cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ကေန်သာ၊ ယဲ
လက်သန်ယဲ ပ္ဍဲဒၞာဲမကတဵုဒှ်
ဟိုတ်နူ ကလာပ်ရုပ်ကေန်သာဂှ် ဇၞော်တုဲ ဒှ်ကၠုင်ကလောအ် ကလေန်တုဲ လက်သန်ယဲ ပ္ဍဲဒၞာဲမကတဵုဒှ်ဂှ် မံက်ထ္ၜးကဵုရ၊၊ ဥပမာ ယဝ်ရကလောအ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု အသအ်မ္ဂး ဍေဟ်ကၟာတ်လဒဵုထောအ် ဂၠံင်ကျာယဝီုတုဲ ခဍက် ဟွံသေင်မ္ဂး (pneumonia)တအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ၊၊ ယဝ်ရကတဵုဒှ်ယဲ ကေန်သာပၠံင်စၞမ္ဂး ပၠံင်စၞဍန်တုဲ ၚိတ်စစၞဝါတ်တုဲ ဂိ၊ ယဝ်ရကတဵုဒှ် ယဲကေန်သာ ပ္ဍဲကြုတ်ဇၞော်မ္ဂး ကြုတ်ဇၞော်ဂှ် ဍန်တုဲ ဂၠံင်စၞကၟာတ်၊ ယဝ်ရကလောအ်ဂှ် ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵုတှ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲမကရိုက်မ္ဂး ကလောအ်ကလေန်ဒှ်ကၠုင်၊၊ ဟိုတ်နူကလောအ်ကေန်သာတုဲ အရာဆီမတိတ်တအ်လေဝ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ကီုရ၊၊ ဥပမာ ယဝ်ရကတဵုဒှ်ယဲကေန်သာ ပ္ဍဲကဵုအသအ်မ္ဂး ခဍက်ဆီပါကၠုင်၊၊ ပ္ဍဲကဵုကြုတ်ဇၞော်မ္ဂး အာသ္ၚိဍာ် ဆီပါကၠုင်၊၊ ယဝ်ရ ပ္ဍဲကဵုထိုင်ဏမ်မ္ဂး အာတရဴသၟတ် ဆီပါကၠုင် ယဝ်ရပ္ဍဲသ္ၚိကောန်မ္ဂး ဆီတိတ် ပ္ဍဲကဵုအင်္ဂဇာတ်မၞိဟ်ဗြဴရ၊၊ ပ္ဍဲဒၞာဲယဲမဒှ် မဂွံဒုင်သိုင် ဂိလေဝ် နွံကီုရ၊၊ ယဲစကတဵုဒှ်ပြဟ်ဟ်ဂှ်မ္ဂး ပရေင်ဂိသကေဝ် ဟွံမဲရ၊၊
လက်သန်ယဲ မဆေင်ကဵု အလုံဇကု
ဗွဲမဂၠိုင် လက်သန်ယဲ ကတဵုဒှ် ဟိုတ်နူမကတဵုဒှ်ယဲကေန်သာဂှ် ဂွံတီစ ဝါတ်ကွေဟ်ရ၊၊ လက်သန်ယဲတအ်ဂှ် တုပ်ဒၟံင်ကဵု လက်သန်ယဲတၞဟ်တအ်ရ၊၊ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် အရာမကတဵုဒှ်မာန်ဂှ် လယိုင်ဇကုစှ်ေ (ဝါ) ဇြာဲစှ်ေ သီုဟွံတီဟိုတ်ဖဵု၊ မံင်စ ဟွံထတ်ယုက်၊ ဖျုန်စၞာံဇကု ပြံင်လှာဲကၠုင်၊ ယဝ်ရကတဵုဒှ် ကေန်သာဆီ၊ ကေန်သာဂြိုဟ်၊ ကေန်သာကၟအ်မ္ဂး မံင်စဟွံထတ်ယုက်ယဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ၊၊
မကၠောအ်ကၞာန်
ကေန်သာဂှ် နူဒၞာဲမကတဵုဒှ်ဂှ် ကၞာန်ကၠောအ်အာ ဒၞာဲတၞဟ်တအ်မာန် မွဲဒၞာဲတုဲ မွဲဒၞာဲမာန်ကီု ပြးဗက်အာဆီတုဲ ကၠောအ်ကၞာန် ပ္ဍဲဒၞာဲတၞဟ်ဟ်လေဝ် မာန်ကီုရ၊၊ ယဝ်ရ ကေန်သာဂှ် ကၠောအ်ကၞာန် နကဵုဆီ မကော်ဂး hematogenous မ္ဂး ဍေဟ်ကၠောအ်ပြးဇးအာ အလုံမွဲဇကုရ၊၊ ဆဂး မကေန်သာဂှ် ကတဵုဒှ် နူကဵု ဒၞာဲမစကတဵုဒှ်ဟေင်ရ၊၊
ဟိုတ်မဂွံဒှ်ယဲ
ယဲကေန်သာ မကတဵုဒှ် ဗွဲမဂၠိုင် ၜိုတ် ၉၀-၉၅ ﹪ ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု ပွဳပွူသဘာဝ ကေုာံ ဗီုပြင်မံင်ဘဝတုဲ ဗဳဇပြံင်လှာဲ၊၊ သၟေဟ် ၅-၁၀﹪ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု အာဲဗဳဇ နူကဵုမိမတုဲ ကတဵုဒှ်ရ၊၊ ပွဳပွူသဘာဝမကော်ဂး ပ္ဍဲ အရာမပသုတေသန ကေန်သာဂှ် အရာမဟွံဆေင် ကုအာဲဗဳဇ နူမိမတအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ပၠုပ်စုတ် ပ္ဍဲပွဳပွူသဘာဝ ဖအိုတ်ရ၊၊ ဥပမာ ဟိုတ်နူ ပရေင်မံင်စံင်ဘဝ ဟွံကိတ်ညဳ ကုပရေင်ထတ်ယုက်၊ ပရေင်ပိုန်ဒြပ်၊ ပရေင်ဒ္ဂေတ်ပြဝတအ်ဂှ် ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ပွဳပွူသဘာဝ ဖအိုတ်ရ၊၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဟိုတ်နူပွဳပွူသဘာဝ ဟွံအးဇ္ၚးတအ်လေဝ် ပါလုပ် ပ္ဍဲပွဳပွူသဘာဝကီုရ၊၊ ပ္ဍဲကဵုစရင်ဟိုတ်နူပွဳပွူသဘာဝတအ်တုဲ မၞိဟ်တအ် မဒးချိုတ် နကဵု ယဲကေန်သာဂှ် ယဝ်ရကလေင်ပါ်ပၠန်မ္ဂး ဟိုတ်နူသုင်ၜံက်ဂှ် နွံ ၂၅-၃၀﹪၊ ဟိုတ်နူ စၞစဂှ် နွံ ၃၀-၃၅ ﹪၊ ဟိုတ်နူ ယဲထၞေန်စပ် (ဝါ) ယဲတၞဟ်ကၠောအ်ဂွံတုဲ ဗွဲကြဴကၠောအ်ဒှ်အာ ကေန်သာဂှ် ၁၅ - ၂၀﹪၊ ဟိုတ်နူဒးလဝ် ကပေါတ်ဓာတု radiation (ဓါတ် ionizing ကီု သီုကဵု ဓါတ် non-ionizing ဂှ် နွံ စဵုကဵု ၁၀ %၊ ဟိုတ်နူ ကမၠောန်ထုဲဂၠိုင် ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင်ကာယအောန် ကေုာံ ဟိုတ်နူကျာဟွံအးဇ္ၚးတအ်လေဝ် ပါလုပ်ကီုရ၊၊
နကဵုဟိုတ်ဏအ်တုဲ မၞိဟ်မွဲ ကလိဂွံယဲကေန်သာ ဗွဲမကၠးဖ္ဍး ဂွံဟီုစဝါတ်ကွေဟ်ရ၊၊ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ဟိုတ်နူဟိုတ်နာနာ မပံင်နှဴတုဲ ကတဵုဒှ်ကၠုင်မာန်ရ၊၊ ဥပမာ မၞိဟ်မွဲ ဟိုတ်နူမသုင်ၜံက်တုဲ ကတဵုဒှ် ယဲကေန်သာ ပ္ဍဲအသအ်မာန်ကီု၊ မၞိဟ်မွဲ ၜံက်ဟွံသုင် ဆဂး မံင်ပဒတဴ ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲဒေသ ကျာဟွံအးဇ္ၚး ဟွံသေင်မ္ဂး ဟိုတ်နူ ဒးလဝ် ကပေါတ်ဓါတုမွဲမွဲတုဲ ယဲကေန်သာအသအ် ကတဵုဒှ်မာန်ကီုရ၊၊
ဂြိုပ်ကၠေင်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်လှိုင်
သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၉ ဇကု၊ ထပိုယ် ၂ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၃ ဇကု။
ကေန်သာ၊ ယဲ
ကပေါတ်ဓါတု
ပ္ဍဲအလုံမွဲဂၠးတိ ပၞောဝ်ကဵု မၞိဟ်မဒုင်ချိုတ် နကဵုယဲကေန်သာ မသုန်တၠဂှ် မွဲတၠဂှ် ဟိုတ်နူၜံက်၊ ယဝ်ရ ပ္ဍဲဍုင်မဇၞော်မောဝ်တုဲတအ်မ္ဂး ပ္ဍဲမၞိဟ်ပိဂှ် မၞိဟ်မွဲ၊၊
ဂြိုပ်ကၠေင်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်လှိုင်
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တတေဇောနန္ဒ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၈၊ ဝှ် ၂။
ကေန်သာ၊ ယဲ
စၞ ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင်
