cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
သရဘမိဂဇာတ်
တၞံကြုက်တိုန်တ္ၚဲဂှ်
ကျာ်တြဲဒုၚ်ဂိုၚ်ကေတ်တုဲ ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ်ဟေၚ် မံၚ်တဴဗွဲမဗဗွဲတုဲ နကြိပပြဘိုက်တုဲနေဝ် ယွံအာနန္ဒ မကြုက်ဝွံ တၞဟ်နတဵုပ္ဍဲဒၞာဲဏအ် ကဵုပၟၚ်ဥဒျာန်ညိ တၞံကြုက်ဝွံ ကြက်ဒှ်တၞံကြုက်မၞုံယၟုကဏ္ဍရ ရဴဝွံသ္ဂးရ၊ မှာထေရ်အာနန် သ္ပအတိုၚ်ကျာ်တြဲဟီုရ၊ ပၟၚ်ဥဒျာန်ဂွးတိတုဲတဵုရ၊ ပ္ဍဲခဏဂှ် မကြုက်ဒကးတုဲ ရိုဟ်ဂမၠိုၚ်စှေ်အာအိုတ်ရ၊ ပၠုတ်သာ်ဗ္ကေက်မၞုံဗၞတ်တၟာၝောံတဲ ကၠုတ်တိတ်ကၠုၚ်ရ၊ ဃောမၞိဟ်ဂမၠိုၚ်ရံၚ်ဒၟံၚ်ဟေၚ် လၞီတၞံမသုန်စှော်ဟတ် ကၞာၚ်ဇၞော်မသုန်စှေ်ဟတ် တၞံကြက်မၞုံသၠုၚ်ကၠံဟတ်ဗွဲမဍိုက်ပေၚ်က္တဵုဒှ်ရ၊ ပ္ဍဲခဏဂှ်ဟေၚ် ဇဝ်ဂမၠိုၚ်ကီု သတ်ဂမၠိုၚ်ကီု က္တဵုဒှ်ကုတၞံကြက်ဂှ်အိုတ်ရ။ တၞံကြုက်ဂှ် ဍိုက်ပေၚ် ကေုာံ သတ်ကြုၚ်ဍုဟ်ဟ်ဍာတ်ကြောံတုဲ သီုမပ္ကၚ်ရၚ်လဝ်သဇိုၚ်ဝန်သတ်မၞုံသာ်မတုပ် ကေုာံ သာ်ထဝ် ကဵုပေၚ်ဒၟံၚ်အာကာသတုဲတန်ဒၟံၚ်ရ။ကာလကျာပိုက် သတ်ကြုက်ဍုဟ်ဟ် မဍာတ်ကြောံဂမၠိုၚ် ပြဟ်စှေ်အိုတ်ရ၊ ဇၟာပ်ခမဳမကၠုၚ်ဂမၠိုၚ် စတုဲကၠုၚ်အိုတ်ရ။
ကၠိဂွံအြမိုတ်နိဗ္ဗာန်
အခိၚ်တ္ၚဲၜိုဟ် သၟိၚ်အိန်နကြိဗ္စာရဏာနေဝ် တၞဟ်နသိုၚ်ကၞာထးကုကျာ်တြဲ တာလျိုၚ်အဲရောၚ်၊ ရဴဝွံတီတုဲ စကာဒေဝတဴဝိသုကမ္မတုဲ ကဵုကၠောန်ကၞာထးရတ် မဂပ်ဝ်ဂြောပ်ဗ္ဒန်လဝ်နပ္ကဴဥပဵု မၞုံဗၞတ်စှ်ၜါယောဇနာရ၊ ရဴသာ်ဝွံဟေၚ် ဂကောံဒေဝတဴ မမံၚ်ပ္ဍဲမွဲမဟာလ္ၚီစက္ကဝါဂမၠိုၚ် ကၠုၚ်ကောံဓရီုအိုတ်ရ။ ကျာ်တြဲထ္ၜးတဴယမကပဋဳဟာဍာ်ပၟတ်လ္ၚဝ်တ်မဟဂွံဆက်ဆောံ ကေုာံသာဝကဂမၠိုၚ် မလေပ်လၞိန်ဗပိန်ကၠေံတီဂမၠိုၚ်တုဲ တီဒဒှ်မၞိဟ်ဂမၠိုၚ် လျုၚ်ဇြုၚ်သ္ဍိုက်စှေ်အာနူအာကာသတုဲ သီုမမံၚ်ဒၟံၚ်ပ္ဍဲဒၞာဲကျာ်တွံဓရ်ရ၊ သတ္တံဂမၠိုၚ် ၜါစှော်ကိုတ် ဂွံသုၚ်ဍာ်အြမိုတ်နိဗ္ဗာန်အိုတ်ရ။
ဒ္ဂိုန်ဝှ်ပ္ဍဲဍုၚ်သွဝ်တာဝတိံ
ကြဴနူဂှ် ကျာ်တြဲတမၠာတေံဂမၠိုၚ် ထ္ၜးယမကပဋိဟာတုဲ ဒၞဲါလဵုမက္ညအာရော ရဴဝွံ နကြိဗ္စာရဏာနေဝ် က္ညအာဍုၚ်သွတ်တာဝတိံအိုတ်ရ၊ ရဴဝွံတီတုဲ ကျာ်တြဲဓလိုက်က္တဵုနူဒၞာဲ ဇိုၚ်ပုၚ်ဖျေံပ္ဍဲက္ဍဟ်ဒဵုယုဂန္ဓရ်တုဲ ဇိုၚ်ပဲါလိုန်ပ္ဍဲက္ဍဟ်ဒဵုတၟံသိန္နရာဇ်တုဲ လုပ်ဝှ်ပ္ဍဲသၞာတၟံပဏ္ဍုကၟဝ် ပ္ဍဲတမ်ဗပေၚ်ပါရကဇါတ်တုဲ လုကဴမွဲဝှ်ပိဂိတု တွံအဘိဓမ္မပိဋကတ် ကုဒေဝတဴဗြီုဂမၠိုၚ်ရ။
စိုပ်ဝှ်သှ်ပဝါပေါပ္ဍောန်ပၟတ်
ပရိသာတ်ဂမၠိုၚ် ဟွံတီဒၞာဲကျာ်တြဲ က္ညအာအိုတ်တုဲ ဗဵုလ္ၚောဝ်တုဲဟေၚ် ကြက်အာရ၊ ရဴဝွံပ္ဍဲဍုၚ်သာရဝှ်ဂှ်ဟေၚ် လုကဴမွဲဝှ်ပိဂိတု မံၚ်တဴအိုတ်ရ၊ နကြိကြပ်ကၠုၚ်ကဵုတ္ၚဲပဝါရဏာနေဝ် မှာထေရ်မဟာမောဂ္ဂလာန်အာတုဲ ဂရၚ်ပ္တီကုကျာ်တြဲရ၊ ကာလဂှ် ကျာ်တြဲသဗ္ဗညုသၟာန်မှာထေရ်မဟာမောဂ္ဂလာန်ရ၊ ယွံမောဂ္ဂလာန် သာရိပိုတ်ဂှ် လၟုဟ်အလဵုနွံရော ရဴဝွံသၟာန်ရ၊ ယွံတၠဳပိုန် သာရိပိုတ်ဂှ် မွဲဟာန်ကေုာံခမဳမသုန်ကၠံ မလျုၚ်ဇြုၚ်သ္ဍိက်ကဵုယမကပဋိဟာတုဲ ပခမဳအိုတ် ပဒတဴပ္ဍဲတြၚ်ဍုၚ်သၚ်္ကဿနဂဵုရအဴ - ရဴဝွံနကြ်ဂရၚ်ပ္တီနေဝ် ယွံမောဂ္ဂလာန် နူတ္ၚဲဝွံ ပ္ဍဲတ္ၚဲမရနုက်ကဵုထပှ် ကြက်နူဍုၚ်သွဝ်တာဝတိံရ၊ မၞိဟ်မမိက်ဗဵု လ္ၚောဝ်အဲကျာ်ဂမၠိုၚ် မွဲဂကောံမွဲကရောံဓဝ် သြဝ်ကဵုကောံဓရီုဒၟံၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်သၚ်္ကဿနဂဵုအိုတ်ညိ၊ ရဴဝွံနကြိသ္ဂးနေဝ် ခိုဟ်သန်ရ ရဴဝွံ မှာထေရ်မဟာမောဂ္ဂလာန် ဒုၚ်အဝန်တုဲ ဟီုလၟိၚ်ကုပရိသာတ်ရ၊ အလုံပရိသာတ်ဂမၠိုၚ်အိုတ်သီုဂှ် နူဍုၚ်သာရဝှ်ကဵု ဍုၚ်သၚ်္ကဿနဂဵုတေံ တရဴခြာ မၞုံဗၞတ်ပိစှေ်ယောဇနာဂှ် မွဲခဏဓဝ်ဟေၚ် ကဵုစိုပ်အာရ။
ကၠာင်ထဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကွာန်ကၠာင်ထဝ်(Kaleinpadaw၊ ကလိန်ပဒေါ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ ဂကောံကွာန်ဝါခမိတ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၂၆၅။
ဘာလကျာ်
ဘာကျာ်စေတဳဂရင်ဗ္တီ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ယၟု
ဘာသာမန် (Name) ဂှ် ဒှ်အရာမခုတ်ခဴ ကော်စ ကုအရာမွဲမွဲ၊ သတ်မွဲမွဲ ကေုာံ ပူဂိုလ်မွဲမွဲ သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ ဗွဲမတၞဟ်ခြာ ညံင်ဟွံဂွံတုပ် ရေင်သကအ်တုဲ ဂွံပါ်ရေင်သကအ်ဂွံရ၊၊ ပ္ဍဲကဵုသတ်မဂျိုင်လမျီုဂမၠိုင်မ္ဂး မၞိဟ် ကဵု တိရစ္ဆာန် ပါ်လဝ် ရေင်သကအ်တုဲ ပ္ဍဲတိရစ္ဆာန်ဂှ်ပၠန် ကၠဵု၊ ဂၠဴ၊ ပြေင်၊ ကၠိက်၊ စာင်၊ အဒါ မြဴသာ်ဝွံ ကဵုလဝ်ယၟု နာနာသာ်ရ၊၊ ပ္ဍဲမွဲမွဲဂကူဂှ်ပၠန် ကလေင်ပါ် ဥပမာ ပ္ဍဲကၠဵုဂှ်ပၠန် ကလေင်ပါ် လေပ်ပဒဝ်၊ အလ်သေရှေန်၊ ညံင်ရဴတိရစ္ဆာန်ကီု ပ္ဍဲမၞိဟ်ဂှ် ဂကူမန်၊ ဂကူဗၟာ၊ ဂကူသေံ ကလေင်ပါ်တုဲ ပ္ဍဲကဵုဂကူဂှ်ပၠန် ယၟုဇၟာပ်ပ် ပူဂိုလ်ဂှ် နွံပၠန်ရ၊၊ ဟီုကၠးကၠးမ္ဂး အရာတၞဟ်ခြာမွဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင်မ္ဂး ယၟုမွဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ၊၊ ပါဲနူ သတ်မၞုံလမျီုတုဲ ပ္ဍဲကဵုတၞံဂမၠိုင်လေဝ် ဗီုဂှ်ပၠန်ရ၊၊ တၞံဆုတအ်ဂှ်ရ ကေတ်တုဲ ကၠောန်ဗဒှ်ပတိုန် သွက်ဂွံစကာ ဒၞာဲတၞဟ်မ္ဂး ကလိဂွံ ယၟုတၞဟ်ရ၊၊ ဥပမာ ဆုဒကုတ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် သွက်ဂွံတုက် အရင်မွဲမွဲဂွံမ္ဂး ဆုဒကုတ်ဂှ် ကလိဂွံအာ ယၟု နော် မြဴသာ်ဝွံဒှ်တမ်ရ၊၊
နိရုတ္တိ
ယၟု ဂှ် ကၠုင်နူ မန်လဒေါဝ် ဟိမု၊ ဟိမုဂှ် ကၠုင်နူ မန်တြေံ ဣမောအ်၊၊ မအရေဝ်အမေဍိက် မု ဂှ် ပမနာမ်တုဲ ဒှ်အာ ဣမောအ် ရ၊၊
မအရေဝ်အက္ခရ် "name" ဂှ် ကၠုင်နူ အင်္ဂလိက်တြေံ nama မဒှ်အရာ မဆက်စပ် ကု အရေဝ်ဂျာမာန်တြေံ namo၊ သံသကြိုတ် नामन् (nāman)၊ လေတ္တေန် ကေုာံ ဂရိတ် ὄνομα (onoma)၊ ဖါသဳ نام (nâm)၊ မဒှ် မအရေဝ် မစေန်ဆက်ကၠုင် မူအေန်ဒဝ်ယူရဝ်ဗဳယေန် ခေတ်တြေံ (Proto-Indo-European) *h₁nómn̥ ရ၊၊ မအရေဝ်ဏအ် ပ္ဍဲမန်လေဝ် လွဳစလဝ်ကီုရ၊၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဝေါဟာရ မစပ်ကုသဒ္ဒါ သွက်မအရေဝ် မၞုံကဵုထ္ၜောမ်ကဠင်ဂမၠိုင်ဂှ် ကော်စ မနာမ် ရ၊၊
မအရေဝ် ဂတယၟုပူဂိုလ်
နကဵုသဒ္ဒါမ္ဂး မအရေဝ်မန်ဂှ် ဟွံပါ်လဝ် လိင် ညံင်အရေဝ် အေန်ဒဝ်ယူရဝ်ပဳယေန် ဥပမာ ကုမာရ (ပုံလိင်)၊ ကုမာရဳ (ဣတ္ထဳလိင်) ဂှ်ရ ဂတယၟုတအ်ဂှ် ဒးစုတ် မအရေဝ်မွဲမွဲရ၊၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဟိုတ်မဒှ် ဂကူမၞုံကဵု မရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ မၞိဟ်အာယုက်ဇၞော်တုဲ သွက်မၞိဟ်သၟတ် ကေုာံ သွက်မၞိဟ်ဇၞော်ဂှ်လေဝ် ပါ်လဝ်ပၠန်ရ၊၊ နကဵုအရေဝ်မန် ခေတ်လၟုဟ်မ္ဂး ဂတယၟု မၞိဟ်သၟတ်တြုဟ်ဂှ် စုတ် ＂မာံ＂၊ ဂတယၟု မၞိဟ်ဇၞော်တြုဟ်မ္ဂး စုတ် ＂နာဲ＂ ရ၊၊ သွက်မၞိဟ်ဗြဴမ္ဂး ဂတယၟုဂှ် စုတ် ＂မိ＂ ရ၊၊
မအရေဝ် ဂတယၟုဝွံ မွဲခေတ်ကဵုမွဲခေတ် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲလိက်တၟအ်မန် နူဒွါရဝတဳဂမၠိုင်မ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် သွက်မၞိဟ်တြုဟ်မ္ဂး＂မာင်＂နူကဵု ＂မာင်＂ဂှ် ဗွဲကြဴ ဒှ်အာ ＂မင်＂၊ ဆဂး ＂မင်＂ စကာ နဒဒှ် မနာမ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် သၟတ်ဗၠာဲ ဥပမာ မင်ဗၠာဲ ရ၊၊ ဗွဲမဂၠိုင် စကာ ＂မ＂ ရ၊၊ ဥပမာ မသာန်၊ မဒကောင်ပိုန်၊ မဂဒူ၊၊ ခေတ်လၟုဟ် ဒှ်အာ ＂မာံ＂ရ၊၊ အခိင်ကၠာတေအ် ညးဟွံပါ်လဝ် အာယုက်ရ၊၊ ကောန်ၚာ်ကီု မၞိဟ်ဇၞော်ကီု စကာ ＂မာင်＂ရ၊၊ သွက်မၞိဟ်ဗြဴမ္ဂး ညးစုတ် ＂ယ＂ပ္ဍဲလိက်တၟအ် ဝင်မနဴ ဍုင်ဇင်မှာဲဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ＂ဝေါအ်မ္ညးမ္သုန္န အဿရာယ်ကျာက်ဝေါအ် ယသုက္ကမာလ တဇုအဒ္ဓရာဇ ကောန္နမောယျ ဟိမောအ် မာင်ဓန္နရာဇနောရဒြ ကောန္န ကာလတာဝဇိန္နလာယျ＂၊၊ ပ္ဍဲလိက်တၟအ်ကျာ်ဇြငံ ကွာန်တဝန်းတော ဍုင်ဒလဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ＂ကောန်တိလစိင်ဗတာင် မေရ်ဒေါဝ်ဗြ၊ ဂတယၟုဂှ် စုတ် ＂မေ＂ ရ၊၊ နူမေရ်/မေ ဂှ် ဗွဲကြဴ ဒှ်အာ ＂မိ＂ရ၊၊ အရေဝ်ဗၟာ ＂မောင်＂ ဂှ် ကၠုင်နူတမ် အရေဝ်မန် ＂မာင်＂ဂှ်ရ၊၊
