cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ဗျူဟာဗၟာလ္တူကောန်ဍုင်အရင်
(သၠာဲဂတးမၞဟ်ဇကုဗလးလဝ်) အလဵုအသဳပၞာန်ဗၟာတံ ပြံင်ဂတးသၠာဲမၞိဟ်တာလျိုင် ဍေံတံဂၠိုင်ကွေံကွေံဂှ် မၞိဟ်တှ်ေတုဲ တီညာတ်ဒၟံင်ရ ပရေင်သၠာဲဂတးမၞိဟ်တာလျိုင်တံဂှ် ဂုဏ်ဖဵုဍေံ နွံဂၠိုင်ကဵုသာ်ရ 1-သၞတံတံင်ဂြဲကေတ်ဏါဝါတ် 2 ပြသၞာစသြန်ထပ်လာဘ်က္တဵုဒှ်ဝါတ် ဒှ်လေဝ်အ္ခိင် ဟွံလအ်ဒးပြံင်သၠာဲ 3- ပရေင်လွဳကွး ဟွံကလင်အမိင်  မၞိဟ်ဇၞော်လ္တူဒှ်ဝါတ် မၞိဟ်ဇကုကၠောံက္ဍကဵုေဒသတိဍာ် သီုကဵုကၠောံစ္ဍကဵုအခိုက်ကၞာဒၞာဲတံဂှ် မ္ၚးနူဂှ်ပၠန် ကောန်ဍုင်စရင်နွံဒၟံင် ပ္ဍဲအလဵုအသဳဗၟာတံ မၞိဟ်ကိစ္စဇၞော် တာလျိုင်ကိစ္စဇၞော်တံဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဍေံတံ ပြံဏါဒေသဂကူတၞဟ်တံရ။  ဣဏံလေဝ် ဗျူဟာစကာမၞိဟ်သွက်ဗၟာတံမွဲကီုရ
(ထပက်စုတ်ဗျူဟာပၞာန်ဇကု ကဵုသၞသုင်စောဲ) ဗျူဟာဇကုလ္ၚဵုတံဂှ် ဇကုတီကၠိုဟ်မာနလဝ် ချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ ဗျူဟာတံဂှ် ဟွံကိတ်ညဳကဵုဗီုပြင်ဂကူ ဗီုပြင်တိဍာ်သၞ ပၠောပ်စုတ်ဏါ မၞိဟ်ဇကုဖျေံခန်ဗ္တောန် ဟွံသေၚ်မၞိဟ်ဇကုသီုဟွံကဵုတီ  ထဍေၚ်ပ္တိတ်ဏါ ညံင်သ္ဂောံဂြိပ်လုပ်လ္ပါ်သၞ သွက်ဗျူဟာတံ ဂှ် ဂွံစိုပ်ပ္ဍဲတဲသၞ သၞတံသုၚ်စောဲမ္ဂး ဂွံဝေၚ်ပၞာန်လောဲ ဗျူဟာဇကုတီလဝ်တုဲတုဲတံဂှ် သၞဂှ်ဝုၚ်စောဲ မ္ဂးဗွဲတွဵုမယုတ်ဇကုကြတ်ဖန်ဖက်ဒးရ ဟီုကၠးကၠး မ္ဂး ပ္ဍဲဒပ်ပၞာန်မန်ပိုယ်တံလေဝ် ဗိုလ်ပၞာန်ဗၟာတံ ကၠုင် ကဵုဒၟံင်ကွတ်ပၞာန် ကၠုင်ဖျေံဒၟံင်ဗျူဟာဂၠိုၚ်ကဵုအလန် ဍေံထ္ၜးကၠုၚ်ဟိုတ် ဂြိပ်ကၠုင်နူအဵုအသဳဗၟာ နာနာသာ်တံဂှ် ထေက်ကဵုဒးစွံသတိရ ဗီုပြၚ်အုပ်ဓုပ် ဗီုပြၚ်ဖန်ဇန်ပၞာန်တံဂှ် ဒးစွံသတိကီုရ ဗီုဏံလေဝ်ဗျူဟာ သွက်ကေတ်ပေါ္ဲအံင်ဇၞး လ္တူကောနိဍုၚ်အရၚ်တံ မွဲသာ်ကီုရ။
(ထပက်စုတ်ဗျူဟာပၞာန်ဇကု ကဵုသၞသုင်စောဲ) ဗျူဟာဇကုလ္ၚဵုတံဂှ် ဇကုတီကၠိုဟ်မာနလဝ် ချိုတ်ပၠိုတ်တုဲ ဗျူဟာတံဂှ် ဟွံကိတ်ညဳကဵုဗီုပြင်ဂကူ ဗီုပြင်တိဍာ်သၞ ပၠောပ်စုတ်ဏါ မၞိဟ်ဇကုဖျေံခန်ဗ္တောန် ဟွံသေၚ်မၞိဟ်ဇကုသီုဟွံကဵုတီ  ထဍေၚ်ပ္တိတ်ဏါ ညံင်သ္ဂောံဂြိပ်လုပ်လ္ပါ်သၞ သွက်ဗျူဟာတံ ဂှ် ဂွံစိုပ်ပ္ဍဲတဲသၞ သၞတံသုၚ်စောဲမ္ဂး ဂွံဝေၚ်ပၞာန်လောဲ ဗျူဟာဇကုတီလဝ်တုဲတုဲတံဂှ် သၞဂှ်ဝုၚ်စောဲ မ္ဂးဗွဲတွဵုမယုတ်ဇကုကြတ်ဖန်ဖက်ဒးရ ဟီုကၠးကၠး မ္ဂး ပ္ဍဲဒပ်ပၞာန်မန်ပို္ဲတံလေဝ် ဗိုလ်ပၞာန်ဗၟာတံ ကၠုင် ကဵုဒၟံင်ကွတ်ပၞာန် ကၠုင်ဖျေံဒၟံင်ဗျူဟာဂၠိုၚ်ကဵုအလန် ဍေံထ္ၜးကၠုၚ်ဟိုတ် ဂြိပ်ကၠုင်နူအဵုအသဳဗၟာ နာနာသာ်တံဂှ် ထေက်ကဵုဒးစွံသတိရ ဗီုပြၚ်အုပ်ဓုပ် ဗီုပြၚ်ဖန်ဇန်ပၞာန်တံဂှ် ဒးစွံသတိကီုရ ဗီုဏံလေဝ်ဗျူဟာ သွက်ကေတ်ပေဲါအံင်ဇၞး လ္တူကောနိဍုၚ်အရၚ်တံ မွဲသာ်ကီုရ။
နိဿဲ
ဒေါဝ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ဗဂေါ
ဘာဒေါဝ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်ဗဂေါ၊ ရးဗဂေါ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၄၊ ထပိုယ် ၁၄ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တအတုလဝံသ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၂၊ ဝှ် ၃၂။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ရးဗဂေါ
ကနိ၊ တၞံ
တၞံကနိ (Nypa fruticans) နကဵုဘာသာအင်္ဂလိက် ဗွဲမဓမ္မတာ မကော်စ nipa palm, nipa, mangrove palm ဝွံ လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲဂကောံဗဳဇ Arecaceae တုဲ တမ်မူလ တိုန်ဒၟံင် ပ္ဍဲဇိုင်ၜဳအိန္ဒိယ ကေုာံ ၜဳပါသဳဖိက် ရ။ ပၞောဝ်ကဵု ဂကူတၞံသတ်ဗြဴဂမၠိုင်ဂှ် တၞံကနိမွဲဟေင် ဒှ်တၞံဂြိုပ်ကရး (mangrove biome) ရ။ တုဲပၠန် ဂကူတၞံဝွံ ဒှ်တၞောဝ်ဗဳဇ Nypaတုဲ ပ္ဍဲလစှ်ေဂကောံ (subfamily) Nypoideae ဂှ် နွံ ဆဂကူဏအ်မွဲဂကူဓဝ်ဂှ်ရ ညးကော်စ ဂကူတၞံမဝ်နဝ် (monotypic taxa) ရ။
တၞံကနိဝွံ နကဵုဘာသာဗၟာ ညးကော်စ "ဓနိ" ဂှ် ဗွဲစၟတ်ကၠုင်နူ အရေဝ်မန် "ကနိ" သာ်ဂှ်ဟွံသေင် အရေဝ်မန်တမၠာ မကော်စ "ဓနိ" လေဝ် ဒှ်မာန်ရ။ ရံင်နကဵုဝင်မ္ဂး ဂကူမန် ဂွံစုက်လုက် ကုၜဳဍာ်ဖၞုင်ကၠာ နူဂကူဗၟာတုဲ ယၟုတၞံဆု မတိုန် ပ္ဍဲဒေသဍာ်ဖၞုင်တအ်ကီု ကပေါတ်အရပ်အရာ မဆေင်ကဵုၜဳ ပ္ဍဲဍာ်မှာသၟိတ်တအ်ကီုဂှ် ဗၟာတအ် ကေတ်နူမန် နွံဂၠိုင်ကွေဟ်ဟ်ရ။
ဂြိုပ်ကြုက်၊ ကွာန်
<mapframe latitude="16.600556" longitude="98.014874" zoom="5" width="400" height="300" align="right"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ {     "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 98.014874,         16.600556        ]      }    }  ] }
ကနိ၊ တၞံ
ဂကူယခေင်တအ် ကော်စ တၞံဓနိ "ရီအုန်းပင်" မဂွံအဓိပ္ပါယ် တၞံသတ်ဗြဴဍာ် ရ။
ဂြိုပ်ကြုက်၊ ကွာန်
ကွာန်ဂြိုပ်ကြုက် (Krop Kreik) ဝွံ ဒှ်ကွာန်မန် နွံပ္ဍဲ ((16°35’58.41N-98°00’41.21E) တွဵုရးဍုင်ကရေင်၊ ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်ရ၊၊ ကွာန်ဂြိုပ်ကြုက်ဝွံ ဒှ်ကွာန် မၞုံဇိုင်ၜဳဂြာင် ဗွဲသြင် လပါ်သၠုင်ကျာ ရ၊၊ ကွာန်ဝွံ သီုဖအိုတ် သ္ၚိနွံစ ၜိုတ် ၅၂၀ မတုဲ ဇမၞော်ကွာန်သီုဖအိုတ် နွံစၜိုတ် 0.24km2 ကဳလဝ်မဳတာပန်ကၠင်ရ၊၊
ကနိ၊ တၞံ
လက်သန်
တၞံကနိဂှ် တၞးကဵု ထာင်ကနိဂှ် ဒှ်အသာ်သၚေက်။ တၞးကနိဂှ် ဒှ်ဒၟံင် ဂကူထာင် မတုပ်ညံင်ရဴ တၞးသတ်ဗြဴကီုရ။ ဆဂး တၞးကနိဂှ် သၠဍေဟ် ဇၞော်နူတၞးသတ်ဗြဴရ။ ထာင်ကနိဂှ် စဵုကဵု ၉ မဳတာ (၃၀ ပေ) သၠုင်မာန်ရ။ ထာင်ကနိ ဒၞာဲသကုတ်လပါ်သၟဝ် မဒှ်တၞံဍေဟ်ဂှ် ဇၞော်ဒၟံင်တုဲ ညးကော်စ ဒဳကနိရ။ ကဴကနိဂှ် တိုန်ကၠုင် နူက္ဍိုပ်ဍေဟ် အကြာဒဳတအ်တုဲ နွံကဵုအသာ်ဍာ်မိတ်၊ ဗကေတ်ရ။ ကဴဍေဟ်ဂှ် ပတိတ်ကဵု သတ်မၞုံသၞေက်မကြံင် မွဲမွဲမ နွံတၟာ ၂၅ ဇြေန်ဒဳမဳတာတုဲ နွံကဵု ခနိင်ရ။
ဂမ္စာဲ
တၞံကနိ တိုန် ပ္ဍဲတိကတာၜဳၜတ်တ် ကေုာံ ဒၞာဲဍာ်လပှ်ဟွံသကာတ်မြဟ်တအ်ရ။ တၞံကနိဂှ် ဒၞာဲဍာ်မစိုပ်မာန်တအ်ဂှ် မဍေဟ်ဟဳအာတုဲ မလေပ်တိုန်မာန်ကီုရ။ ဗွဲမဂၠိုင် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲပြင်ၜဳ ကေုာံ ကြုင် မနွံ ပ္ဍဲၜဳပါသဳဖိက် နူဍုင်အိန္ဒိယ စဵုကဵုစိုပ် တကအ်ပါသဳဖိက် ရ။ ပ္ဍဲမွဲမွဲသၞာံ ယဝ်ရတိကှ် ဟွံလအ်မ္ဂးလေဝ် ဍေဟ်ဂျိုင်မာန်ကီုရ။ တၞံကနိဂှ် ဒှ်တၞံမတိုန် ပ္ဍဲဒေသဍာ်ဖၞုင်တုဲ ပ္ဍဲဒၞာဲဍာ်ဖၞုင်မအောန်တအ်ဂှ် ဍေဟ်တိုန်စ ဟွံခိုဟ်ဒှ်မာန်ရ။ ညးတအ် ထေင်ကေတ် တမ်မူလဍေဟ် ကၠုင်နူ ဒေသဟာဲနာန် (Hainan region) နူဍုင်ကြုက်၊ တကအ်ရယုကျု (Ryukyu Islands) ဘင်္ဂလာဒေသ် (Bangladesh) အိန္ဒိယ၊ သိရိလင်္ကာ၊ တကအ်အာဒမာန် ကေုာံ နိကဝ်ပါ၊ မန်ဗၟာ၊ ကာမ္ဗောဒဳယာ၊ သေံ၊ ဗိယေတ်နာမ်၊ ဗောရ်နေယဝ်၊ ဂျာပါ၊ မလုကု၊ မလေရှာ၊ ဖလိပိန်၊ သုလဝေသဳ၊ သုမတ္တရာ၊ the Bismarck Archipelago, New Guinea, the Solomon Islands, the Caroline Islands, Queensland, ကေုာံ the Australian လပါ်သၟဝ်ကျာတအ်ရ။ ပါဲနူဒေသတအ်ဏအ်တုဲ ပ္ဍဲနိဂျေနဳယျာ (Nigeria)၊ the Society Islands of French Polynesia, the Mariana Islands, Panama, ကေုာံ Trinidadတအ်လေဝ် တိုန်ဒၟံင် နကဵုသဘာဝကီုရ။
ဍုင်ဂျပေန် ပ္ဍဲတကအ် အာဲရိအဝ်မဝ်တာ Iriomote Island ကေုာံ တကအ် ဥချဳဗနရိ (Uchibanari Island)တအ်ဂှ် ဒှ်ကၞောတ်ပယျဵု မပြးချာဲတိုန်မာန် ပ္ဍဲလပါ်သၟဝ်ကျာရ။
လွပ်
တၞးကနိဂှ် ထပက်သၠတုဲ ကၟဳသ္ၚိ စဵုဗဒင်။ တၞးကနိဂှ် ဟိုတ်ဟွံဒးစၟတုဲ မံင်လအ် စဵုကဵုပိသၞာံ မြဴသာ်ဝွံ ဂးလဝ်ရ။ တၞးကနိဂှ် တာန်ကၠံက်၊ တာန်နလေဝ် ဂွံကီုရ။ ထာင်ကနိ ကေုာံ ဒဳကနိကှ်ကှ်ဂှ် စံင်ပအှော်။
ပ္ဍဲတကအ် Roti ကဵု Savu ဂှ် ဒဳကနိဂှ် ဍာ်ကနိဂှ် ညးဖျုင်ကၠိက် ပ္ဍဲအခိင်ကညင်။ ညးတအ်ဟီု ဖျုန်ကၠိက် ဂွံရှ်ခိုဟ်။ တၞးကနိၜတ်တ်ဂှ် ပသၠသၟူၜံက်။
စၞစ ကေုာံ ဍာ်ယာမကာ
