cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
လဗင် ကေုာံ ထၞေန်
မၞိဟ်လ္ၚဵုတအ် မုဟိုတ် ဂွံထၞေန်စပ် ကုစၞၜူမာဲရော?
တၠပညာတအ် တုပ်စိုတ် ပတှ်ေကေတ် ဟိုတ်မၞိဟ်လ္ၚဵုတအ် ဂွံထၞေန်စပ် (ဝါ) ဂွံစောဲကဵု စၞၜူမာဲဂှ် ဟိုတ်နူကဵု အကာဲအရာစိတ္တဇ၊ အာရီုဇဳဝဗေဒ (neurobiology) ကီု သီုကဵု ပရေင်မၞိဟ် မပကဵု ညံင်မၞိဟ်မွဲမွဲ ဂွံထၞေန်စပ် ကုစၞၜူမာဲရ။
စၞၜူမာဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဥပမာ အရက်၊ ပကဵု မၞိဟ်မသုင်တအ် မဂွံဒုင်စသိုင် သၠောင်သပဝ်၊ မံင်စခိုဟ်၊ ပရေလၟောင်၊ မဂွံဒုင်စသိုင် ပေင်တြပ်စိုတ်။ ပရေင်မဒုင်စသိုင် ဗီုဏအ်ဂှ် ကၠောအ်ကၞာန်ဂွံ ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမလောဲသွာတုဲ၊ နူဂှ် မွဲကဆံင် ပတှ်ေကေတ် မဒှ်အရာ မခိုဟ်မွဲ၊ တုဲ ဟွံညာတ်ကေတ် ဗီုစၞဂှ်မကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲခန္ဓကာယပိုယ်ဇေတ်တ်ရ။ ယဝ်ရ ဆက်စကာဒၟံင် (ဝါ) ဆက်သုင်အာ အခိင်လအ်ကၠုင်ညိမ္ဂး သွက်မၞိဟ်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် အရက်ဂှ် ဒှ်အာ ဂၠံင်ပၞော်တိတ် နူကဵုပြသၞာ ကေုာံ အခက်အခုဲ လၟိုန်တ္ၚဲ မဒးဆဵုဂဗဒၟံင်တအ်ဂှ်ရ။
ပါဲနူဂှ်ပၠန် စၞၜူမာဲလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု လက္သန်ဟွံခိုဟ်သန် ဗီုကဵု ဂိသကေဝ်၊ ဗဟေက်၊ စိုတ်ဟွံမိပ်၊ တိက်ဟွံလှိင်တအ်ရ။ ဟိုတ်နူဟိုတ်တအ်ဏအ်တုဲ မၞိဟ်ဂှ် ဆက်စကာ ဆက်သုင်အာ ဂဥုဲၜူမာဲတအ်ဂှ်ရ။ နူကဵု မဆက်စကာဒၟံင် ဂၠိုင်ကဵုအလန်ဂှ် ဖိုလ်ဍေဟ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် နကဵုစိုတ်ကီု သီုကဵု ကာယ ဂွံထၞေန်စပ် (စောဲလာံ) အာကဵု စၞၜူမာဲရ။
မၞိဟ်မွဲကုမွဲ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။ ညးလ္ၚဵုဂှ် ထၞေန်စပ်လောဲသွာ နူကဵု ညးတၞဟ်ရ။ မၞိဟ်ဗီုလဵု ထၞေန်စပ်လောဲ နူညးတၞဟ်ရောမ္ဂး မၞိဟ်မကၠောန်ပ ဗီုစိုတ်ဒှ်၊ မၞိဟ်မထေဲစလောဲသွာ၊ သီုကဵု မၞိဟ် မဒးဒုင်စသိုင် ပြသၞာပရေင်မၞိဟ်၊ တုဲပၠန် မၞိဟ်ဟွံကၠိုဟ်ကၠးကေတ် ဇကုဂှ်မုရော ဥပမာ မၞိဟ်မဟွံမဲ ကုတင်ရန်တၟအ် (ဝါ) မၞိဟ်တင်ရန်တၟအ် မကၠေအ်ဒၟံင်တအ်ရ။ မၞိဟ်လ္ၚဵုဂှ် အလဵုဇကုဍေဟ် ၜိုန်ရ ဟွံမဲ ကုပြသၞာကီုလေဝ် ကလိဂွံ ဒစုက်ပြသၞာ (ဝါ) မဒးဒုင်စုက်လုက် ကုပြသၞာ ဗီုကဵု မဒးဒုင်စသိုင် ပွဳပွူ စွံတင်စၟဳ လတူဍေဟ် ဇၞော်လောန်အာတုဲ ဇကုဖန်ကဵု ဟွံမာန်။ ဥပမာ မိမတအ် စွံတင်စၟဳ လတူကောန် ဇၞော်လောန်တုဲ ကောန်ဂှ် ဗက်ကဵုဟွံမာန်၊ သာ်ဂှ်ဟွံသေင် သမ္ဘာဂှ် စွံတင်စၟဳ လတူတြုဟ်တၠသ္ၚိ သၠုင်လောန်တုဲ တြုဟ်ဂှ် ဗက်ကဵု ဟွံမာန်။ ကောန်ဇာတ် စွံတင်စၟဳ လတူမိမ ဂၠိုင်လောန်တုဲ မိမတအ် ဗက်ကဵု ဟွံမာန်၊ သာ်ဂှ်ဟွံသေင် ဟိုတ်နူ ပွဳပွူ ဗီုညးတၞဟ်မဖန်ကဵု ကောန်ဇာတ်ညးဂှ် ဇကုဖန်ကဵုဟွံမာန်တအ်ဂှ် ဒှ်ဒစုက်ပြသၞာ ဖအိုတ်ရ။ ဆက်စပ် ကုအရာဏအ်တုဲ မၞိဟ်မဒုင်ဒဝ် ဒစုတ်ပြသၞာ ဟွံမာန် ဗွဲမဂၠိုင်တအ်ဂှ် ဟွံဒှ် ပူဂိုလ်စိုတ်မခိုင်ဗိုန်မွဲ (ဝါ) သဇိုင်ရိုဟ်ကၞက်ဘဝ ဟွံခိုင်ဗိုန်မွဲရ။ ဟိုတ် သဇိုင်ရိုဟ်ကၞက်ဘဝ ဟွံခိုင်ဗိုန်ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု ဘဝကောန်ၚာ် ဟွံခိုဟ်၊ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင် ဘဝကောန်ၚာ် ဟွံဂီုကၠီု ၜိုဟ်သြိုဟ်ဂှ် ဒှ်တင်အဓိက ဍိုန်လျ သွက်ဂွံဒုင်ဒဝ် လောကဓဝ် (ဝါ) ဒစုက်ပြသၞာ ဟွံမာန်ကီုရ။
ၜိုန်ဂှ်လေဝ် မၞိဟ်မကၠုင်နူကဵု ဘဝကောန်ၚာ်မၜိုဟ်သြိုဟ် တန်ကြန်၊ ဂကောံမၞိဟ်ခိုဟ်ဟ်တအ်လေဝ် ကတဵုဒှ် လဗင်ဂဥုဲ (ဝါ) ညးမထၞေန်စပ် ကဵုဂဥုဲၜူမာဲ နွံကီုရ။
သၞာံမတုဲကၠုင် ခြာဟွံလအ်ဂှ် တၠပညာသိပ္ပံတအ် ဂွံဆဵုကေတ် ပရေင်အပြံင်အလှာဲ ကတေင်အာရီုဇဳဝဗေဒ (ကတေင်အာရီုပ္ဍဲက္ဍဟ်) ပ္ဍဲကဵု လဗင်ဂဥုဲ (ဝါ) ညးမကေင်ထၞေန်ဂဥုဲတအ်ရ။ ပရေင်အပြံင်အလှာဲဂှ် ပကဵု ကာလ လဗင်ဂဥုဲတအ် စုက်လုက် ကလိဂွံ ပရေင်မဒးမိပ်စိုတ်ခိုဟ်မွဲမွဲမ္ဂး ညးတအ် ဂွံဒုင်စသိုင်မိပ်လဟိင် ကေုာံ ပေင်တြပ်စိုတ်ဂှ် ဝါတ်နူကဵု ညးတၞဟ်တအ်ရ။ အဓိပ္ပါယ်ဍေဟ်ဂှ် ၜိုန်ရ အရာမွဲ ဟိုတ်မွဲ မပကဵု ညံင်ဂွံမိပ်လဟိင် ပေင်တြပ်စိုတ်ကီုလေဝ် သွက်ညးတအ်မ္ဂး ဟွံမိပ်မြဟ်၊ ဟွံပေင်တြပ်စိုတ်ရ။ ညးတအ် သ္ဒးစကာ ဂဥုဲၜူမာဲမွဲမွဲဟေင် ညးတအ် ကလိဂွံ ပရေင်မိပ်စိုတ် မပေင်ကဵု တြပ်စိုတ် ညးတအ်ရ။
လဗင်ဂဥုဲဂှ် ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲဘဝ အခိင်အာယုက် မဍောတ်သွတ်ဂၠိုင်တုဲ၊ သွက်မၞိဟ်အာယုက်ဇၞော်တအ်ဂှ် အန္တရာယ် သွက်ဂွံ ထၞေန်စပ် ကုဂဥုဲၜူမာဲဂှ် အောန်ညိရ။ ညးသၟတ်တအ်ဂှ် မိက်ဂွံအာ ပံင်ဖက် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံပွဳပွူမၞိဟ် မချပ်တုပ်ကဵုဍေဟ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံပွဳပွူတအ်ဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံစဖန်ကဵု ညံင်ဂွံဒှ် လဗင်လောဲသွာရ။ တုဲပၠန် က္ဍဟ် ညးသၟတ်တအ်ဂှ် ဟိုတ်နူၜတ်ဒၟံင်ဏီတုဲ ထၞေန်စပ်လေဝ် လောဲသွာ၊ ညံင်ဂွံကိတ်ညဳကဵု ပွဳပွူဂှ်လေဝ် ပဗက်လောဲသွာကီုရ။
ကဆံင်မစမ်ၜတ်
ကဆံင်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ်ကဆံင်မစမ်၊ ဟိုတ်နူကဵု သကအ်ရဲတအ် ထဴ ဟွံသေင်မ္ဂး မိက်ဂွံစမ်ဝေင်တုဲ မၞိဟ်ဂှ် စုက်လုက်ကၠုင်ကဵုဂဥုဲရ။ ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာမ္ဂး စမ် မပ္တံကဵု ဘင် (cannabis, ဆေးခြောက်)၊ ၜံက်၊ အရက် တအ်ရ။ နူဂှ် ဆက်ဂၠာဲ မိက်ဂွံစမ်ရံင် အရာမကြံင်နူဂှ်တအ်ရ။ လဗင်တအ်ဂှ် ဗ္တောန်ကေတ် နဲကဲနာနာ ဗွဲမဗဗွဲကဵု စၞၜူမာဲတအ်ရ။ နူဂှ် လဗင်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် နဒဒှ် လဗင်ဂဥုဲ (ဝါ) မၞိဟ်မထၞေန်ဂဥုဲမွဲရ။ ဂၠံင်တရဴ နူကဵု အခိင်ကာလ မစမ်ၜတ် ကဵု အခိင်အၚောပ်စိုတ်၊ စိုတ်အတေင် မိက်ဂွံဂွံဂဥုဲဂှ် ဂၠေအ်ကွေဟ်ဟ်ရ။ စိုပ်ကဆံင်အၚောပ်မ္ဂး ပူဂိုလ်ဂှ် စကာအခိင် သွက်စၞၜူမာဲဂၠိုင်ကၠုင်ရ။ အခိင်သွက်စၞၜူမာဲဂှ် မဒှ်အခိင် မဂၠာဲ စၞၜူမာဲ၊ အခိင်မစကာ စၞၜူမာဲ ကေုာံ အခိင်စၞၜူမာဲမကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲခန္ဓကာယပူဂိုလ်တအ်ဂှ် မိက်သ္ဂးရ။
စၞၜူမာဲလဵု မၞိဟ်တအ် ထၞေန်စပ်မာန်ရော။
မၞိဟ်တအ်ဂှ် ထၞေန်စပ် ကုစၞၜူမာဲ မကလိဂွံ နကဵုမ္ၚးသၞောဝ်ကီု သီုကဵု အပ္ဍဲသၞောဝ်၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဂဥုဲသွက်လွဳယဲ အစာသဝ်တအ်မကဵုလဝ် ထၞေန်စပ်မာန်ကီုရ။ ပါဲနူ စၞၜူမာဲ မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင်တအ် မစၟတ်သမ္တီလဝ် မပ္တံ ကုဘိင်၊ ဘင်၊ ဂဥုဲတအ်တုဲ အရာတၞဟ်လေဝ် မၞိဟ်တအ် ထၞေန်စပ်မာန်ကီုရ။ စၞၜူမာဲ မကၟာတ်လဒဵုလဝ် နကဵုသၞောဝ် ဗီုကဵု ဘင်၊ (PCP, LSD)၊ ဂဥုဲအာမ်ဖေတမိန် (amfetamin)၊ ဂဥုဲဨစတသဳ (ecstasy)၊ ဂဥုဲချေဟ်၊ ဘိင်၊ ကေုာံ ဂဥုဲၜူမာဲတၞဟ်တအ်ရ။ ဂဥုဲသွက်လွဳယဲရ မကော်ဂး benzodiazepine တအ်ဂှ်လေဝ် ပကဵု ညံင်ဂွံထၞေန်စပ် ဗွဲမလောန်သွာကီုရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဇဗၠုခွတ် ကေုာံ ၜံက်တအ်ဂှ် ၜိုန်ရ ဟွံဒှ် အရာမ္ၚးသၞောဝ်ကီုလေဝ် ဒှ်အရာထၞေန်စပ်မွဲကီုရ။ ၜံက်ဂှ် ဟိုတ်နူ ဒှ်အန္တရာယ် ကုမသုင်ကီု သီုကဵု မၞိဟ်မနွံ ဗဒါဲဂှ်တုဲ လၟုဟ် ဍုင်ပ္ဍဲယူရောပ် ဗွဲမဂၠိုင် ကၟာတ်ဒဵု ဟွံကဵုအခေါင်သုင် ဒၞာဲမဆင်ကဵု ညးဂမၠိုင် မပ္တံ ဆေင်အရက် ဆေင်စသုင် ရုင်အလဵုအသဳ ဘာဗတောန်လိက်တအ်ရ။
ဗီုလဵုဂွံတီ အဲဂှ် လဗင်မွဲဟာ
ယဝ်ရ မၞးဂွံဒုင်စသိုင် ယဝ်ရမၞးဟွံဂွံစကာ စၞၜူမာဲဂှ်မ္ဂး မၞးဒှ်ပြသၞာမွဲမွဲမ္ဂး ဍေဟ်ထ္ၜးလက္သန် မၞးဒှ် ပြသၞာလဗင်မွဲရ။ ပြသၞာ ဗီုလဵုရောမ္ဂး -
မၞိဟ်မစကာ စၞၜူမာဲတအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ကတဵုဒှ် သမာဓိဟွံတန် (ပညိင်စိုတ်ဝါတ်) ပတန်စိုတ်ဝါတ်မ္ဂး ဂွံဗှ်လိက် ဂွံကၠောန်ကမၠောန်ဂှ် ဝါတ်ဂါတ်ကၠုင်၊ သဏ္ဌာန်စိုတ်ဟွံတန်ကြန် (ထေဲလောဲ၊ မွဲခဏခိုဟ် မွဲခဏ ပရေအ်)၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ သတိက်လီု တိက်ဟွံလှိင်။ အပ္ဍဲကမၠောန် မကၠောန်ဒၟံင်ကိုပ်ကၠာတေအ်ဂှ် အောန်စှ်ေအာတုဲ စိုတ်ကၠောန်ဟွံမဲ၊ စိုတ်မကေတ်တာလျိုင်ဂှ် ဍိုန်လျစှ်ေ။ကမၠောန်လီု ဘာလီု (ဟွံအာကမၠောန် ဟွံအာဘာ)ဂှ် ဒှ်အရာမဒှ်စမာန်ဂၠိုင်ရ။ အရာမဒှ်စဂၠိုင်အိုတ်ဂှ် စိုတ်မကဵုအခိင် သွက်စၞၜူမာဲဂှ် ဂၠိုင်တိုန် ဂၠိုင်တိုန်တုဲ လၟိဟ်စမကာဍေဟ်လေဝ် ဂၠိုင်တိုန် ဂၠိုင်တိုန်၊ တာလျိုင် ကေုာံ ကမၠောန်မကၠောန်ဒၟံင် လၟိုန်တ္ၚဲဂှ် ပရေအ်စှ်ေကၠုင်ရ။
လဗင်တအ် ဒှ်ကၠုင်ဗီုလဵုရော?