မဂွံဆဵု ဂတယၟု မွဲပၠန်ဂှ် ＂စာပ်＂ရ၊၊ စာပ်ဏအ် ဂွံဆဵုကေတ်အောန်ကီုလေဝ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ်လပ်ပူရဳ၊ ဍုင်သေံ မဒှ်လိက်တၟအ်မန် ခေတ်(၈) ဗွဝ်ကၠံ ရ၊၊ ＂စာပ်＂ဂှ် ဒှ်သွက် မဂွံစုတ် ဂတယၟု သၟိင်တၠတအ်ရ၊၊ ဗွဲကြဴ မအရေဝ်ဝွံ ဒှ်အာ ＂စော/စဴ＂၊၊ မအရေဝ်ဝွံ ပ္ဍဲဂကူဂမၠိုင် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာကီု သီုကဵု ဍုင်သေံ မပ္တံကဵု ဂကူသေံ၊ ကချေင်တအ် လွဳစလဝ်တုဲ စကာဒၟံင်ကီုရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ သၟိင်တၠဂကူတအ်ဏအ် ကေင်ဒှ်လဝ် ဂကူမန်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဂကူတအ်ဏအ် ပ္ဍဲအခိင်တမၠာတေအ် ကေင်စုက်လုက်လဝ် ကုဂကူမန်ဂှ် ဟီုမာန်ရ၊၊ ညံင်ရဴသာ်ဂှ်ကီု အရေဝ် ဗၟာ ＂မင်း＂မဂွံအဓိပ္ပါယ် သၟိင်တၠဂှ် ကၠုင်နူ အရေဝ်မန် ＂မာင် - မင်＂ ဂှ်ရ၊၊ မာင်/မင် သွက်မန်မ္ဂး မၞိဟ်တြုဟ်ဓမ္မတာမွဲကီုလေဝ် သွက်ဂကူဗၟာမ္ဂး ဒှ်သၟိင်တၠဂှ်ရ ဂကူမန်တအ် ကေင်ဒှ်လဝ် သၟိင်တၠ ဂကူဗၟာရောင်ဂှ် ဟီုမာန်ရ၊၊ အရာမတုပ်ကဵု ဗီုဏအ်ကီု ပ္ဍဲမအရေဝ် အင်္ဂလိက် queen ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် ဨကရာဇ်ဗြဴ ရ၊၊ မအရေဝ်ဏအ်ဂှ် နူတမ် ကၠုင်နူ Kvinde မဒှ်အရေဝ် ဂကူနဝ်ဒေတ် (ဒိန်မက်၊ နဝ်ဝေ၊ သွိတ်ဒေန်) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ညးဗြဴ ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်ခေတ်ဝိခိန်ဂ် (Viking age) အကြာသၞာံ ၇၉၃-၁၀၆၆ အေဒဳဂှ် ဂကူနဝ်ဒေတ်တအ် လုပ်ဓလီုလဝ် ဍုင်အေန်ဂလာန်တုဲ အရေဝ်ဂကူနဝ်ဒေတ်တအ်လေဝ် စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ် ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲအရေဝ်အင်္ဂလိက်ဏီဖိုဟ်ရ၊၊ ဗြဴမၞိဟ်ဇၞော်ဝိခိန်ဂ်တအ်ဂှ် နဒဒှ်သၟိင်တၠ ကော်ဒၟံင် ခွေန် Kvinde တုဲ မအရေဝ်ဂှ် ဒှ်အာ အရေဝ်အင်္ဂလိက် နဒဒှ် ဨကရာဇ်ဗြဴရ၊၊
ယၟု တၞောဝ်ဗဳဇ
မၞိဟ်တအ် လၟိဟ်ဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ ယၟုမၞိဟ်တအ် တုပ်ရေင်သကအ် ဒှ်ကၠုင်ကီု၊ တၞဟ်နဂွံတီ တၞောဝ်ဗဳဇ မၞိဟ်မွဲမွဲတုဲ လက္ကရဴယၟုဂှ် ထပ်စုတ် ယၟုအပါ ဟွံသေင်မ္ဂး ယၟုမိဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ၊၊ ယၟုဂှ် ဟိုတ်မၞုံလက္ကရဴတုဲ ယၟုလက္ကရဴ (last name) ကော်၊ ယၟုဂကောံသ္ၚိကၟိန်/ဗဳဇ (family name) ကော်၊ ယၟုကမၠောန်ကဆံင်အလံင် (surname) လေဝ်ကော်ရ၊၊ ပ္ဍဲယၟု လက္ကရဴ ဥပမာ Johnson ဂှ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ကောန်ဂျောန် (John ဂျောန်၊ son ကောန်) ရ၊၊ ယၟုမ္ဂး ဂျောန် ဂှ် နွံမွဲတၠဓဝ်လေဝ် ဟွံသေင်တုဲ ကောန်ဂျောန် ကော်ဗီုဏအ်လေဝ် ပါ်ရေင်သကအ် ဟွံဂွံရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ စၞးမဟီု ကောန်ဂျောန် (Johnson)၊ ကောန်ပဳတာ (Peterson) ဂှ် မၞိဟ်လ္ၚဵု ကေတ်ယၟု ကမၠောန်ဇကုတုဲ စုတ်လက္ကရဴဂှ်တုဲ ဂွံဆဵုကေတ် အစာဓမာတ်မ္ဂး Smith၊ မၞိဟ်စံင်ကွာင်မ္ဂး Baker ရ၊၊ ညးလ္ၚဵု ဒုင်သဇိုင် ကုယၟုကွာန်ဒေသဇကုတုဲ မစုတ် ယၟုလက္ကရဴဇကုရ၊၊ ဗီုဏအ်မ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် Hill၊ Green တအ်ဒှ်တမ်ရ၊၊ ဍုင်ဒိန်မက် မဒှ်အခိုက်တၠတိမ္ဂး နကဵုမအရေဝ်ညးတအ် ဂါရ်ဒ် gaard မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဝါ၊ တိတအ်ဂှ် ကောန်ဇာတ် နူကဵု ဝါပလိုတ် Westgaard မ္ဂး ကဵုယၟု လက္ကရဴ ဝေတ်သတာဂါရ်ဒ် ရ၊၊ အခိုက်မဖျေဟ်ယၟု ဗီုဏအ်ဂှ် ဒှ်အရာသဘာဝ ကောန်မၞိဟ်တအ်မွဲတုဲ ပ္ဍဲကဵု အကြာမန်တအ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင်ကီုရ၊၊ ဥပမာ နာဲထဝ် ရုင်ဓမာတ်၊ နာဲကျာန် သ္ၚိဓဝုတ်၊ အထောန် ကောန်အဗၠာဲ၊ ယဝ်ရ မၞိဟ်မပြံင်ကၠုင် နူကွာန်တၞဟ်မ္ဂး နာဲလှ ကၟာဝက်၊ မိဍောတ် သၞေဟ်ဗဒဝ်၊ မြဴသာ်ဝွံ ဒှ်တမ်ရ၊၊ ဆဂး ပိုဲတအ် ဟွံစၟတ်သမ္တီ၊ ဟွံချူ ပ္ဍဲယၟုပိုဲတုဲ အခိုက်ဏအ် ဟွံပြာကတ် ပ္ဍဲယၟုမန်ပိုဲရ၊၊ ရဲရးပလိုတ်တအ် ဟိုတ်နူညးတအ် မချူ စကာကၠုင် နူကဵုသၞာံ မဂၠိုင်ကဵုကၠံတုဲ အခိင်လၟုဟ် စှ်ေအာသၞောတ် မၞုံကဵုသၞောတ်ဝ်ရ၊၊ အခိုက်ဏအ် ကုမန် မစိုပ်အာ ရးပလိုတ်တအ်ဂှ် တၞဟ်နဂွံကိတ်ညဳ ကုသၞောတ်ယၟု ဍုင်ညးတအ်တုဲ ကောန်မန် မၞုံပ္ဍဲရးပလိုတ်တအ် စကာကၠုင် ယၟုလက္ကရဴကီုရ၊၊ ဗွဲမဂၠိုင် ကဵုလဝ်ယၟုလက္ကရဴ မန်၊ ရာမာန်၊ ရာမည၊ ဟံသာဝတဳဂၠိုင်တုဲ ဒုင်သဇိုင် ကုယၟုကွာန်ဒေသ မပ္တံ ဒဵုတၟအ်၊ ဇြာ၊ မန်ဇြာတအ် နွံကီုရ၊၊ ယၟုအပါဗွဲမဂၠိုင် ဟိုတ်မဒှ် ယၟုဗၟာဂၠိုင်တုဲ ကေတ်ယၟုအပါဇကု နဒဒှ် ယၟုလက္ကရဴဂှ် အောန်ဒၟံင်ညိရ၊၊
ခေတ်လၟုဟ် ကောန်ဂကူ နူဍုင်နာနာ မပြံင်လုပ်မံင် ပ္ဍဲရးပလိုတ် ဗွဲမဂၠိုင် ယၟုဂတဂှ် ကေတ်ယၟုဂၠးတိ (ဝါ) ယၟုအင်္ဂလိက်တုဲ ယၟုနကဵုဘာသာဂကူဇကုဂှ် စကာ နဒဒှ် ယၟု လဒေါဝ် ကေုာံ ယၟု လက္ကရဴဂှ် ဒှ်အရာ မလေပ်ခုတ်စဂၠိုင်ရ၊၊ နကဵုနဲဗီုဏအ်ဂှ် ကုညးမမံင်ဍုင်ဇကုရ ဆဂး ပရေင်ဆက်စၠောအ် ကုဂၠးတိနွံတအ်လေဝ် တင်ယၟု ကောန်ဇာတ်ဇကုဗီုဂှ်ကီုဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ၊၊
အခိုက်တင်ယၟုမန်
ယၟုတအ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင်ကု တ္ၚဲမကတဵုဒှ်မၞိဟ်တုဲ မန်တအ် ခုတ်ခဴကၠုင်ယၟုရ၊၊ ဥပမာ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် တ္ၚဲစန်မ္ဂး ယၟုဂှ် ဒးစကဵု အက္ခရ်မု၊ ပါဲနူဂှ်ပၠန် အက္ခရ်ဂှ် ပံင်ကဵု အခဝ်နာမ်တ္ၚဲလဵုမ္ဂး ခိုဟ်၊ ပရေအ် ဗီုဏအ် ပါ်လဝ် နွံပၠန်ရ၊၊ အခိုက်ဝွံ ပ္ဍဲကဵုဟိန္ဒူလေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ၊၊
အက္ခရ်နာမ်တ္ၚဲဂမၠိုင်
နာမ်တ္ၚဲမပံင် ခိုဟ် ပရေအ်တအ်ဂှ် တၞဟ်နဂွံသမ္တီလောဲတုဲ ညးချူစၟတ်သမ္တီလဝ် ဗီုဏအ်ရ၊၊
ခိုဟ် သန် ပြဲ အဲ တီ လဝ် ဇဳ
အဲဂှ် ဒှ်တ္ၚဲနာမ် မကတဵုဒှ်မၞိဟ်၊၊ ဥပမာ မၞိဟ်မွဲ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲတ္ၚဲအဒိုတ်(၁)မ္ဂး ယၟုအက္ခရ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒးစကဵု အက္ခရ်နာမ်အဒိုတ်၊၊ အက္ခရ်နာမ်လဵု မပံင်စုတ် လက္ကရဴဂှ် ခိုဟ်ဂှ် ရံင်တိုန် ဥပမာ ပံင်ကဵု နာမ်ဗြဴဗတိ (၅) မ္ဂး ဒှ်သမ္ၚေဟ်၊ ပံင်ကဵု နာမ်သိုက် (၆) မ္ဂး ဒှ်သေဌဳ၊ ပံင်ကဵု နာမ်စန် (၂) မ္ဂး ဒှ်သၟိင်ရ၊၊ ယဝ်ရပံင်ကဵု နာမ်လပါ်သၟဝ်မ္ဂး ဟွံခိုဟ် ဥပမာ ပံင်ကဵု နာမ်သ္ၚိသဝ် (၇) မ္ဂး ဒိုက်ဂတ်၊၊ မြဴသာ်ဝွံ ညးစၟတ်သမ္တီလဝ်ရ၊၊ အရာဝွံ ဒှ်အရာ မဆေင်ကဵု ဓရ်ပတှ်ေဟေင်တုဲ ဒှ်အရာ မၞုံကဵု ယုတ္တိသာဓက ဟွံသေင်ရ၊၊
ဇြဝ်ဂျဳ (Zawgyi)
ဇြဝ်ဂျဳ (Zawgyi) ဂှ် ဒှ်သၞောတ်မတက်လိက်ဗၟာ ပ္ဍဲကပေါတ်အာင်ဒဳဂမၠိုင် မစကာကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲအကြာသၞာံ ၂၀၀၄ ၂၀၀၅ စဵုစိုပ် သၞာံ ၂၀၁၉ ပွိုင် ၁၅ သၞာံပြင်င်တုဲ စတမ်နူ ဂိတုအံက်တဝ်ပါ ၁ သၞာံ ၂၀၁၉ နကဵုအလဵုအသဳ ဒက်ပတန်သၞောဝ်ဥပဒေ ညံင်ဂွံစကာယူနဳကုဒ် မဒှ်သၞောတ် မစှ်ေကဵု သၞောတ်ဂၠးတိတုဲ ဇြဝ်ဂျဳဂှ် မၞိဟ်စကာ အောန်စှ်ေအာရ။
ဝင်
ညးမကၠောန်ဗဒှ် သၞောတ်တက်လိက်ဗၟာ မကဵုလဝ်ယၟု ဇြဝ်ဂျဳဂှ် ဒှ် ဦးရဲမြတ်သူ ညးတၠပညာကောန်ပျူတာ မဆေင်ကဵု Software၊ Hardware ကေုာံ Network မွဲတၠရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် သွက်လိက်ဗၟာ ဂွံတက်ပေင်င်ဂှ် ဒှ်ဒၟံင်အခက်အခုဲတၟာဂလိုင်ရ။ နူကဵုဂကောံမခၞံဗဒှ် ယူနဳကုဒ်တအ်လေဝ် သွက်လိက်ဗၟာ မကၠောန်ပ္တိတ်လဝ် 4.1 version ဂှ် ကၟက်ဂမၠိုင် မပ္တံ ကွက်ရ၊ ကွက်ယ၊ ကွက်ဟတအ်ဂှ် ဟွံမဲဏီရ။ တၞဟ်နရနုက်ဗပေင် အရာတင်မနွံပၟိက် လတူလိက်ဗၟာတုဲ ဦးရဲမြတ်သူ ဂှ် ညးတေအ် ကၠောန်ဗဒှ်ပတိုန်ဝှန်မွဲရ။ ဆဂး ဇြဝ်ဂျဳ နကဵုဘာသာဗၟာမွဲဓဝ် ပကဵု ညံင်ဂွံဗှ်လိက်မန် လိက်ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် သီုဖအိုတ် ဟွံဖန်လဝ်တုဲ နကဵုညးမကၠိုဟ် ပရေင်ဝှန် ကေုာံ စကာသပ်ဝဴလေပ်တအ် ဒုင်သဇိုင် ကုသၞောတ်ညးတုဲ သွက်ဘာသာမန် ဂွံတက်လိက်ဂွံ ဂွံဗှ်ဂွံကီုဂှ် ကၠောန်ထပ်ဗပေင်စုတ် ကၟက်မန်ဂမၠိုင်ကီု သီုကဵု ဗျည်မန်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ၜ ကဵု ၝ တအ်ကီုရ။
စိုပ်သၞာံ ၂၀၀၇ ဂှ် ဒှ်ခေတ်ဗလံက် Blog တုဲ ညံင်ဂွံဗှ်လိက် blogger ဗလံက်ဂါတအ်ဂွံဂှ် ကောန်ဍုင်ဗၟာတအ် ဒးစကာကၠုင် ဝှန်တုပ်တုပ်ရေင်သကအ်တုဲ ဝှန်ဇြဝ်ဂျဳဂှ် မၞိဟ်စကာဂၠိုင်ကၠုင်ရ။ ဂကောံမဳဒဳယာဂမၠိုင်လေဝ် စကာကၠုင်ဇြဝ်ဂျဳကီုရ။ တုဲပၠန် ဇြဝ်ဂျဳဂှ် နူစကၠောန်တေအ်ဂှ် ဟွံကၠောန်လဝ် နကဵုသၞောတ်စှ်ေစှ်ေရ။ သွက်ညးမတက်လိက်တအ်လေဝ် ဟိုတ်နူ ဟွံမဲကဵုသၞောတ် ကိုန်ဂစိုတ်တုဲ တက်လောဲသွာရ။ ဥပမာ တိုင် ဂှ် တက် ိ တုဲ ု လေဝ်ဂွံ၊ သာ်ဂှ်ဟွံသေင် ု တုဲ ိ လေဝ်ဂွံရ။ ဟိုတ်မဒှ်ဗီုဏအ်တုဲ ပကောံတင်ဂၞင် ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ် စှ်ေကဵုသၞောတ် ဟွံဂွံရ။
