cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ပညာပၞာန်
ပညာပၞာန် ဂှ် ဒှ်လိက် ဗျူဟာပၞာန်ကြုက် မချူလဝ် အကြာၜိုတ် ၅ဗွဝ်ကၠံ ဘဳသဳ။ အတိုင်ဝင်မ္ဂး လိက်ဝွံ မဟာသေနင်္ဂဗျူဟာကြုက် သုန်သူ ("အစာသုန်") မချူလဝ် သီုဖအိုတ် နွံ ၁၃ ကဏ္ဍ။ ဇၟာပ်ကဏ္ဍဂှ် နွံကဵု အကာဲအရာပၞာန်မွဲမွဲတုဲ ဗီုလဵု ဂွံဖျေဟ်ဗျူဟာ ဝေင်ပၞာန်မ္ဂး ကလိဂွံဇမၞးရ။ ပညာပၞာန် ဂှ် စဵုကဵုအခိင်လၟုဟ် ပ္ဍဲရးအာရှမ္ဂး စကာဒၟံင် ပ္ဍဲအရာမဖျေဟ်ဗျူဟာပၞာန်ဂမၠိုင်ဖိုဟ်ရ။ တုဲပၠန် လညာတ်ဒဿနဏအ်ဂှ် ပါဲနူ ပ္ဍဲပၞာန်တုဲ ပ္ဍဲကဵု ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်သၞောဝ်၊ ကေုာံ ဂၠံင်တရဴဘဝတအ်လေဝ် စကာကၠုင်ဒၟံင် ပ္ဍဲရးဗမံက်ကီု သီုကဵုရးပလိုတ်ရ။
လိက် ပညာပၞာန်ဝွံ နူကဵု ဘာသာကြုက်ဂှ် ကၠာဲစၠောအ် ဘာသာပြင်သေတ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၇၇၂ ဂှ် တြးပ္တိတ်လဝ်ရ။ (ကလေင်ပ္တိတ်ပၠန် ပ္ဍဲ ၁၇၈၂)၊ မူဘာသာအင်္ဂလိက်ဂှ် ကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် နကဵု သၟိင်တၠအင်္ဂလိက် Ferguson Calthrop ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၅ နကဵု က္ဍိုပ်လိက် လိက် ပရူပၞာန် (The Book of War)။ မကၠာဲစၠောအ် နကဵုဘာသာအင်္ဂလိက်တုဲဒှ်တုဲ ပ္တိတ်လဝ် Lionel Giles ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၀။ က္ဍိုပ်သကိုပ်ပၞာန် က္ဍိုပ်သကိုပ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဂကူကြုက် မဝ်ဇြဳဒံင် (Mao Zedong)၊ ဂကူဂျပါန် ဒါဲမျဵု (daimyō)၊ တကေဒါ ရှိန်ဂေန် (Takeda Shingen)၊ ဂကူဗဳယေတ်နာမ် (Võ Nguyên Giáp) ကေုာံ သကိုပ်ပၞာန် အမေရိကာန် နဝ်မာန် Norman Schwarzkopf Jr.) တအ်လေဝ် နိဿဲ ကုလိက်ဝွံတုဲ ဓဇက်ကၠုင် မုက်ပၞာန်ကီုရ။
လိက် "ပညာပၞာန်" ဝွံ နကဵု ဘာသာဗၟာဂှ် စံလှိုင် ကေတ်နူမူဘာသာကြုက်တုဲ ကၠာဲလဝ် နကဵုဘာသာဗၟာတုဲ တြးပတိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၆။ လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ ကၠာဲစၠောအ်နူကဵု လိက်မူဘာသာအင်္ဂလိက် The Art of War, The Oldest Military Treatise in the World, မဒှ်လိက် Lionel Giles, M.A. (1910) မကၠာဲလဝ် နူကဵု မူကြုက်တုဲ ပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၀ ဂှ်ရ။ မဂၞန် မစုတ်လဝ် ဂတတအ်ဂှ် ဒှ်စၞောန်ပညုင် ပၞောန် ပ္ဍဲမူတမ်မူလ ဘာသာကြုက်ရ။
(၁) မဖျေဟ်လၟေင်ကမၠောန် (Laying Plans)
ပညာပၞာန်ဂှ် ဒှ်အရာ ချိုတ် ဂျိုင်၊ မဂွံတန်တဴ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး မဒးလီုလာ် သ္ဒးအုဲသရိုဟ်အာမွဲရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပညာပၞာန်ဂှ် ဒှ်အရာ မနွံပၟိက်မွဲတုဲ ဒှ်အရာ မတးပါဲ မပါဲဓလေတ်ဂွံ ဟွံသေင်။
1.သုန်သူ ဟီု - ပညာပၞာန်ဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် မသ္ဒးနွံဟေင် ပ္ဍဲကဵု ရးနိဂီု (ဍုင်)မွဲမွဲရ။ 2.ပညာပၞာန်ဂှ် ဒှ်အရာ ချိုတ် ဂျိုင်၊ မဂွံတန်တဴ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး မဒးလီုလာ် သ္ဒးအုဲသရိုဟ်အာမွဲရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပညာပၞာန်ဂှ် ဒှ်အရာ မနွံပၟိက်မွဲတုဲ ဒှ်အရာ မတးပါဲ မပါဲဓလေတ်ဂွံ ဟွံသေင်ရ။
4.ညးမဂး ဓဝ်သစ္စမသုန်တင်ဂှ်ရော - (၁) ဓဝ်ဒ္ဂေတ် (The Moral Law) (၂) အကာသ (Heaven) (၃) ပထဝဳ (Earth) (၄) သကိုပ်ဒပ် (The Commander) (၅) နဲကဲ ကေုာံ မတ္ၚအ်ဂစာန်ကမၠောန် (Method and discipline)
5.,6. ဓဝ်ဒ္ဂေတ် မဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာ ညးဍုင်ကွာန်တအ် သွက်ဂွံနွံ ဓဝ်ပတှ်ေ လတူက္ဍိုပ်သကိုပ် ညးတအ်တုဲ ညးတအ် ဂွံဗက်လက်ကရဴ က္ဍိုပ်သကိုပ်ညးတအ် စဵုကဵု သၠးကဵုလမျီုမာန်၊ အန္တရာယ်ဒဒိုက် ဗီုလဵု မဒးဇီုကပိုက်ကီုလေဝ် စိုတ်ဟွံယောင်ယာရ။
7.အကာသ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာ ဗတံ၊ တ္ၚဲ၊ ၜိုဟ်၊ ကတဴ အခိင်ကာလ ကေုာံ ရာသဳဥတုဂမၠိုင်ရ။
8.ပထဝဳ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒၞာဲဒတန် သ္ၚောဲ ကြပ်၊ သၠဲ ဍန်၊ အန္တရာယ် ဂီုကၠီု၊ သၠာတ် ကၟာတ်ဍန်၊ ဒၞာဲမဖန်ကဵု ညံင်ဂွံချိုတ် ဂျိုင်မာန်တအ် ဒှ်တမ်ရ။
9.သကိုပ်ဒပ် မဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာ မပစၞး ကုဒဒှ် မဍိုက်ပေင် ကုညာဏ်ပညာ၊ မယဵုလဂူ၊ မနွံကဵု စေတနာ၊ မနွံကဵုသတ္တိ ကေုာံ မနွံကဵုစဳပၞောန်တအ်ရ။
10.နဲကဲ ကေုာံ မဂစာန်ကမၠောန်ဂှ် သ္ဒးကၠိုဟ်လဝ် ဒဒှ်မနွံကဵု မပကင်ရင်ဒပ် နကဵုမပါ်စွံ ဒၞာဲဍေဟ်ကဵုဍေဟ်၊ မခပတိုန် ညးတာလျိုင်တအ် ဒၞာဲညးကဵုညး၊ မနွံကဵု ပရေင်မင်မဲဖန်ဇန် ညံင်ဇွောအ်မ ကပေါတ် အရပ်အရာပၞာန် မဂွံစိုပ် ဒၞာဲဒပ်ဇကုမနွံ၊ တုဲပၠန် မနွံကဵု စၟိန်ပြမာန် ပ္ဍဲအရာ မစကာ ကပေါတ်ဇွောအ်မပၞာန်တအ်ရ။
11.တင်အဓိက မသုန်တင် ဗွဲလတူဝွံ ဇၟာပ်သကိုပ်ပၞာန်တအ် သ္ဒးတီကၠိုဟ်လဝ်ပေင်ပေင်ဟေင်ရောင်။ ကုညးမတီကၠိုဟ် တင်အဓိကတအ်ဂှ် သ္ကလိဂွံ ပေါဲအံင်ဇၞးတုဲ ကုညးမဟွံတီကၠိုဟ်တအ်ဂှ် သ္ဒးကျသ္ၚောံဗြမ်ရောင်။
12.ဟိုတ်ဂှ်ရ ကာလမၞး ဂၠာဲသွဟ် သွက်ဂွံဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဖျေဟ်ဗျူဟာပၞာန်မ္ဂး ပ္ဍဲဂမြင်ဗစာမၞး တင်အဓိကမသုန်တင် ဗွဲလတူဝွံ ပတမ်တုဲ ပကိတ်ကဵု လညာတ် ဗွဲသၟဝ်ဝွံညိ။
13.(၁) ပၞောဝ်ကဵု ဍုင်စၟိန်ပြမာန်ၜါဂှ် ဍုင်လဵု မဍိုက််ပေင်တဴ ကုဓဝ်ဒ္ဂေတ်ရော? (၂) ပၞောဝ်ကဵု သကိုပ်ပၞာန်ၜါဂှ် ညးလဵုမွဲ မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ်ဂၠိုင်ရော? (၃) ပၞောဝ်ၜါဂှ် စပ်ကဵု အကာသ ကေုာံ ပထဝဳတုဲ ညးလဵုမွဲ ကလိဂွံလဝ် လပါ်ခိုဟ်ရော? (၄) ပၞောဝ်ၜါဂှ် လပါ်လဵု မနွံကဵု ပရေင်ဂိုတ်ဂစာန်ကမၠောန် ဗွဲမကၟောတ်ဓရောန်ရော? (၅) ပၞာန်လပါ်လဵု ဒြဟတ်ကြံင်မြဟ်ဂၠိုင်ရော? (၆) ပၞောဝ်ၜါဂှ် လပါ်လဵု ညးတာလျိုင် ကေုာံ ကောန်ပၞာန်တအ် နွံကဵု ပရေင်ပကေင်ပကတ်ခိုဟ်ရော? (၇) ကုဒပ်ပၞာန်လဵုမွဲ နွံကဵု ပရေင်ဖျေဟ်လာပ် ကေုာံ ကဵုဒုဟ် ဗွဲမဍာံပြ စှ်ေကဵုသၞောဝ်ရော?။
14.နကဵုမသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အကာဲအရာထပှ်တင်ဏအ်တုဲ ညးလဵု သ္ကလိဂွံဇမၞး ညးလဵု မသ္ဒးကျဂှ် အဲဟီု ကဵုသွဟ်မာန်ရ။
15.သကိုပ်ပၞာန် မဒုင်ပင်မှိင် လညာတ်အဲတုဲ မကၠောန် အတိုင်ဂှ်မ္ဂး ကြက်သီဗ္ၜောဝ်ကေတ်ရ။ မၞိဟ်ဗီုဏအ်ဂှ် ကဵုတန်တဴ ပ္ဍဲဒၞာဲပၠဒပ်ညိ။ သကိုပ်ပၞာန် ဟွံဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုင်လညာတ်အဲ တုဲပၠန် ဟွံကၠောန်ဗက် အတိုင်လညာတ်အဲဂှ် သ္စိုပ်ဒဒိုက် မဒးသ္ၚောံဗြမ်ဟေင်ရ။ သကိုပ်ပၞာန်ဗီုဏအ် ပလှ်ပ္တိတ်ထောအ်ညိ။
16.ဟိုတ်နူ မဒုင်ပင်မှိင် လညာတ်မနွံင္ၚုဟ်မးအဲဝွံတုဲ ပ္ဍဲကဵု အကာဲအရာလဵုဟွံဟီု အလဵုဇကုမၞး ဖန်ဗဒှ်ကဵု အခေါင်ခိုဟ် ပ္ဍဲသၞောဝ်မဍာံစၟတ်ဂမၠိုင် ဗွဲအပ္ဍဲကီု သီုကဵု ဗွဲမ္ၚးရ။
17.ရံင်ကဵုအကာဲအရာ မကတဵုဒှ်ဒၟံင်ဂှ်တုဲ မၞးသ္ဒးဖျေဟ် လၟေင်ကမၠောန်မၞးရောင်။
18.ကိစ္စပၞာန် အလုံအိုတ်သီုဂှ် ဒှ်အရာ မဒုင်သဇိုင် ကုပရိယာယ်ရ။ 19.အခိင်ကာလ ဇကုမဗတိုက်မာန်ဂှ် ပပၞညံင်ကဵု ဗတိုက်ဟွံမာန်၊ အခိင်ကာလပိုယ်မစကာဒြဟတ် (ဝါ) အခိင်ကာလပိုယ်မဗတိုက်မ္ဂး၊ ပိုယ်သ္ဒးပပၞ ညံင်ကဵုပိုယ် ဟွံချဳဓရာင် ဒေါအ်ဒၟံင်၊ အခိင်ပိုယ်မကြပ်ညောန်၊ ပိုယ်သ္ဒးပပၞ ညံင်ကဵုသၞတအ်ဂွံပတှ်ေ ပိုယ်နွံသ္ၚောဲ ဗွဲမလောန်၊ အခိင်ပိုယ်မနွံသ္ၚောဲ၊ ပိုယ်သ္ဒးပ ညံင်သၞတအ် ဂွံစှ်ေစိုတ် ပိုယ်နွံကြပ်။ 20.စကာ ပရန် (ဝါ) ကဝေင်တုဲ မ္ၚုဟ်ကရဴ စိုတ်သၞ။ ပပၞ ညံင်ဇကုမဒှ်ရုသံင်တုဲ လုပ်လၞိန်ဗပိုန် ဍေဟ်။
21.ယဝ်ရဍေဟ် ခိုင်ကၠိုက်ဒၟံင် ဇၟာပ်ဒိုဟ်မ္ဂး ပလေဝ်ပလေတ်လဝ် သွက်ဂွံဒုင်ပၞာန်ကဵုဍေဟ်ညိ။ ယဝ်ရ ဍေဟ်ဒြဟတ်ဇၞော် ဗွဲမလောန်မ္ဂး ပါဲဓလေတ် ဍေဟ်ညိ။ 22.ယဝ်ရမၞိဟ်ပကာန် ကုမၞး ဒှ်မၞိဟ် မထေဲလောဲမ္ဂး ဖန်ပထုဲကြာန်စိုတ်ဍေဟ်ညိ။ ပပၞ ညံင်ကဵု ဒြဟတ်ဍိုန်လျညိ၊ အရာဏအ်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု ညံင်ဍေဟ်မာနဂွံသၠုင် ဂွံအထေင်ဇၞော် ကုဇကုဍေဟ်ရ။
