cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ဂဗုတ် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ ရဝ်ဟိန်ဂျာ
ဟိုတ်တင်ဂၞင် (Facts)
ဒုင်သဇိုင် ကုလိက်လလောင်တြး နူဂကောံဂၠးကဝ်ဗၠးၜး မဂၠိုက်ဂၠာဲတင်ဂၞင် စပ်ကဵုဍုင်ဗၟာ (Independent International Fact-Finding Mission on Myanmar (FFM)) ကေုာံ ဂကောံဂၠိုက်ဂၠာဲတင်ဂၞင်ဟိုတ် သွက်ဍုင်ဗၟာ (Independent Investigative Mechanism for Myanmar (IIMM)) မပတိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၈ ကေုာံ ၂၀၁၉ ဂှ်တုဲ နူစ ဂိတုအံက်တဝ်ပါ သၞာံ ၂၀၁၆ ဂှ် သၟိင်တၠဍုင်ဗၟာ ပျဲပျာံ ဍဵုဍိုက် ဂစိုတ် ဂကူရဝ်ဟိန်ဂျာ ပ္ဍဲတွဵုရးယခေင်ဂှ် ဒှ်အရာမစိုပ် ကဆံင်ဂစိုတ်ပဠက်ဂကူမွဲရ။ တုဲပၠန် ဂကူရဝ်ဟိန်ဂျာတအ် ဒးဒုင်ကၟာတ်လဒဵု အခေါင်မၞိဟ်သဇိုင်တအ်ရ။
ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ဒှ်လၟေင်အစဳအဇန် သွက်ဂွံရပ်စပ် ဂဗုတ် အလန်ကိုပ်ကၠာရ။
၁၀ ဒဳဇြေန်ပါ ၂၀၁၉
နူကဵု မၞိဟ်စၞး ဍုင်ဂါမ်ပဳယျာ မဒက်လဝ်ဂကောံ ကုဍုင်နေတာလာန် ကေုာံ ဍုင်ကနေဒါတအ် ပတိုန်ထ္ၜးရ။ ပ္ဍဲကဵု ဂလာန်ညးတအ် မပတိုန်ထ္ၜးဂှ်
အကာဲအရာ မဒှ်လဝ်တုဲ
ဒုင်သဇိုင် ကုလိက်ဒုင်စဳရေင် မဂၠာဲတင်ဂၞင် ကုလသမဂ္ဂကီု နကဵု အလဵုညးတအ် မလ္ၚတ်ဆဵု သၟာန်ဇာန်လဝ် ကောန်ဍုင်ကွာန် ဂကူရဝ်ဟိန်ဂျာ မဒးဒုင်ဒြေပ်ဒဴတိတ် နူဍုင်ဗၟာတအ်တုဲ ညးတအ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ဍုင်ဗၟာ ကလိလောန်လဝ်ဒုဟ် မဂစိုတ်ပဠက်ဂကူ ရဝ်ဟိန်ဂျာ အတိုင်မတုပ်လဝ်စိုတ် ပ္ဍဲလိက်ကသုက်ပဋိညာဉ် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ကေုာံ ကဵုဒုဟ်ဒဏ် ပရေင်ဂစိုတ်ပဠက်ဂကူ သၞာံ ၁၉၄၈ (Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide) ရ။ အရာဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာ ညးဂၠးတိတအ် သွက်ဂွံစဵုဒၞာရောင် နကဵုဍုင်ဂါမ်ပဳယျာ ညာတ်ကေတ်တုဲ လၟုဟ် ညးတအ် ကၠုင်ဂရင်ဗတီ ပ္ဍဲရုင်ဗစာဂၠးတိရ။
အရာဍုင်ဗၟာ မကလိလောန်လဝ် လတူဂကူရဝ်ဟိန်ဂျာတအ်ဂှ် မပ္တံကဵု ဂစိုတ်၊ ပျာဲပျာံ နကဵုစိုတ်ကီု သီုကဵု နကဵုကာယ၊ ပကဵု ညံင်ကာယဂွံဂိသကေဝ်တုဲ အဝဲကာယဂွံလီုလာ်၊ ကဵုဒြဟတ်ဒမြိုဟ် ညံင်ဟွံဂွံ တန်ဂဝ်ဂၞဴ၊ ပကဵု ညံင်ဂွံဒြေပ်ဒဴတိတ် နူဌာန်ဒတန်ဇကု၊ ပြဝဗီုဏအ် ဒပ်ပၞာန်ဗၟာတအ် ကလိလောန်လဝ် ဒုဟ် သွက်ဂွံ ပလီုပလာ်ထောအ် ဂကူရဝ်ဟိန်ဂျာ နကဵုအလုံမွဲဂကူကီု ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု မွဲကရေက် မွဲဒကဴရ။
နကဵုသက်သဳ ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ ရပ်ကေတ် ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ်တုဲ မၞိဟ်ဗြဴ ကဵု မၞိဟ်တြုဟ်ဂှ် ပါ်ဒၞာဲတၞဟ်တုဲ မၞိဟ်တြုဟ်ဂှ် ပန်ဂစိုတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ရေက်ကအ် ညံင်ညးရေက်ကအ် ဂၠဴ။ မၞိဟ်ဗြဴဂှ် ပလီုကောန်သမ္ဘာတုဲ ဂစိုတ်။ ကောန် ပ္ဍဲဂဝ်ဂၞဴကီု ထပက်ကဵုၜုန်တုဲဂစိုတ်။ ကောန်တှ်ဍောတ်တ်တအ်ဂှ် ရပ်ကေတ်တုဲ ထဝေင်ကၠဟ်တုဲ ဂစိုတ်၊ မိကောန်ၚာ်ဂှ် ပန်ဂစိုတ်။ စံင်သ္ၚိဌာန် မပ္တံ ဒၞာဲပတုဲဝတ်တအ်ဂှ် စံင်တုဲ ကောန်ၚာ်ဂျိုင်င်ဂှ် ကၠဟ်စုတ် ပ္ဍဲပၟတ်တုဲ ဂစိုတ်။ မၞိဟ်မနွံ ပ္ဍဲသ္ၚိတအ်ဂှ် ကြိုင်လဝ် ဟွံကဵုတိတ် နူသ္ၚိတုဲ စံင်ထောအ် သီုသ္ၚိ။ ရပ်ဂွံမၞိဟ်တုဲ ကၠေင်ဒက်လဝ် ပ္ဍဲတၞံဆု တုဲ စဝ်စုတ်ကၠေင်ဍေန်တုဲ စံင်ဂစိုတ်ဂျိုင်င်။ မပ္တံမြဴသာ်ဝွံ နကဵု သက်သဳသာဓက နကဵု မၞိဟ်မညာတ်ကဵု မတ်တအ် မလဴထ္ၜးကီု တုဲပၠန် ဗီုဒၞာဲဍုင်ကွာန် ရဝ်ဟိန်ဂျာတအ် မတူလီုအာလဝ်တအ်ဂှ် နကဵု ဗီုနူသတာလ်လာက်ဂှ် ပတိုန်ထ္ၜးရ။ စတမ်နူ သၞာံ ၂၀၁၂ တုဲ ဂကောံမၞိဟ်ရဝ်ဟိန်ဂျာ ကဵု ဂကူကမာန်တအ် သီုဖအိုတ် မၞိဟ် ၁၂၈,၀၀၀ ဒးဒြေပ်ဒဴတိတ် နူကဵုဍုင်ကွာန်ညးတအ်ရ။ နကဵုလဟီုအရေဝ် မက္ဍုဟ်မၠေအ် (hate propaganda) လတူဂကူရဝ်ဟိန်ဂျာတအ် မပ္တံကဵု ကော်စညးတအ် ဂလာကၠဵု၊ ဂလာကၠိက်၊ ဂလာဗင်္ဂလဳ၊ ဗင်္ဂလဳမကၠတ်လုပ်ဍုင် မပ္တံ မြဴသာ်ဝွံ ဒှ်တမ် ပကီုပရာပ်ဒၟံင် ပရေင်စိုတ်ဓါတ်ညးတအ်ကီုရ။ တုဲပၠန် ဂလာန်မဆဝ်မ္ၚုဟ် ”ညံင်ဂျာမနဳနာဇြဳ မဂစိုတ် ဂကူဂျူတအ်ဂှ် ပိုယ်ဒးဂစိုတ် ဂလာဗင်္ဂလဳ”။
သွက်ဂွံ လ္ၚတ် ကိစ္စဏအ်တအ်တုဲ နကဵု ညးစၞးကုလသမဂ္ဂ အာတ်မိက်အလဵုအသဳ ညံင်ဂွံကဵု လုပ်စၟဳစၟတ်ဂှ် အလဵုအသဳ ဟွံကဵုအခေါင်။ တုဲပၠန် နကဵုအလဵုအသဳ ကၟာတ်လဒဵု အခေါင်အရာညးတအ် ဥပမာ ဟွံကဵုအခေါင် ကော်ယၟုဂကူညးတအ် ရဝ်ဟိန်ဂျာ။ စၞးဂှ် ကဵုကော် ဂလာဗင်္ဂလဳ။
အကာဲအရာမဒှ်ဓဝိင်
ရဝ်ဟိန်ဂျာ မသှ်ေဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာတအ်ဂှ် နကဵု နဲကဲစိုတ်ဓါတ်ကီု နကဵု နဲကဲတၞဟ်တအ်ဂှ် ဒးဒုင် ဆက်ပဠက်ဒၟံင်ဂကူဖိုဟ်။ နကဵုနဲမဂစိုတ် နကဵုလွဟ်ဂှ် အခိင်ဟွံရုဲ ကတဵုဒှ်မာန်ဂှ်ရ ဘဝရဝ်ဟိန်ဂျာတအ် ဟွံမဲကဵု ဂီုကၠီု။ ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ ကဵု အလဵုအသဳညးဍုင်ကွာန် သီုကဵု ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ဂှ် တုပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ်တုဲ နကဵု အလဵုအသဳ မနွံပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ ကဵုဂီုကၠီု ကုရဝ်ဟိန်ဂျာတအ် ဟွံမာန်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ နကဵု ရုင်ဗစာဂၠးကဝ် ဒးဖျေဟ်ကဵုသ္ဂုတ်သွာတ် ညံင်ဂွံကဵု ဂီုကၠီု ကုရဝ်ဟိန်ဂျာတအ် ဗွဲမပြဟ်ရ။
၁၁ ဒဳဇြေန်ပါ ၂၀၁၉
နူကဵု မၞိဟ်စၞး ဍုင်ဗၟာ ကေုာံ တၠပညာသၞောဝ် ဍုင်ဗၟာမလိင်လဝ် ပတိုန်ထ္ၜးရ။ ဗွဲကိုပ်ကၠာ ဝန်ဇၞော်ကာဍုင်သအာင် ဍုင်ဗၟာ ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ဟီုဂလာန်တုဲ တၠပညာသၞောဝ်ပိ ညးတအ် မလိင်လဝ်ဂှ် ဆက်ဟီုရ။
တင်အဓိက ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ မဟီုဂှ်မ္ဂး "ပ္ဍဲအံက်တဝ်ပါ ၉၊ ၂၀၁၆ ရဲပၠန်ဂတးဂကူရဝ်ဟိန်ဂျာအာရကာန် မကော်ဂး အာသာ (Arakan Rohingya Salvation Army (ARSA)) ဗတိုက် ရုင်ဗၠာဲသၟိင်ပိဒပ် ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ယတေအ်ဒံင် ဗဒါဲပယျဵုဗင်္ဂလာဒေသ်၊ ဂစိုတ်ထောအ် ဗၠာဲသၟိင် ဒစိတ်တၠ၊ ညးဍုင်ကွာန် ၁၀၀ ပြင်င် ဒးအိုတ်လမျီု လွဟ်၆၈ ဒကိုဟ်၊ မကမ် မွဲလက်ပြင်င် ဒးဒုင်သီဏာ။ ဣဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာပဋိပက္ခ အကြာ အာသာ ကဵု ဒပ်စဵုဒၞာဍုင်ဗၟာ မစတုဲ ဆက်ဒှ်အာ စဵုကဵု ကၞောတ်သၞာံ ၂၀၁၇"။ "အတိုင်မလ္ၚတ်ဂွံမ္ဂး ဒပ်ပၞာန်အာသာတအ်ဂှ် ဒှ်ဒပ်ပၞာန် မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဂကောံဍုင်ဂမၠိုင် နူကဵုအဖဂါန်နေတ်သတာန် ကေုာံ ပါကာတ်သတာန်တအ်ရ။" "ပ္ဍဲအခိင်နူဂယး အဝ်ဂေတ် ၂၅၊ ၂၀၁၇ ဂှ် ကောန်ပၞာန်အာသာ မဂၠိုင်ကဵုလ္ၚီ လုပ်ဗတိုက် ရုင်ဗၠာဲသၟိင်၊ ကွာန် ကေုာံ ဒပ်ပၞာန်ဍုင် ပ္ဍဲဒေသ တွဵုရးယခေင် လပါ်သၟဝ်ကျာရ။" ဒပ်ပၞာန်အာသာတအ် ဂစာန်သီကေတ် ဍုင်မံင်ဒဝ်ရ။ "ဒပ်ပၞာန်စဵုဒၞာဍုင်ဗၟာ ကလေင်ဗတိုက် ပၞာန်အာသာ နကဵုပၞာန်တိုက်၊ ပေါဲဗတိုက် ကတဵုဒှ် သီုဖအိုတ် ၆၀ ဒၞာဲပြင်င်။ ဒၞာဲသကာတ်မြဟ်ဂၠိုင်အိုတ် ၁၂ ဒၞာဲ"။ "ကောန်ပၞာန်အာသာ ဗွဲမဂၠိုင် ဒးချိုတ်အာ။ တုဲပၠန် "ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ဟိန္ဒူတအ်လေဝ် ဒးဖေက်ဂၟံက် ဒးဒြေပ်ဒဴ ပါဲဘဲ ပၞာန်အာသာရ။" "ဟိုတ်နူ ဒပ်ပၞာန်အာသာတအ် ဗိုင်လဝ်တုဲ နကဵုပၞာန် ဒးစကာက္ၜင်ကျာဟာလဳကပ္ပတာ"။ တုဲပၠန် "နကဵု ဒပ်ပၞာန်စဵုဒၞာဍုင်လေဝ် ညးလဵုမဒှ် မၞိဟ်အာသာ ညးလဵု ဒှ်ကောန်ဍုင်ကွာန်ဂှ် ဟွံကၠးဖ္ဍးလဝ်ကွေဟ်ဟ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပရေင်ဂစိုတ်ဒး ညးဍုင်ကွာန် စံင်ဒး သ္ၚိဌာန် ညးဍုင်ကွာန်တအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ် ညိညကီုကွေဟ်ရ။ ဆဂး ကုကောန်ပၞာန် မကလိလောန်လဝ်ဒုဟ်တအ်ဂှ် နကဵုသၞောဝ်ဥပဒေ ရုင်ဗစာပၞာန်ဂှ် စၟဳစၟတ် ရပ်စပ်လဝ်ရ။" "နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ၂၀၀၈ မ္ဂး ဒပ်ပၞာန်တအ်ဂှ် ဒးစၟဳစၟတ် နကဵုသၞောဝ်ဥပဒေပၞာန်ဟေင်၊ စၟဳစၟတ် နကဵု သၞောဝ်ဥပဒေညးဍုင်ကွာန်ဟွံသေင်ရ။" "သွက်ဂွံစၟဳစၟတ် ကိစ္စတအ်ဏအ်တုဲ ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေမ်ပါ ၂၅၊ ၂၀၁၉ ဂှ် နူကဵု ဌာနသၞောဝ် လလောင်တြးလဝ် သွက်ဂွံရပ်စပ် စၟဳစၟတ်ရ။" ညးထ္ၜးသာဓက ဗီုကဵု ဒပ်ပၞာန်ဗၟာညးတအ် ဂစိုတ်ညးဍုင်ကွာန် မူသလေန် ပ္ဍဲကွာန်အေန်ဒေင်ဂှ် ဒးဒုင်ဖျေဟ်ထံင် စှ်သၞာံ၊ ကောန်ပၞာန်မလိလောန်ဒုဟ်တအ်ဂှ် ဒးဖျေဟ်ထံင် စဵုကဵု စှ်သၞာံ။ စပ်ကဵု ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ မဆက်ဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ ကုရဝ်ဟိန်ဂျာ မသှ်ေဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာဂှ် ညးဒစဵုဒစးပေင်င်ရ။ အခိင်လၟုဟ် ပေဲါဗတိုက် မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲဒေသဂှ် ဒှ်ဒၟံင် အကြာ ဂကူယခေင် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဵု ပၞာန်အလဵုအသဳတုဲ မူသလေန်ဂှ် ဟွံဆက်စပ် ကုပဋိပက္ခ မကတဵုဒှ်ဒၟံင်လၟုဟ်ရ။ တုဲပၠန် သွက်ပရေင်မၞိဟ်၊ ပရေင်ဆာန်သၟိန် အကြာဂကူဂမၠိုင် ကေုာံ ပရေင်ပညာဒေသတအ်ဂှ် နကဵု အလဵုအသဳ ဖန်ဇန်ကၠောန်ဒၟံင်ဖိုဟ်ရ။ တုဲ ညးဆက်ဟီု ဍုင်ဗၟာ ဆက်ဂစာန်ဒၟံင် ညံင်ဂွံဒှ် ဍုင်ဒဳမဝ်ကရေသဳဇေတ်တ်ဂှ် ညးတအ် ဂစာန်ကၠောန်ဒၟံင် ပ္ဍဲကၠတ်ထဝ်ဍုင်ဖိုဟ်ရ။
