cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
တ္ၚဲဟံသာဝတဳလီု
ဍုင်ဗဂေါ
ဂကောံသၟတ်မန်တအ် ပ္ဍဲတ္ၚဲပသာ် (၈) စွေက်ဂှ် ပြာပ်အာ ဒၞာဲအာဲကၟာဲဂကူမန်တြေံ ပ္ဍဲလတူဍုင်ဗဂေါ မပ္တံ ဒၞာဲကျာ်ပန်၊ နန်၊ ကျာ်ၜိုပ်တုဲ ပၠးပ္တိတ်ယာတ် မချူလဝ်＂ပသာ် ၈ စွေက် တ္ၚဲဍုင်ဟံသာဝတဳလီု ပေင် ၂၅၀ သၞာံ ဍုင်ဗဂေါ＂ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်သဝ်တ္ၚဲဂှ် ခမဳသင် ကေုာံ ကောန်ဂကူမန် လတူဗဂေါ ၜိုတ် ၂၀၀ဂှ် ကောံအာ ဇရေင်ကျာ်မုဟ်တဴ သွက်ဂွံဍေန်ပၞာင် ပူဇဴကျာ် နကဵုမဗဒှ်မလိက် တ္ၚဲဍုင်ဟံသာဝတဳလီု ပေင် ၂၅၀ သၞာံရ၊၊ တုဲဂှ် ဖဍောတ်လ္ၚောဝ်ကျာ် ရာဒၞာဖျေဟ်မေတ္တာ ကုဂကူမန် မဒးဒုင်ဂစိုတ်လဝ် ပ္ဍဲအခိင်ဍုင်လီုတေအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးသၟိင်တၠဗၟာတအ် ပြာပ်ကၠုင်တုဲ စၟဳစၟတ်ကီုလေဝ် ဟိုတ်နူမဒှ်ကမၠောန် မဍေန်ပၞာင် ပူဇဴကျာ်တုဲ ဍေဟ်တအ် ကေတ်ဒုဟ်ဟွံဂွံ၊ ကောန်ဂကူမန် လတူဍုင်ဗဂေါတအ် ဆက်ကၠောန်အာ ဗွဲမအံင်ဇၞးရ၊၊
ဒဵုမာဲ၊ ဆက်တဲ
သင်သၟတ် ကေုာံ ဂကောံသၟတ်ဒေသ ဒဵုမာဲဆက်တဲ ပံင်ကောံတုဲ ကၠောန်သီုမလိက်လက္ကရဴတုဲ ဟီုဂး ပရူဝင်ဟံသာဝတဳ၊ ဗှ်လိက်လလောင်တြး ပူဇဴကျာ် နကဵုပၞာင် သီုမဂေတ်ကျာ်ရ၊၊
ကွာန်အၜေတ်
ပ္ဍဲကွာန်ၜေတ်ဂှ် သင်သၟတ် ကေုာံ ဂကောံသၟတ်တအ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဘာလကျာ် ဟီုဂး ပရူဝင်ဟံသာဝတဳ၊ ဗှ်လိက်လလောင်တြးလတူဘာတုဲ စှ်ေအာ ဇရေင်ကျာ်တုဲ နကဵုပ္ကဴ ကေုာံပၞာင်တုဲ ဂေတ်ကျာ်တုဲ ပူဇဴကျာ်ရ၊၊
ကၟာဝက် ကျာ်ဇြာ
ဂကောံဗ္တောန်လိက်ပတ်မန် ကေုာံ ယေန်သၞာင်ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဂကောံသၟတ်တအ် ပံင်ကောံတုဲ ကွာန်မန် ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင် စှ်မွဲကွာန် ကောံကၠုင် ဇရေင်ကျာ်ဇြာ ပ္ဍဲကွာန်ကၟာဝက်တုဲ ကၠောန်ဗဒှ် တ္ၚဲဟံသာဝတဳ ပေင် ၂၅၀ သၞာံရ၊၊ မၞိဟ်နူကွာန်တၞဟ်တအ်ဂှ် ပ္ဍဲကွာန်ညးတအ်လေဝ် ညးတအ်ကၠောန်လဝ်ကီုတုဲ ကောံကၠုင် ဇရေင်ကျာ်ဇြာ နဒဒှ် ဒၞာဲဒတန်ဗဟဵုရ၊၊ တ္ၚဲဟံသာဝတဳလီု ပေင် ၂၅၀ သၞာံ မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဍုင်မန်မ္ဂး ပ္ဍဲဇရေင်ကျာ်ဇြာဂှ် မၞိဟ်ဂၠိုင်အိုတ် ဇၞော်အိုတ်ရ၊၊
ဒေသတၞဟ်ဟ်
ပါဲနူ ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင် ကေုာံ ဍုင်ဗဂေါတုဲ ဒေသတကအ်ခၟိုင်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီုလေဝ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် မဂၠိုင်ကဵုဒၞာဲရ၊၊ ဟိုတ်နူမကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲတကအ်ခၟိုင်ဂှ်တုဲ တ္ၚဲယးဂတဂှ် ဗၠာဲသၟိင်ဗၟာ ကၠုင်စၟဳစၟတ် သီုဘပဠဏာ နကဵုဒုဟ် မဆက်ဆောံ ကုဍုင်သအာင်ရ၊၊
ဍုင်သအာင်
ရန်တၟအ် ကဵုတ္ၚဲဟံသာဝတဳလီု ပေင် (၂၅၀) သၞာံ ကေုာံ ဂကူမန် ဂွံတိတ်ဗၠး နူဘဝဍိက်တုဲ နူကဵု ဗော်ကလေင်ဒက်ပတန်ဍုင်မန် ကောန်ဂကူမန် (၅၇)တၠ အာထ္ၜးဆန္ဒ ဂတမုက် ရုင်ဇၞော်ကုလသမဂ္ဂ ပ္ဍဲဍုင်နယူယျံက်၊၊ နာဲမဂ္ဂါမန် (ညးအုပ်ကာ ဗော်ကလေင်ဒက်ပ္တန်ဍုင်မန်)၊ မိပ္ကဴရတ် (ဒုဥက္ကဌ ဂကောံညးဗြဴမန် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်)၊ တၠဂုဏ်ရတ်တ်မန်ဇြာ ညးပိဝွံ အာဆဵုဂဗ ကုညးတာလျိုင် ဂကောံကုလသမဂ္ဂ မၞုံယၟု Broddi Siguroarson (Division for Social Policy and Development, Department of Economic and Social Affairs) Permanent Forum on Indigenous Issues.United Nations၊ သ္ဂောအ်ဓရီု ကိစ္စဂကူမန် ဗၞတ် (၅၀) မိနေတ်ဂှ် နူကဵုညးစၞးဂှ် ကဵုကသပ် ဂကူမန် ညံင်ဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံ Permanent Forum on Indigenous Issues မာန်ဂှ် ပတိုန်အာတ်မိက်ညိ၊ ဒှ်ကောန်ဂကောံတုဲ နူကဵုညးစၞး ဂကောံမန် သွက်ဂွံတိုန်စိုပ် ကောံဓရီုဂှ်တုဲ ပတိုန်ထ္ၜး ပရူဂကူမန် ပ္ဍဲကောံဓရီုဂှ်ဂွံရ၊၊ စနူကဵုဂှ် ဂကူမန် ဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံထာဝရ ပ္ဍဲဂကောံဂကူရးတၞံ ပ္ဍဲကုလသမဂ္ဂဂှ်တုဲ အလာံမန်ဂှ်လေဝ် ညးစုတ်လဝ်ကဵု မွဲကီုရ၊၊ ဇၟာပ်ပ်သၞာံ မန်အာတိုန်ဒၟံင် ကောံဓရီု ပ္ဍဲကုလသမဂ္ဂ မဆေင်ကဵု ဂကူရးတၟမ်တအ်ရ၊၊
ပါဲနူဂှ်တုဲ နူကဵု ကမ္မတဳမကၠောန်ဗဒှ် တ္ၚဲဟံသာဝတဳလီု ပေင် ၂၅၀ သၞာံ ချူလဝ်လိက် သွက်ဂွံဗစိုပ် ဇရေင်ညးအုပ်ကာနာနာ ကုလသမဂ္ဂ ဗေန်ကဳမုန် (Mr. Ban Ki Moon, Secretary General)ဂှ်လေဝ် ဂွံကဵုဗစိုပ်ကီုရ၊၊May 07, 2007 His Excellency Honorable Mr. Ban Ki Moon Secretary-General of United Nations United Nations Headquarters New York, NY 10017
Dear Mr. Secretary General
We congratulate you on your new position as the Secretary General of the United Nations and hope the UN will have great success under your leadership.
On 7 May 1757 the Mon people lost their independence and many thousands of innocent Mon people were brutally executed by the Burman ruler, Aung Zay Ya (Alaung Paya). From this day we lost not only our sovereignty rights but also the right to freely practice our culture and learn our language, the right to freely determine our political, social and economic status and the right to freely determine our own future. Mon people are one of the ethnic nationalities in Burma. We, along with other ethnic nationalities, are seeking peace, justice, equal rights, and self-determination rights in Burma. Mon people in Burma continue to suffer from extreme social and economic hardship, discrimination, and other human rights abuses under the Burmese regime. These abuses are leading to the extinction of our people and our way of life in Burma. The present Burmese military regime is imposing an ethnic cleansing policy on non-Burman ethnic nationalities by increasing the military occupation in Mon and other ethnic nationality’s areas. Such occupation is causing increasing human rights violations, environmental destruction, and land confiscation. Over the past decade the Human Rights Foundation of Monland reported that the Burmese army confiscated over ten thousand acres of farmland and committed hundreds of rapes against Mon women and girls in Monland. Over the past decade these abuses in turn have caused thousands of Mon refugees to flee to the Thai- Burma border and forced hundreds of thousands of Mon to immigrate illegally to neighbouring countries such as Thailand and Malaysia.
In 1995 the New Mon State Party, the strongest Mon political organization with an armed wing, reached a cease-fire agreement with the Burmese military regime in the hope of solving the political problems through a dialogue in Burma. Although the party repeatedly called for political dialogue the regime has continued to ignore these requests. Instead, the regime continues human rights violations against Mon civilians in Monland, especially in Ye Township. Therefore today we are holding a demonstration in front of the United Nations Headquarters in New York City to mark the 250th anniversary of Mon Kingdom Hongsawatoi (Pegu) Fallen Day. We demonstrate to draw your attention in our concerns and we request you to encourage the Burmese military regime to immediately end human rights abuses in Burma and to respect our inalienable rights as guaranteed by the principles of the Charter of the United Nations. Yours Sincerely,