23.ယဝ်ရ ဍေဟ်ၜိုဟ်သြိုဟ်ဒၟံင်မ္ဂး လ္ပကဵုဍေဟ် ဇူညိ။ ယဝ်ရ ဒပ်ဍေဟ်ကောံဒၟံင်မ္ဂး ကရေက်ပါ်ဍေဟ်တအ်ညိ။ 24.ဗတိုက်ဍေဟ် ပ္ဍဲအခိင်ဒၞာဲဍေဟ် ဟွံဂွံပလေဝ်ပလေတ်စလဝ်၊ 24.ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲဍေဟ်ဟွံထေင် မၞးမနွံဂှ် ဗၟံက်ဇကုတုဲ ဗတိုက်ညိ။ 25.ဣဏအ်ဂှ် ဒှ်ကိရိယာပၞာန် သွက်ကလိဂွံ ဇမၞးတုဲ ကိုပ်ကၠာဟွံဂွံဖန်ကၠောန်ဏီ မံက်ထောင်ပြိုဟ်အာ ဟွံဂွံ။
26.ကှေ် သကိုပ်ပၞာန် ညးမကလိဂွံ ဇမၞး ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက်မွဲဂှ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံလုပ်ပေါဲဗတိုက်ဏီဂှ် ပ္ဍဲသ္ၚိစၠတ်ညးဂှ် တော်ဖန်ဇန် ချပ်လဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠင်ရ။ သကိုပ်ပၞာန် ညးမကျ ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက်မွဲဂှ် ကိုပ်ကၠာဟွံဂွံဗတိုက်ဂှ် ချပ်ဗစာတော်လဝ်အောန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ တော်ချပ်လဝ်ဂၠိုင် ချပ်လဝ်အးဂှ် ဒှ်အရာမကဝါက်ဏာ သွက်ပေါဲအံင်ဇၞးရ။ ကုညးမချပ်တော်အောန်တအ်ဂှ် သ္ဒးဒုင်သီရ။ ညးလဵု ဒှ်မၞိဟ်ဇမၞး ညးလဵု ဒှ်မၞိဟ်ကမျဂှ် ရံင်ကဵု ပရေင်ချပ်ဗစာ ပလေဝ်ပလေတ်စညးတအ်တုဲ အဲဒုင်ဟီုလဝ်မာန်ရ။
´ 26.ကှေ် သကိုပ်ပၞာန် ညးမကလိဂွံ ဇမၞး ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက်မွဲဂှ် ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံလုပ်ပေါဲဗတိုက်ဏီဂှ် ပ္ဍဲသ္ၚိစၠတ်ညးဂှ် တော်ဖန်ဇန် ချပ်လဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠင်ရ။ သကိုပ်ပၞာန် ညးမကျ ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက်မွဲဂှ် ကိုပ်ကၠာဟွံဂွံဗတိုက်ဂှ် ချပ်ဗစာတော်လဝ်အောန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ တော်ချပ်လဝ်ဂၠိုင် ချပ်လဝ်အးဂှ် ဒှ်အရာမကဝါက်ဏာ သွက်ပေါဲအံင်ဇၞးရ။ ကုညးမချပ်တော်အောန်တအ်ဂှ် သ္ဒးဒုင်သီရ။ ညးလဵု ဒှ်မၞိဟ်ဇမၞး ညးလဵု ဒှ်မၞိဟ်ကမျဂှ် ရံင်ကဵု ပရေင်ချပ်ဗစာ ပလေဝ်ပလေတ်စညးတအ်တုဲ အဲဒုင်ဟီုလဝ်မာန်ရ
(၂) မဇက်ပၞာန် (Waging War)
ပ္ဍဲအရာမဝေင်ပၞာန်ဂှ် နကဵုဒြဟတ်ဇၞော်ဇၞော် မွဲတဲဓဝ် ကေတ်ပေါဲအံင်ဇၞးညိ၊ လ္ပပၠအ်ဓလိင်အခိင်ညိ။
1.သုန်သူ ဟီု - ပ္ဍဲကာလမဝေင်ပၞာန်မ္ဂး သ္ဒးနွံကဵု ကွဳရထာ တမြဟ် လၟိဟ်ကဵုလ္ၚီ၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ ကွဳရထာဇြိုင်င်၊ ကေုာံ ကောန်ပၞာန်ခြပ် (mail-clad soldiers/ကောန်ပၞာန် မလတက်လဝ် ပဠောအ်ခြပ်) လၟိဟ်ကဵုကိုဋ် ညံင်ဂွံ ဖ္ဍိုက်ဏာဍေဟ်တအ်မာန် ပ္ဍဲကဵုတရဴဇမ္ၚောဲ မဂၠိုင်ကဵုလ္ၚီတိုင်ဂှ်ကီု၊ ဇွောအ်မ အရပ်အရာအိုတ်သီု သွက်ဂွံစကာ ပ္ဍဲကဵုဗဒိုပ်ကီု သီုကဵု ပ္ဍဲကဵုမုက်ပၞာန် ကေုာံ အရာသွက်ဂွံ ဒုင်ကၟုဲဂမၠိုင်၊ ကပေါတ်ဍောတ်တ် ဗီုကဵု ဗၜိုတ် ကေုာံ ကၞေဟ်၊ ကေုာံ ကပေါတ် သွက်ဂွံပလေဝ် ကွဳရထာ ကေုာံ လွဟ်သေနာတ်၊ သြန်မွဲမွဲတ္ၚဲ ဒးအိုတ် ဂၠိုင်ကဵု လ္ၚီအံင်သ။ ဇက်ပၞာန် နကဵုကောန်ပၞာန် ၁၀၀၀၀၀ မ္ဂး ခရိတ်ဂမၠိုင်ဏအ် အိုတ်ရ။
2.အခိင်ကာလ မၞးဗတိုက်ပၞာန်ပၠန်ရ၊ ယဝ်ရ လအ်ကလိဂွံ ပေါဲအံင်ဇၞးမ္ဂး လွဟ်ကောန်ပၞာန်တအ် ဇြိုင်ဇြုဲတုဲ စိုတ်ဓါတ်ဇဲ ဍေဟ်တအ်လေဝ် ဇြသ္ၚောမ်စှ်ေမာန်ရ။ ယဝ်ရမၞးဖန်လုပ်သီ ဍုင်မွဲမ္ဂး ဒြဟတ်ပၞာန်မၞး အိုတ်ဇတ်ကှ် ဒှ်မာန်ရ။
3.တုဲပၠန် ယဝ်ရပေါဲပၞာန်ဂှ် ဒှ်အာဍာ်ဇမၠိင်မ္ဂး၊ ဒြဟတ်တမ်ရိုဟ် ရးနိဂီုဂှ် ဟွံသၟဟ်ကဵု အရာမဒးဂစာန် ဒှ်ကၠုင်မာန်ရ။
4.ကာလဂှ်မ္ဂး ဟိုတ်နူလွဟ်မၞး ဇြိုင်ဇြဲၜီု၊ ဇဲစိုတ်ဓါတ်မၞး ဇြသ္ၚောမ်၊ ဒြဟတ်ပၞာန်မၞး ကှ်ဇတ် ကေုာံ ပိုန်ဒြပ်မၞး လေင်အာတုဲ ဇမၞော်ရးတၞဟ်တအ် ဓလိုက်ကတဵုတုဲ သ္ဗက်သီကေတ် မုဟ်ရးဍုင်မၞးရောင်။ ကာလဂှ်မ္ဂး ညးလဵုမွဲလေဝ်၊ ၜိုန်ရ စိုတ်နွံကီုလဝ်၊ စဵုဒၞာကဵု အန္တရာယ်ဂှ် မာန်ဟွံသေင်ရ။
6. ဟိုတ်နူ မဝေင်ပၞာန်ဍာ်ဇမၠိင်တုဲ ဒှ်ဂုဏ်ဖိုလ် သွက်ဍုင်ဟီုဂှ် သက်သဳသာဓကလဵု ဟွံမဲ။
7.ကုညးမလ္ၚတ်ကၠိုဟ် အန္တရာယ်ပၞာန် ဂတးဂတန်တအ်ဟေင် တီကၠိုဟ်ကေတ် နဲကဲမစကာပၞာန် နကဵုနဲမနွံကဵု ဂုဏ်ဖိုလ်မာန်ရ။
8.သ္ဂံင်ပၞာန် မဍိုဟ်ကေက်မွဲဂှ် ဆလအ်လေဝ် ဟွံဂစာန် ပကောံဒြဟတ် ၜါအလန်၊ ဆလအ်လေဝ် ဟွံတံင်ဂြဲ ဇွောအ်မၜါဝါ။
9.ကေတ်ဏာ ကိရိယာပၞာန် ကရောမ်မၞး နူသ္ၚိ၊ ဆဂး ဇွောအ်မ ပ္ဍဲသၞ။ နကဵုနဲဏအ်မ္ဂး ဒပ်ပၞာန် သ္ကလိဂွံ စၞစ ရုမ်ဂပ် ၜိုတ်မနွံပၟိက်ရ။
10.ဟိုတ်နူ ဇက်ပၞာန်တုဲ ဍုင်သ္ဒးဒှ် ဒိုက်ဂတ်ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု သ္ဒးပလံင်ဒၟံင် အရာမရနုက်ဗပေင် နူကဵုဇမ္ၚောဲရ။ အရာမရနုက်ဗပေင် သွက်ဂွံပကင်ရင်ပၞာန် ပ္ဍဲကဵု ဌာန်ဇမ္ၚောဲမွဲဂှ် ဗဒှ်ကဵု ညးဍုင်ကွာန် ဂွံဝါတ်ဒိုက်စှ်ေရ။
11.မွဲလပါ်ဂှ်ပၠန် ဟိုတ်နူ ပၞာန်မဖျေဟ်လဝ်ဒပ်တုဲ ဝုတ်ဒိုဟ်ဒၞာဲဂှ် ၚုဟ်ဖျာသၠုင်တိုန်၊ ဟိုတ်နူဖျာၚုဟ်က္ဍင်တုဲ ပိုန်ဒြပ်ညးဍုင်ကွာန်တအ် သ္ဒးဇတ်ကှ်အာကီုရ။ 12.ဟိုတ်နူ ပိုန်ဒြပ်ညးတအ် သ္ဒးဇတ်ကှ်အာတုဲ ဒဒိုက်ဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ဂှ် ညးတအ် ဒးဒုင်ဘဲ ဗွဲစၟတ်ဨကန္တရ။
13,14.ဟိုတ်နူကဵု မဆောံလေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ဒြဟတ်ပၞာန် ဍိုန်လျ၊ သ္ၚိဌာန်ညးဍုင်ကွာန်လဝ် ဒးသၠာတ် တုဲပၠန် ဂၠံင်သြန်လုပ်ညးတအ် စှ်ဂအုံ-ပိဂအုံဂှ်လေဝ် လီုလာ်၊ မွဲလပါ်ဂှ်ပၠန် နကဵုအလဵုအသဳပၠန် သ္ဒးစကာသြန် သွက် အရာမလီုလာ် မပတံကဵု ကွဳရထာ၊ ချေဟ်ဂိယဲ၊ ပလောအ်ခြပ် ကေုာံ ခမံက်ပသဲဂမၠိုင်၊ တ္ၚ ကေုာံ ကမ်နိရာဲဂမၠိုင်၊ ဗၞုဟ် ကေုာံ ခဒုင်ဂမၠိုင်၊ ဂရောပ်ပသဲဂမၠိုင်၊ ဂၠဴဇက်ကွဳ ကေုာံ ကွဳဂမၠိုင်တအ်ဂှ်လေဝ် သြန်ဘဏ္ဍာဍုင် စှ်ဂအုံ-ပန်ဂအုံ။
15.ဟိုတ်ဂှ်ရ သကိုပ်ပၞာန် မနွံပညာမွဲမ္ဂး ဇွောအ်မဂှ် ဂၠာဲထ္ၜေါဝ်ကေတ် ပ္ဍဲကဵုသၞရ။ ဇွောအ်မ နူသၞ မွဲကွဳဂှ် သၟဟ်ကဵု ဇွောအ်မ နူဇကု ၜါစှော်ကွဳ၊ တုဲပၠန် ညံင်ရဴဂှ်ကီု ဆံက်နူသၞ မွဲစန်ဂှ် သၟဟ်ကဵု ၜါစှော်စန်။
16. လၟုဟ်မ္ဂး သွက်ဂွံဂစိုတ်သၞတအ်ဂှ် မၞိဟ်ပိုယ် သ္ဒးလရုကတဵု ပၞောတ်ဒေါသရ၊ အရာမသီဂွံ နူကဵုသၞတအ်ဂှ် သ္ဒးဖျေဟ်လာပ် ကုမၞိဟ်ဇကုရောင်။
17.ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲကဵုပၞာန်ကွဳရထာတအ်ဂှ် ဇၟာပ်မသီဂွံ ကွဳရထာ နူသၞစှ်ဖဍိုက် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂၠိုင်နူဂှ်မ္ဂး ကုဒပ်မသီဂွံကွဳ ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် သ္ဒးဖျေဟ်ကဵုလာပ်ရောင်။ အလာံပိုယ်ဂှ် ပစူစုတ် လတူကွဳမသီဂွံ နူသၞတအ်တုဲ ကွဳတအ်ဂှ် သ္ဒးစကာ ပ္ဍဲအကြာကွဳပိုယ်ရောင်။ ဂၠုဲပၞာန် မရပ်ဂွံလဝ်တအ်ဂှ် သ္ဒးလွဳလွတ် မင်မဲ ဗွဲမခိုဟ်ရောင်။ 18.ဣဏအ်ဂှ် ညးကော်စ သၞမရပ်ဂွံလဝ် ဖန်သွက်ဇၞော်ပၟဝ်ဒြဟတ်ဇကု။
19.ပ္ဍဲအရာမဝေင်ပၞာန်ဂှ် နကဵုဒြဟတ်ဇၞော်ဇၞော် မွဲတဲဓဝ် ကေတ်ပေါဲအံင်ဇၞးညိ၊ လ္ပပၠအ်ဓလိင်အခိင်ညိ။
20.ဟိုတ်ဂှ်ရ သ္ဒးသမ္တီလဝ်မွဲဂှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဒပ်ပၞာန်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မကဵုသ္ဂုတ်သွာတ် ကမ်ကုသိုလ် ကောန်ဂကူမွဲ၊ ဂကူဂှ် ဂွံတန်တဴ ဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ်ဟာ ဒးစိုပ် ပရိုက်ဘဲဟာဂှ် တန်တဴဒၟံင် လတူက္ဍိုပ်သကိုပ်ပၞာန်ဂှ်ရ။
(၃) ဗတိုက် နကဵု ဥပါယ် (Attack by Stratagem)
ယဝ်ရ မၞးတီသၞ ကေုာံ တီဇကုမၞးမ္ဂး၊ သွက်ပေါဲအံင်ဇၞးဂှ် မၞးဟွံဒးဂွိင်။ ယဝ်ရမၞးတီ ဇကုမၞး၊ ဆဂး ဟွံတီသၞမ္ဂး၊ သွက်ပေါဲအံင်ဇၞးဂှ် မၞးကလိဂွံမာန်၊ ကမျလေဝ် မၞးဒးဒုင်မာန်။ ယဝ်ရ ဇကုမၞးလေဝ် မၞးဟွံတီ၊ သၞလေဝ် မၞးဟွံတီမ္ဂး၊ မၞးသ္ဒးဒုင်ချိုတ် အိုတ်ဇၟာပ်ပေါဲဗတိုက်ရ။
1.သုန်သူ ဟီု၊ ပညာပၞာန် ပ္ဍဲနတဲ အရာမခိုဟ်အိုတ်ဂှ် ဗတိုက်သီကေတ် ရးနိဂီုသၞ အလုံမွဲရး ကေုာံ အတိုင်ပကတိ၊ မကရောက်သီကေတ် ကေုာံ ပလီုပလာ်ထောအ်ဍုင်ဂှ် ဒှ်အရာ မခိုဟ်ကွေဟ်ဟ် ဟွံသေင်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သီဗ္ၜောဝ်ကေတ် အလုံဒပ်ဂှ် ခိုဟ်နူ မဗတိုက်သရိုဟ်ထောအ် ဍေဟ်တအ်၊ သ္ဂောအ်သီကေတ် အလုံမွဲဒပ်ဇၞော်၊ ဗဒိုပ်၊ ဂကောံဂှ် ခိုဟ်နူ ပလီုထောအ်ဍေဟ်တအ်ဏီရ။
3.ဟိုတ်ဂှ်ရ နဲကဲဗျူဟာပၞာန် ခိုဟ်အိုတ်ဂှ် ဒှ်နဲမပလီုထောအ် လၟေင်ကမၠောန်သၞ၊ နဲသၟဝ်ဂှ် ဒှ်နဲမထပိုတ် အဆက်ဒြဟတ်သၞ၊ နဲသၟဝ်နူဂှ်ပၠန် ဗတိုက်ပၞာန်သၞ ပ္ဍဲသလာတ်ပၞာန်၊ တုဲ နဲပရေအ်အိုတ်ဂှ် ဒှ်နဲမဗိုင်လုပ်ကၟာင်ဍုင်ရ။
