cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
မ္ၚဵုစဝ်ကပေါဝ်
သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်
အပါကောန်ၚာ် ဒုၚ်စဝ်ဍာ် မိတ်ကပေါဝ် ပ္ဍဲတဲ မရပ်လဝ် ဇြၚ် နကဵု ဣမိ အပါကောန်ၚာ် မဒုၚ်စဝ်ဍာ် မိတ်ကပေါဝ် ပ္ဍဲတဲ မရပ်လဝ်ဇြၚ် နကဵု ဣမိ ဂှ် ပ္ဍဲကဵု အခိုက်ဂကူလဵုမွဲလေဝ် ပိုဲဟွံဂွံဆဵုကေတ်ရ၊၊ အခိုက်ဝွံ ဒှ်အခိုက်တၟေၚ်မွဲရ၊၊ ပ္ဍဲအခိၚ်သၠးဂၠံဂဝ်ဂှ် ဣမိဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မဖန်ဇန်ကၠုၚ် ဒှ်မၞိဟ်မရီုဗၚ်ကၠုၚ် ကောန်ၚာ်ကီု သီုကဵုမိကောန်ၚာ်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးဂှ် ဒှ်မၞိဟ်အဓိကမွဲရ၊၊ ဣမိ ဂှ် ပ္ဍဲကဵုအရေဝ်ဂကူနာနာတအ်ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် မၞိဟ်အဓိကမွဲရ၊၊ ဥပမာ အရေဝ်ဒိန်နေတ်မ္ဂး ညးကော်စ jordmor မဂွံအဓိပ္ပါယ် မိတိ (ဝါ) မိဍုၚ်၊၊ အရေဝ်မန် ဣမိ ဂှ်လေဝ် ဒဒှ်ရ မိ ညးဂမၠိုၚ်ကီုရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲတ္ၚဲစဝ်ကပေါဝ်ဂှ် ဒှ်အခိၚ် ညးပအပ် လျိုၚ် ကုသ္ၚိကၟိန်တၟိဂှ် ဟီုဂွံရ၊၊
ပ္ဍဲအခိုက်ပြဝေဏဳ ဂကူ၊ ဘာသာနာနာဂှ် ရပ်စပ်ကၠုၚ်ဒၟံၚ် ဍာ် နဒဒှ် အရာတၟေၚ်မွဲရ၊၊ အတိုၚ်စၟတ်သမ္တီမ္ဂး နူအခိုက်ပြဝေဏဳ ကောန်မၞိဟ်စကတဵုဒှ်ဂှ် စကာဍာ် နဒဒှ်အရာအဓိကမွဲရ နူကဵုသၞာံ မဂၠိုၚ်ကဵုလက်သၞာံတေအ်ရ၊၊ ဥပမာ ပ္ဍဲဗုဒ္ဓဘာသာမ္ဂး ဇၟာပ်ကာကုသိုလ် မပတုဲလဝ်ဂှ် လဴဗ္တီ ကုဗဴတိသုန္ဓရဳ နကဵုဍာ်ရ၊၊ (ဗဴတိသုန္ဓရဳ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ညးမမၚ်မဲ တိသုန္ဓရဳ၊ ညးမမၚ်မဲတိသုန္ဓရဳဂှ် ဒှ်ညးဗြဴတုဲ ဒၞာဲဗဴဂှ် ဗွဲကြဴ ဗြဴတိသုန္ဓရဳ ဗီုဏအ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ၊၊) ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍာ်ဂှ် ပ္ဍဲနဒဒှ် မပသက်သဳ၊ နဒဒှ် မယဵုဒုၚ်ဗစာ၊ နဒဒှ်မဖ္အးကြဴ အရာမဟွံခိုဟ်သန်တအ်ရ၊၊ ဇြၚ်၊ မြ၊ ဒၞာဲလ္ၚဵုသောမ်လောမ် အပါကောန်ၚာ်မရပ်လဝ်ဂှ် နူတမ်ဝါဒိတေအ် ဒှ်ဇြၚ် ဒှ်မာန်ရ၊၊ ဇြၚ် ဂၠာဲဟွံဂွံမ္ဂး စၞးဇြၚ်ဂှ် ကေတ် မြ၊ မြဂၠိၚ်ၚ်ဟွံမဲတုဲ သောမ်လောမ်နွံတုဲ ကေတ်သောမ်လောမ် ဒှ်ကၠုၚ် ဗီုဏအ် ဒှ်မာန်ရ၊၊ ရံၚ်ကဵု အခိုက်မန်မ္ဂး ပွမစုတ် လွဟ်မွဲမွဲ ပ္ဍဲကဵုဍာ်မ္ဂး ဒှ်အာ မယဵုဒုၚ်သစာ၊ ဒှ်အရာမဒုၚ်သစ္စ ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ အပါကောန်ၚာ် ဒုၚ်စဝ်ဍာ် မိတ်ကပေါဝ် ပ္ဍဲတဲ မရပ်လဝ် ဇြၚ် မကဵုဍာ်ဇွောဝ်စှ်ေတိဏအ်ဂှ် ဒဒှ်ရ ဣမိဂှ် ပအပ်ကဵု ကောန်ၚာ်ဂှ် ကုအပါကောန်ၚာ် နကဵုမကဵုသမ္တီ ဗဴတိသုန္ဓရဳ၊ အပါကောန်ၚာ်ဂှ် ဒုၚ်သစာ ဒဒှ်ရ ဇကုမၚ်မဲ ရံၚ်စံၚ် ကောန်ဇာတ်ဇကု ညံၚ်ဂွံစသုၚ်ဖဲလှဲ၊ ညံၚ်ဂွံကလိဂွံမေတ္တာ၊ ညံၚ်ကလိဂွံပညာ၊ ညံၚ်ဂွံခိုဟ်စရ၊၊ ယဝ်ရ အပါကောန်ၚာ်တအ် သီုဖအိုတ် ကၠိုဟ်ကေတ်ဒၟံၚ် အခိုက်ပြဝေဏဳမန်ဏအ်မ္ဂး အရာအာနိဋ္ဌာရီု မကတဵုဒှ်ဒၟံၚ် အပါကောန်ၚာ် မပျဲပျာံကောန်ဇာတ်တအ်၊ မပကီုပရာပ် ကောန်ဇာတ်တအ်၊ မပလီုပလာ်ကောန်ဇာတ်တအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ဟွံမာန်ရ၊၊ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် ကောန်ၚာ်မွဲ ဂွံဇၞော်ဂေါဝ် ဂွံဒှ် မၞိဟ်မခိုဟ်မွဲမာန်ဂှ် နွံပၟိက်ဒၟံၚ် မေတ္တာနူမိမ၊ ပရေၚ်လွဳလွတ် ဗ္စဖျုန် နူမိမတအ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရောၚ်ဂှ် ဇုဇဗဴလ ဂကူမန်ပိုဲ နူတမၠာတေအ် ညးတအ် ညာတ်ကေတ်တုဲ ညးတအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် အခိုက်ပြဝေဏဳဏအ် ဒှ်မာန်ရ၊၊ အခိုက်ပြဝေဏဳဝွံ ဒှ်အခိုက်မန်ဇေတ်တ် မစေန်ဆက်ကၠုၚ် နူစဂကူမန် မကတဵုဒှ် ဒှ်မာန်ရ၊၊
ဓုပ် (ဟွံသေၚ်မ္ဂး) တၟာဲအစာ သွက်ဣမိ၊ သွက်မိကောန် ကေုာံ သွက်ကလောကောဒေအ်ပိဂှ် ပ္ဍဲအခိၚ်ကၠာတေအ်မ္ဂး ညးတအ် ကၠောန်နကဵုဗြာတ်တအ်ရ၊၊ အရာတအ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာအဓိက ဟွံသေၚ်ရ၊၊
ပ္ဍဲသ္ၚေဝ်လ္ၚတ် ရဝ်ဗေရ်တ် ဟလ်လဳဒေ အလန်လက္ကရဴဂှ် ညးဂွံဆဵုကေတ် သီုကဵု မပ ပသေက်ကောန်ၚာ် (ဝါ) ခၟကောန်ၚာ် ရ၊၊ အခိုက်ဝွံ ဒှ်အခိုက်မန် နူတမ်ဟွံသေၚ် ဒှ်အခိုက် နူစေန်ဆက်ကၠုၚ် နူဟိန္ဒူ ဒှ်မာန်ရ၊၊ အခိုက်ဝွံလေဝ် ဒှ်အခိုက်ခိုဟ်ဟ် မွဲကီုရ၊၊
အခိုက်ပြဝေဏဳ စဝ်ကပေါဝ်
ဒုၚ်သဇိုၚ် ကုသ္ၚေဝ်လ္ၚတ် ရဝ်ဗေရ်တ် ဟလ်လဳဒေဂှ်တုဲ မ္ၚဵုစဝ်ကပေါဝ်မန်ဂှ် နကဵုဗီုပြၚ် ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ၊၊
အခိၚ်ကာလ - ကြဴနူ ကောန်ၚာ်မကတဵုဒှ်မၞိဟ်တုဲ ကၠာဟွံပေၚ် မွဲသၞာံ၊ အခိၚ်သၠး အခိၚ်မကိတ်ညဳ ကုဂကောံသ္ၚိကၟိန်ဇကုဂှ် ကၠောန်ရ၊၊ ဗွဲမဂၠိုၚ် ပ္ဍဲဂိတုစဲ မဒှ်အခိၚ်သၠး နူကမၠောန်ဝါဗ္ၚဂှ် မလေပ်ကၠောန်စဒှ်ရ၊၊ ဆဂး မၚ်စဵုကဵု ပေၚ်အာယုက် ၜါပိသၞာံလေဝ် ဂွံရ၊၊ အခိၚ်မကၠောန်ဂှ် ဒှ်အခိၚ် တ္ၚဲယိုက်မုက်၊ မဒှ်အခိၚ်တ္ၚဲ စတိုန် မမံက်တိုန် လပါ်ဗၟံက်ရ၊၊
ကပေါတ် မဒးကေတ် -
ဗီုမကၠောန်ပ -
ဝေါဟာရ ဗေဒသဏ္ဌာန် တၞး
ဗီုလဒက်ပ္တန် တၞး (Leaf structure)
တၞး နူတၞံဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး နွံကဵု ဗီုလဒက်ပ္တန် မထပေဟ် မကော်ဂး သၠ၊ ဆဂး တၞးသီုဖအိုတ်ဂှ် ထပေဟ်ဒၟံင် ဖအိုတ် ဟွံသေင်၊ လ္ၚဵုဂှ် ထၜေါမ် (cylindrical)လေဝ် နွံကီုရ၊၊ တၞး ဗွဲမဂၠိုင်တအ်ဂှ် မွဲတၞး မွဲဓဝ်လေဝ်နွံကီု လ္ၚဵုဂှ် ဒှ်ဒၟံင်ကမာ မဂၠိုင်ကဵုတၞး မစာတ်ဗာန်ဒၟံင်လေဝ် နွံကီုရ၊၊ တၞံပ္ကဴဂမၠိုင်မ္ဂး ညံင်ရဴမၞုံကဵုတၞး သၠမွဲတၞးဂှ် ပ္ဍဲတဝ်တၞးမွဲဂှ် နွံကဵုတၞးဗွဲမဂၠိုင် မကော်စ petiole၊ တုဲပၠန် နွံကဵု ဓရှ် (stipule) မပံင်ပကောံလဝ် နကဵုတဝ် (rachis) လေဝ် နွံကီုရ၊၊
Edge
Leaf margins (edges) are frequently used in visual plant identification because they are usually consistent within a species or group of species, and are an easy characteristic to observe. Edge and margin are interchangeable in the sense that they both refer to the outside perimeter of a leaf.
Leaf folding
Leaves may also be folded or rolled in various ways. The folding of leaves within a bud is vernation, ptyxis is the folding of an individual leaf in a bud.
Latin descriptions
The Latin word for 'leaf', folium, is neuter. In descriptions of a single leaf, the neuter singular ending of the adjective is used, e.g. folium lanceolatum 'lanceolate leaf', folium lineare 'linear leaf'. In descriptions of multiple leaves, the neuter plural is used, e.g. folia linearia 'linear leaves'. Descriptions commonly refer to the plant using the ablative singular or plural, e.g. foliis ovatis 'with ovate leaves'.
