၚ်သၟဝ်ဏအ်ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဝၚ်ပထဝဳ
ဓမ္မသိပ္ပံ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်သဓီု
ဘာဓမ္မသိပ္ပံ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်သဓီု၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်သဓီု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဣန္ဒ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၈၊ ဝှ် ၂၉။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
ပုံအာဂီု
ပုံအာဂီုဗဟုသုတဂမၠိုင်ဒုၚ်တၠုၚ်ရအဴ
(၁) ကၠဵုမင်တာဲ
တၠကၠအ်ဂှ်ညးတေံလွဳလဝ်ပြေင်ကဵုဂၠဴမသုန်တြဴကီုရ၊ တုဲတှ်ေ ညးတေံသီုလွဳလဝ်ကၠဵုပိသွက်ဂွံမင်တာဲညးတေံကီုရ၊ ပ္ဍဲကဵုအခိၚ်စိုပ်ကၠုၚ်ဥတုၜိုဟ်ဂံက်ဂှ်တှ်ေ လတိုပ်စှ်ေလောန်ဂံက်တဴဗွဲမလောန်တုဲ ညးတေံဂွံအာကၠောန်ကမၠောန်မ္ၚးမ္ၚးတေံဟွံဂွံတုဲ ညးတေံမံၚ်တဴပ္ဍဲကောန်တာဲညးတေံဂှ်ရ၊ ပ္ဍဲကဵုအခိၚ်ဇွောံမညးတေံအိုတ်အာတုဲ သံက်စဟွံမွယ်ဗက်ဂှ် ညးတေံဂစိုတ်ကၠောန်စထောံပြေၚ်မွဲတုဲမွဲရ၊ ပြေၚ်ဂှ်အိုတ်အာတုဲ ညးတေံထပ်ဂစိုတ်ကၠောန်စတဴဂၠဴညးတေံစွံလဝ်သွက်သ္ဂောံထဲတိကၠောန်ဝါဗ္ၚတံဂှ်ပၠန်ရ၊ အဃောဂှ်ဟေၚ်ရ ကၠဵုမၚ်တာဲပိဂှ်ကေတ်ကသပ်ချပ်တဴညးသ္ကံဟီုဂှ်တှ်ေ၊ ယဝ်လေဝ်ရဲတံ ပြေၚ်ဂၠဴညးလွဳလဝ်သွက်သ္ဂောဲထဲတိဇိက်ဗ္ၚဂှ်ညးဂစိုတ်စထောံမံၚ်ဏီဏောၚ် ၊  အာဂတနူဏံတှ်ေ စိုပ်ဘဝပိုဲတံညးပိဏံရဟာဟွံတီ၊  ဗီုလဵုပိုဲတံဂွံဖန်အာရော ပိုဲတံမံၚ်ဟာဂြိပ်ဟာဟီုစမ်ရဲတံ။
ပုံအာဂီုဏံဝွံ လဴထ္ၜးကဵုပိုဲကောန်ဂကူတံဟီုဂှ်တှ်ေ ( ပ္ဍဲအခိၚ်ဆဵုဘဲအန္တရာဲကြပ်ကၠုၚ်ကဵုဇကုဂှ် ထေက်ကဵုဒးပဠေဝ်စွံသတိအိုတ်ညိ) ။
(၂) ကောန်ဍိက်ၜါကဵုစာၚ်ကၟက်
ပုံအာဂီုဏံဝွံ ဗ္တောန်လဴကဵုပိုဲကောန်ဂကူတံဂှ်တှ်ေ (ကဵုဒဒိုက်ကဵုညး ဒဒိုက်တေံစိုပ်ဇကု) ။
(3) သဟာဲၜါကဵုမုဲ
သဟာဲၜါဂှ်ကွာ်တရဴကၠုၚ်မွဲစွံတုဲ အကြာဂၠံၚ်တရဴဂှ်ဂွံဆဵုကေတ်မုဲဒတုံမံၚ်မွဲပ္ဍဲသ္ကုဲဂၠံၚ်ဂှ်ရ၊ (မုဲဏံဒှ်မုဲအဲဏောၚ် ဟိုတ်နူအဲဆဵုဒးကၠာ)ညးမွဲဂှ်ဟီုရ၊ ဟေရဲ ပိုဲညးၜါဂွံဆဵုကေတ်တုပ်တုပ်ရလေဝ်ရဲ၊ ရဲဟီုရဲဆဵုကၠာဂွံမာန်ဟာမၞိဟ်မွဲဂှ်ဆက်ဟီုရ၊ အဃောညးၜါကယျာၚ်မံၚ်ဂှ် တၠမုဲဇေတ်ဇေတ်ဂှ်ညးတေံဂၠာဲကၠုၚ်မုဲညးတေံသိုက်သိုက်တုဲဆဵုကေတ်ညးၜါကယျာၚ်မံၚ်ပ္ဍဲလဒေါဝ်ဍာန်ဂှ်ရ၊ (အဵု နွံမံၚ်ဒၞာဲအဏံရဟာကမၠတ်ကၠတ်လဝ်မုဲအဲဂှ်၊ တၠမုဲဇေတ်ဇေတ်ဂှ်ဟီုတိုန်ရ) ပိုဲဒှ်ဒဒိုက်ရရဲယျေ မၞိဟ်ရပ်လဝ်မုဲဂှ်ဟီုတဴရ၊ ရဲညးတေံမွဲကလေၚ်ဟီုကဵုမၞိဟ်ရပ်လဝ်မုဲဂှ်ပၠန်တှ်ေ ဟေရဲလ္ပဟီုပိုဲညိ အဲဟွံပါပုဟ်ဏး နူကၠၚ်ဍဲဟီုရဲဆဵုကၠာဟွံသေၚ်ဟာ။
ပုံအာဂီုဏံဝွံ ဗ္တောန်လဴထ္ၜးကဵုပိုဲကောန်ဂကူတံဟီုဂှ်တှ်ေ (ပိုဲမၞိဟ်တံဂှ် မိက်ဂွံတံၚ်ဂြဲကေတ်အရာခိုဟ်ခိုဟ်မာန်ရ၊ လပါ်ဒုဟ်နွံအခက်ခုဲနာနာတံဂှ် ဟွံမိက်ပံၚ်တောဲအိုတ်ရ။
(4) သှ်တုဲဗ္တောန်
ကောန်ၚာ်မွဲဂှ်ဒ္တုံစှ်ေဍာ်ကၟာတုဲ ကညာၚ်ကော်တဴမၞိဟ် − ရီုအဲ ရီုအဲ ရီုအဲ အဲၜိၚ်ဍာ်ဟွံဒှ်ပုဟ်ကၠုၚ်ရီုအဲညိ၊ ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ်ဟေၚ် မၞိဟ်ဇၞော်မွဲဂှ် ညးတေံကွာ်ကၠုၚ်ဂွံမိၚ်ကေတ်ရမျှာၚ်ကညာၚ်ကရေဲဂွံဆဵုကေတ်ကောန်ၚာ်ဂှ်တုဲ ဓဝါဲဂှ်ဟေၚ်ညးတေံဟီုဗ္တောန်တဴကောန်ၚာ်ဂှ်ရ၊ (ဗှ်ေဂၠာန်ကွေံကွေံရနဝ်− တီမံၚ်ဖိုဟ်ၜိၚ်ဍာ်ဟွံဒှ်တုဲ မုမကၠုၚ်ဝေၚ်ဇိုၚ်ဍာ်ကၟာဏံဂှ်ရော၊ ဒ္တုံစှ်ေတှ်ေညးဂွံကၠုၚ်ရီုရော)၊ ကောန်ၚာ်ဂှ်မိက်သ္ဂောံဟီုကဵုညးတေံဂှ်−−အမူ တံၚ်ဂြဲပ္တိုန်အဲတုဲတှ်ေဒၠောံဗ္တောန်အဲညိ ။
ပုံအာဂီုဏံဝွံ ဗ္တောန်လဴကဵုပိုဲကောန်ဂကူတံဟီုဂှ်တှ်ေ (ပြသၞာဂတမုက်ဂှ်သှ်ပဠးပ္တိတ်တုဲတှ်ေ ဟီုဗျိဗ္တောန်ကေတ်ဗွဲလက္ကရဴတေံညိ၊ ခိုဟ်နူကဵုဟီုဗျိဒေါန်အဃောညးမွဲဒှ်မံၚ်ဒဒိုက်) ။
(5) လၟတၟိစိုတ်စိုတ်
နွံလၟမွဲဂှ်ညးတေံလုပ်အာဂြိုပ်တုဲ အာသၟာန်ရဲဗာ်ဆုတံဂှ် ယွံရဲတံ ဆဵုမံၚ်ကၠိက်ဂြိုပ်ကီုဟာ၊ ဒၞာဲလဵုရောပှ်ကၟိုၚ်ဒြာဲနွံမံၚ်ဂှ်ရောရဲတံ၊ ဆဂးဂှ် ရဲဗာ်ဆုတံဂှ်လေဝ်ဟွံဆဵုမွဲလှ်ေနာဲလၟဏံဂွံနၚ်သတ်ဂြိုပ်မွဲဝါကီုရ၊ နွံမွဲတ္ၚဲဂှ်ပၠန် နာဲလၟတၟိဂှ်ညးတေံလုပ်အာဂြိုပ်တုဲ အာဆဵုကဵုရဲဗာ်ဆုမွဲဂှ်တုဲ ညးတေံသၟာန်တိုန်ပၠန်ရ၊ ယွံကောဂၠု ကောဂၠုကေၚ်ဆဵုမံၚ်အရၚ်ဇိုၚ်ဇာဒိသိုၚ်ကီုဟာ လဴထ္ၜးကဵုအဲမွဲတုဲညိ၊ မၞိဟ်ဗာ်ဆုဂှ်ကလေၚ်ဟီုကဵုလၟတၟိဂှ်တှ်ေ မိက်သ္ဂောံဆဵုတှ်ေဗက်ကၠုၚ်ညိ၊ တေံတေံဆဵုမံၚ်သေၚ် ဇာဒိသိုၚ်ဂှ်နွံမံၚ်ပ္ဍဲထီုတေံဂှ်ကီုရ၊  ဓဝါဲဂှ်နာဲလၟတၟိဂှ်ညးတေံဂွံမိၚ်ကေတ်သာ်ဂှ်တုဲ ညးတေံမုက်မတ်ပလေဲတိုန်စွံမုက်မတ်ဟွံဒးတုဲ နာဲလၟဂှ်ကလေၚ်သၠာဲထောံအရေဝ်ရ၊ (အဵု အဲဆၜိုတ်မိက်သ္ဂောံဆဵုအရၚ်ဇိုၚ်ဇာဒိသိုၚ်သၟးသၟးရ၊ ကၠုၚ်ပန်ပှော်ဇာဒိသိုၚ်သွံသေၚ်ပုဟ်) ။
ပုံအာဂီုဏံဝွံ ဗ္တောန်လဴကဵုပိုဲကောန်ဂကူတံဟီုဂှ်တှ်ေ (မၞိဟ်အစောံစရာဲဟွံမွယ်တံဂှ် ဟီုကျာမံၚ်သၟးကၠာဟွံဆဵုပေါဲဗ္တိုက်) ။
(6) ၚဴအိန်အၚ်ကဵုဂၠဴ
ကောန်ၚဴအိန်အၚ်တံဂှ်လေဝ် ဆဵုဒးဂၠဴလိုန်ထောံကောဒေံညးတေံချိုတ်အာအိုတ်တုဲ ဗွဲမပြဟ်ဂြိပ်စဴအာလဴစကဵုမိယာဲညးတံကီုရ၊ ယွံလေဝ်မိယာဲ မုသတ်မွဲရောဟွံတီမိယာဲ ဇိုၚ်ဍေံနွံပန်ဇကုဍေံဇၞော်တဴဗွဲမလောန် ဍေံလိုန်ထောံကောဒေံပိုဲချိုတ်ဗုၚ်ထကးအိုတ်တးတုဲ သှ်ေမံၚ်အဲမွဲဏံရ၊ ယာဲၚဴအိန်အၚ်ဂှ်လေဝ် ပတေၚ်တိုန်ဇကုညးတေံတုဲ သၟာန်ကောန်ညးတေံအဝယ်ဏံဒှ်ဟာကောန်၊ ကောန်ၚဴအိန်အၚ်ကလေၚ်ဟီုယာဲညးတေံပၠန်ဂှ်တှ်ေ ဇၞော်နူဏံဏီဏောၚ်မိယာဲ တုဲတှ်ေ ယာဲၚဴအိန်အၚ်ဂှ်ထပ်ပတေၚ်တိုန်ဇၞာံဇကုညးတေံမွဲဝါပၠန်တုဲ ကောန်ညးတေံကလေၚ်ဟီုဂှ် မိယာဲပတေၚ်ဇၞော်ဇကုမိယာဲဂလိုၚ်လဵုလေဝ် ဟွံဒှ်အဝယ်သတ်အဲကောန်မဆဵုဂှ်ပုဟ်၊ တုဲတှ်ေ ယာဲၚဴအိန်အၚ်ညးတေံဟွံဒုၚ်ကျဟွံဒိုအ်တုဲ ညးတေံထပ်ပတေၚ်တိုန်ဇကုညးတေံၜိုတ်ဒြဟတ်နွံပတေၚ်ဂွံဂှ်တုဲ အိုတ်ကၞောတ်ဂှ်ဟေၚ် စၞာံဇကုယာဲၚဴအိန်အၚ်ဂှ်လေဝ်ထ္ကးဒးချိုတ်အာဂတမုက်ကောန်ဇကုရ။