ပ္ဍဲဍုင်မန်၊ ဍုင်ဖလိပိန်၊ ဍုင်မလေရှာ ကေုာံ ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ကဴကနိဂှ် ညးတအ်ရပ်တုဲ ပတိတ်ဍာ် မကော်ဂး ဍာ်ကနိရ။ သတ်ကနိၜတ်တ် ကၠာဍေဟ်ဟွံကြံင်ဂှ် စ နွံကဵု ရှ်ဍာတ်။ ဗီုရပ်ဍာ်ကနိဂှ် ကၠာသတ်ကနိ ဟွံကြံင်က္ဍင်ဂှ် နူကဵုသတ်ဍေဟ် ၜတ်စှ်ေၜိုတ် တြဴၝောအ်တဲတုဲကုတ် တုဲမ္ဂး ဍာ်ဍေဟ်ဂွံတိတ်ဂွံဂှ် ဒှ်ကမေအ်ဖဍိုန်လဝ်ဍေဟ်ရ။ ဍေဟ်ကဝ်အာမ္ဂး ဍာ်ဟွံတိတ်ရ။ တုဲမ္ဂး ဍာ်စတိတ်ကၠုင်ရ။ ဍာ်မတိတ်ကၠုင်ဂှ် ဒုင်ကေတ် နကဵုဍေင်ဒုန်၊ ဍေင်ပလာသတေတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပလင်ဂွံရ။ မွဲတ္ၚဲမ္ဂး အာဗက်ဍာ်ဍေဟ် ၜါအလန်။ ဇၟာပ်ဇကုမအာကေတ်ဍာ်မ္ဂး ပ္ဍဲတၞုင်ဂှ် ရေက်တၟိ ကရဳကရဳ ၜိုတ်ကဝက်သေန်ဒဳမဳတာ။ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ဍာ်မတိတ်လဝ်ဂှ် ဟိုတ်နူခြပ်ကှ်အာတုဲ ပထေင်ဍာ်တိတ်ဍေဟ် ကၟာတ်အာမာန်ဂှ်ရ ဒးရေက်ကဵုတၟိရ။ မွဲမွဲတဝ်မ္ဂး ရေက်ဂွံစဵုကဵု ၃၀ တ္ၚဲဒှ်ရ။ တုဲမ္ဂး တၞံကနိဂှ် ဍေဟ်စပတိတ်ကဴ/ဇဝ်တၟိပၠန်ရ။
ဂြိုပ်ကြုက်၊ ကွာန်
ဝၚ်ပတန် ကွာန်ဂြိုပ်ကြုက်
== ညးမတန်လဝ် ကွာန်ဂြိုပ်ကြုက်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဇတိကွာန်အိန္ဒုမဒှ်မိမမိဒဵုနေင်တအ်ရ။ မိမမိဒဵုနေင်တအ်ဂှ် ၜိုန်ယၟုဟွံပြာကတ်ကီုလေဝ် ကောန်ဝုတ်ညးမိဒဵုနေင်ဂှ် ယၟုပြာကတ်တီကၠုင်ရ။ မိမမိဒဵုနေင်တအ်ဂှ် ဃောမယိုက်လဝ်ဂဝ်ဂၞဴ မကြင်ဍုဟ်ဂှ် ဟိုတ်နူဖေက်ဘဲပၞာန်တုဲ ပဲါဓလေတ်ဂြိပ်ဒဴစိုပ်အာ ဒဵုနေင်တုဲသၠးပဋိသန္ ဓိဂွံကောန်ဝုတ်မွဲရ။ကောန်ဝုတ်ဂှ် ဟိုတ်နူသၠးလဝ်ဂၠံဂဝ်ဂၞဴပ္ဍဲဒဵုနင်ဂှ်ရ မိမၜါတအ်ခုတ်ကဵုလဝ်ယၟု မိဒဵုနေင်ရ။ ==
ကနိ၊ တၞံ
စၞစ ကေုာံ ဍာ်ယာမကာ
ဍာ်ကနိမတိတ်ကၠုင် နူတၞံဍေဟ်ဂှ် နွံရှ်ဍာတ်ရ။ တၞဟ်နဂွံဂွံ ကြံင်င် ညံင်ဂွံကတင် သုင်ဂွံဗၜူဂှ် ဒးစုတ်လဝ် ပ္ဍဲဍေင် မဟွံကြာတ်လဝ်တအ်ဂှ်ရ။
ဂြိုပ်ကြုက်၊ ကွာန်
ဝၚ်ပတန် ကွာန်ဂြိုပ်ကြုက်
== သဘဴဓရ်လောကပရေံလေဝ်လအ်လအ်ဟွံတန်၊ခိုဟ်လေဝ်လအ်လအ်ဟွံမံၚ် ညံင်ရဴဂစေံပဝ် လဆောဝ်သၠုင်လဆောဝ်သဝ် တန်ဒှ်ပြံင်လှာဲဒၟံင်လၟိုန်ရ။ ဘဲဗဟေက်ပၟတ်ပၞာန်ပၠိုတ်လလံအာတုဲ မိမမိဒဵုနေင်တအ်ကီု သီုကဵုကလောကောဒေံဂကောံကောန်ဇာတ်ဂမၠိုင်စဴကၠုင်နူဒဵုနင်တေံတုဲ ဖျေံသဇိုင်သ္ပဒတန် ဗၟံက်ပါင်ၜဳကြုင် ကြုင်ဒဵုရ။ကြုင်ဂှ်စဵုကဵုလၟုဟ်သှ်ေဒၟံင် အတိုင်ပကတိဏီဂွံဆဵုကေတ််ရ။ ခေတ်ကာလကၠာတေံဏံ ပါင်ၜိကြုင်ဒဵုဂှ် ဟိုတ်နူတိဒိုဟ်တိုန်လဝ်တၟိတၟိတုဲ ဒှ်ဒၟံင်တိကတာၜဳ ဒှ်ဒၟံၚ်ဝါဓလာတ်ရ။ ဇြဟတ်တိဝဲါလေဝ်ခိုဟ် တဵုသြောံဝါဗ္ရမ္ဂး တၞံသြောံလေဝ်ဖေအ် သတ်သြောံလေဝ်ခိုဟ် ဥတုရာသဳလေဝ်ဓရ်ယာ ပြေင်ဂၠဴလေဝ်ကြောံကၠေင် သြောံလေဝ်တိတ်ဂၠိုင် သၟာဗ္ရဂမၠိုင် ကၠောန်တဴဝါဗ္ၚ ဒှ်တသိုက်စိုတ်အိုတ်ရ။ ==
== နာဍဳစတ္ရဲလအ်မ္ဂးဒှ်ဂိတု တ္ရဲၚ္ၚိုတ်စဂိတုလအ်မ္ဂးဒှ်သၞာံ ဂကောံညးတအ်ဂမၠိုင် ဖျေံကၠုင်သဇိုင်ဒၟံင် သၞာံလအ်လကၠုင်တုဲ လၟိဟ်မၞိဟ်အိန်ထံင်လေဝ်ဂၠိုင်ကၠုင်ၜိုတ်ဗၞတ်ကီုရ။ကိစ္စချိုတ်ဂျိုင် ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲသွက်ဂွံတုပ်ဇွဂြးဇုတ်ဂှ် ဂကောံညးဇၞော်ဟဗုင်ကွာန်ကီုသီုကောန်ကွာန်ဂမၠိုင်ချပ်ဂၞန်ကောံရေင်သ္ကအ်အိုတ်တုဲသုသာန်ယဝ်နွံကရပ်ဇိုၚ်ကွာန်မ္ဂး ကၠဵုတအ်ဂမၠိုင် ကိတ်ဃိုင်နင်ဇုတ်မၞိဟ်ချိုတ်နူသုသာန်တေံတုဲ ကေတ်ပၠိုပ်နၚ်ပ္ဍဲကွာန်မ္ဂး နိမိတ်သၞဲဟွံခိုဟ် ကွာန်သၞံင်တုဲ ကောန်ကွာန်ဂမၠိုင်ကတဵုဒှ်ယဲမာန်ရောင် ကဵုတဴကသပ်ဂၞန်ဗရုတိုန်မွဲရမျာင်အိုတ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သုသာန်ဂှ် ဂၠာဲသ္ပဒတန်သဩင်ၜဳလ္ပာ်တေံမ္ဂး ဗၟံက်ကျာ်စေတဳဗယိမ္ဂး ခိုဟ်တဴရောင် ဖျေံတဴသ္ကုတ်သွာတ်အိုတ်ရ။ကျာ်စေတဳဗၟံက်ကွာန်ဂြိုပ်ကြုက် ဒၞာဲသ္ၚိဗယိလၟုဟ်ဝွံ အခိင်ကၠာတေံကေင်ဒှ်သုသာန် ကွာန်ကြုၚ်ဒဵုတြေံမွဲရ။ မၞိဟ်ဇၞော်ဇၞော်ကၠာတေံ ကေၚ်ဟီုကၠုၚ်ဒၟံၚ် ကျာ်စေတီဗၟံက်ကွာန်ဂှ်ကာလဍာ်လပအ်ၜဳ ဒဳလောတအ်ဇီုကပိုက်ကၠုၚ်မ္ဂး ပြင်ၜဳဂှ်လိုက်စှ်ေတုဲ နုင်ဇုတ်ကီု ဇုတ်ဂမၠိုင်ကီု ပါစှ်ေကၠုင် ဂွံဆဵုကေတ်ဏီရ။ ==
== မိမမိဒဵုနင်တအ် နူကဵုကြုင်ဒဵုတေံ သၠဲကၠုင်လဂံါဇိုင် ထပ်ဂၠာဲကၠုင်ဌာန်ချောဲၜိုတ်ဍာ်ကေတ် ရပ်သၞောဝ်ပတပ်ကၠုင် စိုပ်ကၠုင်သေင်ၜဳကွာန်ဂြိုပ်ကၠုင်ပတန်လဝ်လၟုဟ်ဏံတုဲခဲါတိသိုင်တာဲ သ္ပဒတန်မံင်အာ ကၠောန်တဴဝါဗ္ရရ။အခိင်ကၠာတေံဏံဝါဗ္ရသိုင်ၜဳလ္ပာ်ကွာန်ဂြိုပ်ကြုက်ဏံဂှ် ဟိုတ်နူဒှ်ဒၟံင်တိကတာၜဳတိကတာဝါတုဲ အခိင်ဍာ်ဇၞော်ဇတ်စှ်ေမ္ဂး အာယာံမာတ်ဓဇက်ကဵုကၞာင်ဆုကၞာင်ဒုန်ညိဓဝ်ကီုလေဝ် ဖျေံမဗ္တမ်မမာန်ရ။ မိမမိဒဵုနေင်တအ်ဂှ် သ္ရိဂှ်သိုင်လဝ်ပ္ဍဲလ္ပာ်သြၚ်ၜဳဗၟံက်ပါၚ်ကြုင်ဒဵုတေံ ရိုင်တာဲဂှ်နွံလ္ပာ်သင်ၜဳဂြိုပ်ကြုက်ဏံ အခိင်ထဲတိ ဇိင်ဗ္ရအခိင်ရတ်သြောံ အခိင်ပလန်သြောံမ္ဂး ပြေင်ဂၠဴဂမၠိုင် ဒးကၠောံအာကၠောံနင်ဍောင်ၜတ်ချိုတ်တဲအိုတ်ဇိုၚ် ဒှ်တဴလၟေၚ်လၟောတ်ဗွဲမလောန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ နူသင်ၜဳကၠုင်ဒဵုတေံဂှ် ရိုဟ်ထောံဖံင် ပြံင်ထောံဌာန်သင်ၜဳလ္ပာ်ဏံတုဲ သ္ပဒတန်မံင်တဴရ။ ==
== နူကဵုမွဲကဆံင်သၞာံလေဝ်ဆုဲပြံင်အာ မံင်တဴဗွဲမလံလကာဖာတုဲ မိမကောန်ဇာတ်ကလောကောဒေံမိမမိဒဵုနေင်တအ်ကီုသီုကဵုကောန်ဂကူမန်ဌာန်ဒေသသ္အာင်ဂမၠိုင် ကၠုင်စိုပ်သ္ပဒတန် ညံင်ကောန်မွဲမိ မံင်တဴမွဲကရောံမွဲစွံတုဲ ဖျေံဇိုင်သ္ပဒတန်ဒေက်ပတိုန်ကွာန်ရ။ ==
== သုသာန်သြင်ၜဳလ္ပာ်ဗၟံက်ကျာ်ဟဒုင်တေံဂှ် မၞိဟ်ချူလိက်ဏံ ဃောဒှ်ဒၟံၚ်ဘဝကွးဘာတေံလေဝ် သုင်စောဲဒုင်တဲ တိုပ်ဒၟံင်ဇွ ဂွံဆဵုကေတ်ဏီရ။ပုင်သွအုတ်အုတ် ဇွကၠဵု ဇွဗ္ဂဲတအ်ဂှ် ၜိုန်စွံဂွံကီုလေဝ် ဇွမၞိဟ်ချိုတ်ချိုတ်ဂှ်စွံဟွံဂွံ ဟိုတ်ဂှ်ရ မၞိဟ်ချိုတ်မွဲမွဲမ္ဂး အကြာဗြဲ အကြာကျာ အကြာလ္ပအ်ဟွံဟီု သီုဂၠုင် သီုကင် သီုခါန် ဒးကၠောံအာသြင်ၜဳလ္ပာ်တေံတုဲတုပ်တဴဇွအိုတ်ရ။ကာလဍာ်ကလိုပ်ဍာ်ဂၠိုင်မ္ဂးၜံင်ခဲါကတၚ်ဟွံဂွံ တိုပ်ဇွဟွံဂွံ ဒးဖျဝ်မုတ်မတ်တုဲ ဒးတိုပ်သုသာန်ညးသ္အာင် ဒးကဵုသီုသြန်ဏီရ။ ==
== ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်(၁၃၆၉)သၞာံဂှ်ခမဳသင်တအ်ကီုသီုကဵုညးဇၞော်ဍုင်ဟဗုင်ကွာန်ဂမၠိုင် ပရေၚ်ကိစ္စချိုတ်ဂျိုင် ကောန်ကွာန်တအ် ကၠောံအာ ကၠောံကၠုၚ် ဒှ်ဒၟံင်လၟောင်လၟေတ်တအ်ဂှ်ဗဵုဟွံမိပ်စိုတ်တုဲ ကိစ္စပြံင်ကၠောံသုသာန်ဂှ် ကောံဓရီုချပ်ဂၞန်ရေင်သ္ကအ်အိုတ်ရ။ ==
ပဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၆၉ သၞာံဂှ် စသိုင်ဗဒှ် ဖဴစံၚ်ဇွဂြးဇုတ် အာစိုပ်ဒတုဲရ။
== ကျာ်ဇၞော်အ္စာတအ်ကီု သီုကဵုညးတာလျိုၚ်ကွာန်တအ်ဂမၠိုၚ် ဖျေံကၠုၚ်လဝ်သဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံပံက်ဖဴစံၚ်ဇွဂြးဇုတ်ကၠာအိုတ်ဂှ် မၞိဟ်အာယုက်ဇၞော်နူ ထပှ်စှော်လေဝ်ဒးဒှ် ချိုတ်အာနကဵုယဲမၞိဟ်ဇၞော်လေဝ်ဒးဒှ် အင်္ဂၜါသာ်ဏံ ယဝ်ဍိုက်ပေၚ်မှ ပိုယ်တအ်ပံက်ဖဴစံၚ်ဇွဂြးဇုတ်ဏံဏောၚ်ဂှ် ဒုၚ်တဲတုပ်စိုတ် ရေၚ်သကအ်အိုတ်ရ။ လအ်ဂွံအင်္ဂလတူၜါသာ်တေံ ဂွံဍိုက်ပေၚ် ဂွံပံက်ဖဴစံၚ်ဇွဂြးဇုတ်မာန်ဂှ် ၜိုန်ကိစ္စသိုၚ်ဖဴတုဲဒှ်ကီုလေဝ် ဒးမၚ်အာ ပွိုၚ်မွဲသၞာံရ။ပဍဲ သက္ကရာဇ် ၁၃၇၁ သၞာံ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် (၈) စွေက် တ္ၚဲသိုက်(၅/၂/၂၀၁၀)အခိၚ်ပယာံတ္ၚဲစေၚ် (၁:၀၀ )ဂှ် ပံက်ဏာအခန်ကၞာဖဴ စံၚ်ဇွဂြးဇုတ် မိနော်စိန်တင် ကၠာအိုတ်ရ။သုသာန်နူကဵုသင်ၜဳလ္ပာ်တေံပြံင်ကၠောံသြင်ၜဳလ္ပာ်ဏံတုဲ အခိၚ်လၟုဟ် သုသာန်ဂှ် သ္ပလဝ်ဒတန် ဒၞာဲကုန်တိပိုင်အုံ မဒှ်ပလိုတ်ကွာန်ရ။ ==
ဗီုယၟုကွာန်ဂြိုပ်ကြုက် က္တဵုဒှ်ကၠုၚ်
ကွာန်ဂြိုပ်ကြုက်ဝွံ ကၟိန်ဍုၚ်ဗမာသၠုၚ်ကျာ တွဵုရးဍုၚ်ကရေၚ် ပွိုၚ်ဍုင်ကအ်ကြိက် ဒေသကၞောတ်ၜဳဂြာၚ် တမ်ၜဳဟၚ်ရဝ် တန်တဴဒၟံၚ်ကရပ်ဇိုၚ်ၜဳရ။ ယၟုကွာန်ဂြိုပ်ကြုက်ဟွံဂွံပြာကတ်ကၠုၚ်ဏီဂှ် ယၟုကွာန်ကြုၚ်ဒဵုပြာကတ်တီကၠုၚ်ကၠာရ။ ညးကွာန်ဝုတ်ဒိုဟ်လ္ၚဵုတအ်လေဝ် ကွာန်ကြုၚ်ဒဵုဂှ် စဵုကဵုလၟုဟ်ကော်ကၠုၚ်ဒၟံၚ် ဂွံမိၚ်ကေတ်ဏီရ။ကွာန်ဝွံ ဃောလၟိဟ်သ္ၚိနွံဒၟံၚ် ၜါပိစှော် ကၠာဟွံဂွံဒှ်ကွာန်ဏီဂှ် ဒှ်ဒၟံၚ်အရာပ် (၁၂) အရာပ်သယျေက်တဝ် လုပ်လၟိဟ် ဂကောံအရာပ် ပလိုတ်ၜဳသၚ်ကြုၚ်ဒဵု (ကျုံဒိုး အနောက်ဘက်ကမ်း ရပ်ကွက်အုပ်စု) မဒှ်ရ။ နူအရာပ်ဂှ် ဒှ်ကၠုၚ်ကွာန် လၟိဟ်သ္ၚိဂၠိုၚ်ကၠုၚ်တုဲ ဗၟာတအ်ကော်ကၠုၚ် ပလိုတ်သၚ်ၜဳကြုၚ်ဒဵု ကွာန်ဂြိုပ်ကြုက် (ကျုံဒိုး အနောက်ဘက်ကမ်း သရက်တောကျေးရွာ) မဒှ်ရ။