ဟိုတ်နူ စၞ၊ ပရေင်ချဳဓရာင်ကာယအောန်၊ ကေုာံ ကြောအ်လောန်တုဲ မဒးချိုတ် နကဵု ယဲကေန်သာဂှ် နွံ စဵုကဵု ၃၀-၃၅ ﹪၊၊ ပရေင်ချဳဓရာင်ကာယအောန်ဂှ် ဒှ်အန္တရာယ် ညံင်ဂွံကလိဂွံ ယဲကေန်သာရ၊၊ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး ဟိုတ်နူ ပရေင်ချဳဓရာင်အောန်တုဲ ကြောအ်လောန် ဒှ်ကၠုင်ကီု သီုကဵု ဖဍိုန်ကဵု သၞောတ်ဒုင်ဗဒဝ် (immune system) ကေုာံ သၞောတ်endocrine system တအ်ကီုရ၊၊ ဟိုတ်မကတဵုဒှ်ယဲကေန်သာ ဒၟာဂှ် မၞိဟ်ကဝက်ပြင်င်ဂှ် ဒၟာနူ အဟာရလောန်ကာဲ (overnutrition) (မစ လောန်ၜက် နူဗၞတ်ၜတ်)ဂှ် ကတဵုဒှ် ဂၠိုင်နူကဵု ဟိုတ်နူ စသၞေဝ်ကေဝ်အောန် ဟွံသေင်မ္ဂး ဟိုတ်နူစ စၞဟွံကိတ်ညဳ ကုပရေင်ထတ်ယုက်ဏီရ၊၊
ဂြိုပ်ကၠေင်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်လှိုင်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကေန်သာ၊ ယဲ
စၞ ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင်
စၞလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်ဂွံဒှ် ယဲကေန်သာဂၠိုင်ရ၊၊ ဟိုတ်နူစ စၞၜဵုဂၠိုင်တုဲ ကတဵုဒှ် ယဲကေန်သာထိုင်စၞ (gastric cancer)၊၊ စၞမၞုံကဵု Aflatoxin B1 မဒှ်စၞ မဟွံသအးဇ္ၚး မၞုံကဵုစၟ၊ ဓါတ်ဂျိတအ်ဂှ် ကတဵုဗဒှ်ကဵု ယဲကေန်သာဂြိုဟ် (liver cancer)၊၊ ဟိုတ်နူမသ္ၚာဲဇဗၠုသတ်တုဲ မလေပ်ကတဵုဗဒှ်ကဵု ယဲကေန်သာပါင်၊၊ ဟိုတ်နူ အခိုက်စၞ ဟွံတုပ်တုဲ အန္တရာယ် ဂကူကေန်သာ မဒှ်ဂၠိုင်လေဝ် ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ကီုရ၊၊ ဥပမာ ပ္ဍဲဍုင်ဂျပေန်မ္ဂး ဟိုတ်နူ မစ စၞမၞုံကဵုၜဵုဂၠိုင်တုဲ ကတဵုဒှ် ယဲကေန်သာထိုင်စၞဂၠိုင်၊ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်မ္ဂး ယဲကေန်သာကြုတ်ဇၞော် မၞိဟ်ဒှ်ဂၠိုင်ရ၊၊
ယဲကၠောအ်ကၞာန်
မၞိဟ်မဒုင်ချိုတ် နကဵုယဲကေန်သာ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ၜိုတ် ၁၈ ﹪ ဂှ် ဟိုတ်နူကဵု ယဲကၠောအ်ကၞာန်ရ၊၊ ပ္ဍဲဍုင်ဒိုက်ဂတ် ဗီုကဵု အဖရိကမ္ဂး မၞိဟ်ကတဵုဒှ် ယဲကေန်သာ ဟိုတ်နူကၠောအ်ကၞာန် နွံ ၂၅﹪ တုဲ ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်မောဝ်တအ်ဂှ် အောန်နူ ၁၀﹪ ရ၊၊ ဟိုတ်နူ စုက်လုက် စၟယဲဝါယ်ရာသ် (Viruses) မွဲမွဲတုဲ ကတဵုဒှ်ယဲ၊ နူဂှ် ကၠောအ်ဒှ်အာ ကေန်သာလေဝ်နွံ ဟိုတ်နူ စၟဗက်တဳရဳယျာကေန်သာ (cancer bacteria) ကေုာံ စၟပါရသိတ် (parasites)တအ်လေဝ် ဒှ်ဟိုတ် မဂွံဒှ် ယဲနွံကီုရ၊၊
စၟဝါယ်ရာသ် မကတဵုဗဒှ်ကဵု ကေန်သာမာန် မကော်ဂး အန်ကဝ်ဝါယ်ရာသ် (Oncovirus)ဂှ် ဒှ်စၟဝါယ်ရာသ် မပ္တံကဵု စၟဝါယ်ရာသ် human papillomavirus (cervical cancer)၊ Epstein–Barr virus (B-cell lymphoproliferative disease and nasopharyngeal carcinoma)၊ Kaposi's sarcoma herpesvirus (Kaposi's sarcoma and primary effusion lymphomas)၊ hepatitis B ကေုာံ hepatitis C၊ ဝါယ်ရာသ် (hepatocellular carcinoma) ကေုာံ human T-cell leukemia virus-1 (T-cell leukemias)တအ်ရ၊၊ ဟိုတ်နူ စၞဗက်တဳရဳယျာ ကၠောအ်ကၞာန်တုဲ ကတဵုဒှ်ယဲလေဝ် ဒှ်ဟိုတ် ပကဵု ညံင်ဂွံဒှ် ကေန်သာမာန်ကီုဂှ် ဗီုကဵု စၟဗက်တဳရဳယျာHelicobacter pylori-induced gastric carcinoma. စၟပါရသိတ် (Parasitic) မဒှ်စၟ ဗီုကဵု မရုန်တအ်ဂှ် ယဝ်ရကၠောအ်ကၞာန်ဂွံလေဝ် ဗဒှ်ကဵု ယဲကေန်သာမာန်ကီုရ၊၊ ဗွဲတၟေင် စၟပါရသိတ် Schistosoma haematobium၊ (squamous cell carcinoma of the bladder) ကေုာံ the liver flukes, Opisthorchis viverrini and Clonorchis sinensis (cholangiocarcinoma).
ရေဒိယာရှေန် (Radiation)
ရေဒိယာရှေန် ဟီုဂှ် ဟိုတ်နူ မဒးစုက်လုက်လဝ် ကုဓါတ်ပသာန်လျးရေဒိယော မပ္တံ ကု (ultraviolet radiation) ကေုာံ ကပေါတ်ဓါတ်ရေဒိယောကသဳ (radioactive material) မဗဒှ်ကဵု ယဲကေန်သာမာန်တအ်ရ၊၊ မဒးစုက်လုက် ကုဂေတ်ရဒေါန် (radon gas)တအ်ဂှ် အန္တရာယ် တုပ် ကုမဒးဒုင် ကမ္မကၜံက် (passive smoking) (မဒးဒုင်သၟူယံက်ၜံက် ညးတၞဟ်မသုင်) ကီုရ၊၊ ရေဒိယာရှေန်ဂှ် ယဝ်ရ ပတောအ်ၜတ် ကုဟိုတ်မကတဵုဒှ် ယဲကေန်သာတၞဟ်မ္ဂး ဒှ်အရာမဒှ်ဂၠိုင်မွဲကီုရ၊၊ တုဲပၠန် ရေဒိယာရှေန်ဂှ် မကတဵုဗဒှ်ကဵု ကေန်သာ ပ္ဍဲဒၞာဲခန္ဓဗွဲမဂၠိုင်တုဲ သီုကဵုအာယုက်နာနာရ၊၊ ကောန်ၚာ်လေဝ် ကတဵုဒှ်ဂၠိုင်ကီုရ၊၊ ဟိုတ်နူမိမတအ် မစုက်လုက်လဝ် ရေဒိယာရှေန်တုဲ ကောန်ၚာ်ပ္ဍဲဂဝ်ဂၞဴလေဝ် နူကၠာဟွံဂွံၜံင်ဂှ် အန္တရာယ်မဒှ်ယဲကေန်သာမာန် ကလိဂွံလဝ်တုဲတုဲရ၊၊
ဟာရိဘုဉ္ဇယျ
ဟာရိဘုဉ္ဇယျ (ဍုၚ်ဇၞော်မန်တြေံ မၞုံပ္ဍဲဍုၚ်သေံ ဗဒါဲဍုၚ်ဇၚ်မာဲ) (Thai: หริภุญชัย, Khmer: ហរិបុញ្ជ័យ Hariponhchey, in turn from Pali: Haribhuñjaya)ဍုၚ်မန်ဒွါရဝတဳဂှ် ၜိုတ်အေဒဳ (၆) ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဒြဟတ်ဇၞော်ဗွဲမလောန်ကီုလေဝ် စိုပ်ၜိုတ်အေဒဳ (၈) ဗွဝ်ကၠံ လပါ်လက်ကရဴဂှ်မ္ဂး လပါ်ဗမံက်ဂှ် ခမေန်၊ လပါ်သၟဝ်ကျာဂှ် သေံ ဍိုက်ဗတိုက် ဟိုတ်နူအသိၚ်ပၞာန်ၜါလပါ်ဂှ်တုဲ ဍုၚ်မန်ဒွါရဝတဳဂှ် ဒြဟတ်ဍိုန်စှ်ေအာရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် စဵုကဵုစိုပ် အေဒဳ ၜိုတ် (၁၁) ဗွဝ်ကၠံဂှ် နဒဒှ်ဍုၚ်ဗၠးၜးမွဲ တန်တဴကၠုၚ်လဝ်ရ။ ကြဴနူဂှ် ဍုၚ်ဇၞော်မန်လာမ်ဖုန် မၞုံလပါ်သၟဝ်ကျာဂှ် ဆက်မြဟ်မြဴကၠုၚ် နဒဒှ်ဍုၚ်ဗၠးၜးမွဲရ။ ဍုၚ်ဂှ် ဟာရိဘုဉ္ဇယျ လေဝ် ညးကော်ခဴစကီုရ။