သောဘိတ၊ ကဝိ
ကဝိသောဘိတ မဒှ်ခမဳမွဲဇကု ဇုဇညးဂှ် ဒှ်မၞိဟ် ဇာတိ ဍုင်ဇြာ တုဲ ညးကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဍုင်သေံရ။ ဇုဇညးတအ် ဒဴလုပ်အာ ဍုင်သေံ ပ္ဍဲအခိင်ပၞာန်မန်ကဵုဗၟာ ဒှ်မာန်ရ။ မိက်ဂွံကလေင်ဆဵု ဌာန်ဇာတိဇုဇဇကု မိက်ဂွံဗဵုလ္ၚောဝ် ကျာ်မန်ဂမၠိုင်တုဲ ဂကောံခမဳ ဒစိတ်ဇကု မွဲဟာန်ကေုာံညးဂှ် မုဒှ်ဒှ် က္ညကၠုင် ဍုင်မန်တုဲ စိုပ်ကွာန်ဇြာ (ကွာန်ကၟာဝက်)ရ။ ဗွဲကြဴခမဳ ထပှ်ဇကုဂှ် ကလေင်စဴအာ ဍုင်သေံတုဲ ညးကဵု မိတ်သဟာဲညးမွဲဇကု သှ်ေပ္ဍဲဍုင်မန်တုဲ အာမံင် ပ္ဍဲဍုင်မုဟ်ဍုင်ရ။ ဗွဲကြဴဒါယကာမွဲ သြိုင်ဘာမွဲမ ဆမ္ၚးဍုင်ညိတုဲ ကဵုဒါန်ကုညးတအ်ရ။ တၞဟ်နမိက်ဂွံရော်ဂုန်ဒါယကာဂှ်ကီု သီုကဵုပရူဂှ် ဂွံပြာကတ်အာ ပ္ဍဲရးဟံင်သာတုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၅၂ ဂှ် ပုံသေံတြေံမွဲ မကော်ဂး ဇိဝှစက္ကဂှ် ညးကၠာဲခၞံဗီုမန်ရ။ လိက်ဝွံဒှ်ပုံ ပရူဍုင်ကမ္ဗောဒိယာ (ကမ္ဗောဒိယာဂှ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဍုင်ထဝ်/သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ)ရ။
ဘာသေံ (ရှမ်းကျောင်း)
ဘာသေံ (ရှမ်းကျောင်း) ပ္ဍဲမုဟ်ဍုင်ဂှ် ဒှ်ဘာညးမပတန်လဝ် ဒှ်မာန်ရ။ ဘာဂှ် အခိင်ဂှ် မၞိဟ်မဟီုအရေဝ်မန် အောန်ကွေဟ်ဟ်ရ။
သီ မၞုံ ပ္ဍဲဘာသေံ (ရှမ်းကျောင်း) ဂှ် ညးချူလဝ်လိက် နကဵုဘာသာမန် ညံင်ကဵု အခိုက်လိက်မန်ဍုင်သေံရ၊၊ အတိုင်ဗီုဏအ်ရ
သေမှာ ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာတ် ၁၂၅၅ ဂှ် ဂွံတိဂအာင်သီ ဘာမုဟ် ဍုင်တြေံ ဇမၠိင် ၁၀ မင်လံ၊ လၞင် ၉ မင်လံ၊ ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာတ် ဂှ်၊ ဂိတုဓ္ဂိန် မွဲစွေက် တ္ၚဲ ၅ ပျှံဂျှး (ပယာံဂယး) ဂွံတိုပ်လဝ် တိုင်တက်ခဳတုဲရ၊ ပ္ဍဲကဵု သက္ကရာတ် ၁၂၈၃ ဂိတုဇှ်ေ ၁၂ စွေက် တ္ၚဲ ၇၊ ဖ္ဍောတ်မ္ၚဵု ၁၃ စွေက် တ္ၚဲသ္ၚိသဝ် စြိုဟ်ဍာ် ပ္တီလဝ် ဒွေဝတဴ ဗဴတိသုန္ဓရဳ တုဲရ၊
လိက်ဇိဝှစက္က
(…) ယဝ်ရဒးစိုတ်ဂၠိုင် ထိုင်သးဟောဒြာ၊ ဟွံဒးစိုတ်ကွေံ ဍေံစောဒနာ၊ တုပ်သၟဟ်အနဳ ဂမဳဂှ်ကၠာ၊ ဂွံကဵုအဲပၠန် ဆန္ဒလင်ကာ၊ ခိုဟ်နူကၠဵုညိ ဍေံဗျိလက်ဖါ၊ မင်ဗၠာဲတုပ်ပ္ညုင် ညးဍုန်ကွာန်ကၠာ၊ အဲဂမှဳညိ သောဘိတမာ၊ ဓိပ္ပတိပ္ညုင် ဍုင်သေံဒွါရာ၊ ဟိုတ်ဓါတုကၞာတ် ဓါတ်သမ္ဗုဒ္ဓာ၊ ပ္ၚောံတိတ်ကွေံ ဖျေံလဝ်စိတ္တာ၊ ဗတ်ဒဵုသ္ကန်ပၠိုတ် ချိုတ်ဒေါဝ်ဂြိုပ်ဝါ၊ ပူဇဴလအိတ် အဒိထာဏာ၊ ဟိုတ်ကုသဵုပြီု ရီုဗင်သ္ဍံင်သွာ၊ ဟွံချိုတ်ဟိုတ်ဒျိုင် ကၠုင်စိုပ်ကွာန်ဇြာ၊ ဒှ်ဓိပ္ပတိ မိကဵုမၜါ၊ ပံင်ဂမဳဟေင် နဝသေင်ဟာ၊ ကၠေင်စဴရော သှ်ေဒၟံင်ညးၜါ၊ ပဒတဴပ္ကာန် မုဟ်ဍုင်ထာန်ဖျာ၊ ညးမပ္ကင်ရင် ဘိက္ခုသင်ဇာ၊ ဒှ်မွဲဒတောဝ် တၞောဝ်မိမၜါ၊ ဒၟံင်ဍုင်သေံကီု သီုကွးအ္စာ၊ မွဲဂကောံဂှ် ဂမဳဒှ်ၜါ၊ ပ္ဍဲကာလဂှ် ပဒှ်သာ်လွာ၊ ဒကာဘာၚုင် စိုတ်ဇြုင်သဒ္ဓါ၊ ဗဒှ်ကုတ္တဳမွဲ ဟသ္ၚောဲနူဘာ၊ နိမန်ဖျေံအဵု ဗ္ဂန်ကဵုနာနာ၊ ဒၟံင်မွဲပ္ဍဲစိုတ် ဗ္စာသၟိက်ဂွံဒှ် ဖဵုပ္ဍဲကဵုဒကာ၊ တိတ်ဗဒှ်ပိုတ်ဗျန် ဆန္ဒလင်္ကာ၊ ဒှ်ဒၟံင်ပုံတြေံ သေံသ္ပပြာထာ၊ ကၠာဲကၠောံပၠန် ဗဒှ်လိက်မန်ကၠာ၊ သွက်ဘိက္ခုပ္ညဳ သီုကပ္ပဳယျာ၊ သီုဗဴမိန်ကၞာတ် လမာတ်ပ္ဍဲဘာ၊ ဝုတ်ဗၠာဲတံသွိင် မိင်ဂွံဗ္စာ၊ ဍုင်သေံဍုင်မန် ဗ္ဂန်သီုဍုင်ၜါ၊ ဟွံမွဲသက်က် ကၠက်လင်ဂတာ၊ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ် ဆန်ဗဒှ်လင်ကာ၊ သွက်ဂွံစိ ရးတိဟံင်သာ၊ ပိုဲတိတ်ဆန်ဗဒှ် ဗှ်ဒးဗှ်အာ၊ လ္ပဗျိပၠုတ်လုတ်တလဏာ၊ ပဏာမဗျန် ၃၂၊ တိတ်ဗဒှ်ပိုန်ဂ္ညိ လၟေင်ကြိယာ၊ လီုလာ်စာ်ထောင် နွံဒၟံင်ဂၠိုင်ဝါ၊ ပထိုင်သးညိ ပဗျိလက်ဖါ၊ ညံင်နွံပိုန်သွံ အစွောံဘောဂါ၊ မင်ဍိက်လဟီု သီုကွိၜါ၊ ပြာထာဒယှ် ညးဒှ်အ္စာ၊ ပဏာမစိ ဟၟဲမြိပါ၊ တံကဵုကၞတ် လယတ်ညဳသာ၊ သ္ဇက်ဗျိရောဟွံမွဲ ပ္ဍဲကွိၜါ၊ ပိုဲတိတ်ဆန် ဗဒှ်လ္မုဟ်ဝွံမာ၊ ပိုဲတိတ်ပ္ကောံ ကဵုညးဟေင်ဟွံသေင်ဒကာ၊ တရးညာန်ဂွိုင်သ္ဇိုင်သ္ဂောံဒှ်သာ၊ ကၞံလီုပ္ညုင် ဘိက်စာင်ဒုင်ကာ၊ ခဏိက်ဇိုင်ကွေံတမၠာ၊ ချူဒးဗှ်ဒး လုတ်ဒးသ္ဇိုင်သာ၊ ညာတ်ဇနဲရ တၠဳအ္စာ၊ ဟိုတ်ဂှ်တိတ်ဆန် လိက်ဇၟန်ဒွာ၊ သွက်ဗျိဗျာပ်ရော ကလောတေင်သာ၊ ယာံလုတ်အာသၟတ် ချတ်စုတ်ပညှာ၊ ဂၠိုင်အာမ္ဂး မၞးတံင်ပတိတ်ဏာ၊ ညံင်ဂွံခိုဟ်ကျဝ် ညံင်ဂွံဂေါဝ်အာ၊ ဗိုင်ဗ္စိုပ်သွံ ပိုတ်သ္ဂောံညဳသာ၊ မူဟိုတ်တုန်ရော ယဝ်စောဒၞာ၊ ဟိုတ်နူမဗျုမစ္စုဇရာ၊ ပိုတ်ကၠာချပ်တဴ စိုတ်ကြဴဝိုတ်အာ၊ ဟိုတ်ဂှ်ဒမၠိ ပဗျိလက်ဖာ၊ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ကၞာတ်ဗာဇ္ဇနာ၊ လ္ၚီၜါကၠံပၠန်၅၂ (၁၂၅၂) ပါဆံင်စုတ်အဴ ဏှဴကေုာံၜါ ပ္ဍဲဂိတုရအသလ္လကၠာ၊ စွေက် ၁၄ ဗျိင်သင်ထိင်သိသာ၊ ပ္ဍဲတ္ၚဲသိုက်ပၠန် ဆန်ဗဒှ်လင်္ကာ၊ သွက်ပူဂဵုရ ဂတဝွံမှာ၊ သ္ဂောံရင်သ္ဂောံဒှ် ဗဒှ်အက္ခရာ၊ နွံဍုင်ဇၞော်မွဲ ပ္ဍ္ၚဲိကုမ္မာ၊ ကမ္ဗောဇရ နာမပြာထာ၊ သၟိင်ဇၞော်မပိုင်ဒလဝ် က္ဍိုင်သေတာ၊ သာမန္တသၟတ် နာမခုတ်ကၠာ၊ ဂၞကျာ်ဇၞော်ဂ္ညိ မူဏိစိတ္တာ၊ (…)
မာလာရှင်ဂဝ်
thumb|မာလာရှင်ဂဝ် ပ္ဍဲဍုင်ကြုက် thumb|မာလာရှင်ဂဝ် မစုတ်လဝ် စၞၜဳ၊ ဖျုန်၊ သၞေဝ်၊ ကေုာံ fuzhu and ခၞံကြုက် မာလာ ရှင်ဂဝ် (Mala Xiang Guo) (ကြုက်တၟိ: 麻辣香锅; ကြုက်တြေံ: 麻辣香鍋; pinyin: málà xiāng guō) ဂှ် ဒှ်စၞစကြုက် ခၞာမွဲဂကူရ။ ပ္ဍဲဂှ်မ္ဂး မလေပ်နွံကဵု ဖျုန် ကေုာံ သၞေဝ်၊ ကေုာံ မနွံကဵု ရှ်ပဍုင် ကေုာံ ရိင်။ နဲကၠောန်ဍေဟ်ဂှ်မ္ဂး စုတ်ပ္ဍဲ ထၟာဲတုဲ ခၞာ၊ စုတ်ကပေါတ်နာနာတအ်ရ။ ပ္ဍဲဖျာပုင်တအ်မ္ဂး ကၟုဲတအ် ရုဲစှ်ကေတ် ကပေါတ်ဇကု မိက်ဂွံစုတ်တုဲ ဗကန်စရ။
နိရုတ်
မာလာရှင်ဂဝ် ဂှ် ဒှ်အရေဝ်ကြုက် မာ (麻) လၞုဟ်ဒကုဲ၊ လာ(辣) ရိင်၊ အဓိပ္ပါယ်ဍေဟ်ဂှ် ရိင်တုဲဒကုဲဗၠး၊ (မာလာဂှ် ဒှ်ယၟု ဍာ်ကဝ်မာလာ Mala sauce)၊ ရှင်(香)မောဝ်၊ ဂဝ် (锅) ခၞာ/ကတဴ ဟိုတ်ဂှ်ရ အဓိပ္ပါယ်ဍေဟ်ဂှ် ခၞာမောဝ်မောဝ်ရိင်ရိင် (Spicy and Numbly Hot Pot)။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:BEHM
ဟဝ်ချဳမေန်
ဟဝ်ချဳမေန် (Hồ Chí Minh) (/hoʊ tʃiː mɪn/; ဝဳယေတ်နာမ်: [hò cǐ mīŋ̟], Saigon: [hò cǐ mɨ̄n]; Chữ nôm: 胡志明; ၁၉ မေ ၁၈၉၀ – ၂ သေပ်တေန်ပါ ၁၉၆၉) မကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ Nguyễn Sinh Cung,  ယၟုဍုင်ဂှ် သီုကော်စ Nguyễn Tất Thành, Nguyễn Ái Quốc, Bác Hồ ("Uncle Ho") or simply Bác ("Uncle", pronounced [ʔɓaːk̚˦˥]), ဝွံ ဒှ်သၟာပၠန်ဂတး ဂကူဝဳယေတ်နာမ် ကေုာံ သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် မွဲတၠရ။ ညးမဂွံဒှ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ် ဒကုတ်သၟဝ်ကျာ နူ သၞာံ ၁၉၄၅ စဵုကဵုစိုပ် ၁၉၅၅၊ တုဲပၠန် နဒဒှ် သမတ နူသၞာံ ၁၉၄၅ စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၆၉။ ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ် မဒ္ဂေတ်ကေတ် ကွေတ်မာက်သေတ်-လဳနေတ်  (Marxist-Leninist) တုဲ ညးကေတ်လဝ် တာလျိုင် နဒဒှ် ဥက္ကဌ ကေုာံ ညးအုပ်ကာနနာ ၁ ပ္ဍဲကဵုဗော်သၟာကမၠောန် ဝဳယေတ်နာမ် ရ။
ဟဝ်ချဳမေန် ဒှ်က္ဍိုပ်သကိုပ် ပၠန်ဂတး သွက်ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ် (Việt Minh independence movement) နူကဵုသၞာံ ၁၉၄၁ စဵုကဵု ဒက်ပ္တန် စၟိန်ပြမာန် ဍုင်သမတ ဒဳမဝ်ကရာတ်တေန် ဝဳယေတ်နာမ် (ဝဳယေတ်နာမ် သၟဝ်ကျာ) ( Democratic Republic of Vietnam (North Vietnam)) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၄ တုဲ ကလိဂွံဇၞး သမဂ္ဂပြင်သေတ် (French Union) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၄ ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက် (Battle of Điện Biên Phủ) တုဲ ပၞာန်အေန်ဒဝ်ချာဲနာ အာစိုပ်ဒတုဲအာရ။ ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ်အဓိက ပ္ဍဲ ဒပ်ပၞာန်ညးဍုင်ကွာန် ဝဳယေတ်နာမ်  (People's Army of Vietnam ) ကေုာံ Việt Cộng ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ပၞာန်ဝဳယေတ်နာမ် အကြာသၞာံ ၁၉၅၅ စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၁၉၇၅ ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲပၞာန်ဂှ် ဝဳယေတ်နာမ်သၟဝ်ကျာ ကလိဂွံဇမၞးတုဲ ပံင်ပကောံ ပၠုပ် ဍုင်သမတ ဝဳယေတ်နာမ် (ဝဳယေတ်နာမ် သၠုင်ကျာ) ပ္ဍဲ ၁၉၇၆ ရ။ ဍုင်သာဲဂေါန် (Saigon) မဒှ်ဍုင်ဇၞော် ဝဳယေတ်နာမ်တြေံဂှ် တၞဟ်န မပတိုန်ဂုဏ်စရာဲညးတုဲ သၠာဲထောအ်ယၟု နကဵုယၟုညး ဍုင်ဟဝ်ချဳမေန် (Ho Chi Minh City) ရ။ ညးဒေါအ်ဇူ အဝဵုဍုင် နကဵုပ္ဍဲသၞောဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၅ ဟိုတ်နူ ပရေင်ထတ်ယုက် ဟွံခိုဟ်တုဲ စုတိ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၉ ရ။
ပရူပရာ ဟဝ်ချဳမေန် ကိုပ်ကၠာ ညးဟွံကလိဂွံအဝဵု ပ္ဍဲဝဳယေတ်နာမ်ဂှ် ယှုက်ထုဲတုဲ ဟွံတီကၠးကၠးရ။ ယၟုပၞုက် ယၟုဓလုက်ညး သီုဖအိုတ် နွံၜိုတ် ၅၀၊ နွံဂၠိုင် စဵုကဵု ၂၀၀ လေဝ်ဒှ်မာန်ရ။ ဌာန်တၟိုပ်သုက်ညးကီု သီုကဵု စၟတ်တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ်ညးဂှ် လညာတ်ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်တုဲ စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ် ဟွံတီချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ် ဏီရ။ လိက်အတ္ထုပ္ပတ္တိ မလုပ်ဗဗွဲဓဝ် ၜိုတ်ပန်ဂှ် ယၟု၊ စၟတ်တ္ၚဲ ကေုာံ တင်ဂၞင်ဂမၠိုင် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်အိုတ်တုဲ နူကဵုလိက် အတ္ထုပ္ပတ္တိ မလုပ်ဗဗွဲဓဝ်တအ်ဂှ်မ္ဂး ပရူပရာတၞဟ်ခြာဒၟံင် ရေင်သကအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဏီရ။
