cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
သၟိင်သမလ
ပ္ဍဲသက္ကသာသနာ(၁၁၁၆)ဂှ်သၟိင်သမလ ကေုာံဂၞကျာ်သုဝဏ္ဏဒေၜဳမစိုန်ဒှ်တဴမိခပဳထဝ် ဒှ်သၟိင်ဨကရာဇ်ပ္ဍဲဍုင်ဟံသာဝတဳရ သၟိင်သမလဝွံဒှ်ဒါယကာကျာ်မုဟ်တဴဗွဲကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ ကျာ်စေတဳဝွံဒက်ပ္တန်လဝ်သၠုင်(၅၀)ဟတ်ရ က္ဍိုင်ထဝ်မွဲကၠောန်လဝ်နကဵုရတ်(၉)သာ်မၞုံလျးဒ္စင်ဗ္ၜင်ဂဵုလဟဵုဒၟံင် ညံင်လျးသၟိင်ဂိတုတ္ၚဲကီု ကမၠောန်ကာကုသဵု မဒက်ပ္တန်လဝ်ကျာ်စေတဳ သိုင်ဘုတ် သိုင်ဘာ ဇြိပ်သ္ဘင်ဓဝ် ဇြပ်ကၟုဲထဳအာကၠုင်သွက်ဂွံဇူဒီု မၞုံကဵုတၞုင်ထုပ်ပြကာကီု သီုဥဒျာန်ကၠအ်ပ္ကဴသဗာန်ဂၠံင်တရဴ တၞိန်သောပါန်ပန်တၞုင် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် စိုတ်ဗွဲလျူင်ဇြုင်သ္ဍိုက် ကြိုက်ကဵုမ္ဒးဗဵုလ္ၚောဝ်အိုတ်ရ။ ကမၠောန်ကာကုသဵုဂမၠိုင်အိုဿီု စိုပ်ဒတုဲတုဲ က္ညနိမမန်နင်ခမဳသင်ဂမၠိုင်(၅)လ္ၚီဇကုကဵုဒါန်မပ္တံပိဏ္ဍပါတ်စၞအာဟာရဘောဇိုန် ကွာင်ၜဲယိုဟ်ၜန် မၞုံကဵုရ်ှသာမဍာတ်ကြောံဂှ်ကီု တုဲပၠန်မပ္တံကဵုပရိက္ခရာဒ္စာမ်တအ်ဂှ် သီုသဒ္စါစေတနာစိုတ်မမိပ်ဇြိပ်မြဟ်မြဴတဴဟေင် ဗွဲတၟေင်ကဵုဒါန်ရ လုကဴထပှ်တ္ၚဲ ဝေင်ပေဲါသ္ဘင်ဇၞော်ကဵုဇြဟတ်တုဲ သၟိင်ကီုသီုဂၞကျာ် ရပ်ကေတ်ဍာ်ဒဂေါင်ထဝ် စဝ်စရိုဟ်ဍာ်ဗပါ်တၟံပါ်ပရအ်ဇိုန်ပိုန် ပ္ဍဲပိုန်ကုသဵုဇကုတအ်ဂှ် သွက်သတ်တအ်အလုံအိုဿီု ဟွံဟီုဂးပူဂဵုယုတ်ပြဴ သီုကဵုစိုတ်စေတနာမအိုဟ်တၟိုဟ်ရာဒနာမိက်ကဵုနိဗ္ဗာန်ပ္ဍဲဌာန်တမ်ဇိုင်ကျာ်မုဟ်တဴဂှ်ရ။
ကာလကေင်ကာပ္တိုန်က္ဍိုင်ကျာ်ပရေင်ကုသဵုအာစိုပ်ဒတုဲဂှ်မၞိဟ်ကီုသီုဒေဝတဴတအ်ဂမၠိုင်လေဝ် ကောံဗိုင်အိုဟ်တၟိုဟ်ကေတ်စရင်ဓဝ်ကုသဵုဂၞကျာ်တအ်ဂှ်ညးညးအဲအဲဒုင်ကေတ်သာဓုကာဂြုဂြုဂြီုဂြီုအိုတ်ရ။
ဨကရာဇ်မန်အဆက်ဟံသာဝတဳပထမ သၟိင်သမလရာဇာမပိုင်ပြဳကၟိန်ဍုင် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဗုဒ္ဓသာသနာ ၁၁၃၆ သၞာံ စိုပ် ၁၁၄၈သၞာံ အာယုက်ပိုင်ဍုင် ၁၂သၞာံ။
ဒပ်ပၞာန်ဗၠးၜးကောန်ဂကူမန်
ဒပ်ပၞာန်ဗၠးၜးကောန်ဂကူမန် (Mon National Liberation Army) (မွန်အမျိုးသားလွတ်မြောက်ရေး တပ်မတော်) ဂှ် ဒှ်ဒပ်ပၞာန် သွာင်စဵုဒၞာကောန်ဂကူ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုသွဟ် သဘင်သဳကၠဳက္ဍိုက်က္ဍိုပ်ဗဟဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ အလန်ပထမ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၁ ဂိတုအဝ်ဂေတ်ဂှ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် နာဲပါန်သာ ဒှ် ညးအုပ်ကာ ဂကောံက္ဍိုက်ပ်ပၞာန်ဗဟဵု။ ရုင်ဂဥုပ်က္ဍိုက်ပ်ပၞာန် ဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် နွံ ဒေသကၞောတ်ၜဳရေဝ်တုဲ ဒပ်ပၞာန်ဗၠးၜးကောန်ဂကူမန်ဂှ် ကေတ်လဝ်ဂီုကၠီု ပ္ဍဲဒေသတိဍာ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ သြဇာတဴ မနွံပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ တွဵုရးကရေင် ကေုာံ ရးတၞင်သဳတအ်ရ။
ဝင်
သၞာံ ၁၉၅၈ ဂိတုဂျူလာင်ဂှ် ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် သၠာဲထောအ်ဗီုပြင် ပေါဲဗတိုက် လုပ်အာ အပ္ဍဲဗွိုင်သၞောဝ် ပအပ်လွဟ် ကုအလဵုအသဳဖဆပလ ဥူနုတုဲ ညးသၟေဟ် နူဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် ကမ္မတဳဗဟဵု နာဲယှိုယ်ကျေန်၊ ဥက္ကဋ္ဌပွိုင်ဍုင် နာဲဓမ္မနေတအ် ဒက်ပ္တန်ကၠုင် ဗော်ဍုင်မန်တၟိတုဲ တန်တဴအာ အကြာ ဒပ်မဟာမိတ် ကရေင်တအ်ရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၉၆၂ ဒပ်ပၞာန်နေဝေန် သီအဝဵုတုဲ သ္ဂံင်ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန်တြေံတအ်ကီု သီုကဵု ညးဍုင်ကွာန် မဆာန်ဂကူမန်တအ် တိတ်ကၠုင် တိဍာ်ဗၠးၜးတုဲ ဒြဟတ်ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ကလေင်ဇၞော်တိုန်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် နကဵုဗော်ဍုင်မန်တၟိ ပံက်ကၠုင် ဒပ် ခရိုင်မတ်မလီု ကေုာံ ဒပ်ပၞာန်ဒမၠုက် ပွိုင်ဍုင်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု လှာဒကှ်၊ ဇြပ်ဗု၊ မုဟ်ဍုင်တအ် မာန်ကၠုင်ရ။ သၞာံ ၁၉၆၅ ညးအုပ်ကာဗော် နာဲဓမ္မနေ ပါ်တိတ် နူဗော်တုဲ ဒက်ပ္တန် ဗော်ဟံင်ပြာ်ကောန်ဂကူမန်တုဲ ပဋိပက္ခ နကဵုလွဟ် အကြာဗော်ၜါဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ သၞာံ ၁၉၆၆ ဂှ် နာဲအံင်ကျောန်၊ ဗဝ်ဏဳ၊ ကေုာံ အရဳ တအ် ပါ်တိတ် နူဗော်တုဲ မံင်ထောအ် ပ္ဍဲဂတှ်ေဇြပ်ဗု။ ၁၉၆၈ ဂှ် နကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ သၠဲပ္တိတ်ကၠုင်ဒပ် လပါ်ရေဝ်သၟဝ်ကျာ၊ ကျာ်မြဟ်တအ် မာန်ကီုရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဒေသတအ်ဂှ် နွံသၟဝ်သြဇာ ဗော်သွးကရေင် KNU တုဲ နကဵုပံင်တောဲ ကုကရေင်ဂှ် ချဳဓရာင်ကၠုင်ရ။ သၞာံ ၁၉၇၀ ဂှ် နကဵုဥူနု တိတ်ကၠုင် တိဗၠးၜးတုဲ ဗော်ဥူနု ဗော်ပါလဳမာန်ဒဳမဝ်ကရေသဳ၊ ဗော်သွးကရေင် KNU ကေုာံ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန် ပရေင်ညဳသၟဟ် ကဵု ဗၠးၜးဂကူကောန်ဍုင်အရင် (တညလ)တုဲ ဒြဟတ်ဗော်ဍုင်မန်တၟိလေဝ် ဇၞော်တိုန်ကၠုင်၊ မွဲလပါ်ဂှ် ဗော်ဟံင်ပြာ်ကောန်ဂကူမန် မပါ်တတ်လဝ် နူ ၁၉၆၅ တေအ်ဂှ် နာဲမန်ဍာံ၊ နာဲကျဝ်အုင်တအ် ကလေင်ပံင်ကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိတုဲ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဆက်ပံက်ခရိုင်လၟိဟ်ၜါ ကေုာံ တမ်ဒပ်ဗညာဓရာံ မာန်ကၠုင်ရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၉၇၁ ဂိတုအဝ်ဂေတ် ဂှ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ကၠောန်သဘင်သဳကၠဳ က္ဍိုက်က္ဍိုပ်ဗဟဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ အလန်ပထမတုဲ နကဵု တင်လတုပ်စိုတ် သဘင်သဳကၠဳဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ဒပ်ပၞာန်ဗၠးၜးကောန်ဂကူမန် ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဂကောံလွပ်လွဟ်
ဇမ္ၚောဲခြာ ညးပလုင်ၜါ (Two Distant Strangers)
ဇမ္ၚောဲခြာ ညးပလုင်ၜါ (Two Distant Strangers) ဂှ်ဒှ် ရုပ်ဇာတ်ဒမျိုင် ဇမၠေအ် အမေရိကာန် ၂၀၂၀ မချူလဝ် နကဵု တြဝေါန် ဖြဳ (Travon Free) တုဲ ကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် နကဵု ဒါရေက်ဒါ ရိသေ ကေုာံ မာတိန် ဒေသမောန် ရဝ် (Rice and Martin Desmond Roe)။ ရုပ်ဒမျိုင်ဏအ် ပၠုပ်လဝ်နာမ သွက် လာပ်အကဒေမဳ သွက်ရုပ်ဇာတ်ဒမျိုင်ဇမၠေအ် မခိုဟ်အိုတ် သၞာံ ၂၀၂၁ (2021 Academy Award for Best Live Action Short Film)။
သကေမ်
ပ္ဍဲဍုင်နျူယံက်၊ မၞိဟ်လမ္စံက် ဂြပ်ဖိစ် ဒဳဇြာင်နာ ကာတာ ဇောမ် (Carter James) ဂစာန်စဴ သ္ၚိ ဇရေင်ကၠဵုညးတေအ်၊ ဇေတာ၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂယး ကြဴနူ ညးတေအ် အာတိက်ဇရေင် သ္ၚိကဝေင်ညး tries to get home to his dog, Jeter, the morning after a first date, only to find himself trapped in a time loop, in which he is repeatedly confronted in the street by a white NYPD officer, Officer Merk. Merk wonders whether Carter is smoking a joint and wants to search his bag. Each encounter ends with Carter being killed by the police, then waking up in the bed of his date, Perri. Carter's first death resembles the killing of Eric Garner ("I can't breathe") in 2014 and George Floyd in May 2020. Free wrote the script in August 2020. In one version of the loop, riot police burst into his date's apartment, mistaking it for a different apartment because the door number is hanging upside down, and shoot him there.
After about 100 deaths, Carter decides to discuss the situation with Officer Merk when he next encounters him. Carter describes the time loop, offering Merk evidence by predicting what people around them will do next. This time, Carter is shot by a separate group of officers. When they next meet, Carter asks Merk to drive him home. The journey ends without mishap; Merk and Carter get out of the patrol car and shake hands. But as Carter turns to enter his apartment building, Merk starts applauding what he calls Carter's performance—"Bravo! ... best of the bunch"—and shoots him again. Carter wakes up once more in his date's bed.
The film ends with Carter leaving his date's apartment to make yet another effort to get home: "Because it don't matter how long it takes, or how many times it takes, one way or another, I'm getting home to my fucking dog." As the song "The Way It Is" plays, the screen lists the names of black Americans who have died in encounters with police.