4.သၞောဝ်ဂှ် ယဝ်ရဝေင်ပါဲဂွံမ္ဂး လ္ပလုပ်ဗိုင်သီ ကၟာင်ဍုင်ညိ။ သ္ဒးပလေဝ်ပလေယတ် ကၠောန် ခဒုင်ဂမၠိုင်၊ တာဲ မဆုဲပြံင်ဂွံဂမၠိုင်၊ ကေုာံ အရာမဂွံဇၞးပၞာန်နာနာသာ်တအ်ဂှ် သ္ဒးကၠောန် ပွို င်ပိဂိတုပေင်ပေင်၊ တုဲပၠန် နောင်ကၟာင်ဍုင်ဂမၠိုင်တအ် ဒးကၠောန် ပိဂိတုပြင်င်။
5.သကိုပ်ပၞာန် မထိင်ဒေါသဟွံမာန်တအ်ဂှ် ဗလးမၞိဟ်ဇကု ညံင်ခမောတ် မဇက်ဂၠောဲတိုန်၊ သွဟ်ဍေဟ်ဂှ် မၞိဟ်ဇကု ပိဂအုံ မွဲဂအုံ ချိုတ်အာရလေဝ် ဍုင်ဂှ် သီကေတ် ဟွံဂွံဏီဖိုဟ်။ ဣဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာ မဒှ်စမာန် ပ္ဍဲအရာမလုပ်သီဍုင်ရ။
6.ဟိုတ်ဂှ်ရ က္ဍိုပ်သကိုပ် မနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ်တအ်ဂှ် လၞိန်ဗပိန် ဒပ်သၞ သက်ကု ဗတိုက်နကဵုလွဟ်၊ ညးသီကေတ်ဍုင် ဍေဟ်တအ် သက်ကုမဗိုင်သီဍေဟ်တအ်၊ ညးဇၞော်ဖလှဲ ရးနိဂီုညး သက်ကု မဇက်ဗတိုက် ပ္ဍဲသၠာတ်ပေါဲဗတိုက်။
7.နကဵုအစောံဒြဟတ်ညးဂှ် ညးကေတ်ဇၞး သၟိင်ဍုင်ဇၞော် အတိုင်ပကတိတုဲ သက်ကု ဒးဆောံလေင် မၞိဟ်၊ ပေါဲအံင်ဇၞးညး သ္ဒးစိုပ်ဒတုဲရောင်။ ဣဏအ်ဂှ် ဒှ် နဲဗတိုက် နကဵုဥပါယ်ရ။
8.သၞောဝ် ပ္ဍဲကဵုပၞာန်ဂှ်၊ ယဝ်ရ ဒြဟတ်ပိုယ် ဂၠိုင်နူ သၞ စှ်အလန်မ္ဂး ဗိုင်ကၟာတ်တုဲ ဗတိုက်၊ ယဝ်ရ ဒြဟတ်ပိုယ် ဂၠိုင်နူသၞ မသုန်အလန်မ္ဂး ဇီုဗတိုက်၊ ယဝ်ရ ၜါအလန်မ္ဂး ဒပ်ပိုယ်ဂှ် ပါ်ထောအ်ၜါ။
9.ယဝ်ရ လၟိဟ်တုပ်မ္ဂး ပိုယ်ဒုင်ဗတိုက်၊ ယဝ်ရ ပိုယ်ဍိုန်နူသၞမ္ဂး ပိုယ်ပါဲသၞ၊ ယဝ်ရ ဍိုန်နူသၞ ဇၟာပ်အရာမ္ဂး ပိုယ်သ္ဒးပါဲဒဴ နူဍေဟ်ဂွံရောင်။
10.ဟိုတ်ဂှ်ရ၊ ချပ်ဗစာညိ၊ အရာမဗတိုက်ကမြံင်က္ဍိုပ် နကဵုဒြဟတ်ဍောတ်တ်ဂှ် ကၞောတ်တဲ သ္ဒးဒုင်သီ ကုညးဒြဟတ်ဇမၞော်မာန်ရ။
11.သကိုပ်ပၞာန်ဂှ် ဒှ်ထၜိုင်ဍုင်၊ ယဝ်ရ ထၜိုင် ဍိုက်ပေင် ဇၟာပ်ဒၞာဲမ္ဂး ဍုင်ဂှ် ကြံင်မ္ၚုဟ် ဗိုန်ဇမအ်၊ ယဝ်ရ ထၜိုင် ဍိုန်လျ ဟွံဍိုက်ပေင်မ္ဂး ဍုင်ဂှ် ဍိုန်လျရ။
12.နကဵု သၟိင်တၠတအ် ပလံင်ဗစိုပ် ကုဒပ်ပၞာန်ဇကု ညံင်ဂွံဒှ် လလေင် နွံပိဂၠံင် -
13. (၁) နမကဵု အမိင် ကုဒပ်ဇကု ကဵုထပက်ပၞာန် ဟွံသေင်မ္ဂး နုက်ပၞာန် သီုဟွံကၠိုဟ်လဝ် အကာဲအရာ မဒှ်ဒၟံင်ဇေတ်တ် ဒပ်ဇကု ဒ္ဂေတ်ဗက် မာန် ဟွံမာန်။ ဣဏအ်ဂှ် ညးကော်စ ဒက်ဂရတ်ဇိုင် ဒပ်ပၞာန်။
14. (၂) နမဂစာန် ပကင်ရင် ဒပ်ပၞာန် ညံင်နဲ မစၟိန်ပြမာန် ဍုင်၊ သီုဟွံကၠိုဟ်လဝ် အကာဲအရာ မကတဵုဒှ်မာန် ပ္ဍဲဒပ်ပၞာန်။ အရာဏအ်ဂှ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု ဟွံတန်ကြန် ပ္ဍဲကဵု စိုတ်ကောန်ပၞာန်တအ်ရ။
15. (၃) နမရပ်စပ်ကၠောန် လတူညးတာလျိုင်ဒပ်ဂမၠိုင် မသက္ကုပါ်ကဆံင်ဒၞာဲဍေဟ်ကုဍေဟ်၊ သီုဟွံကၠိုဟ်လဝ် သဘဴဓရ်ပၞာန် မတွဟ်ဂး သ္ဒးဖန်ကၠောန် ညံင်ဂွံသၟဟ်ကိတ် ကုအကာဲအရာဂမၠိုင်။ အရာဏအ်ဂှ် ဂရံက်ဂရာက်ကဵု ဓဝ်ပတှ်ေ ကောန်ပၞာန်တအ်ရ။
16.မြဴသာ်ဝွံ အခိင်ကာလ ဒပ်ပၞာန်တအ် ဒှ်ဒၟံင် မဟွံတန်ကြန် ကေုာံ မဟွံမဲကုဓဝ်ပတှ်ေမ္ဂး ပြသၞာ နူကဵု ကောန်သၟိင် ရးနိဂီုတၞဟ်တအ် ကြက်ကၠုင်စိုပ် ဗွဲမဍာံစၟတ်ရ။ ဣဏအ်ဂှ် ဖန်ဗဒှ်ကဵု ပရေင်ကလိုက်ကမဵု အပ္ဍဲဒပ်ပၞာန်ဇကု၊ တုဲမ္ဂး ပေါဲအံင်ဇၞးလေဝ် ဒေါမ်ကၟိုင်ရ။
(၁) ကုညးမတီ အခိင်လဵုဗတိုက် အခိင်လဵုဟွံဗတိုက်ဂှ် သ္ဂောအ်အံင်ဇၞးရောင်။ (၂) ကုညးမတီကၠိုဟ် ဗီုလဵုဂွံစကာ ဒြဟတ်ဇမၞော် ကေုာံ ဒြဟတ်ဍောတ်ဂှ် သ္ဂောအ်အံင်ဇၞးရောင်။ (၃) ကုညးမဂွံလဝ် ဒပ်ပၞာန် ပ္ဍဲကဵုကဆံင်အလံင်နာနာတအ် မနွံကဵု စိုတ်ဓါတ်တုပ်သၟဟ်ဂှ် သ္ဂောအ်အံင်ဇၞးရောင်။ (၄) ကုညးမပလေဝ်ပလေတ်စလဝ်တုဲ မင်ဗတိုက် အခိင်သၞတအ် ဟွံပလေဝ်ပလေတ်စလဝ်ဂှ် သ္ဂောအ်အံင်ဇၞးရောင်။ (၅) ကုညးမကလိဂွံလဝ် ဒပ်ပၞာန်မနွံကဵုဍာ်ဒကေဝ် ကေုာံ မဟွံမဲ ကုသၟိင်တၠမလုပ်ပထုဲတအ်ဂှ် သ္ဂောအ်အံင်ဇၞးရောင်။
18.ဟိုတ်ဂှ်ရ လဟီုမ္ဂး - ယဝ်ရ မၞးတီသၞ ကေုာံ တီဇကုမၞးမ္ဂး၊ သွက်ပေါဲအံင်ဇၞးဂှ် မၞးဟွံဒးဂွိင်။ ယဝ်ရမၞးတီ ဇကုမၞး၊ ဆဂး ဟွံတီသၞမ္ဂး၊ သွက်ပေါဲအံင်ဇၞးဂှ် မၞးကလိဂွံမာန်၊ ကမျလေဝ် မၞးဒးဒုင်မာန်။ ယဝ်ရ ဇကုမၞးလေဝ် မၞးဟွံတီ၊ သၞလေဝ် မၞးဟွံတီမ္ဂး၊ မၞးသ္ဒးဒုင်ချိုတ် အိုတ်ဇၟာပ်ပေါဲဗတိုက်ရ။
(၄) အစောံစရာဲ ဗျူဟာ (Tactical Dispositions)
1.သုန်သူဟီု - သရာဲပၞာန်ခိုဟ် မနွံကဵု ပရေင်ဆဵုဂဗတအ်ဂှ် ဗွဲကိုပ်ကၠာ ညးစွံလဝ် ဇကုညးတအ် ပ္ဍဲဒတန် ဒၞာဲသၞတအ် မဗတိုက်ကေတ်ညး ဟွံမာန် ကၠာ၊ တုဲမ္ဂး ညးတအ် မင်အကာဲအရာ သွက်ဂွံဗတိုက်ကေတ်ဇမၞး လတူသၞတအ်။
2.ဂီုကၠီုဇကုပိုယ်ညိ ညံင်သၞတအ် ဟွံသီဏာဇမၞးဂှ် နွံပ္ဍဲတဲပိုယ်၊ ဆဂး အခေါင်အရာခိုဟ် သွက်ပိုယ် ဂွံဗတိုက်သီကေတ်သၞတအ်ဂှ် နွံပ္ဍဲတဲသၞတအ်။
3.ဟိုတ်ဂှ်ရ သရာဲပၞာန်ခိုဟ်မွဲဂှ် သ္ဒးနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် သွက်ဂွံဂီုကၠီုဇကုဇကု နူကဵု မဒးဒုင်သီဏာကဵုသၞ၊ ဆဂး ကေတ်မာတ်လတူသၞ မာန်ဟွံမာန်ဂှ် ဟွံချိုတ်ပၠိုတ်။
4.ဒၟာနူဂှ်ရ ညးဟီု - မၞိဟ်မတီ ဗီုလဵုမဂွံဗတိုက်သီဂှ် ဂွံသီကေတ်ဂှ် ဟွံသၟဟ်အစောံ။
5.နဲကဲဗျူဟာ မစဵုဒၞာ ညံင်ဟွံဂွံမဒးဒုင်သီဏာကဵုသၞ၊ ဍာ်ဒကေဝ် မဗတိုက်သီကေတ်သၞ ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာ မထပက်ပၞာန်ရ။
6.မတန်တဴ နဒဒှ်ပၞာန်ဒုင်ဂှ် ထ္ၜးဒၟံင်လက်သန် ဒြဟတ်ဟွံပေင်၊ မလုပ်ဗတိုက်ဂှ် ဒှ်အရာမနွံကဵု ဒြဟတ်ခိုဟ်ဇၞော်။
7.သကိုပ်ပၞာန် ညးမနွံကဵု ဍာ်ဒကေဝ် ပ္ဍဲအရာမစဵုဒၞာဂှ် အောပ်ပၞုက် ပ္ဍဲဒၞာဲ မဂၠုက်ကၠေအ်အိုတ် ပ္ဍဲတိဏအ်၊ ညး မနွံကဵုဍာ်ဒကေဝ် ပ္ဍဲဗတိုက်ဂှ် ဗၟံက်ဒြဟတ် နူကဵုက္ဍဟ်အကာသသမၠုင်အိုတ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မွဲလပါ်ဂှ် ပိုယ်မနွံကဵု အစောံစရာဲ မစဵုဒၞာ ဇကုပိုယ်၊ မွဲလပါ်ပၠန်ဂှ် အံင်ဇၞးမွဲဂှ်ရ ဖန်ဗဒှ်ကဵု မစိုပ်ဒတုဲ။
8.ဂွံညာတ်ကေတ် ပရေင်အံင်ဇၞးမာန်ဂှ် ဒးဒှ် အပ္ဍဲကာလ လညာတ်သမ္တီ သကိုပ်သက ဓမ္မတာ ဟေင်၊ နူကဵုကၞောတ်ဍာ်ဒကေဝ် ဟွံသေင်။
9.ကၞောတ်ဍာ်ဒကေဝ်လဵုလေဝ် ဟွံစှ်ေစိုတ် ယဝ်ရမၞးဗတိုက် ကေုာံ သီဗၜေါဝ်ကေတ် အလုံမွဲအေန်ပါယျာဟီု "ကၠောန်လဝ် ခိုဟ်!"
10.ဒဒှ်မယာထ္ၜ သော်တမ်သၞာံဂှ် ဟွံဒှ် လက်သန် ဒြဟတ်ဇမၞော်၊ ဒဒှ်မဆဵု တ္ၚဲ ကဵု ဂိတု ဂှ် ဟွံဒှ် လက်သန် မတ်ကေက်၊ ဒဒှ်မမိင်ရမ္သာင်ဒဂဵုဂရိင်ဂှ် ဟွံဒှ် လက်သန် ကတောဝ်သောန်။
11.မၞိဟ်ဗီုလဵု နူအခိင်တမၠာတေအ် ညးဂွံကော်စ မၞိဟ်မဗတိုက်ဍိုဟ်ကေက်မွဲရောမ္ဂး မၞိဟ်ဆၜိုတ် ဇၞးသၟး ဟွံသေင်၊ သီုကဵု မစိစောန် ပ္ဍဲအရာမဇၞး နကဵု မလောဲသွာ။
12.ဟိုတ်ဂှ်ရ ပေါဲအံင်ဇၞးညးဂမၠိုင်ဂှ် ပကဵုညး ညံင်ဂွံမြဟ် နဒဒှ် မၞိဟ်မနွံကဵု လညာတ်ပညာလေဝ် ဟွံသေင် မၞိဟ်မနွံကဵု သတ္တိလေဝ် ဟွံသေင်ရ။
13.ညးဇၞးကေတ် ပေါဲဗတိုက်ညး နကဵု မဟွံကၠောန်ဗၠေတ်ဗၠေတ်ဂမၠိုင်ရ။ မကၠောန်ဗၠေတ်ဗၠေတ်ဟွံမဲဂှ် ဒှ်အရာ မဒက်ပတန် ပရေင်အံင်ဇၞးဇေတ်ဇေတ်၊ မဂွံအဓိပ္ပါယ် မသီကေတ် သၞသတြုမွဲ မဇကုမဇၞးကေတ်လဝ်တုဲတုဲရ။
14.ဟိုတ်ဂှ်ရ သၟာဗတိုက်မနွံကဵုအစောန်စရာဲဂှ် မစွံဇကု အပ္ဍဲဒၞာဲ သၞမသီကေတ် ဟွံမာန်၊ တုဲပၠန် ဟွံတိတ်အာ နူအကာဲအရာ သွက်ဂွံ ဗတိုက်သီကေတ်သၞဂှ်။
15.ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲကဵုပၞာန်ဂှ် ဗျူဟာမအံင်ဇၞးဂှ် ဒှ်အရာမဂၠာဲ ပေါဲဗတိုက် ပေါဲအံင်ဇၞး ကြဴနူမကလိဂွံဇမၞးတုဲ၊ ထံက်ရံင်ကဵု လဟီုဝွံတုဲ ပူဂိုလ်ညးမဂၠာဲ ဗွဲကိုပ်ကၠာ ကေတ်ဇၞး တုဲမ္ဂး ဂၠာဲသွက်အံင်ဇၞးရ။
16.က္ဍိုပ်သကိုပ် မနွံ ဍိုက်ပေင် ကုဍာ်ဒကေဝ်ဂှ် ဇၞော်ပၟဝ် သၞောဝ်ဒ္ဂေတ်လၟေတ်၊ ကေုာံ ဒ္ဂေတ်ဗက် ဗွဲမတေင်ဂြတ် အတိုင်သၞောတ်နဲကဲ ကေုာံ စဳပၞောန်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ အရာဏအ်ဂှ် ဒှ်ဒြဟတ်ညး သွက်ဂွံရပ်ထိင် ပရေင်အံင်ဇၞး။
17.နကဵုမရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ သၞောတ်နဲကဲပၞာန် (နဲဗျူဟာပၞာန်)တုဲ၊ ပိုယ်ကလိဂွံ၊ ဗွဲကိုပ်ကၠာ - ဗၞတ်ဗ္ၜတ်၊ လဂါံဒုတိယ - ဂလိုင် မဆိင်ကေတ်လဝ်၊ လဂါံတတိယ - ဒဒှ်မရိုဟ်လၟိဟ်၊ လဂါံစတုတ္ထ - ၜတ်ကၞောတ် ဖျေဟ်သၠဒကေဝ် အခေါင်မဒှ်မာန်၊ လဂါံပဉ္စမ - ဇမၞး။
19.ပၞာန်မအံင်ဇၞးမွဲဂှ် တၞဟ်ခြာဒၟံင် ကုပၞာန်မဇက်အာမွဲ၊ မတုပ်ညံင်ရဴ ဓနိမ်မွဲပသာ မစုတ် ပ္ဍဲသၠဒကေဝ် မၜတ် ကုဓနိမ်မွဲမူကီုရ။
20.ပၞာန်မလုပ် ဍိုက်ဗတိုက်သီကေတ် မွဲတဲဓဝ်ဂှ် တုပ်သၟဟ်ညံင်ရဴ ခရိုင်ဍာ်ဇၞော် မထကးပြိုဟ် အပ္ဍဲ ဇမျိုဟ်လ္ၚီဖိဟ်ကီုရ။
ဒြဟတ် (Energy)
2.