ပထမ အဝဲ
ဟဝ်ချဳမေန် ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဇရေင်အပါ Nguyễn Sinh Cung ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၀ ပ္ဍဲကွာန် Hoàng Trù (ယၟုဘာကျာ် ပ္ဍဲကွာန် ဗဒါဲ Làng Sen) မဒှ်ကွာန် မိအံက်ညးရ။ ၜိုန်ရ ဗွဲမဂၠိုင် ဒုင်လဝ်တဲ သၞာံ ၁၈၉၀ ဂှ် ဒှ်သၞာံ ညးမဒှ်မၞိဟ် ကီုလေဝ် သၞာံညးမဒှ်မၞိဟ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင် နာနာသာ် မပ္တံကဵု ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၁၊ ၁၈၉၂၊ ၁၈၉၄ ကေုာံ ၁၈၉၅ တအ်ရ။ နူ သၞာံ ၁၈၉၅ ညးဇၞော်ဂေါဝ် ပ္ဍဲဇရေင် အပါညး Nguyễn Sinh Sắc (Nguyễn Sinh Huy)'s ပ္ဍဲကွာန် Làng Sen, Kim Liên, Nam Đàn, ခရိုင် Nghệ An ရ။ ကောဒေအ်ညး နွံပိ  ၝောဲ Bạch Liên (Nguyễn Thị Thanh), မဒှ်စာရေ ပ္ဍဲဒပ်ပၞာန်ပြင်သေတ်၊ ကော Nguyễn Sinh Khiêm (Nguyễn Tất Đạt), မဒှ် စာရေၜတ်တိ ကေုာံ ဆေင်ဂဥုဲခရက်၊ ကောမွဲပၠန်ဂှ် (Nguyễn Sinh Nhuận), မစုတိ နူဍောတ်တ်ရ။ အခိင်ကာလ ညးတေအ် ဍောတ်တ်တေအ်ဂှ် ကၠာညးတေအ် ဟွံဂွံအာမံင်ဘာဏီဂှ် ညးတေအ် ဗတောန်လိက် ပ္ဍဲဇရေင်အပါညး ကၠာ၊ တုဲဂှ်  ညးတေအ်မံင်ဘာ Vuong Thuc Do။ ညးတေအ် ဂွံလေပ်ကၠိုဟ်ကေတ် ဗီုမချူလိက်ကြုက် ဗွဲမပြဟ်၊ တုဲပၠန် ဗတောန်ဝါဒကောန်ဖူ တုဲ ဗတောန်လိက် ဝဳယေတ်နာမ်ရ။  စပ်ကဵု ပရေင်ကတ်လ္ၚတ်ညးမ္ဂး ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ် မဒးဂၞပ် ဗလးဝဴ ကေုာံ အာရပ်ကမွဲရ။  နကဵုအတိုင်အခိုက်ကၞာသာသၞာကောန်ဖူမ္ဂး ကာလကောန်ညးတအ် ကလိဂွံအာယုက် ၁၀ သၞာံမ္ဂး ဒးကဵုယၟုတၟိတုဲ အပါညးကဵုညးယၟုတၟိ ငုယေန် တာတ်ထာန် Nguyễn Tất Thành ("ငုယေန် မဂွံအဓိပ္ပါယ် မစိုန်သကီု၊ ဍိုဟ်ကေက်")။
ပဒတဴ ပ္ဍဲ ပြင်သေတ် အလန်ကိုပ်ကၠာ
ဗွဲကြဴဂှ် ညးဟီု ညးစပုန်တဝ်စၞေဟ်ကဵု ပြင်သေတ်ဂှ် စနူကဵု သၞာံ ၁၉၀၈ ဂှ်ရ။ ဆဂး ရံင်ကဵု ညးပတိုန်လိက် သွက်ဂွံတိုန် ဘာပရေင်ပကင်ရင် ကဝ်လဝ်နဳ ပြင်သေတ် (French Colonial Administrative School) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၁ ဂှ်တုဲ လညာတ်ဏအ်ဂှ် ဗီုဒှ် အောန်ဒၟံင်ညိရ။ ပ္ဍဲကဵုအခိင် ညးဟီုလဝ် ညးတိတ်နူဘာ သွက်ဂွံအာ ဍုင်တၞဟ်ရ။ ဟိုတ်ဇေတ်တ်ဂှ် အပါညးတေအ် ဒးဒုင်ပတိတ်ထောအ် နူကဵုတာလျိုင်ဍုင်တုဲ ညးတေအ် ဟွံဆက်ကလိဂွံ ပရေင်အထံက်အပင် ကွးဘာ (သကဝ်လာရှိပ်) နူကဵုအလဵုအသဳ၊ ညးတေအ် တိတ်အာ လပါ်သၠုင်ကျာတုဲ လုပ်ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲကဵု ဘာ Dục Thanh school ပ္ဍဲPhan Thiết ၜိုတ် တြဴဂိတု၊ တုဲဂှ် ညးတေအ် ဆက်တိတ်တရဴ အာဍုင်သာဲဂန်ရ။
ကအ်ဗိန်၊ ကွာန်
ဝၚ်ကံဗိန်ဍန်ဍန်
ဟဝ်ချဳမေန်
ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ဨကရာဇ်/အေန်ဂလာန်
ညးဟီု ပ္ဍဲအကြာ သၞာံ ၁၉၁၃ ကဵု ၁၉၁၉ ဂှ် ညးကေင်မံင်လဝ် ပ္ဍဲ West Ealing တုဲ ကြဴနူဂှ်ညိ ညးမံင်လဝ် ပ္ဍဲ Crouch End, Hornsey ရ။ ညးလုပ်ကၠောန်လဝ် ကမၠောန် နဒဒှ် မၞိဟ်မကြာတ်စပ္ၚာန် ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ်ထမောမ်ပုင် ပ္ဍဲဟဝ်တေဝ် Drayton Court Hotel ပ္ဍဲ West Ealing ရ။ ညးဟီုလဝ် ညးဗတောန်ကၠောန် ညးမကၠောန်ကွာင် သၟဝ် မၞိဟ်ဇၞော် Auguste Escoffier ပ္ဍဲကဵု ဟဝ်တေဝ် Carlton Hotel ပ္ဍဲ Haymarket (London) ရ။ ဆဂး တင်ဏအ် သက်သဳ မထံက်ပခိုင်ကဵု ဂၠာဲဟွံမဲ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵုဗဒင် New Zealand House မဒှ်သ္ၚိ သၟိင်တၠမဟာ နျူဇြဳလာန် (the New Zealand High Commission) ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဟဝ်တေဝ် ကာရ်တောန် (Carlton Hotel) ဒဒှ်ရ ဟဝ်ချဳမေန် ကေင်ကၠောန်လဝ် ကမၠောန် ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၃ ဂှ်ရ။ ညးသီုကဵု ကေင်ကၠောန်လဝ် နဒဒှ် မၞိဟ်မကၠောန်ကွာင် ပ္ဍဲကဵု က္ၜင် Newhaven–Dieppe ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၃ ဂှ်ရ။
ကအ်ဗိန်၊ ကွာန်
မတုဲတေံ ရးဍုၚ်မန် ရမ္မာပူရ ညးကော် ရမ္မာဝတဳဂှ် ဨကရာဇ်မန် ပိုၚ်ပြဳလဝ်ရ။ ပ္ဍဲကာလကျာ်တြဲ ဂွံဒစာံဝှ်ဂှ် ကျာ်တြဲမွဲဟာန် ကေုာံ ခမဳတၠအရှန်တံဂမၠိုၚ် ဂၚေၚ်ဒေသစရိတ် စိုပ်ကၠုၚ်ရာမညဌာနဳရ။ နူဂှ် က္ညအာစိုပ်ဘာရသိစိတ္တ မၞုံပ္ဍဲ ဇရေၚ်ကၟာလ္စဇၞော်မွဲရ။
ဟဝ်ချဳမေန်
ဘာပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ပြင်သေတ်
စတမ်နူသၞာံ ၁၉၁၉ စဵုကဵု ၁၉၂၃ ဂှ် ဟဝ်ချဳမေန် စိုတ်စလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲလပါ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲအခိင်ညးတေအ် မပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲပြင်သေတ် ဟိုတ်နူ မစုက်လုက် ကုသကအ်ရဲ ကေုာံ သကအ်ရဲ ကု မာရ်သေလ် သချေန် (Marcel Cachin) နူကဵု ဗော်သဵုယှေဲလေတ် ဍုင်ပြင်သေတ် (Socialist Party of France) ရ။ ဟဝ်ချဳမေန်ဟီုလဝ် ညးတေအ် စိုပ်ဍုင်ပဴရေတ် နူလာန်ဒါန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၇၊ ဆဂး ရုင်ဗၠာဲသၟိင်ပြင်သေတ် ကလိဂွံလဝ် ဆ လိက်သက်သဳ ညးမစိုပ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဂိတုဂျောန် ၁၉၁၉ ဂှ်ဟေင်ရ။ ပ္ဍဲပဴရေတ်ဂှ် ညးတေအ် လုပ် Groupe des Patriotes Annamites (ဂကောံသၟာဆာန်ဂကူ ဝဳယေတ်နာမ်) ပ္ဍဲဂကောံဂှ် Phan Chu Trinh, Phan Văn Trường, Nguyễn Thế Truyền ကေုာံ Nguyễn An Ninh တအ်လေဝ် နွံကီုရ။ ဂကောံဂှ် ပတိတ်လိက်ပရိုင် မချူလိက်ပရေင် မဆဝ်မ္ၚုဟ် သွက်ဍုင်ဝိယေတ်နာမ် ဂွံဂွံသၠးပွး နကဵုယၟု ပတောအ်လိက်ပရိုင် Nguyễn Ái Quốc ("ညးမဆာန်ဂကူ ငုယေန်") ဂကောံဂှ် အာတ်မိက် ညံင်ကောန်ဂကူဝဳယေတ်နာမ် ဂွံဂွံအခေါင်ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲကဵုသၟဝ်အုပ်ဓုပ်ပြင်သေတ်၊ ညံင်ဂွံသဳကၠဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန် သွက်အခေါင်အရာ ကောန်ဂကူဝဳယေတ်နာမ်တအ်ကီုလေဝ်၊ ဆဂး ဂကောံဂှ် ဟွံဂွံဒုင် စွံအာရီု နူကဵုအလဵုအသဳပြင်သေတ်ရ။ နကဵုဂကောံဂှ် စၞးမကဵု အခေါင်ပကင်ရင်ဇကုအပိုင် ကုကောန်ဂကူဝဳယေတ်နာမ်တအ်ဂှ် ညံင်ဂွံကဵု ညံင်ဂွံကဵု အခေါင်သၠးပွး ကုဍုင်ဝဳယေတ်နာမ်ဂှ် ညးတအ် အာတ်မိက် ဍုင်ဂကောံမဟာမိတ်ဂမၠိုင်ရ။
ကအ်ဗိန်၊ ကွာန်
ကာလဂှ် ကျာ်တြဲပကာဂအီရ။ မှာထေရ် သာရိပိုတ်ညာတ်တုဲ လ္ၚောဝ်ပ္တီသၟာန် ကုကျာ်တြဲသာ်ဝွံရ။ ယွံတၠဳပိုန်မၞုံကုပိုန်ကျာ်တြဲ မူဟိုတ်မွဲမွဲ က္တဵုဒှ်တုဲ မပကာဂအီရော၊ ယွံသာရိပိုတ် ပ္ဍဲကၟာလ္စဇၞော်ဝွံ ဃောအဲကျာ်ဒှ်ဘဝဂစေံတြေံတေံဂှ် လုကဴတြဴစှော်သၞာံ ပရိုက်ဘဲအန္တရာယ်ဟွံမွဲ မပတဴကၠုၚ် ဗွဲတသိုက်ရ။ ပ္ဍဲဌာနဝွံ အဲကျာ် ပ ပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ၊ သာသနာအဲ ကျာ် တန်တဴဗၞတ်မသုန်လ္ၚီသၞာံရောၚ်၊ ညာတ်သာ်ဝွံတုဲ အဲကျာ်ပကာဂအီရ သာ်ဝွံကျာ်တြဲကဵု လဝ်ပယျးဒိုဟ်ရ။
ဟဝ်ချဳမေန်
ဘာပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ပြင်သေတ်
အစာချူလိက် ဗွဲမဂၠိုင် ဟီုဂး ချူဒၟံင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၉ ဂှ် ယဝ်ရ သမတအမေရိကာန် ဒုင်တဲညးတေအ်မ္ဂး ညးဂှ် ဒှ်အာ မၞိဟ်ဒးဂၞပ်အမေရိကာန်မွဲတုဲ ဟွံဒှ် မၞိဟ်မစိုပ်တၞုင်တၞးမွဲလပါ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵုသဘင်သဳကၠဳ Versailles Conference ဂှ် ဟဝ်ချဳမေန် လးလဝ် ဂၠံင်တရဴသဵုယှေဲလေတ်မွဲမွဲတုဲရ။ ပ္ဍဲအခိင် မကၠောန်သဘင်သဳကၠဳဂှ် ညးဟီုဂလာန် ညံင်ဂွံ ဒစဵုဒစးပြင်သေတ်တုဲ ဒက်ပတန် ဝါဒသဵုယှေဲလေတ် ပ္ဍဲကဵုအာရှတုဲတုဲဒၟံင်ရ။
ကအ်ဗိန်၊ ကွာန်
ကျာ်တြဲကဵုပယျးဒိုဟ်သာ်ဝွံတုဲ ရသိစိတ္တဂှ် ယွံတၠဳမၞုံကုပိုန်ကျာ်တြဲသွက်ပိုဲဍိက်တံ ဂွံရှ်ေေသှ်ေရဴဂဴပူဇဴလၟိန်ကာလမာန်ဂှ် ကဵုပိုဲဍိက်တံ ရှ်ေသှ်ေညိကျာ်သာ်ဝွံ လ္ၚောဝ်ပ္တီကျာ်တြဲရ။ ကာလဂှ် ကျာ်တြဲဂှ် နကဵုဂၠးဇိုၚ်ပါဒ လိုန်ပေန် ပ္ဍဲဒၞဲာဘာရသိစိတ္တဂှ်တုဲ လၟာ်ဇိုၚ်ပါဒကျာ်ဂှ် ပြာကတ်တဴရ။ ပ္ဍဲဒၞာဲကုန်ကျာ်တြဲမလိုန်ပေန်ဂှ် ကံပေန်ညးကော်ခဴစရ။ ဗွဲကြဴကောန်ဂကူမန်တံ ဗ္ဒဟ်ကွာန်ဇရေၚ်ဂှ်တုဲ ကွာန်ဂှ် ညးကော်ကွာန်ကံပေန်ရ။ နူဂှ် မြိပတ်အာတုဲ ကွာန်ကံဗိန် ညးကော်ခဴစကၠုၚ် ဒဵုကဵုလၟုဟ်ရောၚ်။
ကွာန်ကံဍုၚ်လၟုဟ် မၞုံပ္ဍဲဗွဳပွူကွာန်ကံဗိန်ဂှ် ဒှ်ဂအာၚ်ဍုၚ်ရမ္မာဝတဳရောၚ်။ ပ္ဍဲအရှာံဘုတ်ကံဗိန်ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲလၟာ်ဇိုၚ်ကျာ်တြဲ မလိုန်ပေန်လဝ်ရောၚ်၊ ဗွဳပွူဘာတန်မူလ မုက်ဂၞန်(၁) ဗၟံက်ကျာ်မတိၚ်ဂှ် ဒှ်ဒၞဲာကၟာလ္စဇၞော်ရောၚ်၊ သာ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဝၚ်ဓာတ်ကျာ်မတိၚ်ရ။
ဟဝ်ချဳမေန်
ဘာပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ပြင်သေတ်