ပ္ဍဲကဵု လဗင်တအ်ဂှ် ကာလမစကာကၠုင် စၞၜူမာဲအခိင်လအ်ကၠုင်မ္ဂး အပြံင်အလှာဲ ပရေင်ပူဂိုလ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ လဗင်တအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဟွံဇြိုဟ်နက် လတူကမၠောန်မွဲမွဲ အရာမွဲမွဲတုဲ မံင်စ ဟွံမြဟ်မြဴ မတ်ဇြိပ်ဇြေင်ဒၟံင်ရ။ တုဲပၠန် ပရေင်ပတိတ်ဒြဟတ် ပ္ဍဲကမၠောန်၊ ဘာ ကေုာံ မိတ်သဟာဲတအ်ဂှ် ပရေအ်စှ်ေ။
ယဝ်ရ မၞိဟ်ဂှ် ဒေါအ်ထောအ် နူကဵု ပၠုပ်စကာ စၞၜူမာဲ (ဝါ) ဟွံကလိဂွံ စၞၜူမာဲမ္ဂး လက္သန်ထၞေန် မပ္တံကဵု မံင်စံင်ဟွံဒးတအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု ဂဥုဲၜူမာဲမဝ်ဖိန်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ဘိင်၊ ဂဥုဲလၜိုဟ်စိုတ် မပ္တံကဵု benzodiazepine ကေုာံ အရက်တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် လက္သန်ထၞေန်ဂၠိုင်ရ။ လက္သန်မကြမ်အိုတ် မဒှ်မာန်ဂှ် စဵုကဵု ချိုတ်မာန်ဂှ် အရက်။
စၞၜူမာဲဗွဲမဂၠိုင် ယဝ်ရ စကာလဝ်လအ်မ္ဂး ဗဒှ်ကဵု ယဲမဆေင်ကဵုစိုတ်၊ ယဲစိုတ်ဍာ်ဇမၠိင်မာန်ရ။ ယဲစိုတ်ဗီုလဵု မကတဵုဒှ်စမာန်ဂၠိုင်ဂှ်မ္ဂး ယဲမညာတ်ဒၟံင်အရာမဟွံမဲ၊ ယဲမဒုင်စသိုင်မချပ်ကေတ်တ် (ဂွိင်၊ ဖေက်၊ လကိုတ်ဒၟံင် ဗီုဇကုမထေင်ကေတ်တ်)၊ ယဲစိုတ်ဟွံတန်ကြန် ဟွံချိုတ်ပၠိုတ်တအ်ရ။
သွက်ညးမထၞေန်စပ် ဂဥုဲၜူမာဲနာကောတိတ် (narcotics) မပ္တံကဵု ဂဥုဲအာမ်ဖေတ်တမေန်၊ ဨသတသဳ၊ ဘင်၊ ဘိင်တအ်မ္ဂး စိုတ်မိက်ဂွံ ဂစိုတ်ဇကုဇကုလေဝ် ဂလိုင်ကဵုမာန်ကီုရ။ ဟိုတ်နူမစကာ စၞၜူမာဲတုဲ ပရေင်မၞိဟ်လီုကၠုင်တုဲ ပရေင်စိုတ်ယှုက်၊ ဗဟေက် ကေုာံ ယဲမဆေင်ကဵုစိုတ်တၞဟ်တအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်မာန်တုဲ အရာတအ်ဏအ်ဂှ် ပလံင်ဗစိုပ်ကဵု အရာပရေအ်ပရေအ်တၞဟ်ဟ်တအ် တၟာဂလိုင်ရ။
ညးမထပက်ပၠုပ် ဂဥုဲၜူမာဲတအ်မ္ဂး ဟိုတ်နူတၞိင်ဟွံအးဇ္ၚးတုဲ ဝဳရုသ်HIVကၠောအ်ဂွံတုဲ ဒှ် ယဲအေဒ် (AIDS)၊ ဂြိုဟ်ဒှ်သရ (hepatitis) ကေုာံ ယဲတၞဟ်တအ် ကတဵုဒှ်မာန်ရ။
မၞိဟ်မစကာဂဥုဲၜူမာဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင်ကတဵုဒှ် ကမ်ပရေအ် မပ္တံကဵု ကွဳယာန်ဗဂါပ်၊ ဇီု ကေုာံ ကမ်ပရေအ် မပ္တံကဵု ဒတုံစှ်ေမွဲမွဲဒၞာဲတအ်ရ။ ဟိုတ်နူ အၚောပ်မစကာဂဥုဲဂၠိုင်တုဲ ဒှ်ခက်ခုဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်။ အရာဏအ်ဂှ် ပလံင်ဗစိုပ်ဏာ ညံင်ဂွံဒှ် ဘဝကမၠတ် ဒမၠ ကေုာံ ဗြဴစရာဲဍုင်တအ်ရ။
ပြသၞာတအ်ဂှ် ပါဲနူကဵု အလဵုဇကု လဗင်တအ်တုဲ မၞိဟ်မဆက်စပ် ကုလဗင် မပ္တံကဵု မိမ၊ ကောဒေအ်၊ ကောန်ဇာတ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်မွဲလေဝ် ဒးဇီုကပိုက်ကီုရ။ ယဝ်ရမၞိဟ်ဗြဴ ဒှ်လဗင်မ္ဂး ကောန် ပ္ဍဲဂဝ်ဂၞဴကီု သီုကဵု အခိင်ကာလမကတဵုဒှ်မၞိဟ်ဂှ် ဒးဒုင်ဇီုကပိုက် ပြသၞာနာနာသာ်ရ။
ဗီုလဵု ဂွံလွဳ လဗင်ရော?
လဗင်ဂဥုဲတအ်ဂှ် စကာကၠုင်ဒၟံင် ဂဥုဲၜူမာဲလအ်ကၠုင်တုဲ အနိသံင်သပရေအ်ပရေအ်တအ်ဂှ် မံက်ကၠးကၠုင် ကၠးကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ညးတအ်တုဲ ညးတအ်စိုပ်အာဒၞာဲ ဂၠံင်ၜါသွာင်၊ ဆက်အာ ဂၠံင်လဗင်ဟာ၊ သၠာဲဂၠံင် ညံင်ဂွံတိတ်ဗၠး နူကဵု ဘဝလဗင်ဟာရ။ နကဵု လဗင်တအ်ဂှ် တီကၠုင် ဒဒှ်ရ ယဝ်ရ ဆက်အာ အတိုင်ဂှ်မ္ဂး ဒှ်အန္တရာယ်ဘဝတုဲ၊ ယဝ်ရ ဒေါအ်မ္ဂး ဒှ်ဂုဏ်ဖိုလ်ကဵု ဘဝဇကုရ။ အခိင်ကာလဂှ်မ္ဂး ဂၠံင်သွက်ဂွံတိတ်ဗၠး နူကဵု ဘဝလဗင်ဂှ် စမံက်ကၠုင်ရ။ ယဝ်ရ လဗင်ဂှ် စကာကၠုင် စၞၜူမာဲ အခိင်လအ်ကဍင် ဒးကေတ်အခိင် လအ်ဂၠိုင်က္ဍင်ရ။
လွဳလောဲအိုတ်ဂှ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ မၞိဟ်ဂှ် ဟွံထၞေန်စပ်ကွေဟ်ဟ်ဏီရ။ နကဵုညးသၟတ်မွဲ အလဵုဇကုဍေဟ် ဂွံဂၠာဲဂၠံင်တိတ် နူဘဝလဗင်ဂှ် အောန်ဗွဲမလောန်ဂှ်ရ နကဵုအံက်(မိမ) ညးသၟတ် ကေုာံ ဘာညးသၟတ်မတိုန်ဒၟံင်တအ် ဒးကေတ်တာလျိုင် ညံင်ညးသၟတ်ဂှ် ဂွံကလိဂွံလွဳ ညံင်ဂွံတိတ်ဗၠး နူဘဝလဗင်ရ။
နဲကဲ မလွဳ လဗင်ဂဥုဲတအ်ဂှ် ဒးလွဳ နကဵုပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ ပရေင်စိတ္တဇတုဲ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ဌာနပရေင်ထတ်ယုက် နကဵု လပါ်ပရေင်မၞိဟ် ကေုာံ သဝ်ဝန်စိတ္တဇဂှ် ကေတ်တာလျိုင် လွဳလဗင်ဂဥုဲတအ်ရ။ ဗီုလွဳဂှ်မ္ဂး
ပခိုဟ်ပတိုန် အစောံစရာဲ ညံင်ဂွံဒှ်ဓမ္မတာ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ်ဟီုမ္ဂး ဥပမာ ဂၠာဲကဵု ကမၠောန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး လုပ်တိုန်ဘာ၊ ဖန်ကဵု ညံင်ဌာန်ဒမံင် ဗီုကဵု သ္ၚိဌာန်တအ် ဒှ်တမ်ရ။
ဗီုလဵု အဲဂွံတိတ်ဗၠး နူကဵု ဘဝလဗင်ရော?
နကဵုအလဵုဇကု ပြာပ်အာ ဇရေင်ဌာနလွဳလွတ် ထပိုတ်လဗင်ဂဥုဲလေဝ်ဂွံရ။ ကဆံင်ဏအ်ဂှ် မၞးဒးချပ်စ ကုမၞိဟ်ဟွံစကာဂဥုဲၜူမာဲ ဗီုကဵု ရဲ၊ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်၊ မၞိဟ်ဇကုမတီလဝ်တအ်ဂွံရ။ဍုင်မွဲကုမွဲ ဖျေဟ်လဝ် ဗီုပြင် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။
ဂွံတိတ်ဗၠး နူဘဝလဗင်ဂှ် သ္ဒးကေတ်အခိင်လလအ်လဵု
ဇကုတိတ်ဗၠး နူကဵုဘဝလဗင်တုဲ ဗွဲကြဴ ညံင်ဟွံဂွံကလေင်စိုပ် ဘဝလဗင်ပၠန်ဂှ်လေဝ် ဒးစွံသတိတုဲ ဍုင်လ္ၚဵုဂှ် ညးတအ်ဖန်လဝ် အရီုအဗင် သွက်မၞိဟ်တအ်ဏအ်လေဝ် နွံကီုရ။
ဘာလကျာ် အရာပ်ကုန်မြာၚ််၊ ဍုၚ်လ္ဂုၚ်
ဘာမန်သတိပဌာန်
ပွိုၚ်ဍုၚ်ကုန်မြာၚ် ၊ ဍုၚ်လ္ဂုၚ််ဝွံ သၞာံ ၂၀၂၂ မ္ဂး ဘာလကျာ် မန်+ဗမာ ပံၚ် နွံ ၄၂ ရ။ ပၞောဝ် ၄၂ ဘာတအ်ဂှ် ဘာမန်မ္ဂး နွံဘာမန်သတိပဌာန် မွဲရ။
သဟရာဇအာဏာစကြ
သဟရာဇအာဏာစကြ
ဘာကောန်ဂကူမန် ဍုင်ပံင်
ဘာကောန်ဂကူမန် ဍုင်ပံင်၊ သွက်ဂွံသြိုင် ဘာကောန်ဂကူမန် ဍုင််ပံင်ဂှ် မိစမ်ဝင် ညးမပဒတဴ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကဵုဒါန်တိဗ္ၚဇကု တိပိဨက ပ္ဍဲ ဇာန္နဝါရဳ ၂၇၊ ၂၀၂၃။
ဒပ်ဒမၠုက်မြုဍုင်
ဒပ်ဒမၠုက်မြုဍုင် (မြို့ပြပျောက်ကျားတပ်ဖွဲ့) ဂှ် ဒှ်ဒပ်ဒမၠုက် မဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သွက်ဂွံပလီုပလာ် အရာမဆေင်ကဵု ရုင်သၟိင်ဂမၠိုင် ကေုာံ ဂစိုတ် မၞိဟ်မဆေင်ကဵု သၟိင်တၠဂမၠိုင် ကြဴနူကဵု ပၞာန်ထိင်အဝဵုဍုင် သၞာံ ၂၀၂၁ တုဲရ။
ဝင်
ပၞာန်သီအဝဵုဍုင် ပ္ဍဲဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၊ ၂၀၂၁ တုဲ ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ထ္ၜးဆန္ဒ က္တဵုဒှ် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်ဂမၠိုင် အလုံမွဲကၟိန်ဍုင်ဗၟာရ။ ဗွဲကြဴ ပရေင်ထ္ၜးဆန္ဒဂှ် ကြံင်မ္ၚုဟ်ကၠုင် တုဲပၠန် လပါ်သၟိင်တၠတအ်လေဝ် ရပ်စပ်ကၠုင် နကဵုလွဟ်တုဲ ၜိုတ်ဂိတုမေအိုတ်ဂှ် ကောန်ဍုင်ကွာန် ဗွဲတၟေင် ညးသၟတ် ဗွဲမဂၠိုင် တိတ်အာ ဌာန်ဒေသ ပၠန်ဂတး ဒၞာဲဒပ် ကောန်ဍုင်အရင်တအ် မနွံရ။ မၞိဟ်သၟတ်တအ်ဂှ် ဗ္တောန်ကေတ် ကွတ်ပၞာန် နူဒပ်ကောန်ဍုင်အရင်တအ်တုဲ ဒပ်ပ္တန် ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန်၊ သၟတ်လ္ၚဵု က္လေင်လုပ်ကၠုင်ဍုင်ဇကုတုဲ ပၠန်ဂတး နဒဒှ် ဒပ်ဒမၠုက်မြုဍုင် ရ။
ဓမ္မာဘိရတ၊ ဘာဂိုဏ်ယှိုယ်ကျေန်မန် ကွာန်လှာ
ဘာဓမ္မာဘိရတ မဒှ်ဘာလကျာ် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ ဂိုဏ်ယှိုယ်ကျေန်မန်ဝွံ နွံ ပ္ဍဲကွာန်လှာ၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ တွဵုရးဍုင်မန်ရ။ ဘာဝွံ ကျာ်ဇၞော်အစာစန္ဒိမာ ဘာဂြိုပ် ကွာန်ဖအံက် ကေုာံ ကျာ်ဇၞော်ပုပ္ဖ ဘာဂြိုပ် ကွာန်ပါင်ကၟာ ညးၜါဇကုဝွံ ပသကိုပ်သကတုဲ ပ္တန်လဝ် နူသၞာံ ၁၉၅၄ ရ။
ဝင်