လေန် မ္ၚး
ကဏ္ဍ:BEHM ကဏ္ဍ:ရုပ်ဇာတ်ဒမျိုင်
အာဲမန်၊ နာဲ
နာဲအာဲမန် (ၜံင် ၁၄ မာတ် ၁၉၅၁ ပ္ဍဲ ကွာန်ဖအံက်၊ စုတိ ၁၀ ဨပြဳ ၂၀၂၁) ဝွံ ဒှ် သၟာဂဳတမန်ဒယှ်၊ ညးတၠရမ္သာင် (ညးဒယှ်ေဒွက်)၊ အစာဂဳတ ဂကူနာနာ၊ ညးမဒက်ပ္တန်လဝ် ဂကောံဂဳတမန်ရ။ ညးဝွံ စချဳဓရာင်ကၠုင် လပါ်ဂဳတ နူဘဝသၟတ်တုဲ အခိင်ကာလ ဂကောံလျးဟံသာ မဒှ် ဂကောံဂဳတမန်ခေတ်တၟိ စကတဵုဒှ်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၄ ဂှ် ညးဒှ် မၞိဟ်အဓိကမွဲတၠ မကေတ်လဝ်တာလျိုင် နဒဒှ် သကိုပ်ဂဳတ ကေုာံ ညးတၠရမ္သာင်ရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၉၈၄ ဂှ် ညးဒက်ပ္တန် ဂကောံဂဳတမန်ရ။ ညးဝွံ ဒှ်သၟာဂဳတယၟုမြဟ်မွဲတုဲ လပါ်ကွတ်ဂဳတလေဝ် စိုန်သကီု စိစောန်ဗွဲမလောန်ရ။ နူကဵု ညးမွဲကဆံင် ဗတောန်ကဵု ကွတ်ဂဳတ ခေတ်တၟိ ကုကောန်မန်တအ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ပၞောဝ်ကဵု ဒွက်ညးမဒယှ်ေလဝ်ဂမၠိုင် ဒွက် "တရဴ" ဗညာကွိင် မချူဇန်လဝ်ဂှ် ဒှ်ဒွက်မလုပ် ဂန္ဓဝင်မွဲလေဝ်ဟီုမာန်ရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၉၉၇ ဂှ် တိတ်အာကၠောန်စ ပ္ဍဲဍုင်မလေယှာတုဲ ဂကောံဂဳတမန်ဂှ် နာဲဇြဟာန်မန်၊ ပါဝါ ကေုာံ ညးတၞဟ်တအ် ဆက်ယိုက်အာရ။ သၞာံ ၂၀၂၁ ဂိတုဨပြိ ၁၀ အခိင်ဗတံဂှ် ဟိုတ်နူ ကွဳလိုန်ဓါတ်ဗကပ်တုဲ စုတိအာဘဝပရလိုက်တေအ်ရ။
ဘဝသၟာဂဳတ
နာဲအာဲမန်ဝွံ ဒှ်မၞိဟ်မစိုန်သကီု လပါ်ဂဳတ ဗွဲတၟေင် ကွိင်ကွိုက်ခေတ်တၟိ ဂေတ်တာ နူဘဝသၟတ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၀တအ်ဂှ် ဒှ်အခိင် ဒွက်သတဳရဳအဝ် မဒှ်ဒွက်ခေတ်တၟိ စမြဟ်ကၠုင်တုဲ နကဵု ဂကူမန်လေဝ် ဂကောံဂဳတ ဂတာပ်ခေတ်မွဲ သ္ဒးနွံထေက်ကီုရောင် ပတှ်ေကေတ်တုဲ တၠပညာလပါ်လိက်ပတ် ဗွဲတၟေင် အစာဇၞူမန် (နာဲင္ၚိုဲတိင်) ကေုာံ သၟာဂဳတဂမၠိုင် မပ္တံ နာဲသာန်တေန်၊ နာဲထဴ (မအံက် နာဲအာဲမန်)၊ နာဲလျးဟံင်မန် (နာဲကျာန်ယျေတ်) ကေုာံ နာဲအာဲမန် ပံင်ကောံတုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၇၄ မဒှ်သၞာံ အလဵုအသဳပၞာန်နေဝင်း မပစၟတ်သမ္တီ တွဵုရးဍုင်မန်ဂှ်ရ ဒက်ပ္တန်ပတိုန် ဂကောံကွိင်ကွိုက် "လျးဟံသာ"ရ။ ပ္ဍဲဂကောံလျးဟံသာဂှ် နူစတမ်တေအ်ရ နာဲအာဲမန် ကေတ်တာလျိုင် နဒဒှ် သကိုပ်ဂဳတမွဲရ ။ သွက်ဒွက်ဂတာပ်ခေတ်ဂှ် ဗွဲကိိုပ်ကၠာ အစာချူဒွက် ဗီုကဵု အစာဇၞူမန်၊ ဗညာတၠနာဲတအ် ကေတ်မဒွက်အင်္ဂလိက် (ဂကူသၟာင်)တအ်တုဲ ချူပၠုပ် ဖျုန်ဒွက် နကဵုဘာသာမန်တုဲ ဂကောံလျးဟံသာ ဒယှ်ေတုဲ ပ္တိတ်ဇုက်ကဝးရ။ ပါဲနူ ဒွက်မကေတ်အခိုက် ဒွက်အင်္ဂလိက်တအ်တုဲ ဒွက်ခေတ်တၟိ ညးစိုန်သကီု အစာဗညာကွိင် (ဗညာသၟိင်)၊ တၠရမ္သာင် မန်ဆာန်၊ ကောန်ဆာန်မန်တအ် ချူဇန်ကၠုင်လဝ် ဒွက် နကဵုရမ္သာင်အခိုက်ဇကုကဵုဇကုလေဝ် နွံကီုရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဒယှ်ေဒွက်မန်၊ ပံက်ဂကောံဂဳတမန်ဂှ် နကဵုအလဵုအသဳဗၟာ စၟတ်သမ္တီလဝ် မတုပ် ညံင်ရဲသၟာပၠန်ဂတးကီုရ။ မွဲလပါ်ဂှ် ကပေါတ်ကွိင်ကွိုက် လျးဟံသာဂှ် ရာန်ပၠုင်နင် နူဍုင်သေံတုဲ ဝိုင်ဂဳတဗၟာ ပ္ဍဲလ္ဂုင်လေဝ် ဗက် ကပေါတ်ကွိုင်ကွိုက် လျးဟံသာ ဟွံမာန်တုဲ သၞ (အလဵုအသဳဗၟာ) တအ် မတ်လၞင်ဒၟံင်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၇ ဂှ် လျးဟံသာ ဒယှ်ေ ပ္ဍဲစင်တ္ၚဲဂကူမန် ပ္ဍဲကွာန်ရောဂေါတုဲ အလဵုအသဳဗၟာ သီကေတ်ထောအ် ကပေါတ်ကွိင်ကွိုက်၊ တုဲပၠန် နာဲအဏ္ဏဝါမန်ဂှ် ဒးဒုင်စုတ်စောဲဒုဟ် နကဵု ပိုဒ်ဇၞော် ၁၇/၁ (မဒှ် ပိုဒ်ဇၞော် ဆက်ဆောမ် သပုန်)တုဲ သွက်နာဲအဏ္ဏဝါမန် ဂွံဗၠးဂှ် နကဵု မိမညး ဒးထပက်သြန်၊ ဗက်အမှု အိုတ်အာသြန် တၟော်ကဵု င္ၚုဟ်ထဝ်မ္ဂး အိုတ်အာ ထဝ်လျိုင်ၜိုတ် ၃၀ ဒကေဝ်ရ။ ဟိုတ်နူ ကပေါတ်ကွိင်ကွိုက် မဒးဒုင်သီလဝ်တုဲ တိတ်ဒယှ်ေ ဟွံဂွံ၊ ဆဂး နကဵု ဂကောံ ဂစာန်ပတိတ် ဇုက်ကဝးရ။ ။ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံလျးဟံသာဂှ် နာဲအာဲမန် ယိုက်ဂၠေင်လဝ် တာလျိုင် သကိုပ်ဂဳတ ပွိုင် ၁၀ သၞာံ ပ္တိတ်ဂွံ ဇုက်ကဝး မသုန်ကဝးရ  ။
စိုပ်သၞာံ ၁၉၈၄ ဂှ် နာဲအာဲမန် ဟိုတ်နူ ပရေင်ဂကောံဟွံပြေပြံင်တုဲ ပါ်တိတ် နူဂကောံလျးဟံသာတုဲ ဒက်ပ္တန် ဂကောံဂဳတမန်ရ။ ဗွဲကိုပ်ကၠာ မၞိဟ်တအ် ပါ်ပါဲ လတူအရာမပါ်ထကးဂှ်ကီုလေဝ် ဗွဲကြဴ ညာတ်ကေတ် ဒွက်မန်ဂွံတိတ်ဂၠိုင်၊ နာဲကဝ်တာလေဝ် ဗိုင်ရီုဗင်ကဵုတုဲ ဂကောံဂဳတမန် ဂှ်ဇၞော်မောဝ်တိုန်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံဂဳတမန်ဂှ်လေဝ် ဇုက်ကဝး ဗွဲမဂၠိုင်၊ သၟာဂဳတမန် ဗွဲမဂၠိုင် လွဳၜံင်ပ္တိတ်မာန်ကၠုင်လဝ်ကီုရ။
စိုပ်သၞာံ ၁၉၉၇ ဂှ် နကဵု နာဲအာဲမန် တၞဟ်နဂွံပခိုဟ်ပတိုန် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ပူဂိုလ်ဇကုတုဲ တိတ်အာကၠောန်စ ပ္ဍဲမလေယှာတုဲ ဂကောံဂဳတမန်ဂှ် နာဲဇြဟာန်မန် ကေုာံ ပါဝါတအ် ဆက်ယိုက်ဂၠေင်အာဒၟံင်ရ ။
ဗွဲကြဴ နာဲအာဲမန် ကလေင်စိုပ်ကၠုင် နူမလေယှာတုဲ ပ္ဍဲကဵု သ္ၚိဇကု ကွာန်ဖအံက်-ရောဂေါဂှ် ပံက်ဗတောန်ကဵု ကွိင်ကွိုက်အာဲကၟာဲယေန်သၞာင်မန် မပ္တံကဵု တွိင်ကျာံ ကေုာံ တွိုက်ဗာတ္တလာကီုရ။
လအိတ်ဘဝ
သၞာံ ဂိတုဨပြဳ ၉ အခိင်ဗတံဂှ် ကွဳလိုန်ဓါတ်ဗကပ် ပ္ဍဲကွာန်ရောဂေါ ဒၞာဲမတတ် ဂၠံင်ကွဳပၟတ်ဂှ်တုဲ ပ္တိုန်ဏာ ရုင်ဂဥုဲခါတ် ၃၀၀၊ အခိင်ဂယး ၀၂း၃၀ ဨပြဳ ၁၀၊ ၂၀၂၁ ဂှ် စုတိအာ ပ္ဍဲရုင်ဂဥုဲဂှ်ရ။ နကဵု ရဲသ္ၚိကၟိန်ညး ကေုာံ သၟာဂဳတဂမၠိုင် စံင်ဇွညး ပ္ဍဲကဵု ဂိတုဨပြဳ ၁၁၊ ၂၀၂၁ ဂှ်ရ။
ဂါဒဳယျာလောဟာရ်
ဂါဒဳယျာလောဟာရ်(Gadia Lohars) (လဆောဝ်ကော်စ ဂဒုလဳယ လောဟာရ် (Gaduliya Lohars) ဟွံသေင်မ္ဂး ရာဇ်ပုတ်လောဟာရ် (Rajput Lohar)) ဂှ် ဒှ်ဂကောံမၞိဟ်ကမၠင် (nomadic community) ပ္ဍဲတွဵုရးရာဇသတာန် (Rajasthan) ကၟိန်ဍုင်အိန္ဒိယ ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဒေသမလွ (Malwa region) တွဵုရးမဓျပြဒေသ် (Madhya Pradesh) လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် ကီုရ။ ညးတအ်ဂှ် ဒှ်သၟာလောဟာရ် lohar (ဓမာတ်ပသဲ) တုဲ မကြင်အာ ကြင်ကၠုင် နကဵုကွဳဂၠဴညးတအ် မွဲဒၞာဲတုဲ မွဲဒၞာဲရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးကော်စ ညးတအ် ဂါဒဳယျာ နကဵုအရေဝ်ဟိန္ဒဳ ဂါဒဳ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ကွဳ၊ လောဟာရ် ဂှ် ဓမာတ် ဂါဒဳယျာလောဟာရ် သၟာဓမာတ်ကွဳ (ဝါ) ရဲဓမာတ် မမံင် ပ္ဍဲကွဳရ။ အဓိက ညးတအ် မကၠောန်ဂှ် ကပေါတ်ကမၠောန်ဗ္ၚ ကေုာံ ကပေါတ်လွပ်သ္ၚိ မပ္တံကဵု ၜုန်မြ ခၜံက်တအ်ရ။
ဇုဇဗဴလညးတအ်ဂှ် ဒှ်သၟာပါန်သဲ (ဝါ) သၟာဓမာတ် ပ္ဍဲဒပ်ပၞာန် တၠညးမဟာရန ပြတပ် မဒှ်ဨကရာဇ်ဍုင်မေဝါရ်။ အခိင်ကာလ ဍုင်မေဝါရ် မကျအာ ကု မုဃလ် (Mughals) ဂှ် ညးတအ် ဒုင်လဝ် ဂတိပါင် လုကဴ သၟိင်တၠညးတအ် တၠညးမဟာရန မဟွံဇၞးကေတ် စိတ္တောဂြိုဟ် (Chittorgarh) မ္ဂး ညးတအ် ဆလအ်လေဝ် ဟွံကလေင်စဴ ဍုင်မိတိမဇကု၊ ဆလအ်လေဝ် ဟွံပဒတဴ ပ္ဍဲဒၞာဲမွဲမွဲ တုဲပၠန် ဆလအ်လေဝ် ဟွံပဒတဴ သၟဝ်ကၟဳ။ တၠညးမဟာရန ဟွံကလိဂွံ စိတ္တောဂြးတုဲ ညးတအ်လေဝ် အတိုင်ဂတိပါင်ဂှ် ဒ္ဂေတ်ဗက်ဒၟံင် စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ်ရ။
ဒတန် ကေုာံ ဂကူ
ဂါဒဳယျာလောဟာရ်တအ်ဂှ် တမ်မူလ ကၠုင်နူ တွဵုရးရာဇာသတာန်တုဲ အခိင်လၟုဟ်မ္ဂး ပြးဇးအာ အလုံမွဲ ဍုင်အိန္ဒိယရ။ အခိင်လၟုဟ် ညးတအ် ပဒတဴ ပ္ဍဲကဵု တွဵုရး မပ္တံ ဥတ္တာရ်ပြဒေသ်၊ မဓျပြဒေသ်၊ ဟာရ်ယာန၊ မဟာရသတြ၊ ပုန်ဇာဗ်၊ ဂုဇရာဇ်၊ ဒေလဳ။ မၞိဟ်မွဲတွဵုရး ကုတွဵုရး ကော်ယၟု ညးတအ် ဟွံတုပ်ရ။ ဥပမာ မၞိဟ်တွဵုရး မဓျပြဒေသ် ကဵု တွဵုရးဒေလဳဂှ် ကော်ညးတအ် ဂါဒဳယျာလောဟာရ်၊ ပ္ဍဲ မဟာရာဇသတြ ဂှ် ကော်စညးတအ် ဂဒ္ဒဳလောဟာရ်၊ ပ္ဍဲဥတ္တာရ်ပြဒေသ်ဂှ် ကော်စ ညးတအ် ဘုရ်ကုတိယျာ။
အရေဝ်ဘာသာမိ ဂကောံမၞိဟ် ဂါဒဳယျာလောဟာရ်တအ်ဂှ် ဒှ်ဂကောံအရေဝ် အေန်ဒဝ်-အာရဳယာန် မကော်ဂး အရေဝ် မေဝရဳ၊ ဆဂး ညးတအ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဟီုအရေဝ် ဟိန္ဒဳလေဝ်နွံကီုရ။ လိက်ညးတအ်ဂှ် ချူ နကဵုအက္ခရ်ဒေဝနဂရဳ။ ယၟုမ္ဂး ဂါဒဳယျာ (ဟွံသေင်မ္ဂး) ဂါဒူလဳယျာ ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် ကွဳဂၠဴတုဲ လောဟာရ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် ပသဲ ကေုာံ ဓမာတ်ပသဲ/ပါန်သဲ
ဝင်
တမ်မူလ ဂကောံမၞိဟ်ဂါဒဳယျာလောဟာရ်ဏအ်ဂှ် ကၠုင်နူ ဍုင်တြေံ စိတ္တောဂြိုဟ် (Chittorgarh) မဒှ်ရာဇဌာနဳ မေဝါရ် ကေုာံ ဍုင်သၟိင် ဨကရာဇ်သိသောဒဳယာ ရာဇ်ပုတ် (King Sisodia Rajput)။ ဍုင်စိတ္တောဂြိုဟ်ဂှ် နွံဇိုင်ကြုင်ဂါမ်ဘိရဳ၊ ဍုင်ဂှ် နွံလတူဒဵု မနွံကဵု ကၟာင်ဗွဲမဇၞော်ရ။ သၟိင်ဍုင်မုဃလ် ကၠုင်ဗတိုက်ဍုင်ဂှ် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံအေဒဳ ၁၃၀၃ တုဲ ဆက်ကၠုင်ဗတိုက်ဒၟံင် ဟွံဒေါအ်ဇူရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၅၆၈ ဂှ် မုဃလ် သီဂွံအာ ဍုင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဍုင်မကျအာ ကုသၟိင်ဍုင်မုဃသ်ဂှ် ဂကောံမၞိဟ် ဂါဒဳယျာလောဟာရ်ဂှ် ဒဴတိတ်နူဍုင်စိတ္တောဂှ်ရ။ ကိုပ်ကၠာဟွံဂွံတိတ် နူဍုင်စိတ္တောဂြိုဟ်ဍင်ဂှ် ရာဇ်ပုတ် ကဵု ဂါဒဳယျာလောဟာရ်တအ် ပလဝ် သစ္စ ဒုင်လဝ် ဂတိပါင် ဒဒှ်ရ လုကဴ ဍုင်စိတ္တော ဟွံဗၠးၜးမ္ဂး ဆလအ်လေဝ် ဟွံကလေင်လုပ်ဍုင်၊ ဆလအ်လေဝ် ဟွံမံင် ပ္ဍဲသ္ၚိ၊ ဆလအ်လေဝ် ဟွံတိက် ပ္ဍဲခါတ်၊ ဆလအ်လေဝ် ဟွံဍေန်ပၟတ်၊ ဆလအ်လေဝ် ဟွံစကာဇုက် သွက်ဂွံတံင်ပ္တိုန်ဍာ် နူပလိုင် စနူဂှ်တုဲ ညးတအ် ပဒတဴ ဘဝဓမ္မတာ စကာကွဳဂၠဴတုဲ ကၠင်ကြေဝ် ပဒတဴဒၟံင် မွဲဒၞာဲတုဲမွဲဒၞာဲ ဆက်မင်မဲအာ သစ္စဂတိပါင်ညးတအ် ကြပ်ပေင် ၄၀၀ သၞာံရလေဝ် စဵုကဵုလၟုဟ် ဒ္ဂေတ်ဗက်ဒၟံင်အတိုင်ဂှ်ဖိုဟ်ရ။