The Australian-Mon Association (AMA) Euro-Mon Community Mon Canadian Society of Alberta Monland Restoration Council ( USA ) Mon National League for Consolidating and Aiding (Thailand ) Mon Unity League ( Thailand ) Mon Women’s Association of America Mon Women’s Organization of Canada Mon National Democratic Front (Liberated Area, Malaysia ) Mon Youth Progressive Organization New Zealand Mon National Association
CC: Ms. Elsa Stamatopoulou, Acting Chief Secretariat of the Permanent Forum on Indigenous Issues, Division for Social Policy and Development, DESA, Room DC2-1772, New York, NY 10017 ကောန်မန် (၉) တၠဂှ် အာထ္ၜးဆန္ဒ ဂတရုင်ကလုတ်ဗၟာ ပ္ဍဲဝတ်ယှေန်ဒါန် ဒဳဇြဳ၊၊ ပ္ဍဲဘာလကျာ်မန်တအ်ဂှ် ကၠောန်သဘင် နကဵုအစဳအဇန် မဍေန်ပၞာင် ရာဒနာ ဇိုန်ပိုန် ကုဂကူမန် မဒးဒုင်ဂစိုတ်လဝ် ပ္ဍဲအခိင်ကျဍုင်တေအ်ကီုရ၊၊
ဍုင်အဝ်သတြေလျာ၊ ဍုင်ဒိန်မက်၊ နာဲနေတာလန်၊ ကေုာံ ဍုင်တၞဟ်ဟ်တအ်လေဝ် ကၠောန်ဗဒှ် စၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲဟံသာဝတဳလီု နကဵုအစဳအဇန် မဍေန်ပၞာင် ဟီုတွဟ် ပရူဝင်မန် ကေုာံ အကာဲအရာ ဘဝဂကူမန် တ္ၚဲဏအ်အိုတ်ကီုရ၊၊
တတိယ ဟံသာဝတဳလီု
သၟိင်ဗၟာ တပေန်သောဲထဳ ကၠုင်ဗတိုက် ပၠံင်ကေတ် ဍုင်မန်ဟံသာဝတဳ နူသၟိင်ဒကာရတ်ပိ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၉၀၁ ဂှ်တုဲ တၞောဝ်ဨကရာဇ်မန် ပ္ဍဲဟံသာဝတဳ ပိုတ်အာရ၊၊ ကျာ်ဇၞော်ဓမ္မရာမ မၞုံပိုန် ဘာအသောကရာမ်ဂှ် ပအပ်ကွးဇကု မၞုံယၟု သၟိင်ဍောတ် ကုတပေန်သောဲထဳ၊ သၟိင်ဍောတ်ဂှ် ဒှ်ကောန်သၟိင်စဍုင်ဒသေတ်ရ၊၊ ခြာဟွံလအ် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၉၁၂ ဂိတုပသာ် ၁ စွေက် တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါဂှ် သၟိင်ဍောတ်ဂစိုတ်ကၠေအ် တပေန်သောဲထဳတုဲ ပိုင်ပြဳ ဍုင်ဟံသာဝတဳရ၊၊ ဆဂး သၟိင်ဍောတ် ဂွံပိုင်ဍုင် ၜါဂိတုလပါ် သၟိင်ဓဝ်ဇုက်လလဳ ကလေင်ဂစိုတ်ကၠေအ်ပၠန်တုဲ သၟိင်ဓဝ် တိုန်ပသၟိင်ပၠန်ရ၊၊ သၟိင်ဓဝ်ဇုက်လလဳဂှ် ဒှ်ကောန်သၟိင်ဗညာရာံစေဝ် (၈၅၃-၈၈၈) မဒှ်ကောန်စဴ သၟိင်ဓမ္မစေတဳရ၊၊
ဂတဂှ် ခြာဟွံလအ် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၉၁၃ ဂိတုစဲ ၃ စွေက် တ္ၚဲသ္ၚိသဝ် ကြဴနူသၟိင်ဗၟာဘုရင်နံင် ကလိဂွံဇမၞး သရေခေတ္တရာတုဲ စိုပ်ကၠုင် ဍုင်ဟံသာဝတဳရ၊၊ သၟိင်ဗၟာ ဘုရင်နံင် ကဵု သၟိင်မန် သၟိင်ဓဝ်ဇုက်လလဳ ပြိုင်ဗဇဵုစိင် ဂြင်စိင် သၟိင်ဘုရင်နံင်ကဝ်၊ သၟိင်ဘုရင်နံင်လေဝ် ဒးဂိသကေဝ်အာ ဗွဲမဂၠိုင်ကီုလေဝ် ဟိုတ်နူဗိုလ်လဗး ဘုရင်နံင်ဂၠိုင် မလုပ်သီဍုင်တုဲ သၟိင်ဓဝ်ဇုက်လလဳ ဒးဒဴလုပ်အာဂြိုပ်ရ၊၊ ဍုင်မန်ဟံသာဝတဳဂှ် ကလေင်စိုပ်အာ သၟဝ်တဲဗၟာပၠန်ရ၊၊ စိုပ်သက္ကရာဇ် ၉၁၉ ဂိတုမြေက္ကသိုရ်ဂှ် သၟိင်ဓဝ်ဇုက်လလဳ ဒးဒုင်ရပ်တုဲ စဵုကဵုစဴသွဝ် ဟွံပင်တဲလ္ၚောဝ် ဘုရင်နံင်ရ၊၊
ဍုင်ဗဂေါဟံသာဝတဳဂှ် လဆောဝ် ဒှ်ဍုင်ရာဇာဌာနဳ၊ လဆောဝ် ဒှ်ဍုင်သၟဝ်အင်ဝ ဆဂး နူဘုရင်နံင် မသီဂွံတုဲဂှ် ဒးမံင်ကၠုင် သၟဝ်ဗၟာရ၊၊ စိုပ်လက်ထက် သၟိင်ဗၟာဓမ္မရာဇာဓိပတိဂှ် ဗၟာတအ် ပၠံင်နန် ရေင်သကအ်တုဲ ဍုင်ကွာန်ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ်၊ ဂကူသေံတအ်လေဝ် ကတဵုသပုန် တဝ်စၞေဟ် ကဵုဗၟာရ၊၊
စတုတ္ထ ဟံသာဝတဳတန်
ပ္ဍဲဗဂေါဟံသာဝတဳဂှ် သၟိင်စဍုင်ဗၟာ နာဲသာအံင်ဂှ် စနူကဵု သက္ကရာဇ် ၁၁၀၂ ဂိတုဇှ်ေပေင် တ္ၚဲဗြဴဗတိဂှ် ဂစိုတ်ထောအ် မၞိဟ်ဟွံမိက် ပုန်ကဵု အင်ဝတုဲ လလောင်တြး ဍုင်ဗၠးၜးမွဲရ၊၊ မန်တအ်လေဝ် ချပ်ဒၟံင် ညံင်ဂွံဗၠးၜး နူဗၟာတွဵုတုဲ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဂွံအခေါင်ခိုဟ် ဂစိုတ်ထောအ် နာဲသာအံင် ရ၊၊ နာဲသာအံင် ချိုတ်အာတုဲ သၟိင်ဗၟာဗလးနင် မင်ရာဲအံင်နာင် သီုကဵု ဒပ်ပၞာန် ဗွဲမဇၞော် ကၠုင်ဗတိုက်တုဲ မန်တအ် ဒးမံင်အာ သၟဝ်ဗၟာပၠန်ရ၊၊ ဆဂး မန်တအ် ပံင်ကဵု သၟိင်ဓဝ်ဗုဒ္ဓကေသဳတုဲ ကလေင်ဂစိုတ်ထောအ် မင်ရာဲအံင်နာင်ပၠန်ရ၊၊ သၟိင်ဓဝ်ဗုဒ္ဓကေသဳဂှ်လေဝ် ဒှ်ဂကူဗၟာ ဆဂး ဒှ်မၞိဟ် ဟွံမိက်မံင် သၟဝ်အဝဵုသြဇာအင်ဝရ၊၊
သၟိင်ဓဝ်ဗုဒ္ဓကေသဳ ဂွံပိုင်ဍုင် ဗၞတ် ၆ သၞာံ ပ္ဍဲအခိင်မအာဝေင်ဂြိုပ် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၁၀၈ ဂိတုမာဃ် ၁၂ မံက် တ္ၚဲအဒိုက်ဂှ် နာဲစရင်ခိုင် ညးမဒှ်ဂကူဗၟာပၠန် သီကေတ် အဝဵုဍုင်ဗဂေါဟံသာဝတဳပၠန်ရ၊၊ ဆဂး မန်တအ် ကလေင်ဖျေဟ်ထောအ် နာဲစရင်ခိုင် နူဒဒှ် ဨကရာဇ်တုဲ ပ္ဍဲဂိတုဖဝ်ရဂိုန် ၄ မံက် တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါဂှ် မန်တအ် ခပတိုန် မဟာသေနာပတိ ဗညာဒလ နဒဒှ် ဨကရာဇ်ဍုင်ဟံသာဝတဳရ၊၊ ဗညာဒလဂှ် ကာလမတိုန်နန်ဂှ် ကလိဂွံယၟု ဗြမိုင်ဓိရာဇာနာဓိပ္ပတိ၊၊ ဆဂး ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်ခၞိင် မဒှ်လိက်ဒေအ်ညး (ဥပ္ပရာဇာ) မချူလဝ် နကဵုယၟု မဟာသေနာပတိရာဇ်၊ ဟိုတ်မဒှ်လဝ် သကိုပ်ပၞာန်တုဲ ညးဂမၠိုင်တီလဝ် ဗညာဒလ ဂှ်ရ၊၊ ပ္ဍဲကဵုလိက်ဝင်မ္ဂး တၠညးဗညာဒလ မြဴသာ်ဝွံ ချူစဂၠိုင်ရ၊၊ နူစ သၟိင်ဗၟာ ဘုရင်နံင် မလုပ်သီကေတ် ဍုင်မန်ဟံသာဝတဳ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၉၁၃ တေအ်တုဲ လုကဴ ပွိုင် ၁၉၅ သၞာံဂှ် ဍုင်ဗဂေါ ဒးမံင်လဝ် သၟဝ်ဗၟာဂှ် စိုပ်သၞာံ ၁၁၀၈ ဂှ် အဝဵုသြဇာဍုင် ကလေင်စိုပ် တဲဂကူမန်ပၠန်ရ၊၊ အလန်ဝွံ ဒှ်အလန်မန် ကလေင်ဒက်ပ္တန် ဍုင်ဟံသာဝတဳ အလန်စတုတ္ထ ရ၊၊
ဟံသာဝတဳ သီအင်ဝ
ဍုင်ဟံသာဝတဳ မဒှ်ဍုင်ဗၠးၜးမွဲဂှ် နကဵုသၟိင်ဗၟာအင်ဝ ဟွံဒးဂၞပ်လးလးရ၊၊ ညးဗလးနင် သွက်ဂွံဗတိုက် ကဵုမန် မဂၠိုင်ကဵုအလန်ရ၊၊ စိုပ် သက္ကရာဇ် ၁၁၁၂ ဂှ် ဥပ္ပရာဇာ အာဗတိုက် ပၞာန်ဗၟာ စိုပ်အာ စဵုကဵု မြစ်ဆုံ၊ ဗၟာစိုပ်ကရေပ်တုဲ သကိုပ်ပၞာန်ဗၟာ သတိုးမင်းခေါင် အာတ်မိက် သွက်ဂွံဒက်ပ္တန် ဓဝ်ၜိုဟ်လလံတုဲ တုပ်စိုတ် ရေင်သကအ် အတိုင်ပယျဵုတိ သၟိင်မန် တၠညးရာဇာဓိရာဇ် ကေုာံ သၟိင်ဗၟာ တၠညးဖရင်မင်ဂံင် မစၟတ်သမ္တီလဝ် ဗွဲပလိုတ်ၜဳဨရာဝတဳမ္ဂး တၟအ်ဗ္ဒင်ရမ္မဂှ် ပပယျဵုတုဲ လပါ်လတူ ဒှ်ရးဗၟာ၊ လပါ်သၟဝ် ဒှ်ရးမန်၊၊ ဗွဲဗမံက်ၜဳဨရာဝတဳမ္ဂး ကြုင်လှာဗ္ၚဂှ် ပပယျဵုတုဲ ကြုင်လပါ်သၟဝ်ကျာ ဒှ်တိရးဍုင်ဗၟာ၊ ကြုင်လပါ်သၠုင်ကျာ ဒှ်တိရးဍုင်မန်ရ၊၊ ပါဲနူဂှ် တၞဟ်နမဂွံရီုဗင် ကမၠောန်ဇၞော်မောဝ်သာသနာကျာ်တုဲ ဗၟာတအ် ဗလးကဵု တၠပညာ မဒါတ်ထဝ် ငဥူ ကေုာံ ကောန်ရဲ ၜါစှော်တၠ ရ၊၊
ဆဂး ငဥူဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မကၠတ်လ္ၚတ် အကာဲအရာ ပရူဍုင်မန်တုဲ ညးကဵုဒုဟ်ဒဏ် အမိင်ဂစိုတ်ရ၊၊ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ သၟိင်ဗၟာအင်ဝ ဗလးနင် မင်းရဲကျော်ခေါင် သွက်ဂွံ ကၠုင်ဗတိုက် ဝေင်ပၞာန်ကဵုမန်ပၠန်ရ၊၊ မွဲလပါ်ဂှ်လေဝ် ဟံသာဝတဳ ဒက်မိတ် ကုသကိုပ်က္ၜင်ပြင်သေတ် သဳခွာဒဳပရူနဝ် (Sieur de Bruno) တုဲ နူကဵုမန် ကဵုဒၞာဲဂအာင်တိ ကုပြင်သေတ် ပ္ဍဲဍုင်သြေင် မဒှ်ဍုင်ဗၞိက်တုဲ နူကဵုပြင်သေတ်ဂှ် ကဵုမန် အမၠံက်ပါင်စှ်ဒစာံ ၆ ဒကိုအ်၊ သေနာတ် ပိပန်ကၠံရ၊၊ ဒပ်ပၞာန်မန် ဇက်တိုန်အာ သက္ကရာဇ် ၁၁၁၃ ဂိတုခ္ဍဲသဳ ၅ မံက်ဂှ် သီဂွံ ယှိုဲပံင်လံင်၊ ခ္ဍဲသဳ ၁၀စွေက်ဂှ် သီဂွံ ညောင်လှ၊ မြေက္ကသိုရ် ၈ မံက်ဂှ် ဂွံဇမၞးကေတ် ဒပ်ဗၟာ ခေန်ဥူ၊ မြေက္ကသိုရ် ၅ စွေက်ဂှ် သီဂွံ ငါသောက်၊ ပ္ဍဲသၞာံဂှ်အိုတ်ဂှ် သီဂွံအာ ဍုင်ကြံက်သေဝ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၁၁၃ ဂိတုစဲ ၉မံက် တ္ၚဲဗြဴဗတိဂှ် မန်သီဂွံအာ ဍုင်အင်ဝရ၊၊
စတုတ္ထဟံသာဝတဳလီု
ဒပ်ပၞာန်မန် သီဂွံအာ ဍုင်အင်ဝတုဲ သၟိင်စဍုင်ဝုတ်ဒိုဟ်ဂမၠိုင် ကၠုင်ဒုင်သစာ ကုဟံသာဝတဳရ၊၊ မၞိဟ်မိက်ဂွံတဝ်စၞေဟ် ကုမန် ဗီုကဵု ကောန်သၟိင်အင်ဝတြေံဂှ်ကီု သရာဲပၞာန်ဗၟာတြေံကီု အာကောံဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်မုက်ဆဝ်ပေါဝ် ဖအိုတ်ရ၊၊ မၞိဟ်ဇၞော်ကွာန်မုက်ဆဝ်ပေါဝ် ဥူအံင်ဇေယျဂှ် ဟွံကၠုင် ဒုင်သစာ ကုဟံသာဝတဳရ၊၊ ကာလဒပ်မန် သိဒ္ဓိဟံသာ ပြာပ်စိုပ်အာ ကွာန်မုက်ဆဝ်ပေါဝ်ဂှ် ကွာန်မုက်ဆဝ်ပေါဝ်ဂှ် ပခိုင်လဝ် ကၟာင်ဒပ် ဗွဲမခိုင်တုဲတုဲရ၊၊ တုဲပၠန် ကေတ်မာန် နကဵုပြယာဲတုဲ လၞိန်ဗပိန် ဒပ်မန်သိဒ္ဓိဟံသာမာန်အာရ၊၊ သကိုပ်ပၞာန်တၠဗာန် အာဗတိုက် ဂၠိုင်ကဵုအလန်ကီုလေဝ် ဒးကျစဴကၠုင်ရ၊၊ ကောန်ပၞာန်ဇကု ညးမဒှ်ဂကူဗၟာတအ်ဂှ် စိုပ်မုက်ပၞာန် ဟွံကဠင်အမိင်ဇကု ဒှ်အာ ကောန်ပၞာန်မုက်ဆဝ်ပေါဝ်ရ၊၊