ဘာဓမ္မာဘိရတဝွံ ကျာ်ဇၞော်အစာစန္ဒိမာ ကွာန်ဖအံက် ဘာဂြိုပ် ကေုာံ ကျာ်ဇၞော်ပုပ္ဖ ဘာဂြိုပ် ကွာန်ပါင်ကၟာ စပ္တန်လဝ် နူသၞာံ ၁၉၅၄ တုဲ ညးမကေတ်တာလျိုင် နဒဒှ် နွံပိုန်ဘာကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ်ကျာ်ဇၞော်ဝါကၠောင် (သက္ကရာဇ် မပဒတဴ ၁၃၁၆ - ၁၃၁၇) နူကွာန်ကၟာဝက် ပဒတဴဒဂိုန်ဝှ် မွဲသၞာံတုဲ က္လေင်စဴအာ ကွာန်ကၟာဝက်၊ ကျာ်ဇၞော်သောဘိတ (သက္ကရာဇ် မပဒတဴ ၁၃၁၇ - ၁၃၂၂) နူကွာန်ပါင်ကၟာ ပဒတဴ လုကဴ ၆ သၞာံတုဲ က္လေင်စဴအာပၠန်။ နူဂှ် ကျာ်ဇၞော်စန္ဒိမာ (သက္ကရာဇ် မပဒတဴ ၁၃၂၃ - ၁၃၃၇) နူကွာန်ကၟာဝက် ပဒတဴ ပွိုင် ၁၄ သၞာံတုဲ စဴအာသွဝ်။ ကျာ်ဇၞော်ရာမညကေလာသ (သက္ကရာဇ် မပဒတဴ ၁၃၃၇ - ၁၃၃၈) ပဒတဴ ၁ သၞာံတုဲ ပြံင်တိုန်မံင် ဍုင်လ္ဂုင်။ ကျာ်ဇၞော်ရေဝတ (သက္ကရာဇ် မပဒတဴ ၁၃၃၈ - ၁၃၃၉) နူကွာန်သၞေဟ်ဗဒဝ် ပဒတဴ ဂွံ ၁ သၞာံတုဲ က္လေင်စဴကွာန်ဇာတိဇကု။ ကျာ်ဇၞော်သုန္ဓရ (သက္ကရာဇ် မပဒတဴ ၁၃၃၉ - ၁၃၄၂) ပဒတဴ ပွိုင် ၃ သၞာံ တုဲ က္လေင်စဴအာ ဌာန်ဇကုပၠန်။ ကျာ်ဇၞော်ရာမညကေလာသ (သက္ကရာဇ် မပဒတဴ ၁၃၄၂ - ၁၃၅၀) ကေတ်တာလျိုင် နဒဒှ် ကျာ်ဇၞော် ပွိုင် ၈ သၞာံတုဲ ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ၈၈၈၈ က္တဵုဒှ် ချဳဓရာင် ဗွဲပေါဲဗတိုက် ၈၈၈၈ ဂှ်တုဲ ဒးလုပ်အာ ဍုင်သေံ၊ ဗွဲကြဴ ပြံင်လှာဲဘဝခရှ်တုဲ ပြံင်အာ ပဒတဴ ပ္ဍဲဍုင်ခနေဒါ။ ကျာ်ဇၞော်ဓမ္မသာရ ဆက်ကေတ်တာလျိုင် နဒဒှ် နွံပိုန်ဘာ လုကဴ ၃၄ သၞာံတုဲ စဴအာသွဝ် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၈၄ ဂိတုပုဟ် ၇ စွေက် (သၞာံ ၂၀၂၃ ဇာန္နဝါရဳ ၁၂) ရ။ အခိင်ကျာ်ဇၞော်ဓမ္မသာရ မကော်ဂး ကျာ်ဇၞော်ကြောအ် မစဴသွဝ်ဂှ် ညးကလိဂွံ အာယုက်၆၄ သၞာံ ၄၄ ဝှ် တုဲ သဘင်ဖျဴသွဝ်ဂှ် ညးကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၃ ဂိတုဇာန္နဝါရဳ ၁၇ ပ္ဍဲကွာန်လှာဂှ်ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
အဂ္ဂိရတ်
အဂ္ဂိရတ် (Alchemy) (ဒၞာဲလ္ၚဵု ချူ အဂ္ဂိရာတ် ) ဝွံ ဒှ်ကွတ်သိပ္ပံ ကေုာံ ဒဿန ခေတ်တမၠာ မကၠောန် ပံင်နှဴ ဓါတု၊ လှာ်၊ ဂဥုဲ၊ နက္ခတ္တဗေဒ၊ ကလော်၊ ဒေဝတဴ နမရန်တၟအ် သွက်ဂွံပြံင်လှာဲထောအ် ဓါတုမွဲမွဲ ဥပမာ နူဗရိုတ် ညံင်ဂွံထဝ်၊ နူမယဲ ညံင်ဂွံထတ်ယုက်၊ စဵုကဵု သွက်ဂွံ ဒစဵုဒစး ဓဝ်သင်္ခါရ ပွမဒးဗျု၊ ယဲ၊ ချိုတ်တအ်ရ၊၊ ဟိုတ်မစံင်ပၟတ် မဗဂိုဟ်ကျာကဵု ဓမုင် တုဲ အစာဓမုင် လေဝ် မန်တအ် ကော်ကီုရ၊၊ ကွတ်အဂ္ဂိရတ်ဝွံ ပ္ဍဲကဵုဂကောံမၞိဟ်ခေတ်တြေံ မပ္တံ အဳဂျေပ်၊ အိန္ဒိယ၊ ဂျူ၊ ကြုက်၊ ကေုာံ ရောမ တအ် ကၠောန်ကၠုင် နူကဵု သၞာံတၟာလအ်ရ၊၊ အတိုင်ဝင်မ္ဂး ကွတ်အဂ္ဂိရတ်ဝွံ ပ္ဍဲအခိင်သၞာံခရေတ် ၁၁၀၀တအ်ဂှ် ပၞာန်ခရူသုဒ် (crusade) နူယူရောပ် အာဗတိုက် ဂျေရူသလေမ်တုဲ နူကဵုဂကူအာရာပ်တအ် မွဲကဆံင်ဂှ် စိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵုယူရောပ်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဗီုအင်္ဂလိက် မကော် alchymy ဂှ် ကၠုင်နူ အရေဝ်အာရပဳ al-kīmiyā’ (الكيمياء‎ or الخيمياء‎) မဂွံအဓိပ္ပါယ် မစံင်လောဟ၊၊ ပ္ဍဲယူရောပ်ဂှ် ပ္ဍဲခေတ်လဒေါဝ် (အကြာ သၞာံခရေတ် ၁၁၀၀ - ၁၄၀၀) ဂှ် ကၠောန်ကၠုင် နွံတၟာဂလိုင်ရ၊၊ ခေတ်လက္ကရဴနူဂှ်တုဲ အဂ္ဂိရတ် ပ္ဍဲယူရောပ်ဂှ် အရာမဗၜေက်မတ်တုဲ မပတှ်ေတအ်ဂှ် ပါဲထောအ်တုဲ စၞး alchymy ဂှ် ဒှ်အာ chemistry ဓါတုဗေဒ ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကွတ်ဓါတုဗေဒ တ္ၚဲဏအ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုအဂ္ဂိရတ် ခေတ်ကၠာတေအ်ရ၊၊
ပ္ဍဲကဵုဂကူမန် ဂကူဗၟာဂှ် ဗွဲတၟေင် လကျာ်တအ် လေပ်ကၠောန်စဒှ်ရ၊၊ နူတမ် ကလိဂွံ နူအိန္ဒိယ ဒှ်မာန်ရ၊၊ ပၞောဝ်ကဵု ကပေါတ်မကၠောန်အဂ္ဂိရတ်ဂှ် ဗဒါ မဒှ်အရာအဓိကမွဲတုဲ စံင်ဗဒါ ဗီုဏအ်လေဝ် ကော်ရ၊၊ အရာမစိုပ်ကၞောတ် အံင်ဇၞးအာဂှ် ဗဒါအံင် ဗီုဏအ်လေဝ် ဟီုကီုရ၊၊ ကုညးမဗဒါအံင်ဂှ် ညးကော်စ ဝိဇ္ဇာဓိုရ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဝိဇ္ဇာဓူရ ညးမပိုင်ပြဳလဝ် ပညာ၊၊ တင်ရန်တၟအ် ဇေတ်တ်ဂှ် ဗဒါအံင်တုဲ ကလိဂွံ မဗဒါမွဲမ္ဂး မဗဒါဂှ် ဗစုက်စုတ် ပ္ဍဲဗရိုတ်မ္ဂး ဗရိုတ်ဂှ် ဒှ်အာထဝ်ရ၊၊ မဗဒါဂှ် နွံ ပ္ဍဲဇကု မၞိဟ်ဂှ်မ္ဂး မၞိဟ်ဂှ် စဵုဒၞာ ဓဝ်သင်္ချာမာန်တုဲ ပွမဒးဗျု၊ ဒးယဲ၊ ဒးချိုတ်တအ်ဂှ် ဟွံကတဵုဒှ် ကုမၞိဟ်ဂှ်ရ၊၊ မဗဒါဂှ် ညးကော်စ ဗီုအင်္ဂလိက် philosopher’s stone မဂွံအဓိပ္ပါယ် မဝိဇ္ဇာ၊၊ ပ္ဍဲကဵုဍုင်ဗၟာ လကျာ်တအ် စဵုကဵုစိုပ်ခေတ် ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ (စဵုတ္ၚဲဏအ်) မၞိဟ်မကၠောန် နွံဒၟံင်ဖိုဟ်တုဲ မဗဒါ ဂှ် နဒဒှ် ဗဇီု၊ နဒဒှ် သွက်ဂွံလွဳယဲမွဲဂှ် စကာဒၟံင်ဖိုဟ်ဏီရ၊၊
အခိုက်ပြဝေဏဳ အဳဂျေပ် (Hellenistic Egypt)
အဂ္ဂိရတ် ရးပလိုတ်ဂှ် ဒတောဝ်ဗက်တမ်မ္ဂး ကၠုင်နူ အခိုက်ပြဝေဏဳအဳဂျေပ် နူဍုင် အလေတ်ဇြေန်ဒြာ (Alexandria) မဒှ်ဒၞာဲ ဒတန်ဗဟဵု ကွတ်အဂ္ဂိရတ် မဇၞော်မောဝ်လဝ်တုဲ ကွတ်ဂှ် ဆက်သှ်ေၜက်ဒၟံင် စဵုကဵုအခိင် ဂရိတ် ကေုာံ ရောမ ရ၊၊ ကွတ်အဂ္ဂိရတ် မပံင်နှဴကု နဲပညာ၊ ကွေတ်ဘာသာ၊ ဒဏ္ဍာရဳ ကေုာံ လညာတ်သမ္တီ ဝိဇ္ဇာ အဳဂျေပ်တအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်နွံကၠုင် သၞာံလအ် ဗွဲမလောန်ရ၊၊ လိက်ကၞပ် မစပ် ကုကွတ်အဂ္ဂိရတ်ဝွံ ၜိုတ်မဂွံတီကေတ်မ္ဂး ဇြဝ်သဳမောသ် (Zosimos) ကောန်ဍုင် Panopolis ချူလိက် ပရူအဂ္ဂိရတ်ကၠာအိုတ်ရ၊၊ လိက်ညးတေအ်ဂှ် ချူလဝ် ပ္ဍဲကၞောတ် အေဒဳ ၃ ဗွဝ်ကၠံ အစ အေဒဳ ၄ ဗွဝ်ကၠံရ၊၊ လိက်ဂှ် ချူလဝ် နကဵုဘာသာဂရိတ် ပ္ဍဲဍုင်အဳဂျေပ် အခိင်ရောမ မပိုင်ပြဳလဝ်ဍုင်ရ၊၊
ဒဏ္ဍာရဳ - ဇြဝ်သဳမောသ် ချူဗၟံက်လဝ် ကွတ်အဂ္ဂိရတ်ဝွံ စတမ် ကၠုင်နူ အခိုက်ပြဝေဏဳအဳဂျေပ်တမၠာ ပ္ဍဲအခိင်လကျာ်အဳဂျေပ် မဓလီုအုပ်ဓုပ်လဝ်ဍုင်တေအ်ရ၊၊ ဆဂး လဟီုဝွံ သက်သဳ ဗွဲမခိုင်ကၠိုက် ဟွံံမွဲရ၊၊ အစာအဂ္ဂိရတ်တအ်ဂှ် စကာဗီုရုပ် ဒဏ္ဍာရဳဂရိတ်၊ ရောမ ကေုာံ အဳဂျေပ် ခေတ်တြေံတုဲ ဗၟံက်ထ္ၜး ဂြန်ဗီုကၠောန် အဂ္ဂိရတ်ရ၊၊ ပ္ဍဲဗီုရုပ်တအ်ဂှ် သီုကဵု ဗီုရုပ်ကျာ်အဳဂျေပ်တြေံ မပ္တံကဵု အဳသိသ် Isis၊ သြသိရိသ် Osiris၊ ဇသောန် Jason တအ်လေဝ် ပါကီုရ၊၊
နဲပညာ - နဲကဲပညာ ဗီုမကၠောန်ဂှ် ပ္ဍဲအဂ္ဂိရတ်ရးပလိုတ်မ္ဂး စကာ နကဵုနဲမတံင်ဓမုင် စံင်သတ္တု မဒှ်နဲကဲတြေံ နူကဵုသၞာံ ၜိုတ် ၃၅၀၀ သၞာံတေအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲအေဒဳ ၂၉၂ ဂှ် ပ္ဍဲအဳဂျေပ် ဍုင်အလေတ်ဇြာန်ဒြာ ပသပုန် ကုသၟိင်ရာမရ၊၊ ပၞာန်ရောမ လၞိန်ဗပိန် သပုန်တအ်တုဲ သၟိင်အေန်ပါယာရောမ Diocletian ပတိတ် အသံပါင် ကဵုစံင်ထောအ် လိက်အဂ္ဂိရတ်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်တုဲ လိက် ကေုာံ ကွတ်အဂ္ဂိရတ် ဗွဲမဂၠိုင် ကၠေအ်အာရ၊၊ လိက်အဂ္ဂိရတ်အဳဂျေပ်ဂှ် ဆညိညဟေင် ဂွံသှ်ေၜက်ရ၊၊ ပၞောဝ်လိက်တအ်ဂှ် လိက် Stockholm papyrus ကဵု Leyden papyrus X တအ် မဒှ်တုဲ လိက်တအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် မဒှ်လိက် နူကဵု အေဒဳ ၃၀၀-၅၀၀ ဗွဝ်ကၠံရ၊၊
ဝိဇ္ဇာ / ဒဿန - လညာတ်ဒဿန ဂရိတ် မဆေင် ကုအဂ္ဂိရတ် ကိစ္စဇၞော်အိုတ်ဂှ် ဒှ်လညာတ် Empedocles၊ လညာတ်ဏအ်ဂှ် Aristotle ကလေင်ဇၞော်မောဝ်ပတိုန်လဝ်ပၠန်ရ၊၊ ညးဟီု အရာအိုတ်သီု မၞုံပ္ဍဲစက္ကဝါဏအ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုဓါတ်ပန် ဓါတ်တိ၊ ဓါတ်ကျာ၊ ဓါတ်ဍာ်၊ ကေုာံ ဓါတ်ပၟတ် ရ၊၊
အိန္ဒိယ
ပြကိုဟ်ဝေဒသ် ချူလဝ် ဗီုအဆက်အစပ် ဘဝအနန္တ ကဵု ထဝ် နွံရ၊၊ စကာ ဗဒါ (Mercury မာဂျူရဳ) ပ္ဍဲအဂ္ဂိရတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲအကြာ အေဒဳ ၃-၄ ဗွဝ်ကၠံရ၊၊ ပ္ဍဲလိက်ဗုဒ္ဓဘာသာ နူအကြာ ၂-၅ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ နူဗရိုတ် ဗဒှ်ထဝ် ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ၊၊ အဂ္ဂိရတ်ဂရိတ်ဂှ် ကလိဂွံ နူအန္ဒိယ ပ္ဍဲအခိင် သၟိင်ဇၞော်အယ်လေတ်ဇြေန်တြာ (Alexander the Great) မလုပ်သီ အိန္ဒိယ ပ္ဍဲ ဘဳစဳ ၃၂၅ တေအ် ဒှ်မာန်ရ၊၊
ပ္ဍဲ ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ အစာသိပ္ပံ နူဖာသဳ (အဳရာန်) အဗူရယျာန် ဗဳရူနဳ (Abū Rayhān Bīrūnī) အာဝေင် ဂူဂျရာဇ် တုဲ ညးတေအ် ချူလဝ်
တင်အဓိက အဂ္ဂိရတ် ပ္ဍဲအိန္ဒိယဂှ် သွက်ဂွံခၞံဗဒှ်ပတိုန် ခန္ဓကာယ မၞုံကဵု ဣဓိကြဳဇှ် (a divine body) မကော်ဂး နကဵု သံသကြိုတ် ဒိဝျ ဒေဟံ (ဝိဇ္ဇာဓိုရ်) မဒှ် အရာမချိုတ်ဟွံလေပ် ဇဳဝန်မုက္တိ ၊ မပကဵု ခန္ဓကာယ ညံင်ဂွံ စိုပ်ကဆံင် မတုပ်ကဵု ကျာ်သဳဝ ကေုာံ ဆီကျာ ဒေဝတဴဗြဴ ဒေဝဳ၊၊
အစာချူလိက် မဆေင်ကဵု ကွတ်အဂ္ဂိရတ် နူအိန္ဒိယၜါဂှ် နာဂါဇႝုန သိဒ္ဓ ကေုာံ နိတျနာထ သိဒ္ဓ၊၊ နာဂါဂႝုန သိဒ္ဓဂှ် ဒှ်လကျာ်ဗုဒ္ဓဘာသာ လိက်ညး ရသေနဒြမင်္ဂလံ ဂှ် ဒှ် အဂ္ဂိရတ် ကေုာံ လိက်ဂြန်ဂဥုဲ၊၊ နိတျနာထ သိဒ္ဓ ချူ ရသရတနာကရ ၊၊ ရသ ဗီုသံသကြိုတ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဗဒါ၊၊ အတိုင်ဝင်မ္ဂး ခမဳနာဂါဇႝုန သိဒ္ဓဂှ် ဖန်ဗဒှ်လဝ်နဲ နူဗဒါ ညံင်ဂွံဒှ် ထဝ် ရ၊၊