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပညာပၞာန် ကဏ္ဍ:BEHM
လိက်မန်ဂှ်ချူဗတ်မန်ညိ၊ အရေဝ်မန်ဂှ်ဟီုဗတ်မန်ညိ။
လောန်ကၠုၚ်သၞာံတၟာလအ်ရ (လၟိဟ်သၞာံသမ္တီဟွံဒး) အဲဍိက်ဂွံဗှ်လဝ်လိက် ပရေၚ်မွဲပိုဒ် နူဂျာနေဝ် ဗော်ဍုၚ်မန်တၟိ (လၟိဟ်မွဲစိ၊ လၟေၚ်မွဲစိ သမ္တီဟွံဒးရ) ယၟုတၠကၞေဟ်ဂှ် သမ္တီဒးခိုဟ်ဟ်ရ။
လိက်သ္ဂံၚ်ဗၠာဲဇၞော်အလုံမွဲဝါကျဂှ် ချူလဝ်နမအက္ခရ်မန်ဖအိုတ်ရ။ ဆဂး ဒှ်လိက်မန် ဟွံဒှ်လိက်မန်ဂှ် အဲဍိက်စဳ စတ်ထ္ၜးကဵု ညးဗှ်လိက်တအ် နနယ်သဒ္ဒါမန်ရ။
မအရေဝ်မ္ဂး ဗုအးကဵု ကျေဝ်ဂေါဝ် ၜါဏအ်ဂှ် ဟိုတ်နူဒှ်ပိုဒ် ထ္ၜးဂုန်၊ ဍာ်ဒကေဝ်၊ လက်သန်တၟေၚ်မှက်(ဒဒက်တဴ)ပ္ကဴဂှ်ရ ဍေံဒှ်ပိုဒ်နာမ်ဝိသေသ် (နာမဝိသေသန)၊ ပ္ကဴဂှ် ဟိုတ်နူဒှ်ပိုဒ်ထ္ၜးဒဗ်(ထ္ၜးရုပ်ရာထ္ၜောမ်တၠၚ်)ဂှ်ရဍေံဒှ်ပိုဒ်နာမ်-ရဴသာ်ဝွံအ္စာသဒ္ဒါတအ်သက်သမ္တီ(သတ်မှတ်) လဝ်ယၟုဍေံတအ်ရ။
လဂွံကဵုသၞောတ်သဒ္ဒါမန်ပိုဲဟီုမ္ဂး သဘဴပိုတ်နာမ်ဝိသေသ်ဂှ် ဍေံဒးမံၚ် လက်ကရဴပိုဒ်နာမ်လၟိုန်ရောၚ်။ လၟောဝ်ဗီု - မၞိဟ်ခိုဟ်၊ မၞိဟ်ပရေံ၊ ဇိုၚ်ခေအ်၊ တဲဂံက် ဒှ်တမ်။ ပ္ဍဲလိက်သ္ဂံၚ်ဗၠာဲဇၞော်ဏအ် ပိုဒ်နာမ်ဝိသေသ်မ္ဂး ဗုအးကဵု ကျေဝ်ဂေါဝ်ဂှ် ဟိုတ်နူစွံလဝ်ဂတ (ကၠာ) ပိုဒ်နာမ်မ္ဂး ပ္ကဴဂှ်ရ ဗၠေၚ်ဒစေၚ် နူသၞောဝ်သဒ္ဒါမန်တုဲ ၜိုန်ရချူလဝ်နကဵုမအက္ခရ် မန်ကီုလေဝ် ဟွံဒှ်လိက်မန်ရ။
လိက်မန်ဂကူဏအ်ဂှ် လိက်မန်က,ဗျာ မိက်ဂွံကော်လေဝ် ကော်စဂွံ၊ ကနွံမွဲဂကူ က္ဍိုပ်ဍေံတုပ်က္ဍိုပ်က၊ ဗတဍေံ တုပ်ဗတဇြုံ၊ ကာလဆဵုကမ္ဂး ဍေံထ္ၜးလ္ပါ်က္ဍိုပ်၊ ကာလဆဵုဇြုံမ္ဂး ဍေံထ္ၜးလ္ပါ်ဗတ၊ ကဂကူဏအ်ဂှ် ညးကော်စက,ဗျာ၊ ပ္ဍဲပွိုၚ်မၞိဟ်တအ်လေဝ် မိကဵုမ ဂကူဟွံတုပ်ညးသ္ကအ်မ္ဂး ကောန်ဂှ်ဒှ်မၞိဟ်က ဗျာ၊ ဣဝွံ ဂလာန်ကရေပ်စုတ်အကြာ။
တုဲသ္ဂံၚ်ဗၠာဲဇၞော် အာစွံလဝ်ပိုဒ်ကြိယာမ္ဂး မဒှ်ရ ပ္ဍဲကၞောတ်ဝါကျတေံ ဂွံဆဵုကေတ်ပၠန်ရ။ ဣဏအ်လေဝ် ဗၠေၚ်ဒစေၚ်အာ နူသဒ္ဒါမန်ပိုဲပၠန်၊ လဂွံကဵုသၞောဝ်သဒ္ဒါမန်ပိုဲ ပိုဒ်ကြိယာဂှ် ဍေံဒးမံၚ်လက်ကရဴကတ္တာကြပ်ပ်တုဲ ဍေံတအ် ညးၜါ မံၚ်(စွံ) သ္ၚောဲခြာလောန်အာဟွံဂွံ။ လၟောဝ်ဗီု - အဲစပုၚ် န(ကဵု) ဇန် (အဲ၊ စ၊ ကတ္တာ၊ ကြိယာ)၊ အဲဂန်ကအ် ဇြုံ ပ္ဍဲဂွေၚ်ဆု (အဲ၊ ဂန်၊ ကတ္တာ ကြိယာ)၊
(မၞိဟ်၊ဒှ်၊သတ္တာ၊ကြိယာကတ္တာ) ဝါကျသ္ဂံၚ်ဗၠာဲ ဇၞာ်ဏအ်လေဝ် ဒှ်ဝါကျရ ကတ္တာပြိုၚ်ကီုတုဲ စမ္ပာမ္ဂးဂှ် ဒှ်ပ္ကဴ သာ်ဏအ်ဒးပြေၚ်ချူဝါကျရောၚ်။
နိဿဲ
ဟွံဂွံချူစုတ်လဝ်ဏီ
ကဏ္ဍ:လိက်ပတ်မန်
နိဒါနကထာ တြာဲပါရာဇိကဏ် (မူ-ဗ္ဂေါ)
နိဒါနကထာ thumb|ဗီု-ဂတာပ်လိက် တြာဲပါရာဇိကဏ် (မူ-ဗ္ဂေါပရိယတ္တိ) "ဇယတု သဗ္ဗမၚ်္ဂလံ" မ္ၚဵုအိုတ်သီုဂှ် ကဵုဂွံအံၚ်ဇၞးမာန်ညိ။ "စိရံတိဋ္ဌတု သဒ္ဓမ္မော" သာသနာတၠဳမၞုံပိုန်ကျာ်တြဲ ကဵုဂွံတန်တဴလုကဴကာလ မလံညိ။ ဓရ်ညးသပ္ပရိုဟ်လေဝ် ကဵုတန်တဴ လုကဴကာလ မလံညိ။
ပရိယတ္တိသာသနာဂှ် ဒှ်ပဓာန်အဓိကသာသနာၜါတန်တံဂှ်ရ။ ပရိယတ္တိသာသနာဟွံမွဲမ္ဂး (ဝါ) ပရိယတ္တိသာသနာကၠေံဗ္ဒန်အာမ္ဂး သာသနာၜါတန်ဂှ်လေဝ် အလဵုအလဵုကၠေံဗ္ဒန်အာရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သာသနာတၠဳပိုန်ကျာ်တြဲပိုဲဂှ် ပရိယတ္တိသာသနာဂှ် ဒှ်ဟိုတ်ရိုဟ်တၞံမူလမဗဳဇ ဗုဒ္ဓသာသနာရောၚ် ရဴဝွံမ္ဒးဟီုစမာန်ရ။
ရန်ကဵု ဂကူ ဘာသာ သာသနာ ဂကူရာမညတအ်ဂွံဇၞော်မောဝ် တဴတက်အာ အဓာန်အနာဂတ်ဂတ လ္တူနူမဇၞော်မောဝ်တဴတက်တအ်ဂှ်တုဲကီု၊ အခိၚ်လၟုဟ်ဂွံဆဵုညာတ်ကေတ် ကောန်ဂကူရာမညတအ် ဖောံဗြဳတဴတက်တိုန်ကၠုၚ်ဒၟံၚ်ရိုဟ်ရိုဟ်တ္ၚဲ ရိုဟ်ဟ်သၞာံဂှ်ကီု၊ ပိုဲဍိုက်တအ်မိပ်မြဟ်အိုဟ်တၟိုဟ် ပံက်သြိုဟ်ကဵုကောန်ဂကူရာမညတအ်တုဲ ကဵုသာဓုကာ ကုကောန်ဂကူရာမညတအ်ရောၚ်။
ယွံကောန်သောတုဇန ရာမညတအ်ညးဂမၠိုၚ်ကီု၊ သီုအ္စာလိခ် မၞုံပိုန်ဂကူရာမညတအ်ညးဂမၠိုၚ်ကျာ် ညံၚ် ဂကူ ဘာသာ သာသနာ ပိုဲသ္ဂောံဇၞော်မောဝ်တဴတက်တိုန်အာ အနာဂတ်ဂတမာန်ဂှ် သြဝ်ပ္တိတ်ဇြဟတ်လွဳပရာအိုတ်ညိကျာ်။ ရဴဝွံ မိက်ဂွံဗတိုက်ဖအောဝ်ဏာ ဗွဲမရှ်ေသှ်ေရဴဂဴရကျာ် (ဂန္ထကာရက)။
ပိုဲဍိုက် (ဘဒ္ဒန္တ သဳလာစာရ) လေဝ် သ္ဂောံဆဵုညာတ်ကေတ် ကောန်သောတုဇကု ဂကူရာမညတအ် တိုန်စိုပ်ကၠုၚ်က္ဆံၚ်သၠုၚ် ပရိယတ္တိကောဝိဒ မတွံဂးတန်ဓမ္မာစရိယဝွံ မွဲသၞာံကဵု မွဲသၞာံ မွဲအခိၚ်ကဵု မွဲအခိၚ် ဂၠိုၚ်ကၠုၚ်ဒၟံၚ်ဖောၚ်ၚ်ဂှ် ဂွံဆဵုညာတ်ဒၟံၚ် အလုံကောန်ဂကူရာမညတအ် သီုညးဖအိုတ်ရ။ ရန်ကဵု ကောန်ဂကူမန်တအ် ကောန်သောတုဇနမန်သၟတ်တအ်ဂွံလ္ၚတ်လောဲသွာညိလဝ်စိုတ်တုဲ အကြာအကြာမၞုံကဵုဂဗုတ်မဂၠိုၚ် အကြာအကြာပ္တိုန်ဖျေံလိခ်ဂှ် ပၠံၚ်ကေတ်အခိၚ်တုဲ နကဵုဇဲဝဳရိယ ပၠတရဴတုဲ ချူခၞံဗဒှ်ပြကိုဟ်မၞုံယၟု "တြာဲပါရာဇိကဏ် အဋ္ဌကထာ" ဝွံရောၚ်။
နိဿဲ
သဳလာစာရ၊ ဘဒ္ဒန္တ (၁၃၇၀) တြာဲပါရာဇိကဏ် အဋ္ဌကထာ၊ ပြကိုဟ်၊ ပထမကၞပ်။ တက်တြးပ္တိတ်နူ - ဗ္ဂေါပရိယတ္တိမန်၊ ဍုၚ်မတ်မလီု။
ယဲမန်ပိုဲဂၠာဲအ္စာသဝ်လွဳဟွံမွယ်
ယဲမန်ပိုဲဂၠာဲအာသဝ်လွဳဟွံမွယ်
မန်ပိုဲလ္ၚဵုတအ်ဂှ် နူစချူလိက်မန်ဟီုအရေဝ်မန်လ္တူလာၚ်လအ်လအာတုဲ ဟွံလအ်ပြံၚ်အာစချူမလိက်ဗၟာဟီုအရေဝ်ဗၟာအိုတ်လေဝ်နွံဗဝ်သအဝ်ရ၊ ချူလိက်ဗၟာတုဲဟီုအရေဝ်ဗၟာတုဲတှ်ေ တုပ်တဴညံၚ်ရဴဒးလဝ်ဒၞက်စိုတ်အိုတ်တုဲ ဆက်ချူအာလိက်ဗၟာသၟး ဆက်ဟီုအာအရေဝ်ဗၟာသၟးမန်ဟွံကဵုပါပထုဲကၠုၚ်သိုက်သိုက်ရ၊ လအ်အာက္ဍၚ် ဒၞက်အစောဲကဵုမအရေဝ်ဍေံလိက်ဍေံဂှ် ဒှ်ကၠုၚ်ညံၚ်ဒးလဝ်ဂဥုဲဝိဝိၚ်ဇၞော်ကဵုဒြဟတ်တုဲ ဒၞက်ထိုၚ်သးကဵုလိက်ညးတၞဟ်အရေဝ်ညးတၞဟ်ဂှ် ဒှ်ကၠုၚ်ဖျုန်ဇုတ်လတေၚ်စၞာံဆီပတိုပ်အိုတ်တုဲ လပါ်လိက်မန်အရေဝ်မန်ဇကုဂှ်လေဝ် ဟွံဂံၚ်ချူဟွံဂံၚ်ဟီုကဵုညးတၞဟ်တီကၠုၚ်သိုက်သိုက်ရ၊ လအ်အာက္ဍၚ်ဏောၚ်တှ်ေ ညးတံလေဝ် မုချူချူမုဟီုဟီုဆေၚ်စပ်ကဵုဗဟုသုတသွက်ကောန်ဂကူမန်ဇကုကီုလေဝ် ညးတံချူအာလိက်ဗၟာ ညးတံဟီုအာအရေဝ်ဗၟာအိုတ်ရ။
အရေဝ်ဗၟာလိက်ဗၟာလေဝ်ဒးသုၚ်စောဲဂှ်ဒးဍာံစၟတ်မံၚ်ရတုဲ ဆဂး ပိုဲဒးသုၚ်စောဲအရာဖဵုဍေံနွံဏောၚ်တှ်ေဒှ်ဂုဏ်ဖဵုရ၊ ယဝ်ရၜိုတ်ဆပိုဲပါ်ပရအ်ဗဟုသုတသွက်သၟတ်ပိုဲသွက်ကောန်ဂကူမန်ပိုဲရတှ်ေ သုၚ်စောဲလိက်မန်အရေဝ်ရမျှာၚ်မန်တှ်ေ သောၚ်တပ်အးအိုတ်ရ။
မန်ပိုဲလေဝ် နူစလိက်မန်အရေဝ်မန်ဂှ် လအ်အာညိဒှ်ကၠုၚ်လိက်ဗၟာအရေဝ်ဗၟာတုဲ ဟွံလအ်ဟေၚ် ဒှ်အာလိက်ဗၟာအရေဝ်ဗၟာသၟးရဂၠိုၚ်တုဲ လအ်အာက္ဍၚ်ဂှ်ဟေၚ် လိက်မန်အရေဝ်မန်လေဝ် ညးတံဟွံမိက်ဟီုဟွံမိက်ချူကၠုၚ်လ္တူလပှ်ကျာရ၊ ယဲဏံလေဝ်လွဳဝါတ်ဂၠာဲအာစာသဝ်ဟွံမွယ်တုဲ ဒှ်မံၚ်ယဲစိုတ်ပ္ဍဲပူဂဵုတအ်ဂှ်ဒးလဝ်ဒၞက်စိုတ်ထိုၚ်သးကဵုအရေဝ်ဗၟာလိက်ဗၟာတုဲ အတ္တလေဝ်ပေၚ်ကၠုၚ်ပ္ဍဲဘဝညးတအ်ရ။
ယဝ်ဒးချူလိက်ဗၟာ ဒးဟီုအရေဝ်ဗၟာမ္ဂးတှ်ေ ဆေၚ်စပ်ကဵုပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ကီုနဒဒှ်ဓဝ်ဍာံမွဲဒးဟီုအရေဝ်ဗၟာထေက်ရ၊ ယဝ်ရပိုဲဟီုအရေဝ်မန်တုဲ ဗၟာတအ်မုဍေံဟွံတီတှ်ေဒှ်အာမးမးရ၊ လိက်ဗၟာလေဝ် ပရေၚ်ဒစဵုဒစး ဆေၚ်စပ်ကဵုမွဲလပါ်တေံဏောၚ်တှ်ေ ထေက်ကဵုဒးချူဘာသာဗၟာမှဍေံဂွံဗှ်ဒးရ၊ ယဝ်ပိုဲချူမံၚ်နကဵုဘာသာမန်သၟးတှ်ေ ဗၟာတအ်ဗှ်ဟွံကၠိုဟ်မွဲၜါပၠန်ရ၊ လိက်ဒးချူဆေၚ်စပ်ကဵုဖဵုသွက်ဂကူမန်ပိုဲရတှ်ေ ချူလိက်မန်ဟီုအရေဝ်မန်လေဝ်ပြေပြံၚ်မံၚ်ရ၊ အဵုယဝ်ရဇကုဟွံချူလိက်ဗၟာဟွံဂွံဏောၚ်တှ်ေ ချူဏာသီုၜါဘာသာလေဝ်မုဟွံဒှ်ပုဟ်ဟွံသေၚ်ဟာ၊ လ္ၚဵုဂှ်ညးတအ်ဟွံဂံၚ်ချူလိက်မန်ဂၠိုၚ်တုဲ ဖေက်ၚုဟ်မးဇကုသဝ်စှ်ေအာဟာ၊ သာ်ဂှ်ဟွံသေၚ်တှ်ေ ဇကုဂွံလဝ်ဘာကဆံၚ်သၠုၚ်တုဲ ရဲဗၟာဇကုလေဝ်နွံမံၚ်တုဲ ချူစလိက်မန်ဟီုအရေဝ်မန်တှ်ေဖေက်ဍေံသ္ပစပရေံဟာ၊ ဣဏံဂှ်တှ်ေပြသၞာပ္ဍဲပူဂဵုညးတအ်ရ၊ ဇေတ်ဇေတ်ဂှ်တှ်ေ ညးတအ်ဒးကၠုၚ်လဝ်ဒၞက်ပးအစောဲဗၟာယျဂှ် ညးတအ်ဝိုတ်ကၠုၚ်သတိအိက်ကၞမ်မွဲၜါဟွံတီရတုဲ ပညာဇကုသွက်ဂွံဒှ်ဖဵုသွက်မန်အးအးဂှ်ကၠိခန်ကၠုၚ်တုဲဒှ်အာကၠဵုၜါဘာရ၊ ဟွံလအ်ဟေၚ်ဒှ်အာကောန်ရဲတဝ်ဝှာဂၠဴဗၟာတံအိုတ်သိုက်သိုက်ရ။
