cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ရဝ်ဟိန်ဂျာ
ဘာသာအေဿလာမ် မစိုပ်
ပ္ၚံက်ၜဳဗင်္ဂလာ ဒေသအာရကာန်ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲဒတန် သၞေဟ်ဗၞိက် မၞိဟ်မအာကၠုင်ဂၠိုင်တုဲ အခိုက်ကၞာ ယေန်သၞာင်လေဝ် ကၠောအ်ဍ ကုညးဒေသ ကဵု ဂၠးတိမ္ၚး နူကဵု အခိင် အေန်ပါယာမောရိယာန် အိန္ဒိယ (the Indian Mauryan Empire) မဒှ်ခေတ် လက်ထက် သၟိင်အာသောက မပကင်ရင်ဍုင်တေအ်ရ။ နကဵုလညာတ် သယေတ် အိသလာမ်၊ တၠပညာသိပ္ပံ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဟီု နူကဵု အေဒဳ ပိဗွဝ်ကၠံ သၟာဗၞိက်အာရာပ်တအ် စကာ ပ္ၚံက်ၜဳဗင်္ဂလာတုဲ လုပ်ပဗၞိက် ကုအာရကာန်ရ။ ဂၠံင်သုတ် (Silk Road) လပါ်သၠုင်ကျာ မဆက်ကဵု အိန္ဒိယ၊ ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ ဍုင်ကြုက်ဂှ် စကတဵုဒှ်လဝ် နူကဵု အခိင် ကြဴနူခေတ်တၟအ် (neolithic)တေအ်ရ။ သၟာဗၞိက်အာရာပ် မစိုပ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသပြင်ၜဳ ဗင်္ဂလာ မဒှ်ပယျဵု ကုအာရကာန်ဂှ် စတမ်နူ ၉ ဗွဝ်ကၠံတေအ်ရ။ The Rohingya population trace their history to this period.
အတိုင်လညာတ် သယေတ် အေသလာမ် (Syed Islam)မ္ဂး မူသလေန် စပဒတဴ ပ္ဍဲကဵု ဒေသအာရကာန်ဂှ် နူကဵု ၇ ဗွဝ်ကၠံတေအ်ရ။ သၟာဗၞိက်အာရာပ်တအ်ဂှ် သီုစန်ဒက် တွဟ်ဓရ် ညံင်ဂကောံမၞိဟ် ဗုဒ္ဓဘာသာတအ် ဂွံလျိုင်ပတှ်ေ ဘာသာအေဿလာမ်ဂှ် စကတဵုဒှ် ပ္ဍဲ ၜိုတ် အေဒဳ ၇၈၈။ ပါဲနူ ညးဒေသတအ် ပြံင်လုပ် ဘာသာအေဿလာမ်တုဲ သၟာဗၞိက်အာရာပ်တအ် ဖျေဟ်ဒၞာဲ ဒက်အိန်ထံင် ကုညးဗြဴ ပ္ဍဲဒေသဂှ်တုဲ ပဒတဴ ပ္ဍဲအာရကာန်ရ။ နကဵု မၞိဟ်မပြံင်ပဒတဴ ကေုာံ ဖျေဟ်ဒၞာဲအိန်ထံင် ကေုာံ ညးဒေသတအ် ပြံင်လုပ် ဘာသာအေဿလာမ်တုဲ ဂကောံမၞိဟ်မူသလေန် ပ္ဍဲဒေသဂှ် ဂၠိုင်ကၠုင်ရ။
လညာတ်တၞဟ် မဆေင်ကဵု အေဿလာမ် မစိုပ် ပ္ဍဲအာရကာန်ဂှ် စတမ်နူ ပထမဗွဝ်လ္ၚီတေအ်ရ။ နကဵုလညာတ်ဏအ်မ္ဂး ဝင်ရဝ်ဟိန်ဂျာတအ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုသက်သဳဝင်ခိုင်င်တုဲ မဟီုလဝ် ဟွံသေင်၊ ဒုင်သဇိုင် ကုပေါမ်အာဂီု ကေုာံ မဇန်ဗဒှ်ပတိုန်တုဲ ချူဖန်ဗဒှ်လဝ် ဝင်ရဝ်ဟိန်ဂျာရ။ နကဵု သက်သဳညိည ၜိုတ်မဂွံဆဵုကေတ်မ္ဂး ဗုဒ္ဓဘာသာ မပြာကတ်လဝ် ပ္ဍဲအာရကာန် မွဲအခိင်တေအ်ဂှ် ဒှ်မဟာယာနဗုဒ္ဓဘာသာ၊ အခိင်ဂှ် ဒှ်အခိင်ၜိုတ် အေဒဳ ၄ ဗွဝ်ကၠံ ပ္ဍဲအခိင် တၞောဝ်သၟိင်စန္ဒြာ မပကင်ရင်ဍုင်ရ။ ဂကောမၞိဟ်မူသလေန် ဂွံဇၞော်ဂၠိုင်တိုန် ပ္ဍဲဒေသဂှ် ဟိုတ်နူကဵု ဂကောံမၞိဟ်မူသလေန်ဗင်္ဂလဳတအ် မပြံင်လုပ်ကီုဒှ်မာန်ရ။ ဆဂး ယၟုမ္ဂး ရဝ်ဟိန်ဂျာဂှ် ပ္ဍဲအခိင်ဏအ် ဟွံဂွံဆဵုကေတ်တုဲ ကြဴနူဂှ်ညိဟေင် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။ နကဵု လညာတ်အစာဝင် ယခေင် ဒံက်တာအေချာမ် မ္ဂး ယၟုမ္ဂး ရဝ်ဟိန်ဂျာဂှ် ဒှ်ယၟု ဂကူဗင်္ဂလဳ မပြံင်လုပ်ကၠုင် နူကဵု သေတ်တကံင် (Chittagong) ပ္ဍဲအခိင် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံရ။
ဍုင်ဨကရာဇ် မြံက်ဥူ (Mrauk U)
သၟိင်မင်စောမောန် ကဵု သၟိင်ဗင်္ဂလ် ပါ်ပယျဵုရေင်သကအ်တုဲ ပကင်ရင်ကၠုင်ဍုင်ရ။ နမပစၟတ်သမ္တီ ဍုင်ဇကု ဒုင်သြဇာသၟဝ် ဍုင်ဗင်္ဂလ်တုဲ ဨကရာဇ်ယခေင် ဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် ဒုင်ကေတ် မဟိမုမူသလေန် တုဲ တင်္ကာ ဍုင်ဗင်္ဂလ်ဂှ်လေဝ် စကာ ပ္ဍဲဍုင်ဇကုကီုရ။ သၟိင်မင်စောမောန် ကၠောန်တင်္ကာဇကု နကဵုမလိက်ယခေင်/ဗၟာ မွဲကရေက်၊ လိက်ပါသဳ (လိက်အဳရာန်)မွဲကရေက်ရ။
စပ်ကဵု ပရေင်မဒုင်သြဇာ ဗင်္ဂလ်ဂှ် ပတှ်ေကေတ်၊ ကြဴနူ သၟိင်ဗင်္ဂလ် သုလ်တာန် မစုတိအာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၄၃၃ တုဲ၊ သၟိင်ယခေင် နရမိတ်လှမင်စောမောန်ဂှ် ဗတိုက်ဗင်္ဂလ် သီကေတ် ရမု ပ္ဍဲသၞာံ ၁၄၃၇ တုဲ ပ္ဍသၞာံ ၁၄၅၉ ဂှ် ညးသီဂွံအာ သေတ်တကံင်ရ။ အာရကာန်/ယခေင် ဆထိင်လဝ် သေတ်တကံင် စဵုကဵုသၞာံ ၁၆၆၆ ရ။
ပ္ဍဲ ၁၇ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဟိုတ်နူကောန်ပၞာန်အာရကာန်တအ် မရပ်နင် နဒဒှ်ဍိက်ကီု ဟိုတ်နူ ပဝ်တူဂြဳ လုပ်မံင် ပ္ဍဲဗင်္ဂလ်တုဲ မၞိဟ်နူဗင်္ဂလ်ဂှ် ပြံင်လုပ်ကၠုင်ကီုတုဲ လၟိဟ်မၞိဟ်ရဝ်ဟိန်ဂျာ ဂၠိုင်ကၠုင် ပ္ဍဲဍုင်အာရကာန်ရ။ ဍိက်တအ်ဂှ် ညးတၞောဝ်ဒတောဝ်သၟိင်လေဝ်နွံ၊ ညးတၠပညာလေဝ်နွံရ။ ဍိက်တအ်ဂှ် ညးလ္ၚဵု လုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲဗွိုင်နန် ညးလ္ၚဵု လုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲပၞာန်၊ ညးလ္ၚဵု ကၠောန်ဗ္ၚ မြဴသာ်ဝွံရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၆၀ ဂှ် ကောန်သၟိင် (Prince Shah Shuja) နူမုဃူလ်ဗင်္ဂလ် ဟိုတ်နူကောဒေအ်ညး ဗတိုက်တုဲ ဒးဒြေပ်ကၠုင် ပဒတဴ ပ္ဍဲအာရကာန်၊ ညးစိုပ် အာရကာန်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ၂၆ အဝ်ဂေတ် ၁၆၆၀။ သၟိင်စနြသူဓမ္မ ကဵုအခေါင်ညးတေအ် မံင် ပ္ဍဲဍုင်ရ။ တုဲဂှ် သၟိင်အာရကာန် ကဵုညးပ သကိုပ်သက ဂကူမုဃူလ်ဗင်္ဂလ်ဂမၠိုင် မနွံ ပ္ဍဲဍုင်ဇကုရ။ အာရကာန် အာဗတိုက် ဍုင်မုဃူလ်ဗင်္ဂလ်။ ဍုင်ဒက္ကာဂှ် ဒးဒုင်ဗတိုက် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၂၅။
ဨကရာဇ် Aurangzeb ကဵုအမိင် ဗလးဏာ Shaista Khan ညးမဒှ်သၟိင်မုဃူလ်ဗင်္ဂလ် သွက်ဂွံ ဗတိုက်ပၞာန်အာရကာန်-ပဝ်တူဂြဳတအ်ရ။ သၞာံ ၁၆၆၆ ဂှ် Shaista Khan  ဇက်ကၠုင်ပၞာန် နကဵု မၞိဟ် ၆၀၀၀၊ က္ၜင်ပၞာန် ၂၈၈ သွက်ဂွံလုပ်သီ ဍုင်သေတ်တကံင် နူကဵု ယခေင်တအ်ရ။ ပၞာန်မုဃူလ်ဂှ် ဆက်ဗတိုက် သီဂွံ စဵုကဵု ကြုင်ကလာဒါန် (Kaladan River)ရ။ မုဃူလ် ဖျေဟ်ဒၞာဲ ပ္ဍဲအာရကာန် လပါ်ကရေက်သၟဝ်ကျာ နကဵုပကင်ရင်ဇကုကဵုဇကု သၟဝ်ဨကရာဇ် Aurangzeb ရ။ စနူဂှ်တုဲ လၟိဟ်မၞိဟ်မူသလေန် ဂၠိုင်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု အာရကာန် လပါ်သၟဝ်ကျာ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၀ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၀ ဂှ် သုလ်တာန် မဟမုဒ် (Sultan Mahmud) စၟတ်သမ္တီ ကြုင်ကလာဒါန်ဂှ် ဒှ်ပယျဵု အကြာ ရဝ်ဟိန်ဂျာ/မုဃူလ် ကဵု ယခေင်ရ။
ဗၟာ လုပ်သီဍုင်
တၞောဝ်သၟိင်ဗၟာကံင်ဗံင် လုပ်သီဍုင်အာရကာန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၈၅၊ ကောန်ဍုင်ယခေင် ၜိုတ် ၃၅,၀၀၀ သီုကဵု သၟိင်ဍုင်ယခေင် ဒြေပ်ဒဴလုပ် ဍုင်ဝုတ်ဒိုဟ် ဒေသသေတ်တကံင် မဒှ်ဍုင်သၟဝ် ဗြိတိန်/အင်္ဂလိက်-ဗင်္ဂလ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၉၉ သွက်ဂွံပါဲဘဲဗၟာ၊ ကေတ်စဵုဒၞာဂီုကၠီု သၟဝ်သၟိင်ရာဇဗြိတိန်ရ။ ဗၟာဂစိုတ်ထောအ် ယခေင်မၞိဟ်မဂၠိုင်ကဵုလ္ၚီတုဲ မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ်လေဝ် ရပ်ဏာ ဇရေင်ဍုင်ဗၟာ သ္ဂုတ်လဒေါဝ်ကီုရ။
အတိုင်လိက်ပရေင် "Burma Empire" မပတိတ်လဝ် နကဵု the British Francis Buchanan-Hamilton ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၉၉ မ္ဂး "မဝ်ဟာမေဒ်ဒိန် Mohammedans (မူသလေန်) ညးမပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲအာရကာန် သၞာံဗွဲမလအ် ညးတအ် ကော်ဂကူညးတအ် နကဵု ယၟု ရဝ်အေန်ဂျာ Rooinga, ဟွံသေင်မ္ဂး ကောန်ဍုင်အာရကာန် ရ။ ဆဂး အတိုင်လညာတ် Derek Tokin မ္ဂး Hamilton ဟွံဆက်စကာ နကဵုယၟုဏအ် ပ္ဍဲကဵု လိက်ညးတအ် မဆက်ပတိတ် လက္ကရဴဂှ်ရ။ Sir Henry Yule ချူစၟတ်သမ္တီလဝ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ကံင်ဗံင်ဂှ် မူသလေန် လုပ်ယိုက်ဂၠေင်ဒၟံင် လျိုင်သၟိင် ပ္ဍဲဍုင်အင်ဝ တၟာဂလိုင်ဂှ် ညးဂွံဆဵုကေတ်ရ။
ဆက်ဗှ်
ဂဗုတ် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ ရဝ်ဟိန်ဂျာ
ရးနိဂီုသမ္မတဂမၠိုင် ပ္ဍဲ ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဖေဝ်ဒရေဝ် ရုရှာ
ရးနိဂီုသမ္မတ (Republic) (Russian: Республика, tr. Respublika) ဂှ် ဒှ်ဗွိုင်တိဍာ် ဖေဝ်ဒရေဝ် ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုင်ပံင်ဖေဝ်ဒရေဝ် ရုရှာ ရ။ အတိုင်ဥပဒေသဇိုင် လဒက်ပတန် ညးတအ်မ္ဂး ရုရှာဂှ် နွံကဵု ဗွိုင်တိဍာ်ဖေဝ်ဒရေဝ် သီုဖအိုတ် ၈၅၊ ပၞောဝ်တအ် ၂၂ ဂှ် ဒှ် ရးနိဂီုသမ္မတ အိုတ်ရ။ ရးနိဂီုသမ္မတတအ်ဂှ် နူတမ်မူလ ကေင်ဒှ်လဝ် ဍုင်ဗၠးၜး နဒဒှ် ရးနိဂီုဂကူမွဲမွဲ (nation states) မဒှ် ဍုင် မဟွံသေင် ကုဂကူရုရှာတအ် မပဒတဴလဝ်ရ။ ယၟုရးနိဂီုသမ္မတတအ်ဂှ် ခုတ်ခဴလဝ် နကဵု ယၟု ဂကူရးတၞံဂှ် မဆေင်စပ် ကုရးနိဂီုဂှ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲရးနိဂီုတအ်ဂှ် ဟိုတ်နူ သၞာံဗွဲမဂၠိုင် မပံင်တောဲ မံင်လဝ် သၟဝ်ရုရှာတုဲ ဂကူရုရှာတအ် ပြံင်လုပ်မံင်ကီု ဂကူဇကုတအ် ဟီုအရေဝ် ဘာသာဇကုဟွံဂွံတုဲ ဒှ်အာရုရှာကီုဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ ဇၟာပ်ပ် ရးနိဂီုသမ္မတတအ်ဂှ် ဂကူတမ်မူလဂှ် ဟွံဒှ် မၞိဟ်လပါ်ဂၠိုင်အိုတ်လေဝ် နွံကီုရ။