ပုံအာဂီုဏံဝွံ ဗ္တောန်လဴထ္ၜးကဵုပိုဲကောန်ဂကူတံဟီုဂှ်တှ်ေ (ကၠောန်ကမၠောန်မွဲမွဲတှ်ေ ရံၚ်ကဵုအဝယ်ပမာဏဒြဟတ်ဇကုနွံဂှ်ကၠောန်ညိ) ။
(၇) သဟာဲဂၠဴပိ
နွံကာလမွဲတ္ၚဲတေံဂှ် သဟာဲဂၠဴပိဒှ်ကၠုၚ်မိတ်သဟာဲချိုတ်မွဲကတိုၚ်ဂျိုၚ်မွဲသ္ကဝ်လဝ်လဝ်စိုတ်တုဲ သုၚ်စောဲအာဘဝလၟေၚ်လၟေၚ်တ္ၚဲညးသ္ကံအိုတ်ရ၊ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်တုဲ သဟာဲဂၠဴပိဂှ်ဒၞာဲလဵုအာအာတှ်ေ အာတဴမွဲစွံမွဲဂကောံသွက်သ္ဂောံစဵုဒၞာသၞသတြုအန္တရာဲညးမွဲကဵုညးမွဲမာန်ရ၊ သၟိၚ်ဇာဒိသိုၚ်လေဝ်အိုတ်ကသပ်ဂွံရပ်စဟွံလောဲတုဲ ညးတေံပ္တိတ်ကသပ်ရဴသာ်ဝွံတုဲ ဇာဒိသိုၚ်ဂှ်ထပက်ဇိုၚ်ဟီုကဵုဂၠဴမွဲဂှ်၊ ဂၠဴၜါရဲဗှ်ေဂှ်ဍေံစောစမံၚ်ပရောဗှ်ေဗီုတေံသာ်ဏံဏောၚ်၊ တုဲတှ်ေ ဇာဒိသိုၚ်ဂှ်အာလပါ်ဂၠဴၜါဂှ်ပၠန်တုဲ ကလေၚ်ထပက်ဇိုၚ်ဗီုဂှ်ပၠန်ရ၊ စနူကဵုတ္ၚဲဂှ်တုဲ သဟာဲဂၠဴပိဂှ်လေဝ် ဟွံဂံၚ်ပတေဟ်စညးသ္ကံဒှ်ကၠုၚ်သံသယလ္တူညးသ္ကံအိုတ်တုဲ ဗီုညးဍာန်အဲတိတ်အာဂၠာဲစစၞမွဲမွဲဍာန်ကီုရ၊ အလန်ဏံဟေၚ်ရ ဇာဒိသိုၚ်ဂွံအခေါၚ်ရပ်စဂၠဴသောၚ်သောၚ်မွဲတုဲမွဲရ။
ပုံအာဂီုဏံဝွံ လဴထ္ၜးကဵုပိုဲကောန်ဂကူတံဟီုဂှ်တှ်ေ (သမဂ္ဂဳထ္ကး တ္ၚဲယးတေံရပိုဲတံအိုတ်တးဏောၚ်) ။
(၈) ဂၠဴဗၠာဲကဵုဂၠဴဝုတ်
ဂၠဴဗၠာဲတံဂှ်ထက်မြက်စာဍိုက်ပေၚ်ကဵုဒြဟတ်တုဲ ဒးကၠောန်ကမၠောန်ဇြိုၚ်ဇြိုၚ်ထဲတိဇိက်နာနာသာ်ရ၊ ဂၠဴၝောအ်ဝုတ်တံဟီုကဵုဂၠဴကၟက်တံဂှ်တှ်ေ (ဘဝနာဲတံဂှ်တသိုက်ဟွံမွယ်ကွေံကွေံရနဝ်၊ ရံၚ်စမ်ဘဝပိုဲဂၠဴဝုတ်ဝုတ်တံ ကမၠောန်လေဝ်ဟွံဒးကၠောန်အိုတ်တုဲ ဂြိပ်အာဂြိပ်ကၠုၚ်လဒေါဝ်ဝါနွံကဵုတသိုက်ကွေံကွေံရ)၊ ခြာဟွံလအ်စိုပ်ကၠုၚ်အခိၚ်ကလအ်သဘၚ်ကလော်ကြုက်မ္ဂးတှ်ေ ဂၠဴကၟက်တံဂှ်ဇူဒိုအ်ဟွံဒးကၠောန်ကမၠောန်အိုတ်ရ၊ ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ်ဟေၚ် ဂၠဴၝောအ်ၝောအ်တံဂှ်ဒးကုတ်ကအ်ကလအ်ပူဇဴကလော်အိုတ်ရ၊ ဂၠဴကၟက်တံဆဵုကေတ်သာ်ဏံတုဲချပ်တဴဟီုဂှ်တှ်ေ ဘဝနွံကဵုဆဝေၚ်မိပ်ဇြိပ်သၟးတှ်ေ အိုတ်ကၞောတ်ဘဝဂှ်ဒးဆဵုဗီုဏံရ၊ ကဵုအဲဒးကၠောန်ကမၠောန်ဇြိုၚ်ဇြိုၚ်တှ်ေခိုဟ်ဂၠိုၚ်ရဂၠဴကၟက်တံချပ်သာ်ဏံရ။
ပုံအာဂီုဏံဝွံ ဗ္တောန်လဴထ္ၜးကဵုပိုဲကောန်ဂကူတံဟီုဂှ်တှ်ေ (မၞိဟ်ကၠောန်ကမၠောန်တံဂှ်နွံကဵုၚုဟ်မးလၟိုန်ရ)။
(၉) ကၞုဲအ္စာကျာ
သၟာတမ္ၚာမွဲဂှ် ညးတေံဖျေံမံၚ်ဇာပ္ဍဲကဵုပါၚ်ကြုၚ်ဂှ်တုဲ စိုပ်လဒေါဝ်တ္ၚဲညးတေံအာစပုၚ်သွရ၊ ကၞုဲမွဲဂှ်ဆဵုဒးတမ္ၚာဂှ်ပီုမံၚ်ကဖျေံမံၚ်ဇာပ္ဍဲကြုၚ်ဂှ်တုဲ ကၞုဲဂှ်ချပ်တိုန်ရဴသာ်ဝွံရ၊ အဵုဟွံကျာတ်ပုဟ်ၜိုတ်ဆဖျေံဇာပီုကရ၊ ဓဝါဲဂှ်ဟေၚ်ကၞုဲဂှ်စှ်ေနူလ္တူတၞံဆုဂှ်တုဲ အာကေတ်နၚ်ဇာသၟာတမ္ၚာဂှ်တုဲ ကၞုဲဂှ်စှ်ေအာကြုၚ်သီုဇာပီုကဂှ်ရ၊ အိုတ်ကၞောတ်ဂှ်တှ်ေ နကဵုပရေၚ်ဆဵုဂဗဟွံမွယ်နွံအောန်မံၚ်တုဲ ဇာဂှ်ပူဒက်စန်ဂွံဇကုကၞုဲဂှ်တုဲ ဗၠိုက်စှ်ေအာပ္ဍဲလဒေါဝ်ကြုၚ်ဂှ်ကီုရ။
ပုံအာဂီုဏံဝွံ ဗ္တောန်ဟီုလဴကဵုပိုဲကောန်ဂကူတံဟီုဂှ်တှ်ေ (အရာပိုဲတံဟွံတီဟွံကၠိုဟ်လဝ်ကၠးကၠးတံဂှ် ဗဒှ်ကဵုအန္တရာယ်ကဵုဘဝပိုဲဏံမာန်လောဲလောဲရ) ။
(၁၀) အခိၚ်ကၠဵုကိတ်
အဗၠာဲမွဲဂှ်ညးတေံလုပ်စိုပ်ကၠုၚ်လဒေါဝ်ဖျာဇၞော်ပ္ဍဲဍုၚ်ဂှ်သွက်သ္ဂောံရာန်ကပေါတ်နာနာသာ်တုဲ ဒးကိတ်ကဵုကၠဵုနွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲလဒေါဝ်အကြာဖျာဇၞော်ဂှ်ကီုရ၊ အဃောဂှ်ဟေၚ် မၞိဟ်မွဲတၠဂှ်ဟီုကဵုအဗၠာဲကၠဵုကိတ်ဂှ်သာ်ဝွံရ၊ ဟေအဗၠာဲ အဗၠာဲအာကေတ်နၚ်ကွာၚ်မွဲကလောံတုဲ ဆီနာဓဇူမံၚ်ဂှ်ဇုက်ထောံနကဵုကွာၚ်ကလောံဂှ်တုဲ ကဵုအာကၠဵုမကိတ်လဝ်အဗၠာဲဂှ်စထောံမ္ဂးတှ်ေ သရအဗၠာဲဒးကိတ်လဝ်ဂှ်ဂျိအိုတ်အာတုဲဗၠးအာမာန်လောဲလောဲရ၊ အဗၠာဲကၠဵုကိတ်ဂှ်ဂွံမိၚ်ကေတ်သာ်ဏံတုဲ သီုအီဂြိုၚ်ကလေၚ်ဟီုတဴသာ်ဏံပၠန်ရ၊ (ယဝ်ရအဲကၠောန်သ္ပဗီုဏံမ္ဂးတှ်ေ ကၠဵုနွံဒၟံၚ်မွဲဖျာဇၞော်ဏံဖအိုတ်ဂှ် ကၠုၚ်လုပ်ကိတ်အဲရဒှ် ဟိုတ်နူကိတ်ဒးအဲတုဲဂွံစကွာၚ်။
ပုံအာဂီုဏံဝွံ ဗ္တောန်ဟီုလဴကဵုပိုဲကောန်ဂကူတံဟီုဂှ်တှ်ေ (သုၚ်စောဲသြန်ဟွံလေပ်မ္ဂးတှ်ေ ဂွံကၠုၚ်သၞသတြုတံပဵုဂၠိုၚ်တိုန်အရိုဟ်တ္ၚဲရ) ။
(၁၁) ယာံဂတာံဗ္တောန်ကောန်
ယာဲဂတာံကဝါ်ဏာကောန်တံအာဂၠာဲစပ္ဍဲသံၚ်ဗတဳလၟေၚ်လၟေၚ်တ္ၚဲကီုရ၊ ယာဲဂတာံဂှ်ဆဵုကေတ်ကောန်တံကွာ်ဂါဲဝါဲဂါဲဝါဲမံၚ်အိုတ်တုဲ ဟီုတိုန်ကဵုကောန်တံရဴသာ်ဝွံရ၊ မုဗှ်ေတံဒှ်ဒၟံၚ်သာ်လဵုအိုတ်ရောကောန်တံကွာ်တပ်တပ်ဟွံဂွံဟာ၊ ကောန်ဂတာံတံကလေၚ်ဟီုကဵုမိယာဲဂတာံဂှ်ပၠန်တှ်ေ (မိယာဲကွာ်ထ္ၜးကဵုပိုဲကောန်တံဗဵုစမ်ရံၚ်ကၠာညိလေဝ်တုဲတှ်ေပိုဲကောန်တံဂွံကွာ်ဗက်ဗီုမိယာဲရ)။
ပုံအာဂီုဏံဝွံ ဗ္တောန်လဴထ္ၜးကဵုပိုဲကောန်ဂကူတံဟီုဂှ်တှ်ေ (ဟီုတဴနကဵုအရေဝ်သၟးဂှ် ဗက်ကၠောန်ထ္ၜးနဇိုၚ်နတဲဟွံဂွံရ) ။
(၁၂) အဓိပ္ပါယ်ခရေၚ်စ
သၟတ်တြုံမွဲဂှ် ညးတေံဒဳဏာကွဳစက်ကာလုပ်အာဍုၚ်အခိၚ်သဝ်တ္ၚဲဂှ်ရ၊ အဃောအဗၠာဲဂှ်ဒဳဏာကွဳစက်ကာဂှ်တှ်ေ ဂွံဆဵုကေတ်မိနော်ဗျုမွဲဂှ်ရပ်လဝ်ပၟတ်ခ္ဍိဂစိုၚ်ဂစိုၚ်ကုန်ကုန်ညံၚ်ရဴဂၠာဲတဴကပေါတ်အရာမွဲမွဲသာ်ဖါဲဒၟံၚ်အကြာချောဲသ္ကုဲဂၠံၚ်ကွဳစက်ဂှ်ရ၊ အဗၠာဲဂှ်ဂွံဆဵုကေတ်မိနော်ဗျုဂှ်တုဲ နကဵုသံသယဒိုအ်ကွဳစက်ကာတုဲလုပ်အာသၟာန်မိနော်ဗျုဇရာဂှ်ရဴသာ်ဝွံရ၊ ဟေမိနော်ဗျု မုမိနော်ဂၠာဲဖါဲဒၟံၚ်အရာလဵုမွဲရော? ၊ မိနော်ဗျုဂှ်ကလေၚ်သွဟ်ကဵုအဗၠာဲဂှ်တှ်ေ   အဵု − မိနော်အဃောဂၠာဲဒၟံၚ်သြန်အတာန်စှ်မွဲမဒတုံစှ်ေအာအကြာချောဲဏံတုဲဂၠာဲရောဟွံဆဵုအဗၠာဲ၊ မိနော်ဂၠာဲဒၟံၚ်တၟာလအ်ရဟွံဆဵုဏီ၊ အဗၠာဲဘိုၚ်ဂၠာဲကဵုမိနော်ကီုဟာအဗၠာဲမိနော်ဂှ်ဟီုကဵုအဗၠာဲဂှ်ရ၊ နကဵုဓဝ်ဆာန်ဍူအဗၠာဲဂှ်တုဲ အဗၠာဲဂှ်ဂၠံက်ပ္တိတ်နၚ်သြန်အတာန်စှ်မွဲမနူထိုၚ်ပဠောအ်တုဲကဵုမိနော်ဗျုဇရာဂှ်တုဲ ဟီုတဴကဵုမိနော်ဂှ်တှ်ေ၊  မိနော်ကေတ်ဏာသြန်အဲဏံတုဲ သြန်မိနော်ဒ္တုံစှ်ေအာအကြာချောဲဂှ်လ္ပဆက်ဂၠာဲရ၊ တ္ၚဲလေဝ်ဂၠုလောန်အာတုဲစဴသ္ၚိဂွံရမိနော်၊ ဓဝါဲဂှ်မိနော်ဗျုဂှ်လေဝ်ကွာ်လုပ်အာကွာန်ကီုရ၊ အဗၠာဲဂှ်တိုန်အာဍုၚ်ကိစ္စဗၟိက်တုဲဒှ်ဟေၚ်ကလေၚ်စဴကၠုၚ်ကွာန်ဇကုပၠန်ရ၊ အခိၚ်စိုပ်ကၠုၚ်ပ္ဍဲတၞုၚ်ကွာန်ဂှ်ပၠန်တှ်ေ အဗၠာဲဂှ်ဂွံဆဵုကေတ်မိနော်ဗျုဂှ်ဂၠာဲဒၟံၚ်မသြန်အကြာချောဲဂှ်ပၠန်ရ၊ အဗၠာဲဂှ်စှ်ေအာတုဲသၟာန်တဴရ၊ မိနော်သြန်ဒ္တုံအာပၠန်ရဟာမိနော်၊ မိနော်ဗျုဂှ်ယာတိုန်က္ဍိုပ်တုဲ အဵုအဗၠာဲစိုတ်ခိုဟ်ဏံပၠန်ရဟာ သြန်မိနော်ဟွံဒ္တုံအာပုဟ်အဗၠာဲ၊  နဲဏံဂှ် ဒှ်နဲကဲမိနော်ဂၠာဲသြန်မွဲနဲခိုဟ်အိုတ်ရဏောၚ်အဗၠာဲ၊  အလန်ဏံတှ်ေအဗၠာဲလ္ပကဵုသြန်ကဵုမိနော်ဏံရဏး၊  မိနော်ဗျုဂှ်ဟီုတဴသာ်ဏံတုဲ ထပၠိုတ်ပၟတ်ဗက်ဂှ်ကွာ်လုပ်အာကွာန်ရ၊ မိနော်ဗျုဂှ်ထောံလဝ်အဗၠာဲဂှ်မွဲဓဝ်မတ်ဂၠုမံၚ်ဒၞာဲဂှ်ရ။