ကွာန်ဂှ် ဟိုတ်နူတၞံကြုက်ဂၠိုၚ် နူတမ်ကွာန်စိုပ်ကၞောတ်ကွာန် တၞံကြုက်ဂမၠိုၚ် ဂေတ်ဟဝေါၚ်ဗိုၚ်လဝ်တုဲ ဗၟာတအ် "သယျေက်တဝ်" ခုတ်ကဵုလဝ်ယၟုရ။ နူယၟုဗၟာ သယျေက်တဝ်ဂှ် မန်တအ် ကၠာဲကေတ်ဘာသာဗတ်မန် ကွာန်ဂြိုပ်ကြုက်ရ။ လၟုဟ်ဝွံ ယၟုကွာန်ကြုၚ်ဒဵုဂှ် ဟွံပြာကတ်တုဲ ကွာန်ဂြိုပ်ကြုက် မၞိဟ်တီကၠုၚ်ဂၠိုၚ်ရ။ကွာန်ဝွံ လၟိဟ်သ္ၚိ၅၂၀ ပြၚ် နွံတုဲ သ္ၚိလေဝ်ရေၚ်ညဳ ဂၠံၚ်ဍာန်စက်ကာလေဝ်သၠောဲလး ဂၠံၚ်ဇၞော်နူဗၟံက်စိုပ်ပလိုတ်ဂှ် နွံပန်တၞုၚ် ဂၠံၚ်ဇၞော် ၜဳကဵုဝါဂှ် နွံစှ်ၜါတၞၚ် ဘာလကျာ်နွံဒၟံၚ်ၜါမ ကျာ်စေတဳတမ်ကွာန်ကၞောတ်ကွာန်လေဝ် သာယာဒှ်လျုၚ် ရံၚ်အာဇၟာပ်ဌာန်လေဝ် ကျေဝ်ဂေါဝ်တဴဗွဲမလောန်ရ။
တၚ်စၟတ် - ဝၚ်ဟီုမ္ဂး ဂွံဍိုက်ပေၚ်ဖအိုတ်ဏံ ဟွံမွဲ  သက္ကရာဇ်ကီု ဒိတ်ထဳ ကီု တၚ်ယုတ်ဒေက်နွံဒၟံၚ်လၟိုန်ရ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဆဵုတၚ်ယုတ်ဒေက်ပဍဲကဵုဝၚ်ကွာန်ဏံနွံမ္ဂး ချူဗပေၚ်နၚ် ကဵုသၟဝ်ဏံညိအဴ။
တၚ်ဂုဏ်ရအဴ
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ကွာန်ဝဝဝဝွံ ဒှ်မန်တြေံမွဲတုဲ နူအခိၚ်လဵု မစပ္တန်လဝ်ရောဂှ် နကဵု သက်သဳ သုတေသနဝၚ် ခိုၚ်ၚ်ဂှ် ဟွံဂွံတီလဝ်ဏီရ၊၊ ပ္ဍဲခေတ်ဟံသာဝတဳ ဒြဟတ်ခိုဟ် (ၜိုတ် အေဒဳ တေအ်ဂှ် ကွာန်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲရးမတ္တမ ၃၂ ဍုၚ် ပ္ဍဲရးဍုၚ်ဝဝရ၊၊
ကြဴနူ အဝဵုသြဇာဂကူဗၟာ နူဗုကာံ ဓလီုဂွံအာ ရာမညဒေသ ဍုၚ်မန်တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၂၈၁/၁၂၈၆ ဂှ် မဂဒူ ကောန်ဍုၚ်တကအ်ဝါန် (ဍုၚ်ဝါန်) ပုန် ကုသၟိၚ်စဍုၚ်ဗၟာ အလိမ်မာမၚ် (အလိမ္မာမၚ်း)တုဲ ကလေၚ်ပ္တန် ဍုၚ်ဗၠးၜးမန် ပ္ဍဲဍုၚ်မတ္တမရ မဂွံဒုၚ်ယၟု သၟိၚ်ဝါရဳရောဝ် မဒှ်ယၟု ဘာသာသေံ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ညးမဒတုံပြဟ်နူသွဝ် ရ၊၊ မန်ပ္ဍဲဗဂေါ အခမန် လေဝ် ပုန်ကဵု သၟိၚ်ဗုကာံကီုတုဲ ဒက်ပ္တန် ဍုၚ်ဗၠးၜးကီုရ၊၊ ကာလတၠဖြာ မပိုၚ်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳဂှ် ဍုၚ်မန်ဟံသာဝတဳ ကဵု ဍုၚ်မန်မတ္တမ ဒက်မိတ်ရေၚ်သကအ် နမကဵုစ ကောန်ဝုတ်ရေၚ်သကအ်ရ၊၊ တၠဖြာ ပစၞာဲ ဂစာန်ဂစိုတ် သၟိၚ်ဝါရေဝ်ရောဝ်ဂှ် ဂွံတီကေတ်တုဲ ညးရပ်ကြိုၚ်ထောအ် တၠဖြာရ၊၊ ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ သၟိၚ်ဝါရေဝ်ရောဝ်ရ၊၊ ဟိုတ်တၠဖြာ မဂစာန်ပုန်တုဲ ညးဒးဂစိုတ်ထောအ် တၠဖြာရ၊၊
သၞာံ ၁၃၄၈ သၟိၚ်ဗညာဥူ တိုန်နန် ဍုၚ်မတ္တမ ရ၊၊ ဟိုတ်နူ ဗြတ္ထၜ ကဵု လိုက်ဖြာတအ် ပသပုန်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃၆၃ ဂှ်တုဲ သၟိၚ်ဗညာဥူ ဒးဒဴအာမံၚ် ဍုၚ်ဝါန်၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၃၆၉ ဂှ် သၟိၚ်ဗညာဥူ ဟိုတ်ကလေၚ်စဴ ဍုၚ်မတ္တမ ဟွံဂွံတုဲ ဒးအာမံၚ် ပ္ဍဲဗဂေါရ၊၊ တၠညးဗညာဥူ ဟွံမဲတုဲ ကောန်ညး တၠညးရာဇာဓိရာဇ် ဂွံတိုန်နန်ဟံသာဝတဳရ၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၃၈၈ ဂှ် တၠညးရာဇာဓိရာဇ် သီဂွံအာ ဍုၚ်မတ္တမ ကေုာံ မတ်မလီုရ၊၊ စနူဂှ်တုဲ ဍုၚ်မတ္တမ နဒဒှ် ဍုၚ်သၟိၚ်ဨကရာဇ် မပဒတဴဂှ် ဒးအိုတ်အာရ၊၊
ဘာလကျာ်နွံၜါမ ရာမည နိကာယ ဘာပလိုတ် ကေုာံ ရာမညနိကာယ ဘာဗၟံက် မဒှ်ရောၚ်။
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ရာမညနိကာယ ဘာဗၟံက်
မၞိဟ်ဇေတ် ဟွံထောံဂကူ မြမောဝ်ဇေတ် ဟွံထောံသၟူ" တဝှ်ဝွံ ဇၟာပ်ပ်တၠပညာ ထိုၚ်သးတဴအိုတ်ရ။ သတ်တိရစ္ဆာန် မပ္တံကဵုကၠဵုတံ မၚ်မွဲကၠုၚ်ဂကူကၠဵုဂှ် ပ္ဍဲသုတ်ဇာတ်နိပါတ် နဒဒှ်သာဓက ဂွံဆဵုညာတ်ကေတ်မာန်ရ။ သတ်မတွံဂး မၞိဟ်ဂှ် ဂမြၚ်ညာဏ် ပြဲသၠုၚ်လ္တူနူတိရစ္ဆာန် ကၠံဆ လ္ၚီဆ ဟွံကတုဲ တာလျိုၚ်မၚ်မွဲဂကူ ဘာသာ သာသနာဂှ် ဗွဲမပြေပြံၚ် ဟွံယိုက်ဂၠေၚ်မ္ဂး ယုတ်မာလ္တူနူ တိရစ္ဆာန် ကၠံဆ လ္ၚီဆဟွံကဂှ် သ္ဒးကၠိုဟ်လဝ်ထေက်ရ။
ဂကူကၠဵုဂှ် ရမျာၚ်ကၠဵုဟေၚ်လေပ်ရ။ ရမျာၚ်ဗ္ဂဲ ရမျာၚ်ချေံဍေံဗြုဟွံလေပ် ဂကူမန်ဂှ် မူရဴရမျာၚ်မွဲ သ္ဂောံဗြုရော? လိက်ပတ် ယေန်သၞာၚ် အရေဝ် ဝေါဟာ ဘာသာဇကုဟွံလေပ် ဟွံမၚ်မွဲ ဟွံဟီုမ္ဂး မၞိဟ်မဖှ်သာ်ဂှ်ကဵု ကၠဵုညးဂှ်ခိုဟ်ရော ဗစာရဏာအိုတ်ညိ။
ပ္ဍဲကွာန်ဝဝဝဝွံ ကျာ်စေတဳ သီုဖအိုတ် နွံ ၃ တၞုၚ်၊၊ ကျာ်လဒေါဝ်ဂှ် ဒှ်ကျာ် ကျာ်သြဳကွာန်တုဲ မၞိဟ်ကၠုၚ်ဗဵုလ္ၚောဝ်ဂၠိုၚ်အိုတ်ရ၊၊ ပါဲနူဂှ် ကျာ်စေတဳ ပ္ဍဲဘာလကျာ်လေဝ် နွံကီုရ၊၊
ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
အဓိက ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကွာန်ဝဝဝ ဝွံ ဒှ်ကမၠောန်ဗ္ၚ ကေုာံ တဵုတၞံခၜိုတ်ရဝ်ပါရ၊၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပရေၚ်ဗၞိက် စၞစသုၚ်တအ်လေဝ် နွံစ ညိညကီုရ၊၊
ပရေၚ်ပညာ
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ပ္ဍဲကွာန်ဝဝဝဝွံ နာဲဘာဗတောန်လိက်အလဵုအသဳ တန်သဇိုၚ်မူလ (၂) မတုဲ တန်လဒေါဝ် နွံမွဲရ၊၊
ပ္ဍဲဘာလကျာ်လေဝ် ဒှ်ဒတန် ဗ္တောန်လိက် သွက်ကောန်ၚာ်တအ်ကီုရ၊၊
သက္ကရာဇ် (၁၂၇၄)သၞာံ၊
== ပထမကိုပ်ကၠာအိုတ် ပတိုန်လဝ်သာသနာ ခၞံဗဒှ်ကၠုင်ဘာကွာန်ကြုင်ဒဵု (ကွာန်ဂြိုပ်ကြုက်)ဝွံ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တ ဩဘာသ (နာဲဥမိုင်) မဒှ်ရ။ ကျာ်ဇၞော်အ္စာနွံပိုန်ဝွံ ပတိုန်သာသနာ သိုင်ခၞံဘာဒုန် ပဒတဴဗၞတ်ကာလပိဝှ်တုဲ က္ညကလေင်စဴအာ ဌာန်ဒေသမိမ ဒၞာဲညးမတိုပ်လဝ်သုက်တေံရ။ ==
== သက္ကရာဇ် ၁၂၇၈ သၞာံ ဒုတိယ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တ သုန္ဓရ ဇာတိကွာန်ကာန္နီ မဒှ်ရ။ ဘာဒုန်တြေံဂှ် ပၟတ်တူလေင်အာတုဲ ကျာ်ဇၞော်နွံပိုန်ဏံဝွံ ကလေင်သိုင်ခၞံဘာဒုန်တၟိတုဲ ပဒတဴလုကဴကာလ ကလိဂွံဗၞတ်စှ်ဝှ်ဂှ်  စုတိစဴအာသွဝ်ရ။ ==
== သက္ကရာဇ်ကောဇာ ၁၂၉၅ သၞာံ စတုတ္ထကျာ်ဇၞော်အ္စာ မၞုံယၟုဘဒ္ဒန္တ  စန္ဒိမာစာရ (ခ) ကျာ်ဇၞော်ခါ ဇာတိကွာန်သာံလှေဝ် မဒှ်ရ။ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ နွံပိုန်ဂ္ဇံဘာဏံဝွံ ပဒတဴလုကဴကာလ ကလိဂွံဗၞတ် မသုန်ဝှ်ဂှ်  စိုတ်ဟွံတန်ကြန် ပတန်စိုတ်ဟွံမာန် ဟွံလဟိင်ပ္ဍဲသာသနာ ပါဗက်အာစၞောန်ရာဂတဏှာတုဲ ကြဴကၠေံစးကဵုသာသနာ သၟိက်မိက်ဂွံ သ္ပခရှ်တုဲ ရာံတိတ်အာရ။ ==
== သက္ကရာဇ် ၁၃၀၂ သၞာံ ပဉ္စမ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ယၞုံယၟုဘဒ္ဒန္တ  ဝိသုဒ္ဓ (ခ) ကျာ်ဇၞော် ယုင် ဇာတိကွာန်သာံလှေဝ်ပၠန် မဒှ်ရ။ ကျာ်ဇၞော်နွံပိုန် ဂ္ဇံဘာဏံဝွံ ပဒတဴကလိဂွံပိဝှ်ဂှ် စဟွံစှ်ေ တိက်ဟွံသၠိင် ယဲအသိင်ဆာန်လေဝ်ဇၞော်ကၠုင် ဂဇံင္ၚုင်မံင်ညးမွဲဓရ် ဟွံမွဲကဵုအဖဝ် ညံင်ကောန်ရုပ်ချံက် မၞုံပဍဲခံက်ဗ္ၚ ဂဗဆဵုကဵုသဳလ ဟွံမိပ်လဟိင် ပဍဲသာသနာလးလးတုဲ အတိုင်ဂြိုဟ်ကတာန် အာတ်မိက် ရာံတိတ်အာတုဲ စှ်ေစဒၞာဲ အိန်ထံၚ်ကဵုသီလရ။ ==
== ဆဋ္ဌမ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ မၞုံယၟု ဘဒ္ဒန္တ ဝံသ မဟာထေရ်(ခ) ကျာ်ဇၞော် ဗ္ဂဲ ဇာတိကွာန်ကအ်ကျာ် မဒှ်ရ။ သက္ကရာဇ်ကောဇာအာစိုပ် ၁၃၁၇ သၞာံ ကလိဂွံသိက္ခာ (၂၆)ဝှ်ဂှ် ဂကောံဒါယကာ ကွာန်ဂြိုပ်ကြုက်ဂမၠိုၚ် အာနိမန်က္ညနၚ် နူကွာန်ကအ်နှာတ်တုဲ ဟံၚ်ဂိုၚ်ပတိုန်ကဵု ကျာ်ဇၞော်အ္စာ နွံပိုန်ဂ္ဇံဘာရ။ ==
== ပဍဲလက်ထက် ကျာ်ဇၞော်အ္စာနွံပိုန်ဏံဝွံ ဖံက်ကၠုၚ်ဂၠံၚ်ဍာန် သိုင်ကၠုင်ဇြပ်ရုၚ်ဒါန် ခၞံဗဒှ်ကၠုၚ်ဘုတ်ဘာသိမ် ပဠေဝ်လဟဵုပတိုန်စေတီ​​တြေံ တြဟ် ကၠောန်ဗဒှ် ကၠုၚ်အခိုက်အလိုက်ယေန်သၞာၚ် ဗုဒ္ဓဘာသာ မပ္တံကဵု သၟတ်ဝုတ်ဗၠာဲပလံၚ်ပ္ကဴဝတ် ပက်မံက် ပက်စွေက်ကီု ၊ ဖာပ်ဗ္စ မၞိဟ်မၚ်သီ သီလဝဍ္ဎိ ကၠောန် ​ကၠုၚ်လဝ်ကဵုအခိုက် လးကၠုၚ်လဝ်ကဵုဍာန် စဵုကဵုစိုပ်တ္ၚဲဏံ ဒ္ဂေတ်ဗက်ကၠုၚ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။ ==
== ပဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၂၃ သၞာံဂှ် သၟိတ်ပ္တိုန်ကျာ်ဇၞော်အ္စာနွံပိုန်ဂ္ဇံဘာတုဲ ကလိဂွံသိက္ခာ တြဴဝှ်တုဲဂှ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာ မွဲဟာန်ကေုာံ ဒါယကာဂမၠိုၚ် ဃောဗာ်သ္အးၚးတးဒၟံၚ်ရာပ်ခြုန်ဂမၠိုၚ် မပူဗိုၚ်ဒၟံၚ် ကျာ်သြၚ်  (ဇမ္ဗူလၚ်းစေတီတော်ဘုရား)ဂှ် ကျာ်ဇၞော်သော်သြိုဟ် နူကွာန်အကြေဟ်ဇၞော်တေံ ညာတ်ဒးသဒ္ဓါကျာ်ဇၞော်အ္စာတုဲ ပဳတိသောမနဿ က္တဵုဒှ်တုဲ မန်တအ်ဓရ်သဒ္ဓါ လျုၚ်ြဇြုၚ်သဍိုက်လ္တူရတ်ပိပြကာ ဇၞော်လောန်သန်ရ ။ ၜိုန်ဍေံတအ်နွံဒၟံၚ်သၚ်ၜဳလ္ပာ်တေံကီုလေဝ် ဍေံတအ် ကၠုၚ်သ္အးၚးတးဒၟံၚ်အဏံဂှ် အဲထိုၚ်သးတဴဗွဲမလောန်ရ။ ကျာ်ဓါတ်သော်ဏံလေဝ် ယဝ်အဲဖအပ်ကဵု ကျာ်ဇၞော်မန်ဏံမ္ဂး ကျာ်အဲဏံ ဨကန္တ တၟးဇးဂဵုလဟဵုတိုန် ညံၚ်ရဴသၟိၚ်တ္ၚဲ သၟိၚ်ဂိတုကီုဏောၚ် ကသပ်စိုတ် သာ်ဝွံက္တဵုဒှ်ရ။ ခြာဟွံလအ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာအကြေဟ် မွဲဟာန်ကေုာံ ဂကောံဒါယကာအကြေဟ်ကီု သီုကဵုဂကောံဂိုဏ်ဂမၠိုၚ် ဒုၚ်တဲတုပ်စိုတ်တုဲ ဖအပ်ဇိုန်ကဵုကျာ်ဇၞော်အ္စာဘဒ္ဒန္တ ဝံသ မဟာထေရ် ကွာန်ဂြိုပ်ကြုက်ရ။ ==
ကမၠောန်ကုသိုလ် ဃောလဟိၚ်မံၚ်ကဵုသာသာနာ ဗီုဟွံဂွံချိၚ် လဝ်အခါ
== "ဒဟရာ စ မဟန္တောစ ယေပုဂ္ဂလာစ ပဏ္ဍိတာ၊ သဗ္ဗေ မစ္စုဝသံ ယန္တိ သဗ္ဗေ မစ္စု ပရာယနာ" အတိုင်ကၠုၚ်နူ ဓမ္မဒေသနာကျာ် ဍောတ်ဇၞော်ဟွံတီ ခိုဟ်ပရေံ ဝါတ်သိုက်ဟွံရုဲ  စိုပ်မွဲတ္ၚဲ မွဲအခိၚ်  ဒးယန်ဗက်အာ လကြဴ သၟိၚ်ဂစိုတ်ဖအိုတ်ရ။  သက္ကရာဇ် ၁၃၃၃ သၞာံ  က္လိဂွံအယုက် (၆၀)၊ သိက္ခာ (၃၉)ဝှ် ဂိတုက္ထိုန် (၁၀)မံက် အခိင်ဗ္တံ (၉)နာဍဳဂှ် ကျာ်ဇၞော်ပိုယ်လေဝ် သဘာဝဓမ္မသၚ်္ခါရလောန်ၜက်အာလေဝ်ဟွံလောဲ တဝ်စၞေဟ်လေဝ်ဟွံမာန် အာစိုပ်သ္ကေံတဲသၟိၚ်မာရဏတုဲ ဒှ်အာအနိစ္စဓရ် မ္ဒးစုတိစဴအာသွဝ်ရ။ ==
== သတ္တမ ကျာ်ဇၞော်အ္စာနွံပိုန် မၞုံယၟု ဘဒ္ဒန္တ ဥတ္တမ (ခ) နာဲအံၚ်ညောအ်ဝွံ မဒှ်ကောန်ကွး တမ်ဇိုင် ဇိုၚ်ဟဂဳ ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တဝံသမဟာထေရ်တုဲ ဒှ်ဇာတိကွာန်ကာန္နဳ (ကအ်ဗိုတ်) မဒှ် ရ။ သက္ကရာဇ် ၁၃၃၃ သၞာံ ကလိဂွံအာယုက် ၄၁ သိက္ခာ ၁၈ ဝှ်ဂှ် ဂကောံဒါယကာဂမၠိုၚ် နူကောန်သၚ် သၟိတ်ပတိုန် ကျာ်ဇၞော်အ္စာ နွံပိုန်ဂဇံဘာရ။ ပဍဲကဵုလက်ထက် ကျာ်ဇၞော်အ္စာနွံပိုန်ဏံလေဝ် ဆေၚ်စပ်ကဵုသာသနာ ဘာသၚ်သာသနိက ပဍဲကွာန်ကီု မ္ၚးကွာန်ဌာန်ကုန်ဒဵုကျာ်ဓါတ်သော်တေံလေဝ် ပလေဝ်ပလေတ်ဂဵုလဟဵုပတိုန် ကျာ်စေတဳထပ်ခၞံသိုၚ်ဗဒှ်ဘာဇြပ်ဂမၠိုၚ် နွံတဴရ။ သက္ကရာဇ် ၁၃၉၆ သၞာံ ကလိဂွံအာယုက် ၇၇ သိက္ခာ ၅၄ ဝှ်ဂှ် ဃောမိပ်ဒၟံၚ်ကဵုကုသိုလ် ဃောလဟိၚ်ဒၟံၚ်ကဵုသာသနာ " အဒ္ဓုဝံ မေ ဇဳဝိတံ ဓုဝံ မေ မရဏံ"အတိုၚ်ကၠုၚ်နူ ဓမ္မဒေသနာကျာ်တြဲမပြဲပြဲ သတ်ဂမၠိုၚ် ပွမဂျိုၚ်တဴလမျီုဂှ်ဟွံဗိုန် ပွမချိုတ်ဂှ်ဟေၚ် ဗိုန်တဴရ။ ကျာ်ဇၞော်အ္စာနွံပိုန်ဝွံ စိုပ်သၞေဟ်ဘူတာ လောန်ၜက်အာဟွံဂွံ သၟိၚ်မာရဏတံၚ်ရပ်ကေတ်ကအ်တဲ စိုပ်ခိၚ်သာမယ ပထမဂိတုဒ္ဂိုန်ဂှ် ဒှ်အာအနိစ္စဓရ် မ္ဒးစုတိစဴအာဘဝပလိုက်တေံပၠန်ရ။ ==
အဋ္ဌမကျာ်ဇၞော်အ္စာနွံပိုန် မၞုံယၟုဘဒ္ဒန္တဝိဓူရမဟာထေရ် (ခ) မာံကျဝ်ၚ္ၚိုဲ ဇာတိကွာန်ဂြိုပ်ကြုက် (ကြုင်ဒဵု) မဒှ်ရ။
== ကျာ်ဇၞော်နွံပိုန်ဏံဝွံ ရန်တၟအ်ကဵု ပရိယတ္တိသာသနာ ဂွံသှ်ေၜက်တန်တဴအာ အဓာန်မဂၠိၚ်သ္ၚောဲမာန် သီုသ္ပကျာ်ဇၞော် သီုသ္ပအ္စာလိက် ဟွံမွဲကဵုဍောၚ်ၜိုတ် ဖျေံဗ္တောန်ကၠုၚ်လဝ်လိက် ပဍဲဘာသီလရာမည ပရိယတ္တိ ရးဥက္ကလာပ ဍုၚ်လ္ဂုၚ် ပွိုၚ် (၂၄)သၞာံတုဲ ရေၚ်တၠုၚ်ဒတုဲဖိုလ်သာသနာကျာ်တြဲမပြဲပြဲရ။ ==
== ပဍဲလက်ထက်ကျာ်ဇၞော်နွံပိုန်ဏံဝွံ ပံက်တိုက်လိက်တုဲ လၟိဟ်သင်ဗွဲမဂၠိုၚ် ဖျေံဗ္တောန်လိက်ကီု ပဍဲကွာန်ဌာန်ဒေသဂြိုပ်ကြုက်ဏံလေဝ် ဘာ သိမ် ကျာ်စေတဳကွာန် ၊ ကျာ်စေတဳဗၟံက်ကွာန် ၊ကျာ်စေတဳဟဒုၚ်၊ ကျာ်ဓါတ်သော် တြေံအိုဟ်မလီုလာ်ဒၟံၚ်တအ်ဂှ် ကလေၚ်ပလေဝ်ပလေတ်ဂဵုလဟဵုပတိုန်တၟိ မွဲဝါပၠန်ရ။ ==
ကျာ်ဇၞော်အ္စာနွံပိုန်ဏံဝွံ ဟိုတ်နူမဍိုက်ပေၚ်တဴ သီလဂုဏ် သမာဓိဂုဏ် ပညာဂုဏ်တုဲ ပိုန်ဣဒ္ဓိအနုဘဴလေဝ်ဇၞော် ဒါယကာတအ်လေဝ် လျုၚ်ဇြုၚ်သဍိုက်တဴဗွဲမလောန်ရ။
== ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်သာသနာ ၂၅၆၄ သၞာံ ကောဇာ ၁၃၈၂ သၞာံ ဘာရာမည နိကာယ ဂြိုပ်ကြုက် ဘာပလိုတ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တ ဝိဓူရ မဟာထေရ်  ကလိဂွံအာယုက် (၆၇) သိက္ခာ (၄၇) ဝှ် ဂိတုကထိုန် (၁၄)စွေက် တ္ၚဲအဒိုတ် အခိင်ဗ္တံ (၇: ၅၀) ဂှ် စုတိစဴအာသွဝ်ရောင်။ ( 13-12-2020) ==
ပဍဲလက်ထက် တတိယကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တ ပညာဒဳပ (ခ) ကျာ်ဇၞော်အပိၚ်ဝွံ ပဟိုတ်နူဟွံစဳကၠးပဍဲပရိယတ် ပဋိပတ်ကီု ပဍဲခေတ်ကာလဂှ် ဂၠံၚ်ဍာန်လေဝ်ဟွံမွဲ အာကၠုၚ်လေဝ်ဝါတ်ဂါတ် ဂွံကတ်လ္ၚတ်ပရိယတ်လေဝ်ဟွံလောဲကီု
== ဟိုတ်နူ ဗဳဇအတ္တ သ္အေတ်သ္ပာန်လေဝ်ဇၞော် မၞုံသဘဴစိုတ်ဟွံသၠောဲလး အောန်ကဵုဓရ်ဗစာတုဲ ဒါယကာလ္ၚဵုဂမၠိုၚ် ဒုၚ်ဂိုၚ်ကေတ်ဒၠောံဗ္တောန်ကျာ်ဇၞော်အ္စာဟွံမာန်တုဲ သက္ကရာဇ် ၁၂၉၉ သၞာံဂှ် နာဲဆာန်ဒှ်  နာဲဆာန်ပၠန် နာဲယျေ နာဲပုၚ် ညးပန်ဏံဝွံ သ္ပကဍိုပ်အာဂတတုဲ ဂကောံဒါယကာလ္ၚဵုဂမၠိုၚ် နူဘာဇၞော် ဟွံကြပ်ဟွံသ္ၚောဲ သိုၚ်ခၞံဗဒှ် ဘာဒုန်တၟိမွဲမတုဲ နိမန်က္ညနၚ် ခမဳသၚ်နွံပိုန်ဂဇံဘာမွဲဇကု နူကွာန်ကာန္နဳ (ကအ်ဗိုတ်) ရ။ ==
ပထမကိုပ်ကၠာအိုတ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာ နွံပိုန်ဂဇံဘာ မၞုံယၟု နာဲလောန် (ယၟုခမဳဟွံပြာကတ်) ခမဳဗၠာဲ မဒှ်ရ။ ဗွဲကြဴဝွံ စဟွံစ တိက်ဟွံသၠိၚ် ယဲဝေဒနာဍဵုဍိုက်ရာန်သ္ကိုတ်လောန်တုဲ က္ညစဴအာကွာန်တုဲ မ္ဒးစုတိစဴအာသွဝ်ရ။
== ဒုတိယကျာ်ဇၞော်အ္စာနွံပိုန်ဂဇံဘာ မၞုံယၟု နာဲကောတ် (ယၟုခမဳဟွံပြာကတ်) ခမဳအရကျာ် မဒှ်ရ။ ဗွဲကြဴဝွံကတဵုဒှ်ယဲဝေဒနာဇၞော်ကဵုံဇြဟတ်တုဲ   ချပ်ဂွံဗှ်သနာကွာန် ဌာန်ဇကုတိုပ်သုက်တုဲ က္ညစဴအာကွာန်တုဲ ခြာဟွံလအ် မ္ဒးစုတိစဴအာသွဝ်ပၠန်ရ။ ==
== တတိယကျာ်ဇၞော်အ္စာနွံပိုန်ဂ္ဇံဘာ မၞုံယၟု နာဲပါန်ယေန် (ယၟုခမဳဟွံပြာကတ်) ခမဳအရကျာ်ပၠန် မဒှ်ရ။ ဗွဲကြဴဝွံ ကတဵုဒှ်ယဲဝေဒနာဍဵုဍိုက်ရာန်သ္ကိုတ်လောန်တုဲ စဟွံစှ်ေ တိက်ဟွံဟွံသၠိၚ် မံၚ်ဟွံမာန် ဗှ်သၞာကွာန်မိမဌာန်ဒေသဇကုတုဲ အာတ်ပါန်အခေါၚ် ဒါယကာဂမၠိုၚ် က္ညၚ်စဴအာကွာန်တုဲ ခြာဟွံလအ် မ္ဒးယောန်ဗက်အာလကြဴ သၟိၚ်မာရဏပၠန်ရ။ ==
== ပဉ္စမကျာ်ဇၞော်အ္စာနွံပိုန်ဂဇံဘာ မၞုံယၟု နာဲဘိုကလေဝ် (ယၟုခမဳဟွံပြာကတ်) ဇာတိကွာန်ကာန္နဳ (ကအ်ဗိုတ်) ခမဳအရကျာ်ပၠန် မဒှ်ရ။ ဗွဲကြဴကျာ်ဇၞော်အ္စာဝွံ နူကဵုဘဝခရှ်တေံ ဒးကၠုၚ်လဝ်ဒဏ် ကမၠောန်ဇြိုၚ်ၚ်တုဲ အခိၚ်ယဲဝေဒနာရာန်သ္ကိုတ်လောန်ဂှ် ဗှ်သၞာကောန်ဇာတ် နွံပၟိက်မိက်ဂွံပတုဲဝတ်ကၠောန်ၜိုတ်လ္တူဇကုတုဲ က္လေၚ်က္ညစဴအာကွာန်ရ။ ခြာဟွံလအ် မ္ဒးကျအာ သၟိၚ်မာရဏတုဲ စုတိစဴအာဘဝပလိုက်တေံရ။ ==
== ဆဋ္ဌမ ကျာ်ဇၞော်အ္စာနွံပိုန်ဂဇံဘာ မၞုံယၟု ဘဒ္ဒန္တ နာဂ (ခ)နာဲဘချေတ် ဇာတိကွာန်ဂြိုပ်ကြုက် ခမဳအရကျာ်ပၠန် မဒှ်ရ။ ဗွဲကြဴဝွံ ဃောယိုက်ဂၠေၚ်ဒၟံၚ်ပရေၚ်သာသနာ ဃောမိပ်လဟိၚ်ဒၟံၚ်ကဵုကုသိုလ်ဂှ် ဓရ်ဗျာဓိလုပ်ကၠုၚ်သ္ပမာန် ကတဵုဗဒှ်ယဲဝေဒနာဇၞော်ကဵုဇြဟတ်တုဲ "နတ္ထိ ဇာတဿ အမာရဏံ" အတိုၚ်ကၠုၚ် သဘာဝဓမ္မဒေသနာကျာ် သတ်မဂျိုၚ်တဴလမျီု ဟွံဒးချိုတ်ဟွံမွဲ ခြာဟွံလအ် စိုပ်အာသ္ကေံတဲ မာရဏ လသာထောံခန္ဓ မ္ဒးကျဟောံဘဝတုဲ စုတိစဴအာသွဝ်ပၠန်ရ။ ==
== သတ္တမကျာ်ဇၞော်အ္စာနွံပိုန်ဂဇံဘာ ဃောနွံပြာကတ် ဂအိုပ်ဂိုဏ်ကာန္နဳ ဒုတိယအ္စာတၠ ဘဒ္ဒန္တ နန္ဒ မဟာထေရ် ဇာတိကွာန်ဂြိုပ်ကြုက် ခမဳဗၠာဲ မဒှ်ရ။ သက္ကရာဇ် ၁၃၅၂ သၞာံ ကလိဂွံအာယုက် ၅၈ သိက္ခာ ၃၈ ဝှ်ဂှ် ဂကောံဒါယကာဂြိုပ်ကြုက်ဘာဗၟံက်ဂမၠိုၚ် အာက္ညနိမန်ဖျဴနၚ် နူကွာန်ရုတ်တံင် ဘာဇၞော်တုဲ သၟိတ်ပတိုန်ကျာ်ဇၞော်နွံပိုန်ဂဇံဘာရ။ ==
== ကျာ်ဇၞော်အ္စာနွံပိုန်ဏံဝွံ ကေၚ်ကတ်လ္ၚတ်လဝ် ပညာပရိယတ္တိ ကဆံၚ်ကဵုကဆံၚ်ကီု ပဍဲဂၞန်သၚ်္ချာ မပ္တံတော်ထဝ် တော်ဆုတအ်လေဝ် စဳစောန်တဴဗွဲမလောန်ရ။ပဍဲလက်ထက် ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠဏံဝွံ ဒက်ပတိုန်စေတဳတြေံတြဟ် သၠုၚ်ကျာဘာကီု ဘာဆုတြေံအိုဟ်ဂှ် ရိုဟ်ပလီုတုဲ ကလေၚ်သိုၚ်ခၞံဗဒှ် ဘာဆုတၟိဇၞော်ဇၞော်ကီု ဇြပ်ယောဂဳမၚ်သဳကီု ရေၚ်တၠုၚ်ဒတုဲဖိုလ် သာသနာဗွဲမဂၠိုၚ် ကၠောန်ကၠုၚ်လဝ်နွံကီုရ။ ==
သက္ကရာဇ်သာသနာ ၂၅၆၃ သၞာံ ကောဇာ ၁၃၈၁ သၞာံ