ရးနိဂီုသမ္မတတအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ၂၀ ဗွဝ်ကၠံလပါ်စ နကဵု ဝလ်ဒဳမဳရ် လေနိန် (Vladimir Lenin) ကေုာံ ဗလ်ရှေဝိက် (Bolsheviks) ကြဴနူ အေန်ပါယာရုရှာ သရိုဟ်လီုအာတုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၇။ ရးနိဂီုသမ္မတ ပ္ဍဲကဵု ရုရှာဏအ်ဂှ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒေသမနွံကဵု ဗၠးၜး ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံသဵုဗိယေတ် မနွံကဵု အခေါင်ကမ်ကုသိုလ်ဇကုဇကုဖန်ကေတ်တ် (self -determination) ရ။ ဟိုတ်မဂွံဒှ်ကၠုင်ဂှ် နကဵု လေနိန် တၞဟ်နကောန်ဂကူကောန်ဍုင်အရင် (ဝါ) ဂကူရးတၞံတအ်ဂှ် ဂွံပေင်စိုတ်တုဲ ကဵုအခေါင် နဒဒှ် ညံင်ကဵု ဍုင်ညးတအ်အပိုင်တုဲ ဒက်မိတ် ကုညးတအ်တုဲ ပသောင်ပၞာန်အပ္ဍဲဍုင်၊ ပၞာန်အပ္ဍဲ ၜိုဟ်သြိုဟ်အာတုဲ ဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံသဵုဗိယေတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၂ ရ။ တွဵုရးတအ်ဂှ် ဂွံဒှ် ရးနိဂီုသမ္မတ သဵုယှေဝ်လေတ် သဵုဗိယေတ် မနွံကဵု အခေါင်စၟိန်ပြမာန်အပိုင် (Autonomous Soviet Socialist Republics)။ ပ္ဍဲကဵု အခိင်ကာလဂှ် နကဵု ရုရှာ ဖန်ဗဒှ် ညံင်အခိုက်ကၞာ ယေန်သၞာင် ကေုာံ ဂကူရုရှာ ဂွံဓလီုဖ္ဍိုက် ပ္ဍဲကဵု တွဵုရးတအ်ရ။ သၞာံ ၁၉၈၀တအ်ဂှ် အဝဵု နူဒေသတအ်ဂှ် ပ္ကောံဂလိုင်ပ္တိုန် ပ္ဍဲကဵု ဗဟဵု။ စိုပ်သၞာံ ၁၉၉၀ ဂှ် နကဵု သဵုဗိယေတ် လလောင်တြး ဒဒှ်ရ အခေါင်ကမ်ကုသိုလ်ဇကုဇကုဖန်ကေတ်တ် တွဵုရးတအ်ဂှ် ပလီုကၠေအ်တုဲ စွံလဝ် ဒေသတအ် နဒဒှ် ကဆံင် ရးနိဂီုသမ္မတ မနွံကဵု အခေါင်စၟိန်ပြမာန်ဇကုအပိုင် (autonomous republic)။ သၞာံ ၁၉၉၁ ဂှ် ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံသဵုဗိယေတ် သရိုဟ်လီု၊ ထ္ကးပြးအာတုဲ ရုရှာ ဒှ်အာ ရးနိဂီုမသၠးပွး မွဲဍုင်ရ။ သွက် ရးနိဂီုသမ္မတ မပါ်တိတ် နူကဵု ရုရှာ ဟွံဂွံ၊ နကဵု လိက်ကသုက်ဖေက်ဒရေဝ် သၞာံ ၁၉၉၂ ဂှ် ကဵုလဝ် တွဵုရးတအ် အခေါင်စၟိန်ပြမာန်အပိုင် ရ။
တင်တၞဟ်ခြာ ရးနိဂီုသမ္မတ ကဵု ဗွိုင်တိဍာ်ဖေက်ဒရေဝ်တၞဟ်တအ်ဂှ်၊ ရးနိဂီုသမ္မတဂှ် ကလိဂွံ အခေါင် ဂၠိုင်နူကဵု ဗွိုင်တိဍာ်ဖေက်ဒရေဝ်တၞဟ်ရ။ ရးနိဂီုသမ္မတတအ်ဂှ် နွံကဵု သၞောဝ်သဇိုင်လဒက်ပ္တန်ဍုင်ဇကု ဇကုကဵုဇကု၊ နွံကဵု အရေဝ်စကာရုင် ဇကုကဵုဇကု၊ ကေုာံ နွံကဵု ဒွက်ကောန်ဂကူ ဇကုကဵုဇကုရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၞောတ်ဖေက်ဒရေဝ်ရုရှာဂှ် ဗွိုင်တိဍာ် မွဲကုမွဲ ရံင်ကဵု ဝင်အတိက် ကေုာံ ဂကူတမ်မူလတုဲ ကဵုလဝ် အခေါင်အရာတၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ်ရ။ စပ်ကဵု ပရေင်သြဇာ ၜိုန်လဵု ဓလီုဖ္ဍိုက်မာန်ဂှ် တန်တဴဒၟံင် သြဇာပရေင်ပိုန်ဒြပ် ညးတအ်ရ။ အတိုင်လိက်ကသုက်ဖေက်ဒရေဝ်မ္ဂး ရးနိဂီုသမ္မတတအ်ဂှ် နကဵုအဝဵုအသဳ ပရေင်ပိုန်ဒြပ် အပိုင်၊ အဝဵုအသဳ ဖန်ဇန်ပဝ်လသဳ ဇကုအပိုင်၊ ပ္ဍဲကဵု သၞာံ ၁၉၉၀တအ်မ္ဂး သီုနွံကဵု ပရေင်ဆက်ဆောံဍုင်သအာင်ကီုရ။ ဆဂး ပ္ဍဲလက်ထက် သမတပူတိန် မကလေင်ပလေဝ်သၞောတ်တၟိ မဂလိုင်ပတိုန် သၞောတ်ဗဟဵုရပ်ဇုက်ဂှ်တုဲ အခေါင်အရာတွဵုရးတအ်ဂှ် ကုတ်ထ္ပိုတ်ထောအ်လဝ်တၟာဂလိုင်ရ။ ပရေင်တုပ်စိုတ် ဖေက်ဒရေဝ်တြေံဂှ် ဒးဒုင်ပလီု၊ ဗီုမဒှ်ဒၟံင် ဇေတ်တ်ဂှ် လၟုဟ်မ္ဂး အခေါင်အရာ သီုဖအိုတ်ဂှ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု အလဵုအသဳဖေက်ဒရေဝ် ဖအိုတ်ရ။ အတိုင်လိက်ကသုက် လက်ကြဴအိုတ် မထ္ပက်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၇ ဂှ်မ္ဂး တၠပညာတအ်ဟီု ရုရှာဂှ် ဟွံဒှ်ရ ဍုင်မဒ္ဂေတ် သၞောတ်ဖေက်ဒရေဝ်မွဲရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:BEHM
ဝှေန်လာန်
ဝှေန်လာန်ဍုင်အပ္ဍဲဥရဝ်ပ။
ယေန်သၞာၚ်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ပဒေသရာဇ်
အဓိပ္ပါယ်
ကဆံၚ်လ္တူမုဟီုဟီု မုရဴနကဵုညာဏ်ချပ်ဗ္စာစၚ်ခြၚ်လဵုမွဲ ဟွံသ္ၚဳဂၠိပ်မွဲသာ် တဳဆကလၚ်ဓညိက်က္ဍိုပ်တွဵု မဒှ်အခိုက်လၟေတ် ရှ်ေသှ်ေပူဂိုလ်လောန်ကာဲ သာ်ဏအ်တအ်ဂှ် ဒှ်ယေန်သၞာၚ်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ပဒေသရာဇ်ရ။
ဗီုသုၚ်စောဲ
နူကဵုဂကောံမၞိဟ် မဗၠိုက်နက်ဒၟံၚ် အပ္ဍဲကဆံၚ်ဍာ်ဒကေဝ်ယေန်သၞာၚ် (Political Culture) ယေန်သၞာၚ်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ခေတ်ပဒေသရာဇ်ဂှ် သွက်ဂွံဂါမ်တိုန်အာဂတတေအ်မွဲကဆံၚ် မ္ဒးဂိုတ်ဂစာန်တိုန်အာ နကဵုစရာဲဍာ်ဒကေဝ်ယေန်သၞာၚ်မဆေၚ်ကဵု ယေန်သၞာၚ်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ကဆံၚ်သၠုၚ်မွဲရ ။
သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက်အစောံမၞိဟ်
အဓိပ္ပါယ်
သ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက်အစောံမၞိဟ်ဟီုမ္ဂးဂှ် ကုညးဍိုဟ် ညးကေတ် ဂံၚ်ဒုၚ်လေၚ် ဒုၚ်သၠး သွက်ဒတုဲဖဵုညးဂမၠိုၚ် သွက်ပရေၚ်ဒက်ပတန်ကၟိန်ဍုၚ် ဟွံမွဲဟွံတုဲတအ်ဂှ် မိက်ဂွံသ္ဂးရ။
သွက်သ္ဂောံကတဵုဗဒှ်ဓမံက်ပတိုန်အာ ပရေၚ်တဴတက်ဖောအ်ဗြေဝ် ကဆံၚ်မၞိဟ်လဒေါဝ် မနွံကဵုသဇိုၚ်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ပရေၚ်စိစောန် စိုန်သကီု ကွတ်ပညာ အာဲတဳ တအ်ရ။ ပ္ဍဲအရာသ္ဂောံ "ဟီုဂးကော်ခဴစသ္ဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက်အစောံမၞိဟ်" ဟီုမ္ဂးဂှ် ကွပ်မၞိဟ်ကဆံၚ်လဒေါဝ် မလေပ်လဝ်ကွတ် ပညာဂတာပ်ခေတ်မနွံကဵု သ္ဇိုၚ်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်တအ်ဂှ် မိက်ဂွံသ္ဂးရ။
ဝုန်က
တၞံဝုန်က ယၟုနကဵု ရုက္ခဗေဒ မကော်စ (Alternanthera sessilis) ဝွံ ဒှ်တၞံ မတိုန်ပ္ဍဲဍာ်၊ နကဵုဘာသာအင်္ဂလိက် ကော်စဒၟံင် ယၟုနာနာသာ် မပတံကဵု ponnanganni (နကဵု ဘာသာတမိလ်)၊ ponnaganti aaku (နဘာသာ တေလုဂု)၊ Honnagone နဘာသာ ကန္နဒ၊ Mukunuwenna (in သိင်္ဃိုရ်)၊ sessile joyweed ကေုာံ dwarf copper leaf တအ်ရ။ တၞံဝုန်ကဝွံ နဒဒှ် သၞေဝ်မွဲ ဗွဲတၟေင် ကောန်ဍုင်သိရိလင်္ကာတအ် ကေုာံ ဍုင်အာရှဂမၠိုင် စဒၟံင်ရ။
ဂမ္စာဲ
တၞံဝုန်က ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု မွဲဒမြိပ် ဒေသဂမ္တဴ ကေုာံ ဒေသ ဆာပ်ဂမ္တဴ ပ္ဍဲကဵု ဂၠးတိတြေံရ။ တၞံဏအ်ဂှ် လၟုဟ် ပ္ဍဲကဵု ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် လပ္ါ်သၠုင်ကျာဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ။ ကေတ်နင် နူကဵု တိုက်အမေရိက လဒေါဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး သၠုင်ကျာဟာဂှ် ဟွံတီကေတ်ရ။
လက်သန်
တၞံဝုန်ကဝွံ ဒှ်တၞံမတိုန်ဒၟံင်လၟိုန်တုဲ မဒှ်တၞံမဒတုံသဝ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵုတိတုဲ ပ္ဍဲကဵုတင်ဍေဟ်တအ်ဂှ် ရိုဟ်မလေပ်တိတ်ဒၟံင်ရ။ တၞးဍေဟ်ဂှ် နွံဗီုပြင် သြဗေ (obovate)တုဲ တၞုင်ကေက်ဒၟံင်ညိရ။ တၞးဍေဟ် နွံ ဇမၠိင် ၁-၁၅ သေန်ဒဳမဳတာ တုဲ အနာံနွံ ၀.၃-၃ ဇြေန်ဒဳမဳတာ, glabrous to sparsely villous, petioles 1–5 mm long. Flowers in sessile spikes, bract and bracteoles shiny white, 0.7-1.5 mm long, glabrous; sepals equal, 2.5–3 mm long, outer ones 1-nerved or indistinctly 3-nerved toward base; stamens 5, 2 sterile. In the wild it flowers from December until March.
လွပ်
တၞံဝုန်ကဂှ် တိုန်ဒၟံင် နဒဒှ်အရိုင်ရ။ ဆဂး နဒဒှ်သၞေဝ် ကေုာံ ဂဥုဲတုဲ မလွဳလေဝ် နွံကီုရ။ ဍုင်ပ္ဍဲ အာရှအဂၞဲဗွဲမဂၠိုင် တၞးဍေဟ်ကဵု တၞုင်ဍေဟ်ၜတ်တ်တအ်ဂှ် စနဒဒှ် သၞေဝ်ရ။ တၞံဍေဟ် သီုဖအိုတ်ဂှ် စဂွံဖအိုတ်ရ။
တၞံဝုန်ကဂှ် နဒဒှ်ဂဥုဲလေဝ် စကာဒၟံင်ကီုရ။ ဍေဟ်နွံကဵု ဓါတ်ကၠေင်၊ ဓါတ်ဂံက်၊ ဒြဟတ်တုဲ စကာဒၟံင် နဒဒှ် ဂဥုဲလွဳ ယဲထၞေဟ် (dysuria) ကဵု ယဲ ကေုာံ ယဲက္ဍိပ်အရုတ် (haemorrhoid)ရ။ တုဲပၠန် ညးတအ်ပတှ်ေကေတ် ဝုန်ကဂှ် ခိုဟ်ကဵုမတ် သီုကဵု ကၠောန် ကၠေင်ဂယိကီုရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ရုက္ခဗေဒ
ကုသလ၊ ကျာ်ဇၞော်ဘာကျာ်သြဳမန် ဍုင်လ္ဂုင်
ဘဒ္ဒန္တကုသလမဟာထေရ် ဝွံ ဒှ်ညးမပတန်လဝ် ဘာကျာ်သြဳမည် ဍုၚ်ဒဂုၚ်ကၠာအိုတ်တုဲ ဒုၚ်သဇိုၚ်ကၠုၚ် ကၟုဲဂကူမန် ညးမကၠုၚ်စိုပ် ဍုၚ်ဒဂုၚ် သဒ္ဓါစေတနာဗွဲမအးဇ္ၚးရ၊၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ သွက်ဗော်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ဗော်ချဳဓရာၚ် သွက်အခေါၚ်ဂကူမန် ဂွံတန်တဴ ဂွံချဳဓရာၚ်အာမာန်ဂှ်လေဝ် ဒုၚ်လဝ်သဇိုၚ် ရီုဗင်ထ္ၜလဘာ်ကၠုင်လဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠင်ရ၊၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘဒ္ဒန္တကုသလဝွံ သီုချူခၞံလဝ် လိက်မဆေၚ်ကဵု ဝၚ်ဂကူမန်၊ ကလေၚ်ချူလဝ် လိက်ပေါမ်အာဂီုမန်တအ် သီုဖအိုတ် လိက် ၜိုတ်ဒစိတ်ကၞပ်ကီုရ၊၊ ဟိုတ်နူ မကၠောန်ပရေၚ်ကောန်ဂကူတုဲ သီုဒးဒုၚ် ပၠောပ်ထံၚ် သ္ၚိစာတ် ဗၞတ်ကဝက်သၞာံကီုရ၊၊
အဝဲကောန်ၚာ်