စပ်ကဵုဍုၚ်မန် ဟာရိဘုဉ္ဇယျတုဲ ဂွံဆဵုကေတ် လိက်ဝၚ်ၜါကၞပ် မချူလဝ် နကဵုဘာသာပါဠိရ။ လိက်ဇိနကာလမာလဳပကရဏံ ကဵု လိက်စာမ္မဒေဝဳဝံသ။ အတိုၚ်လိက်ဝၚ်တအ်ဂှ်မ္ဂး ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်သာသနာ ၁၂၀၄ သက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၂၂ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်ပေၚ်ဂှ် ရသိမၞုံယၟုဝါသုဒေဝ ပ္တန်ဍုၚ်ဟာရိဘုဉ္ဇယျရ။ ပတန်ဍုၚ်တုဲ ရသိဂှ် အာတ်တၞောဝ်သၟိၚ် သွက်ဂွံပကၚ်ရၚ်ဍုၚ် ဇရေၚ်သၟိၚ်စက္ကဝတ္တိရာဇာ မဒှ်ဨကရာဇ်ဍုၚ်ဒွါရဝတဳ မပဒတဴ ပ္ဍဲဍုၚ်ဇၞော်လပ်ဗူရဳရ။ သၟိၚ်စက္ကဝတ္တိရာဇာဂှ် ဗလးနၚ်ကဵု ကောန်ဝုတ်ဇကု မိစမ္မာဒေဝဳ သွက်ဂွံ ပကၚ်ရၚ်ဍုၚ်ဟာရိဘုဉ္ဇယျရ။
thumb|ကျာ်တိ မဂွံဆဵုကေတ် နူကဵု ဟာရိဘုဉ္ဇယျ မချူလဝ် လိက်မန် ခေတ် ၁၃ ဗွဝ်ကၠံလပါ်စ။ နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ ဗှ်ကၠာဲလဝ် အဓိပ္ပါယ်။
ယၟုသၟိၚ် မပကၚ်ရၚ်ကၠုၚ် ဍုၚ်ဟာရိဘုဉ္ဇယျ အတိုၚ်မကၠုၚ်နူ လိက်ဇိနကာလမာလိနဳ
သၠပတ်သမ္မာ
သၠပတ်သမ္မာ (Bible) ဝွံ ဒှ်လိက်ကျာ် ဘာသာခရေတ်ယာန်တအ်တုဲ မချူလဝ် တွဟ်ဂလာန်ကျာ်ရ၊၊ သၠပတ်သမ္မာဂှ် ပရူမချူလဝ် ကိုပ်ကၠာ နာဲပိုယ်ယေသှုဂှ် ဒှ် သၠပတ်ဓမ္မတရေံ တုဲ နာဲပိုယ်ယေသှုဂှ် ဒှ်တုဲ မချူလဝ်ဂှ် ဒှ် သၠပတ်ဓမ္မတၟိ ရ၊၊ လိက်တအ်ဂှ် ချူလဝ် နကဵုမၞိဟ်နာနာသာ်ရ၊၊ သၠပတ်ဓမ္မတရေံဂှ် နကဵုအာရီုကျာ် မွဲကဆံင်ဂှ် မချူလဝ်ရောင် ညးတအ် ပတှ်ေကေတ်လဝ်ရ၊၊ သၠပတ်သမ္မာဝွံ သီုဖအိုတ် မကၠောန်ပတိတ်လဝ် ၜိုတ် မသုန်အသင်္ဃဲယံင် ကၞပ်နွံတုဲ မဒှ်လိက် မဂွံသွံဂၠိုင်အိုတ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်မွဲလေဝ် ညးစၟတ်သမ္တီလဝ်ရ၊၊
အတိုင်စၟတ်သမ္တီ သုတေသနဝင်မ္ဂး သၠပတ်တအ် နွံဂၠိုင် ကဵုကၞပ်ကီုလေဝ် လိက်ကၞပ် မစၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲပစ္စုပ္ပန်ဏအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် သၠပတ်ဓမ္မတရေံဂှ် နွံ ၃၉ ပြကိုဟ်တုဲ သၠပတ်ဓမ္မတၟိဂှ် နွံ ၂၇ ပြကိုဟ်ရ၊၊ ဗီုလိက် Aprocrypha တအ်ဂှ် ပ္ဍဲဂိုဏ်ကာတ္တလေတ်ဂှ် ညးစၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် သၠပတ်ဓမ္မမွဲကီုလေဝ် ဂိုဏ်တၞဟ်လ္ၚဵု ဗီုကဵု ပရောတေတ်သတာန် ကေုာံ ဨဝံဂလိ တအ်ဂှ် လိက်ဂှ် ဟွံစၟတ်သမ္တီ နဒဒှ်လိက်ဓမ္မမွဲရ၊၊ သၠပတ်ဓမ္မတရေံဂှ် တုပ်ဒၟံင် ကုသၠပတ်ဘာသာဂျူ ကေုာံ သၠပတ်ဂရိတ် (Greek Septuagint) တုဲ သၠပတ်ဂျူတအ်ဂှ် ညးကော်စ Tanakh.
နိရုတ္တိ
မလိက်မန် သၠပတ်သမ္မာ ဂှ် သၠ ဂှ် ဒှ်မအရေဝ်မန် မဂွံအဓိပ္ပါယ် တၞး တုဲ၊ ပတ် ဂှ် ဒှ်မအရေဝ်မန် မကၠုင်နူပါဠိ ပတ္တ မဂွံအဓိပ္ပါယ် တၞံတာ/တၞံရိုတ်၊ သမ္မာ ဂှ် ဒှ်မအရေဝ်ပါဠိ မဂွံအဓိပ္ပါယ် မပြဲ၊၊ သၠပတ်သမ္မာ မဂွံအဓိပ္ပါယ် လိက်တၞးရိုတ်မပြဲ (ဝါ) လိက်တဝဟ်ဍောင်ဓဝ်ကျာ်ရ၊၊ အခိင်ကာလ ညးမစၠောအ် ချူသၠပတ်သမ္မာ ဗီုမန်ဂှ် ညးရံင်ကဵု အရေဝ်မန် ဗွဲတၟေင် မအရေဝ် နူဗုဒ္ဓဘာသာ မစကာဒၟံင် သၠပတ် တုဲ မအရေဝ် အင်္ကလိက် The Holy Bible (Holy - သမ္မာ၊ Bible - သၠပတ်) ဂှ် ညးကၠာဲလဝ် သၠပတ်သမ္မာ ဒှ်မာန်ရ၊၊ မအရေဝ် အင်္ကလိက် Bible ဂှ် ကၠုင် နူဂရိတ် τὰ βιβλία (ta biblia) မဂွံအဓိပ္ပါယ် လိက်ကၞပ် ရ၊၊
ဝင်
သၠပတ်သမ္မာ နူတမ်တေအ်ဂှ် စချူကၠုင် နူအခိင်လဵုရော ဇေတ်တ်ဂှ် ဟွံဂွံတီကေတ် ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်ကီုလေဝ် နူတမ်တေအ် စကၠုင် နူ ပြကိုဟ်ပညပ်ဓရ်မဝ်ယှေ (၅) ကၞပ် မဒှ်ပြကိုဟ်ဂျူတအ်ဂှ် ဒှ်မာန်ရ၊၊ ပြကိုဟ်ပညပ်ဇမၞော် (၁၀)သာ်ဂှ် ချူလဝ် ပ္ဍဲ ကၠာနူ ဘဳသဳ ၁၄၀၆ (အခိင်မဝ်ယှေ မစုတိ) ညိဂှ် ဒှ်မာန်ရ၊၊ ဍုင်ဇၞော်ဂျေရုသလေန်ဂှ် ပၞာန်ဗေဘဳလောန်တအ် ပလီုထောအ်တုဲ ပ္ဍဲကာလ ပရောဗက် နေဟမိ ကလေင်ပတန်ပၠန် မစိုပ်ဒတုဲ ပ္ဍဲဘဳသဳ ၄၃၂ ဂှ် ဒှ်အခိင် မချူ ပြကိုဟ်လက္ကရဴအိုတ် ပ္ဍဲသၠပတ်ဓမ္မတရေံဂှ် မြဴသာ်ဝွံ စၟတ်သမ္တီလဝ်ရ၊၊
သၠပတ်ဓမ္မတၟိ ဂှ် နာဲပိုယ်ယေသှုဂှ် နဒဒှ်မၞိဟ်အဓိကတုဲ ချူလဝ် ပရူညး တဝှ်ဍောင်ဓရ်ညး မဟီုတွဟ် ဒၠောအ်ဗ္တောန်လဝ် ကွးသာဝကတအ်ရ၊၊ ကြဴနူ နာဲပိုယ်ယေသှု မဒးဒုင်ဂစိုတ် နကဵုကောန်ပၞာန်ရောမ လတူတိုင်မဒင်တုဲ (အေဒဳ ၃၀) ဂှ် ကွးသာဝကညး စချူကၠုင်လဝ်ရ၊၊ ပြကိုဟ် သိက်သာလဝ်နိက် သြဝါဒ ပထမဝက် မဒှ်လိက် သင်ပေါလု မချူလဝ်ဂှ် ဒှ်ပြကိုဟ်ကၠာအိုတ်ဂှ် မထေင်ကေတ်ရ၊၊ သၠပတ်ပယးဒိုဟ် ဂှ် ချူလဝ် ပ္ဍဲအခိင် နာဲယဝ်ဟာန် မစုတိ ပ္ဍဲအေဒဳ ၉၅ ဂှ် ဒှ်သၠပတ်လက္ကရဴအိုတ်ရ၊၊
သၠပတ်သမ္မာ ဗီုဗၟာ
ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် (၁၈၁၀) ဂိတုဂျောန် (၂၇) ညးပတန်သာသနာ သင်ဗလိုက် ခရေတ်ယာန် ဂျာတ်စောန် စိုပ်ကၠုင် ဍုင်လ္ဂုင်ရ၊၊ ဂကူမန် နာဲနေ / နာဲနဝ် ညးမဒှ်သၟာကမၠောန်ဖျေဟ်ဖံင်ဆု နူကွာန် လိုင်ဗဝ်လာ ဒုင်ကေတ် ဗလိုပ်ဍာ် နူဂျာတ်စောန်တုဲ စိုပ်သၞာံ ၁၈၁၆၊ ဂိတုနဝ်ဝေန်ဘာ (၁၅) ဂှ် ဂကောံသင်ဗလိုက်ခရေတ်ယာန် မံက်ဂတဝ်ကၠုင် ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင်ရ၊၊ ဂျာတ်စောန် ကေုာံ ညးမဒုင်ကွေတ်ခရေတ်ယာန်တအ် ဂစာန်ကၠာဲစၠောအ် သၠပတ်သမ္မာ နကဵု ဘာသာဗၟာရ၊၊ စိုပ်သက္ကရာဇ် ၁၈၂၃ ဂှ် ညးတအ် ကၠာဲစၠောအ် သၠပတ်ဓမ္မတၟိ အာစိုပ်ဒတုဲ၊ ကလေင်ဒါန်တၟိတုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၈၂၉ တုဲဒှ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၃၂ ဂှ် ပ္ဍဵုဗီုရ၊၊ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၈၃၄ ဂှ် ကၠာဲစၠောအ် သၠပတ်ဓမ္မတရေံ အာစိုပ်ဒတုဲရ၊၊ သၠပတ်ဓမ္မတၟိဂှ် ထပ် ကလေင်ဒါန်တၟိပၠန်တုဲ စိုပ်သၞာံ ၁၈၃၇ ဂှ် ကလေင်ပတိတ် မွဲဝါပၠန်ရ၊၊ သၠပတ်ဓမ္မတရေံဂှ် ပ္ဍဵုဗီု ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၃၈ ရ၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၈၉၀ ဂှ် သၠပတ်ဓမ္မတရေံ ကီု သီုသၠပတ်ဓမ္မတၟိ ပံင်ပကောံ မွဲကၞပ်တုဲ တက်တရးပ္တိတ်လဝ်ရ၊၊