အခိၚ်မန်ဇကုကဵုဟီုဗၠေတ်ကၠောန်ဗၠေတ်တှ်ေ မန်လ္ၚဵုတအ်ဗက်ဝေတ်ဂစာန်လက်ကဵုလက်ကိုဋ်ရ၊ ယဝ်ဗၟာဍေံဟီုလပါ်မန်ပရေံတှ်ေ မၞိဟ်ဂွံကလေၚ်လက်ဍေံကီု နကဵုရမျှာၚ်ဗၟာကလေၚ်လက်ဍေံဂှ်နွံအောန်တဴရ၊ ဒၞာဲဏံဂှ်ဒးသုၚ်စောဲအရေဝ်ဗၟာလိက်ဗၟာထေက်ရ၊ သာ်ဏံဟွံသေၚ်တုဲ ပ္ဍဲကဵုပရေၚ်ဘဝဇကုလၟေၚ်တ္ၚဲလေဝ် ပ္တိုန်စဗီုရုပ်ကီု ပွမချဳဒရာၚ်လၟေၚ်တ္ၚဲကီုတံဂှ် ချူလိက်ဗၟာဟီုအရေဝ်ဗၟာတုဲ ကဵုညးဂှ်ဗှ်ကလၚ်အိုတ်ရော၊ ကမၠောန်ဟွံဆေၚ်စပ်ကဵုဗၟာတံဂှ် ပိုဲစကာလိက်မန်အရေဝ်မန်ပိုဲသၟးလေဝ်ဗဵုစကျေဝ်ဂေါဝ်ဆာန်လာန်ဗွဲမလောန်ရ။
(တၚ်သမ္တီ) မိပ်မံၚ်ကဵုအရေဝ်ဗၟာလိက်ဗၟာဂၠိုၚ်အာတုဲ လိက်မန်အရေဝ်မန်ဂှ် ဗှ်ေတအ်နာဲတအ်ဟွံဂံၚ်ဟီုဟွံဂံၚ်ချူဗွဲစၟတ်ဟေၚ်ရ၊ ဣဏံရဒၞက်စိုတ်ထိုၚ်သးဂကူဗၟာလွဳဟွံဗၠးပ္ဍဲစိုတ်မန်ပိုဲ။
နိဿဲ
ပရေၚ်ဆဵုဂဗလၟေၚ်တ္ၚဲ
ဖျဴသွဝ်ဨကရာဇ် ကေုာံ ဖျဴသွဝ်ခမဳသၚ်
လိက်ပရေၚ်ဝွံ ဒှ်လိက်ပရေၚ် ဒံက်တာသဳလတေဇ (Ph.D) တက္ကသိုလ် မဟိဍိန် ချူလဝ်တုဲ တက်တြးပ္တိတ်လဝ်ပ္ဍဲလိက်ကၞပ် "လိက်ကၞပ် သဘၚ်ဖျဴသွဝ် အန္တိမအဂ္ဂိဇျာပန ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တစန္ဒောဘာသ၊ ရာမညနိကာယ ဘာကအ်ချ၊ ကွာန်ကအ်ချ" ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ မဒှ်ရ။ လိက်ပရေၚ်ဝွံ အတိုၚ်ဗွဲသၟဝ်မ္ဂး -
ပ္ဍဲအရာစုတိချိုတ်ဟီုဂှ် ခရှ် ကေုာံ ခမဳသၚ် ၜိုန်ရတုပ်သၟဟ် ညးသ္ကအ်ကီုလေဝ် ဇွသၚ်မ္ဂးဂှ် တုဲဒှ်အာ သ္ၚိတ်သ္ၚိတ်ဇြဇြ ညံၚ်ရဴကမ္မဌာန်ခရှ် ဟွံသေၚ်ရ။ စပ်ကဵုကၠောန်သ္ဘၚ်သဘၚ် ဥတုဇကလာပ်ရုပ်ဂှ် ဟွံတုပ်သၟဟ်ညးသ္ကအ်ပၠန်ရ။ ဟီုကၠးကၠးမ္ဂး ကိစ္စကမ္မဌာန်ခရှ်ဂှ် ၜိုန်ရဒှ်သေဋ္ဌဳမွဲတၠကီုလေဝ် ဟွံတၟေၚ်အာ နူဇွသၚ်သာမညမွဲရ။ သဘၚ်ဖျဴသွဝ် ခမဳသၚ်ဂှ် ယဝ်ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဒယှ်တှ် ဝှ်ဇၞော်ဇၞော် ညံၚ်ရဴအ္စာတၠခ္ဍၚ် သဘၚ်ဇွသၚ်ဂှ် စဳဂၠိုၚ်ခ္ဍၚ်ရ။ ပဲါနူရန်တၟအ်ကုသိုလ်တုဲ ဟိုတ်နူမိက်ဂွံရော်ဂုဏ်အ္စာ အလန်လက္ကရဴအိုတ်ဂှ်ရ မန်ပိုဲကၠောန်ကာကုသိုလ် ညံၚ်ရဴဖျဴသွဝ်ဨကရာဇ်ကီုရ ။ ထံက်ရံၚ်ကဵုဂလာန် ပြကိုဟ်လောကသမုတ္တိမ္ဂး "ကောန်ဂကူတအ် တီဂုဏ်မိမၜါတုဲ သီုရာဒနာမိက်ကဵု ဍုၚ်ဇၞော်နိဗ္ဗာန်ဂှ် ညးမဒှ်ကောန် ကောန်စဴတအ် ဇွမိမကလောတွဳဝါရ အ္စာအ္စာဥပ္ပဇ္ဇျာယ် ညးမဇၞော်အာယုဝုဍ္ဎိတအ် သဳလဝုဍ္ဎိတအ် ဂပ်ဝ်ဒးစံၚ်ဒန်ရောၚ်" ဂးရ။ ပ္ဍဲလိက်ပရေၚ်ဝွံ ညးချူလိက်ဏအ် မိက်ဂွံချူဏာ ပရူပရာဗီုပြၚ် ဇွသၚ်မကၠောန်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်မန်ပိုဲရ။ ဇွခမဳသၚ်တအ် စဴအာသွဝ်တုဲ မုဟိုတ်ဒးကၠောန်တဴတၟေၚ်တၟေၚ်တၟဟ်တၟဟ်ရောဟီုမ္ဂး ရံၚ်ကဵုဂလာန်မ္ဂး "ဇွသၚ်ဂှ် ကၠောန်တဴညံၚ်ရဴ သဘၚ်ဖျဴသွဝ်ဨကရာဇ်ရောၚ်" တုဲ အခိုက်ကၞာဖျဴသွဝ် ခမဳသၚ်မန် ဗီုလဵုဂွံတုပ်ကဵုဖျဴသွဝ် ဨကရာဇ်ရောဂှ် ပ္ဍဲလိက်ပရေၚ်ဝွံ ကြက်သ္ၚဳဂၠိပ်အာရောၚ်။
အခိၚ်ညးချူလိက်ဏအ် ကၠောန်ဒၟံၚ်သုတေသန သွက်တဆိပ်ကြာဒံက်တာ(Doctor) ပ္ဍဲတက္ကသိုလ် မဟိဍိန် ဍုၚ်သေံ နကဵုက္ဍိုပ်လိက် "A comparative Study of Monastic Funearal Traditions between the Dhamma Yuttika Nikaya And Ramanna Nikaya in Mon State, Myanmar" အခိုက်ကၞာ ဖျဴသွဝ် ဂကောံဂိုဏ်ဓမ္မယုတ္တိကနိကာယ ကေုာံ ရာမညနိကာယ ပ္ဍဲတွဵုရးဍုၚ်မန်ဂှ် စပ်ကဵုကိစ္စဖျဴသွဝ်တုဲ ဂွံအခေါၚ်သဳကၠဳ ကုခမဳသၚ်မန် ကျာ်ဇၞော်အ္စာ တၠဂုဏ်အ္စာ အ္စာလိက်တအ် ဗွဲမဂၠိုၚ်အိုတ်ကီုရ။ ကာလသၟာန်တဴ "မုဟိုတ်ဂွံကၠောန် ဇွသၚ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာတအ် သဘၚ်ဇၞော်ဇၞော်ဂှ်ရော ကျာ်" ကလိဂွံသွဟ် နူညးတအ် နာနာသာ်အိုတ်ရ။ "ပိုဲဂွံလ္ၚတ်ကေတ် သဘၚ်ဖျဴသွဝ် တၠဳပိုန်ကျာ်တြဲဂှ် ကၠောန်တဴညံၚ်ရဴ သၟိၚ်စက္ကဝဝ်တုဲ သဘၚ်ဖျဴသွဝ် ခမဳသၚ်မန်တအ်ဂှ် ကၠောန်တဴညံၚ်ရဴဨကရာဇ် ပဒေသရာဇ်" ဂလာန်ညးသှ်ဂှ် သီုကိတ်ညဳကဵု ပြကိုဟ်လောကသမုတ္တိ (ပြကိုဟ်မန်တြေံတြေဟ် စပ်ကဵုကိစ္စပရူအခိုက်ကၞာမန် စံၚ်ဇွဂြဇုတ်) ကီုရောၚ်။ အတိုၚ်ကၠုၚ်နူပြကိုဟ် လောကသမုတ္တိတုန် "ဨကရာဇ် ကဵုခမဳသၚ် စံၚ်မွဲစွံဂွံ စဳရေၚ်တုပ်တုပ်ဂပ်ဝ်၊ ကဠာထဝ် ဂြောပ်သ္ၚာဂပ်ဝ်ရ။ ကမ္မဌာန်ကျာ် ကဵု သၟိၚ်စက္ကဝဝ် သ္ဂးစဓမ္မတာ" ရ။ အဓိပ္ပါယ်တုန် - ဨကရာဇ် ကဵု ခမဳသၚ် ဖျဴသွဝ်တုပ်ပ်တုဲ ကျာ်ကဵုသၟိၚ်စက္ကဝဝ် ဖျဴသွဝ်မွဲဗီုဓဝ်ဂွံရောၚ်။
ပ္ဍဲကဵုမဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ် (ဒဳဃနိကာယ၊ သုတ္တန္တပိဋကတ်)ဂှ် ကျာ်တြဲကဵုလဝ် နဲကဲဗီုသ္ဂောံစဳရေၚ် ကေၚ်ကာသရဳရဓါတ် တၠဳပိုန်ကျာ်တြဲရ။ "ယွံအာနန် အဲကျာ်သ္ပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲမ္ဂး ဖျဴသွဝ် ညံၚ်ရဴညးဖျဴသွဝ်သၟိၚ်စက္ကဝ်ညိ" သာ်ဝွံ ကျာ်တြဲဟီုဗ္ကန်လဝ်နွံတဴရ။ ဍာံဒၟံၚ်ရ။ အခိၚ်တၠဳပိုန်ကျာ်တြဲ ကြပ်သ္ပပရိနိဗ္ဗာန်ဂှ် ခမဳသၚ်ဂမၠိုၚ်ကီု သီုကဵုဨကရာဇ် ဟွံတီကေတ်ဗီုဂွံစဳရေၚ် ရုပ်ကလာပ်ကျာ်တုဲ ကျာ်သ္ဒးဟီုတွံကဵု ညံၚ်သ္ဂောံဖျဴသွဝ် ဗီုပြၚ်သၟိၚ်စက္ကဝဝ်ရ။ ကိတ်ညဳကဵုဂလာန် ကၠုၚ်နူပြကိုဟ်လောကသမုတ္တိရောၚ်။
ကျာ်တြဲသ္ပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ သွက်သ္ဂောံသ္ပပူဇဴသရဳရဓာတ်မသှ်ေသၟေဟ်ဒၟံၚ်ဂမၠိုၚ်ဂှ် ဂကောံသၟိၚ်တအ် ကၠောန်တဴသ္ဘၚ်သာဓုကဳဠန ကော်ဂးဝေၚ်သဘၚ်ဒးရးဆာဲ ဗၞတ် (၇) တ္ၚဲ (၇) ဗ္တံရောၚ်။ ကောန်သၟိၚ်မလ္လာဂမၠိုၚ် ပူဇဴတဴကျာ် နကဵုဍာ်မြမောဝ် မပ္တံကဵုစၠန်တုဲ သီုကဵုဒယှ်ေ တိၚ်တိုက်တဴ နကဵုရမျာၚ်ဒွက်နာနာသာ်ရ။ စိုပ်ဌာန်ဂှ်တုဲ ညးတအ်သ္ပပူဇဴလ္ၚောဝ်တဴခန္ဓကာယ တၠဳမၞုံကုပိုန်ကျာ်တြဲ နကဵုဒွက်ဗဗိုန်ကၠောန်တဴကၞာထး ဌာန်ဇၞူသွက်သ္ဂောံပဒတဴရ။ တ္ၚဲတေံသဝ်ကၠုၚ်တုဲ ညးတအ်ချပ်တဴ "သြ သွက်သ္ဂောံဖျဴသွဝ်တၠဳမၞုံကုပိုန်ကျာ်တြဲဂှ် တ္ၚဲသဝ်အာယျသွံ၊ တ္ၚဲယးတေံ ပိုဲဖျဴသွဝ်ဏောၚ်လေဝ် " နနယ်သာ်ဏအ် လောန်ၜက်အာဗၞတ်တြဴတ္ၚဲရ။ ရဴသာ်ဝွံ ဝေၚ်သဘၚ်သာဓုကဳဠန ဗၞတ် (၇) တ္ၚဲတုဲ ညးတအ်စံၚ်သ္ပပူဇဴရ။
ၜိုန်ဒှ်သာ်ဂှ်ကီုလေဝ် ပ္ဍဲပိဋကတ်ပိ ဗီုသ္ဂောံစဳရေၚ်ကိစ္စကေၚ်ကာ ဖျဴသွဝ်ခမဳသၚ်တအ်ဂှ် ကျာ်ပညပ်လဝ်ဝိနယ် ဖျေံလဝ်ဥပဒေဟွံမွဲရောၚ်ဂှ် အ္စာသုတေသနတအ် ဟီုသ္ဂးလဝ်ရ။ ပ္ဍဲအရာစံၚ်ဇွဂြဇုတ်ခမဳသၚ် တၠဳမၞုံကုပိုန်ကျာ်တြဲပိုဲ ဟွံပညပ်လဝ်ဝိနယ်တုဲ မွဲကွာန်ကဵုမွဲကွာန်၊ မွဲဂကောံကဵုမွဂကောံ၊ မွဲဂိုဏ်ကဵု မွဲဂိုဏ်၊ မွဲဍုၚ်ကဵုမွဲဍုၚ် ဗီုပြၚ်ကၠောန်ပူဇဴတဴ ကိစ္စအန္တိမအဂ္ဂိဇျာပနလေဝ် ဖျဴသွဝ် ဟွံတုပ်ညးသ္ကအ်ရ။ ဗွဲမဗဗွဲကဵုအခိုက်ကၞာ ဍုၚ်ကွာန်ညးကဵုညးတုဲ ညံၚ်သ္ဂောံကိတ်ညဳကဵုပၟိက်ကျာ် ကၠောန်တဴဇွသၚ်ဂွံဆဵုကေတ်ရ။ ကိစ္စဝွံ ပ္ဍဲပိဋကတ်ထေရဝါဒကီု ပ္ဍဲသုတ်အဘိဓရ်ဝိနယ်တအ်ဂှ်ကီု ဟွံဂွံဆဵုကေတ်ရ။ စေဝ်ပၞောန်ဝိနယ် စပ်ကဵုခမဳသၚ်မွဲမွဲဇကုစဴအာသွဝ်တုဲ ဗီုပြၚ်ဂွံပါ်ပရအ် အရပ်အစပ်ဒြပ်ခမဳဂှ်ဟေၚ် နွံတဴပ္ဍဲပါဠိမဟာဝါ (မတသန္တကစဳဝရက္ခန္ဓ) ရ။ အ္စာအၚ်္ဂလိက် T. w. Rhys Davids တီ ဒဗယူ ရာဲဒေဗေတ် ကေၚ်ဟီုလဝ် နွံတဴမွဲသာ်ဂှ် "ဝိနယပိဋကတ် ၜိုန်ဟီုပညပ်လဝ်ပရောပရာ ဘဝခမဳမွဲဇကု ဗီုသ္ဂောံမံၚ် စံၚ်ဇပ်ဍပ်ပေၚ်တဴကီုလေဝ် ကုခမဳတအ်ဂှ် ဟွံသ္ဂးလဝ် ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ အ္စာသုတေသနတအ် ဖျေံသန္နိဌာန် ကျာ်တြဲကဵုတာလျိုၚ်ကဵုခရှ်တအ် သွက်သ္ဂောံဖန်ဖက် ကိစ္စစံၚ်ဇွဂြဇုတ်ကဵုခမဳတအ် ဒှ်မာန်ရော။ စပ်ကဵုကိစ္စခမဳ စဴအာသွဝ်တုဲ ပ္ဍဲပိဋကတ်ပိနွံတဴမွဲဒၞဲါဂှ် ကျာ်တြဲတၠညး ကဵုတဴစၞောန်ထ္ၜးကဵု ဗီုပြၚ်သ္ဂောံဖျဴသွဝ် ဇွသၚ်ခမဳဗာဟိယဒါရုစိယထေရ်၊ ကျာ်တြဲဟီုပညုၚ်တဴသာ်ဏအ်ရ "ဇွရုပ်မသှ်ေသၟေဟ်ဂှ် စွံလ္တူဇံၚ်ခါတ်မွဲမွဲတုဲ ရေၚ်တၠုၚ်ဏာသုသာန်၊ စိုပ်ဌာန်သုသာန်တေံမ္ဂး စံၚ်ဇွဂြဇုတ်တုဲ ဒက်ပ္တန်တဴ စေတဳမွဲတၞုၚ်ညိ" ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ဒၞဲါဏအ်ကျာ်တြဲ တၠညး မိက်ဂွံပညပ်တဴဝိနဲ ထ္ၜးနဲကဲဖျဴသွတ် ခမဳတအ်တုဲ ဟီုတဴဟွံသေၚ်ရ။ ဗွဲတၟေၚ် ရံၚ်ကဵုကိစ္စက္တဵုဒှ်အခိၚ်ဂှ် ဒၞဲါဂှ်တုဲဟေၚ် ကျာ်တြဲဟီုပညုၚ်လဝ်ရောၚ်။