ဂၠးကဝ်မုသလေန်
ကြဴနူ အေန်ပါယျာ ရောမ သရိုဟ်လီုအာတုဲ ပရေင်ကမၠောန် မကၠောန် အဂ္ဂိရတ်ဂှ် ကၠောအ်စိုပ်အာ ပ္ဍဲဂၠးကဝ်မုသလေန် မကော်စ အဂ္ဂိရတ်မုသလေန် ရ၊၊ လိက်မကၠောန် အဂ္ဂိရတ် ပ္ဍဲခေတ်တြေံဂှ် ကၠာဲစၠောအ် နူအာရာပ်ရ၊၊ မအက္ခရ် အင်္ဂလိက် Alchemy ဂှ် ကၠုင် နူ အရေဝ်အာရပဳ al-kīmiyā’ (الكيمياء)ရ၊၊
ပ္ဍဲၜိုတ် ၈ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဇာဗိရ် အဗန် ဟေယာန် ဗဒှ်ပတိုန် အဂ္ဂိရတ် နဲတၟိ မဒှ်နဲမဒုင်သဇိုင် ကုနဲကဲသိပ္ပံ မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဒၞာဲစမ်ၜတ် laboratory၊၊ မတၞဟ်ခြာ ကုနဲတြေံဂှ် နဲတြေံ ဟွံမွဲကဵု ပရေင်စမ်ၜတ်၊ မၞုံကဵု ပရေင်ဓဝ်ပတှ်ေဂၠိုင်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဇာဗိရ် ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မဖန်ဗဒှ်ပတိုန် ဓါတုဗေဒ (chemistry) ကၠာအိုတ် ဟီုဂွံရ၊၊
အာရှလပါ်ဗၟံက်
ညံင်ရဴ အဂ္ဂိရတ် ရးပလိုတ် မဖန်ဗဒှ် ညံင်ဓါတ်ဂွံပြံင်လှာဲ နူဓါတ်အပြောံ ညံင်ဂွံဒှ် ဓါတ်မၞုံကဵု ၚုဟ်မး၊ ဓါတ်ပရဲကီု ပ္ဍဲအဂ္ဂိရတ်ကြုက်လေဝ် ဗီုဂှ်ကီုရ၊၊ ဓါတ်တအ် ကၠောန်တုဲ စကာ နဒဒှ်ဂဥုဲရ၊၊ ပ္ဍဲအဂ္ဂိရတ်ကြုက် ဂဥုဲသေနာတ်ဂှ် စကာဂၠိုင်ရ၊၊ လ္ၚဵုဟီု ကြုက်မဖန်ဗဒှ်ပတိုန် ဂဥုဲသေနာတ်ဂှ် ရန်တၟအ် ကိုပ်ကၠာ မကၠောန် ဂဥုဲချိုတ်ဟွံဂွံလေပ်ရ၊၊ အတိုင်လိက်စၟတ်သမ္တီကြုက်မ္ဂး ဍုင်ကြုက် စစကာ ပၟတ်ပ္ကဴ (firework) နူ အေဒဳ ၁၀ ဗွဝ်ကၠံရ၊၊ နဒဒှ် ဂဥုဲသေနာတ် မပန်အမၠံက်ဂှ် နူကဵုသၞာံ ၁၂၉၀၊၊ ဂဥုဲသေနာတ် နူကြုက်ဂှ် စိုပ်ဂျပေန်၊ နူဂျပေန် စိုပ် ဂၠးကဝ်မူသလေန်၊ နူဂၠးကဝ်မူသလေန်မွဲကဆံင် စိုပ်အာ ယူရောပ်ရ၊၊ ပၞာန်မန်ဂဝ် စကာ ဂဥုဲသေနာတ် ပ္ဍဲကာလမဗတိုက် ကုဟင်ဂေရဳ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၄၁၊၊ ဂဥုဲသေနာတ် စိုပ်ယူရောပ်ဂှ် ပ္ဍဲ ၁၄ ဗွဝ်ကၠံ၊၊
အဂ္ဂိရတ်ကြုက်ဂှ် ကြပ်ကု ကွတ်ဂဥုဲအခိုက်ကြုက် မပ္တံကဵု မစုတ်တၞိင်ကြုက် (acupuncture ) ကေုာံ မစံင်ဖအင် (Moxibustion) ကေုာံ ကွတ်သေင် Tai Chi Chuan ကေုာံ ကောန်ဖူ Kung Fu တအ်ရ၊၊
ယူရောပ် ခေတ်လဒေါဝ်
ကွတ်အဂ္ဂိရတ် မစိုပ်ကၠုင် ယူရောပ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီကေတ် စနူအခိင် ရဝ်ဗာတ် နူချဳသတာ (Robert of Chester) မကၠာဲစၠောအ် လိက် မပံင်ဖျပ် အဂ္ဂိရတ် (the Composition of Alchemy) နူကဵု ဘာသာအာရပဳ ပ္ဍဲဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၁၊ ၁၁၄၄ တေအ် ဟီုဂွံရ၊၊ ရဝ်ဗာတ် ညးချူလဝ် ပ္ဍဲလိက်ညး ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် မၞိဟ်ပ္ဍဲလေတ္တေန်ဥရောပဂှ် ဟွံတီ ပရူအဂ္ဂိရတ်ဏီရ၊၊
ရေနာရှင် ကေုာံ ယူရောပ်ခေတ်တၟိအစ
ပ္ဍဲအခိင်ခေတ် ရေနာရှင် (မဒှ်ခေတ် မၞိဟ်တအ် အရာမဗၜေက်မတ်တုဲ ပတှ်ေဂှ် ဟွံစွံဂတ၊ ဓဝ်စမ်ၜတ် မချပ်ဗစာဂှ် စွံအဓိက) လညာတ်ဟာမေတ် (Hermetic) ကဵု လညာတ်ပလေတဝ် (Platonic) စလုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲ ကွတ်အဂ္ဂိရတ်ရ၊၊ လညာတ်မဆေင်ကဵုကောန်မၞိဟ် ရေနာရှင် (Renaissance Humanism) ကေုာံ လညာတ်ပလေတဝ်ခေတ်တၟိ ရေနာရှင် (Renissance Neoplatonism) ပကဵု ညံင်ကွတ်အဂ္ဂိရတ် နူ
(ဟွံတုဲဒှ်ဏီ ဒးဆက်ချူမံင်ဏီ)
အဇပါလ
အဇပါလ (Ajapala Nigrodha tree) ဂှ် ဒှ် တၞံဇြဲအဇပါလ (အဇပါလ နိဂြောဓ) အခိၚ်လၟုဟ် မကၠောန်စွံလဝ် နကဵုသၚ်္ကေတ တိုၚ်တၟအ်မွဲ မပတဴလဝ် ဗွဲဒိုဟ်ဗၟံက် ဂၠံၚ်မလုပ် ကျာ်စေတဳ၊ မၞုံပ္ဍဲဂြိုပ်ဥရုဝေဠ ဇိုၚ်သြၚ်ၜဳနေရဉ္ဇရာ ဗဒါဲတၞံဇြဲဗောဓိ ပ္ဍဲဗုဒ္ဓဂါယာ၊ တွဵုရးဗိဟာရ်၊ ဍုၚ်အိန္ဒိယ၊၊
အတိုၚ်ဗုဒ္ဓဝၚ်မ္ဂး ဗောဓိသတ်ပိုဲ လုကဴတြဴသၞာံ ဒ္ဂေတ်တဴ ဒုက္ကရစရိယာ မအေၚ်စၞ ပ္ဍဲဂြိုပ်ဥရုဝေဠတုဲ ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ နကဵု ဂၠံၚ်တရဴ မဟွံသကာတ်မြဟ်လောန်၊ မဟွံဍန်လျလောန် မဒှ်ဂၠံၚ်တရဴလဒေါဝ် (မဇ္ဇျိမပဋိပတ်) ဟေၚ် ပညာ၊ သတိ၊ သမာဓိ ဇၞော်မောဝ်အာမာန်ရ၊၊ ပ္ဍဲတ္ၚဲသဳဗပေၚ်ဂှ် သ္အးဇ္ၚးဇကုတုဲ ပြာပ်လုပ် ပ္ဍဲဇရေၚ်တၞံဇြဲ အဇပါလရ၊၊ ကာလဂှ် ဂၞကျာ်သုဇာတာ တၞဟ်နမဂွံသ္ပပူဇဴ ဒေဝတဴဇြဲတုဲ ပြာပ်စိုပ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲဇရေၚ် တၞံဇြဲဂှ်ရ၊၊ ဂၞကျာ်သုဇာတာ မဂွံညာတ်ကေတ် ဗောဓိသတ်တုဲ ထေၚ်ဂး ဒေဝတဴဇြဲတုဲ ဗ္ဂိန်ကဵု ပုၚ်ပၟောန်ဍာ်တှ်ရ၊၊ သတ္တဌာန ဒၞာဲထပှ် ပ္ဍဲကဵုဗုဒ္ဓဝင်ဂှ် အဇပါလဝွံ ဒှ်ဒၞာဲမရနုက်ကဵု မသုန်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ အဇပါလ သတ္တာဟ လေဝ် ညးကော်ရ၊၊
နိရုတ္တိ
ယၟုမ္ဂး အဇပါလဂှ် ပံက်ဒၟံၚ်အဓိပ္ပါယ် နာနာသာ်ရ၊၊
(၁) အဇ - ဗၜေအ်၊ ပါလ - မၚ်မဲ၊ အဇပါလ ဒၞာဲပၟၚ်ဗၜေအ်
(၂) န ဇပန္တဳ တိ အဇပါ၊ မန္တာနံ အနဇ္ဇျဟာယကာ အဇပါ၊ အာလေန္တိ အရဳယန္တိ နိဝါသံ ဨတ္ထာတိ အဇပါလော တိ) ဂးတုဲ အဇပါလ ဂှ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒၞာဲ ဗဗၞးဗယု ညးမဟွံဗှ်ဖ္ဍောတ်ဗေဒ် ဟွံသၟဟ်အစောံ မပဒတဴရ၊၊
(၃) ဒၞာဲသၞိၚ် ဗၜေအ်တအ် မဂွံဇူဒီု ပ္ဍဲအခိၚ်လဒေါဝ်တ္ၚဲ၊၊
ပၞောဝ်ကဵု အဓိပ္ပါယ် (၃) ဂှ် ဒၞာဲပၟၚ်ဗၜေအ် ဂှ် ခမဳသၚ် မစိုန်သကီုပါဠိ ဍုၚ်မန်ဗမာတအ် ဒုၚ်တဲဂၠိုၚ်ရ၊၊
အဇပါလ နဒဒှ်လိက်ပတ်
ဗီုကျာ်တြဲဂေါတမ မဒ္ဂေတ်ဓရ် မဇ္ဇျိမပဋိပတ်ဂှ်ကီု၊၊ ဗီုကဵု သၟိင်မာဂမၠိုင် မကၠုင်ပလီု ညံၚ်ဗောဓိသတ် ဟွံဂွံဒှ်ကျာ် နကဵုနဲကဲနာနာသာ်ကီု၊၊ ဗီုသန္ဓိဌာန်ကျာ် မပိုတ်သကုတ် ပ္ဍဲအရာကမၠောန်ဇကု သွက်ဂွံဒှ်ကျာ်ကီု၊၊ အရာတအ်ဏအ်ဝွံ နကဵုဥပစာလင်္ကာ ဒဿန ဘဝမွဲဂှ် ပ္ဍဲလိက်ပတ်ဂမၠိုင် စကာဒၟံၚ်ရ၊၊ အရာလဵုမွဲဟွံဟီု ပရေၚ်အံၚ်ဇၞး ပ္ဍဲဘဝ ဂွံကတဵုဒှ်မာန်၊ တိုၚ်ပ္ကဴဘဝ မွဲမွဲ ဂွံစိုပ်တရဴမာန်ဂှ် ဂစာန်လောန်ၜက်အာလေဝ် ဟွံစိုပ်တရဴ၊ ဟွံဂိုတ်ဂစာန် မံၚ်ထောအ် သာသာသ္ပအ်သ္ပအ်လေဝ် ဟွံစိုပ်တရဴ သ္ဒးဒ္ဂေတ် မဇ္ဇျိမပဋိပတ် အကြာၜါဂှ်ရောင်၊၊ တုဲပၠန် ကမၠောန်လဵုမွဲ ဟွံမာန် ပရေင်မဒးပြိုင်ပကာန် ညံၚ်ကမၠောန်ဇကု ဂွံလီုလာ်ဂှ် ဒြဟတ်ဓရိုဟ် နူမ္ၚးသဏ္ဌာန်ဇကု နကဵုညးတၞဟ်ကီု၊ အပ္ဍဲသဏ္ဌာန်ဇကု နကဵုစိုတ်ဇကု ဒှ်ကၠုင်ၜါလွး ဒှ်ကၠုၚ်သၠေဟ်ပၟာ လတူတၚ်ရန်တၟအ်ဇကု ညံၚ်ရဴ သၟိၚ်မာ ကေုာံ ကောန်ဝုတ်သၟိၚ်မာဂမၠိုၚ် မကၠုၚ်ပလီုကီု ဒးဇီုကပိုက် သီုညးဖအိုတ်ရ၊၊ ပရေၚ်ဇၞးဇကု မကလိဂွံလဝ်တုဲရလေဝ် စိုတ်ဟွံပတှ်ေစ ညံၚ်ကဵု ညးတၞဟ် ကၠိုဟ်ဟွံမာန်၊ (ဝါ) ကမၠောန်ဇကုဂှ် ကၠောန်လေပ်ဒၟံင်ရ ကၠောန်မ္ဂး ဒှ်မာန်ဒၟံင်ရ၊ ဆဂး ဂွိင်ကၠုၚ် ညံၚ်ကဵု ဟွံဒှ်ကမၠောန် ဂွိၚ်ဖေက် ဟွံအံၚ်ဇၞးဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ညံၚ်ကျာ် ဟွံမိက်တွဟ်ဓရ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ်မာန်ပၠန်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ အဇပါလ ဝွံ နကဵုပရူဗုဒ္ဓဝင်မွဲသၟး ဟွံသေင် သီုဒှ် အရာ သွက်မၞိဟ်တအ် သီုဖအိုတ် မဒးကေတ်ခန်လ္ၚတ်ခိုဟ် ပ္ဍဲဘဝကီုရ၊၊
မဇ္ဇျိမပဋိပတ်
{က ၁}၊၊ ၊၊ ဗောဓိသတ်ပိုယ် လုကဴ တုရဴစၞာမ် ပဒုက္ကရစရိယာ ပ္ဍယ်ဥရုဝေဠတု[ယ်]၊၊ ဟေတ် [မစွို]န် ဗြပိုန် မဇ္ဇျိမပဋိပတ် မဒးရးဂဟ်၊၊ ဓရ်{၂}ပညာ သတိ သမာဓိဂဟ် ဇၞောက်မရ်အာ[တု]ယ်၊၊ ပ္ဍယ်ပြယာမ်ဗတံ ၁၄[ဗြ]မံက် (ကိ)[တု]ဗသာတ်ဂ[ဟ်] ဂေါအ်ညာတ် သွပ်လပေါအ်ဇမၞောက် {၃}မသုန်ပြကာတုယ်၊၊ တြဒဟ် မသ္ဂော[အ်]ဒဟ်ကျာ[က် စၟတ်]ဂဟ် ဖျိုဟ်လ[ရ်][စို]တ်ရ၊၊ ပ္ဍယ်တ္ငယ် သီဗြပေၚ်(ဂဟ်) ယးလငူဂဟ် က္လောန်လ္ၜိုတ်[တဴ]ဇြကု{၄}တုယ်၊၊ ပြာပ်အာ ဇရေၚ်ဇြယ်သုမ် အဇပါလတုယ်၊၊ ကာလတုယ် မသ္ဂဂေၚ်ဂိၚ် ပိဏ္ဍပါတ်[ဂ]ဟ်၊၊ [လမ]တ်[တုယ်၊၊] ဂတကေတ် ဗွ[ယ်]ဒိုဟ်ဗြမံက်ဒန္ဍာယ် {၅}ကေတ် တၞံဇြယ်တုယ်၊၊ ဗောဓိသတ် ဒၟံၚ်တဴရ၊၊
ရာဒၞာ ဂၞကျာ်သုဇာတာ