မွဲလပါ်ဂှ် လပါ်ဗၟံက် ဍုင်ဟံသာဝတဳ သၟိင်သေံလေဝ် ဘပဠကၠုင် ဟံသာဝတဳကီုရ၊၊ တၞဟ်နဂွံသၠာဲ ဗီုပြင် မုက်ပၞာန်တုဲ သကိုပ်ပၞာန်တၠဗာန်ဂှ် ကော်ဖျဴ ဟံသာဝတဳတုဲ စၞးဂှ် ပလံင်ဏာ သၟိင်အခေါန်ထဝ် ကေုာံ သကိုပ်ပၞာန်ဗညာအရိန္ဒမ ရ၊၊ နကဵုသကိုပ်ပၞာန် ဗညာအရိန္ဒမလေဝ် အာဗတိုက်ဒၟံင် ဒပ်မုက်ဆဝ်ပေါဝ် မဂၠိုင်ကဵုအလန်ကီုလေဝ် ကေတ်ဇၞး မုက်ဆဝ်ပေါဝ် ဟွံမာန်၊၊ ကြဴနူ မန်သီဂွံအင်ဝ ၜါသၞာံတုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၁၁၅ ဂှ် ဒပ်မုက်ဆဝ်ပေါဝ် သီဂွံအာ အင်ဝရ၊၊
ဒပ်မန် နူအင်ဝ ဒးစှ်ေဒုင်လဝ် ပ္ဍဲပြန်၊၊ နူကဵု ဟံသာဝတဳပၠန်တုန်လေဝ် ဂကောံမြုဝန်ဍုင်ဂမၠိုင် ချပ်ရေင်သကအ်တုဲ သွက်ဂွံကလေင်သီကေတ်အင်ဝ ဗွဲမပြဟ်မာန်ဂးတုဲ ဗလးဏာ ဒပ်ပၞာန်ဗွဲမဇၞော်ရ၊၊ ဆဂး အခိင်ဂှ် စိုပ်အာအခိင်ကၞောတ်သၞာံရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်ပၞာန်မဇီုရေင်သကအ်ကွေဟ်ဟ်ဂှ် စိုပ်အာအခိင်ဗြဲရ၊၊ ဒြဟတ်ပၞာန်မန် ပၞာန်ဂၠုင်ဂှ် ဒးဘဲဗြဲကျာကီု ဘဲပၞာန်ကီုတုဲ ဒးလီုလာ် ကျသ္ၚောံဗြံအာရ၊၊ ဟိုတ်နူကျပၞာန် ပ္ဍဲအလန်ဏအ်ဂှ်တုဲ ဒြဟတ်ဟံသာဝတဳ ဍိုန်လျစှ်ေအာ ဗွဲမလောန်ရ၊၊
ဒြဟတ်ပၞာန် အောန်စှ်ေဗက် ဂကူမန် မဟီုအရေဝ်ဗၟာတုဲ မဒုင်ပလဝ် ဂကူဗၟာ ပ္ဍဲဍုင်မန်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ပ္ဍဲဍုင်ဗဂေါ၊ ပ္ဍဲဍုင်ပြန်တအ်ဂှ် ကတဵုသပုန်တုဲ ဒပ်ပၞာန်မန် ပ္ဍဲကဵုပြန်ဂှ် ဒးဒြေပ်တိတ် နူဍုင်ရ၊၊ ပ္ဍဲဍုင်ဗဂေါဂှ် ၜိုန်ရ ကလေင်ထိင်မာန်၊ သပုန်တအ်ဂှ် ဗက်ရပ်ထိင်မာန်ကီုလေဝ် ဍုင်ကွာန်ဓရံက်ဓရာ်အာရ၊၊ ဒေသမၞိဟ်မဟီုအရေဝ်ဗၟာဂၠိုင် ဗွဲတၟေင် ဒေသလတူဍုင်လ္ဂုင်တအ်ဂှ် အဓိကိုရ် ကောန်ဂကူ အကြာဂကူမန် ကဵု ဂကူဗၟာ ကတဵုဒှ်တုဲ ဂကူမန် နူဒေသတအ်ဂှ် ဒးဒြေပ်ဒဴစှ်ေကၠုင် လပါ်ဍုင်လ္ဂုင် ဍုင်ဗဂေါရ၊၊ အဝဵုသြဇာမန် ပ္ဍဲဒေသဂှ်လေဝ် အိုတ်အာရ၊၊
ညးဇၞော်ကွာန်မုက်ဆဝ်ပေါဝ် အံင်ဇေယျဂှ် ဂွိင်ဖေက် ဇကုဟွံကလိဂွံအဝဵုတုဲ ကောန်ဨကရာဇ်အင်ဝတြေံ မပၠဒၟံင်ဒပ် ကရောမ်ဇကုဂှ် ဇကုဂစိုတ်ထောအ်တုဲ ဇကုဂွံဒှ် ဨကရာဇ်သၟိင်ဗၟာရ၊၊ အခိင်ညးစိုပ် ဍုင်ပြန်ဂှ် ဂကူအာမေရဳယာန် ဂြဳဂေါရဳ အာဝေလ် (gregory Aves) အာခစညးရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဟိုတ်နူဒြဟတ်ပၞာန်မန်အောန်တုဲ ဂကူယူရောပ် အင်္ဂလိက် မန်မကဵုလဝ်ဒၞာဲ ပ္ဍဲမုဟ်တင်နာဂရာဇ် (ဟိုင်းကြီးကျွန်း)ဂှ်ကီု၊ ပြင်သေတ် မန်ကဵုလဝ်ဒၞာဲ ပ္ဍဲဍုင်သြေင်ဂှ်ကီု ချပ်ကၠုင် သွက်ဂွံပံင်ကဵုဗၟာအိုတ်ရ၊၊ ညးဒြဟတ်ဇၞော်ၜါ ပြင်သေတ် ကဵု အင်္ဂလိက်ဂှ် ဒှ်ဂကူသၞတမ်ကဝ်တုဲ ပြိုင်ပကာန်ဒၟံင် ရေင်သကအ်ရ၊၊ ညးတအ်သီုၜါဂှ် မိက်ဂွံဂွံဒၟံင် သီုဒၞာဲဖအိုတ်ရ၊၊ ဆဂး နကဵုမန် ညးလဵုမွဲလေဝ် ဟွံကဵုလဝ် ဒၞာဲဂၠိုင်င် ဇၞော်ဇၞော်ရ၊၊ ယဝ်ရကဵုမ္ဂး ဍေဟ်တအ် ကလေင်သီဇကုမာန်ဂှ် မန်တအ်တီလဝ် ဒှ်မာန်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကဵုလဝ် ဒၞာဲသီုညးၜါတုဲ အကြာဒြဟတ်ၜါဂှ် ကလေင်ထိင်လဝ် အဝဵုသြဇာ ညးမွဲကုမွဲ ညံင်ဟွံဂွံဇၞော်တိုန်ရ၊၊
နကဵုအရီုအဗင် ဂြဳဂေါရဳတုဲ ကလုတ်ဗၟာအာဆဵုကဵု သကိုပ်ပၞာန်အင်္ဂလိက် ဟေန်ရဳဗရက် (Henry Brooke) မၞုံပ္ဍဲမုဟ်တင်နာဂရာဇ်မာန်ရ၊၊ အင်္ဂလိက်ကဵုဗၟာ တုပ်အာစိုတ် ရေင်သကအ် နကဵုအင်္ဂလိက် ကဵုအရီုအဗင် နကဵုဒြဟတ်ပၞာန်ကီု သီုကဵုဒြဟတ်လွဟ် ကုဗၟာ စဵုကဵုသီကေတ် ဍုင်မန်သီုဖအိုတ်မာန်ရ၊၊ ကာလသီဂွံတုဲမ္ဂး ဗၟာဒးကဵုအင်္ဂလိက် ဒၞာဲဗဒိုပ် ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင်၊ ပ္ဍဲမုဟ်တင်နာဂရာဇ်ဂှ်တုဲ ကုပြင်သေတ်ဂှ် ဒးထဍေင်ပ္တိတ် နူကဵုဒေသဂှ်ရ၊၊ ပြင်သေတ်လေဝ် ကၠတ်ဗလးဏာမၞိဟ် သွက်ဂွံပံင်ကဵု ဗၟာကီုရ၊၊ ဆဂး နကဵုအရီုအဗင်ပူဂိုလ်ဂှ် အံင်ဇေယျဒုင်တဲတုဲ နကဵုကမ္မဏဳ (ဝါ) နကဵုဂကူဂှ် အံင်ဇေယျ ဟွံဒုင်တဲရ၊၊
ပရေင်ပံင်တောဲ အကြာဗၟာ ကဵု အင်္ဂလိက် ညံင်ဂွံလီုဂှ် နကဵုနဲကလုတ်ကီု နကဵုနဲပၞာန်ကီု ၜိုန်ရ ဥပ္ပရာဇာ ဂစာန်ဂၠိုင်ကဵုနဲကီုလေဝ် နကဵုပူဂိုလ်သကိုပ်ပၞာန်အင်္ဂလိက်လ္ၚဵု ပါလုပ်ကၠုင် လပါ်မန်ကီုလေဝ် နကဵုဂကူအင်္ဂလိက်ဂှ် ဟွံပါလုပ်ကၠုင် လပါ်မန်ရ၊၊
ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဍုင်လ္ဂုင်ဂှ် ဒှ်ဍုင်ကိစ္စဇၞော် သွက်ပၞာန်ဟွံသေင်၊ ဒှ်ဍုင် ဒၞာဲဒတန်ဓါတ်ကျာ်ရ၊၊ ဆဂး ဒပ်ပၞာန်အံင်ဇေယျ စၞးအာဗတိုက်သြေင်ဂှ် လုပ်ဖျေဟ်ထောအ်ဒပ်ဇကု ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင်ရ၊၊ ကျာ်စုလောဟ် (ဆူလေ)ကဵု ကျာ်လ္ဂုင်ဂှ် ပဒၞာဲဗဒိုပ်ဇကုရ၊၊ အတိုင်စၟတ်သမ္တီမ္ဂး အံင်ဇေယျ ဖျေဟ်ထောအ်က္ဍိုင်ကျာ်လ္ဂုင် မတ်မၞိက်ၚုဟ်က္ဍင်င်ဂှ် ကေတ်တုဲ ကဵုတၟာဲတဲ ကုအင်္ဂလိက် သွက်ဂွံဂွံလွဟ်ရ၊၊ ဟိုတ်နူဒပ်ဗၟာ မဖျေဟ်လဝ် ပ္ဍဲကျာ်တုဲ မန်ဟွံဂံင်ပန်တုဲ ဖအးထောအ်ဗၟာ နူလ္ဂုင် ဟွံမာန်ရ၊၊ ဗၟာ၊ အင်္ဂလိက် ကေုာံ သကိုပ်ပၞာန်ပြင်သေတ် ပံင်ကောံတုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၁၁၈ ဂိတုဒဂိုန် ၃ စွေက်ဂှ် လုပ်သီဂွံ ဍုင်သြေင်ရ၊၊ နူဂှ် ပၞာန်ဗၟာ၊ ပၞာန်အင်္ဂလိက်၊ ပၞာန်ပြင်သေတ် ဇက်ကၠုင်တုဲ ဗိုင်လဝ် ဍုင်ဟံသာဝတဳရ၊၊ တၞဟ်နဂွံဗၜိုဟ်လလံပၞာန်တုဲ နကဵုခမဳသင်မန်၊ ခမဳသင်ဗၟာ၊ ခမဳသင်သေံ အာပညဳပညပ် ဓဝ်ၜိုဟ်လလံကီုလေဝ် အံင်ဇေယျ ဟွံဒုင်တဲ၊၊ ယဝ်ရ ပအပ်ကဵု ကောန်ဝုတ်ဨကရာဇ်မန် မိဂုဏ် မ္ဂး နုက်ကဵုပၞာန်ရောင် ဟီုနင်ကီုလေဝ် ကာလကလိဂွံ ကောန်ဝုတ်ဨကရာဇ်တုဲလေဝ် ဟွံနုက်ပၞာန်၊၊ အလဵုဇကု ဨကရာဇ်ဟံသာဝတဳ တၠညးဗညာဒလ အာပညဳပညပ် ဓဝ်ၜိုဟ်လလံဂှ် ရပ်ကၠေင်ထောအ် တၠညးဗညာဒလတုဲ သက္ကရာဇ် ၁၁၁၉ ဂိတုပသာ် ၄ စွေက်ဂှ် လုပ်သီ ဍုင်ဟံသာဝတဳတုဲ ဂိတုပသာ် ၆ စွေက် ကၟာင်ဍုင်ဟံသာဝတဳသရိုဟ် ပၞာန်ဗၟာလုပ်စိုပ်ဍုင်တုဲ ဂတဂှ် ၜါပိတ္ၚဲဂှ် ဗၟာသီဂွံအာ ဍုင်ဟံသာဝတဳရ၊၊
ဟံသာဝတဳလီုတုဲ
ဍုင်ဗဂေါဟံသာဝတဳ စိုပ်အာသၟဝ်တဲဗၟာတုဲ
တူရိယာကွိၚ်ကွိုက်
တူရိယာ ကွိၚ်ကွိုက်မန် ပ္ဍဲလိက်သၠပတ် ကျာ်စှ်ေနူသွဝ်ဂှ် မၞုံ (၁၈)၊ သၠပတ်လိက်သၟိၚ်အသး မၞုံ (၂၀)၊ သၠပတ်ဗညာဒလ မၞုံ (၃၀) ထ္ၜးလဝ်ရ။ စၞောန်ထ္ၜးလဝ်သၟဝ်ဏံဂှ် ဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု သၠပတ်ကျာ် စှ်ေနူသွဝ်မူလ တုဲဟေၚ် မဓမံက်ထ္ၜးလဝ်သၟဝ်ဝွံရောၚ်။
ကွိၚ်ကွိုက်မန် (၁၈) သာ်
၂။ အဖံအလုံဗဵု
၃။ ကြဵုဇာ
၄။ ဗာတ်သၠာ်
၅။ ဗာတ်စၞာံ
၆။ ကျာံ
၉။ တလောတ်
၁၁။ ဂြဝ်
၁၂။ ပေဝ်
၁၃။ မံၚ်
၁၄။ ဆာၚ်
၁၅။ ဗာတ်ကဠာ
၁၆။ ခ္ဍေဝ်
၁၇။ လေဝ်ၚာဲ
၁၈။ ထဗိုန်
သာ်ဝွံ မၞုံ ၁၈ သာ် အတိုၚ်မူ ပ္ဍဲလိက်ပတ် ကျာ်စှ်ေနူသွဝ်မဒှ်ရ။
ကွိၚ်ကွိုက်မန် (၂၀) သာ်
၁။ ဖံ (တဲဇၞော်)
၂။ ဗာတ် (တဲလ္ဒောဝ်)
၄။ ဆေၚ် (ကောန်ဆေၚ်ထဗိုန်မရေၚ်ကွက်ဝိုၚ်လဝ်ဍောတ်တ်ဂမၠိုၚ်)
၅။ ဆာၚ်
၆။ မံၚ် (မံၚ်ဇၞော်ကဵု သီုကဵုမံၚ်ရေၚ်)
၇။ ဗာတ်ကိုၚ်
၈။ ဗာတ္တလာ (ဗာတ်ကဠာ) (ဝေၚ်ကၠေံဗာတ္တလာပသဲတုဲ ဗာတ္တလာဒုန်ဂှ် ဒှ်ကပေါတ်မန်တြေံ)
၉။ ကျာံ
၁၀။ ဂြဝ်
၁၁။ သၞဲ
၁၃။ ထၞ
၁၄။ ပူ (လစှ်ေကၞုသၚ်ဂှ် ဗဂိုဟ်တဴရမျာၚ် "ပူ" ဝွံရ)
၁၅။ တလောတ် (ဝေၚ်ကၠေံတလောတ်ပသဲ ကဵု တလောတ်ဂဝ်တုဲ တလောတ်ဒုန်ဂှ် ဒှ်ကပေါတ်မန်တြေံ)
၁၆။ ခ္ဍေဝ်
၁၇။ ခၞုက်
၁၈။ ထၜါပ် (မၞိဟ်လၟုဟ်သုၚ်စောဲတဴခၞုက်သၟးတုဲ ဟွံသုၚ်စောဲတဴ ထၜါပ်ရ)
၁၉။ စံၚ်
၂၀။ သေဲ
သာ်ဝွံ တူရိယာ ကွိၚ်ကွိုက်မန် မၞုံ ၂၀ သာ်ဏံရ။
ဂဥုဲတမြအ်(ဂဥုဲချေံ)
ဂဥုဲတမြအ်ကောန်ဂဥုဲချေံဏံဂှ် ဒှ် ဂဥုဲဝိဝိၚ် ဂျိဓါတ်Methanphetamineနှဴကဵုcaffeineယၟုတၞဟ်လေဝ်ကော်စညံၚ်ရဴဂဥုဲတမြအ် ဂဥုဲတ္ၚအ်ကမၠောန် ဂဥုဲဟွံဒ္ကုဲ ဂဥုဲပ္တိုန်ဒြဟတ် ဂတာပ်အခေတ်စကာသုၚ်စောဲစနူကဵုအတိုၚ်ပကတိကီု နှဴကဵုစၞစဍာ်တုဲစကာသုၚ်စောဲကီုရ၊ လ္ၚဵုဂှ် ဗုတ်ဍဵုသၠေက်ထောံတုဲ စံၚ်နကဵုပၟတ်တုဲ ဇြောဝ်ထပၠုပ်ယက်ဍေံလုပ်စိုပ်အာပ္ဍဲခန္ဓပိုဲမၞိဟ်ရ၊  သ္ဂုတ်သွာတ်လဝ်ဂဥုဲဝိဝိၚ်ဂကူဏံဂှ် စွံလဝ်ဒုဟ်ဒဏ်ဇၞော်အိုတ်ဗွဲလၟိဟ်မဂၞန်မွဲဗီုကဵုသၞောဝ်ဆေၚ်စပ်ကဵုဂဥုဲဝိဝိၚ်စၞစဗ္ၜူဓလူသက္ကရာဇ်သေံ พ.ศ. 2441 ရ။
မဟာဝေဠုဝန်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်မတ်မလီု
ဘာမဟာဝေဠုဝန် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု။