နကဵု ဂကောံမၞိဟ်ဂါဒဳယျာလောဟာရ်တအ်မ္ဂး ညးတအ်ဟီု ညးတအ်ဂှ် ဒှ်တၞောဝ်ရာဇ်ပုတ်၊ ဆဂး မၞိဟ်တၞောဝ်ရာဇ်ပုတ်တအ် ဟွံဒုင်တဲ၊ မၞိဟ်တၞောဝ်ရာဇ်ပုတ်တအ်ဂှ် ညးတအ်ဟီု ဒဒှ်ရ မွဲအခိင်တေအ် ညးတအ် ပဒတဴကၠုင်လဝ် မွဲစွံ၊ ဂါဒဳယျာလောဟာရ်တအ်ဂှ် ဟွံဒှ် မွဲတၞောဝ် ကုရာဇ်ပုတ်။ ဂါဒဳယျာလောဟာရ်တအ်ဂှ် ဟွံပဒတဴ ဒၞာဲဓနေတ်မွဲမွဲဒၞာဲတုဲ ညးတအ် ပြံင်ကၠင်ဒၟံင် တွဵု၊ ကာလညးပြံင်အာ မွဲမွဲဒၞာဲမ္ဂး ညးတအ် စကာနကဵုကွဳဂၠဴဟေင်ရ။ ဒြပ်ရတ်ညးတအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် နွံပ္ဍဲကွဳဂှ်ဖအိုတ်တုဲ ကွဳဂၠဴဂှ် ညးတအ် စၟတ်သမ္တီလဝ် သ္ၚိညးတအ်ရ။ ညးတအ် ဇူတဴ (ဝါ) ပဒတဴ ပ္ဍဲဒၞာဲမွဲမွဲဒၞာဲမ္ဂး ညးတအ် တက်တာဲ ပ္ဍဲဇိုင်ဂၠံင်တုဲ ပဒတဴဒၟံင် မွဲမွဲအံင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ကၠာတေအ်မ္ဂး မွဲဂကောံမ္ဂး ကွဳပိ၊ ညးတအ် မလေပ်အာ မွဲစွံ၊ အခိင်လၟုဟ် အောန်စှ်ေ၊ လဆောဝ်ၜါပိ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ဂှ် နွံဆ ကွဳမွဲဓဝ်ရ။ ဒၞာဲညးတအ် မပဒတဴလအ်လအ်ဂှ်မ္ဂး ညးတအ် ကၠောန်ဗဒင် နကဵုတိ ကၟဳ နကဵုပလာသတေတ်တုဲ မံင်လေဝ် နွံကီုရ။ သွက်မၞိဟ်မပြံင်ဒၟံင် ပိပန်တ္ၚဲ မွဲဒၞာဲဂှ်မ္ဂး ညးတအ် ဟွံတက်တာဲ၊ တိက်မံင် ပ္ဍဲကွဳညးတအ်ဂှ်ရ။
ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် (ဗၟာ)
ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် (People's Defence Force) (ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်; abbreviated: PDF) ဂှ် ဒှ်ဒပ်ပၞာန် အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူ (NUG)၊ မဒှ် အလဵုအသဳ မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ရဲဂကောံဒဳမဝ်ကရေသဳ ကြဴနူ ပၞာန်မထိင်အဝဵုဍုင်တုဲ။ ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵုဒြဟတ် ညးသၟတ် ဗွဲတၟေင် နူဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ပ္ဍဲဂိတုမေ ၅၊ ၂၀၂၁ သွက်ဂွံ ဗတိုက်သရိုဟ် အလဵုအသဳပၞာန် မသီအဝဵုဍုင်ဗၟာ ပ္ဍဲ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၊ ၂၀၂၁ ရ။ ဒပ်ဝွံ ပ္ဍဲ ဂိတုမေ ၈၊ ၂၀၂၁ဂှ် နကဵုအလဵုအသဳပၞာန် စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဂကောံပကီုပရာပ်မွဲရ။ ပ္ဍဲ အံက်တဝ်ဗါ ၂၀၂၁ ဂှ် ဝန်ဇၞော်ဒစဵုဒၞာ အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူ လလောင်တြး ဒက်ပ္တန် ကမ္မတဳဗဟဵု သွက်ဂွံဆက်စၠောအ် ပရေင်ပေါဲဗတိုက် ပ္ဍဲအလုံမွဲဍုင် နကဵု သၟဝ်ဂဥုပ်သကိုပ်ဗိုလ်မွဲရ။
အတိုင်လိက်လလောင်တြး နူကဵု အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူမ္ဂး ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု မသုန်ခရိုင် (ခရိုင် သၟဝ်ကျာ၊ သၠုင်ကျာ၊ လဒေါဝ်၊ ဗမံက် ကေုာံ ပလိုတ်၊ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ခရိုင်ဂှ် နွံကဵု အောန်အိုတ် မဟာဒပ် ပိ။ ဇၟာပ်ဇၟာပ် ဒပ်မဟာဂှ် နွံကဵု မသုန် တမ်ဒပ်၊ ပ္ဍဲမွဲမွဲ တမ်ဒပ်ဂှ် နွံကဵု ပန်ဒပ်ပၠန်ရ။ ပ္ဍဲ ၁၃ ဂျူလာင် ၂၀၂၁ ဂှ် ဝန်ဇၞော်ဒစဵုဒၞာ ဥူရဳမောန် လလောင်တြး ဒပ်ဂှ် ဒက်ဂွံ မွဲဂိတုဓဝ်ဂှ် ကောန်ပၞာန်ပေင် ၈,၀၀၀။ ပ္ဍဲဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၂၂ ဂှ် ကောန်ပၞာန် နွံၜိုတ် ၅၀,၀၀၀ ဒှ်ရောင် ဆိင်လဝ်ရ။
ဝင်
ဝန်ဇၞော်ဒစဵုဒၞာ ဥူရဳမောန် လလောင်တြး ပ္ဍဲ ၁၆ ဨပြဳ ၂၀၂၁ နကဵု အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူ ဒက်ပ္တန် ဒပ်ပၞာန်မွဲ မပံင်တောဲ ကုဒပ်ပၞာန် ကောန်ဍုင်အရင်နာနာတအ် သွက်ဂွံ ဗ္တိုက်သရိုဟ် အလဵုအသဳပၞာန်ရ။ ပ္ဍဲ မေ ၅၊ ၂၀၂၁ ဂှ် အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူ လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဒက်ပ္တန် ဒက်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် မဒှ်ဒပ်ကဆံင်ပထမ သွက်ဂွံ ဆက်ဒက်ပတန်အာ ဒပ်ပၞာန်ဖေဝ်ဒရေဝ် မွဲရ။ တင်ရန်တၟအ် မဒက်ပတန် ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန်ဂှ် သွက်ဂွံ ကလေင်ဗတိုက် ပရေင်ပကီုပရာပ် မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်ရ၊ မြဴသာ်ဝွံ လလောင်တြးလဝ်ရ။ ပ္ဍဲ ၂၈ မေ ၂၀၂၁ ဂှ် အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူ ပ္တိတ်တြး ဗဳဒဳယော ဗီုကောန်ပၞာန်တအ် မစှ်ေဘာတုဲ လလောင်တြး သွက်ဂွံဗတိုက် ကုဒပ်အလဵုအသဳဂှ် ဒှ်တၟုဲရ။
ညးမပါ်တိတ် နူဒပ်ပၞာန်အလဵုအသဳ (ပၞာန်ဗၟာ)
နကဵုဒပ်ပၞာန်ဍုင်ဗၟာဂှ် ဗတိုက်ဒၟံင် ကုညးမဟွံပံင်တောဲ the civil disobedience movement (CDM) ကေုာံ ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် နူစပၞာန်သီအဝဵုရ။ နကဵု အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူ ကေုာံ ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် ပ္တိတ်လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ဒပ်ပၞာန်ဗၟာဂှ် ထကးလီုရောင်။ ကောန်ပၞာန် မပါ်တိတ် ပါလုပ်ကၠုင် လပါ်ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန်တအ်ဂှ် နကဵုအလဵုအသဳ ရပ်ဂွံမ္ဂး ဒးဒုင်ဖျေဟ်အမိင်ဂစိုတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ထံင်မွဲအာယုက်။
စဵုကဵု ဂိတုသေပ်တေမ်ဗါ ၂၀၂၁ ဂှ် ကောန်ပၞာန် နူဒပ်ပၞာန်ဗၟာ ၁,၅၀၀၀ ကဵု ဒပ်ဗၠာဲသၟိင် ၅၀၀ တၠ တိတ်ကၠုင် ပံင်တောဲ ကုဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန်ရ။ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ကောန်ပၞာန်သၟတ် ကေုာံ ကဆံင်ၜိုတ် အကြာပ်ဇၞော်တအ်ဂၠိုင်ရ။
မိဝေသဳဖျိုဝ် အလံင်အမာတ် ဗော်ညဳသၟဟ်မန်
ဂိတုဂျောန် ၈၊ ၂၀၂၁ အခိင်သဝ်တ္ၚဲ ၁၈း၃၀ အလံင်အမာတ် ဗော်ညဳသၟဟ်မန် မိဝေသဳဖျိုဝ် ဒးဒုင်ပန်ဂစိုတ် ကုဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် (ဗၟာ) ပ္ဍဲဂၠံင် မအာဍုင်ကျာ်ပိ နူကွာန်တၟိ အဃောညးမဒဳဒၟံင်ကွဳစက်ရ။ မိဝေသဳဖျိုဝ်ဂှ် ဒှ်သၟါသၞောဝ် (တရားလွှတ်တော်ရှေ့နေ) မွဲတၠ ပ္ဍဲသဘင်မာဲ ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် လုပ်ပြိုင်မာဲ နဒဒှ် မၞိဟ်စၞးအလံင်အမာတ် ဗော်ညဳသၟဟ်မန် သွက်စၠတ်ထဝ်ကောန်ဂကူ ပ္ဍဲ ဒေသဆန္ဒမာဲစၟတ်(၄) ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ်၊ တွဵုရးဍုင်ကရေင်တုဲ ဒှ်သၟာပရေင်ဍုင်မန် မွဲရ။ နူစ ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် (ဗၟာ) မကော်ဂး ပဳဒဳအေပ် မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲဒေသကျာ်ပိတုဲ ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ပ္ဍဲဒေသအောန်ဗွဲမလောန်၊ ပရေင်ဒမၠဗတိုက်ဒြပ်ရတ်၊ ဂစိုတ်မၞိဟ်တအ် ကတဵုဒှ်ဒၟံင်တုဲ မိဝေသဳဖျိုဝ်ဂှ် ဟိုတ်နူ ဇကုမကေင်ဒှ်လဝ် အလံင်အမာတ် နူဗော်ညဳသၟဟ်မန်တုဲ ဒှ်ကၠုင်ဂဝိင် လတူပရေင်ဂီုကၠီုဇကုတုဲ ဟွံဂံင်တိက် ပ္ဍဲကွာန်တၟိ မဒှ်ကွာန်ဇကု မပဒတဴဒၟံင် ကရောမ်မိမဇကုဂှ်တုဲ အာတိက် ပ္ဍဲဍုင်ကျာ်ပိရ။ ပ္ဍဲ ဂိတုဂျောန် ၈၊ ၂၀၂၁ တၞဟ်နဂွံအာတိက် ပ္ဍဲဍုင်ကျာ်ပိတုဲ ဒဳတိတ်အာ နူကွာန်တၟိ နကဵုကွဳစက် ဆတိတ်ဂွံ နူကွာန်တၟိညိ ပ္ဍဲအခိင်ၜိုတ် ၁၈း၃၀ဂှ် မၞိဟ်လွပ်လွဟ်မွဲ ပန်စုတ်ပိတဲ၊ နကဵုဝပ် မဒးဒုင်ပန်လဝ်ဂှ် မိဝေသဳဖျိုဝ် စုတိအာ ပ္ဍဲရုင်ဂဥုဲဍုင်ကျာ်ပိ ပ္ဍဲအခိင်သဝ်တ္ၚဲ ဒေသ ၁၉း၂၀ ရ။
နာဲဆဒ္ဒန် ဥက္ကဋ္ဌကွာန်ကအ်ဍောတ်
၂၀ ဂျူလာင် ၂၀၂၂ အခိင်လဒေါဝ်တ္ၚဲ (ၜိုတ် ၁၃း၃၀) ဥက္ကဋ္ဌ ကွာန်ကအ်ဍောတ် နာဲသဵုဝေန် ညးမဒှ်သၟာဒယှ်ေဒွက်မန် နကဵုယၟု ဆဒ္ဒန် ဒးဒုင်ပန်ဂစိုတ် ပ္ဍဲရုင်သ္ၚိစၞံင် ကွာန်ကအ်ဍောတ်။ တ္ၚဲဂှ် ညးဖျေဟ်ကမ္မဌာန် စံင်ဇွ ပ္ဍဲသ္ၚိစၞံင် ပ္ဍဲအဃောမတိတ် နူသ္ၚိစၞံင်ဂှ် ဒပ်ပၞာန်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ် လုပ်ကၠုင် နကဵုကွဳလိုန်ဓါတ်ပန်တၠ သီုကဵုလွဟ်ပေင်င် ပန်ဂစိုတ်ထောအ် နာဲသဵုဝေန် လဒေါဝ်မၞိဟ်ရ။ ကောန်ပၞာန်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် ပွိုင်ရေဝ်ပန်တၠဂှ် ပန်ဂစိုတ် နာဲသဵုဝေန်တုဲ အဃောမဒဳတိတ်အာဂှ် နာဲဇဝ် ဇာတိကွာန်တၟအ်ကၞေင်မွဲ တိတ်ကၠုင် နူမြံင် ကြဴနူ စှ်ေဏမ်ထောအ်တုဲဂှ်လေဝ် ပန်စုတ်ဏာ နာဲဇဝ်ဂှ် ပန်လစုတ်ကီုရ။ နာဲဇဝ်ဂှ် ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဓရိပ်ပလံင်ဏာ ရုင်ဂဥုဲမတ်မလီုရ။ စပ်ကဵု ပရူဏအ် နကဵု ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ် လလောင်တြးလဝ် ညးတအ် ဒှ်မၞိဟ်ပန်ဂစိုတ်လဝ် ဥက္ကဋ္ဌကွာန်ကအ်ဍောတ် ဟိုတ်နူမပဒစုက်ဒလ ကုအလဵုအသဳပၞာန်ဂးလဝ် ပ္ဍဲလိက်လလောင်တြးဂှ်ရ။ နာဲဆဒ္ဒန် နွံအာယုက်ၜိုတ် ၅၅ ပ္ဍဲလက်ထက် သမ္မတ ဥူသိန်းစိန်ဂှ် ညးဒှ်လဝ် ဥက္ကဋ္ဌကွာန်မွဲတၠတုဲ ပ္ဍဲလက်ထက်အလဵုအသဳ အေန်အေဝ်ဒဳဂှ် ညးကျမာဲတုဲ ဟွံဂွံဒှ် ဥက္ကဋ္ဌကွာန်၊ စိုပ်လက်ထက် အလဵုအသဳပၞာန်ဏအ်ဂှ် ဂွံကလေင်ခပတိုန် နဒဒှ် ဥက္ကဋ္ဌကွာန် အလန်ဒုတိယ ရ။