ပုံအာဂီုဏံဝွံ ဗ္တောန်ဟီုလဴကဵုပိုဲကောန်ဂကူတံဟီုဂှ်တှ်ေ (နဲကဲကၠောန်ကမၠောန်ဂၠာဲသြန်ဟီုဂှ် နဲညးကဵုညးနွံမံၚ်ဖအိုတ်ရ၊ ဆဂး နဲလဵုလေဝ်ကၠောန်တုဲတှ်ေ လ္ပကဵုဗၠေတ်သၞောဝ်ဍုၚ်ညိဏး) ။
(၁၃) ကောန်ဗ္ဂဲဒှ်ရဲကဵုကၠ
ပုံအာဂီုဏံဝွံဗ္တောန်လဴထ္ၜးကဵုပိုဲကောန်ဂကူတံဟီုဂှ်တှ်ေ (ပိုဲမၞိဟ်တံဏံလေဝ်ပြံၚ်သၠာဲအာအတိုၚ်သဘာဝအတိုၚ်မၚ်မွဲလွဳပရာကီုရ) ။
(၁၄) ကောန်သၟာဗ္ၚၜါကဵုအပါ
နွံကာလမွဲတ္ၚဲတေံဂှ် နွံတဴဂကောံအိန်ထံၚ်ကောကဵုဒေံညးၜါသၟာဝါဗ္ၚဂှ် အပါးတေံစုတိချိုတ်အာတုဲ ကောကဵုဒေံညးၜါတိတ်အာဂွးကေတ်ထဝ်သြန်ပ္ဍဲကဵုကၠအ်တဵုလွဳလဝ်သၞေဝ်ကေဝ်တေံရ၊ အပါညးတေံဗ္ကန်လဝ်ကၠာဟွံဂွံချိုတ်ဏီဂှ်တှ်ေ အပါညးတေံအာတိုပ်စွံလဝ်ထဝ်သြန်ပ္ဍဲကဵုကၠအ်တေံကီုရ၊ ကောကဵုဒေံညးၜါစိုပ်အာပ္ဍဲကဵုကၠအ်သၞေဝ်တေံဂှ်တုဲ ဟေဒေံ ဒေံဂွးဒၞာဲဏံဏး အဲကောန်အာဂွးတေံလပါ်တေဴ၊ ညးၜါကောကဵုဒေံဂှ်လေဝ် ဂစာန်ဂွးဂၠာဲတဴထဝ်သြန်ဗီုအပါညးတေံဗ္ကန်လဝ်ဂှ်ရ၊ ညးၜါကောကဵုဒေံဂှ်လေဝ် ခဲါဂွးထောံဇၞာပ်ဒၞာဲသ္ကဲကၠအ်အိုတ်ကီုလေဝ် ညးၜါကောကဵုဒေံဂှ်ဟွံဂွံဆဵုကေတ်ထဝ်သြန်အပါညးတေံတိုပ်စွံလဝ်ဂှ်ရ၊ ရံၚ်ကေတ်တိကောကဵုဒေံညးၜါခဲါလဝ်တံဂှ်လေဝ် နူသၟဝ်ဒှ်လ္တူ နူလ္တူဒှ်သၟဝ်အတိုၚ်မွဲကၠအ်ဂှ်ရ၊ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်တုဲ သၞေဝ်ကေတ်တၞံသတ်ဆုသတ်ဒုန်နာနာနွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲကဵုကၠအ်ဂှ်လေဝ် ဂွံဝါဲတိတၟိဂံက်ခိုဟ်ကွေံတုဲ ကျေဝ်တိုန်သက်ဟီုဟွံမွယ်ရ၊ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်တုဲ ညးၜါကောကဵုဒေံဂှ်ဂွံဆဵုကေတ်သၞေဝ်ကေဝ်တၞံဆုသတ်ဆုသတ်ဒုန်တံကျေဝ်တိုန်သတ်ကဴတိုန်တုဲ ဂွံၜှ်သွံရာန်တဴၚုဟ်မးခိုဟ်တဴတုဲ ဂွံပကောန်ကေတ်ထဝ်သြန်ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ၊ ညးၜါကောကဵုဒေံဂွံတီကေတ်ကၠးကၠးဂှ်တှ်ေ အဵု ပိုန်ဒြပ်ထဝ်သြန်အပါပိုဲတိုပ်စွံလဝ်ဂှ် ဗွဲတၟေၚ်ဒှ်မံၚ်ဗီုဏံဏောၚ်သွံ။
ပုံအာဂီုဏံဝွံ ဗ္တောန်လဴထ္ၜးကဵုပိုဲကောန်ဂကူတံဟီုဂှ်တှ်ေ (မၞိဟ်တ္ၚအ်ကဵုကမၠောန်ဆာန်ကမၠောန်ကၠောန်ကမၠောန်တံဂှ်ဟေၚ် ဂွံကၠုၚ်ထဝ်သြန်ဗွဲမဂၠိုၚ်မာန်ရ၊ ဆဂး ကၠောန်ကမၠောန်လေဝ်ကၠောန်ကဵုဒးညိဏးကောန်ဂကူတံ၊ ယဝ်ကၠောန်ကမၠောန်ဟွံဒးမ္ဂးတှ်ေ တ္ၚအ်ကဵုကမၠောန်ပွိုၚ်စှ်သၞာံလေဝ် ဘဝဂှ်နွံဒၟံၚ်ဒၞာံတြေံဂှ်ရ) ။
(၁၅) နှၚ်ထောၚ်ထောၚ်
နွံကာမွဲတ္ၚဲတေံဂှ်တှ်ေ မၚ်ဗၠာဲမွဲဂှ် ညးတေံဒးအာတုက်ကေတ်ဍာ်သွက်သ္ဂောံသုၚ်စောဲပ္ဍဲသ္ၚိအရာကေၚ်ကာနာလၟိုန်လၟိုန်တ္ၚဲရ၊ ဆဂးဂှ်တှ်ေ နှၚ်မွဲမဂှ်ထောၚ်ဒၟံၚ်တုဲ ၜိုန်တုက်နၚ်ဍာ်ကၠာအိုတ်ပေၚ်မံၚ်ကီုလေဝ် အခိုၚ်စိုပ်သ္ၚိဂှ်တှ်ေ နှၚ်မွဲလပါ်ဂှ်ပေၚ်ဒၟံၚ်တုဲ မွဲလပါ်ဏံဂှ်တှ်ေဍာ်ဟွံပေၚ်တုဲသှ်ေဒၟံက်ကွက်နှၚ်တွဵုတွဵုရ၊ ပ္ဍဲကဵုမွဲတ္ၚဲဂှ် နှၚ်ထောၚ်ထောၚ်ဂှ်လေဝ်ညးတေံစိုတ်ဟွံမိပ်ဟိုတ်နူထောၚ်ဒၟံၚ်တုဲ ညံၚ်ရဴကၠောန်ကမၠောန်ဟွံဍိုက်ပေၚ်ကဵုတၠသ္ၚိဇကုရ၊ လပါ်နှၚ်ဟွံထောၚ်မွဲလပါ်ဂှ်တှ်ေညးတေံစိုတ်မိပ်ဒၟံၚ်၊ အဃောဂှ်ဟေၚ်နှၚ်ထောၚ်ထောၚ်ဂှ်လေဝ်လုပ်အာကဵုတၠသ္ၚိဇကုတုဲဟီုတဴသာ်ဝွံကီုရ၊ ယွံလေဝ်နာဲသ္ၚိ   အဲဏံစိုတ်ဟွံခိုဟ်စကွေံကွေံရ၊ လောန်ကၠုၚ်မွဲၜါဂိတုဏံဂှ် ပ္ဍဲနှၚ်အဲၜိုန်ရတုက်စုတ်ဍာ်ပေၚ်မံၚ်ကီုလေဝ် အခိၚ်စိုပ်သ္ၚိဂှ်တှ်ေ ဍာ်ပ္ဍဲနှၚ်သှ်ေဒၟံၚ်ကွက်ဂှ်တုဲ အဲစိုတ်ဟွံမိပ်ကီုရ၊  အေအခိၚ်ကာလဂှ်တှ်ေ တၠသ္ၚိဂှ်ဟီုကဵုနှၚ်ထောၚ်ထောၚ်ရဴသာ်ဝွံရ၊ ကၠုၚ်အဏံကၠုၚ်အဏံညိနှၚ်ထောၚ်ထောၚ်၊  တေတေံဗှ်ေကျောဝ်ရံၚ်စမ် သ္ကဲဍာန်လပါ်အဲဂၠေၚ်နၚ်ဍာ်နှၚ်ထောၚ်ထောၚ်ဗှ်ေဆဵုသေၚ်ပ္ကဴဂမၠိုၚ်ဍိုပ်ဍဴရာၚ်ဆာဲကျေဝ်ဂေါဝ်ဒၟံၚ်သ္ကဲဍာန်ရံၚ်စလုပ်မတ်ၜါကွေံကွေံရ၊ တၠသ္ၚိဂှ်ဟီုကဵုနှၚ်ထောၚ်ထောၚ်ဂှ်ရ၊ ဇေတ်ဇေတ်တေံဂှ်တှ်ေ အဲဏံရဒးတၚ်ဂုဏ်ကဵုနှၚ်ထောၚ်ထောၚ်ဂွံကဵုဍာ်ကဵုတၞံပ္ကဴနွံမံၚ်သ္ကဲဂၠံၚ်ဂှ်ဏောၚ်တီမံၚ်ဟာ။
(၁၆) သေဋ္ဌဳကဵုထဝ်ကလောံ
သေဋ္ဌဳနွံမွဲတၠဂှ် ဇၟာပ်ဇၟာပ်သဝ်တ္ၚဲကၠာတ္ၚဲဟွံပၠိုတ်ဂှ်တှ်ေ ညးတေံလုပ်အာလက္ကရဴသ္ၚိတေံတုဲ သေဋ္ဌဳဂှ်အာခါဲဗဵုကျောဝ်ပ္ဍဲကတိုၚ်သၟဝ်တမ်ဆုဂှ်လၟေၚ်လၟေၚ်တ္ၚဲသဝ်ကီုရ၊ နွံမွဲတ္ၚဲဂှ်ပၠန်တှ်ေ ကောန်ဍိက်ပ္ဍဲသ္ၚိသေဋ္ဌဳဂှ်လေဝ်သံသယတုဲကၠတ်ကျောဝ်ဆဵုကေတ်သေဋ္ဌဳဗျုဏံညးတေံအာတိုပ်လဝ်ထဝ်ကလောံသၟဝ်တမ်ဆုဂှ်ဏောၚ်သွံ၊ ခြာဟွံလအ်ဟေၚ်ထဝ်ကလောံဂှ်လေဝ်ကောန်ဍိက်ပ္ဍဲသ္ၚိသေဋ္ဌဳဂှ်ကၠတ်ခါဲဂၠံက်ကေတ်ဏာတုဲကၠေံအာသီုထဝ်သီုကောန်ဍိက်ဂှ်ရ၊  ဆဂးဂှ်  ပ္ဍဲကတိုၚ်တိုပ်စွံလဝ်ထဝ်ကလောံဂှ် ကောန်ဍိက်သေဋ္ဌဳထပ်စုတ်လဝ်မတၟံသ္ပစၞးထဝ်ကလောံဂှ်ရ၊ ကောန်ဍိက်ဂှ်သီုချူစွံလဝ်လိက်မွဲတၞးသၟဝ်တမ်ဆုဂှ်တှ်ေ ၊  ယွံလေဝ်သေဋ္ဌဳ ထဝ်ကလောံသေဋ္ဌဳၜိုန်နွံမံၚ်ကီုလေဝ်သေဋ္ဌဳဟွံသုၚ်ေစောဲစကာမံၚ်ရတှ်ေ အေတၟံကလောံဏံလေဝ်စွံလဝ်စိုတ်သ္ပစၞးထဝ်ကလောံတှ်ေတုဲရ။
(၁၇) စာၚ်ထေၚ်ဇၞော်ကဵုဘဝဇကု
ပုံအာဂီုဏံဝွံ ဗ္တောန်ဟီုလဴထ္ၜးကဵုပိုဲကောန်ဂကူတံဟီုဂှ်တှ်ေ (ဇၟာပ်ဇၟာပ်မၞိဟ်ၚုဟ်မးညးကဵုညးနွံမံၚ်ဖအိုတ်တုဲ ပိုဲတံလ္ပတော်လဝ်အဲစောန်အိုတ်အဲလေပ်အိုတ်တွဵုညိအဴ၊ တ္ၚဲဏံၜိုန်ရပိုဲဏံဟွံမွယ်အာကီုလေဝ် မၞိဟ်ဒးကၠောန်စၞးပိုဲတံဂှ်မံက်တိုန်ကၠုၚ်မာန်အတိုၚ်သဘာဝဍေံမာန်ရ၊) ။