စပ်ကဵု ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ မပတိုန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ မစဵုဒၞာ လတူဒပ်ပၞာန် မကလိလောန်ဒုဟ် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူဂှ်တုဲ ပရိုင်ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင် ချူပတိုန်ဒၟံင် နာနာသာ်ရ။ ပရိုင်ဂၠးတိ The Economist ချူ နကဵုက္ဍိုပ်လိက် "အံင်သာန်သုကျဳ နူဘဝအာဇာနဲဂှ် ပြံင်စိုပ် ဘဝမၞိဟ်အလီ (Aung San Suu Kyi has gone from hero to villain)" တုဲ ညးဆက်ချူ ကမ္မတဳမကဵုလာပ်နဝ်ဗေလ် ကုအံင်သာန်သုကျဳ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၁ ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် နဒဒှ် "မၞိဟ်မကေတ်အစာံခိုဟ် ပ္ဍဲအရာ မဒစဵုဒစး ပရေင်ဍဵုဍိုက်" တုဲပၠန် "ညးမလုပ်ပေါဲဗတိုက် သွက်ဒဳမဝ်ကရေသဳ၊ အခေါင်အရာမၞိဟ် ကေုာံ ဖအိုတ်ကၠေအ် ပရေင်ဍဵုဍိုက်ကောန်ဍုင်အရင် နကဵုနဲၜိုဟ်လလံ"။ ဆဂး နကဵုလညာတ်မၞိဟ်မဒစဵုဒစး ပ္ဍဲဂတရုင်ဗစာ သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးကဝ် ပ္ဍဲဍုင်တာမ်ဟက် ပ္ဍဲသတ္တဟဏအ်ဂှ် ဒှ်ဒၟံင် ဗွဲမတၞဟ်ခြာရ။ ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳဂှ် "ဒှ်မၞိဟ် မစဵုဒၞာ ဒုင်ဝန် ကုဒပ်ပၞာန် မဓဇန်ကြံ၊ မဍဵုဍိုက် ကောန်ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင်၊ မဂစိုတ် ကမၠက်ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင်တအ်ရ။ တုဲ ညးတအ် ကရေဲဒၟံင် "အံင်သာန်သုကျဳ ဂွကဵုလေပ်ညိ။ Aung San Suu Kyi, shame on you!" ရ။ တုဲပၠန် ပရိုင်တဳဝဳဂၠးတိ မပ္တံ CNN တအ်လေဝ် နကဵုပရိုင်တဳဝဳကီု သီုကဵု မုက်လိက်ဝပ်သာ်ဂှ် ပရူဒဒှ်ရ အံင်သာန်သုကျဳ မတးပါဲ ဂဗုတ်ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူဂှ် ဗွဲမအမ်သဝ် ချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ်ကီုရ။ ပရိုင် CNN ချူ နကဵု က္ဍိုပ်ပရိုင် "Nobel Peace Prize winner Aung San Suu Kyi says genocide claims are 'misleading' (ညးမကလိဂွံလာပ်နဝ်ဗေလ်ၜိုဟ်လလံ အံင်သာန်သုကျဳဟီု ပွမစောဲဒုဟ် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူဂှ် ဒှ်အရာ 'မလီလာန်စ')" ပ္ဍဲကဵု ပရိုင်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် အရေဝ် ညးမလ္ၚတ်အခေါင်အရာမၞိဟ် ကုလသမဂ္ဂ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ Yanghee Lee "ပိုယ်ဒးစွံသတိဂှ် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ အံင်သာန်သုကျဳ နွံၜါ။ အံင်သာန်သုကျဳ ကိုပ်ကၠာသဘင်ရုဲမာဲသၞာံ ၂၀၁၅ ကဵု ကြဴနူ ၂၀၁၅။ အံင်သာန်သုကျဳ မဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲ တာမ်ဟက် (ရုင်ဗစာသၞောဝ်ဓရ်ဂၠးတိ)ဂှ် ဒှ်အံင်သာန်သုကျဳ ကြဴနူ ၂၀၁၅။"
၁၂ ဒဳဇြေန်ပါ ၂၀၁၉ အခိင်ဂယး
နူကဵုဂါမ်ဗဳယျာ ကလေင်ခၠေဝ်သှ် လတူဍုင်ဗၟာ မဟီုလဝ် နူကဏေအ်တေအ်ရ။
တင်ဂၞင်သက်သဳ မပတိုန်ထ္ၜး နူကဵု လိက်ဒုင်စဳရေင် နူကဵု ဂကောံဂၠာဲတင်ဂၞင် ကုလသမဂ္ဂ (Fact-Finding Mission) သီုဖအိုတ်ဂှ် နူကဵု ဍုင်ဗၟာ ဒစဵုဒစး ဟွံမဲဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်။ တင်ဍုင်ဗၟာ မဒစဵုဒစး သီုဖအိုတ် နွံၜါတင်ဂှ်
စပ်ကဵု တင်မွဲဂှ် အလဵုဇကု ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ ဟိုတ်နူ သၟာပကီုပရာပ်အာသာတအ်တုဲ နကဵုကောန်ပၞာန်ဗၟာ လုပ်ပသောင်သၞဂှ် ညးဍုင်ကွာန် ကဵု ဂကောံအာသာ ၜါဏအ် ပါ်လဝ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍးဟွံမာန် ထုဲအာတုဲ ညးဍုင်ကွာန် လ္ၚဵု ဒးဒုင်ချိုတ်အာ နွံကီုရ။ နကဵု ကောန်ပၞာန်ဗၟာ နကဵုပၟိက်ဆန္ဒ မိက်ဂွံဂစိုတ် ဂကူရဝ်ဟိန်ဂျာတုဲ ဂစိုတ်ဒး ဟွံသေင်ဂှ်ရ ကိစ္စဝွံ ဟွံစိုပ် ကဆံင် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ ရ။ ညးစၞး နူကဵု ဂါမ်ပဳယျာဟီု ကောန်ပၞာန်ဗၟာတအ်ဂှ် ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲခရေင်၊ ကောန်တှ် မမိန်လဝ် ပ္ဍဲတဲ မိဍေဟ်ဂှ် ပြံင်ကေတ်တုဲ ကၠဟ်ထဝေင် စုတ် ပ္ဍဲတိ၊ ကၠဟ်ထဝေင်စုတ် ပ္ဍဲကြုင်၊ ကၠဟ်ထဝေင် စုတ်ပ္ဍဲပၟတ် မစံင်လဝ်သ္ၚိ၊ တုဲပၠန် ညးဗြဴဗျုဗျု ညးဗြဴမနွံကဵုဂဝ်ဂၞဴတအ်လေဝ် ဒးဒုင်ဂစိုတ်လဝ် ဂၠိုင်ကဵုလၟိဟ်ရ။ ကောန်ၚာ်စဏအ် မၞိဟ်ဗြဴစဏအ် ၜိုတ်မူစိ ဒှ်ကောန်ဂကောံအာသာ မာန်ရော။ တုဲပၠန် ဍုင်ဗၟာဟီု လၟိဟ်မၞိဟ်မဒုင်ဂစိုတ် သီုဖအိုတ် ဒစာံလ္ၚီဂှ် နကဵု မတ်ဗၟာမ္ဂး ဟွံစိုပ် ကဆံင် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ ဏီဟာ။ နကဵုစိုတ်ဆန္ဒ နွံဟွံမဲဂှ် ညးထ္ၜးကဵု သက်သဳ ဂဥုပ်သကိုပ်ပၞာန်ဇၞော်ဍုင်ဗၟာ မင်းအောင်လှိုင် မချူပတိုန်လဝ် ပ္ဍဲဝှုက်ၜောက်ညးတေအ် ‘ဘင်္ဂါလီပြဿနာဟာ လက်ရှိအစိုးရအနေနဲ့ အထူးတလည် အရေးထားဖြေရှင်းနေတဲ့ မပြီးပြတ်သေးတဲ့ လုပ်ငန်းတစ်ခု ဖြစ်ကြောင်း၊ မိမိတို့အနေနဲ့ မြန်မာနိုင်ငံမှာ ရိုဟင်ဂျာလူမျိုး မရှိဘူးဆိုတာ ရှင်းရှင်းလင်းလင်း ကြေညာထားပြီး ဖြစ်ကြောင်း’ ရံင်ကဵု တင်မ္ဂး ပြသနာရဝ်ဟိန်ဂျာ ဒးပသောင်ထောအ်ကၠးကၠး ဂှ်တုဲ ဒဒှ်ရ နကဵုဒပ်ပၞာန် ဆန္ဒမိက်ဂွံ ဂစိုတ်ပဠက်ဂကူ ရဝ်ဟိန်ဂျာတအ်ဂှ် နွံဒၟံင်ကၠးကၠးဂှ် ညးထံက်ထ္ၜးကဵုရ။
စပ်ကဵု တင်ၜါဂှ်မ္ဂး ညးထံက်ထ္ၜး ဂလာန် ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ မဟီုလဝ် ”ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာဂှ် နကဵုသၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ၂၀၀၈ တုဲ ဒပ်ပၞာန်ဂှ် နွံကဵု ပရေင်စဳရေင်သၞောဝ်တၞဟ်ခြာတုဲ ကောန်ပၞာန် မကလိလောန်ဒုဟ် ပ္ဍဲကဵုတွဵုရးယခေင်ကီု သီုကဵု ဒေသတၞဟ်တအ်ဂှ် နကဵုသၞောဝ်ဏအ် ညးတအ် ကေတ်ဒၟံင်အရေဝ်ရ။ ဆဂး အရာဝွံ ဟိုတ်မဒှ်အရာ မတတ်ၜက်အာနူ ဂုဏ်ဖိုလ် သွက်ဒပ်ပၞာန်တုဲ ဒှ်အရာမလောဲသွာမွဲ ဟွံသေင်ရ။” ဂှ်တုဲ ညးဟီု အလဵုဇကု ဂဥုပ်သကိုပ်ပၞာန်ဇၞော် မင်းအောင်လှိုင်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မကလိလောန်လဝ်ဒုဟ်မွဲရတုဲ နကဵု သၞောဝ်ဒပ်ပၞာန်ဂှ် ဂွံကေတ်အရေဝ် လတူညး အတိုင်သၞောဝ်ဓဝ်ဍာံဍာံဂှ် ဒှ်ဟွံမာန်ရ။ ကေတ်အရေဝ်ကွေဟ်ရ။ ဥပမာ ကိစ္စ ကွာန်အင်တေန် ဟိုတ်နူ သၟာပရိုင်ရာ်တာ ဗၟံက်ထ္ၜး ကိစ္စဏအ်တုဲ အစာပရိုင်ဂှ် ဒးဒုင်ဖျေဟ်ထံင်ရ။ ဟိုတ်နူ ဂၠးတိ ကဵုဒြဟတ်ဓရိုဟ်ဂၠိုင်တုဲ ကောန်ပၞာန်မကလိလောန်ဒုဟ်တအ်ဂှ် ကေတ်အရေဝ် ဖျေဟ်ထံင် ဂွံမွဲၜါဂိတုတုဲ ကလေင်ဗၠးထောအ်ပၠန်ရ။ အစာပရိုင်တအ်ဂှ် ဒးဒုင်ဖျေဟ်ထံင် ထပှ်သၞာံရ။ တုဲပၠန် ကိစ္စဂစိုတ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဂူတာပြင်ဂှ် နကဵု ဍုင်ဂါမ်ဗဳယျာ ပတိုန်ဂဗုတ်တုဲဟေင် ပ္ဍဲ ၂၅ နဝ်ဝေမ်ပါ ၂၀၁၉ ဂှ်မှ ဂွံစစၟဳစၟတ် ကိစ္စဂှ်။ အရာဏအ်လေဝ် ထေက်ကဵု ဒးပတိုန်ဂလာန်သၟာန်ခိုဟ်ရ။
ညးဆက်ထံက်ထ္ၜးမွဲပၠန်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု အရေဝ် ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ မဟီုနူကဏေအ်တေအ်ဂှ် ကလေင်လ္ၚတ်ရံင်မ္ဂး ပါဲနူ ယၟု သပုန်အာသာ မွဲတုဲ ယၟု ရဝ်ဟိန်ဂျာ ဆမွဲမကီု ဟွံပါရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အလဵုအသဳ ဟွံမဲပၟိက်၊ ဟွံပစၟတ်သမ္တီ လတူ ဂကူရဝ်ဟိန်ဂျာတအ်ဂှ် သောင်ကၠးဒၟံင်ရ။
နကဵု မၞိဟ်စၞး နူကဵု ဂါမ်ဗဳယျာ ဆက်အာတ်မိက် မွဲပၠန်ဂှ် ရဝ်ဟိန်ဂျာ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာဂှ် ဟွံမဲ ကုပရေင်ဂီုကၠီုတုဲ ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ သွက်ဂွံကတဵုဒှ် မွဲဝါပၠန်ဂှ် အကာဲအရာနွံဒၟံင်ဂှ်ရ နကဵု ရုင်ဗစာ ညံင်ဂွံပတိတ်ကဵု ပရေင်ကမၠောန် ကာလအကြာ (provisional measures) သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ရဝ်ဟိန်ဂျာ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ လုကဴသွဟ်လက္ကရဴအိုတ် ဟွံဂွံဖျေဟ်ဏီဂှ်ရ။