စပ်ကဵု ပရူဏအ် အစာပရိုင် နာဲလွဳဝင် သၟာန်ရံင် ကောန်ကွာန်ကအ်ဍောတ်မွဲတုဲ ညးပတိုန်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲကဵု မုက်လိက်ညး "ဥက္ကဋ္ဌကွာန်ဂှ် မၞိဟ်သာမညမွဲ ဟွံသေင်၊ ဟိုတ်နူ နစက မခပတိုန်လဝ်တုဲ ဒးဒုင်ပန်ဂစိုတ် ဒှ်မာန်ရ။ အရာမကတဵုဒှ်အလန်လက်ကြဴအိုတ်မွဲဂှ် သွက်ဂွံဗတိုက်စတုဲ ဒမၠၜါ စဵုဒၞာကွဳစက်ညး၊ ဟိုတ်နူဒှ်ဒၟံင် ကွဳစက် ဥက္ကဋ္ဌကွာန်တုဲ ဒမၠၜါဂှ် ညးရပ်တုဲ ညးအာပအပ်ကဵု ပလုက် (ဗၠာဲသၟိင်)၊ နကဵုသြန် ၁၄ ကိုဋ်ဂှ် ဒမၠၜါဂှ် ဗၠးတိတ်ကၠုင်။ ညးထေင်ကေတ်တှ်ေ ဟိုတ်နူ ဟိုတ်ဏအ်တုဲ လၟုဟ်ဒးဒုင်ပန်ဂစိုတ် ဒှ်မာန်ဂၠိုင်ရ။ ဒမၠၜါဂှ် အာတေင်ကဵု ပဳဒဳအေပ် (ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန်) ဒှ်မာန်ရ။"
ပၞောဝ်ကဵု ဒွက် ညးမဒယှ်ေလဝ်ဂမၠိုင်ဂှ် ဒွက်မနွံယၟု "သဇင်ဟာ အံင်ရေင်ဟာ" ဂှ် မၞိဟ်ဒးတီဂၠိုင်အိုတ်ရ။
ဂရိန်လာန်
ဂရိန်လာန် (အရေဝ်ဂရိန်လာန်: Kalaallit Nunaat), [] ) ဂှ် ဒှ်ဍုင် မနွံကဵု အခေါင်ပကင်ရင်ဇကုအပိုင် အပ္ဍဲရးနိဂီုသၟိင်တၠဒိန်မက်တုဲ နွံဒၟံင် အကြာၜဳဍာ်ကမြံင် ကေုာံ ၜဳအာတ္တလာန်တိစ်၊ ဗၟံက် တကအ်ဒေသပၞိဟ် ကနေဒါဂမၠိုင်ရ။ ဂရိန်လာန်ဂှ် နကဵုပထဝဳမ္ဂး နွံပ္ဍဲတိုက်အမေရိကသၟဝ်ကျာ၊ ဆဂး နကဵုပထဝဳပရေင်ဍုင်ကွာန်မ္ဂး နွံဒၟံင် ပ္ဍဲကဵုတိုက်ဥရဝ်ပ ရ။ ဂရိန်လာန်ဂှ် နကဵုယေန်သၞာင်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မ္ဂး ကြပ်ညောန် ကုဥရဝ်ပ (ဗွဲတၟေင် ရးသကေန်ဒိနေဗိယျာ ကေုာံ ဍုင်ဒိန်မက် ပ္ဍဲကဵုခေတ်လ္ၚီသၟာံ ဗွဲကြဴဏအ်ရ။ ပ္ဍဲ ၂၀၀၈ ဂှ် ကၠောန်သဘင်ဆန္ဒညးဍုင်ကွာန် ဂရိန်လာန် သွက်အခေါင်ပကင်ရင်ဇကုအပိုင်တုဲ မာဲ ၇၅%ဂှ် စုတ်မာဲ သွက်ကလိဂွံ အခေါင်ပကင်ရင်ဇကုအပိုင်ရ။
ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် (ဗၟာ)
ဆက်ဗှ်
အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူ
ဂရိန်လာန်
စတမ်နူ သၞာံ ၂၀၁၈ ဇာန်နဝါရဳ ၁ တုဲ ဍုင်ဂရိန်လာန်ဂှ် ပါ်ခြာလဝ် နကဵု ပွိုင်ဍုင် မသုန်ပွိုင်ဍုင်ရ။
ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် (ဗၟာ)
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဍုင်ဗၟာ ကဏ္ဍ:ဂကောံလွပ်လွဟ်
ဂရိန်လာန်
ဂရိန်လာန်ဂှ် ဒှ်တကအ်ဇမၞော်မွဲတုဲ ဂၠးတိဏအ် ဒှ်ကအ်ဇၞော်အိုတ်မွဲ၊ တကအ်ဂှ် ၃/၄ (ပန်ဂအုံ ပိဂအုံ)ဂှ် ဂြောပ်ဒၟံင် နကဵု ဍာ်ကမြံင်တုဲ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ဍာ်ကမြံင်မဂြောပ်လဝ် မ္ၚးပွဳပွူပၞိဟ်ဂှ် နွံဆ ပ္ဍဲဂရိန်လာန်ဏအ်မွဲဟေင်ရ။ ဂရိန်လာန်ဂှ် ပါဲနူ တကအ်ဇၞော်မွဲဂှ်တုဲ တကအ်သၟတ် ဂၠိုင်နူ မွဲကၠံတကအ် နွံဒၟံင်ရ။ ဂရိတ်လာန်ဂှ် ကောန်ဍုင်ကွာန် သီုဖအိုတ် နွံ ၅၅,၈၆၀ (၂၀၁၇) တုဲ မဒှ်ဒၞာဲဒေသ မၞိဟ်မပဒတဴကြဳအိုတ် ပ္ဍဲကဵုဂၠးတိဝွံရ။ တုဲပၠန် ကောန်ဍုင်ဂရိန်လာန် ၁၈,၅၆၃ ဂှ် ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်ဒိန်မက်။
ဍုင်ဂရိန်လာန်ဂှ် စဵုကဵုသၞာံ ၁၈၁၄ ဂှ် နွံသၟဝ် ဍုင်ဒိန်မက်-နဝ်ဝေတုဲ ကြဴနူဂှ် ဍုင်ဒိန်မက် ကဵု နဝ်ဝေ ဒကးအာရေင်သကအ်တုဲ ဂရိန်လာန်ဂှ် စိုပ်အာ သၟဝ်ဍုင်ဒိန်မက်သၟးရ။ ပ္ဍဲအခိင်ပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယဂှ် အဆက် အကြာ ဒိန်မက် ကဵု ဂရိန်လာန် ပိုတ်အာ ရေင်သကအ်ရ။ ကလုတ်ဒိန်မက် ဟေန်ရိက် ဝေါန် ခေါပ်မာန် (Henrik Von Kauffmann (ၜံင် 1888) ကေတ်တင်တုပ်စိုတ် ကုရးနိဂီုပံင်ကောံအမေရိကာန် မကော် လိက်ကသုက်ဂရိန်လာန်၊ ဒဒှ်ရ နကဵုအမေရိကာန် နွံအခေါင်ပဒတဴ ပ္ဍဲကဵုတကအ်ဂှ် စဵုကဵု အခိင် နကဵုဍုင်ဒိန်မက် မဒုင်တဲတုပ်စိုတ်ရ။ အရာဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာ မဖန်ကဵု ဒပ်ပၞာန်အမေရိကာန် မဂွံတန်တဴဒၟံင် ပ္ဍဲဂရိန်လာန်ရ။ ပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယတုဲ အလဵုအသဳဒိန်မက် ကလေင်ကလိဂွံ အဝဵုအာဏာ လတူဂရိန်လာန်ပၠန်ရ။ ဆဂး ဒပ်ပၞာန် အမေရိကာန်ဂှ် ဟွံတိတ်အာ နူကဵုတကအ်ဂှ်ရ။ သၞာံ ၁၉၄၆ ဂှ် နကဵုအမေရိကာန် အာတ်ရာန်ကေတ် ဂရိန်လာန် နူဒိန်မက် နကဵု င္ၚုဟ် ၁၀၀ မဳလဳယာန်ဒဝ်လာ၊ ဆဂး အလဵုအသဳ ဒိန်မက် ဟွံဒုင်တဲ။ သၞာံကြဴနူဂှ် ၜိုန်ရ ဒိန်မက် ဂစာန် ညံင်အမေရိကာန် ဂွံနုက်တိတ် ဒပ်ပၞာန်ဇကု နူဂရိန်လာန်ကီုလေဝ် ဟွံအံင်ဇၞး၊ ဆဂး နကဵုဒိန်မက် ဂွံအခေါင်ပလေဝ် ဘဝကောန်ဂကောံပၞာန်ပံင်ကောံ နေတဝ် ရ။ သၞာံဗွဲကြဴဂှ် ပ္ဍဲလတူဂရိန်လာန်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ဗဒိုပ်က္ၜင်ကျာထူလေ (Thule Air base)။
သၞာံ ၁၉၅၃ ဂိတုဂျောန် ၅ ဂှ် သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင်ဒိန်မက် ပြံင်လှာဲအာတုဲ သၞောတ်ကဝ်လဝ်နဳဂှ် ပလီုထောအ်တုဲ ဂရိန်လာန်ဂှ် ဒှ်အာ ခရိုင်သၟဝ်ဒိန်မက်မွဲရ။ သၞာံ ၁၉၇၃ ဍုင်ဒိန်မက် လုပ်ဂကောံပံင်ကောံဥရဝ်ပတုဲ နကဵုဂရိန်လာန်လေဝ် ကရောမ်မွဲစွံ ကုဒိန်မက်ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံပံင်ကောံဥရဝ်ပကီုရ။ သၞာံ ၁၉၈၂ ဂှ် ကေတ်ဆန္ဒ ညးဍုင်ကွာန် ဂရိန်လာန်တုဲ နကဵု ပၟိက်မၞိဟ်လပါ်ဂၠိုင်ဂှ် ဂရိန်လာန် တိတ်အာ နူကဵု ဂကောံပံင်ကောံဥရဝ်ပ။ သၞာံ ၁၉၇၉ ဂိတုမေ ၁ ဂှ် နကဵု ဂရိန်လာန် ကလိဂွံ အခေါင်ပကင်ရင်ဇကုအပိုင်၊ သၞာံ ၂၀၀၈ ဂှ် နကဵု အလဵုအသဳဒိန်မက် ပါ်ဂလိုင်ကဵု ဂရိန်လာန် အခေါင်ပကင်ရင်ဇကု အခေါင်ဖန်ကေတ်တ် ဂၠိုင်တိုန်တုဲ အခေါင်မပါ်ပရအ်လဝ်ဂှ် လမျီုစလုပ် နူကဵု တ္ၚဲ ၂၁ ဂျောန် ၂၀၀၉ ရ။ နကဵု ဍုင်ဒိန်မက် ဆက်ကေတ်လဝ် အဝဵုမဆေင်ကဵု ကေင်ကာဍုင်သအာင်၊ စဵုဒၞာ၊ ဗၠာဲသၟိင် ကေုာံ သၞောတ်သၞောဝ်ဓဝ်တအ်တုဲ သၟေဟ်တအ်ဂှ် နကဵုဂရိန်လာန် ဖန်ကေတ်တ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ကိစ္စလှုဲလာ်လေဝ် နကဵု ဍုင်ဒိန်မက် ဆက်ထိင်လဝ်ဖိုဟ်ရ။ နကဵု ဍုင်ဒိန်မက် မွဲမွဲသၞာံ ဒးထံက်ပင်ဒၟံင် ကုဂရိန်လာန် သြန်ခရဝ်နာ ၃.၆၄ ဗဳလဳယာန်ရ။ ပါဲနူ သြန်မဒးကဵု လၟေင်သၞာံတုဲ သြန်ကိစ္စတၞဟ်သအာင်လေဝ် နကဵု ဒိန်မက် ဒးကဵုဒၟံင် ကုဂရိန်လာန် ဥပမာ သၞာံ ၂၀၁၇ ဂှ် ၄.၃ ဘဳလဳယာန်ခရဝ်နာရ။ ယဝ်ရ ဒးတော် ကုလၟိဟ်မၞိဟ်မ္ဂး ကောန်ဂရိန်လာန်မွဲမွဲ နကဵု ဍုင်ဒိန်မက် ဒးထံက်ပင်ဒၟံင် မွဲမွဲသၞာံ ၇၆,၅၀၀ ခရဝ်နာ (= ၁၂,၂၃၂.၁၅ $) ဒှ်ရ။
ယေန်သၞာင် ကိုပ်ကၠာဝင်
ပ္ဍဲအခိင် ခေတ်ကိုပ်ကၠာဝင်တေအ်ဂှ် ဂရိန်လာန်ဂှ် ဒှ်ဒတန် ဂကူဣနိုတ် (ဣသကဳမဝ်)ဂမၠိုင်ရ။ ဂကူဣနိုတ် (ဗွဲမဂၠိုင် ကော်စ ဂကူဣသကဳမဝ်)တအ်ဂှ် တမ်မူလ ကၠုင်နူ အာရှ၊ မၞိဟ်တအ်ဏအ်ဂှ် နူအာရှ၊ ပြံင်စိုပ် အလသကာ (အမေရိကာန်)၊ နူဂှ် မွဲအဆက် ပြံင်စိုပ် ဂရိန်လာန်၊ ပတှ်ေကေတ် နူကဵုသၞာံ ဘဳသဳ ၂၅၀၀ တေအ်ရ။ ဂကောံမၞိဟ်ဏအ်ဂှ် ညးကော်စ ဂကောံမၞိဟ်ဗၠးၜးမွဲရ။ ဂကောံမၞိဟ်ဏအ် ပဒတဴလဝ် စဵုကဵု စိုပ်သၞာံၜိုတ် ဘဳသဳ ၁၃၀၀ သၞာံ။
ဂကောံမၞိဟ် ဒဝ်သေတ်ဂှ် ဒှ်ဂကောံမၞိဟ် အလုံမန်တကအ်ဂရိန်လာန် မပဒတဴ ပ္ဍဲဇိုင်သြင်ၜဳဂမၠိုင် ကရေက်ဗမံက်ကီု သီုကဵု ကရေက်လပါ်ပလိုတ်ရ။ ဂကောံမၞိဟ်ဒဝ်သေတ်တအ်ဂှ် ဂယိုင်လမျီု နကဵု သတ်တိရစ္ဆာန်လတူဒဵု ဗီုကဵု ဂြာဲဍာ်တအ်ရ။
မၞိဟ် နူသကေန်ဒိနေဗိယျာ
ပ္ဍဲအခိင် ဂကူဣနိုတ်ဂမၠိုင် မပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဂရိန်လာန် နဒဒှ် ဘဝလၟဂှ် ဂကောံမၞိဟ် နူသကေန်ဒိနေဗိယျာ (ဒိန်မက်၊ နဝ်ဝေ) တအ်လေဝ် နူအခိင်တမၠာတေအ်ရ ကၠုင်ပဒတဴ မဂျိုင်တဴ နကဵု ကမၠောန်တဵုလွဳ ပ္ဍဲဂရိန်လာန်ဂှ် နွံကီုရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးတအ် ပဒတဴ ပ္ဍဲဒေသကရေက်သၠုင်ကျာ မဒှ်အခိင်ကာလ ရာသဳကမ္တဴ မကတဵုဒှ် မွဲအခေတ်ဍောတ်ဂှ်ရ။ မၞိဟ်တအ်ဏအ်ရ ကဵုလဝ်ယၟု တကအ်ဂှ် ဂရိန်လာန် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဍုင်သင္ၚေက်။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ပ္ဍဲဂရိန်လာန်ဂှ် ရာသဳဥတုကတဴၜိုတ်ဒးရးတုဲ နွံကဵု ဂြိုပ်ဆု၊ သတ်ဂြိုပ်ဂမၠိုင်တုဲ မၞိဟ်တအ် ကၠောန်ဗ္ၚ တဵုသြောအ်ဂျာင်ဂွံကီုရ။
ဇဟီုဇဟုဲ
ဇဟီုဇဟုဲ ဂှ် ဒှ်ဝေါဟာရ မကၠုင် နူမကြိယာ ဇျီုဇျုဲ၊ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဟိုတ်နူသုင်လေဝ်မွဲမွဲ ဗွဲတၟေင် သုင်လဝ် အရက် တ္ၚဲဏအ်တုဲ တ္ၚဲယးဂှ် ဇျီုဇျုဲဒၟံင်ရ။ ကာလပိုယ် သုင်အရက်တုဲ ဗၜူပြေ၊ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် အခိင်အရက် မနွံ ပ္ဍဲဆီပိုယ်ဂှ် စံင်လေင်အာအိုတ်တုဲ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် အရက်မနွံပ္ဍဲဆီ မစိုပ်သုည ဟွံသေင်မ္ဂး မကြပ် ကုသုညတုဲ ပိုယ်ဒုင်စသိုင် ဇဟီုဇဟုဲ၊ မံင်စ ဇျီုဇျုဲဒၟံင်ရ။ လက်သန်ဍေဟ်ဂှ် နွံဒၟံင် နကဵုစိုတ်၊ နကဵုကာယ၊ သီုကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင်တုဲ ပ္ဍဲညးမွဲကုမွဲလေဝ် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။
လက်သန်ဗီုလဵု မကတဵုဒှ်မာန် ပ္ဍဲကဵု ဇဟီုဇဟုဲဂှ်
လက်သန် ဗွဲမဂၠိုင် က္တဵုဒှ်မာန် နကဵုကာယကီု သီုကဵု နကဵုစိုတ်။
နကဵုကာယ
လက်သန် မကတဵုဒှ် နကဵုကာယဂှ် ဗွဲတၟေင် က္ဍိုပ်ဂိ၊ ဗုင်ဂိ၊ ကအ်ကှ်၊ အိုတ်ဇိုင်တဲ၊ မထေဲစလောဲ၊ ဂၞဴအာ၊ စံင်ပရံင်၊ မတ်ဗၜူ၊ ဂြိုဟ်ယာက်၊ သမာဓိဟွံတန်ကြန် ကေုာံ ဍောင်ၜိုတ်။ သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒှ်လက်သန် မတုပ်ညံင် စဒးစၞမနွံကဵုဂျိမွဲမွဲရ။
နကဵုကမၠိုဟ် (ဝါ) နကဵုစိုတ်