နိဂီု
လိက်မလုပ်အဝေါင်ဂၠးတိ ဗီုကဵု Google ကေုာံ Wikipedia တအ်ဂှ် စကာ နကဵုယူနဳကုဒ်ဟေင်ရ။ ညးမကၠိုဟ် ပရေင်တင်ဂၞင်ဒေတာ အာင်တဳတအ် ၜိုန်ရ ဆဝ်မ္ၚုဟ် ညံင်ဂွံပြံင်လှာဲ စကာယူနဳကုဒ် စၞးဇြဝ်ဂျဳ သၞာံဗွဲမဂၠိုင်ကီုလေဝ် ဟွံအံင်ဇၞးကၠုင်ရ။ စိုပ်သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် နကဵုအလဵုအသဳ စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲပြံင်လှာဲစကာယူနဳကုဒ် မကော်ဂး U-Day ပ္ဍဲဂိတုအံက်တဝ်ပါ ၁ ဂှ်တုဲ နကဵုရုင်အလဵုအသဳကီု ပရေင်ဆက်စၠောအ် မဆေင်ကဵု အလဵုအသဳသီုဖအိုတ် ဒးစကာ ယူနဳကုဒ် ဟေင်တုဲ ဇြဝ်ဂျဳဂှ် နူကဵုမၞိဟ်မစကာဒၟံင် ၜိုတ် ၉၀%ဂှ် အောန်စှ်ေအာ စဵုကဵုစိုပ်အာ ကဆံင်နိဂီုမာန်ရ။
ဘာကောန်ဂကူမန် တန်လဒေါဝ် ကွာန်ကအ်ဝါန်
ဘာတန်လဒေါဝ် ကောန်ဂကူမန် ကွာန်ကအ်ဝါန်
ရာဂါ၊ နာဲ၊ ကဝိ
ကဝိနာယ်ရာဂါဝွံ ဇာတိကွာန်ကြေဝ်ဏာ ဥုံဆက်တိတ် သၟဝ်ကျာဘာ။ ကာလညးဇန်ကၠာဲစၠောအ် လိက်ကျာန်ယျေန် နူဗၟာဗဒှ်မန်ဂှ် သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၂၆၄ ပုဟ် ၃ စွေက် တ္ၚဲသ္ၚိသဝ်။
လိက်ကျာန်ယျေတ်
လိက်ကျာန်ယျေတ်လ္ၚတ်နာမကၠာ၊ လိက်ဝွံကၠာတဲ ညးဆန်မွဲဝါ၊ လံလောန်အဆတ် ဂၠိုင်မြိပတ်အာ၊ ဒကုတ်ဖလုတ် ဇမောဝ်သ္ဂုတ်ခြာ၊ စှ်ေတိုန်ဂၠိုင်တောင် ယတိယောင်ယာ၊ ညာတ်လိက်ဝွံအဲ ပ္ဍဲစိုတ်သိင်သာ၊ လိက်ကျာန်ယျေတ်ဟေင် နူတၞံသေင်ဟာ၊ ဂလာန်မန်သၟတ် ကၠေံမြိပတ်အာ၊ လိက်ဝွံတူရူ ကၠာဲနူဗမာ၊ ဟိုတ်မန်ဟွံမွဲ အဲဆဵုဒးကၠာ၊ သၟိက်ဂဟဵုညိ တမိမွဲဝါ၊ အဲဆန်ပ္ညဳကၠာ မွဲဝါပၠန်ရောင်။ ။ ပင်မှိင်မွဲတောင် စိုတ်ပယောင်ယာ၊ ပရူဒဒှ်ပိုဲ ဟီုတွံကၠာ၊ ဒေသသန်ထာန် ပ္ဍဲကွာန်ကြေဝ်ဏာ၊ ဥုံဆက်တိတ်ကျဝ် သၟဝ်ကျာဘာ၊ ဒေသဂှ်ကၠာ နူတမၠာပၠန်၊ ဒၞာဲထာန်ဂှ်သၟး လိက်ဝွံညးဆန်၊ သ္မိက်တီယၟုကဝိဝွံပၠန် နဂှ်ဏာတဲ ယအိုတ်ဒဲသ္ကန်၊ ပ္ဍဲအခဝ်ရ အခဝ်ဂပၠန်၊ သ္ဂောံဏာတဲကၠာ သီုၜါမွဲဒွန်၊ အခဝ်ပိဟေင် ချူပြေင်မွဲပၞောန်၊ ဒှ်နာမအဲ ဂွံတီလောဲသန်၊ သက္ကရာတ်ဂှ် ပိုဲဟီုတွံပၠန်၊ လ္ၚီၜါကၠံအဴ တြဴစှော်ပန်၊ ပိစွေက်ပၠန် ပုဟ်ပ္တန်လဝ် ဗ္တံတက်မွဲနာံတ္ၚဲသ္ၚိသဝ်၊ အဲစဳဇန်ပြေင် လၟေင်အခဝ်၊ သ္ကဵုစေန်ဆက်အာ နာဂတ်ဆတ္တဝ်၊ စဳဇန်ပြေင်လဝ် အ္ခဝ်ဝက္ကျ၊ သ္ကဵုဒှ်မ္ၚဵု ပူဂဵုမန္ဒ၊ သ္ဂောံပင်မှိင်ရော ဖျိုက်ဓဝ်ဃောတ၊ လိက်ကျာန်ယျေတ်ရ ဆန်ပၠလဝ်ရောင်။ နွံဍုင်ဇၞော်မွဲ ပြဲသန်တေဇ ဓညဝတဳ ခုတ်ပ္ညဳနာမ၊(…)
ဗပေင်လိက်
ဘာသာမန် (ဝါ) အရေဝ်မန် (အင်္ဂလိက်: Mon Language, Burmese; မွန်ဘာသာ) ဂှ် ဒှ်ဂကောံအရေဝ် သြသထြောအေရှတေတ် (Austroasiatic language) မဒှ် အရေဝ်တမ်မူလ ရးအာရှအဂၞဲမွဲရ၊၊ ဂကောံအရေဝ် သြသထြောအေရှတေတ် ဂှ် ဒှ်အရေဝ် ဂကူဗွဲမဂၠိုင် မဟီုဂးဒၟံင် ပ္ဍဲၝောအ်ဒေသအာရှအဂၞဲတုဲ ပ္ဍဲအိန္ဒိယ၊ ဘင်္ဂလာဒေသ်၊ နဳပဝ် ကေုာံ ဒေသပယျဵု ဍုင်ကြုက် လပါ်သၠုင်ကျာလေဝ် ပြးဇး နွံဒၟံင် ညိညကီုရ၊၊ ဂကူမဟီုအရေဝ် သြသထြောအေရှတေတ် သီုဖအိုတ် စၟတ်သမ္တီလဝ် နွံ (၁၆၈) ဂကူကီုလေဝ် ဆဂကူ ဗဳယေတ်နာမ်၊ ဂကူခမေန် ကေုာံ ဂကူမန်တအ်ဟေင် မၞုံကဵု ရာဇဝင် မဇၞော်လှဲလးရ၊၊
အရေဝ်မန်တ္ၚဲဏအ်ဂှ် ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲအခိင်ၜိုတ် မလောန်ကၠုင် သၞာံ ၅၅၀၀ သၞာံ အခိင် ဂကူမန်ကဵု ဂကူခမာ စပြးဇးရေင်သကအ် ဟီုမာန်ရ၊၊ နူအခိင်ၜိုတ် အေဒဳ (၃) ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဂကူမန်တအ် စုက်လုက် ကုဂကူအန္ဒိယတုဲ လွဳစ မအက္ခရ်ညးတအ်တုဲ ဖန်ဗဒှ်ပတိုန် လိက်ဂကူဇကုရ၊၊ ရံင်ကဵု ပရေင်ယေန်သၞာင်မၞိဟ်တုဲ ဂကူမန် မစချူလိက် ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ်အခိင်ၜိုတ် အေဒဳ ၃ ဗွဝ်ကၠံမဒှ်မာန်ရ၊၊ (ဆဂး လိက်တၟအ် ၜိုတ်မဂွံဆဵု နကဵုဘာသာမန်ဂှ် ပ္ဍဲအေဒဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံ) ဂကူမန် ပ္ဍဲခေတ်ဒွါရဝတဳ (လၟုဟ်ဒၞာဲဍုင်သေံထာဲ ကဵု ဍုင်လဴ) ကေုာံ ဒၞာဲဍုင်ဗၟာ လၟုဟ်ရ၊၊ အရေဝ်မန်တ္ၚဲဏအ် စနူကဵု အေဒဳ (၃) ဗွဝ်ကၠံဏအ် ဟီုဂွံရ၊၊
လိက်မန် ခေတ် (၆) ဗွဝ်ကၠံဂှ် နကဵု ဗီုပြင်အက္ခရ် ၜိုန်ရ တၞဟ်ခြာကဵု ခေတ်သဓီု ကဵု ဗုကာံ တၟာဂလိုင်ကီုလေဝ် ရံင်ကဵု မဝေါဟာရတအ် တုပ်ရေင်သကအ်တုဲ စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် မွဲခေတ် မကော်စ အရေဝ်မန်တြေံ ဂွံရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ အရေဝ်မန် ခေတ်အကြာ (အေဒဳ ၆- ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ) ဂှ် ဒှ်အရေဝ် မန်တြေံ မစၟတ်သမ္တီကေတ်မာန်ရ၊၊ အရေဝ်မန်လဒေါဝ်ဂှ် စနူ ၜိုတ် (၁၂-၁၅) ဗွဝ်ကၠံ မဒှ်အခိင် တၠညးမိစောဗု ဓမာန်ညး သၟိင်ဓမ္မစေတဳတုဲ လိက်ကြဴနူဂှ် (၁၅-၁၉) ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဒှ် မန်တၟိ မြဴသာ်ဝွံ ပါ်ဂွံရ၊၊
ဂကူမန်ဂှ် ဒးဒုင်ဘဲပၞာန် ကုဗၟာမဂၠိုင်ကဵုအလန်တုဲ ပရေင်အရေဝ် လိက်မန်လေဝ် ပြံင်နှဴကုဗၟာ ဗွဲမဂၠိုင်ကီုရ၊၊ ဂကူမန် မဒးဒုင်ဘဲပၞာန် အောင်ဇေယျ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၇၅၇ ဂှ် သီုဒးဒုင် ဂစိုတ်ပဠက်ဂကူကီုတုဲ အရေဝ်မန်ဂှ် ဍန်လျစှ်ေအာ စဵုကဵုကြပ်ကၠက်ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် မၞိဟ်မဟီုအရေဝ်မန်ဂွံ နွံစ ၜိုတ် ဒစာံ ကိုဋ်ဒှ်ရ၊၊
ကၠောန် (နာမ်)
ကၠောန် = မအရေဝ် "ကၠောန် " ဝွံ ဒဒှ်မကြိယာ၊ ဒဒှ်မနာမ် နွံၜါသာ်။
(ကၠောန်) ဒှ် မကြိယာမ္ဂး (ပတုဲတဴပြဝမွဲမွဲသာ်) နွံကုအဓိပ္ပါယ်ဍေဟ်ရ။
ဗီုပြင်ဇၟန်ဝါကျတုန် - မာံမန်ဂေါဝ် ကၠောန် ကလောန် ပ္ဍဲဍုင်သေမ်။
(ကၠောန်) ဒှ် မနာမ်မ္ဂး ( ဂၞဴဗတဳ၊ ဒၟိဟ်တိ၊ ဌာန်ဒၟိဟ်ဂၞဴဗတဳ၊ တမြးဒၟိဟ်ဂၞဴဗတဳ၊ တိဒၟိဟ် ပ္ဍဲကြုင် ပ္ဍဲၜဳ မတဵုကလုတ်စ ဟဂွံဂွံဏီ၊ တကအ်သၟတ် (ပါဠိ - ဒဳပက) နွံကုအဓိပ္ပါယ်ဍေဟ်ရ။
ဗီုပြင်ဇၟန်ဝါကျတုန် - ယွံတလအဲ ပ္ဍဲဌာန်ၜိုပ်ထဝ်ၜါ မဒမြိုမ်ဒၟံင် ဒေါဝ်ကၠောန်တမြးဒၟိဟ်ဂၞဴဗတဳမ္ဂးဂှ် ညိညဟွံသေင်၊ အသဝ်ကွေံကွေံရောင် မၞးတအ်ဏး။ ဒၞာဲဌာန်ၜိုပ်ထဝ်ၜါ မဒမြိုမ်ဒၟံင် ဒေါဝ်ကၠောန်ဂၞဴဗတဳဂှ်ဟေင် ကျာ်တြဲ မကၠုင်စိုပ်၊ ပျးဒိုဟ်လဝ် ဗွဲအနာဂတ်ဂတ ဒၞာဲဌာန်ဂှ် သ္ဒဟ်ဍုင်ဇၞော်မွဲ မဟိမုဟံသာဝတဳရာဇာဓနဳမွဲ ဗွဲမလောန်သန်ဟေင်။ ပ္ဍဲကာလသၟိင်ပါဏ္ဍုမှာရယေန် မပသၟိင်ဝွံ တိုင်လၟေင်ဂကန်ဗဴလမိမဇကု မဂကန်လဝ် ဂလာန်အဆက်အဆက်ဂှ် ဂွံမိင်လဝ်တုဲ၊ ဒဒှ်ကၠောန်ဒၞာဲဌာန်ဟံသာဝတဳ မဒိုဟ်တိုန်မစၟတ် စဴဂှ် မိင်ပရိုင်တုဲ က္ၜင်ဇၞော်မွဲ နူဝိဒျာနဂရာံ သီုမၞိဟ်မသၟဟ်မွဲလဝ်ဌာန်ဝွံ ဗဂပ်ပြာပ်တုဲ သၟိင်ဂှ် စကာကဵုဇက်ကၠုင်ရ။ နူဂှ် ဂလာတအ် ဍိုက်ဖံင်တုဲ ဒိုဟ်နေရတိ ဒလောဟ်အာရ။ စိုပ်ဌာန်ကၠောန်မွဲ တိုင်တၟအ်ဍေအ်ဂှ် ဒတုံစှ်ေအာ ပ္ဍဲဍာ်ဟေင်။ ဒၞာဲတိုင်တၟအ်ဍေဟ် မဒတုံစှ်ေဂှ် ဌာန်ဂှ် ဗဗွဲကြဴ တိုင်တၟအ် ညးမ္ဂးရောင်။ နူဂှ် မဟ်ကၠောန်မွဲ သၠုင်ဖဍဟ်တဴ၊ ဒၞာဲဝွံ ဓာတ်သော်မွဲ သ္တန် ကျာ် ပျးဒိုဟ်လဝ်ကီု၊ ဗဗွဲကြဴ သၟိင်ရမ္မနိယကီု မသ္ဂောံထာပဏာ၊ ဌာန်ဂှ် မဟ်ကၠောန်မဖဍဟ်တၞမ်စိ မဟ်ဖဍဟ် ညးမ္ဂး။ တၞမ်ဂှ် ဝိပတ်အာတုဲ ဓာတ်မဟ်ဍဟ် ညးမ္ဂးရောင်။ တၟအ်သုဒဿနမြင်သိတမ္ဂးဝွံ ကၠောန် မှာသၟိတ်မတိုန်ဂှ် သယာံမဗၠိုပ်မံက်ကဵုဍာ်ဟေင် ဍေဟ်မဒှ် ဟဂွံဗဒန်အာ ဟိုတ်မဂွံညာတ်တဴ နူတၞမ်စိ တၟအ်သုဒဿနမြင်သိတဂှ် တၟအ်မံက်တဴ ညးမ္ဂး။ တၟအ်မံက်တဴဂှ် ဝိပတ်အာတုဲ မဟ်တဴ ညးမ္ဂးရောင်။ (ဝါကျတအ်ဂှ် ကံက်နင် နူ ဥပ္ပန္နဟံသာဝတဳရာဇဝံသကထာ၊ စန္ဒကန္တာထေရ်၊ ဘာဍိုင်ရိုတ်)
တကအ် = မအရေဝ် "တကအ်" ဝွံ ဒဒှ်မကြိယာ၊ ဒဒှ်မနာမ် နွံၜါသာ်။ (တကအ်) ဒှ်မကြိယာမ္ဂး (ထကအ်၊ ဒကအ်၊ သကအ်) အက္ခရ်ဂတဂှ် လ္ၚဵု ချူတဴ ဟွံတုပ်။ (ဗု) နွံကုအဓိပ္ပါယ်ဍေဟ်ရ။ ဗီုပြင်ဇၟန်ဝါကျတုန် - ဂွံညာတ်ကေတ် သော်ကၞိပ်ဇကု မတကအ်အာဂှ် သၟိင် လကိုတ်စိုတ်၊ ဗဟေက်စိုတ် ကတဵုဒှ်ရ။ (တကအ်) ဒှ်မနာမ်မ္ဂး (တိဒၟိဟ် မတဵုကလုတ်စဂွံ၊ မၞိဟ်တအ် မံင်တန်တဴ သိုင်ခၞံ သ္ၚိဌာန်ဂွံ) နွံကုအဓိပ္ပါယ်ဍေဟ်ရ။ (ပါဠိ - ဒဳပ = တကအ်) ဗီုပြင်မအရေဝ်တုန် - တကအ်ခၟိုင် (တကအ်ထၟိုင်၊) တကအ်လ္ဂုတ် (လၟုဟ် ချူ တကအ်သ္ကုတ်၊) တကအ်သိင်ဃဵု၊ တကအ်ပဉ္စလိုင်။
(ညးမပကောံချူ၊ တၠဂုန်ကေလာသ (တၠဂုန်သေံ) အစာလိက်ပရိယတ္တိမန်ဒယှ် ဘာကၠအ်ပၞဟ်)
ကဏ္ဍ:သုတေသနဝေါဟာရမန်
အာယုက်ဟွံပေင်