ပ္ဍဲ ဒဳဇြေန်ပါ ၁၉၂၀ ဂှ် ဟဝ်ချဳမေန် မဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ညးစၞး သွက်ဂွံအာ တိုန် ကောန်ဖရေန် ဗော်သဵုယှေဲလေတ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲဍုင်ပြင်သေတ် မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲ Tours ဂှ်ရ။ နကဵုကောန်ဖရေန်ဂှ် ဒက်ပတန်ပတိုန် ဗော်သဵုယှေဲလေတ် ပြင်သေတ် (French Communist Party)ရ။ နကဵုဟဝ်ချဳမေန်ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ကမ္မတဳကဝ်လဝ်နဳ ပ္ဍဲကဵုဗော်ဂှ်ရ။ ညးဗက်ဟီုတွဟ် ညံင်ကောန်ဂကောံတအ် ဂွံဒုင်တဲ သွက်ဂွံဖအိုတ်ကၠေအ် သၞောဝ်ကဝ်လဝ်နဳကီုလေဝ် ပ္ဍဲအာရှ သီုကဵု အေန်ဒဝ်နဳရှာကီုလေဝ် မၞိဟ်စိုတ်ဂွံလုပ်စ ပ္ဍဲလဟီုညးတေအ်ဂှ် အောန်ဗွဲမလောန်ရ။ အခိင်ညးတေအ် မနွံဒၟံင် ပ္ဍဲပဴရေတ်ဂှ် ညးဒှ်ကဝေင် ကုညးဇိင်ပလောအ် Marie Brière ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၈ ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ညးသီုကေင်ဒှ်လဝ် ကဝေင် မၞိဟ် နူကဵုဂကောံသၟိင်တၠဍုင်ကိုဝ်ရိယာ Kim Kyu-sik ကီုရ။
ကအ်ဗိန်၊ ကွာန်
ထေရုပ္ပတ္တိ ဘဒန္တပညာဒဳပ ဗွဲခမၞောန်
ဘဒန္တပညာဒဳပ ကွာန်ကအ်ဗိန်မဟာဝိဟာရ
ဟဝ်ချဳမေန်
ဘာပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲ ပြင်သေတ်
ပ္ဍဲအခိင်ကာလဏအ်ဂှ် ညးတေအ် စချူကၠုင်လိက်ပရေင်၊ ဝတ္ထု မပတိတ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံညးမဆာန်ဂကူဝဳယေတ်နာမ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲဂိတု မေ ၁၉၂၂ ဂှ် ညးချူလိက်ပရေင် သွက်မဂ္ဂဇြေန်ပြင်သေတ်မွဲ ပ္ဍဲလိက်ပြင်သေတ် ဟိုတ်မစကာ မအရေဝ်အင်္ဂလိက်တုဲ ဒးဒုင်ပါ်ပါဲနွံကီုရ။ လိက်ပရေင်ဂှ် နကဵုသကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဒးပတိတ်သၞောဝ် သွက်ဂွံကၟာတ်လဒဵုလဝ်ရ။ ဟိုတ်နူလိက်ပရေင် ကေုာံ တွဟ်လဟီု ညးတေအ်တအ်ဂှ်တုဲ ညးတေအ်ဂွံဒုင်ရုဲစှ် သွက်ဂွံအာတိုန်ကောံဓရီု ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ်ရ။ ပ္ဍဲကောံဓရီုဂှ် ညးတေအ် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် မၞိဟ်တာလျိုင်ကဆံင်လတူ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံကောန်မျူနေတ်သဵုဗိယေတ် မွဲတၠရ။
ကအ်ဗိန်၊ ကွာန်
အာစိုပ်ဒဒှ် ထပိုယ်၊ပယျၚ်
ဘဒန္တပညာဒဳပဝွံ ကၠိဂွံအာယုက် (၁၄) သၞာံတုဲ မိမၜါပအပ်ကုအ္စာ ဘဒန္တသဳလထေရ် ဘာကအ်ဍုၚ်တုဲ သ္ပကၠေံထပိုယ်သာမဏီရ။ ကြဴနူဂှ် ကတ်လ္ၚတ်ကေတ် ကွတ်ပညာဇရေၚ်အ္စာတုဲ ၁၃၀၉ -သၞာံ ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠ ဘဒန္တဝါရလၚ်္ကာရထေရ် ခယျမ္ၚး သ္ပအ္စာဥပ္ပဇ္ဇျာယ်တုဲ အာစိုပ်ဒဒှ်ပယျၚ် မထ္ၜၚ်သာသနာ ပ္ဍဲခဏ္ဍသိမ် ကွာန်ကအ်ဗိန် ဘာဇၞော်ရ။
ဟဝ်ချဳမေန်
ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် ကေုာံ ဍုင်ကြုက်
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၃ ဂှ် ဟဝ်ချဳမေန် တိတ်နူ ပဴရေတ်တုဲ အာဍုင်မဝ်သကဝ် မရပ်လဝ် လိက်စၠောအ်ဍုင် (ပါတ်သပေါတ်) ကြုက် နကဵုယၟ ချေန်ဝင် Chen Vang နကဵု သၟာဗၞိက်ကြုက် ရ။ ညးတေအ် စိုပ်ဍုင်ရုရှာတုဲ ညးတေအ် တိုန်ဘာ တက္ကသိုလ်ကောန်မျူနေတ် (Communist University of the Toilers of the East) တုဲပၠန် တိုန်ကောံဓရီု ကောန်မေန်တာန်/ကောန်မျူနေတ် မရနုက်ကဵု မသုန် ပ္ဍဲကဵု ဂိတုဂျောန် ၁၉၂၄ ကိုပ်ကၠာညးတေအ် ဟွံဂွံတိတ်အာ ကန်တောန် (Canton) (လၟုဟ် ကော်စ Guangzhou) ဍုင်ကြုက် ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေမ်ပါ ၁၉၂၄။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးတေအ် ကဵုလဝ်ယၟု လဳ ထူ (Ly Thuy) ရ။
ကအ်ဗိန်၊ ကွာန်
အာစိုပ်ဒဒှ် ထပိုယ်၊ပယျၚ်
နိဿဲကေတ်နယ်ကယ် အ္စာသဳလထေရ် ကံဍုၚ်ဘဒန္တဝိမလ ကွာန်ကအ်ဗိန်ဘာဇၞော်၊ ဘဒန္တသြဘာသ ဘာဇၞော်မုဟ်နာၚ်၊ ဘဒ္ဒန္တကုသလ ဘာပလိုတ်ဂြိုပ်ကြုက်၊ ဘဒ္ဒန္တဂုဏဝံသထေရ် ဘာကျာ်ဇၞော်ဍုၚ်ပံၚ်၊ ဘဒန္တဝါယမထေရ် ခလံက်ခပြု၊ အ္စာဖျေံလိခ် ဒယှ်ဍုၚ်လ္ဂုၚ်၊ ဍုၚ်အၚ်ဝတံ၇။ ပပ္တံနူ ၁၃၁၀ သၞာံဂှ် အံၚ်ဇၞးကေတ် တန်ဍောန်၊ ဒေါဝ်၊ ဇၞော်အလဵုအသီတုဲ ၁၃၁၆ သၞာံဂှ် ဂွံအံၚ်ဇၞးကေတ်တဆိပ် သာသနာဓဇ သဳရိပဝရဓမ္မာစရိယ နူအလဵုသဳပၠန်ရ။
ရေၚ်တၠုၚ်သဇိုၚ်ဝန်သာသနာ
ဘဒန္တပညာဒဳပဝွံ ပပ္တံနူ ၁၃၁၈ သၞာံ စတမ်ဖျေံလိခ် ပ္ဍဲကွာန်ကအ်ဗိန်ဘာမဟာဝိဟာရတုဲ ၁၃၃၂ သၞာံ ဒှ်ပဓာနမဟာနယက ပ္ဍဲဘာမဟာဝိဟာရ ကံဗိန်ဂှ်ရ။ ၁၃၂၈ သၞာံ ကောံဓရီုသၚ်ပံၚ်ကောံ စၞးသၚ်တံ ပ္ဍဲအလဵုသဳကံၚ်ဇြဳပၠန်ဂတးတုဲ ၁၃၃၅ သၞာံဂှ် ဒှ်ဟိတဓရ သံဃသမဂ္ဂဳကီု သီုဟိတဓရ ဂကောံရာမညအလုံဒေသရးမန်ရ။ ၁၃၄၂ သၞာံ ကောံဓရီုသၚ်ပံၚ်ကောံ သွက်သာသနာ သ္အးဇ္ၚး တန်ကြန် ဗျာပ်တြး ပ္ဍဲအလဵုအသဳသဝ်ယှေဝ်လေတ်ရ။ အပ္ဍဲပေဲါဓရီုသၚ်တံဂှ် ရုဲစှ်ကေတ်နဒဒှ် သံဃသမုတ်တိကီု သီုကဵုသဇိုၚ်ဝန် ဗဟိုရ်သံဃနာယက ကၟိန်ဍုၚ်မန် ဗၟာရောၚ်။
ဟဝ်ချဳမေန်
ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် ကေုာံ ဍုင်ကြုက်
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၅-၁၉၂၆ ညးတေအ် ပံက် "တန်ဗတောန် ပရေင်ပညာ သၟတ် (Youth Education Classes)" တုဲ ညးတေအ် ကဵုဘာလညာတ်သဵုယှေဲလေတ် ကုသၟတ်ဂကူဝဳယေတ်နာမ် မပဒတဴ ပ္ဍဲကဵု ကန်တောန် ပ္ဍဲကဵု ဘာကွတ်ပညာပၞာန်ဝှမ်ပဴ (Whampoa Military Academy)ရ။ သၟတ်တအ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်မဗဳဇ သွက်ပၠန်ဂတး မလုပ်ပေါဲဗတိုက် သွက်ဝါဒကောန်မျူနေတ် ပ္ဍဲဍုင်ဝိယေတ်နာမ် ရ။ အတိုင်လညာတ် William Duiker မ္ဂး ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဟဝ်ချဳမေန် မံင်မွဲစွံ ကုဗြဴကြုက်မွဲ မနွံယၟု Zeng Xueming (Tăng Tuyết Minh) တုဲ ညးတအ် ဒက်အိန်ထံင် ရေင်သကအ် ပ္ဍဲ ၁၈ အံက်တဝ်ပါ ၁၉၂၆ ရ။ အခိင် မိတ်သဟာဲညးတေအ် မဒစဵုဒစးဂှ် ညးတေအ်ဟီုကဵု ညးတၞဟ်- " ၜိုန်ရ မၞးတအ် ဒစဵုဒစးကီုလေဝ် အဲဒးကေတ်ဗြဴ၊ မူဟိုတ်ရောမ္ဂး အဲနွံပၟိက် မၞိဟ်ဗြဴမွဲ သွက်ဂွံ ဗတောန်ကဵုအဲ အရေဝ်ဘာသာ တုဲပၠန် ဂွံရံင်စံင်သ္ၚိ။" ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် သၟတ်ဗြဴကြုက်ဂှ် အာယုက် ၂၁ ညးတေအ်ဂှ် အာယုက် ၃၆။ ညးတအ် ဖျေဟ်ဒၞာဲတုဲ ပဒတဴ ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲကောန်မေန်တာန်ဂမၠိုင် မပဒတဴ ပ္ဍဲကဵု Mikhail Borodin ရ။
ကအ်ဗိန်၊ ကွာန်
ပွမချူခၞံလိက်ပြကိုဟ်
လိက်ဗွဟ်မန်တၟိ ပ ဒု တ ပြကိုဟ်အဘိဓမ္မတ္ထ သရူပသိၚ်္ဂဳ၊ မဟာဝိဟာရကမ္မဝါစာ၊ ထ္ၜးဂၠံၚ်တရဴ နိဗ္ဗာန်၊ လျးပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်၊ နယ်ယမိက်၊ နယ်ပဌာန်၊ နယ်မာတိကာဓာတုကထာ၊ ကၠာဲဘာသာမန်ကီု သီုကဵုပြကိုဟ် ဂကောံရာမညတံ မတက်တြးကီုရ။
ဂလာန်သြဝါဒ
ခန္တဳ မေတ္တာ သီုၜါ ယဝ်နွံ ပ္ဍဲဘုံမၞိဟ်ပိုဲ ၜိုဟ်သြိုဟ်ဒၟံၚ်ဟတုဲရ။
ဟဝ်ချဳမေန်
ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် ကေုာံ ဍုင်ကြုက်
Hoàng Văn Chí ဟီု ပ္ဍဲဂိတု ဂျောန် ၁၉၂၅ ဂှ် ညးတေအ် လီဏာ သြန် ၁၀၀ ၀၀၀ piastres နူကဵု Phan Bội Châu ညးမဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ်ပၠန်ဂတး ကေုာံ မိတ်သဟာဲအပါညးတေအ်တြေံ ရ။ တင်ဂၞင်မွဲဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜး မုဟိုတ် ညးဂွံလီကေတ်သြန်ဂှ်ရော ညးပသောင်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ညးနွံပၟိက်သြန် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဂကောံကောန်မျူနေတ် မွဲရ။ ပ္ဍဲလိက် Ho Chi Minh: A Life ဂှ် William Duiker ဟီု တင်ပသောင်ထ္ၜးဝွံ ဒှ်အရာမထေင်ကေတ်လဝ်တုဲ တင်ပသောင်ကလးဂှ် ညးတေအ် တးပါဲလဝ်ရ။
ကအ်ဗိန်၊ ကွာန်
ဂလာန်သြဝါဒ
=== ရမျာၚ် သြဝါဒ ရာမညနိကာယ === စပ်ကဵုအရာဂကောံရာမညဓမ္မာစရိယတုဲ ပရူပရာတအ်ဂှ် သၟိက်ဟီုကဠးကဵုညိရ။ ဂကောံရာမညဓမ္မာစရိယကဵု ရာညမနိကာယဟီုဂှ် ရာမညနိကာယဂှ် နူကျာ်တြဲသ္ပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ဂွံ ၁၃၆ သၞာံဂှ် သောဏထေရ် ကဵု ဥတ္တရထေရ် တဳလပိုန်ၜါဇကု ပတန်သာသနာက္ညကၠုၚ်စိုပ် ပ္ဍဲဍုၚ်သဓီုတုဲ ခမဳတအ်ဂှ် "ရာမညနိကာယ" မဂွံဒုၚ်ယၟုအိုတ်ရ။
ဟဝ်ချဳမေန်
ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် ကေုာံ ဍုင်ကြုက်
ကြဴနူ ချင်ကေ ရှုက် (Chiang Kai-shek) မသီအဝဵု ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၇ဂှ်တုဲ ဟဝ်ချဳမေန် တိတ်နူကန်တောန်တုဲ ပ္ဍဲဂိတုဨပြဳ ၁၉၂၇ ဂှ် ညးကလေင်အာ မဝ်သကဝ်တုဲ မံင်ထောအ် ပ္ဍဲမဝ်သကဝ် ၜိုတ်မွဲကဝက်ကညင် သၞာံ ၁၉၂၇ နူဂှ် ညးကလေင်အာမံင် ပ္ဍဲပဴရေတ် ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေမ်ပါဂှ်ရ။ နူဂှ် မွဲကဆံင် ညးတေအ် ကလေင်စဴ အာရှ နကဵုဂၠံင် ဗရူဇြေလ်၊ ပါလေန်၊ သွိတ်သလာန်၊ အဳတလဳ၊ နူအဳတလဳဂှ် ညးတေအ် ဍိုက်က္ၜင် စိုပ်ၜင်ကံက် ဍုင်သေံ ပ္ဍဲဂိတုဂျူလာင် ၁၉၂၈ ရ။ "ၜိုန်ရ ပိုယ်တအ် ဒးသြာဲခြာ ရေင်သကအ် ပွိုင်ကြပ်မွဲသၞာံကီုလေဝ် ပရေင်ဒုင်စသိုင် လတူရေင်သကအ်ဂှ် ဟွံလီုလာ်အာဏီ" ဗီုဏအ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်တၞးညးရ။ ပ္ဍဲအခိင်ကာလဂှ် ညးတေအ် လုပ်ချဳဓရာင် နဒဒှ် မၞိဟ်ဓလုက် သွက်ကောန်မေန်တာန် ပ္ဍဲကဵုဒေသအာရှအဂၞဲရ။
ကအ်ဗိန်၊ ကွာန်
ဂလာန်သြဝါဒ
အဆက်ရာမညနိကာယဂှ် ဗွဲကြဴခမဳဆပ္ပဋ(ဆပဒ) ကလေၚ်နူတ္ကံသိၚ်ဃဵုတုဲ ဒၟံၚ်တဴပ္ဍဲဍုၚ်ဖာသိမ်ရ။ နူဂှ် ဆက်ကၠုၚ်ဟွံသ္ကုတ်ရ။ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၂၈၂ သၞာံ ဂိတုခ္ဍဲသဳ ဂကောံသၚ်မန်ရာမညနိကာယ ဒက်ပတန်လဝ်ပၠန်ရ။ ဂကောံဝွံ ဒက်ပ္ဍဲကွာန်ကအ်နှာတ် မဟာထေရ်ပညာ နူကွာန်ပ္ၚတေံ ဒှ်ဥက္ကဌရ။