(၁၈) လောဘဂၠိုၚ်ဂွံစအောန်
နွံကာလမွဲတ္ၚဲတေံတြုံကဵုဗြဴညးၜါဝါတ်သက်ဟီုဟွံမွယ်တုဲ သ္ၚိဂွံမံၚ်ဇူဒီုတံဂှ်လေဝ် နကဵုတၞးတၞံတာထာၚ်တာတံကၠောန်ကေတ်သ္ပကၟဳတုဲဂွံဒှ်ကၠုၚ်ကောန်တာဲခေါဲခေါဲမွဲမပ္ဍဲသၟတ်တၞံတာဇိုၚ်ဇိုၚ်ပြၚ်ၜဳဂှ်ကီုရ၊ တြုံကဵုဗြဴညးၜါဂွံဂယျိုၚ်အာလမျီုလၟေၚ်တ္ၚဲဟီုဂှ်တှ်ေ နဒဒှ်ဂၠာဲရပ်ဖျေံဇာပီုကတုဲမှဂွံဂမျီုအာလမျီုကီုရ၊ နွံကာလမွဲတ္ၚဲဂှ် တြုံတၠသ္ၚိမဂဳဂှ်ရပ်ဂွံဇာမွဲဂၠးတုဲစှ်ေအာဇိုၚ်ကြုၚ်တၞုၚ်တၟံဂှ်တုဲဖျေံဇာပီုကာရ၊ တ္ၚဲဂှ်ကမွဲလေဝ်ဟွံဂွံတုဲအိုတ်ကၞောတ်ဇာဂှ်ဟေၚ်ကထတ်မွဲဍောတ်ခက်တိုန်ဇာသၟာတမ္ၚာဂှ်ရ၊ ကဂှ်ဒှ်ဒၟံၚ်ကထဝ်ဟီုအရေဝ်ဂွံမံၚ်တုဲ ဟီုတဴကဵုမၚ်ဗၠာဲစိုတ်ခိုဟ်ဂှ်ရဴသာ်ဝွံရ၊ ယဝ်လေဝ်မၚ်ဗၠာဲ လ္ပရပ်ဂစိုတ်အဲညိ၊ အဲကဏံဂှ် ဒှ်ကဓမ္မတာမွဲဟွံသေၚ်တုဲ ဒှ်တဴကဒေဝတဴမွဲတုဲ ဗၠးထောံအဲ လ္ပဂစိုတ်ကေတ်ရပ်အဲညိ၊ ဓဝါဲဂှ် မၚ်ဗၠာဲဒိုက်ဂတ်စိုတ်ခိုဟ်ဂှ် ဆာန်ဍူနွံမေတ္တာလ္တူကထဝ်ဂှ်တုဲ ဗွဲမပြဟ်ဗလးဖျေံဏာပ္ဍဲဍာ်ၜဳဂှ်ရ၊ ဓဝါဲဂှ် ကမွဲဟွံပါကၠုၚ်ပ္ဍဲဗါမၚ်ဗၠာဲဂှ် စဴစိုပ်ကၠုၚ်ကောန်တာဲသၟဝ်တမ်တၞံတာသမ္ဘာညးတေံရ၊ သမ္ဘာညးတေံတီဒဒှ်ရကမွဲဟဂွံသွက်ဂွံသ္ပပြဘိုက်ဗဂါပ်ဂှ်တုဲ ဒေါန်လက်ပေၚ်ပြးတဴရ၊ အဃောဂှ် မၚ်ဗၠာဲလဴဗ္စပရောကထဝ်ညးတေံဗလးထောံဂှ်တုဲ မဂဳဂှ်ပဵုတုဲထေဲရ၊  မဂဳဂှ်ကသပ်တိတ်တုဲ ဟီုကဵုတြုံညးတေံသာ်ဝွံရ၊ ဟေ−လဓဳ   လဓဳအာကဵုကထဝ်ဗလးလဝ်ဂှ်တုဲ အာအာတ်ကောန်တာဲခိုဟ်ခိုဟ်မွဲမ တုဲတှ်ေ နွံကဵုကပေါတ်ကြိယာ စၞစနာနာဂှ်ညိ။
ဓဝါဲဂှ် မၚ်ဗၠာဲစိုတ်ခိုဟ် ကျဗြဴညးတေံတုဲ မၚ်ဗၠာဲဂှ် ဒးတိတ်အာၜဳဒၞာဲညးတေံဗလးလဝ်ကဂှ်ရ၊ ဟွံလအ် စိုပ်ကၠုၚ်ဒၞာဲဗလးကထဝ်ဂှ်တုဲ မၚ်ဗၠာဲကော်ဟီုရဴသာ်ဝွံရ၊ ယွံလေဝ်ကထဝ် ပိလ္တုန်ရ၊ ကဂှ်မံက်ထ္ၜးရုပ်တုဲ သၟာန်တိုန်မၚ်ဗၠာဲဂှ်ရ၊ မုမၚ်ဗၠာဲမၞုံဗၟိက်တုဲ ကၠုၚ်စိုပ်ဒၞာဲအဲဏံဂှ်ရော၊  အဵု ယွံလေဝ်ကထဝ် အဲဂှ်မုဗၟိက်ဟွံမွယ်ကီုရ၊  ဆဂး မဂဳအဲနွံမံၚ်သၟဝ်တမ်တၞံတာတေံဂှ် ညးတေံမိက်သ္ဂောံဂွံကောန်တာဲခိုဟ်ဟ်မွဲမ သီုကဵုကပေါတ်ကြိယာနာနာသာ် သီုကဵုဇွောံစုၚ်ဇဳတုဲ အဲမကၠုၚ်အာတ်ကထဝ်လၟုဟ်ဏံရ၊ ဓဝါဲဂှ် ကထဝ်ဟီုကဵုမၚ်ဗၠာဲဂှ်ရ၊ မၚ်ဗၠာဲစဴအာညိ−အတိုက်ဗြဴမၚ်ဗၠာဲမၞုံဗၟိက်ဂှ် ဍိုက်ပေၚ်အာယျ၊   သာ်ဂှ်တုဲ မၚ်ဗၠာဲကၠုၚ်ဒၞာဲသၟဝ်တၞံတာဂှ်ရ၊ နူသ္ၚောဲသ္ၚောဲ မၚ်ဗၠာဲဂွံဆဵုကေတ်ကောန်တာဲခိုဟ်ဟ်မွဲမ  သီုကဵုဗြဴသမ္ဘာညးတေံ မၚ်ဒုၚ်တၠုၚ်မွဲညးတေံမ္ၚးသ္ၚိဏံရ၊  စိုပ်သ္ၚိဗက်ဂှ် ဗြဴညးတေံမိပ်အိုဟ်တၟိုဟ်တဴစိုတ်တုဲ ဟီုကဵုတြုံညးတေံသာ်ဝွံရ၊ အဲဟီုမံၚ်ဇကုရသေၚ်−ကဂှ် ဒှ်ကဒေဝတဴဏောၚ် လၟုဟ်ပိုဲဂွံကၠုၚ်သီုကောန်တာဲခိုဟ်ဟ်  သီုဇွောံမကပေါတ်နာနာပေၚ်ပ္ဍဲကောန်တာဲရလဓဳ၊ ညးၜါတြုံကဵုဗြဴမိပ်တုဲ ကွာ်တိုန်အာလ္တူတာဲဂှ်ရ။
လောန်အာၜိုတ်ၜါပိဂိတုဗက်ဂှ် ဗြဴမၚ်ဗၠာဲဂှ် ညးတေံစိုတ်ဒှ် ညံၚ်ကဵုကောန်တာဲခိုဟ်ဟ် ညးတေံမံၚ်ဒၟံၚ်ဂှ် ညံၚ်ကဵုဍောတ်အာကီုတုဲ ဓဝါဲဂှ် ကောန်တြုံညးတေံတုဲ ဟီုတဴသာ်ဏံပၠန်ရ၊ ယွံလေဝ်လဓဳပိုဲ ကောန်တာဲပိုဲမံၚ်ဒၟံၚ်လၟုဟ်ဝွံဂှ် ညံၚ်ကဵုဍောတ်အာယျဏောၚ်၊  လဓဳအာအာတ်ကထဝ်မွဲဝါပၠန်ညိ−  အဲမၞုံဗၟိက်သ္ၚိတိုက်ပိထပ်ခိုဟ်ဟ်  သီုကဵုကောန်ဍိက် သီုကဵုကၠအ်ပ္ကဴဥဒျန်တၟေၚ်ၚ်  သီုဗဒှ်ကဵုကွာန်မွဲဍောတ်တုဲ ကွာန်ဏံအဲဒှ်သေဋ္ဌဳဇၞော်အိုတ် ၊ သာ်ဏံ လဓဳအာအာတ်ကထဝ်ဂှ်ပၠန်ညိ၊ မၚ်ဗၠာဲစိုတ်ခိုဟ်ဂွံမိၚ်ကေတ်အရေဝ်ဗြဴဇကုတုဲ ဟီုတိုန်သာ်ဝွံရ၊ ယွံလေဝ်မဂဳအဲ  အခိၚ်တေံ ပိုဲညးၜါမံၚ်ဒၟံၚ်သၟဝ်တၞံတာတုဲ ဟွံလအ်အာအာတ်ကတုဲ ဂွံဒှ်ကၠုၚ်ကောန်တာဲခိုဟ်ဟ်မွဲမ နွံသီုဇွောံမဍိုက်က်ပေၚ်ၚ်ဂှ် မဂဳဟွံပေၚ်စိုတ်ဏီဟာ၊  လၟုဟ်မဂဳကဵုအဲအာအာတ်သာ်ဏံဂှ် ဟွံခိုဟ်ဟာဟွံတီ၊ ဓဝါဲဂှ် မဂဳဒှ်ဒေါသ ဟီုကဵုတၠသ္ၚိညးတေံပၠန်ရ၊ ဟေလဓဳ ကဂှ် ဒှ်ဒၟံၚ်ကထဝ်ကဒေဝတဴဏောၚ် မုပိုဲအာတ်တ်တှ်ေ ညးဒးကဵုဟေၚ်ရ၊ ဇကုညံၚ်ဂွံဒှ်အာအာတ်ဂှ် ဗွဲမပြဟ်တိတ်အာအာတ်ညိ၊ မၚ်ဗၠာဲစိုတ်ခိုဟ်ဂှ် ကျလွဵုဗြဴဇကုတုဲ ဒးတိတ်အာအာတ်ကထဝ်ဂှ်ပၠန်ရ။
လဝါဲဂှ် မၚ်ဗၠာဲစိုပ်အာတၞုၚ်ၜဳဒၞာဲကထဝ်ဂှ်တုဲ ရဴဝွံ ကော်ဟီုတဴသာ်ဝွံပၠန်ရ၊ ယွံလေဝ်ကထဝ် ပိလ္တုန်ကောန်တဴရ၊ ကထဝ်မံက်တိုန်တုဲ သၟာန်မၚ်ဗၠာဲဂှ်ရ၊  ယွံလေဝ်မၚ်ဗၠာဲ မုဗမိက်နွံတုဲ ကၠုၚ်စိုပ်ပၠန်ရ၊  အဵု အဲဂှ် မုဗၟိက်ဟွံမွယ်ရ၊ ဗြဴအဲတေံဂှ် ဍေံမိက်သ္ဂောံဂွံသ္ၚိတိုက်ပိထဝ်မွဲမကီု သီုကဵုကောန်ဍိက်ကမၠောန်နာနာကီု တုဲတှ်ေ ညံၚ်ဂွံဒှ်ကွာန်မွဲဍောတ်ဂှ်ဍေံမၞုံဗၟိက်တုဲ ကွာန်ဂှ် သေဋ္ဌဳဇၞော်အိုတ်ဗြဴအဲမိက်ဂွံဒှ်နွံရကထဝ်၊  ဓဝါဲဂှ် ကထဝ်ဟီုကဵုမၚ်ဗၠာဲဂှ်ရ၊ သာ်ဂှ်တှ်ေ မၚ်ဗၠာဲစဴအာညိ၊  မၚ်ဗၠာဲစဴကၠုၚ်တုဲ နူသ္ၚောဲသ္ၚောဲဂှ် ဆဵုကေတ်ကွာန်ရးမွဲတုဲ ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် သ္ၚိဗြဴညးတေံလောဲအိုတ်တုဲ သ္ၚိတိုက်ပိထပ်ဂွံပိုၚ်ရ၊  စိုပ်ကၠုၚ်သ္ၚိတုဲ ဗြဴညးတေံဟီုကဵုညးတေံသာ်ဝွံရ၊ အဲဟီုမံၚ်ကဵုဇကုရသေၚ်ဟာ  ကထဝ်ဂှ် ဒှ်ကဒေဝတဴတုဲ မုကေတ်ကေတ်ဂှ် ဂွံမာန်ဖအိုတ်ဏောၚ်။
ဟွံလအ် လောန်အာၜိုတ်ၜါပိဂိတုပၠန်ဂှ် မဂဳဂှ်စိုတ်ဒှ်ပၠန်တုဲ မိက်ဂွံဒှ်ဨကရာတ် ကွာန်ရးဂှ် ဗဒှ်ဍုၚ်ဇၞော်မွဲ သာ်ဏံတုဲ ကေတ်ဟီုကဵုတြုံညးတေံပၠန်ရ၊ ဟေလဓဳပိုဲ လၟုဟ်အဲမိက်ဂွံဒှ်ဨကရာတ်ဗြဴ ဇကုဒှ်ဨကရာတ်တြုံတုဲ ကွာန်ရးဏံဂှ် ဗဒှ်ထောံဍုၚ်ဇၞော်မဟာညိ၊ ဗီုဏံ ဇကုအာအာတ်ကထဝ်ဂှ်ညိ၊ လဝဳညးတေံဂှ် ညှာစိုတ်ဗြဴ ကျမံၚ်ဗြဴတုဲ ဒးအာအာတ်ပၠန်ရ၊  ဟွံလအ်မၚ်ဗၠာဲအာစိုပ်ကထဝ်တေံဂှ်တုဲ သာ်ဝွံ ကောန်ဟီုတိုန်ပၠန်ရ၊ ယွံလေဝ်ကထဝ် ပိလ္တုန်ကာန်ကဂှ်ရ၊ ထဓါဲဂှ် ကထဝ်မံက်တိုန်တုဲ သၟာန်မၚ်ဗၠာဲဂှ်ပရောပရာရ၊ မုနွံဗၟိက်ရောမၚ်ဗၠာဲအလန်ဏံ၊ အဲဂှ်မုဟွံမွယ်ဗၟိက်ရကထဝ်  ဗြဴအဲဍေံမိက်ဂွံဒှ်ဨကရာတ်ဗြဴတုဲ ဗဒှ်ကဵုဍုၚ်ဇၞော်ဇၞော်မွဲကီုရကထဝ်၊ ဓဝါဲဂှ်ကထဝ်ဟီုကဵုမၚ်ဗၠာဲဂှ်ပၠန်ရ၊ ယွံမၚ်ဗၠာဲစဴအာညိ အတေံဗီုဗၟိက်စိုတ်မဂဳမၚ်ဗၠာဲဂှ် ဍိုက်ပေၚ်အာယျ။