မာံဘဝေန်(လၟောဝ်ကျာ်ဇၞော်ကုသလ)ဂှ် နူသက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၁၂၈၃ ဂွံအာယုက် ၁၂ သၞာံ မံၚ်ဘာ နကဵုဘဝခရှ် ကောန်ၚာ်သၟတ်ရ၊၊ မာံဘဝေန် ဂွံကတ်လ္ၚတ်ပညာ ပ္ဍဲဇရေၚ်အစာတၠ ဂအုပ်ဂိုဏ် ကျာ်ဇၞော်အစာတၠ နာဠာဂိရိ ဇာတိကွာန်မူရိုတ်ဍောတ်၊ ဃောညးတန်တဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲဘာတဝ်ကၞဴ မနွံယၟု ပဗ္ဗတမၚ်္ဂလာရာမ ဝွံရောၚ်။ မာံဘဝေန် ကတ်ဗ္တောန်လိက်ပရေၚ်သာသနာတုဲ ပ္ဍဲအာယုက်မအာစိုပ် ၁၆ သၞာံဂှ် မိမၜါ ဒုၚ်ဒကာပစ္စယ်ပန်တုဲ အာစိုပ် ဒဒှ်သာမဏဳ ပ္ဍဲဇရေၚ်အစာဥပ္ပဇ္ဇျာယ် ကျာ်ဇၞော်နွံပိုန် ညာဏိဿရ၊၊ အစာဥပ္ပဇ္ဇျာယ် ကဵုလဝ်ယၟု ထပိုဲကုသလရောၚ်။
ပတိုန်ပယျၚ်
ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၂၉၁ ဂိတုပသာ် ၁၃ မံက်ဂှ် ထပိုဲကုသလ ဂွံအာယုက် ၂၀ သၞာံ မိမၜါ သ္ပဒကာပယျၚ်တုဲ ဂိုၚ်ကေတ်အစာဥပ္ပဇ္ဇျာယ် ပ္ဍဲဇရေၚ်အစာတၠ နာဠာဂိရိတုဲ အာစိုပ် ဒဒှ်ခၟဳမပြဲ ပ္ဍဲသီဘာဇြဲ ကွာန်ဝါဍောတ် ရောၚ်။
ဒၞာဲသ္ပဒတဴ
နူသက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၁၂၉၆ တေံ ခၟဳနာဲကုသလ မွဲဇကုဓဝ် ကၟာဲဂွံဗဗေၚ်တုဲ တိုန်အာ ဍုၚ်ဒဂုၚ်၊ ပ္ဍဲအခိၚ်ကာလဂှ် ဒၞာဲမံၚ်ဟၟဲတုဲ သ္ပဒတဴပ္ဍဲဇြပ်ဘုတ် လတူကျာ်ဒဂုၚ်၊ တ္ၚဲယးစဴပိဏ္ဍပါတ် အခိၚ်တိုန်လိက်ဘာသာဗမာဂှ် ဗက်လိက်ရ၊ ဗွဲကြဴဏအ် ဒကာဗျည်ဗမာမွဲ ဆဵုညာတ်ဒး ခၟဳနာဲကုသလတုဲ မေတ္တာဇြဟာန်သ္ဍိုက်ဆာန် ညံၚ်ရဴကောန်ဇကုကီု လျုၚ်ဇြုၚ်သ္ဍိုက်တုဲ က္ညနိမန်ဏာ ကဵုအာတန်တဴ ပ္ဍဲဇြပ်ဘာညိုၚ်ဒုၚ်၊ ဘာယေတာယှေ ဘာမည် ဂွံကၠုၚ်ယၟု တုဲနာဲကုသလ ဂွံသ္ပဒတဴ ပ္ဍဲဇြပ်ဒကာဗျည်ဂှ်ရောၚ်။
ပ္ဍဲအခိၚ်နာဲကုသလ ဂွံဘာဇြပ် ယေတာယှေ ဘာမည်ဂှ် ဘာမည်ကၟာဆီ နွံဒၟံၚ်မွဲကၠာအိုတ်ရ၊၊ ဂကူမန်ပိုဲ နူကွာန်ရးဂမၠိုၚ် တိုန်ဍုၚ်ဒဂုၚ် လ္ၚောဝ်ကျာ်ဒဂုၚ်ဂှ် ဂွံဇူဒီု ပ္ဍဲဘာမည် ဘာကၟာဆီကီု ဘာယေတာယှေကီု အတိုၚ်ပၟိက်စိုတ်ရ၊၊ ပၟိက်ဆန္ဒ နာဲကုသလဂှ် မိက်ဂွံသ္ပဒတဴ ပ္ဍဲဍုၚ်မန်တြေမ် တိမန်ကျာ်မန်ကီု မိက်ဂွံဂၠာဲသ္ၚဳဗဟုသုတကီုတုဲ ဒုၚ်ဒဒိုက် ဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ကွေဟ်ကွေဟ်ရ။
နာဲကုသလ ဂွံဘာမန်တုဲ ခၟဳမန်ကောန်ရာမညဂမၠိုၚ် အာဂၠာဲကတ်ပညာဘာသာဗမာဂှ် ဂွံသ္ပဒတဴ ပ္ဍဲဘာယေတာယှေ အတိုၚ်ပၟိက်စိုတ်ရ၊၊ ခၟဳခရှ်အာလ္ၚောဝ်ကျာ်ဒဂုၚ် ဂွံဇူဒီုအတိုၚ်ပၟိက်စိုတ်တုဲ ဍန်ဍန်ဂြက်ဂြက် ဒက်မိတ် သ္ပဒဒေဟ်ဒယဟ် ကေုာံ ရေၚ်သကအ်အိုတ်ရ၊၊ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၁၆ ဂှ် နာဲမိုၚ်ဂျဳ(ဦးမောၚ်ကြီး) ဒှ်ဒါယကာဘာဇၞော် ပ္ဍဲအရာမသြိုၚ်ပ္တန် ဘာကျာ်သြဳမည် ပ္ဍဲဂၠံၚ်ဂျာတဝ်ယျ အရာပ်ဗဟာန် ဍုၚ်ဒဂုၚ်တုဲ နာဲကုသလ ဂွံဒုၚ်ယၟုနွံပိုန် ဂဇအ်ဘာကျာ်သြဳမည် ပွိုၚ် ၂၅ ဝဟ်ရ။ ဒါယကာဘာဇၞော် နာဲမိုၚ်ဂျဳ ဝွံ မဒှ်မၞိဟ်ဇာတိကွာန်ဝါဍောတ် တကအ်ခၟိုၚ် တုဲ ပၞောဝ်ကဵုကောန်မန်ဂမၠိုၚ် ဒှ်တၠဆေၚ်ပလဝ်ကွဳစက် လတူဍုၚ်ဒဂုၚ် ကၠာအိုတ်မဒှ်ရ။
ရန်တၟအ်ကျာ်ဇၞော်ကုသလဂှ် သွက်ဂကူမန်ဂမၠိုၚ်ညးကၠုၚ်လ္ၚောဝ်ကျာ်ဒဂုၚ် ဂွံသ္ပဒတဴအတိုၚ်ပၟိက်စိုတ်ကီု သွက်ကောန်ခၟဳထပိုဲမန်ဂမၠိုၚ် ဂွံကတ်ဗ္တောန်ကွတ်ပညာကီုတုဲသြိုၚ်ပ္တန်လဝ်ဘာကျာ်သြဳမည်ရောၚ်။ ကျာ်ဇၞော်ကုသလဂှ် ပ္ဍဲအရာဓဝ်လအေၚ် ဍိုက်ပေၚ်ကၟိုဟ်ဒၟံၚ်တုဲ ဂွံဒုၚ်အထိုၚ်အသးညးဂမၠိုၚ်ရ၊ စပ်ကဵုပရေၚ်စိုတ်ဓါတ်ညး အေၚ်ဒုၚ်လတူညးတၞဟ်မာန်ဂှ်-ခမာဂုဏ်၊ စပ်ကဵုစသုၚ်ဗိုက်လ္တက်မံၚ်စံၚ်ဂှ်အေၚ်သတေဟ်လောဲသွာဂှ်-သလ္လေခဂုဏ်၊ သန္တုဌဳဂုဏ်၊ စပ်ကဵုပရေၚ်စိုတ်သဝ်ဖျဝ်လဝ်မာနမာန်ဂှ်-နိဝါတဂုဏ်၊ ဇြိုၚ်ဇြုယ်ဒကုဲလၞုဟ်ဟွံမွဲဂှ်ဍိုက်ပေၚ်ကဵု ဥဌာနဂုဏ်၊ ညာတ်ဂကူမန်ဂမၠိုၚ် ဘဝဇကုမဒးသဝ် မုက်ဍောတ်မတ်သဝ်တုဲ ပွမဆာန်ဍူဂှ် ဍိုက်ပေၚ်ကဵု ဒယာဂုဏ်။
ပ္ဍဲအရာမၚ်မွဲဂကူ ယိုက်ဂၠေၚ်ပရေၚ်ဂကူ ဗွဲမဗွဲကဵုသၞောဝ်လောကဝတ် ဓမ္မဝတ်ဂှ် ဍိုက်ပေၚ်ကဵု နာယကဂုဏ် ၆ သာ်တုဲ ဒုၚ်ဒဒိုက် သွက်ဘာသာ ပညာဂကူမန်ဂှ် လုကဴ ဂၠိုၚ်ကဵုသၞာံပယာံ မလအ်ရောၚ်၊၊ ဃောကျာ်ဇၞော်ကုသလ နွံပ္ဍဲဘာကျာ်သြဳမည် တေံဂှ် ဂကူမန်ပိုဲ နူတွဵုရးကွာန်ဇၞော်ကွာန်သၟတ် မၞိဟ်ဟွံတီ မၞိဟ်ဟွံကေၚ်စိုပ် ဘာကျာ်သြဳမည် အောန်ကွေံကွေံရ။ မုဟိုတ် မၞိဟ်ဂမၠိုၚ် ဂွံကၠုၚ်ဂလိုၚ်ဂှ်ရော - ဟိုတ်နူ စိုတ်ညးသဝ် စိုတ်ညးခိုဟ်ရောၚ်၊၊ ဂလာန်ဂှ် ဒှ်စၟတ်သန်၊ ထပိုဲခၟဳ ခရှ်ဂမၠိုၚ် မကၠုၚ်စိုပ်ဘာကျာ်သြဳမည်တုဲ စပ်ကဵုစသုၚ်ဂှ် ၜိုတ်နွံၜိုတ်စရ၊၊ တၟုဲကၠုၚ်ဂၠိုၚ်တုဲ ထညောန်လဝ်မုက် လဟုက်ထေဲလေဝ်ဟၟဲ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဒယာဂုဏ်၊ ဆာန်ဍူဂကူဇကုကွေံကွေံတုဲ သွက်ဂကူမန် အာကၠုၚ်ဂွံဇူဒီုစ အတိုၚ်ပၟိက် မဒးသြိုၚ်ခၞံလဝ် ဘာကျာ်သြဳမည်ရောၚ်။
ကနှံပြကိုဟ်
ဃောကျာ်ဇၞော် ဘာကျာ်သြဳမည် နာဲကုသလ မၞုံဂှ် သွက်ဂွံဒှ်အာဲကၟာဲဂကူမန် သွက်ဂွံတီပရေၚ်ဂကူမန် မပ္တံရာဇာဝၚ်မည်ကီု ဝၚ်ဓါတ်ကျာ်ကီု ညးချူခၞံလဝ်တုဲ တက်တြးပ္တိတ်ဗွဲမလအ်ရ၊ ဗၞတ်တက်တြးပ္တိတ်တုဲ လိက်ဂမၠိုၚ်တအ်ဂှ်- ပါဲနူလိက် ၉ ဂကူဂှ် ကေတ်ယၟုယမာဟွံဒးကီု ဟွံမွဲပ္ဍဲတဲဇကုကီု ယဝ်ရဆဵုညာတ်လဝ်နွံမ္ဂး ထပ်ဗပေၚ်စုတ် နကဵုသညာ စၟတ်သမ္တီဇကုမာန်ရ၊၊ လိက်ကၞပ် ညးမချူလဝ် ဟွံဂွံတက်တြးဏီဂှ်လေဝ် နွံဒၟံၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ၊၊ ကျာ်ဇၞော်ကုသလဂှ် ဒှ်ခၟဳအာဇနဲမွဲဇကုကီုတုဲ သ္ပတမ်နူကၠိုဟ်တိုန် ပရေၚ်ဂကူ ဘာသာ သာသနာ ဘဝဂကူမဒးဗၠိုက်တၞီ၊ ဘဝဂကူမဒးယုတ်သဝ်၊ ဘဝဂကူဟၟဲကဵုဍုၚ်မိတိမဂှ် ဃောစိုတ်ဓါတ်မ္ၚိုဟ်ကြံၚ် တုပ်ညံၚ်ပသဲက္ဍာၚ် ပါၚ်ဂှ်ဟီုတွဟ် တဲဂှ်ချူကှ်ေလိက် စဵုကဵုစိုပ်တရဴရောၚ်။
ဗိုၚ်ရီုဗၚ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်မန်
စပ်ကဵု ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် အခိၚ်ကၠာတေအ် ကောန်ဂကူမန် ညးမချဳဒရာၚ် ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ဂှ် အောန်တဴဗွဲမလောန်ရ။ သက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၁၃၀၇ ဂိတုကထိုန် ၅ မံက်ဂှ် နာဲဖေါဝ်ချောဝ် အာက္ဍိုၚ်တုဲ ဒက်ပ္တန် ဗော်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်မန် မဒှ်အဒိကိုပ်ကၠာ မၞုံယၟု ဗော်မန်ကောန်ဍုၚ်အရၚ်(မွန်တိုၚ်ရၚ်းသားအစည်းအရုံး)ဂှ် ကျာ်ဇၞော်ကုသလ ဒှ်နာယက၊ နာဲဖေါဝ်ချောဝ် ဒှ်ဥက္ကဋ္ဌ နာဲဆာန်မန် ဒှ်ညးအုပ်ကာတုဲ ဌာန်ဒတန်ဗော်ဂှ် ဘာယေတာယှေ အရာပ်ဗဟာန် ဍုၚ်ဒဂုၚ် မဒှ်ရ။ စတမ်နူ အခိၚ်ဂှ်တုဲ ကျာ်ဇၞော်ကုသလ ကေုာံ ခမဳသၚ်မန် ညးမတန်တဴဒၟံၚ် ကရောမ်ညးဂမၠိုၚ် ဗိုၚ်ရီုဗၚ်ကၠုၚ် ဗော်မန်ကောန်ဍုၚ်အရၚ် ဗွဲကြဴ ဒှ်အာဗော်ပၠတရဴဍုၚ်မန်ဂှ် စဵုကဵုစိုပ် သက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၁၃၂၄ အခိၚ်ဗဵုနေဝေန် သီကေတ်အဝဵုအသဳအိုတ်သီုရ။ ဗဵုနေဝေန် သီအဝဵုအသဳတုဲ သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဍုၚ်ဗမာ ဥူနုကီု ဝန်ဇၞော် ဇၟာပ်ဇၟာပ်ဌာန သီုဝန်ဇၞော် ပရေၚ်ကောန်ဍုၚ်အရၚ် (မွန်ရေးရာဝန်ကြီး) နာဲအံၚ်ထောန် လေဝ် ဒးဒုၚ်ရပ် ချုက်ပၠောပ်ထံၚ်ရ။ ဗဵုနေဝေန် ကရေပ်ဓရတ် ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန် ကၟာတ်ကၠေအ်ဍုၚ် ဟွံကဵုဆက်ဆောမ် ကဵုဍုၚ်သအာၚ် မၞိဟ်ဍုၚ်သအာၚ်လေဝ် ဟွံကဵုအခေါၚ်လုပ်ဍုၚ်ဗမာ၊ ကပေါတ် နူအပ္ဍဲဍုၚ် ဟွံကဵုပ္တိတ်မ္ၚး ကပေါတ်နူဍုၚ်မ္ၚးလေဝ် ဟွံကဵုပၠောပ် ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန် ခမဳသၚ်တအ်လေဝ် ဒှ်ဒဒိုက်ဗွဲမလောန်။ ဒးကာလမွဲတ္ၚဲ ဗၠာဲသၟိၚ်ဗမာတအ် လုပ်ကၠုၚ် ဂၠိုက်ဂၠာဲစၟဳစၟတ် ပ္ဍဲဘာကျာ်သြဳမည် ဂၠံၚ်ဂျာတဝ်ယျ မဒှ်ဒၞာဲဒတန် သၟာပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်မန် ဂဗညာတ်ဒး လိက်ချူနၚ် နူသၟာပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်မန်မွဲတၠ(နာဲညာဏရံၚ်သဳ) တုဲ ရပ်ဏာကျာ်ဇၞော်ကုသလ ပၠောပ်လဝ် ပ္ဍဲထံၚ် လအ်ဗၞတ်ဘာ်သၞာံ မဒှ်ရ။
စဴသွဝ်
ဗွဲကြဴ ကျာ်ဇၞော်ကုသလ ဗၠးတိတ် နူထံၚ်တုဲ ဘာကျာ်သြဳမည် မဒှ်ဘာဆုတြေမ် နာဲမိုၚ်ဂျဳ မသြိုၚ်လဝ်ဂှ် တြေမ်အိုဟ်အာတုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၁၃၃၅ ဂှ် မဒးကလေၚ်သြိုၚ်ပတိုန်တၟိ ဒှ်ဘာတိုက်ပိထပ် နကဵုသြန်ဒါယကာဂမၠိုၚ် အပ္ဍဲဍုၚ်ဒဂုၚ်ကီု သီုဒါယကာ ကွာန်ရးကီု မဒှ်တုဲ သြိုၚ်ပတိုန်ညိညိ လအ်ပွိုၚ်ဂၠိုၚ်ကဵုသၞာံအခါရ။ သြိုၚ်ဘာတိုက်ပိထပ်ဂှ်လေဝ် ဟွံတုဲဒှ် ခိုဟ်ခိုဟ်ဏီ ပ္ဍဲသၞာံသက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၁၃၃၉ ဂှ် ကျာ်ဇၞော်ကုသလ က္တဵုဒှ်ဝဲကျာ ဒးတိုန်ဝဳ ပ္ဍဲရုၚ်ဂဉုဲဇၞော် ဍုၚ်ဒဂုၚ် ဗွဲကြဴစှ်ေနူရုၚ်ဂဉုဲတုဲ ဝဳပရာမံၚ် ပ္ဍဲဘာကျာ်သြဳမည်ဂှ်ရ။ ရန်တၟအ် ကျာ်ဇၞော်ကုသလ ဟွံဍိုက်ပေၚ်တုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၁၃၄၁ ဂှ် ကလေၚ်စဴကၠုၚ် တကအ်ခၟိုၚ် ဌာန်ဇာတိတိုပ်သုက် ပ္ဍဲကွာန်ယိုက်တဝ်ကၞဴ လုကဴ ၃ ဝဟ်ပၠန်ရ၊၊ ပံၚ်ပကောံဝဟ်သီုဖအိုတ် ဂွံ ၅၄ ဝဟ် တန်တဴ ပ္ဍဲသာသနာတုဲ ကာလအာယုက်ညး အာစိုပ် ရ၃ ဂါမ်လုပ် ရ၄ သၞာံ၊ သက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၁၃၄၄ ဂိတုမာ် ၄ မံက် အခိၚ်အဒေါဝ်တ္ၚဲ မွဲနာဍဳကလေၚ် ညံၚ်ရဴ တ္ၚဲဒစေၚ်စှ်ေလပါ်ပလိုတ် ရုပ်ပၠိုတ်နာမ်ဒဴ သဘဴဓဝ်အနိစ္စပါဲဟွံဗၠးတုဲ စုတိစဴအာသွဝ် ပ္ဍဲဘာတဝ်ကၞဴ တကအ်ခၟိၚ် မဒှ်ရ။