ဗွဲကြဴဏအ် ၁၂၈၆ သၞာံ အလန်တတိယ ကောံဓရီု ပ္ဍဲကအ်နှာတ်ပၠန် ဂွံဆဵုညာတ်ကေတ်ရ။ ရာမညနိကာယဟီုဂှ် ဟွံဟီုဂးဂိုဏ်တေံဂိုဏ်ဏအ်ရ။ သၚ်မန်မ္ဂး ရာမညနိကာယဂိုဏ်ဖအိုတ် မဒးဒှ်ရောၚ်၊ ကမၠောန်ညးတအ်ကၠောန်လဝ် ဂွံဆဵုညာတ်ကေတ်ကဵု လိက်စၟတ်သမ္တီညးတအ်ရ။ ယၟုဂိုဏ်လၟုဟ်ဗီုတေံ ဗီုဏအ်ဂှ် ယၟုဂိုဏ်မန်ဇေတ်တ်ဟွံသေၚ် ဂွံတီကေတ်ရ။ "ဘဒ္ဒန္တပညာဒဳပ (ကအ်ဗိန်)""ပဓာနဟိတဓရ""၁၃၄၀ သၞာံ၊ ဂိတုဇှေ် (၁၀) မံက် အခိၚ်ဗ္တံ (၈) နာဍဳ""ဌာန ကျာ်မြဟ်၊ ဘာကျာ်""ကောံဓရီုပွိုၚ်သၞာံ မရနုက်ကဵု (၆) ဝါ"
ဟဝ်ချဳမေန်
ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် ကေုာံ ဍုင်ကြုက်
ဟဝ်ချဳမေန် ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲကွာန်သေံ ကွာန်နချောက်၊ ခရိုင်နခေါန်ဖနောမ် (Nakhon Phanom Province၊ Nachok) စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၂၉ ကြပ်အိုတ်ရ။ နူဂှ် ညးပြံင်အာမံင် ပ္ဍဲအိန္ဒိယ၊ နူဂှ်မွဲကဆံင် ညးအာမံင် ပ္ဍဲရှင်ဟာဲ။ ပ္ဍဲဟံင်ကံင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၀ လပါ်စဂှ် ညးတေအ်ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ကောံဓရီု ကုမၞိဟ်စၞး နူဗော်ကောန်မျူနေတ်ဝဳယေတ်နာမ်ၜါဗော်တုဲ သွက်ဂွံဒက်ပတန် ဗော်ကောန်မျူနေတ် ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ် (Communist Party of Vietnam) ရ။ ပ္ဍဲဂိတုဂျောန်ဂှ် ညးတေအ် ဒးဒုင်ရပ် ပ္ဍဲဟံင်ကံင်ရ။ သၞာံ ၁၉၃၂ ဂှ် တၞဟ်နဂွံဖအောန်ဖျေဟ် ဒြဟတ်ဓရိုဟ် နူပြင်သေတ်တုဲ ညးတေအ် ဒးဒုင်လလောင်တြးထောအ် ဒဒှ်ရ ချိုတ်အာရ။  တုဲဂှ် အလဵုအသဳဗြိတိန် ဗလးထောအ်ညး ပ္ဍဲဂိတုဇာန်နဝါရဳ ၁၉၃၃ ရ။ ညးတေအ် ဂွံဗၠးတိတ်တုဲ ပြံင်အာမံင် ပ္ဍဲသဵုဗိယေတ် မဝ်သကဝ်တုဲ လုပ်တိုန်ဘာ ပ္ဍဲကဵု အေန်သတဳကျုတ် လဳနေန် (Lenin Institute)ရ။ ပ္ဍဲအခိင် မွဲကာလဏအ်ဂှ်မ္ဂး ညးဒးဒုင်ပတိတ်လဝ် နူကဵု ဂကောံကောန်မေန်တာန်၊ ဟိုတ်နူကဵု ဂွိင်ဖေက် ညးတေအ် ဖံက်သစ္စ လတူဂကောံရ။  ဆဂး နကဵုလညာတ် Ton That Thien မဂွံဆဵုကေတ်မ္ဂး ညးဝွံ ဒှ်လဝ် ကောန်ဂကောံ ကောန်မေန်တာန် ဟွံပိုတ်သကုတ်ရ။
ကအ်ဗိန်၊ ကွာန်
အာစိုပ်အာယုသၚ်္ခါရပၠိုတ်
၁၃၅၂ သၞာံ ၜိုန်ကောန်ဂကူမန်၊ သၚ်မန်တံ ဒှ်သကအ်ဗ္ဒကီုလေဝ် ဟိုတ်နူယဲဝေဒနာပ္ဍဵုတုဲ အာယုက်အိုတ် အာယုသၚ်္ခါရပၠိုတ်အာ ညံၚ်ရဴသၟိၚ်ဂိတုတ္ၚဲ မပၠိုတ်အာကီုရ။
ကျာ်စေတဳဂမၠိုၚ်
စေတဳကျာ်မတိံ
ဟဝ်ချဳမေန်
ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် ကေုာံ ဍုင်ကြုက်
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၈ ဟဝ်ချဳမေန် ကလေင်အာ ဍုင်ကြုက်တုဲ လုပ်ကၠောန် နဒဒှ် ညးမကဵုကသပ် ကုဒပ်ပၞာန်ကောန်မျူနေတ်ကြုက်ရ။ တုဲပၠန် ညးသီုဒှ် မၞိဟ်ဇၞော် ပ္ဍဲဒပ်ဓလုက် ကောန်မျူနေတ် ပ္ဍဲကေင်ကာအာရှမွဲကီုရ။ ၜိုတ်သၞာံ ၁၉၄၀ ဂှ် ညးတေအ် စရပ်စပ် စကာကၠုင် နကဵုယၟု ဟဝ်ချဳမေန်ရ။ ယၟုဟဝ်ချဳမေန်ဂှ် ဒှ်ယၟု နကဵုဘာသာဝိယေတ်နာမ်၊ ဟဝ် (Hồ, 胡)ဂှ် ဒှ်ယၟုဗဳဇ ဓမ္မတာ ပ္ဍဲဍုင်ဝိယေတ်နာမ်မွဲတုဲ ချဳမေန်ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် "ညးမလေပ်ဂွံလဝ် လျးညာဏ်ကၠိုဟ်ခၠင်"၊  (志 明: ချဳ မဂွံအဓိပ္ပါယ် "စိုတ်ဓါတ်" မေန် ဂွံအဓိပ္ပါယ် "တၟး")
ကအ်ဗိန်၊ ကွာန်
ဂကောံဂမၠိုၚ်
ဂကောံသၚ်သၟတ် ဗ္တောန်လိခ်ပတ်မန် ဥတုက္ညၚ် ကေုာံ ယေန်သၞာၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာ(ကွာန်ကအ်ဗိန်)
ဟဝ်ချဳမေန်
ပရေင်ချဳဓရာင် သွက်သၠးပွး
သၞာံ ၁၉၄၁ ဂှ် ဟဝ်ချဳမေန် ကလေင်စိုပ် ဝဳယေတ်နာမ် သွက်ဂွံ ပၠဒပ် ပ္ဍဲပရေင်ချဳဓရာင် သွက်သၠးပွး ပ္ဍဲဂကောံ ဝဳယေတ်မေန် (Việt Minh) ရ။ ပ္ဍဲသၞာံဂှ် ဂျပေန်လုပ်သဳ အေန်ဒဝ်နဳယှာတုဲ ဆက်လုပ်သီအာဒၟံင် ဍုင်အာရှအဂၞဲတၞဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်အရာ မဖန်ဗဒှ်ကဵု အခေါင်ခိုဟ် သွက်ညးဆာန်ဂကူဝဳယေတ်နာမ်တအ်ရ။ နကဵုယၟု မကော်ဂး "men in black (မၞိဟ်ပလောအ်လမ္စံက်" နကဵုကောန်ဂကောံ မွဲလက်ဂှ် လုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲကဵု ဝဳယေတ်မေန်ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ပၞာန်ဂၠးတိ ဒုတိယဂှ် ညးတေအ် ဂွံမာန်ဇၞးကေတ် ပေါဲဗတိုက် ကုပၞာန်ပြင်သေတ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပၞာန်ဂျာပေန် မလုပ်သီ ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ်ဂှ်လေဝ် နကဵု အရီုအဗင်အမေရိကာန်ဂှ် ညးတေအ် ဂွံမာန်ကေတ်တၟာဂလိုင်ကီုရ။ ညးဒးဒုင်ရပ် ဖျေဟ်ထံင် ကုညးဇၞော်ဒေသကြုက် ပၞာန်ချင်ကေရှက်တုဲ ကြဴညိဂှ် နူကဵုဒပ်ကောန်မျူနေတ်တအ် လုပ်ရီုတုဲ ညးတေအ် ဂွံဗၠးတိတ်ကၠုင်ရ။ ညးတေအ် ဂွံဗၠးတိတ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၃ ဂှ် ညးတေအ် ကလေင်စဴ ဝဳယေတ်နာမ်ပၠန်ရ။
ကအ်ဗိန်၊ ကွာန်
တိုက်ရံၚ်လိက်ဝၚ်တၠပညာ
သဘၚ်မ္ၚဵုဖျေံပၞက်ထဝ် တိုက်ရံၚ်လိက်ဝၚ်တၠပညာ ကွာန်ကအ်ဗိန်တုဲ ဒှ်အာပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲဏံ ၁၃၈၀ သၞာံ၊ ဂိတုပသာ် ၅ မံက်၊ တ္ၚဲဗြဴဗတိ အခိၚ်နူဂယး ၈: ၅၅ တုဲဒှ်အာ ဗွဲမအံၚ်ဇၞးရောၚ်အဴ။
ဟဝ်ချဳမေန်
ပရေင်ချဳဓရာင် သွက်သၠးပွး
ပ္ဍဲဨပြဳ ၁၉၄၅ ညးတေအ် ဂွံဆဵုကဵု ညးတာလျိုင် ဂကောံမဟာဗျူဟာ (Office of Strategic Services - OSS) agent Archimedes Patti တုဲ ညးဟီုကဵု ညးဗိုင်ကၠောန်ပါလုပ် ပ္ဍဲအရာမထံင်ပရိုင် သွက်ဒပ်မဟာမိတ်တအ်တုဲ ညးတေအ် ကေတ်လဝ် ပ္ဍဲအရာမဆက်စၠောအ် ကုမဟာမိတ်တအ်ရ။ ဂကောံမဟာဗျူဟာ ဒုင်တဲ တုပ်စိုတ် ကုညးတေအ်ဂှ် နူကဵု မဟာမိတ်တအ် ပလံင်ဏာ အစာဘာပၞာန် သွက်ဂွံဗတောန်ကဵု မၞိဟ်ညးတေအ်ကီု သီုကဵုအလဵုဇကုညးတေအ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးဒှ်ယဲဇွဟ်တုဲ မဂွံဒုင်လွဳယဲဇွဟ် ကုအစာဂဥုဲ နူကဵု ဂကောံဗျူဟာတအ်ကီုရ။
တင်ဂၞင် ဗွဲမဂၠိုင် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ရဲဂကောံဝဳယေတ်မေန်တအ် ပ္ဍဲအခိင် မပၠံင်အဝဵုဍုင်ဂှ် ဂစိုတ်မၞိဟ် ဟွံထံက်ဂလာန်ကဵုဇကု ဗီုကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်တၞဟ်တအ်ရ။ အစာပရိုင် သၟာန်ညးတေအ် စပ်ကဵု ဂစိုတ် Tạ Thu Thâu ညးမဒှ်ရဲညးတေအ်မွဲဂှ် ညးတေအ် သှ်ကဵု - "ညးလဵုမွဲဟွံဟီု ယဝ်ရ ဟွံကၠောန်ဗက် အတိုင်လၟေင်ဂၠံင်တရဴအဲမ္ဂး ဒးပသောင်ထောအ် ဖအိုတ်ရ။"
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၆ အခိင်ညးမစိုပ်ဒၟံင် ဍုင်သအာင်ဂှ် မၞိဟ်ဗွက်ကြဴညးတေအ် ရပ်ထောအ် မၞိဟ်ကောန်မျူနေတ်ဟွံသေင် ၂၅၀၀ တုဲ မၞိဟ် ၆၀၀၀ ပြင် ဒးဒြေပ်ဒဴရ။ မၞိဟ်လညာတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဟွံတုပ်ကုညးတေအ် မဂၠိုင်ကဵု ကၠံ ဒးဒုင်စုတ်ထံင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးဒြေပ်ဒဴနူဍုင် ပ္ဍဲကဵု ဂိတုဂျူလာင် ၁၉၄၆ ရ။ တုဲပၠန် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် ဒးဒုင်ကၟာတ်လဒဵုတုဲ အလဵုအသဳဒေသဂမၠိုင်လေဝ် ဒးဒုင်ပလီုထောအ် သွက်ဂွံ ဖအောန်ဖျေဟ် မၞိဟ်ဒစဵုဒစးဇကု ဗွဲကြဴရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ပ္ဍဲကဵုကောန်ဂရေတ် ဍုင်ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဝဳယေတ်နာမ် ကၠာအိုတ်ဂှ် မၞိဟ်ပိဂအုံပြင်င်ဂှ် ကၠုင်နူကဵု ဂကောံဝဳယေတ်မေန် ဟွံသေင်၊ တုဲပၠန် မၞိဟ်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဟွံဂွံဒုင်စှ်လဝ် နကဵုမာဲလေဝ် နွံတၟာဂလိုင်ဏီရ။ ဥက္ကဌ ဗော်ဆာန်ဂကူဝဳယေတ်နာမ် Nguyễn Hải Thần ဂှ် ဂွံဒုင် ခပတိုန် နဒဒှ် ဒု-သမတ ရ။ နူကဵုဗော်ဂှ် သီုဂွံဒှ် ဝန်ဇၞော် ပန်တၠ ပ္ဍဲကဵု ဝန်ဇၞော်သီုဖအိုတ် နွံ စှ်ဒၞာဲဂှ်ရ။
ဍုင်ဒဳမဝ်ကရေတေတ် ဝဳယေတ်နာမ် မမံက်ဂတဝ်ကၠုင်
ဨကရာဇ် ဗဴဒါဲ (Emperor Bảo Đại) လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ဇကုဂှ် ဨကရာဇ်မွဲ ဟွံသေင်ရ ပ္ဍဲ ၂ သေတ်တေမ်ပါ ၁၉၄၅ တုဲဂှ် ဟဝ်ချဳမေန် လလောင်တြး ဍုင်သၠးပွး ဝဳယေတ်နာမ် နကဵု ယၟု ဍုင်ဒဳမဝ်ကရေတေတ် ဝဳယေတ်နာမ် (Democratic Republic of Vietnam) ရ။ ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်သာဲဂေါန် ဂှ် မၞိဟ်ဒးစိုတ် လပါ်ဝဳယေတ်နာမ် ကဵု မၞိဟ်ထံက်ဂလာန် လပါ်ပြင်သေတ် ဒှ်ပေါဲဂစိုတ်ဂယိုင် ရေင်သကအ်တုဲ သကိုပ်ပၞာန်ဗြိတိတ် (General Sir Douglas Gracey) ဒးလလောင်တြး သၞောဝ်ပၞာန် (martial law) ရ။ ပ္ဍဲ ၂၄ သေတ်တေမ်ပါဂှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဝဳယေတ်မေန်တအ် လလောင်အာတ်မိက် ထ္ၜးဆန္ဒ လတူသၞောဝ်ပၞာန်ရ။
ပ္ဍဲသေတ်တေမ်ပါ ၁၉၄၅ ဒပ်ပၞာန်ဍုင်ကြုက် ၂၀၀ ၀၀၀ စိုပ်ကၠုင် ဍုင်ဟနောဲ သွက်ဂွံဒုင်တဲ ကောန်ပၞာန်ဂျပေန် မဖျေဟ်လွဟ် ပ္ဍဲကဵုဒေသ အေန်ဒဝ်ဆာင်နာသၟဝ်ကျာဂှ်ရ။ ဟဝ်ချဳမေန် ကၠောန်ပရေင်ကဵုကေတ် ရေင်သကအ် ကုသကိုပ်ပၞာန်ကြုက် Lu Han သွက်ဂွံပလီုထောအ် ဗော်ကောန်မျူနေတ်တုဲ သွက်ဂွံ ကၠောန်ပေါဲရုဲမာဲ သွက်ဂွံဒက်ပတန် အလဵုအသဳပံင်ကောံရ။ ကာလပၞာန် Chiang ကဵုဒြဟတ်ဒမြိုဟ် ကုပြင်သေတ် ရှင်ဟာဲဂှ် ညံင်ဂွံကလေင်ပအပ် ကုကြုက်၊ နမလှဲရေင်သကအ်ဂှ် ကြုက် နုက်ကဵုပၞာန်ကြုက် နူကဵု အေန်ဒဝ်ချာင်နာဂှ် ဟဳချဳမေန် ပါဲဟွံဗၠး ဒးဒုင် ထ္ပက်စၟတ်တဲ ဒဒှ်ရ ဒုင်တဲ ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ်ဂှ် နဒဒှ် ဍုင်မနွံကဵုအဝဵုပကင်ရင်ဇကုအပိုင် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံပြင်သေတ်မွဲရ။ ဆဂး တင်လတုပ်စိုတ်ဂှ် ခြာဟွံလအ် လီုအာရ။ တင်ရန်တၟအ် တင်လတုပ်စိုတ်ဂှ် နကဵုဝဳယေတ်နာမ်ကီု သီုကဵု ပြင်သေတ်ဂှ် နွံပၟိက် မိက်ဂွံကဵု ပၞာန်ကြုက် နုက်တိတ် နူကဵု ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ်သၟဝ်ကျာရ။ ပၞာန်ကြုက် နုက်တိတ်အာတုဲဗက်ဂှ် ပေါဲဗတိုက် အကြာဝဳယေတ်နာမ် ကဵု ပြင်သေတ် စကတဵုဒှ် လွာဲဂှ်ရ။