ပ္ဍယ်ပြ[ယာ]မ်ဂဟ်၊၊ သုဇာတာတုယ် မစိုန်[ဒဟ်]တဴကွော[န်]သမ္ငေဟ် သေနာနီဂဟ် ခါမ[ဒဟ်]သမတ်လွိုတ်[တေ]{၆}အ်ဂဟ်၊၊ အာပ္ဍယ်တၞံဇြယ်သုမ် အဇပါလတုယ်၊၊ ခါယြ[ဍိက် မ]ဂေါအ်ဂယော[ၚ်]တုယ် [မ]နော[မ်ဇာတိမသၟဟ်](ဂဟ်)၊၊ [ပ္ဍယ်]ပဋိ[သ]န္ဓိ ယြကိုပ်တ္လာဂဟ်၊၊ ကွောန်တြုဟ်{၇}မွယ်(ရ) ယြဂေါအ်မာ၊၊ နဗြမန် ဍာ်တဟ်ဟေၚ် ယြသ္ဗလိ တ္လယြညိ ဂးတုယ်၊၊ ပလရ် ပဋ္ဌနာ(မပလရ်တုယ်)၊၊ အတိုၚ်ပဋ္ဌ[နာ]ဍေဟ်မပဂဟ် ဍောက်ပေၚ်အိုဝ်တုယ်၊၊ ဟေ{၉}ယ် ကိုဝ်တိတ်အာ ငးတး ဒမံၚ်မသ္ဗလိ ဒေဝတဴရ၊၊ ခါဂဟ် ပုဏ္ဏာတိတ်အာတုယ်၊၊ ညာတ်ကေတ် [ဗောဓိသတ်] မဂတကေတ် ဗွောယ်ဒိုဟ်ဗြမံက် မဒန္ဍာယ်ဒၟံၚ် တၞံဇြ{၁၀}ယ်သုမ်၊၊ နူ[ဇြ]ကု လျးမဒြေပ်တိတ်အာဂဟ်၊၊ အိုတ်ကိုဝ်[ဇနောက်]တၞံဆု မဒဟ်သာက်ထရ်အိုတ်ဂဟ် [ဍေဟ်ညာတ်ကေတ်]တုယ်၊၊ [နဇြကုဟေၚ် ဒေဝတဴ မသ္ဒုၚ်ဗလိ] {၁၁}ဗကရ် ပိုယ်ရွောၚ် သ္ဒဟ်၊၊ ဍေဟ်က္ဆပ်[တု]ယ် ဍေဟ်[စဴ]အာ၊၊
ဒါန်ပမန်ဍာ်တှ် ဂၞကျာ်သုဇာတာ
အတိုၚ် တြဒဟ် ဍေဟ်မ[ညာ]တ်ဂ[ဟ် ဍေဟ်ဟိုမ်ကုသုဇာ]တာရ၊၊ ခါဂဟ် သုဇာတာ [သ္ဍိုက်မ္လိုက်]မိပ်စိုတ် ပူ{၁၂}မဟ်သန်တုယ်၊၊ ထးထောရ် [မနွော]မ်ဗၞတ် ငုဟ်မွောယ်[လ]က် ကသာပ်ဂဟ်၊၊ စုတ်ဗြပေၚ် [ပြမန်အို]တ်[သို]မ်တုယ်[၊၊ နထး]ထောရ်မွယ် [ရာ]စ္အာၚ် ဂြောပ်[ပြမန်]ဂဟ်တုယ် န{၁၃}ယာတ် မဂွုစ္အးဂဟ် [ဂွီ]တုယ်၊၊ နကြိယာဗာ အိုတ်သိုမ်ဂဟ် ဂ္ညိဂ္ညာတ်ကေတ်တုယ်၊၊ ထး[ထောရ် သိုမ်]ပြမန်ဂဟ်၊၊ က္ဍိုပ်ဂတ်[ယို]ဝ်ကေတ်တုယ်၊၊ နအနုဘောဝ်မဇၞော{၁၄}က် တ္ထးဂဟ်၊၊ ကွောမ် ကုဍိက်ဗြဴပုဏ္ဏာဂဟ် တိတ်အာရ၊၊ ခါဂဟ် နူဇမ္ငယ်ဟေၚ် နလျး[ဇြ]ကု ဗောဓိ[သတ်]မ[ကြဇောအ်]ဒၟံၚ်တဴဂဟ်၊၊ အိုတ်ကိုဇနောက်တၞံဆု မဒဟ်သာ{၁၅}က်ထောရ်ဂဟ် ဍေဟ်ညာတ်ကေတ်တုယ်၊၊ သပ္တိမ် ဒေဝတဴဇြယ်သုမ်[ဟေၚ်] လရ်စိုတ်တုယ်၊၊ သိုမ်တိုဝ်မ[ယိုဝ်]ဗြမန်ဟေၚ် ဇောအ်ဇောအ်အာတုယ်၊၊ [ထး]ထောရ် မ[စုတ်] {၁၆}ပြမန်ဂဟ် ဖျိုဟ် နူလတူက္ဍိုပ်တုယ်၊၊ ယာတ်ကမ္ဗု မဂွီဗြမန်ဂဟ် သဟ်က္လေအ်တုယ်၊၊ ထးထောရ် မဂြောပ်ဂဟ်ပေါက်က္လေအ်တုယ်၊၊ နပဍာက်ထော[ရ်](မစုတ်)[ဗြ](ပေၚ်){၁၇}လရ် နဍက်မြမရ်ဂဟ် ဍေဟ်ရပ်ကေတ်တုယ်၊၊ ပြာပ်အာ ဇရေၚ်ဗောဓိသတ်တုယ် ဍေဟ်ဒၟံၚ်တဴ၊၊ ပ္ဍယ်ကာလဂဟ်၊၊ ပြဗေၚ်ဃဋီကာရ မဟာဗြိုမ်မကိုဝ် ဒ{၁၈}[ဒ]န်အာရ၊၊ ဗောဓိသတ် ဟညာတ် ပြဗေၚ်ဂဟ်တုယ်၊၊ တယ်သ္တုမ်ဂဟ်ရ လးတုယ် ဒုၚ်ကေတ် ဍာက်ရ၊၊ ခါဂဟ် သုဇာတာ ပြာပ်အာတုယ်၊၊ ထးထောရ် တု[ယ်](မပေ){၁၉}[ၚ်တဴ] နပြမန်ဍာက်တဟ်ဂဟ်၊၊ ဒြၜုတ်စုတ် လတူဂတာတယ် ဗောရိသတ်ရ၊၊ ခါဂဟ် ရဴဝေါအ် ဍေ[ဟ်ဂး၊၊ ယောအ်]တိလယြ ဒေဝတဴ ပဋ္ဌ[နာတုယ်] မယြရာ[ဒ]{၂၀}နာ[မိက်] တံဇောၚ်တိလယြဂဟ်၊၊ ဍောက်[ပေၚ်] ကုယြတုယ်ရ၊၊ ရဴပဋ္ဌာစိုတ် ယြဍိက် [မ]ဍောက်ပေၚ်ဂ[ဟ်]ဟေၚ်၊၊ ပဋ္ဌနာစိုတ် တိလယြလေ[ရ် ကိုဝ်]ဍော[က်]{၂၁}ပေၚ်ညိဂးတုယ်၊၊ ထးထောရ်တုယ် မ[နွော]မ် ငုဟ် မွယ်လက်က[သာ]ပ်ဂဟ် (သ)က်ကုပြ(မ)ယ်တုယ်၊၊ သုဇာတာ တွာက်စဴအာရ၊၊ ခါဂဟ် ဗောဓိသတ် တွာ[က်စို]{၂၂}ဟ်အာ ပ္ဍယ်စြၚ်ကြုၚ် နေရည္ဇရာတုယ်[၊၊] ပ္ဍယ်စၞိဟ်သုပတိ[ဋ္ဌ]ဂဟ် ပပရိဘောက်ပြမန်ဂဟ်ရ၊၊ ၊၊
မစသိုၚ် ဖလ သမာပတ်
ပ္ဍယ်ထာန်[ဇရေၚ်]ဗောဓိဂဟ်၊၊ လုကဴ ၜါစော[ဟ်]ဒစာမ်[တ္င]{၂၃}ယ် ပန်သတ္တာဟဂဟ်၊၊ ကျာက်တြယ်ဒၟံၚ်တုယ်ဟေၚ်၊၊ ပ္ဍ[ယ်တ္င]ယ် စဟ်ပိဗြမံက် ကိတု ဇိဟ်ဂဟ်၊၊ ယးလငူ ဟေၚ် ကျာက်တြယ် ဒ[လောဟ် က္တို]ဝ်အာ၊၊ {၂၄} နူ ရတနဃရတုယ်၊၊ အာဒၟံၚ်တဴ [ပ္ဍဲ]သၟရ်တၞံဇြယ်သုံမ် အဇပါ[လတုယ်] လုကဴဒပဟ်တ္ငယ်ဂဟ်၊၊ ဝိစာရဏာ[ကေ]တ် ဓရ် စသိုၚ်ကေတ် ဒြသောက် [ဖ]လ သမာပတ်{၂၅}တုယ် ကျာက်တြယ်ဒၟံတဴ၊၊ ၊၊
ဗမၞးသၟာန်ကျာ်
ပ္ဍဲကာလဂဟ် ဗ[မၞး]မွယ် (မဟိ)မု ဟု[ၚ်္ဟုၚ်္ကု ဇာတိဂဟ်]ပြာပ်တ္လုၚ် သၟာန်သြမာန် [ကု]ကျာက်တြယ်တု[ယ်၊၊ ကျာက်]တြယ်လေ{၂၆}[ရ် သ]ဟ်[ကို]ဝ် သြမာန် ကုဍေဟ်ရ၊၊ ၊၊
သၟိၚ်မာ ကၠုၚ်သၟာန်
ပ္ဍဲကာလကျက်တြယ် မဒၟံၚ် ပ္ဍဲဖါရ်အဇပါလဂဟ်ကို[မ်]၊၊ သၟိၚ်မာ ပြာပ်(အာ) တ္လုၚ်္ဇရေၚ် ကျာက်တြ[ယ်တုယ်](၊၊ လဟိုမ်) တုယ်[မ]အို{၂၇}တ်စိုတ် မဖျိုဟ်[သန္နိ]ဋ္ဌာန် တြဒဟ် ကျာက်တြယ် မဒဟ်ကျာ[က် စၟတ်]၊၊ တြဒဟ်ပုဂ္ဂို[ဝ်] မစ္အးစၟတ်ဂဟ် ဍေဟ်ဟိုမ်[တုယ်]၊၊ ဍေဟ်ဗိုဝ်အာ နောရ်ဇြယ်[အဇပါလ]၊၊ ဗွောယ်ဒိုဟ်{၂၈}ဗြ[မံက် ဂဟ်]တွာက်[အာတုယ်၊၊] ပ္ဍယ်[ဒေါရ်]တရဴ[ဇၞောက် ဍေဟ်ကဇောအ်တုယ်]၊၊ [စရိတ်စဟ်]တရဴဂဟ် ဍေဟ် စ[ရိတ်]ကေတ်တုယ် ဍေ[ဟ်ဒစိၚ်](ဒေၚ်)[ဒၟံတဴ]၊၊ ခါဂဟ် {၂၉}တြ[ဒေါ]က်စိုတ် ဍေ[ဟ် ထတ်]လွောန်[သန်တုယ်]၊၊ [တန်တုယ် မဍေဟ်](ခဍေပ်)[လောရ်] ပ္ဍဲကန[တ် ဍေဟ်ကိုမ်လေရ် လလုယ်စိုတ်ကိုမ်](ဍေဟ်)[ဟတိမ်ရ၊၊ ခါ]{၃၀}[ရ မာ မ]လလုယ်စို[တ်]ဂဟ်[၊] သၟိၚ်ဣ[န် ဂေါအ်လပဟ်ကေတ်]တုယ်၊၊ သၟိၚ်ဣ[န် ဟိုမ် ကုပဉ္စသီ]ခ ဣငုဟ်ဂး၊၊
ကောန်ဝုတ်သၟိၚ်မာ ကၠုၚ်ပလီု
ခါဂဟ် ကွာန်ဗြဴမာ ပိတုယ် [မဟိမု](၊၊) [တဏှာ]၊၊ အရ[တီ]{၃၁}[၊၊ ရာဂါ၊၊ ဂဟ် ညာတ်] ကေတ် သၟိၚ်ၝ[ဍေဟ်တုယ် မဒေၚ်]ဒၟံ[ၚ်တဴဂဟ်၊၊ စိုဟ်တ္လုၚ်](ကဟတ် ကနာတ်)[ကု]ၝဍေဟ်တုယ်၊၊ [ပြာပ်]အာ ဇရေၚ်ကျာက်တြယ် (လငုဟ်ရ)[၊၊] ရုပ်{၃၂}[ဗြဴသမတ်လွုတ်]ပိက္လံမွဲဝါ၊၊ ရုပ်ဗြဴလွုတ် မဟဂေါအ်ကွာန် ပိက္လံမွောယ်ဝါ၊၊ ရုပ်ဗြဴ မ[ဂေါ]အ်ကွာန်မွယ် ပိက္လံမွောယ်ဝါ ရုပ်ဗြဴ မဂေါအ်[ကွာန်]ၜါ ပိက္လံမွောယ်{၃၃}[ဝါ၊၊ ရုပ်ဗြဴမဒဟ်တ]ဍယ်ညး ပိက္လံမွောယ်ဝါ၊၊ ရုပ်ဗြဴမဇၞောက်ညိ ပိက္လံမွောယ်ဝါ၊၊ ရဴဝေါအ် တုရဴဟေၚ် ဗြဴပိပိက္လံ ဍေဟ်တောအ်[နိမိတ်ဗ္ဒဟ်တုယ်၊၊] ဍေဟ်{၃၄}တောအ် ပြာပ်အာ ဇရေၚ်္ကျာက်တြယ်[ရ၊၊ ဍေ]ဟ်တောအ် ဟိုမ်ဇိုမ်[တဴ] ကုကျာက်တြယ် ဍေဟ်တောအ်် ဟဂေါအ် အခွေါၚ် ဍေဟ်တောအ်တုယ် [ဍေဟ်တောအ်] ကလေၚ်စဴ {၃၅}[ဇရေၚ်ၝ]ဍေဟ်တေအာ်ရ၊၊ ၊၊
ကျာ်တြဲ ကလေၚ်ကၠုၚ် ဇရေၚ်အဇပါလ
{ခ-၁} ၊၊ ၊၊ ခါတိလပိုယ် ကျာက်တြယ် (မပဒတဴ ပ္ဍယ်- ဆုရာဇာယတန ဒပဟ်တ္ငေယ် တုယ်[ဂ]ဟ်[၊၊ တိ]တ်တ္လုၚ်[နော]ရ်ာဇာယတနတုယ် ကလေၚ်{၂}ပ္လန် အာပ္ဍယ်ထာန် ဇြ[ယ်သုံမ် အဇပါလ]၊၊ (စသိုၚ်ကေတ်) [ဖ]လသမာပတ် ကျာက်တြယ်ဒၟံၚ်တဴရ၊၊
ကျာ်တြဲ ဟွံမိက်တွဟ်ဓရ်
ပ္ဍယ်ကာလတုယ် မ[ဒၟံ]ၚ် ပ္ဍယ်ထာန်ဂဟ် {၃}ဂ[သ]ပ်စိုတ်မွယ် မ[စံၚ်ထ]တ် က္တိုဝ်ဒဟ် ကုကျာက်တြယ်ရ၊၊ ဓရ်တုယ် မယြကုလိ[ဂေါအ်]ဂြၚ်ကေတ်[ဝေါ]အ်ဂဟ်၊၊ သ္ဇောဟ်လေရ် သ္ဇောဟ်[သန်၊၊ ၊၊] {၄}သ္ဇိုၚ် [န]ညး သ္ညာ[တ်သန်]၊၊ သ္ဇိုၚ် နညးသ္ဂြၚ်ကေတ်[သ]န်၊၊ [ငိယ်တ္ဍိမ်]သန်၊၊ အတိုၚ်ဓရ် မ[ယြ]ဂေါအ်ဂြၚ်ကေတ်[ဝေါအ်]ဂဟ်၊၊ [ယြဟေၚ်] သ္ပကေဝ်သြဇိုၚ်တဍို{၆}ၚ်သ္အယ်ပုရယ် သ္ပုဇဴသကာတုယ်၊၊ သ္ဒၟံၚ်ကေတ်ရ၊၊ [ကုညးစ္အာၚ်တ] ယြဟမိက်တွဟ်ရ ဂးတုယ်၊၊ စိုတ်မွ[ယ်]မွယ်တုယ် မသ္ပအ[န်က]ဗုတ် [ပ္ဍယ်မသ္တွဟ်]ဓရ် ကု{၇}ညးဂဟ် က္တိုဝ်ဒဟ် ကုကျာက်တြယ်ရ၊၊
သၟိၚ်ဗြီု အာတ်ပၟိၚ်ကျာ် ကဵုတွဟ်ဓရ်
ခါဂ(သဟ်)[သဟမ္ပတိ မဟာ]ဗြိုမ်တိမ်ကေတ် ဂသပ်စို[တ်] ကျာက်တြယ်တုယ်၊၊ ဂြကွောမ်ဗြိုမ် ဂြကွောမ် ဒေဝတဴ မ{၈}တဴတဴ ပ္ဍယ်စ[ဟ်]လ္ငိ[မ်]စက္ကဝါ[ဂဟ် တြဝီ]ဗ[ဝိုၚ်ကေတ်တုယ်၊၊ ပါ]ပ်အာ ဇရေၚ် ကျာက်တြယ်ရ[၊၊] ခါဂ[ဟ်] က္ၜံ[ၚ်]မွယ်ဒိုဟ် ပန္ဍးတိ ယောက်ကေတ် သမိမ်တ{၉}ယ် လိငေါရ် ကျာက်တြယ်တု[ယ်]၊၊ ဟေတ်တုယ် [မ](သ္ဂောအ်)[ကိုဝ်တွဟ်ဓဝ် ကုသတ်ဂမ္လို]ၚ်ဂဟ်၊၊ အာတ်ဝိုဝ် ကုကျာက်တြယ်ရ၊၊ ကျာက်တြယ်တုန်လေရ် {၁၀}ကိုဝ်ဝိုဝ် ကုသဟမ္ပတိ မဟာဗြိုမ် တုယ်ဟေ{ၚ်၊၊} (ကြဴနောတ်)တ္ငယ်ဂဟ်၊၊ ပ္ဍ[ယ်ထာန်] တြဝီဝူ မဟာဗောဓိဂိုမ်၊၊ ကျာက်တြယ် ဂၚ်္ဂေၚ် ပိဏ္ဍပါတ်{၁၁}တုယ် ဒၟံၚ်တဴ ပ္ဍယ်ထာန််ဂဟ်ရ၊၊
ကျာ်တြဲသ္ၚဳမဲ သွက်ဂွံတွဟ်ဓရ်
ပ္ဍ[ယ် ပယာမ်သဂါ](တ္င)[စ]ဟ်ပန် ဗြမံက် [ကိတုအ](သာ)တ်ဂဟ်၊၊ ဂသပ်ရဴဝေါ[အ်]က္တိုဝ်ဒဟ် ကုကျာက်တြယ်ရ၊၊ ဣသိ အာဠာရ{၁၂}ကာလာ[မ]ဂဟ်၊၊ [မသလဟ်တ]ၜးကိုဝ် ဓဝ်(လောကိယ)သမာပတ် ဒပဟ် [ကုယြဒဟ်] အိုဝ်ဒစိ၊၊ ဥပကာဇၞောက် ကုယြသန်[၊၊] ကုဣသိအာဠှာရကာလာ{၁၃}မဟေၚ် ယြ မဂပ်ဂွေါရ် သ္တွဟ်ဓရ် တွာရ ရဴဂဟ် (က္ဆပ်တုပ်)[၊၊ ခါဂဟ်](တြဒဟ် ဣသိ)[အာဠာရလာမ ပ္ဍယ် ဒပဟ်တ္ငယ်] [မလွော]န်တုယ် မချိုတ်အာ၊၊ မအာ{၁၄}က္တိုဝ်[ဒဟ်] ပ္ဍယ်အကိ[စ္စညာ ယတန]ဘု[မ်ဂဟ် တိမ်](ကေတ်)[တုယ်၊၊] [ဣသိ]အာ[ဠာရ](ကာလာမ) [ဟမွယ်ရ]စိ၊၊ [ဣ]သိ ဥဒကာ ကွောန်[ရာမ်]တု[န်လေရ်၊၊ ဟေတ်တုယ် မ]{၁၅}ဍေဟ်[သလ]ဟ်ထၜးကိုဝ်ဓရ် နေဝ[သညာ နာသညာ ယတန သမာပတ်][ဒဟ်](အိုဝ်ဒစိ၊၊ ဇၞောက်တဴ) ဥပကာ ကုယြကို(မ်) [ကုဣသိ]ဥ[ဒ]က[ဟေၚ် ယြမဂ]{၁၆}[ပ်ဂွေါရ် သ္တွ]ဟ်ဓရ် [တ္လာရ ဂး]တုယ်၊၊ ဂ[သပ်]စိုတ် ကျာက်တြယ် က္တိုဝ် ဒဟ်တု[န်၊၊] (ခါဂဟ်) တြ[ဒဟ် ဣ]သိဥဒက မချိုတ် တြ[ဍယ်]ဗတံ [မအာက္တိုဝ်](ဒဟ်) {၁၇}[ပ္ဍယ် နေဝသညာ နာသညာယ]တနဘု[မ်ဂဟ် တိမ်]ကေတ်တုယ်၊၊ (ဣသိဥဒက ဟ)မွ[ယ်ရ]စိ၊၊ တိပိုန်ပစ္စဝရ်တောအ် မက္လောန်ၜိုတ်(တဴ) [ကုယြ] (ခါ){၁၈}[မပ ဒုက္ကရစာရိယာတ်]ဂဟ်လေရ်၊၊ ဥပကာ[ဇၞောက်] ကုယြသန် ဒဟ်အိုဝ်[ဒစိ]၊၊ [ကု]တိပိုန် ပစ္စဝရ်[တောအ်ဟေၚ်] ယြမဂပ်ဂွေါရ်သ္တွဟ်[ဓရ်က္လာရော]