ဂျိုဝ်နဳယှဳကေဝ်
ဂျိုဝ်နဳယှဳကေဝ် ဂှ်(上西 恵,(Jōnishi Kei,ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၅ ဂိတုမက် ၁၈ ဂှ် ဆွာကဝ်ဇြဳရေန်သု သၠးကၠေံနူကဵုဂဝ်ဂၞဴမိတုဲ ပ္ဍဲဂျပါန်အာၚ်ဒဝ် ဂကောံမၞိဟ်ဗြဴ အေန်အေမ်ဗဳ၄၈ ဂှ်လုပ်ကောန်ဂကောံအေန်အေမ်ဗဳ၄၈မဒှ်ရ သၟတ်ဗြဴဝွံ ပ္ဍဲဂကောံ အေန်အေမ်ဗဳ၄၈ ဂှ် အေန် မဒှ်ရ။
ဝၚ်ဗွဲခမၞောန်
အလန်ပထမကိုပ်ကၠာအိုတ် သၟတ်ဗြဴဝွံ NMB48 Senbatsu ဂှ် Zetsumetsu Kurokami Shojo မဒှ်ရ။ ကၠာဟွံဂွံလုပ် NMB48 ဂှ် သၟတ်ဗြဴဝွံ ပွမဒယှ်ေဒွက် ကေုာံ ပွမလှ်ေဒံၚ်ယူ တအ်ဂှ် လညာတ် ဆဵုဂဗ ဟွံမွဲရ။ သၞာံ ၂၀၁၃ ပ္ဍဲပေဲါရုဲမာဲကေၚ်ကာနာနာဂှ် ဂျိုဝ်နဳယှဳ ဂှ် နဒဒှ် မရနုက်ကဵုအလန်ပထမကိုပ်ကၠာအိုတ် (၁၇. ၃၈၁) မာဲဂှ် ဂွံကၠုုၚ်ဒၞဲါ ၄၀ ဒၞဲါရ။
သၞာံ ၂၀၁၄ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ  ပ္ဍဲ AKB48ဂကောံဆေဝ်က္ဍဒဝ်ကၠေံဂှ် ဂျိုဝ်နဳယှဳဝွံ  ပ္ဍဲ Team N. ဂှ် နဒဒှ် ဒုတိယညးဇၞော်ကေပ်ကောဲပၠန် ဒးဒုၚ်အပ်ပြာပ်ခါန်ကၞက်ကၠုုၚ်ပၠန်ရ || ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၅ ပၠန် သၟတ်ဗြဴဝွံ မာဲ ၂၁,၁၃၅ မာဲဂှ် နွံကၠုုၚ် ၃၆ ဒၞဲါရ || သၞာံ ၂၀၁၇ ဂိတုဨဗြဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၁၈ ဂှ် ဂကောံဂှ် နူဂကောံ ' အေန် ' ဂှ် ဂျိုဝ်နဳယှဳ ဂွံကၠုုၚ်တဆိပ်ကြာရ။
ခရူ၊ တၞံ
တၞံခရူ (Pluchea indica) (ဗမာ ခရူပင်၊ (ဗိက်) ရေခရူပင်) (သေံ ขลู่) (ယၟု ဗီုဗၟာ ကေုာံ ဗီုသေံဂှ် ကၠုင်နူယၟုမန်) ဝွံ ဒှ်တၞံ မနွံကဵု ပ္ကဴ မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲဂကောံဗဳဇ တၞံပ္ကဴအာသတာ (aster family, Asteraceae) ရ။ နကဵုဘာသာအင်္ဂလိက် ယၟုဓမ္မတာဂှ် ကော်စ မပ္တံကဵု Indian camphorweed, Indian fleabane ကေုာံ Indian pluchea။။ တၞံဏအ်ဂှ် တမ်မူလ ကၠုင်နူ အာရှ ကေုာံ သြသတေလျာတုဲ ပြးစိုပ် ပ္ဍဲကဵု တကအ်ဖသဳဖိစ်တအ်ရ။
လက်သန်
တၞံခရူဝွံ ဒှ်ဂကောံတၞံရာပ် မတိုန်နကဵု ကမဵုတုဲ နွံသမၠုင် စဵုကဵု ၂ မဳတာ။ တၞးသဏ္ဌာန်သြဝလ် (ခၜါဲ) မနွံကဵု ဇလ။ ပ္ကဴဍေဟ် တိတ် လပ္ါ်ကၞောတ် နကဵု ဂစိုက် နူကဵု တမ်တဝ်သၠ (leaf axil) ကေုာံ ကၞာင်ဍေဟ်ရ။ ဍောင်ပ္ကဴ အသာ် ဗကေတ်ဟေမ်ဟေမ် နွံကဵု တဝ်ဂၠိင်င်။ ပ္ဍဲကၞောတ်ပ္ကဴဂှ် ပ္တိတ် သတ်။ သတ်ဍေဟ်ဂှ် နွံဇမၠိင် မွဲ မဳလဳမဳတာ။ မဍေဟ်ဂှ် သ္ပဝ်ပြး အကြာကျာ။
လွပ်
တၞံခရူဝွံ နွံကဵု ဓါတ် β-sitosterol ကေုာံ stigmasterol မဒှ်ဓါတ် ပလီုဒါဲယျာဗေတိစ် (antidiabetic) (ဝါ) ဖအောန်ကဵု ညံင်ဟွံဂွံဒှ် ယဲထၞာတ် (ယဲဆီဍာတ်/ဏမ်ဍာတ်)။ ဓါတ် β-sitosterol မပတိတ်ကေတ် နူကဵု ရိုဟ်ဍေဟ်ဂှ် ပလာဲကဵု ဂျိဇြုံဗုဲ (venom of Russell's viper (Daboia russelii)) ကေုာံ ဂျိဇြုံဇာတ် (monocled cobra (Naja kaouthia))။ ယဲခၞော် ၜိုဟ်တၞံတၞးပ္ကဴတုဲ ဟုံမ္ဂး ဗၠးမာန်ကီုရ။
တၞးဍေဟ်ဂှ် ၜိုဟ်တုဲ ပေက်စ ကဵု ကဂှ် ဒှ်စၞအခိုက်မန် မလုပ်ဂဥုဲ မကိတ်ညဳကဵု ပရေင်ထတ်ယုက် မွဲဂကူရ။
ဂမ္စာဲ
တၞံခရူ ဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် မတိုန် ဇီုကရး ဍာ်ဖၞုင်။ တမ်မူလဍေဟ် ကၠုင်နူ အာရှ ကေုာံ သြသတေလျရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ရုက္ခဗေဒ ကဏ္ဍ:BEHM
ဗၠံင်ဗၠေတ်၊ တၞံ
တၞံဗၠံင်ဗၠေတ် နကဵုယၟု ရုက္ခဗေဒ မကော်စ Portulaca oleracea (ဗွဲဓမ္မတာ နကဵုဘာသာအင်္ဂလိက် ကော်စ purslane, လဆောဝ်ကော်စ verdolaga, red root, ဟွံသေင်မ္ဂး pursley) ဝွံ ဒှ်တၞံ မနွံအာယုက်မွဲသၞာံတုဲ လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲဂကောံဗဳဇ Portulacaceae၊ တၞံဍေဟ်သၠုင် စဵုကဵု ၜိုတ် ၄၀ ဇြေန်ဒဳမဳတာ (၁၆ ၝောအ်တဲ)ရ။
ဂမ္စာဲ
တၞံဗၠံင်ဗၠေတ်ဝွံ တိုန်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု ဒေသဗွဲမဂၠိုင် နူကဵု အာဖရိက သၟဝ်ကျာ စဵုကဵုစိုပ် ရးယူရောပ်၊ လဒေါဝ်ဗမံက်၊ တုဲပၠန် နူဆာပ်တိုက် အိန္ဒိယ စဵုကဵုစိုပ် မလေရှာ ကေုာံ အဝ်သတြေလဳယာ သီုကဵု ဍုင်မန်ဗၟာရ။ ဗွဲမဂၠိုင် စှ်ေစိုတ် တၞံဗၠံင်ဗၠေတ်ဏအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် တ္ၚဲချောဲရ။
Metabolism
P. oleracea is one of very few plants able to utilize both CAM and C4 photosynthesis pathways, for a long time believed to be incompatible with each other despite biochemical similarities. P. oleracea will switch from C4 to CAM pathways during times of drought and there is transcription regulation and physiological evidence for C4-CAM hybrid photosynthesis during mild drought.
စ
ဗၠံင်ဗၠေတ်ဝွံ နဒဒှ်သၞေဝ်မွဲ စဂွံရ။ ဗၠံင်ဗၠေတ်ဝွံ စဂျိုင်ဂျိုင် အတိုင်ဂှ်လေဝ်ဂွံရ။ ရှ်ဍေဟ်ဂှ် ဖျးဒၟံင်ညိညတုဲ ပ္ဍုင်ဒၟံင်ညိညတုဲ ပ္ဍဲဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲယူရောပ်၊ လဒေါဝ်ဗမံက်၊ အာရှ ကေုာံ မက်သဳကဝ်တအ် စဒၟံင်အိုတ်ရ။ တၞံဍေဟ်ကီု၊ တၞးဍေဟ်ကီု၊ ကဴဍေဟ်ကီု စဂွံ သီုဖအိုတ်ရ။ တၞံဗၠံင်ဗၠေတ်ဂှ် စဂျိုင်င် နဒဒှ်ကဝေက်/သလေတ်လေဝ်ဂွံ၊ ခၞာစလေဝ်ဂွံ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုန်တုဲ စလေဝ်ဂွံရ။ ဟိုတ်နူ ခၜိုတ်ဍေဟ် နွံဒၟံင်တုဲ ဍုန်စ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုန်သွသောတ်စဂှ် ကိတ်ညဳဂၠိုင်ရ။ ရှ်ဖျးဍေဟ်ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု ဓါတ်ဗစး အံက်သာလိစ် (oxalic) ကဵု ဓါတ်ဗစးမလိစ် (malic acid) မဒှ်ဓါတ် မကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု crassulacean acid metabolism (CAM) မဒှ်ဓါတ် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲတၞံမဂျိုင်မာန် ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲဍာ်ကှ်ကှ်တအ်ရ။ ယဝ်ရၜှ်ဍေဟ် ပ္ဍဲအခိင် နူဂယးမ္ဂး ကလိဂွံဓါတ်ဂှ် ကလိဂွံမာန်ဂၠိုင်ရ။
ဂကူရးတၞံအဝ်သတြေလျာ အဗဝ်ရဳဂျေန်တအ် ကေတ်မဍေဟ်တုဲ ကၠောန်ကွာင် (seedcakes)။ ဂကူဂရိတ်တအ် ကော်စ တၞံဗၠံင်ဗၠေတ်ဏအ် "andrákla" ဟွံသေင်မ္ဂး "glistrída" ညးတအ် ကေတ်တၞး ကေုာံ တၞံဍေဟ်တုဲ ညးစုတ် feta cheese၊ ခဍေင်ဗစး၊ လသိုန်ဗကေတ်၊ လသိုန်ဗတာင်၊ oregano ကေုာံ ကၠေင်အဝ်လဳဝါ (olive oil)တုဲ ညးတအ်စရ။ ပ္ဍဲကဵု သလေတ်/ကဝေက်လေဝ် ညးတအ်စုတ်၊ ညးတအ်ၜိုဟ်တုဲ စ၊ သာ်ဂှ်ဟွံသေင် ညးတအ် စုတ်ပ္ဍဲသွစာင် နကဵုအခိုက်ညးတအ် မကော်ဂး (casseroled chicken)ရ။ ပ္ဍဲတူရကဳ ညးတအ် စုတ်ပ္ဍဲသလေတ်၊ ပ္ဍဲကဵုပရာင်မွဲမွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုန်စ နဒဒှ်သၞေဝ်ရ။
မတဵု ကရောမ် တၞံတၞဟ်
တၞံဗၠံင်ဗၠေတ်ဂှ် ဟိုတ်နူမနွံကဵု ဍာ်ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ မတဵုတၞံဍေဟ် ကရောမ်တၞံတၞဟ်မ္ဂး တၞံတၞဟ်တအ် ဂွံဓါတ်ဂံက်တုဲ ပကဵု ညံင်ဂွံထိင်ကဵုတိ ဂွံဍုက်ဍေက်ရ။ ရိုဟ်ကၞက်ဍေဟ် ဇမျိုဟ်ဂှ် ကေတ်တံင်နင် ဓါတ်ဍာ် ကေုာံ ဝါဲ နူသၟဝ်တုဲ ဓါတ်ဍာ် ကေုာံဝါဲတအ်ဂှ် တၞံမနွံဗဒါဲဍေဟ်လေဝ် ကလိဂွံကီုရ။
အဟာရ
ပါဲနူဝဳတမေန်ဂမၠိုင်တုဲ ပ္ဍဲ ဗၠံင်ဗၠေတ်ဂှ် နွံကဵု ကၠေင်ဗ္စး သြမေဂါ-၃ (Omega-3 fatty acid) ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင်ရ။ ကၠေင်ဗ္စးသြမေဂါ-၃ ဂှ် သွက်အဟာရ ကောန်မၞိဟ်ကီု သီုကဵုတိရစ္ဆာန်ဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် မကိတ်ညဳ ကုပရေင်ထတ်ယုက်ရ။ ဓါတ်သြမေဂါ-၃ ဂှ် ကလိဂွံ နူကဵု ကဂမၠိုင်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကုညးမဝေင်ပါဲဖျုန်တအ်မ္ဂး နူကဵု ဗၠံင်ဗၠေတ်ဂှ် ကလိဂွံ ဓါတ်သြမေဂါ-၃ ညံင်ညးမစက (ကၠေင်က)ကီုရ။ သြမေဂါ-၃ဂှ် ဍေဟ်ဖအးကဵု ကၠေင် မနွံ ပ္ဍဲခန္ဓကာယပိုယ်ရ။ ကၠေင်ပ္ဍဲခန္ဓပိုယ်ဂှ် ဗဒှ်ကဵုယဲ ဆီၜေတ်၊ ယဲဂြိုဟ် (ဂြိုဟ်ဒေါအ် ဟိုတ်နူကၠေင်ဂြောပ်ဂွံ)၊ ယဲကျာတအ်မာန်ဂှ်ရ ပွမစ ဗၠံင်ဗၠေတ်ဂှ် ဒှ်အရာမစဵုဒၞာ ညံင်ဟွံဂွံဒှ်ယဲတအ်ဏအ်ရ။ တုဲပၠန် ဗၠံင်ဗၠေတ်ဂှ် ဟိုတ်နူ နွံကဵုဓါတ် antioxidants တုဲ စဵုဒၞာကဵု ဓါတ်oxidants မဒှ်ဓါတ် မပကဵု ညံင်ဂွံဒှ် ယဲကေန်သာဂမၠိုင်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဗၠံင်ဗၠေတ်ဂှ် သီုစဵုဒၞာကဵု ညံင်ဟွံဂွံဒှ် ယဲကေန်သာဂမၠိုင်ကီုရ။
ဝဳကဳပဳဒဳယာမန်