== ရာမညနိကာယ ဂြိုပ်ကြုက်ဘာဗၟံက် ဒုတိယ အ္စာတၠ ဂအိုပ်ဂိုဏ် ကာန္နဳ (ကအ်ဗိုတ်) ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တ နန္ဒ မဟာထေရ် ကလိဂွံအာယုက် (၈၇) သိက္ခာ (၆၇)ဝှ် ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် (၁၁)စွေက် အခိင်ဗ္တံ  (၁၁:၃၀)ဂှ် ဒှ်အာအနိစ္စဓရ် မ္ဒးစုတိစဴအာသွဝ်ရ။ ==
ပရေၚ်ပညာ
ဘာတန်ပရေၚ်ပညာကောန်ဂကူမန်
ဘာတန်အလဵုအသီ
ပညာရာမိက၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကလအ်
သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန်
သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၆ ဇကု၊ ထပိုယ် ၉ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၄ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပညာဒဳပ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၉၁၊ ဝှ် ၇၁။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ပထဝဳဝင်
ပထဝဳဝင် (Geography) (နူကဵုပါဠိ ပထဝဳ = တိ၊ ဝံသ - ဝံင်သ - ဝင် = ပရူပရာ) (တင်စၟတ် အတိုင်သဒ္ဒါမန်မ္ဂး အရာမဒှ်ပဓါနဂှ် ဒးစွံဂတတုဲ ဒးချူ ဝင်ပထဝဳ ထေက်ကီုလေဝ် ရံင်ကဵု မလိက်မလွဳစ နူပါဠိ ဗီုကဵု ဗုဒ္ဓဝင်၊ မဟာဝင်၊ ရာဇာဝင်တုဲ ပ္ဍဲပိုဒ်ဏအ်လေဝ် စကာလဝ် ပထဝဳဝင် ရ) ဂှ် ဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ်ပရူတိဍာ်၊ ဗီုမကတဵုဒှ် အပြံင်အလှာဲ၊ သတ် ကေုာံ မၞိဟ် မပဒတဴ ပ္ဍဲဂၠးတိ ကေုာံ ပရူအဆက်စပ် ဂၠးတိ ကဵု ဂြိုဟ် ပ္ဍဲအကာသဂမၠိုင်ရ၊၊ မၞိဟ်မစကာ မအရေဝ် γεωγραφία မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပထဝဳဝင် ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ် အဳရတောသထေနေသ် (Eratosthenes) (၂၇၆ - ၁၉၄ ဘဳသဳ) ပထဝဳဝင် ဂှ် ဒှ်အရာမလ္ၚတ် ဂၠိုက်ဂၠာဲ ညံင်ဂွံကၠိုဟ် ပရူတိ ကေုာံ သတ် ကေုာံ သဘာဝမပဒတဴ လတူဂၠးတိ သၟးဟွံသေင် ပရူကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအခိင်အတိက်၊ ဗီုမပြံင်လှာဲကၠုင်ကီု သီုကဵု ဂတတေအ် ဗီုလဵု ဆက်ဒှ်ကၠုင်မာန်ရ၊၊
ပထဝဳဝင် ဂှ် ပါ်လဝ် ၜါကဏ္ဍ - မနုဿပထဝဳဝင် (human geography) ကဵု ရူပပထဝဳဝင် မနုဿပထဝဳဝင် ဂှ် ဒှ်အရာ မလ္ၚတ် ပရူမၞိဟ် ကေုာံ ဗီုညးတအ် မဆက်ဆောမ်၊ အခိုက်အလိုက် ပြဝေဏဳ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ကေုာံ ဗီုညးတအ် စုက်လုက် ကုသဘာဝ နကဵုမလ္ၚတ် ဗီုညးတအ် မဆက်စပ် ကု ကေုာံ ရေင်သကအ် ကုမွဲဒၞာဲ ကဵု မွဲဒၞာဲရ၊၊ ရူပပထဝဳဝင်ဂှ် ဒှ်အရာမလ္ၚတ် လၟေင်အပြံင်အလှာဲ ကေုာံ ဗီုမကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲသဘာဝ ဗီုကဵု ဗလးကျာ (atmosphere)၊ ဗလးဍာ် (hydrosphere)၊ ဗလးဇဳဝ (biosphere) ကေုာံ ဗလးတိ (geosphere) တအ်ရ၊၊
အရာမလ္ၚတ်စမ်ၜတ် မဆေင် ကဵုပထဝဳဝင် နွံပန်သာ်ဂှ် (၁) ပွမလ္ၚတ် တိဍာ် သဘာဝ ကေုာံ အသုင်အစောဲ ကောန်မၞိဟ်၊ (၂) ပွမလ္ၚတ်ဒၞာဲဒတန်ဨရိယျာ မပ္တံ ဍုင်ကွာန် ဒေသဂမၠိုင်၊ (၃) ပွမလ္ၚတ် အဆက်အစပ် ကောန်မၞိဟ် ကဵု တိဍာ်၊ (၄) သိပ္ပံဂၠးတိ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် ပွမလ္ၚတ် ပထဝဳဝင်ဂှ် ဒှ်အရာ မစၠောအ်ကဵုဒဒန် အကြာကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ဂၠးတိ ညံင်ဂွံတီကၠိုဟ် ရေင်သကအ်ရ၊၊
လပါ်
ရူပပထဝဳဝင်
ရူပပထဝဳဝင်ဂှ် ဒှ်အရာမလ္ၚတ် မစွံအာရီု ကုသိပ္ပံဂၠးတိရ၊၊ တင်အဓိကဂှ် သွက်ဂွံကၠိုဟ်ကေတ် ပြသၞာ မဆေင်ကဵု ရူပဂၠးတိ မပ္တံ ကဵုဗလးတၟအ် (Lithosphere) ဗလးဍာ် (hydrosphere) ဗလးကျာ (atmosphere) ဗလးတိ (pedosphere) ဗလးတၞံ (global flora) ဗလးဇဳဝ (fauna patterns/biosphere)တအ်ရ၊၊
ပထဝဳဝင် ပွဳပွူသဘာဝ Environmental geography
ပထဝဳဝင် ပွဳပွူသဘာဝ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာ မလ္ၚတ် ဗီုအဆက်အစပ် အကြာ ဂၠးကဝ်ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ဂၠးကဝ်သဘာဝ ရ၊၊ ပွမလ္ၚတ်ဗီုဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်ကောန်မၞိဟ်တအ် ဂွံကၠိုဟ်ကေတ် ဗီုလဵု ပရေင်ချဳဓရာင် ဖန်ဇန်မၞိဟ်တအ် ခ္ဍဳလျတ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုသဘာဝဂှ်ရ ပွမလ္ၚတ် ပထဝဳဝင်ပွဳပွူသဘာဂှ် ဒှ်အရာ မစၠောအ်ကဵု ဒဒန် အကြာကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ ဟီုဂွံရ၊၊ ပရေင်ဆက်စပ် ကောန်မၞိဟ် ကုပွဳပွူသဘာဝဂှ် ပြံင်လှာဲကၠုင် နကဵုဗီုပြင်နာနာ မပ္တံကဵု အရာမဆက်စပ်အလုံလိုက် မကော်ဂး ဂလောပ်ဗလာ်ဇြေန်ရှေန်ကီု၊ ပရေင်ကွတ်စက် ပြံင်လှာဲကၠုင်ကီုတုဲ အရာမပြံင်လှာဲကၠုင် ဗီုဏအ်ဂှ် ခ္ဍဳလျတ် ဇီုကပိုက် ကုပွဳပွူသဘာဝဗီုလဵုတုဲ သွဟ်အနာဂတ် ဗီုလဵု သ္ကတဵုဒှ်ကၠုင်မာန်ဂှ် နွံပၟိက်ကၠုင် သွဟ် မတွဟ်ဂး ပရေင်ကၠိုဟ်ခၠင်ကောန်မၞိဟ် စပ်ကဵုအရာဏအ်ရ၊၊ နကဵုဥပမာ ကဏ္ဍ သွက်ဂွံလ္ၚတ် ပထဝဳဝင် ပွဳပွူသဘာဝဂှ် မပ္တံကဵု - ပရေင်ထိင်ဒဝ် အရာမကတဵုဒှ်မွဲတဲ ဗီုကဵု ပၞာန် မစကာ လွဟ်လက်နက်တအ်တုဲ ပြံင်လှာဲကဵု ပွဳပွူသဘာဝ မတဲဓဝ် (emergency management)၊ ပရေင်ထိင်ဒဝ် ပွဳပွူသဘာဝ ဗီုကဵု ပွဳပွူသဘာဝ မၞုံဒၟံင်တအ်ဂှ် ညံင်ဟွံဂွံ စကာရပ်စပ် ဖအိုတ်ထောအ် မွဲတဲဓဝ်(environmental management)၊ ဒဒှ်မၞုံအစောံမထိင်ပရံင်လဝ် (sustainability)၊ ပရေင်ဍုင်ကွာန်မဆေင်ကဵုဂြိုပ်ဆုကေုာံ တိရစ္ဆာန် (political ecology)တအ် ဒှ်တမ်ရ၊၊
ဂေသြမတေစ် ဂှ် ဒှ်ကွတ်ကောန်ပျူတာ မဖန်ဇန်လဝ် သွက်ဂွံစကာ ပ္ဍဲအရာ မဆေင်ကဵု ဗီုတိ (cartography) ကေုာံ အရာမၜတ်ကၞာတ် စၟဳစၟတ် သဏ္ဌာန်ဗီုပြင်တိဍာ်ရ၊၊ ဂေသြမတေစ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု ပရေင်အပြံင်အလှာဲ ပ္ဍဲအရာမလ္ၚတ် ပထဝဳဝင် နူအခိင်ၜိုတ် လဒေါဝ် ၁၉၅၀တအ် ရ၊၊ တ္ၚဲဏအ် နဲကဲဂေသြမတေစ်ဂှ် စကာ ဗီုကဵု ၜတ်ဗၞတ်တိ (spatial analysis)၊သၞောတ်တင်ဂၞင်ပထဝဳ ဂျဳအာင်အေတ် (geographic information systems - GIS)၊ မဓဇက်ဗီုတိ (Remote sensing)၊ သၞောတ်ဒတန်ဂၠးကဝ် - ဂျဳပဳအေတ် (global positioning systems - GPS) တအ်ရ၊၊
ပထဝဳဝင် မဆေင်ကဵုဒေသ Regional geography
ပထဝဳဝင် မဆေင်ကဵုဒေသဂှ် ဒှ်အရာမၜတ်ကၞာတ် ဗၟံက်ထ္ၜး ပ္ဍဲဒေသမွဲမွဲ အကာဲအရာ သဘာဝ ကေုာံ ကောန်မၞိဟ်တအ် မနွံဒၟံင် ဗီုပြင်လဵုရ၊၊ တင်ရန်တၟအ် အဓိကဂှ် သွက်ဂွံတီကၠိုဟ် ကေုာံ ဗၟံက်ထ္ၜး ကဆံင်ဒၟံင် ဒတန် မဆေင်စပ်တအ်ဂှ် အကာဲအရာကောန်မၞိဟ် ကေုာံ သဘာဝ နွံဗီုလဵုရောရ၊၊
မဓဇက်ဗီုတိ Cartography
မဓဇက်ဗီုတိဂှ် ဒှ်အရာမလ္ၚတ် ဗီုပြင် ဂၠးတိမၞုံဒၟံင်တအ်ရ၊၊ ၜိုန်ရ အရာမဆေင်ကဵု ကွတ်ပထဝဳဝင်တၞဟ်တအ်ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုမဓဇက်ဗီုတိ ကီုလေဝ်၊ မဓဇက်ဗီုတိဂှ် နဒဒှ် အရာတၞဟ်ခြာမွဲ ပါ်ဂွံကီုရ၊၊ ပွမဓဇက်ဗီုတိဂှ် နူကဵုကဆံင် မပကောံဗီုပြင်တိဍာ်တအ်ဂှ် ဒှ်အာ နဒဒှ်ကွတ်သိပ္ပံမွဲကီုရ၊၊
ညးဓဇက်ဗီုတိတအ် တၞဟ်နဂွံကၠိုဟ် သင်္ကေတ မစကာလဝ် ပ္ဍဲဂၠးတိ ပရူဂၠးတိ ဗွဲမဇြိုဟ်နက်မာန်တုဲ သ္ဒးဗတောန် ပရူစိတ္တဗေဒ မဆေင်ကဵု မချပ် (cognitive psychology) ကေုာံ ergonomic မဒှ်အရာမဒက်ပ္တန် ကောန်မၞိဟ် မဆေင်ကဵုရူပ ကဵု စိတ္တတအ်ကီုရ၊၊ ညးတအ် သီုကဵုဒးဗ္တောန် ဗီုသဏ္ဌာန်ဂၠးတိ ကေုာံ ဂၞန်မဂွံတော်ဗၟံက်ထ္ၜးကဵု ဗီုသဏ္ဌာန်ဂၠးတိတအ်ကီုရ၊၊ ဟီုမွဲသာပၠန် ညးမဓဇက်ဗီုတိတအ်ဂှ် ဒှ်ညးမဖျေဟ်ပၠောမ်ကဵုမ မတွဟ်ဂး ပထဝဳဝင်မွဲဂှ်ရ ညးတအ်ဂှ် ဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲဒၞာဲအဓိကမွဲရ၊၊
ဝင်
ဗီုဂၠးတိတြေံအိုတ် ၜိုတ်မတီလဝ်မ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲခေတ်ဗေဗဳလောန် တမၠာ (ancient Babylon) နူကဵု ဘဳသဳ ၉ ဗွဝ်ကၠံ တေအ်ရ၊၊
သုတကဵု ဂျဵုကာ
ဂျဵု - “ဗီုလဵုမှအဲဒုၚ်စသိုၚ်ဟွံမာန်ပုဟ် စိုပ်ကဵုဒွက်သၟတ် ၝတံပံက်လဝ်ဏံ” နူသ္ၚိညးတေံစှ်ေကၠုၚ်တုဲ ကၠုၚ်ဟီုပ္ဍဲသ္ၚိပိုယ်ရ။
“ကတောဝ် အယုက် (၄၅) ဗီုလဵုဂွံကိတ်ညဳ ကတောဝ် အယုက် (၁၈)တံရော?” အဲကလေၚ်ဟီုကဵု နာဲဂျဵုကာ ရ။
