cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
သာရဝဏ်နဳတိ
(အ)
၆၆၈။ အခိုက်ဍုၚ်ကေတ်ကဵုဒး၊  အခိုက်ရးကဵုတီကၠိုဟ်။
အခိုက်ဍုၚ်ကေတ်ဟွံဒး မၞိဟ်မှးဟွံဒှ်၊
အခိုက်ရးဟွံကၠိုဟ် မၞိဟ်ခိုဟ်ဟွံဒှ်။
၆၆၉။ အတိုၚ်စိုတ်လ္ပအာ၊ အတိုၚ်မှာလ္ပကေတ်။
အတိုၚ်စိုတ်ယဝ်အာ ကာယဍောၚ်ၜိုတ်၊
အတိုၚ်မှာယဝ်ကေတ် ဒှ်ကွေတ်ယုတ်အိုတ်။
၆၇၀။ အရီုဗၚ်လေဝ်ဒးဂၠာဲ၊ ဌာန်ဒၞာဲလေဝ်ဒးရံၚ်။
အရီုဗၚ်ဟွံဂၠာဲ ဂွံဆာဲဝါတ်ဂါတ်၊
ဌာန်ဒၞာဲဟွံရံၚ် ဟွံဗၠးစံၚ်တူကျာတ်။
၆၇၁။ အတိုၚ်မိၚ်လ္ပပၠောပ်စိုတ်၊ အတိုၚ်အိုတ်လ္ပဂွိၚ်။
အတိုၚ်အိုတ်ယဝ်ဂွိၚ် ဘိၚ်ဘၚ်မံၚ်ဝါတ်။
၆၇၂။ အခိုက်ကၞာလေဝ်မၚ်၊ ပရူဝၚ်လေဝ်ထ္ၜး။
ယဝ်မၚ်အခိုက်ကၞာ ဘသာဟွံကၠက်၊
ပရူဝၚ်ယဝ်ထ္ၜး စိုတ်ကၠးဗိုန်ခြက်။
၆၇၃။ အဓိကဂှ်ကၠောန်၊ စေဝ်ပၞောန်ဂှ်ဗက်။
အဓိကဂှ်ကၠောန်မှ ဍာံပြဇၞော်မောဝ်၊
စေဝ်ပၞောန်ဗက်မှ ဒ္ဂေတ်ပွဆာဲဂေါဝ်။
အလိုက်ညးယဝ်စး မံၚ်သၟးဒှ်ဝါတ်၊
၆၇၅။ အတိုၚ်ဆာန်လ္ပဗက်လိုက်၊ အတိုၚ်သ္ဍိုက်လ္ပဗက်စိုတ်။
အတိုၚ်ဆာန်ယဝ်ဗက်လိုက် ဒဒိုက်ဒှ်လောဲ၊
အတိုၚ်သ္ဍိုက်ယဝ်ဗက်စိုတ် ဒှ်ဟိုတ်ဟီုလောဲ။
၆၇၆။ အခိၚ်ဂွံဂှ်လွဳ၊ အခိၚ်ညဳဂှ်ကၠောန်။
အခိၚ်ဂွံဂှ်ယဝ်လွဳ ဖိုလ်ဇဳဂွံမာန်၊
အခိၚ်ညဳဂှ်ယဝ်ကၠောန် ကမၠောန်ဒးဂၠံၚ်ဍာန်။
ယဝ်ဟွံတီအဓိပ္ပါယ်ကမၠောန် လ္ပကၠောန်ဒေါံထောံ၊
ပွတၞီယဝ်ဟွံကၠိုဟ် ဂၠံၚ်ခိုဟ်ဒေါံထောံ။
အခိၚ်ယဝ်ပတိုန်ၚုဟ် ဓရ်လၞုဟ်အေဲဇြ၊
လၞုဟ်ယဝ်ပတိုန်ဒုဟ် ညးက္ဍုဟ်ဟွံထဗ။
၆၇၉။ အလဵုဇကုကၠောန်၊ အလဵုဇကုဗတောန်။
အလဵုဇကုကၠောန်မ္ဂး ဗီုဒးစိုတ်ဂွံ၊
အေၚ်ယဝ်ဖေက်မ္ဂး ဟွံဗၠးဝါတ်ဂါတ်၊
၆၈၁။ အရေဝ်ကဵုဍာတ်၊ လညာတ်ကဵုသၠုၚ်။
အရေဝ်ဍာတ် ညာတ်မိတ်လောဲ၊
လညာတ်သၠုၚ် ဂွံဍုၚ်လောဲ။
၆၈၂။ အခိၚ်ကဵုတီၚုဟ်၊ ဒုဟ်လၞုဟ်ကဵုကၠိုဟ်။
ယဝ်တီၚုဟ်အခိၚ် ကၠောန်လဟိၚ်ဟွံဒှ်ကြာန်၊
ဒုဟ်လၞုဟ်ယဝ်ကၠိုဟ် ဂွံခိုဟ်စမာန်။
၆၈၃။ အခေါၚ်ယုတ်ပဂၠါဲ၊ အခေါၚ်ဆာဲလ္ပပၠေၚ်။
ဂၠါဲအခေါၚ်ယုတ် ဟုတ်စှ်ေရိုဟ်တ္ၚဲ၊
ပၠေၚ်အခေါၚ်ဆာဲ အန္တရာယ်ဒှ်လောဲ။
၆၈၄။ အခေါၚ်ပအာတ်တ္ၚအ်၊ ရန်တၟအ်လ္ပယုတ်သဝ်။
အာတ်အခေါၚ်တ္ၚအ် လွဳယှအ်လီုလောဲ၊
ရန်တၟအ်ယုတ်သဝ် ဒှ်ဆေဝ်ဒဝ်တသိုက်ပြဲ။
၆၈၅။ အခေါၚ်ပကၟာတ်၊ လညာတ်ပဗၠေတ်။
အခေါၚ်ကၟာတ်လဝ် ညံၚ်ဖျဝ်ဖျေံဇကု၊
လညာတ်ဗၠေတ်ဗၠန် ထုဲၜန်သတြု။
၆၈၆။ အဲလေဝ်ဂုဏ်ဒှ်၊ ညးတၞဟ်လေဝ်ခိုဟ်မာန်။
အဲဂုဏ်ဒှ်မှ သောကဗၠးၜး၊
ညးတၞဟ်ခိုဟ်မှ ညးသ္ပထိုၚ်သး ။
၆၈၇။ အတ္တလ္ပလောန်ကာဲ၊ ကသပ်စၞာဲလ္ပစွံ။
အတ္တလောန်ကာဲ ဇၟာပ်ဒၞါဲဒးလေၚ်၊
ယဝ်စွံကသပ်စၞာဲ အန္တရာယ်ဂေတ်ပေၚ်။
ယဝ်စွံကသပ်စၞာဲ အန္တရာယ်ဂေတ်ပေၚ်။  ။
(အာ)
ယတ်အာဒှ်ဖိုလ် နွံကဵုမ္ၚဵုရ၊
ယဝ်မံၚ်ကဵုညးဆာန် ဇြဟာတ်ဂၠိုၚ်ရ။
အဲခိုဟ်ယဝ်မၚ်မွဲ တသိုက်ပြဲဂွံမံၚ်တွဵု၊
မိတ်ရဲယဝ်ဟွံပလီု ဂွံဂီုကၠီုမံၚ်တွဵု။
၆၉၀။ အ္စာဝေတ်လ်ပပသၞ၊ ဂုဏ်ယာဲတ်လ္ပတၠိၚ်။
အ္စာဝေတ်ယဝ်သ္ပသၞ ဍာံပြဒးဆဵုဘဲ၊
ယဝ်တၠိၚ်ဂုဏ်ယာဲတ ဂွဴဒှ်တသိုက်ရဟွံလောဲ။
၆၉၁။ အာကၠုၚ်ကဵုဒးရး၊ ဟီုဂးကဵုဍိုန်ဍောတ်။
အာကၠုၚ်ဒးရး ၚုဟ်မးဇကုနွံ၊
ဟီုဂးဍိုန်ဍောတ် ဂတမတ်ဍိုက်ပေၚ်စုံ။
၆၉၂။ အ္စာခိုဟ်ဂှ်ဂၠာဲ၊ ဒၞာဲခိုဟ်ဂှ်မံၚ်။
အ္စာခိုဟ်ယဝ်ဟွံဂၠာဲ ဇၟာပ်ဒၞာဲဟွံဆာဲ၊
ဒၞာဲခိုဟ်ယဝ်ဟွံမံၚ် ဇၟာပ်ဂၠံၚ်ဒှ်အန္တရာယ်။
၆၉၃။ အာယုက်ကဵုဒှ်ၚုဟ်၊ ဒုဟ်ကဵုပါဲမာန်။
အာယုက်ယဝ်ဒှ်ၚုဟ် လၟုဟ်လေဝ်ၜိုဟ်၊
ဒုဟ်ယဝ်ပါဲမာန် ဇၟာပ်ဌာန်ၜိုဟ်သြိုဟ်။   ။
(ဣ)
၆၉၄။ ဣမိလ္ပကဵုဂၠိုၚ်၊  တဴလျိုၚ်ကဵုဂွံကၠိုဟ်။
ဣမိဂၠိုၚ်မ္ဂး ကောန်ဒးချိုတ်ရ၊
တဴလျိုၚ်ဟွံကၠိုဟ် မၞိဟ်သၠိုဟ်ဒှ်ရ။  ။
(ဥ)
၆၉၅။ ဥပမာညးကဵုတီကၠး၊ ညးဟွံထိုၚ်သးစိုတ်လ္ပဍောတ်။
ဥပမာညးဟွံကၠး ဟွံသောၚ်ၜးဒှ်ဂဗုတ်၊
ညးဟွံထိုၚ်သးဍောတ်စိုတ် ဒှ်ဟိုတ်ဂွံထေဲထုတ်။
၆၉၆။ ဨဟီုတုဲကေတ်၊ ပွဗၠေတ်ပလေဝ်ထောံ။
ဨဟီုတုဲယဝ်ဟွံကေတ် ဒှ်ဒ္ဂေတ်စးအ္စာ၊
ဗၠေတ်ဟွံပလေဝ်မ္ဂး ဟွံဗၠးဘဲသံသာ။
(အး)
၆၉၈။ အးအးမံၚ်အာ၊ မှာမှာလ္ပကၠောန်။
ယဝ်မံၚ်အးအး ညးညာတ်ဒးသ္ဍိုက်ဆာန်၊
မှာမှာယဝ်ဟွံကၠောန် ကြပ်ညောန်ကဵုနိဗ္ဗာန် ။  ။
ပတ္ထနာနိဂိုမ်
လ္ၚီပိကၠံဍာံ၊ ပိစှော်ဒ္စါံ၊  ဒှ်သၞာံချူတုဲမာန်။