ဝဳကဳပဳဒဳယာမန်(Mon Wikipedia)ဂှ် ဒှ်မုက်လိက် ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ အေန်တာနေတ် နကဵုဘာသာမန်မွဲရ၊၊ နူကဵု ဝဳကဳပဳဒဳယာဂှ် ပါဲနူ နကဵုဘာသာအင်္ဂလိက်မွဲတုဲ နကဵုဘာသာတၞဟ်တအ်လေဝ် ဒးပံက်ကၠောန်ကီုရောင် နူကဵု ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဖံင်ဒေယှေန် စှ်ေစိုတ်တုဲ ဖန်ဗဒှ်ပတိုန် နကဵုအရေဝ်ဘာသာတၞဟ်တအ်ကီုရ၊၊ နကဵုဘာသာမန်ဂှ် အတိုင်စၟတ်သမ္တီမ္ဂး ညးတအ် စပံက်ကၠောန်လဝ်ကဵု နကဵုမုက်လဒပ် (incubator) နူကဵု ဂိတုဂျူလာင် သၞာံ ၂၀၀၉ တေအ်ရ၊၊ သွက်မုက်လိက်ဂတကၠာအိုတ် နကဵုဘာသာမန်ဂှ် နကဵုယၟု ညးလွပ် Jose77 ခၞံကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲဂိတုဂျူလာင် ၅၊ ၂၀၀၉၊၊ ပ္ဍဲဂှ် ညးခၞံဗဒှ်လဝ် သီုဖအိုတ် သွက် (၁၀၇) ဂကူ၊၊ ဆဂး လုကဴ ပွိုင်ဒစိတ်သၞာံဂှ် မုက်လိက်မန်ဂှ် လမျီုဟွံလုပ်၊ မၞိဟ်လုပ်ကၠောန် ဟွံမဲ၊ စိုပ်သၞာံ ၂၀၁၈ ဂိတုဂျူလာင်ဂှ် နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ ကေုာံ ဂကူမန်တၞဟ်တအ် စလုပ်ကၠောန်တုဲ မုက်လိက်လဒပ် သွက်ဘာသာမန်ဂှ် လမျီုစလုပ်ကၠုင်တုဲ စိုပ်သၞာံ ၂၀၁၉ နဝ်ဝေမ်ပါ ၄ ဂှ် ကလိဂွံဒတန် မုက်လိက်မန်မွဲရ၊၊
ယၟု ကေုာံ ဂမြဴ
မအရေဝ် ဝဳကဳ (Wiki) ဝွံ ဒှ်အရေဝ် ဂကူဟဝါဲ (Hawaiian) မနွံ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် မဂွံအဓိပ္ပါယ်＂ပြဟ်/မြက်စာ＂ တုဲ ＂ပဳဒဳယာ＂ ဂှ် ကၠုင်နူ မအရေဝ်ဂရိတ် ＂paideia (παιδεία)＂ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ＂ပညာ၊ ဗတောန်ဖျန်＂ ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ＂ဝဳကဳပဳဒဳယာ＂ဂှ် ဒှ်မအရေဝ် ဟဝါဲ ကဵု အရေဝ်ဂရိတ် ၜါဏအ်ပံင်တုဲ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ＂ပညာမကလိဂွံပြဟ်ဟ်＂၊၊ ＂ဝဳကဳပဳဒဳယာမန်＂ မ္ဂး ဂွံအဓိပ္ပါယ် ＂ပညာမကလိဂွံပြဟ်ဟ် နကဵုဘာသာမန်＂၊၊
လိက်ကၞပ် မဆေင်ကဵု ပညာနာနာဂှ် ဒှ်လိက် Encyclopedia (ဗၟာကၠာဲလဝ် စွယ်စုံကျမ်း)၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ရမ္သာင်ဂမြဴဝဳကဳပဳဒဳယာဂှ် နကဵုဘာသာအင်္ဂလိက်မ္ဂး "The Free Encyclopedia"၊၊ Encyclopedia ဂှ် နကဵုဘာသာမန် ဟွံမဲကၠုင် ခိုဟ်ဟ်ဏီတုဲ အစာထောန်ဝေ ပ္ဍဲအဘိဓာန်ညး ညးချူလဝ် ＂ပြကိုဟ်ဗဟုသုတ၊ ပြကိုဟ်အညာ＂၊၊ တုဲပၠန် ဒုင်သဇိုင် ကုအရေဝ်ဗၟာတုဲ ＂ပြကိုဟ်စုင်လေင်＂ ဗီုဏအ်လေဝ် မၞိဟ်ကၠာဲလဝ် ပ္ဍဲကဵု ဝဳကဳပဳယာဏအ် ကီုရ၊၊ ဆဂး ဗွဲကြဴညိ နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ ကာလလုပ်ဗိုင်ကၠောန် ပ္ဍဲကမၠောန်စမ်ၜတ် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဘာသာမန်ဂှ် ညးပတိုန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ encyclopedia ဂှ် နကဵုဘာသာမန် ＂ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ＂ မ္ဂး ကိတ်ညဳဂၠိုင်အိုတ်ရ၊၊ ဗိသ္တာဂှ် နူတမ် ဒှ်ဘာသာသံသကြိုတ်မွဲတုဲ မန်ခေတ်တြေံ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲလိက်မန်ခေတ်ဗုကာံဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဂၠိုင်ရ၊၊ အဓိပ္ပါယ် ဗိသ္တာဂှ် ＂မလှဲလး ညံင်ရဴၜဳမှာသၟိတ်＂တုဲ ရမ္သာင်ဂမြဴ ဝဳကဳပဳဒဳယာမန်ဂှ် ဒှ်အာ ＂ပြကိုဟ်ဗိသ္တာ မသက္ကုၚုဟ်မး＂ ရ၊၊
ဘဝလဒပ် incubator
မုက်လိက်လဒပ် သွက်ဘာသာမန်ဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ် နူကဵုဂိတုဂျူလာင် သၞာံ ၂၀၀၉ တေအ်ဂှ် နကဵုဂကူမန် လုပ်စုတ် မလိက်မန်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ်တၠဂုန်အနန္တမန် နကဵုယၟုညးလွပ် Anontamon ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဂိတုမာတ် ၁၂၊ ၂၀၁၅၊ နူဂှ်ပၠန် နာဲသိုက်ဆာန် (SaikChan)ဂှ် ပ္ဍဲ ၂၀ အံက်တဝ်ပါ ၂၀၁၆၊၊ ဇၞးအံင် (Jaenehaong) ပ္ဍဲ ၁၆ သေပ်တေမ်ပါ ၂၀၁၇ မြဴသာ်ဝွံ လုပ်ချူစုတ်ညိည ဗီုကဵု က္ဍိုပ်လိက် ကေုာံ လိက်ဆဝ်မ္ၚုဟ် ကေုာံ မုက်လိက်ဂၠေအ်အ်ကီုလေဝ် လမျီုဟွံဂွံလုပ် မၞိဟ်မလုပ်ကၠောန် ဟွံမဲရ၊၊ စိုပ်ဂိတုဂျူလာင် ၁၇၊ သၞာံ ၂၀၁၈ ဂှ် နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ နကဵုယၟု ညးလွပ်(Htawmonzel) လုပ်ဗိုင်ကၠောန် ပ္ဍဲဝဳကဳပဳဒဳယာဘာသာမန်ရ၊၊ စနူဂှ်တုဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာဘာသာမန်ဂှ် ကလေင်ချဳကၠုင်တုဲ ညးမကေတ်တာလျိုင် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဍုင်ဗၟာ (ဂကူဗၟာ) ဒေါက်တာကြည်ဖြိုးထက် (Kyi Phyo Htet) နကဵုယၟုညးလွပ် (Ninjastrikers)ကီု၊ ဂကူမန်တၞဟ် ဗီုကဵုတၠဂုဏ်အနန္တမန်တအ်ကီု ကလေင်စချဳဓရာင်ကၠုင် ပ္ဍဲဝဳကဳပဳဒဳယာမန်ပၠန်ရ၊၊ ပါဲနူဂှ် တၠဂုန်အာလောက ညးမတိုန်ဒၟံင်တက္ကသိုလ်မဟဳဍန် ဍုင်သေံ တန်မာသတာ နကဵုယၟု ညးလွပ်(Aue Nai) ဂှ် ပံင်တောဲ ဗိုင်ကၠောန်ကၠုင် ပ္ဍဲကမၠောန်ဝဳကဳပဳဒဳယာမန်ကီုရ၊၊ ပ္ဍဲဂိတုဂျူလာင်ဂှ် မုက်လိက်တၟိ တိုန်ဂွံအာ ၃၂ မုက်၊ ဂိတုဂတဂှ် အဝ်ဂေတ် မုက်လိက်တၟိ တိုန်ဂွံ ၃၅ မုက်၊ ဂိတုသေတ်တေမ်ပါ မုက်လိက်တၟိ ဒှ်အာ စဵုကဵု ၁၇၇ မုက်၊ ဂိတုအံက်တဝ်ပါဂှ် အသိင်ဍိုန်အာညိ မုက်လိက်တၟိဒှ်အာ ၆၃ မုက်၊၊ ဂိတုအံက်တဝ်ပါ ၃၀၊ ၂၀၁၈ ဂှ် နူကဵုညးကောပ်ကာဲ ဝဳကဳပဳဒဳယာတအ် စၟတ်သမ္တီ နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ နဒဒှ် မၞိဟ် Administrator သွက် ဝဳကဳပဳဒဳယာ ဘာသာမန်၊၊ ခြာဟွံလအ် ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေမ်ပါ ၁၂ ဂှ် တၠဂုန်အာလောက (အဲနာဲ) လေဝ် ဂွံစၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် မၞိဟ် Administrator မွဲ ပ္ဍဲဝဳကဳပဳဒဳယာမန်ကီုရ၊၊
အတိုင်သၞောဝ်ဝဳကဳပဳယာမ္ဂး ပ္ဍဲပရဝ်ဂျေတ်မစမ်ၜတ် (လဒပ်)ဂှ် အောန်အိုတ် ညးလွပ်ပိတၠ ဒးလုပ်ချဳဓရာင်ဒၟံင်ဆက်က် အောန်အိုတ် ပိဂိတုမ္ဂး ဂွံစၟတ်သမ္တီ နဒဒှ်ပရဝ်ဂျေတ် မချဳဓရာင်ဒၟံင်မွဲရ၊၊ ပ္ဍဲပရဝ်ဂျေတ် သွက်မန်ဏအ်ဂှ် ၜိုန်ရ ဂကူမန်တအ် ဗွဲမဂၠိုင် လုပ်ချဳဓရာင်ဒၟံင်ကီုလေဝ် မၞိဟ်မချဳဓရာင် ဟွံဂွံပိုတ်သကုတ်ဂှ် အောန်ကွေဟ်ဟ်ရ၊၊ ယဝ်ရဇကုဟွံဆက်ချဳဓရာင်မ္ဂး (ဝါ) လၟိဟ်အပိုင်အခြာ ဟွံဍိုက်ပေင်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵုဒၞာဲသ္ၚေဝ်ဂၠေပ်မုက်လိက်ဂှ် ယၟုဇကု ဒှ်အာ အသာ်ပတေင်တုဲ ယဝ်ရ ဇကုချဳဍိုက်ပေင်မ္ဂး ယၟုဇကု ဒှ်အသာ်လမ္စံက်ရ၊၊ ကလေင်ရံင် ညးလွပ် မချဳဓရာင်ဆက်က်မ္ဂး နူကဵုဂိတုအဝ်ဂေတ်ဂှ် နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ၊ တၠဂုန်အာလောက နကဵုယၟုလွပ် (အဲနာဲ) ကဵု ဒေါက်တာကြည်ဖြိုးထက် နကဵုယၟုလွပ် (Ninjastrikers) ညးပိ (ဂကူမန်ၜါ ဂကူဗၟာမွဲ)ဝွံဟေင် ဒှ်မၞိဟ်မချဳဓရာင် ဍိုက်ပေင်ရ၊၊ ဂိတုဒဳဇြေန်ပါ ၁၄ ဂှ် နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ အာတ်ပတိုန်ထ္ၜး ကု ကမ္မတဳအရေဝ်ဘာသာ (Language Committee) ညံင်ဂွံစၟတ်သမ္တီကဵု ပရဝ်ဂျေတ် သွက်ဂကူမန် နဒဒှ် ပရဝ်ဂျေတ် မချဳဓရာင်ရုံဂပ်တုဲ ညံင်ဂွံပတိတ်ကဵု မုက်လိက်တၞဟ်ခြာရ၊၊ ဒဳဇြေန်ပါ ၁၇၊ ၂၀၁၈ ဂှ် နူကဵုကမ္မတဳအရေဝ်ဘာသာ လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ညးတအ် ချပ်သွက်ဂွံပဒတန် ပရဝ်ဂျေတ်ဘာသာမန်ရ၊၊ ညးတအ်ကဵုအခိင် စဵုကဵု ဂိတုဒဳဇြေန်ပါအိုတ် သွက်မၞိဟ်ဒစဵုဒစးတအ်ရ၊၊ ဂိတုဒဳဇြေန်ပါအိုတ် မၞိဟ်ဒစဵုဒစး ဟွံမဲရ၊၊ ဆဂး ပရေင်စက် ယောင်ယာကီု မၞိဟ်တာလျိုင် ပ္ဍဲဝဳကဳမဳဒဳယာတအ် ဟွံကၠောန်ကမၠောန်တုဲ ပရဝ်ဂျေတ် ဗွဲမဂၠိုင် ဆေအ်ဒေါအ်ဒၟံင်တုဲ ကမၠောန် မခၞံကဵုမုက်လိက် သွက်ဘာသာမန်ဂှ်လေဝ် ဒေါအ်ညိင်အာ အတိုင်ဂှ်ရ၊၊ ဟိုတ်နူ ဟွံကလိဂွံလောဲလောဲတုဲ မၞိဟ်မပါလုပ်တအ် အောန်စှ်ေအာကီုလေဝ် နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ၊ တၠဂုန်အာလောကတအ် ဆက်ကၠောန်ဒၟံင် ဟွံပိုတ်သကုတ်ရ၊၊ အကြာဂှ် မၞိဟ်လုပ်ချူ ဂွံလအ်ညိ ကၠေအ်အာပၠန် ဗွဲကြဴ မံက်ကၠုင်ပၠန်တအ်လေဝ် နွံကီုရ၊၊ အတိုင်စရင်မ္ဂး မၞိဟ်မကေင်လုပ်ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲပရဝ်ဂျေတ်ဏအ် သီုဖအိုတ် နွံ (၅၀) တၠရ၊၊ အခိင်မကလိဂွံဒတန် ပ္ဍဲဂိတုဂျူလာင်ဂှ်မ္ဂး မၞိဟ်မချဳဓရာင် ယၟုမဂျိုင်ဒၟံင် သီုဖအိုတ် (၆) တၠဂှ် ဒှ် နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ၊ ဗိုလ်ရိန်မန်ဇြာ၊ ဝိညာဏ်ထဝ်၊ ဒေါက်တာကြည်ဖြိုးထက်၊ ရိန်ဂျာမန်၊ တၠဂုန်အာလောက (အဲနာဲ)တအ်ရ၊၊ ဂိတုအဝ်ဂေတ်ဂှ်လေဝ် မၞိဟ်တအ်ဏအ်ပၠန်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ခၟာဲပညာဗိသ္တာ နဘာသာမန် မကော်ဂး ဝဳကဳပဳဒဳယာမန် ဝွံ Jose77 ဒှ်မၞိဟ်မဖျေဟ်လဝ်တုဲ ညံင်ခၟာဲဂွံဍတ်ဂှ် နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ၊ တၠဂုန်အာလောက၊ ဒေါက်တာကြည်ဖြိုးထက်၊ နာဲဝိညာဏ်ထဝ် (ဗိုလ်ရိန်မန်ဇြာ ကဵု ရိန်ဂျာမန် ဂှ် ဒှ်အကံက်တၞဟ်ခြာ နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာကီုရ) ကေုာံ ဂကူမန်၊ ဂကူတၞဟ်တအ်လေဝ် ဗိုင်ပါလုပ်ကၠောန်လဝ် ၜိုတ်သၟဟ်အစောမ်၊ လဒပ်ပ္တိတ်လဝ်ဒြဟတ်တုဲ ဂွံဍတ်ပါ်ကၠုင်ရ၊၊