thumb အာယုက်ဟွံပေင် (age of consent) ဂှ် ဒှ်အာယုက် ပူဂိုလ်မွဲ နကဵုသၞောဝ်ဥပဒေ မဟွံသၠးကဵုအခေါင် သွက်ဂွံ ဆက်ဆောံလိင်ရ။ မၞိဟ်အာယုက်ဇၞော်မွဲ ယဝ်ရ ဆက်ဆောံလိင် ကုညးမဍောတ်နူဇကု သၟဝ်အာယုက်ဟွံပေင်မ္ဂး ကုပူဂိုလ်အာယုက်ဇၞော်ဂှ် ဒးဒုင်စောဲဒုဟ် ဒဒှ်ရ ပရေင်ချဳဓရာင်လိင် ပူဂိုလ်ဂှ် ဒှ်ဆက်ဆောံလိင် ကောန်ၚာ် အဓမ္မ (child sexual abuse) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒုဟ်ပလီုကောန်သမ္ဘာ (statutory rape) ရ။ ပူဂိုလ် သၟဝ် အာယုက်ဟွံပေင်ဂှ် ဒှ်ညးမဒးဒုင်၊ တုဲ ပူဂိုလ်ပွံင်လိင် ကုညးဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မကလိလောန်ဒုဟ်ရ။ ဆဂး ယဝ်ရ သီုညးၜါ သၟဝ် အာယုက်ဟွံပေင်မ္ဂး ဒုဟ်ဟွံမဲရ။ တင်ရန်တၟအ် မခုတ်ပတန်လဝ် အာယုက်ဟွံပေင်ဂှ် သွက်ဂွံ စဵုဒၞာ ညးအဝဲဟွံစိုပ်တအ် ညံင်ဟွံဂွံဒးဒုင် သုင်စောဲ ပ္ဍဲအရာလိင်ကာမရ။
ဝေါဟာရ နကဵု ဘာသာအင်္ဂလိက် age of consent ဂှ် ဒှ်ဝေါဟာရ မဆက်စပ်ဒၟံင် ကုမအရေဝ်သၞောဝ်ဥပဒေရ။   ဍုင်လ္ၚဵုဂှ် ဗီုကဵု ဍုင်ဒိန်မက်ဂှ် ညးချူလဝ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး နကဵုအရေဝ်ဘာသာဒိန်နေတ် (Seksuel lavalder) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "အာယုက်သၟဝ် ဆက်ဆောံလိင်"။ မအရေဝ်မန် အာယုက်ဟွံပေင်ဂှ် ကၠာဲလဝ် နူကဵု ဘာသာဗၟာ "အသက်မပြည့်"ရ။ နကဵုသၞောဝ်ဥပဒေဂှ် စဵုဒၞာလဝ် ကုမၞိဟ် သၟဝ်အာယုက် မပိုင်ခြာလဝ်ဂှ် အခေါင် ဆက်ဆောံလိင် (ဝါ) အခေါင်ချဳဓရာင် နမဆေင်ကဵုလိင် ဟွံဂွံရ။ ဍုင်လ္ၚဵုဂှ်မ္ဂး အရာဝွံ ပံင်ဗစိုပ်လဝ် ကုအခေါင်အာယုက် မဒက်သ္ၚိကၟိန် အိန်ထံင်ဂွံရ။ အရာဝွံ ညံင်ဟွံဂွံ ဗၠေတ်စကဵု အာယုက်မဂွံဒှ် မဂွံစၟတ်သမ္တီ မၞိဟ်ဇၞော် (age of majority)၊ အာယုက် မကေတ်လျိုင် ရာဇာဝတ် (age of criminal responsibility)၊ အာယုက် စုတ်မာဲ (voting age)၊ အာယုက်အခေါင်သုင်အရက် (drinking age) ကေုာံ အာယုက်ဒဳကွဳ (driving age)တအ်ဂှ် ဒးစွံသတိရ။
အာယုက်ဟွံပေင် သၞောဝ်ဍုင်မွဲကုမွဲ တၞဟ်ခြာဗွဲမဂၠိုင်ရ။ နကဵုသၞောဝ်ဍုင်ဗၟာရာဇသာတ်ဇၞော် ပိုဒ်ဇၞော် ၃၇၆ (တည်ဆဲ ရာဇသတ်ကြီးဥပဒေပုဒ်မ ၃၇၆) မ္ဂး အာယုက်သၟဝ် ၁၆ သၞာံဂှ် ဒှ် အာယုက်ဟွံပေင်ရ။ ယဝ်ရ ကလိလောန်ဒုဟ်မ္ဂး ညးကော်ကဵု ဒုဟ်ပလီုကောန်သမ္ဘာအာယုက်သၟတ် (သက်ငယ်မုဒိမ်း) ကိုပ်ကၠာတေအ် အာယုက်ဟွံပေင် ဍုင်ဗၟာဂှ် ဒှ်လဝ် အာယုက် ၁၄ သၞာံရ။  ဍုင်ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် အာယုက်ဟွံပေင်ဂှ် နွံအကြာ ၁၄ သၞာံ ကဵု ၁၈ သၞာံ။ တုဲပၠန် သၞောဝ်ဍုင်မွဲကုမွဲလေဝ် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ကီုရ။ ဗီုလဵု မချဳဓရာင်လိင် မပတံကဵု မပၠုပ်အင်္ဂဇာတ်၊ မဇွိတ်သပေါတ်တအ်ဂှ်လေဝ် ဒုဟ်ဒဏ် ဟွံတုပ်တုဲ ဍုင်လ္ၚဵုမ္ဂး အရာလ္ၚဵု ဟွံလုပ်လၟိဟ် မ္ၚးသၞောဝ်လေဝ် နွံကီုရ။
alt=Map of the world's countries, with countries colored by age of consent|thumb|အာယုက်ဟွံပေင် သွက်လိင်တၞဟ်ခြာ (heterosexual sex) နကဵု ဍုင်နာနာ {{Legend|#FEF592|12}} {{Legend|#7FFFD4|13}} {{Legend|#00CED1|14}} {{Legend|#1E90FF|15}} {{Legend|#0000CD|16}} {{Legend|#808000|17}} {{Legend|#32CD32|18}} {{Legend|#006400|19}} {{Legend|#EE82EE|20 (void at present)}} {{Legend|#9400D3|21 (void at present)}} {{Legend|#DAA520|varies by state/province/region/territory (void at present)}} {{Legend|#FF1493|must be married}} {{Legend|#808080|no law (void at present)}} {{Legend|#D3D3D3|no data available / other}}
ဍုင်ဗၟာ
အာယုက်ဟွံပေင် ဍုင်ဗၟာဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် သၟဝ်အာယုက် ၁၆။ အာယုက်ဏအ်ဂှ် သၠုင်ပတိုန်လဝ် နူကဵု ၁၄ သၞာံ အတိုင် ရာဇသာတ်ဇၞော် ပုဒ်ဇၞော် ၃၇၅၊ ပိုဒ်ဍောတ် ၅ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၆။ အာယုက် အခေါင်မဒက်အိန်ထံင်ဂွံဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် အာယုက် ၁၅ သၞာံ။
မဆေင်ကဵု ပလီုကောန်သမ္ဘာဂှ် ရာဇသာတ်ဇၞော် ပိုဒ်ဇၞော် ၃၇၅ ဂှ် ချူလဝ် ဗီုဏအ်ရ။
၃၇၅။ အောက်ဖေါ်ပြပါ အကြောင်းငါးရပ်တွင် သက်ဝင်သော အကြောင်းတရပ်ရပ်ဖြင့် ယောင်္ကျားသည် မိန်းမနှင့် ကာမစပ်ယှက်လျှင်၊ ထိုသူသည် ”မုဒိမ်းမှု” ကို ကျူးလွန်သည် မည်၏။
ရှင်းလင်းချက်။ ယောင်္ကျား၏ အင်္ဂါဇာတ်သည် မိန်းမ၏ အင်္ဂါဇာတ်တွင် သွင်းဝင်မိလျှင်၊ မုဒိမ်းမှု လွန်ခြင်းအတွက် လိုအပ်သော ကာမစပ်ယှက်မှုမြောက်ရန် လုံလောက်သည်။
ကင်းလွတ်ချက်။ ယောင်္ကျားသည် အသက်ဆယ့်သုံးနှစ်အောက် မဟုတ်သော မိမိ၏မယားနှင့် ကာမစပ်ယှက်ခြင်းမှာ မုဒိမ်းမှု မဟုတ်။
၃၇၆။ မုဒိမ်းမှု ကျူးလွန်သူကို တသက်တကျွန်းဒဏ်ဖြစ်စေ၊ ဆယ်နှစ်ထိ ထောင်ဒဏ်တမျိုးမျိုးဖြစ်စေ ချမှတ်ရမည့်ပြင် ငွေဒဏ်လည်း ချမှတ်နိုင်သည်။ မုဒိမ်းကျင့် ခံရသောမိန်းမသည် မိမိ၏ မယားဖြစ်၍၊ အသက်တဆယ့်နှစ်နှစ်အောက် မဟုတ်လျှင်မူကား မုဒိမ်းကျင့်သော ထိုလင်ကို နှစ်နှစ်ထိ ထောင်ဒဏ်တမျိုးမျိုးဖြစ်စေ၊ ငွေဒဏ်ဖြစ်စေ၊ ဒဏ်နှစ်ရပ်လုံးဖြစ်စေ ချမှတ်ရမည်။
(တြာဲ နကဵုဘာသာမန်)
အရာမဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဗွဲသၟဝ် မသုန်ဝွံ နကဵုမွဲမွဲသာ် ယဝ်ရ မၞိဟ်တြုဟ်ဂှ် ထုဲထံင်ကာမ ကုမၞိဟ်ဗြဴမ္ဂး၊ မၞိဟ်(တြုဟ်)ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မကလိလောန် ဒုဟ်ပလီုကောန်သမ္ဘာ မသ္ဂးရ။
တင်ပသောင်ကလး။ အင်္ဂဇာတ်မၞိဟ်တြုဟ်ဂှ် ပၠုပ်စုတ် အပ္ဍဲအင်္ဂဇာတ် မၞိဟ်ဗြဴမ္ဂး သွက်မကလိလောန် ဒုဟ်ပလီုကောန်သမ္ဘာ ဂှ် ထုဲထံင်ကာမ စိုပ်ကဆံင်ရုမ်ဂပ်ရ။
တင်သမၠး။ မၞိဟ်တြုဟ်ဂှ် အာယုက် သၟဝ် စှ်ပိသၞာံ ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ်ဗြဴဂှ် ဒှ်ဗြဴဇကုမ္ဂး ဟွံဒှ် ဒုဟ်ပလီုကောန်သမ္ဘာ။
၃၇၆။ ကု ညးမလိလောန် ဒုဟ်ပလီုကောန်သမ္ဘာဂှ် ဒဏ်ထံင် မွဲအာယုက် ကဵုဒှ်၊ ဒဏ်ထံင်သၞာံၜါစှ်ော ကဵုဒှ်။ နကဵုမွဲမွဲ ကဵုဒဏ်မာန်တုဲ ပါဲနူဂှ် ဒဏ်သြန်လေဝ် ကဵုမာန်ရ။ ကုညးဗြဴ မဒုင်ပလီုကောန်သမ္ဘာဂှ် ယဝ်ရ ဒှ်သမ္ဘာဇကု အာယုက်သၟဝ် စှ်ၜါသၞာံမ္ဂး တြုဟ်တၠသ္ၚိ မပလီုကောန်သမ္ဘာဂှ် နကဵုဒုဟ် ဒဏ်ထံင် စဵုကဵုၜါသၞာံကဵုဒှ် ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵု ဒဏ်သြန်ကဵုဒှ် ဒဏ်သီုၜါ ကဵုမာန်ရ။
အတိုင် ရာဇသာတ်ဇၞော် ပိုဒ်ဇၞော် ၃၇၅ မ္ဂး ဆမၞိဟ်တြုဟ် မပလီုကောန်သမ္ဘာ နကဵု မပၠုပ်စုတ် အင်္ဂဇာတ်ဇကု ပ္ဍဲမၞိဟ်ဗြဴဟေင် ကလိလောန်ဒုဟ် ပလီုကောန်သမ္ဘာတုဲ ယဝ်ရ မၞိဟ်ဗြဴ ပလီုကောန်သမ္ဘာ မၞိဟ်တြုဟ် (ဝါ) ကောန်ၚာ်တြုဟ်မ္ဂး ဟွံဒှ် ပလီုကောန်သမ္ဘာ။ တုဲပၠန် နကဵုဥပဒေဝွံ ဟွံစဵုဒၞာလဝ် သွက် ကောန်ၚာ်တြုဟ်တအ်ရ။ စပ်ကဵု ပလီုကောန်သမ္ဘာပၠန် ဍုင်ဗွဲမဂၠိုင် ၜိုန်ရ သမ္ဘာကဵုတၠသ္ၚိကီုလေဝ် ယဝ်ရ မၞိဟ်မွဲလပါ် ဟွံတုပ်စိုတ်မ္ဂး အခေါင်ဆက်ဆောံလိင် ဟွံမဲ၊ ယဝ်ရ ပၠံင်ကေတ်မ္ဂး ဒှ်ဒုဟ်ပလီုကောန်သမ္ဘာရ။ နကဵု ရာဇသာတ်ဇၞော်ဏအ် ယဝ်ရညးဗြဴဂှ် သၟဝ်အာယုက်စှ်ၜါသၞာံမ္ဂး မၞိဟ်တြုဟ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်ကလိလောန် ဒုဟ်ကောန်ပလီုသမ္ဘာရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ပိုဒ်ဇၞော် ၃၇၇ နကဵု ဒုဟ်မဒစဵုဒစးဓမ္မတာ (ဓမ္မတာနှင့်ဆန့်ကျင်သောပြစ်မှုများ) ဂှ် ညးချူလဝ် "မၞိဟ်တြုဟ်ကဵုဒှ်၊ မၞိဟ်ဗြဴကဵုဒှ်၊ တိရစ္ဆာန်ကဵုဒှ် ညးလဵုဟွံဟီု၊ နကဵုပၟိက်ဆန္ဒဇကု ဒစဵုဒစး ဓမ္မတာတုဲ ယဝ်ရထုဲထံင်ကာမမ္ဂး ကုညးဂှ် ဒဏ်ထံင်မွဲအာယုက်ကဵုဒှ်၊ ဒဏ်ထံင်စှ်သၞာံကဵုဒှ် မွဲမွဲ ကဵုဒဏ်မာန်တုဲ ပါဲနူဂှ်ပၠန် ဒဏ်သြန်လေဝ် ကဵုမာန်ကီုရ။"
ဒိန်မက်
ပ္ဍဲ ဒိန်မက် ညးစၟတ်သမ္တီလဝ် မၞိဟ်သၟဝ်အာယုက် ၁၅ သၞာံမ္ဂး ဒှ်အာယုက်ဟွံပေင်ရ။
ရာဇသာတ်ဇၞော် ပိုဒ်ဇၞော် ၂၂၂ စပ်ကဵု အာယုက်ဟွံပေင်ဂှ် ချူလဝ် ဗီုဏအ်ရ။
ဆဂး အတိုင်ရာဇသာတ်ဇၞော် ပိုဒ်ဇၞော် ၂၂၃ မ္ဂး ပွမဆက်ဆောံလိင် ကုမၞိဟ် သၟဝ် အာယုက် ၁၈ ဂှ် ဒးဒဏ်၊ ယဝ်ရ ဇကုဒှ်မၞိဟ်မပကင်ရင် လတူညးသၟတ်ဂှ်မ္ဂး - အရာဏအ်ဂှ် ဆက်စပ် ကု ပိုဒ်ဥပဒေ အစာမချူလဝ် ဗီုဏအ်ရ
နကဵုသၞောဝ် ပိုဒ်ဇၞော် ၂၂၄ ပိုဒ် ၂ မ္ဂး ပွမရာန်ကေတ် ဆက်ဆောံလိင် နူမၞိဟ်သၟဝ် အာယုက် ၁၈ မ္ဂး ဟွံကဵုအခေါင်။
အတိုင်ပိုဒ်ဇၞော် ၂၂၅ မ္ဂး ဆက်ဆောံလိင်ဟီုမ္ဂးဂှ် ပရေင်စုက်လုက်မဆေင်ကဵုလိင် ပါဲနူကဵု ဆက်ဆောံလိင်လေဝ် လုပ်လၟိဟ် ဆက်ဆောံလိင်ကီုရ။ (ဥပမာ ပွမဇွိတ်သ္ပိတ်လိင် နကဵုစိုတ်လိင်ဂှ် တုပ်ညံင် ပၠုပ်စုတ်လိင် ပ္ဍဲလိင်ကီုရ။)။