လောဲလောဲသွာသွာ၊ ဂွံတုဲအာ၊  တၟာရုဲဟွံခက်ဗာန်။
ဖဵုဂွံချူဇန်၊ လိခ်ဝွံပၠန်၊  ပ္တန်စိုတ်ဖျေံအဓိဌာန်။
ကဵုဒှ်သ္ဇိုၚ်ပြဲ၊ ဉာဏ်ကၞောတ်တဲ၊  ဟွံမဲညးပြိုၚ်ပကာန်။
ဒတုဲဖဵုဆာဲ၊ ဇၟာပ်ဇၟာပ်ဒၞာဲ၊  ကဵုဂွံဂၠာဲကၠောန်မာန်။
ပိုန်ရုပ်ပညာ၊ အာယုက်ကၠာ၊  ပြာထာကဵုဒှ်မာန်။
သမၠီုရုန်မဵု၊ ဟွံမွဲမ္ၚဵု၊  လ္ပကဵုဆဵုဇၟာပ်ဌာန်။
တတိယအဝဲဒှ်၊ ပ္ဍဲဂြိုပ်ဂှ်၊  ကဵုမိပ်မြဟ်နဇျာန်။
ဇၟာပ်ဘဝတအ်၊ တိုၚ်ရန်တၟအ်၊ ဗိုန်ဇၟအ်ကဵုဒှ်မာန်။    (နာဲသာရဝဏ်၊ ဘာမဟာသတိပဋ္ဌာန်၊  ကွာန်တံၚ်ဖလုတ် ပွိုၚ်ဍုၚ်ဇြပ်ဗု တွဵုရးဍုၚ်မန်)
−
အလန်ပထမ − ၃၀၊၄၊၉၀၊ လၟိဟ်လ္ၚီအုပ်။
အလန်ဒုတိယ − ၂၆−၈−၉၂၊ လၟိဟ်လ္ၚီအုပ်။
အလန်တတိယ −၀၀−၀၉၆၊ လၟိဟ် ၀၀ အုပ်။
ယွံကောန်ဂကူမဆာန်အာဲကၟာဲလိခ်ပတ်တအ်၊ ဆအယာံမာတ်သာရဝဏ်နဳတိကၞပ်(၁)ဏအ်ဂှ် သြဝ်လ္ပတြပ်ကဵုစိုတ်ညိဏီ။
သွက်ဂွံတက်တြးပတိတ်ဂတတေံမာန် မပတမ်သာရဝဏ်နဳတိကၞပ်(၂)ကၞပ်(၃)မွဲဟာန်ကေုာံ သက်သဳသာဓက ဝတ္ထုဇာတ်နိပါတ်ဂမၠိုၚ်မာန်ဂှ်လေဝ် သြဝ်ဘိုၚ်ကဵုဇြဟတ်အိုတ်ညိဂှ် အာတ်ဏာအရီုဗေၚ်ဗွဲတၟေၚ်ရ။
အာဲကၟာဲနွံမ္ၚဵု မိက်ဂွံဆဵု  ရံၚ်ဗဵုလိက်ပတ်ညိ။
လိက်ပတ်ဟွံရံၚ် ဆီလှာဲပြံၚ် ဇၟာပ်ဂၠံၚ်ယုတ်သဝ်ဂိ။
လိက်သာရဝဏ်နဳတိဝွံ အလန်ပထမ၊ ဒုတိယတအ်ဂှ် တက်ပ္ဍဵုဗီုပ္ဍဲစက်သြရသပုတ္တတုဲ၊ အလန်တတိယတအ်ဂှ်လေဝ် တက်လဝ်ကောန်ဗျူတာ(ခိုၚ်သဇၚ်)ရောၚ်။
ကွတ်အ္စာ−စှ်ၜါ(၁၂)
ကွတ်ဂမျိုၚ်လမျီုကၠာ ဂးစှ်ၜါ အ္စာတံတွံလတ်ရောၚ်၊ ကွတ်အ္စာ(၁၂)ဏံဝွံ နူကဵုခေတ်သုဓမ္မဝတဳ(သဓီု)တေံ စိစောန်ကၠုၚ်မံၚ်တုဲတုဲရောၚ်။
(၂) ပါည်ပ္သဲ = မြ မုဲ ၜုန် ဂြၚ် ကွဵု−မၞုဟ်−ဇြၚ် ကၠောန်နၚ်ဂၠိုၚ်နဲ ကွတ်(ပါန်ပ္သဲ)။
(၃) ပါည်ပုတ် = ပုတ်−ဂၠတ်−တှ်ေ−ကၠောန် ညာန်စိစောန် နဲကၠောန်ဂၠိုၚ်ခုတ် ကွတ်(ပါန်ပုတ်)။
(၄) ပါည်ခဳ = ဍာ်ဂဥုဲ−၅−အရံၚ် ဖက်−နှောဂဂံၚ် ချူညံၚ်ကၠးဗ္စဳ ကွတ်(ပါန်ခဳ)။
(၅) ပါည်ရန် = အၚ်္ဂဒဵု−တိသောတ် ဖက်စှ်ေသၞောတ် ဒက်ဍိုတ်စဳဖန် ကွတ်(ပါန်ရန်)။
(၇) ပါည်ဍအ် = အၚ်္ဂဒဵု−တိနှော ဗါန်ရေက်ပ္ကဴ ကၠောန်တဴညောန်ခၠအ် ကွတ်(ပါန်ဍအ်)။
(၈) ပါည်တၟံ = ဝါန်သီုထ္ၜိုဟ်ဍာ် တၟံဂၠိုၚ်သာ် စြေက်−ပါ်−ပုတ်−ဗၠအ် ကွတ်(ပါန်တၟံ)။
(၉) ပါည်ပေါတ် = ဂၠိုၚ်ကြက်ဆုဇေတ် စုတ်စက်ဗ္ဂေတ် ဟွံဗၠေတ်နူသၞောတ် ကွတ်(ပါန်ပေါတ်)။
(၁၀) ပါည်ယန် = ယန်သေ−တာန်−တၟာန် ဒုန်သီုသာန် စှ်ေပ္ကာန်ကၠောန်ဖန် ကွတ်(ပါန်ယန်)။
(၁၁) ပါည်ကျာ = လှ်ေဒယှ်ေတိၚ်တိုက် ဗါတ်ဂၠိုၚ်အခိုက် ဆန်အလိုက်ချူဏာ ကွတ်(ပါန်တျာ)။
(၁၂) ပါည်တိ = တိဗန်−တိကမၠေတ် ကၠောန်လၟာန်ကေတ် အပေါတ်ဗ္ဂေတ်အရာသ္ၚိ ကွတ်(ပါန်တိ)။
ကွတ်အ်စာ(၁၂)သာ်ဝွံ တၠပညာတမၠာတမၠာတေံ တၚ်ယၟုခုဟ် ထ္ၜုတ်ပ္တန်စွံလဝ်ရောၚ်။
နိဿဲ
လိက်မွဲမွဲဍောတ်မၞုံယၟု (သာရဝဏ်နဳတိ) မ္ဂးရ၊ ညးမချူခၞံဗဒှ်လဝ် − သာရဝဏ် ဘာမဟာသတိပဋ္ဌာန်− ကွာန်တၚ်ဖလုတ် ပွိုၚ်ဍုၚ်ဇြပ်ဗု တွဵုရးဍုၚ်မန်
ကဝိ
အ္စာတၠပညာတအ် ဟိုတ်နူမပံက်လဝ်
"ကဝိနံ ဣမံ ကဗျံ၊ ယံ ဂဳတန္တိ ဝုစ္စတိ" ကီု၊ "ကဝမှိ ဘဝံ ကဗျံ၊ ကဝဳနံ အယံဝါ ကဗျာ" ကီု သာ်တအ်တုဲ ဒြပ်တၠပညာအ္စာကဝိ (writer, author, poet) (my-ကဗျလၚ်္ကာဆရာ၊ စာဆိုတော်၊ပညာရှိ) တံဂှ် ဒှ်အရထ "ကဗျ" ရ။ လိက်ဇၟာန်အ္စာကဝိ တၠပညာတံ မချူဆန်လဝ်တံဂှ်ဟေၚ် ကော်ခဴစမံၚ် ကဗျအိုတ်ရ ။
ပ္ဍဲကောန်ဂကူမန်ပိုဲ မၞိဟ်ချူလိက် အ္စာကဝိ ဗတ်မန် ညံၚ်ရဴမအောန်လောန်ကီု ညးကဵုဒါန်ရီုဗၚ် ညံၚ်လိက်မန် သ္ဂောံတိတ်ဂၠိုၚ်ၚ်ဂှ်လေဝ် အောန်လောန်ရ။ မၞိဟ်ရာန်ဗှ်လိက်မန်တအ်ဂှ်လေဝ် သ္အေတ်သပါန်လောန်ရ ။
ကဝိ ၄ သာ်
ကဝိ (၄) သာ်
စိန္တာကဝိ
ညးမလေပ်ဇန်ကဗျ ဗွဲအစောံ မချပ်ကေတ်
သုတကဝိ
ညးမလေပ်ဇန်ကဗျ ဗွဲအစောံ ဟိုတ်မမိၚ်လဝ်
ပဋိဘာနကဝိ
ညးမလေပ်ဇန်ကဗျ နကဵုဉာဏ်ပညာ မပြာကဋ်ကၠုၚ်ကၠာကၠာ
ကဝိ (၄) သာ် ကဵု ပညာ (၃) သာ်
ဗွဲအတိုၚ်လိက်ပြကိုဟ် "သ္ကံတဲကောန်မန်ဗုဒ္ဓဘာသာ" မ္ဂး ပညာ ၃ သာ် ပါ်ပတိတ်လဝ်နွံရ။ ပိသာ်တအ်ဂှ်မ္ဂး