ပါမောက္ခ အစာဝင် Liam Kelley နူတက္ကသိုလ်ဟဝါယ် ချူလဝ် ပ္ဍဲလိက်ညး Le Minh Khai's SEAsian History Blog ဟဝ်ချဳမေန် ဟီု ညး "ဒးဆုင်အိက် ပြင်သေတ် မသုန်သၞာံဂှ် ခိုဟ်နူ ဒးစအိက်ကြုက် လ္ၚီသၞာံဏီ"
ကောန်မျူနေတ်တအ်ဂှ် ပါဲနူ ကောန်မျူနေတ်တုဲ ညးတအ် လၞိန်ဗပိန် ဖအိုတ်ကီုလေဝ် ကုပြင်သေတ်ဂှ် ညးတအ် ဂစာန်ကေတ် ဓဝ်လလံရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၆ အိုတ်၊ ကြဴနူကဵု ပရေင်ဟီုဂး သဳကၠဳ ကုပြင်သေတ် ဟွံအံင်ဇၞး ပ္ဍဲမပ္တံကဵု သဘင်ကောံဓရီု Dalat ကေုာံ Fontainebleau conferences တအ်တုဲ အလဵုအသဳ ဍုင်ဒဳမဝ်ကရေသဳ ဝဳယေတ်နာမ် ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ညံင်ဟွံဂွံဒှ်ပၞာန်ဂှ် ဝေင်ပါဲဟွံဂွံ သ္ဒးဒှ်ပၞာန်ဟေင်ရ။ ပၞာန်ပြင်သေတ် မနွံ ပ္ဍဲဟနောဲဂှ် အာထောအ်ဗုမ် ပ္ဍဲကဵု ဟာဲဖံင် (Haiphong) ဂှ် ထ္ၜးဒၟံင်သာဓက ဒဒှ်ရ ပြင်သေတ် ဟွံမဲပၟိက် သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ် နဒဒှ် ဍုင်ဗၠးၜးမွဲရ။ လထောအ်ဗုမ် ပ္ဍဲဟာဲဖံင်ဂှ် ကောန်ဍုင်ဝဳယေတ်နာမ် ဒးချိုတ်အာ မၞိဟ် ၆၀၀၀ ပြင်ရ။ ပၞာန်တိုက်ပြင်သေတ် ဇက်လုပ်သီ ဍုင်ဟနောဲ မဒှ်ဍုင်ဇၞော်တၟိ ဍုင်သဵုယှေဲလေတ်ဝဳယေတ်နာမ်ရ။ ပ္ဍဲ ၁၉ ဒဳဇြေန်ပါ ၁၉၄၆၊ ကြဴနူ မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဟာဲဖံင်တုဲ၊ ဟဝ်ချဳမေန် လလောင်တြးပၞာန် ကုကၟိန်ဍုင်ပြင်သေတ်တုဲ ပၞာန်အေန်ဒဝ်ချာင်နာ စကတဵုဒှ်ရ။ ဒပ်ပၞာန် ကောန်ဂကူ ဝဳယေတ်နာမ် (Vietnam National Army) မဒှ်ဒပ်ပၞာန် ဟဝ်ချဳမေန် ဗွဲမဂၠိုင် မရပ်လဝ် ၜုန် ကဵု သေနာတ်ဂြိုပ်တအ်ဂှ် စဗတိုက်ရ။ ညးတအ် လုပ်သီကေတ် ဒၞာဲဗဒိုပ်ပြင်သေတ် နကဵု ဗလုယက် မစုတ်လဝ် မြေက်၊ ပလီုကွဳစက်ပၞာန် နကဵုမခတိုဟ်၊ မလုပ်ခတိုဟ်ဗုမ် ဂစိုတ်ဇကုတအ် ဒှ်တမ်ရ။ ကြဴနူ ပေါဲပၞာန်မကတဵုဒှ် ဗွိုင်ၜါဂိတုတုဲ ကြဴနူ ပလီုထောအ် ဂၠံင်တရဴ ဒတန်ကိစ္စဇၞော်ဇၞော်တအ်တုဲဂှ် ဒပ်ပၞာန်ဆာန်ဂကူဝဳယေတ်နာမ်တအ် ဆုတ်နုက်ပၞာန်ရ။ ဟဝ်ချဳမေန်ဂှ် ဒးဒုင်လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ဒးဒုင်ရပ် ကုကောန်ပၞာန်ပြင်သေတ် က္ဍိုပ်သကိုပ်ဒပ် Jean-Étienne Valluy ပ္ဍဲ Việt Bắc ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက်ရ။ ဆဂး မၞိဟ်ဂှ် ဒှ်ဟဝ်ချဳမေန်ဟွံသေင် ဒှ်မၞိဟ် မကဵုကသပ် ဝဳယေတ်မေန်မွဲတၠ၊ ဒးဒုင်ချိုတ်အာ ဟိုတ်နူမဂစာန်ဂြိပ်တိတ်ရ။
အတိုင်လညာတ် အစာပရိုင် Bernard Fall မ္ဂး ကြဴနူ မဒှ်ပေါဲဗတိုက် ကုပြင်သေတ် သၞာံဗွဲမဂၠိုင်တုဲ ဟဝ်ချဳမေန် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံကေတ် ဓဝ်ကၠိုဟ်ခၠင် ကုပြင်သေတ်ရ။ ညးစၞးပြင်သေတ် စိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲဒၞာဲကောံဓရီုဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်တုဲ ကာလညးစၞးပြင်သေတ် မကလေင်စဴဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ကောန်ပၞာန်ဂျပေန် ဗွဲမဂၠိုင် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲဒပ်ဟဝ်ချဳမေန်ရ။ အပ္ဍဲဂှ် မၞိဟ်မဒးဒုင်စောဲလဝ်ဂဗုတ် ရာဇာဝတ်ပၞာန် ကာလပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယလေဝ် နွံဒၟံင်ကီုရ။ စပ်ကဵု ကိစ္စဝွံတုဲ ဟဝ်ချဳမေန် ကလေင်ကဵုပရိုင် ကောန်ပၞာန်ဂျပေန်တအ်ဂှ် ဒှ်မိတ်သဟာဲဇေတ်တ်အိုတ်တုဲ ကုညးတအ်ဂှ် ဆလအ်လေဝ် ဟွံပလီုသစ္စ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပိုယ်တအ် ဆက်ဗတိုက်ကၠုင်ပၞာန် (ကြဴနူပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယတုဲ) ပွိုင်ထပှ်သၞာံ။
ပ္ဍဲဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၉၅၀၊ ကြဴနူထဍေင်ပတိတ် ပြင်သေတ် နူကဵုပယျဵုမာန်တုဲ၊ ဟဝ်ချဳမေန် ဆဵုဂဗ ကုက္ဍိုပ်သကိုပ်ရုရှ သတာလေန် (Joseph Stalin) ကဵု က္ဍိပ်သကိုပ်ကြုက် မဝ်ဇြဳဒေါင် (Mao Zedong) ပ္ဍဲမဝ်သကဝ် ကြဴနူ အလဵုအသဳသဵုဗိယေတ် မဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳတုဲရ။ ညးတအ် သီုဖအိုတ် တုပ်စိုတ် ကြုက် သ္ဒးကေတ်တာလျိုင် သွက်ဂွံဗိုင်ထံက်ဂလာန် ကုဝဳယေတ်မေန်ရ။ ပ္ဍဲဂိတုအဝ်ဂေတ်ဂှ် ညးစၞးကြုက် ကဵုပရိုင် ကုသဵုဗိယေတ် ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဖန်ဇန် သွက်ဂွံကဵုတန်ဗတောန် ကုဝဳယေန်မေန် မၞိဟ်အကြာ ၆၀၀၀၀-၇၀၀၀၀ ရ။ စနူဂှ်တုဲ ဝဳယေတ်နာမ် ကလိဂွံဂၠံင်တိတ် သွက်ဂွံဆက်ဆောံ ကုဍုင်မ္ၚးရ။ ဟဝ်ချဳမေန် ဟီုကဵု ပြင်သေတ် "အဲဂစိုတ်ဂွံမၞးတအ်မွဲ မၞးတအ် ဂစိုတ်ဂွံမၞိဟ်အဲ စှ်တၠလေဝ် ပၞာန်ဏအ် အဲဇၞးဟေင်ရ။" စိုပ်သၞာံ ၁၉၅၄ ဂှ် ကြဴနူ ပၞာန်ဝဳယေတ်နာမ် ရပ်ဂွံ ပၞာန်ပြင်သေတ် ၁၀၀၀၀ ပြင်င် ပ္ဍဲကဵု ပေါဲဗတိုက် Dien Bien Phu တုဲ ပၞာန်အေန်ဒဝ်ချာင်နာ အာစိုပ်ဒတုဲရ။ တုဲကုလသမဂ္ဂ ဓဇက်လၟေင်ကမၠောန် ၜိုဟ်လလံ ပ္ဍဲဝဳယေတ်နာမ်သၟဝ်ကျာရ။
ဝေါဟာရအဘိဓါန်
ဝေါဟာရအဘိဓါန်
ကညာသမုဲလှေင် = ဒှ်ဝုတ်တၟိ၊ ဝုတ်ဍေတ်တ်
ကညာနိမိတ်       = ကလျာဏမိတ္တ၊ မိတ်သဟာဲခိုဟ်
ကဏာ               = ကၞာ
ကနောဟ်           = အပေါတ်ကၠေဟ်သြိုဟ်(စလွယ်)
ကမု                   = သ္အးဇ္ၚး၊ ဗုဗု
ကံမက်ပံင်ဂၠုင်       = ကၟဳဂၠုင်
ကေတ်ပရာက်      = ကေတ်ဒရီုအဗင်
ကမတ်               = ချောဲ၊ ကမတ်ဒဇိပ်-ချောဲဒဇိပ်
ကမာင်               = ကၞက်ဒက်စိင်၊ ဇုက်ဒက်စိင်
ကမၞတ်               = ကမၞောတ်၊ ကၞောတ်
ကမၞောတ်ကမြံ      = ထေဲပၞောတ်
ကမြဴ                   = တီဂၠိုင်၊ ပရိုင်ပြး
ကမၠ                    = ဖေက်
ကမၠေဝ်               = ဗွဲမဂၠိုင်၊ ကမၠေဝ်ကမၠံင်
ကမၠင်                 = ကောန်ကၠင်၊ ကောန်မိမဟၟဲ
ကယောဝ်                =ကယျောဝ် =ကျောဝ်ရံင်၊ ဖျဝ်၊ ဖျေံ
ကရာင်                    =ခၜံက်၊ ခၟာ်စိင်
ကရာပ်                    =(ကြိ)ကြေပ်မံင်၊(နာံ)သွက်ဂွံပရာင်
ကရုတ်ဏာ              =ကရုဏာ
ကလဝ်                     =ဂၞကျာ်သၟီ၊ (ကတော်)
ကသာပ်                    =သြန်၊ ဒင်္ဂါ၊ လာဘ်သ္ကာ
ကသှ်                         =တသှ်၊ သွဟ်
ကာ                            =ကာလ၊ ကိင်ကာ
ကာလှ                        =ကာလ
ကိတ္တိယ                      =(ပါ) ထိုင်သး၊ အကြီု
ကေလ                        =(ပါ) ဂေါပါလ၊ ပၟင်ဂၠဴ
ကေလတိ                    =ချဳ
ကေစ္စ                          =ကိစ္စ၊ ကေတ်စ
ကင်ၚါင်                       =ကင်
ကေန်                          =ကေတ်
ကေါပ်ကါဲ                     =စဳရေင် (ကွပ်ကဲ)
ကံင်                             =ဒပ်ပၞာန်
ကၞုသင်ဒက္ခိဏဂဝ်       =ကၞုသင်စက်စးဂေတ်လပါ်တဲပုင်
က္ဍန်                             =ဍန်ဂြက်
က္ဍတ်                            =ဍတ်ပါ်၊ ပေင်
နိသာဲ
နူလိက်အုပ် - အကြီုရာဇာဓိရာဇ် နာဲမိုင်တဝ် (B.A;Dip.Lib;R.L; သက္ကရာဇ် သာသနာ(၂၅၄၃)သၞာံ၊ စူဠ သက္ကရာဇ်(၁၃၆၁) သၞာံ၊ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် သက္ကရာဇ် ခရေတ် (၂၀၀၀) သၞာံပေင်၊ ဂိတုမာတ်၊ ဍုင်လ္ဂုင်။
ကအ်ဗိုတ်၊ ကွာန်
<mapframe latitude="16.563613" longitude="98.017667" zoom="5" width="400" height="300" align="right"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ {     "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 98.017667,         16.563613        ]      }    }  ] }
ကွာန်ကအ်ဗိုတ် ဝွံ ဒှ်ကွာန်မန် နွံပ္ဍဲ (16.563613N, 98.017667E) တွဵုရးဍုၚ်ကရေၚ်၊ ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်ရ၊၊ ကွာန်ဝွံ ကွာန်ကာန်နဳလေဝ် ညးကော်ကီုရ၊၊ ကွာန်ဝွံ ဇိုၚ်ၜဳကဍတ် သြၚ်လပါ်ပလိုတ်၊၊ ဇမၞော်ကွာန်ဂှ် သီုဖအိုတ် နွံၜိုတ် 0,22 mi2 ရ၊၊ ကွာန်ကအ်ဗိုတ်ဝွံ ဂၠိၚ်ဗက်အာ အတိုၚ်ပြၚ်ၜဳကဍတ်တုဲ ဘာလကျာ် နွံ ၂ ဘာတုဲ ကျာ်စေတဳဇၞော်ဂှ် နွံပ္ဍဲလပါ်သၠုၚ်ကျာရ၊၊
လၟိဟ်မၞိဟ်
ကွာန်ကအ်တာဝွံ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၈ဂှ် သ္ၚိ သီုဖအိုတ် နွံ ၜိုတ် (၃၀၀) မတုဲ မၞိဟ်နွံ ၜိုတ် လ္ၚီမသုန်ကၠံ ဒှ်မာန်ရ၊၊
ပလံၚ်ဗစိုပ်
အဓိက ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ်ကွာန်ကအ်ဗိုတ်ဝွံ ဒှ်ဂၠံၚ်ဍာ် ကေုာံ ဂၠံၚ်တိုက်ရ၊၊
နိရုတ္တိ
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ကွာန်ဝွံ ဟိုတ်မနွံ ပ္ဍဲလတူတိသမၠုၚ် အကြာဝါဗိုၚ် (ဝါ) တိဗလးသဝ် မဗိုၚ်ဂေတ်လဝ်တုဲ ကအ် ညးကော်စတုဲ ၀၀ ဂှ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ၀၀ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယၟုကွာန်၀၀ဂှ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ၀၀ရ၊၊
ဝၚ်
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ကွာန်ဝဝဝဝွံ ဒှ်မန်တြေံမွဲတုဲ နူအခိၚ်လဵု မစပ္တန်လဝ်ရောဂှ် နကဵု သက်သဳ သုတေသနဝၚ် ခိုၚ်ၚ်ဂှ် ဟွံဂွံတီလဝ်ဏီရ၊၊ ပ္ဍဲခေတ်ဟံသာဝတဳ ဒြဟတ်ခိုဟ် (ၜိုတ် အေဒဳ တေအ်ဂှ် ကွာန်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲရးမတ္တမ ၃၂ ဍုၚ် ပ္ဍဲရးဍုၚ်ဝဝရ၊၊