လက်သန် မကတဵုဒှ် မဆေင် ကုစိုတ် ဟိုတ်နူကဵု ဇဟီုဇဟုဲဂှ် မပ္တံကဵု သမာဓိဟွံတန် (စိုတ်ဟွံတန်ကြန်)၊ ပရေင်စွံအရီုဍိုန်လျစှ်ေ၊ သမ္တီအခိင်ဇမၠေအ် ပရေအ် (ဝိုတ်လောဲ)၊ စိုတ်ထေဲစလောဲတအ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ လွပ်ဇိုင်တဲလေဝ် ဟွံခိုင်ဗိုန် က္တဵုဒှ်မာန်ကီုရ။ စပ်ကဵု လွပ်ဇိုင်တဲမ္ဂး ပိုယ်ဂွံတီကေတ်မာန် ကာလပိုယ် မဍိုက်ကွဳလိုင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒဳကွဳစက် အခိင်ပိုယ်မဇျီုဇျုဲဒၟံင်ဂှ်ရ။
နကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင်
စပ်ကဵု ပရေင်ဒုင်စသိုင်မ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် ဗီုကဵု ထေဲလောဲ၊ စိုတ်ဟွံမိပ်လဟိင်၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပရေင်ဒုင်စသိုင် ဗီုကဵု စိုတ်ထဍိုက်၊ ဗဟေက်တအ် က္တဵုဒှ်မာန်ကီုရ။
ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး ညးဗြဴတအ် ဇျီုဇျုဲဂၠိုင်နူ မၞိဟ်တြုဟ်ၜါဆ ဒှ်မာန်ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး ၜိုန်ရ မၞိဟ်ဗြဴဂှ် သုင်လဝ် အောန်နူ မၞိဟ်တြုဟ်ကီုလေဝ် ဒုင်စသိုင် ဇဟီုဇဟုဲ ဂၠိုင်နူ မၞိဟ်တြုဟ် ဒှ်မာန်ရ။
မုဟိုတ် ကလိဂွံ ဇဟီုဇဟုဲရော
ဇဟီုဇဟုဲဂှ် က္တဵုဒှ် ကြဴနူ မသုင်လဝ် အရက်တုဲ နာဍဳဗွဲမဂၠိုင်ရ။ အရာဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာတင်ဂၞင် သွက်မဂွံဒးချပ် ဟိုတ် ဇဟီုဇဟုဲ မကတဵုဒှ်ရ။ တင်ဂၞင်နာနာ ဆက်စပ်ဒၟံင်ရ။ အရက် (ဨထနောလ်/ethanol) ဂှ် ဒှ်အရာမခ္ဍဳလျတ် ပ္ဍဲခန္ဓဂှ် ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ နူဂှ် ပချဳကလိုက်ကဵု သၞောတ်ကာယ၊ မပကဵု လက်သန်နာနာ မဂွံကတဵုဒှ်ကၠုင် ဗီုမဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု ဇဟီုဇဟုဲဂှ်ရ။ ပၞောဝ်ကဵု တင်ဂၞင်ဂမၠိုင်ဂှ်
ပွမဇတ်ပကှ် Dehydrating
အရက်ဂှ် ပကဵု ညံင်ဍာ်ဂွံဒဴ၊ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး အရက်ဂှ် ဍေဟ်ဗဂိကဵု ဓါတ်ဟဝ်မုန် အန္တိစဵုပဿဴ (Antidiuretic hormone) မနွံ ပ္ဍဲ ကလေန်ပိတူတရဳ (pituitary gland) ရ။ ဓါတ်ဟဝ်မုန် အန္တိဒစဵုပဿဴဂှ် ဒှ်ဓါတ် မထိင်ဒဝ်ရပ်စပ် ဍာ် ပ္ဍဲကၟက်ဂြိုဟ် (kidney)။ ဟိုတ်နူ အရက်မလုပ်စိုပ်တုဲ ဓါတ်ဟဝ်မုန်ဒစဵုပဿဴဂှ် ဒးပထိင်ပၟောန်ဇကုတုဲ ကမၠောန်ဍေဟ် မဒးကၠောန် သွက်ဂွံထိင်ဒဝ်ရပ်စပ်ဍာ် ပ္ဍဲကၟက်ဂြိုဟ်ဂှ် ဍေဟ်ဟွံဂွံကၠောန်တုဲ ဏမ်/ပဿဴတိတ်ဂၠိုင်၊ ပဿဴတိတ်ဂၠိုင်မ္ဂး ဍာ်မနွံ ပ္ဍဲခန္ဓဂှ် ကှ်ဇတ်အာရ။ ဇၟတ်ဇမ္ကဟ်ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်ဂၞဴဂွံအာ၊ ဂွံဖအအ် မဒှ်အရာ မဆက်စပ် ကုဇဟီုဇဟုဲဂှ်ရ။ လက်သန် ဇၟတ်ဇမ္ကဟ်တအ်ဂှ် မပ္တံကဵု တဟင် (ထင်ဍာ်)၊ ဂမ္စိုတ်ဇိုင်တဲ၊ ဇမ္ကဟ်ကအ်၊ မတ်ဗၜူ ကေုာံ ဂဂိက္ဍိုပ်တအ်ရ။
အရာမတိတ်ကၠုင် နူကဵုမစံင်ပၠေင် အရက်
ပ္ဍဲအခိင် မစံင်ပၠေင်အရက်ဂှ် ဓါတ်အသေတလ်ဒေဟဳဒ် (acetaldehyde) က္တဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ဓါတ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဓါတ်ဂျိ မပကဵုပိုယ် ညံင်ဂွံ ယွာ်ဂြိုဟ် (ဂြိုဟ်ယာ်)၊ စံင်ပရံင်၊ ဂဂိက္ဍိုပ် (က္ဍိုပ်ဂိ)။ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး ဓါတ်အသေတလ်ဒေဟဳဒ် မဒှ်ဓါတ်ဂျိဂှ် ခန္ဓပိုယ် ဆက်စံင်ပၠေင် ဒှ်အာ ဓါတ် အသဳတာတ် (acetat) မဒှ်ဓါတ် မဟွံကဵုဘဲ ကုပိုယ်ရ။ ဂဥုဲထပိုတ်အရက် မကော်ဂး အန္တဗုသ် (Antabus) ဂှ် ဍေဟ်စဵုဒၞာဲ ညံင်လၟေင်ကမၠောန်ဏအ် ဟွံဆက်က္တဵုဒှ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မၞိဟ်မသုင်လဝ် အန္တဗုသ်ဂှ် သုင်ဒး အရက်မ္ဂး အရက်ဂှ် မဒးဒုင်စံင်ပၠေင် ဒှ်အာ ဓါတ်အသေတလ်ဒေဟဳဒ် မဒှ်ဓါတ်ဂျိ မပကဵု ညံင်ယွာ်ဂြိုဟ်၊ စံင်ပရံင်၊ ဂဂိက္ဍိုပ်တအ်ဂှ် ခန္ဓပိုယ် ဟွံဆက်စံင်ပၠေင် ဓါတ်ဂျိဂှ် ညံင်ဂွံဒှ် ဓါတ်အသဳတာတ်တုဲ မၞိဟ်မသုင်လဝ် အန္တဗုသ်ဂှ် ယဝ်ရသုင်စုတ်အရက်မ္ဂး ဒုင်စသိုင် လက်သန် ဗွဲလတူဂှ် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ တင်ရန်တၟအ် အန္တဗုသ်ဂှ် မၞိဟ်ဂှ် ဟိုတ်နူမဒးဒုင်စသိုင် ဗီုဂှ်တုဲ ဂွံကညာတ် ညံင်ဟွံဂွံဆက်သုင် အရက်ရ။
ပထုဲ ထိုင်စၞ
အရက် လၟိဟ်ဂၠိုင်င်ဂှ် မလေပ်ပထုဲ ကဵုထိုင်စၞမာန်ရ။ တုဲပၠန် အရက်ဂှ် ဂလိုင်ကဵု ဓါတ်ဗစးထိုင်စၞ ကေုာံ ဍာ်ကၠင်ကၟတ်ရ။ ဟိုတ်နူဏအ်ကၠးကၠးဂှ် အရက်ဂှ် ပကဵု ညံင်ဗုင်ဂွံဂိ ကေုာံ စံင်ပရံင်မာန်ဒၟံင်ကီုရ။
ပထုဲကဵုသတိက်
အခိင်ကာလ ပိုယ်မသုင်လဝ်အရက်တုဲမ္ဂး ပိုယ်မဂွံဒုင်စသိုင် ညံင်ဂွံညိင်ဝတ် ကေုာံ ဖျေဟ်လၜိုဟ်စိုတ်တုဲ ပိုယ်တိက်သၠိင်လောဲသွာရ။ မွဲလပါ်ဂှ် အရက်ဂှ် ဍေဟ်ဖန်ကဵုပိုယ် ညံင်အခိင်တိက် ဂွံဂၠေအ်၊ တုဲပၠန် သတိက်ဟွံခိုဟ် နူမၞိဟ်ဟွံဂွံသုင်လဝ် အရက်ဂှ်ရ။ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် သုင်လဝ်အရက်တုဲ တိက်ဂှ် လှိင်ပြဟ် ဆဂး ကလေင်င္ၚုဟ်ပြဟ်၊ တုဲပၠန် တိက်ဟွံလှိင်ခိုဟ်ခိုဟ် နူမၞိဟ်ဟွံဂွံသုင်လဝ် အရက်တုဲတိက်ရ။ အရက်ဂှ် ဍေဟ်ပထုဲကဵု သတိက်ဓမ္မတာတုဲ ဍေဟ်ဖန်ဗဒှ်ကဵု သတိက်လ္ပအ်၊ တုဲပၠန် အခိင်တိက် ဟွံလအ် နူဓမ္မတာရ။ တုဲပၠန် အရက်ဂှ် ပကဵုညံင်ကတေင် ခမင် ကဵု ခဍောင်ကအ် ဂွံပၠးဖျေဟ်တုဲ မလေပ်ခအဳ တုဲပၠန် စဵုကဵု ကအ်ကၠက် ယီုဝါတ် က္တဵုဒှ်မာန်ကီုရ။ အရာတအ်ဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်သတိက် ဟွံခိုဟ်ကီုရ။ အရာတအ်ဏအ်ဂှ်လေဝ် ပကဵုပိုယ် ညံင်ဂွံဍောင်ၜတ်၊ ညံင်ဟွံဂွံမြဟ်မြဴရ။
သုင်ဍာ်
ဗွဲကိုပ်ကၠာ ဟိုတ်နူအသိင်အရက်တုဲ ဍာ်ဇၟတ်ဇမ္ကဟ်ဒၟံင်ဂှ် ညံင်ဂွံကလေင်ပေင်ပၠန် ဒးသုင်ကဵု ဍာ်ဂၠိုင်င်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သုင်လဝ် အရက်တုဲ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံလုပ်ဒၟံင်သတိက်ဏီ အောန်အိုတ် ဍာ်မွဲဖန် ညံင်ဂွံသုင်လဝ်။
သုင်အရက်နှဴ
ဟိုတ်နူ သုင်အရက်နှဴတုဲ ဇဟီုဇဟုဲဂၠိုင်ဂှ် သက်သဳဟွံမဲဏီရ။ ဆဂး ဟိုတ်နူ သုင်အရက်ဂကူဂၠိုင်တုဲ မၞိဟ်ဂှ် သုင်ဂလိုင်အရက်ဂၠိုင် နူမၞိဟ်မသုင်ဗဳယာသၟး ဒှ်မာန်ရ။ ဟိုတ်နူမသုင်ဂၠိုင်တုဲ တ္ၚဲယး ဇျီုဇျုဲဂၠိုင် ဒှ်မာန်ရ။
သုင် ကဵု စၞစၞေပ်
မၞိဟ်မသုင်အရက် ကဵုစၞစၞေပ်ဂှ် ကလိဂွံ ဇဟီုဇဟုဲအောန် နူမၞိဟ်မသုင်အရက်သၟး ဟွံမဲကဵု စၞရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သုင်မ္ၚးအခိင်စစၞဂှ် ဖအောန်ဖျေဟ်မာန်မ္ဂး ခိုဟ်ရ။
ဂဥုဲဇဟီုဇဟုဲ နွံဒၟံင်ဟာ
ဇဟီုဇဟုဲ က္တဵုဒှ်ကၠုင်တုဲရမ္ဂး ဂဥုဲဟွံမဲရ။ ယဝ်ရက္ဍိုပ်ဂိ၊ ဗုင်ဂိမ္ဂး ဂဥုဲဂိဇကုဇကောဝ် ပရာသေတမဝ်၊ ဂွံမြဟ်မြဟ် ဍောင်ဂွံပြေဂှ်တှ်ေ သုင်ကဝ်ဖဳ၊ ကဝ်လာ စဏအ်။ အရာတအ် သီုဖအိုတ်ဂှ်လေဝ် ဟွံပြေဏီမ္ဂး မုဟွံဒးဂွိင် ဇဟီုဇဟုဲဂှ် ပ္ဍဲအခိင် အပိုင်အခြာမွဲတ္ၚဲဂှ် ဍေဟ်ဟောဲအာကေတ်ကေတ်ရ။
ပြကိုဟ်
လိက်ပရေင်ဝွံ ကၠာဲလဝ် နူကဵု လိက်ပရေင် Tømmermænd နူမုက်လိက် netdoctor.dk မဒှ်မုက်လိက် မကဵုပညာ ပရေင်ထတ်ယုက် နူရးနိဂီုဒိန်မက်။
ဒပ်စဵုဒၞာဍုင်မန်
ဒပ်စဵုဒၞာဍုင်မန် (Mon State Defense Force - MSDF)) (မွန်ပြည်ကာကွယ်ရေးတပ်) ဂှ် က္တဵုဒှ်ကၠုင် ကြဴနူ ဒပ်ပၞာန်ထိင်အဝဵုဍုင်ဗၟာ ပ္ဍဲဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၊ ၂၀၂၁ တုဲ မစဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၇၊ ၂၀၂၁ ရ။ ဆဂး စိုပ် ဂိတုသေပ်တေမ်ဗါ ၁၆၊ ၂၀၂၁ ဂှ် ဂွံလလောင်တြး ပရူမဒက်လဝ်ဒပ် နကဵုလိက်လလောင်တြး ဘာသာမန်ကီု သီုကဵု ဘာသာဗၟာရ။ ညးလျိုင်ဒပ်ဂှ် ဒှ် နာဲကိုဝ်သူ မဒှ်ကောန်စဴ သၟာပၠန်ဂတးမန်တြေံ နာဲပါန်သာ။ ဒပ်စဵုဒၞာဍုင်မန်ဝွံ ဒှ်ဒပ်သၟဝ် ဌာနဝန်ဇမၞော်ပရေင်စဵုဒၞာ အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူ ဍုင်ဗၟာ (NUG) မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုဒြဟတ် မဒစဵုဒစး အလဵုအသဳကၟိန်ဍုင်ဗၟာမွဲရ။ ဇာန္နဝါရဳ ၄၁၊ ၂၀၂၃ ဂှ် က္လေင်ရုဲစှ် ဂကောံက္ဍိုက်က္ဍိုပ်တၟိ နကဵု ညးမကဵုကသပ် ၃ တၠ ကေုာံ ဂကောံကမ္မတဳ ၉ တၠ၊ နကဵု နာဲဒံက်တာနာဲသဳရိမန်ဆာန် ဒှ်ဥက္ကဋ္ဌ ဒပ်ဝွံရ။
ဝင်
ဒပ်ပၞာန် ထ္ၜးဟိုတ် ကုအလဵုအသဳအေန်အေဝ်ဒဳ မလီုမာဲ ပ္ဍဲသဘင်မာဲ ၂၀၂၀ ဂှ်တုဲ ပ္ဍဲတ္ၚဲမပံက်စၠတ်ထဝ်တၟိ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၊ ၂၀၂၁ ဂှ် ဒပ်ပၞာန်ထိင်ကၠေအ်အဝဵုဍုင်ရ။ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ ထၜးဆန္ဒ က္တဵုဒှ်ကၠုင် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ သၟတ်မန် လတူဍုင်လ္ဂုင်တအ်လေဝ် ပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဂကောံသၟတ်မန် မဒစဵုဒစးတၠအဝဵု (အာဏာရှင်ကိုတော်လှန်သောမွန်လူငယ်များအင်အားစု (MAD)ရ။ နကဵု ဂကောံဂှ် ပံင်ကောံ ကုကမ္မတဳကောန်ဂကူဂမၠိုင် မထ္ၜးဆန္ဒနာနာ (လူမျိုးပေါင်းစုံ အထွေထွေ သပိတ်ကော်မတီ - GSCN တုဲ ထ္ၜးကၠုင် ဆန္ဒ လတူဍုင်လ္ဂုင်ရ။ နကဵု ဂကောံသၟတ်မန် မဒစဵုဒစးတၠအဝဵု ကဵု ကမ္မတဳကောန်ဂကူဂမၠိုင် မထ္ၜးဆန္ဒနာနာ ပံင်တောဲတုဲ ကၠောန်ဗဒှ် တ္ၚဲဂကူမန်။ ပ္ဍဲအခိင်မကၠောန် တ္ၚဲဂကူမန်ဂှ်ရ ပၞာန်စလၞိန်ဗပိန် ညးမထ္ၜးဆန္ဒတအ်တုဲ ဂကောံသၟတ်ဂှ် စပြံင်လှာဲကၠုင် ဂၠံင်တရဴလွပ်လွဟ်ရ။ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၇၊ ၂၀၂၁ ဂှ် စဒက်ပ္တန်ကၠုင် ဒပ်ပၞာန်ရ။ သွက်ဂွံဒက်ဒပ်ဂှ် ဒးကေတ်ကၠုင် အခိင်နာနာ မပ္တံကဵု ဗတောန်ကွတ်ပၞာန်၊ ပကောံကပေါတ်ပၞာန်တအ် ဒှ်တမ်ရ။