တော်သ္ၚဳရံၚ်ကေတ်ကဵု ပညာ ၃ သာ်ဏအ်တုဲ ကဝိ ၄ သာ်ဂှ်လေဝ် ဒုၚ်သဇိုၚ်လ္တူပရေၚ်ပညာ ၃ သာ်ဏအ်တုဲ ချူဇန်တိတ်ကၠုၚ်ဏောၚ်။ ပၞောဝ်ကဵုအ္စာကဝိ ၄ သာ်ဂှ်မ္ဂး ကဝိ ဂကူစိန္တာကဝိဂှ်မ္ဂး လေပ်ဒုၚ်သဇိုၚ် ပရေၚ်ကတ်လ္ၚတ် နကဵုပညာမက္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူပွချပ်တုဲ ဒှ်ကၠုၚ်ပရေၚ်ဇၟန် တော်ဟီုဂွံရ။ တုပ်သာ်ဂှ်ကီု သ္ပဟိုတ်ကဵု ပညာမက္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူပွမကလၚ်ပၚ်မှိၚ်တုဲ ကဝိ ဂကူသုတကဝိတအ်လေဝ် ခၞံချူပတိတ် လိက်ဇၟန် လိက်ပရေၚ်ကဗျ ဗွဲအစောန် သုတမယညာ နူအ္စာကဝိတအ်ဂှ်ရ။ ပၞောဝ်ကဵု ပညာ ၃ သာ်၊ ဗွဲကြဴအိုတ်မွဲမ္ဂး ပညာမက္တဵုဒှ် ဟိုတ်နူပၟဝ်ချပ်စၚ်ခြၚ်ဂှ် မလေပ်ဗဒှ်ကဵု ကဏ္ဍ အတ္တကဝိ၊ ပဋိဘာနကဝိ ၜါဏအ်ရ။ ကဝိၜါဏအ်ဟီုဂှ် ဒှ်ဂကူကဝိ အ္စာကဝိမလေပ်ဇန်လိက် ဗွဲအစောံအရထအဓိပ္ပါယ်ကီု မလေပ်ဇန်လိက် နကဵုဉာဏ်ပညာ မပြာကဋ်ကၠုၚ်ကၠာကၠာတအ် မွဲသာ်ကီုရ။
တၠပညာအ္စာကဝိပိုဲမန် ဆန်ၜတ်စ ဇၟန်လၚ်္ကာဂိုဏ်ဂှ် နွံဆၜိုတ် ဒ္စိတ်ဂိုဏ်ရ ။
စာၚ်ဍေဝ်
စာင်ဍေဝ် (Red junglefowl, Burmese: တောကြက်) ဝွံ နကဵုယၟု သိပ္ပံမ္ဂး ညးကော်စ (Gallus gallus) မလုပ်လၟိဟ်ဇာတ်ဂကူ ဖသဳအနဳဒါဲ (Phasianidae) ဂကူစာင်မွဲဂကူရ၊၊ စာင်ဍေဝ်ဝွံ တန်တဴမံင်ကၠုင် ပ္ဍဲအာရှ အောန်အိုတ် သၞာံ ၅၀၀၀ ပြင်င်ရ၊၊ နူကဵုအာရှဂှ် လၟုဟ်ပြးဇးအာ အလုံလိုက်မွဲ သီုကဵုမလွဳနဒဒှ် သွက်ဂွံစဖျုန် ကေုာံ သွက်ဂွံစခၟာဲကီုရ၊၊ စာင်ဍေဝ်ဂှ် ဟိုတ်နူဇဲခိုဟ် ဇဵုစဵုသၞ စဵုကဵုချိုတ်တုဲ ယဝ်ရမၞိဟ်မွဲ ဇဲခိုဟ်မ္ဂး ဂြိုဟ် ဇဲခိုဟ် ညံင်စာင်ဍေဝ် စဵုကဵုဗီုဏအ် ဟီုပတိုန်စကၠုင် ပ္ဍဲအရေဝ်မန်ဒှ်ကၠုင်ရ၊၊
ဂမ္စာဲ
စာင်ဍေဝ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် နူအိန္ဒိယ၊ လပါ်ဗၟံက် ဒေသအေန်ဒဝ်ချာင်နာ ကေုာံ ဍုင်ကြုက် လပါ်သၠုင်ကျာ၊ မလေရှာ ကေုာံ သေန်ကာပူ၊ ဖလိပိန်၊ ကေုာံ အေန်ဒဝ်နဳရှာတအ်ရ၊၊ စာင်ဍေဝ်ဂှ် ပ္ဍဲတကအ်ဟဝါဲအဳ ကေုာံ Kaua'i တအ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ၊၊ ဆဂး စာင်ဂြိုပ် ပ္ဍဲဒေသဏအ်ဂှ် ဒှ်ဂကူစာင်ဍေဝ် ဟွံသေင် စာင်ကွာန်ရ ရိုင်ကၠာတ်မၞိဟ်တုဲ ဒှ်အာစာင်ဂြိုပ်ရ၊၊ ပ္ဍဲတကအ် Christmas Island, Vanuatu ကေုာံ Mariana Islands တအ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် ဗီုဏအ်ကီုရ၊၊
စာင်ဍေဝ် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲအာရှဂမၠိုင်ဂှ် လစှ်ေဂကူ ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်တုဲ ပါ်လဝ်လစှ်ေဂကူ အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ၊၊
လိင်ၝောအ်ကၟက်
စာင်ဍေဝ်ကၟက်ဂှ် နွံကဵု သောက်ဍုန်မဂၠိင် ကဝိုင်စှ်ေဒၟံင်တုဲ ဒှ်အသာ် လမ္စံက်၊ ဆဂး အသာ်ဂှ် ဒှ်ဒၟံင် သာ်ဍီု၊ သာ်သၚေက် ဟောမ်ဟောမ် မပလေဲဒၟံင်ရ၊၊ ၝောအ်ဂှ် နွံကဵုအသော်ဗကဗ၊၊ စာင်ၝောအ်မွဲဓဝ်ရ ဒှ်ညး လဒပ်ခၟာဲ၊ ရံင်စံင်ကောန်စာင်တအ်ရ၊၊ ၝောအ်လဝ် နဲနွံကီု လတူက္ဍိုပ်၊ ဆဂး ဍောတ်၊၊
အခိင်ကာလ စာင်ၝောအ်ဂှ် ဗက်မ္ဂး စာင်ကၟက်ဂှ် မကဵုရမ္သာင်ဂြဴ အံက် အေဝ်အေဝ် အာက် ရ၊၊ ရမ္သာင်ဂြဴစာင်ဍေဝ်ဂှ် ဂၠေအ်နူ ရမ္သာင်စာင်ကွာန်ဏီရ၊၊ ရမ္သာင်ဂြဴဂှ် ထပိုတ်ဓလေအ် ပ္ဍဲကဵုကၞောတ်ရ၊၊ ပွမဂြဴဂှ် ဒဒှ်မကဵုသမ္တီ ကုစာင်ကၟက်တၞဟ်တအ် ဒဒှ်ရ ပ္ဍဲဒၞာဲပွဳပွူဏအ်ဂှ် ဇကုပိုင်လဝ် ဟွံကဵုအခေါင် ကုစာင်ကၟက်တၞဟ်ကၠုင် ပ္ဍဲအခိင်မဗက်ၝောအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲဇိုင်ဍေဟ် လတူကောန်ဇိုင်တအ် လပါ်လက္ကရဴဂှ် နွံကဵု ဓရှ် သွက်ဂွံစကာ ပ္ဍဲကာမဇဵု ရေင်သကအ်ရ၊၊
စရိုတ်
စာင်ဍေဝ်တအ်ဂှ် နူဂိတုမာတ် ကဵု ဂိတုမေဂှ် မလေပ်ခၟာဲတုဲ လဆောဝ်မ္ဂး ပ္ဍဲဂိတုအံက်တဝ်ပါလဝ် ဂွံဆဵုစဒှ်ဒၟံင်ကီုဂှ်ရ စာင်ဍေဝ်တအ် မလေပ်ခၟာဲ အခိင်ဟွံရုဲထေင်ကေတ်မာန်ရ၊၊ စာဍေင်တအ် မလေပ်ကၠောန်ကလောအ် ပ္ဍဲကမဵုဒုန်၊ ပ္ဍဲရာံလတူတိ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး သၠုင်နူတိညိညဂှ် မလေပ်ကၠောန်ကလောအ်တုဲ ဖျေဟ်ခၟာဲရ၊၊ မွဲမွဲကလောအ် ခၟာဲ နွံစ ၅-၆ မဒှ်မာန်ရ၊၊ စာင်ၝောအ်ဟေင် လဒပ်တုဲ အခိင်လဒပ် နွံၜိုတ် ၂၀ တ္ၚဲဒှ်ရ၊၊ ကာလဍတ်ကၠုင်လေဝ် စာင်ၝောအ်ရ ညးမရံင်စံင် ဂၠာဲဗ္စ ကောန်တအ်ရ၊၊