ဘာလကျာ်
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ရာမညနိကာယ ဘာဗၟံက်
ရာမညနိကာယ ဘာဗၟံက်ဝွံ နွံ လပါ်ဗၟံက်ကွာန်တုဲ မဒှ်ဘာတြေံအိုတ် ပ္ဍဲကွာန်ဝဝဝ ဏအ်ရ၊၊ ဘာဝွံ ပ္ဍဲအခိၚ် ကျာ်ဇၞော်ဝိမလဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ်သီမွဲရ၊၊ ပါဲနူသီတုဲ ဇြပ်သဘၚ်ဓရ်၊ ဇြပ်မၚ်သဳလ်တအ်လေဝ် နွံကီုရ၊၊
ရာမညနိကာယ ဘာပလိုတ်
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ရာမညနိကာယ ဘာပလိုတ်ဝွံ နွံလပါ်ပလိုတ်ကွာန်တုဲ မဒှ်ဘာမခၞံဗဒှ်လဝ် ကြဴနူဘာဗၟံက်ညိရ၊၊ ဘာဝွံ ပတန်လဝ် ပ္ဍဲအခိၚ်ကျာ်ဇၞော်စန္ဒိမာ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၆၇၀ တေအ်တုဲ ကျာ်ဇၞော်မၚ်မဲကၠုၚ်ဘာဝွံ သီုဖအိုတ် ဂွံ ၁၀ အဆက်ရ၊၊
ကျာ်စေတဳ
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ပ္ဍဲကွာန်ဝဝဝဝွံ ကျာ်စေတဳ သီုဖအိုတ် နွံ ၃ တၞုၚ်၊၊ ကျာ်လဒေါဝ်ဂှ် ဒှ်ကျာ် ကျာ်သြဳကွာန်တုဲ မၞိဟ်ကၠုၚ်ဗဵုလ္ၚောဝ်ဂၠိုၚ်အိုတ်ရ၊၊ ပါဲနူဂှ် ကျာ်စေတဳ ပ္ဍဲဘာလကျာ်လေဝ် နွံကီုရ၊၊
ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
အဓိက ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကွာန်ဝဝဝ ဝွံ ဒှ်ကမၠောန်ဗ္ၚ ကေုာံ တဵုတၞံခၜိုတ်ရဝ်ပါရ၊၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပရေၚ်ဗၞိက် စၞစသုၚ်တအ်လေဝ် နွံစ ညိညကီုရ၊၊
ပရေၚ်ပညာ
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ပ္ဍဲဘာလကျာ်လေဝ် ဒှ်ဒတန် ဗ္တောန်လိက် သွက်ကောန်ၚာ်တအ်ကီုရ၊၊
အဂတိ
ဓရ်အဂတိ (Partiality) ပန် သာ်တအ်ဂှ်
သစ္စပန်
ဓရ်သစ္စပန် (Four Noble Truths)
နာယကဂုဏ်
နာယက(patron) ဂုဏ် (၆) သာ်
"စိုပ်အတးမ္ဂးအလုံရးဍုင်ကွာန်ဒးကၠောန်"
"စိုပ်အတးမ္ဂးအလုံရးဍုင်ကွာန်ဒးကၠောန်"
စိုပ်ကၠုင်ရာသဳအခိင်ဥတုကညင်မ္ဂး နာဍူလေဝ်ကဴရာင် အနာင်လေဝ်ရာင်မောဝ် ကျေဝ်ဂေါဝ်ကၠုင် ဂွံဆဵုညာတ်ကေတ်တုဲ ဒဒှ်ရစိုပ်ကၠုင် အခိင်အခါသမယပြဲတ္ၚဲအတးသင်္ကြာန်ဂှ် အလုံကောန်ဂကူမန်ပိုဲတံညးဂမၠိုင် မိပ်ဇြိပ်သၠောင်သ္ပဝ်ပ္ဍဲစိုတ်တုဲ စိုတ်လုပ်စဗွဲတၟေင် ပိုဲပစၟတ်သမ္တီလဝ်တ္ၚဲပရဲ တ္ၚဲတၟေင်မွဲသာ်ကီုရ။ ကောန်ဂကူဗဒ္ဓဘာသာတံညးဂမၠိုင် စိုတ်လုပ်စဗွဲတၟေင်ဒှ်အခိုက်ကၞာယေန်သၞာင်ပြ​ဝေဏီပိုဲမန် မွဲသာ်ကီုရ ပပ္တံနူကဵုတ္ၚဲအတးစှ်ေ-ဒဵုကဵုတ္ၚဲအတးတိုန် ပိုဲပြာပ်လုပ်အာ ခစသဳကၠဳ ပ္ဍဲရတ်ပိပြကာမတွံဂး ကျာ်-ဓဝ်-သင် တုဲ ပိုဲကၠောန်ပတုဲတဲစရင်ဓရ်ကုသဵု ပ္ဍဲအတးသင်္ကြာန် ပွိုင်ပိတ္ၚဲ (ဟွံ‌သေင်) မ္ဂးပန်တ္ၚဲရ မပ္တံကဵုမိမနော်နာဲ ဣစဳသဳအမူဇုဇဗဴလတံ ပြာပ်တိတ်အာဘာ ဒ္ဂိုန်ဂိုင်ကေတ်သဳ မင်သဳဥပေါဟ် ကလင်ဓရ် ပၟဝ်ဓရ် ပ္တုဲဝတ် တိုန်ဝတ် လ္ၚောဝ်ကျာ်ဍေန်ပၟတ်ပၞာင်သ္ဍဴ ပ္ကဴသဴမြမောဝ် သ္ပပူဇဴကျာ်ရ။
မၞိဟ်ဍောတ်တ်ကောန်ၚာ်သၟတ်ဝုတ်ဗၠာဲ ကသေံကၟဝ်ညးသ္ကံတုဲကၠောန်ကၞာထး (သွက်ဂွံဝေင်ဍ်ာပက်ဍ်ာစဝ်ဍာ် ပြိုၚ်လ်ှေပြိုင်ဒယှ်ေ) ဖါပ်ဗ္စဖျုင်ပုင်ဍ်ာအတးသင်္ကြာန် ဒုင်တၠုင်ဝေင်ဍ်ာ ပက်စဝ်ဍ်ာအတး သင်င်္ကြာန်ပြိုင်လှ်ေ ပြိုင်ဒယ်ှတိင်တိုက်အခိုက်တၞဟ်ဟ် နွံကဵုရ်ှသာ ထိင်ဒက်မင်မွဲအာအခိုက်ကၞာပြဝေဏီပိုဲမန် နကဵုဍ်ာဂစေံစၠန်မြောဝ် ပက်စဝ်အာ ညးမွဲကေုာံညးမွဲဍုက်ဍေက်ဗျဳဗျာပ် ဇာပ်လုပ်အလုံဇကုမွဲ ဗွဲမမိပ်မြဟ် အတိုင်ပၟိက်စိုတ် ညးလ္ၚဵုတံဂ်ှ မပ္တံကဵုကၠောန်ဒဒန် သိုင်ပလေဝ်ဒဒန် သိုင်ဇြပ်ရုင် ဒါန်ၜံက်ကၟာဗဝ်ဂၠံင် ထံက်ဇြဲ ပလိုပ်ကျာ် ဓလိုပ်သင် ဗဝ်ကျာ်ဗ္တဳ ဗလးကဗလးဂစေံ ပလံင်ပုင်ဍ်ာအတး သင်္ကြာန် ကလအ်မိမအစံင်အ္စာ နော်နဲာဣစဳသဳမူ ဇုဇဗူလ ကလံသ်ပပူဇူညးမၞုံကဵုအာယုဝုဍ်ဎိ သုလဝုဍ်ဎိ မပ်တံကဵုယဲဘဲအန်တရဲာကဵုဂှံလဲာလငျေအာအိုတျညိ ရာဒနာမိက်သ္ပတူအဓိဌာန်ရ။
ပ္ဍဲကဵုသၞာံတြေံဏံကၠောန်လဝ်ကလိလောန်အာ ဒုဟ်မမိက်ကဵုမွဲမွဲ ပွသရာံပပ်တံနွံကၠိခ္ဍက်မံင်မ္ဂး ပိုဲကြဴကြာတ်သ္အးဇ္ၚးကၠေံနကဵုဍာ်အတးသင်င်္ကြာန် နကဵုဍာ်ဂစေံစၠန်မြမောဝ်တုဲ စိုပ်ကၠောံကၠုင်သၞာံတၟိဏံ မၞိဟ်တၟိစိုတ်တၟိဂှ် လွဳပရာတုဲ ညံင်ဂွံဒှ်မၞိဟ်ဍိုဟ်ကေတ်စဳကၠးမာန် ပိုဲဒး ထိင်ဒက်မင်မွဲဂိုင်ကေတ်ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ်ဗဲမဍိုက်ပေင်ရောင်။
အဓိပ္ပာယ်သင်္ကြာန်-သၞာံတြေံကြပ်အိုတ်-လှာဲညောန်ကၠောံကၠုင်သၞာံတၟိ စှ်ေမံင်ဗၞတ် ၃-၄တ္ၚဲတုဲ သင်္ကြာန်ညးပစၟတ်သမ္တီလဝ်ရ။ သင်္ကန္တ-ပွမပြံင်လှာဲ သၞာံတြေံအိုတ်တုဲ မ္ဒးပြံင်လှာဲသၞာံတၟိမွဲဝါပၠန်ဂှ် -သင်္ကြာန်ညးကော်ခဴစရ။
ကုလမန်:ဂျာမဏဳ။
ချိုတ်
သဘဴဓဝ် ချိုတ် (Die) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဂကောံမၞိဟ် ဒေဝတဴ အိန်ဗြီု တိရစ္ဆာန်တံဂမၠိုၚ် လ္ပဟီုဏီရ။ ကျာ်တြဲသဗ္ဗညုတလေဝ် ပဲါကၠေံနူဘဲဂစိုတ်ဟွံမာန်တုဲ ဒးသ္ပမံၚ်ပရိနိဗ္ဗာန်ဏီရဂှ် "ယွံအာနန် ပတမ်နူဂိတုမာ်ပေၚ်တုဲ စဵုကဵုစိုပ်ဂိတုပသာ်ပေၚ်တေအ်မ္ဂး အဲကျာ်တြဲးသ္ပပရိနိဗ္ဗာန်ဍာံဍာံရ" ရဴသာ်ဝွံ ရံၚ်ကေတ်ကဵုဂလာန်မ္ဂး "' အာနန္ဒ မာ သောစိ မာပရိဒေဝိ၊ နာနာဘာဝေါ ဝိနာဘာဝေါ အညထာဘာဝေါ ယံ ဓမ္မာတံ ဘူတံ သၚ်္ခတံ ပလောကဓမ္မံ တထာဂတဿပိ သရဳရံ မာ ပလုဇ္ဇတဳ' တိ မနတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ '"ဏအ်တုဲ ဂွံတီကေတ် ချိုတ်ဏအ်ဂှ် ညးလဵုမွဲမှ ပါဲဗၠးတိတ်ကေတ်ဟွံမာန် ။
ဟိုတ်သတ်တအ်ဂွံဒးချိုတ်မာန်ဂှ် နွံတဴပန်သာ်ရ ။
ကိလေသ
ကိလေသ (pali-kilesa)(၁၀) ပြကာ
အပရိဟာနိယ (၇) သာ်
ဓရ်အပရိဟာနိယ (၇) သာ်၊ ကျာ်တြဲတွံလဝ်ဓရ် ဇၞော်မောဝ်ကဵု ခမဳတအ် (၇) သာ်။
ယွံခမဳတအ် ယြဴဗၞတ်လလံမွဲ ဓရ်အပရိဟာနိယ မတွံဂး "ဓရ်ဟဂွံဟုတ်အာ (၇)သာ်" ဝွံ တန်တဴပ္ဍဲခမဳတအ်ရ။ ခမဳတအ်ဂမၠိုၚ်လေဝ် စၞောန်ထ္ၜးပ္ဍဲဓရ်အပရိဟာနိယ (၇) သာ်ဝွံရ။ ယွံခမဳတအ် ဗၞတ်လလံဂှ် ဒတုဲမြမောဝ်သာသနာ ဇၞော်မောဝ်အာ ကုခမဳတအ် ဟဂွံဟုတ်အာရ။
သဳဒ္စိတ်
ဗီုဂွံဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ်သဳဒ္စိတ်- ပါဠိမွဲဟာန်ကေုာံ အရထ
သြကာသ သြကာသ သြကာသ
ယွံတၠဳပိုန် ဟိုန်ဓရ်သဳဥပုဟ် မဍိုက်ပေၚ်တဴ ကေုာံအၚ်္ဂ(၉)ပြကာ မဒ္ဂေတ်တဴ မွဲဟာန်ကေုာံ သရဏပိဂှ် အဲဍိက်အာတ်ကေတ်ရအဴ။ ယွံတၠဳပိုန် ယိုက်ဒိုက် ထံက်ပၚ် ဆာန်ဍူ အဲဍိုက်တုဲ ဓရ်သဳဥပုသ် မဍိုက်ပေၚ်တဴ ကေုာံအၚ်္ဂ(၉)ပြကာ မဒှ်မွဲဟာန်ကေုာံ သရဏပိဂှ် က္ညကဵုကုအဲဍိက်ညိအဴ။
အာမ ဘန္တေ
ကျာ်တြဲဂှ် ဒှ်ဒၞဲါမစ္ၜုဲစ္ၜော်ရောၚ်၊ အဲဍိက်ပြာပ်လုပ် ခစသဳကၠဳ သ္ပစ္ၜုဲစ္ၜော်ကဵုကျာ်ရ။
ဓရ် (၁၀) ပြကာဂှ် ဒှ်ဒၞဲါမစ္ၜုဲစ္ၜော်ရောၚ်၊ အဲဍိက်ပြာပ်လုပ် ခစသဳကၠဳဂှ် သ္ပစ္ၜုဲစ္ၜော်ကဵုဓရ်ရ။
သၚ်သာဝက ကောန်ကွးကျာ်တြဲဂှ် ဒှ်ဒၞဲါမစ္ၜုဲစ္ၜော်ရောၚ်၊ အဲဍိက်ပြာပ်လုပ် ခစသဳကၠဳဂှ် သ္ပစ္ၜုဲစ္ၜော်ကဵု သၚ်သာဝက ကောန်ကွးကျာ်တြဲရ။
သဳလသိက္ခာပိုဒ် မဒှ်ဟိုတ် မဝေၚ်ပါဲ နူကဵုပွမဂစိုတ်သတ်ဂှ် အဲဍိက်ဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ် မၚ်မွဲလဝ် ဗွဲမဒးရးရအဴ။
သဳလသိက္ခာပိုဒ် မဒှ်ဟိုတ်မဝေၚ်ပါဲ နူကဵုပွမဂိုၚ်ကၠတ်ကေတ် ဒြပ်ညးမွဲသ္အာၚ် တၠညးဟွံဂွံကဵု နကဵုကာယပါၚ်ဂှ် အဲဍိက်ဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ် မၚ်မွဲလဝ် ဗွဲမဒးရးရအဴ။
သဳလသိက္ခာပိုဒ် မဒှ်ဟိုတ် မဝေၚ်ပါဲ နူကဵုဒ္ဂေတ်မေထုန် မယုတ်မာ ပ္ဍဲကဵုပူဂဵု(၁၂) မဂ်(၃၀) တအ်ဂှ် အဲဍိက်ဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ် မၚ်မွဲလဝ် ဗွဲမဒးရးရအဴ။
သဳလသိက္ခာပိုဒ် မဒှ်ဟိုတ် မဝေၚ်ပါဲ နူကဵုပွမဟီုအရေဝ် လီဠာန် ဂလာန်မုသာဂှ် အဲဍိက်ဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ် မၚ်မွဲလဝ် ဗွဲမဒးရးရအဴ။
သဳလသိက္ခာပိုဒ် မဒှ်ဟိုတ်မဝေၚ်ပါဲ နူကဵုပွမသုၚ်စ အရက်သုရာ မဒှ်ဟိုတ်မၜူမာဲ မဝိဝိၚ်ဟိုတ်မာဲတဴ ပ္ဍဲစရၚ်ဓရ်ကုသဵုဂှ် အဲဍိက်ဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ် မၚ်မွဲလဝ် ဗွဲမဒးရးရအဴ။
သဳလသိက္ခာပိုဒ် မဒှ်ဟိုတ် မဝေၚ်ပါဲ နူကဵုပွမစဟာပ် စၞဘောဇိုန် ပ္ဍဲကဵုပယျာံတ္ၚဲမစေၚ်ဂှ် အဲဍိက်ဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ် မၚ်မွဲလဝ် ဗွဲမဒးရးရအဴ။
သဳလသိက္ခာပိုဒ် မဒှ်ဟိုတ် မဝေၚ်ပါဲ နူကဵုပွမတိက် သၞာသၠုၚ် သၞာပြဲ သၞာမၞုံကဵုပ္ကဴ ဇံၚ်မသၠုၚ်တိုန်အာနူကဵုမွဲဟတ် (၆)ၝောံတဲဂှ် အဲဍိက်ဒ္ဂိုန်ဂိုၚ်ကေတ် မၚ်မွဲလဝ် ဗွဲမဒးရးအဴ။
ဗျာပ်တြးဏာ နကဵုမေတ္တာစိုတ် ပ္ဍဲကဵု သတ္တံဂမၠိုၚ် အလုံအိုတ်သီုတုဲ အဲဍိက်သ္ပဒ္တဴ မၚ်မွဲလဝ် ဗွဲမဒးရးရအဴ။
နိဿဲ
ကျာ်ဇၞော်အ္စာလိက် ဘဒ္ဒန္တ ဝိသာရဒ(ပါဠိပါရဂူ၊အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတ)။ ဘာတိုက်လိက် ပရိယတ္တိစမ္မစက်၊ ကွာန်ကြေဝ်ဏာ။
ကောန်ဂကူဗၟာပၠန်ဂတးရပ်လွဟ်ဂှ်
✍️ #အံက်သာ(တံၚ်ပရၚ်)
🔸ကောန်ဂကူဗၟာတံဂှ် ဂွံဗၠးၜးနူသၟဝ်တဲအၚ်္ဂလိက်တုဲ နကဵုလညာတ် ကောန်ဂကူကောန်ဍုၚ်အရၚ်တံ စနူအဲညးချူလိက်ဏံ ဟီုဂးဒုၚ်စသိုၚ်ဒၟံၚ် ဂကူဗၟာတံရ ဂွံအာဗၠးၜးတုဲ ကောန်ဂကူကောန်ဍုၚ်အရၚ်တံဂှ် ဆက်ဒှ်အာဍိက် သၟဝ်ဂကူဗၟာတံရ၊ ဟိုတ် ဂှ်ရ ကောန်ဂကူကောန်ဍုၚ်အရၚ်တံ ရပ်လွဟ်မ္ဒးပၠန်ဂတးဒၟံၚ်ကဵု အလဵုအသဳဂကူဗၟာတံ အဆက်က်လအ်ကၠုၚ်ကဵု(၇၀)သၞာံရ၊ ပရေၚ်ဒးဒုၚ်ပ္ဍဵုပ္ဍိုက် ကုညးတၠအဝဵုတံဂှ် ကောန်ဂကူကောန်ဍုၚ်အရၚ်တံသၟးရဟာ? ကောန်ဂကူဗၟာတံရော? ဗၠးၜးဒၟံၚ်အိုတ်ကီုရ ဟာ? ဂကူဗၟာတံ ဗၠးၜးဒၟံၚ်ရပိုဲတံသ္ဂးလဝ်တုဲ အခိၚ်ကာလတ္ၚဲဏံ ကောန်ဂကူဗၟာတံ ရပ်လွဟ်က္လေၚ်တဝ်စၞေဟ်မံၚ်ကဵု အလဵုအသဳ မေန်အံၚ်လှာၚ်တံအိုတ်ရ၊ ဝၚ်ပၠန်ဂတးဗၟာကဵုဗၟာ နူကဵုဍုၚ်ဗၟာ ဂွံဗၠးၜးနူသၟဝ်တဲအၚ်္ဂလိက်တုဲ ဗီုလဵုနွံကၠုၚ် လ္ၚတ်ရံၚ်မ္ဂး …..