နကဵုသၞောဝ်ဍုင်ဒိန်မက်မ္ဂး ညးဟီုလဝ် "ယြဴညးမွဲ" မၞိဟ်တြုဟ်ကဵုဒှ် မၞိဟ်ဗြဴကဵုဒှ် ယဝ်ရကလိလောန်မ္ဂး ဒှ်ဒုဟ်ဖအိုတ်ရ။ အာယုက် ပေင် ၁၅ သၞာံတုဲမ္ဂး ဒှ်အာယုက်ပေင်တုဲ ကုညးမဒှ် ကောန် (ဟွံသေင်မ္ဂး) ကွးတအ်မ္ဂး ပိုင်ခြာလဝ် လတူ ၁၈ သၞာံရ။ တုဲပၠန် ဆက်ဆောံလိင်ဂှ် ညးပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် အရာမဇွိတ်သပေါတ် နကဵုစိုတ်ကာမတအ် ပါလုပ်ကီုရ။
ပရေင်ထတ်ယုက်
ဒြဟတ်အိမ်မုန်ကောန်မၞိဟ်တအ်ဂှ် ၜိုန်ရ ပေင်အာယုက်သၟာဲလေင် ဒှ်ဝုတ်ဗၠာဲရလေဝ် ဇၞောဝ်ဂေါဝ် ဟွံတုဲဏီရ။ အာယုက်မပိုင်ခြာလဝ်တအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုသၞောတ်ဒြဟတ်အိမ်မုန် ကောန်မၞိဟ် ပ္ဍဲအရာ ကမၠောအ်ယဲ ဟိုတ်နူလိင်ရ။ ဥပမာ ယဝ်ရညးဗြဴမွဲ ဒးဒုင်ဆက်ဆောံလဝ်လိင် ပ္ဍဲဘဝသၟတ်မ္ဂး သွက်ဂွံဒှ် ယဲကေန်သာသ္ၚိကောန်ဂှ် အန္တရာယ် နွံဂၠိုင်ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပညာလိင် ကဏ္ဍ:BEHM ကဏ္ဍ:ပြန်လည်မဆန်းစစ်ရသေးသော ဘာသာပြန်များပါဝင်သည့် စာမျက်နှာများ
ဂိုဏ်ယှိုယ်ကျေန်
တမ်မူလ
ဂိုဏ်ယှိုယ်ကျေန်ဝွံ စဒက်ပတန်လဝ် ပ္ဍဲအခိင် လဒေါဝ်-စှ်ဒစိတ် ဗွဝ်ကၠံ နကဵု ကျာ်ဇၞော်နွံပိုန်ဘာ ကွာန်ယှိုယ်ကျေန် (အခိင်လၟုဟ် နွံပ္ဍဲပွိုင်ဍုင် ဗန်းမောက်၊ ရးစကိုင်း၊ ဒေသဍုင်ဗၟာ ဒကုတ်လတူ)ရ။ ဂိုဏ်ဝွံ နူတမ်မူလ ပါ်တိတ် နူကဵု ဂိုဏ်သုဓမ္မာ ပ္ဍဲလက်ထက် သၟိင်ဗၟာ မင်းတုန်းမင်း၊ စိုပ်လက်ထက် သၟိင်ဗၟာလက္ကရဴအိုတ် သၟိင်သဳပေါ ဂှ် ၜိုန်ရ ဂစာန် ညံင်ဂွံ ကလေင်ကောံရေင်သကအ်ကီုလေဝ် ဟွံအံင်ဇၞးရ။ ပ္ဍဲကဵု ခေတ်အင်္ဂလိက် သၞာံ ၁၉၀၀တအ် လပါ်စဂှ် ခမဳသင် နူကဵု ဂိုဏ်ယှိုယ်ကျေန်တအ် ဟွံပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံညးစိုတ်ဓါတ်ဂကူဇၞော်တုဲ မဒစဵုဒစး ကုသၞောဝ်ကဝ်လဝ်နဳ အင်္ဂလိက်တအ်ရ။
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၀တအ်ဂှ် ဂဥုပ်ဗိုလ်ဇၞော်/သမတ နေဝင်း ကလိဂွံ အဝဵုဍုင်တုဲ ဂိုဏ်ယှိုယ်ကျေန် ဂွံကၠုင် အဝဵုလပါ်သာသနာ ပ္ဍဲကဵုဍုင်ဗၟာရ။ သမတနေဝင်း ခပတိုန် သင်မွဲဇကု နူ ဘာမဟာဓန္ဓာရံ မဒှ်ဂိုဏ်ယှိုယ်ကျေန် ပ္ဍဲကဵု အမရပူရ နဒဒှ် ညးမကဵုကသပ် လပါ်သာသနာရ။
ဂိုဏ်ယှိုယ်ကျေန်မန်
ပၞောဝ်ကဵု ဂိုဏ်ဒစိတ် သၟိင်ဍုင် မစၟတ်သမ္တီလဝ်ဂှ် သင်မန်တအ် နွံပ္ဍဲ ဂိုဏ်သုဓမ္မာ၊ ဂိုဏ်ယှိုယ်ကျေန်၊ ဂိုဏ်မဟာယျေန် ရ။ ဂိုဏ်မန် ရာမညနိကာယဂှ် ဟိုတ်နူ ဟွံကလိဂွံအခေါင် ပ္ဍဲစရင်ဂိုဏ်ဗဗွဲဓဝ်တုဲ ဒးဒုင်ပၠုပ်လဝ် ပ္ဍဲဂကောံဂိုဏ်သုဓမ္မာ၊ ဂိုဏ်မဟာယျေန်ဂှ် စောန်ဆက်ကၠုင် နူကဵု အခိင်ခမဳသင်မန် နူဍုင်သေံ နူဂိုဏ်ဓမ္မယုတ္တိနိကာယ မကလေင်စဴကၠုင် ဍုင်မန် သွက်ဂွံကလေင် ဗဂဵုလဟဵုပတိုန် သာသနာမန် ပ္ဍဲဍုင်မန်တုဲ ပတၟေင် ကုယၟုအစာတၠကိုပ်ကၠာအိုတ် နာဲယျေန် တုဲ ဒှ်အာ ဂိုဏ်မဟာယျေန်။ ခမဳသင်မန် နူကၟာဝက်ပိဇကု နွံတမ် ခမဳစန္ဒောဘာသ၊ ခမဳသဳလဝန္တ၊ ခမဳပညာဒဳပ နူကဵု ဂိုဏ်မဟာယျေန်ဂှ် စ္ဍးတိတ် နူဂိုဏ်မဟာယျေန်တုဲ လုပ်ဂိုဏ်ယှိုယ်ကျေန် (အခိင်ၜိုတ် အကြာသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၂၈၁တအ်)တုဲ ဂိုဏ်ယှိုယ်ကျေန် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲကဵုသင်မန်တအ်ရ။
အခိင်လၟုဟ်မ္ဂး သၟဝ်ဂိုဏ်ယှိုယ်ကျေန်ဂှ် နဒဒှ် လစှ်ေဂဥုပ်ဂိုဏ်ဂှ် ခမဳသင်မန် ပ္ဍဲဂိုဏ်ယှိုယ်ကျေန်တအ် ခပတိုန်လဝ် ကျာ်ဇၞော်အစာတၠ ပါလိတထေရ် နွံပိုန် ဘာဓါတ်ကျာ် နဒဒှ် ဂဥုပ်ဂိုဏ်မွဲဇကုတုဲ ပ္ဍဲစရင်လုပ်ဒဂိုန် သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၇၇ ဂှ် လၟိဟ်သင်မလုပ်ဒဂိုန် ပ္ဍဲဂိုဏ်ယှိုယ်ကျေန်မန် နွံ ၈၈၁ ဇကုရ။
နိဿဲ
[[Category:]] [[Category:]] [[Category:]]
သဒ္ဒါမန်
သဒ္ဒါ (grammar) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်သၞောတ်ဝ် ဗီုလဒက်ပတန် အရေဝ်ဘာသာမွဲမွဲရ။ အဓိက တင်ရန်တၟအ် မလ္ၚတ် သဒ္ဒါ ပ္ဍဲအရေဝ်ဘာသာမွဲမွဲဂှ် တၞဟ်န ဂွံကၠိုဟ်တုပ် ရေင်သကအ်၊ တၞဟ်နဂွံဝေင်ပါဲ အရာမကၠိုဟ်ဗၠေတ် ရေင်သကအ်တုဲ ဗီုဇကု မိက်ဂွံဟီု မိက်ဂွံသ္ဂးဂှ် ညးတၞဟ်မွဲမွဲ ဂွံမိင်ကေတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဂွံဗှ်ကေတ်မ္ဂး ညံင်ဟွံဂွံ ကၠိုဟ်အာ အဓိပ္ပါယ်တၞဟ်၊ ညံင်ဟွံဂွံ ကံက်အဓိပ္ပါယ်တၞဟ်ခြာ နူဇကုမိက်ဂွံဟီုဂှ်ရ။ "သဒ္ဒါ" ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရေဝ် မကၠုင် နူပါဠိ "သဒ္ဒ" မဂွံအဓိပ္ပါယ် ရမ္သာင် (ဝါ) လဟီု။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သဒ္ဒါမန် ဟီုမ္ဂး တၠုင်လအာ မဟီုအရေဝ်မန်ရ။
သဒ္ဒါမန်ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု "ကတ္တာ - ကြိယာ - ကမ်" မတုပ်ညံင် ဘာသာအင်္ဂလိက် "subject-verb-object" တုဲ တၞဟ်ခြာ ကုသဒ္ဒါဗၟာ မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု "ကတ္တာ-ကမ်-ကြိယာ"။ ၜိုန်ရ ကောန်ဂကူမန်တအ် စုက်လုက် ကုအရေဝ်ဘာသာတၞဟ် မပ္တံကဵု ဗၟာ၊ ပါဠိ မတၞဟ်ခြာ ကုအရေဝ်မန်ကီုလေဝ် ပ္ဍဲလဟီု အရေဝ်မန်တအ်ဂှ် ဟီုဒၟံင် အတိုင်ပကတိတြေံဖိုဟ်တုဲ ပ္ဍဲကဵုလိက် ကေုာံ လဟီု ပ္ဍဲဝိုင်ဇၞော်ဇၞော်တအ်ဂှ် အခိုက်အလိုက် အရေဝ်ဘာသာတၞဟ် ဗီုကဵု အခိုက်ပါဠိ အခိုက်ဗၟာ လုပ်ပြံက်ဒၟံင်ညိညဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။ ပ္ဍဲလိက်ဝွံ ဒုင်သဇိုင် ပသက်သဳ ကုလိက်မန်တြေံတုဲ နာဲဗဳထဝ် မန်ဇြာ ချူဗၟံက်ထ္ၜးဏာရ။
နိရုတ္တိ
"သဒ္ဒါ" ဟီုဂှ် ကၠုင်နူ အရေဝ်ပါဠိ "သဒ္ဒ" မဂွံအဓိပ္ပါယ် ရမ္သာင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အရေဝ်။ နကဵုဘာသာအင်္ဂလိက် မကော်ဒၟံင် grammar ဂှ် ကၠုင်နူအရေဝ်ဂရိတ် γραμματικὴ τέχνη (grammatikē technē) မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ကွတ် လိက်"၊ γραμματικὴ (လိက်) τέχνη (ကွတ်)။
ဝင်
ၜိုတ်မဂွံဆဵုကေတ် သက်သဳဝင်ခိုင်င်ကၠိုက်က်မ္ဂး ဂကူမန်တအ် စချူကၠုင်လိက် နကဵုအရေဝ်ဘာသာဇကုဂှ် နူအကြာသၞာံ အေဒဳ ၜိုတ် ၈ ဗွဝ်ကၠံတေအ်ရ။ ပြဟ်နူဂှ်လေဝ် ဒှ်မာန်ရ။ အရေဝ်မန်ဂှ် ညးပါ်လဝ် အရေဝ်မန်ခေတ်တြေံ (အကြာ ၈ - ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ) အရေဝ်မန်ခေတ်လဒေါဝ် (၁၂-၁၅ ဗွဝ်ကၠံ) အရေဝ်မန်ခေတ်တၟိ (ကြဴနူ ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ)။ အရေဝ်မန် ခေတ်လဒေါဝ်ကဵု ခေတ်တၟိဂှ် ကြပ်တုပ်ဂၠိုင်တုဲ အရေဝ်မန်ခေတ်တြေံဂှ် တၞဟ်ခြာ နူ အရေဝ်မန် ခေတ်တၟိ တၟာဂလိုင်ရ။ အရေဝ်မန်ခေတ်နာနာတအ်ဂှ် ရမ္သာင်ဂၠိင် ရမ္သာင်ဇြိုဟ် ရမ္သာင်ဂၠေအ် ဗီုဏအ် တၞဟ်ခြာဂၠိုင်တုဲ ဗီုသဇိုင် တၠုင်လအာ ဒက်ပတန် သဒ္ဒါမန် ကတ္တာ-ကြိယာ-ကမ်ဂှ် ဟွံပြံင်လှာဲရ။
ဝါကျကတ္တာ-ကြိယာ-ကမ်
"အဲ" မဒှ်ညးမကၠောန် မပ မစဂှ် ညးကော်စ ကတ္တာ (subject)၊ "စ" မဗၟံက်ထ္ၜး မုအဲမပဂှ် ညးကော်စ ကြိယာ (verb)၊ "ပုင်" မဒှ်အရာ မဒးဒုင်စ မဒးဒုင်ပ ကုကတ္တာဂှ် ညးကော်စ ကမ် (object)။
ဟိုတ်ဂှ်ရ သဇိုင်ဝါကျမန်မွဲဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ကတ္တာ-ကြိယာ-ကမ် ("subject-verb-object")။
ဝါကျ ကမ်+ဂှ်/ဝွံ-ကတ္တာ-ကြိယာ
"ကမၠောန်ဂှ် အဲကၠောန်။" "ကွာင်ဂှ် အဲစ။" "ဝေါအ်ပုဏျ တြလဝဏ္ဏ ဇိုန်။" (နူလိက်တၟအ် ၜါန်တလာတ်၊ ဍုင်လဴ)
ပ္ဍဲကဵုဝါကျ မိက်ဂွံစွံအာရီု လတူကမ်မ္ဂး ကမ်ဂှ် ဒုင်စုတ် "ဂှ် (ဟွံသေင်မ္ဂး ဝွံ" တုဲ စွံဂတတုဲ မချူလေဝ် ဒှ်ဝါကျမန် နူခေတ်တြေံမွဲရ။ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကာလ ညးမတုဲကုသိုလ်မွဲမွဲမ္ဂး တၞဟ်ဂွံ မိက်ဂွံ ပတၟေင် ကာကုသိုလ် ညးတအ်မပတုဲလဝ်ဂှ်တုဲ ကာကုသိုလ် (ဟွံသေင်မ္ဂး) မဒါန် ညးတအ် မဒှ်ကမ်ဂှ် စွံဂတတုဲ ချူရ။ ပ္ဍဲလိက်တြေံ ဝါကျကၠာအိုတ်ဂှ်မွဲဟေင် စွံ "ဝွံ/ဝေါအ်" ဂတ (ဥပမာ ဝေါအ်ပုည်/ ဝွံပိုန်) ဂွံဆဵုကေတ်တုဲ ဝါကျတၞဟ်တအ် ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး (ပုည်ဝေါအ်/ပိုန်ဝွံ) ဗီုဏအ်ဂွံဆဵုကေတ်ရ။ ဆဂး လိက်ဗွဲကြဴညိဂှ် ဝွံစွံဂတဂှ် အောန်အာရ။