ညးဂှ် ဒှ်မံၚ် အနာဲပိုယ်အရၚ်ကီုတုဲ တက်ကျာကဵုအဲမ္ဂး ဒှ်မံၚ်ညံၚ်ရဴ ရဲ၊ အခိၚ်ကာလ ကၠောန်ကမၠောန်ဂကောံပၠန်လေဝ် ပံၚ်တောဲကၠောန် မံၚ်ညးသ္ကံမွဲစွံလၟိုန်တုဲ တက်ကျာလေဝ် ဗၠးၜး၊ အရေဝ်ဒးဟီုလေဝ် ဟီုဟွံဒးညှာညးသ္ကံရ။ ညးဂှ် ဒှ်ညးမကတ်လ္ၚတ်မွဲတုဲ နူကဵုရာံတိတ်နူ လကျာ် အံၚ်လဝ်တန်ဒေါဝ်တုဲ ကၠောန်ချဳဒရာၚ်မံၚ် ပရေၚ်ဂကောံ၊ ပရဟိတ နာနာ ဂကောံပ္ဍဲကွာန်ၜိုတ်နွံ ညးကြပ်ပါမံၚ် ဖအိုတ်ရ။
အဲကဵု နာဲဂျဵုကာ ဝါသနာတုပ်မွဲဂှ် ဗှ်လိက်ရ။ “အဲ တက်ကျာခိုဟ်အိုတ်ဂှ် ကဵုၝမွဲရ” ညးကေၚ်ဟီုလဝ်ကဵုအဲနွံ။
“ၝဏံစှ်ေဒၞာဲကဵု ဗၟာၝောံ ညိမှအဲဟွံဒးစိုတ်လးလး၊ သၟတ်ဝုတ်မန်ဇကု နွံဂလိုၚ်လိုၚ်ဏံ ဟွံဒးစိုတ် ဂွံဒးကေတ်၊ အဲဒးစဵုဒးစးပေၚ်ပေၚ်ရ” “စိုပ်အဝဲသွက်ဂွံသ္ပအိန်ထံၚ်မ္ဂး ညးဗြဴ၊ညးတြုံ ဟွံရုဲ ပၟိက်ဆန္ဒဇကု ကေတ်ဂွံမံၚ် ပ္ဍဲအခေါၚ်အရာမၞိဟ် ပိုဒ် -၁၆ ညးတံဟီုလဝ်နွံမံၚ် နာဲဂျဵု” “အခေါၚ်အရာမၞိဟ်ဂှ် စွံလဝ်ကၠာၝ အခေါၚ်အရာကောန်ဂကူ ဒးကေတ်ကၠာ၊ ညးတြုံဏံ ဍေံစှ်ေဒၞာဲကဵု ဂကူတၞဟ်မွဲမ္ဂး မဗဳဇဍေံဂှ် ဟွံဒှ်ဂကူမန်ဇေတ်တ်ရ၊ ကောန်ဂကူပိုယ်တၟော်ရံၚ်အာ အတိုၚ်မွဲကၟိုန်ဍုၚ်မ္ဂး နွံမံၚ် ၂ က္ဍိုပ်ကၠံဓဝ်ရ၊ သၟတ်ပိုယ်နွံမံၚ် ပိကိုဋ်ဘာ် အတိုၚ် စရၚ် ၂၀၁၄ ဂွံဆဵုကၠုၚ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၟတ်ဗှ်ေတံ တာလျိုၚ်နွံဇၞော်ဇၞော်ဏောၚ် သုတ” ပ္ဍဲဍုၚ် ကုလသမ္မဂ္ဂ သ္ပလဝ်စၟတ်သမ္တီ အယုက်သၟတ်ဂှ် အယုက် ၁၅-၂၄ သၞာံ။ အမေရိကဂှ် အယုက် ၁၅-၂၅သၞာံ။ ၀-၃၀သၞာံ ဍုၚ်ဂျပေါန်၊ ဍုၚ်ကဳုရဳယာဂှ် အယုက် ၁၅-၂၉ သၞာံ။ ပ္ဍဲကၟိုန်ဍုၚ်ပိုယ် အဝဲအယုက်သၟတ်ဂှ် ၁၆-၃၅ သၞာံမဒှ်ရ။ စိုပ်ကဵု အယုက်သၟတ်တံတုဲ မွဲဍုၚ်ကဵုမွဲဍုၚ် သ္ပစၟတ်လဝ်အယုက် ဟွံတုပ်၊ တၞဟ်ခြာမံၚ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု လိက်ဘာသာ ညးသ္ပလဝ် နွံမံၚ်ပိအဝဲဟေၚ်ရ။ နူအယုက်ၜံၚ်စဵုစိုပ် အယုက် (၃၁)သၞာံ အဝဲပထမ ညးတံကော် သၟတ်တြုံ၊ သၟတ်ဗြဴ၊ နူ ပိစှော်မွဲစဵုစိုပ် အယုက်(၆၀) အဝဲဒုတိယညးကော် လထဴ၊ လဗြဴ။ နူအယုက်(၆၁) စိုပ်အယုက်(၉၀) ပစ္ဆိမအဝဲ ညးကော်စ ယထဴ၊ယဗြဴ မဒှ်ရ။ “ဂဳတကဵု ဆာန်ဏံဂှ် ဟွံဒးကေတ်အရေဝ်ဘာသာအကြာမွဲပုဟ် နာဲဂျဵု၊ အခိၚ်ဆာန်မ္ဂး ညံၚ်ရဴကၠေၚ်ဓါတ်ဒးပၟတ် ဂဵုတိုန်ကၠုၚ်မ္ဂး ထိၚ်ဟွံမာန်ရ၊ ဆာန်ဏံဂှ် ညံၚ်ရဴကလော်ရ ညးမွဲလေဝ်ဟွံဆဵုပုဟ်၊ ဆ္ဂး ပတှ်ေမံၚ်” “ပၟတ်ဂၠုတုဲတှ်ေ တုပ်တုပ်ရ၊ အတိုၚ်တုပ်တုပ်ရတှ်ေ အဲဂျဵု နွံပၟိက်ကဵု ဂၠုပ္ဍဲဂကူသၟတ်ဝုတ်မန်ပိုယ်ရ”
နာဲဂျဵုၜိုန်ရဒးစဵုဟစးကဵုပွကမၠောန် ညးမထပ်တဲကဵု သၟတ်ဝုတ်ဗၟာဂှ်ကီုလေဝ် ပရေၚ်မၞိဟ်ညးညိမှဟွံကဵုလီု ရာန်ကေတ်ပရၚ်တဲ နွံကဵုၚ္ၚုဟ်မးမွဲတုဲ ညးကော်ဂွံအဲ အာပေါဲမ္ၚဵုထပ်တဲကဵုပရၚ်တဲညးမထပ်တဲဂှ်ရ။သီုရာဒနာမိက်ကဵု ညးမထပ်တဲဂှ်ရ။နာဲဂျဵု အခိုက်ကၞာမန် စိုပ်ကဵုသ္ပမ္ၚဵုထပ်တဲတုဲ ထပ်တဲနွံမံၚ်မူစိနဲၜိုန်ရ ကညာၚ်သောၚ်ကလးမံၚ်ကဵုအဲကီုလေဝ် ဟိုတ်နူ (DJ remix) တံတုဲ မုလေဝ်ဟွံမိၚ်ရ။စတုဲဒှ်အာတုဲ အဲဒးပါဲထောံနူသ္ၚိမွဲလစုတ်တွဵု အခိၚ်ကာပေါဲမ္ၚဵုတုဲမှ စဴသ္ၚိ။ အဲလေဝ်ဗက်အာကီု ဟိုတ်ဍေံဂှ်မံၚ် ဟွံမာန်ပ္ဍဲသ္ၚိ။Song box ဗြုတိုန်မ္ဂး ပ္ဍဲသ္ၚိဂှ်ပလိုက်က္တဵု၊ သ္ၚိမွဲမဗြုမံၚ် ပြာပ်ပ်၊ ဒ္ၚေါဝ်ထ္ကးအာ ၜါကရေက်တုဲယျ။ကတောဝ်လေဝ် ကျာတိတ်မံၚ်တုဲ အဲလေဝ် ဒးပါဲထောံမွဲလစုတ်ခိုဟ်ရချပ်တုဲ အာဇူဒၟံၚ် ပ္ဍဲသ္ၚိ ဣစဳဍောတ်ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပုံအဂီုဂမၠိုင်
သာသနာဒိပ္ပ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ဗဂေါ
ဘာသာသနာဒိပ္ပ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်ဗဂေါ၊ ရးဗဂေါ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၁၂၊ ထပိုယ် ၇ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တစန္ဒဇဝန သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၀၊ ဝှ် ၃၀။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ရးဗဂေါ
သုခကာရဳ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ဗဂေါ
ဘာသုခကာရဳ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်ဗဂေါ၊ ရးဗဂေါ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၁၉၊ ထပိုယ် ၁၂ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တအင်္ကုရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၂၊ ဝှ် ၂၃။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ရးဗဂေါ
မြာင် (လ္ဒောဝ်) ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကလအ်
ဘာမြာင်(လ္ဒောဝ်) ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကလအ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။
သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၃၅ ဇကု၊ ထပိုယ် ၂၃ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၄ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တညာဏ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၇၊ ဝှ် ၅၇။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
သာသနာ စိုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်မန်
ပရူသာသနာ စိုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်မန် အလန်ပထမ ပ္ဍဲမဟာသက္ကရာဇ် ၁၀၃ ကၠံပိသၞာံ ပယျာံဂိတုပသာ်ပေၚ်၊ တ္ၚဗုဒ္ဓဝါဂှ် သိဒ္ဓတ္တကုမ္မာ ကလိဂွံဒှ်ကျာ်ဇၞးမာရ် ဂြၚ်ဓရ်သၟဝ်တၞံဇြဲဗောဓိ သ္ဂောံဒုၚ်ယၟုမာရဇိနတုဲ ပဒတဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲသၟဝ်တၞံဇြဲဗော်ဓိထပှ်တ္ၚဲ၊ နူဂှ်အာဌာန်ဒၟံၚ် အနိမိသထပှ်တ္ၚဲ၊ ပ္ဍဲစၚ်္ကြမ်ရတ်ထပှ်တ္ၚဲ၊ ပ္ဍဲရတနဃရထပှ်တ္ၚဲ၊ ပ္ဍဲမုစလိန္ဒထပှ်တ္ၚဲ၊ ပ္ဍဲရာဇာယတန တၞံဗပိုန်ထပှ်တ္ၚဲ ကျာ်တြဲအာပဒတဴထပှ်ဌာန် ထပှ်သတ္တာဟာ၊ ဂွံပန်စှော်ဒ္စိတ်တ္ၚဲတုဲ၊
အလန်ပထမ
ပ္ဍဲအခါကာလကျာ်တြဲ ပဒတဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲတၞံဗပိုန်ဂှ်ဟေၚ် နူတွဵုရးရာမည ဍုၚ်တြိဂုမ္ဗ ကွာန်ဝါကၠောၚ် ကောန်ညးဗၞိက်ၜါကောကဵုဒေံ မနွံယၟုတပူကဵုတဗဝ်ဂှ် အာသ္ပဗၞိက်က္ၜၚ် အာစိုပ်ဌာန်မဇ္ဇျိမဒေသတေံတုဲ ဒေဝတဴဇြဲသုမ်မကေၚ်ဒှ်ကၠုၚ်မိဇကု ပ္ဍဲဘဝကိုပ်ကၠာတေံ သ္ဂောံဆဵုကေတ် တပူတဗဝ်ညးၜါကောကဵုဒေံ မကေၚ်ဒှ်ကၠုၚ်ကောန်ဇကုတုဲ ပ္ညုၚ်ထ္ၜးဏာဂၠံၚ် တရဴဒၞာဲကျာ်တြဲပဒတဴပ္ဍဲတၞံဗပိုန်ဂှ် တပူတဗဝ် သ္ဂောံဆဵုကေတ်ကျာ်တြဲတုဲ ကဵုဒါန်ပုၚ်မောဝ်နာဍူကွာၚ်မြဳသာဲတုဲ သ္ဂောံဒုၚ်ဂိုၚ်ကေတ် သရဏဂုဏ်ၜါ "ဗုဒ္ဓံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ၊ ဓမ္မံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ" ကီု သီုဓါတ်သော်ဒ္စာံတၞုၚ် တိုန်ဍိုက်က္ၜၚ် ကလေၚ်စဴစိုပ်ကၠုၚ် ဍုၚ်တြိဂုမ္ဗ ဆက်ကွာကဵုသၟိၚ်ဥက္ကာလပရ၊ ပ္ဍဲကာလဂှ် သၟိၚ်ဣန်၊ သၟိၚ်ဥက္ကလာပ၊ တပူတဗဝ် ဒုၚ်ယၟုတဖုဿ ဘလ္လိက သီုညးပန်တၠဂှ် သ္ပသ္ကိုပ်သ္ကကဵုတုဲ ဒက်ပ္တန်စွံလဝ် စေတီမွဲတၞုၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်တြိဂုမ္ဗ လတူက္ဍဟ်ဒဵုသိၚ်္ဃုတ္တရ "ကျာ်လ္ဂုၚ်" လၟုဟ်ညးကော်ခဴစရောၚ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပိုယ်ဂကူမန်ဝွံ ရှေ်သှေ်ရဴဂဴသာသနာကျာ် အလန်ပထမရောၚ်။
အလန်ဒုတိယ
ပ္ဍဲဍုၚ်သုဝဏ္ဏဘူမိ (သဓီု) လက်ထက်သၟိၚ်သူရိကုမ္မာ သၟိၚ်ဣန် ခုတ်ကဵုယၟု သဳဟသုဓမ္မရာဇာ ပ္ကၚ်ရၚ်ဍုၚ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵုမဇ္ဖျိမဒေသတေံ ပ္ဍဲမဟာသက္ကရာဇ် ၁၀၃ သၞာံဂှ် အာစိုပ်ဒဒှ်ကျာ်ရ။ ဒှ်ကျာ်တုဲ ပ္ဍဲကာလမကလိဂွံ ဒ္စာံဝှ်ဂှ် မှာထေရ်ဂပမ္ပတိ နိမန်ကညနၚ်ကျာ်တြဲဗစိုပ်ဍုၚ်သဓိုရောၚ်။
ဗၜဵု