ဂကောံသင်ဗလိုက် ခရေတ်ယာန်မန်
စိုပ်သၞာံ ၁၈၂၄ ဂိတုဒဳဇြေန်ပါ (၂) ဂှ် ညးဒက်ပ္တန် ဂကောံသင်ဗလိုက်ခရေတ်ယာန်မန်ဗၟာ ပ္ဍဲဍုင်မတ်မလီုရ၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၉၀၇ ကောန်ကွးမန် မယိုက်ဒိုက် သာသနာခရေတ်ယာန် (၂၅) တၠ ပါ်တိတ် နူသင်ဗလိုက်မန်ဗၟာတုဲ ဒက်ပ္တန် ဂကောံသင်ဗလိုက်ခရေတ်ယာန်မန် မွဲ ပ္ဍဲမတ်မလီုရ၊၊ ဂကောံသင်ဗလိုက်ခရေတ်ယာန်မန် ပ္ဍဲကွာန်ဂမၠိုင်တအ်ဂှ် ပတန်လဝ်တုဲတုဲဒၟံင်ရ၊၊ ကွာန်ကၟာဝက်ဂှ် နူ ၁၈၇၁ ဂိတုအံက်တဝ်ပါ ၄ ၊ ကွာန်ကၠအ်သတ်ဂှ် ၁၈၈၈၊ ကွာန်ကအ်ဗိန်ဂှ် ၁၈၈၈၊ ဍုင်မုဟ်ဍုင်ဂှ် ၁၉၀၃၊၊
သၠပတ်သမ္မာ ဘာသာမန်
အာန် (Ann) ညးမဒှ် ကန္တရ် ညးမပတန်သာသနာ ဂျာတ်စောန် စုတိအာ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၈၂၆ ဂိတုအံက်တဝ်ပါ ၂၃ အခိင်မၞုံဒၟံင် ပ္ဍဲကျာ်ခမဳဂှ်ရ၊၊ စိုပ် သက္ကရာဇ် ၁၈၃၄ ဂှ် ဂျာတ်စောန် ထပ်တဲ ကုသာရာ (Sarah Boardman) ရ၊၊ သာရာဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မကၠာဲစၠောအ် သၠပတ်သမ္မာ နကဵုဘာသာမန်ရ၊၊ ညးကေတ်အရီုအဗင် ကု နာဲမာံဘုက် ညးမဒှ် လကျာ်ရာံ နူဍုင်ဗဂေါတုဲ မကၠာဲလဝ်ရ၊၊ နာဲမာံဘုက်ဂှ် စိုန်သကီု ပ္ဍဲအရေဝ်ဗၟာ လိက်ဗၟာတုဲ စှ်ေလဝ်ဒၞာဲ ကု ဣစဳတိ မဒှ်ကောန်လွဳစ မေတ်သေတ်ဝိက် (Mrs Wade) ရ၊၊ ဣစဳတိ ဂှ် နူသၞာံ ၁၈၂၈ နာဲမာံဘုက်ဂှ် နူသၞာံ ၁၈၂၉ တေအ်ဂှ် ပြံင်သၠာဲ ယိုက်ဒိုက်ကေတ်လဝ် သာသနာခရေတ်ယာန်ရ၊၊ ဣစဳတိဂှ် ဒှ်မၞိဟ် ညးတြာဲဘာသာ သွက်မေစ္စတာဝိက် ကာလညးဆဵုဂဗ ကုဂကူမန် ပ္ဍဲအရာပရးသာသနာခရေတ်ရ၊၊
စိုပ်သၞာံ ၁၈၃၅ ဂှ် ဂျေမ် ဟာတ်ဝါ (James Haswell) စိုပ်ကၠုင် ဒေသမန် သွက်ဂွံ ပရးသာသနာခရေတ် အကြာဂကူမန်ရ၊၊ ဂျေမ်ဂှ် ဟီုအရေဝ်မန် ဂွံခိုဟ်ဟ် တွဟ်ဓရ် ဗီုမန်လေဝ် ဂွံခိုဟ်ဟ်တုဲ ကမၠောန် မကၠာဲစၠောအ် သၠပတ်သမ္မာ နကဵုဘာသာမန် မကၠောန်ဂွံလဝ် ကဝက်ကဝုဲတအ်ဂှ် သာရာ ပအပ်ကဵု ဂျေမ် ရ၊၊ ဂျေမ် ကဵု နာဲမာံဘုက် ညးၜါ ဂစာန်ကၠာဲတုဲ အရာမကၠာဲလဝ်တုဲတအ်ဂှ် ဂျေမ် ကလေင်ဗကိတ် ကုမူတမ် ဘာသာဂရိတ် ရ၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၈၄၇ ဂှ် ဂိတုအဝ်ဂုတ် ၈ ဂှ် သၠပတ်ဓမ္မတၟိ နကဵုဘာသာမန်ဂှ် ပ္ဍဵုဗီု ပ္ဍဲမတ်မလီုရ၊၊ ခြာဟွံလအ်ဂှ် ပြကိုဟ် သာလိမ် ကေုာံ သၠပတ်ဓမ္မတရေံ ဗွဲခမၞန်ဂှ် တက်ပရးပ္တိတ်မာန်ကၠုင်ရ၊၊ စိုပ်သက္ကရာဇ် ၁၈၃၈ အက်ဒွောတ် သိုဝ်တဳပေန် (E.O. Steven) စိုပ်ကၠုင် မတ်မလီုတုဲ ပြကိုဟ်သာလိမ် နကဵုဘာသာမန် မံက်တိတ်ကၠုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၄ ဂှ်ရ၊၊ အစာပ္တန်သာသနာ ဟလ္လဳဒေလ် (Halliday) နူဂကောံကွးပတန် သာသနာအင်္ကလိက် ပတန်ဒၟံင် သာသနာ အကြာကောန်ဂကူမန် ပ္ဍဲဍုင်ရေဝ်တုဲ စိုပ်သက္ကရာဇ် ၁၉၁၄ ဂှ် ပံင်ကောံကု ဂကောံသင်ပလိုတ်တအ်ရ၊၊ ဟလ္လဳဒေလ် ကလေင်ဒါန်ပလေဝ် သၠပတ်သမ္မာ နကဵုဘာသာမန်ဂှ်တုဲ စိုပ်သက္ကရာဇ် ၁၉၂၇ ဂှ် သၠပတ်သမ္မာ နကဵုဘာသာမန် ဍိုက်က်ပေင်င်မွဲ တိတ်ကၠုင်ရ၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၉၅၁ ဂှ် Rangoon, The British and Foreign Bible Society ကလေင်ပတိတ်လဝ် အလန်ဒုတိယ ပ္ဍဲဍုင်အင်္ဂလာန် (Lowe and Brydone Printers Limited, London, N.W 10) ရ၊၊
လေန်မ္ၚး
သၠပတ်သမ္မာ
တက္ကသဵု
တက္ကသဵု (University)မ္ဂးဂှ် (လက်တေန်: universitas ' မွဲအလုံအိုတ်သီု") မဒှ်ဌာန်ဒတန် institution ဒဒက်တဴကဵု ပရေၚ်ပညာမသၠုၚ် ကေုာံ သုတေသန တအ်တုဲ မဒှ်အရာ မကလိဂွံတဆိပ် ဒဳဂရဳပညာ အပ္ဍဲ သၞောတ်ပညာ မဂၠိုၚ်သာ်တအ်ရ။ တက္ကသဵုဂှ် ဗွဲယေဘုယျ လွဳၜံၚ်ပတိတ် ပရေၚ်ပညာ သၟဝ်ဒဳဂရဳ ကေုာံ ပရေၚ်ပညာမလောန်ဒဳဂရဳတအ်ရ။
ဝေါဟာမ္ဂး တက္ကသဵုဂှ် ဆေန်ဆက်ကၠုၚ်နူ လက်တေန် universitas magistrorum et scholarium, မဒှ်အရာ အဓိပ္ပါယ်အပြောံမ္ဂး " ဂကောံ ညးဗ္တောန်ဂမၠိုၚ် ကေုာံ သၟာလ္ၚတ်ဂမၠိုၚ်".
သၞောတ်တက္ကသဵုအခေတ်တအ်ဂှ် မၞုံတမ်ရိုဟ်ပ္ဍဲ တက္ကသဵု medieval ဥရောပ၊ ဒဒှ်အရာမခၞံလဝ် ပ္ဍဲ အဳတလဳ ကေုာံ မက္တဵုဒှ်ပြံၚ်လှာဲကၠုၚ် နူဘာ cathedral သွက် clergy အကြာလက်ထက် အာယုက် High Middle ရ။
ပွံက်အဓိပ္ပါယ်
တက္ကသဵု မဒှ်ဝေါဟာ လက်တေန် တမ်မူလဂှ် စၞောန်ထ္ၜးဗွဲသာမညကဵု " မပ္တံ ဗၞတ်လၟိုဟ်မၞိဟ်တအ်မဆက်စပ်ပါလုပ်အပ္ဍဲဗွဝ်မွဲ၊ ဂကောံမွဲ၊ ကုမ္ဗဏဳ၊ ပွဳပွိုၚ်၊ ဗၞိက်၊ ဌာန်ကောံ"
At the time of the emergence of urban town life and medieval guilds, specialized "associations of students and teachers with collective legal rights usually guaranteed by charters issued by princes, prelates, or the towns in which they were located" came to be denominated by this general term. Like other guilds, they were self-regulating and determined the qualifications of their members.