"ဝွံ" ကေုာံ "ဂှ်" ၜါဝွံ အဓိပ္ပါယ်တုပ်ပ် ဒှ်အရာ မစၞောန်ထ္ၜး ဗဗိုန်ကဵု ကုအရာမွဲမွဲရ။ ဥပမာ "မၞိဟ်ဂှ်ရ ကေတ်ဏာ ဒြပ်အဲ။" ပ္ဍဲကဵုမၞိဟ် လတူဂၠးတိဏအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ညးတၞဟ်ဟွံသေင် မၞိဟ်မွဲ ဗွဲမကၠးဖ္ဍး စၞောန်ပညုင်တုဲ စုတ် "ဂှ်" ရ။ ဝွံ ကေုာံ ဂှ် ပ္ဍဲလိက်မန်ဂှ် တုပ်ကဵု ပ္ဍဲလိက်အင်္ဂလိက် "the" မကော်ဂး "article" ရ။ အခိင်လဵု စကာ "ဝွံ" အခိင်လဵု စကာ "ဂှ်" ၜါဏအ် ပါ်လဝ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ဟွံမဲတုဲ ဗွဲသာမည "ဝွံ" ဂှ် စကာ ပ္ဍဲအရာမပြဲပြဲ ကေုာံ မၞိဟ်တုဲ "ဂှ်" ဂှ် စကာဂွံ ဇၟာပ်ဒၞာဲ သီုကဵုမၞိဟ်ရ။
မုဟိုတ် မဂွံချူဝါကျ ဗီုဏအ်ရော ယဝ်ရသၟာန်မ္ဂး ဝါကျ မဗၟံက်လဝ် ဗွဲလတူပိဂှ် ယဝ်ရ ချူ နကဵုတၠုင်လအာ ဝါကျ ကတ္တာ-ကြိယာ-ကမ် မ္ဂး (၁) အဲကၠောန်ကမၠောန်။ (၂) ကွာင်ဂှ် အဲစ။ (၃) တၠဝဏ္ဏ ဇိုန် ပိုန်။
မ္ဂး ဝါကျ(၁) ဒၞာဲကမ် (ကမၠောန်)ဂှ် ကမၠောန်မုရော ဟွံကၠးဖ္ဍး။ ဝါကျ(၂) ကွာင် မဒှ်အရာကမ် မဒးဒုင်စဂှ် ကွာင်တၞဟ်ဟွံသေင်၊ ကွာင်ဂှ်ဟေင် မိက်ဂွံဟီုတုဲရ။ ညံင်ရဴဂှ်ကီု ဝါကျ(၃) ပိုန်ဂှ် ပိုန်လဵု။ တၞဟ်နမဂွံဝေင်ပါဲအရာမဒှ်ယေဘူယျတုဲ ဒးချူ နကဵုဝါကျ (ကမ်+ဂှ်/ဝွံ-ကတ္တာ-ကြိယာ) ရ။
တင်စၟတ် ပ္ဍဲဝါကျ ဥပမာ "ကျာ်ဇၞော်အစာပါလိတဝွံ ဒှ်မၞိဟ်ဇာတိ ဍုင်ကၟာဝက်ရးဇြာရ။" ၜိုန်ရ စုတ်လဝ် "ဝွံ"ကီုလေဝ် ဟွံဒှ် တၠုင်လအာဝါကျ (ကမ်+ဂှ်/ဝွံ-ကတ္တာ-ကြိယာ) ရ။
ဝါကျ ကမ်ၜါ
"အဲကဵု ဣစဳ ကမွဲ။" ပ္ဍဲဝါကျဏအ် "ဣစဳ"၊ "က" ၜါဝွံ ဟိုတ်မဒှ်အရာ မဒးဒုင် သီုၜါတုဲ ဝါကျဏအ် ဒှ်ဝါကျ မနွံကဵု ကမ်ၜါရ။ ကမ်ၜါဂှ် ညးကလေင်ပါ်လဝ် ကမ်မဒးဒုင်တပ်ပ်ဂှ် ညးကော်စ "ပဓါနကမ်" ကမ်မဒးဒုင် မွဲလစှ်ေဂှ် ညးကော်စ "အပဓါနကမ်"။ နကဵုဥပမာမ္ဂး ပ္ဍဲဝါကျဏအ် "က" ဂှ် ဟိုတ်မဒးဒုင်ကဵု တပ်ပ်ဂှ်ရ ညးကော်စ "ပဓါနကမ်"၊ ဣစဳ မဒးဒုင်ကဵု မွဲလစှ်ေဂှ် ညးကော်စ "အပဓါနကမ်"။
ပ္ဍဲဝါကျကမ်ၜါဏအ်လေဝ် တၞဟ်နမိက်ဂွံကဵု စၞောန်ထ္ၜးဗဗိုန် အရာကမ်ဂှ်တုဲ ပဓါနကမ်ဂှ် စွံဂတ စုတ်စၞောန် "ဂှ်/ဝွံ"တုဲ ချူ နကဵုတၠုင်လအာ "ဝါကျကမ်ဂတ" ဂွံကီုရ။
ပ္ဍဲဝါကျကမ်ၜါဝွံ ချူ ပဓါနကမ် စွံလက္ကရဴ ကြိယာတုဲ ဂတ အပဓါနကမ်ဂှ် ဒုင် "ဝိဘတ်" (ကု)တုဲ ချူလဝ် ဒှ်အခိုက်လိက်မန် နူကဵု ခေတ်တြေံမွဲရ။
လိက်မန် ခေတ်အကြာ အေဒဳ ၈-၉ ဗွဝ်ကၠံ
လိက်တၟအ်မန် ပ္ဍဲကဵု ခေတ်ဏအ် ဂွံဆဵုစအောန်တုဲ ၜိုတ်မဂွံဆဵုဂှ်လေဝ် ဝါကျဂၠေအ်ဗွဲမလောန်ရ။ ဝါကျတအ်ဂှ် ကြပ်တုပ်ဒၟံင် သီုဖအိုတ်ရတုဲ ပ္ဍဲလိက်ဝွံ ကံက်ကေတ် နူလိက်တၟအ်ပါင်ထီုနရာဲ နူဍုင်သေံ ကဵု လိက်တၟအ်ၜါတ်တလာတ် နူဍုင်လဴတုဲ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ဏာရ။
လိက်တၟအ်ပါင်ထီုနရာဲ
ပၞောဝ်ကဵု လိက်တၟအ်မန် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲခေတ် ဒစာံဗွဝ်ကၠံတေအ်ဂှ် လိက်မဂွံဆဵုကေတ် လတူဗဒင်ပါင်ထီု လပါ်တဲပါယ် ပ္ဍဲထီုနရာဲ၊ ကွာန်ခေါဝေါင်၊ ဍုင်သာရပူရဳ၊ ဍုင်သေံဂှ် နွံပေင်ဝါကျတုဲ လ္ၚတ်ကေတ် ဗီုသၞောတ်လိက်မန် အခိင်တေအ်ခိုဟ်ရ။ ပ္ဍဲထီုဂှ် နွံ ကျာ်ပဋိမာရုပ်မွဲဇကု မပုတ်လဝ် ပ္ဍဲဗဒင်ထီုဂှ်။ အခိင်တေအ် သၟိင်တၠ ကေုာံ ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဝေင်သဘင် ပ္ဍဲသလာတ်မ္ၚးထီုဂှ်တုဲ လုပ်လ္ၚောဝ် ကျာ်ပဋိမာရုပ်ဂှ် ဒှ်မာန်ရ။ မရံင်ကဵု မကြိယာ ကၠောအ်တုဲ မွဲအခိင်တေအ် ဂွံစိုပ်ထီုဂှ် ဒးကၠောအ်ဍာ် ဒှ်မာန်ရ။ လိက်ဂှ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။
က္လန်အနုရာဓပုရ က္လောအ် ကုကန္ဒရ် ဇန်ဇိဟ် ရန်လေဟ် ကောမ္ညးဍေင် ပအုတ် နာယသိနာဓ ဟာန္ဂးတောယ် လောပ်ဍေယ်ဝေါအ်
ဝါကျ
က္လန်အနုရာဓပုရ ဒှ်မၞိဟ်မကၠောန်ပတုဲ ဒှ်ကတ္တာ၊ မၞိဟ်မကၠောန်ပ ကရောမ်ညး မပ္တံ ကန္ဒရ်၊ ဇန်ဇိဟ်၊ ရန်လေဟ်၊ ကောမ္ညးဍေင် တအ်ဂှ် ဒှ် ကရောမ် ကတ္တာ။ အရာညး(တအ်)မကၠောန်ပ သီုဖအိုတ် ကၠောအ်၊ ဟာန္ဂး၊ လောပ် တအ်ဂှ် ဒှ်ကြိယာ။ ပ္ဍဲလိက်ဝွံ အရာမဒးဒုင်ပ (ကမ်) ဟွံမဲရ။ ဍေယ်ဝေါအ် ဂှ် ဒှ်အရာ မစၞောန်ဒၞာဲဒတန် မကတဵုဒှ်။
လိက်တၟအ်ၜါတ်တလာတ် ဍုင်လဴ
ဝေါအ်ပုဏျ တြလဝဏ္ဏ ဇိန်တ ကျာက် ကောအ် ဗိဟာရ် ပြေင်မောယ်လာင်ဂရ် ဇ္လောဝ်မောယ်လာင်ဂရ် ဝေါအ်ဍေက် မာင်ဇုအ် ဣမောအ် - - တနှာပဗမောယ် ရိဂ္ဂါဝိတယ မာင်-ောယနောဝ်ဇ မောယ် ဍေးအဗါလ။(လိက်တၟအ် ၜါန်တလာတ်၊ ဍုင်လဴ)
ဝွံပုည။ တၠဝဏ္ဏ ဇိုန်ကဵု ကျာ် ကေုာံ ဘာ ပြေင်မွဲလၚောဝ်၊ ဂၠဴမွဲလၚောဝ်။ ဝွံဍိက် မာင်ဇုအ် ယၟု - - တနှာပဗမွဲ၊ ရိဂ္ဂါဝိတယ မာင်-ောယနောဝ်ဇမွဲ ဍေဟ်အဗါလ။
လိက်မန် ခေတ် ၈-၉ ဗွဝ်ကၠံ မချူလဝ် စရင်ကာကုသိုလ် ကြပ်သီုဖအိုတ်ဂှ် ညးစကဵု ”ဝေါအ်ပုဏျ/ ဝေါအ်ပုည” ကြပ်သီုဖအိုတ်ရ။ ဝေါအ်ဂှ် ဒှ်ပိုဒ်စၞောန် မပစၞး ကုအရာမွဲမွဲ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဣဏအ်။ ဝေါအ် ပ္ဍဲလိက်ဏအ်ဂှ် ပလဝ်စၞး ကုမဒါန် ညးမကဵုလဝ် ကုကျာ် ကေုာံ ဘာလကျာ်ရ။ ပုဏျ/ပုည ဂှ် ဒှ်မအရေဝ် သံသကြိုတ်/ပါဠိ။ ပ္ဍဲပိုဒ် ဝေါအ်ပုဏျ ဂှ် ပုဏျဂှ် စကာလဝ် နဒဒှ် ဝိသေသန မပတၟေင် ကု ဝေါအ်။
တြလဝဏ္ဏ ဇိန်တကျာက် ကောအ် ဗိဟာရ် ပြေင်မောယ်လာင်ဂရ်၊
ဝါကျဝွံ ဒှ်ဝါကျ ကမ်ၜါ။ တၠဝဏ္ဏ (ကတ္တာ)၊ ဇိန်တ (ကြိယာ)၊ ကျာက် / ဗိဟာရ် (အပဓါနကမ်)၊ ပြေင်မောယ်လာင်ဂရ် (ပဓါနကမ်)
အတိုင်ဝါကျဝွံဟေင် ပ္ဍဲအရေဝ်မန် ဓမ္မတာဂှ် ဟီုဒၟံင်ဖိုဟ်ရ။ ဥပမာ - အဲကဵု ဣစဳ ကဵု အနာဲ ကမွဲ။
ဝါကျ
ဝါကျဗီုဏအ်ဂှ် အင်္ဂလိက် စကာ နကဵု prepositional phrase တုဲ အပဓါနကမ် ဂှ် စုတ် to မွဲမတုဲ စွံထောအ် လက္ကရဴ။
The lord Wanna offers a pair of water buffaloes to pagoda and tempel.
ညံင်ရဴ အင်္ဂလိက်ကီု လိက်မန် ပ္ဍဲခေတ်တြေံတေအ်လဝ် စုတ်ဝိဘတ် ကု ဂတတုဲ အပဓါနကမ်ဂှ် စွံလက္ကရဴ နွံကီုရ။ ဆက်ဗှ် ဗွဲသၟဝ်ဝွံညိ။
တၠဝဏ္ဏ ဇိုန်ကဵု ပြေင်မွဲလၚောဝ် ကုကျာ် ကေုာံ ဘာ။
လိက်မန် အကြာ အေဒဳ ၁၀ - ၁၃
လိက်အကြာသၞာံ ၁၀ ကဵု ၁၃ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် နူကဵု ဍုင်မန် ကေုာံ ဍုင်ဗၟာ သ္ဂုတ်လဒေါဝ် (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဒေသဗုကာံ) ဂၠိုင်တုဲ ပိုယ်တအ် ဂွံလ္ၚတ်ကေတ် အခိုက်အလိုက်သဒ္ဒါမန် နူကဵုလိက်မန်ခေတ်တြေံ ပ္ဍဲကဵုအခိင်ဏအ် ဗွဲမဂၠိုင်မာန်ရ။
လိက်တၟအ်ထီုကအ်ဂေါန်
အဆက်ပိုဒ် (relative clause)
ရုပ်ကျာက်ဝေါအ် ဨယ်ဂၞကျာက် မုး(ဟ်)တး မအ်ဒၟောင် ပ္ဍေယ် ဍုင်ဒုအ်ဝေါပ် မအ်ပူစ်စ္လတ်
ရုပ်ကျာက်တြယ်ဝေါအ် ကုအ်တိအ် ကျာက်တၟောအ် မအ်တာဝ် ပ္ဍေယ် ဒုအ်ဝေါပ်လး(ဟ်) မအ်တာဝ် ပ္ဍေယ်ရာသ်လးဟ် ဨယ်ကုအ် တွသ် ဨယ်စောမ် မအ်ပူစ် သ္အောရ်အစာရ် စ္အာင် မအ်ပူစ် ကျာက်တၟောအ်။ (လိက် ပ္ဍဲသ္ၚာကျာ် ထီုကအ်ဂိုဟ်၊ ဍုင်ဖာအင်)
နကဵု လိက်မန်ခေတ်လၟုဟ်
လိက်ဝွံ သီုဖအိုတ် နွံၜါဝါကျ။ ဝါကျကၠာဂှ် ညးလဴပရူ ရုပ်ကျာ်တၟအ် ညးမချူလဝ်လိက်ဂှ်။ ဝါကျလက္ကရဴဂှ် ညးချူပရူ ကျာ်တိ ကေုာံ ကျာ်တၟအ် မၞုံ ပ္ဍဲဍုင်ရး ဒၞာဲတၞဟ်တၞဟ်တအ်။ ဆဂး လိက်မန် ဗွဲမဂၠိုင် ဂတကြိယာဂှ် စုတ် "မ" မ္ဂး ဒှ်အာ ဝိသေသနဂှ်ရ ပ္ဍဲကဵုလိက်ဝွံ ချူလဝ် နကဵုဂကောံပိုဒ်လေဝ်ဒှ်မာန်ရ။
ရုပ်ကျာ်ဝွံ အဲဂၞကျာ်မုတ္တမ မဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်ဒုအ်ဝေါပ် မပုတ်စ္လတ်။
ဝါကျဏအ် ဟိုတ်နူမိက်ဂွံ ပတၟေင် ဗမံက်ထ္ၜး ရုပ်ကျာ် မဒှ်ကမ်တုဲ ကမ်စွံလဝ် ဂတ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲသဒ္ဒါမန် ကတ္တာ ကဵု ကြိယာ အရာၜါဏအ် ပရးဟွံဂွံကီုလေဝ် ကမ်ဂှ် ၜိုန်ရ ဗွဲမဂၠိုင် မၞုံလက္ကရဴ ကြိယာကီု၊ စွံဂတ ကတ္တာလေဝ် ဂွံရ။ တုဲပၠန် မိက်ဂွံဗၟံက် ပရူဂၞကျာ်တုဲ စကာလဝ် အဆက်ပိုဒ် (relative clause) ဟိုတ်မဗၟံက်ထ္ၜး အရာတၟေင် ဂၞကျာ် မဒှ်မနာမ်တုဲ adjective clause လေဝ်ကော်ရ။
အဲဂၞကျာ်မုတ္တမ မဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်ဒုအ်ဝေါပ်။ ရုပ်ကျာ်ဝွံ အဲဂၞကျာ်မုတ္တမ မပုတ်စၠတ်။
I, the queen of Matarben, lives in Du’vop. This Buddha image I garved.
စၞးမချူဗီုဏအ်ဂှ် ညးစကာ အဆက်ပိုဒ် မဒှ်အဆက် အရာ မဗၟံက်ထ္ၜး ပရူဂၞကျာ်ဂှ်တုဲ ညးချူဗီုဏအ်။
This Buddha image I, the queen of Matarben, who lives in Du’vop garved.
လိက်တိကျွန်းတော်ကျွန်
ဝေါအ်လ္အတ်ကုန်သင်နာယ် မရုံမ်ထလေႝစာရ်ဍေးဟ် ဍေဟ်မုစ်ဒသ်ကျာက် ဝိပါက်ရုံမ်ဝေါအ် ဇန်ပုန် ကုအှမ္ဗောအ် အှအ်ဗာအ်လ္အတ် ဝ ဝ ဝ ။
ဝွံ ဖအိုတ် ကောန်သင်နာဲ မရီုတၠဳအစာဍေဟ် ဍေဟ်မိက်ဒှ်ကျာ်။ ဖိုလ်ရီုဝွံ ဇိုန်ပိုန် ကုမိမ ဖအိုတ်။
This, all the monks who helped their teacher, the case of it they want to be Buddha.