{၁၉}[ၚ်](ဂးတဴ)[ကာလ](မုဟ်)[ဝေါ]အ်စိ၊၊ တိပိုန် ပစ္စ[ဝေါရ်](တောအ်) (မူရဴ) ပ္ဍယ်[ထာ]န်တုယ် ဍေဟ်တော[မ]ဒၟံၚ်ရော ဂးတုယ်၊၊ ကျာက်တြယ်[က္ဆပ် ဗိစာရဏာ](မွ){၂၀}(ယ်တုယ်)၊၊ တြဒဟ် တိလပိုန် ပစ္စဝေါရ်[တောအ်](မပဒ)တဴ [ပ္ဍ]ယ် ဍုၚ်ဗာရဏ[သီ ပ္ဍ]ယ်ဂြိပ် ဣသိပတနဂဟ် တိမ်ကေတ်တုယ်[၊၊ ယြသ္အာ](ဍုၚ်ဗာရာ){၂၁}(ဏသီညိ) ဂးတုယ်၊၊ ပ္ဍယ်တ္ငယ်သီ ဗြပေၚ်[ကိတုအ]သာတ်ဂဟ်[ဟေၚ်၊၊ ကျာက်တြ]ယ် တိတ်အာ နောရ်သၟာရ်တၞံဇြယ်[သုံမ်]အဇပါလရ(၊၊
သၟိၚ်အသောကဓမ္မရာဇ် ဒက်စေတဳ ဒၞာဲအဇပါလ
ပ္ဍယ်ထာန်){၂၂}[ဇြယ်သုံ]မ် အဇပါ[လ]တုယ် မစိုန်ဒဟ်တဴ (ထာန်)[ပရိ]ဘောက် [ကျာ]က်တြယ်[ဂဟ်] သၟိၚ်မနွောမ် ကုပိုန် [တမ္လာ](မသ္ဇုၚ်)သ္ဍိုက် ပ္ဍယ်သာသနာ (မပ)[တံ ကု] {၂၃}(သၟိၚ်)[အ]သောကဓမၟ[ရာ]တ်တဂ[ဟ်၊၊ ဒက်]လောရ်[စေတီ]မွယ် အဇပါလစေတီ(ဂး)တုယ် မတ္လုၚ်တဴ ပုဇဴသကာ၊၊
သၟိၚ်ဓမ္မစေတဳ ဒက်ပ္တုပ် စေတဳအဇပါလ ပ္ဍဲရာမည
ပ္ဍယ်ထာန်ပိုယ်ရာမညဒေသ(ဝေါအ်တု){၂၄}(န်)လေရ်၊၊ ပ္တု[ပ်စကိုဝ်] အဇပါလ စေ[တေအ်]ဂးတုယ် အတိုၚ်ဒိုဟ်တ္လၚ်(စဍးဇငယ်)[ထာန်]တေအ်ဟေၚ်၊၊ တိလညး တိလစိၚ်[ဗတာၚ်](ကောန်တြု{ဟ်မွ}ယ် မဟိ[မု မဟာရာ](ဒေဝ)တုဲ၊၊ [ပ္ဍဲသက္ကရာတ် ၈၄၁ကိတု အသာတ် မသုန်စြဝေက်](တ္ငဲဗြဟသ္ပ)[တိ လက်မိန်](ဂဟ်)၊၊ (မကိုဝ်ကနံလောရ်) [အဇပါလစေတီ](ဝေါအ်၊၊ ၊၊ ၊၊ )
ဥတ္တမရမ္ဘ၊ ကျာ်ဇၞော်အစာအစွောအ်
ကျာ်ဇၞော်အစာ ဥတ္တမရမ္ဘ (ယၟုပြကတ်တဴ ကျာ်ဇၞော်အစာအစွောအ်) ဝွံ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၀၆၁ သၟိင်အခေါန်ထဝ် (သၟိင်မဂွံအဝဵု လ္ပါ်ကံက်အခေါန်ဟာ၊ သာ်ဂှ်ဟွံသေင် ဒှ်ယၟုဒၞာဲမွဲမွဲဟာ၊ ကျာ်ဇၞော်ပါလိတဟီု ကွာန်ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်တံင်ဥူ၊ ဆဂး သက်သဳဟွံထ္ၜးလဝ်) သြိုင်ဘာမွဲ ပ္ဍဲကွာန်ဆက်တိတ် (ဗၟံက်သတိုင်)တုဲ ကဵုဒါန်ကုကျာ်ဇၞော်အစာရ။ ဘာဂှ် ညးကော်စ ဘာအစွောံ/အသွောံ၊ ဟိုတ်ဒှ် ညးမနွံပိုန်ဘာဂှ်တုဲ ယၟုညးလေဝ် မၞိဟ်တီတဴ နကဵုယၟု နွံပိုန်ဘာအစွောအ်အိုတ်ရ။ ကာလညးကလိဂွံအာယုက် ၂၅ အခိင်မမံင်ဒၟံင် ပ္ဍဲဘာအစွောအ်ဂှ်ဟေင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၀၈၆ ဂိတုပုဟ် ထပှ်စွေက် တ္ၚဲစန်ဂှ် ညးခၞံ လိက်ဝါရဝေါင်သ မွဲကၞပ်ရ။
ဗွဲကြဴ ဟိုတ်နူနာဲသာအံင် ကတဵုသပုန် ဍုင်ကတံင်ကတဴတုဲ ညးဒးပြံင်အာ ကွာန်ဖာဗြ။ ကာလဂှ် ညးဒှ်အာယုက်ၜိုတ် ၄၀ သၞာံဒှ်ရ။ စိုပ်သက္ကရာဇ် ၁၁၀၂ ဂိတုဇှ်ေပေင် တ္ၚဲဗြဴဗတိဂှ် နာဲသာအံင် ကလိဂွံဇမၞး ဂစိုတ်ထောအ် စာရေဂဳစက္ကာဲနာဲထံင်တုဲ ညးတေအ် တိုန်ပသၟိင်ရ။ ဆဂး ညးဝွံ ဟိုတ်ဓဇန်ကြာန်တုဲ မန်တအ် ကလေင်ပုန်တုဲ ဂစိုတ်ထောအ်ပၠန်ရ။ နာဲသာအံင်ချိုတ်တုဲ ညးကလေင်စဴကၠုင် ပ္ဍဲဘာညးတြေံ ဘာအစွောအ်ဂှ်ရ။
ကာလမကလေင်စဴစိုပ်ဘာတုဲ သွက်ဂွံဗတောန်ကွးဂမၠိုင် လိက်လောကသိဒ္ဓိ မူတြေံဂှ် ဂၠာဲဟွံဂွံတုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၁၀၂ ဂှ်ဟေင် ဂိတုမာ် ပိ မံက် တ္ၚဲဗြဴဗတိဂှ် လိက်ဂှ် ညးကလေင်ခၞံတၟိပၠန်ရ။ ရံင်ကေတ်ဟိုတ်သာ်ဝွံတုဲ အခိင်ဒှ်ပၞာန်ဂှ် လိက်သၠရိုတ်မန်ဂမၠိုင် ၜိုတ်လဵု မဒးဒုင်ပလီု ၜိုတ်လဵု ဟွံမွဲကဵုဂီုကၠီုဂှ် ချပ်ကေတ်ဒးရ။ ပ္ဍဲထီုဖာဗြ ဒၞာဲကျာ်ဇၞော်မပဒတဴလဝ်ဂှ်လေဝ် ဗွဲကြဴဏအ် ညးလ္ၚတ်တအ် အာဂၠာဲဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်လိက်သၠရိုတ်မွဲကဠာဇၞော် ဆဂး သီုဖအိုတ်ဂှ် ဟိုတ်နူနွံဒၟံင်အပ္ဍဲထီုတုဲ အိုဟ်သရိုဟ်အိုတ်တုဲ ရပ်ဟွံဂွံဒးဒုင်ဆောံလေင်အာ တိုင်ကဠာရ။ လိက်တအ်ဂှ် လိက်ညးကေတ်ဏာလဝ် နူဘာအစွောအ်ကဵု လိက်ညးမခၞံပ္ဍဲထီုဂှ် သဒှ်မာန်ရောင်။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးကလိဂွံအာယုက်အကြာ ၄၀ သၞာံ ဒှ်အခိင်ဒမြေပ်ညာဏ် မဒြေပ်ခိုဟ်တုဲ လိက်တအ်ဂှ် ၜိုတ်လဵုခိုဟ်ရော ဟွံတီရ။
ကျာ်ဇၞော်ကလေင်စိုပ်ဘာတုဲ ပွိုင် ၁၇ သၞာံဆက်ခၞံအာပြကိုဟ် ဗတောန်အာကွးဂမၠိုင်တုဲ စိုပ်သၞာံ ၁၁၁၉ ပၞာန်ဗၟာအံင်ဇဲယျ လုပ်ပလီုဍုင်ဟံင်သာဝတဳဂှ် အတိုင်လိက်ညး ”ရာဇာဝံသသံခိပ်” ကာလဂှ် အိုတ်ဂမှဳဍုင်ရး မတဴမ္ၚးဍုင်တေံဂှ် ကၠုင်ကောံ ပ္ဍဲဍုင်ဗဂေါဝွံ သီုဖအိုတ်တုဲ ဗၞတ်ပိလ္ၚီပြင်ရ။ သၟီဗမာဂွံဍုင်ဗဂေါတုဲ ဂစိုတ်ကၠေံဂမှဳဖအိုတ်ရ။ ဆဂမှဳမတဴဇိုင်ဂၞိင် ဗၟံက်ဍုင်သတိုင် ဗာန်ဆက်တိတ်ဂှ် ဒဴကၠောံအာမတ်တၟတုဲ လောပ်အာဍုင်သေံလဗုန်ဇင်မှာဲတေံဂှ် မဂွံဗၠးဂစိုတ်ရ။ ပ္ဍဲကာလဂှ် ကျာ်ဇၞော်နွံ ပ္ဍဲဘာအစွောအ် ကွာန်ဆက်တိတ်ဂှ်တုဲ ဂွံဗၠးဂစိုတ်ဂှ် ပြာကတ်ဒၟံင်ရ။ ကွာန်ဆက်တိတ်ဝွံ နွံဗၟံက်သတိုင်ဂှ် ပ္ဍဲဒၞာဲဝွံ ဂွံဆဵုကေတ်ရ။
ဍုင်မန်ဟံင်သာဝတဳလီုအာတုဲ ကျာ်ဇၞော်ဆက်ပဒတဴအာ ပ္ဍဲဘာအစွောအ် ကွာန်ဆက်တိတ်ဂှ် ဖိုဟ်ရဟာ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ညံင်ရဴခမဳသင်မန်တၞဟ်တအ်ကီု ကျာ်ဇၞော်လေဝ် ပါဲဘဲလမျီုတုဲ လုပ်အာဍုင်ဒျူဒျာကီုဟာ။ ဟွံသေင်သာ်ဂှ် ကျာ်ဇၞော်ဒးဒုင်ရပ် နဒဒှ်ဂၠုဲပၞာန်ဗၟာကီုဟာဂှ် စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ် ဟွံကၠးချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်ရ။
စိုပ်သက္ကရာဇ် ၁၁၂၈ ဂိတုမြေက္ကသဵု ၁၂ မံက်တ္ၚဲစန်ဂှ် အခိင်ကျာ်ဇၞော်ကလိဂွံ အယုက် ၆၇ ဂှ် ကျာ်ဇၞော်ခၞံ ပြကိုဟ်ရာဇာဝင် (ရာဇာဝံသသံခိပ်)။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၁၃၀ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် ၅ စွေက်ဂှ် ကျာ်ဇၞော်ခၞံလိက်နယသၟတ်ဒြဳ။ လိက်ညးလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဒးဒုင်ကၠေအ်အာကီု၊ လီုအာကီုတုဲ ဗွဲကြဴ လိက်တအ်ဂှ်တြေံအာကီုတုဲ အစာတၟိတအ် ကလေင်ဇန်တၟိတအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင်ရ။ ဥပမာ လိက်ကျာ်ဇၞော်အစွောံ ပတံပါရမဳ ဂှ်ဟိုတ်နူဂၠာဲဟွံဂွံ (ဒးဒုင်ပလီုကဵုဗၟာဒှ်ဂွံ)တုဲ ပရူဂှ် တၞဟ်နဂွံဆက်သှ်ေအာ ပ္ဍဲဂကူမန်တုဲ ခမဳမွဲဇကု ယၟုဟွံပြာကတ်ဂှ် ကေတ်မူလိက်ဗၟာ ကျာ်ဇၞော်အစာပညာရာသဳတုဲ ကလေင်ကၠာဲလဝ်ဗီုမန် နကဵုယၟု လိက်ပါရမဳကာန် လေဝ်နွံရ။ တုဲပၠန် ဗီုကဝိမွတ်တူဂှ် လိက်တရဳသံင်သာဂှ် တၞဟ်န ဂွံဗှ်လောဲသွာတုဲ ညးကလေင်ခၞံတၟိ။ ဗီုညးကီု လိက်ညးဂှ် ညးကလေင်ခၞံတၟိလေဝ် နွံတၟာဂလိုင်ဂှ်ရ။ မူလိက်တအ်ဂှ် အစာကၞေဟ်တအ် စၠောအ်မွဲသၠရိုတ်ကဵုမွဲသၠရိုတ်မ္ဂး မအရေဝ်ပြံင်ဗက်အာ အတိုင်ပၟိက်အစာကၞေဟ်ဂှ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။ ဥပမာ လိက်ရာဇာဝံသသံခိပ်ဂှ် ပ္ဍဲအဲနွံၜါမူဂှ် ၜိုန်ရကျာ်ဇၞော်ရခၞံလဝ်ကီုလေဝ် မဝေါဟာတၞဟ်ဒၟံင် ရေင်သကအ်ညိညဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။
ကျာ်ဇၞော်ဝွံ ဒှ်ညးမစိုန်သကီုလိက်မန် လိက်ပါဠိရ။ လိက်တြေံတအ်ဂှ် ဝါကျယောင်ယာကၠုင်မ္ဂး ညးကလေင်ဇန်တၟိကီု၊ လိက်မစပ်ကဵုပိဋကတ်ပိ နူပါဠိဂှ် ညးစၠောအ် နကဵုဘာသာမန် နကဵုလင်္ကာ ကော်ဂး လိက် လေဝ်ကီု နကဵုအရေဝ်ပလးလေဝ်ကီုရ။ ဥပမာ ဇာတ် ၅၅၀ ဂှ် နကဵုအရေဝ်ဗလး ကော်ဂးသၠပတ်။ လိက်မစပ်ကဵု ဝင် ဂကူမန်လေဝ် ချူခၞံလဝ်ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပါဲနူဂှ်ပၠန် သီုဒှ် ညးမလေပ် ကွတ်လောကသိဒ္ဓိမွဲကီုရောင်ဂှ် ဂွံတီကေတ်ရ။ လၟိဟ်လိက်ဂလိုင်လဵု ကျာ်ဇၞော်မခၞံလဝ် ကျာ်ဇၞော်ကလေင်ဗဟဵုလဝ်ဂှ် စဵုတ္ၚဲဏအ် ဟွံတီချိုတ်တ်ပၠန်ရ။ တုဲပၠန် လိက်မွဲ ဟွံတီယၟုမ္ဂး ဟီုကျာ်ဇၞော်အစွောအ် ဖအိုတ်ဂှ်လေဝ် ဟွံဂပ်ဝ်။ အစာကဝိမန် ကၠာညးဂှ် နွံတဴဗွဲမဂၠိုင်ရ။ လိက်ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် လိက်မန်တြေံတြေံတအ်ဂှ် ညးကလေင်ဗဟဵုတၟိသၟးရဂၠိုင်။ ဥပမာ ဗီုလိက် မေဃသန် ဂှ် ကျာ်ဇၞော်အစာမခၞံ ဟီုစဝါတ်ညိရ။ လိက်မူမနွံအပ္ဍဲအဲပိမူဂှ် ယၟုညးဟွံဂွံဆဵုကေတ်။ တုဲပၠန် ပရူလိက်ဂှ် ဒှ်ပရူလိက်ဟိန္ဒူတြေံတုဲ ဗွဲကြဴဗုဒ္ဓဘာသာလေဝ် စၟတ်သမ္တီ လိက်ဗုဒ္ဓဘာသာကီုရ။ ဘာကျာ်အင်္ဂရ်ဝတ်(အၚ်္ဂရ်ဝတ္တ) ဍုင်ခၟေရ်ဂှ် သြိုင်ခၞံလဝ် အတိုင်လိက်မေဃသန်ဂှ်ရ။
-- သၟဝ်ဝွံ ဒှ်လိက်ကျာ်ဇၞော်အစာမခၞံလဝ် (ဝါ) လိက်ကျာ်ဇၞော်ကလေင်ဗဟဵုလဝ်တုဲ ဗမံက်လဝ်ယၟုညး ၜိုတ်ဂၠာဲဆဵုကေတ်ရ။
လိက်ဝါရဝေါင်သ
လိက်ဝွံကျာ်ဇၞော်အစွောအ် ခၞံလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၀၈၆ ပ္ဍဲကွာန်ဆက်တိတ်ဂှ်တုဲ ဗွဲကြဴမၞိဟ်မွဲ ကလေင်ဇန်လဝ်တၟိပၠန်ရ။