ကအ်ဇြဲ၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ကွာန်ကအ်ဇြဲ(Kawtswei၊ ကော့စွယ်ရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်၊ ဂကောံကွာန်ကြေဝ်နာ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၀၉၇။ အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ကြေဝ်နာ မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၅၄၁၆၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၆၂၃၄ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကွာန်ဂှ် ၁၁၆၅၉ တၠရ။
ပလံင်ဗစိုပ်
အဓိက ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ်ကွာန်ကအ်ဇြဲဝွံ ဒှ်ဂၠံင်တိုက် သီုကဵုဂၠံင်ဍာ်ရ၊၊ နူကွာန်ကအ်ဇြဲ လပါ်ဗၟံက် 1,3 တိုင်မ္ဂး စိုပ်ကွာန်ကြေဝ်ဏာ စိုပ်ၜဳဂြာင်ရ၊၊
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်
ကအ်ဆုကၠ၊ ကွာန်
<mapframe latitude="16.506667" longitude="97.778045" zoom="5" width="400" height="300" align="right"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ {     "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 97.778045,          16.506667        ]      }    }  ] }
ကွာန်ကအ်ဆုကၠ (Kaw Chukla) ဝွံ ဒှ်ကွာန်မန် နွံပ္ဍဲ ((16°50’66.67N-97°77’80.45E) တွဵုရးဍုၚ်မန်၊ ပွိုၚ်ဍုၚ်မတ်မလီုရ၊၊ ကွာန်အအဝွံ ဒှ်ကွာန် မၞုံဇိုင်ၜဳဂြာင် ဗွဲသြင် လပါ်သၠုင်ကျာရ၊၊ ကွာန်ဝွံ သီုဖအိုတ် သ္ၚိနွံစ ၜိုတ် ၃၅၀ မတုဲ ဇမၞော်ကွာန်သီုဖအိုတ် နွံစၜိုတ် 0.20 km2 ကဳလဝ်မဳတာပန်ကၠင်ရ၊၊
တိတ်အာ ဂၠံင်ကွဳစက် လပါ်သၠုင်ကျာ ၜိုတ် ၁ တိုင်ဘာ်မ္ဂး စိုပ်ဂၠံင်ဇၞော် မအာကဵု ဍုင်မတ်မလီုတုဲ နူကွာန်၀၀ ဂွံစိုပ်မတ်မလီုဂှ် နွံၜိုတ် ၈ တိုင်ရ၊၊
လၟိဟ်မၞိဟ်
ကွာန်၀၀ဝွံ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၈ဂှ် သ္ၚိ သီုဖအိုတ် နွံ ၜိုတ် (၃၅၀) မတုဲ မၞိဟ်နွံ ၜိုတ် ဒစာံကၠံ ဒှ်မာန်ရ၊၊
ပလံၚ်ဗစိုပ်
အဓိက ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ်ကွာန်ဝွံ ဒှ်ဂၠံင်တိုက် ကေုာံ ဂၠံၚ်ဍာ်ရ၊၊
ဝၚ်
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ကွာန်ဝဝဝဝွံ ဒှ်မန်တြေံမွဲတုဲ နူအခိၚ်လဵု မစပ္တန်လဝ်ရောဂှ် နကဵု သက်သဳ သုတေသနဝၚ် ခိုၚ်ၚ်ဂှ် ဟွံဂွံတီလဝ်ဏီရ၊၊ ပ္ဍဲခေတ်ဟံသာဝတဳ ဒြဟတ်ခိုဟ် (ၜိုတ် အေဒဳ တေအ်ဂှ် ကွာန်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲရးမတ္တမ ၃၂ ဍုၚ် ပ္ဍဲရးဍုၚ်ဝဝရ၊၊
ကြဴနူ အဝဵုသြဇာဂကူဗၟာ နူဗုကာံ ဓလီုဂွံအာ ရာမညဒေသ ဍုၚ်မန်တုဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၂၈၁/၁၂၈၆ ဂှ် မဂဒူ ကောန်ဍုၚ်တကအ်ဝါန် (ဍုၚ်ဝါန်) ပုန် ကုသၟိၚ်စဍုၚ်ဗၟာ အလိမ်မာမၚ် (အလိမ္မာမၚ်း)တုဲ ကလေၚ်ပ္တန် ဍုၚ်ဗၠးၜးမန် ပ္ဍဲဍုၚ်မတ္တမရ မဂွံဒုၚ်ယၟု သၟိၚ်ဝါရဳရောဝ် မဒှ်ယၟု ဘာသာသေံ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ညးမဒတုံပြဟ်နူသွဝ် ရ၊၊ မန်ပ္ဍဲဗဂေါ အခမန် လေဝ် ပုန်ကဵု သၟိၚ်ဗုကာံကီုတုဲ ဒက်ပ္တန် ဍုၚ်ဗၠးၜးကီုရ၊၊ ကာလတၠဖြာ မပိုၚ်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳဂှ် ဍုၚ်မန်ဟံသာဝတဳ ကဵု ဍုၚ်မန်မတ္တမ ဒက်မိတ်ရေၚ်သကအ် နမကဵုစ ကောန်ဝုတ်ရေၚ်သကအ်ရ၊၊ တၠဖြာ ပစၞာဲ ဂစာန်ဂစိုတ် သၟိၚ်ဝါရေဝ်ရောဝ်ဂှ် ဂွံတီကေတ်တုဲ ညးရပ်ကြိုၚ်ထောအ် တၠဖြာရ၊၊ ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ စိုပ်အာ သၟဝ်တဲ သၟိၚ်ဝါရေဝ်ရောဝ်ရ၊၊ ဟိုတ်တၠဖြာ မဂစာန်ပုန်တုဲ ညးဒးဂစိုတ်ထောအ် တၠဖြာရ၊၊