ဗၜဵု (Asian palm civet (Paradoxurus hermaphroditus))ဂှ် ဒှ်ဂကူတိရစ္ဆာန် မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲတၞောဝ်ဗဳဇဝဳဝဝ်ရိဒ် တမ်ဗဳဇ နူအာရှ သၠုင်ကျာ ကေုာံ အဂၞဲ၊၊ စတမ်နူသၞာံ ၂၀၀၈ ဂှ် နူကဵု ဂကောံမင်မဲသဘာဝဂၠးကဝ် (IUCN) ပၠုပ်စုတ်စရင်မှင်ဍာဲ နဒဒှ် မဒှ်ဓဝိင် သွက်ဂကူကၠေအ်ကၠက် ဟိုတ်နူ လၟိဟ်မသၟေဟ် အောန်တုဲ ဒၞာဲဒတန် သွက်ဂွံတန်တဴ ဍန်ရ၊၊ ဗၜဵုဂှ် ဒေသဒၞာဲမတန်တဴ ကေုာံ လၟိဟ် ၜိုန်ရ နွံဇၞော်ဒၟံင်ကီုလေဝ် အတိုင်စရင် ၂၀၀၈ မ္ဂး စိုပ်အာ ကဆံင် မဒှ်ဓဝိင်ရ၊၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၂ ဟိုတ်နူမၞိဟ်တအ် ဗက်ရပ် သွက်ဂွံကဵုပတိတ် ကဝ်ပိလုဝက် (ကဝ်ဖဳဗၜဵု) မဒှ်ကဝ်ဖဳ ကဵုဗၜဵုစ မကဝ်ဖဳတုဲ အိက်ဍေဟ်ဂှ် ပ္တိတ်ကဝ်ဖဳတၟေင် မကော်ဂး ကဝ်ပဳလုဝက် (kopi luwak) ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်တုဲ လၟိဟ်ဗၜဵုအောန်စှ်ေအာတုဲ စိုပ်အာကဆံင် မဒးကၠေအ်ကၠက်မာန်ရ၊၊
ဝွံ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၅ ဂှ် ပါ်လဝ် နွံပိဂကူ တမ်ဗဳဇဍေဟ်ဂှ် ကၠုင်နူ အာရှဒိုဟ်အဂၞဲ ရ၊၊
သာသနာ စိုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်မန်
အလန်ဒုတိယ
ကျာ်တြဲမွဲဟာန် ကေုာံ တၠအရှန်ၜါဠက် နူဍုၚ်သာရဝှ် စိုပ်ဍုၚ်သိၚ်ဃဵု နူဂှ် တ္အက်စူမတ္တရာ ဍုၚ်အချေန်၊ နူဂှ် ကၠောံအာသၞေဟ် တ္ကအ်မလ္လာယု ဍုၚ်လက္ကာ၊ နူဂှ် ကမ္ဗောဇဌာနီ ဍုၚ်ဒွါရဝတီ (လဝပူရဳ၊ လောမ္ဗုရဳ) ဍုၚ်ဟရိဘုဉ္ဇန (လာံဖုန်) မဒှ်ဌာန်ဒေသရးမန်၊ နူဂှ်ပၠန် ကညစိုပ်ကၠုၚ်ရးတနၚ်သဳ၊ ထဝဲါ၊ ရေဝ်၊ မတ်မလီု၊ မုတ္တမ ကေုာံ ဍုၚ်သုဝဏ္ဏဘူမိ (သဓို) ရ၊ ပ္ဍဲကာလကျာ်တြဲ မကညကၠုၚ်ဍုၚ်သဓီုဂှ် သၟိၚ်ဣန်ခၞမ်ကၞာထးဒိပ်ဇၞော်မွဲ၊ ပ္ဍဲလဒေါဝ်ကၞာထးဇၞော်ဂှ် ပၞၚ်ရတ်မွဲမတၟုဲတဴ နကဵုရတ်ထပှ်ပြကာ သၟိၚ်ဣန်နိမိတ် ကတဵုမဒှ်လဝ်တုဲ ပ္ဍဲကၞာထးဂှ်ဟေၚ် ကျာ်တြဲတွံဓရ်ကဵုမှာဇန်ဂမၠိုၚ် လုကဴထပှ်တ္ၚဲ ထပှ်ဗ္တံရောၚ်။
ကာလဂှ် ကျာ်တြဲနိမိတ်ဗဒှ်လဝ်ဗုဒ္ဓနိမိတ် ရုပ်စၞးကျာ်မွဲတုဲ ကာလတ္ၚဲ ကျာ်တြဲတွံဓရ်ကဵုမှာဇန်ဂမၠိုၚ်ရ၊ ကာလဗ္တံ ဗုဒ္ဓနိမိတ်တွံဓရ်ရ။ ကောန်ညးရးသုဝဏ္ဏဘုံ ဍုၚ်သဓိုဂှ် သ္ဂောံမိၚ်ကေတ်တဝှ်ဍောၚ်ဓရ် ဒေသနာကျာ်တုဲ ဗွဲမဂၠိုၚ်ကလိဂွံတီကေတ်ဓရ်ကျာ်အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲကာလဂှ်
ဣသိတြဴဇကု ကၠုၚ်အာတ်ဓါတ်သော်ကျာ်တြဲရ။ ဌာန်ဒေသရးမန်ဝွံ သာသနာကျာ်တန်တဴ စဵုကဵုဗၞတ် (၅၀၀၀) သၞာံရောၚ်။ ကျာ်တြဴညာတ်တုဲ ဒုၚ်ကဵု ကုဣသိတအ်ဂှ် ဓါတ်သော်တြဴတၞုၚ်ရ။
ချိုန်ခဏဂှ် သၟိၚ်သဳဟသုဓမ္မရာဇညာတ်တုဲ သၟိက်ဂွံရှ်ေသှ်ေညိဂးတုဲ အာတ်ဓါတ်ကုကျာ်တြဲရ၊ ကျာ်တြဲတုန်လေဝ် "မရာဇ် လၟုဟ်ဝွံ မရာဇ်လ္ပကေတ်ဏီ၊ ဂတဏအ် ဗၞတ် ၃၇ သၞာံမ္ဂး အဲကျာ်ကလိဂွံ ၄၅ ဝှ်တုဲ ကြက်သ္ပပရိနိဗ္ဗာန် ပ္ဍဲကုသိနာရာမ် ဇရေၚ်ဂြိုပ်အံၚ်ရေၚ်တေအ်ဏောၚ်။ ကာလဂှ် မှာထေရ်ဂဝမ္ပတိ ပလံၚ်နၚ်ကဵုမရာဇ် ဓါတ်ၚေက် ၃၃ တၞုၚ်ဒက်ပ္တန်စေတဳ ၃၃ တၞုၚ်တုဲ မရာဇ်ရှေ်သှ်ေညိ" သာ်ဝွံ ကျာ်တြဲကဵုလဝ်ပယျးဒိုဟ်ရ။ လအ်ဂွံစိုပ်ဂှ် အဲဏအ်ဂွံမံၚ်ညိဟာ ဒဝိၚ်စိုတ်သၟိၚ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ကျာ်တြဲတီတုဲ ကျာ်တြဲအနုညာတ်ကဵု ခၞမ်ရုပ်စၞး ဇကုကျာ်တြဲ မတၟုဲတဴနကဵု ထဝ်သိၚ်္ဃနိက် ထဝ်ထၞောတ်တုဲ ကျာ်တြဲ ကဵုဗုဒ္ဓနိမိတ်သကဵုဒုၚ်ရှ်ေသှေ် မှာဇန်ညးဍုၚ်သဓီုရ။
ဒးဒုၚ်ပတိုက် သုဝဏ္ဏဘုံ
ကာလသၟိၚ်ဗမာ ကၠုၚ်ဗတိုက်ဍုၚ်သုဝဏ္ဏဘုံဂှ် ကေတ်ဏာကျာ်ထဝ်၊ ကျာ်သြန်၊ ကျာ်မၞိက်၊ ကျာ်ဗရိုတ်၊ ကျာ်ထွာဲ ကျာ်ထ္ၜိုဟ်ဍာ် ကျာ်ပဋိမာရုပ် ဂၠိုၚ်ကဵုဇကုကီုလေဝ် ကျာ်ဗုဒ္ဓနိမတ် ကျာ်တြဲနိမိတ်ဗဒှ်လဝ် ကျာ်ထဝ် (ပဉ္စလောဟ) မွဲဇကုဂှ် ကေတ်ဟွံဂွံရ၊ ဒေဝတဴပၞုက်ထောံ ပ္ဍဲထီုမွဲဒၞာဲ ဗက်ဂၠာဲဟွံဆဵုတုဲ ကျာ်ဗုဒ္ဓနိမိတ်ထဝ်ဂှ် သှေ်ဒၟံၚ်ရ။ ရုပ်ဒေဝတဴပၟၚ်ဍုၚ် ဒေဝတဴဗဳသၞူ ပြမေသွဝ် ပြမေသြဳ ရုပ်မှာဗဳနာဲ မနွံကဵု အာနုဘဴဍုၚ်တအ်ဂှ်ကီု ဗိုတ်ပိဗေဒၚ်ပန် ဂြန်ဂဥုဲဒဗျ မကၠုၚ်နူပါၚ်ဝိဇ္ဇာဓဵုတအ်ဂှ်ကီု သၟိၚ်ဗမာသဳဖျဴဍုၚ်ဗကာံအိုတ်တုဲ ဍုၚ်သုဝဏ္ဏဘုံ လီုလာ်ပါ်ပြောပ်သၠေက်သၠံၚ် (ပၟတ်ဂဵု ယက်ဂၠု လ္ၚုမံၚ်ပ္ဍဲစိုတ်) ဖေက်လကိုတ်အလုံဒိုဟ်စှ် ဒှ်အာကွာန်ရးနိဂီုမွဲရောၚ်။ (သာ်ဝွံထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲပြကိုဟ်ဝၚ်သာသနာမန် အလုံတွဵုရးမည မုက်လိက် ၃၀ တေံရ။
မူဟိုတ်ပြကိုဟ်ဝၚ်သာသနာမန် ဒးသ္ဂလဝ်ရော ? ဂၠိုက်ဂၠာဲဝၚ်တြေမ်မွဲပ္ၚံက်တုဲ ယဝ်ဒးဗစာရဏာရံၚ်မ္ဂး အခိၚ်ကၠာတေံ ပ္ဍဲဍုၚ်ဗမာ ဍုၚ်ဗကာံ အရာပ်ကွာန် (သမထဳ) ဂှ် လေံကျာ်တဳ ခမဳအပြောမ်ဂမၠိုၚ် သိုၚ်ဘာတုဲ မံၚ်တဴအိုတ်ရ၊ လေံကျာ်ဇၞော်က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်သၟး (က္ဍိုပ်ဂိုဏ်) ဂှ် နွံဒၟံၚ်ပိစှော်ရ။ ကွးလေံကျာ်ဇၞော်ဂှ် နွံဒၟံၚ်ဗၞတ်တြဴစှော်လ္ၚီ (၆၀၀၀ဝ) ရ။ တၞောဝ်ဒတောဝ်လေံကျာ်တဳ ခမဳအလဇ္ဇဳဝွံ လ္ၚဵုဟီုဂးလဝ် ဆက်ဆေန်ကၠုၚ် နူဍုၚ်ရးမဇ္ဇျိမဒေသ ဒှ်တၞောဝ်ဂိုဏ် ပလီုပလာ်သာသနာ ဂိုဏ်ပါ်တိတ်တၞဟ်ခြာ ဟွံပါပ္ဍဲထေရဝါဒရ။
လေံကျာ်တအ်ဂှ် ဒှ်လေံကျာ်ဒးဗှ်ကမ္မဝါစ်ဟွံသေၚ်၊ ဗိုက်လတက်ကေတ်သ္ၚာ အလဵုလဵုဇကုတုဲ ဒှ်လေံကျာ်ပ္တောံ ဒှ်ခမဳဒုဿဳလ ခမဳအပြောမ် ဟွံမွဲကဵု ဒ္ဂေတ်ဝိနဲရ။ ရန်တၟအ်လေံကျာ်တဳတအ်ဂှ် တက်ဃယံက်ကဵု သာသနာတုဲ စသုၚ်လောဲ မံၚ်စံၚ်လောဲ ဒဒိုခ်သာ ဗပေၚ်ဗုၚ်ဂၞဴမိပ်ကွေံကွေံရ၊ လေံကျာ်တဳ ခမဳအပြောမ် တြဴဠက်ပြၚ်ၚ်တအ်ဂှ် မံၚ်ကဵုကောန်ဇာတ် သမ္ဘာတၠသ္ၚိ တုပ်ကဵုခရှ်တအ်ရ။ စွံလဝ်သော်က္ဍိုပ် ဇမၠိုၚ်ပန်လပုဟ်မွဲဂတာ စွံလဝ်သော်ပါၚ် သော်ပါၚ်မုၚ် လတက်လဝ်သ္ၚာသာ် မ္စံက်ခြက် ထပက်လဝ်ဂဥုဲယန် ပ္ဍဲတဲ ပ္ဍဲသြိုဟ် ပ္ဍဲဒဳ ပ္ဍဲဇကု ရုပ်သာ်တုပ်တဴ ညံၚ်ရဴလကိုဟ်ရ။
လေံကျာ်တဳမ္ၚးသာသနာတအ်ဂှ် ၜိုန်ယုတ်မာပပ်ပဳတဴဂလိုၚ်ဏအ်ကီုလေဝ် ကောန်ဂကူဗမာတအ် ရှေ်သှေ်ရဴဂဴ ယိုက်ဒိုက်သ္ဍိုက်ဆာန် သၞေအ်သၞဴကၠုၚ် လၟိုဟ်သၟိၚ်ဗမာ (၃၀) ဒတောဝ် သ္ပတမ်နူသၟိၚ်ဗမာ သမုဒ္ဒရာဇ်တုဲ စဵုစိုပ်လက်ထက်သၟိၚ်အနဝ်ရထာရ၊ ကောန်ဂကူဗမာတအ် ထေၚ်ခယျဂးလေံကျာ်ပြဲပြဲ ကွးသာဝကကျာ်တြဲတုဲ ညးညးအဲအဲ ဂၠောဲတိတ်သ္ပထပိုယ်ခမဳ ပ္ဍဲလေံကျာ်တဳတအ်အိုတ်ရ။ လိက်ပတ်တဝှ်ကျာ်လေဝ် ဟွံမဲ၊ ထပိုယ်ခမဳဇေတ်ဇေတ်လေဝ် ဟွံမဲတုဲ ကောန်ဂကူဗမာတအ် အလုံတွဵုရးဍုၚ်ဗကာံမွဲ ဒးသ္ပလဝ်အာစာကဵု လေံကျာ်တီခမဳအပြောမ် လေၚ်သ္ၚောမ်ဆောမ်ဘဝဇၞော်ကဵုဇြဟတ်ရ။
ဒ္ဂေတ်လေံကျာ်တဳခမဳအပြောမ်ပပ်ပဳယုတ်မာတအ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် သၞောဝ်စေဝ်ပၞောန်ဂှ်
လေံကျာ်တီ ခမဳပလီုသာသနာတအ်ဂှ် သ္ပကောန်ဗြဴဇကု ပွိုၚ်မွဲဗ္တံတုဲဟေၚ် တ္ၚဲတၟးဗလးဖျဴဏာသၟတ်ဝုတ်ဂှ်ရ။ လေံကျာ်တဳတအ် ဍေက်စက္ဍိုပ်ပုၚ်က္ဍိုပ်သွတုဲဟေၚ် ဂွံပြေၚ်စဝိဝါဟ မ္ၚိုဟ်ထပ်တဲရ၊ ကလောန်ပြဝ သ္ပပူဇဴကဵုဒါန်ဒ္ဂေတ်မေထုန် ကုအာစာတဳတအ် ဗွဲကိုပ်ကၠာဗၞတ် မွဲဗ္တံဂှ် ဒှ်ဒ္ဂေတ်အခိုက်ကၞာ အာစာတဳ ဂကူဗမာတအ်ရှေ်သှေ်ရဴဂဴကၠုၚ် ပွိုၚ်ပန်ကၠံသၞာံပြၚ်ၚ်ရ။ သၞောဝ်စေဝ်ပၞောန် ဥပဒေသ လက်ကရဴအိုတ်ဂှ် ယဝ်ရဟွံပလံၚ်နၚ်ကောန်ဝုတ်ဇကု ဟွံကဵုပပူဇဴအာစာတဳ ဗွဲကိုပ်ကၠာဗၞတ်မွဲဗ္တံမ္ဂး မိမယာဲတ ညးတၠခန္ဓဂမၠိုၚ် ဒးဒုၚ်ဒုဟ် ဘဲရာဇာဒဏ်ရောၚ်၊ ဗီုဏအ် ညးမဒှ်သၟိၚ်တအ် ဖျေံလဝ်သၞောဝ်ဥပဒေသရ၊ အဝ်- လေံကျာ်တဳဒ္ဂေတ်ယုတ်မာမံၚ်ဂလိုၚ်ဏအ်လေဝ် ဂကူဗမာတအ် သ္ပရှ်ေသှ်ေရဴဂဴမာန်မံၚ်ဏီသွံ ၊ ထေက်ကဵု ဒးအမ်သဝ် ဗွဲမလောန်ရ။
ကာလစိုပ်လက်ထက်သၟိၚ်အနဝ်ရထာဂှ် မှာထေရ်အရဟံ နူဍုၚ်သဓီုအာပ္တန်သာသနာ ပ္ဍဲဍုၚ်ဗကာံ၊ ဂွံအရီုဗၚ်ကဵု ခမဳမန် မှာထေရ်အရဟံတုဲ လေံကျာ်တီခမဳအပြောမ်တအ်ဂှ် သၟိၚ်ကဵုရာံထောံသီုဖအိုတ်ရ။ လက်ကရဴဏအ် သက္ကရာဇ်သာသနာ ၁၆၀၁ သၞာံ၊ ခြေတ် A.D/1057 ဂှ် သၟိၚ်အနဝ်ရထာ ဗလးနၚ်ပၞာန်စိၚ်ပၞာန်ချေံပၞာန်တိုက်ဗွဲမဂၠိုၚ်တုဲ ဗတိုက်သီကေတ်ဍုၚ်သဓီု ကေတ်ဏာပိဋကတ်ပိ ပါဠိပါၚ်ကျာ်တြဲကီု သီုခမဳတၠပညာမန်ပိုယ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ သ္ပတမ်နူဂကူဗမာတအ် ဗတိုက်သီကေတ်ဏာ သာသနာမန်ပိုယ် ပ္ဍဲဍုၚ်သဓီုတုဲ ကောန်ဂကူဗမာတအ် ဂၠံၚ်တရဴဂွံတပ်ကၠုၚ် ဂွံရှ်ေသှ်ေရဴဂဴကၠုၚ် သာသနာကျာ် ဂွံဒှ်ကၠုၚ်ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာအိုတ်ရ။
အလန်တတိယ