In modern usage the word has come to mean "An institution of higher education offering tuition in mainly non-vocational subjects and typically having the power to confer degrees," with the earlier emphasis on its corporate organization considered as applying historically to Medieval universities.
The original Latin word referred to degree-awarding institutions of learning in Western and Central Europe, where this form of legal organisation was prevalent and from where the institution spread around the world.
သၠးပွး မစပ်ပညာ
An important idea in the definition of a university is the notion of academic freedom. The first documentary evidence of this comes from early in the life of the University of Bologna, which adopted an academic charter, the Constitutio Habita, in 1158 or 1155, which guaranteed the right of a traveling scholar to unhindered passage in the interests of education. Today this is claimed as the origin of "academic freedom". This is now widely recognised internationally - on 18 September 1988, 430 university rectors signed the Magna Charta Universitatum, marking the 900th anniversary of Bologna's foundation. The number of universities signing the Magna Charta Universitatum continues to grow, drawing from all parts of the world.
သာဓက မကိုပ်ကၠာ
According to Encyclopædia Britannica, the earliest universities were founded in Asia and Africa, predating the first European medieval universities. The University of Al Quaraouiyine, founded in Morocco by Fatima al-Fihri in 859, is considered by some to be the oldest degree-granting university.
Their endowment by a prince or monarch and their role in training government officials made early Mediterranean universities similar to Islamic madrasas, although madrasas were generally smaller, and individual teachers, rather than the madrasa itself, granted the license or degree. Scholars like Arnold H. Green and Hossein Nasr have argued that starting in the 10th century, some medieval Islamic madrasas became universities. However, scholars like George Makdisi, Toby Huff and Norman Daniel argue that the European university has no parallel in the medieval Islamic world. Several other scholars consider the university as uniquely European in origin and characteristics. Darleen Pryds questions this view, pointing out that madaris and European universities in the Mediterranean region shared similar foundations by princely patrons and were intended to provide loyal administrators to further the rulers' agenda.
Some scholars, including Makdisi, have argued that early medieval universities were influenced by the madrasas in Al-Andalus, the Emirate of Sicily, and the Middle East during the Crusades. Norman Daniel, however, views this argument as overstated. Roy Lowe and Yoshihito Yasuhara have recently drawn on the well-documented influences of scholarship from the Islamic world on the universities of Western Europe to call for a reconsideration of the development of higher education, turning away from a concern with local institutional structures to a broader consideration within a global context.
တက္ကသဵု Medieval ဂမၠိုၚ်
The university is generally regarded as a formal institution that has its origin in the Medieval Christian tradition. European higher education took place for hundreds of years in cathedral schools or monastic schools (scholae monasticae), in which monks and nuns taught classes; evidence of these immediate forerunners of the later university at many places dates back to the 6th century. The earliest universities were developed under the aegis of the Latin Church by papal bull as studia generalia and perhaps from cathedral schools. It is possible, however, that the development of cathedral schools into universities was quite rare, with the University of Paris being an exception. Later they were also founded by Kings (University of Naples Federico II, Charles University in Prague, Jagiellonian University in Kraków) or municipal administrations (University of Cologne, University of Erfurt). In the early medieval period, most new universities were founded from pre-existing schools, usually when these schools were deemed to have become primarily sites of higher education. Many historians state that universities and cathedral schools were a continuation of the interest in learning promoted by The residence of a religious community. Pope Gregory VII was critical in promoting and regulating the concept of modern university as his 1079 Papal Decree ordered the regulated establishment of cathedral schools that transformed themselves into the first European universities.
The first universities in Europe with a form of corporate/guild structure were the University of Bologna (1088), the University of Paris (c.1150, later associated with the Sorbonne), and the University of Oxford (1167).
The University of Bologna began as a law school teaching the ius gentium or Roman law of peoples which was in demand across Europe for those defending the right of incipient nations against empire and church. Bologna's special claim to Alma Mater Studiorum is based on its autonomy, its awarding of degrees, and other structural arrangements, making it the oldest continuously operating institution independent of kings, emperors or any kind of direct religious authority. The conventional date of 1088, or 1087 according to some, records when Irnerius commences teaching Emperor Justinian's 6th-century codification of Roman law, the Corpus Iuris Civilis, recently discovered at Pisa. Lay students arrived in the city from many lands entering into a contract to gain this knowledge, organising themselves into 'Nationes', divided between that of the Cismontanes and that of the Ultramontanes. The students "had all the power … and dominated the masters".
In Europe, young men proceeded to university when they had completed their study of the trivium–the preparatory arts of grammar, rhetoric and dialectic or logic–and the quadrivium: arithmetic, geometry, music, and astronomy.
All over Europe rulers and city governments began to create universities to satisfy a European thirst for knowledge, and the belief that society would benefit from the scholarly expertise generated from these institutions. Princes and leaders of city governments perceived the potential benefits of having a scholarly expertise develop with the ability to address difficult problems and achieve desired ends. The emergence of humanism was essential to this understanding of the possible utility of universities as well as the revival of interest in knowledge gained from ancient Greek texts.
The rediscovery of Aristotle's works–more than 3000 pages of it would eventually be translated–fuelled a spirit of inquiry into natural processes that had already begun to emerge in the 12th century. Some scholars believe that these works represented one of the most important document discoveries in Western intellectual history. Richard Dales, for instance, calls the discovery of Aristotle's works "a turning point in the history of Western thought." After Aristotle re-emerged, a community of scholars, primarily communicating in Latin, accelerated the process and practice of attempting to reconcile the thoughts of Greek antiquity, and especially ideas related to understanding the natural world, with those of the church. The efforts of this "scholasticism" were focused on applying Aristotelian logic and thoughts about natural processes to biblical passages and attempting to prove the viability of those passages through reason. This became the primary mission of lecturers, and the expectation of students.
တက္ကသဵု အခေတ် ဝါဒိကိုပ်ကၠာ
The propagation of universities was not necessarily a steady progression, as the 17th century was rife with events that adversely affected university expansion. Many wars, and especially the Thirty Years' War, disrupted the university landscape throughout Europe at different times. War, plague, famine, regicide, and changes in religious power and structure often adversely affected the societies that provided support for universities. Internal strife within the universities themselves, such as student brawling and absentee professors, acted to destabilize these institutions as well. Universities were also reluctant to give up older curricula, and the continued reliance on the works of Aristotle defied contemporary advancements in science and the arts. This era was also affected by the rise of the nation-state. As universities increasingly came under state control, or formed under the auspices of the state, the faculty governance model (begun by the University of Paris) became more and more prominent. Although the older student-controlled universities still existed, they slowly started to move toward this structural organization. Control of universities still tended to be independent, although university leadership was increasingly appointed by the state.
Early Modern universities initially continued the curriculum and research of the Middle Ages: natural philosophy, logic, medicine, theology, mathematics, astronomy, astrology, law, grammar and rhetoric. Aristotle was prevalent throughout the curriculum, while medicine also depended on Galen and Arabic scholarship. The importance of humanism for changing this state-of-affairs cannot be underestimated. Once humanist professors joined the university faculty, they began to transform the study of grammar and rhetoric through the studia humanitatis. Humanist professors focused on the ability of students to write and speak with distinction, to translate and interpret classical texts, and to live honorable lives. Other scholars within the university were affected by the humanist approaches to learning and their linguistic expertise in relation to ancient texts, as well as the ideology that advocated the ultimate importance of those texts. Professors of medicine such as Niccolò Leoniceno, Thomas Linacre and William Cop were often trained in and taught from a humanist perspective as well as translated important ancient medical texts. The critical mindset imparted by humanism was imperative for changes in universities and scholarship. For instance, Andreas Vesalius was educated in a humanist fashion before producing a translation of Galen, whose ideas he verified through his own dissections. In law, Andreas Alciatus infused the Corpus Juris with a humanist perspective, while Jacques Cujas humanist writings were paramount to his reputation as a jurist. Philipp Melanchthon cited the works of Erasmus as a highly influential guide for connecting theology back to original texts, which was important for the reform at Protestant universities. Galileo Galilei, who taught at the Universities of Pisa and Padua, and Martin Luther, who taught at the University of Wittenberg (as did Melanchthon), also had humanist training. The task of the humanists was to slowly permeate the university; to increase the humanist presence in professorships and chairs, syllabi and textbooks so that published works would demonstrate the humanistic ideal of science and scholarship.
Other historians find incongruity in the proposition that the very place where the vast number of the scholars that influenced the scientific revolution received their education should also be the place that inhibits their research and the advancement of science. In fact, more than 80% of the European scientists between 1450–1650 included in the Dictionary of Scientific Biography were university trained, of which approximately 45% held university posts. It was the case that the academic foundations remaining from the Middle Ages were stable, and they did provide for an environment that fostered considerable growth and development. There was considerable reluctance on the part of universities to relinquish the symmetry and comprehensiveness provided by the Aristotelian system, which was effective as a coherent system for understanding and interpreting the world. However, university professors still utilized some autonomy, at least in the sciences, to choose epistemological foundations and methods. For instance, Melanchthon and his disciples at University of Wittenberg were instrumental for integrating Copernican mathematical constructs into astronomical debate and instruction. Another example was the short-lived but fairly rapid adoption of Cartesian epistemology and methodology in European universities, and the debates surrounding that adoption, which led to more mechanistic approaches to scientific problems as well as demonstrated an openness to change. There are many examples which belie the commonly perceived intransigence of universities. Although universities may have been slow to accept new sciences and methodologies as they emerged, when they did accept new ideas it helped to convey legitimacy and respectability, and supported the scientific changes through providing a stable environment for instruction and material resources.