နကဵုသၞောဝ်ဝဳကဳမဳဒဳယာမွဲပၠန်ဂှ် တၞဟ်နဂွံပဒတန် အရေဝ်ဘာသာမွဲမွဲဂှ် ဒးကေတ် ဒတန် နူကဵု တၠပညာ မဆေင်ကဵု အရေဝ်ဘာသာဂှ်ရ၊၊ သွက်ဘာသာမန်ဂှ် ပတိုန်ကဵုလဝ်ယၟု တၠပညာအရေဝ်ဘာသာမန်ၜါတၠ၊ တၠဂုဏ်အစာကေလာသ (ဂုဏ်သေံ) အစာလိက် ဘာကၠအ်ပၞဟ် ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ ကေုာံ နာဲသုန်ဓန် ညးမပဒတဴ ပ္ဍဲဍုင်သေံ ကေုာံ အစာချူလိက်မန်၊ လိက်သေံရ၊၊ ဆဂး ဟိုတ်နူ နူကဵု ကမ္မတဳအရေဝ်ဘာသာ ဝဳကဳမဳဒဳယာ ဟွံကၠောန်ကမၠောန်တုဲ နကဵု ကမ္မတဳဂှ် ဟွံဒှ်ကေတ်အဆက် ကုတၠပညာမန်ၜါတၠဂှ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးဂကောံနူကမ္မတဳ Steven White ပတိုန်ထ္ၜး ဟိုတ်နူ မၞိဟ်နူကမ္မတဳ ဟွံကၠောန်ကမၠောန်တုဲ စဵုကဵုလၟုဟ် ဟွံဂွံပဒတန်ဏီဂှ်ရ၊ ၜိုန်ရ ဟွံကလိဂွံ တင်ပဒတန် နူတၠပညာကီုလေဝ် ညံင်ဂွံပဏာဒတန် အတိုင်ဂှ်ရ။ ယဝ်ရ ညးမွဲမွဲ ဒစဵုဒစး လတူအရေဝ်ဘာသာဂှ်မ္ဂး ညးမဒစဵုဒစးဂှ် ဒးဂၠာဲကဵု တၠပညာအရေဝ်ဘာသာဂှ်မွဲရောင်၊၊ ပ္ဍဲအခိင် ၄၈ နာဍဳ မၞိဟ်ဂှ် ဒးကဵု အဳမေလ် သွက်ဂွံ ဆက်ကဵု တၠပညာဂှ်ရောင်၊၊ နကဵုတၠပညာဂှ် ကလိဂွံအခိင် ပွိုင် ၇ တ္ၚဲ သွက်ဂွံကဵု သွဟ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူဘာသာဂှ်ရ၊၊ ဆဂး တၞဟ်နသၞောဝ်ဟွံဂွံလီုတုဲ နကဵုကမ္မတဳ Amir E. Aharoni ကေတ်တာလျိုင်တုဲ ဂၠာဲတၠပညာဘာသာမန်ရ။ ညးတအ် ကဵုလဝ် အခိင် ပွိုင်မွဲဂိတု ဂိတုသေတ်တေန်ပါအိုတ်မ္ဂး ဒးတုဲရ။ ဆဂး ဂိတုသေတန်တေန်ပါအိုတ် ညးတေအ် ဟွံကလိဂွံ။ ညးတေအ် ဟွံဆက်ကဵု တၠပညာဂကူမန်၊ စၞး မဆက်ကဵု တၠပညာ ဂကူမန်ဂှ် ညးတေအ် မိက်ဂွံကဵု ဂကူတၞဟ် ပစၟတ်သမ္တီရ။ ဂိတုအံက်တဝ်ပါ ၈ ဂှ် နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ ချူကဵု ကမ္မတဳတအ်ဂှ် ဒဒှ်ရ ဟိုတ်နူဟွံပစၟတ်သမ္တီ လတူတၠပညာမန်တုဲ ပရေင်ကမၠောန်ဏအ် ဒးဒေါအ်ဒၟံင်အတိုင်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဟွံထေက်ရ။ တုဲဂှ် မၞိဟ်စၞး နူကဵုကမ္မတဳ Jon Haarald Søby မၞိဟ်နူဍုင်နဝ်ဝေ ကေတ်အဆက် ကုတၠပညာဂကူမန်ၜါတၠ တၠဂုဏ်အစာကေလာသ၊ ကေုာံ နာဲသုန်ဓန် ကီု နကဵုအလဵုဇကုညးတေအ် ဂၠာဲမၞိဟ်တၠပညာတၞဟ်မွဲတၠတုဲ သီုညးပိ ပဒတန် ဒဒှ်ရ လိက်မချူလဝ်တအ်ဂှ် ဒှ်လိက်ဘာသာမန်ဇေတ်တ်ရ။ ဂိတု အံက်တဝ်ပါ ၁၄ ဂှ် ညးချူပတိုန် ကုကမ္မတဳအရေဝ်ဘာသာ ဒဒှ်ရ ညးကလိဂွံ သွဟ်နူကဵုတၠပညာဂမၠိုင်ပိတၠ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယဝ်ရ မၞိဟ်မွဲမွဲဆဵု ဒစဵုဒစး လတူမုက်လိက်ဘာသာမန်နွံမ္ဂး အပ္ဍဲပွိုင် ၇ တ္ၚဲဂှ် ဒစဵုဒစးမာန်ရ။ ပေင် ၇ တ္ၚဲတုဲ ယဝ်ရ မၞိဟ်ဒစဵုဒစး ဟွံမဲမ္ဂး ညးပဏာဒတန် နကဵုအလန်လက္ကရဴအိုတ် သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် မုက်လိက်မန်တၞဟ်ခြာရ။
က္ဍတ်ပါ် ကလိဂွံ မုက်လိက်တၞဟ်ခြာ
ဂိတုအံက်တဝ်ပါ ၁၇ သၞာံ ၂၀၁၉ဂှ် နကဵု Jon Harald Søby စရပ်ကမၠောန် သွက်ဂွံခၞံဗဒှ် မုက်လိက်မန်တၞဟ်ခြာရ။ အံက်တဝ်ပါ ၂၂ ဒဝ်မိန် သွက်မုက်လိက်မန် www.mwn.wikipedia.org ဂှ် လမျီုလုပ်၊ ဍဵုနူဂှ်မ္ဂး ကလေင်ပညုင်ဏာ ဇရေင်မုက်လိက်စမ် incubator.wikimedia.org တေအ်ရ။ စိုပ်နဝ်ဝေမ်ပါ ၆၊ ၂၀၁၉ ဂှ် လိက်နူကဵု မူစဝမ် သီုဖအိုတ်တအ်ဂှ် စၠောအ်ပၠုပ် ပ္ဍဲမုက်လိက်ဒတန်တုဲအိုတ်တုဲ မုက်လိက် ဝဳကဳပဳဒဳယာမန်ဂှ် ခၞံဗဒှ်အာစိုပ်ဒတုဲ၊ နူကဵုဘဝလဒပ်ဂှ် က္ဍတ်ပါ်တိုန်ကၠုင်ရ။
မန်ရာဇာ၊ နာဲ
နာဲမန်ရာဇာ (နိုင်စိုးဝင်း) (သၠးဂဗ္ဘ ၁ အဝ်ဂေတ် ၁၉၆၂၊ ပါင်ကၟာ)ဝွံ ဒှ်အစာဘာတက္ကသိုလ်တြေံ၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် သွက်အခေါင်ဂကူမန် ပ္ဍဲလပါ်လိက်ပတ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်မွဲတၠရ။ ညးဝွံ နကဵုဒုဟ် မဆက်ဆောံ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် မ္ၚးသၞောဝ် (ဗော်ဍုင်မန်တၟိ) တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၉ ဂှ် ဒးဒုင်ရပ် ဖျေဟ်ထံင်၊ တိတ်နူထံင်တုဲ ဒက်ဘဝသ္ၚိကၟိန် ကုမိတာန်တာန်မျေအ် ဇာတိကွာန်ကၟာဝက်တုဲ ပဒတဴကၠုင် ပ္ဍဲကွာန်ကၟာဝက် (လၟုဟ် ဍုင်ကၟာဝက်) စဵုကဵု အခိင်လၟုဟ်ရ။ နာဲမန်ရာဇာဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မဂယိုင်လမျီု နကဵုပညာမွဲတၠတုဲ ပံက်လဝ် ဂျူရှေန် သွက်ကွးဘာတန်ဒဿမ ပ္ဍဲသ္ၚိဇကုရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးဝွံ သၟတ်မနွံ ပ္ဍဲဒေသဂှ် ကေင်ဒှ်လဝ် ကွးဘာညး ဂၠိုင်ဗွဲမလောန်ရ။ နာဲမန်ရာဇာဝွံ ဗွဲမဗဗွဲ ကုအခိင်အခါ ခေတ်ကာလ အခေါင်အရာဂှ် သွက်ဂကူမန် ဗွဲတၟေင်လပါ်လိက်မန် ဂွံကလေင်ဗျာပ်တြးအာ အကြာဂကူမန် ပ္ဍဲဂကောံဗတောန်လိက်ပတ်မန် ကေုာံယေန်သၞာင်ဗုဒ္ဓဘာသာကီု၊ ပ္ဍဲကဵု ကမၠောန်ဗတောန်လိက်မန် ပ္ဍဲဘာအလဵုအသဳဂမၠိုင်ကီု နကဵုကဆံင် အလုံဂကူမန်ဂှ် ရေင်တၠုင်ကၠုင်ဒၟံင်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဗွဲမဗဗွဲ ကုအကာဲအရာ အခေါင်ကၠောန် ပရေင်ဍုင်ကွာန် သွက်ဂကူမန်လေဝ် ရေင်တၠုင်ကၠောန်ကၠုင် ဟွံပိုတ်သကုတ် နူဘဝသၟတ် စဵုကဵု အခိင်လၟုဟ်ရ။
ပထမအဝဲ ကေုာံ ပရေင်ပညာ
နာဲမန်ရာဇာ ညးဂမၠိုင် မကော်ဒၟံင် အစာရာဇာ၊ (ညးလ္ၚဵုကော်စ အစာသဵုဝေန်) ဝွံ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲကွာန်ပါင်ကၟာ ဇရေင်မိမၜါ နာဲမံင်ညိင် (နိုင်မောင်ငြိမ်း) မိကေန်ပါန် (မိကင်ပန်း) ပ္ဍဲကဵု ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၁၊ ၁၉၆၂ ရ။ ပၞောဝ်ကဵု ကောန်ဇာတ် ဒစိတ်တၠဂှ် ညးဒှ်ကောန်ထဍဲ မရနုက်ကဵု ဒုတိယ။ အစာမန်ရာဇာဝွံ ဂွံအံင်ကေတ် တန်ဒဿမ နူကဵု ဘာတန်သမၠုင် (၂) ဍုင်မုဟ်ဍုင်တုဲ သၞာံ ၁၉၇၉ ဂှ် တိုန်ကဝ်လိက် တွဵုရးဍုင်မန်၊ သၞာံ ၁၉၈၁ ဂှ် တိုန်ကဝ်လိက်မတ်မလီုတုဲ ကလိဂွံ ဗြမဟိမုဘဳအေ။ သၞာံ ၁၉၈၄ ဂှ် ဆက်တိုန် တက္ကသိုလ်လ္ဂုင်တုဲ ဂွံအံင်ဇၞးကေတ် B.A(Hons),M.A(Thesis) Burmese ရ။
ကဆံင်ကမၠောန်
နာဲမန်ရာဇာ ကလိဂွံဗြမဟိမု တန်မဟာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၄တုဲ လုပ်ပ အစာဘာ အခိင်ဒကုတ် ပ္ဍဲကဵု ကဝ်လိက်သၟာကမၠောန် လ္ဂုင် (Workers' College /လုပ်သားများကောလိပ်) နူဂှ် လုပ်ကၠောန် နဒဒှ် ဂျူတာ ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ်မတ်မလီုရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၉၈၈ ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ၈၈၈၈ ကတဵုဒှ်တုဲ ဘာတက္ကသိုလ်ဂမၠိုင်ကၟာတ်အာရ။ သၞာံ ၁၉၈၉ ဂှ် နကဵုဒုဟ် မဆက်ဆောံ ဂကောံမ္ၚးသၞောဝ် (ဗော်ဍုင်မ်တၟိ) ဒုဟ်ပိုဒ်ဇၞော် ၁၇/၁ ဂှ် ဒးဒုင်ရပ် ကုသၟိင်တၠအဝဵုပၞာန်တုဲ ဒးဒုင်ဖျေဟ်ထံင်တုဲ ကမၠောန်ဘဝအစာဘာတက္ကသိုလ်ဂှ်လေဝ် ဒးဒေါအ်အာကီုရ။
ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်
ပ္ဍဲကာလ ဒက်ပတန် ဗော်ဒဳမဝ်ကရေသဳမန် (MDP) ဂှ် နဒဒှ် ဖက်ဆောညးအုပ်ကာ (၂) ယိုက်ဂၠေင်လဝ်ရ။ သၞာံ ၂၀၁၄ ဂိတုဇာန်နဝါရဳ ၂၆ ဗော်ဒဳမဝ်ကရေသဳမန် ကဵု ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန် ပံင်တောဲတုဲ ဒက်ပ္တန်ပတိုန် ဗော်ကောန်ဂကူမန်ဂှ်လေဝ် ကေတ်ကၠုင်တာလျိုင် ဒၞာဲအဓိကကီုရ။ ဗော်ကောန်ဂကူမန်ဂှ် ၜိုန်ရ ဟီု မဒှ်ဗော်ၜါ မပံင်ကောံတုဲ မဒက်လဝ်ကီုလေဝ် ပရေင်ပံင်ကောံဂှ် ဟွံအံင်ဇၞး၊ ဆမၞိဟ်ညိညဟေင် ဒှ်ပံင်တုဲ ဗော်မန် မလုပ်ပြိုင်ရုဲမာဲဂှ် ဆက်ဒှ်ဒၟံင် ၜါဗော်ဖိုဟ်ရ။ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် ညံင်ဂွံဒှ် မွဲဗော်ဂှ် တၠပညာ၊ ခမဳသင်၊ ညးဍုင်ကွာန် ဂကောံမှာဇန်တအ် ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဒြဟတ်ရာမညရ။ ပ္ဍဲကဵု ဒြဟတ်ရာမညဂှ် နာဲမန်ရာဇာ ချဳဓရာင်ကၠုင် ဒၞာဲအဓိက သီုစိုတ် သီုစရိုတ်ရ။ နကဵုဂကောံဒြဟတ်ရာမည ပညဳပညပ်ကၠုင် ညံင်ဂွံဒှ်မွဲဗော်ဂှ် ဟိုတ်နူဟွံလောဲသွာတုဲ ညးဍုင်ကွာန်မန်တအ် ကဵုဒြဟတ်ဓရိုဟ် ညံင်ဂွံဒက်ပတန် ဗော်တၞဟ်တၟိမွဲ နကဵုယၟု ဗော်သ္ပစၞးကောန်ဂကူမန် ရ။ ပ္ဍဲအခိင် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ထပက်စၟတ်တဲ ဓဝ်ၜိုဟ်လလံတုဲ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ပိဗော်၊ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ၊ ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံရးမန်၊ ဗော်ကောန်ဂကူမန် ကေုာံ ဗော်သ္ပစၞးကောန်ဂကူမန် က္ဍိုက်ပ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၈ ဂိတုမေ ၅၊ ၆၊ ၇ ပွိုင်ပိတ္ၚဲ ကၠောန်ပေါဲသဳကၠဳ ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် အလုံဂကူမန် လတူဍုင်ရေဝ်ရ။ နကဵုသွဟ် ပေါဲသဳကၠဳဂှ် တုပ်အာစိုတ် ရေင်သကအ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်ၜါဂှ်ကီု ဗော်သ္ပစၞးဂကူမန် (နကဵု ညးဍုင်ကွာန်တအ် မစၟတ်သမ္တီ၊ နကဵုသၞောဝ် ဟွံဂွံဒှ်ဒတန်) ဂှ် ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန်ပတိုန် ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ရ။ ပ္ဍဲဗော်ညဳသၟဟ်မန်ဂှ် နာဲမန်ရာဇာ ယိုက်ဂၠေင်ဒၟံင် နဒဒှ်ကေင်ကာဗဟဵု (CEC) မွဲတၠရ။
သွက်သဘင်မာဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် နကဵုဗဟဵု ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ရုဲစှ်လဝ်ညး နဒဒှ် အလံင်အမာတ် စၠတ်ထဝ် တွဵုရး (၂) ရ။
နဲကဲကၠောန်ခရံက်(ဟရံက်)