မၚ်ဗၠာဲစဴကၠုၚ်တုဲ နူသ္ၚောဲသ္ၚောဲဂှ် ဆဵုကေတ်ဍုၚ်ဇၞော်မွဲတုဲ နွံကဵုမၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုၚ် နွံသီုနန်ထဝ်ပြာသာဒ်တုဲ ဂွံဆဵုကေတ်ဗြဴဇကုမၚ်ဒုၚ်တၠုၚ်မံၚ်ညးတေံရ၊ အဲဟီုမံၚ်ကဵုဇကုရဟသေၚ်ဟာ ဗီုဗၟိက်စိုတ်ဂှ်အာတ်ဂွံမံၚ်ဏောၚ်၊  မဂဳဂှ်မိပ်ဇြိပ်ကဵုတသိုက်လောဘညးတေံတုဲ နွံကာမွဲတ္ၚဲဂှ် ဨကရာတ်တှ်ေ တိတ်ဝေၚ်ကၠအ်ပ္ကဴဥဒျန်ရ၊  အခိၚ်ဂှ် ဒှ်ဒၟံၚ်ဥတုဗြဴတုဲ အဃောမဂဳဨကရာတ်ဗြဴဂှ်အာဝေၚ်ကၠအ်ပ္ကဴဂှ် ဗြဴမဂူဖျေံရ၊ မဂဳဂှ်ဒှ်ဒေါသ မူဟိုတ်ဗြဴဂွံဂူအခိၚ်အဲဝေၚ်ဗဵုပ္ကဴဥဒျာန်ဏံရော၊ ဓဝါဲဂှ် ညးတေံဟီုကဵုတြုံညးတေံပၠန်ရ၊ ဟေလဓဳပိုဲ လဓဳအာဟီုကဵုကထဝ်ဂှ်ပၠန်ညိ၊  ဗြဴလ္ပကဵုဂူအခိၚ်အဲအာဝေၚ်ဗဵုကၠအ်ပ္ကဴဥဒျာန်ဂှ်ညိ၊ ဓဝါဲဂှ် မၚ်ဗၠာဲစိုတ်ခိုဟ်ကျလွဵုဗြဴညးတေံတုဲ အာကဵုကထဝ်တေံပၠန်ရ၊ ဟွံလအ်စိုပ်အာဒၞာဲကထဝ်တေံတုဲ သာ်ဝွံဟီုတိုန်ရ၊ ယွံလေဝ်ကထဝ်ပိလ္တုန်ကော်ရ၊ ကဂှ်မံက်တိုန်တုဲ သၟာန်တဴရ၊ ယွံမၚ်ဗၠာဲ မုဗမိက်နွံတုဲ စိုပ်ကၠုၚ်ပၠန်ရရော၊ အဵု အဲဂှ်မုဟွံမွယ်ဗၟိက်ရအဴ  မဂဳအဲအတေံဂှ် ညးဟွံကဵုဗြဴဂူအခိၚ်ညးတေံတိတ်မ္ၚးအာဝေၚ်ကီုရအဴ၊ ဓဝါဲဂှ် ကထဝ်ဟီုကဵုမၚ်ဗၠာဲဂှ်ရ၊ သာ်ဂှ်တှ်ေ  ဗီုတြေံတေံဂှ် ကလေၚ်မံၚ်ညိ၊  ဓဝါဲဂှ်မၚ်ဗၠာဲစဴကၠုၚ်တုဲ ဂွံဆဵုကေတ်ဗြဴညးတေံလရိုအ်ယာံမံၚ်သၟဝ်တၞံတာဂှ်ဗီုတြေံတေံပၠန်ရ။
(၁၉) ဂဒအ်ဗြာတ်ၜါဒဒအ်
ပုံအာဂီု (ဂဒအ်ဗြာတ်ၜါဂဒအ်) မၚ်ဗၠာဲမွဲ ညးတေံမိက်ဂွံထပ်တဲကဵုကောန်ဝုတ်သေဌဳပ္ဍဲကွာန်ဂှ်တုဲ ညးတေံလေဝ်ထဝ်သြန်ဟၟဲပုဟ် ကသပ်ညးတေံတိတ်ကၠုၚ်မွဲဂှ်တှ်ေ နကဵုထဝ်သြန်အဲဟၟဲကီုလေဝ် နဲကဲပြယာဲတၞဟ်တၞဟ် ဒးနွံတွဵုရမွဲနဲ။
ဂွံမွဲၜါတ္ၚဲ မၚ်ဗၠာဲဂှ် ညးတေံတိတ်တရဴ သွက်သ္ဂောံဂၠာဲနဲကဲ အ္စာလဵုမြဟ်တုဲကွာ်တရဴရ၊ ဂွံမွဲဗဂါပ်ဂှ် ညးတေံဆဵုဒးကောန်တာဲမွဲမတုဲ ကွာ်လုပ်အာတ်သုၚ်ဍာ်ပ္ဍဲတာဲဂှ်ရ၊ စိုပ်တာဲတုဲ ဂွံဆဵုကေတ်မၞိဟ်ဗြဴဗျုဗျုနွံမွဲ၊ ညးၜါတက်ကျာသၟာန်သၟုက်ပရေၚ်ပရောညးသ္ကံတုဲ မၞိဟ်ဗြဴဗျုဗျုနွံပ္ဍဲတာဲဂှ်ဟီုတဴရ၊ အဲဏံရ−ဒှ်အ္စာကဵုနဲကဲပြယာဲ၊ မုအဗၠာဲနွံပၟိက်သာ်လဵုဂှ် လဴနၚ်ညိ၊ မၚ်ဗၠာဲဂှ်လေဝ် ဟွံကၟာတ်ဓလုက်တုဲ လဴဗ္စဗီုဇကုနွံပၟိက်ဂှ်တုဲ သာ်ဝွံ မၞိဟ်ဗြဴဗျုဗျုဟီုတဴသာ်ဝွံရ၊ ဟေ အဗၠာဲ ခရိတ်ဓုပ်အ္စာအဲ ဂွံကၠောန်ကဵုဗှ်ေပေၚ်ပၟိက်စိုတ်ဂှ် ဒးကေတ်နၚ်”ဗြာတ်မွဲနှိၚ်တိတ်ကၠုၚ်ၜါဂဒအ်” ဂှ်မှ ဂွံကၠောန်ဂွံ၊ သာ်ဝွံ အဗၠာဲဂှ်မိၚ်တုဲ တိတ်အာဂၠာဲဂဒအ်ဗြာတ်ၜါဂဒအ်ဂှ်။
မၚ်ဗၠာဲဂှ် ညးတေံဂၠာဲမံၚ်ဂဒအ်ဗြာတ်ၜါဂဒအ်ဂှ် ပေၚ်မွဲၜါဂိတုယျလေဝ်ဂှ် ဟွံဂွံဆဵုဏီတုဲ ညးတေံကသပ်အိုတ်၊ ကူချပ်ဂွံအာ ဇိုၚ်ဒဵုဂြိုပ်ဇၞော်တေံဂှ် ညးတေံၚးစံၚ်ဂူတုဲ တဵုကေတ်တၞံဗြာတ်ကေတ်ကေတ် သွက်သ္ဂောံဂွံ တၞံဗြာတ်မွဲနှိၚ်တိတ်ကၠုၚ်ၜါဂဒအ်ဂှ်ရ၊ ၜိုန်ရညးတေံစံၚ်ဂူတဵုကေတ်တၞံဗြာတ်ကီုလေဝ် တၞံဗြာတ်မွဲနှိၚ်ၜါဂဒအ်ဂှ် ဟွံဆဵုဟွံဟၟဲရ၊ နူဂှ်မွဲကဆံၚ် ဇိုၚ်ဇိုၚ်ဒဵုဇၞော်ဂှ် အလုံပန်ဒိုဟ် ညးတေံဗာ်ထောံဂူ တဵုကေတ်တၞံဗြာတ်ဖအိုတ်ရ၊ ၜိုန်ဂှ်ကီုလေဝ် ဂဒအ်ဗြာတ်ၜါဂဒအ်ဂှ် ညးတေံဟွံဆဵုပၠန်၊ ဆဂး ဟိုတ်နူညးတေံတဵုလဝ်တၞံဗြာတ်ပူဂေတ်ဒဵုဂှ်တုဲ သတ်ဗြာတ်ကြံၚ်ဍုဟ်ၜတ်လေဝ် ညးတေံဂွံသွံရာန်ဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ ဓဝါဲဂှ် ညးတေံဂွံကၠုၚ်လှုဲၜိုတ်ထေက်ကြိုက်ရ။
လောန်ကၠုၚ်ၜိုတ်ထပှ်သၞာံဟေၚ် နူညးတေံဒှ်မၞိဟ်လၞုဟ်လၞုဟ်မွဲ ဒှ်မၞိဟ်ထဝ်သြန်ဟၟဲဂှ် တ္ၚဲဏံ ညးတေံဒှ်အာသေဌဳဗြာတ်ပ္ဍဲကွာန်ဂှ်တုဲ ညးတေံအာအာတ်ကေတ်ကောန်ဝုတ်သေဌဳ သွက်သ္ဂောံသ္ပမ္ၚဵုထပ်တဲရ၊ စနူဂှ်တုဲ ဗီုညးတေံနွံပၟိက် မိက်သ္ဂောံဂွံကောန်ဝုတ်သေဌဳသ္ပသမ္ဘာဂှ် ဂွံကၠုၚ်အတိုၚ်ပၟိက်စိုတ်ညးတေံရ၊ အုပ်နိဂီု ။
ပုံအာဂီုဏံဝွံ ဗတောန်လဴကဵုပိုဲကောန်ဂကူတအ်ခိုဟ်မွဲဟီုဂှ်တှ်ေ− (၁) ပူဂဵုလဵုမွဲဟွံဟီု ယဝ်ရဝိရဳယနွံဏောၚ်တှ်ေ တိုၚ်ပ္ကဴဇကုနွံပၟိက်ဂှ် စိုပ်မာန်ဟေၚ်ရ။ (၂) ပူဂဵုလဵုမွဲဟွံဟီု ယဝ်ရဟွံလၞုဟ် တိက်တ္ၚဲဟွံစူဏောၚ်တှ်ေ တ္ၚအ်ပ္ဍဲအရာကမၠောန်ဇကု၊ ဗဂဵုလဟဵုပ္ဍဲအရာကမၠောန်ဇကုတွဵုတွဵုမာန်ဂှ် ဟွံလအ် ဒှ်ကၠုၚ်သေဌဳ ဍိုက်ပေၚ်ကဵုစၞစအာဟာရမာန်ဏောၚ်။
(၁၉) က္ၜိုၚ်သတိအောန်
နွံကာလမွဲတ္ၚဲဂှ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:လိက်ပတ်မန်
သၞောတ်မချူလိက်မန်
သၞောတ်မချူလိက်မန် (Mon Writing System) ဂှ် ဒှ်သၞောတ်အဗူဂိဒ (Abugida) (လဆောဝ်ကော်စ alphasyllabary) မဒှ်သၞောတ်မချူလိက် ဇၟာပ်ဗျည်ဂှ် မဒက်ပတန်လဝ် ရမ္သာင်သွိုရ် (ဗွဲမဂၠိုင် ရမ္သာင် /ʔa/, /ʔɛ)။ တုဲပၠန် ဇၟာပ်သွိုရ်လေဝ် နွံကဵု ရမ္သာင် ကဆံင်မတုပ် ကုဗျည်ကီုရ။ ဥပမာ ပ္ဍဲကဵု သၞောတ်အဗူဂိဒဂှ်မ္ဂး ဗျည် (က) ဂှ် သွိုရ် (အ) လုပ်နွံဒၟံင် အပ္ဍဲဂှ်တုဲ ဗှ်ပတိတ် ရမ္သာင် /ka/။ သွက်ရမ္သာင်တၞဟ်မ္ဂး ပ္ဍဲဗျည်ဂှ်ရ ကဵုသင်္ကေတတၞဟ်တုဲ တိတ်ဒှ် ရမ္သာင်တၞဟ်ဟ်ရ။ လိက်အေင်္ဂလိက် မဒှ်လိက် သၞောတ် True alphabet မ္ဂး ရမ္သာင်ဂွံတိတ်ဂှ် ဗျည် ကဵု သွိုရ် ဒးပံင်လဝ် ဥပမာ ဂွံတိတ် ရမ္သာင် "က" ဂှ် ဒးချူ ka၊ k(ဗျည်)+a(သွိုရ်)။ သၞောတ်အဗူဂိဒဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု လိက်မဒုင်သဇိုင် ကုအက္ခရ်ဗြဟ္မဳ မဒှ်အက္ခရ် မကၠုင်နူအိန္ဒိယဂမၠိုင် ကဵု လိက်ပ္ဍဲအာဖရိကတအ်ရ။
စပ်ကဵု ယၟုမကော်စ သၞောတ်လိက်ဏအ်ဂှ် သၞာံ ၁၉၄၈ ဂျေမ် ဂါမိန် ဖေဝါ (James Germain Février) ကော် néosyllabisme တုဲ ဒေဝေတ် ဒိရိန်ဂေရ် (David Diringer) ကော် semisyllabary။ တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၉ ဖရေဒ် ဟုသဟဝ်ဒါ (Fred Householder) ကော် pseudo-alphabet ။ ယၟု အဗူဂိဒ ဂှ် စကော် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၀ နကဵု ပဳတာ ဒေန်နိယျာ (Per T. Daniels) မဒှ် မအရေဝ် မဒုင်သဇိုင် ကုလၟေင်ဗျည်အဳတဳသြဗဳယျာ အက္ခရ်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပန်မ (မတုပ်ညံင်ရဴ နကဵု ဗျည်မန်မ္ဂး ကခဂဃ) ရ။