ပ္ဍဲကာလကျာ်တြဲ မကလိဂွံဒ္စာံဝှ်ဂှ် ကျာ်တြဲမကညကၠုၚ်စိုပ်ဍုၚ်သဓီုတုဲဂှ် လုကဴ (၃၇) သၞာံ၊ ကလိလောန်အာတုဲ ကျာ်တြဲပပရိနိဗ္ဗာန်ရ။ ကျာ်တြဲပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ဓါတ်ၚေက်ပိစှေ်ပိတၞုၚ် (၃၃) တၞုၚ်ကီု သီုကဵုသရိရဓါတ်ဂမၠိုၚ်ဗွဲမဂၠိုၚ် မှာထေရ်ဂဝမ္ပတိ ကေတ်ဗစိုပ်နၚ် ဍုၚ်သဓီုမွဲဝါပၠန်တုဲ သာသနာကျာ်ဂဵုလဟဵု မြဟ်ရာၚ်ဆာဲတဴဗွဲမလောန်တုဲဟေၚ်၊ ကောန်ဂကူမန်ဂမၠိုၚ် သ္ဂောံရှေ်သှေ်ရဴဂဴသာသနာကျာ် မရနုက်ကဵုပိဝါ အလန်တတိယရောၚ်။
အလန်စတုတ္ထ
ကျာ်တြဲပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ ကလိလောန်ဂွံ ၜါကၠံပိဣသုန် ၂၃၅ သၞာံ ဂှ် ပ္ဍဲမဇ္ဇျိမဒေသ ဍုၚ်ပါဋလိပုတ် ပ္ဍဲအရှာံဘာ အသောကရာံ သ္ပဇၞော်သ္ကိုပ်ကဵုမှာထေရ်မောဂ္ဂလိပုတ္တိဿတုဲ ပ္တိုန်လဝ်သံဂါယန တတိရ ။ ပ္တိုန် သံဂါယန တတိယတုဲ သွက်သာသနာကျာ်ဂွံတန်တဴအာ အဓါန်ကာလ မဂၠိၚ်သ္ၚောဲ မှာထေရ်မောဂ္ဂလိပုတ္တတိဿ ပါ်ပရအ်ကဵုတာလျိုၚ်ခမဳတၠအရှန်မဒှ်အဆက်ကွးဇကုစှ်ဇကုဂှ်တုဲ ကဵုအာပ္တန်သာသနာဒ္စိတ်ရး ဒ္စိတ်ဌာနရောၚ်၊ ပၞောဝ်ကဵုဒ္စိတ်ရး ဒ္စိတ်ဌာနဂှ် ပ္ဍဲထဌာန မရနုက်ကဵုဒ္စာံဂှ် မှာထေရ်သောဏကဵု ဥတ္တရဒးတာလျိုၚ်ပ္တန်သာသနာ ပ္ဍဲဍုၚ်သုဝဏ္ဏဘူမိ (သဓို) တုဲမှာထေရ် ၜါဇကုဂှ် ပွီပွိုၚ်ကေတ်ကွးပိဇကု ကညပြာပ်ကၠုၚ်ဌာန်ဒေသရးမန် ဍုၚ်သုဝဏ္ဏဘူမိ (သဓို) ဝွံရ၊ သၟိၚ်ပ္ကၚ်ရၚ်ဍုၚ်သဓိုဂှ် အဆက်သၟိၚ် မရနုက်ကဵုဒ္စိတ်ဒတောဝ် ဒှ်လက်ထက်သၟိၚ်သဳရိဓမ္မာသောကရ။
ပ္ဍဲဍုၚ်သဓီုဂွံ ပဟိုတ်နူကဵုမကြပ်ကဵု ဇိုၚ်ၜဳဇၞော်မှာသၟိဒ်တုဲ ကလော်ဍာ် ဂမၠိုၚ်မတဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲၜဳမှာသၟိဒ်တေံဂှ် ဇၟာပ်ကောန်ၚာ်တြုံသၟတ်ရိုဟ်ဟ်မသၠးမကတဵုဒှ်မၞိဟ်ကလော်ဍာ်ဂမၠိုၚ် မတိုန်ကၠုၚ်နူကဵုမှာသၟိဒ်တေံတုဲ ရပ်စကၠေံ ကောန်ၚာ်ဂှ်အိုတ်ရ။
ခမဳတၠအရှန်မသုန်ဇကု သောဏထေရ်ဥတ္တရထေရ် ကေုာံ ကွးပိဇကု ကညကၠုၚ်ပ္တန်သာသနာ စိုပ်ပ္ဍဲဍုၚ်သဓီုဝွံတုဲ သၟိၚ်နိမန်ဖျဴပၠုပ်ဏာ မှာထေရ်ဂမၠိုၚ်ပ္ဍဲဍုၚ်တုဲ ကဵုတန်တဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲဒၞာဲဌာန်ဗွဲမဒးရးရ၊ ပ္ဍဲကာလဗ္တံဂှ် ပ္ဍဲဂၞကျာ်ဇၞော် ဨကရာဇ်ဂှ် သၠးကောန်ၚာ်တြုံမွဲရ၊ ကလော်ဍာ်ဂမၠိုၚ် တီဒဒှ်ကောန်ၚာ်တြုံ မသၠးပ္ဍဲနန်တုဲ ကော်ပ္ကောမ်ကေတ်လလော်ဍာ် တွဳၜါရဂမၠိုၚ်မသုန်ကၠံ (၅၀၀) တုဲတိုန်ကၠုၚ်နူကဵုမှာသၟိဒ်တေံရ၊ မၞိဟ်ဂမၠိုၚ်သ္ဂောံညာတ် ကလော်ဍာ်ဂမၠိုၚ်မတိုန်ကၠုၚ် နူကဵုမှာသၟိဒ်တေံဂှ်တုဲ ဖေက်လကိုတ်တဴစိုတ် လရိုအ်ကရေဲ တိုန်အိုတ်ရ။
ပ္ဍဲကာလဂှ် သောဏထေရ်ကဵု ဥတ္တရထေရ် ညးၜါဇကု နိမိတ်ဗဒှ်ပၠေၚ်ကၠေံရုပ် ပ္တောံလဝ်ရုပ်ကလော် မတုပ်တဴညံၚ်ရဴဇာဒိသိုၚ် က္ဍိုပ်မွဲဇကုၜါ မနုဿဳဟတုဲ ထ္ဍေၚ်ဗက်ဗ္ဒဴကၠေံ ကလော်ဍာ်ဂမၠိုၚ်တအ်ဂှ်ရ၊ ကလော်ဍာ်ဂမၠိုၚ် ဖေက်လကိုတ်တုဲ ဗွဲမတူရူကဵုၜဳမှာသၟိဒ်တေံဟေၚ် ဂစာန်ဂြိပ်ဒဴလလဴဇကု ပြးဆာဲအာအိုတ်ရ၊ သောဏထေရ်ကဵု ဥတ္တရထေရ် ကေုာံ ကွးပိဇကုဂှ် စဳရေၚ်ပြုပြောၚ် ဖျေံကၠေံဗွိုၚ်ဍုၚ်သဓီုတုဲ ဖ္ဍောတ်သှ်ဇျာပ်ဗြဟ္မ ဇာလသုတ်အိုတ်ရ၊ ပ္ဍဲလအိတ်တဝှ်ဓရ်ဗြဟ္မဇာလသုတ်အိုတ်ဂှ် မဟာဇန်ဂမၠိုၚ် တြဴစှော်လ္ၚီ (၆၀၀၀၀) ကလိဂွံ ဂြၚ်တီဓရ်သစ္စပန်အိုတ်တုဲ၊ မၞိဟ်တြုံဂမၠိုၚ် ပိလ္ၚီ (၃၀၀၀)၊ မၞိဟ်ဗြဴဂမၠိုၚ် လ္ၚီမသုန်ကၠံ (၁၅၀၀) တၠ ကလိဂွံဂှ် ခမဳအိုတ်ရ၊ မၞိဟ်ဂမၠိုၚ် မသှ်ေတဴဒၟံၚ်ဏီဂှ် ဗွဲမဂၠိုၚ်သ္ဂောံတန်တဴအာ ပ္ဍဲသရဏဂုဏ် သ္ဂောံဒ္ဂိုန်ဒ္ဂေတ်မၚ်မွဲအာဓရ်သဳလအိုတ်ရ။
ပတွဵုနူကဵုမှာထေရ်ၜါဇကု ကေုာံကွးပိဇကုဂှ် ကၠုၚ်စိုပ်ဍုၚ်သဓီု သ္ဂောံဒးလောံဗ္တောန်ကောန်ဍုၚ်ကောန်ကွာန် ခမဳဗၞးဂမၠိုၚ်တုဲ ဍုၚ်သဓီုဂှ် ဂဵုမြဟ်ရောၚ်ဆာဲ တ္ၜန်တ္ၜောဲတုပ်တဴ ရဴဍုၚ်သွတ်တာဝတိံကီုရ၊ နူဂှ်ပၠန် မှာထေရ်ဂမၠိုၚ် မသုန်ဇကုဂှ် ကညပြာပ်အာဇရေၚ်ဍုၚ်ဂမၠိုၚ် မပ္တံမုတ္တမ၊ မတ်မလီု၊ ဍုၚ်ဇရာ၊ ဝါခရူ၊ ဍုၚ်လၟိုၚ်၊ ဍုၚ်ရေဝ်တုဲ အာပ္တန်သာသနာအိုတ်ရ။ မှာထေရ်ၜါဇကု ဒလောံဗ္တောန်ကောန်ဍုၚ်ကောန်ကွာန်ဂမၠိုၚ် လုကဴၜါစှော်မွဲ (၂၁) သၞာံတုဲ သ္ပကၠေံပရိနိဗ္ဗာန် ပ္ဍဲဂြိုပ်ၜဳကလေၚ် (ဘီလၚ်) ရ၊ ဒၞာဲသောဏထေရ်ကဵု ဥတ္တရထေရ် မသ္ပကၠေံပရိနိဗ္ဗာန်ဂှ် ဒဵုလၟုဟ်နွံပြာကဋ်ဒၟံၚ်ဏီရ။ ဒၞာဲဂှ် ကော်ခဴစကုသိနာရာံရောၚ်။
သာသနာစိုပ်ဍုၚ်မန် အလန်ပဉ္စမ
အတိုၚ်ထမံၚ်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲလတူတေံ သာသနာကျာ်ဗၞတ်ပန်ဝါ ၜိုန်စိုပ်ကၠုၚ်ဌာန် ဒေသရးမန်ကီုလေဝ် လိက်ပတ်ပိဋကတ် ဟွံစိုပ်ကၠုၚ်ဏီတုဲ သဇိုၚ်ပရိယတ္တိသာသနာ ဟွံခိုက်ကၠိုက်ရ၊ ဟိုတ်နူသဇိုၚ်ရိုဟ်ကၞက် ပရိယတ္တိ သာသနာဟွံခိုၚ်ကၠိုက်ဂှ်ရ၊ ပဋိပတ္တိသာသနာ၊ ပဋိဝေဓ သာသနာလေဝ် ဂွံယးတၟးအောန် ကၞုၚ်ကၟဝ်ဇတ်သဝ်ပ္ကဴ ဂွံရာၚ်ဆာဲဍိုပ်ဍဴ အောန်တဴကွေံရ၊ ဌာန်လ္ၚဵုဂှ် ဟိုတ်နူဝါဒမွဲသအာၚ် ပ္ဍဵုပ္ဍိုက်ကၠုၚ်တုဲ ကၞာၚ်ကှ်ဒးပြဟ်စှေ်အာ သာသနာလီုလာ်အာလေဝ် နွံတဴရ။
နူဂှ် ဌာန်ရာမည ဒေသရးမန်ဏအ် ရိုဟ်ကၞက်ထေရဝါဒ သာသနာတန်ကြန်ခိုၚ်ကၠိုက်သၟးဟွံက ကၞုၚ်ကၟဝ်ဇဝ်ပ္ကဴ ပရိယတ္တိ၊ ပဋိပတ္တိ၊ ပဋိဝေဓ သာသနာပိတန်လေဝ် ရာၚ်ကဴဍိုပ်ဍဴ ဖောအ်ဗြေဝ်တဴတက်ကၠုၚ်ရ။
နိဿဲ
ပြကိုဟ်သတ္တဌာန၊
ကန္တာရာမ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ဗဂေါ
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသြဘာသ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၁၊ ဝှ် ၃၈။
ဗယေအ်နိုင်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာ ဍုင်ဗဂေါ
ဘာဗယေအ်နိုင် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်ဗဂေါ၊ ရးဗဂေါ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၄ ဇကု။
ကန္တာရာမ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ဗဂေါ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ရးဗဂေါ
ဗယေအ်နိုင်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာ ဍုင်ဗဂေါ
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဇောတိက သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၆၊ ဝှ် ၂၃။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ရးဗဂေါ
လ္ဒောဝ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဟံဂါမ်
ဘာလ္ဒောဝ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဟံဂါမ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။
သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၂၂ ဇကု၊ ထပိုယ် ၁၃ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၁၇ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တစန္ဒိမာ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၂၊ ဝှ် ၄၁။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
မၟာ
မၟာ (Reptiles) ဗွဲမဂၠိုင် ဗၟံက်ထ္ၜး ဂကောံတိရစ္ဆာန် သတ်မၟာ (Reptilia ) မဒှ် ဂကောံတိရစ္ဆာန်သီုဖအိုတ် ပါဲနူကဵု ဂကောံသတ်မၟဴ (mammals) ကဵု ဂကောံသတ်ပၞဝ် (ဂစေံ) တအ်ရ။ ဂကောံသတ်မၟာဂှ် သတ်ဂကူအရုတ်ဂမၠိုင်၊ ဂကူကျာံဂမၠိုင်၊ ဂကူဇြုံဂမၠိုင်၊ ဂကူဒကောတ်ဂမၠိုင်၊ ဂကူဒကုဲဂမၠိုင် ကေုာံ ဂကူမတုပ် ကုဍေဟ်ဂမၠိုင်ရ။
ၜိုတ်မဂွံတီကေတ်မာန်မ္ဂး သတ်မၟာတမၠာ (proto-reptiles) ဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု သၞာံမတုဲကၠုင် ၜိုတ် ၃၁၂ မဳလဳယာန် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ကာဗောန် (Carboniferous period) မဒှ်အခိင် သတ်ဍာ် စချုဲပြံင် တိုန်မံင် လတူဒဵု။ သတ်မၟာကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ညးကော်စ ဨရုမၟာ (eureptile ("true reptile") ဂှ် ဒှ် ဟာဲလဝ်နဝ်မုသ် (Hylonomus) မဒှ် သတ်ဇကုသၟတ် မတုပ်ညံင်သတ်ဂကူဒကုဲမွဲရ။ တင်ဂၞင်ဗဳဇ (genetic data) ကဵု တင်ဂၞင်ဇမြ (fossil data) ပ္တိုန်ထ္ၜးလဝ် ဂကောံမၟာၜါ Archosauromorpha (crocodilians, birds and kin) ကဵု Lepidosauromorpha (lizards and kin) စပါ်တၞဟ်ခြာကၠုင်ဂှ် ဒှ်အခိင် ကာလလအိတ်ပါမဳယာန် (Permian period)။ ဂကူတၞဟ်ခြာ နူတြေံဗွဲမဂၠိုင် ကၠေအ်ကၠက်အာ တၟာဂလိုင်ရ။ right|thumb|The first reptiles had an anapsid type of skull roof, as seen in the Permian genus Captorhinus