လိက်ဝွံ နွံၜါဝါကျ။ "ဝွံ ဖအိုတ် ကောန်သင်နာဲ မရီုတၠဳအစာဍေဟ် ဍေဟ်မိက်ဒှ်ကျာ်။" မွဲဝါကျ။ "ဖိုလ်ရီုဝွံ ဇိုန်ပိုန် ကုမိမဖအိုတ်။" ဂှ် မွဲဝါကျ။
ပ္ဍဲဝါကျကၠာဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ကြိယာ "ရီု" ကေုာံ "မိက်ဒှ်" ၜါမ။ ဂတရီုဂှ် စုတ်အက္ခရ် "မ"တုဲ ပထောအ် နဒဒှ် ပိုဒ်သမ္ဗန်။ ‘မရီုတၠဳအစာဍေဟ်’ ဂှ် ဒှ် အဆက်ပိုဒ် (relative clause)။ ဒှ်အရာ မဆက်ပံက်အဓိပ္ပါယ် ပရူခမဳတအ်ဂှ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲဝါကျကၠာဂှ် "မိက်ဒှ်" ဟေင် ဒှ်ကြိယာရ။
ပ္ဍဲဝါကျ လက္ကရဴဂှ် "ဇိုန်" ဂှ် ဒှ်ကြိယာ ရ။ တုဲပၠန် ဂတ အပဓါနကမ်ဂှ် ညးစုတ်လဝ် "ကု" ဂှ် ပိုယ်ဂွံဆဵုကေတ်ရ။ အရာဝွံ တၞဟ်ခြာ နူကဵု လိက်တၟအ် ၜါတ်တလာတ် ဍုင်လဴရ။
အဆက်ပိုဒ် (relative clause)
အဆက်ပိုဒ် ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာ မဆက်ပသောင်ကလး၊ ဒှ်အရာမဆက်ဗၟံက်ထ္ၜး အရာ ဂတဂှ်ရ။ ပ္ဍဲကဵုလိက်တိကျွန်းတော်ကျွန်ဏအ်မ္ဂး ပ္ဍဲပိုဒ် "ဝွံဖအိုတ် ကောန်သင်နာဲ မရီုတၠဳအစာဍေဟ်" ဂှ် ကောန်သင်နာဲ ဂှ် မိက်ဂွံ ဆက်ပသောင် ဆက်ဗၟံက်ထ္ၜး ကောန်သင်နာဲလဵုရောတုဲ ကောန်သင်နာဲ ညးမရီုလဝ် တၠဳအစာညးတအ်ဂှ် မိက်ဂွံဟီုရ။ အဆက်ပိုဒ် ဗီုဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု လိက်တၟအ် ကျာ်ယှိုယ်သဳခုင် ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဂၠိုင်ကွေဟ်ဟ်ရ။ ဥပမာ
အုတ် ဒုဿဳလ် မဒၟသ် မသႝ နသဳလ် ဒုံဟိစ် မဒၟသ် မမႝလ်ဂေါး (နကဵု မန်ခေတ်လၟုဟ်) အိုတ် ဒုသဳလ မဒှ် မသ နသဳလ ထၟိက် မဒှ် မြမောဝ်ဂှ် (လိက်တၟအ်ပရူသၟိင်/ယှိုဲသဳခုင် ဂ၊ ၁၃-၁၄)
စပ်ကဵု အဆက်ပိုဒ်ဝွံ လိက်မန်ခေတ်နာနာဂှ် စုတ် အက္ခရ် "မ" ဂတ မကြိယာမွဲမွဲတုဲ ကၠောန်ဗဒှ်ကၠုင်ဒၟံင်ရ။ အခိုက်ဝွံ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာဗၟာ ဟွံမဲတုဲ လိက်မန်ခေတ်လၟုဟ်ဂှ်လေဝ် မၞိဟ်မစုတ်အောန်ကၠုင်ကီုဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။
နကဵုဥပမာ လိက်မန် ခေတ်လဒေါဝ် လိက်တၟအ်ကျာ်ထပှ် ဍုင်ဗဂေါ၊ မချူလဝ် ပ္ဍဲအခိင် တၠညးမိစောဗု ကေုာံ သၟိင်ဓမ္မစေတဳဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဗီုဏအ်ရ။
စေတဳဒပတ်ဝေါဂဟ်၊ ဂၞကျာက် မဟာသုဘဒ္ဒာ၊ မဒဟ် ဂၞကျက်ဇမၞောက် သၟိင်မဟာတိဿ၊ မပတလ ဍုင်ဟံသာဝတဳ ပ္ဍေဲကာတမၠာတုယ်၊ မဒက်လောရ် လုကဴအဒ္ဓာန်မလောအ် မနိဟ်တုယ် မဂလာယ်င်္ဂီ ဒြပ်တဂဟ် ခါဲကၠေအ်တုယ်၊ လိုမ်လာက်အာအိုတ်။
နကဵု လိက်မန် ခေတ်လၟုဟ် စေတဳထပှ်ဝွံဂှ် ဂၞကျာ်မဟာသုဘဒ္ဒာ မဒှ်ဂၞကျာ်ဇမၞော် သၟိင်မဟာတိဿ မပတၠဍုင်ဟံသာဝတဳ ပ္ဍဲကာလတမၠာတုဲ မဒက်လဝ် လုကဴအဓာန်မလအ် မၞိဟ်မဂၠာဲဒ္ၚဳဒြပ်တအ်ဂှ် ခါဲကၠေအ်တုဲ လီုလာ်အာအိုတ်။
ပ္ဍဲဝါကျဝွံ ပတိတ်ထောအ် အဆက်ပိုဒ် မဆက်ပံက်အဓိပ္ပါယ်တအ်မ္ဂး နွံဆဏအ်ရ။ "စေတဳထပှ်ဝွံ မၞိဟ်တအ် ခါဲကၠေအ်တုဲ လီုလာ်အာအိုတ်။" ပ္ဍဲဝါကျဏအ် နွံကြိယာၜါ၊ "ခါဲကၠေအ်" ကဵု "လီုလာ်" ရ။
"ဂၞကျာ်မဟာသုဘဒ္ဒာ မဒှ်ဂၞကျာ်ဇမၞော် သၟိင်မဟာတိဿ မပတၠဍုင်ဟံသာဝတဳ ပ္ဍဲကာလတမၠာတုဲ မဒက်လဝ် လုကဴအဓာန်မလအ် မၞိဟ်မဂၠာဲဒ္ၚဳဒြပ်တအ်ဂှ်" ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် အဆက်ပိုဒ် နာနာသာ်ရ။
ကၠအ်ဗြာတ်၊ ဝဲခမိ
ကွာန်ကၠအ်ဗြာတ်(Hngetpyawtaw၊ ငှက်ပျောတော)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ ဂကောံကွာန်ဝါခမိတ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၂၆၆။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဝါခမိတ်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၃၅၃၂၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၃၅၄၅ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၇၀၇၇ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ရာဇကုမာရ် ဘာသာပါဠိ၊ လိက်တၟအ်
လိက်တၟံရာဇကုမာရ် ဘာသာပါဠိ (1112 AD)
ၐြဳ။ ဗုဒ္ဓါဒိကံ ၀တ္ထု၀ရံ နမိတွာ ပုညံ ကတံ ယံ ဇိနသာ သနသၟီ အနာရိကံ ရာဇကုမာရနာမဓေယျေန ၀က္ခာ မိ သုနာထ မေ တံ ။ နိဗ္ဗာနာလောကနာထဿ အဋ္ဌဝီ သာဓိကေ ဂတေ သဟဿေ ပန ၀ဿာနံ ဆသတေ ဝါ ပရေ တ ထာ ။ အရိမဒ္ဒနနာမသၟဳ ပုရေ အာသိ မဟဗ္ဗလော ရာဇာ တိဘု၀နာဒိစ္စော ဥဒိစ္စာဒိစ္စဝံသဇော ။ တဿာသေ ကာ ပိယာ ဒေဝိ သာ တိလောက၀ဋံသိကာ ဟိ တေသိ ကုသလာ သဗ္ဗကိစ္စေသု ပန ရာဇိနော ။ တ ဿာသေကော သုတော ရာဇကုမာရော နာမ နာမ ေ တာ အမစ္စော ရာဇကိစ္စေသု ဗျာ၀တော သတိမာ ဝိဒူ ။ အဒါ ဂါမတ္တယံ တဿာ ဒေဝိယာ သော မ ဟိပတိပသန္နော သဗ္ဗဒါ ဒါသပရိဘောဂေန ဘုည္ဇိတုံ ။ အနိစ္စတာ ၀သံ တဿ ဂတာယ ပန ဒေဝိယာ ရာ ဇရာဇကုမာရဿ အဒါ ဂါမတ္တယံ ပုန ။ အဋ္ဌဝီသ တိ၀ဿာနိ ရဇ္ဇံ ဓမၟေန ကာရိယမာရနန္တိကရောဂဿ ၀သံ ပတ္တေ နရာဓိပေ ။ သရန္တော ဓမၟရာဇဿ မဟန္တဂု ဏသညယံ ကာရေတွာ သတ္ထုနော ဗိမ္ဗံ သဗ္ဗသော၀ဏ္ဏ ယံ သုဘံ ။ ဂဟေတွာ တံ မဟန္တေန သက္ကာရေန သုမာနသော ဥပသကႅမၟ ရာဇာနံ အာဟ စိန္တိတမတ္တနော ။ ဘာဂံ ကတွာ နိဒံ သတ္ထုဗိမ္ဗံ သော၀ဏ္ဏယံ သုဘံ အကာသီ ဝေါ ၀ ရံ ပုညံ သာမိ တုမှေ နုမောဒထ ။ ဂါမတ္တယံ ပိ ဝေါ သာမိ ပုဗ္ဗေ ဒိန္နန္တု မေ အဟံ ဣမဿေ၀ မုနိန္ဒဿ ဒေမိတ ည္စာနုမောဒထ ။ ဨဝံ ဝုတ္တေ မဟဳပါလောရောဂေ နာတုရမာနသော သာဓုသာဓူတိ ၀တွာန တုဋ္ဌဟတ္ထော ပမောဒိတော ။ ဒယာပရော မဟာ ထေရော ထေရောမုဂ္ဂလိ ပုတ္တကော သုမေဓတ္တ သုမေဓောတိလဒ္ဓနာမော စ ပဏ္ဍိတော ဗြဟၟပါလော တထာ ဗြဟၟဒေဝေါ သမ္ပန္နသဳလဝါ သောနော ဗဟုဿုတော သံဃသေနဝှေါ ဝရပဏ္ဍိတော ။ ဨတေသံ ပ န ဘိက္ခူနံ သံမုခါ သော သုမာနသော ဇလံ ပါတေသိ ကတွာန သ က္ခိန္တု ၀သုဓာ တလံ ။ တတော သော တံ မဟာမစ္စော ဗိမ္ဗံ သော၀ ဏ္ဏယံ သုဘံ ပတိဋ္ဌာပိယကာရေသိ ဂုဟံ ကည္စနထူပိကံ ။ ကတွာန မဂႅလံ ဗုဒ္ဓပတိမာယ ဂုဟာယစ အကာသေဝံပဏဳ ဓာနံ နိဗ္ဗိန္နော ဘ၀သကႅတေ ။ ကရောန္တေန မယာ ဨတံ ယံ ပု ညံ တံ သမာစိတံ ဟောတု သဗ္ဗညုတညာဏပတိဝေဓာ ယ ပစ္စယော ။ ယတ္တကာတု မယာ ဒါသာဂါမတ္တယနိဝါ သိနော ဒိန္နာ ဂုဟာယ သော၀ဏ္ဏပတိမာယ မဟေသိ နော ။ ပုတ္တော မေ ဝါ ပပုတ္တော ဝါ အညော ဝါ ပန ညာ တကော ယော ကောစိ ပါပသံကပ္ပော နရော အဿဒ္ဓ မာနသော ။ ကရေယျုပဒ္ဒုဝံ တေသံ ဒါသာနံ သော နရာဓမော မေတ္တေယျဒိပဒိန္နဿ ဒဿနံ နာဓိဂစ္ဆတူ တိ ။ ၀ ။
အက်စ်တိုနဳယျာ
Ninja ✮ Strikers «☎»  ၀၁:၁၃၊ ၂၄ ဨပြဳ ၂၀၂၂ (+0630) မ္ၚဵုရအဴ
အာရှ
အာရှ (Asia) ဂှ် ဒှ်တိုက် ပ္ဍဲဂၠးတိဇၞော်အိုတ် ကေုာံ လၟိဟ်မၞိဟ်မပဒတဴဂၠိုင်အိုတ်တုဲ နွံပ္ဍဲကရေက်ဂၠးတိ လပါ်ဗမံက် ကဵု သၟဝ်ကျာရ။ အလုံမွဲအာရှဂှ် နွံဇမၞော်သမၠဲတိ 44,579,000 ကဳလဳမဳတာ ပန်ကၠင် (17,212,000 တိုင်ပန်ကၠင်)တုဲ ပ္ဍဲဂၠးတိ ဒှ်သမၠဲ ဗလးတိ ၃၀%၊ ဗလးမုက်ဂၠးတိ ၈.၇% ရ။ တိုက်အာရှဂှ် ဒှ်ဌာန်ဒတန် ကောန်မၞိဟ်တအ် မပဒတဴဂၠိုင်မွဲတုဲ သီုဒှ် ဒတန် ဂကောံမၞိဟ် တြေံအိုတ်မွဲရ။ အာရှဂှ် ဒှ်ဆ သမၠဲဇၞော်သၟး ဟွံသေင်၊ သီုဒှ် ဂကောံမၞိဟ်မကၠေတ်ဂၠိုင်တုဲ ဍုင်ကွာန် ဂၠိုင်ကီုရ။ မၞိဟ်နွံ သီုဖအိုတ် ၄.၅ ဗဳလဳယာန် (အတိုင်စရင် နူဂိတုဂျောန် ၂၀၁၉)တုဲ အလုံမွဲလိုက်မ္ဂး ဒှ်လၟိဟ်မၞိဟ် ၆၀% ရ။
ကရေက်ဂၠးတိ မစၟတ်သမ္တီလဝ် အာရှ ဂှ် ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး ဒှ်ကရေက်ဒေသ ဗွဲဗမံက်မ္ဂး ဒးမှာသၟိဒ်ပသိဖိက် (Pacific Ocean)၊ ဗွဲသၠုင်ကျာမ္ဂး ဒးမှာသၟိဒ်အိန္ဒိယ (Indian Ocean) ကေုာံ ဗွဲသၟဝ်ကျာမ္ဂး ဒးမှာသၟိဒ်အာတိက် ( Arctic Ocean)ရ။ ပယျဵုအာရှ ကဵု ဥရဝ်ပ ဂှ် ပါ်ကရေက်လဝ် နကဵုတၞောဝ်ဝင် ကေုာံ အခိုက်အလိုက်ပြဝေဏဳတုဲ မပါ်ကရေက်လဝ် နကဵုပထဝဳ ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ် ဟွံမဲရ။ အာရှ ကဵု ဥရဝ်ပ ဂှ် မပါ်လဝ် နကဵုယေန်သၞာင်၊ ဂကူ၊ အရေဝ် ရးဗမံက် ကဵု ရးပလိုတ်ရ။ ပယျဵု အပိုင်အခြာ အာရှ ဗွဲမဂၠိုင် မဒုင်လဝ်တဲဂှ် မြံင်သူဇ် (Suez Canal) လပါ်ဗမံက်ဂှ် ဒှ်အာရှ မပါ်လဝ်ကဵု အဖရိက၊ တုဲပၠန် လပါ်ဗၟံက် ကလိုဟ်ၜဳ တူရကဳ (Turkish Straits)၊ ဒဵုဥရလ်တအ် (Ural Mountains) ကေုာံ ၜဳဥရလ်တအ် (Ural River) တုဲပၠန် လပါ်သၠုင်ကျာ ဒဵုခဴခသုသ် (Caucasus Mountains)၊ ၜဳခသပိယေန် (Caspian Sea) ကေုာံ ၜဳဒမြိုင် (Black Sea)တအ်ဂှ် ပါ်လဝ် ပယျဵု ကုဥရဝ်ပ ရ။
ဍုင်ကြုက် ကဵု သာပ်တိုက်အိန္ဒိယ (Indian subcontinent)ဂှ် ဒှ်လဝ် ဒေသပရေင်ပိုန်ဒြပ်ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိ နူစ အေဒဳ ၁ စဵုကဵု ၁၈၀၀ ရ။ ဍုင်ကြုက် ဒှ်လဝ် ဍုင်ဒြဟတ်ပရေင်ပိုန်ဂြပ် ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲရးဗမံက်တုဲ သီုဓလီုလဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ရးဗမံက် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။  ဟိုတ်နူ ပရေင်ဒြပ်ရတ်ထဝ်သြန် ကေုာံ ယေန်သၞာင်အိန္ဒိယ မမြဟ်ပြာထာဂှ်တုဲ ပကဵု ညံင်ကောန်ယူရောပ်တအ် စိုတ်ဂွံလုပ်စ သွက်ဂွံ သွံရာန်ဗၞိက်၊ နူဂှ် ဗွဲကြဴ သီပထောအ် ကဝ်လဝ်နဳရ။ ကောလုမ်ဗုသ် ညးလ္ၚတ်ဂၠံင် မတတ်မှာသၟိဒ် အာတ်လာန်တိတ် နူဥရဝ်ပ ဗီုလဵု ဂွံစိုပ် အမေရိကဂှ် သီုဟွံစိုပ် အမေရိက စိုပ်အာ အိန္ဒိယတုဲ ညးဒးအာစိုတ် စိုတ်လုပ်စ ကုယေန်သၞာင် ပြဝေဏဳအိန္ဒိယရ။ ဂၠံင်ဇၞော်သုတ် ( en:Silk Road )ဂှ် ဒှ်ဂၠံင်ဗၞိက် အဓိက အကြာရးဗမံက် ကဵု ရးပလိုတ် ပ္ဍဲဂၠံင်ဒဵုတုဲ ကလိုဟ်ၜဳ မလက္ကာ ( en:Straits of Malacca ) ဂှ် ဒှ်ဂၠံင်ဍာ် အဓိကရ။ တုဲပၠန် အာရှဂှ် ဒှ်ဌာန်တွုပ်သုက် ဘာသာစ္ၜောဲစ္ၜော်ဂၠးတိဇၞော်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ဘာသာဟိန္ဒူ၊ ဘာသာ en:Zoroastrianism ၊ ဘာသာဂျူ၊ ဘာသာဇိန် (Jainism)၊ ဘာသာဗုဒ္ဓ၊ ဘာသာကောန်ဖူ (Confucianism)၊ ဘာသာတဴ (Taoism) ဘာသာခရေတ်၊ ဘာသာအေဿလာမ်၊ ဘာသာသိခ်တအ်ရ။
အပိုင်အခြာ ကေုာံ ဇမၞော်သမၠဲတိ မကော်စ အာရှဂှ် ဒှ်ကၠုင် နူခေတ်တြေံတမၠာတုဲ ဗီုမပါ်ဂှ် လတူနူ နကဵုရူပပထဝဳဂှ် ဆက်စပ် ကုမနုဿပထဝဳဂၠိုင်ရ။ ပွိုင်တိဍာ်အာရှဂှ် မပိုင်ခြာလဝ် နကဵုဂကောံဂကူမၞိဟ်၊ ယေန်သၞာင်ပြဝေဏဳ၊ ပွဳပွူ၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ တၞောဝ်ဝင် ကေုာံ သၞောတ်အလဵုအသဳဂမၠိုင်ရ။ စပ်ကဵု ပရေင်ဥတုပၠန်လေဝ် ပြံက်နှဴဒၟံင် နကဵု ဒၞာဲမဂံက် ဒၞာဲမကတဴရ။
ပယျဵု အာရှ-အဖရိက
ပယျဵု အကြာ အာရှ ကဵု အဖရိကဂှ် ဒှ်ၜဳဗကေတ် (Red Sea)၊ ပ္ၚံက်ၜဳသုဇ် (Gulf of Suez) ကေုာံ မြံင်သုဇ် (Suez Canal)ရ။ ဍုင်အဳဂျေပ်ဂှ် ဒှ်ဍုင် မဆက်အကြာတိုက်ၜါ မုဟ်တကအ်သိနာဲ (Sinai peninsula)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲတိုက်အာရှတုဲ သၟေဟ်တအ်ဂှ် လုပ်အာ ပ္ဍဲတိုက်အဖရိက ရ။
ပယျဵု အာရှ-ဥရဝ်ပ
Palazzo_Ferreria_statue.jpeg, in Valletta, Malta
မာလ်တာ,ဝါလ္လေတ္တာရှိ,ပါလာဇ္ဇို ဖှေရ္ရေရိယာ၌ရှိ‌‌သော အာရှကိုယ်စားပြု ရုပ်ထု ]]
ပယျဵုအကြာ အာရှ ကဵု ဥရဝ်ပဂှ် ပိုင်ခြာ စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵုဝင် နကဵုတၠပညာကောန်ဍုင်ဥရဝ်ပတအ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မွဲခေတ်ကဵုခေတ် ပိုင်ခြာလဝ် ဟွံတုပ်လဝ်ရ။
ပယျဵု အာရှ-အဝ်သတေလျ
ပယျဵု အကြာ အာရှ ကဵု အဝ်သတေလျာဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ပါ်လဝ် ပ္ဍဲဒၞာဲတကအ်မလေဂမၠိုင် မကော်ဂး Malay Archipelago တအ်ရ။ တကအ်မလုကု (Maluku Islands) ပ္ဍဲအေန်ဒဝ်နဳရှာဂှ် စၟတ်သမ္တီဂး ဒၞာဲပယျဵု အာရှအဂၞဲ၊ နျူ ဂွေနေဲ (New Guinea) တကအ်လပါ်ဗမံက်ဂှ် ဒှ်ဒၞာဲ အဝ်သတေလျရ။ မအရေဝ် အာရှအဂၞဲ ကဵု အဝ်သတေလျာဂှ် စပါ်ကၠုင် နူကဵု ၁၉ ဗွဝ်ကၠံရ။
နိရုတ္တိ
ကသပ်လညာတ်မ္ဂး မကော် အာရှ ဂှ် နူတမ်ဝါဒိတေအ် ဒှ်ယၟု မကော် ဂကောံမၞိဟ်ဂကူဂရိတ် တုဲ ဟွံရန်တၟအ်လဝ် အလုံမွဲတိုက်အာရှ ဗီုမစၟတ်သမ္တီလဝ် လၟုဟ်ဂှ်ရ။ အာရှ နအရေဝ်ဘာသာမန်ဂှ် ကေတ်နူ အရေဝ်အင်္ဂလိက် Asia၊ မအရေဝ်အင်္ဂလိက်ဂှ် နူတမ် ကၠုင်နူအရေဝ်လေတ်တေန် "Asia"ရ။ လေတ္တေန် ကေတ်နင် နူလဵုပၠန်ရောဂှ် ဟွံတီကေတ်တုဲ လညာတ်နွံ နာနာသာ်ရ။ အာရှ နဒဒှ်တိုက်မွဲ မၞိဟ်မချူကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ်ပၠိနဳ Pliny.