သၞာံ ၁၃၄၈ သၟိၚ်ဗညာဥူ တိုန်နန် ဍုၚ်မတ္တမ ရ၊၊ ဟိုတ်နူ ဗြတ္ထၜ ကဵု လိုက်ဖြာတအ် ပသပုန်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃၆၃ ဂှ်တုဲ သၟိၚ်ဗညာဥူ ဒးဒဴအာမံၚ် ဍုၚ်ဝါန်၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၃၆၉ ဂှ် သၟိၚ်ဗညာဥူ ဟိုတ်ကလေၚ်စဴ ဍုၚ်မတ္တမ ဟွံဂွံတုဲ ဒးအာမံၚ် ပ္ဍဲဗဂေါရ၊၊ တၠညးဗညာဥူ ဟွံမဲတုဲ ကောန်ညး တၠညးရာဇာဓိရာဇ် ဂွံတိုန်နန်ဟံသာဝတဳရ၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၃၈၈ ဂှ် တၠညးရာဇာဓိရာဇ် သီဂွံအာ ဍုၚ်မတ္တမ ကေုာံ မတ်မလီုရ၊၊ စနူဂှ်တုဲ ဍုၚ်မတ္တမ နဒဒှ် ဍုၚ်သၟိၚ်ဨကရာဇ် မပဒတဴဂှ် ဒးအိုတ်အာရ၊၊
ဘာလကျာ်ဂမၠိုၚ်
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ရာမညနိကာယ ဘာဗၟံက်ဝွံ နွံ လပါ်ဗၟံက်ကွာန်တုဲ မဒှ်ဘာတြေံအိုတ် ပ္ဍဲကွာန်ဝဝဝ ဏအ်ရ၊၊ ဘာဝွံ ပ္ဍဲအခိၚ် ကျာ်ဇၞော်ဝိမလဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ်သီမွဲရ၊၊ ပါဲနူသီတုဲ ဇြပ်သဘၚ်ဓရ်၊ ဇြပ်မၚ်သဳတအ်လေဝ် နွံကီုရ၊၊
မၞိဟ်ဇေတ် ဟွံထောံဂကူ မြမောဝ်ဇေတ် ဟွံထောံသၟူ" တဝှ်ဝွံ ဇၟာပ်ပ်တၠပညာ ထိုၚ်သးတဴအိုတ်ရ။ သတ်တိရစ္ဆာန် မပ္တံကဵုကၠဵုတံ မၚ်မွဲကၠုၚ်ဂကူကၠဵုဂှ် ပ္ဍဲသုတ်ဇာတ်နိပါတ် နဒဒှ်သာဓက ဂွံဆဵုညာတ်ကေတ်မာန်ရ။ သတ်မတွံဂး မၞိဟ်ဂှ် ဂမြၚ်ညာဏ် ပြဲသၠုၚ်လ္တူနူတိရစ္ဆာန် ကၠံဆ လ္ၚီဆ ဟွံကတုဲ တာလျိုၚ်မၚ်မွဲဂကူ ဘာသာ သာသနာဂှ် ဗွဲမပြေပြံၚ် ဟွံယိုက်ဂၠေၚ်မ္ဂး ယုတ်မာလ္တူနူ တိရစ္ဆာန် ကၠံဆ လ္ၚီဆဟွံကဂှ် သ္ဒးကၠိုဟ်လဝ်ထေက်ရ။
ပ္ကဴဂမၠိုၚ် နွံသၟူအမြာဲ မြမောဝ်ဍေံကဵုဍေံအိုတ်ရ။ ပ္ကဴမၠဵုဂှ် သၟူအမြာဲ ပ္ကဴမၠဵုမောဝ်ဇောဝ်တုဲ ပ္ကဴပ္ၚာတုန် သၟူအမြာဲပ္ကဴပ္ၚာမောဝ်ပ္ဍးတဴရ။ သၟူအမြာဲပ္ကဴအိုတ်သီုတံဂှ် ဗက်အလိုက်ကျာတုဲဟေၚ် မောဝ်ဇောဝ်အာမာန်ရ။ ဒစးကျာမောဝ်ဇောဝ်အာဟွံမာန်ဆ္ဂး သၟူအမြာဲပရိယတ်ဂှ် လၟောဝ်အာသီုအလိုက်ကျာ သီုဒးစးကျာတုဲ မောဝ်ဇောဝ်အာ ပန်ဒိုဟ် ဒစာံဒိုဟ်မာန်ရ။ ဒၞဲါဝွံ မိက်သ္ဂောံဟီုဂး "မြမောဝ်ရာမညနိကာယပရိယတ္တိ" မဒှ်ရောၚ်၊ ရာမည- မည-မန် ဂှ် လဂွံကဵုမန်ရ။ နိကာယဂှ် ဂကောံဂိုဏ် မဒှ်ရ။ ပရိယတ္တိဂှ် ပၞောဝ်သာသနာပိတန် ပရိယတ္တိသာသနာမ္ဂးရ။ ရာမညနိကာယပရိယတ္တိ ပရိယတ္တိသာသနာ ဂကောံဂိုဏ်ရာမည။ ရာမည နိကာယပရိယတ္တိဝွံ ဗြီတိတ်ကၠုၚ် နူဂကောံရာမညဓမ္မာစရိယ မဒှ်ရ။ တၞဟ်နပရိယတ္တိ သာသနာ တၠီမၞုံကုပိုဉ်ကျာ်တြဲ သ္ဂောံတန်တဴအာ လုကဴကာလအဓာန်ဗွဲမလံလကာဖာဂှ် သၚ်ရာမညနိကာယလေဝ် နွံတာလျိုၚ်တုဲ တၞဟ်နတာလျိုၚ် ဂွံပြေအာ လ္တူသာသနာ သၚ်ရာမညနိကာယဂမၠိုၚ် တံၚ်တဲဗလဲပၞး စိုတ်သၟဟ်ဒှ်မွဲ ညံၚ်ခပေဲါဟွံဂွံပြး ခၟာဲဟွံဂွံထကး ကၠးစိုတ်ကၠိုဟ်စိုတ် ကေုာံ ရေၚ်သ္ကံတုဲ ရာမညနိကာယပရိယတ္တိဂှ် ဂံါကွာ်လုပ်ကၠုၚ် ပွိုၚ် ၂၅ သၞာံ သ္ဘၚ်သြန်ရတ်မဒှ်ရ။
ကျာ်စေတဳ
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ပ္ဍဲကွာန်ဝဝဝဝွံ ကျာ်စေတဳ သီုဖအိုတ် နွံ ၃ တၞုၚ်၊၊ ကျာ်လဒေါဝ်ဂှ် ဒှ်ကျာ် ကျာ်သြဳကွာန်တုဲ မၞိဟ်ကၠုၚ်ဗဵုလ္ၚောဝ်ဂၠိုၚ်အိုတ်ရ၊၊ ပါဲနူဂှ် ကျာ်စေတဳ ပ္ဍဲဘာလကျာ်လေဝ် နွံကီုရ၊၊
ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
အဓိက ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကွာန်ဝဝဝ ဝွံ ဒှ်ကမၠောန်ဗ္ၚ ကေုာံ တဵုတၞံခၜိုတ်ရဝ်ပါရ၊၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပရေၚ်ဗၞိက် စၞစသုၚ်တအ်လေဝ် နွံစ ညိညကီုရ၊၊
ပရေၚ်ပညာ
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ပ္ဍဲကွာန်ဝဝဝဝွံ နာဲဘာဗတောန်လိက်အလဵုအသဳ တန်သဇိုၚ်မူလ (၂) မတုဲ တန်လဒေါဝ် နွံမွဲရ၊၊
ပ္ဍဲဘာလကျာ်လေဝ် ဒှ်ဒတန် ဗ္တောန်လိက် သွက်ကောန်ၚာ်တအ်ကီုရ၊၊
ပရေၚ်တဲသွက်ရဲဆာန်ဂကူမန်
ဂလာန်ပရၚ်တဲ သွက်ရဲဆာန်ဂကူမန်
အလန်ဒုတိယ
ဥက္ကဌဇၞော်ဂုဏ်တၟေၚ်➲နာဲဟံသာ(ကော်ခဴစ) အ္စာကၞေဟ်➲ၜိုပ်ဍာဲ