စပ်ကဵု ဍုင်ဗၟာ ဟီု ဍုင်ဂါမ်ဗဳယျာ မပစၞးဂကောံအဝ်အာင်သဳဂှ် ဟွံစှ်ေကဵု သၞောဝ်ဂှ် ညးဆက်ဟီု ဍုင်ဂါမ်ဗဳယျာဂှ် ပတိုန်ဂဗုတ် မပစၞး ဂကောံအဝ်အာင်သဳတုဲ ပတိုန်ဂဗုတ် နကဵု ဂကောံဟွံသေင်။ ပါဲနူ ဂကောံအဝ်အာင်သဳတုဲ ဍုင်တၞဟ် ဗီုကဵု ဍုင်နေတာလာန်၊ ဍုင်ကနေဒါလေဝ် နဒဒှ် ဍုင်မထံက်ဂှ် ပါလုပ်ကီုရ။ ပါဲနူဏအ်တုဲ ဍုင်တၞဟ်တအ်လေဝ် သွက်ဂွံပါလုပ်ကၠုင် နွံဒၟံင်ဏီရ။ လက္ကရဴအိုတ်ဂှ် အာတ်မိက် ရုင်ဗစာ ဘဝဂီုကၠီု ရဝ်ဟိန်ဂျာဂှ် နွံပ္ဍဲလျိုင် နာဲဗစာတအ်ရ။ တုဲပၠန် ညးဂၠးကဝ်ဂမၠိုင် နကဵုဂကောံကီု နကဵုဍုင်ကီု မင်စၟဳဒၟံင် သွဟ်နူကဵု နာဲဗစာတအ်ရ။
၁၂ ဒဳဇြေန်ပါ ၂၀၁၉ အခိင်သဝ်တ္ၚဲ
ဍုင်ဗၟာ ကလေင်ခၠေဝ်သှ် လတူ ဍုင်ဂါမ်ဗဳယျာ မပတိုန်ထ္ၜးလဝ် နူဂယးဏအ်ဂှ်ရ။
နကဵုအလဵုဇကု ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ နကဵုအရေဝ်လက္ကရဴဂှ် ဟီု ယဝ်ရ နကဵုရုင်ဗစာ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပတိတ်အမိင် ပရေင်ကမၠောန် ကာလအကြာ (provisional measures)မ္ဂး ဒှ်အန္တရာယ် ကုပရေင်ညဳသၟဟ် အကြာ ကောန်ဂကူဂမၠိုင် ပ္ဍဲဍုင်၊ ဒှ်ဟိုတ်ကဵု ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ပ္ဍဲဍုင် ဂွံလီုလာ်ဂှ်ရ အာတ်မိက် ညံင်ဟွံဂွံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်ရ။ ကၞောတ်တဲ အာတ်မိက် ရုင်ဗစာ ညံင်ဂွံ တးပါဲကဵု ဂဗုတ်ဏအ် နူကဵုရုင်ဗစာရ။
ပရေင်ကမၠောန်ကာလအကြာ
နူကဵု ဍုင်ဂါမ်ဗဳယျာ အာတ်မိက်လဝ် လလအ်ဂဗုတ်ဏအ်ဂွံတုဲဒှ် ပ္ဍဲအခိင်ပြဟ်ဟ်ဏအ် ညံင်ဂွံရပ်စပ်ကဵု လတူဍုင်ဗၟာ ၆ တင်
(၁) နကဵုဍုင်ဗၟာ ကမၠောန်ပြဝ မဂစိုတ်ပဠက်ဂကူဂမၠိုင်ကီု သီုကဵု ကမၠောန်မတုပ်သၟဟ်ကဵု ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ သီုဖအိုတ်ဂှ် ညံင်ဂွံဒေါအ်ကဵုတုဲ လတူကောန်ဂကူရဝ်ဟိန်ဂျာတအ်ဂှ် ကမၠောန် ပွမဂစိုတ် မဟွံမဲကဵုသၞောဝ်ဥပဒေ၊ ပွမပျဲပျာံၜုင်တက်၊ ပွမပကီုပရာပ်လိင်၊ ပွမစံင်သ္ၚိဌာန်၊ ပွမပလီုပလာ်ထောအ် တိရစ္ဆာန် ကေုာံတိဍာ်၊ ပွမပလီုပလာ်ထောအ် အရာမဆေင်ကဵု ဇွောအ်မသွက်ဂွံဂျိုင်လမျီုတအ်ဂှ် ညံင်ဂွံဒေါအ်ထောအ်။
(၂) သွက်ဂွံ ဂစိုတ်ပဠက်ဂကူတၞဟ်တုဲ ဒက်ပကောံမၞိဟ်၊ ပရေင်ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ ညံင်ဂွံဒှ် ပွမဆဝ်မ္ၚုဟ်၊ ပ္ဍဲအရာမဂစိုတ်ပဠက်ဂကူဂှ် ညံင်ဟွံဂွံပါလုပ်၊ ပွမကၠောန်ဗဒှ် မဟွံစှ်ေကဵုသၞောဝ်တအ်ဂှ် နကဵုဒပ်ပၞာန်ဗၟာကီု နကဵုဒပ်ပၞာန်လွပ်လွဟ်တၞဟ်တအ်ကီု သီုကဵု ဂကောံမၞိဟ်တၞဟ်တအ်ဂှ် ဒးဝေင်ပါဲကဵုရောင်။
(၃) နကဵုဍုင်ဗၟာ အရာသက်သဳသာဓကဂမၠိုင် ညံင်ဟွံဂွံပလီု ပလေအ်ထောအ်၊ အရာသက်သဳသာဓကတအ်ဂှ် ညံင်ဂွံကဵုအခေါင် ညးတၞဟ်လုပ်လ္ၚတ်။
(၄) နကဵုဍုင်ဗၟာ ကဵု ဍုင်ဂါမ်ဗဳယျာတအ်ဂှ် ညံင်ဟွံဂွံ ကၠောန်ဗဒှ် ပရေင်ပၠန်တဲရေင်သကအ်ဂှ် သ္ဒးဝေင်ပါဲရောင်။
(၅) ယဝ်ရ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သ္ဒးကၠောန် ပရေင်ကမၠောန်ကာလအကြာမ္ဂး အပ္ဍဲပန်ဂိတု ပရေင်ကမၠောန်ဂမၠိုင် အကြာဍုင်ၜါ သဒးဒုင်စဳရေင် ရေင်သကအ်ရောင်။
(၆) နကဵုဍုင်ဗၟာ ညံင်ဂွံဒုင်တဲ ပံင်ကၠောန် ကုဂကောံဂၠာဲတင်ဂၞင်ကုလသမဂ္ဂ ကေုာံ ဂကောံစၟဳစၟတ်ကုလသမဂ္ဂ။
နကဵုဍုင်ဗၟာ အာတ်မိက်လဝ် ၂ တင်
(၁) ဂဗုတ်ဂှ် ညံင်ဂွံ ပ္တိတ်ထောအ် နူကဵုစရင် ပေင်င်။
(၂) ယဝ်ရ ဂဗုတ်ဏအ် ပ္တိတ်ထောအ် နူကဵုစရင် ဟွံဂွံမ္ဂး ပရေင်ကမၠောန်ကာလအကြာဂှ် ညံင်ဟွံဂွံပ္တိတ်အမိင်။
ရုင်ဗစာ ဖျေဟ်အမိင် စပ်ကု ပရေင်ကမၠောန်ကာလအကြာ
၁၅ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၂၀ ဂှ် နူကဵု ရုင်ဗစာ လလောင်တြး ဒဒှ်ရ စပ်ကဵု မပတိုန်အာတ်မိက်လဝ် ညံင်ဂွံပတိတ်ကဵု ပရေင်ကမၠောန် ကာလအကြာ (provisional measures) ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ၂၃ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၂၀ အခိင်နူဂယး ၁၀း၀၀ ဂှ် ပတိတ်ကဵုရောင်။
သွက်ဂွံတိုန် ကလင်အမိင်ဂှ် နူကဵု ဍုင်ဗၟာ ဝန်ဇၞော်ရုင်မကဵုကသပ်ဍုင် ဦးကျော်တင့်ဆွေ က္ဍိုက်က္ဍိုပ်တုဲ တၠပညာသၞောဝ်ဥပဒေတအ် အာတိုန်ရ။
တင်ဍု င်ဗၟာ မအာတ်မိက်လဝ် သီုဖအိုတ် ဒးဒုင်တးပဲါ။ တင်ဂါမ်ဗဳယာ မအာတ်လဝ် တြဴတင်ဂှ် တင်မဆေင် ကုဂဗုတ် ပန်တင်ဂှ် ဗွဲမဇိပ်ဂၠိပ် ဟိုတ်မဒှ် ဓဝိင် လတူ ရဝ်ဟိန်ဂျာတအ်တုဲ နူကဵု ရုင်ဗစာ နကဵု တၠပညာဥပဒေသီုဖအိုတ် တုပ်စိုတ်တုဲ ဖျေဟ်ဏာ ပရေင်ကမၠောန်ကာလအကြာ အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။
(၁) နကဵုမွဲကသပ်မွဲဂၞန် ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံမျာန်မာ/ဗၟာ အတိုင်တင်လတုပ်စိုတ် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ကေုာံ ရပ်စပ်ကဵုဒုဟ် ကုရာဇာဝတ် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူဂှ် ပ္ဍဲကဵု လတူ ကောန်ဂကူ ရဝ်ဟိန်ဂျာ မနွံ အပ္ဍဲပယျဵုဍုင်ဇကုဂှ်၊ သ္ဒးစကာ ရေင်တၠုင်ကၠောန် ၜိုန်အဝဵုသြဇာဇကု မနွံ သွက်ဂွံစဵုဒၞာ အတိုင် ပိုဒ်ဇၞော် ၂ မစၞောန်ထ္ၜးလဝ် မပ္တံကဵု
(က) ပွမဂစိုတ် ဂကောံမၞိဟ် ပ္ဍဲကဵု ဂကူဂှ်၊ (ခ) ပွမဖန် ညံင် ခန္ဓကာယ ဟွံသေင်မ္ဂး စိတ္တ ဂွံဂိသကေဝ် ပ္ဍဲကဵု ဂကူဂှ်၊ (ဂ) နကဵုတင်ရန်တၟအ်နွံနွံ ကဵုဒဒိုက် ပလီုပလာ် မဆေင် ကုဂကူဂှ် ညံင်သ္ဂောအ်ဂျိုင်တန်တဴ နကဵု သီုဖအိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု မွဲဒကုတ်မွဲဒကဴ၊ (ဃ) ပရေင်ကမၠောန်စဵုဒၞာ နကဵုဆန္ဒနွံနွံ ညံင် ကောန်ဂကူဂှ် ဟွံကလိဂွံကောန်ဇာတ်၊
(၂) နကဵုမွဲကသပ်မွဲဂၞန် ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံမျာန်မာ/ဗၟာ အတိုင်တင်လတုပ်စိုတ် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ကေုာံ ရပ်စပ်ကဵုဒုဟ် ကုရာဇာဝတ် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူဂှ် ပ္ဍဲကဵု လတူ ကောန်ဂကူ ရဝ်ဟိန်ဂျာ မနွံ အပ္ဍဲပယျဵုဍုင်ဇကုဂှ်၊ သ္ဒးဖန် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် ညံင်ကဵု ကောန်ပၞာန်ဍုင်ဇကု၊ သီုကဵု သၟာလွပ်လွဟ်တၞဟ်တအ် နကဵုနဲကဲတပ်တပ် ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵုမကဵုဒြဟတ် လပါ်လက္ကရဴ နကဵုအလဵုဒပ်ပၞာန်ဍုင်ဇကုတအ်ကီု ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵုဂကောံမွဲမွဲ၊ မၞိဟ်မွဲမွဲ နူကဵုဒပ်ဇကု မရပ်လဝ်ဇုက် နကဵုနဲကဲတပ်ပ်ကဵုဒှ် နကဵုနဲ မကဵုသြဇာကဵုဒှ် ညံင်ဟွံဂွံ ကလိလောန် လတူအရာ မစၞောန်ထ္ၜးလဝ် အတိုင်တင်ဂၞန် (၁) ဗွဲလတူဂှ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဗွဲပၞုက်ဓလုက် ကၠတ်ပါလုပ် ညံင်ဂွံဖန် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ၊ နကဵုနဲတပ်ပ်ကီု နကဵုနဲ မဆဝ်မ္ၚုဟ် ဓလိုက်ကတဵု ညးဍုင်ကွာန် သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ၊ သွက်ဂွံ ချပ်ဖန် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ ဟွံသေင်မ္ဂး ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ၊
(၃) နကဵုမွဲကသပ်မွဲဂၞန် ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံမျာန်မာ/ဗၟာ သ္ဒးစကာ အဝဵုသြဇာ ဗွဲမစိုပ်တရဴ သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ပ္ဍဲအရာ မပလီု တင်ဂၞင်သက်သဳ မဆက်စပ် ကုအရာမစောဲလဝ်ဒုဟ် အတိုင်ဥပဒေပိုဒ်ၜါ မဆေင်ကဵု သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ကေုာံ ရပ်စပ်ကဵုဒုဟ် ကုရာဇာဝတ် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ။
(၄) နကဵုမွဲကသပ်မွဲဂၞန် ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံမျာန်မာ/ဗၟာ သ္ဒးပလံင် လိက်ဒုင်စဳရေင် ကုရုင်ဗစာ လတူတင်ကမၠောန် မသ္ဒးကၠောန် အတိုင်မကဵုလဝ် အမိင် အပ္ဍဲပန်ဂိတု နူကဵု တ္ၚဲမပတိတ်ကဵုလဝ်အမိင်ဝွံ၊ တုဲပၠန် ဇၟာပ်ပ် တြဴဂိတု စဵုကဵု တင်သ္ဂုတ်သွာတ် လက္ကရဴအိုတ် မစှ်ေ ပ္ဍဲကဵု ဂဗုတ်ဏအ်ဂှ် သ္ဒးပလံင်ကဵု လိက်ဒုင်စဳရေင် ကုရုင်ဗစာဝွံရောင်
ရုင်ဗစာ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် စပ်ကဵု ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဗၟာ မပ္တိုန်လဝ်
၂၂ ဂျူလာင် ၂၀၂၂ ဂှ် ရုင်ဗစာ ဖျေဟ်အမိင် စပ်ကဵု ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံမျာန်မာ/ဗၟာ မပ္တိုန်လဝ် ၄ တင်
စပ်ကဵု ၄ တင် ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဗၟာ မပတိုန်လဝ်ဂှ် နကဵု ရးနိဂီုဂါမ်ဗဳယျာ ကလေင်သှ်ခၠေဝ်လဝ်
တင်သ္ဂုတ်သွာတ်ဂှ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵု မာဲ ၁၅ မွဲတၠ။ ညးမတုပ်စိုတ်ဂမၠိုင် President Donoghue; Vice-President Gevorgian; Judges Tomka, Abraham, Bennouna, Yusuf, Sebutinde, Bhandari, Robinson, Salam, Iwasawa, Nolte, Charlesworth; Judges ad hoc Pillay, Kress; ညးဒစဵုဒစး Judge Xue.