(…)လိက်ဝွံဆန်ဗဒှ် တိုင်တွံဂုန်၊ သက္ကရာတ်တုန်ဟီုပ္ဍုဟ်လဝ်သၟဟ်၊ လ္ၚီတုန်ဂှ် ဒစာံစှော်တြဴ (၁၀၈၆) ဂိတုပုဟ်ရောင် ဟွံယောင်သ္ဘဴ ထပှ်စွေက်အဴ ဟီုတဴဟွံမှာ၊ တ္ၚဲစန်သေင်ဟာ ကၠာဟွံပၠိုတ်သၟဟ်၊ ဆန်ကာလဂှ်တုဲအိုတ်သၟဟ်န်၊ မူဂးဒေသ လိက်ဝွံညးဆန်၊ ရးဍုင်ဟံသာ ပြာကတ်လောန်ထောန်၊ ကွာန်ဆက်တိတ်ရ နာမခုတ်ပ္တန်၊ ပ္ဍဲဗ္တီဇာ ဒၟံင်မှာဇန်၊ သြာဲခေါန်ရ မူလကွာန်ပၠန်၊ အဿဘုံမ သာရခုတ်ပ္ညန်၊ တၠညးကၠာ ဒုင်ယၟုပၠန်၊ ပိုင်အခေါန်ထဝ် အံသဝ်က္ဍင်သန်၊ သြိုင်ဘာမွဲဟေင် ဇရေင်ဂှ်ပၠန်၊ ပ္ဍဲဘာဂှ်သၟး လိက်ဝွံညးဆန်၊ ဝါရဝေါင်သ နာမခုတ်ပ္ညန်၊ နွံပိုန်ဘာအသွောံ ဆန်စွံလဝ်ပၠန်၊ မူပၟိက်သၟး လိက်ဝွံညးဆန်၊ နူကၠာတေံပၠန် ညးဆန်မွဲဝါ၊ ပိုန်ဗျန်မူလ ယတိယောင်ယာ၊ ဒကုတ်ဖလှုတ် ဇၟောဝ်သ္ဂုတ်ကၠာ၊ ဟွံဍာံပြညိ ဂၠိုင်မြိပတ်အာ၊ သၟိက်သ္တပ်ညိတၟိမွဲဝါ၊ ဟိုတ်ဂှ်တုဲမှာ ဆန်လဝ်ကၠာရောင်။ (…)
ရာဇာဝံသသံခိပ်၊ ၁၁၂၈
(…) ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၁၂၈ ဂှ် ဂိတုမြေဂ္ဂသဵု၊ ၁၂ မၟံက်၊ တ္ၚဲ ၁ဂှ်၊ ပြကိုဟ်ရာဇာဝင် မဒှ်တၞောဝ်ဒတောဝ်သၟီ အဆက်ဆက်တေံဂှ် တၞံနဒတုဲမြမောဝ်မှာဇန်တံညးဂမၠိုင် ဗွဲကမၞန်ဟေင် အဲနွံပိုန်ဘာအစွောံ စဳရေင်လဝ်တုဲတုဲ။
လိက်သၠပတ်ပေါရဏံပေါရဒါံ၊
(နွံပိုန်အစွောံ ဖျေန်ဒလိုအ်လိုက်ဗါ၊ (…)
လိက်နယသၟတ်ဒြဳ၊ ၁၁၃၀။
လိက်ဝွံကျာ်ဇၞော်အစာ ခၞံလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၁၃၀ ဂှ်တုဲ ညးမွဲမွဲ ကလေင်ခၞံတၟိလဝ်။
(…) ကဝိမစိုန်ဒှ်တဝ်စရှ်ဂၠိုင်ကျာ်သြဳ အသွောံဝိဟာရ ထာဏမှာ(သောဂဳ၊ ဘိက္ခုဂကောံသင် လ္တူသ္ဒင်ဂြဳ၊ ဆန်လဝ်လိက်နာမ နဲယျသၟုဂြဳ၊ နဲဗီုမှာသၟိတ် ဗတ်မန်တိတ်ဟီုပညဳ၊ ပိုတ်ဗျန်ဝက်ကျတုန် နဲဗီုသုန္ဓရဳ၊ ဂလာန်မဒှ်ကြက် နဲဗီုအိန်တက္ခဳ၊ ရုန်တွိုန်လောကဳဂၠာဲပ္ညဳနဲအခဝ်၊ ဂိုန်တၞက်လင်္ကာဆန် ဟီုဖျေန်ဇမန်လဝ်၊ သတ်ဇန်တိက္ခညာန်နဳ ဒါန်ဒှ်အသဝ်ရး၊ ဟံသာဝတဳမြုဍုင်ကျာ်သြဳထဝ်၊ ဟီုဖျေန်ဇမန်လဝ် ညံင်ထဝ်နာဲရဳကာ၊ တၞံသက္ကရာတ်ဂှ် လ္ၚဳကၠံပိစှော်ကၠာ (၁၁၃၀)၊ ပ္ဍဲဖဝ်ရဂိုန်တန် မသုန်စွေက်မြာ၊ သိုက်ကြပၠိုတ်လောန်ညိ နာဍဳပိဟွံခြာ၊ ပါတ်ဇပင်ဇလံဒၟံင်ပၠန် ဂးပန်ဗိဇ္ဇနာ၊ ပိပြာန်အဒဝ်ကၞာတ် ဟောရာတ်ပသမာ၊ တြိယင်စန္ဒခုတ် နဝင်ဗုဒ္ဓဝါ၊ ဒွါဒသသိုကြ္ကကြဳသင်အဒိတ်တျာ၊ ဆတ္တတြဳသင် စန်သတ္တပ္ညန်ဗုဒ္ဓါ၊ သုရပိုတ်ဗုဒ္ဓဂြဟပိုတ်ဗုဒ္ဓါ၊ ဒိတှဳပန်ပြဲ ဂ္ညိဟတှိနက္ခတ္တာ၊ စန္ဒကောံလက်သၟဟ် လက်တူဒှ်အခါ၊ ဇၟန်ရုပ်အခဝ် ပ္တိုန်လဝ်ပ္ဍဲရိုတ္တာ။ (…)
(…) အဲနွံပိုန် ဘာအစွောံ သၟိက်ဂွံစိုပ်ဍုင်ဇၞော်နီဗာန်၊ လၟေင်တဝှ်ဂလာန်အကြီုမေတ္တဲယသုတ် မကတဵုဒှ်ဂတဂှ်၊ တၞံနသ္ကဵုဒှ် ဒတုဲမြမဝ် ဇန်တအ်မတဴပ္ဍဲသံသာ လၟေင်အဓာန်မသုန်ဂှ် အဲပ္ညီပ္ညပ်ဇန် သတုပ်လဝ်ကၠာတုဲ၊ ဗွဲကြဴဟေင် အဲစီရေင်ပ္ညီပ္ညပ်လဝ် သွက်ကောန်ဂကူတံညးဂမၠိုင်ညိအဴ။ (…)
သ္ကေံဇာတ်ဝိဓူရ နဝဇာတ်
(…) အဲနွံပိုန်ဘာအစွောံ၊ ဝေင်ထောံကၠေံဓဝ်လၞုဟ်၊ ဂိုင်ပ္ၚုဟ်လဝ်ဓဝ်သဒ္ဓါ၊ မေတ္တာ ကရုဏာပ္ဍဲဇန် ကောန်ဂကူတၠဝါသၞာတံညးဂမၠိုင် မၞံုပၟိက်ကုဒတုဲမြမောဝ် သၟိက်ဂွံပ္တန်လဝ်သာသၞာ ဒလောံဗ္တောန်ကျာ်တြဲဂှ်ဒှ်တုဲ၊ သ္ကေံသုတ်ဇာတ်ဝိဓူရပဏ္ဍိတ ဗွဲကမၞန်ဂှ် ကြက်အဲစဳရေင် ပ္ညဳပ္ညပ်သ္တပ်လဝ်ညိအဴ။ ။(…)
မင်္ဂလသုတ်
(…) အဟံ၊ ယင်အဲ၊ နမာမိ၊ ပ္ဍံလ္ၚောဝ်ရအဴ၊ တံပရိတ္တံ၊ န်ကျာ်ဓဝ်သင်မစိုန်ဒှ်တဴပမင်ပမွဲနူရတ်ဂမိုင်ဂှ်၊ ဝန္ဒေတွာ၊ အဲလ္ၚောဝ်ကၠာတုဲ၊ မင်္ဂလသုတ်တပကာဏံ၊ န်ပြကိုဟ်င်္မဂလသုတ်မပျးကဵုမ္ၚဵုဗွဲကမၞန်ဂှ်၊ တိဏၞဝိဟာရဘောကဟံ၊ ယင်နွံပိုန်ဘာအစွောံဂှ်၊ ကရိဿာမိ၊ ပြာပ်အဲစဳရေင်လဝ်ညိအဴ။
သၠပတ်မေတ္တယျသုတ်
(…) အဲနွံပိုန်ဘာအစွောံ သၟိက်ဂွံစိုပ်ဍုင်ဇၞော်နီဗာန်၊ လၟေင်ထဝှ်ဂလာန်အကြီုမေတ္တဲယသုတ် မက္တဵုဒှ်ဂတဂှ်၊ တၞဟ်နသကဵုဒှ်ဒတုဲမြမောဝ်ဇန်တံ မတဴပ္ဍဲသံသာလေင်အဓာန် ၅ ဂှ်၊ အဲပ္ညီပ္ညပ်ဇန်သတုပ်လဝ်ကၠာတုဲ ဗွဲကြဴဟေင် အဲစီရေင်ပ္ညီပ္ညပ်လဝ် သွက်ကောန်ဂကူတံညးဂမၠိုင်ညိအဴ။ ။ (…)
သၠပတ်သဗ္ဗစိတြသာဓာရဏ
မူသၠရိုတ်ဝွံ အစာကၞေဟ်မဍောင်ဂဇေင် မကၠုင်ဍုင်သေံဂှ် ကလေင်ကှ်ေလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၂၅၆ ဂိတုဘတ် ၉ စွေက်။ (…) အဲနွံပိုန်ဘာသွောံတုန်ဂှ် ဟိုတ်ဓဝ်မေတ္တာကရုတ်ဏာ ဗတိုက်စိုတ်ဂှ်ဒှ်တုဲ တၞံနဒတုဲမြမောဝ်မှာဇန်တံညးဂမၠိုင် မတဴပ္ဍဲဍုင်ရးဟံသာဝတဳဂှ်၊ ပြကိုဟ်သဗ္ဗစိတြသာဓာရဏ မသာဓာကဵုစိုတ်ညးအိုဿီုဂှ်၊ အဲစဳရေင်ဗဟဵုပ္ညဳပ္ညပ်ဇန်သ္တပ်လဝ်ညိအဴ။ ။
(…) သက္ကရာတ်လ္ၚီၜါကၠံ၅၆ (၁၂၅၆) ဂိတုဘတ်ဒ္စိတ်စွေက် တ္ၚဲသိုက် ပယျာံပိုန်တ္ၚဲစှ်မွဲနာဍဳ ဇိုင်ကၞေဟ်စိုပ်ဒတုဲရအဴ။ ။ ဖဵုအဲကှ်ေလဝ် အ္ခဝ်ညံဒွာ၊ ဖဵုမက်ပန်ဂှ် ကဵုဒှ်ပၠန်ကၠာ(…) ဂွံစဴရအရဳယျပိုန်၊ တုဲဂွံဒဂိုန်လဗိုန်သဳလှ၊ ဗလဗလ သတ်ဂၠုဇိုင်ကြုင်၊ တီနာဲဇုကၠုင် ၜှ်ဒုင်ၜှ်ဒုင် ပေင်ဂၠုင်နာဲရ။ ဓဝ်သ္တိဂှ် ဟီုတွံတုဲရ။ ဆထေက်ညာန်ပၠန် ဇၟန်ဝက္ကျ၊ ဆန်ဗဒှ်ရနာမအ္ခဝ်၊ ထာန်ဇာတိကၠာ ဒျောဒျာအသဝ်၊ ပ္ၚဟ်စိုတ်ရ ကျာ်တၠဳဓဝ်၊ ကျာ်လ္ဂုင်အဴ ကျာ်မုဟ်တဴသွဝ်၊ ဍတ်သၞာစိ ဣသိယဵုလဝ်၊ တုဲကြင်စိုပ်ပ္ညုင် ဂွံကၠုင်လ္ၚောဝ်၊ ဒယှ်တမ္ညဝ် သွဝ်ဗြီုလလောင်၊ ထမောင်ထမောင် သတ်ဂၠံင်ၜတ်တ်၊ တဗက်ရပ်ဟတ် မတ်ဗက်ဂမဳ သၟဝ်ဏဳထောင်ထောင်၊ ဖဵုကှ်ေလဝ်ရောင် ဍောင်ဓဝ်ကျာ်တြဲ၊ သုတ်သီုဝိနဲ ပ္ဍဲကဵုပလိ၊ ဒဒှ်ကြင်ကၠုင် စိုပ်ဍုင်မန်စိ၊ ဒဒိုက်စိုတ်အဲ ဟွံမွဲသ္တုံဇွိ၊ ဗော်မဂၠးမိ ဝေါင်သကၠော၊ ကၠင်ကၠောန်ဨကော ကၠောဒတောဝ်၊ ကယျောဝ်ကယျောဝ် သတ်လၟဝ်ဂဲါ၊ ဝုတ်တ်ဗၠာဲဗၠာဲ ပဂွံဒိပ်ဒါဲ ဖဴနာဲရုပ်ထဝ်၊ သၠပတ်ဝွံကၠာ မဟာတိက္ခ၊ ဝွံယၟုကၠာ ခုတ်လဝ်နာမ၊ သဗ္ဗစိတြာသာဓာရဏ၊ အဲကှ်ေလဝ်ကၠာ ဘာကံလှာရ၊ ယၟုတုန်ရော ဝေါဟာလောက၊ ထာန်ဒျောဒျာပ္ညုင် ဍုင်သေံနာမ၊ ခုတ်ယၟုရ မဍောင်ဂဇေင်၊ တၞေင်တၞေင် သတ်တရေင်ဗဝ်၊ ညာတ်ဝုတ်တံဂေါဝ် ကျောဝ်ပ္ဍဲဗတင် ဆင်ဗက်ခဍေင်။ ။
သၠပတ်သဗ္ဗပမာ
(…) နွံပိုန်အစွောံဂှ်တုန် တၞံနဒတုဲမြမောဝ် ညးဍုင်ဟံသာဝတဳတံဂမၠိုင်ကီု တၞံနဂမဳကောန်ဂကူတၠဝါသၞာ မပၟာကုသဵုစိုတ်ထၟိက် မသၟိက်ဂွံတွံဓဝ်ဒလောံဗ္တောန်ကဵုညးကီု၊ အဲပၟာစိုတ် ပ္ဍဲကုသဵု ဟွံသ္ၚေဝ်ကဵုလာဘ မလျုင်လဝ်သဒ္ဓါစေတနာမသၟး သၟိက်ဂွံပြာ်ဇကု သၟိက်ဂွံဏာဗ္စိုပ်ကဵု ကၟိန်ဍုင်ဇၞော်နိဗ္ဗာန်ဂှ်ဒှ်တုဲ သဗ္ဗပမာပိုတ်အ္ခဝ်မမြိပတ်လီုလာ်အာဂှ်ဟေင် အဲကြက်စဳရေင်ဂဟဵုခၞံလဝ်ညိအဴ။ (…)
သ္ကေံဨကနိပါတ်
လိက်ဓနန်ဇဲယျကုမ္မာ
တြာဲဝိသုဒ္ဓမက်
ရံင်ကဵုသက္ကရာဇ် ၁၁၉၂ မ္ဂး အာယုက်ကျာ်ဇၞော်အစွောအ် ဂွံဒှ် ၁၃၁ သၞာံဂှ်ဒှ်ဟွံမာန်တုဲ ခမဳဥတ္တမရမ္ဘ မကှ်ေလိက်ဝွံ ဒှ်ကျာ်ဇၞော်အစွောအ်ဟွံသေင်။
သက္ကရာ်လ္ၚီကၠံထစိတ်စှော်ၜါ (၁၁၉၂) ဂတုစဲထပှ်စွေက် တ္ၚဲဗြဴပတိ ကဵုပိုန်တ္ၚဲလောန် တ္ၚဲစေင်ပန်စဍောန် ဇိုင်ကၞေဟ်စိုပ်ဒတုဲရအဴ၊ အဲနာဲဥတ္တမရမ္ဘ ကှ်ေဗဒှ်လဝ် ဍောင်ဓဝ်ကျာ်တြဲ ညံင်ဗၠဲဇမၞ်၊ သ္တုံရပ်ကၞေ၄်ပၠန် ဇွိသ္ဂန်သလှရိုတ် ပါင်ၜိုတ်အခဝ် ဂ္ဇံဂၠိုင်ဂၞိင်ကွိုင် ရံင်ဂၠံင်မတ်ကင် ဗန်တဲလင်ဇွောဝ် ဝွံရဍောင်ဓဝ် တိုင်ဗွဝ်ရတ် ကဵုဗိုန်စိုတ်ညိ။ ။ (သၟဝ်ဂှ် ကဵုသမ္တီမြဴသာ်ဝွံ) ဟံသာဝတီတိုင်း၌ သိတင်းသုံးနေတော်မူသော ဥတ္တမမည်သော အဝှေါ့ကျောင်းထိုင်ဘုန်းတော်ကြီးက နောင်လာနောက်သားတို့၏အကျိုးငှာ အဘိဓမ္မတ္ထကျမ်းမှ ၎င်းဝိသုဒ္ဓိကျမ်းမှ ၎င်းထုတ်နှုတ်၍ ရေးထားပြုပြင်စီရင်တော်မူသော စာဖြစ်ပါသည်။
ဂကောံသာသနာနုဂ္ဂဟ - အလုံဂိုဏ်မြာၚ်
သၞာံ၊ ဌာန သ္ဘၚ်သၟာန်သွဟ်လိက်
၁၃၈၃ သၞာံ၊ ဒဵုတၟံ
မှပ်ပရေၚ်ပညာကောန်ဂကူမန်
ကောန််ဂကူမန်တအ် ကတ်လေပ်လဝ် ပရေၚ်ပညာသဇိုၚ်တုဲ ဂကောံဗွိုၚ်မၞိဟ်မန်မွဲ မဍိုက်ပေၚ်တဴကဵု ဗလမသုန်တန် မလေပ်ကတ်လ္ၚတ်ဒၟံၚ်လၟိုန်၊ မလေပ်မံၚ်စံၚ်တန်တဴအာ မွဲဟာန်ကု အကြာ ကောန်ဍုၚ်အရၚ် ဂကူသအာၚ်ဂမၠိုၚ် ဗွဲမၜိုဟ်လလံ ညံၚ်သ္ဂောံ မံက်ဂတဝ်ကၠုၚ်
ဝၚ်ပရူရာမညနိကာယ ဘာဝါရိုတ်
ဝင်ရာမညနိကာယ ဘာဝါရိုတ်
ရန်တၟံကဵုကောန်ဂကူဗုဒ္ဓဘာသာ ဗွဲကြဴအဓာန်ဂတ ဂွံဂိုင် စၟတ်သမ္တီဏာ လောဲသွာညိဂးတုဲ ဝင်ဟီုမ္ဂးဂှ် "ဝေနောတိ ပတ္ထရတဳတိ ဝံသော" ရံင်ကဵုဝစနတ္ထသာ်ဝွံမ္ဂး ပရူဒဒှ်မွဲမွဲ နကဵုလၟေင်တၞောဝ်ဒတောဝ်အဆက်ဆက် ညံင်ဂွံသှ်ေၜက်အာ စဵုကဵုသၞာံအခါမလအ်လဂှ် ညးကော်ခဴစဝင်ရ။