ဟိုတ်ဂှ်ရ ဇၟာပ်ဇၟာပ်ဇွခမဳတအ် သ္ဒးကၠောန်သ္ပဗက် ညံၚ်ရဴသာ်ဏအ်ဖအိုတ်ဟွံသေၚ်ရ။ ပ္ဍဲကဵုသံယုတ္တနိကာယ် စုန္ဒသုတ် ကေုာံ ဥက္ကစေလသုတ်တအ်ဂှ်လေဝ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ဗီုပြၚ်စဳရေၚ်မှာထေရ်သာရိပိုတ် ကေုာံ မှာထေရ်မောဂ္ဂလာန် သ္ပပရိနိဗ္ဗာန်ဂှ် နွံတဴရ။ ဍာံဒၟံၚ်ရ ကိစ္စစပ်ကဵုဖျဴသွဝ်တအ်ဂှ် ဟိုတ်နူကိစ္စဟွံဇၞော် သွက်သ္ဂောံအာစိုပ်ဍုၚ်ဇၞော်နိဗ္ဗာန်တုဲ ကျာ်တြဲဟီုပညပ်လဝ်ရောၚ်။ ဗွဲမဗဗွဲကဵုအခိၚ်ကာလတုဲဟေၚ် ကၠောန်အာမာန်ရ။ ယဝ်ဒှ်တဴသာ်ဂှ်မ္ဂး ကိစ္စစံၚ်ဇွဂြဇု ခမဳသၚ်မန်တအ် သီုမသ္ပပူဇဴတဴ နကဵုပြာသာဒ်ထဝ် လှ်ေဒယှ်ေဒိၚ်၊ နမပူဇဴတဴနာနာသာ်တအ်ဂှ် ကၠုၚ်နူအခိၚ်လဵုရော ဟီုဂှ် ဒှ်တၚ်စိုတ်လုပ်စထေက်ရ။
ညးချူလိက် မိက်ဂွံပတိုန်ထ္ၜးမွဲဂှ် ကိစ္စဖျဴသွဝ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠတအ်ဂှ် ဒှ်အခိုက်ကၞာယေန်သၞာၚ်မန် ဖျဴသွဝ်ဨကရာဇ်ရောၚ်။ နူမန်ပိုဲကျဍုၚ် ဟွံမွဲကဵုဍုၚ်နန်တုဲ ခမဳသၚ်တအ်ဂှ် ဒှ်ညးအာဂတပၠတရဴကောန်ဂကူ ဒှ်တဴညံၚ်ရဴသၟိၚ်တၠညးဍုၚ်ကွာန်တအ်ရောၚ်။ ကာလခမဳသၚ်မွဲဇကု စုတိစဴအာသွဝ်မ္ဂး ရံၚ်အာကဵုအာယုဝုဍ္ဎိ အာယုက်ညးတအ်ဂၠိၚ်ကီု၊ သဳလဝုဍ္ဎိ ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ်ညးတအ် ခိုဟ်ကီုတုဲ ညံၚ်ရဴသၟိၚ်ဨကရာဇ်ကီု နကဵုသဘၚ်ပူဇဴမဇၞော်ကဵုဇြဟတ်ကၠောန်တဴရ။
နူကဵုလိက်ကၞပ်တြေံတြေဟ်တေံ ဗီုပြၚ်ဖျဴသွဝ် ဨကရာဇ်မန် သၟိၚ်မန်တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ညိညဇြိုၚ်သာကီုရ။ စပ်ကဵုကိစ္စစံၚ်ဇွဂြဇုတ် သၟိၚ်ဨကရာဇ်တုဲ နာဲသုန်ထန် သြဳပါန်ၚေန် ပ္ဍဲကဵုလိက်ပရေၚ်ညး "အခိုက်ကၞာပြဝေဏီမန် ပရေၚ်စဳရေၚ် ဇွဨကရာဇ်" ချူလဝ်ဂှ် ကံက်နုတ်ပ္တိတ်တုဲ ပတိုန်ထ္ၜးဏာဒၞဲါဏအ်ရ။ အတိုၚ်ဂလာန်ညးမ္ဂး ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၇၉၀ သၞာံ၊ (1421 A.D) တၠညးရာဇာဓိရာဇ်စုတိစဴအာသွဝ်တုဲ သွက်သ္ဂောံဝေၚ်သဘၚ်ဖျဴသွဝ်တၠညးဂှ် ကောန်ညးသၟိၚ်သုဒေါဓမ္မရာဇာဓိရာဇ် သိုၚ်ပ္တိုန်ပြာသာဒ်နန်ထဝ်(၉) ထပ်မစိစောန်လဝ် နကဵုရတ် (၉) ပြကာတုဲ ဇွတၠညးရာဇာဓိရာဇ်ဂှ် ပ္တိန်စွံလဝ် လ္တူပြာဿဒ်ထဝ်ဂှ်တုဲ ပူဇဴတဴ ဗၞတ် (၇) တ္ၚဲ (၇) ဗ္တံရ။ သီုကဵုကၠောန်ဗဒှ်သဘၚ်ဓရ် (၇) တ္ၚဲကီုရောၚ်။ ကြဴနူစံၚ်ဇွတုဲ ဇုတ်မသှ်ေသၟေဟ်တအ်ဂှ် သၠိုၚ်စုတ်ပ္ဍဲဇရေၚ်စေတဳမွဲတၞုၚ် ဗၞတ် (၁၀) ဖိဟ် ဇရေၚ်ကျာ်မံက်တဴရောၚ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဍုၚ်ဗဂေါဟံသာဝတဳဂှ် ဒှ်ဒၞဲါထာဝရ ဒၞဲါတၠညးရာဇာဓိရာဇ် တန်တဴရောၚ်သ္ဂးရ။ သၟိၚ်ဓမ္မစေတဳပၠန်လေဝ် ပ္ဍဲမဂွံအာယုက် (၇၂) သၞာံ၊ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၈၅၃ သၞာံ (1484 A. D) က္တဵုဒှ်ယဲဝေဒနာကျာ အာစိုပ်အနိစ္စဓဝ်တုဲ ဥပရာဇာကေုာံအမာတ်ဂမၠိုၚ် ကၠောန်တဴသ္ဘၚ်ပူဇဴမဇၞော်ကဵုဇြဟတ်ရောၚ်။ ဇွသၟိၚ်ဓမ္မစေတဳတုန် စွံပတန်လဝ်တုဲ ဒက်စုတ်ကျာ်စေတဳ ပ္တိုန်ၝောံကိုဋ်က္ဍိုၚ်ကျာ်တုဲ စွံပတန်လဝ်ဗၞတ်ပိဂိတုရ။ ဝေၚ်တဴသ္ဘၚ်နာနာသာ် မပ္တံလက်ပၠုဲလက်ဗန် ညံၚ်ရဴဝေၚ်ဇြဟတ်ခေတ်လၟုဟ်ဂၠိုၚ်သာ်ရောၚ် သ္ဂးလဝ်ရ။ သီုကဵုတဴဒါန် ခမဳဂြိုပ်မွဲတ္ၚဲလ္ၚီ လ္ၚီဇကု ဗၞတ်မွဲဂိတု ခမဳဍုၚ်လ္ၚီဇကု ဗၞတ်ၜါဂိတု ပံၚ်ဒှ်ပိဂိတုရောၚ်။ ရံၚ်ကဵုဂလာန်ဝွံတုဲ ဥတုဇကလာပ်ရုပ်သၟိၚ်ဓမ္မစေတဳဂှ် စွံပတန်လဝ် ဗၞတ် (၃) ဂိတုရောၚ် ဂွံတီကေတ်ရ။ တုပ်တဴညံၚ်ရဴသာ်ဂှ်ကီုရ ပ္ဍဲလိက်မဂ္ဂဇြေန်အနာဂတ်မန် အ္စာနာဲဟံၚ်နန်လေဝ် ဗီုသၟိၚ်ဓမ္မစေတဳ ဖျဴသွဝ်ကဵုဨကရာဇ်ဗြဴတၠညးဗညာထဴ ကော်ခဴဂးမိစဴဗု နွံဒၟံၚ်ကီုရ။
သာန်ဝေန်
နာဲသာန်ဝေန် (ဦးစံဝင်း)ဝွံ ဒှ်အစာပုရာန် (archaeologist)) ကေုာံ အစာဝင် ဂကူမန်မွဲတၠ၊ မကေင် ယိုက်ဂၠေင်လဝ် တာလျိုင် နဒဒှ် လစှ်ေဒါရိုက်တာ ပ္ဍဲ ဌာနကဍိုက်ကဍိုပ်သုတေသနဝင် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ မွဲရ။ ပ္ဍဲပရေင်ကမၠောန်ပုရာန်ညးဂမၠိုင်ဂှ် ကမၠောန်မၜံက်ခါဲ သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ ကေုာံ ဂၠိုက်ဂၠာဲ လ္ၚတ်ဝင် နကဵုကွတ်ပုရာန် ပ္ဍဲကဵု ဒေသသကုတ် ဍုင်ဗၟာ လပါ်သၟဝ်၊ မဒှ်ဒေသပုရာန် ဍုင်ဂကူမန်တြေံဂမၠိုင်ရ။ တုဲပၠန် လိက်ကၞပ်ဝင် မဒုင်သဇိုင် ကုကွတ်ပုရာန်တုဲ ချူပ္တိတ်လဝ် လိက်ကၞပ်ဗွဲမဂၠိုင်ဂၠေင်ကီုရ။ လိက်ကၞပ် သုဝဏ္ဏဘူမိ သုတေသန (Research on Suvannabhumi) ဂှ် သၞာံ ၂၀၁၃ ဂှ် ကလိဂွံ လာပ်လိက်ပတ်ကောန်ဂကူ (အမျိုးသားစာပေဆု) နူကဵု အလဵုအသဳကၟိန်ဍုင်ဗၟာရ။ နာဲသာန်ဝေန် စုတိအာ နကဵုယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၂၀၊ ၀၇၊ ၂၀၂၁ ပ္ဍဲသ္ၚိညး ပွိုင်ဍုင်ယှိုဲပျဳတာ၊ ရးလၟုင်ရ။
ဘဝသၟတ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ
နာဲသာန်ဝေန်ဝွံ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲကွာန်(ဖြူဘကျေးရွာ) ပွိုင်ဍုင်ပံင်၊ သရိုင်သဓီု ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၇ ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ ၂၈ (သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၀၉ ဂိတုကထိုန်ပေင်) ဇရေင်မိမဂကူမန်ၜါ နာဲထောန်တေန် (ထွန်းတင်)၊ မိကျေန်မျာင် (ကျင်မြိုင်)။ ပ္ဍဲအခိင်ဘဝသၟတ်တေအ်ဂှ် ညးကတ်လ္ၚတ်မံင်လဝ်ဘာ ဘာတန်မူလကွာန်ဖြူဘ၊ ဘာတန်လဒေါဝ် ကွာန်ယင်င္ၚိန်၊ ဘာတန်သမၠုင်အလဵုအသဳ ဍုင်ပံင် ကဵု ဘာတန်သမၠုင်အလဵုအသဳ စၟတ် (၁) ဍုင်မတ်မလီု။ သၞာံ ၁၉၆၄ ညးတိတ် နူဘာ မကလိဂွံ စၟတ်တဲမတိတ်နူဘာတန်သမၠုင် (တန်းမြင့်ကျောင်းထွက်လက်မှတ်ရစာမေးပွဲ S.L.C)တုဲ သၞာံ ၁၉၆၈ ဂှ် လုပ်ကၠောန်ကမၠောန် နဒဒှ် အစာဘာတန်မူလ။ နူဂှ် သၞာံ ၁၉၇၀-၁၉၇၅ ဂှ် တိုန်ဘာသိပ္ပံအစာ ဍုင်မတ်မလီု သွက်ဂွံပ အစာဘာ ဘာတန်မူလ ကဵု ဘာတန်လဒေါဝ်၊ ဂွံအံင်ကေတ်တုဲ လုပ်ယိုက်ဂၠေင်ကမၠောန်အစာဘာ ပ္ဍဲ တန်လဒေါဝ် ကွာန်အလှာက်၊ ပွိုင်ဍုင်ပံင်၊ အစာဘာတန်လဒေါဝ် ပ္ဍဲ ဘာတန်သမၠုင် စၟတ် (၆) ဍုင်မတ်မလီု။
ဖျဴသွဝ်ဨကရာဇ် ကေုာံ ဖျဴသွဝ်ခမဳသၚ်
ရံၚ်ကဵုတၠုၚ်လအာ ဗီုဖျဴသွဝ်ဨကရာဇ်တၠတိမန် ၜါတၠလ္တူဂှ်တုဲ ဖျဴသွဝ်ခမဳသၚ်မန် ကေုာံဖျဴသွဝ်ဨကရာဇ်ဂှ် တုပ်သၟဟ်ဒၟံၚ်ရောၚ်ဟီုဂွံရ။ သီုဖျဴသွဝ်ၜါဂကူဂှ် ပြသာဒ်ထဝ်နွံ၊ လှ်ေကွာဲ၊ လှ်ေဒိၚ်၊ လှ်ေဒိၚ်ပူဇဴနွံ၊ ပ္ဍဲအရာလှ်ေဒိၚ် ပူဇဴသဘၚ်ဖျဴသွဝ် ခမဳသၚ်မန် အခိၚ်တ္ၚဲဏအ်ဂှ်လေဝ် လက္ချန်ပူဇဴလှ်ေကွာဲဨကရာဇ် မံက်ထေၚ်လဵုဒၟံၚ်ရ။ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ပ္ဍဲသၞာံခရေစ် ၂၀၁၈ ပ္ဍဲဍုၚ်သေံတေံ ကၠောန်သ္ပသဘၚ်ဖျဴသွဝ် ဨကရာဇ်ဍုၚ်သေံ ရာမ (၉) ဂှ် ညးချူလိက်ဂွံလ္ၚတ်ဗဵုကေတ်ရ။ ပိုဲကေၚ်စွံသတိမွဲဂှ် အမာတ်ညးရပ်ကဠာ ကြောတ်စုတ်လဝ်ရုပ်ကလာပ်ဨကရာဇ်ဂှ် ကၠာနူဟွံဂွံရပ်ရုပ်ကလာပ်ဏီမ္ဂး ပၚ်ယာပ္တိုန်တဲသၠုၚ်စွံလ္တူကၞေၚ် သီုပၚံက်ပနှာတ်လဝ်စး ပကေက်ဏာတၚ်တဲၜါ ကလအ်လ္ၚောဝ်ဖျေံက္ဍိုပ်သာ်ဏအ်တုဲမ္ဂး ရပ်တဴဂလာပ်ရုပ် ဨကရာဇ်ရ။ တုပ်တဴညံၚ်ရဴသာ်ဂှ်ကီု အခိုက်ကၞာမန်လှ်ေဒိၚ်ဂှ် စနူခေတ်လဵုဟွံတီ ဆ္ဂး ပိုဲဂွံဆဵုကေတ်မွဲဂှ် ကောန်ဒိၚ်မန်တအ်ဂှ် ကၠာနူဟွံဂွံယိုက်ဇွကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠတအ်ဏီမ္ဂး လ္ၚောဝ်ဖျေံက္ဍိုပ် ညံၚ်ရဴအမာတ်သေံတအ်တုဲဟေၚ် ယိုက်တဴဇွအ္စာဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ Mon Royal Funeral custom can still be seen in Mon monastic funearl ceremony အခိုက်ကၞာ ယေန်သၞာၚ်ဖျဴသွဝ်ဝၚ်နန်မန်ဂှ် ဂျိုၚ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲသ္ဘၚ်ဇွသၚ်မန်ဏီရောၚ် မိက်ဂွံသ္ဂးရ။အခိၚ်တ္ၚဲဏအ် စပ်ကဵုကိစ္စစံၚ်ဇွဂြဇုတ် သဘၚ်ဖျဴသွဝ်ဇွသၚ်တုဲ ပိုဲဂွံဆဵုကေတ် ဂလာန်ပါ်ပဲါနူဂကူမန်ပိုဲ ဗွဲမဂၠိုၚ် နူကဵုမ္ၚးကီု နူကဵုမဳဒဳယာကီုရ။ "ဖျဴသွဝ်ဂှ် ဒတုဲဖဵုဟာ ? လလေၚ်ဖဵုဟာ ? သာ်ဏအ် ပုစ္ဆာပြသၞာ ဗွဲမဂၠိုၚ်မံက်ဂတဝ်ကၠုၚ်ကီုရ။ ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂၠိုၚ် အခိၚ်တ္ၚဲဏအ် ဟီုပရောဇွသၚ်မ္ဂး ပိုဲညာတ်ကေတ်ပေါဲဇာတ်၊ ပေဲါလက်ပၠုဲ၊ ပေါဲဝေၚ်မိပ်၊ ပေါဲသွက်သ္ဂောံပြေကၠေံအာရီုစိုတ်ဂၠိုၚ်ရ။ ရံၚ်ကဵုပိုဒ်ဏအ်တုဲ ညးဗွဲမဂၠိုၚ် ပါ်ပဲါကၠုၚ် သဘၚ်ဖျဴသွဝ်ပ္ဍဲဍုၚ်မန် ဒးတုဲဖိုလ်အောန်လလေၚ်ဖဵုဂၠိုၚ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။ ၜိုန်ရလက်ပၠုဲလက်ဗန် ပေဲါမိပ်နာနာသာ်တအ် ဒှ်ဆအယာံမာတ် အာရီုမတ် ကတောဝ် မၞိဟ်တအ်ကီုလေဝ်၊ အခိုက်ကၞာ ကၠောန်ပြာသာဒ် လှ်ေဒယှ်ေဒိၚ်တအ်ဂှ် ဒှ်အာဲကၟာဲယေန်သၞာၚ်မန်ပိုဲ ပေၚ်ၚ်ရ။ ယဝ်ခါရ ပိုဲဟွံမၚ်မွဲအာဲကၟာဲဏအ်မ္ဂး ဍေံကၠေံအာဗွဲမလောဲသွာမိက်ဂွံသ္ဂးရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကၠောန်သ္ပတဴသဘၚ်ဖျဴသွဝ်ဂှ် ယဝ်ကၠောန်တဴဒးဒးရးရးမ္ဂး ဒှ်ထိၚ်ဒက်မၚ်မွဲအာဲကၟာဲ ဒှ်ဆက်ဏာလမျီုယေန်သၞာၚ်မန်ရောၚ်။