🔸နူကဵုဍုၚ်ဗၟာ ဂွံဗၠးၜးနူသၟဝ်တဲအၚ်္ဂလိက်တုဲ စဵုကဵုစိုပ်အခိၚ်ကာလတ္ၚဲဏံ ဂၠံၚ်တရဴပၠန်ဂတးရပ်လွဟ် ဂကူဗၟာဗတိုက်ကဵု အ လဵုအသဳဗၟာ သီုပၠန်ဂတးတမ်ကညၚ်(နွေဦးတော်လှန်ရေး)၂၀၂၁၊ ပရေၚ်ချဳဓရာၚ်ပဳဒဳအေပ်ဏံမ္ဂး ပေၚ်ကၠုၚ်(၄)အလန်ရ၊ အ လန်ကၠာအိုတ် ကရောံပရေၚ်ဗၠးၜးဂှ် သၟာပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ဗၟာ ဝါဒကောန်မျူနေတ်တံ သပုန်စုၚ်မံက်ဂတဝ်ကၠုၚ်ဂှ် မွဲအလန်၊ လက္ကရဴဂှ် ဟိုတ်နူပၞာန်နေဝေန် သီအဝဵုတုဲ သ္ကိုပ်ဝန်ဇၞော်တြေံဥူဏု က္ဍိုက်ပ် နကဵုအလန်ဒုတိယ ပၠန်ဂတးရပ်လွဟ်ရ၊ ကြဴဂှ် ဟိုတ်နူသီအဝဵု(၈၈)တုဲ နကဵုယၟု ABSDF ဒပ်ပၞာန်ကွးဘာ(၈၈) ထပ်မံက်ကၠုၚ် နဒဒှ်အလန်တတိယ မွဲအလန်ပၠန်ရ၊ အလန်လက္ကရဴ အိုတ်ဏံဂှ် ပဳဒဳအေပ် ဆက်မံက်ကၠုၚ်ရ။
🔸ထံက်ရံၚ်ကဵု ဝၚ်ပၠန်ဂတးဂကူဗၟာ အတိုၚ်မချူလဝ်ပိုတ်လ္တူတေံမ္ဂး ကၠာတဲဂှ် သီုစိုတ်သီုစရိုတ် ၜိုန်ချဳဓရာၚ်ကၠုၚ်နွံကီုလေဝ် ဒုၚ်ဒဝ် ဍာ်ဇမၠိၚ်ဟွံမာန်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ၊ ဟိုတ်ဍေံလေဝ်နွံဂၠိုၚ်ကဵုသာ်ရ၊ နကဵုပထဝဳ တိဍာ်သွက်ဂွံဖျေံဗဒိုပ် ပယျဵုကေုာံဂၞဴဒဵုဟၟဲကီု၊ ဌာန်ဒၟံၚ်ကြပ်မံၚ် ကဵု အလဵုအသဳကီု၊ စိုတ်ဓာတ်ကောန်သၟတ်ဂကူဗၟာတံ ပရေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ် ပရေၚ်ဒးဒုၚ်အုပ်ဓလီု စိုတ်ဂိ ဟွံတုပ်ကဵုသၟတ်ကောန်ဍုၚ်အရၚ်တံကီု ဟိုတ်မပ္တံသာ်ဏံတုဲ ပၠန်ဂတးဂကူဗၟာတံ အာဍာ်ဇမၠိၚ်ဟွံမာန်ရ။
🚩ဂကူဗၟာတံဂှ် ရံၚ်ကဵုလၟိဟ်မၞိဟ်မ္ဂး လၟိဟ်သၟတ်ဂကူဗၟာတံ အခိၚ်ကာလလၟုဟ် လၟိဟ်နွံအကြာဗၞတ်ကိုဋ်(၁၀၀) ဇြဟတ်နွံတဴရ၊ မွဲဒ မြိပ်ဝၚ်ဗၟာ စနူကဵုခေတ်နာန်ဆုၚ် စဵုကဵုစိုပ်ခေတ် အနဝ်ရထာ၊ ပယျေအ်နံၚ်၊ အံၚ်ဇေယျတံ သရာဲပၞာန်ဗၟာမၞုံကဵုသတ္တိ ဗတိုက်ပၞာန်စောန်န် ၜိုန် နွံကၠုၚ်ဒၟံၚ်အဆက်က်ကီုလေဝ် ပၠန်ဂတးအလန်ဏံ အဆံၚ်သဝ်အိုတ် ညံၚ်ရဴသ္ကိုပ်ဗိုလ်အံၚ်သာန် ဒက်ပတန် ဒပ်ပၞာန်ပၠန်ဂတးဗၟာမွဲမာန်ဟာ ဣဏံဂှ် ဒှ်တၚ်သၟာန်မွဲဇၞော်ဇၞော်ရ။
🟪(က)သပုန်သာ်ဇဳကောန်မျူနေတ်ဗၟာဂမၠိုၚ်
🔸“ဗၠးၜးမက္လိဂွံနၚ် နူလိက်ကသုက် အံၚ်သာန်-အေတ်တလဳဂှ် ဒှ်ဆဗၠးၜးပတောံဟေၚ်ရောၚ်၊ ဗၠးၜးဟီုဂှ် အာတ်ပညဳကေတ်ဂွံ ဟွံသေၚ်၊ ဒးဗတိုက်ကေတ်ရောၚ်၊ ကရောံပရေၚ်ဗၠးၜးဂှ် ရဲကွေတ်ဝါဒတဲပါဲ ဝါဒကောန်မျူနေတ်တံ သပုန်သာ်ဇဳ မံက်ဂ တဝ်တိတ်ကၠုၚ်ရ၊ သပုန်ကောန်မျူနေတ် တဃေန်သိုဝ်၊ တဃေန်ပတိၚ်ဒေန်၊ တဃေန်တာန်ထောန်တံ က္ဍိုက်ပ်တုဲ ဂေတ်ဂၠးတိ ဗက်ဆဵုဂဗသဳကၠဳကဵု ကောန်မျူနေတ်ဍူၚ်သ္အာၚ်တံရ၊ တမ်အာဒိကိုပ်ကၠာဂှ် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်သပုန်ကောန်မျူနေတ် တံ ညးဍုၚ်ကွာန်တံ အထေၚ်ဇၞော်ဂွံအထိုၚ်အသး ဗွဲမလောန်ရ။
🔸နကဵုက္ဍိုပ်သ္ကိုပ်သပုန် ကောန်မျူနေတ်တံဂှ် နကဵုအရီုအဗၚ်သြန် ကေုာံ လွဟ် နူကဵုရာတ်ယှာ၊ ကြုက် ဍုၚ်တဲပါဲ ဇိုၚ်ဝုတ်ဒိုဟ်တံ က္လိနၚ်ဂွံမာန်ဏောၚ် ထေၚ်ကေတ်လဝ်ရ၊ ဆ္ဂး ဗီုထေၚ်စၟဳစလဝ်ဂှ် မုလေဝ်အစောန်စရာဲဟၟဲတုဲ ဒပ်ရပ်လွဟ် ဗၟာမဍိုက်လဝ်က္ဍိုပ် သ္ဇိုၚ်အာၚ်ဒဳအိုဝ်လိုဝ်ဂျဳဂှ် ဒေါမ်သရိုဟ်ဒှ်အာပတေၚ် ကရောံကၟာၚ်ပါလေန်မဒေါမ်သရိုဟ်စှ်ေအာတံဂှ် ရောၚ်။
🟪(ခ) ဂကောံသပုန် က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ဥူဏု ကေုာံ ဗိုလ်လက်ျာ
🔸ဗွဲကြဴဂှ် ဟိုတ်နူဗိုလ်နေဝေန်သီအဝဵုတုဲ ပ္ဍဲကဵုသၞာံ(၁၉၇၀)ဂှ် ညးမဗတိုက်သ္အးလဝ်သပုန်သာ်ဇဳ သ္ကိုပ်ဝန်ဇၞော်တြေံဥူဏု နကဵု အလဵုဇကုညးတေံ အာစိုပ်တိဍာ်ပယျဵုသေံ ဒက်ပတန်တိုန် ဗော်ပါလဳမာန်ဒဳမဵုကရေဇြဳ(PDP)တုဲ ရပ်လွဟ်ပၠန်ဂတးကဵု အလဵုသဳပၞာန်ဗိုလ်နေဝေန်ရ၊ သၟဝ်ပၠတရဴ(PDP)ဂှ် ဒက်ပတန်ဒပ်ပၞာန်ဆာန်ဍုၚ်(ပြည်ချစ်တပ်မတော်) အပ်ပြာပ်တာလျိုၚ် ကုဗိုလ်လက်ျာ (ညးမဒှ်ဒု-ညးက္ဍိုက်ပ်ပၞာန်ယျေဝ်ဗဝ်တုၚ်ကျိက် သ္ကိုပ်ဗိုလ်အံၚ်သာန်တေံ) နဒဒှ်သ္ကိုပ်ပၞာန်ဇၞော်တုဲ ဒက် မိတ်ကဵု ဂကောံရပ်လွဟ်ကောန်ဍုၚ်အရၚ် မပ္တံကရေၚ်၊ ကချေၚ်၊ သေံ၊ မန် ကေုာံ ပအိုအ်တံရ။
🔸နအလဵုဇကုဥူဏုလေဝ် ရပ်လွဟ်တုဲ အရီုအဗၚ်သြန်နူ CIA လေဝ် က္လိဂွံလဝ်ရ၊ အခိၚ်တေံ ကေတ်အဆက်ကဵု ညး မဒှ်ဝန်ဇၞော်အပ္ဍဲဍုၚ် ဍုၚ်သေံ သ္ကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော် Charusathien တုဲ ကၠောန်သ္ပအစဳအဇန် ဆဵုဂဗကဵု က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ကောန်ဍုၚ်အ ရၚ်တံမာန်ကၠုၚ်တုဲ ကောန်ဍုၚ်အရၚ်တံလေဝ် အထေၚ်ဇၞော်ကၠုၚ်ကဵုဥူဏုတံရ၊ ဥူဏုဏံ ဒှ်ညးရီုဗၚ်သွက်အခေါၚ်အရာ ကောန်ဂကူတံရောၚ်၊ ကောန်ဍုၚ်အရၚ်တံစၟဳစရ၊ ဆ္ဂး ဂွံပိပန်သၞာံဂှ် ဥူဏုစိုပ်အာ ဍုၚ်အိန္ဒိယတုဲ ကေတ်ထောံဇၞူရ။
🟪(ဂ) ဂကောံရပ်လွဟ်ဗၟာ ကွးဘာ(၈၈)က္ဍိုက်ပ်
🔸ကရောံကလိုက်ကၟဵုဒစာံပန်မဂှ် ပၠန်ဂတးဗၟာ လပှ်တတိယထပ်မံက်ကၠုၚ်ပၠန်ရ၊ ကွးဘာဗၟာတံ စိုပ်အာတိဍာ်ပၠန်ဂတး KNU တုဲ ရပ်လွဟ် သွက်သ္ဂောံတဝ်စၞေဟ်ကဵု ပၞာန်သီအဝဵု သ္ကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော်သဝ်မံၚ်ရ၊ ပ္ဍဲပယျဵုသေံဂှ် ဒက်ပတန်ဒပ်ပၞာန်ဒဳမဵုက ရေတ်တေတ် ပစၞးကဵုကွးဘာအလုံဍုၚ်(ABSDF)ရ၊ ကၠာတဲဂှ် ဇြဟတ်ၜိုန်ဇၞော်ကီုလေဝ် ဂွံပိပန်သၞာံဂှ် ဓဝ်သံသယအပ္ဍဲဂ ကောံ ကေုာံ ပၠံၚ်သ္ပက္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ညးသ္ကံ ထ္ကးပြးညးသ္ကံ စဵုကဵုအပ္ဍဲဇကုကဵုဇကု ဂစိုတ်ဂယိုၚ်ညးသ္ကံတုဲ လက်က္ကရဴ ဇြဟတ်ဍိုန်စှ်ေ ဍိုန်စှ်ေအာရ။
🟪(ဃ) ဂကူဗၟာဂမၠိုၚ် ရပ်လွဟ်အပ္ဍဲ(၂၁)ဗွဝ်ကၠံ (ပဳဒဳအေပ်)