ဂလာန်ညးဇန်လိက် လိက်အုပ်ဍောတ် “ ဂလာန်ပရၚ်တဲ သွက်ရဲဆာန်ဂကူမန် ” ဝွံ ရန်ကဵုသၟတ်မန် အဝဲမံၚ်ဘာအဝဲဇူဘာတၟိတၟိတအ် သွက်ဂွံတီအာ ပရေၚ်ဂကူ၊ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်၊ ပရေၚ်ပၞာန်၊ ပရေၚ်အာက္ဍိုပ်၊ ပရေၚ်ပညာ ကေုာံ ပရေၚ်မန် ပ္ဍဲအဝၚ်တိက်တအ် ၜိုတ်ဒးရးပြဟ်ဟ်မာန်တုဲ ဂလာန်တၚ်ဏှ်နွံကဵုရှ်သာတအ်ဂှ် ၜိုတ်ကပှ်ဂၠာဲ ချပ်ဗစာဂွံ ချူဇန်တက်ပ္တိတ်ဏာရ။ ဂလာန်တအ်ဏံဂှ် တိတ်ကၠုၚ်နူက္ဍဟ် ညးဇန်လိက်ဖအိုတ် ဟွံသေၚ်၊ ဂလာန်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် နွံပ္ဍဲလိက်ဂွံကေၚ်ဗှ်တၚ် နၚ် ဇကုစှ်ေစိုတ် ဒုၚ်တဲ မာန် ဒှ်ဂုဏ်ဖဵုကုဂကူမန်ဟေၚ် ရုဲစှ် ချူပြေၚ်တက် ပ္တိတ်ဏာရောၚ်။ သၟတ်မန်ညးဂွံဗှ် ဂွံတီကေတ်ဂလာန်တအ်ဏံ အနာဂတ်ဂတတေံ ကဵုဂွံဒှ်ညးဆာန်ဂကူမန် ညးကၠောန်ပရေၚ်ဂကူမန် ညးအာက္ဍိုပ်ကမၠောန်ပရေၚ်ဂကူမန်မာန်ညိ။ ✍ၜိုပ်ဍာဲ✍ (၁)           ပရေၚ်ဂကူ ၁။ ဂကူမွဲမွဲဟီုဂှ် ဂကောံမၞိဟ် မံၚ်စံၚ်တန်တဴကၠုၚ်လဝ်မွဲစွံလအ်လ ကဵုသၞာံအခါ (လ္ၚီသၞာံ -ဠက်သၞာံ) အရေဝ် -လိက် - ယေန်သၞာၚ်အခိုက် ကၞာတုပ်၊ ကံကုသဵုဆက်စပ် (အခေါၚ်အရာ သၠဲလး/ဍန်ဂြက်တုပ်) တအ်ဂှ် ဒှ်မွဲဂကူရ။
၂။ ဇုဇဗဴလပိုဲနူကၠာကၠာတေံဂှ် ဟိုတ်နူညးတအ် ဟိုတ်နူမံၚ်စံၚ်တန်တဴကၠုၚ်မွဲစွံ လအ်လကဵုအခိၚ်တုဲ အရေဝ် - လိက် - ယေန်သၞာၚ် အခိုက်ကၞာပိုဲ ဂွံတုပ်မံၚ်ရောၚ်။ - ဇုဇဗဴလပိုဲတအ်ဂှ် ဟိုတ်နူမဗဳဇ (ဆီဇာတိ) ဆက်စပ်မံၚ်ညးသ္ကံတုဲ ရုပ်သာ်ပိုဲ မပ္တံ အရံၚ်စၞာံ၊ အရံၚ်သော်၊ အရံၚ်မတ်၊ ဗီုပြၚ်ဇကုဇကောဝ်ပိုဲ ဂွံတုပ် (ဝါ) ကြပ်တုပ်မံၚ်ရောၚ်။
- ဒၟာနူဏံဟေၚ် ဂကူမသဆက်စပ်မံၚ်ရဂှ် ပိုဲတီ၊ ပိုက်တံဂၠာဲရိုဟ်မ္ဂး ဂကူမန်တအ်ဂှ် ဒှ်မသ ကောဒေံ ကြပ်ပ် (ဝါ) သ္ၚောဲသ္ၚောဲဖအိုတ်ရရောၚ်။
၃။ ကောဒေံဂှ် ဒှ်မသကြပ်ပ် ဂကူဂှ် ဒှ်မသသ္ၚောဲသ္ၚောဲ ဗီုဆာန်ကောဒေံဂှ် ဆာန်ဂကူကီုမ္ဂး မန်ပိုဲမုက်မတ် ယးတၟးဂကူပိုဲဗၠးၜးရောၚ်။ (၂) ၄။ ဂကူမၞးဒှ်မံၚ်ဍိက်မ္ဂး မၞးကီု ကောဒေံမၞးကီု ဒှ်ဗက်ဍိက် ဒးဒုၚ်ဇိက်ဖအိုတ်ရ။ ဂကူမၞးဗၠးၜးမ္ဂး မၞးကီု ကောဒေံမၞးကီု ဗၠးၜးသၠဲလးဇၞော်မောဝ် ဖအိုတ်ရောၚ်။
၅။ ဂကူဇကုဒှ်မံၚ်ဍိက် ဒှ်မံၚ်ဒဒိုက်ဂှ်ဟွံရံၚ်၊ ရံၚ် သွက်ဇကုတုဲ ပဲါဒဴအာဌာန်တၞဟ်ဟ်ဂှ် ဒှ်ညး ဒှ်ဂြိပ်ဒဴ မာန်ဗက်စရ။
၆။ ဍုၚ်ကွာန်ဌာန်ဒေသဇကု ဇကုဟွံမံၚ် ရန်ကဵုသြန်တုဲ အာထောံဌာန်တၞဟ်မ္ဂး ဂကူညးတၞဟ် လုပ်ကၠုၚ်ဗပေၚ်ဒၞာဲရောၚ်။ ဒှ်သာ်ဂှ်ဂၠိုၚ်မ္ဂး ဍုၚ်ကွာန်ဌာန်ဇကု ဒှ်အာဌာန်ညးတၞဟ်ရောၚ်။
၇။ မန်တအ်အာဍုၚ်သ္အာၚ် ဂၠာဲသြန်ဂှ် ဒှ်ဂုဏ်ဖဵုပူဂဵုရဂၠိုၚ် ဍုၚ်ကွာန်မန် ဒှ်အာဍုၚ်ကွာန်ဂကူညးတၞဟ်ဂှ် ဂွံကလေၚ် ပလေဝ်ဟွံလောဲ လေၚ်ဆောံသွက် ဂကူဇၞော်ဇၞော် ဒဵုကဵုဂကူကၠေံကၠက် ဒှ်မာန်ရောၚ်။
၈။ ဂကူတုပ်မ္ဂး ဒးရီုဗၚ်မၚ်မွဲ ညးသ္ကအ်ရောၚ်။ဂကူကြုက်၊ ဂကူဂလာ၊ (မူသလေမ်)တအ် ရီုဗၚ်မၚ်မွဲ ညးသ္ကအ်ခိုဟ်တုဲ ဂကူဍေံတအ် ဇၞော်မောဝ်ပြာကတ်ရောၚ်။
၉။ မၞိဟ်ဂကူတုပ်တအ်ဂှ် ကံကုသဵုဆက်စပ်မံၚ် ညးသ္ကအ်ရောၚ်တုဲ ဒးညဳသာညးသ္ကအ် ဒးရီုဗၚ်ညးသ္ကအ်။ ဟွံညဳသာ ဟွံရံၚ်စံၚ်မၚ်မွဲ ညးသ္ကအ်မ္ဂး ညးလေဝ်ဒှ်ဒဒိုက် အဲလေဝ်ဒှ်ဒဒိုက် တၞီဗၠိုက်အာ အလုံဂကူရောၚ်။ (၃) ၁၀။ ကၠဵုတအ်ဂှ် ဟွံဝိုတ်တၠ၊ မၞိဟ်ဝိုတ်မံၚ်မသ ဂကူတအ်ဂှ် ပရေံစိုပ်ကဆံၚ်လဵု ချပ်ဗ္စာညိ။
၁၁။ ပြံၚ်အာမံၚ် ဍုၚ်ညးတၞဟ် ဌာန်ညးတၞဟ်မ္ဂး ဒးဗက်မံၚ် အခိုက်ညးတၞဟ်ရောၚ်တုဲ လက်သဏ်ဂကူဇကု ဗၠိုက်တၞီအာရ၊ ကၞောတ်တဲ (စိုပ်အဆက်ကောန် အဆက်စဴ) ဒှ်အာ ဂကူညးတၞဟ်တွဵုရ။
၁၂။ ဘဝဍိက်ဂှ် ပါဲဒဴကေတ်ဟွံဗၠး၊ အာမံၚ်ဍုၚ်ညး ဒးမံၚ်သၟဝ်တဲဂကူညးရ၊ ကုသဵုခိုဟ်မ္ဂး ဘဝဍိက်ကဆံၚ်သၠုၚ်ညိဟေၚ် ဒှ်မာန်ရောၚ်။သ္ဂောံဗၠးတိတ် နူဘဝဍိက်မာန် ဌာန်ဒေသ ဂကူဇကုဂှ် သ္ပသ္ဇိုၚ်တုဲ ဒးလွဳဒြဟတ် ဒးဒက်ပတန်အာရောၚ်။
၁၃။ ဂကူဇကုဒှ်မံၚ်ဍိက် ဒှ်မံၚ်ဒဒိုက်ဂှ် ဟွံရံၚ်၊ ရံၚ်ကဵုဖဵုဂုဏ်ဇကုတုဲ ကၠောန်မံၚ်သွက် ညးဍဵုဍိက်ဂကူဇကုဂှ် ဒှ်မၞိဟ်ကၠက်ဂကူ ဒှ်မၞိဟ်ဂကူတဝ်မုဲဟွံသေၚ်ဟာ?။
၁၄။ ပိုဲဒးဒုၚ်ဒှ်မံၚ်ဍိက်ဂှ် ဟိုတ်နူကဵုကံကုသဵုဘဝအတိက်ဟွံသေၚ်၊ ဟိုတ်နူကဵု ပိုဲဒုၚ်သ္ပမံၚ်ဍိက်တုဲ ညးတၞဟ်ဂွံသ္ပဂွံအုပ်ဓလီုမံၚ်ရောၚ်။ (၄) ၁၅။ ဂကူဟွံမိက်ဒုၚ် သ္ပဍိက်ညးတၞဟ်တအ်ဂှ် ညးတၞဟ်လေဝ် ဟွံမိက်သ္ပဍိက်ရ၊ ဟိုတ်ဍေံဂှ် ဖဵု ဂုဏ်ညးဟွံမွဲ သီုဒှ်အန္တယ်ကုညးမာန်တုဲ ညးဟွံမိက်သ္ပရောၚ်။
၁၆။ ကံကုသဵုဂကူမွဲမွဲဂှ် နွံလ္တူပရေၚ်လွဳပရာ ကေုာံ ပရေၚ်ညဳသာပ္ဍဲဂကူဂှ်ရ။