Regardless of the way the tension between universities, individual scientists, and the scientific revolution itself is perceived, there was a discernible impact on the way that university education was constructed. Aristotelian epistemology provided a coherent framework not simply for knowledge and knowledge construction, but also for the training of scholars within the higher education setting. The creation of new scientific constructs during the scientific revolution, and the epistemological challenges that were inherent within this creation, initiated the idea of both the autonomy of science and the hierarchy of the disciplines. Instead of entering higher education to become a "general scholar" immersed in becoming proficient in the entire curriculum, there emerged a type of scholar that put science first and viewed it as a vocation in itself. The divergence between those focused on science and those still entrenched in the idea of a general scholar exacerbated the epistemological tensions that were already beginning to emerge.
The epistemological tensions between scientists and universities were also heightened by the economic realities of research during this time, as individual scientists, associations and universities were vying for limited resources. There was also competition from the formation of new colleges funded by private benefactors and designed to provide free education to the public, or established by local governments to provide a knowledge hungry populace with an alternative to traditional universities. Even when universities supported new scientific endeavors, and the university provided foundational training and authority for the research and conclusions, they could not compete with the resources available through private benefactors.
By the end of the early modern period, the structure and orientation of higher education had changed in ways that are eminently recognizable for the modern context. Aristotle was no longer a force providing the epistemological and methodological focus for universities and a more mechanistic orientation was emerging. The hierarchical place of theological knowledge had for the most part been displaced and the humanities had become a fixture, and a new openness was beginning to take hold in the construction and dissemination of knowledge that were to become imperative for the formation of the modern state.
Modern universities
By the 18th century, universities published their own research journals and by the 19th century, the German and the French university models had arisen. The German, or Humboldtian model, was conceived by Wilhelm von Humboldt and based on Friedrich Schleiermacher's liberal ideas pertaining to the importance of freedom, seminars, and laboratories in universities. The French university model involved strict discipline and control over every aspect of the university.
Until the 19th century, religion played a significant role in university curriculum; however, the role of religion in research universities decreased in the 19th century, and by the end of the 19th century, the German university model had spread around the world. Universities concentrated on science in the 19th and 20th centuries and became increasingly accessible to the masses. In the United States, the Johns Hopkins University was the first to adopt the (German) research university model; this pioneered the adoption by most other American universities. In Britain, the move from Industrial Revolution to modernity saw the arrival of new civic universities with an emphasis on science and engineering, a movement initiated in 1960 by Sir Keith Murray (chairman of the University Grants Committee) and Sir Samuel Curran, with the formation of the University of Strathclyde. The British also established universities worldwide, and higher education became available to the masses not only in Europe.
In 1963, the Robbins Report on universities in the United Kingdom concluded that such institutions should have four main "objectives essential to any properly balanced system: instruction in skills; the promotion of the general powers of the mind so as to produce not mere specialists but rather cultivated men and women; to maintain research in balance with teaching, since teaching should not be separated from the advancement of learning and the search for truth; and to transmit a common culture and common standards of citizenship."
National universities
A national university is generally a university created or run by a national state but at the same time represents a state autonomic institution which functions as a completely independent body inside of the same state. Some national universities are closely associated with national cultural, religious or political aspirations, for instance the National University of Ireland, which formed partly from the Catholic University of Ireland which was created almost immediately and specifically in answer to the non-denominational universities which had been set up in Ireland in 1850. In the years leading up to the Easter Rising, and in no small part a result of the Gaelic Romantic revivalists, the NUI collected a large amount of information on the Irish language and Irish culture. Reforms in Argentina were the result of the University Revolution of 1918 and its posterior reforms by incorporating values that sought for a more equal and laic higher education system.
Intergovernmental universities
Universities created by bilateral or multilateral treaties between states are intergovernmental. An example is the Academy of European Law, which offers training in European law to lawyers, judges, barristers, solicitors, in-house counsel and academics. EUCLID (Pôle Universitaire Euclide, Euclid University) is chartered as a university and umbrella organisation dedicated to sustainable development in signatory countries, and the United Nations University engages in efforts to resolve the pressing global problems that are of concern to the United Nations, its peoples and member states. The European University Institute, a post-graduate university specialised in the social sciences, is officially an intergovernmental organisation, set up by the member states of the European Union.
Organization
Although each institution is organized differently, nearly all universities have a board of trustees; a president, chancellor, or rector; at least one vice president, vice-chancellor, or vice-rector; and deans of various divisions. Universities are generally divided into a number of academic departments, schools or faculties. Public university systems are ruled over by government-run higher education boards. They review financial requests and budget proposals and then allocate funds for each university in the system. They also approve new programs of instruction and cancel or make changes in existing programs. In addition, they plan for the further coordinated growth and development of the various institutions of higher education in the state or country. However, many public universities in the world have a considerable degree of financial, research and pedagogical autonomy. Private universities are privately funded and generally have broader independence from state policies. However, they may have less independence from business corporations depending on the source of their finances.
Around the world
The funding and organization of universities varies widely between different countries around the world. In some countries universities are predominantly funded by the state, while in others funding may come from donors or from fees which students attending the university must pay. In some countries the vast majority of students attend university in their local town, while in other countries universities attract students from all over the world, and may provide university accommodation for their students.
Classification
The definition of a university varies widely, even within some countries. Where there is clarification, it is usually set by a government agency. For example:
In Australia, the Tertiary Education Quality and Standards Agency (TEQSA) is Australia's independent national regulator of the higher education sector. Students rights within university are also protected by the Education Services for Overseas Students Act (ESOS).
In the United States there is no nationally standardized definition for the term university, although the term has traditionally been used to designate research institutions and was once reserved for doctorate-granting research institutions. Some states, such as Massachusetts, will only grant a school "university status" if it grants at least two doctoral degrees.
In the United Kingdom, the Privy Council is responsible for approving the use of the word university in the name of an institution, under the terms of the Further and Higher Education Act 1992.
In India, a new designation deemed universities has been created for institutions of higher education that are not universities, but work at a very high standard in a specific area of study ("An Institution of Higher Education, other than universities, working at a very high standard in specific area of study, can be declared by the Central Government on the advice of the University Grants Commission as an Institution 'Deemed-to-be-university'"). Institutions that are 'deemed-to-be-university' enjoy the academic status and the privileges of a university. Through this provision many schools that are commercial in nature and have been established just to exploit the demand for higher education have sprung up.
In Canada, college generally refers to a two-year, non-degree-granting institution, while university connotes a four-year, degree-granting institution. Universities may be sub-classified (as in the Macleans rankings) into large research universities with many PhD-granting programs and medical schools (for example, McGill University); "comprehensive" universities that have some PhDs but are not geared toward research (such as Waterloo); and smaller, primarily undergraduate universities (such as St. Francis Xavier).
In Germany, universities are institutions of higher education which have the power to confer bachelor, master and PhD degrees. They are explicitly recognised as such by law and cannot be founded without government approval. The term Universitaet (i.e. the German term for university) is protected by law and any use without official approval is a criminal offense. Most of them are public institutions, though a few private universities exist. Such universities are always research universities. Apart from these universities, Germany has other institutions of higher education (Hochschule, Fachhochschule). Fachhochschule means a higher education institution which is similar to the former polytechnics in the British education system, the English term used for these German institutions is usually 'university of applied sciences'. They can confer master's degrees but no PhDs. They are similar to the model of teaching universities with less research and the research undertaken being highly practical. Hochschule can refer to various kinds of institutions, often specialised in a certain field (e.g. music, fine arts, business). They might or might not have the power to award PhD degrees, depending on the respective government legislation. If they award PhD degrees, their rank is considered equivalent to that of universities proper (Universitaet), if not, their rank is equivalent to universities of applied sciences.
Colloquial usage
Colloquially, the term university may be used to describe a phase in one's life: "When I was at university..." (in the United States and Ireland, college is often used instead: "When I was in college..."). In Ireland, Australia, New Zealand, Canada, the United Kingdom, Nigeria, the Netherlands, Italy, Spain and the German-speaking countries, university is often contracted to uni. In Ghana, New Zealand, Bangladesh and in South Africa it is sometimes called "varsity" (although this has become uncommon in New Zealand in recent years). "Varsity" was also common usage in the UK in the 19th century. "Varsity" is still in common usage in Scotland.
Cost
In many countries, students are required to pay tuition fees. Many students look to get 'student grants' to cover the cost of university. In 2016, the average outstanding student loan balance per borrower in the United States was US$30,000. In many U.S. states, costs are anticipated to rise for students as a result of decreased state funding given to public universities.
There are several major exceptions on tuition fees. In many European countries, it is possible to study without tuition fees. Public universities in Nordic countries were entirely without tuition fees until around 2005. Denmark, Sweden and Finland then moved to put in place tuition fees for foreign students. Citizens of EU and EEA member states and citizens from Switzerland remain exempted from tuition fees, and the amounts of public grants granted to promising foreign students were increased to offset some of the impact. The situation in Germany is similar; public universities usually do not charge tuition fees apart from a small administrative fee. For degrees of a postgraduate professional level sometimes tuition fees are levied. Private universities, however, almost always charge tuition fees.