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်လုပ်ဒဂိုန် ခမဳ ၃၊ ထပိုယ် ၀ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တစန္ဒဝရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၂၊ ဝှ် ၄၂။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု
မတ်ဂဥုဲဂြိုပ်
thumb|တၞံဝါန်ကဵုတၞံကသိုန် သုၚ်စောဲစကာပ္ဍဲအရာဍုန်တိုပ်
သပြု၊ တၞံ
{{speciesbox
တၞံသပြု ({{Lang-en|Dillenia indica, elephant apple}} ) ဝွံ ဒှ်ဂကူတၞံ Dillenia တုဲ တမ်မူလဍေဟ် ကၠုင်နူ ဍုင်ကြုက် ကေုာံ ဒေသထၞေက်ဂမ္တဴအာရှရ၊၊ ၊၊ တၞံသပြု ဝွံ ပ္ဍဲလဟီုမ္ဂး ကော်စ ဟပြု တုဲ ဒၞာဲလ္ၚဵု ချူ ခပြု ရ၊၊ ရံင်ကဵု မအရေဝ် ဗီုဗၟာ မကော် သပြုတ် မကေတ်နူအရေဝ်မန်တုဲ အရေဝ်မန်တမ်ဂှ် သပြု ဒှ်မာန်ရောင် စှ်ေစိုတ်ရ၊၊
ဗမံက်ထ္ၜး
တၞံသပြုဂှ် မဒှ် တၞံ ဇၞော် သၚေက်လၟိုန်တုဲ စဵုကဵု ၁၅ မဳတာသၠုင်မာန်ရ၊၊ တၞးဍေဟ်ဂှ် နွံဇမၠိင်အကြာ ၁၅-၃၆ ဇြေန်ဒဳမဳတာရ၊၊ ကၞာင်ဍေဟ်ဂှ် ပအှ်ောခိုဟ်ရ၊၊
ကလိန်ကန်ရွာ၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကွာန်ကလိန်ကန်(Kaleinkan၊ ကလိန်ကန်)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ ဂကောံကွာန်ပ္ၚ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၂၂၁။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂေကာံကွာန်ပ္ၚဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၇၂၄၅၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၈၀၇၂ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၁၅၃၁ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကောံဓရီုလၟေၚ်ဂိတု၊ လၟေၚ်(၁) သၞာံ၁၃၈၂
ကောံဓရီုဝွံ ဒှ်ကောံဓရီု ရုၚ်ရာမညနိကာယ "ကောံဓရီုလၟေၚ်ဂိတု လၟေၚ်(၁)" ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃၈၂ မဒှ်ရ။ ကောံဓရီုဝွံဂှ် ဒှ်ကောံဓရီုပထမ နူစရုဲစှ်ပ္တိုန်ဂအုပ်ရုၚ် အလန်ဒုတိယ မွဲရ။ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ခ္ဍဲသဳ ၈ မံက် 26 August, 2020 မဒှ်ရ။ ပ္ဍဲဌာန ဂအုပ်ရုၚ်မတန်တဴ ဘာဒေါဝ်သာသနာ ၂၅၀၀ ဂှ်ပၠန် အခိၚ် ၂ နာဍဳသဝ်တ္ၚဲ စကောံဓရီုရ။
ကောံဓရီုဝွံဂှ် ညးတိုန်စိုပ် ၆ တၠ မဒှ်ရ။ ဟိုတ်နူ ယဲ Covid 19 ကၠောံထၞာန်အသိၚ်တိုန်ကၠုၚ်ပ္ဍဲဍုၚ်မတ်မလီုတုဲ ကောန်ရုၚ်တအ် ဂွံကၠုၚ်တိုန်စိုပ်ဂှ် အောန်တုဲ ညးကဵုနၚ်ဆန်သၟး ဒှ်အာ ၁၃ တၠရ။
တၚ်သ္ဂုတ်သွာတ်ကောံဓရီု
တၚ်သ္ဂုတ်သွာတ်ဂမၠိုၚ်တအ်
မြမာလာ၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကွာန်မြမာလာ(Myamarlar၊ မြမာလာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ ဂကောံကွာန်ပ္ၚ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၁၉၆။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂေကာံကွာန်ပ္ၚဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၉၇၅၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၁၂၅ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၂၁၀၀ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
အုန်းဆီးကုန်းရွာ၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကွာန်အုန်းဆီးကုန်း(Kaleinkan၊ အုန်းဆီးကုန်း)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ ဂကောံကွာန်ပ္ၚ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၂၂၁။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂေကာံကွာန်ပ္ၚဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၇၂၄၅၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၈၀၇၂ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၁၅၃၁ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
အသိမ်၊ ဂစေံ
ဂစေံအသိမ် (Hawk, Burmese; သိမ်းငှက်) ဝွံ ဒှ်ဂကူဂစေံ သရာဲ (birds of prey)၊ မလုပ်လၟိဟ် ဇာတ်ဂကူ အက်စဳပိတြိဒါယ် (Accipitridae) မွဲရ၊၊ လနေင်၊ အသီ၊ ကမာတ်/လမာတ် တအ်ဂှ် လုပ်လၟိဟ် ဂကူဂစေံ အက်စဳပိတြိဒါယ် သီုဖအိုတ်ရ၊၊ ဂစေံအသိမ်ဝွံ ပြးချာဲဒၟံင် ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင်တုဲ ဒေသဂံက်က်ကီု သီုကဵု ဒေသဂမ္တဴဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ၊၊
ဍာ်ဒကေဝ် (Intelligence)
ပ္ဍဲဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ သၞာံ ၂၀၀၅ ဂှ် တၠပညာပါဏဗေဒ (ညးမလ္ၚတ်ပရူဂစေံကၞေမ်) ဂကူကနေဒါ Louis Lefebvre လလောင်တရး နဲကဲ ဗီုဂွံၜတ်ကၞာတ် အာင်ဂျူ IQ (ဍာ်ဒကေဝ်) ဂစေံ နကဵု မကဵုဗ္စစၞ နဲနာနာသာ်ရ၊၊ ဒုင်သဇိုင် ကုနဲကဲဏအ်တုဲ ပၞောဝ်ကဵု ဂကူဂစေံကၞေမ်ဂမၠိုင်ဂှ် ဂစေံအသိမ် ဝွံ ဍာ်ဒကေဝ် အာင်ဂျူ သၠုင်အိုတ်ရ၊၊
ဗဗဵုမတ် (Eyesight)
ပ္ဍဲမတ် အသိမ်ဂှ် ဒ္ၚောဝ်ထမုင်ဗဗဵု နွံအသာ် ပန်သာ်ရ၊၊ ဟိုတ်နူ မနွံဗီုဏအ်တုဲ အသိမ်တအ်ဂှ် ဂွံညာတ်ကေတ် သ္ၚောဲသ္ၚောဲ သၟးဟွံက သီုကဵု မၞုံကဵု ယူဝဳ (Ultraviolet - UV)ကီုတုဲ ဍေဟ်တအ် မဂွံညာတ်ကေတ် ပြဟ်နူ ကဵုမတ်ဓမ္မတာတၟာဂလိုင်ရ၊၊ အရာတၞဟ်တအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်ဂွံစၟဳစၟတ် လျး တၞဟ်ခြာ ကေုာံ ဓါတ်ဓရေတ် (magnetic fields)ဂမၠိုင်ရ၊၊ ပ္ဍဲခဍောင်မတ်ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဟိုတ်မၞုံကဵု ပါဝါ ဒ္ၚောဝ်ထမုင်ဗဗဵု (photoreceptors) ဗွဲမသၠုင် (ပ္ဍဲဗူတဝ် Buteo မွဲmmပန်ကၠင်ဂှ် နွံ စဵုကဵုစိုပ် ၁.၀၀၀.၀၀၀၊ မၞိဟ်ဂှ် နွံ ၂၀၀.၀၀၀) တုဲပၠန် ကတေင်အာရီု နူမတ် မဗစိုပ်ကဵု က္ဍဟ်ဂှ်လေဝ် နွံဂၠိုင်ပၠန်တုဲ ဗလးမညာတ်ကေတ်မာန်လေဝ် ဇၞော်ကီုရ၊၊
ကဆုဲအပြံင် (Migration)
ညံင်ရဴ ဂစေံတၞဟ်တအ်ကီု အသိမ်လေဝ် ချုဲပြံင်ဒၟံင် ဒၞာဲ ပ္ဍဲတၟေင် ပ္ဍဲအခိင်တမ်သၞာံ ကဵု ကၞောတ်သၞာံရ၊၊ ဂကူဂစေံအသိမ် မွဲကဵုမွဲ အခိင်မပြံင်ဆုဲ ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ၊၊ ဂစေံမပြံင်ဒၞာဲသ္ၚောဲညိတအ်ဂှ် စတိတ်တရဴပြဟ်ညိတုဲ ဂစေံမပြံင်ဒၞာဲ ကြပ်ညိဂှ် စတိတ်ဒၞာဲ လဇုဲညိရ၊၊ ဂစေံမစိုပ်ကၠာဂှ် ဂွံအခေါင် မဗက်ၝောအ်ကၠာ၊ ကလိဂွံ ဒၞာဲပယျဵု၊ စၞစကၠာတုဲ အရာတအ်ဂှ် သွက်ဂွံဂျိုင်ဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော်မွဲရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်ဍေဟ်တအ် မတိတ်တရဴဂှ် ပ္ဍဲဇကုဍေဟ် ကၠေင်ဂၠိုင်ခဍင် အခေါင်မစိုပ် ဒၞာဲတရဴ ဍေဟ်တအ် မအာဂှ် ဂၠိုင်ခ္ဍင်ရ၊၊ အတိုင်မဂွံဆဵုကေတ်မ္ဂး ပ္ဍဲဇကုဂစေံ ကၠာဟွံဂွံတိတ်တရဴဏီဂှ် ကၠေင်ကြောအ် ဂၠိုင်နူ ဂစေံ မစိုပ်တရဴ ဒၞာဲဍေဟ်တအ် မအာဏီရ၊၊
ဒတန် ကေုာံ ဂမ္စာဲ (Habitat and distribution)
အသိမ်ဗတဗကေတ် (red-tailed hawk) ဗွဲမဂၠိုင် မံင်ပ္ဍဲဒေသ အမေရိကသၟဝ်ကျာ၊၊ အတိုင်ညးမလ္ၚတ်ဂစေံတအ် မဂွံဆဵုကေတ်မ္ဂး ဂစေံအသိမ်ဝွံ ညံင်ဂွံကိတ်ညဳ ကုဒၞာဲတၟိဂှ် ဍေဟ်တအ်မံင်လေပ်ဂှ်ရ ဒၞာဲဒတန် အသိမ်ဂှ် လှာဲလးဗွဲမလောန်ရ၊၊ ဒၞာဲအသိမ်တအ် မဒးစိုတ် မံင်စဒှ်ဂှ် ပ္ဍဲဒၞာဲ သၠာဲဝါ၊ ဒၞာဲမၞိဟ်မမံင်အောန်တအ်ရ၊၊ ဟိုတ်ဍေဟ်ဂှ် သွက်ဍေဟ်တအ် ပ္ဍဲဒၞာဲတအ်ဂှ် ဂၠာဲစ စၞလောဲသွာရ၊၊ ဟိုတ်နူဍေဟ် မံင်ဂွံ ဇၟာပ်ဒၞာဲတုဲ ဂစေံအသိမ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဂြိုပ်ဒဵု စောဝ်လဂေါဝ် ဇၟာပ်ဒၞာဲကီုရ၊၊
စရိုတ်
စနူ ပထမအဝဲ အသိမ်၊ မိမအသိမ် ဗ္စဍေဟ် စဵုကဵု ဍေဟ်တိတ်နူခပေါဲရ၊၊ ကောန်အသိမ်ဂှ် ပေင်အာယုက် (၆) သတ္တဟမ္ဂး ဍေဟ်စတိတ် နူခပေါဲရ၊၊ ကာလဍေဟ်ဇၞော်တိုန်ညိမ္ဂး ဍေဟ်စ ဗက်ရပ်စ စၞရ၊၊ အသိမ် ဂစိုတ်စၞဍေဟ် နကဵုမၚေပ်ကဵု သၞေမ်ဇိုင်ဍေဟ်ရ၊၊ တင်ဏအ်ဂှ် ဒှ်တင်တၞဟ်ခြာ ကုဂစေံလနေင်ရ၊၊ ဂစေံလနေင်ဂှ် ဍေဟ်တအ် ရပ်ကေတ် စၞဍေဟ်တအ် နကဵုသၞေမ်ဇိုင်တုဲ ၜံက်ဂစိုတ် နကဵုသၟူရ၊၊ တုဲပၠန် အသိမ်တအ် မလေပ်ရပ်စ စၞဇကု နကဵုနဲမကြမ်ကြတုဲ ဂစေံတၞဟ်တအ်ဂှ် မလေပ်ရပ်စ စၞဗွဲမၜိုဟ်သြိုဟ်ရ၊၊ အသိမ် မလေပ်ရပ်စစၞ ပ္ဍဲအခိင် တ္ၚဲကၠာဟွံဒတုံ မဒှ်အခိင်တ္ၚဲဓယောမ်ဂၠိုင်ရ၊၊ အခိင် ဍေဟ်ပဝ်မ္ဂး ဍေဟ်ဒါတ်သၞေင် ၜါပိအလန်တုဲ ဍေဟ်ကေတ်အသိင်တိုန် ထဍိုန်တိုန်အာ လတူကျာရ၊၊ ဟိုတ်တိရစ္ဆာန်တအ် ဂွံပြံင်ပဆုဲဒၞာဲဂှ် လ္ၚတ်တုဲ မဂွံတီကေတ်သွဟ်ဂှ် တၞဟ်နမဂွံဂျိုင်တန်တဴရ၊၊ ဂစေံအသိမ် မပြံင်ပဆုဲ နကဵုသကအ်ဂှ် အခေါင်မဂွံဂျိုင် ဂၠိုင်နူကဵု ဂစေံအသိမ် မပြံင်ပဆုဲ ညးမွဲဓဝ်ဏီရ၊၊