Thomas Roy Reid III စှ်ေစိုတ် မအရေဝ် အာရှ ဝွံ ဒှ်တမ်မအရေဝ်လေတ္တေန် ဟွံသေင်၊ ဒှ်မအရေဝ် အာစူရဳယာန် (Assyrian) အာသူ (asu) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဗမံက်၊ (သွက်မအရေဝ် ဥရဝ်ပ ဂှ် ဨရေပ် ereb မဂွံအဓိပ္ပါယ် ပလိုတ်) မအရေဝ်ဂရိတ်/လေတ္တေန် Ἀσία မစၠောအ်အက္ခရ် Asia ဂှ် ဒှ်ယၟု ရးမၞုံ ပ္ဍဲအေန်ပါယာရဝ်မမွဲ တ္ၚဲဏအ် ဒၞာဲဍုင်တူရိကဳ ရ။ အာရှ နဒဒှ် တိုက်မွဲဂှ် စစကာကၠုင် နူၜိုတ် ၄၄၀ ဘဳသဳတေအ်ရ။
ရတနသုတ်၊ပါဠိ
ပါဠိလၟိၚ် ရတနသုတ်
ပဏိဓာနတော ပဋ္ဌာယ တထာဂတဿ ဒသ ပါရမိယော ဒသ ဥပပါရမိယော ဒသ ပရမတ္ထပါရမိယောတိ သမတ္တိံသ ပါရမိယော ပူရေတွာ ပဉ္စ မဟာပရိစ္စာဂေ (လောကတ္ထစရိယံ ဉာတတ္ထစရိယံ ဗုဒ္ဓတ္ထစရိယန္တိ) တိဿော စရိယာယော ပစ္ဆိမဘဝေ ဂဗ္ဘဝေါက္ကန္တိံ ဇာတိံ အဘိနိက္ခမနံ ပဓာနစရိယံ ဗောဓိပလ္လၚ်္ကေ မာရဝိဇယံ သဗ္ဗညုတညာဏပ္ပဋိဝေဓံ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တနံ နဝ လောကုတ္တရဓမ္မေတိ သဗ္ဗေပိမေ ဗုဒ္ဓဂုဏေ အာဝဇ္ဇတွာ ဝေသာလိယာ တဳသု ပါကာရန္တရေသု တိယာမရတ္တိံ ပရိတ္တံ ကရောန္တော အာယသ္မာ အာနန္ဒတ္ထေရော ဝိယ ကာရုညစိတ္တံ ဥပဋ္ဌပေတွာ။
ကောဋဳသတသဟဿေသု၊ စက္ကဝါဠေသု ဒေဝတာ။ ယဿာဏံ ပဋိဂ္ဂဏှန္တိ၊ ယဉ္စ ဝေသာလိယာ ပုရေ။
ရောဂါမနုဿဒုဗ္ဘိက္ခ-သမ္ဘူတံ တိပိဓံ ဘယံ။ ခိပ္ပမန္တရဓာပေသိ၊ ပရိတ္တံ တံ ဘဏာမ ဟေ။
ယာနဳဓ ဘူတာနိ သမာဂတာနိ၊ ဘုမ္မာနိ ဝါ ယာနိ ဝ အန္တလိက္ခေ၊ သဗ္ဗေဝ ဘူတာ သုမနာ ဘဝန္တု၊ အထောပိ သက္ကစ္စ သုဏန္တု ဘာသိတံ။
တသ္မာ ဟိ ဘူတာ နိသာမေထ သဗ္ဗေ၊ မေတ္တံ ကရောထ မာနုသိယာ ပဇာယ၊ ဒိဝါ စ ရတ္တော စ ဟရန္တိ ယေ ဗလိံ၊ တသ္မာ ဟိ နေ ရက္ခထ အပ္ပမတ္တာ။
ယံ ကိဉ္စိ ဝိတ္တံ ဣဓ ဝါ ဟုရံ ဝါ၊ သဂ္ဂေသု ဝါ ယံ ရတနံ ပဏဳတံ၊ န နော သမံ အတ္ထိ တထာဂတေန၊ ဣဒမ္ပိ ဗုဒ္ဓေ ရတနံ ပဏဳတံ၊ ဨတေန သစ္စေန သုဝတ္တိ ဟောတု။
ခယံ ဝိရာဂံ အမတံ ပဏဳတံ၊ ယဒဇ္ၛဂါ သကျမုနိ သမာဟိတော၊ န တေန ဓမ္မေန သမတ္ထိ ကိဉ္စိ၊ ဣဒမ္ပိ ဓမ္မေ ရတနံ ပဏဳတံ၊ ဨတေန သစ္စေန သုဝတ္ထိ ဟောတု။
ယံ ဗုဒ္ဓသေဋ္ဌော ပရိဝဏ္ဏယဳ သုစိံ၊ သမာဓိမာနန္တရိကညမာဟု၊ သမာဓိနာ တေန သမော န ဝိဇ္ဇတိ၊ ဣဒမ္ပိ ဓမ္မေ ရတနံ ပဏဳတံ၊ ဨတေန သစ္စေန သုဝတ္ထိ ဟောတု။
ယေ ပုဂ္ဂလာ အဋ္ဌ သတံ ပသတ္ထာ၊ စတ္တာရိ ဨတာနိ ယုဂါနိ ဟောန္တိ၊ တေ ဒက္ခိဏေယျာ သုဂတဿ သာဝကာ၊ ဨတေသု ဒိန္နာနိ မဟပ္ဖလာနိ၊ ဣဒမ္ပိ သံဃေ ရတနံ ပဏဳတံ၊ ဨတေန သစ္စေန သုဝတ္တိ ဟောတု။
ယေ သုပ္ပယုတ္တာ မနသာ ဒဠှနေ၊ နိက္ကာမိနော ဂေါတမသာသနမှိ၊ တေ ပတ္တိပတ္တာ အမတံ ဝိဂယှ၊ လဒ္ဓါ မုဓာ နိဗ္ဗုတိံ ဘုဉ္ဇမာနာ၊ ဣဒမ္ပိ သံဃေ ရတနံ ပဏဳတံ၊ ဨတေန သစ္စေန သုဝတ္ထိ ဟောတု။
ယထိန္ဒခဳလော ပထဝိဿိတော သိယာ၊ စတုဗ္ဘိ ဝါတေဟိ အသမ္ပကမ္ပိယော၊ တထူပမံ သပ္ပုရိသံ ဝဒါမိ၊ ယော အရိယသစ္စာနိ အဝေစ္စ ပဿတိ၊ ဣဒမ္ပိ သံဃေ ရတနံ ပဏဳတံ၊ ဨတေန သစ္စေန သုဝတ္ထိ ဟောတု။
ယေ အရိယသစ္စာနိ ဝိဘာဝယန္တိ၊ ဂမ္ဘဳရပညေန သုဒေသိတာနိ၊ ကိဉ္စာပိ တေ ဟောန္တိ ဘုသံ ပမတ္တာ၊ န တေ ဘဝံ အဋ္ဌမမာဒိယန္တိ၊ ဣဒမ္ပိ သံဃေ ရတနံ ပဏဳတံ၊ ဨတေန သစ္စေန သုဝတ္ထိ ဟောတု။
သဟာဝဿ ဒဿနသမ္ပဒါယ၊ တယဿု ဓမ္မာ ဇဟိတာ ဘဝန္တိ၊ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဝိစိကိစ္ဆိတဉ္စ၊ သဳလဗ္ဗတံ ဝါပိ ယဒတ္ထိ ကိဉ္စိ။
စတူဟပါယေဟိ စ ဝိပ္ပမုတ္တော၊ ဆစ္စာဘိဌာနာနိ အဘဗ္ဗ ကာတုံ၊ ဣဒမ္ပိ သံဃေ ရတနံ ပဏဳတံ၊ ဨတေန သစ္စေန သုဝတ္ထိ ဟောတု။
ကိဉ္စာပိ သော ကမ္မံ ကရောတိ ပါပကံ၊ ကာယေန ဝါစာ ဥဒ စေတသာ ဝါ၊ အဘဗ္ဗ သော တဿ ပဋိစ္ဆဒါယ၊ အဘဗ္ဗတာ ဒိဋ္ဌပဒဿ ဝုတ္တာ၊ ဣဒမ္ပိ သံဃေ ရတနံ ပဏဳတံ၊ ဨတေန သစ္စေန သုဝတ္ထိ ဟောတု။
ဝနပ္ပဂုမ္ဗေ ယထာ ဖုဿိတဂ္ဂေ၊ ဂိမှာန မာသေ ပဌမသ္မိံ ဂိမှေ၊ တထူပမံ ဓမ္မဝရံ အဒေသယိ၊ နိဗ္ဗာနဂါမိံ ပရမံ ဟိတာယ၊ ဣဒမ္ပိ ဗုဒ္ဓေ ရတနံ ပဏဳတံ၊ ဨတေန သစ္စေန သုဝတ္ထိ ဟောတု။
ဝရော ဝရညူ ဝရဒေါ ဝရာဟရော၊ အနုတ္တရော ဓမ္မဝရံ အဒေသယိ၊ ဣဒမ္ပိ ဗုဒ္ဓေ ရတနံ ပဏဳတံ၊ ဨတေန သစ္စေန သုဝတ္ထိ ဟောတု။
တၞဳ (နာမ်)
တၞဳ (ကၞဳ)(မနာမ်)
ပုညသာင် (သၟာလက်ပၠုဲ)
သၟာလက်ပၠုဲ ပုညသာၚ် (Punnya Sai) (Burmese: ပုညစိုင်း) ဝွံ ဒှ်ဂကူမန် ဇာတိ ကွာန်ကအ်မိတ် ပွိုင်တက်ကအ်ဗိန် ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက် မဒှ်သၟာလက်ပၠုဲလျိုင်ဝှေတ်တာဝုက်(featherweight)မွဲရ၊၊ နူညးတေအ် ကလိဂွံအာယုက် (၈) ဂိတုဂှ် ကရောမ်မွဲစွံ ကုမိမညးတေအ်ဂှ် ပြံင်အာမံင် ဍုင်နယူဇြဳလာန်တုဲ ဒှ်ကောန်ဍုင်နယူဇြဳလာန်မွဲတၠရ၊၊ ပုညသာင် ဇၞော်ဂေါဝ်လဝ် ပ္ဍဲကွာန်ဂလေန်အေန်နေသ် (Glen Innes)၊ အံက်လာန် (Auckland) ဍုင်နယူဇြဳလာန်၊၊ ဟိုတ်နူဝါသနာ လက်ပၠုဲတုဲ လုပ်ဗတောန် လက်ပၠုဲ ဂွံမွဲသၞာံ နူကဵု ONE Championship ဒးစိုတ် လတူအစောမ်စရာဲလက်ပၠုဲညးတေအ်ရ၊၊ မိက်ဂွံ တက်လက်ပၠုဲ အခိုက်အာရှတုဲ အစာလက်ပၠုဲသေံ Mike Ikilei ကော်ဘိက် ပုညသာင် သွက်ဂွံလုပ် ကလာပ်လက်ပၠုဲညး Bali MMA ပ္ဍဲဍုင်အေန်ဒဝ်နဳရှာ တကအ်ပါလဳတုဲ နူသၞာံ ၂၀၁၈ ဂှ် ပုညသာင် အာမံင် ပ္ဍဲကလာပ်ဂှ်ရ၊၊
တၞဳ (နာမ်)
(၁)။ ဝေင်ကၠေံၜဳကြုင်တုဲ တိ၊ ကုန်၊ ဒဵု အလုံအိုဿီုတအ်ဂှ် ကော်စ "တၞဳ" (ကၞဳ)။
(လိက်လ္ၚဵု ချူ တၞဳ၊ လိက်လ္ၚဵု ချူ ကၞဳ။)
ချေဟ်ကၟီကၠဗြန် သဝန်တ္ၜန်ဖဳ၊ ကုံဘန်လကိုဟ် သ္ကာတ်ဂြိုဟ်အနဳ၊ သတ်ဍာ်သတ်တၞဳ ဖဳတဝဳတ္ၜန်။ (လိက်ပဒုမ္မဝတဳ၊ ၁၂၈၁ သၞာံ)