စိုပ် ဂိတုသေပ်တေမ်ဗါ ၁၆၊ ၂၀၂၁ ဂှ် လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဒပ်ဝွံတုဲတုဲရ။ ပ္ဍဲကဵု သေပ်တေမ်ဗါ ၁၆ ဂှ်ရ နကဵု ဒပ်ဝွံ လလောင်တြး ဒပ်တၟေင်ဍုင်ပံင် (Special Force - Paung (SFP)) ကဵု ဒပ်စဵုဒၞာဍုင်မန် ပံင်ကောံရေင်သကအ်တုဲရ။ ဂတဂှ် ၆ တ္ၚဲ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၂၂ သေပ်တေမ်ဗါ ၂၀၂၁ ဂှ် နကဵု ခံင်သဝ်ဂကူမန် - အဝ်သတြေလျာ (Mon National Council-Australia) ပ္တိတ်လလောင်တြး ထံက်ဂလာန် ဒပ်ဝွံတုဲ ဗိုင်ထံက်ပင်အာ ဒပ်ဝွံရောင်ဂှ် လလောင်တြးလဝ်ရ။
တင်ရန်တၟအ် ဒပ်ဏအ်ဂှ် "ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်မန်ဂှ် တၞဟ်နမဂွံပံက် ဒပ်ဖေက်ဒရေဝ်မာန် ရန်တၟအ်တုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ဒပ်စဵုဒၞာ MSDF ဏအ်ရ" မြဴသာ်ဝွံ နာဲကိုဝ်သူ ဟီုကဵု သၟာပရိုင်မဇ္ဇျိမရ။ နကဵု ဒပ်ဏအ် ၜိုန်ရ ဒုင်ကေတ်လဝ် အတိုင်စၞောန်ဂၠံင်တရဴ ပရေင်ပၞာန် နူဌာနဝန်ဇမၞော်ပရေင်စဵုဒၞာ အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူ (NUG) ကီုလေဝ် စဵုကဵု ဂိတုမေ ၂၀၂၂ ဂှ် အရီုအဗင် နူအလဵုအသဳ NUG မပ္တံကဵု လွဟ်တအ်ဂှ် ဟွံကလိဂွံတုဲ "အရာမနွံပၟိက်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲဒပ်ဂှ် နကဵုအဆက်ဇကုကဵုဇကု၊ နကဵု နဲကဲဇကုကဵုဇကုဟေင် ဂၠာဲအာသွဟ် ရေင်တၠုင်ဒၟံင်ရ"။
ဇာန္နဝါရဳ ၃၁၊ ၂၀၂၃ ဂှ် က္လေင်ဒက်ပ္တန် ဂကောံက္ဍိုက်က္ဍိုပ်တၟိ နကဵု ညးမကဵုကသပ် (၃)တၠ၊ ဂကောံကမ္မတဳ ၉ တၠ၊ ဥက္ကဋ္ဌ နာဲဒံက်တာသဳရိမန်ဆာန်၊ ဒု-ဥက္ကဋ္ဌ နာဲနမောတဿ၊ ညးအုပ်ကာ နာဲလျးမန်ဌေ၊ ဖက်ဆော ညးအုပ်ကာ နာဲကိုဝ်သူ။ ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ် မၞိဟ်မွဲဂကောံဂှ် ပြံင်လှာဲယၟု "ဒပ်ပၠန်ဂတးဍုင်မန်" နကဵု ဘာသာအင်္ဂလိက် "Mon State Revolutionary Force – MSRF" တုဲ တန်တဴ နကဵု ဒပ်တၞဟ်ခြာရ။
စတမ်နူ ဂိတုဨပြဳ ၁၁၊ ၂၀၂၃ တုဲ ဒပ်ရာမည နကဵု နာဲဆာန် မဒှ်ဒပ် နာဲဆာန် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ကေုာံ ဒပ်ဒေသတၞင်သဳ နကဵု နာဲတၟအ်ဆာန် ကေုာံ နာဲမန်တိင်၊ နာဲနိုင် မက္ဍိုက်က္ဍိုပ်ဂှ် ပံင်ကောံ နဒဒှ် မွဲဒပ် ကုဒပ်စဵုဒၞာဍုင်မန်ဝွံရ။
ပြသၞာ ကုဒပ်ကရေင်ဗော်ကေအေန်ယူ
နူကဵု ဗိုလ်ဇၞော် စောဘွဲ့မှူး တမ်ဒပ် ၁၁၊ ဒပ်မဟာ (၄) ဗော်ကေအေန်ယူ]] ကော်ဘိက် ညးတာလျိုင် တမ်ဒပ် (၃) ဒပ်ဒေသရးတၞင်သဳ ဒပ်စဵုဒၞာဍုင်မန် သွက်ဂွံ ချပ်ဂၞန် ပရေင်ပံင်တောဲကမၠောန်ပၠန်ဂတးဂးတုဲ ညးတာလျိုင်တမ်ဒပ် နာဲတၟအ်ဆာန် ကေုာံ ကောန်သ္ဂံင် ၁၁ တၠ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ဨပြဳ ၂၉၊ ၂၀၂၃ ဂှ် အာဆဵု ကုဒပ်ဗော်ကေအေန်ယူ တမ်ဒပ် ၁၁ ဂှ်ရ။ ကြဴနူ မဆဵုဂဗ ဓရီုကျာ ပရေင်ကမၠောန်ဂမၠိုင်တုဲ ပ္ဍဲဂိတုဨပြဳ ၃၀ တ္ၚဲသ္ၚိသဝ် အခိင်ဂယး ၆း၅၀ အဃောမစဴကၠုင်နူ ကောံဓရီုဂှ် ပ္ဍဲကဵုဂၠံင် ဗဒါဲဒၞာဲ ၂၃ တိုင်၊ ခရိုင်ဗိက် ပွိုင်ဍုင်ဘုတ်ပြင်ဂှ် ဒးဒုင်ကၠတ်ပန် ကုဒပ်ကရေင်ဗော်ကေအေန်ယူ ဒပ်မဟာ (၄)၊ တမ်ဒပ် (၁၁) ဂှ်တုဲ နူကဵု ဒပ်စဵုဒၞာဍုင်မန် သကိုပ်ဒပ်ကရေက် မွဲတၠ၊ ကဵု ကောန်ဒပ်မွဲတၠ ဒးပြဟ်လလုဲအာရ။ လွဟ်မနွံ ပ္ဍဲသကိုပ်ဒပ်ကရေက် ကဵု ကောန်ဒပ်ဂှ် 357 မွဲဒကိုအ် ကဵု M-16(1) မွဲဒကိုအ် ကေုာံ ဗုမ်တဲ ကေုာံ မကမ်ဂမၠိုင် ဒးဒုင်သီဏာကီုရ။ ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ်ရ အတိုင်မဆိင်လဝ် ကုနာဲတၟအ်ဆာန်ဂှ် နာဲမန်တိင် ကေုာံ ကောန်သဂံင် ၄ တၠ ကၠုင်ပလံင်လွဟ် ကုနာဲတၟအ်ဆာန်တအ်ဂှ်လေဝ် စိုပ်ဗဒါဲ ကွာန်ကအ်ဟံသာ၊ ပွိုင်ဍုင်ဘုတ်ပြင်ဂှ် ဒးဒုင်ဗိုင်ရပ် ကုဒပ်ကရေင် ဒပ်မဟာ၄ ဂှ်ပၠန်တုဲ လွဟ်မပါကၠုင် သီုဖအိုတ် ၆ ဇကိုအ် M-16 ၂ ဒကိုအ်၊ HK-16 ၂ ဒကိုအ် ကေုာံ သေနာတ်ဇမၠေအ်ခဍပ် ၂ ဇကိုအ်တအ်ဂှ် ဒးဒုင်သီကေတ်ပၠန်ရ။
လဒက်ပ္တန်
ဒပ်ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု မၞိဟ်မကဵုကသပ် (၃) တၠ ကေုာံ ဂကောံက္ဍိုက်က္ဍိုပ် သီုဖအိုတ် (၉) တၠ ပ္ဍဲ ဂကောံကမ္မတဳက္ဍိုက်က္ဍိုပ်ဂှ်
ပရေင်ချဳဓရာင်ဂမၠိုင်
အံက်တဝ်ဗါ ၃၊ ၂၀၂၂၊ အခိင်သဝ်တ္ၚဲၜိုတ် ၅ နာဍဳဂှ် ဒှ်ပေါဲဗတိုက် ကုဒပ်ပၞာန်ဗၟာ ခလရ ၃၁ ပ္ဍဲဍုင်ခေါဇာ ဗၞတ်ၜိုတ် ၂၅ မိနေတ်ဂှ် နကဵု ကောန်သ္ဂံင်ဒပ်စဵုဒၞာဍုင်မန် ဒးပြဟ်လလုဲအာ (၂) တၠ၊ လပါ်ပၞာန်ဗၟာဂှ် ၜိုတ် ၃ တၠချိုတ်ရောင်ဂှ် နူကဵု ဒပ်စဵုဒၞာဍုင်မန် ပတှ်ေကေတ်ရ။
သေပ်တေမ်ဗါ ၁၊ ၂၀၂၂၊ အခိင်ဂယး ၆ နာဍဳဂှ် လုပ်ပန် ဒပ်ဗၠာဲသၟိင် မနွံ ပ္ဍဲဍုင်ခေါဇာ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်တုဲ ဗၠာဲသၟိင်ၜါတၠ ဒးအာဝပ်ညိညရ။ အလန်ဝွံ နကဵုဒပ်စဵုဒၞာဍုင်မန်မ္ဂး ဒှ်အလန်မတိတ် ဗတိုက်ပၞာန် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်တုဲ ကဵုလဝ် ယၟု လလးပၞာန်စိင်ဗတာင် (ဆင်ဖြူစစ်ဆင်ရေး) ရ။
ပုင်အတး (ပုင်သင်္ကြာန်)
thumb|300x300px|ပုင်အတး အခိုက်မန် ပုင်အတး လဆောဝ်ကော်စ ပုင်သင်္ကြာန် ဂှ် ဒှ်စၞစ အခိုက်မန် မစ ပ္ဍဲသဘင်အတးသင်္ကြာန်။ ပုင်အတးမန်ဂှ် ဍုန်လဝ်ပုင်ဍိုန်ဍိုန်ၜတ်တ်တုဲ စုတ်ဍာ်တုဲ စကဵု ခၞာကကှ်ကှ် ဖျးဖျး ကိတ်စ မြေက်ခၞာရိင်င်ရ။ ပ္ဍဲအခိင် မဟာသမယအတးမ္ဂး ပ္ဍဲဂကူမန် နွံကဵု အခိုက်နွံနာနာသာ်ဂှ် ပၞောဝ်တအ်ဂှ် အခိုက်မဒုင်ကၟုဲ ဗ္စပုင်အတးလေဝ် ဒှ်အခိုက်တၟေင်မွဲရ။ အခိုက်ဝွံ အခိင်လၟုဟ် ပါဲနူဂကူမန်တုဲ ဂကူဗၟာ ဗွဲတၟေင် ညးမပဒတဴ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ဗၟာ ဒကုတ်သၟဝ်တအ်ဂှ် ကၠောန်စဒၟံင်အိုတ်ကီုရ။ ညံင်ရဴ ကောန်မန် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်မန်ဗၟာတအ်ကီု ကောန်မန် မနွံပ္ဍဲ ရးနိဂီုသေံ (မန်ဍုင်သေံ) လေဝ် ဖါပ်ဗ္စ ပုင်အတးကီုရ။ ပုင်အတး မန်ဍုင်သေံဂှ် ရှ်ဍာတ်နွံညိတုဲ ပုင်အတး မန်ဍုင်မန်ဂှ် ရှ်ဖျးနွံဂၠိုင်ရ။ ပုင်အတးဂှ် ၜိုန်ရ ဒှ်ပုင်အခိုက်ကၞာ မစ ပ္ဍဲမဟာသမယအတးသင်္ကြာန်ကီုလေဝ် ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ပ္ဍဲဖျာပုင် အကြာသၞေဟ်ကွဳစက်တအ်ဂှ် ရာန်စဂွံဒၟံင် ကၠိုဟ်သၞာံရ။
ပုင်
ကၠောန်စ ပုင်အတးမန်မ္ဂး အရာမနွံပၟိက် အဓိကဂှ် သ္ၚုခိုဟ်ဟ် မထပှ်လဝ် စောင်၊ အိက်ကၞိ၊ မကြေဟ်၊ ထပါဲလဝ် အးအးတုဲ ကာလဍုန်မ္ဂး ဍုန်စဵုကဵု ဍိုန်ရ။ ဆဂး ဍုင်စဵုခရိုဟ် ညံင်ဗီု ညးမဍုန်ပုင်နာင်တောမ် (ပါင်ၜိုဟ်) ဟွံသေင်။ ပုင်ဂှ် ဍုန်တုဲမ္ဂး ကြာတ်ထောအ် အးအးဇ္ၚးဇ္ၚး မဂၠိုင်ကဵုအလန်ရ။ ကြာတ်တုဲမ္ဂး စုတ်ကဵု ဂဇာ ကဵုဍာ်ဇွောဝ်စှ်ေအိုတ်တုဲမ္ဂး ကလိဂွံ ပုင်အတးရ။ ကြာတ်လဝ်အးအး ဗီုဏအ်ဂှ် ပုင်ဂွံဗု ဂွံရံင်စကျေဝ်ရ။
ပ္ဍဲကဵု ခေတ်လၟုဟ် ညးလ္ၚဵုတအ်ဂှ် မကြာတ်ထောအ် ပုင် မဂၠိုင်ကဵုအလန်ဂှ် ရှ်ပုင်တိတ်အာအိုတ်ဂးတုဲ စၞးဂှ် ပုင်ဆိင်ဍာ်ဓမ္မတာဂှ် စုတ်ဍာ်တုဲစလေဝ် ဂွံကီုရ။
ခၞာကကှ်ကှ်
ပုင်အတးဂှ် စကဵု ခၞာကှ်ကှ် မခၞာလဝ် နကဵုအခိုက်တၟေင်မွဲရ။ ခၞာကကှ်ကှ် သွက်ဂွံစကဵု ပုင်အတးဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ညးကေတ် ကဝဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ကခပါ ကဵု ကခဍိ။ အရာမဒးစုတ် ပ္ဍဲခၞာဂှ် င္ၚုဲဇမ္ကဟ်ဍိုတ်တ်၊ လသိုန်ဗကေတ်၊ လသိုန်ဗတာင်၊ ၜဵု၊ ခရံက်၊ မိတ်ထၞိက်၊ သတ်ဆုမတိတ် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် သတ်ကြုက်ကြံင်င်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မြာင်ကြံင်င်၊ ကၠေင်။ (ၜဵု ကဵု ခရံက်ဂှ် တန်တဴကဵု ပ္ဍုင် သာ ကခၞာဂှ်ရ။ ယဝ်ရ ဖ္ဍုင်ဒၟံင်မ္ဂး ဟွံဒးစုတ်ရ)။
ကာလခၞာမ္ဂး ဗွဲကိုပ်ကၠာ ကကှ်ကှ်တအ်ဂှ် ကြာတ်တုဲ ၜိုဟ်ကဵုဍာ်။ ကကှ်ကှ်ဂှ် စိန်ရမ္ဂး ဟံင်ကေတ်တုဲ ရုဲပ္တိတ်ထောအ် ဇုတ်ဂမၠိုင်တုဲ ကေတ် ဆဖျုန်ကသၟး။ ဖျုန်မကလိဂွံဂှ် စုတ်ကဵု ၜိုက်တုဲ ထၞက်၊ တုဲမ္ဂး လသိုင်ဗကေတ်ဂှ် ကရက်ကဵု ဇနဳတုဲ သံက်ပ္တိတ်လဝ် ကဵုကထိုက်။
တုဲမ္ဂး ကြုက်ကြံင်င်ဂှ် သံက်သၞော်၊ ပ္တိတ်မတုဲ ရေက်သောဲသောဲ ကြဳကြဳ (ဟွံသေင်မ္ဂး) ကွာတ် ကဵု ကဝါတ်ကတ်စဳလေဝ်ဂွံ။ တုဲအိုတ်ရမ္ဂး ဖုဲဖနှဴ ကဵု ကကှ်ကှ်ၜိုဟ်၊ င္ၚုဲဇမ္ကဟ်ဍိုတ်တ်တအ်တုဲ ဂစိုတ်ကၠေင်၊ ကၠေင်ချိုတ်မ္ဂး စုတ်ပ္ဍဲကၠေင်တုဲ ခၞာစဵုကဵုစိန်ရ။ စိန်ရမ္ဂး ခၞာသွက်ဂွံ စကဵု ပုင်အတးဂှ် ကလိဂွံမာန်ရ။
မြေက်ခၞာ
အရာမစ ကုပုင်အတးမွဲပၠန်ဂှ် ဒှ်မြေက်ခၞာ။ မြေက်ကှ်ကှ် အတိုင်မဂှ် ဂစိုတ်ကၠေင်တုဲ ခၞာ။ စိန်ရမ္ဂး စုတ်လဝ် ကဵုပလင်တုဲ ကၟာတ်လဝ် ညံင်ကျာဟွံဂွံလုပ်။ ယဝ်ရ စွံလဝ်မ္ၚး အတိုင်ဂှ်မ္ဂး မြေက်ဂှ် ဍိုန်အာမာန်ရ။ မြေက်ခၞာသောန်န်ဂှ် စဟွံခိုဟ်ဂၠိုင်ရ။
ဍာ်သွက်စုတ် ကဵုပုင်အတးဂှ် နကဵုအခိုက်ကၞာမ္ဂး ဍာ်ဂံက်က် မဖ္ဍုင်လဝ် နကဵုသၟုဟ်ပၞာင်။ ဆဂး နကဵု ဍာ်ကမုဟ် ဓမ္မတာလေဝ် စဂွံကီုရ။
ယဝ်ရ မိက်ဂွံဂွံ ဍာ်ဖဍုင်မ္ဂး ဗွဲကိုပ်ကၠာ ဍေန်လဝ်ပၞာင်၊ ကေတ်နင် နုင် (ဟွံသေင်မ္ဂး) ထမာဲတုဲ ပလိုတ်ပၟတ်တုဲ ယက်ဍေဟ်မတိတ်ကၠုင် နူကဵု ပရက်ဍေဟ်ဂှ် ဂိုပ်စုတ်နုင် (ဟွံသေင်မ္ဂး) ထမာဲဂှ်တုဲ စွံလဝ် ၜိုတ် ၁၀ မိနေတ် ကဵု ၁၅ မိနေတ်မ္ဂး ကလေင်လၚာ နုင်ဂှ်တုဲ စဝ်စုတ်ဍာ်လမုဟ် ပ္ဍဲနုင်ဂှ်မ္ဂး ကလိဂွံ ဍာ်ဖဍုင်ရ။
ကေတ်ပုင်အတး စဝ်စုတ် ဍာ်ဖဍုင်တုဲ စကဵုခၞာကကှ်ကှ်၊ အကြာဂှ် ကိတ်စ မြေက်ခၞာသောန်န်မ္ဂး ဒှ်ပုင်အတး အခိုက်မန် မနွံကဵု ရှ်မွဲရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:BEHM
အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူ
အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူ (National Unity Government) ဂှ် ဒှ်အလဵုအသဳပကာန် ကေုာံ ကာလအကြာ ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဗၟာ မစဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲဨပြဳ ၁၆၊ ၂၀၂၁ တ္ၚဲတွိုန်အတး နကဵု ကမ္မတဳ မပစၞး စၠတ်ထဝ်ကၟိန်ဍုင်ရ။ အလဵုအသဳဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုပဋိညာန် ဖေတ်ဒရေဝ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ မပ္တိတ်လဝ် နကဵု ကမ္မတဳ မပစၞး စၠတ်ထဝ်ကၟိန်ဍုင် ပ္ဍဲကဵု ၃၁ မာတ် ၂၀၂၁ဂှ်ရ။ ဗွဲကိုပ်ကၠာ အလဵုအသဳဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု မၞိဟ်စၞး သီုဖအိုတ် ၂၆ တၠ၊ ဦးဝင်းမြင့် ညးမဒုင်ကြိုင်လဝ် နကဵုဒပ်ပၞာန်ဂှ် ဆက်ဒှ် သမ္မတ၊ ဒေါ်အောင်ဆန်းကြည် ညးမဒုင်ကြိုင်လဝ် နကဵုဒပ်ပၞာန်ဂှ် ဆက်ဒှ် ညးမကဵုကသပ်ကၟိန်ဍုင်တုဲ သၟေဟ်တအ်ဂှ် အမာတ်နူကဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ် ကောန်ဍုင်အရင် နကဵုပူဂိုလ်ကီု သီုကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ် ညးမထ္ၜးဆန္ဒတအ် ပါလုပ်ဒၟံင်ကီုရ။ အလဵုအသဳဂှ် နွံကဵု ဌာနဝန်ဇၞော် သီုဖအိုတ် ၁၁ ဌာန - ဌာနဝန်ဇၞော်ကာဍုင်သအာင်၊ ဌာနဝန်ဇၞော်ကာဒစဵုဒၞာ၊ ဌာနဝန်ဇၞော်ကာကၟိန်ဍုင်ဖေတ်ဒရေဝ်၊ ဌာနဝန်ဇၞော်မဖျေဟ်လၟေင်ကမၠောန်၊ ဘဏ္ဍာ ကေုာံ ဓလိုက်တမ်ရိုဟ်၊ ဌာနဝန်ဇၞော်စၟိန်ပြမာန် ကိစ္စပရေင်ရီုဗင်ကောန်မၞိဟ် ကေုာံ ဘယ်အန္တရာယ်၊ ဌာနဝန်ဇၞော်မပံင်တောဲ ရးနိဂီုနာနာ၊ ဌာနဝန်ဇၞော်ကာပညာ၊ ဌာနဝန်ဇၞော်ကာထတ်ယုက်၊ ဌာနဝန်ဇၞော်ပၟင်ပၟဲသယံဇာတ ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝ၊ ဌာနဝန်ဇၞော်ကာညးဗြဴ၊ သၟတ် ကေုာံ ကောန်ၚာ်။
ဝင်
နကဵု အလဵုအသဳအေန်အေဝ်ဒဳ ပ္ဍဲအခိင်မတွဟ်မာဲဂှ် ညးမဂွံအခေါင်ဟီုဂးအလဵုအသဳ ဦးဇော်ဌေး ဟီု ပ္ဍဲပသောင်ပရိုင် ပ္ဍဲနဝ်ဝေမ်ဗါ ၄၊ သဘင်မာဲတုဲမ္ဂး အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူ မကော်စ ဗီုအင်္ဂလိက် "National Unity Government" ကတဵုဒှ်ကၠုင်မာန်ရောင်။ အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူဟီုဂှ် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်ပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယ အခိင်ဗြိတိန် မဒးဗတိုက်ဒၟံင် ကုပၞာန်ဂျာမနဳ ပ္ဍဲအကြာသၞာံ ၁၉၄၀-၁၉၄၅ ဂှ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်သီုဖအိုတ် သီုကဵုဗော်ဒစဵုဒစးပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန်အလဵုအသဳရ။ ဆဂး သဘင်မာဲဂှ်ကၠောန်တုဲ နကဵုဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ကလိဂွံမာဲဂၠိုင်နူ သွဟ်မာဲမတုဲကၠုင်ဂှ်တုဲ ညးမဂွံအခေါင်ဟီုဂလာန် ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဒေါက်တာမျိုးညွန့် ဟီု "နကဵုဗော်အေန်အေဝ်ဒဳဂှ် သွက်ဂွံဒက် အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူဂှ် နကဵုညး မုဟွံဂွံတီလဝ်၊ နကဵုဗော်အေန်အေဝ်ဒဳဂှ် ဂၠံင်တရဴ ကောန်ဂကူဂွံညဳသၟဟ် (အမျိုးသား ရင်ကြားစေ့ရေးမူ) ဟေင်ရနွံ။ စပ််ကဵု ကိစ္စဏအ်တုဲ ဝန်ဇၞော်လလောင်ပရိုင် ဦးရဲထွဋ် ဟီု "အရေဝ် ဦးဇော်ဌေး မဟီုလဝ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူဂှ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလဒစးဒုင် သဘင်မာဲဂှ် ရန်တၟအ် အကာဲအရင် ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဂွံခိုဟ်စဟေင်တုဲ မဟီုရောင်ဂှ် အဲထေင်ကေတ်ရ။ ဂစာန်ဂွက်ဒၟံင်ဂၞဴ ကောန်ဍုင်အရင်တအ် နကဵုဍာ်သာဲဟာ" မြဴသာ်ဝွံ ညးဟီုရ။
သွဟ်မာဲ ၂၀၂၀ ဂှ် နကဵု ဗော်ကျဖောတ်ကီု သီုကဵု ဗော်ကောန်ဍုင်အရင်လ္ၚဵုတအ် ဟွံပေင်စိုတ်လးလး၊ ဒဒှ်ရ ဒှ်ဒၟံင်မာဲအလီ၊ မကၠောန်လဝ် ဟွံတပ်တး၊ ညံင်ရဴဂှ်ကီု လပါ်ဒပ်ပၞာန်လေဝ် ညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ သဘင်မာဲဂှ် ဒှ်သဘင်မာဲအလီကီုရ။ စပ်ကဵု သွဟ်မာဲ ကေုာံ မာဲဟွံဗဗွဲဓဝ်ဂှ်တုဲ နကဵုဒပ်ပၞာန် လ္ၚတ်စရင်မာဲဂမၠိုင်တုဲ ချူပ္တိတ်လိက်လလောင်တြး၊ ကၠောန်ဗဒှ်သဘင်ပသောင်ပရိုင် နူကဵု ဒဳဇြေန်ပါ ၂၃၊ ၂၀၂၀ စဵုကဵု ဇာန်နဝါရဳ ၁၆ ဂှ် ဂွံအာ သီုဖအိုတ် ၂၀ အလန်။ သဘင်ပသောင်ပရိုင် အလန်လက္ကရဴအိုတ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲကဵု ဇာန်နဝါရဳ ၂၆ ပ္ဍဲကဵု တိုက်ထ္ၜးပျးပၞာန်၊ နေပျဳတဝ်။ ပ္ဍဲဂှ် နကဵုဒပ်ပၞာန် အလုံမွဲကၟိန်ဍုင် ပွိုင်ဍုင်နွံ ၃၁၄ ပွိုင်ဍုင်ဂှ် စၟဳစၟတ်ရံင် စရင်မာဲ ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်တုဲ ဂွံဆဵုကေတ် စရင်မာဲထပ်ဒၟံင်၊ စရင်မာဲမဖန်ကၠောန်ဗဒှ်လီဠာန်လဝ်တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် သီုဖအိုတ် နွံ ၇,၆၂၃,၇၂၅ တၠ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ မၞိဟ်မွဲ မနွံကဵုစရင်မာဲ ၜါပိပွိုင်ဍုင်ဂှ်လေဝ် နွံဒၟံင်ပၠန်တုဲ သီုဖအိုတ် လၟိဟ်မာဲဟွံဗဗွဲဓဝ် နွံဒၟံင် ၈ ပြကောဋိကိုဋ်ပြင်င်ဂှ် ညးတအ်ဂွံဆဵုကေတ်ရ။ စပ်ကဵု တင်မပတိုန်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ သဘင်မာဲသၞာံ ၂၀၂၀ ဟွံစှ်ေကဵုဗဗွဲဓဝ်ဂှ် ဇာန်နဝါရဳ ၂၈ဂှ် နကဵုကမ္မရှေန်သဘင်မာဲ (UEC) ကလေင်ခၠေဝ်ဟီု "သဘင်မာဲသၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် စရင်မာဲဗၠေတ်ယောင်ယာညိညနွံကီုလေဝ် ညံင်ရဴဒပ်ပၞာန်စုတ်စောဲ ဒဒှ်ရ ပရေင်မဟွံဂွံစှ်ေကဵုသၞောဝ်ဂှ် ဟွံမဲ"။ အတိုင်ဒပ်ပၞာန် မအာတ်မိက်လဝ် နကဵုကမ္မရှေန်မာဲ ပ္ညဳကုအလဵုအသဳတုဲ ညံင်ဂွံဂၠာဲသွဟ်ဂှ် နကဵုကမ္မရှေန်သဘင်မာဲဟီု "အတိုင်သဇိုင်ဥပဒေမ္ဂး ကမ္မရှေန်သဘင်မာဲဂှ် ကလိဂွံလဝ် အဝဵုကၞောတ်အထောတ်ရတုဲ နကဵုကမ္မရှေန် သွက်ဂွံပ္ညဳ ကုအလဵုအသဳ ပ္ဍဲသၞောဝ် ဟွံဗၟံက်ထ္ၜးလဝ်"။ ဇာန်နဝါရဳ ၂၈ နကဵု ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇမၞော် မင်းအောင်လှိုင် ကဵုဗစိုပ်လိက် ဇရေင်ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ဒဒှ်ရ ညးဟွံဒုင်တဲ သွဟ်မာဲဂှ်ရ။
ဇာန်နဝါရဳ ၃၁ ဂှ် နကဵုဒပ်ပၞာန် လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ဂကောံဍုင်နာနာတအ် ညံင်ဟွံဂွံထံက်ဂလာန် လတူသွဟ်မာဲ မကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲနဝ်ဝေမ်ဗါ (၈)။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲလိက်လလောင်တြးဂှ် ဆက်ချူလဝ် နကဵုဒပ်ပၞာန်ဂှ် အတိုင်သဇိုင်သၞောဝ် ၂၀၀၈ ဗွဲမကိတ်ညဳ ကုဍာ်ဒကေဝ်ဒဳမဝ်ကရေသဳဂှ် ဆက်ကၠောန်အာ စပ်ကဵုသဘင်မာဲဂှ်ရောင်။ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၊ ၂၀၂၁ အခိင်နူဂယးဂှ် နကဵုဒပ်ပၞာန် ထိင်ကေတ်ထောအ်အဝဵုဍုင်ရ။
ကြဴနူပၞာန်ထိင်ကေတ် အဝဵုဍုင်တုဲ နကဵု ညးမဇၞးလေဝ်မာဲ နူကဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဒက်ပ္တန်လဝ် ကမ္မတဳမပစၞးထဝ်ကၟိန်ဍုင်ရ။ နကဵု ကမ္မတဳဏအ်ဂှ်ရ ပံင်တောဲ ကုနူကဵု ဒြဟတ်နာနာတုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူ ပ္ဍဲဨပြဳ ၁၆၊ ၂၀၂၁ ရ။
လဒက်ပတန်
အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကုလိက်ပဋိညာန်ဖေတ်ဒရေဝ်ဒဳမဝ်ကရေသဳ မပ္တိတ်လဝ် နကဵု ကမ္မတဳ မပစၞး စၠတ်ထဝ်ကၟိန်ဍုင် ပ္ဍဲကဵု ဂိတုမာတ် ၃၁၊ ၂၀၂၁ မလလောင်တြး ပ္ဍဲကဵုတ္ၚဲတွိုန်အတး ဂိတုဨပြဳ ၁၆၊ ၂၀၂၁။ ဒုတိယသမ္မတယာယဳ မန်းဝင်းခိုင်သန်း နကဵု ကမ္မတဳမပစၞးစၠတ်ထဝ်ကၟိန်ဍုင် မခပတိုန်လဝ်ဂှ် သ္ဂောအ်ဒှ် ဂဥုပ်ဝန်ဇၞော်ကၟိန်ဍုင်၊ ဦးဝင်းမြင့် ညးမဒးဒုင်ရပ်လဝ်ဂှ် ဂွံဆက်ဒှ် သမ္မတတုဲ ညးမဒးဒုင်ရပ်လဝ် ဒေါ်အောင်ဆန်းစုကြည်ဂှ် ဂွံဆက်ဒှ် ညးမကဵုကသပ်ကၟိန်ဍုင် ပၠန်ရ။ တာလျိုင် ဒၞာဲဝန်ဇၞော်ကၟိန်ဍုင်ဂမၠိုင်ဂှ် ခပတိုန်လဝ် ဗွဲတၟေင် နူကဵုမၞိဟ်စၞး ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳတုဲ ဒုတိယဝန်ဇၞော်ကၟိန်ဍုင် ဒၞာဲလ္ၚဵုဂှ် စုတ်လဝ် မၞိဟ်မ္ၚး နူဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ နူကဵု ကောန်ဍုင်အရင် ဟွံသေင်ကဵု ဂကူဗၟာလေဝ် ပါလုပ်ဒၟံင်ညိညကီုရ။
ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန်
နကဵု အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူဂှ် နူစ ဂိတုမေ ၅၊ ၂၀၂၁ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ဒပ်ဒစဵုဒၞာညးဍုင်ကွာန် (ပြည်သူ့ကာကွယ်ရေးတပ်မတော်) (People's Defense Force – PDF) နဒဒှ် သွာင်ပၞာန်အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူရ။
လလောင်တြး ကာတၟေင် (ဝါ) D-day
၂၀၂၁ သေပ်တေမ်ဘာ ၇ ဂှ် နကဵု အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူ သမ္မတယာယဳ ဒူဝါလရှီးလ လလောင်တြးအကာဲအရာတၟေင်ရ။ ဟိုတ်နူအကာဲအရာ သွက်ဂွံသရိုဟ်ပလီုထောအ် စက်ယန်အလဵုအသဳပၞာန် စဵုကဵုဖအိုတ်တုဲ အလုံမွဲကၟိန်ဍုင်ဂှ် စတမ်နူ သေပ်တေမ်ဘာ ၇ ဝွံတုဲ စဵုကဵု အဝဵုဍုင် ကလေင်စိုပ် ညးဍုင်ကွာန်ပၠန်ဂှ် လလောင်တြးလဝ် ကာတၟေင်ရ။ တုဲပၠန် စတမ်နူ သေပ်တေမ်ဘာ ၇ ဝွံတုဲ စၟတ်သမ္တီလဝ် တ္ၚဲကၟာတ်ရုင် မဟွံမဲကုတ္ၚဲအပိုင်အခြာရ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဟွံဒးစှ်ေကမၠောန်ရဂှ် ပ္ဍဲကဵုလလောင်တြးဂှ် ဟီုလဝ်ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပြည်ထောင်စုအစိုးရအဖွဲ့
ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ
ဗော်ဂဥုပ် ကောန်ဂကူ သွက်ဒဳမဝ်ကရေသဳ (ဗွဲမဂၠိုင် ကော်စ) ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ (National League for Democracy,အမျိုးသား ဒီမိုကရေစီ အဖွဲ့ချုပ်) abbr. NLD; Burmese abbr. ဒီချုပ်) ဂှ် ဒှ်ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲတၟေင် မပစၞး ကုဂကူဗၟာ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဗၟာရ။ နကဵုဗော်ဏအ် ကြဴနူ မဂွံဇၞး သဘင်မာဲ သၞာံ ၂၀၁၅ တုဲ ဂွံဒှ် ဗော်အလဵုအသဳဍုင် စဵုကဵုစိုပ် အခိင် ဒပ်ပၞာန်ထိင်အဝဵုဍုင် သၞာံ ၂၀၂၁ ကြဴနူ သဘင်မာဲသၞာံ ၂၀၂၀ တုဲရ။
ဗော်ဝွံ စဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၂၇ သေပ်တေမ္ဗါ ၁၉၈၈ တုဲ ပၞောဝ်ကဵု ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ဗၟာမ္ဂး ဗော်ဝွံ ဒှ်လဝ် သြဇာသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ဗၟာရ။ ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ဒှ် ဥက္ကဋ္ဌဗော်ဝွံရ။ သဘင်မာဲ သၞာံ ၁၉၉၀ ဂှ် နကဵုဗော်ဏအ် ကလိဂွံ ဇမၞး လပါ်ဂၠိုင်ကီုရ။ ဆဂး နကဵု အလဵုအသဳပၞာန် တးပါဲ သွဟ်မာဲဂှ်ရ။ ဟိုတ်နူ ဗော်ဏအ် ဟွံလုပ် ပၠုပ်စရင်သဘင်မာဲ သၞာံ၂၀၁၀ ဂှ် ဒးဒုင်လလောင်တြး နဒဒှ် ဗော်မ္ၚးသၞောဝ် ပ္ဍဲဂိတုမေ ၆၊ ၂၀၂၀ ရ။ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၁၁ ဂှ် နကဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ညးစၟတ်သမ္တီ ဗော်ညးတအ် နဒဒှ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် သွက်ဂွံ လုပ်ဒုင်ရုဲမာဲ မသကၠောန်ဂတဂှ်တုဲ ပၠုပ်စရင် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဇရေင် ကမ္မရှေန်မာဲကၟိန်ဍုင် ပ္ဍဲဒဳဇြေမ္ဗါ ၁၃၊ ၂၀၁၁ ဂှ်ရ။
သဘင်မာဲအကြာ သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် သီုဖအိုတ် ဒၞာဲ ၄၅ ဒၞာဲဂှ် နကဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ လုပ်ဒုင်ရုဲ ၄၄ ဒၞာဲတုဲ ဂွံဇၞးကေတ်မာဲ ၄၃ ဒၞာဲ၊ ဒၞာဲမကျ မွဲဒၞာဲဂှ် ကျအာ ဗော်ဒဳမဝ်ကရေတ်တေတ် ကောန်ဂကူဂမၠိုင်ဍုင်သေံ (Shan Nationalities Democratic Party -SNDP)ရ။ နကဵု အလဵုဇကု ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳဂှ် လုပ်ဒုင်ရုဲ ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ကအ်မုဟ်၊ ရးဨရာဝတဳတုဲ ဂွံဇၞးကေတ်ကီုရ။ သဘင်မာဲ သၞာံ ၂၀၂၅ ဂှ် နကဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဂွံဇၞးကေတ် သီုကဵု စၠတ်ထဝ်ၜါတုဲ ဂွံပံက်အလဵုအသဳဍုင်မာန်ကၠုင်ရ။
ပ္ဍဲ ၂၁ မေ ၂၀၂၁ ဂှ် နကဵု ကမ္မရှေန်သဘင်မာဲ ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဖန်ဇန်ဒၟံင် သွက်ဂွံ ကၟာတ်လဒဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ လၟိန်ကာလ၊ ဆဂး ဗွဲကြဴ နကဵု ကမ္မရှေန်ဂှ်ဟီု တန်တဴ ကုဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ညးတအ် လုပ်ပြိုင် သဘင်မာဲဂတဏအ်ဟာ ဟွံလုပ်ပြိုင်ဟာရ။ ကြဴနူ အလဵုအသဳပၞာန် မပ္တိတ် သၞောဝ်သဘင်မာဲ ပ္ဍဲဇာန္နဝါရဳ ၂၀၂၃ တုဲ နကဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ လလောင်တြးလဝ် ဒဒှ်ရ နကဵု ဗော်ညးတအ် ဟွံကလေင် ပ္တိုန်စရင် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ တုဲပၠန် သွဟ်မာဲ မတိတ်ကၠုင် နူသဘင်မာဲဂတဂှ်လေဝ် နကဵု ဗော်ညးတအ် ဟွံစၟတ်သမ္တီကီုရ။
ဝင်
ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ မံက်တိုန်ကၠုင် ကြဴနူ ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ၈၈၈၈ တုဲ ပရေင်ထ္ၜးဆန္ဒ သွက်အခေါင်ဒဳမဝ်ကရေသဳ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၀ ဂှ်တုဲ စိုပ်ကၞောတ် ပၞာန်သီထောအ် အဝဵုဍုင်ရ။ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုမပတိုန်လဝ် သကိုပ်သက ကုဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ မဒှ် ကောန် ဂဥုပ်ဗိုလ်ဗၟာတြေံ အံင်သာန်၊ မညးဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ်ဂကူဗၟာ သွက်ဗၠးၜး ပ္ဍဲအခိင် ၁၉၄၀တအ်ရ။ အခိင်မဒက်ကိုပ်ကၠာတေအ်ဂှ် ဦးအံင်ဂျဳ ညးမဒှ် ဂဥုပ်ဗိုလ်ပၞာန်ဗၟာတြေံ ဂွံဒှ် ဥက္ကဋ္ဌတုဲ ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ဂွံဒှ် ညးအုပ်ကာနာနာဗော်ရ။
သဘင်မာဲ သၞာံ ၁၉၉၀ ဂှ် ဗော်ဏအ် ကလိဂွံဇမၞး ဒၞာဲ ၅၉% မဒှ်ဒၞာဲခုင် သီုဖအိုတ် ၄၉၂ ဂှ် ဂွံဇၞးကေတ် ၃၉၂ ခုင်၊ ဗော်ညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူ - တစည (National Unity Party) မဒှ် ဗော်အလဵုအသဳဂှ် ဂွံဆဇၞး ခုင် ၁၀ ဒၞာဲဓဝ်ရ။ ဆဂး အလဵုအသဳပၞာန် နဝတ ဟွံကဵုအခေါင် ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳရ။ Soon after the election, the party was repressed and in 1996 Suu Kyi was placed under house arrest. နကဵု ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳဂှ် ပ္ဍဲလလအ်အခိင် သီုဖအိုတ် ၂၁ သၞာံဂှ် ဒးဒုင်ကၟာတ်လဝ် အပ္ဍဲသ္ၚိညး ပွိုင် ၁၆ စဵုကဵု ဂွံဗၠးကဵု ပ္ဍဲ ၂၁ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၀၁၀ ဂှ်ရ။ ညးစၞး ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဗွဲမဂၠိုင် ဒဴတိတ် နူဍုင်တုဲ ဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳပံင်ကောံကောန်ဂကူ ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ (National Coalition Government of the Union of Burma - NCGUB) ရ။
သၞာံ ၂၀၀၁ ဂှ် အလဵုအသဳ ကဵုအခေါင် ကုဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ပံက်ရုင်ဗော်ပၠန် တုဲပၠန် ဗလးကဵု ကောန်ဗော် မဒးလဝ်ထံင်လ္ၚဵုတအ်ရ။ ပ္ဍဲဂိတုမေ ၂၀၀၂၊ ညးအုပ်ကာနာနာ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ဂွံအခေါင်တိတ် နူကဵု သ္ၚိဇကုရ။ နကဵု ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ကေုာံ ကောန်ဗော်ညး တိတ်တရဴ ဂေတ်ဍုင်တုဲ ဂွံအထံက်ဂလာန် နူညးဍုင်ကွာန် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ။ ဆဂး တရဴညးတအ် ပ္ဍဲဍုင်ဒေဗယေန် ပ္ဍဲဂိတုမေ ၂၀၀၃ ဂှ် ကောန်ဗော် ဗွဲကဵုစှ်ော ဒးဒုင်ပန်ဂစိုတ်၊ ညးမပန်ဂစိုတ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် နူဒပ်ပၞာန်ရ။ နူဂှ် ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ကဵု ဒုဥက္ကဋ္ဌ ဦးတင်ဦး ဒးဒုင်ရပ်ပၠန်ရ။
နူ ၂၀၀၄၊ နကဵု အလဵုအသဳ ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်ချဳဓရာင် ဗော်ဏအ်ရ။ သၞာံ ၂၀၀၆ ဟိုတ်နူကဵု ပရေင်ဒြဟတ်ဒမြိုဟ် နူဒပ်ပၞာန်တုဲ ကောန်ဗော် ဗွဲမဂၠိုင် နုက်တိတ် နူဗော်ရ။ ပ္ဍဲဂိတု အံက်တဝ်ဗါ၊ ၂၀၀၈ ကြဴနူ ပၠန်ဂတးအသာ်ထဝ် မကော်ဂး (Saffron Revolution) မဒှ် ပေါဲဗတိုက် နကဵု ခမဳသင်တအ် အာဂတပၠတရဴတုဲ ထ္ၜးဆန္ဒ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်လ္ဂုင် ဒးဒုင်ပန် လၞိန်ဗပိန်တုဲ ဗုမ်မွဲမ ခတိုဟ်အာ ပ္ဍဲကဵု အဝိုင်ထာန်ချံက်ပေန်၊ ပွိုင်ဍုင်ယှိုယ်ပျဳတာ၊ ဍုင်လ္ဂုင်၊ မဒှ်ဒၞာဲ ဗဒါဲရုင် ဂကောံတမ္ၚံင် ကေုာံ ဇမၞော်မၟောဝ် ကၟိန်ဍုင်တုဲ မၞိဟ်ချိုတ်အာ မွဲရ။ မၞိဟ်မချိုတ်ဂှ် ဒှ် သက်ဦးဝင် မၞိဟ်မပါလုပ်လဝ် ပ္ဍဲပၠန်ဂတးအသာ်ထဝ်၊ ဗုမ်ဂှ်ခတိုဟ် အပ္ဍဲသ္ၚိညးဂှ်။ နကဵု အလဵုအသဳပၞာန် စုတ်စောဲဒုဟ် ဒဒှ်ရ နကဵု ရဲဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဒှ်ညးဖန်ဇန် ဗုမ်ဂှ်။ တုဲ နကဵု အမှုဗုမ်ဂှ်ဂှ် အလဵုအသဳပၞာန် ရပ်ထောအ် ကောန်ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ တၟာဂလိုင်ကီုရ။
သဘင်မာဲ သၞာံ ၂၀၁၀ ဂှ် နကဵု ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဗ္ဂါပ်ဗဗေင်၊ ဟိုတ်နူကဵု ကောန်ဗော်ညး ဗွဲမဂၠိုင် ဒးဒုင်ကၟာတ်လဒဵုလဝ် အခေါင်သွက်ဂွံဒုင်ရုဲစှ်ရ။ နကဵုသၞောဝ်မ္ဂး ကောန်ဂကောံတအ်ဂှ် နကဵုဗော် ဒးနုက်ပ္တိတ်တုဲဟေင် နကဵုဗော်ဂှ် ဂွံလုပ်ပြိုင်မာဲဂွံရ။ ပ္ဍဲဂိတုမေဂှ် နကဵုဗော် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဗလးကဵု ဗော်ပလီုကၟာတ်ထောအ် ပ္ဍဲသၞောဝ်သှ်ေခိုဟ်၊ ကောန်ဂကောံတအ်ဂှ် ဟွံပ္တိတ် နူဗော်၊ တုဲပၠန် နကဵု ဗော်လေဝ် ဟွံလုပ် ဒုင်ရုဲမာဲရ။ ဟိုတ်နူ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဟွံလုပ် ဒုင်ရုဲမာဲတုဲ ကောန်ဗော်လ္ၚဵု ပါ်တိတ်တုဲ ဒက်ပ္တန်ဗော်တၞဟ် နကဵုယၟု ဂကောံဒြဟတ် သွက်ဒဳမဝ်ကရေသဳ (National Democratic Force)၊ ဆဂး နကဵု ဗော်ဏအ် ကလိဂွံမာဲ ဆၜိုတ် ဗဒါဲ ၃% ဓဝ်ရ။ သဘင်မာဲဂှ် နကဵု ဗော်ကျဖေါတ် ဂွံဇၞးကေတ် မာဲရ။
ကြဴနူ ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ကဵု အလဵုအသဳဗၟာ ပ္ဍဲအခိင် ၂၀၁၁ ကဵုကေတ် ရေင်သကအ်တုဲ ဂိတုအံက်တဝ်ဗါဂှ် ကောန်ထံင် သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင် ဂွံဗၠးတိတ်၊ တုဲပၠန် အခေါင်အရာညးဍုင်ကွာန် ဗီုကဵု ဂကောံသၟာကမၠောန်တအ်ဂှ် ဂွံဒှ်ပ္ဍဲသၞောဝ်ရ။