ဂွံအခိၚ်ကဵု ကေတ်အခိၚ်
ဂွံအခိၚ်ကဵု ကေတ်အခိၚ်
“ဟွံဂွံအခိၚ်ပုဟ်” မအရေဝ်ဗီုဏအ်ဂှ် မိၚ်ဒၟံၚ်လၟိုန်ရ။ ယဝ်သ္ဒးဟီုမ္ဂး အခိၚ်ဟီုဂှ် “ဂွံ”ဟွံသေၚ်ပုဟ် ဒးကေတ်ဍေဟ်ရ။ ဇၟာပ်မၞိဟ်ဂွံအခိၚ်ပွိုၚ် (၂၄)နာဍဳ တုပ်ပ်သီုညးဖအိုတ်ရ။ သုၚ်စောဲအခိၚ် ဗီုပြၚ်ဟွံတုပ် ညးသ္ကအ်တုဲ ပရေၚ်ဘဝ ဇၞော်မောဝ်လေဝ် သၠုၚ်သဝ်ဒှ်ကၠုၚ်ကီုရ။
စပ်ကဵု အခိၚ်တုဲ ညးတမၠာတအ် ဟီုလဝ်ဂှ် “အခိၚ်ဗြဲဂူ ဒုၚ်လဝ်ဍာ်” “ဍာ်ဒဳကဵု အခိၚ် ဟွံမၚ်မၞိဟ်” လောန်ၜက်အာတုဲ ကေတ်ဟွံဂွံ။ ညးမတီၚုဟ်မးအခိၚ်တအ်ဂှ် သုၚ်စောဲ ညံၚ်ရဴတမ်ရိုဟ်ဂြပ်မွဲ သွက်ဘဝ ညးတအ်ရ။ ဗီုလဵုညးတအ် မသုၚ်စောဲ အခိၚ်တုဲ ဘဝညးတအ် တောတဴကၠုၚ်ဂှ် မိက်ဂွံပါ်ပရအ်ဗဟုသုတ ကုညးမဗှ်လိက်တအ်ရ။
နဲကဲ (၁) တရဴလဵုအာအာ၊ မုကမၠောန်ကၠောန်ကၠောန် စကမၠောန် ဗွဲမဂတာပ်အခိၚ်ညိ (Be on time)
“မုဗှ်ေတအ် လဇုဲ၊ လလုဲ မံၚ်ရော?” မၞိဟ်ဇၞော်ဇၞော်တအ် သၟာန်ကၠုၚ်မ္ဂး သီုထေဲ၊ သီုဂွ ကေၚ်ဒှ်ကၠုၚ်နွံမံၚ်ရ။ ယဝ်ချပ်ဗ္စာ ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်မ္ဂး မအရေဝ်ဏအ် ကြက်ရှ်သာနွံကွေဟ်ရ။ ဥပမာ ပိုယ်အာဍုၚ်အာလ္ဂုၚ် ဒးစိုပ်သၞေဟ်ကာ ၈း၃၀ ဂယး၊ ဇကုတိတ်နူသ္ရိ ဒ္စာံနာဍဳကြပ်ကဝက်မှ တိတ်ကၠုၚ်နူသ္ရိမ္ဂး ဒးထရေက်ဂွံစိုပ်သၞေဟ်ကာ။ သဘာဝကၠေၚ်က္ဍဟ်မၞိဟ်တအ်ဂှ် ထရေက်ကၠုၚ်မ္ဂး ချပ်ဟွံဂတာပ်တုဲ ကိုပ်ကၠာနူဟွံဂွံအာဏီဂှ် ကေတ်ကပေါတ်တေအ်၊ ကပေါတ်ဏအ် ၜိုန်ရ ချပ်လဝ်ကီုလေဝ် အသိၚ်ထရေက်ဂှ် ကပေါတ်ဂမၠိုၚ်သှ်ေအာမာန်ရ။ အဃောမအာဂှ်ပၠန် နကဵုဓဝိၚ်စိုတ်ဇၞော်ကဵုဇြဟတ် ကာတိတ်အာယျဟာ?၊ အလဵုဇကုဒးဗက်ကွဳလိုန်ဓါတ်ကေတ်တ်ပၠန်မ္ဂး ပဵုတုဲအန္တာရာယ်ဇၞော်ရ။ ယဝ်သ ဇကုလဇုဲအာမ္ဂး လလေၚ် သက်ဒးဟီုဟၟဲရ။ ဒးထဍေၚ်ဗက်အာကဵု ကာဠိၚ် (Taxi) ပၠန်မ္ဂး သြန်တအ်ဂှ် အိုတ်လတူအိုတ်ရ။
ကျောဝ်ရံၚ်အာ ပ္ဍဲပွိုၚ်ကောန်ဂကူပိုယ်မ္ဂး ကော်ကောံဓရီုကၠောန်စ မွဲမွဲသာ်၊ ကော်လဝ် (၉း၀၀) ကောံညးသ္ကအ်။ ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂှ် ဒ္စိတ်နာဍဳတက်မှ ဟုမ်တိုန်ဍာ်ရ။ ကော်ဒ္စိတ်နာဍဳ အခိၚ်ကောမ်ညးသ္ကအ်ဂှ် စှ်ၜါနာဍဳ။ မၞိဟ်ရှ်ေသှ်ေအခိၚ်ဂှ် ဒှ်ကၠုၚ်ပရအ်ဂၠိုၚ်ကၠုၚ် ကဵုဝါတုဲ လကြဴမၞိဟ်ရှ်ေသှ်ေအခိၚ်တအ်ဂှ် ဒှ်ကၠုၚ် ဒ္စိတ်နာဍဳ ဟုမ်ဍာ်ကီုရ။ ယဝ်ဒးတၟော်ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်မ္ဂး ကမၠောန်အတိုၚ်မချိၚ်လဝ် အခိၚ်ဟွံတုဲမ္ဂး ဒးထရေက်ကၠောန်၊ ဒးထရေက်ဖျေအ်သ္ဂုတ်သွာတ်တုဲ ဇၟာပ်ပ်ဒၞာဲဂှ် ဒးဂစာန်ထရေက်ကၠုၚ် အိုတ်ရ။ ထရေက်ခ္ဍၚ်ကမၠောန်ကၠောန်တအ် ဗၠေတ်ဂၠိုၚ်ခ္ဍၚ်၊ ဗၠေတ်ဂၠိုၚ်ခ္ဍၚ် ဒးသုၚ်စောဲဇြဟတ် မၞိဟ်၊ ဇြဟတ်သြန်တအ် ဒှ်ကၠုၚ် ၜါၜါဆ သီုဖအိုတ်ရ။
နဲကဲ (၂) ပွမကၠောန်လွာဲဂှ်ဟေၚ်
ကမၠောန်ဇကုမဒးကၠောန်ချိုတ်ပၠိုတ်မံၚ်ရတှ်ေ လ္ပပဆုဲမံၚ်တ္ရဲ၊ ကၠောန်ထောအ်လွာဲဂှ်မ္ဂး စိုတ်ၜိုဟ်။ ဗီုဂှ်ဟွံသေၚ်မ္ဂး ကၠောန်ကမၠောန်ဂှ် ၜိုဟ်လဵုဟွံဍောၚ်ကီုလေဝ် ဟိုတ်နူကမၠောန်ဟွံတုဲ ပဵုဍောၚ်ဒှ်ကၠုၚ်ဂၠိုၚ်ရ။ ဒ္ဂေတ်ပွမ ပြံၚ်ပဆုဲအခိၚ် တ္ရဲယးမှ ကၠောန်စွအ်လဝ်ကၠာ ဒ္ဂေတ်ပွဗီုဏအ် ပြံၚ်သၠာဲထောံမ္ဂး ကမၠောန်ဇကုတုဲကၠုၚ်ပြဟ်တုဲ ကာယကီု စိုတ်ပိုယ်ကီု ကတိုၚ်ကၟိုအ်ဒှ်ကၠုၚ်တုဲ ဓရ်ပတှ်ေဇကုဇကုလေဝ် သၠုၚ်ကၠုၚ်ရ။ ဒးသ္ပသတိမွဲရ အခိၚ်ကာလ ကၠောန်ကမၠောန်မွဲမ္ဂး ဖုၚ်ဇကုဂှ် ဒးစွံလဝ်နူဇကု သ္ရောဲသ္ရောဲညိ။ ဗီုဂှ်ဟွံသေၚ် ကျောဝ်ရံၚ်ဒးဖုၚ်တုဲ မုကမၠောန်ဟွံဒှ်ကၠောန်ဒှ်လေပ်ရ။ စွံလဝ် အခိၚ်ရပ်ဖုၚ် ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်မာန်မ္ဂး ကလောန်စိုပ်တရဴဂၠိုၚ်ရ။
နူတက္ကသိုလ်ဍုၚ်ပလိုက်တအ် ညးတအ်ကၠောန်သ္ပလဝ် သုတေသနတုဲ မၞိဟ်မွဲမွဲ သုၚ်စောဲအခိၚ် ဒးမၚ်ဒၟံၚ်တအ်ဂှ် တၟော်မွဲဘဝမ္ဂး သုၚ်စောဲမံၚ် (၃)သၞာံ ညးတအ်သ္ဂးလဝ်ရ။ ညးတအ်ထပ်သၟာန်မၞိဟ်(၁၀၀)တၠပၠန်ဂှ် အခိၚ်မဒးမၚ်ဒၟံၚ် မွဲမွဲသာ်ဂှ် မုသ္ပမံၚ်ရော? မၞိဟ်ဒ္စာံတၠဂှ် မွဲတၠဟေၚ် သုၚ်စောဲဒၟံၚ်အခိၚ် ညးတအ်ဂွံဆဵုကေတ်ရ။ အာစာချူလိက် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုၚ်ပိုယ်(ပီမိုးနၚ်း) အခိၚ်မ္ဂးညံၚ်ရဴ မဗၠဲ ရ။ အခိၚ်ဍောတ်တ် သောဲသောဲတအ်ဂှ် မ္ဒးပကောံရ။ မဗၠဲတအ်ဂှ် မွဲမတုဲမွဲမ စုတ်ပ္ဍဲဇုတ်မာန်မ္ဂး ဍေဟ်ဒှ်ကၠုၚ် ဇုတ်ဗၠဲမွဲတၞုၚ်တုဲ ကျေဝ်လေဝ်ကျေဝ် ၚုဟ်မးလေဝ် ပဵုသၠုၚ်တိုန် ဗွဲစၟတ်ရ။