သာန်ဝေန်
ဘဝသၟတ် ကေုာံ ပရေင်ပညာ
ဟိန်မကၠောန်ဒၟံင်ကမၠောန် နဒဒှ်အစာဘာတန်လဒေါဝ်ဂှ် လုပ်သွဟ်လိက် တန်သမၠုင် နဒဒှ်မလုပ်သွဟ်မ္ၚးတုဲ သၞာံ ၁၉၇၅ ဂှ် ဂွံအံင်ဇၞးကေတ် ပရေင်ပညာသဇိုင်တန်သမၠုင်ရ။ သၞာံ ၁၉၇၆ ဂှ် တိုန်တက္ကသိုလ် နကဵုအစဳအဇန်ဗတောန်ဇမ္ၚောဲ။ သၞာံ ၁၉၇၉ ဂှ် ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာဝိဇ္ဇာ နကဵု ဘာသာဝင်၊ ဟိုတ်မကလိဂွံ စၟတ်မဆက်တိုန် တန်မဟာဝိဇ္ဇာဂွံတုဲ လုပ်ဆက်တိုန် တန်မဟာဝိဇ္ဇာ ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်လ္ဂုင်ရ။ မွဲလပါ်ဂှ် ဆက်ကၠောန်အာ ကမၠောန်အစာဘာ တန်သမၠုင် ပ္ဍဲဘာတန်သမၠုင် စၟတ်(၃) ပွိုင်ဍုင်ဗဟာန်၊ ရးလ္ဂုင်ရ။ နကဵု က္ဍိုပ်လိက်သုတေသန "တင်လ္ၚတ်ပဏာမ ဍုင်တြေံဂမၠိုင် မနွံအကြာ ၜဳသတိုင် ကဵု ၜဳသြင်လောန် (စစ်တောင်း နှင့် သံလွင်မြစ် နှစ်သွယ် စပ်ကြားဒေသရှိ ရှေးမြို့ဟောင်းများအား ပဏာမလေ့လာချက်" ဂှ် နာဲသာန်ဝေန် ဂွံအံင်ဇၞးကေတ် တန်မဟာဝိဇ္ဇာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၈ ဂိတုဇာန်နဝါရဳ နူကဵု တက္ကသိုလ်လ္ဂုင်ရ။ သၞာံ ၁၉၉၈ ဂှ် နာဲသာန်ဝေန် ဂွံအံင်ဇၞးကေတ် တဆိပ်ကြာဒဳပလဝ်မာပုရာန် (ရှေးဟောင်းသုတေသနဒီပလိုမာဘွဲ့) နူတက္ကသိုလ်လ္ဂုင်။ တုဲပၠန် ပရေင်ပညာ မကတ်လ္ၚတ်လဝ် နူကဵု ဍုင်သအာင်မ္ဂး သၞာံ ၁၉၉၂ ဂှ် အာတိုန် တန်ဗတောန် Record Management Training ပ္ဍဲတိုက်စၟတ်သမ္တီအိန္ဒိယ၊ ဍုင်နယျူဒေလဳ၊ ရးနိဂီုအိန္ဒိယ။ အကြာသၞာံ ၁၉၉၈ ကဵု ၂၀၀၀ ဂှ် အာလ္ၚတ်လဝ် Study on Thai Language and History of Thai-Myanmar relations ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်စူဠာလောင်ကောန်၊ ရးနိဂီုသေံ ကီုရ။
သ္ၚိကၟိန်
သၞာံ ၁၉၆၉ဂှ် နာဲသာန်ဝေန် ဒက်သ္ၚိကၟိန် ကုဒေါ်အေးသန်း မဒှ်ကောန် ဦးချစ်မွှေး ဒေါ်မရီတုဲ ကလိဂွံ ကောန်တြုဟ်မွဲ ကောန်ဗြဴပန်။ အခိင်ညးမစုတိဂှ် ညးကလိဂွံ ကောန်စဴ ပန်တၠရ။
ဖျဴသွဝ်ဨကရာဇ် ကေုာံ ဖျဴသွဝ်ခမဳသၚ်
စပ်ကဵုစံၚ်ဇွဂြဇုတ်ဂှ် မိက်ဂွံတံက်သာဓကဍုၚ်သေံမွဲရ။ ပ္ဍဲကဵုဍုၚ်သေံ နူကဵုခေတ်အာယုဒ္ဓယာတုဲ စဵုကဵုစိုပ်ခေတ်ဨကရာဇ် ရာမ (၄) ကော်ဂး သၟိၚ်မောၚ်ကုဋ် ညးတအ်ကၠောန်တဴပြာသာဒ်ဇၞော်တဴဗွဲမလောန် ကော်ဂးဖရမဟာပသာဒ သွက်သ္ဂောံစံၚ်ဇွဂြဇုတ် ညးဝၚ်နန် မပ္တံဨကရာဇ်၊ ဥပရာဇာ၊ ဂၞကျာ်၊ ကောန်သၟိၚ်တြုံ၊ ကောန်သၟိၚ်ဗြဴ ညးဝၚ်နန်တအ်အိုတ်သီုရ။ ဗွဲတၟေၚ်စံၚ်ဇွဂြဇုတ် ဨကရာဇ်တအ်မ္ဂး ပြာသာဒ်ဇၞော်ခ္ဍၚ်ရ။ အ္စာသုတေသန ဗဳ ဂျေ ထာဝဳလ် (B. J. Terwiel) ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ခရေစ် ၂၀၁၅ ညးဂၠိုက်ဂၠဲါဂွံနၚ်ဗီုရုပ်ကသူ နွံၚုဟ်မး သွက်ညးလ္ၚတ်ဝၚ်တအ်ဗွဲမလောန်ရ။ ချူလဝ်ဗီုသ္ဘၚ်ဖျဴသွတ်ဨကရာဇ်ခေတ် အယုဒ္ဓယာ သၟိၚ်ဖေတ်ရာဇာ ပ္ဍဲ A.D. 1704 တေံရ။ ပ္ဍဲကဵုရုပ်ကသူဏအ် ဂွံဆဵုကေတ်ပြာသာဒ်ခၞံဗဒှ်လဝ် phetrail သွက် သဘၚ်ဖျဴသွဝ်သၟိၚ်ဖေတ်ရာဇာဂှ် ဇၞော်တဴဗွဲမလောန်ရောၚ်။
သာန်ဝေန်
ဘဝအစာဘာ
နာဲသာန်ဝေန်ဝွံ နူစမတိတ်နူ ဘာတန်သမၠုင် သၞာံ ၁၉၈၆ ဂှ် လုပ်ကၠောန်ကမၠောန် နဒဒှ် အစာဘာတန်မူလ။ အကြာ ၁၉၇၀-၁၉၇၅ ဟိန်မတိုန်ဒၟံင် ဘာသိပ္ပံအစာ ဍုင်မတ်မလီုဂှ် သီုပဒၟံင် အစာဘာ ပ္ဍဲဘာတန်လဒေါဝ် ကွာန်အလှာက်၊ ပွိုင်ဍုင်ပံင် ကေုာံ ဘာတန်လဒေါဝ် ပ္ဍဲဘာတန်သမၠုင် စၟတ် (၆) ဍုင်မတ်မလီု။ ပ္ဍဲအခိင်မတိုန်ဒၟံင် တက္ကသိုလ်လ္ဂုင် တန်မဟာဝိဇ္ဇာဂှ် ယိုက်ဂၠေင်ဒၟံင် နဒဒှ် ဘဝအစာဘာတန်သမၠုင် စၟတ်(၃) ပွိုင်ဍုင်ဗဟာန်၊ ရးလ္ဂုင်၊ နူဂှ် သၞာံ ၁၉၈၃ စဵုကဵု ၁၉၈၆ နဒဒှ်အစာဘာတက္ကသိုလ် ဌာနဝင်၊ နူသၞာံ ၁၉၈၇ စဵုကဵု သၞာံ ၁၉၉၂ ဂှ် နဒဒှ် လစှ်ေသုတေသန၊ နူသၞာံ ၁၉၉၂ စဵုကဵု ၁၉၉၄ ဂှ် နဒဒှ် အထံက်ညးတာလျိုင်သုတေသန၊ ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ်လ္ဂုင် ဌာနပုရာန် (သမိုင်းသုတေသနဌာန)၊ နူသၞာံ ၁၉၉၄ စဵုကဵု ၁၉၉၆ ဂှ် ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ်လ္ဂုင် ဌာနပုရာန်ဂှ် နဒဒှ် အစာအထံက်ကထိက ယိုက်ဂၠေင်လဝ်တုဲ စတမ်နူသၞာံ ၁၉၉၆ ဂှ်တုဲ ပ္ဍဲကဵု ဌာနကဍိုက်ကဍိုပ်ပုရာန် တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင်ဂှ် နဒဒှ် အထံက်ညးတာလျိုင်သုတေသန၊ ညးတာလျိုင်သုတေသန။ နူဂှ်ပၠန် ပ္ဍဲကဵု ဌာနကဍိုက်ကဍိုပ်ပုရာန်ဂှ် နဒဒှ် ကဆံင်အထံက်သကိုပ်ဒါရိုက်တာဂှ် သၞာံ ၂၀၀၇ ဂှ် စပေန်ဇြေန် ဒေါအ်ဇူ နူတာလျိုင်ဂမၠိုင်ရ။
ကြဴနူ မစပေန်ဇြေန်တုဲ စတမ်နူ သၞာံ ၂၀၁၃ဂှ် နူကဵု ဌာနဝန်ဇၞော် ကေင်ကာသာသနာ ကေုာံ ကေင်ကာယေန်သၞာင်၊ ဌာနကဍိုက်ကဍိုပ်တိုက်ဗွဟ်လိက် ကေုာံ သုတေသနဝင်၊ ဂကောံဝင်ဍုင်ဗၟာတအ်ဂှ် လုပ်ယိုက်ဂၠေင်ကၠောန် အခိင်ဒကုတ်တုဲ စတမ်နူ သၞာံ ၂၀၁၇ တုဲ ဂွံဒုင်ခပတိုန် နဒဒှ် ကောန်ဂကောံလၟိုန်ထာဝရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပ္ဍဲကဵု တက္ကသိုလ်လ္ဂုင်၊ ဌာနပညာပုရာန်ဂှ်လေဝ် နဒဒှ် အစာကၟုဲဂှ် သွက်ကွးဘာဥပစာပါရဂူဂမၠိုင် လုပ်ဗ္တောန်ကၠုင်လိက်ရ။
ဖျဴသွဝ်ဨကရာဇ် ကေုာံ ဖျဴသွဝ်ခမဳသၚ်
သေံတအ်လေဝ် အခိၚ်ကၠာတေံမ္ဂး စံၚ်တဴဇွဨကရာဇ် နကဵုပြသာဒ်ညးကော် ဖရမဟာပသာဒး၊ အတိုၚ်ယၟုဂှ်ရ မဟာပသာဒ ပြာသာဒ်ဇၞော်ဏအ်ဟီုမ္ဂး ဇၞော်တဴဗွဲမလောန် ဗီုပြၚ်သိုၚ်ခၞံပြာသာဒ်ဇွသၚ်ပိုဲမန် အခိၚ်တ္ၚဲဏအ်ရ။ တုပ်ပၟာညံၚ်ရဴသာ်ဂှ်ကီုရ။ စဵုကဵုလၟုဟ် ပ္ဍဲလ္တူအေန်တာဏေတ် လပှ်ကျာ ပိုဲဂွံဆဵုကေတ်မာန်ဒၟံၚ်ဏီ ဗီုပြာသာဒ်စံၚ်ဇွသွက်ဨကရာဇ်ရာမ (၄) ကော်ဂး ဨကရာဇ်မောၚ်ကုဋ်၊ စိုပ်လက်ထက်ဨကရာဇ်ရာမ (၅) ညးသၠာဲကဵုကၠောန်ပ္တိတ်ဗီုပြၚ် ပြာသာဒ်စံၚ်ဇွတၟိမွဲ နကဵုဗီုပြၚ်ဒဵုသိန္နရာဇ် ဍောတ်နူဖရမဟာပသာဒတေံတၟာဂလိုၚ်ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် စိုပ်အခိၚ်ဨကရာဇ်သေံရာမ (၅) ကော်ဂးသၟိၚ်စူဠာလောၚ်ကိုန်ဂှ် ပရေၚ်ပြံၚ်သၠာဲပ္ဍဲဍုၚ်သေံက္တဵုဒှ်ဒၟံၚ်ဇၞော်ဇၞော်ရ။ အခိၚ်ဂှ်မ္ဂး ဍုၚ်ပိုဲဏအ် စိုပ်အာသၟဝ်တဲ အၚ်ဂလိက်တုဲ ဍုၚ်သေံလေဝ် အေၚ်ဂလိက် ကေုာံ ပြၚ်သေတ်တအ် ပၠံၚ်ပိုၚ်ပြဳဒၟံၚ်ရ။ အခိၚ်ဍန်ဂြက်ဒၟံၚ် ဗီုဗီုဏအ်ဂှ် ပရေၚ်ပြံၚ်သၠာဲဍုၚ်လေဝ် နွံပၟိက်ဒၟံၚ်ရောၚ်ဂှ် ဨကရာဇ်ရာမ (၅) ညာတ်ကေတ်တုဲ ဟီုတိုန် စပ်ကဵုကိစ္စကၠောန်သ္ဘၚ်စံၚ်ဇွ ညးဝၚ်နန်တအ် ဗီုဏအ်ရ။
သာန်ဝေန်
ကမၠောန်ပုရာန် ကေုာံ သုတေသနဝင်
နာဲသာန်ဝေန် ဝွံ ကေတ်ကၠုင်တာလျိုင် ပ္ဍဲဌာနဝန်ဇၞော်ပရေင်ယေန်သၞာင် နဒဒှ်အထံက်စၞောန်တုဲ ဆက်ယိုက်ဂၠေင်ကၠုင် နဒဒှ်ကမ္မယှေန်ဝင် ကဆံင်ကၟိန်ဍုင်ရ။ ညးဝွံ ဒှ်သုတေသဳ ထမံက်ဝင်ဍုင်သဓီု ကေုာံ ဍုင်မန်တြေံ (၉၆) ဍုင် ရ။ ညးဝွံတတ်ထပါ် အကြာတၠပညာဝင်ဗၟာ (မိုက်ကယ်အောင်သွင် ညးချူပလီုဝင်မန်)တုဲ ပ္ဍဲသၞာံခရေတ် (၂၀၁၃) ဂှ် နကဵုက္ဍိုပ်လိက် (သုဝဏ္ဏဘူမိ သုတေသန Research on Suvannabhumi) ဂှ် ကလိဂွံလာဘ် လိက်ပတ် ကောန်ဂကူရ။ ပဲါနူဂှ်ပၠန် နကဵုပြဒ္ဒညာ ဌာန်ဒေသဍုင်သုဝဏ္ဏဘူမိ နအလဵုညး အာဗှ်ထ္ၜးလိက်စံင်သုတေသန သုဝဏ္ဏဘူမိ သီုအပ္ဍဲဍုင် ၊ သီုမ္ၚးဍုင် နွံရ။ ညးဝွံသီုချူလဝ်လိက် (ရာမညဒေသ ကျိုက္ကသာမြို့ဟောင်း သုတေသနခရီး) ၊ Mini Dictionary of Abhidhamma (University of Abhidhamma) ကေုာံ လိက်သုတေသနတၞဟ်ဟ်ကီုရ။ အစာသုတေသနဝင်မန် ဥူသာန်ဝေန်ဝွံ သွက်ဂွံတတ်တြးပတိတ် လိက်သုတေသန ဍုင်ရမ္မဝတဳ (ကံဗိန်) ၊ ဍုင်ရမ္မဝတဳ (မတ်မလီု) ၊ ဍုင်မတ္တမ ၊ ဍုင်ကြေဝ် (ကွာန်ဒဵုကြေဝ် တကအ်ခၟိုင်) ၊ ဍုင်စမ္ပါနဂိုလ် ကော် ဍုင်ဒုဝေါပ် (ကွာန် မှော်ဘီ) ပွိုင်ဍုင်ပံင်နွံတုဲ ဆက်ချူပကောံ သ္ပမံင်သုတေသန စဵုအခိင်ညးစုတိဏံရ။ ညးဝွံ ဒှ်‌ကောန် ဥူထောန်တေန် ဒဝ်ကျေန်မျာင် စ်ှေဒၞာဲကုဒဝ်ဨတာန် ကလိဂွံကောန်ဇာတ် (၅) တၠတုဲ ဒှ်ဇာတိကွာန် (ကတွန်) ပွိုင်ဍုင်ပံင် တွဵုရးဍုင်မန်ရ။