သီကလျာဏဳ ဍုၚ်သဓီု၊ လိက်တၟအ်
လိက်တၟအ် သီကလျာဏဳ ဍုင်သဓီု (သထုံ ကလျာဏီ ကျောက်စာ)ဝွံ မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲတိုင်သီ ကလျာဏဳ ပ္ဍဲဍုင်သဓီုရ၊၊ သီကလျာဏဳ ဍုင်သဓီုဂှ် နွံဒၟံင် ဗွဲဒိုဟ်အဂၞဲ ကုကျာ်စေတဳသဓီု ကြပ်ပ်ရ၊၊ တိုင်သီကလျာဏဳဂှ် ပုတ်လဝ် ရုပ်သုတ်ဇာတ်ဂမၠိုင်တုဲ ပ္ဍဲတိုင် ဗွဲဒိုဟ်နေရတိဂှ် မဂွံဆဵုကေတ် လိက်တၟအ်ဏအ်ရ၊၊ လိက်တၟအ်ဏအ် ပ္ဍဲ လိက်ဒုင်စဳရေင် ပွိုင်သၞာံ ၁၉၃၀-၂၄ လစှ်ေဌာနသုတေသနကပေါတ်တြေံတြဟ် (ရှေးဟောင်း သုတေသန ဌာနခွဲ) ဂှ် နဒဒှ် လိက်တၟအ်စၟတ် ၃၆၀/ဂ ပတိတ်လဝ်ကၠာအိုတ်တုဲ ပ္ဍဲလိက် မွန်ကျောက်စာပေါင်းချုပ် ဦးချစ်သိန်း ဂှ် နဒဒှ် လိက်တၟအ် ဂၞန် (၃) ဂှ် ပတိတ်လဝ်ရ၊၊
လိက်တၟအ်ဝွံ အခိင် လၟုဟ် ၜိုန်ရ စဵုလဝ် နကဵုဂဇာပသဲကီုလေဝ် ဟိုတ်နူ မဒးဒုင်လဝ်ဗြဲ သၞာံဗွဲမလအ်တုဲ မအက္ခရ်တအ် ကြပ်အးအိုတ်ရ၊၊
လိက်တၟအ်ဏအ်ဂှ် ၜိုန်ရ အခိင်သက္ကရာဇ် ဟွံမွဲကီုလေဝ် ရံင်ကဵု ဗီုပြင် မအက္ခရ် ကေုာံ ဗီုပွံင်မလိက်တအ်တုဲ ဒဒှ်ရ ဒှ်လဝ် လိက်တၟအ် ၜိုတ် ၁၀ ဗွဝ်ကၠံဒှ်မာန်ရ၊၊ ဥပမာ မအရေဝ် ＂သုန္ဒြင်＂မဂွံအဓိပ္ပါယ် စရင်ကေင်ကာ ဂှ် ပ္ဍဲလိက် (၁၁) လိက်ခေတ်ဗုကာံတအ်ဂှ် ဒှ်အာ＂သိန္ဒြင်＂ရ၊၊
မင်္ဂလာရာမ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်မ္ၚဵုဇၞော်
ဘာမင်္ဂလာရာမ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်မ္ၚဵုဇၞော်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။
သီကလျာဏဳ ဍုၚ်သဓီု၊ လိက်တၟအ်
လိက်တၟအ်သီကလျာဏဳ ဍုင်သဓီုဝွံ သီုဖအိုတ် နွံ (၂၀) ပၞောန် နူပၞောန် (၁) စဵုကဵု ပၞောန် (၁၀) ကဝက်ဂှ် ချူလဝ် နကဵုဘာသာပါဠိတုဲ သၟေဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်ဗီုမန်ရ၊၊ ဟိုတ်နူအက္ခရ်တအ် လီုအးအာဂၠိုင်တုဲ အဓိပ္ပါယ်ကၠးကၠး ပေင်င် ဟွံဂွံတီကေတ်ကီုလေဝ် ရံင်ကဵု ＂{16} ဟ်ရပါဟ်ပိအ်လ္ငိမ် ပဏ္ဍိ(တ်တ္လမ်) … …  {17} ပါသ် ဗိဆာယ် မျုန်(က္လမ်) …  … … … {18} (ပအ်ကုမ်) သုန်ရင်ဗဒ္ဓသိမ်ဝေါ {19} အ်＂တုဲ ဒဒှ်ရ မချူလဝ် ပရူမညတ်သိမ်ဂှ် ဟီုမာန်ရ၊၊
မင်္ဂလာရာမ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်မ္ၚဵုဇၞော်
သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၃ ဇကု၊ ထပိုယ် ၁၆ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၂၀ ဇကု၊ ထပိုယ် ၁၀ ဇကု။
သီကလျာဏဳ ဍုၚ်သဓီု၊ လိက်တၟအ်
နကဵု မလိက်ခေတ်လၟုဟ်
{1} … …  …  …  …  … … … … … {2} (ယ) …  … လသ(ဗ္ဗ) …  …  …  … {3} … … … ပ(မော)အန …  …  …  …  {4} …  …  … ဗော(ဓိ) … … ကလ … …  {5} …  … နယောသေ …  …  …  … … {6} … … …  …  …  …  …  …  … … {7} န္ဒြာ ဒေသနံ သဗ္ဗ … … …  …  … {8} …  …  …  ဒွါဒသေ အဌ(ဓမၟေ) … … … {9} ဟာသရ သမယ … …  …  …  … {10} စြိသတ (နူအဲ) …  …  … … {11} (နောတ် သုန္ဒြင် ဗဒ္ဓသိမ်ဝေါအ် ဒသ် … … {12} (ကုန်တောရ်) ဒေသ …  သအ်လိမ် …  …  {13} ဝေါအ် ကုအ် …  …  ကာလ်က …  … … {14} သွသ် ဨယ်ကုမ်ဝေလ် ဂုံမ်(ဤရ်) … … …  {15} သ် ဨယ် (ဂုံဤရ်)လ္ငိမ် မအ်(ဨယ် ပအ်) …  …  {16} ဟ်ရပါဟ်ပိအ်လ္ငိမ် ပဏ္ဍိ(တ်တ္လမ်) …  …  {17} ပါသ် ဗိဆာယ် မျုန်(က္လမ်) …  … … … {18} (ပအ်ကုမ်) သုန်ရင်ဗဒ္ဓသိမ်ဝေါ {19} အ် … … စ်ဖါရ်ဍုက်ပိ(ည် ကုအ်) …  …  {20} (မ်) ကာလ်ဝေါအ် တိအ်ဂုံဤရ်မအ် (ပအ်) {21} ဥပုသ် လးဟ်(သိန္ဒိးဟ်ဂံမ်)
အဓိပ္ပါယ် ဗီုမန်ခေတ်လၟုဟ်
{1} … …  …  …  …  … … … … … {2} (ယ) …  … လသ(ဗ္ဗ) …  …  …  … {3} … … … ပ(မော)အန …  …  …  …  {4} …  …  … ဗော(ဓိ) … … ကလ … …  {5} …  … နယောသေ …  …  …  … … {6} … … …  …  …  …  …  …  … … {7} န္ဒြာ ဒေသနံ သဗ္ဗ … … …  …  … {8} …  …  …  ဒွါဒသေ အဌ(ဓမၟေ) … … … {9} ဟာသရ သမယ … …  …  …  … {10} စြိသတ (နူအဲ) …  …  … … {11} (နောတ် စရင်ကေင်ကာ ဗဒ္ဓသိမ်ဝွံ ဒှ် … … {12} (ကုန်တောရ်) ဒေသ …  လီု …  …  {13} ဝွံ ကု …  …  ကာလက …  … … {14} သွဟ် အဲကီုကွေဟ် ခမဳ … … …  {15} သ် အဲ (ခမဳ)လ္ၚီ မ(အဲပ) …  …  {16} ဟ်ရပါဟ် ပိလ္ၚီ ပဏ္ဍိတ်(ကၠံ) …  …  {17} ပါသ် ဗိဆာယ် မသုန်(ကၠံ) …  … … … {18} (ပကမၠောန်)စရင် ဗဒ္ဓသိမ်ဝွံ{19} … …  ဍိုက်ပေင်(ကု) …  …  {20} (မ်) ကာလဝွံ တိ ခမဳ မ(ပ) {21} ဥပုသ် လ္ပ(သၠေဟ်ကီု)
မင်္ဂလာရာမ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်မ္ၚဵုဇၞော်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ၜိုပ်ထဝ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ၜိုပ်ထဝ်
ဘာၜိုပ်ထဝ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ၜိုပ်ထဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။
ကျာ်သြဳမည်၊ ဘာဂိုဏ်မဟာယျေန် ဍုင်လ္ဂုင်
ဘာကျာ်သြဳမန် ဂိုဏ်မဟာယျေန်ဝွံ နွံ ပါင်ဂၠံင်ကျာ်လ္ဂုင် လပါ်ဗၟံက် ပ္ဍဲ ပွိုင်ဍုင်ဗဟာရ် (ဗဟာန်)၊ ဍုင်လ္ဂုင်၊ ရးလ္ဂုင်။ ဘာကျာ်သြဳမန်ဝွံ စပ္တန်လဝ် နူသက္ကရာဇ် ၁၃၁၆ တုဲ ပ္ဍဲအခိင် ဂကူမန်တအ် မစချဳဓရာင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ခေတ်လက်ကြဴအိုတ်ဏအ်ဂှ် ဘာကျာ်သြဳမန်ဝွံ ဒှ်ဒတန်ဂဥုပ်ရုင် ဗော်သွးမန်ကောန်ဍုင်အရင်ရ။ ဘာကျာ်သြဳမန်ဝွံ ဒှ်ပါဠိတက္ကသိုလ်မွဲတုဲ ကောန်သင်ကတ်လိက် ဗွဲမဂၠိုင် ကတ်လ္ၚတ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵုဘာဝွံရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဘာဝွံ သီုဒှ် ဒတန် ကောန်ဂကူမန်တအ် မဇူဒီု ပ္ဍဲအခိင်မတိုန်စိုပ် ဍုင်လ္ဂုင်ကီုရ။
ၜိုပ်ထဝ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ၜိုပ်ထဝ်
သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၁ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၁ ဇကု။
ကျာ်သြဳမည်၊ ဘာဂိုဏ်မဟာယျေန် ဍုင်လ္ဂုင်
ဂအာင်ဘာ
ဘာကျာ်သြဳမန်ဝွံ နူသၞာံ ၁၉၅၅ ဂိတုဇာန်နဝါရဳ ၂၉ (သက္ကရာဇ် ၁၃၁၆ ဂိတုမာဃ် ၆ မမံက်) တ္ၚဲသ္ၚိသဝ်ဂှ် ကပ္ပဳကေတ် (ရာန်ကေတ်) ဂအာင်တိ အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်တုဲ စပ္တန်လဝ် နကဵု ကျာ်ဇၞော်ကုသလ္လရ။ အခိင်မကပ္ပဳ အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် နွံ ဂအာင်တိ အနာံ ၄၅ ပေ၊ ဇမၠိင် ၁၀၀ ပေ။ ဆဂး ဗွဲမဂၠိုင်ကဵုအလန် ကပ္ပဳကေတ် (ရာန်ကေတ်) တိဂအာင်ဗဒါဲတအ်တုဲ ဇၞော်သၠဲပ္တိုန် အရှာံဝွံရ။ ကပ္ပဳအလန်ဒုတိယဂှ် အနာံ ၄၅ ပေ၊ ဇမၠိင် ၅၀ ပေ၊ အလန်တတိယ ဂှ် အနာံ ၁၀ ပေ၊ ဇမၠိင် ၁၀၀ ပေ၊ အလန်စတုတ္ထု အနာံ ၄၅ ပေ၊ ဇမၠိင် ၅၀ ပေ၊ အလန်ပဉ္စမ အနာံ ၅၀ ပေ၊ ဇမၠိင် ၁၀၀ ပေ။ လၟုဟ် ပံင်သီုဖအိုတ် အရှာံ ဘာကျာ်သြဳမန်ဂှ် သီုဖအိုတ် နွံ အနာံ ၁၅၀ ပေ၊ ဇမၠိုင် ၁၀၀ ပေရ။
ၜိုပ်ထဝ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ၜိုပ်ထဝ်
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝါရိန္ဒ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၄၊ ဝှ် ၃၇။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကျာ်သြဳမည်၊ ဘာဂိုဏ်မဟာယျေန် ဍုင်လ္ဂုင်
ဘာဆုၜါထပ်
ကြဴနူ မကလိဂွံ ဂအာင်တိတုဲ သွက်ဂွံသိုင်ဘာဂှ် ဒးအခိင် ပွိုင်မွဲသၞာံပြင်င်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၆ ဂိတုမာတ် ၁၃ (သက္ကရာဇ် ၁၃၁၇ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် ၂ မမံက်) တ္ၚဲအင္ၚာဂှ် စသိုင်ဘာရ။ ဘာကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် နွံအနာံ ၄၅ ပေ၊ ဇမလိုင် ၅၀။ ဒကာဘာဇၞော် နာဲဗၠာဲ (ကော်) နာဲမိုင်ဂျဳ ဇာတိ ကွာန်ကလအ်၊ တကအ်ခၟိုင် အာဂတပၠတရဴတုဲ နကဵု မဒါန် ဒကာလ္ဂုင် ကေုာံ ဒကာရးဂမၠိုင် ပံင်ကောံတုဲ သြိုင်ခၞံလဝ် ဘာဆုၜါထပ် မွဲမရ။ သြိုင်ခၞံ လုကဴပွိုင် ၄ ဂိတုပြင်ပြင်တုဲ သက္ကရာဇ် ၁၃၁၈ ဂိတုဇှ်ေဂှ် ဒါယကာတအ် ပ္အပ်ပြာပ် ကုသင်ဂိုဏ်မဟာယျေန် မနွံပဓာန် ကျာ်ဇၞော်အ္စာအာဒိစ္စ ဘာမဟာယျေန် ကဒဵုရ။
ဘာတိုက်ပိထပ်
သၞာံ (ၜိုတ်) ၁၃၃၄ ဂှ် နကဵု ဒကာဘာဇၞော် နာဲဗၠာဲပၠန်ရ အာဂတပၠတရဴတုဲ ဒကာလ္ဂုင် ဒကာရးဂမၠိုင် သြိုင်ခၞံ ဘာတိုက်ပိထပ်မွဲမ မနွံဇမၠိင် ၉၀ ပေ၊ အနာံ ၄၆ ပေရ။ ထပ်တိဂှ် နဒဒှ် ရုင်ကဵုပိုန်၊ ထပ်လဒေါဝ်ဂှ် သကုတ်လပါ်က္ဍိုပ် (လပါ်ဂၠံင်ဇၞော်)ဂှ် ဒှ်ခဒမ်ကျာ်ဇၞော်၊ သၟေဟ်ဂှ် ဒှ်ဇြပ်သဘင်ဓရ်၊ ထပ်လတူအိုတ်ဂှ် ဒှ်ဂဥုပ်တိုက် ဒၞာဲအစာလိက် ကေုာံ ကောန်သင်မကတ်လိက်တအ် ပဒတဴရ။ ဘာဏအ် ဒးသြိုင် ပွိုင်ၜိုတ် ၈ သၞာံ။ သက္ကရာဇ် ၁၃၄၄ ဂိတုဇှ်ေဂှ် အာစိုပ်ဒတုဲ ကၠောန်သဘင်စရိုဟ်ဍာ်ရ။ သက္ကရာဇ် ၁၃၄၇ ဂှ် ဣနာဲကျေန်ယာန် မညးမံင် ပွိုင်ဍုင်မ္ၚးထံင် (ဗိုလ်တထောင်) ကေုာံ ကောန်ဇာတ်ဂမၠိုင် ဇၞော်သၠဲပ္တိတ် ခဒမ်ကျာ်ဇၞော် ကေုာံ ခဒမ် အစာလိက်၊ ၂ ထပ် မနွံ အနာံ ၁၂ ပေ၊ ဇမၠိင် ၂၀ ပေရ။ စိုပ်သက္ကရာဇ် ၁၃၅၀ ဂှ် နာဲထောန်ဥုံ မိခေန်ညောအ် ဇာတိကွာန်ကၟာဝက် ညးမပဒတဴ ပွိုင်တာမွဲ ပက္ဍိုပ်သကတုဲ သၠုဲပ္တိတ် ခဒမ် သွက်အစာလိက် ကေုာံ ဖဴပိထပ် မနွံ အနာံ ၂၇ ပေ၊ ဇမၠိင် ၁၃ ပေရ။ ထပ်တိဂှ် ပဖဴမွဲဒကုတ်၊ ကၟေင်မွဲဒကုတ်။ ထပ်လဒေါဝ်ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲ ကောန်ကတ်လိက်တအ် မပဒတဴတုဲ ထပ်လတူအိုတ်ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲအစာလိက်ပဓာန မပဒတဴရ။