ပရူဒဒှ် ပရေင်သာသနာ ရာမညနိကာယ ဘာဝါရိုတ်ဝွံ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၆၃-သၞာံ ဥက္ကဋ္ဌခရိုင်သဓီု၊ဗော်ဍုင်မန်တၟိ နာဲမျမန် အာဂတပၠတရဴတုဲ မွဲဟာကေုာံဂကောံဒါယကာကွာန်ဝါရိုတ်ဂမၠိင် စေတနာကေဝ်ဇြုင် လျုင်ပတှ်ေ သာသနာကျာ်တြဲတုဲ ဂွံနင်ဓာတ်နူကွာန်ကၟာဝက် မဗ္တံဓာတ်ကျာ် ဓာတ်မှာထေရ်တၠအရှန်ဂမၠိင်တုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ်ကျာ်စေတဳ (ကျာ်ဇဝက်မန်)မွဲဇကု သမၠုင် (၉)ဟတ်ပြင်ရောင်။
အခိုက်ကၞာဗုဒ္ဓဘာသာဟီုဂှ် ကျာ်နွံမ္ဂး ဇြပ်ဒးနွံထေက် ရန်ကဵုပိုဒ်သာ်ဝွံတုဲ နကဵုဇြဟတ်ဂကောံဒါယကာကွာန်ဝါရိုတ်ဂမၠိင် ချပ်ကသပ်ညဳသာဒှ်မွဲဂၞန်တုဲ ဒက်ပ္တန်အာဂကောံ သွက်သ္ဂောံသိုင်ခၞံအာဘာ(ပရိယတ္တိသဒ္ဓမ္မဝေဒဂူ) ဘာဝါရိုတ် ပ္ဍဲအခိင်အခါကာလဂှ်ရောင်။
ဥက္ကဋ္ဌဘာနာဲကွိင်(စုတိကလိလောန်) ကေုာံဒါယကာကွာန်ဝါရိုတ်ဂမၠိင် သ္ပသကိုပ်သကကဵုသင် ရာမညနိကာယဂကောံဂိုဏ်ပဝါရဏာ ကအ်ဗိန်ဘာဇၞော် ကျာ်ဇၞော်အ္စာမွဲတၠမွဲဟာန်ကေုာံ တၠဂုဏ်အ္စာဂမၠိင်တုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၆၅-သၞာံ ပယျာံဂိတုဖဝ်ရဂိုန်အိုတ် ဖျေံလဝ်ပၞက်ထဝ်သြန် ဘာဝါရိုတ် ဇမၠိင်-၇၁ပေ အနာံ-၃၆ပေ သိုင်အာလုကဴပွိင်(၁)သၞာံပြင်ရောင်။ သိုင်ဟွံတုဲဏီ သင်ဂကောံဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ပဝါရဏာကအ်ဗိန် မွဲဟာန်ကေုာံ ဂကောံဒါယကာကွာန်ဝါရိုတ်ဂမၠိင်  ပ္ဍဲဗုဒ္ဓသာသနာ ၂၅၄၈-သၞာံ သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၆၆-သၞာံ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်ပေင် တ္ၚဲဗြဴဗ္တိ ဒိတ္ထဳ (March 24, 2005)ဂှ် ကညနိမန်နင် တၠဂုဏ်အ္စာဝရဓမ္မ ဇာတိကွာန်ဝါရိုတ် မဒှ်ကောန်နာဲဒေံ မိဃေန်တိန် အပ်ပြာပ်ပတိုန်လဝ် နဒဒှ်နွံပိုန် မစိုန်ဒှ်တဴဘာဝါရိုတ်တုဲ မင်မွဲအာသာသနိကဂမၠိင်ရောင်။
ဘာဆုတြေံဍောတ်ဂှ် ဟိုတ်နူကဵုဍောတ်လောန်အာတုဲ ခမဳသင်တအ်လေဝ်မံင်ဟွံရုံဂပ် ချပ်စိုပ်အာသာ်ဂှ်တုဲ ကျာ်ဇၞော်အ္စာဝရဓမ္မ မွဲဟာန်ကေုာံဒါယကာဂမၠိင် ကေတ်တာလျိုင်တုဲ ပ္ဍဲဗုဒ္ဓသာသနာ ၂၅၅၇-သၞာံ သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၇၅-သၞာံ ဂိတုပသာ်(၁၀) တ္ၚဲအဒိုတ် ဒိတ္ထဳ (May 19, 2013) အခိင်နူဂယး၉)နာဍဳကဵု(၉)မိနေတ် ပယျာံအခါသမယခိုဟ် နွံကဵုမ္ၚိုလ်မပြဲပြဲဂှ်ဟေင် ကလေင်ဖျေံလဝ်ပၞက်ထဝ်သြန်တၟိ ဘာတၟိ ဘာတြေံ ပံင်ဒှ်အာဇမၠိင် (၁၃၅)ပေ၊ ဟတ်မ္ဂး(၉၀)ဟတ် အနာံ(၇၈)ပေ၊ ဟတ်မ္ဂး(၅၈) နကဵုဇြဟတ်ဂကောံဒါယကာ  ကောန်ညးတ္ၚဲထပှ် တ္ၚဲဒ္စာံ ပ္ဍဲကွာန်ဝါရိုတ်ကီု သီုကဵုဒါယကာကွာန်နာနာဂမၠိင် လုကဴပွိင်(၄)သၞာံ အိုတ်အာသြန်(၃)လ္ၚီကိုဋ်ပြင်တုဲမှ အာစိုပ်ဒတုဲရောင်။
ရန်တၟံကဵုသွက်သ္ဂောံဒှ်အာသက်သဳ လိုက်ကဵုသွဝ်ကုသိုလ်အသဝ်တၟေင် ဂးသာ်ဂှ်တုဲ ကၠောန်ဗဒှ်သဘင်မ္ၚိုလ်စရိုဟ်ဍာ်ဘာ  ပ္ဍဲဗုဒ္ဓသာသနာ ၂၅၆၁-သၞာံ သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၇၉-သၞာံ ဂိတုစဲ(၃-၄-၅)စွေက် ဒိတ္ထဳ (April 3,4,5, 2018)ဂှ် ပူဇဴဓမ္မဒေသနာမန်တွံဓရ်(၃)ဗ္တံ (၇)စွေက် ဒိတ္ထဳ (April 7, 2018)ဂှ် သ္ပမ္ၚဵုခမဳသာမဏဳဂမၠိင်တုဲ (၈)စွေက် ဒိတ္ထဳ (April 8, 2018) အခိင်နူဂယး(၉:၀၀)နာဍဳဂှ် ပံက်အသေအဟာန် အခန်ကၞာ သဘင်မ္ၚိုလ်စရိုဟ်ဍာ်ဘာ အာစိုပ်ဒတုဲရောင်။
အိုတ်ကဵုဒါယကာ ညးတၠဒါန်ဘာဂမၠိင် သြဝ်ကဵုဂွံဒှ်တသိုက်စိုတ် တသိုက်ကာယၜါပြကာတုဲ ကဵုဂွံလဟိင်ဒၟံင် ပ္ဍဲဓရ်ညးသပ္ပုရိုဟ်အိုတ်ညိအဴ။
ဌာန်ဒၟံင်: ရာမညနိကာယ ဘာဝါရိုတ် ကွာန်ဝါရိုတ်(၁၇၀၆၃၅) ပွိၚ်တိုက်ကအ်ဗိန် ပွိၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက် တွဵရးဍုၚ်ကရေၚ်။
ဌာန်ဒတန်
Address: Rāmaññanikāya Warrot(Wea Raik) Buddhist Monastery, Warrot(Wea Raik) Village(170635), Kawtbein(Kawt Bein) Village Tract, Kawkareik Township, Kayin State, Myanmar.
အလဵုအသဳပၟင်ပၟဲဍုင် (၂၀၂၁)
အလဵုအသဳပၟင်ပၟဲဍုင်ဗၟာ (caretaker government of Myanmar, အိမ်စောင့်အစိုးရ), ယၟုနကဵုအပ္ဍဲသၞောဝ် ဗီုအင်္ဂလိက်Provisional Government of the Republic of the Union of Myanmar။ (ပြည်ထောင်စုသမ္မတမြန်မာနိုင်ငံတော် အိမ်စောင့်အစိုးရ )၊ ဂှ် ဒှ်အလဵုအသဳ မဂွံလဝ် အဝဵုဍုင် မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်ရ။ ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ကြဴနူ ပၞာန်သီအဝဵု ဍုင်ဗၟာ ၂၀၂၁ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံအလဵုအသဳဂှ် နွံကဵု မၞိဟ်စၞးသွာင်ပၞာန်ကီု သီုကဵု မၞိဟ်စၞးနူညးဍုင်ကွာန်ကီုရ။
အလဵုအသဳဝွံ နကဵု သကိုပ်ဝန်ဇၞော် မေန်အံင်လှာ မညးဒှ် ဂဥုပ်က္ဍိုက်က္ဍိုပ်ပရေင်ဂီုကၠီု (ဝါ) သွာင်ပၞာန်ရ။
ဒဒှ်အတိက်
ပၞာန်သီအဝဵု သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုင် ကြဴနူ သဘင်မာဲ မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဂိတု နဝ်ဝေမ်ဗါ ၈၊ ၂၀၂၀၊ နကဵုဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ မက္လိဂွံဇမၞး ဒၞာဲခုင် ၃၉၆ ပ္ဍဲကဵုဒၞာဲသီုဖအိုတ် နွံ ၄၇၆ ပ္ဍဲကဵု စၠတ်ထဝ်ကၟိန်ဍုင်၊ ဇၞးဂၠိုင် နူ သဘင်မာဲသၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ်ဏီရ။ ဗော်ပၞာန်ရာံ ဗော်ကျဖေါတ်ဂှ် က္လိဂွံ ဆ ၃၃ ခုင်ဓဝ်ရ။ ဆဂး သွဟ်မာဲဂှ် ဒးဒုင်ပတိုန်ဒုဟ် ဒဒှ်ရ မာဲဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ဟွံမဲကုပရေင်ဓဝ်ယာ။ နကဵု ဒပ်ပၞာန် အာတ်မိက် ညံင်ဂွံကလေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ကဵုတၟိကီုလေဝ် နကဵုအေန်အေဝ်ဒဳ ဟွံဒုင်တဲ။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံစိုပ် တ္ၚဲပၞာန်သီအဝဵုဂှ် ပရိုင်တိတ်ဒၟံင် ဒဒှ်ရ ပၞာန်သီအဝဵုမာန်ရောင်တုဲ နူကဵု ဍုင်ရးပလိုတ်ဂမၠိုင်လေဝ် ဗီုကဵု ဍုင်ပြင်သေတ် ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံအမေရိကာန် ကေုာံ အဝ်သတေလျာတအ် ပ္တိတ်လိက်လလောင်တြး စဵုဒၞာ ညံင်ပၞာန်ဟွံလုပ်သီအဝဵုကီုရ။
ပ္ဍဲအခိင်ဂယး ပ္ဍဲ ၁ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၁ ဂှ် သမ္မတ ဥူဝေန်မျေအ်၊ ညးမကဵုကသပ်ဍုင် ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ကေုာံ ဝန်ဇၞော်ကၟိန်ဍုင် ဗွဲမဂၠိုင်၊ ဝန်ဇၞော် တွဵုရး ကေုာံ ရးဇၞော်ဂမၠိုင် ဒးဒုင်ရပ် ကုဒပ်ပၞာန်ရ။ စနူဂှ်တုဲ ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဗၟာဂှ် ဒးဒုင်ပကင်ရင် နကဵု ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင်ရ။ ဒပ်ပၞာန် ပလီုကၠေအ် အလဵုအသဳညးဍုင်ကွာန်တုဲ ဂဥုပ်ဗိုလ်ပၞာန် မေန်အံင်လှာင် ညးမဒှ် သကိုပ်က္ဍိုက်က္ဍိုပ် ပရေင်ဂီုကၠီုဍုင် ဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳပၟင်ပၟဲသ္ၚိတုဲ ခပ္တိုန် ဇကုဇကု နဒဒှ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော်ရ။
အလဵုအသဳပၟင်ပၟဲဍုင် အလန်ဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ဗၟာဂှ် ဒှ်အလန်ဒုတိယရ။
ကောန်ဂကောံဂမၠိုင်
အလဵုအသဳပၟင်ပၟဲဍုင်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။
တၚ်ရန်တၟအ်ပရေၚ်ပညာကောန်ဂကူမန်
တၚ်ရန်တၟအ်ပရေၚ်ပညာကောန်ဂကူမန် Objectives of Mon Educatio
၁။ ဇၟာပ်ကောန်ဂကူမန် ကတ်လ္ၚတ်လေပ်လဝ်ပညာသဇိုၚ် ဗွဲမဒးရးတုဲ သွက်ဂွံနွံကဵု စိုတ်ဓါတ်ဆာန်ဂကူ။
၂။ သွက်ဂွံလွဳၜံၚ်အာ ကောန်ကၟိုန်ဍုၚ်ခိုဟ်ဟ်ဂမၠိုၚ် မဍိုက်ပေၚ်တဴကေုာံ စိုတ်ဓါတ်ကၟိုန်ဍုၚ်ပံၚ်ကောံ၊ စိုတ်ဓါတ်တွဵုရး၊ စိုတ်ဓါတ်ဆာန်ဂကူ။
၃။ သွက်ဂွံလွဳၜံၚ် ပကတ်ပကေၚ်အာ စိုတ်ဓါတ်မန်ရေၚ်သကအ်(မန်ကဵုမန်ညဳသၟဟ်ဒှ်မွဲ)စန်ၜန်ညဳသၟဟ်။
၅။ တံရိုဟ်မၞိဟ်တဲခိုဟ် မကေက်သကာမဂပ်ဝ်နွံပၟိက် ပ္ဍဲအရာဒက်ပ္တန်က္ဍိန်ဍုၚ်ပံၚ်ကောံ သွက်ဂွံမံက်တိုန်ကၠုၚ်။
၆။ သွက်ဂွံ ပ္ကတ်ပ္ကေၚ်လွဳၜံၚ်အာ တံရိုဟ်မၞိဟ် မဍိုက်ပေၚ်တဴကု ပညာကွတ်တဲကွက်စက် မဒုၚ်သဇိုၚ်ကု ပရေၚ်တဵုလွဳ။
၇။ လေပ်ကၠိုဟ်ကေတ် ပညာဝိဇ္ဇာ၊ပညာသိပ္ပံ သီုပညာနဲကဲ ဗွဲမဆိုက်ဗဒက်တုဲ သွက်ဂွံပါလုပ် ရေၚ်တၠုၚ်အာပ္ဍဲကမၠောန်ပြုပြောၚ်ဍုၚ်ကွာန်။
၈။ သ္ဍိုက်ဆာန် ပွဳပွူသဘာဝတုဲ သွက်ဂွံပကေတ်ပကေၚ်ကဵု စိုတ်ဓာတ်သၟိက်မိက်ဂွံမၚ်မွဲ ထိၚ်ဒဝ် စဵုဒၞာသ္ဂောံနွံကၠုၚ်။
၉။ သွက်ညးတြုံ ညးဗြဴမန် ကောန်ဂကူမန်တဲခိုဟ် မဍိုက်ပေၚ်ကေုာံ ဗလမသုန်တန်သ္ဂောံမံက်တိုန်ကၠုၚ် ။