လိက်မန်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု သွိုရ် ၁၂ မ၊ ဗျည် ၃၅ မ၊ ဗျည်လ္ၚဵု လ္ဇံက် ရေင်သကအ်မ္ဂး တိတ်ရမ္သာင်တၟိနွံရ။ ဇၟာပ်ဗျည်ဂှ် စကာ နဒဒှ် အက္ခရ်ဂစိုတ်ဂွံကီုလေဝ် ဗျည်ဂစိုတ်မွဲကုမွဲ ဟိုတ်မတိတ် နကဵုရမ္သာင်မန် တုပ်ဒၟံင်တုဲ အတိုင်လိက်ဂတဵုဇၞော်မန်ခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး စၟတ်သမ္တီလဝ် သီုဖအိုတ် ဂစိုတ်နွံစှ်ရ။
သွိုရ် (၁၂) မ
ပ္ဍဲကဵု လိက်မန် ခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး စၟတ်သမ္တီလဝ် သွိုရ် နွံ (၁၂) မ၊ ပ္ဍဲသွိုရ်စှ်ၜါမဂှ် ဇၟာပ်ပ်မ တိတ်ရမ္သာင် အောန်အိုတ် ၜါၜါ (ရမ္သာင်သာ ကဵု ရမ္သာင်ဇြိုင်) တုဲ သွိုရ်လ္ၚဵုမ္ဂး တိတ်ဂၠိုင်နူၜါလေဝ် မနွံကီု၊ ဥပမာ သွိုရ် ဣ တိတ်ရမ္သာင် /i/ (ကိ), /ɒə/ (တိ), /ì/ (ဂိ)။
ဗျည်ဂမၠိုင်
ပ္ဍဲကဵု လိက်မန်ခေတ်လၟုဟ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဗျည်နွံသီုဖအိုတ် (၃၅) မ။ ပ္ဍဲကဵုလိက်ခေတ်တြေံမ္ဂး ဗျည် ၐ ၑ ၜါမဏအ် နွံတုဲ သွက်ရမ္သာင် ၝ ဂှ် ညးလ္ဇံက်အက္ခရ် မ ကဵု ဗ (မ္ဗ) တုဲ ချူကၠုင်ရ။ ဗွဲကြဴ ဒှ်ကၠုင် မ္ဗ ဂှ် ဒှ်ကၠုင် ဗျည် ၝ တၞဟ်ခြာမွဲမ။ ဗီုမပြေင်စွံလဝ် လၟေင်ဗျည်တအ်ဂှ် ၜိုန်ရ ပြေင်စွံလဝ် အတိုင်အခိုက်တမ် နူအိန္ဒိယ မသုန်မ မွဲရေင် (က၊ ခ၊ ဂ၊ ဃ၊ င) ကီုလေဝ် နကဵုတၠုင်လအာ ရမ္သာင်မန် မနွံကဵု ရမ္သာင်ၜါၜါ၊ ရမ္သာင်သာ ကဵု ရမ္သာင်ဇြိုင်၊ တုဲပၠန် ရမ္သာင်သာဇြိုဟ် ကဵု ရမ္သာင်ဇြိုင်ဇြိုဟ်ပၠန်တုဲ ဗျည်မန်ဂမၠိုင်ဂှ် ယဝ်ရ ဗက်အတိုင်တၠုင်လအာ ရမ္သာင်မန်မ္ဂး သ္ဒးပြေင်စွံ ၜါမ မွဲဆော၊ ပန်မ မွဲရေင် အတိုင် မထ္ၜးလဝ် ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။ ဗျည်မပတိတ်ရမ္သာင်ၜါ ဗီုကဵု ဝ၊ မ၊ တအ်ဂှ် ပ္ဍဲလိက်သၠရိုတ် စုတ်သင်္ကေတ ကၟက်ဟ ကေင်နွံကၠုင်ရ။ ဥပမာ ယ (ရမ္သာင်ဇြိုင်)၊ ယျ (ရမ္သာင်သာ)၊ ဝ (ရမ္သာင်ဇြိုင်)၊ ဝှ (ရမ္သာင်သာ)၊ မ (ရမ္သာင်ဇြိုင်)၊ မှ (ရမ္သာင်သာ)။ ဗွဲကြဴ ဟိုတ်မလေပ်ထုဲကဵု ကၟက်ဟ တုဲ စကာအောန်ကၠုင် စဵုကဵု ဟွံစကာ ဒှ်ကၠုင်ရ။
တၞဟ်န မဂွံရမ္သာင်တၞဟ်မွဲတုဲ ဗျည်ၜါမ လ္ဇံက်လဝ်ဂှ်လေဝ် နွံကီုရ။ ဥပမာ သ္ဇ တိတ်ရမ္သာင် (ဇြ)။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲလိက်တြေံ ဗၞုဟ်သ္ဇင် (ဗၞုဟ်ဇြင်)။ သ္ဇိုင် (ဇြိုင်)။ သ္ၚ မဂွံရမ္သာင် ဟ နကဵုရမ္သာင်ဇြိုင် ဥပမာ သ္ၚု၊ သ္ၚိ။
ကၟက်
ကၟက် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာ ဗျည်မွဲ မကွက်စုတ် သၟဝ်ဗျည်တၞဟ်မွဲရ။ ဗျည်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ကာလမကွက်စုတ် ပ္ဍဲသၟဝ်ဗျည်တၞဟ်မ္ဂး ဗီုပြင်ဍေဟ် ပြံင်လှာဲအာ ပြံင်လှာဲအာရ။ ဥပမာ န ဂှ် ကာလကွက်စုတ် သၟဝ်ဗျည်တၞဟ်မ္ဂး သၠာဲအာ ဗီုပြင် ၞ၊ ညံင်ရဴဂှ်ကီု မ ဂှ် ကာလကွက်စုတ် သၟဝ်ဗျည်တၞဟ်မ္ဂး သၠာဲအာ ဗီုပြင် ၟ ။ ယဝ်ရ ပိုယ်ကလေင် လ္ၚတ်ရံင် ဝင်အပြံင်အလှာဲအက္ခရ်မန် ခေတ်အဆက်ဆက်မ္ဂး ပိုယ်ဂွံဆဵု ဂွံကၠိုဟ်ကေတ် ဟိုတ်ဍေဟ်တအ်မာန်ရ။ ရံင်ကေတ် ဗီုဗွဲသၟဝ်ဝွံညိ။
မန်သုခါရာမ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကျာ်ကဴ
ဘာမန်သုခါရာမ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကျာ်ကဴ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်သဓီု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသမ္ပယုတ္တ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၃၈၊ ဝှ် ၁၈။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
ဘာကောန်ဂကူမန် တန်မူလ ကွာန်ဒဵုဣသိ
ဘာကောန်ဂကူမန် တန်မူလ ကွာန်ဒဵုဣသိဂှ် ကျာ်ဇၞော်အစာ သဳလဝန္တ မညးနွံပိုန် ဘာတြေံ ကွာန်ဒဵုဣသိ ကေုာံ အစာၝောအ် မိဗၠဲဆာန်မန် အာဂတပၠတရဴတုဲ စပံက်ကၠုင်လဝ် နူကဵုသၞာံ ၁၉၉၇ ရ။
ပြၚ်ၜဳကွာန်ပါၚ်ယၚ်ဒိန် ပွိုၚ်ဍုၚ်ရေဝ်သၠုၚ်ကျာ
ပြၚ်ၜဳကွာန်ပါၚ်ယၚ်ဒိန်ဝွံ နွံပွိုၚ်ဍုၚ်ရေဝ်သၠုၚ်ကျာ တွဵုရးဍုၚ်မန် (လၟုဟ်ကော် (ပွိုၚ်ဍုၚ်ခေါဇာ)။
ဝၚ်ပြၚ်ၜဳ
ပြၚ်ၜဳဝွံ ဟိုတ်နူမၞုံပ္ဍဲကွာန်ပါၚ်ယၚ်ဒိန်ဂှ်ဟေၚ် ပြၚ်ၜဳကွာန်ပါၚ်ယၚ်ဒိန်ကော်ခဴစရ၊ ၜဳဝွံပၠန် ၜဳရေဝ်ညးကော်ရ။
ပွဳပွူသဘာဝ
ဒှ်ပြၚ်ၜဳဗ္တဳသာ်ဗ္တေၚ်ဟွံဗ္စံက်ဟွံဗုကေုာံနှဴသီုတိသရာံ ဒၞာဲဗလးလ္ၚဵုဗတဳသက်သက်လေဝ်နွံ၊ ဒၞာဲဗလးလ္ၚဵုသရာံသက်သက်လေဝ်နွံရ၊ ပြၚ်ဝဳကွာန်ပါၚ်ယၚ်ဒိန်ဝွံ ဟိုတ်နူဍာ်ဖ္ဍုၚ်တိုန်စှ်ေလၟေၚ်တ္ၚဲတုဲ ဍိုက်ပေၚ်သတ်နွံကဵုလမျီုသၟဝ်တိကေုာံလ္တူဗလးတိတံ နွံဂၠိုၚ်ကဵုကၠံလ္ၚီဂကူရ၊ ပ္ဍဲဗလးပြၚ်ၜဳဝွံပၠန် ဒၞာဲလ္ၚဵုနွံတၟံကလောံသၠုၚ်သဝ်၊ ဒၞာဲလ္ၚဵုနွံဗလးတၟံပရးပရးလေဝ်နွံတဴၜါပိဗလးရ၊ တုဲပၠန် တၞံဆုၜဳ ကော်စ(တၞံမှောအ်)လေဝ် နွံတိုန်ဒၟံၚ်ပြးပ္ဍဲဗလးပြၚ်ၜဳကြပ်ကြပ်ကဵုကွာန်ပါၚ်ယၚ်ဒိန်ဂှ်အိုတ်ရ။
သတ်ဍာ်နွံပ္ဍဲဗလးလ္တူပြၚ်ၜဳဝွံဂှ် ညံၚ်ရဴကၞုၚ်ဂကူနာနာနွံရ၊ ဥပမာတုန်− ကၞုဂစော်, ကၞုပံက်, ကၞုကေမ်တဲ, ကၞုချောဲ, ကၞုမတ်ဂၠဴ, ကၞုဇလ, ကၞုပံၚ်ဝေါၚ်, ကၞုဂွု, ကၞုသေတ်, ဂကူကၞုနာနာနွံလ္တူဗလးတိကီု နွံသၟဝ်ဗလးတိကီု သီုနွံအကြာပ္ဍဲလ္တူတၟံတံဂှ်တှ်ေ အောန်အိုတ်ၜိုတ်ကၠံဂကူကၞုဟေၚ်နွံတဴရ။