မဂလိုင်မ (Reproduction)
ဂစေံအသိမ်တအ်ဂှ် နွံကဵုအခိင် မဗက်အဝင် ဗွဲတၟေင်ရ၊၊ နဲဗီုပြင် အသိမ် မစကာ သွက်ဂွံကလေင်ဂလိုင်မဂှ် တၞဟ်ခြာ နူဂစေံတၞဟ်တအ်ရ၊၊ ၝောအ် ကဵု ကၟက် ပဝ်တိုန်မွဲစွံ နကဵု မဂေတ်ဒၟံင် ရေင်သကအ်ရ၊၊ အခိင်ဍေဟ်တအ် မစိုပ် ဒၞာဲကၞောတ်သမၠုင်ရမ္ဂး ကၟက်ဂှ် တိုန်ဍိုက်စး ၝောအ် တုဲ ဍေဟ်တအ် ဆက်ပဝ်သၠုင်သၠုင်ပၠန်၊၊ ဂစေံၜါဂှ် ဆက်ပအာဗီုဏအ် စဵုကဵု ကၟက်ဂှ် ပၠောပ်ဂွံ ပ္ဍဲၝောအ်ဂှ်ရ၊၊ ပၠောပ်လုပ်အာတုဲရမ္ဂး ဍေဟ်တအ် ဗလးထောအ်ဖျေဟ်ဇကုဍေဟ်တအ် စဵုကဵုစိုပ်တိရ၊၊ ပ္ဍဲပွိုင်မွဲသၞာံမ္ဂး အသိမ်ၝောအ်မွဲ ခပေါဲၜိုတ် မသုန်မရ၊၊ ၝောအ်ကီု သီုကၟက် လဒပ်ခၟာဲတုဲ မင်မဲခၟာဲ စဵုကဵုဍတ် ၜိုတ်မွဲဂိတုရ၊၊ ကၠာဟွံဂွံဗက်ဏီမ္ဂး ၝောအ်ကီု သီုကဵု ကၟက် ပလေဝ်စခပေါဲ သွက်ဂွံဖျေဟ်ခၟာဲရ၊၊ အရာတၟေင် ပ္ဍဲအသိမ်တအ် မွဲပၠန်ဂှ် ဍေဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်ဂစေံ သၞောတ်ဗြဴမွဲတြုဟ်မွဲ (monogamous) တုဲ ဍေဟ်တအ် မံင်မွဲစွံ ကရောမ် သကအ်မဗက်အဝင်ဍေဟ်တအ် စဵုကဵု မွဲအယုက်ဍေဟ်တအ်ရ၊၊
စၞ (Diet)
စၞ အသိမ်တအ်ဂှ် ဒှ်တိရစ္ဆာန်ဍောတ်တ် ဗီုကဵု ဇြုံ၊ ဒကုဲ၊ က၊ ကၞိ၊ ကောန်ယန်၊ ဂစေံတအ် ကေုာံ တိရစ္ဆာန်ဍောတ်တ် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲတိနာနာသာ်တအ်ရ၊၊ အသိမ်ပၞးဗကေတ် (red-shouldered hawk)ဂှ် မလေပ်ရပ်စ ဂစေံဍောတ်ညိ ဗီုကဵု ဖရာပ်၊ စၟစၟောန် ဗီုကဵု စၟတပ်ဗာတ်၊ စၟစင်စေဝ်တအ်ကီုရ၊၊
ဝဳမံသာရီု၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်မတ်မလီု
ဘာဝဳမံသာရီု ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု။
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်လုပ်ဒဂိုန် ခမဳ ၃၊ ထပိုယ် ၀ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တကေတု သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၇၊ ဝှ် ၄၇။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု
သာသနရက္ခိတ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်မတ်မလီု
ဘာသာသနရက္ခိတ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု။
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်လုပ်ဒဂိုန် ခမဳ ၆၀၊ ထပိုယ် ၁၀၂ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသာသန သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၀၊ ဝှ် ၄၀။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု
ပါလိတ၊ ကျာ်ဇၞော်ဘာတိုက်တၟိ ဍုင်ကၟာဝက်
ကျာ်ဇၞော်အစာ မှာထေရ် ပါလိတ ယၟုမြဟ်တဴ နဒဒှ် အာဇာနဲလိက်ပတ်မန်ဝွံ ချူခၞံကၠုင် လိက်ပြကိုဟ် လၟိဟ်ကၠံကၞပ်ပြင်၊ ချူကၠုင် လိက်ပရေင်၊ လိက်ဒွက်၊ လိက်ကဗျလင်္ကာ မရိုဟ်လၟိဟ်ဟွံမာန်တုဲ ရံင်ဗီုဇၟန်လိက်ညး၊ ဒြဟတ်ကၞေဟ်ညးကီု သီုကဵုလၟိဟ်လိက်ကၞပ် ညးမပတိတ်ကၠုင်ကီုမ္ဂး ညးဝွံ ပ္ဍဲခေတ်ပစ္စုပ္ပန်ဏအ် ဒှ်အစာကဝိမန်ဇၞော်အိုတ်မွဲလေဝ် ညးဂမၠိုင် ဟီုထိုင်သးဒၟံင်အိုတ်ကီုရ၊၊ ပါဲနူ ခၞံပြကိုဟ် မချူလိက်တုဲ ကမၠောန်လိက်ပတ်မန်ဂွံဇၞော်မောဝ်၊ အခေါင်ဇာတိဂကူမန် ညံင်မန်တအ် ဂွံဖန်ကေတ်မာန်ဂှ်လေဝ် နကဵုနဲကဲနာနာ မွဲကရောမ် ကုညးမဆာန်ဂကူမန်တအ်ဂှ် ဂိုတ်ဂစာန် ကၠောန်ကၠုင် နူဘဝသင်သၟတ် စဵုကဵု လအိတ်အဝဲရ။
ပထမအဝဲ
အစာကဝိမန်ဇၞော် မှာထေရ်ပါလိတ နကဵုယၟု နာဲမည်ထဝ်ဝွံ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၂၈၆ ဂိတုမြေက္ကသဵု ၂ မံက် (၁၉၂၄ နဝ်ဝေမ်ဗါ ၂၇)တ္ၚဲဗြဴဗ္တိ ပ္ဍဲအခိင်ဗ္တံသ္ဂာ မအံက် နာဲခရေဲ မိအံက် မိဣထဲ ပ္ဍဲအရာပ်ထံင်ဘုတ် ကွာန်ကၟာဝက်၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်ရ၊၊ ပၞောဝ်ကဵု ကောဒေအ် မသုန်တၠ(မာံမည်ထဝ်၊ မာံကောန်ဆာန်၊ မာံလှဖေ၊ မာံစာန်သိုင်၊ မိင္ၚိုဲထုင်) ဂှ် ညးဒှ် ကောဇၞော်အိုတ်တုဲ ဒေအ်တြုဟ်နွံပိ ဒေအ်ဗြဴ နွံမွဲရ၊၊ ဒေအ်ညး မာံကောန်ဆာန်ဂှ် ဂွံအာယုက် ၂ သၞာံဂှ် စုတိအာရ။ နူဍောတ်တ် အဝဲမံင်ဘာဂွံ အာမံင် ဘာတန်အလဵုအသဳ မဒှ်ဘာ မၞုံဗဒါဲဘာတိုက်တၟိ ကွာန်ကၟာဝက်ဂှ် ဂွံအံင်ကေတ် ပန်တန်တုဲ မိမညး အာပအပ်ညး ဘာလကျာ် ပ္ဍဲဘာဗၠိုင်လၟု မဒှ်ဘာ အဇုကျာ်ညး မဒှ်ဒၟံင် ကျာ်ဇၞော်ရ၊၊ ကလိဂွံအယုက် ၁၅ သၞာံ (၁၃၀၁၊ ဂိတုပုဟ်ၜါမံက်) ပထပိုဲ ပ္ဍဲဘာတိုက်တၟိ ဇရေင်ကျာ်ဇၞော်အစာ စန္ဒောဘာသာတုဲ ကလိဂွံ ယၟု ထပိုဲပါလ၊၊ ပထပိုဲ ဂွံပိဝှ်၊၊  သ္ၚိမိမညးတအ်ဂှ် ဟိုတ်နူ နွံဒၟံင် ပ္ဍဲဓယံက်ဂြိုပ် ကၞောဝ်ၜဳ/ကြုင် ပ္ဍဲဗဒါဲ ဘာဗၠိုင်လၟုဂှ်တုဲ အပါညး နာဲခရေဲ ဒှ်ယဲ အစာသဝ်မန်တအ် မကော်စ ယဲဇွဟ်ကၞောဝ်ၜဳရ၊၊ ဟိုတ်နူမအံက်ယဲ ဒေအ်တအ်လေဝ် ဍောတ်မံင် ဇကုမဒှ်ကောဂၠု ဒးကေတ်တာလျိုင် ဒၞာဲအပါ ပ္ဍဲကမၠောန်ဗ္ၚ ကမၠောန်ဂူတုဲ ဒးရာံတိတ် နူဘဝထပိုဲ၊၊ စိုပ်သၞာ ၁၃၀၈ အပါကလိဂွံအယုက် ၄၀ ဒးစုတိအာ နကဵုယဲဇွဟ်ဂှ်ရ၊၊ ဒေအ်တအ်လေဝ် ဇၞော်တိုန် ဗလးစဂွံ၊ ကၠောန်စမာန်ဂှ် မာံမည်ထဝ် ကလိဂွံအယုက် ၂၂ ဂှ် လုပ်ပခမဳ ပ္ဍဲဘာတိုက်တၟိ ဂွံယၟု ခမဳ နာဲပါလိတ ရ၊၊
ဘဝကတ်လိက်
နာဲပါလိတ ပဒတဴ ပ္ဍဲဘာတိုက်တၟိပန်ဝှ်တုဲ အာကတ်လိက် ပ္ဍဲဖအံက် ဘာဂြိုပ် ဇရေင် ကျာ်ဇၞော်စန္ဒိမာတုဲ လုပ်သှ်လိက် တန်မူလ၊ တန်ဍောတ်၊ တန်ဒေါဝ် အံင်ဇၟာပ်သၞာံ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃၁၈ ဂှ် ဂွံအံင်ဇၞးကေတ် တန်ဇၞော် နူဘာဂြိုပ်ဂှ်တုဲ ပြံင်အာမံင် ဇရေင် ကွာန်ဂဒေါံ (ကဒဵု) ဘာသုသာန် မွဲလစုတ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံဂှ်ရ ပြံင်အာပဒတဴ ပ္ဍဲဘာကျာ်သြဳမန် ဍုင်လ္ဂုင် လုပ်သွဟ်လိက် တန်ဓမ္မာစရိယ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃၂၀ ဂှ်ဂွံအံင်ဇၞးကေတ်အဋ္ဌကထာ၊၊
ပရေင်ချဳဓရာင် သွက်ဂကူ သွက်လိက်ပတ်
ပ္ဍဲအခိင် မပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲဘာကျာ်သြဳမန်ဂှ်ဟေင် ပရေင်ချဳဓရာင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် သွက်အခေါင်ဂကူမန်ဂှ်လေဝ် ဇၞော်တိုန်မံင်တုဲ လပါ်ညးဍုင်ကွာန်တအ်ဂှ် ပသကိုပ်သကကဵု အစာဇၞော် နာဲဖဝ်ချဵု တုဲ ဒက်ပတန်ပတိုန် ဗော်မန်ကောန်ဍုင်အရင်၊ လပါ်သင်တအ်ဂှ် ဂကောံခမဳမည်ဟိတဂဝေသဳ အလုံတွဵုရးဍုင်မည်ဂှ် မံက်ဂတဝ်ကၠုင်တုဲ ပ္ဍဲဂကောံဂှ် နဒဒှ် ဒုဥက္ကဌကီု နဒဒှ်ဟိတဓရ (ညးရေင်တၠုင်ဖဵု)ကီု ယိုက်ဂၠေင် ချဳဓရာင်ကၠုင် ပရေင်ဂကူ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ၊၊ ပါဲနူဂှ်ပၠန် ပ္ဍဲ ဗော်ပၠတြဴဍုင်မန်၊ ဒပ်ပံင်ကောံညဳသာညးဍုင်မန်၊ ကမ္မတဳဗမံက်ဍုင်မန်တအ်ဂှ် နဒဒှ်လပါ်သင် ချဳဓရာင်ကၠုင်ရ၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၃၂၃ ဗိုလ်နေဝေန် သီကေတ်အဝဵုဍုင် နူဥူနုတုဲ ဂကောံပရေင်ဍုင်ကွာန် အလုံမွဲဍုင်မန်ဗၟာဂှ် ဒးဒုင်ဒေါအ်ဇူထောအ် သီုဖအိုတ်ရ၊၊ ခမဳဗၠာဲ နာဲပါလိတ လေဝ် ကလေင်စဴကၠုင် ပဒတဴ ပ္ဍဲဇရေင်ဌာန်တွိုပ်သုက်ဇကု ဇရေင်ကွာန်ကၟာဝက် ပ္ဍဲဘာတိုက်တၟိရ၊၊
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃၃၆ ဂှ် ညးတအ် ဒက်ပတန် ဂကောံသင်ဓမံက်ပတိုန်လိက်ပတ်မည်ဂှ် တၠဂုန်အစာ နာဲပါလိတ ယိုက်ဂၠေင်ဓလေင် ဟိတဓရ၊ ကျာ်ဇၞော်အစာသိင်္ဃ ဘာက္ၜင်ထဝ် ဍုင်မတ်မလီု ဒှ်ဥက္ကဌ ပ္ဍဲဂကောံဂှ်ရ၊၊ အဓိက ပရေင်ကမၠောန်ဂကောံဂှ် ညးတအ် ပတိတ်လိက်ကၞပ်မဂ္ဂဇြေန် မကဵုလဝ်ယၟု လိက်ဂတာပ်ခေတ် ရ၊၊ လိက်ဂှ် ဟိုတ်နူဒးပတိုန် ဒးကေတ်အခေါင် ပ္ဍဲအလဵုအသဳတုဲ မွဲသၞာံ ဆမွဲကၞပ်ဟေင် ပတိတ်မာန်ရ၊၊ ပ္ဍဲသၞာံမရနုက်ကဵုပိဂှ် နကဵုဂကောံဂှ် အာတ်မိက်လဝ် အလဵုအသဳ သွက်အခေါင်ဂကူမန်လေဝ်နွံ၊ တုဲပၠန် တၠဂုန်အစာပါလိတဂှ် ဒှ်မၞိဟ်ဆက်စၠောအ်ကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ မဒှ်ဗော်မတဝ်စၞေဟ် နကဵုလွဟ် သွက်ဗၠးၜးဂကူမန်ကီု၊ ပ္ဍဲလိက်ဂတာပ်ခေတ်တအ်ဂှ်လေဝ် ဟီုဂးလဝ် လတူတၠအဝဵုပၞာန်ဗၟာ ဂိဂိဓဇောတ်ဓဇောတ်ကီုတုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃၄၀ ဂိတုစဲ  ၄ စွေက် တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါ ဗ္တံ ၉ နာဍဳပြင်င်ဂှ် ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ နူမုဟ်ဍုင် မဂၠိုင်ကဵုလၟိဟ် ကၠုင်ရပ်ဏာ တၠဂုန်အစာပါလိတ သီုကဵု သီဏာ လိက်နာနာသာ် နူဘာညးရ၊၊ ညးမဒှ် ဥက္ကဌ ဂကောံ ကျာ်ဇၞော်အစာသိင်္ဃလေဝ် တၠအဝဵုတအ် တံင်ရပ်ဏာတုဲ သီုညးၜါဂှ် ဒးဒုင်ဖျေဟ်ထံင်တုဲ ဒးပဒတဴဒဂိုန်ဝှ် ပ္ဍဲထံင်မတ်မလီု ပွိုင်ၜါသၞာံပြင်င်တုဲ စိုပ် သၞာံ ၁၃၄၂ ဂိတုဇှ်ေဂှ် ညးတအ် သီုၜါဇကု ဂွံဗၠးတိတ်ကၠုင် နူထံင်ဂှ်ရ၊၊