၁၇။ ဂကူဟွံမွဲကုဍုၚ် စရာဲဂွံဇၞော်သၠုၚ်ပြာကတ် ဗီုညးတၞဟ်ဒှ်ဟွံမာန်။
- ဂကူဟွံမွဲကုအခေါၚ်ပရေၚ်ဂကူဇကုဇကုဖန် သ္ဂောံ တန်ကြန်အာဍာ်ဇမၠိၚ် ဒှ်ဟွံမာန်။ - ဂကူဟွံမွဲကုဒပ်ပၞာန် ညးသ္ပမာန်ဍဵုဍိုက် ဒးဗၠိုက်တၞီအာ ပြဟ်ဟ်ရောၚ်။
၁၈။ လ္ၚတ်ဝၚ်ဂကူ သွက်ဂွံကြီုကြဴမံၚ်ဟွံသေၚ်၊လ္ၚတ်ဝၚ်ဂကူ သွက်ဂွံတီ အာဲကၟာဲဟေၚ်၊ တီအာဲကၟာဲတုဲ ညံၚ်သ္ဂောံစိုပ်တဲဂကူဇကု ဒးပြုပြေၚ်။
၁၉။ အရေဝ်ဘာသာမွဲမွဲ လိက်ပတ်ဘာသာမွဲမွဲဂှ် ဟွံဒှ်အထက်အပၚ်ကု ပရေၚ်ဂယိုၚ်လမျီုမ္ဂး မၞိဟ်တအ်ဟွံစွံ ၚုဟ်မး ဟွံမိက်ကတ်ဗတောန် စကာအောန်ကၠုၚ်တုဲ အရေဝ်၊လိက်ပတ်၊ ဘာသာ ဗၠိုက်တၞီစှ်ေအာတွဵုရ။ (၅)  ညးမဂွံလဝ်အဝဵုတအ် တီလဝ်ဒဒှ်ဏံတုဲ ကၟာတ် ဒၞာလဝ်၊ အရေဝ်၊ လိက်ပတ် ဂကူကောန် ဍုၚ်အရၚ်တအ် ညံၚ်ဟွံဂွံစကာ အပ္ဍဲရုၚ် အပ္ဍဲသၞောဝ်တအ်ဂှ် သွက်ဂွံၚိတ်ကလက်ဂကူ ကောန်ဍုၚ်အရၚ်တအ်ရောၚ်။
၂၀။ လ္ၚဴမွဲမဟွံဒှ်ကၠေၚ်၊ ပလေၚ်မွဲမဟွံဒှ်ကွာၚ် ဟီု ကၠာလေဝ် ဂကူတၞဟ်မွဲ စိုပ်ကၠုၚ်ကွာန်ဇကု ဍေံဟွံဟီုအရေဝ်ဇကု ဇကုမၞိဟ်ဂမၠိုၚ် ဗက်ဟီု မံၚ်အရေဝ်ဍေံဂှ် စိုတ်ဓါတ်ဆာန်ဂကူဇကု ဟွံသဝ်အာနူဍေံဟာ။
၂၁။ မၞိဟ်ကၠုၚ်ပၠံၚ်တိဍာ်ဂကူဇကု ၚိတ်ကလက်ဂကူ ဇကုဂှ်စွံစိုတ်သၠဲသၠဲဒုၚ်လဝ်တဲမ္ဂး မၞးဂှ် မၞိဟ်ဆာန်ဂကူဟွံသေၚ် ဒှ်မၞိဟ်ဒုၚ်စကာသၞ ဗပေၚ်ပၟိက်သၞ ဒှ်မၞိဟ်ကလက်ဂကူ ဇကုကီုရ။
၂၅။ မိက်ဂွံတီအာဲ ဒးဂၠာဲရၚ်ဝၚ်အတိက်၊ ဝၚ်အတိက်ဟွံရံၚ် ဆီပြံၚ်ဒှ်ဍိက်။(ကျာ်ဇၞော်ဘာဒေါဝ် ကွာန်တံၚ်ပရၚ်)
၂၆။ မိက်ဂွံကဵုဂကူဗၠးၜးမ္ဂး အလုံဂကူမန်တအ် စိုတ်ဓါတ်ဆာန်ဂကူ ညံၚ်သ္ဂောံသၠုၚ်၊ ညံၚ်သ္ဂောံမြဟ်မြဴကၠုၚ်ဂှ် ဒးကၠောန်ကၠာအိုတ်ရောၚ်။စိုတ်ဓါတ်ဆာန်ဂကူသၠုၚ် မံၚ် ဟေၚ်ဒုၚ်ဒဒိုက်၊ ဒုၚ်ဂိ၊ ဒုၚ်ကဵုမာန် စိုတ်ဓါတ် ဆာန်ဂကူ မြဟ်မြဴဟေၚ် ဒုၚ်ထံၚ် ဒုၚ်ချိုတ် သွက်ဂကူမာန်ရောၚ်။
၂၇။ မၞိဟ်ကၠောန်မံၚ်ကမၠောန်ပရေၚ်ဂကူတအ်ဂှ် ၜိုန်ယောၚ်ယာနွံကၠာလေဝ် ဆဵုဂဗဂၠိုၚ်ကၠုၚ်မ္ဂး ကၠောန်ဒး အံၚ်ဇၞး မာန်မံၚ်ရောၚ်။မၞိဟ်ဟီုကေတ်သၟးသၟးတအ်ဂှ် အခိၚ်လဵုလေဝ် အံၚ်ဇၞးမာန်ဟွံသေၚ်၊ဟိုတ်ဂှ်တုဲ မၞိဟ်ဗီုလဵု ဒးထိုၚ်သးထေက် သ္ၚဳဂၠိပ်ညိ။
၂၈။ မၞိဟ်မွဲမွဲ ပူဂဵုဆာန်ဂကူဟွံသေၚ်၊ ကလၚ်အရေဝ်ညးသၟး ဟွံတီ၊ ဒးရံၚ်လ္တူ ကမၠောန် ပွညးတအ်ရောၚ်။
၂၉။ ဒုၚ်ယၟုကၠောန်ပရေၚ်ဂကူ ဂးတုဲ ရေက်ကးပ္တိတ်မံၚ်ပရဲ လ္တူကမၠောန်ဂကူမ္ဂး ပရေံနူ ဟွံကၠောန်ပရေၚ်ဂကူဏီ။ ၃၀။ ဘဝဂတမုဒှ်ဂှ် ညးလဵုလေဝ်တီချိုတ်ပၠိုတ် ဟွံသေၚ်၊ ကၠောန်ပရေၚ်ဂကူ ပရေၚ်ဍုၚ် ပရေၚ်ညးဂမၠိုၚ် ညံၚ်စိုပ်တရဴမ္ဂး မၞိဟ်ချိုတ်အာလေဝ် ဝၚ်ခိုဟ်မွဲ ဂွံဒုၚ်စချိုတ်ပၠိုတ်အာရောၚ်။
၃၁။ ဂၠာဲဒြပ်ရန်သွက်ကောန် ဗတောန်ကွတ် ရန်သွက်ဇကုဖဵု ညးဂမၠိုၚ်ဟွံဒှ်မ္ဂး ညးမွဲဟွံထိုၚ်သးဝၚ်ခိုဟ်ဟွံၜက်သှ်ေရ။
၃၂။ မၞိဟ်မွဲမွဲ စိုတ်ဓါတ်ဆာန်ဂကူၜိုတ်လဵုနွံဂှ် မိက်ဂွံတီမ္ဂး ၜိုတ်လဵုညးဒုၚ်ဂိ ဒုၚ်အိုတ် ဒုၚ်ကၠောန်မံၚ် သွက်ဂကူဂှ် ရံၚ်ညိ၊ လ္တူအရေဝ်ညးသၟး သ္ပသ္ဂုတ်သွာတ်ညိ။
၃၃။ ဆာန်ကၠအ်မ္ဂး ဒးပခိုၚ်ဒၞးဒပ်၊ ဆာန်ဒြပ်မ္ဂး ဒးပခိုၚ်ပရေၚ်ဂီုကၠီု ဆာန်ဂကူဆာန်ဍုၚ်မ္ဂး ဒးပခိုၚ်ဒပ်ပၞာန် ရောၚ်။
၃၄။ ဂကူမွဲမွဲ ဂွံဇၞော်မောဝ်တဴတက်ပြာကတ်မံၚ်ဂှ် ချိုတ်တုပ်ဂျိုၚ်တုပ် ဝါတ်တုပ်သိုက်တုပ် ညဳညဳသာသာ ရုန်ဂစာန်ထတ်ထပါ်ကၠုၚ် အခက်အခုဲနာနာ၊ တဝ်စၞေဟ်သၞနာနာမွဲစွံ လအ်ကဵုသၞာံအခါရောၚ်၊ အခိုက်ဏံ လီုလာ်ယောၚ်ယာအာမ္ဂး ဒှ်ဍိက်ညးတၞဟ်ရ။
၃၅။ မၞိဟ်ဟွံတီဂုဏ်မိမ ဂုဏ်အစာ ဂုဏ်ဂကူတအ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်ဟွံတီဂုဏ်ညးတၞဟ် ဒှ်မၞိဟ်သစ္စဟွံမွဲတုဲ ပရေံနူသတ်တိစ္ဆာန်ဏီရ။ (၈)
၃၆။ ကြက်ဂကူဂှ် အရေဝ်၊ ကြက်အရေဝ်ဂှ် လိက်ပတ် ဆာန်ဂကူဇကုမ္ဂး ထိၚ်ဒဝ်အရေဝ် လိက်ပတ်ဂကူဇကုအိုတ်ညိ။
၃၇။ သ္ဂောံထိၚ်ဒဝ်အာအရေဝ်ဂကူဇကုမာန် မန်ကုမန် ဟီုအရေဝ်မန်အိုတ်ညိ၊ဟီုအရေဝ်မန်မ္ဂး အရေဝ်ညးတၞဟ် လ္ပကဵုပြံက်နှဴ၊ ပြံက်နှဴမံၚ်အရေဝ်ညးတၞဟ်မ္ဂး အရေဝ်ဂကူဇကုဂှ် ကၠာဲအာတုဲ လအ်မ္ဂး ကၠေံကၠက် အာရောၚ်။