ဂကူပတိုဟ်ၜဳပၠန်ဂှ်လေဝ် ညံၚ်ရဴ ပတိုဟ်ၜဳ, ကဠာလဳ(ဗေါဝ်ဟလာ), ဗွဲတုန်နွံရ၊ အခိၚ်ဍာ်ၜဳတိုန်စိုပ်ပၠန်ဂှ် ကောန်ၚုဲကောန်ကဂမၠိုၚ်နွံတုဲ ညးဒေသတံပီုဇာၚ်ရပ်သ္ပအမာဲစၞအဟာရသီုသွံရာန်ဂွံအိုတ်ရ၊ ဒၞာဲလပါ်ပြၚ်ၜဳကြပ်မံၚ်ကဵုကွာန်ပါၚ်ယၚ်ဒိန်ဂှ်လေဝ် ဒှ်ဒၞာဲဂၠုၚ်လုပ်တိတ်သွက်ဂွံတိတ်ၜဳအာတမ္ၚာအာရပ်ၚုဲကခိုဟ်မွဲဒၞာဲရ၊ ဇိုၚ်ဇိုၚ်ပြၚ်ၜဳသၟဝ်ကွာန်ပါၚ်ယၚ်ဒိန်ဂှ်ပၠန် ညးကွာန်တံသိုၚ်ဗဒှ်လဝ်ကောန်တာဲသၠုၚ်သၠုၚ်သွက်ဂွံစဲကောန်ၚုဲက ကေုာံသွက်ဂွံစဲခရံက်ၚာဂှ်တုဲ သိုၚ်ဗဒှ်လဝ်နကဵုဒုန်ကလိကေုာံဆုသၠုၚ်သၠုၚ်ညံၚ်ဍာ်ၜဳဟွံဂွံစိုပ်တုဲ ညးဒေသတံကော်စဒၟံၚ်ဂှ် (နာၚ်) မဒှ်ရ၊ ညံၚ်ရဴ(နာၚ်)စဲသတ်ဗွဲတုန်။
အခိၚ်ဍာ်တိုန်ဂွံဆဵုကနာနာဂှ်တှ်ေ ညံၚ်ရဴ ကဗကိုၚ်, ကပြိုၚ်, ကဟပိုၚ်, ကဟလုဟ်, ကဟတေတ်, ဗွဲတုန်နွံတဴအိုတ်ရ။
ဒၞာဲဗလးပြၚ်ၜဳဂှ်ပၠန် နယၟုညးဒေသတံပါ်လဝ်ကော်မိၚ်ယၟုတီကၠးဗွဲတၟေၚ်ပၠန်တှ်ေ ပြၚ်ၜဳဂစော်ကၞု, ဒၞာဲဖျေံဂၠုၚ်, တၟံလၜိုန်, တၟံခၟာဲစာၚ်, တၟံဗအ်ဂၠဴ, တၟံဇာအေဟ်, ဇြံၚ်ဗ္တဳတၟံဇာအေဟ်, သၠာတ်တေအ်ၝဝ်ပြၚ်ၜဳ(သၠာတ်တေအ်မခ္ဍံကျာ) ဗွဲတုန်။ (ဒၞာဲတၟံဇာအေဟ်,မၞုံဝွံ ဒှ်တၟံထပ်သၠုၚ်မွဲဒၞာဲတုဲ ညးဒေသတံ လပါ်သၟဝ်သၞာံရေတ် (1995) တေံဂှ် ညးဒက်ပ္တန်စွံလဝ်ရုပ် မှာထေရ်ဂုတ် မွဲနွံလ္တူက္ဍဟ်တၟံ(ဇာအေဟ်) ဂှ်ရ၊ ပစ္စုပ္ပန်မ္ဂး ရုပ်မှာထေရ်ဂုတ်လ္တူက္ဍဟ်တၟံ(ဇာအေဟ်)ဂှ်ဟွံမွဲရ၊ တုဲပၠန် လပါ်သမၠုၚ်ကျာကြပ်ကြပ်ကဵုပါၚ်ကြုၚ်ယၚ်ရေဝ်ဂှ် (တၟံဗွဝ်) ပါၚ်ကြုၚ်ယၚ်ရေဝ်ကော်စရ။
ကွာန်ဆက်
ဒိုဟ်ပလိုတ်ဂှ် ဂွံဆဵုတ္ကံကၠဵု တ္ကံဇၞော် ကေုာံ ပြၚ်ဍောတ်၊ ဗၟံက်ဂှ်ပၠန် ကွာန်ယၚ်ဒိန်လ္တူနွံရ၊ ဒိုဟ်သၟဝ်ကျာတေံဂှ် ပါၚ်ကြၚ်ယၚ်ရေဝ် ကေုာံပြၚ်ဗ္တဳယၚ်ရေဝ် စဵုကဵုစိုပ်ကွာန်သာဲခေါမ် ပတပ်ဏာစိုပ်ပါၚ်ၜဳရေဝ်တေံရ၊ သၠုၚ်ကျာပၠန်ဂှ် ပြၚ်ဝါဟလိၚ်, ပြၚ်ဂြးဗ္တဳ ကေုာံဒၞာဲဝေၚ်ဍာ်ဖ္ဍုၚ်ပါၚ်မ္ၚဵု ကေုာံကွာန်ပါၚ်မ္ၚဵု။
သၞာံ ကရေင်
သၞာံ ကရေင် (ဝါ) ကြက္ကဒိန် ကရေင် (Karen Year or Karen calendar)ဂှ် ညံင်ရဴကြက္ကဒိန်မန်ကီု ဒှ်ကြက္ကဒိန် မပံင်နှဴ ကြက္ကဒိန်ဂိတု (lunar) ကဵု ကြက္ကဒိန်တ္ၚဲ (solar)၊ မဗက်အာ အတိုင်လၟေင် ကြက္ကဒိန်ဂိတုတုဲ တ္ၚဲမယအ်တအ်ဂှ် ထပ်ဗပေင်စုတ် နကဵု ဗီုပြင် ထပ်ဒဂိုန်ဂှ် ဒှ်အရာ မဗက်အတိုင်လၟေင် ကြက္ကဒိန်တ္ၚဲရ။ အရာတၟေင် အကြာ ကြက္ကဒိန်မန် ကဵု ကြက္ကဒိန်ကရေင်ဂှ် တ္ၚဲသၠာဲသၞာံ ကေုာံ လၟိဟ်သၞာံ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။ သၞာံကရေင်ဂှ် စရိုဟ် နူကဵု ဘဳသဳ ၇၃၉၊ တုဲ ဂိတုကရေင်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲမွဲသၞာံဂှ် ကရေင်မန် (ပိုးကရင်)မ္ဂး ကော်စ ဂိတု "ထိုင်ခုတ်ဖို"၊ ကရေင်ဗၟာ (စကောကရင်) ကော်စ ဂိတု"သလေ" မတုပ်ကဵု ပ္ဍဲဂိတုပုဟ်မန်ရ။
နကဵုအခိုက်ကၞာ ၜိုန်ရ ဂကူကရေင်တအ် ကၠောန်ကၠုင် သဘင်ကၠောအ်သၞာံ နူကဵုအခိင်ဗွဲမလအ်၊ ဂကူကရေင် မွဲဒေသကဵု မွဲဒေသ ကၠောန် တ္ၚဲဟွံတုပ်ရေင်သကအ်တုဲ တၞဟ်နဂကူကရေင်တအ် ဂွံဒှ်မွဲတုဲ နူကဵု ဂကောံကရေင်ဒေါကလု ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ရုဲစှ်ကၠောန် တ္ၚဲတုပ်ပ်ဂှ် စကတဵုဒှ် နူကဵု သၞာံ ၁၉၃၈ ရ။ ဒှ်တ္ၚဲ ကၟာတ်ရုင်အလဵုအသဳတုဲ ဒှ်သဘင်ကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဵုဂကူကရေင်တအ်ရ။
ဝင်
အစာသာန်ဗဝ် (သရာ စံဘော်) ညးမဒှ် အမာတ်ကၠတ်ထဝ် ဂကူကရေင် မပစၞး နူကဵု ခရိုင်သာယာဝတဳဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၅ ဂှ် ညးတေအ် ပတိုန်ထ္ၜး ပ္ဍဲပါလဳမာန် (ခေတ်ကဝ်လဝ်နဳ) သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ "တ္ၚဲကောန်ဂကူကရေင်" ရ။ ဆဂး နူကဵု ဂကောံပကင်ရင်ကဝ်လဝ်နဳ ဗြိတိန် (British Colonial Administration) ပ္တိုန်ထ္ၜး စၞး မစၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲကောန်ဂကူကရေင် ဂှ် စၟတ်သမ္တီ "တ္ၚဲသၞာံတၟိကရေင်" မ္ဂး ဒးရးဂပ်ဝ်ဂၠိုင်ရ။ ဆဂး က္ဍိုပ်သကိုပ် ကောန်ဂကူကရေင် ပ္ဍဲပါလဳမာန်တအ် ဟွံဒးဂၞပ်တုဲ သၞာံ ၁၉၃၇ ဂှ် ကလေင်ပတိုန်ပၠန်လေဝ် ဟွံအံင်ဇၞးရ။ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ ဂကောံကောန်ဂကူကရေင် (Karen National Association - KNA) မကော်ဂး ဗီုကရေင် ဂကောံဒေါကလု ဂှ် ဆက်ဂစာန် ညံင်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲသၞာံတၟိကရေင် ရ။
တ္ၚဲသၞာံတၟိနာနာ
ပ္ဍဲကဵုဂကူကရေင် မနွံကဵု အရေဝ်တၞဟ်ခြာ ဘာသာတၞဟ်ခြာ တိဍာ်တၞဟ်ခြာဂှ် ကၠောန်ကၠုင် သဘင်သၞာံတၟိ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။ ကရေင်ခရေတ်ယာန်ဂှ် ကၠောန်သဘင်သၞာံတၟိ အတိုင် ကြက္ကဒိန်ရးပလိုတ် (ကြက္ကဒိန်အင်္ဂလိက်) ပ္ဍဲဂိတုဇာန်နဝါရဳ (၁)၊ ကရေင်ဗုဒ္ဓဘာသာတအ်ဂှ် ကၠောန်သဘင်သၞာံတၟိ အတိုင်သဘင်သင်္ကြာန်မန်၊ ကရေင် ပ္ဍဲဒဵုကီု သီုကဵု ကရေင်တိဗလး လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ကၠောန်သဘင် ပ္ဍဲကဵု ဂိတုပုဟ် (၁) မံက်၊ ကရေင်ရှ်ေသှ်ေ "တၠဂုဏ်ရသိ (တလကုရသေ့)တအ်ဂှ် ကၠောန်ပ္ဍဲ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် (၁) စွေက်၊ ကရေင်ဒေသဘာအင် ဘာသာလယ်ကယ် မဒှ် ခရေတ်ယာန် သင်ဗလိုက်တအ်ဂှ် ကၠောန်ပ္ဍဲ အဒိုက်ပထမ ပ္ဍဲဂိတုဇှ်ေ၊ ကရေင်ဒေသဍုင်ရေင် (ဒုံရင်း) (ပ္ဍဲတွဵုရးကရေင်) ဘာသာလယ်ကယ် မဒှ်ခရေတ်ယာန် သင်ဗလိုက်တအ်ဂှ် ကၠောန် ပ္ဍဲ တ္ၚဲအဒိုက်ပထမ ပ္ဍဲဂိတုကထိုန်၊ ကရေင် ပ္ဍဲဍုင်သေံ ဒေသ (တေအ်သဳအဝ်) ဂှ် ကၠောန်ပ္ဍဲ ဂိတုမာဃ် အကြာ (၁) မံက် ကဵု (၁၀) မံက်၊ ကရေင် ပ္ဍဲဍုင်သေံ ဒေသလာန်ပါန်ဂှ် ပ္ဍဲဂိတုစဲ၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ ကရေင်လတူဒဵုတအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် တ္ၚဲချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်ဟွံမဲ ညးဇၞော်ဂမၠိုင် ချပ်ဂၞန်ရေင်သကအ်တုဲ ပ္ဍဲတ္ၚဲမဒးရးဂှ် ကၠောန်ကၠုင် သဘင်သၞာံတၟိအိုတ်ရ  သဘင်ညးတအ်မကၠောန်ကၠုင်ဂှ် ဒှ်သဘင်သီသြောအ်တုဲ ဗ္စတၠတိရ။