သိမ်ၜါထပ်
သၞာံ ၁၉၉၁ (သက္ကရာဇ် ၁၃၅၁ ဂိတုပထမဒဂိုန် ၁၁ စွေက်) တ္ၚဲအဒိုတ်ဂှ် ထ္ၜုတ်သိမ်ဝွံရ။ တၠဳပိုန်ပဓာန ပ္ဍဲကဵုကမၠောန်ထၜုတ်သိမ်ဝွံဂှ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠမျေန်ချာန် ညးမဒှ် ဒုဥက္ကဋ္ဌ ဂကောံသံဃမဟာနာယက၊ ကျာ်ဇၞော်သိဂ္ဂဝ နူတကအ်သိင်္ဃိုရ်၊ ကျာ်ဇၞော်အ္စာဘာကဒဵု ညးမဒှ်ဂဥုပ်ဂိုဏ်မဟာယျေန်၊ ကျာ်ဇၞော်အ္စာတိဿ ညးမဒှ် နွံပိုန် ဘာကျာ်သြဳမန်တအ်ရ။
ကိစ္စစမြိုင်သိမ်ဝွံဂှ် နကဵု Pa Douk Trading Co. LDT နာဲရေန်၊ မိဝေန် ပသကိုပ်သကအာဂတတုဲ နာဲဆာင်၊ နာဲစုင်ချဝ် ဖန်ဖက်ကဵုလဝ်တုဲ စသြိုင်လဝ် နူကဵု သက္ကရာဇ် ၁၃၅၃ ဂိတုကထိုန်၊ သက္ကရာဇ် ၁၃၅၄ ဂိတုကထိုန် ၁ စွေက်ဂှ် အာစိုပ်ဒတုဲရ။ သိမ်ဂှ် သြိုင်လဝ် နကဵုကောန်ဂရေတ်ၜါထပ်တုဲ နွံသမၠဲ ၄၀ ပေ ပန်ကၠင်။
တိုက်ပိဋကတ်ဓမ္မဗိမာန်
ဘာတိုက်ပိဋကတ်ဓမ္မဗိမာန် ပိထပ်ဝွံဂှ် နာဲထောန်ဥုံ မိခေန်ညောအ်၊ နာဲရေန်၊ မိဝေန်တအ် အာဂတပၠတရဴတ ဒါယကာအဟော ပံင်နှဴ ဍုင်တေအ် ကွာန်ဏအ်တုဲ သြိုင်လဝ်ရ။ ဘာဂှ် နွံအနာံ ၄၈ ပေ၊ ဇမၠိင် ၉၈ ပေတုဲ ပၞောဝ်ကဵု စမြိုင်သာသနာ ပ္ဍဲဘာကျာ်သြဳမန်ဝွံမ္ဂး ဘာဏအ်ဂှ် ဇၞော်အိုတ်ရ။ ထပ်တိ မွဲဖိုင်ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲသွက်ကၟုဲလွဳယဲတအ် ဂွံဇူဒီုတုဲ ကၠောန်လဝ်ကဵု ခဒမ် ပိမ။ လပါ်သၠုင်ကျာ် လက်ကြဴအိုတ် ၜါဖိုင်ဂှ် သ္ပလဝ်ဖဴ၊ ကၟာဍာ်လွပ်၊ လပါ်ပလိုတ် ပိဖိုင်ဂှ် ဒှ်ခဒမ်ဟုမ်ဍာ် ကေုာံ သ္ၚိဍာ် သွက်ကၟုဲဍုင်မ္ၚးရ။ ခလာတ်သၟေဟ်ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲကွဳစက် ဂွံဒေါအ်ရ။ ထပ်လဒေါဝ်ဂှ် ဒှ်ဇြပ်သဘင်ဓရ်တုဲ ထပ်လတူအိုတ်ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲ သွက်ခမဳသင်မကတ်လိက်တအ် မွဲခဒမ်၊ သွက်င်ကၟုဲ အာဂန္တုကဂှ် မွဲခဒမ်ရ။ ဘာဝွံဂှ် သက္ကရာဇ် ၁၃၅၅ ဂိတုကထိုန်ပေင်ဂှ် ဖျေဟ်ကၞက်ဍိုတ်တုဲ သက္ကရာဇ် ၁၃၅၇ ဂိတုကထိုန် ၁ စွေက်ဂှ် ကၠောန်သဘင်စရိုဟ်ဍာ်ရ။
ဘာထေရာဝါသ
ဘာထေရာဝါသဂှ် နကဵု ကျာ်ဇၞော်အ္စာဝေပုလ္လ ကေုာံ ဒကာနူဍုင်အေန်ဂလာန်ဂမၠိုင် အာက္ဍိုပ်ပၠတရဴတုဲ သြိုင်ခၞံလဝ်ရ။ ဘာဏအ်ဂှ် ပယျေဝ်ကယျိုင်လဝ် နကဵုကနုတ်ဂမၠိုင်ကီု သီုကဵု ကၟဳစၠတ်ရ။ ထပ်သၟဝ်တိဂှ် စွံလဝ် ဒၞာဲကွဳစက်လုပ်တိတ်တုဲ ထပ်ၜါဂှ် ဒှ်ဒၞာဲခမဳကၟုဲအာဂန္တုက ဝှ်ဇၞော်ဇၞော်တအ် ဂွံဇူဒီုရ။ ဘာဝွံ သီုဖအိုတ် နွံအနာံ ၃၆ ပေ၊ ဇမၠိင် ၄၀ ပေရ။ သက္ကရာဇ် ၁၃၆၄ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်ဂှ် စသိုင်တုဲ သက္ကရာဇ် ၁၃၆၆ ဂိတုကထိုန် ၁ စွေက်ဂှ် ကၠောန်သဘင်စရိုဟ်ဍာ် ကဵုဒါန်ကုသင်တအ်ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာဂိုဏ်မဟာယျေန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ရးလ္ဂုင် ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
ပုထုဇန်
အန္ဓပုထုဇန်
ပုထုဇန်ဟွံမဲကဵု ပွမကတ်ဗ္တောန်၊ သၟာန် သၟုက် ကလၚ် ပကၚ်ရၚ် ဗ္စာရဏာပ္ဍဲမပ္တံကဵု ခန္ဓ အာယတန ဓာတ် သစ္စတံဂှ်
ကလျာဏပုထုဇန်
ပုထုဇန်မၞုံကဵုပွမကတ်ဗ္တောန် သၟာန် သၟုက် ကလၚ် ပကၚ်ရၚ် ဗ္စာရဏာ ပ္ဍဲမပ္တံကဵု ခန္ဓ အာယတန ဓာတ် သစ္စံတံဂှ်
ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ
ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ (Genocide) ဂှ် ဒှ်အရာမကၠောန်ပ နကဵုဆန္ဒနွံနွံ သွက်ဂွံ ပလီုပဠက် ဂကူမွဲ (ဂကူမဟီုဂှ် ရန်တၟအ်ကဵု ကောန်ဂကူ၊ ကောန်ဍုင်၊ တၞောဝ်ဗဳဇ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံဘာသာ) နကဵု သီုဖအိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု မွဲကရေက်ရ။ မအရေဝ်မန် မကော် "ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ" ဝွံ ကၠာဲနူ ဘာသာအင်္ဂလိက် မကော်ဂး "genocide" ရ။ မအရေဝ် ဘာသာအင်္ဂလိက်ဂှ် ပဂပ်လဝ် မအရေဝ်ၜါ အရေဝ်ဂရိတ် γένος ("ဗဳဇ၊ ဂကူ") ကဵု အရေဝ်လေတ္တေန် -caedo ("ဂစိုတ်"). မအရေဝ် genocide ဝွံ Raphael Lemkin ခၞံဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု လိက်ညး မနွံယၟု Axis Rule in Occupied Europe ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၄ ဂှ်ရ။ နကဵုဘာသာမန် စၞးမချူ ဂစိုတ်ပဠက်ဂကူ ဂှ် မကြိယာ ဂစိုတ်၊ ကေုာံ ပဠက် ဂှ်ပထောအ် မနာမ်တုဲ ဒှ်အာ "ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ" ရ။
လိက်ကသုက်ပဋိညာဉ် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ ကုလသမဂ္ဂ (United Nations Genocide Convention) ဂှ် စကတဵုဒှ် နူကဵုသၞာံ ၁၉၄၈တုဲ ပံက်လဝ် ပွံက် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ နကဵု "မကၠောန်ပ နကဵုဆန္ဒနွံနွံ သွက်ဂွံ ပလီုပလက်၊ သီုဖအိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး မွဲကရေက် လတူကောန်ဂကူမွဲ၊ ကောန်ဍုင်အရင်မွဲ၊ တၞောဝ်ဗဳဇမွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံဘာသာမွဲ၊ နမပ" မပတံ ကု ဂစိုတ် ကောန်ဂကောံ ညးတအ်၊ ကတဵုဗဒှ် ညံင်ခန္ဓကာယ ဟွံသေင်မ္ဂး စိတ္တ ဂွံဂိသကေဝ် ကုကောန်ဂကောံညးတအ်၊ နကဵုဆန္ဒနွံနွံ ကဵုဒြဟတ်ဒမြိုဟ် ပရေင်မံင်စံင်ဘဝ ညးတအ် ညံင်ဂွံစိုပ်အာ ကဆံင် ခန္ဓကာယ မဂွံလီုလာ် နကဵုသီုဖအိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု မွဲကရေက်၊ စဵုဒၞာ ညံင်ဟွံဂွံ ၜံင်ကောန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵုအမိင်အဝဵု ပြံင်ပဆုဲထောအ် ကောန်ၚာ် နကဵု ဂကောံဍေဟ်တအ် ကဵုအာမံင် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်တၞဟ်။
နူကဵု Political Instability Task Force ဗၟံက်ထ္ၜး အကြာသၞာံ ၁၉၅၆ ကဵု ၂၀၁၆ ဂဟ် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ ကတဵုဒှ်ဂွံလဝ် သီုဖအိုတ် ၄၃ ဒၞာဲ၊ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ မၞိဟ်မဒးချိုတ်အာ ၜိုတ် ၅၀ မဳလဳလာန်ရ။ နကဵု ရုင် UNHCR ဟီု ဟိုတ်နူ ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူတုဲ စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၂၀၀၈ ဂှ် မၞိဟ် ၅၀ မဳလဳယာန်ပြင်င် ဒးပြံင်တိတ် နူကဵု သ္ၚိဌာန်ဇကုရ။
တမ်မူလ ဝေါဟာရ
ကိုပ်ကၠာ သၞာံ ၁၉၄၄ ဂှ် မအရေဝ် မဂစိုတ်မၞိဟ် နကဵုဂကောံ နကဵုကရောမ်ဂှ် စကာဒၟံင် မအရေဝ်နာနာသာ် မပတံ ကု"massacre," (မဂစိုတ် နကဵုဂကောံ) "extermination," (ပဠက်ထပိုတ်) ကေုာံ "crimes against humanity" (ဒုဟ် မကလိလောန် လတူကောန်မၞိဟ်) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၁ ဝန်ဇၞော်ချာချဳလ် ( Winston Churchill) ဗၟံက်ထ္ၜး ဂျာမနဳ မလုပ်သီ ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ်ဂှ် ညးဟီု "a crime without a name" (ဒုဟ်ရာဇာဝတ် သက္ကုယၟု)ရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၄ ရပ်ဖေလ် လေမ်ခိန် (Raphael Lemkin) ခၞံဗဒှ်ပတိုန် မအရေဝ် genocide ပ္ဍဲလိက်ညး Axis Rule in Occupied Europe မဒှ်လိက် မချူလဝ် ပရူဗီုပၞာန်နာဇြဳဂျာမနဳ မလုပ်သီကေတ် ဍုင်ယူရောပ်တုဲ မဂစိုတ်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင်ရ။ မအရေဝ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜး နကဵုသၞောတ်ဝ်စှေ်စှေ် ပလီုပလာ်ထောအ် ကောန်ဂကူမွဲမွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဍုင်မွဲမွဲ၊ တုဲ မအရေဝ်ဂှ် ဗွဲမပြဟ်ဂှ် ဂွံဒုင်လွဳစ ပ္ဍဲအရေဝ်ဂကူဗွဲမဂၠိုင်ရ။ မအရေဝ် genocide ဂှ် ဒှ်မအရေဝ် မဗဂပ်လဝ် အရေဝ်ၜါ အရေဝ်ဂရိတ် geno- (γένος, မဂွံအဓိပ္ပာယ် 'ဂကူ' ဟွံသေင်မ္ဂး 'ကောန်ဂကူ') ကေုာံ မအရေဝ် caedere (မအရေဝ်လေတ္တေန် မဂွံအဓိပ္ပါယ် " ဒဒှ်မဂစိုတ်") မအရေဝ်ဂှ် စစကာကၠာအိုတ် ပ္ဍဲလိက်ရုင်ဂှ် စနူသၞာံ ၁၉၄၅၊ ဆဂး ပ္ဍဲအခိင် နဒဒှ် အရေဝ်ဥပဒေမွဲဂှ် ဟွံစကာဏီရ။  ပ္ဍဲကဵု လိက်ကသုက်ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ ပဝ်လာန် (Polish Genocide Trials) မတုပ်လဝ်စိုတ် အကြာ Arthur Greiser ကဵု Amon Leopold Goth ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၆ ဂှ် စကာလဝ် မအရေဝ်ဏအ် ပ္ဍဲလိက်သၞောဝ်ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။
ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ နကဵုဘာသာမန်ဝွံ ကၠာဲလဝ် နူမအရေဝ် အင်္ဂလိက် genocide ရ။ ယဝ်ရ ကၠာဲတုပ်ပ်မ္ဂး "ဂမ္စိုတ်ဂကူ" ၜိုတ်ဏအ်လေဝ် ဍိုက်ပေင်ဒၟံင်ကီုလေဝ် တၞဟ်နအဓိပ္ပါယ် ဂွံမံက်ကၠးတုဲ ထပ်စုတ်လဝ် "ကမၠက်" မွဲမရ။ မအရေဝ် "ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ" ဝွံ ဒှ်မနာမ်မွဲတုဲ တမ်ရိုဟ်ကြိယာဍေဟ်ဂှ် ဒှ် "ဂစိုတ်" "ပဠက်" ရ။
သၞောဝ် ဂၠးကဝ်
"ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ (genocide) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာမဒစဵုဒစး အခေါင်အရာ ဂကောံမၞိဟ်မွဲ သွက်ဂွံ ဂျိုင်တန်တဴ၊ နကဵု ဂမ္စိုတ်မနုဿ (homicide) ဂှ် ဒှ်အရာ မဒစဵုဒစး အခေါင်အရာ ကောန်မၞိဟ်မွဲမွဲ သွက်ဂွံဂျိုင်တန်တဴ၊ ပွမဒစဵုဒစး အခေါင်အရာ မဂျိုင်တန်တဴ မြဴသာ်ဝွံတအ်ဂှ် ဒှ်အရာမခဍဳလျတ် ဇီုကပိုက် ကုဝိညာဏ်ကောန်မၞိဟ်တုဲ ဗဒှ်ကဵု ပရေင်ဆောမ်လေင် ပ္ဍဲကောန်မၞိဟ် ဗွဲမဇၞော် ကုဒြဟတ် မပ္တံ ကုအခိုက်ကၞာ ပြဝေဏဳ ကေုာံ အရာမခၞံဗဒှ် နကဵု ဂကောံကောန်ဂကူဂှ်ရ။ တုဲပၠန် အရာဝွံ ဒှ်အရာ မဒစဵုဒစး ကုသၞောဝ်ဒ္ဂေတ်ပြဝ ကောန်မၞိဟ်၊ ကေုာံ စိုတ်ဓါတ် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် မဒက်ပတန် ကုလသမဂ္ဂရ။ အခိင်ကာလ မဗတိုက်ပလီု ဂကူမွဲမွဲ၊ ကွေတ်ဘာသာမွဲမွဲ ကေုာံ လညာတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မွဲမွဲမ္ဂး ဒုဟ်ရာဇာဝတ် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ ဗီုဗီုဏအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်လဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။"
လိက်ကသုက်ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူဂှ် ပဒတန် ပ္ဍဲကဵု ကောံဓရီုအသာမ်ဗလဳ ကုလသမဂ္ဂ ပ္ဍဲ ၉ ဒဳဇြေန်ပါ ၁၉၄၈ တုဲ ဒှ်ဒတန် ပ္ဍဲ ၁၂ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၅၁ (Resolution 260 (III))။ ပ္ဍဲလိက်ကသုက်ဂှ် ချူ ပံက်လဝ် ပွံက် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ နကဵု ဂကောံဍုင်ဂၠးကဝ် မဒုင်လဝ်တဲတုဲ နကဵု ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် စုတ်ပၠုပ် ပ္ဍဲသၞောဝ်ဍုင်ညးတအ်ရ။ တုဲပၠန် သီုကဵု ပဒတန် သွက်ဂွံဒက်ပတန် ရုင်ဗစာရာဇာဝတ်ဂၠးကဝ် မကော်ဂး International Criminal Court (ICC) နကဵု တင်လတုပ်စိုတ် (ဝါ) ဖျေဟ်သၞောဝ် ဗီုလဒက်ပတန် ရုင်ဗစာ ရာဇာဝတ် ဂၠးကဝ် မကော်ဂး "ရဝ်မ ဥပဓိ ရုင်ဗစာ ရာဇာဝတ် ဂၠးကဝ် (Rome Statute of the International Criminal Court) ရ။ ပ္ဍဲပိုဒ်ဇၞော်ၜါ ပ္ဍဲကဵု လိက်ပဋိညာဉ်ဂှ် ပံက်လဝ် ပွံက် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။
ဆန္ဒ ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ (Genocidal intent)
ပ္ဍဲကဵု သၞောဝ်ဂၠးကဝ်မ္ဂး ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ ဂှ် နကဵုစိုတ်ပၟိက်ဆန္ဒ ပါ်လဝ် ၜါပြကာ။ (၁) ပြကာစိုတ်ဓမ္မတာ (the general mental element)၊ (၂) ပြကာဆန္ဒမရန်တၟအ်နွံနွံ (the element of specific intent)။ ပြကာစိုတ်ဓမ္မတာ ဟီုမ္ဂးဂှ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ရာဇာဝတ် မကလိလောန်လဝ်ဂှ် ကလိလောန် နကဵု ဆန္ဒနွံနွံ၊ ကသပ်လညာတ် အစဳအဇန်နွံနွံ ကဵုဒှ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု ဟွံစွံသတိမွဲသာ် ကလိလောန်ဒးအာရ။ ဆဂး နကဵု ဒုဟ်ရာဇာဝတ် ဂၠးကဝ် မဆေင်ကဵု ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ မ္ဂး ဗွဲမဂၠိုင် ညးတအ် ကေတ်စ ကလိလောန်လဝ် ဒုဟ် နကဵု ဆန္ဒနွံနွံရ။
ပြကာဆန္ဒမရန်တၟအ်နွံနွံဂှ် ညးပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် တင်ရန်တၟအ် မကလိလောန် ဗီုမကၠောန်ပ "သွက်ဂွံပလီုပလာ်ထောအ် နကဵုဖအိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု မွဲကရေက် လတူ ဍုင်မွဲ၊ ဂကူမွဲ၊ ဂကောံဘာသာမွဲတအ် ဒှ်တမ်ရ။ ပြကာဆန္ဒမရန်တၟအ်နွံနွံဂှ် ဒှ်အရာ ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ သွက်ဂွံပါ်တၞဟ်ခြာ ကုရာဇာဝတ်ဂၠးတိတၞဟ် မပ္တံ ကုရာဇာဝတ်ပၞာန် ဟွံသေင်မ္ဂး ရာဇာဝတ်မပလီုပလာ်ကောန်မၞိဟ်တအ်ရ။
ဆန္ဒ မိက်ဂွံ ပလီု(Intent to destroy)
ပ္ဍဲဂဗုတ် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ ရဝ်ဟိန်ဂျာ ဍုင်ဂါမ်ဗဳယျာ မတေင်လဝ် ပ္ဍဲရုင်ဗစာ သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးကဝ် ကုဍုင်ဗၟာဂှ် ဍုင်ဗၟာ (ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ) ဂစာန်ပတိုန်ဂလာန် ဒဒှ်ရ ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ ဂစိုတ်ဒးအာ ဂကူရဝ်ဟိန်ဂျာတအ်ဂှ် နကဵု ဆန္ဒနွံနွံ ဟွံသေင်၊ ဟိုတ်နူကဵု ကောန်ပၞာန်ဗၟာတအ် အာဗတိုက် သၟာပကီုပရာပ်အာသာတအ်တုဲ ဒးအာကောန်ဍုင်ကွာန်ညိညဂှ်ရ ဂဗုတ်ဂှ် ဟွံစိုပ်ကဆံင် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ ရ။
နကဵုသီုဖအိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး မွဲကရေက် (In whole or in part)
လဟီုမ္ဂး နကဵုဘာသာအင်္ဂလိက် "in whole or in part" (နကဵု သီုဖအိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး မွဲကရေက်) ဂှ် ဒှ်အရာ တၠပညာသၞောဝ်ဥပဒေဂၠးကဝ် မဆေင်ကဵု သၞောဝ်ပရေင်မၞိဟ်တအ် မပါ်ပါဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ဂၠိုင်မွဲရ။ ရုင်သၞောဝ် ရာဇာဝတ် ဂၠးကဝ် (International Criminal Tribunal) လတူ ဂဗုတ်Prosecutor v. Radislav Krstic – Trial Chamber I – Judgment – IT-98-33 (2001) ICTY8 (2 August 2001) မဆေင်ကဵု ဍုင်ယူဂဝ်သလာဗဳယျာ (တြေံ) ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ကလိလောန်လဝ် ဒုဟ်ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူရ။ ပ္ဍဲကဵု ဂဗုတ် Prosecutor v. Radislav Krstic – Appeals Chamber – Judgment – IT-98-33 (2004) ICTY 7 (19 April 2004) ဂှ် နကဵု သၞောဝ်ပိုဒ်ဇၞော် ၈၊ ၉၊ ၁၀၊ ကေုာံ ၁၁ မ္ဂး ကလိလောန်လဝ်ဒုဟ် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ " နကဵု မွဲကရေက်"၊ မွဲကရေက်ဂှ် ဒှ်အရာ မပလီု သွက်ဂကောံမၞိဟ် မဂွံဂျိုင်တန်တဴ မွဲကရေက်ရ။ ဟီုမွဲသာ်ပၠန်ဂှ် ဂစိုတ်ထောအ် ဂကူသီုဖအိုတ် ဟွံသေင်ကီုလေဝ် မဆေင်ကဵု ကောန်ဂကူဂှ် လ္ၚဵု/မွဲကရေက်တအ်ဂှ် ဂစိုတ်ရ။ တင်ရန်တၟအ် လိက်ပဋိညာဉ် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူဂှ် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ညံင်ဟွံဂွံပလီုပလာ်ထောအ် ဂကောံမၞိဟ်မွဲမွဲတုဲ နကဵု မဂစိုတ်ပလီုထောအ် မွဲကရေက်ဂှ် ဒှ်အရာမလီုထောအ် ဂကောံမၞိဟ်သီုဖအိုတ်မာန်ပေင်င်ရ။
နာဲဗစာတအ် ဆက်ဗၟံက်ထ္ၜး စပ်ကဵု ပိုဒ်ဇၞော် ၁၂၊ "နမရန်တၟအ် မွဲကရေက်ဂှ် ညာတ်ကေတ် သွက်ဂွံပလီု လၟိဟ်မရန်တၟအ်လဝ်တအ်ဂှ်ရ။ မရန်တၟအ် သွက်ဂွံပလီုထောအ် မွဲကရေက် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်ဂှ် ဒှ်အရာ ဒၞာဲမစကၠောန် သွက်ဂွံပလီုပလာ် ဂကောံမၞိဟ်ဂှ်တုဲ ဒှ်အရာမတုဲဒှ်အာ ဆက်ၜိုတ်ဂှ် ဟွံသေင်ရ။ လၟိဟ်မၞိဟ်ပူဂိုလ် မဒးဒုင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဂစိုတ်ဂှ် ဒှ်အရာမတုဲဒှ် ဟွံသေင်တုဲ ဒှ်အရာမဆက်စပ်ဒၟံင် ကုလၟိဟ်မၞိဟ်အလုံမွဲ ဂကောံမၞိဟ်ဂှ်ရ။
ကောန်ဍုင်၊ ကောန်ဂကူ တၞောဝ်ဗဳဇ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကောံဘာသ (“A national, ethnic, racial or religious group”)
နကဵု CPPCG ဂှ် ဂကောံပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဂကောံပရေင်မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဟွံရိုဟ်ပၠုပ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံသွက်ဂွံစဵုဒၞာရ။ စၞးဂှ် ညးတအ် ရုဲစှ် စွံအာရီု ပ္ဍဲကဵု လက်သန်မတန်ကြန်ဂမၠိုင် (stable identities)တအ်ရ။ လက်သန်မတန်ကြန် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်လက်သန် မၜံင်ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံဂှ် တုဲ အရာမပြံင်လှာဲဟွံဂွံ ဟွံသေင်မ္ဂး ပြံင်လှာဲထောအ်လောဲလောဲ ဟွံဂွံတအ်ရ။ ဂကောံပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ဂကောံပရေင်မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်အရာမပြံင်လှာဲ ဗွဲမဗဗွဲကဵု အကာဲအရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ အခိင်အခါရ။
ရုင်ဗစာ ရာဇာဝတ်ဂၠးကဝ် (International criminal court) ဂကူတၞဟ်ခြာ ဘာသာတၞဟ်ဂှ် ဟွံပါ်ပါဲတုဲ စွံအာရီု လတူလၟိဟ်ဂကောံမၞိဟ်ရ။ ဂကောံမၞိဟ်တၞဟ်ခြာ ဟီုမ္ဂးဂှ် ညးပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် ဟိုတ်နူ အရေဝ်ဘာသာတၞဟ်ခြာ၊ ဗီုသဏ္ဌာန် ရုပ်သာ်တၞဟ်ခြာ၊ ကွေတ်ဓဝ်ပတှ်ေဘာသာ တၞဟ်ခြာ ကေုာံ အခိုက်ပြဝေဏဳတၞဟ်ခြာရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ ပ္ဍဲရဝါန်ဒါဂှ် ဂကူဟူတူ ကဵု ဂကူတုတ်သဳတအ်ဂှ် ရုပ်သာ်ဗီုပြင် တုပ်ဒၟံင် ရေင်သကအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲအရာမပါ် ဂကောံမၞိဟ်တၞဟ်ခြာဂှ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ပါ်လဝ် ဟွံမဲကီုလေဝ် ရံင်ဗီုပြင် မကလိလောန်ဒုဟ်တုဲ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်ရ။