နိဒါန်လိက်
ခရံက်အဲချူလဴတ္ၚဲဏံဂှ်တှ်ေခရံက်ကောန်ၚာမဒှ်ရ၊ ခရံက်ဟီုမ္ဂးဂှ်တှ်ေနွံမံၚ်ၜါဂကူရတုဲ မွဲဂကူဂှ်ခရံက်ပိုဲစဒၟံၚ်တ္ၚဲဏံဂှ်ကော်စခရံက်ကောန်ၚာရ၊ မွဲဂကူဂှ်တှ်ေကော်စခရံက်ကပသနူခရံက်ကောန်ၚာဏံရ၊ ဆဂးဂှ် ညးလ္ၚဵုတံဟီုမောဝ်မံၚ်နူခရံက်ၚာဏံဏောၚ်ဂးရ၊ ဗီုညးဒးအၚာပ်စိုတ်တှ်ေခရံက်ညးတှ်ေညးမေါဝ်ရ၊ မောဝ်ပသအဓိကဟွံသေၚ်တုဲ ခရံက်ကောန်ၚာကီုခရံက်ကသီုၜါဏံဂှ် ဒှ်စၞစအဟာရပိုဲမၞိဟ်တံဒးသုၚ်စောဲဍေံဂၠိုၚ်အိုတ်ပ္ဍဲဍုၚ်မန်ဗၟာပိုဲဏံကီုရ၊ ဍုၚ်ညးသ္အာၚ်လေဝ်သုၚ်စောဲဒၟံၚ်တုဲ လဆောဝ်တှ်ေခရံက်ဏံဂှ်ဒှ်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ဂၠးတိမွဲလေဝ်ဟီုထေက်ရ၊ နဲကဲကၠောန်ခရံက်ဟီုမ္ဂးဂှ်တှ်ေ နဲကဲကၠောန်နူစရုဲကောန်ၚာကီု မွဲသၞေဟ်ကဵုသၞေဟ်ဒေသတံဂှ်ဟွံတုပ်သၟဟ်ကီုလေဝ် အိုတ်ကၞောတ်ဂှ်တှ်ေဒှ်ကၠုၚ်ရုပ်ခရံက်ပိုဲတံစဒၟံၚ်ပ္ဍဲတ္ၚဲဏံတုပ်တုပ်ဖအိုတ်ရ၊ ပ္ဍဲတ္ၚဲအဲညးချူလိက်ဏံပါ်ပရအ်လဴထ္ၜးဏာကဵုနဲကဲကၠောန်ခရံက်ဟီုဂှ်တှ်ေ ဒဒှ်ဍာံမွဲကေၚ်ဆဵုလဝ်ဒေသဇကုနွံဂၠိုၚ်ကီု မိမကောဒေံဇကုတံဂှ်လေဝ် ညးတံကၠောန်ဒၟံၚ်ခရံက်ဖအိုတ်တုဲ ကေၚ်ဆဵုလဝ်ညးကၠောန်ခရံက်စဗီုလဵုဆဵုနွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲၜါတုဲ ညံၚ်ဂွံစှ်ေလၟေၚ်အခေတ်ဂှ် နိဿဲကဵုကဵုလိက်သေံညိညတုဲ သောၚ်လဴဏာကီုရ၊ ဗွဲမဂၠိုၚ်တှ်ေ ဟီုစိုပ်အာကဵုပ္ဍဲဍုၚ်ကွာန်ဒေသမန်ပိုဲတေံဂၠိုၚ်တုဲ နဲကဲကၠောန်ခရံက်ဗွဲသဘာဝဗီုမန်ပိုဲဟေၚ်တၟေၚ်ဂတာပ်အခေတ်မွဲကီု ဂွံထ္ၜးစအစောံစရာဲမန်ပိုဲကီုတုဲ ဒးလဴဏာဂၠိုၚ်ဗီုမိမပိုဲကေၚ်ကၠောန်လဝ်သၟးရဂၠိုၚ်၊ လပါ်ဍုၚ်သေံဏံနွံဂတာပ်ကီုလေဝ် နဲကဲဍေံကၠောန်တံဂှ် လဆောဝ်တှ်ေသုၚ်စောဲကပေါတ်ဂတာပ်အခေတ်အရာကၠောန်ခရံက်လေဝ်နှဴရဴအာနကဵုအခေတ်တုဲ သဘာဝနဲကဲကၠောန်ခရံက်ဟီုဂှ်ရှ်သာအောန်အာမာန်ရ၊ ၜိုန်ရဒးနိဿဲကဵုဘာသာသေံနွံကီုလေဝ် ဒးရုဲစှ်ကေတ်အခန်ဒၞာဲနဲကဲကၠောန်ဍေံညံၚ်ဂွံတုပ်ညဳကဵုကွာန်မန်ပိုဲတုဲနိဿဲအာညိညကီုရ၊ လပါ်ဗီုရုပ်နဲကဲကၠောန်ခရံက်ဂှ် ပြဟ်ပြဟ်ဏံသုၚ်စောဲလဝ်ဗီုရုပ်ဂကူသေံတံကၠာရ၊ အခိၚ်အဲညးချူလိက်ဏံတိတ်ဍုၚ်မန်ပိုဲဏောၚ်တှ်ေ ကလေၚ်သီဂိုၚ်ကေတ်ဗီုရုပ်နာနာနဲကဲကၠောန်ခရံက်ညံၚ်ဂွံစှ်ေကဵုသဘာဝကီု ဆဵုဗီုဗက်ဂှ်တှ်ေတီဣဏံရမန်ပိုဲကၠောန်လဝ်သာ်ဏံလေဝ်သ္ဂုတ်သွာတ်နွံလဝ်တုဲတုဲရ။
ယဝ်ပိုဲနိဿဲကဵုလိက်ဂကူညးတၞဟ်လေဝ်ဂွံမံၚ်ရ၊ ဆဂးဂှ်တှ်ေ ညံၚ်ကဵုအစောံစရာဲမန်ပိုဲနွံအောန်အာညိဟာဒှ်သံသယတုဲ နဲကဲကၠောန်ခရံက်ဟီုဂှ် ဒှ်ကမၠောန်ဂယျိုၚ်အာလမျီုမွဲကမၠောန်နွံဒၟံၚ်ဗွဲမလအ်လကာဖါတုဲ တ္ၚဲဏံဟေၚ်ရပိုဲတံဒးထ္ၜပညာမန်ပိုဲနွံကၠုၚ်အဆက်ဆက်ဂှ်တုဲ ဒှ်ဖဵုသွက်မန်ပိုဲဏောၚ်တှ်ေ ဟီုအရေဝ်မန်ဓဝ်ဓဝ် ဗီုမန်ပိုဲကေၚ်ကၠောန်လဝ်တပ်တပ် ကသပ်မန်ပိုဲကၠောန်ကေတ်ကေတ်တုဲ ညံၚ်သ္ဂောံဒှ်ခရံက်နွံပ္ဍဲဟရဳမာန်ဂှ် ဟီုလဴဗ္တောန်ကေတ်ညးသ္ကံ နကဵုမအရေဝ်သဘာဝသောၚ်သောၚ်လောဲလောဲတှ်ေတၟေၚ်ဂတာပ်အခေတ်ဏောၚ်။
ညးမၚ်မွဲအခေါၚ်အရာမၞိဟ်ဂမၠိုၚ်
တၚ် တုပ်စိုတ်သဘၚ်သဳကၠဳနာနာ ၅၃/၁၄၄ (A/RES/၅၃/၁၄၄) ဂိတုမာတ် ၁၉၉၉ လိက်လလောၚ်တြး အခေါၚ်အရာမၞိဟ်ဂမၠိုၚ်၊ ဂကောံဂမၠိုၚ်၊ အဝဲလစှေ်ပွဳဗွိုၚ်မၞိဟ်ဂမၠိုၚ် ကေုာံ ပွမကေတ်လျိုၚ် သွက်ဂွံသၠုၚ်ပတိုန် ကေုာံ သွက်ဂွံစဵုဒၞာ အခေါၚ်အရာမၞိဟ် ကေုာံ အခေါၚ်ဗၠးၜးသဇိုၚ် ကၟိန်ဍုၚ်လတူဂၠးကဝ်ဂမၠိုၚ် သ္ပလဝ်သမ္တီ
လိက်လလောၚ်တြး သွက်ဂွံသၠုၚ်ပတိုန်မၚ် မွဲဂၠးကဝ်သ္ပသမ္တီ သဇိုၚ်အခေါၚ်ဗၠးၜး ကုအ ခေါၚ်အရာမၞိဟ်ဂမၠိုၚ် လတူအခေါၚ်အရာ ကုပွမဂိုၚ်ကေတ်ဝတ်တာလျိုၚ် ပူုဂဵုဂမၠိုၚ်၊ ဂကောံဂမၠိုၚ် ကေုာံ ဂကောံဗွိုၚ်မၞိဟ်ဂမၠိုၚ်
တၚ်သ္ဂုတ်သွာတ် ၅၃/၁၄၄ သဘၚ်သဳကၠဳနာနာ ကုလသမဂ္ဂ၊ ဂိတုဒဳဇြေမ်ဗာ(၉) သၞာံ (၁၉၉၈) သဘၚ်သဳကၠဳနာနာ ပွမကလေၚ်ပခိုၚ်ပတိုန် တၚ်ကိစ္စဇၞော် ပွမဒ္ဂေတ်ဗက် ရန်တၟံ စေဝ်ပၞောန် လိက်ပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂ သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ဇၞော်ပၟဝ်ပတိုန် အခေါၚ်အရာမၞိဟ် ကေုာံ အခေါၚ်ဗၠးၜးသဇိုၚ် သွက်မၞိဟ်မၞုံအပ္ဍဲကၟိန်ဍုၚ် လတူဂၠးကဝ်အိုဿ ပွမကလေၚ်ပခိုၚ်ပတိုန် တၚ်ကိစ္စဇၞော် မပ္တံကဵု ပရေၚ်ပတိတ်ဇြဟတ်သဇိုၚ် ကၟိန်ဍုၚ်နာနာ ကေုာံ ပွမကလေၚ်ပခိုၚ်ပတိုန် တၚ်ကိစ္စဇၞော် မပ္တံကဵု ပွမဒုၚ်တဲ ဒ္ဂေတ်ဗက် စေဝ်ပၞောန်အခေါၚ်အရာမၞိဟ်သအာၚ် အပ္ဍဲကုလသမဂ္ဂ၊ ပ္ဍဲဒေသမဆေၚ်စပ် သွက်ကၟိန်ဍုၚ်နာနာ
အပ္ဍဲကုလသမဂ္ဂ
ရှေ်သှေ် ဒ္ဂေတ်ဗက် အခေါၚ်အရာမၞိဟ် ကေုာံ အခေါၚ်ဗၠးၜးသဇိုၚ် အတိုၚ်တၞးတောဲ ၂၂၀၀ A (XXI) လိက်လလောၚ်တြး အခေါၚ်အရာမၞိဟ် ကေုာံ လိက်ကသုက် ကၟိန်ဍုၚ်နာနာ
မဗဒဗဒဲါဂတးဂတန်၊ မဆက်စပ်မံၚ်ရောၚ်ဂှ် ကလေၚ်ဟီုပံက်ထ္ၜးကဵုရောၚ် မဒှ်တုဲ ပ္ဍဲအရာဓမံက်ရုပ်ရဴ အခေါၚ်အရာဂှ် အခေါၚ်ဗၠးၜးဂှ်မ္ဂး ဟွံဗက်အဂတိမွဲသာ် မဒးရေၚ်တၠုၚ်အာ ညံၚ်ဂွံဇှၞော်မောဝ် နကဵုအစဳအဇန် ဗဗွဲထေက်ကြိုက်ထေက်ရ။
နဲကဲကၠောန်ခရံက်(ဟရံက်)
နိဒါန်လိက်
တ္ၚဲဏံပ္ဍဲဍုၚ်သေံဏံဂှ်လေဝ် ယဝ်ရခရံက်ကၠုၚ်နူဍုၚ်မန်တေံမ္ဂးတှ်ေ ဂကူသေံတံလေဝ်ဒးစိုတ် ၚုဟ်မးလေဝ်က္ဍၚ်နူခရံက်သေံတံကီုရ၊ ဂကူသေံတံလေဝ်ဗက်ရာန်စဒၟံၚ်ခရံက်ကၠုၚ်နူဍုၚ်မန်ပိုဲတေံကီုရ၊ ဟိုတ်နူကဵုနွံကဵုရှ်သာကီု ခရံက်မန်ပိုဲဂှ် ယဝ်စွံလအ်က္ဍၚ်တှ်ေ ပေတုဲနွံကဵုကဵုရှ်နွံကဵုအရံၚ်ခရံက်မွဲတုဲ ဂကူညးတၞဟ်တံဂှ်လေဝ်ဒးစိုတ်ခရံက်မန်ပိုဲကီုရ၊ ခရံက်သၟးဟွံသေၚ် သတ်ဗြဴဍာ်တှ်ေလေတ် ယဝ်ကၠုၚ်နူဍုၚ်မန်ပိုဲဏောၚ်တှ်ေ သေံတံလေဝ်ဒးစိုတ်ရာန်ကွေံကွေံရ၊ ဟိုတ်နူကဵုဖျုန်သတ်ဗြဴဂှ်တီုတုဲ ဂွံဍာ်တှ်ေဂၠိုၚ်ရ၊ ခရံက်မန်ပိုဲတံဂှ် စွံလအ်က္ဍၚ်တှ်ေ ရှ်သာကျာခရံက်စခိုဟ်မေါဝ်တိုန်က္ဍၚ်ရ၊ ဟိုတ်နူမန်ပိုဲကၠောန်ခရံက်ဟွံသုၚ်စောဲဂဥုဲနာနာသာ်တုဲ သုၚ်စောဲၜဵုသၟးမွဲဟေၚ် ဗွဲတၟေၚ်စွံလအ်ဂၠိုၚ်ဂၠိုၚ်ကဵုသၞာံလေဝ်ဂွံတဴရ၊ ဣဏံရခရံက်မန်ပိုဲကၠောန်ကေတ်ကေတ်ဂှ်တၞဟ်ခြာအာသာ်ဏံရ၊ နိဒါန်လိက်ခရံက်ဏံဂှ်တှ်ေ တုဲဆၜိုတ်ဏံကၠာရလေဝ် သၟဝ်တေံဟေၚ် ဂွံစဳရေၚ်ချူလဴဏာကဵုနဲကဲကၠောန်ခရံက်မွဲအခန်ကဵုမွဲအခန်ညံၚ်ဂွံဒှ်ခရံက်မာန်ဂှ် ဆက်ဗှ်အာအိုတ်ညိအဴ ။
နဲကဲကၠောန်ခရံက်အဲအဴကဵုပါ်ပရအ်ကဵုတ္ၚဲဏံဂှ်တှ်ေ နဲကဲကၠောန်ခရံက်ဇကုစရ၊ နဲကဲကၠောန်ခရံက်သွံသ္ဂောံကၠောန်ပရေၚ်ပိုန်ဒြဟ်ဟွံသေၚ်တုဲ နဲကဲဍောတ်ဍောတ်သောဲသောဲတံဂှ် ဒးချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ ဒးသောၚ်လဴကၠးကၠးအးအးမှ ဒှ်ဂုဏ်ဖဵုသွက်ညးဖအိုတ်အခိၚ်ဗှ်လ္ၚတ်တံဂှ်မာန်ရ၊ နဲကဲကၠောန်ခရံက်ဍုၚ်တဴတက်တံဂှ်တှ်ေ ညံၚ်ညးတံသ္ဂောံဂွံပရဲၚုဟ်မးဂၠိုၚ်ဂှ် ညးတံဂၠာဲနဲကဲညံၚ်တမ်ရိုဟ်ညးတံဂွံအိုတ်အောန်ဂွံဂွံပရဲဂၠိုၚ်ဂၠိုၚ်မာန်ဂှ် ခရံက်သၟးလေဝ်တမ်ရိုဟ်ဂၠိုၚ်အာတုဲ ညးတံနှဴကဵုဝိုဟ်ကွာဲက္ၜၚ်ကၠောန်ကွာၚ်ညးမွဲမွဲရိုဟ်တုဲ ဗုတ်နှဴကဵုခရံက်ဒှ်မွဲဖျုန်ရ၊ ဗီုပိုဲဆဵုရာန်စဒၟံၚ်ပ္ဍဲဗွဝ်ဖျာတံဂှ်ရဏောၚ် ခရံက်လ္ၚဵုဂှ်ၚုဟ်ဒး လ္ၚဵုဂှ်ၚုဟ်က္ဍၚ်သာ်ဏံဗွဲတုန်၊ ခရံက်ၚုဟ်ဒးဒးတံဂှ်တှ်ေ ဖျုန်ခရံက်နွံအောန်တုဲ ဝိုဟ်ကွာဲက္ၜၚ်ဖအိုတ်ရ၊ ဗီုလဵုဂွံပရော နဲကဲကၠောန်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ဟီုဂှ်တှ်ေ ဗီုညးကဵုညးဒးဂၠာဲနဲကဲဗီုဂွံဍာ်သာဖအိုတ်ရ၊ ဟိုတ်ဏံဟေၚ်ရ ယဝ်ဒးနိဿဲခိုဟ်အိုတ်နဲကဲကၠောန်ခရံက်ဂှ်တှ်ေ ဗီုမိမမန်ပိုဲကေၚ်ကၠောန်ကၠုၚ်လဝ်ဗွဲမလအ်လကာဖါဂှ်ဒှ်နဲကဲဂတာပ်အခေတ်မွဲရ။
ညးမၚ်မွဲအခေါၚ်အရာမၞိဟ်ဂမၠိုၚ်
Background
ကၟိန်ဍုၚ်နာနာတံ ဂွံလှုၚ်တိုန် လိက်လလောၚ်တြး ဆေၚ်စပ်ကဵု ညးမၚ်မွဲအခေါၚ်အရာမၞိဟ်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲ(၁၉၉၈)သၞာံ၊ ဂိတုဒဳဇြေမ်ဗာ(၉)ဂှ် ဓမံက်ထ္ၜးစဳပျးလဝ် နူသဘၚ်သဳကၠဳနာနာ ကုလသမဂ္ဂရ။ ဇၟာပ်ပ်မၞိဟ်ဝွံ သဇိုၚ်အခေါၚ်ဗၠးၜး ကေုာံ အခေါၚ်အရာမၞိဟ်ဂမၠိုၚ်တံဂှ် အဆံၚ်ကၟိန်ဍုၚ်ကီု၊ အဆံၚ်ကၟိန်ဍုၚ်ဂ မၠိုၚ်(နာနာ)ကီု အခေါၚ်သွက်ဂွံရေၚ်တၠုၚ်သၠုၚ် ပတိုန်၊ အခေါၚ်မၚ်မွဲ ကေုာံ အခေါၚ်ဂွံဒုၚ်စသိုၚ်ဍိုက်က် ပေၚ်ၚ်ဂှ် နကဵုပူဂဵုမွဲကီုဒှ်၊ ပံၚ်တောဲကဵုညးဂမၠိုၚ်ကီုဒှ် ဒးဂွံမာန်ဍာံဍာံရ။
နဲကဲကၠောန်ခရံက်(ဟရံက်)
နိဒါန်လိက်
(စကၠောန်ခရံက်အိုတ်စိုအ်)
ညးမၚ်မွဲအခေါၚ်အရာမၞိဟ်ဂမၠိုၚ်
ပ္ဍဲပရေၚ်မၞိဟ်
ဇၟာပ်အလဵုအသဳဝွံ သွက်ဂွံမၚ်မွဲ၊ သၠုၚ်ပတိုန်၊ ရေၚ်တၠုၚ်ဓမံက်ရုပ်ရဴ သဇိုၚ်အခေါၚ်ဗၠးၜး ကေုာံ အခေါၚ်အရာမၞိဟ်ဂမၠိုၚ်ဂှ် ဝတ်တာလျိုၚ်နွံရ။ ဟိုတ်သာ်ဝွံတုဲ ပ္ဍဲပရေၚ်မၞိဟ်၊ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ပ္ဍဲပရေၚ်တၞဟ်ဂမၠိုၚ်တံဂှ် အဆံၚ်နွံပၟိက်ယၚ်အကာဲအရာ သွက်ဂွံမံက်ကၠုၚ်ဂှ် ဒးရေၚ်တၠုၚ်သ္ဂုတ် သွာတ်ကဵုရ။
နဲကဲကၠောန်ခရံက်(ဟရံက်)
အခန်(၁)
ဗွဲကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ်တှ်ေ ဒးရုဲကောန်ၚာသွက်ဂွံကၠောန်ခရံက်စဂှ်ဒးနွံကဵုအခိၚ်ရပ်ကောန်ၚာကျေဝ်ပရေံဒးနွံတုဲ တ္ၚဲဂိတုလဵုဂှ်လေဝ်ဒးနွံပေၚ်ပေၚ်ရ၊ ညးသုၚ်စောဲကောန်ၚာသွက်သ္ဂောံကၠောန်ခရံက်စဂှ်တှ်ေ ပ္ဍဲဂိတုဘတ်ဝှ်တှ်ေ ကောန်ၚာလုပ်ဇာဂၠိုၚ်တုဲ ကောန်ၚုဲကောန်ကတံလေဝ်ဟွံနှဴတုဲ နွံဆကောန်ၚာကျေဝ်ကျေဝ်ဗုဗုဍာဲဍာဲအဝဲလေဝ်အဃောကၠောန်ခရံက်တုဲ အခိၚ်ဂှ်ဟေၚ် ရဲကွာန်သၞေဟ်တမ္ၚာတံညးတံကေတ်ကောန်ၚာဂှ်တုဲကၠောန်ခရံက်သွက်ဂွံစဇၟာပ်ဇၟာပ်သ္ၚိကီုရ၊ ဂိတုဘတ်ဝှ်ဏံဟေၚ်ကောန်ၚာကျေဝ်လုပ်ဇာရဲသၞေဟ်တမ္ၚာတံပီုလဝ်လုပ်ဂၠိုၚ်တုဲ ညးတံဂိုၚ်ကၠောန်ခရံက်စအိုတ်ရ၊ ဆဂးဂှ်တှ်ေ အခိၚ်တၞဟ်တၞဟ်တံဂှ်လေဝ် ကၠောန်ဂွံဒၟံၚ်ပွိုၚ်မွဲသၞာဲပေၚ်ပေၚ်ရ၊ အခိၚ်ကောန်ၚာဟွံဂၠိုၚ်တှ်ေ ကောန်ၚာတံဂှ်ကောန်ကနှဴနွံဂၠိုၚ်တုဲ ကောန်ၚာနှဴအာကဵုကောန်ကကောန်ဂတာံမကြေဟ်ခၞော်ဆုခၟိက်နာနာသာ်တံဂှ်တုဲ ဂွိၚ်ဖေက်ခရံက်ပိုဲစဂှ်ဟွံစှ်ေသၞောတ်နဲကဲညးတံတုဲညးတံဟွံကၠောန်အိုတ်ရ၊ ယဝ်ပိုဲကၠောန်ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်သွံစခရံက်ဏောၚ်တှ်ေကၠောန်ဂွံဒၟံၚ်တွဵုတွဵုကီုရ။
ညးမၚ်မွဲအခေါၚ်အရာမၞိဟ်ဂမၠိုၚ်
ပ္ဍဲပရေၚ်မၞိဟ်
အလဵုအသဳဝွံ ဇၟာပ်ညးမၞုံသၟဝ်အဝဵုအာဏာကၟိန်ဍုၚ်တံသီုဖ အိုတ် နကဵုပူဂဵုကီုဒှ်၊ နကဵုပံၚ် ကောံကီုဒှ် သွက်ဂွံဒုၚ်စသိုၚ်
နဲကဲကၠောန်ခရံက်(ဟရံက်)
အခန်(၁)
ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်တုဲ နဲကဲဒးရုဲကောန်ၚာဂှ်ဒှ်အဓိကမွဲကဏ္ဍတုဲ သွက်သ္ဂောံဒှ်ကၠုၚ်ခရံက်တဲခိုဟ်ခိုဟ်ပိုဲဂွံဂံၚ်ဟီုကဵုညးတၞဟ်မာန်ရ၊ အခိၚ်ကောန်ဂတာံနွံဂၠိုၚ်တံဂှ် ဟွံထေက်ကဵုကၠောန်ခရံက်စရ၊ ဟိုတ်နူကဵုကောန်ဂတာံတံနွံဂၠိုၚ်ကီုတုဲ ၜိုန်ရပိုဲကပှ်ဂိုၚ်ပ္တိတ်ကောန်ဂတာံတံအိုတ်အးအာကီုလေဝ် ၚာၚ်ဂတာံခၞော်ဂတာံဍောတ်ဍောတ်သောဲသောဲပြဟ်နွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲကောန်ၚာတံဂှ် ပိုဲရုဲကေတ်ဟွံအိုတ်တုဲ ခရံက်ဂှ်လေဝ်ဒှ်ခရံက်တဲခိုဟ်မွဲဟွံသေၚ်ရ၊ ယဝ်ပိုဲကၠောန်သွံရာန်ခရံက်သာမညမ္ဂးတှ်ေဂွံမံၚ်ရ၊ ယဝ်ပိုဲဒးကၠောန်စဏောၚ်တှ်ေ ဒးရုဲကောန်ၚာကဵုအးအးတှ်ေခိုဟ်တဴရ၊ နဲကဲရုဲကောန်ၚာနွံမွဲတုဲဂှ်ပၠန်တှ်ေ အခိၚ်ဂွံနၚ်ကောန်ၚာၚုဲကနှဴမံၚ်ဖအိုတ်တုဲ ပလာဲဍာ်ၜဵုၜိုတ်ဖၞုၚ်တုဲ ကောန်ၚာကောန်ၚုဲကောန်ကကၠာဟွံဂွံရုဲဏီဂှ်တှ်ေ ကိုဟ်ဖျေံပ္ဍဲဍာ်ၜဵုဂှ်ၜိုတ်ထေက်ကြိုက်တုဲ နကဵုတဲပိုဲဏံသၟးသၟးဂကဵုတုဲ ခြာဟွံလအ်ဟေၚ် ကောန်ၚာကောန်ၚုဲတံဂှ်ဗၠိုတၞီစှ်ေအာသၟဝ်ဂတာတေံအိုတ်တုဲ ကောန်ကခၟိက်တၞးဆုနာနာတံဂှ်ဂတဝ်နွံဒၟံၚ်ဗွဲလ္တူဏံဖ္အိုတ်တုဲ ပိုဲဟံၚ်ပတိတ်ထောံတုဲဟေၚ် သၟဝ်ဂတာတေံဂှ်ဂွံကၠုၚ်ကောန်ၚာမုဟွံနှဴမွဲသာ်ကီုရ၊ လဆောဝ်တှ်ေ ကောန်ၚုဲကတံနွံပါသှ်ေဒၟံၚ်ညိညတုဲ ပိုဲကလေၚ်ရုဲပ္တိတ်ထောံညိညတုဲ သွက်သ္ဂောံကၠောန်ခရံက်အခန်ဂတာတေံဂှ်ဂွံကီုရ။
ညးမၚ်မွဲအခေါၚ်အရာမၞိဟ်ဂမၠိုၚ်
ပ္ဍဲပရေၚ်မၞိဟ်
အခေါၚ်အရာမၞိဟ် ကေုာံ သဇိုၚ်အခေါၚ်ဗၠးၜး
နဲကဲကၠောန်ခရံက်(ဟရံက်)
အခန်(၁)
လ္ပဝိုတ်ထောံတွဵုညိဏး ကၠောန်ခရံက်ပိုဲစဏောၚ်တှ်ေ ဒးရုဲကောန်ၚာကဵုအးအးညိ၊ သာ်ဂှ်ဟွံသေၚ်တှ်ေ ခရံက်အတိုၚ်မွဲဟရဳဂှ်လီုအာတုဲ ပိုဲဒးအေၚ်ဒုၚ်စအာစဵုကဵုခရံက်မွဲဟရဳဂှ်အိုတ်ရ၊ ယဝ်ရပိုဲတံကၠောန်သွံရာန်စပၠန်လေဝ် ခရံက်ပိုဲယဝ်ခိုဟ်အးဏောၚ်တှ်ေ ရဲကၠုၚ်ရာန်ခရံက်ပိုဲတံဂှ်လေဝ် ရာန်စခရံက်ပိုဲလေဝ်လောဲသွာ် ၚုဟ်မးလေဝ်ပိုဲဂွံခိုဟ်တဴတုဲ သွက်ညးရာန်ဏာခရံက်ပိုဲတံဂှ်ပၠန်လေဝ် ညးတံဂွံစခရံက်တဲခိုဟ်ခိုဟ်တုဲ ညးတံဟွံဒးလက်ဒေါန်မသြန်ရာန်ဖအိုတ်လဝ်ခရံက်ပိုဲဏံကီုရ၊ ယဝ်ခရံက်တဲခိုဟ်ဏောၚ်တှ်ေ ရံၚ်နကဵုမတ်ၜါလေဝ်တီကၠးဣဏံဂှ်ခရံက်တဲခိုဟ်ခိုဟ်မုဟွံနှဴမွဲသာ်ရ၊ ခရံက်တဲခိုဟ်ခိုဟ်ဟီုဂှ်တှ်ေ မတ်ကောန်ၚာတံဂှ်ဆဵုသာ်လမ္စံက်စံက်စံက်ပ္ဍဲခရံက်ဂှ်ရ၊ ယဝ်မတ်ၚာနွံဂၠိုၚ်က္ဍၚ် ခရံက်ဏံဂှ်ဒှ်ခရံက်ဇေတ်ဇေတ်မုဟွံနှဴတုဲ ထေက်ကဵုဒးရာန်ဖျဴနၚ်သွက်သ္ဂောံစကာပ္ဍဲသ္ၚိရ။
ညးမၚ်မွဲအခေါၚ်အရာမၞိဟ်ဂမၠိုၚ်
ပ္ဍဲပရေၚ်မၞိဟ်
ဍိုက်က်ပေၚ်ပေၚ်မာန်ဂှ် ဒးရေၚ် တၠုၚ်မၚ်မွဲ
နဲကဲကၠောန်ခရံက်(ဟရံက်)
အခန်(၁)
ခရံက်ဟွံခိုဟ်တံဂှ် ယဝ်ရံၚ်ကေတ်နကဵုမတ်ၜါၜိုန်ရဍာ်ကျေဝ်မံၚ်ကီုလေဝ် ဇေတ်ဇေတ်ဂှ်တှ်ေ စုတ်လဝ်ဍာ်ဂဥုဲအရံၚ်ဍာဲဍာဲတုဲ ညံၚ်ကဵုခရံက်တဲခိုဟ်ခိုဟ်ရ၊ သွက်ညးမုဟွံတီမွဲသာ်တံဂှ်တှ်ေ ပၠံၚ်ရာန်ကေတ်သီုဂွံၚုဟ်မးဒးဒးရ၊ ခရံက်ဟွံခိုဟ်ပိုဲတံမိက်သ္ဂောံတီမ္ဂးတှ်ေ ကေတ်နၚ်ခရံၚ်မွဲကလောံတုဲ ထောံဖျေံပ္ဍဲပ္ၚာၚ်စုတ်လဝ်ဍာ်တုဲ ပိုဲပၠာဲသၠေက်ထောံညံၚ်ဂွံဒှ်အာမွဲတုဲကဵုဍာ်ဂှ်တုဲ ပိုဲဆဵုရဂှ် ဍာ်ခရံက်ပ္ဍဲပ္ၚာၚ်ဂှ်ဝိုဟ်ကွာဲက္ၜၚ်ဗုဗုဂတဝ်တိုန်မာန်ရ၊ ပိုဲတီကေတ်ရဂှ် ခရံက်ပိုဲရာန်နၚ်နူကၠၚ်ဂှ် ဒှ်ခရံက်တုဲခိုဟ်မွဲဟွံသေၚ်တုဲ ဖျုန်ၚာခရံက်ဂှ်နွံၜိုတ်ဆ(၅၀) ဝိုဟ်ကွာဲက္ၜၚ်ဂှ်နွံၜိုတ်(၅၀)ဍေံနှဴလဝ်ရ၊ ပၠာဲခရံက်လေဝ်စရှ်သာအောန်ကွေံကွေံရ၊ ယဝ်ရခရံက်တဲခိုဟ်ခိုဟ်ဏောၚ်တှ်ေ ၚုဟ်မးဍေံနွံဆနူကဵုခရံက်နှဴလဝ်ကဵုဝိုဟ်ကွာဲက္ၜၚ်တံဂှ်ရ၊ ယဝ်ခရံက်သာမညၚုဟ်မးမွဲကဳလိုဝ်(၅၀)တှ်ေ ခရံက်ၚာမတ်ဗ္စံက်ဗ္စံက်တံဂှ်နွံၚုဟ်ၜါဆၜိုတ်မွဲကဳလိုဝ်(၁၀၀) စဵုကဵု(၂၀၀)ဒှ်ရ၊ ယဝ်ၚုဟ်မးဍေံတၞဟ်ခြာတှ်ေ သာ်လဵုလေဝ်ဖျုန်ခရံက်ဂှ်ဟွံတုပ်ညးသ္ကံတုဲ ရှ်သာလေဝ်တၞဟ်ခြာဒၟံၚ်လးလးရ။
ညးမၚ်မွဲအခေါၚ်အရာမၞိဟ်ဂမၠိုၚ်
ပ္ဍဲပရေၚ်မၞိဟ်
နကဵုသၞောဝ်ဥပဒေရ။
နဲကဲကၠောန်ခရံက်(ဟရံက်)
အခန်(၂)
ပိုဲဂွံနၚ်ကောန်ၚာအးအးခိုဟ်ခိုဟ်တုဲယျတှ်ေ ဗွဲကၠာအိုတ်ဂှ် ကောန်ၚာဂှ်နှဴကဵုၜဵုညံၚ်ဂွံဒှ်မွဲဖျုန်ညိ၊ နဲကဲစုတ်ၜဵုၜိုတ်လဵုဂှ်တှ်ေ ကောန်ၚာၜိုတ်(၁၀)ကဳလိုဝ်တှ်ေ ဒးစုတ်ၜဵုၜိုတ်မွဲကဳလိုဝ်စဵုကဵုၜါကဳလိုဝ်နွံရ၊ ဆိၚ်ကေတ်လ္ပကဵုၜဵုအောန်အာတုဲနှဴထောံညံၚ်ဂွံဒှ်မွဲဖျုန်တုဲဗက်ဂှ်တှ်ေ စုတ်ပ္ဍဲရိုက်ဍာ်ဂွံဇွောဝ်တိတ်လောဲလောဲဂှ်တုဲ ဗ္ဍိုက်လဝ်ကဵုတၟအ်ဇြိုၚ်ဇြိုၚ်တုဲ သွက်သ္ဂောံဍာ်ကောန်ၚာကွပ်လဝ်ကဵုၜဵုဂှ်ဂွံတိတ်အာအိုတ်တုဲ ဗ္ဍိုက်လဝ်မွဲဗ္တံပေၚ်ပေၚ်ညိ၊ ယးတေံတ္ၚဲတၟးအးဇြုၚ်တ္ၚဲတိုန်ဗက်ဂှ် ကောန်ၚာဂွပ်လဝ်ကဵုၜဵုပ္ဍဲရိုက်ဂှ်ပ္တိတ်စဲဂွံရ၊ ဒးစဲတ္ၚဲၜိုတ်ၜါတ္ၚဲကဵုပိတ္ၚဲကီုရ၊ စဲတ္ၚဲကၠာဂှ်တှ်ေ လပါ်သဝ်တ္ၚဲဂှ်ပၠန်လေဝ် ကောန်ၚာစဲလဝ်တံဂှ် ပ္ကောံသ္ပထောံဗွဝ်ဍေံကဵုဍေံတုဲ ဂြပ်ကၟာတ်ထောံလ္ပကဵုဒးဍာ်လတိုပ်အခိၚ်ဗ္တံညိ၊ တ္ၚဲယးတၟးဗက်ဂှ်တှ်ေထပ်စဲပၠန်ညိ၊ ကၠောန်သ္ပဗီုဏံၜါပိတ္ၚဲစဵုကဵုကောန်ၚာကှ်ဟွံဗါန်ညးသ္ကံတှ်ေသုၚ်စောဲဂွံရ၊ စဵုကဵုကှ်ညံၚ်စက္ခူဂှ်လေဝ်လ္ပကဵုဒှ်ညိ၊ ယဝ်ကှ်ဂၠိုၚ်အာတှ်ေ ပ္ဍဲအခိၚ်ပိုဲခၞက်သၠေက်ဂှ် ဒးသုၚ်စောဲဒြဟတ်ဗွဲမလောန်တုဲ လဆောဝ်တှ်ေသီုဒးစုတ်ဍာ်အခိၚ်ခၞက်ခရံက်ဂှ်လေဝ်ဒှ်မာန်ရ၊ လ္ပကဵုကှ်ဂၠိုၚ်အာတုဲ ၜိုက်ထေက်ကြိုက်ကျာပသအိုတ်အာတုဲနွံဆကျာကောန်ၚာသၟးတှ်ေစခၞက်ဂွံရ။
ညးမၚ်မွဲအခေါၚ်အရာမၞိဟ်ဂမၠိုၚ်
ပ္ဍဲပရေၚ်မၞိဟ်
ဇၟာပ်အလဵုအသဳဝွံ သွက်ဂွံဒုၚ်လျိုၚ် အခေါၚ်အရာမၞိဟ် ကေုာံ အခေါၚ်ဗၠးၜးစၞောန်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲကဵုလိက် လလောၚ်တြးလၟုဟ်မာန်ဂှ် နွံပၟိက်ကဵုပွမဖန်ဗဒှ်ကဵုသၞောဝ်၊
နဲကဲကၠောန်ခရံက်(ဟရံက်)
အခန်(၂)
ခၞက်လၟေၚ်မွဲဂှ်လ္ပကဵုဍတ်ခိုဟ်ခိုဟ်တုဲ ညးကော်စခၞက်အပြောံကၠာညိ၊ ခၞက်ကြာဟွံဍတ်ကဵုဍတ်တုဲ ကလေၚ်စဲထောံမွဲၜါတ္ၚဲပၠန်တုဲတှ်ေ ခၞက်ကေတ်စရဍတ်ဍတ်ညိ၊ အလန်ဏံလေဝ်အဓိကဇၞော်မွဲကဏ္ဍကီုတုဲ ယဝ်ၜဵုအောန်တှ်ေထပ်စုတ်ကေတ်ၜဵုညိ၊ လ္ၚဵုဂှ်ညးတံစုတ်ဍာ်ဂဥုဲအရံၚ်ဍာဲဍာဲညိညတုဲ အရံၚ်ခရံက်ဂွံကျေဝ်ရ၊ ယဝ်ပိုဲကၠောန်စဏောၚ်တှ်ေ ဟွံဒးစုတ်အရံၚ်လေဝ်ဂွံမံၚ်တုဲ ကၠောန်နဲကဲအရံၚ်သဘာဝခရံက်ဂှ်တှ်ေခိုဟ်တဴရ၊ ပိုဲခၞက်ဍတ်အာအိုတ်တုဲဒှ်ယျဏောၚ်တှ်ေ ခရံက်ခၞက်လဝ်ဍတ်ဍတ်တံဂှ် ပၠဲလဝ်ခ္ဍံခ္ဍံၜိုတ်အဝဲက္ဍိုပ်မၞိဟ်တုဲ ဗွဲလပါ်မ္ၚးခရံၚ်ခ္ဍံခ္ဍံဂှ် ပလဴစုတ်ၜဵုညိညတုဲ ပ္ကောံလဝ်မွဲဒၞာဲဖအိုတ်တုဲ ကၟာတ်လဝ်နကဵုသ္ကဝ်စဲကောန်ၚာဂှ်ၜိုတ်(၇)တ္ၚဲတှ်ေ စုတ်ဟရဳဂွံအိုတ်ရ၊ ညးလ္ၚဵုတံဂှ်တှ်ေ ညးတံကလေၚ်ခၞက်မွဲဝါပၠန်တုဲမှစုတ်ဟရဳရ၊ နဲကဲညးကဵုညးဗီုဂွံစခိုဟ်ဂှ်တှ်ေ တၞဟ်ခြာအာဗီုညးကဵုညးအိုတ်တုဲ ဗီုနဲကဲညးနွံဂှ်ကၠောန်ကေတ်အိုတ်ရ။
ညးမၚ်မွဲအခေါၚ်အရာမၞိဟ်ဂမၠိုၚ်
ပ္ဍဲပရေၚ်မၞိဟ်
ပွမအုပ်ဓုပ်ကောပ်ကာဲ ကေုာံ အဆံၚ်ကမၠောန်
နဲကဲကၠောန်ခရံက်(ဟရံက်)
အခန်၃)
လက္ကရဴဏံအိုတ်ဂှ်တှ်ေခရံက်ဂှ်ဒးလုပ်ဓရဳရ၊ သွက်သ္ဂောံဂိုၚ်ဒေပ်စွံခရံက်ခိုဟ်အိုတ်ဂှ်တှ်ေ ဓရဳအကြတှ်ေခိုဟ်အိုတ်ရ၊ ဓရဳပိုဲဒးစုတ်ခရံက်ဂှ် ဒးကြဴကြာတ်လဝ်ကဵုအးအးတုဲ စဲလဝ်တ္ၚဲကှ်ကှ်ညိ၊ ဓရဳစုတ်ဗစးတံဂှ်လေဝ် နှဴစုတ်ဓရဳခရံက်ဟွံထေက်ပုဟ်၊ ဓရဳစုတ်ခရံက်တံဂှ်ပၠန်လေဝ် အာနှဴစုတ်ဗစးဟွံထေက်တုဲ ဗဒှ်ကဵုကပေါတ်ပ္ဍဲဓရဳဂှ်လီုစလောဲသွာမာန်ရ၊ ဓရဳစုတ်ခရံက်ပိုဲဂွံတုဲယျဏောၚ်တှ်ေ ခရံက်ခ္ဍံခ္ဍံပိုဲစွံလဝ်(၇)တ္ၚဲတံဂှ်စစုတ်ပ္ဍဲဓရဳဂွံရ၊ အခိၚ်စုတ်ပ္ဍဲဖျေံပ္ဍဲဓရဳဂှ်ပၠန်တှ်ေလေဝ် ဒးစုတ်ပေၚ်ပေၚ်လဒေါဝ်ဓရဳဂှ်လ္ပကဵုဒှ်ကျာအာတုဲ ဖျုန်ခရံက်ပေၚ်ပေၚ်ဂှ်ဍဵုစုတ်ပ္ဍဲဓရဳဂှ်အိုတ်ညိ၊ ပိုဲဍဵုဗပေၚ်ပ္ဍဲဓရဳပေၚ်ယျဏောၚ်တှ်ေ ပါၚ်ဓရဳဂှ်ပိုဲကၟာတ်လ္ပကဵုကောန်ရုဲခၟာဲဖျေံညိ။
ညးမၚ်မွဲအခေါၚ်အရာမၞိဟ်ဂမၠိုၚ်
ပ္ဍဲပရေၚ်မၞိဟ်
တၞဟ်ဂမၠိုၚ်တံဂှ် ဒးရေၚ်တၠုၚ်သ္ဂုတ်သွာတ်ကဵုရ။
သၞောဝ်ဥပဒေအပ္ဍဲကၟိန်ဍုၚ်ဂမၠိုၚ်ဝွံ ဒးကိတ်ညဳကဵုတၚ်နၚ် မပါလုပ်မံၚ် ပ္ဍဲလိက်ပဋိဉာဏ် ကုလသမဂ္ဂရ။ သၟာၚ်နူဂှ်ပၠန် အခေါၚ်အရာမၞိဟ် ကေုာံ သဇိုၚ်အခေါၚ်ဗၠးၜး ဆေၚ်စပ်ကဵုဝတ်တာလျိုၚ် ကၟိန်ဍုၚ်တၞဟ်ဂ မၠိုၚ်ဂှ်လေဝ် ဒးကိတ်ညဳကဵု အခေါၚ်အရာမၞိဟ် ကေုာံ သဇိုၚ်အခေါၚ်ဗၠးၜး ယၚ်ကၟိန်ဍုၚ်ဝွံရ။