ကျာ်ဇၞော်အစာပါလိတဝွံ ပါဲနူကမၠောန်ခၞံလိက်၊ ကမၠောန်ဂကူ လိက်ပတ် ဘာသာ သာသနာမန်တုဲ ပရေင်ကမၠောန်ဍုင်ကွာန် ဂွံသာယျာလေဝ် မွဲစွံကဵု ကျာ်ဇၞော်အစာအိန္ဒက ဘာလွဳမာန်ထဝ် ကွာန်ကၟာဝက်ကီု၊ က္ဍိုပ်သကိုပ်ဂကူမန်နာနာကီု ယိုက်ဂၠေင်ကၠောန်ကၠုင် ပရေင်ဂကူနာနာသာ် စဵုကဵု မစိုပ်အဝဲဗျုအာယုက် ၉၃ ရလေဝ် ဟွံဒေါအ် ဟွံဇူ ဆက်ချူ ဆက်ကၠောန်ဒၟံင် သွက်ဂကူမန် သွက်လိက်ပတ်မန်ဖိုဟ်ရ၊၊
သြိုင်ခၞံတိုက်ဗွဟ်လိက်
ခမဳသင်မန် ညးမပတဴ ဍုင်သေံမွဲဇကု မၞုံယၟု ဗာကုလ၊ ညးကွာန်တအ် မကော်ညး တၠဂုန်သေံဂှ် ဂွံဗှ် ဂွံလ္ၚတ်ကေတ် လိက်ပတ်ကျာ်ဇၞော်မချူလဝ်၊ ကၠိုဟ်ညာတ်ကေတ် စိုတ်ဓါတ် စေတနာ ကျာ်ဇၞော်အစာ မှာထေရ်ပါလိတ လတူဂကူမန်တုဲ သဒ္ဓါစေတနာကတဵုဒှ် မိက်ဂွံရော်ဂုဏ်ကျာ်ဇၞော်တုဲ ခမဳဗာကုလဂှ် ပြာပ်ကၠုင် ပဒတဴဒဂိုန်ဝှ် ပ္ဍဲဘာတိုက်တၟိ ဇရေင်ကျာ်ဇၞော်တုဲ ချပ်ဂၞန် ကုကောန်ဂကူမန် ဗွဲတၟေင် ရဲဍုင်ကွာန်ဝက်ရးဇြာတအ် ဒုင်သဇိုင် ပဝိသေသ ကုယၟုနာမကျာ်ဇၞော် ပါလိတ တုဲ ဒးသြိုင်ခၞံဗဒှ် တိုက်ဗွဟ်လိက် ကေုာံ တိုက်ထ္ၜးပျးလိက်ပတ်မန်တြေံတြဟ်မွဲ ထေက်တန်ရောင် စှ်ေစိုတ်တုဲ ဒက်လဝ် ကမ္မတဳသြိုင်ခၞံ တိုက်ဗွဟ်လိက်မှာထေရ်ပါလိတ ကေုာံ တိုက်ထ္ၜးပျးလိက်ပတ်မန်တြေံတြဟ်မွဲ ပ္ဍဲအရှာံဘာတိုက်တၟိ / ဘာဓါတ်ကျာ် ပ္ဍဲဍုင်ကၟာဝက်ဂှ်ရ၊၊
နိဿဲ
ကျာ်ဇၞော်အစာပါလိတ၊ မွဲဘဝသံသာ - မာံမည်ထဝ် ကဵု ဘာဗၠိုင်လၟု
ဓမ္မဓဇ၊ ကျာ်ဇၞော်ဘာဒယိုင်ကၠံ၊ ဍုင်ကျာ်ပိ
ဘဒ္ဒန္တဓမ္မဓဇ (၁၉၄၉ - ၀၅၊ ၀၉၊ ၂၀၂၁) နွံပိုန် ဘာဒယိုင်ကၠံ ဍုင်ကျာ်ပိ ဒေသရးမန်၊ အစာတၠဂအုပ်ဂိုဏ်ပဝါရဏာ (ဂိုဏ်ဒယိုင်ကၠံ) မဂွံဒုင်ပူဇဴ တဆိပ်တြာ အဂ္ဂမဟာဂန္ထဝါစကပဏ္ဍိတ ဓမ္မာစရိယ၊
ပထမအဝဲ
ကျာ်ဇၞော်ဓမ္မဓဇဝွံ က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၅ ပ္ဍဲကွာန်တၟအ်ကၞေင် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ် ဇရေင်မိမ နာဲလု မိမွေ၊ မဒှ်ကောန် မရနုက်ကဵုပိ၊ မဂွံခုတ်ခဴလဝ်ယၟု မာံကောန်နန် ရ။ အဝဲမံင်ဘာစိုပ်ဂှ် မိမစွံလဝ် ဘာတန် အမက ပ္ဍဲကွာန်တၟအ်ကၞေင် သၞာံ ၁၉၆၂ - ၆၃ အခိင် ဦးညိမ်းတင် မဒှ်ဒၟံင် အစာဘာဇၞော်ဂှ် ညးတိုန်လဝ် တန်စတုတ္ထ။ ဂွံအံင်ကေတ် တန်စတုတ္ထတုဲ တန်ပဉ္စမဂှ် အာတိုန် ပ္ဍဲဘာအလက ကွာန်လၟိုင်ရ။ အံင်တန်ပဉ္စမတုဲ လုပ်ပထပိုယ်။ ပ္ဍဲဘဝထပိုယ်ခမဳဂှ် အာကတ်စလိက် ဍုင်ကွာန်နာနာ မပ္တံကဵု မတ်မလီု၊ လ္ဂုင်၊ မာန္တလေတုဲ သၞာံ ၁၉၇၉ ဂှ် ဂွံအံင်ဇၞးကေတ် တန်ဓမ္မာစရိယ ရ။ ဗွဲကြဴ အာကတ်လိက် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ် မဟာစူလလံင်ကောန် ပ္ဍဲဍုင်က္ၜင်ကံက်၊ ရးနိဂီုသေံဂှ် ကျာ်ဇၞော်အစာဥတ္တမ နွံပိုန်ဘာဝင်က ပ္တန်လဝ် ဘာဒယိုင်ကၠံ ပ္ဍဲဍုင်ကျာ်ပိတုဲ အာတ်မိက် ကဵုကၠုင်ဖျေဟ်လိက်၊ ပကျာ်ဇၞော် ဘာဒယိုင်ကၠံ၊ ဍုင်ကျာ်ပိရ။
ဖျေဟ်ဘာနိဗ္ဗာန် ၁၃၊ ၀၉၊ ၂၀၂၁ ဂိတုဘတ် (၈) မမံက်၊
သမလ၊သၟိၚ်
ပရောပရောသၟိၚ်သမလဗွဲခ္ဍန်
ပ္ဍဲဗုဒ္ဓသာသနာ အာစိုပ်(၁၁၁၆)သၞာံ ဂိတုမာ်မွဲစွေက် တ္ၚဲစန်ဂှ် ကောန်သၟိၚ်သမလနကဵုအရီုဗၚ်သၟိၚ်အိန် ဂွံပ္ကၚ်ရၚ်ပိုၚ်ပြဲလဝ် ကၟိန်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳရ ဍုၚ်ဟံသာဝတဳဂှ် ပ္ဍဲခေတ်အခါလၟုဟ် ကောန်မန်တအ်ကော်ခဴစ ဍုၚ်ဗဂေါရ ဒေံသၟိၚ်သမလ မၞုံယၟုဝိမလဂှ်လေဝ် ဒှ်ဥပရာဇာ(သၟိၚ်ဗၠာဲကော်ခဴစ)ရ။
ဨကရာဇ်မန် ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ သၟိၚ်သမလကေုာံဥပရာဇာ ဝိမလ ကောကဵုဒေံညးတအ်ညးၜါဂှ် စိုတ်လ္ဂောဝ်တပ်တး ဍိုန်ဍောတ် ပ္ကၚ်ရၚ်အုပ်ဓုပ်လဝ် ကၟိန်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ နကဵုဓရ်ရာဇဓမ္မ စှ်ပြကာရ ပ္ဍဲဍုၚ်ဟံသာဝတဳ ပွိုၚ်ဍုၚ်ကဝဂှ် သၟတ်ဗြဴမွဲ မၞုံကဵုရုပ်သာ်ကျာ်ဩဳကျေဝ်ဂေါဝ် ဝယအဝယ်(၁၆)သၞာံ ပဒတဴဒၟံၚ်ရ သၟတ်ဗြဴဂှ် ယၟုဍေံ မိခပဳထဝ်ရ မိခပဳထဝ်ဂှ် ဍိုက်ပေၚ်တဴကေုာံ ထၟိက်မသုန် ဂုဏ်တြဴရ။
ထၟိက်မသုန်မ္ဂးဂှ်
(၃)ပွမဒုၚ်ကေတ်ကသပ်
(၅)ပွမဒ္ဂေတ်ခိုဟ် ဣဝွံ ထၟိက်မသုန်ရ။
ဂုဏ်တြဴမ္ဂးဂှ်
(၁)သၠုၚ်ဒတဴ ဟွံသၠုၚ်
(၂)ဟွံသဝ်
(၃)ဇကုဇကောဝ် ဟွံကြောံ
(၄)ဟွံဇြာဲ
(၅)ဟွံဒမျိုၚ်
(၆)ဟွံဗ္တာၚ် ဣဝွံ ဂုဏ်တြဴပြကာရ။
ဨကရာဇ်မန် သၟိၚ်သမလဂှ် သ္ဂောံမိၚ်ကေတ်ပရိုၚ်သၟတ်ဗြဴ မိခပဳထဝ်တုဲ ဗလးဏာအမာတ်သေနာပတိတအ် ဗလးစကာဏာကဵု အာတ်မိမမိခပဳထဝ်တုဲ မိမၜါတုပ်စိုတ် ဒုၚ်ပ္တိုန်နၚ် သၟတ်ဗြဴမိခပဳထဝ်ရ သၟတ်ဗြဴမိခပဳထဝ်ဂှ် စိုပ်ကၠုၚ်ဝၚ်နန်တုဲ ခၞံပြသာဒ်မွဲ သီုကြိယာပသေက်ဗွဲမဒးရး ဗလိုပ်ဖုံပၠဳ ဍာ်မြမောဝ်ရ တုဲဒှ်မ္ဂးစွံပတိုန်လဝ် ဌာန်ဌာနန္တရ ကၠေဝ်မက် အဂ္ဂမဟေသဳ နဒဒှ်ဂၞကျာ်ဇၞော်ရောၚ်။
ပ္ဍဲမွဲဗ္တံ အခိၚ်ပယျာံ ဖလာၚ်ယးဂှ် ဨကရာဇ်မန် သၟိၚ်သမလ ဂွံသွဝ်လ္ပအ်မွဲရ၊ သွဝ်လ္ပအ်ညးဂှ် ပ္ဍဲဝုတ်ဒိုဟ်ဍုၚ် ဟံသာဝတဳဂှ် စေတဳထပှ်သီုကဵုက္ဍိုၚ်ဗ္တာၚ်သ္ဂောံညာတ်ကေတ်ရ ဟိုတ်ဂှ်ရ ခါတ္ၚဲတၟးဂှ်မ္ဂး သၟိၚ်သမလ စကာကဵုအာကော်အ္စာ တွံနိမိတ်ရ အ္စာတွံနိမိတ်လေဝ် စိုပ်ကၠုၚ်တုဲ သၟိၚ်နွံအသံရ။
'ယွံအ္စာတွံနိမိတ် နူဗ္တံဏအ် ပ္ဍဲအခိၚ်ဖလာၚ်ယးဂှ် အဲဂွံသွပ် လ္ပအ်မွဲရ သွပ်လ္ပအ်ဂှ် သာ်လဵုရောဟီုမ္ဂး ပ္ဍဲဇိုၚ်ဝုတ်ဒိုဟ်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳဏအ် ‌ေစေတဳထပှ်တၞုၚ် သီုကဵုက္ဍိုၚ်ဗ္တာၚ် သ္ဂောံညာတ်သွပ်လ္ပအ်ရ သ္ဝပ်လ္ပအ်ဝွံတၟေၚ်ဍေံသာ်လဵုရော။'
ယွံမရာဇ် သွပ်လ္ပအ်ဂှ် တၞဟ်သ္အာၚ်ဟွံသေၚ်ရ၊ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳဂွံ အာဂတနူဏအ် ဨကရာဇ်သၟိၚ်ထပှ်က္ဍိုၚ်ဗ္တာၚ်ဟေၚ် ဂွံဆက်ပ္ကၚ်ရၚ်ရ၊ သၟိၚ်တအ်ဂှ် သ္ဇုၚ်သ္ဍိုက်ယိုက်ဒိုက်ဗုဒ္ဓသာသနာတုဲ ကျာ်စေတဳ ကျာ်ပဋိမာရုပ်ကီု ဘာဇၞော် ဘာသၟတ်ကီု သိုၚ်ခၞံဗဒှ် ပ္ဍဲဌာန်ဒေသဝွံတုဲ ဗုဒ္ဓသာသနာ ညံၚ်ဂွံဂဵုလဟဵုဇၞော်မောဝ်ဂှ် သၟိၚ်တအ် ညးတအ်ရေၚ်တၠုၚ်ရောၚ် ရဴသာ်ဝွံ အ္စာတွံနိမိတ်ဂှ် သှ်ဏာကဵု ကုဨကရာဇ် သၟိၚ်သမလရ သၟိၚ်သမလဝွံ ဂွံမိၚ်ကေတ်ကာလဂှ် မိပ်မြဟ်စိုတ် က္တဵုဒှ်ပဳတိ ဗွဲမလောန်တုဲ သ္ပပူဇဴအ္စာ တွံနိမိတ်သွပ်လ္ပအ် လာပ်သကာဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။
ဒးကာလမွဲတ္ၚဲ ဨကရာဇ်မန်သၟိၚ်သမလ မွဲဟာန်ကေုာံ မိခပဳထဝ် သီုကဵုအမာတ်ဒကိုပ်ပၞာန် ညးတၠပညာတအ် ကောံဓရီုချပ်ဂၞန်စ သွက်ဂွံယိုက်ဒိုက်ထံက်ပၚ် ရေၚ်တၠုၚ်ကိစ္စပရေၚ်သာသနာရ သၟိၚ်သမလကီု သီုကဵုအမာတ်ဒကိုပ်ပၞာန်တအ်ကီု တုပ်စိုတ်မွဲကသပ်တုဲ တၞဟ်နသ္ဂောံဒှ်ကုသိုလ် ခၞံဗ္ဒဟ်ကျာ်စေတဳ ကျာ်ပဋိမာရုပ်ရ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဨကရာဇ်မန် သၟိၚ်သမလ ကေုာံ အဂ္ဂမဟေသဳ ဂၞကျာ်မိခပဳထဝ် သီုကဵုကောန်ဍုၚ် ကောန်ကွာန်ဂမၠိုၚ် ဒက်ခၞံစေတဳမွဲတၞုၚ် ပ္ဍဲလ္တူက္ဍိုပ်တၟအ် သုဒဿနမြၚ်သိတ တၟအ်မံက်တဴရ ဒက်ပ္တန်စေတဳအာစိုပ်ဒတုဲ တုဲ က္ဍိုၚ်ထဝ်မွဲ နကဵုရတ်ဒ္စိတ်သာ် မၞုံကဵုလျးဒ္စၚ်ဗ္ၜၚ် ပူဇဴလဝ်ရ။
ဟိုတ်နူမဒက်ပတန်လဝ်စေတဳ ပ္ဍဲလ္တူက္ဍိုပ်တၟအ် သုဒဿန မြၚ်သိတ တၟအ်မံက်တဴဂှ်ရ ကျာ်မံက်တဴ ရဴသာ်ဝွံကောန်မန်တအ် ကော်ခဴစအိုတ်ရ ပူဂဵုကောန်မန်ဟွံသေၚ်တအ်ဂှ် ညးတအ်ကော်စ ထဝ်မုဟ်တဴရောၚ် ဂွံမိၚ်ကေတ်ရ၊သၟိၚ်သမလ ဂွံပ္ကၚ်ရၚ်ကၟိန်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ ဗၞတ်(၁၂)သၞာံပြၚ်အာတုဲ ဂၞကျာ်မိခပဳထဝ်ဂှ် ကလိဂွံကောန်တြုံမွဲ မဍိုက်ပေၚ်ရုပ်သာ် စၠးစရာဲကျာ်ဩဳရ၊ ပေၚ်ပိဂိတုတုဲ ဨကရာဇ်မန်သၟိၚ်သမလ စုတိစဴအာသွဝ်ရ သၟိၚ်သမလ ဂွံပ္ကၚ်ရၚ် ကၟိန်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳဗၞတ်(၁၃)သၞာံရ။
နိဿဲ။ ။ လိက်လျးဝၚ်အာဲကၟာဲမန်
ကလျာဏဝံသ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်မတ်မလီု
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်လုပ်ဒဂိုန် ခမဳ ၂၊ ထပိုယ် ၀ ဇကု။
စောဝ်က၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကွာန်စောဝ်က(Duka၊ ဓူက)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ ဂကောံကွာန်ဝါခရူ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၂၁၂။
ကလျာဏဝံသ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်မတ်မလီု