ဒဒှ် မကၠောန်ပ ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ (Genocidal acts)
လိက်ပဋိညာဉ် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု အရာမစဵုဒၞာလဝ် မသုန်သာ်၊ ယဝ်ရကလိလောန် ကၠောန်ပဒး အရာမသုန်သာ်ဂှ် နကဵု ဆန္ဒနွံနွံမ္ဂး ဒှ်အရာ မကလိလောန်ဒုဟ် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ ရ။ ဆဂး နကဵု မဂစိုတ် ပတုံကၠေအ် လမျီုဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ်ဟေင် မစၟတ်သမ္တီ ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူရ။
မဂစိုတ် ကောန်ဂကောံ ဂကောံမၞိဟ် (Killing members of the group)
ဇၟာပ်မဂစိုတ်မၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင်ဂှ် ဒှ် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ ဖအိုတ် ဟွံသေင်၊ စရင်ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲခေတ်လက္ကရဴဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ်ရ။ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး မၞိဟ်တြုဟ် ကဵု သၟတ်တြုဟ်တအ်ဂှ် ဒးဒုင်ဂစိုတ်ကၠာ မပ္တံကဵု ပန်ဂစိုတ် နကဵုသေနာတ်။ မၞိဟ်ဗြဴ ကေုာံ သၟတ်ဗြဴတအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ချိုတ်သိုက်က် ဗီုကဵု ဗာက်ဂစိုတ်၊ စံင်ဂစိုတ်၊ ပလီုကောန်သမ္ဘာတုဲ ဂစိုတ်ရ။ နကဵုလၟေင်သၞောဝ် ရုင်ဓဝ်ရာဇာဝတ်ဂၠးကဝ် ရဝါန်ဒါ (International Criminal Tribunal for Rwanda (ICTR)) ဗၟံက်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ မဂစိုတ် ဗွဲမပြဟ်ကီု သီုကဵု မဂစိုတ်သိုက်က်ကီု သီုၜါဂှ် ဒှ်အရာမကၟာတ်လဒဵု ပ္ဍဲကဵု ပိုဒ်ကိုပ်ကၠာဂှ်ရ။
ကတဵုဗဒှ် ညံင်ခန္ဓကာယ ဟွံသေင်မ္ဂး စိတ္တ ဂွံဂိသကေဝ် ကုကောန်ဂကောံညးတအ် (Causing serious bodily or mental harm to members of the group)
တင်မစဵုဒၞာ ဒုတိယဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ကတဵုဒှ်လဝ်ရ။ ရုင်ဗစာ ရာဇာဝတ်ဂၠးကဝ် သွက်ဍုင်ယူဂဝ်သလာပဳယျာဂှ် စၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ အရာမပလီုပလာ်ကောန်သမ္ဘာ ကဵု ပကီုပရာပ်လိင်ဂှ် လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဵု တင်မစဵုဒၞာ ဒုတိယ အရာမကလိလောန်ဒုဟ် ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ မဒှ်အရာ မကတဵုဗဒှ် ညံင်ခန္ဓကာယ ဟွံသေင်မ္ဂး စိတ္တ ဂွံဂိသကေဝ်ရ။ ပ္ဍဲကာလမဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်ဂှ် ရုင်ဗစာရာဇာဝတ်ဂၠးကဝ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပလီုကောန်သမ္ဘာ ကေုာံ ပကီုပရာပ်လိင်ဂှ် ဒှ်အရာ မပလီုကဵု ခန္ဓကာယ ကီု သီုကဵု စိတ္တရ။  ပကီုပရာပ်လိင်ဂှ် ဒှ်အရာမၜတ်ကၞာတ် သွက်ဂွံဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပကီုပရာပ် မဂစိုတ်ပဠက်ဂကူမွဲရ။ ညးမဂစိုတ်ပဠက်ဂကူညးတၞဟ်တအ်ဂှ် အရာဝွံ ဒှ်အရာမပစဒှ်အိုတ်ရ။ ကာလ ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူ ပ္ဍဲရဝါန်ဒါဂှ် ပ္ဍဲပွိုင် ပိဂိတုဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ်ဗြဴ မဒးဒုင် ပလီုကောန်သမ္ဘာ ကတဵုဒှ်လဝ် ၜိုတ် အကြာ ၂၅၀,၀၀၀ ကဵု ၅၀၀,၀၀၀။ မၞိဟ်ဗြဴဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင်ပလီုကောန်သမ္ဘာ နကဵုမၞိဟ်တြုဟ်ဂၠိုင်င် မကော်ဂးစ (gang rape)။
ပွမပျဲပျာံ၊ ကဵုဒဒိုက် မဆက်ဆောံ ဗွဲမရုန်မဵု ဟွံသေင်မ္ဂး ကဵုဒုဟ်ဒဏ် ဗွဲမဓဇန် နကဵုဆန္ဒနွံနွံဂှ်လေဝ် လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲအရာမဂစိုတ်ပဠက်ဂကူ မကတဵုဗဒှ် ညံင်ခန္ဓကာယကီု သီုကဵုစိတ္တ ဂွံဂိသကေဝ် ကီုရ။ နကဵုရုင်ဗစာ စပ်ကဵု ဂဗုတ်ယူဂဝ်သလာပဳယျာဂှ် ညးစၟတ်သမ္တီ ဒဒှ်ရ ဂစိုတ် ဂကောံသ္ၚိကၟိန်မွဲတုဲ ကဵုညးသၟေဟ်တအ် ဗဵုဒၟံင်ဂှ်လေဝ် ဒှ်အရာမပျဲပျာံကီုရ။
==== နကဵုဆန္ဒနွံနွံ ကဵုဒြဟတ်ဒမြိုဟ် ပရေင်မံင်စံင်ဘဝ ညးတအ် ညံင်ဂွံစိုပ်အာ ကဆံင် ခန္ဓကာယ မဂွံလီုလာ် နကဵုသီုဖအိုတ် ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု မွဲကရေက် (Deliberately inflicting on the group conditions of life calculated to bring about its physical destruction==== တင်မစဵုဒၞာတတိယဂှ် ဍေဟ်တၞဟ်ခြာ ကုတင်တၞဟ်ၜါ မဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဗွဲလတူတေအ်ရ။ ပ္ဍဲတင်ဏအ်ဂှ် ဒဒှ်ရ မၞိဟ်တအ် ဒးအိုတ်လမျီု ပ္ဍဲအခိင်မွဲတဲဓဝ် ဟွံသေင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂွံဗၠးချိုတ်လေဝ် ဒှ်မာန်ရ။ မဒှ်အရာ ကၟာတ်လဒဵု ညံင်လမျီု ဂွံဆက်ဂျိုင်ရ။ ဇမၠိင်အခိင် ကိုပ်ကၠာဟွံစိုပ် ဒဒှ်မလီုလာ်ဂှ် နကဵုသၞောဝ်ဓဝ်ဂမၠိုင် တၟော်တော်တုဲ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲကဵုတင်ဏအ်ရ။ စပ်ကဵု တင်ဏအ်တုဲ နကဵုဥပမာ ညးဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဗီုကဵု နာဇြဳဂျာမနဳ မကြိုင်လဝ် ဂကူဂျူ ပ္ဍဲဗဒိုပ်တအ်၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဟိုတ်နူ ဒပ်ပၞာန်တအ် ဗိုင်လဝ် မ္ၚးညးဍုင်အာမေနဳယျာ ဗွဲမဂၠိုင် မဒးချိုတ်ဂှ်လေဝ် ညးပၠုပ်လဝ် ပ္ဍဲတင်ဏအ်ကီုရ။ ပ္ဍဲကဵု ဒါဝှုရ် (Darfur)ထပိုတ်ထောအ်ဍာ်ဂှ်လေဝ် လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲတင်စဵုဒၞာဏအ်ကီုရ။ ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ လတူဂကူရဝ်ဟိန်ဂျာတအ် ဒဒှ်မလီုထောအ် သ္ၚိဌာန် ဒၞာဲညးတအ်မမံင်ဂှ်လေဝ် ညးတအ်ပၠုပ်စုတ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု တင်စဵုဒၞာဏအ်ကီုရ။
ကဵုဒြဟတ်ဒမြိုဟ် ညံင်ဟွံဂွံၜံင်ကောန်ဇာတ် ကုဂကောံမၞိဟ်ဂှ် (Imposing measures intended to prevent births within the group)
တင်မစဵုဒၞာစတုတ္ထဂှ် ဒှ်တင် နကဵုမရန်တၟအ် ညံင်ဂကောံမၞိဟ်ဂှ် ဟွံဆက်ဗဒှ်ပတိုန် တၞောဝ်တၟိတုဲ ကၟာတ်လဒဵု ညံင်ဟွံဂွံကောန်ဇာတ်ရ။ တင်ဏအ်ဂှ် ဥပမာ ကဵုကောန်ဂကောံမၞိဟ်ဂှ် ထပိုတ်ကတေင်ကောန်၊ ကဵုစကာ ပရေင်စဵုဒၞာ ညံင်ဟွံဂွံကောန် နကဵုနဲအနိက်အထက်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဟွံကဵုအခေါင် ဖျေဟ်ဒၞာဲ ဒက်အိန်ထံင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ်တြုဟ် ကဵု မၞိဟ်ဗြဴ ပရးစွံလဝ် ရေင်သကအ် နကဵုအခိင်လအ်လအ် နကဵုမရန်တၟအ် ညံင်ဂွံဂွံကောန်ဇာတ်တအ်ရ။ ပွမပလီုကောန်သမ္ဘာလေဝ် ပ္ဍဲကဵုတင်ဏအ် ညးစုတ်လဝ်ကီုရ။ ပ္ဍဲကဵုတင်ဒၞာဲဏအ်ဂှ် ပလီုကောန်သမ္ဘာအတေင် ညံင်မၞိဟ်ဗြဴတအ်ဂှ် ဂွံကလိဂွံ ကောန်ဇာတ် နူကဵုဂကောံမၞိဟ်တၞဟ်ရ။
နကဵုအမိင်အဝဵု ပြံင်ပဆုဲထောအ် ကောန်ၚာ် နကဵု ဂကောံဍေဟ်တအ် ကဵုအာမံင် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်တၞဟ်။ (Forcibly transferring children of the group to another group)
တင်မစဵုဒၞာ လက္ကရဴအိုတ်ဏအ်မွဲဟေင် ဒှ်တင်မစဵုဒၞာ မဟွံပကဵု ညံင်ခန္ဓကာယ ဂွံဂိသကေဝ်၊ တၞဟ်နဂကောံမၞိဟ်ဂှ် (ဝါ) အခိုက်ပြဝေဏဳဂှ် ဂွံလီုလာ် ဂွံကၠေအ်ကၠက်တုဲ ပြံင်ပဆုဲထောအ် ဂကောံမၞိဟ်ဂှ်ရ။ အရာဏအ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ကောန်ၚာ် နူကဵု ဂကောံမၞိဟ် မစဵုဒၞာလဝ်ဂှ် ကေတ်ဏာ အာစွံ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမၞိဟ်တၞဟ်တအ် နမရန်တၟအ် ညံင်ဂွံဖအး ပသောင်ထောအ် အခိုက်ကၞာဂှ်ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် သၟတ်တြုဟ်တအ်ဂှ် ကေတ်ဏာတုဲ သၠာဲထောအ် ယၟုဍေဟ်တအ်၊ ကဵုရှ်ေသှ်ေဘာသာတၞဟ်တုဲ စကာဍေဟ်တအ် နဒဒှ် ကောန်ကမၠောန် ဟွံသေင်မ္ဂး နဒဒှ် ကောန်ပၞာန်ရ။ သၟတ်ဗြဴမ္ဂး ကေတ်ဏာ ဇရေင်ဂကောံမၞိဟ်တအ်တုဲ ဆက်ဆောံ ကုဍေဟ်တအ် နဒဒှ် ဍိက်၊ အရာဏအ်ဂှ် ကေင်ဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵု ဂမ္စိုတ်ကမၠက်ဂကူယဇြဳဒဳ ကေုာံ အမေနဳယျာန်တအ်ရ။
ဆက် ဗှ်ပရူဏအ်
Articles
Books
မင်ဂၠန်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်မင်ဂၠန်
ဘာမင်ဂၠန် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်မင်ဂၠန်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။
သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၄ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၄ ဇကု၊ ထပိုယ် ၂ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဣန္ဒက သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၇၊ ဝှ် ၄၂။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကအ်ဂဵု၊ ကွာန်
<mapframe latitude="16.602291" longitude="97.927148" zoom="5" width="400" height="300" align="right"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ {     "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 97.927148,         16.602291        ]      }    }  ] }