ဖျဴသွဝ်ဨကရာဇ် ကေုာံ ဖျဴသွဝ်ခမဳသၚ်
"ကၠောန်တဴမဟာပသာဒဂှ် မၞိဟ်လေဝ်ဍောၚ်ၜိုတ် သြန်လေဝ်အိုတ်ဂၠိုၚ်လောန်ရောၚ်။ ကၠောန်တဴ ဗီုဗီုဏအ်ဂှ် ဟွံကိတ်ညဳကဵု ပရေၚ်ပြံၚ်သၠာဲက္တဵုဒှ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်ပိုဲလၟုဟ်တုဲ ဒှ်ပ္တိုန်စရာဲထာဝရလေဝ်ဟွံသေၚ် ဒှ်ဒတုဲဖဵုညးမွဲသ္အာၚ်လေဝ် ဟွံသေၚ်ရ။ ဆ္ဂး ပြသၞာရဒှ်ဂၠိုၚ်။ အဲဟွံမိက်ကဵုညးတအ်ထေၚ်ဗၠေတ်အာ ဒဒှ်ရ ညးတၠဂုဏ်တအ်ဂှ် ယဝ်ထေက်ကဵုပူဇဴ နကဵုဂုဏ်ဇၞော်ဇၞော်တအ်ဂှ်နွံမ္ဂး ထေက်ကဵုပူဇဴဇၞော်ဇၞော်ရ။ ဆ္ဂး သွက်အဲတှ်ေ ပြသၞာဟွံမွဲရ။ အဲဟီုသောၚ်သောၚ်ရ ကိစ္စကၠောန်တဴ ဖရမေရုမာသ် (ပြာသာဒ်စံၚ်ဇွ ဨကရာဇ်သေံ) ဇၞော်လောန်အာနူဗ္ၜတ်ဂှ် အဲဟွံမိက်ကဵုကၠောန်ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပရေၚ်ဘာသာ
သာန်ဝေန်
လအိတ်ဘဝ
နာဲသာန်ဝေန်ဝွံ ပ္ဍဲကဵု ၂၀ ဂျူလာင် ၂၀၂၁ တ္ၚဲအင္ၚာ၊ အခိင်လဒေါဝ်တ္ၚဲ ၁၄း၃၀ ဂှ် စုတိအာ ပ္ဍဲသ္ၚိညး (ရန်ကုန်တိုင်းဒေသကြီး၊ ရွှေပြည်သာမြို့နယ်၊ အမှတ် (၈) ရက်ကွက်၊ ဗိုလ်ချိုပန်းခြံ (၂) လမ်း၊ အိမ်အမှတ် ၂၅၃/က) နကဵု ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ တုဲ ပ္ဍဲဂိတုဂျူလာင် ၂၂ ဂှ် စံင်ဇွ ပ္ဍဲသုသာန် (ကျူချောင်)ရ။ တ္ၚဲ ၂၆ ဂျူလာင် ၂၀၂၁ ဂှ် ဂကောံသ္ၚိကၟိန်သၟေဟ်တအ် ပကုသဵု ကဵုဒါန် ပ္ဍဲဇရေင်သ္ၚိညးဂှ်ရ။
ကြပ်ကၠုၚ်ပေါဲစုတ်မာဲတုဲ မၞိဟ်ကျိုၚ်ကယျိုၚ်မန်ဂၠိုၚ်တိုန်ကွေံကွေံ
ကြပ်ကၠုၚ်ပေါဲစုတ်မာဲတုဲမၞိဟ်ကျိုၚ်ကယျိုၚ်မန်ဂၠိုၚ်တိုန်ကွေံကွေံ
မိက်သ္ဂောံဒှ်အမာတ်မန်ညးစၞးကောန်ဂကူမန်ဟီုစတုဲ တ္ၚဲဏံထ္ၜးကၠုၚ်ရုပ်ရဴဂွံဆဵုကေတ်ဗွဲမဂၠိုၚ်မာန်ရ၊ ညးလ္ၚဵုတံဂှ် ကၠာဟွံစိုပ်ပေါဲစုတ်မာန်ဏီဂှ်လေဝ် ရုပ်ရဴညးတံဒှ်မံၚ်သာ်လဵုလေဝ်တီကေတ်ဟွံမာန်ရ၊ တ္ၚဲဏံစိုပ်ကၠုၚ်အခိၚ်ကဵုကေတ်ဒၞာဲဟီုစတုဲ ထ္ၜးကၠုၚ်ရုပ်ရဴဗီုညးကဵုညးအိုတ်ရ။
ဂွံလဝ်မာဲမန်တုဲ ဒးသ္ပစၞးကောန်ညးဍုၚ်ကွာန်တံဂှ်လေဝ်လ္ပဝိုတ်စအိုတ်ညိအဴ၊ ပြသၞာညးဍုၚ်ကွာန်တံဒှ်နွံသာ်လဵုဂှ်လေဝ် ထေက်ကဵုဒးကဵုဖျုန်ဒးကဵုဒြဟတ်ဟွံကဵုပိုတ်သ္ကုတ်အာမာန်ရ၊ တ္ၚဲဏံပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်လေဝ်ပြံၚ်သၠာဲဂတာပ်ကၠုၚ်အခေတ်ယျဏောၚ်တှ်ေ မမာဲမန်ပအပ်လဝ်ကဵုအမာတ်မန်တံဖအိုတ်ဂှ် သွက်ဖဵုကောန်ဂကူမန်ပိုဲလ္ပဝိုတ်စအိုတ်ညိ။
တ္ၚဲဏံကျိုၚ်ထ္ၜးကၠုၚ်ကယျိုၚ်မန်ဟီုဂှ် တံၚ်စိုတ်ဓါတ်ကောန်ဂကူၜိုပ်ထဝ်မန်တအ်ရတုဲ ဓဝ်ပတေဟ်လ္တူကောန်ၜိုပ်ထဝ်နွံလ္တူအမာတ်မန်တအ်ဂှ်လေဝ်လ္ပကဵုဗၠေတ်မှာအာညိ၊ အမာတ်မန်ခိုဟ် ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန်လေဝ်ခိုဟ်ဏောၚ်တှ်ေ ဖဵုမန်အခေါၚ်အရာမန်ၜိုတ်ထေက်ကြိုက်ကဵုကၠောန်ဂွံကေတ်ဂွံအာစိုပ်ဂှ်တှ်ေ ဒးရုန်ဂ္စါန်အာမွဲစွံမွဲကရောံမဒှ်ရ။
လောန်ကၠုၚ်ဟွံလအ်လတုဲကၠုၚ်တေံဂှ်လေဝ် မပ္တံကဵုဒဒိုက်ဍာ်ဗၠိုက်ခဝ်ရဝ်ဏာသွက်ညးဍုက်ကွာန်တံဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ညးစၞးကောန်ဂကူမန်ပိုဲနွံမံၚ်ရိုဟ်လၟိဟ်ဒးမံၚ်ရရေၚ်တၠုၚ်ဒၟံၚ်ဖဵုသွက်ညးဍုၚ်ကွာန်တံရ၊ တ္ၚဲဏံမံက်တိတ်ကၠုၚ်မွဲဗဝဝ်တုဲ ဣဏံညးတံဒှ်မၞိဟ်စၞးကောန်ဂကူမန်ကီုဟာဂှ်လေဝ် ညံၚ်ရဴတိက်လ္ပအ်ညာတ်ကီုရ၊ ဆဂး အဓိကဟွံသေၚ်တုဲ ယဝ်စေတနာညးတအ်ခိုဟ်ရန်လဝ်ဖဵုသွက်ဂကူ သွက်ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန်မန်ပိုဲတှ်ေဒှ်အဓိကရ။
အိုတ်ကၞောဝ်သရောပ်နိဂီုဏံဂှ်တှ်ေ သီုအမာတ်မန်ကေၚ်ဆဵုဟွံကေၚ်ဆဵုတံသီုဖအိုတ်ဂှ် ကမၠောန်နာဲတအ်ကမၠောန်အာစာတအ် ပွမချပ် ပွမဟီု ပွမထ္ၜးကမၠောန်ဂှ် ယဝ်ဒှ်ဖဵုသွက်ညးဍုက်ကွာန်မန်တံတှ်ေ ကျိုၚ်ကယျိုၚ်မန်ကီုဟွံကျိုၚ်ကယျိုၚ်မန်ကီုဂှ်အဓိကဟွံသေၚ်တုဲ အဓိကဇၞော်အိုတ်အၚာပ်စိုတ်ညးဍုၚ်ကွာန်မန်တံဂှ်တှ်ေ ကမၠောန်ဂှ်ဒးဒှ်ဖဵုခိုဟ်သွက်ညးတံဟေၚ် ညးတံနွံဗၟိက်ဇၞော်အိုတ်ရ၊ တၚ်ဂုဏ်ရအဴ ။
သ္ၚိဂၞန် ၅၄
သ္ၚိဂၞန် (၅၄) ဟီုဂှ် ဒှ်သ္ၚိတိုက်ဇၞော် ၜါထပ် နွံ ဇိုၚ်ကၟာအၚ်လှာ (အၚ်းလျားကန်) ပ္ဍဲဂၠံၚ် တက္ကသိုလ်ရိပ်သာလမ်း၊ ဍုၚ်လ္ဂုၚ်တုဲ ညးဂမၠိုၚ်မတီလဝ် သ္ၚိ ဒဝ်အံၚ်သာန်သုကျဳ (ဒေါ်အောၚ်ဆန်းစုကြည်) ရ၊၊ နူအခိၚ် ဒဝ်အံၚ်သာန်သုကျဳ မကလေၚ်စဴအာ ဍုၚ်ဗၟာ ပ္ဍဲသၞာံခရေတ် ၁၉၈၈ ဂှ်တုဲ စဵုကဵုစိုပ် သၞာံ ၂၀၁၂ မဒုၚ်ရုဲမာဲ မစိုပ်အာ ကၠတ်ထဝ်တုဲ ပ္ဍဲသ္ၚိဂၞန် (၅၄) ဂှ်ရ ဒဝ်အံၚ်သာန်သုကျဳ ပဒတဴကၠုၚ်ဒၟံၚ်ရ၊၊ ပ္ဍဲသ္ၚိဂှ်ရ ဒဝ်အံၚ်သာန်သုကျဳ မဒးဒုၚ်ကြိုၚ်လဝ် နဒဒှ် ထံၚ်သ္ၚိ၊ ပ္ဍဲကဵုသ္ၚိဂှ် အခေါၚ်တိတ်ဟွံမဲတုဲ မံၚ်ပ္ဍဲပါၚ်တြၚ်တုဲ တွဟ်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်၊ ပ္ဍဲကဵုသ္ၚိဂှ်ရ ဒဝ်သု ဆဵုဂဗ ကုကၟုဲပလုၚ်နာနာတအ်ဂှ်ရ သ္ၚိဂှ် ဒှ်သ္ၚိဓမ္မတာမွဲဟွံသေၚ် ဒှ်သ္ၚိ မလုပ်ဝၚ်မွဲရ၊၊ သ္ၚိဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၈ ဂှ်မ္ဂး ၚုဟ်မးနွံဒၟံၚ် လှုဲဒဝ်လာ အမေရိကာန် ၉၀ ပြကောဋိကိုဋ် မြဴသာ်ဝွံ ညးတန်လဝ်ၚုဟ်ရ၊၊
တၠသ္ၚိကၠာအိုတ်
ကၠအ်ဇိုၚ်ကၟာအၚ်လှာ တိသီုဖအိုတ် နွံၜါဨက ဂှ် ဒေါ်အေးခၚ် ရာန်ကေတ် နကဵုၚုဟ် ဒစာံလက် (၈၀၀၀၀) ဒကေဝ် တုဲ ပအပ်ကဵုအစာဓဇဲ architect နူဍုၚ်အၚ်္ဂလာန်တုဲ ကဵုသြိုၚ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၀ အိုတ်သြန် သီုဖအိုတ် မွဲကိုဋ်ဘာ် (၁၅၀၀၀၀) ဒကေဝ်၊ ကၠာ ပၞာန်ဂၠးတိအလန်ဒုတိယ ဟွံကတဵုဒှ်ဏီရ၊၊ ဒေါ်အေးခၚ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်ဇာတိဍုၚ်လ္ဂုၚ်၊ စှ်ေဒၞာဲ ကု ဦးကံမြၚ့် ဇာတိဍုၚ်သုံးခွ ညးတအ် ကလိဂွံကောန် သီုဖအိုတ် (၆) တၠရ၊၊ ပ္ဍဲကောန် (၆) တၠဂှ် ဒေါ်အုန်းကြည် လေဝ် ပါမွဲတၠတုဲ ကောန်စဴ ဒေါ်အုန်းကြည် မWutyi Phyu ဒှ်မၞိဟ်မလဴစ ပရူဝၚ်တၠသ္ၚိကၠာအိုတ် ဏအ်ရ၊၊ ဦးကံမြၚ့် စုတိအာတုဲ ဒေါ်အေးခၚ်ဂှ် ကလေၚ်ဖျေဟ်ဒၞာဲ ကု ဦးသိန်းမောၚ် မဒှ်ဒေအ် ဦးကံမြၚ့် ရ၊၊ ကဵု ဦးသိန်းမောၚ် ဂှ်လေဝ် ဒေါ်အေးခၚ် ကလိဂွံကောန်ဇာတ် နွံကီုရ၊၊
ကာလပၞာန်ဂၠတိအလန်ဒုတိယ အာစိုပ်ဒတုဲတုဲ ဦးသိန်းမောၚ် ဂှ် မိက်ဂွံကၠောန်ကမၠောန် သွံရာန်ကပေါတ် မသှ်ေသၟေဟ် နူအခိၚ်ပၞာန်ဂှ် ဟီုကဵုသမ္ဘာဇကု၊ သမ္ဘာဇကု ဒေါ်အေးခၚ် ဟွံဒုၚ်တဲတုဲ ကေတ်ဂရာန်သ္ၚိတုဲ အာဂၠေအ်သြန်ဘာဏ် နကဵုမပတိုန်လဝ် အဝံၚ် ဂရာန်သ္ၚိဂှ်ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် ဒေါ်အေးခၚ် ယဲဒၟံၚ်တုဲ မၞိဟ်နူဘာဏ် ကၠုၚ်တုဲ ကဵုထပက်စၟတ်တဲ စပ်ကဵုမပံၚ်လဝ် သ္ၚိဂှ်ရ၊၊ ခြာဟွံလအ်ဂှ် ဒေါ်အေးခၚ် ကလိဂွံ အာယုက် ၅၀ ဟွံပေၚ် ဒးစုတိအာရ၊၊
ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် ဂဥုပ်ဗိုလ်အောၚ်ဆန်းလေဝ် ဒးဒုၚ်ပန်ဂစိုတ်တုဲ သ္ၚိညး တာဝါလိန်းအိမ် ဂှ် သွက်ဂွံကၠောန် တိုက်ထ္ၜးဂှ် ကြဴနူသက္ကရာဇ် ၁၉၅၀ ဂှ် ဖန်ကၠုၚ်ရ၊၊ သွက် ဒေါ်ခၚ်ကြည် ညးမဒှ်သမ္ဘာ ဂဥုပ်ဗိုလ်အောၚ်ဆန်း ဂွံမံၚ်ဂှ် ဦးနု သၟာန် ဒေါ်ခၚ်ကြည် သ္ၚိဗီုမိက်ဂွံမံၚ်ဂှ်၊ ဒေါ်ခၚ်ကြည် ဟီု သ္ၚိမနွံဇိုၚ်ဍာ်ဂှ် မိက်ဂွံမံၚ် ဂးရ၊၊ ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် သ္ၚိနွံ ဇိုၚ်ကၟာအၚ်လှာ(အၚ်းလျားကန်)ဂှ် နွံပိမဓဝ်ရ၊၊ သ္ၚိမွဲမဂှ် သ္ၚိအစာပရိုၚ်၊ သ္ၚိမွဲမဂှ် ဒှ်သ္ၚိ အၚ်္ဂလိက် မပံက်လဝ်ဘာတုဲ သ္ၚိမွဲမပၠန်ဂှ် ဒှ်သ္ၚိ ဒေါ်အေးခၚ် မဒှ်သ္ၚိဂၞန် (၅၄) ဂှ်ရ၊၊ ကာလညးတအ်လ္ၚတ်ရံၚ် သ္ၚိဂှ် ပံၚ်လဝ် ပ္ဍဲဘာဏ်ရ၊၊