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တကန္တရဋ္ဌ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၁၊ ဝှ် ၄၁။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု
စောဝ်က၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
သမၠုင်ၜဳတွိုန်
သမၠုင်ၜဳတွိုန် (Sea level rise) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာ ဟိုတ်နူကဵု ဍာ်ဂၠိုင် ပ္ဍဲၜဳမှာသၟိတ်တုဲ သမၠုင်ဗလးၜဳ သၠုင်တိုန် အလုံမွဲဂၠးတိ၊၊ အတိုင်တင်ဂၞင် မကလိဂွံ နူသတာလာက်မ္ဂး အကြာသၞာံ ၁၉၉၃ ကဵု ၂၀၁၇ ဂှ် ဗလးၜဳ သၠုင်တိုန်လဝ် ၇.၅ သေန်ဒဳမဳတာ (၃.၀ ၝောအ်တဲ) တၟော်ကဵု ဗွဝ်ကၠံမ္ဂး ပ္ဍဲမွဲမွဲ ဗွဝ်ကၠံမ္ဂး သၠုင်တိုန် ဒှ်အာ ၃၀ သေန်ဒဳမဳတာ (၁၂ ၝောအ်တဲ)ရ၊၊ ဟိုတ်ဍေဟ်ဂှ် ဟိုတ်နူ မၞိဟ်တအ် မဖန်ဗဒှ်ပတိုန် ညံင်ဂၠးတိဂွံ ကတဴဂၠိုင်တိုန်တုဲ ဍာ်ၜဳ ပ္ဍဲကဵုမှာသၟိတ်ဂှ် ကတဴဂၠိုင်၊ ဍာ်ပ္ဍဲၜဳ ကတဴတုဲ ဍာ်ကရံင် (ဍာ်ကလောအ်) နွံပ္ဍဲဇိုင်ၜဳတအ်၊ ဒဵုဍာ်ကရံင် မဟဳဒၟံင် အကြာၜဳတအ်ဂှ် လေင်ကၠုင်ရ၊၊ အကြာ သၞာံ ၁၉၉၃ ကဵု ၂၀၁၈ ဟိုတ်နူ ဍာ်ပ္ဍဲၜဳမှာသၟိတ်ကတဴတုဲ သမၠုင်ဗလးၜဳ မလှုင်တိုန်လဝ် သီုဖအိုတ် ၄၂% ဂှ် ဍာ်မကၠုင် နူဒဵုဍာ်ကရံင် (ဍာ်ကလောအ်) မဟဳဒၟံင်အကြာဂှ်ၜဳဂှ် ၂၁%၊ ဍာ်ကရံင် မနွံပ္ဍဲဍုင်ဂရိန်လာန်ဂှ် ၁၅% ဍာ်ကရံင် နူကဵုအာန်တာတိက်ကာ (Antarctica) ၈%၊၊ တၠပညာပရေင်ရာသဳတအ် ဟီုလဝ် ပ္ဍဲ ၂၁ ဗွဝ်ကၠံ ဆက်တုဲ ကတဵုဒှ်ဒၟံင်ဏီရောင်၊၊
ဗလးၜဳဂှ် ပ္ဍဲဂၠးတိ ဇၟာပ်ဒၞာဲဂှ် သၠုင်တိုန် သီုဖအိုတ် ဟွံသေင်၊ ဒၞာဲလ္ၚဵုဂှ် သဝ်စှ်ေလေဝ် နွံကီုရ၊၊ ဟို်တ်နူ ရာသဳပြံင်လှာဲတုဲ ပ္ဍဲဂၠးတိ ဒၞာဲလ္ၚဵုဂှ် တိချဳ၊ တိလာ်၊ ဍာ်ဒဳထတ်တုဲ ဒၞာဲလ္ၚဵုဂှ် လပိုတ်ကျာထတ်ရ၊၊ ဟိုတ်နူ သမၠုင်ၜဳတွိုန်တုဲ ကုမၞိဟ်မပဒတဴ ပ္ဍဲဇိုင်ၜဳ ကေုာံ လတူတကအ်တအ်ဂှ် မလေပ်ဇီုကပိုက်မာန်ရ၊၊ ဍာ်ဗၠိုက် ပ္ဍဲဒေသဇိုင်ၜဳ ကေုာံ ဒေသကသဝ်တိတအ်ဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင်မာန်ရ၊၊ ကပ်ဘဲ မကတဵုဒှ်မာန်တၞဟ်တအ်ပၠန်ဂှ် လပိုတ်ကျာ သကာတ်မြဟ် ကေုာံ ကလိုက်ဍာ်သူနာမဳ၊ ပလီုပလာ်ထောအ် ဍုင်ကွာန် ကေုာံ တိဗ္ၚဂမၠိုင်ရ၊၊
သမၠုင်ၜဳတွိုန် ပ္ဍဲ အတိက်
မဂွံတီကၠိုဟ်ကေတ် ပရူသမၠုင်ၜဳတွိုန် ပ္ဍဲအခိင်အတိက်တေအ်ဂှ် သွက်ဂွံသ္ၚေဝ်ဂၠေပ် အရာမဒှ်ဒၟံင်လၟုဟ် ကေုာံ အနာဂတ်တုဲ ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော်မွဲရ၊၊ ဟိုတ်ပရေင်ပြံင်လှာဲ သမၠုင်ၜဳတွိုင် ပ္ဍဲအခိင်အတိက်တေအ်ဂှ် ဒၟာနူကဵု ဓါတ်ဂမ္တဴဂၠိုင်တိုန်တုဲ ဍာ်ကရံင် မၞုံပ္ဍဲဒဵုတအ် လေင်ရ၊၊ ဂၠးတိဏအ် ဂမ္တဴ ၂ ဒဳဂရဳ (2 °C (3.6 °F)) ဂၠိုင်နူ ကိုပ်ကၠာ နူခေတ်ကွတ်စက် ဟွံကတဵုဒှ်ဏီတုဲ သမၠုင်ၜဳလေဝ် သၠုင်နူလၟုဟ် အောန်အိုတ် ၅ မဳတာ (၁၆ ပေ)ဏီရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်တေအ် ဟိုတ်ဂၠးတိ ဂွံကတဴဂှ် ဒၟာနူကဵု လျးတ္ၚဲ ဟိုတ်မပြံင်လှာဲလၟာ်ဂၠံင်ဂၠးတိ မပြံင်လှာဲရ၊၊ ဂမ္တဴမတိုန်ဒၟံင်သိုက်က် ပွိုင်မဂၠိုင်ကဵုလ္ၚီသၞာံတုဲ သမၠုင်ၜဳလေဝ် သၠုင်တိုန် စဵုကဵုစိုပ် သမၠုင်ဒဵုဍာ်ကရံင် ပ္ဍဲဍုင်ဂရိန်လာန်ရ၊၊
ဗ္ဂေါပရိယတ္တိ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်မတ်မလီု
ဘာဗ္ဂေါပရိယတ္တိမန် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု။
သမၠုင်ၜဳတွိုန်
သမၠုင်ၜဳတွိုန် ပ္ဍဲ အတိက်
ပ္ဍဲအခိင်ခေတ်ဍာ်ကရံင် မဒှ်အခိင် မလောန်ကၠုင်ၜိုတ် ၂၀,၀၀၀ သၞာံတေအ် သမၠုင်ၜဳဂှ် သၠုင်တိုန်လဝ် ၁၂၅ မဳတာပြင် (၄၁၀ ပေ)၊ ဟိုတ်နူကဵု ဒဵုဍာ်ကရံင် နူကနေဒါ ကဵု ယူရေရှတအ် မလင်ရ၊၊ သမၠုင်ၜဳဂှ် လောန်ကၠုင် ၜိုတ်၈,၂၀၀တေအ် ဟွံညိင် ကတဵုဒှ်ဒၟံင် တိုန်မွဲတဲ သဝ်စှ်ေမွဲရ၊၊ ဆဂး နူစ သၞာံမတုဲကၠုင် ၜိုတ် ၂,၅၀၀ တေအ်ဂှ် သမၠုင်ၜဳ တန်ကြန်ဒၟံင် ဟွံမဲကုအပြံင်အလှာဲတုဲ ပ္ဍဲကၞောတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲအစ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ် သမၠုင်ၜဳ စလှုင်တိုန်ပၠန်ရ၊၊
ဗ္ဂေါပရိယတ္တိ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်မတ်မလီု
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်လုပ်ဒဂိုန် ခမဳ ၃၁၊ ထပိုယ် ၈၁ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသောဘိတ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၀၊ ဝှ် ၄၀။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု
ဍာ်ဂမ္တဴ၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကွာန်ဍာ်ဂမ္တဴ(Yaepu၊ ရေပူ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ ဂကောံကွာန်ဝဲကလဳ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၂၂၆။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဝါကလဳဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၂၀၆၉၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၈၁၇ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၃၈၈၆ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
အာ
အာ (ā; the second vowel of the modern Mon alphabet)ဂှ် ပၞောဝ်ကဵု သွိုရ်မန် ခေတ်တၟိ (၁၂) မဂှ် ဒှ်အက္ခရ် မရနုက်ကဵုၜါရ။ သွိုရ်မန်လေဝ် ညံင်ရဴမန်ကီု ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ရမ္သာင်ၜါၜါကီုရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သွိုရ်အာဝွံ ကာလပံင်ကဵု ဗျည်ရမ္သာင်ဇြိုင်မ္ဂး တိတ်ရမ္သာင်ဇြိုင်တုဲ ကာလပံင်ကဵု ဗျည်ရမ္သာင်သာမ္ဂး ပတိတ်ရမ္သာင်သာရ။ ဥပမာ သွိုရ်အာ ကာလမပံင်လဝ် ကုဗျည်ရမ္သာင်သာ (က+အာ=ကာ)၊ ကာလပံင်လဝ် ကုဗျည်ရမ္သာင်ဇြိုင် (ဂ+အာ=ဂါ)။ တုဲပၠန် လက်သန်သွိုရ်အာ ကာလပံင် ကုဗျည်မ္ဂး ဒှ် နကဵု (-ာ / -ါ) မကော်စ (ကၞာတဲ)။
ဝင်
အက္ခရ် "အာ" ဝွံ နူတမ် ကၠုင်နူ အက္ခရ်ဂြန္ထ နူဒေသဍုင်အိန္ဒိယသၠုင်ကျာ ဗွဲမဂၠိုင်ကော်ခဴစ အက္ခရ်ပလ္လဝ နူအေဒဳ (၅-၆) ဗွဝ်ကၠံရ။ အက္ခရ်ပလ္လဝဂှ် စောန်ဆက်ကၠုင် နူအက္ခရ်ဗြဟ္မဳ။ တမ်မူလ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် တၠပညာတအ် လညာတ်ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ကီုလေဝ် လညာတ် Georg Bühler မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ နူတမ် မကၠုင်နူသေမိတိစ် (Semitic)ရ။ အတိုင်လညာတ်ညးမ္ဂး ပ္ဍဲၜိုတ် ဘဳသဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဗဗၞးတအ် ကေတ်အက္ခရ်ဂှ်တုဲ ညံင်ဂွံကိတ်ညဳ ကုရမ္သာင်သံသကြိုတ် ကေုာံ ပြကြိုတ်ဂှ် ညးတအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ်ရ။ လညာတ်တၠပညာ မပ္တံကဵု G.R. Hunter, S.R. Rao, John Newberry ကေုာံ Krishna Rao တအ် ညာတ်ကေတ် အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် နွံအဆက်တမ် နူကဵု အက္ခရ်/သင်္ကေတအိန္ဒူ (Indus script/Indus symbol) ရ။
မင်္ဂလာရာမ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်မတ်မလီု
ဘာမင်္ဂလာရာမ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု။
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်လုပ်ဒဂိုန် ခမဳ ၁၄၊ ထပိုယ် ၁၀ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝံသရာဇာ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၉၊ ဝှ် ၃၉။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မတ်မလီု
ဂုဏာလၚ်္ကာရ၊ ကျာ်ဇၞော်ဘာကျာ် ဍုင်လၟိုင်
thumb|358x358px|ဘဒ္ဒန္တ ဂုဏာလၚ်္ကာရ၊ဘာကျာ်-ဍုၚ်လၟိုၚ်။ အလံၚ်ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠဝွံ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၁၂၈၇ သၞာံ၊ ပယျာံဂိတုမြေက္ကသဵု (၇) မံက်၊ တ္ၚဲစန်ဂှ် က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲကွာန်လၟိုၚ်ရ။
ယၟုမအံက်ညး - နာဲကေဟ်
ယၟုမိအံက်ညး - မိဘွဲ့
ပ္ဍဲကောန်မွဲမိ နွံဆညးၜါတၠၝဲကဵုဒေံရ။ ယၟုၝဲညး - မိကောန်တေတ် (မိကွန်တစ်)
ယၟုအလံၚ်ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠဝွံ - မာံဇျူၚ်တဳ (မၚ်းချိန်တီး)