ကွာန်ကအ်ဂဵု ဝွံ ဒှ်ကွာန်မန် နွံပ္ဍဲ (16.602291N, 97.927148E) တွဵုရးဍုၚ်ကရေၚ်၊ ပွိုၚ်ဍုၚ်ကအ်ကြိက်ရ၊၊ ကွာန်ဝွံ ကွာန်ကအ်ဂဵုဝွံ နွံဇိုၚ်ၜဳဂြာၚ် လပါ်ပလိုတ်ရ၊၊ ဘာလကျာ်ဂှ် နွံလပါ်သၟဝ်ကျာတုဲ နွံကဵု ကျာ်စေတဳဇၞော် ဍာ်ကၟာရ၊၊ ဇမၞော်ကွာန်ဂှ် သီုဖအိုတ် နွံၜိုတ် 0,05 mi2 ရ၊၊
လၟိဟ်မၞိဟ်
ကွာန်ကအ်ဂဵုဝွံ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၈ဂှ် သ္ၚိ သီုဖအိုတ် နွံ ၜိုတ် (၂၀၀) မတုဲ မၞိဟ်နွံ ၜိုတ် ဒစာံကၠံ ဒှ်မာန်ရ၊၊
ပလံၚ်ဗစိုပ်
အဓိက ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ်ကွာန်ကအ်ဂဵုဝွံ ဒှ်ဂၠံၚ်ဍာ် ကေုာံ ဂၠံၚ်တိုက်ရ၊၊
နိရုတ္တိ
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ကွာန်ဝွံ ဟိုတ်မနွံ ပ္ဍဲလတူတိသမၠုၚ် အကြာဝါဗိုၚ် (ဝါ) တိဗလးသဝ် မဗိုၚ်ဂေတ်လဝ်တုဲ ကအ် ညးကော်စတုဲ ၀၀ ဂှ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ၀၀ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ယၟုကွာန်၀၀ဂှ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ၀၀ရ၊၊
ဝၚ်
ကွာန်ဝဝဝဝွံ ဒှ်မန်တြေံမွဲတုဲ နူအခိၚ်လဵု မစပ္တန်လဝ်ရောဂှ် နကဵု သက်သဳ သုတေသနဝၚ် ခိုၚ်ၚ်ဂှ် ဟွံဂွံတီလဝ်ဏီရ၊၊ ပ္ဍဲခေတ်ဟံသာဝတဳ ဒြဟတ်ခိုဟ် (ၜိုတ် အေဒဳ တေအ်ဂှ် ကွာန်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲရးမတ္တမ ၃၂ ဍုၚ် ပ္ဍဲရးဍုၚ်ဝဝရ၊၊ ကြဴနူ အဝဵုသြဇာဂကူဗၟာ နူဗုကာံ ဓလီုဂွံအာ ရာမညဒေသ ဍုၚ်မန်တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၂၈၁/၁၂၈၆ ဂှ် မဂဒူ ကောန်ဍုၚ်တကအ်ဝါန် (ဍုၚ်ဝါန်) ပုန် ကုသၟိၚ်စဍုၚ်ဗၟာ အလိမ်မာမၚ် (အလိမ္မာမၚ်း)တုဲ ကလေၚ်ပ္တန် ဍုၚ်ဗၠးၜးမန် ပ္ဍဲဍုၚ်မတ္တမရ မဂွံဒုၚ်ယၟု သၟိၚ်ဝါရဳရောဝ် မဒှ်ယၟု ဘာသာသေံ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ညးမဒတုံပြဟ်နူသွဝ် ရ၊၊ မန်ပ္ဍဲဗဂေါ အခမန် လေဝ် ပုန်ကဵု သၟိၚ်ဗုကာံကီုတုဲ ဒက်ပ္တန် ဍုၚ်ဗၠးၜးကီုရ၊၊ ကာလတၠဖြာ မပိုၚ်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳဂှ် ဍုၚ်မန်ဟံသာဝတဳ ကဵု ဍုၚ်မန်မတ္တမ ဒက်မိတ်ရေၚ်သကအ် နမကဵုစ ကောန်ဝုတ်ရေၚ်သကအ်ရ၊၊ တၠဖြာ ပစၞာဲ ဂစာန်ဂစိုတ် သၟိၚ်ဝါရေဝ်ရောဝ်ဂှ် ဂွံတီကေတ်တုဲ ညးရပ်ကြိုၚ်ထောအ် တၠဖြာရ၊၊ ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ သၟိၚ်ဝါရေဝ်ရောဝ်ရ၊၊ ဟိုတ်တၠဖြာ မဂစာန်ပုန်တုဲ ညးဒးဂစိုတ်ထောအ် တၠဖြာရ၊၊
သၞာံ ၁၃၄၈ သၟိၚ်ဗညာဥူ တိုန်နန် ဍုၚ်မတ္တမ ရ၊၊ ဟိုတ်နူ ဗြတ္ထၜ ကဵု လိုက်ဖြာတအ် ပသပုန်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃၆၃ ဂှ်တုဲ သၟိၚ်ဗညာဥူ ဒးဒဴအာမံၚ် ဍုၚ်ဝါန်၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၃၆၉ ဂှ် သၟိၚ်ဗညာဥူ ဟိုတ်ကလေၚ်စဴ ဍုၚ်မတ္တမ ဟွံဂွံတုဲ ဒးအာမံၚ် ပ္ဍဲဗဂေါရ၊၊ တၠညးဗညာဥူ ဟွံမဲတုဲ ကောန်ညး တၠညးရာဇာဓိရာဇ် ဂွံတိုန်နန်ဟံသာဝတဳရ၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၃၈၈ ဂှ် တၠညးရာဇာဓိရာဇ် သီဂွံအာ ဍုၚ်မတ္တမ ကေုာံ မတ်မလီုရ၊၊ စနူဂှ်တုဲ ဍုၚ်မတ္တမ နဒဒှ် ဍုၚ်သၟိၚ်ဨကရာဇ် မပဒတဴဂှ် ဒးအိုတ်အာရ၊၊
ဘာလကျာ်
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ရာမညနိကာယ ဘာပလိုတ်
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ရာမညနိကာယ ဘာပလိုတ်ဝွံ နွံလပါ်ပလိုတ်ကွာန်တုဲ မဒှ်ဘာမခၞံဗဒှ်လဝ် ကြဴနူဘာဗၟံက်ညိရ၊၊ ဘာဝွံ ပတန်လဝ် ပ္ဍဲအခိၚ်ကျာ်ဇၞော်စန္ဒိမာ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၆၇၀ တေအ်တုဲ ကျာ်ဇၞော်မၚ်မဲကၠုၚ်ဘာဝွံ သီုဖအိုတ် ဂွံ ၁၀ အဆက်ရ၊၊
ကျာ်စေတဳ
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ပ္ဍဲကွာန်ဝဝဝဝွံ ကျာ်စေတဳ သီုဖအိုတ် နွံ ၃ တၞုၚ်၊၊ ကျာ်လဒေါဝ်ဂှ် ဒှ်ကျာ် ကျာ်သြဳကွာန်တုဲ မၞိဟ်ကၠုၚ်ဗဵုလ္ၚောဝ်ဂၠိုၚ်အိုတ်ရ၊၊ ပါဲနူဂှ် ကျာ်စေတဳ ပ္ဍဲဘာလကျာ်လေဝ် နွံကီုရ၊၊
ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊ အဓိက ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကွာန်ဝဝဝ ဝွံ ဒှ်ကမၠောန်ဗ္ၚ ကေုာံ တဵုတၞံခၜိုတ်ရဝ်ပါရ၊၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပရေၚ်ဗၞိက် စၞစသုၚ်တအ်လေဝ် နွံစ ညိညကီုရ၊၊
ပရေၚ်ပညာ
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ပ္ဍဲကွာန်ဝဝဝဝွံ နာဲဘာဗတောန်လိက်အလဵုအသဳ တန်သဇိုၚ်မူလ (၂) မတုဲ တန်လဒေါဝ် နွံမွဲရ၊၊ ပ္ဍဲဘာလကျာ်လေဝ် ဒှ်ဒတန် ဗ္တောန်လိက် သွက်ကောန်ၚာ်တအ်ကီုရ၊၊
သောတာပန်
အၚ်္ဂသောတာပန် (၄) သာ်
အၚ်္ဂသောတာပန် (၄) သာ်
၁။ ဗုဒ္ဓဿာဝစ္စပသာဒ
ပွမလျုၚ်ပတှ်ေဂုဏ်ကျာ် စဵုကဵုစိုပ်လ္အိတ်အာယုက်။
၂။ ဓမ္မဿာဝစ္စပသာဒ
ပွမလျုၚ်ပတှ်ေဂုဏ်ဓရ် စဵုကဵုလ္အိတ်အာယုက်။
၃။ သံဃဿာဝစ္စပသာဒ
ပွမလျုၚ်ပတှ်ေဂုဏ်သၚ် စဵုကဵုလ္အိတ်အာယုက်။
၄။ သဳလသမ္ပန္န
ပွမဍိုက်ပေၚ်တဴကေုာံသဳလမသုန်ဍောၚ်။
သောတာပန် (၄) ပြကာ
သောတာပန် (၄) ပြကာ
၁။ ဨကဗဳဇသောတာပန်
ကလေၚ်ကၠုၚ်တန်ပဋိသန္ဓိ ဍုၚ်မၞိဟ်၊ မွဲဝါတုဲ လုပ်နိဗ္ဗာန်
၂။ သတ္တက္ခတ္တုပရမသောတာပန်
ကလေၚ်ကၠုၚ်တန်ပဋိသန္ဓိဍုၚ်မၞိဟ် (၇) ဝါတုဲ လုပ်နိဗ္ဗာန်
၄။ ဥဒ္ဓံသောတာပန်
ပွမဒုၚ်စသိုၚ်တိုန်အာ လၟေၚ်ဘုံ လၟေၚ်ဘုံတုဲ လုပ်နိဗ္ဗာန်
သ္ၚိကျာအပ္ဍဲ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်သ္ၚိကျာအပ္ဍဲ
ဘာသ္ၚိကျာအပ္ဍဲ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်သ္ၚိကျာအပ္ဍဲ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။
သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၄ ဇကု၊ ထပိုယ် ၄ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၂ ဇကု၊ ထပိုယ် ၂ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တစန္ဒသာရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၁၊ ဝှ် ၄၁။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
သာရဝဏ်နဳတိ
လိက်အုပ်မွဲဍောတ်မၞုံယၟု (သာရဝဏ်နဳတိ) မ္ဂးရ၊ ညးမချူခၞံဗဒှ်လဝ် − သာရဝဏ် −−− ဘာမဟာသတိပဋ္ဌာန်− ကွာန်တၚ်ဖလုတ် ပွိုၚ်ဍုၚ်ဇြပ်ဗု တွဵုရးဍုၚ်မန် thumb|alt=လိက်အုပ်−သာရဝဏ်နဳတိ thumb|alt=လက္ကရဴ
နိဒါန်
ပ္ဍဲလောကဝွံ တသိုက်ခိုဟ်ပြဲမ္ဂး ဇၟာပ်မၞိဟ်ဒးစိုတ်ဖအိုတ်ရ၊ ညံၚ်ဂွံဒှ်တသိုက်လေဝ် ဂိုတ်ဂစာန်လွဳပရာဒၟံၚ်နာနာသာ်အိုတ်ရ၊ ဇၟာပ်ကမၠောန်မကၠောန်သ္ပတဴဒၟံၚ်ဂှ်လေဝ် ထေၚ်မံၚ်ဂွံဒှ်တသိုက်မာန်ဖအိုတ်ရ။
ၜုန်ရရဲကၠောန်ပွဒုစ္စရိုတ်တအ်ဂှ်လေဝ် ဂွံကၠောန်ပွဒုစ္စရိုတ်မ္ဂး အံၚ်ဇၞးပြဟ် ဂွံဒှ်တသိုက် ဂွံဇၞော်မောဝ်ရ− သာ်ဝွံ ဗွဲကိုပ်ကၠာ ဍေံတံစှ်ေတဴစိုတ်တုဲဟေၚ်မှ− ဂံၚ်ကၠောန်, ဂံၚ်ဟီု,  ဂံၚ်ချပ်တဴအိုတ်ရ။
ကၠောန်ပွဒုစ္စရိုတ်မ္ဂး ဘဝလၟုဟ်လေဝ်ဒှ်ဒဒိုက် ချိုတ်အာတုဲလေဝ်ဒးဆဵုဒဒိုက်ရ− သာ်ဝွံယဝ်စှ်ေဒၟံၚ်စိုတ် ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် ဍာံဍာံပြဴပြဴသီုညးဖအိုတ်မ္ဂး ပ္ဍဲဂၠးတိဇၞော်ဏအ် ကၠောန်လဝ်လွလက်နက် သိုၚ်ခၞံလဝ်ထံၚ် ရုၚ်စတ်အမှုတအ်ဂှ် ဒှ်အာသၟးသၟးဖအိုတ်ရ၊ ဆဂှ်ဟွံသေၚ်ဏီ ဍုၚ်သွဝ်လေဝ်ဍန် အပါဲပန်လေဝ်လ္ၚုလ္ၚန်သုန်ဂြာံအာအိုတ်ရ၊ လၟုဟ်အပါဲပန်ဂှ်လ္ပဟီုဏီရ၊ ပ္ဍဲကဵုဘုံမၞိဟ်ဏံမွဲဓဝ်ဟေၚ်ဂှ် ကလေၚ်ရံၚ်တဴစမ်။
မၞိဟ်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဟိုတ်နူမိက်ဂွံဒှ်တသိုက် မိက်ဂွံဇၞော်မောဝ် ဘဝဇကုဂွံသၠုၚ်ပြဲညိဂးတုဲ ဂိုတ်ကၠောန်သ္ပဒၟံၚ်နာနာသာ်အိုတ်ရ၊ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် တသိုက်ဟွံဆဵုဒဒိုက်ရုန်မဵုသၟးဒးဆဵုညာတ်မံၚ်အိုတ်ရ၊ လ္ၚဵုဂှ်ပၠန် ၜိုန်လေပ်လဝ်ဒးတၞီဗၠိုက် ၜိုတ်သိုက်လဝ်ဒးလေၚ်ဒိုက် ၜိုတ်ဇၞော်မောဝ်လေဝ်ဒးလီုလာ်နွံတဴဗွဲမဂၠိုၚ်ရဟွံသေၚ်ဟာ၊ မပတမ် “ဗီုဗီုဏအ် ဂွံဒှ်တဴဒၟံၚ်ဂှ် မူဟိုတ်ရော” သာ်ဝွံ ယဝ်ဂၠုက်ဂၠာဲသွဟ်ဍေံမ္ဂး  ဟိုတ်နူလညာတ်ဟွံဍာံပြ ဒ္ဂေတ်ပွဟွံတပ် ကသပ်ခိုဟ်ဟွံဒှ် ကၠေၚ်ဍဟ်ဟွံလှဲ ဟွံမွဲကဵုဓဝ်ချပ်ဗ္စာရ။
ဟိုတ်ဂှ်ရ− မိက်သ္ဂောံရၚ်တၠုၚ်ဏာကဵုဒတုဲဖိုလ်ကောန်ဂကူတအ် −−−
၁ ။ ညံၚ်လညတာ်ဂွံဍာံပြ ။
၂ ။ ဒ္ဂေတ်ပွဂွံတပ် ။
၃ ။ ကသပ်ခိုဟ်ဂွံဒှ် ။
၄ ။ ကၠေၚ်ဍဟ်ဂွံလှဲအာ ။
၅ ။ ဓဝ်ချပ်ဗစာဂွံဒှ်ကၠုၚ်ညိဂးတုဲ နကဵုစေတနာသၠုၚ်သၠုၚ်ပြဲပြဲဂှ် ( ပြကိုဟ်နဳတိ ) ဝွံ အဲနာဲသာရဝဏ် မ္ဒးချူဇန်တက်ပတိတ်ဏာရောၚ်မဂ္ဂး ။  တၠစေတနာ  −−− နာဲသာရဝဏ်
ပဏာမ
နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာ သမ္ဗုဒ္ဓဿ
(က) ဂုဏ်ကျာ်ဇၞော်ဂး လှဲလးဂုဏ်ဓရ်
ပွယုတ်ရောတၚ် ဂုဏ်သၚ်ဟီုလဝ်
ဂုဏ်မိမအ္စာ နွံကၠာဂၠိုၚ်ဗဝ်
သုဓမ္မဒေသနာ၊ ပြကိုဟ်
ပြကိုဟ်သုဓမ္မဒေသနာ ဒှ်လိက်ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တကေတုမတီ၊ ဘာခရိုက်သာံ၊ ဍုၚ်ရေဝ် မချုခၞံပကောံပကေဝ်လဝ်တုဲ အလန်ပထမကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ညးတာလျိုၚ် ဌာန်ဇၞူသၚ်ရုၚ်ဗီုလိက်မန် တအ်ကေတ်လျိုၚ်တုဲ ဘဒ္ဒန္တဝိန္ဒသာရ သာသနာဓဇဓမ္မာစရိယ ဒှ်ညးမဗီုတက်တြးပတိတ်ဏောၚ် ဂွံကတ်လ္ၚတ်ကေတ် ပ္ဍဲမုက်လိက်အုပ်ပြကိုဟ်ဏအ်ရ။