ပ္ဍဲပွိုၚ်ဂကောံမၞိဟ်ပ္ဍဲဍုၚ်ပိုယ်ဏအ်ဂှ် ဂၠိုၚ်အိုတ် အခိၚ်ဟီုစကြပ်ဂွံမံၚ်ရ။ သၠးမ္ဂး အာဆေၚ်ဍာ်လက်ဖက်၊ အာမွဲသ္ရိတုဲ မွဲသ္ရိတက်ကျာ ညးသ္ကအ်။ စိုပ်ကၠုၚ်ခေတ်အခါလၟုဟ်ဂှ် မၞိဟ်ဖအိုတ်ဟွံသေၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ်တအ် ပွိုၚ်(၂၄) နာဍဳ တိုန်နွံမံၚ်လတူလပှ်ကျာတုဲ ညံၚ်ရဴ ညးပံက်လဝ် အဓိပ္ပာယ် အခိၚ်မ္ဂးဂှ် လာၚ်၊ အခိၚ်မ္ဂး ဂိုန် (Game)။ ယဝ်ဒးချပ်ဗ္စာ ချိုတ်ပၠိုတ်တ်မ္ဂး ပ္ဍဲဂမြၚ်ဥာဏ်ပိုယ်ဂှ် စပ်ကဵု အခိၚ်တုဲမုချပ်လဝ်ဟၟဲတုဲ အခိၚ်ဒးမၚ်မံၚ်ဂှ်လ္ပဟီုဏီ အခိၚ်ဒးကေတ်၊ ဒးသုၚ်စောဲဂှ် လေဝ် ကေတ်သုၚ်စောဲဟွံလေပ်ရ။
နဲကဲ (၄) ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်ပိုတ်တ်
ကၠောန်ၝဏအ်ခိုဟ်ဟာ? ကၠောန်ၝတေအ်ခိုဟ်ဟာ? ပါ်ပါဲဟွံဒးတုဲ မဒးလေၚ်ဒၟံၚ်အခိၚ်။ အခိၚ်မ္ဂးဂှ်ပၠန်လေဝ် နွံဒၟံၚ် ကိုန်ဂစိုတ်တုဲ ညံၚ်ဂွံသုၚ်စောဲ နွံကဵုၚုဟ်မးဂှ် ဒှ်တဴအရာကိစ္စဇၞော်ကွေဟ်ဟ်ရ။ တိတ်ဍုၚ်မ္ရးကၠောန်ကမၠောန်ဟာ?၊ တိုန်ဘာဗ္တောန်ပညာဟာ? သၟာန်ဏအ်ဂှ် အခိၚ်တ္ရဲဏအ် သၟတ်တအ် မဒးသၟာန်ဇကုဇကု ဂၠိုၚ်ၚ်ကဵုဝါထေက်ရ။ တိတ်ဍုၚ်မ္ရးတုဲ ကၠောန်သၠဲမ္ဂး သတ်ပၟဝ်ဇဝ်ပ္ကဴတအ်ဂှ် တိတ်ကၠုၚ်ပြဟ်ဟ်မာန်ရ။ ဂွံသြန်ပြဟ်ဟ်ပြေဟ်ပြေဟ်ရ။ သ္ရဳကျောဝ်ရံၚ်အာမ္ဂး ခြာဟွံလအ် ညံၚ်ကဵုဒှ်ညးတၠပိုန်ဒြပ်မွဲတၠရောၚ်။ မၞိဟ်ကတ်လ္ရတ်ပညာတအ်ဂှ် အိုတ်သၟး မိမတအ်ညာတ်တုဲ ဟွံမိက်ကဵုကတ်လ္ရတ် ပညာရ။ ကတ်လ္ရတ်ပညာ ကွတ်တအ်ဂှ် တုပ်တဴညံၚ်ရဴ ဓလိုက်တမ်ရိုဟ် ပ္ဍဲပညာရ။ ရှ်သာဍေဟ်ဂှ် ဟွံတိတ်ဏီမ္ဂး ညံၚ်ကဵုအိုတ်မံၚ်သၟးရ ဆဵု။ အခိၚ်ကာလ သတ်ပၟတ်ဇဝ်ပ္ကဴတိတ်ကၠုၚ်မ္ဂး ဍေဟ်တိတ်ကၠုၚ်၊ ဍေဟ်ပၟဝ်တုဲ တိတ်ကၠုၚ်ရ။ ဥပမာ - ညးတောံတိုပ်လေပ် ကၠောန်မံၚ်ကမၠောန် ပွိုၚ်စှ်သၞာံ မုတန်ဗ္တောန်ပညာလေဝ် ဟွံကတ်လ္ရတ်မ္ဂး သြန်ဂိတုဲညးတေအ် ဂွံ (၂)ကိုတ်မ္ဂး အတိုၚ်မွဲအယုက် ဒှ်မာန်ရ။ ယဝ်ရ ညးတေအ် တိုန်တန်ဗ္တောန်တောံတိုပ်မ္ဂး ပြဟ်ဟ်ဏအ်ဂှ် ဂုဏ်ဖဵုဟွံညာတ်ကီုလေဝ် အခိၚ်လအ်အာခ္ဍၚ် ဖိုလ် ပရဲဍေဟ်တိုန်ကၠုၚ် ကဵုစှ်ဆ၊ ကဵုကၠံဆ ဒှ်မာန်ရ။ ဟိုတ်ဂွံလ္ရတ်လဝ်ကွတ် ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်တုဲ ကမၠောန်ကီု၊ ကောန်ရဲတဝ်သွာကီု ဂွံထိၚ်ဒဝ်၊ ဒှ်ညးအာက္ဍိုပ်မွဲလေဝ် အခေါၚ်အရာဂၠိုၚ်ရ။
နဲကဲ (၅) ကေတ်အခိၚ်ညိ ၊လ္ပစၟဳမၚ်ဒၟံၚ်ဂွံအခိၚ်ညိ။
မၞိဟ်ကေတ်အခိၚ်တအ်ဂှ် အခိၚ်ရုမ်မ်ဂပ်ပ် နွံမံၚ်ရ။ ကမၠောန်ဇကု မိက်ဂွံကၠောန်မွဲမွဲသာ် ကေတ် အခိၚ်တုဲကၠောန်မှ ကမၠောန်အံၚ်ဇၞးရောၚ်။ မၚ်ကဵုဂွံအခိၚ်မှ ကၠောန်မ္ဂး ကမၠောန်တအ်ဂှ် ဆလအ်မှလေဝ် ဒှ်ဟွံမာန်။ ဒးဗ္တောန်လိက်ဘာသာ မွဲမွဲသာ်မ္ဂး တ္ရဲယးမှကၠောန်၊ တ္ရဲယးပၠန်လေဝ် ယးဂဠဳတေအ်မှကၠောန် ပြံၚ်အခိၚ်ဖျုဲအခိၚ်သၟးရဂၠိုၚ်။ ဟိုတ်နူဂှ်ရ ကမၠောန်မိက်ဂွံကၠောန်တအ်ဂှ် မွဲသၞာံလေဝ်ဟွံဒှ်ကၠုၚ်၊ ၜါသၞာံလေဝ်ဟွံဒှ် လဆောဝ် အတိုၚ်ဇကုရန်လဝ်ဂှ် ဟိုတ်နူအခိၚ်လအ်အာတုဲ သီုဝိုတ်စ ဒှ်ကၠုၚ်ရ။
ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ် သၟတ်ပိုယ်တအ်ဂှ် လ္ပစၟဳဒၟံၚ်အခိၚ်ညိ။ ရန်တၟံတိုၚ်ပ္ကဴဇကု လးချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်တုဲ ကေတ်အခိၚ်၊ ခၞံဗဒှ်ကေတ်အခိၚ် သွက် ကမၠောန်ဇကု မိက်ဂွံကၠောန်ဂှ်အိုတ်ညိ။ ညးမနွံပၟိက်ကဵု ဘဝဇၞော်မောဝ်တအ်ဂှ် သုၚ်စောဲအခိၚ်၊ မသ္ပတမ်ရိုဟ်ကဵု အခိၚ်ဏအ်တုဲ အတိုၚ်ညးတအ်မရန်လဝ် ညံၚ်ဂွံစိုပ် ညးတအ်ဂါံကွာ်ကၠုၚ်လဝ် သက်သဳ၊ သာဓက နွံမံၚ်ဂၠိုၚ်ဂၠေၚ်ကွေဟ်ရ။ အလဵုဇကု သၟာန်ရံၚ်ညိ ဒၞာဲအဲမအာဂှ် ဒၞာဲလဵုရော? စိုပ်မံၚ်ဒၞာဲအလဵု ရော? သၟာန်ကဵုဇကုမာန်မှ ဒြဟတ်၊ ဥာဏ် ဂလိုၚ်လဵု ဒးသုၚ်စောဲမံၚ်ဏီ မဂွံစိုပ်တိုၚ်ပ္ကဴဇကုဂှ် တီမာန်ရ။ အတိုၚ်ဇကုရန်လဝ်ဒှ်ကၠုၚ်မ္ဂး အလဵုဇကုလေဝ် ပေၚ်စိုတ်ကၠုၚ်ကဵု ဘဝဇကုတုဲ ဒှ်ညးမမိပ်မြဟ်၊ ဒှ်ညးမအံၚ်ဇၞးမွဲမာန်ရ။
မၞိက်
ဟာန်ဗာန်လိက်ဇၟန်အကဲဒမေတ် မၞုံမသုန်ပိုတ်
လိက်ဇၟန်မၞုံ (၅) ပိုဒ်
Five Paragraph Essay
ပိုဒ်ဆက်မိတ် Introduction
ခေတ်တ္ၚဲဏံဂှ် ဒှ်မံၚ်ခေတ် Social Media တုဲ ညးအဲကလိဂွံအခေါၚ်ချူလိက် လ္တူမုက်လပှ်ကျာ်နွံကၠုၚ်သီုဖအိုတ်ရ။ ညးဗှ်တအ်လေဝ် အခါလဆေဝ် ဗှ်ကေတ်လိက် ဗဟုသုတု အကြာမုက်လပှ်ကျာတအ်အိုတ်ရ။ တုဲပၠန် အကျာမုက်လပှ်ကျာ်တှေ် ညးမွဲလေဝ် ဟွံမိက်ကဵုအခိၚ်ဂၠိုၚ်ၚ် ညံၚ်လိက်အုပ်တအ်ရ။ ရံၚ်ကဵုအခေတ်ကီု ပၟိက်ညးဗှ်လိက်တအ်ကီုတုဲ အခေတ်တ္ၚဲဏံမ္ဂး နဲကဲချူလိက်ဇၟန်ဆၜိုတ် ၅ ပိုဒ်ဂှ် လုပ်အသုၚ်ကိစ္စဇၞော်တုဲ ဒးအရပ်အစပ်ခိုဟ်မွဲ သွက်ညးချူမံၚ်လိက်လ္တူလပှ်ကျာ ဌာန်မုက်ဆက်ဆောံမၞိဟ် ညံၚ် Facebook Twitter တအ်ရ။