မရုဲစှ် တ္ၚဲ
သရာယာနှင်း ဇာတိ နူကွာန်တကူဆိတ်၊ ခရိုင်မြံင်မြ မပဒၟံင် အစာဘာ ပ္ဍဲဒေသဘာပန် (ဖာပွန်) ဗွဲမလအ်ဂှ် ညးတေအ် ကေတ်နင် ကြက္ကဒိန်ခတဵု (ပျဉ်ပြားပြက္ခဒိန်) မွဲတုဲ ညးတေအ် ထ္ၜးကဵု ပ္ဍဲကောံဓရီု ဂကောံကောန်ဂကူကရေင် (ဒေါကလု)ဂှ် ဒဒှ်ရ ဂကူကရေင်တအ် စကာကၠုင် ကြက္ကဒိန်ခတဵု (ပျဉ်ပြားပြက္ခဒိန်) နွံ (၁၂) ဂိတုဂှ် ညးတအ် စရိုဟ် နူဂိတုပုဟ်ရ။ တုဲပၠန် ညးမဒှ် ညးအုပ်ကာနာနာ ဂကောံဒေါကလု မာန်ဘခေန် လေဝ် ညးတေအ် ပတိုန်ထ္ၜး လိက်ဂတဵုဇၞော် ကရေင်မန် (ပိုးကရေင်) ပ္ဍဲမုက်လိက် ၅၂ မပတိတ်လဝ် ကိုပ်ကၠာ နူသၞာံ ၁၉၃၇ ဂှ် ချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် မွဲသၞာံ ၁၂ ဂိတု၊ ဂိတုပုဟ် ဂှ် ဒှ်ဂိတုကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ဟိုတ်သာ်ဂှ်တုဲ နူကဵု ဂကောံဒေါကလု ဂှ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဂိတုပုဟ် (၁) မံက်ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲသၞာံတၟိကရေင် ရ။
သဘင်
ဇၟာပ်မစိုပ် ဂိတုပုဟ် (၁) မံက်မ္ဂး ကောန်ဂကူကရေင် မၞိဟ်ဇၞော်ဇၞော် ဍောတ်တ်တအ် ကောံကၠုင် ဒၞာဲမကၠောန်သဘင် ပ္ဍဲအခိင် နူဂယးတုဲ ရှ်ေသှ်ေအလာံကောန်ဂကူကရေင်၊ ဗဂိုဟ် ဂြင်ပြေင်၊ တက်ဖံၚဴ၊ လှ်ေဒိင်ကရေင် ကေုာံ ကၠောန်သဘင်ပကာန်ဒြဟတ်နာနာ၊ ကေုာံ ထ္ၜးပျး မဆေင်ကဵု ဂကူကရေင်နာနာသာ်ကီုရ။ တုဲပၠန် တ္ၚဲသၞာံတၟိကရေင်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဂကူကရေင်မ္ဂး ဒှ်တ္ၚဲကိစ္စဇၞော်အိုတ်တုဲ ဒှ်သဘင်ဇၞော်အိုတ် မဒှ် တ္ၚဲဂကူကရေင်နာနာတအ် ကၠောန်ကၠုင်မွဲစွံရ။
တြေံ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ခလံက်ခပြု
ဘာတြေံ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ခလံက်ခပြု၊ ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တအာဒိစ္စ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၇၊ ဝှ် ၅၆။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
စရၚ်ညးတာလျိုၚ် ဂကောံရာမညဓမ္မာစရိယ (ပထမ)
နိဿဲ
ကၞပ်လိက်ဝၚ်စၟတ်သမ္တီသ္ဘၚ်ရတုသြန်၊ ဂကောံရာမညဓမ္မာစရိယ၊ တက်တြးပ္တိတ် ၁၉၉၇။ ညးဒါန်လိက် ဘဒ္ဒန္တခန္တဳသာရ ၊မုက် ၁၉-၂၀ ။ ကဏ္ဍ:ဂကောံသၚ်မန်ဂမၠိုၚ်
မင်္ဂလသိင်္ဂဳ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ခလံက်ခပြု
ဘာမင်္ဂလသိင်္ဂဳ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ခလံက်ခပြု၊ ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဇာနုတ္တမ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၃၇၊ ဝှ် ၁၇။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
အ
အ (a; the thirty-fourth letter and the first vowel of the modern Mon alphabet)ဂှ် ပၞောဝ်ကဵု ဗျည်မန် ခေတ်တၟိ (၃၅) မဂှ် ဒှ်အက္ခရ် မရနုက်ကဵု ပိစှ်ောပိတုဲ ပ္ဍဲကဵုအရေဝ်မန် မၞုံရမ္သာင်ၜါၜါ ရမ္သာင်သာ ကဵု ရမ္သာင်ဇြိုင်ဂှ်မ္ဂး "အ" ဂှ် ဒှ်ဗျည်ရမ္သာင်ၜါတုဲ ဗွဲဓမ္မတာ ပၠုပ်လဝ် ပ္ဍဲဂကောံဗျည်ပထမ။ ရမ္သာင်မန် မွဲဂကောံမနွံပန်ပန်ဂှ် "အ" ဂှ် ဒှ်ဗျည် နွံပ္ဍဲဒၞာဲရမ္သာင်ကၠာအိုတ် ကေုာံ မရနုက်ကဵုပိ၊ ဣဏအ်ဂှ် "အ" သာ၊ "?" သာဇြိုဟ်၊ "အ" ဇြိုင်၊ "?" ဇြိုင်ဇြိုဟ်။ ဆဂး နဒဒှ် ဗျည်ဒုတိယဂှ် ၜိုန်ရ နကဵုရမ္သာင် နွံကီုလေဝ် စကာအောန် စဵုကဵုဂၠာဲဟွံဆဵုရ။
ဝင်
အက္ခရ် "အ" ဝွံ နူတမ် ကၠုင်နူ အက္ခရ်ဂြန္ထ နူဒေသဍုင်အိန္ဒိယသၠုင်ကျာ ဗွဲမဂၠိုင်ကော်ခဴစ အက္ခရ်ပလ္လဝ နူအေဒဳ (၅-၆) ဗွဝ်ကၠံရ။ အက္ခရ်ပလ္လဝဂှ် စောန်ဆက်ကၠုင် နူအက္ခရ်ဗြဟ္မဳ။ တမ်မူလ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် တၠပညာတအ် လညာတ်ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ကီုလေဝ် လညာတ် Georg Bühler မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ နူတမ် မကၠုင်နူသေမိတိစ် (Semitic)ရ။ အတိုင်လညာတ်ညးမ္ဂး ပ္ဍဲၜိုတ် ဘဳသဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဗဗၞးတအ် ကေတ်အက္ခရ်ဂှ်တုဲ ညံင်ဂွံကိတ်ညဳ ကုရမ္သာင်သံသကြိုတ် ကေုာံ ပြကြိုတ်ဂှ် ညးတအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ်ရ။ လညာတ်တၠပညာ မပ္တံကဵု G.R. Hunter, S.R. Rao, John Newberry ကေုာံ Krishna Rao တအ် ညာတ်ကေတ် အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် နွံအဆက်တမ် နူကဵု အက္ခရ်/သင်္ကေတအိန္ဒူ (Indus script/Indus symbol) ရ။
မၚ်မွဲပွဳပွူသဘာဝ စကာဓာတ်လလဳပယျးတ္ၚဲ နဲကဲဗက်အခေတ်
တဵုလွဳ ၊ မၚ်မွဲပွဳပွူသဘာဝ စကာဓာတ်လလဳပယျးတ္ၚဲ နဲကဲဗက်အခေတ်
လဇုဗဳ
မန်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ခတောန်
ဘာမန် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ခတောန်၊ ပွိုင်ဍုင်ပံင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တတေဇိန္ဒ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၉၊ ဝှ် ၄၇။
မၚ်မွဲပွဳပွူသဘာဝ စကာဓာတ်လလဳပယျးတ္ၚဲ နဲကဲဗက်အခေတ်
တဵုလွဳ ၊ မၚ်မွဲပွဳပွူသဘာဝ စကာဓာတ်လလဳပယျးတ္ၚဲ နဲကဲဗက်အခေတ်
သၞောတ်သဵုလာဂှ် သွက်ဂွံပတိတ်ဇြဟတ်ဓာတ်လလဳဂှ် ဟွံဒးစုတ်ကၠေၚ်ဍေန်တံရ။ ဒးနွံပၟိက် လျးပယျးတ္ၚဲသၟးရ။ ဓာတ်လလဳသဵုလာဂှ် ထိၚ်ဒက်လောဲသွာ၊ စကာလောဲသွာရ။ အရာဂွံဒှ်အန္တရာဲ နွံမံၚ်ကီုလေဝ် ဗီုကဵုပၟတ်ဍုၚ်တံဂှ် အသိၚ်ဍေံဟွံသ္ကာတ်ရ။ စပ်ကဵုပွဳပွူသဘာဝလေဝ် ဒှ်အထံက်အရီုမွဲသာ်မာန်ရောၚ် ညးချဳဓရာၚ် သွာၚ်ပွဳပွူသဘာဝတံ ဟီုရ။
မန်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ခတောန်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်