နူအခိၚ်ဍောတ်တ်တေံဟေၚ် မအံက်ညးဒးသာဲတိတ်အာနူ ကဵုဂကောံသ္ၚိကၟိန်ညးတံတုဲ သှ်ေဆညးတံမၞိဟ်ပိတၠ မိမွဲကဵုကောန်ၜါဓဝ်တုဲ၊ ဗွဲကြဴဏအ် မိညးလေဝ် ထပ်စှ်ေအာဒၞဲါအိန်ထံၚ်တၟိမွဲဝါပၠန်ရ။
ခြာဟွံလအ် ၝဲညးမၞုံယၟု - မိကောန်တေတ်ဂှ်လေဝ် စုတိအာပၠန်တုဲ သဳမူညးမၞုံယၟု - နာဲဇြုၚ်ဗောန်+ မိဣသုၚ် (နာဲစိန်ဘွန်+မိအိစိန်) ဂှ် ဆက်လွဳပရာအာ ညံၚ်ရဴကောန်အရၚ်မွဲကီုရ။ ကာလဇၞော်ဂေါဝ်စိုပ်ကၠုၚ် အဝဲဂှ် ဘိုၚ်ကၠောန်အာ ကမၠောန်ကရောံသဳမူညး မပ္တံကဵုဇိက်ဗ္ၚ တဵုကၠအ်ရ။
ဘဝ ခမဳသာမဏဳ
ဗွဲကြဴ သဳမူညးဒုၚ်သဇိုၚ်ပစ္စယာနုဂ္ဂဟတုဲ ဂွံအာစိုပ် ဒဒှ်ဘဝထပိုဲသာမဏီရ။ ရာံတိတ်ကၠုၚ်နူဘဝထပိုဲတုဲ အတိုၚ်ကမၠောန်သဳမူညး မကၠောန်ဒၟံၚ်ဂှ်ဟေၚ် ဘိုၚ်ရေၚ်တၠုၚ်ဆက်ကၠောန်အာပၠန်ရ။ ကာလအယုက်ပေၚ်ကၠုၚ် (၂၀) သၞာံဂှ် သဳမူညးဒုၚ်သဇိုၚ်ပစ္စယာနုဂ္ဂဟ မွဲဝါပၠန်တုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် (၁၃၀၈) သၞာံ၊ ဂိတုဒ္ဂိုန် (၈) မံက်ဂှ် သ္ပအ္စာဥပ္ပဇ္ဇျာဲကဵု ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တဝိသာရဒ ဘာတြေံ ကွာန်စောဂလာရ၊ ပထကမ္မဝါစာ - ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တ နန္ဒသာရ ဘာတၟိ ကွာန်တၟံကၞေၚ်၊ ဒုတိယ ကမ္မဝါစာ တၠဂုဏ်အ္စာ ဥတ္တမာရမ္ဘ (ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠ ဝၚ်္က) ဘာတၟိ ကွာန်တၟံကၞေၚ်၊ သၚ်ကာရကမၞုံလၟိုဟ် (၁၅) ဇကုတုဲ အလံၚ်ပယျၚ်တၟိ မၞုံယၟုနာဲဂုဏဝွံ ဂွံအာစိုပ်ဒဒှ် ဘဝခမဳပယျၚ်မပြဲ ပ္ဍဲခဏ္ဍသီဘာတြေံကွာန်စောဂလာရ။
နာဲဂုဏဝွံ ပ္ဍဲဇရေၚ်တမ်ဇိုၚ်အ္စာ ဘာကျာ် ကွာန်လၟိုၚ်ဂှ်ဟေၚ် လုကဴၜါဝှ်ၜါသၞာံ ကတ်အာပရိယတ္တိတုဲ ဗွဲကြဴ ပြံၚ်ကၠောံအာစိုပ်တိုက်လိက် ဘာဝေဠုဝန် ကွာန်ဖအံက်၊ ဘာကၠအ်ပၞဟ် ဍုၚ်မုဟ်ဍုၚ်၊ ဘာကၟာဆီ ဍုၚ်လ္ဂုၚ်၊ ဘာပြာသာဒ် ကွာန်ကၠအ်သတ်၊ ဘာကျာ်ဇြာ ကွာန်ကၟာဝက်။ (ကျာ်ဇၞော်ဝွံ ဟိုတ်နူကဵု ဒးစဴဖန်ဖက်မံၚ် ကိစ္စပ္ဍဲ ဘာမွဲနှေံမွဲနှေံဂှ်ရ လ္ပာ်ပရိယတ္တိ ဂွံကတ်လ္ၚတ်အာဍိုက်က်ပေၚ်ၚ်ဂှ် သၟဟ်အစောံဟွံမာန်ရ)။ နာဲဂုဏဝွံ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၄၆ သၞာံဂှ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာဝါရိန္ဒ စဴအာသွဝ်တုဲ ဂွံအာစိုပ်ဒဒှ်ဘဝကျာ်ဇၞော်မၞုံပိုန်ဂ္ဇံဘာရ။ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၆၁ သၞာံဂှ်ဟေၚ် အ္စာတၠဂအုပ်ဂိုဏ် တၟံကၞေၚ် ဘာတၟိဂှ် စဴအာသွဝ်တုဲ ဒှ်ကၠုၚ်အ္စာတၠဂအုပ်ဂိုဏ်ဘာကျာ်ဏံရ။
ရေၚ်တၠုၚ်သ္ဇိုၚ်ဝန် ဘာသာ သာသနာ
လုကဴကာလသၞာံအခါဗွဲမဂၠိုၚ် ဒၠောံဗ္တောန်ကၠုၚ်ဒါယကာဂမၠိုၚ် နကဵုဒဒှ်ဝတ်အ္စာမွဲကီု သီုကဵုဒၠောံဗ္တောန်မၚ်မွဲကၠုၚ် ကောန်ကွး ခမဳ၊ သာမဏဳဂမၠိုၚ်ကီု၊ ပ္ဍဲကဵုဂကောံစေတိယနုဂ္ဂဟ ကျာ်ကေလာသ ကွာန်လၟိုၚ်ဂှ်လေဝ် နဒဒှ်ဥက္ကဌ ယိုက်ဂၠေၚ်ရေၚ်တၠုၚ်ကၠုၚ်လဝ်ရ။
လက်ထက်ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠဝွံ ပ္ဍဲအရှာံဘာကျာ်ဏံ ဘာဍောတ်တ်၊ ဘာဇၞော်ဇၞော် ဇြပ်သ္ဘၚ်ဓရ်တၟိလေဝ် သိုၚ်ဗဒှ်ကၠုၚ်မာန်တုဲ ဂဵုလဟဵုတဴတက်ကၠုၚ် ဗွဲမလောန်ရ။ ကွးတမ်ဇိုၚ်မတွံဂး အ္စာလိက်လေဝ် မံက်ဂတဝ်ကၠုၚ်ရ။ ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠဝွံ ဟိုတ်နူဍိုက်ပေၚ်တဴကဵု ဂုဏ်သိက္ခာသဳလ၊ သမာဓိ၊ ပညာကီု၊ သီုဍိုက်ပေၚ်တဴကဵု ဓရ်သဒ္ဓါ စေတနာတုဲ ဒါယကာဘာကျာ်တံကီု သီုကဵုဒါယကာရဲညးဍုၚ်လၟိုၚ်တံလေဝ် လျုၚ်ဇြုၚ်သ္ဍိုက်တဴ အိုတ်ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ
ကဏ္ဍ:AN
အဟာန်
အဟာန် (Swans, Burmese: ငန်း)ဂှ် ဒှ်ဂကူဂစေံ မလုပ်လၟိဟ် ဇာတ်ဂကူ အနတိဒါဲ (Anatidae) ဗဳဇ Cygnus ရ၊၊ အဟာန်ဂှ် ဒှ်ဂကူမကြပ်ညောန် ကုအဒါ၊ ၜိုပ်တအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲကဵုဗဳဇ Cygnus ဂှ် အဟာန်နွံဒၟံင် တြဴ (ဟွံသေင်မ္ဂး) ထပှ်ဂကူ၊၊ coscoroba swan ဂှ် ၜိုန်ရ ကြပ်တုပ်ကီုလေဝ် ဟွံပၠောပ်စရင် ဂကူအဟာန်ရ၊၊ အဟာန်တအ်ဂှ် မလေပ်မံင် ဘဝသမ္ဘာကဵုတၠသ္ၚိ စဵုလအိတ်အာယုက်ရ၊၊ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် လဆောဝ် ယဝ်ရခၟာဲဟွံအံင်၊ သာ်ဂှ်ဟွံသေင် ပွံင်ချိုတ်အာမ္ဂး ညးမသှ်ေဂှ် မလေပ်ပံင် ကုအဟာန်တၞဟ်နွံကီုရ၊၊ အဟာန်ခၟာဲမွဲမွဲကလောအ်မ္ဂး နွံအကြာ ပိမ ကဵု ဒစာံမရ၊၊
ဗၟံက်ထ္ၜး
အဟာန်ဂှ် ပၞောဝ်ကဵုဂကူဂစေံ မမံင်ပ္ဍဲဍာ် မလုပ်လၟိဟ် အနတိဒါဲတအ်ဂှ် ဇကုဇၞော်အိုတ်၊ တုဲပၠန် ပ္ဍဲဂကူဂစေံ မပဝ်တအ်လေဝ် ဇကုဇၞော်အိုတ်ရ၊၊ ဂကူဇၞော်အိုတ် သီုကဵုဂကူအဟာန် mute swan, trumpeter swan ကေုာံ whooper swan တအ်ဂှ် ဇၞော်စဵုကဵု ၁.၅ မဳတာ (၅၉ ၝောအ်တဲ)တုဲ လျိုင်နွံ စဵုကဵု ၁၅ ကဳလဝ် (၃၃ ပံင်)၊၊ ဇမၠိင်သၞေင်ဍေဟ် စဵုကဵု ၃.၁ မဳတာ (၁၀ ပေ) နွံမာန်ရ၊၊ အဟာန်ဇၞော်ဇၞော်တအ် နွံကဵုဂတှ်ေစၞာံ ကသော်ဟွံတိုန် ပ္ဍဲအကြာမတ်ကဵုသၟူရ၊၊ ၝောအ်ကဵုကၟက် ဗွဲမဂၠိုင် ရုပ်သာ်တုပ် ဆဂး အဟာန်ကၟက်ဂှ် ဇၞော်၊ ဇြိုင် နူအဟာန်ၝောအ်ဏီရ၊၊
ဂကူအဟာန် Northern Hemisphere ဂှ် အသာ်ဗု ပေင်င်တုဲ ဂကူအဟာန် Southern Hemisphere ဂှ် အသာ်ဗု နှဴကဵုအသာ်လမ္စံက်ညိညရ၊၊ အဟာန်သာန် နူအဝ်သတေလျာဂှ် လစံက်ဒၟံင် အလုံမွဲဇကု ပါဲနူကဵု ပ္ဍဲသၞေင် ကာလမပၠး အသာ်ဗုနွံညိညရ၊၊ ကောန်အဟာန်သာန်ဂှ် ဒှ်အသာ်ပတေင်၊၊ ဂကူအဟာန်ကအ်လမ္စံက် နူကဵု အမေရိကသၠုင်ကျာဂှ် ဇကုဗုတုဲ ကအ်လစံက်ရ၊၊
ဂမ္စာဲ
အဟာန်တအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဂွံဆဵုကေတ် ဒၞာဲမၞုံကဵုဓါတ်ဂမ္တဴတုဲ ဗွဲမဂၠိုင် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲသကုတ်ဒေသဂမ္တဴ (tropics) တအ်ရ၊၊ ဂကူဂကောံအဟာန် မကော်စ ဗေဝဳ (bevy or wedge) တအ်ဂှ် မလေပ်ပဝ်ပြံင်ပဆုဲဒၟံင်ဒၞာဲရ၊၊ ပ္ဍဲကဵုဒေသ Northern Hemisphere ဂှ် နွံပန် (ဟွံသေင်တှ်ေ မသုန်)ဂကူ၊ ပ္ဍဲအဝ်သတေလျာဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် မွဲဂကူ၊ ဂကူမကၠက်အာတုဲ မကေင်ဆဵုလေဝ် ပ္ဍဲနယျူဇြဳလာန် ကေုာံ Chatham Islands မွဲဂကူပၠန်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဒေသသၠုင်ကျာ ကေုာံ သၠုင်ကျာအမေရိက၊ ဂကူဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵုအာရှ၊ လဒေါဝ်အမေရိက၊ သၟဝ်ကျာ ကေုာံ သၟဝ်ကျာအမေရိက၊ အလုံမွဲအဖရိကဂှ် ဟွံဂွံဆဵုကေတ်ရ၊၊ ဂကူအဟာန် mute swan ဂှ် စိုပ်အာ အမေရိကသၟဝ်ကျာ၊ အဝ်သတေလျာ ကေုာံ နယူဇြဳလာန်၊၊
ဂကူဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ပြံင်လှာဲဒၟံင်ရ၊၊ ဂကူအဟာန် mute swan ဂှ် ပြံင်ဆုဲဒၟံင်ၜိုတ်ဒးရးကီုတုဲ လၟုဟ်တန်တဴမံင်ကၠုင်ဒၟံင် ပ္ဍဲယူရောပ်လပါ်ပလိုတ်၊ ပ္ဍဲဒေသယူရောပ်ဗၟံက်ကဵု အာယှဂှ် လုပ်ပြံင်တွဵုရ၊၊
စရိုတ်
အဟာန်တအ်ဂှ် ဂၠာဲစစၞ ပ္ဍဲဍာ် သီုကဵု ပ္ဍဲတိရ၊၊ အဟာန်ဂှ် ကြပ်ဒှ်ဂကူဂစေံ မစတၞးမွဲကီုလေဝ် တိရစ္ဆာန်ဍောတ်တ် ဗီုကဵုက ၚဴတအ်ဂှ် ဍေဟ်စကီုရ၊၊ ပ္ဍဲကဵုဍာ်မ္ဂး ဍေဟ်တအ် ပၠိုပ်ခစုင်စ သၟဝ်ဍာ်ရ၊၊ ဍေဟ်တအ် စရိုဟ်၊ တၞံ၊ သၞော် ကေုာံ တၞးတၞံမတိုန်ပ္ဍဲဍာ် ကေုာံ ဇိုင်ဍာ်တအ်ရ၊၊
အဟာန်တအ် အာယုက် အကြာ ၄-၇ သၞာံပေင်မှ မဂွံစိုပ် အာယုက်မဗက်ၝောအ်ကၟက်ကီုလေဝ် ပြဟ်အိုတ် နူစအခိင် အာယုက် ၜိုတ် ၂၀ ဂိတု ကဵု သၞာံညိညဂှ် ဂှ် ဍေဟ်တအ် စဒက်ပွံင် မမံင်မွဲစွံ နဒဒှ်သမ္ဘာကဵုတၠသ္ၚိရ၊၊ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး မံင်ဘဝအိန်ထံင် စဵုကဵုမွဲအာယုက်ရ၊၊ ဇမၠိင်အာယုက် အဟာန် mute swan တအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် စှ်သၞာံပြင် လဆောဝ်မ္ဂး စဵုကဵု ၂၀ သၞာံ ဂၠိင်မာန်ရ၊၊ ဆဂး အဟာန်ကအ်လမ္စံက်ဂှ် ဂျိုင်မာန် သၟဝ်စှ်သၞာံရ၊၊ ဍေဟ်တအ် ဒက်ခပေါဲ ပ္ဍဲတိ ဗဒါဲဍာ် ၜိုတ်မွဲမဳတာ၊၊ အရာအဟာန် ဟွံတုပ် ကုအဒါမွဲဂှ် အဟာန်ကၟက် ရီုအဟာန်ၝောအ် ပ္ဍဲအရာမဒက်ခပေါဲကီု သီုကဵု မရီုလဒပ်ကဵု ခၟာဲကီုရ၊၊ ဇမၞော်ခၟာဲဍေဟ်တအ်ဂှ် ဗွဲသၟဟ် (သွက်အဟာန် mute swan) နွံ 113x74 mm လျိုင် နွံ 340 g လၟိဟ်နွံ အကြာ ၄ စဵုကဵု ၇ မ၊ အခိင်မခဍတ်ဂှ် နွံအကြာ ၃၄-၄၅ တ္ၚဲရ၊၊ အဟာန်တအ်ဂှ် စဵုဒၞာ ကဵုဂီုကၠီု ကုခပေါဲဍေဟ်တအ်ပေင်င်ရ၊၊ အရာလဵုဟွံဟီု သီုကဵုမၞိဟ် ယဝ်ရ မကြပ်ညောန် ကဵုဘဲ ကုကောန်ဍေဟ်မ္ဂး ဍေဟ်ဗက်ဇဵု ဗက်ၜံက် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ၊၊