၃၈။ ဂကူမန်ကောန်ဗုဒ္ဓသာသာတအ် ဗီုစိုတ်ဓါတ်ပ္ဍဲအရာကဵုဒါန်သ္ပကုသဵုဂှ် ယဝ်ထံက်ပၚ် ပ္ဍဲပရေၚ်ကမၠောန်ဂကူကီုမ္ဂး ဂကူပိုဲဇၞော်မောဝ် တဴတက်တိုန်ပြဟ်ဟ် ဗွဲစၟတ်ရောၚ်။
၃၉။ မၞိဟ်တအ် စိုတ်ဓါတ်ဆာန်ဂကူ ၜိုတ်လဵုဇြိုဟ်နက်ရောဂှ် အခါဆဵုဂဗကြေပ်ဂြတ်ဟေၚ် တီကေတ်မာန်ရ။ အခါကြေပ်ဂြတ် ဝေၚ်ပဲါ၊ အခိၚ်သၠဲလးမ္ဂး လုပ်ဗဒဲါ၊ ကြပ်ကၠုၚ်ပေဲါအံၚ်ဇၞးမ္ဂး ပၠံၚ်ဒၞာဲ ပွသာ်ဏံဂှ် ပွရဲဗက်သာတအ်ရောၚ်။
၄၀။ ဂွံမံၚ်ပ္ဍဲတိဇကု သ္ၚိဇကုဂှ် ၜိုန်ဝါတ်ဒိုက်ကၠာလေဝ် သိက္ခာနွံဂၠိုၚ်နူ ဒးမံၚ်ပ္ဍဲတိညးတၞဟ် သ္ၚိညးတၞဟ်ဏီ၊ ပ္ဍဲသ္ၚိဇကု ဒးစပုၚ်ၜိုတ်လေဝ် ခိုဟ်နူဒးအာတ်စ ပ္ဍဲသ္ၚိညးတၞဟ်ဏီရ။
၄၁။ ဂကူမန်တအ် ၜိုတ်လဵုဝါတ်တ် စိုတ်ဓါတ်ဂွိၚ်ဖေက်ဂကူ ကၠက်နွံမံၚ်မ္ဂး ပရေၚ်ဗၠးၜးဂကူဂှ် ကၠောန်ဂွံမံၚ်ဏီ။ဂကူမန်တအ် ၜိုတ်လဵုလောဲလောဲ စိုတ်ဓါတ်ဆာန်ဂကူ ဟွံမွဲရမ္ဂး ပရေၚ်ဗၠးၜးဂကူဂှ် ကၠောန်ဟွံလောဲရ။
၄၂။ ဟိုတ်နူစိုတ်ဓါတ်ဆာန်ဂကူထတ် ကၠောန်သွက်ဂကူတုဲ ဒးဒုၚ်ချိုတ်အာဂှ် လ္ပဂွိၚ်လ္ပဖေက်စိုတ်လ္ပလီု ချိုတ်ဂှ်ညးလဵုမွဲပါဲဟွံဗၠး၊ ဂကူဇကုဒှ်မံၚ်ဍိက်ဖိုဟ် ဇကုတိက်မံၚ်မိပ်မံၚ်တုဲ ဒးချိုတ်အာဂှ် ထေက်ကဵု ဒးဂွကဵုညးဂမၠိုၚ်။ ၄၃။ မၞိဟ်မွဲမွဲ အယုက်ၜိုတ်လဵုဂၠိၚ်ၚ် ပိုန်ဒြပ်ၜိုတ်လဵုသၠဲသၠဲ နွံမံၚ်ပ္ဍဲဘဝဍိက်မ္ဂး ဝၚ်လျးတၟးမာန်ဟွံသေၚ်၊ ၜိုန်ဒှ်သၟိၚ်မွဲမွဲဒၞာဲ ၜိုန်ဝၚ်နာဲဒယှ်လေဝ် ဒှ်ဍိက်ကဆံၚ်သၠုၚ်၊ ဍိက် ဒယှ်မွဲဟေၚ်တုဲ သိက္ခာဟွံမွဲရ။
၄၄။ ဝၚ်ဂှ်ညးဇၞးတအ်ဟေၚ် အခေါၚ်ချူခၞံဂၠိုၚ်တုဲ ညးဂမၠိုၚ်စိုတ်လုပ်စရ။
၄၅။ ဟီုကြီုမံၚ်ဝၚ်အတိက် ဇကုဒုၚ်သ္ပမံၚ်ဍိက်ဂှ် ဂွကဵုလေပ်ညိ။ ၄၆။ ကူချပ်ရံၚ်အးအး မၞိဟ်ဟွံဂွံဒုၚ်စလဝ် အာဲကၟာဲဂကူ နွံမံၚ်ကီုရဟာ၊ ဒုၚ်စလဝ်အာဲကၟာဲဂကူတုဲ ဟွံတီဂုဏ်ဂကူ ဟွံကၠောန်ပရေၚ်ဂကူ ဟွံရီုဗၚ်ဂကူမ္ဂး ဒှ်မၞိဟ်ဟွံတီတာလျိုၚ် ဒှ်ပွမၞိဟ် အရိုၚ်တအ်ရောၚ်။ (၁၀) ၄၇။ မၞိဟ်ကၠာတေံကၠောန်ဗဒှ်ကၠုၚ်လဝ်ဂှ် မၞိဟ်တ္ၚဲဏံ ဒုၚ်စသိုၚ်၊ မၞိဟ်တ္ၚဲဏံကၠောန်ဗဒှ်လဝ်တအ်ဂှ် မၞိဟ်တ္ၚဲယးတေံဒုၚ်စသိုၚ်ရ။ လၟေၚ်ဓမ္မတာဏံဂှ် တီကၠိုဟ်တုဲ သွက်မဇဂကူပိုဲ တ္ၚဲယးတေံ သ္ဂောံဒုၚ်စသိုၚ်ခိုဟ်ဟ်မာန် ပိုဲဒးဂစာန်ကၠောန် ကဵုရောၚ်ဂှ် ဒှ်တာလျိုၚ်ပရေၚ်မၞိဟ်ရ။
၄၈။ မၞိဟ်တုပ်ပ် ပိုဲဒုၚ်သ္ပမံၚ်ဍိက်ဂကူတၞဟ်မ္ဂး ၚုဟ်မးဂကူပိုဲပၠိုတ် ဝၚ်ဂကူပိုဲ ကၠေံအိုတ်အာရောၚ်။
ဗှ်လိခ်ကဵုဂၠိုၚ်ၚ်
ဗှ်လိခ်  ကဵုဂၠိုၚ်ညိ
သုပ္ပတိဋ္ဌ
သုပ္ပတိဋ္ဌစေတဳ ဂှ် ဒှ် ကျာ်စေတဳ မၞုံပ္ဍဲဇိုၚ်ကြုၚ် နေရဉ္ဇရာ ဗဒါဲတၞံဇြဲဗောဓိ ပ္ဍဲဗုဒ္ဓဂါယာ၊ တွဵုရးဗိဟာရ်၊ ဍုၚ်အိန္ဒိယ၊ မဒှ်ဒၞာဲ ဗောဓိသတ်ပိုယ် ကၠာဟွံဂွံဒှ်ကျာ်ဏီ မဂွံဒုၚ်ကေတ် ဒါန်ပုၚ်ပၟောန်ဍာ်တှ် နူဂၞကျာ်သုဇာတာတုဲ ပပြဘိုက် ပ္ဍဲဒၞာဲဂှ်ရ၊၊
သၟိၚ်အသောကဓမ္မရာဇာ ကေုာံ စေတဳဍုၚ်ရာမည
ပ္ဍဲဒၞာဲ သၞေဟ်သုပ္ပတိဋ္ဌ မဒှ်ဒၞာဲ ဗောဓိသတ် ပပြဘိုက်ဂှ် သၟိၚ်အသောကဓမ္မရာဇ ပတန်လဝ်စေတဳမွဲရ၊၊
သၟိၚ်ဓမ္မစေတဳ မိက်ဂွံကၠောန်ခၞံ ဗုဒ္ဓဂါယာ ပ္ဍဲဍုၚ်ရာမည ဗဂေါတုဲ ဗလးဏာ အစာဓဇဲ ညးမသြိုၚ်ခၞံတအ် ကဵုအာၜတ်နၚ် အတိုၚ်မၞုံ ပ္ဍဲဗုဒ္ဓဂါယာ သေံအိန္ဒိယရ၊၊ ညးဖအောဝ် ကောန်ဗြဴညး မၞုံယၟု တိလသျေၚ်ဇဴ (တၠသဇေၚ်ဇဴ) ကေုာံ ဓမာန်ညး (တၠသ္ၚိတၠသဇေၚ်ဇဴ) သၟိၚ်ဝါရာန် ညးမဒှ် ဒကိုပ် ဍုၚ်သြေၚ် ကဵုခၞံကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၈၄၁ ဂှ် ညးခၞံကၠောန်လဝ် သုပ္ပတိဋ္ဌစေတဳ ပ္ဍဲဍုၚ်ဗဂေါ အတိုၚ်ဗုဒ္ဓဂါယာ ပ္ဍဲအိန္ဒိယတေအ်ရ၊၊
ဗောဓိသတ် ပပြဘိုက်ပၟောန်ဍာ်တှ်
{၁}၊၊ ၊၊ ခါဂဟ် ဗောဓိသတ် ယောက်ကေတ် ထးထရ် မပေၚ် - - - -{၂}တၞံဇြယ်သုမ် အဇပါလဂလ်တုယ်၊၊ တွာက်စိုဟ်အာ ပ္ဍယ်စြၚ်ကြုၚ် နေရဉ္ဇရာ - - - - -{၃}ဒၜုတ်လောရ် ထးထရ်တုယ်ဟေၚ် စိုဟ်လၜေါဟ် ဇြကု ပ္ဍယ်ဍာက်ကြုၚ် နေရဉ္ဇရာတု(ယ်) - - - {၄}ခါဂဟ် ပြမန် ဍာက်တဟ်ဂဟ်ဟေၚ် ဗၞတ်တမ္အာသတ်တာ လမ္အဟ် မဒဟ် မမွယ်ဂဟ် ၄၉၊ -ေ - {၅} ဗောဓိသတ် ပပရိဘောက် ဗြမန်ဂဟ်ရ၊ ပပရိဘောက်တုယ်ဟေၚ်၊ စိုဟ်အာ ပ္ဍယ်ဍာက်ကြုၚ် တ္ၜဴပါၚ် ကြာတ်ဇောၚ် - - - - {၆}[ဇငး]တုယ်
ဗောဓိသတ် ပဓိဋ္ဌာန် ဖဳထးထဝ်
ရဴဝေါအ် ဗောဓိသတ် က္ဆပ်ရ၊ တ္ငယ်ဝေါအ်ရ ယရ်ရ ယြသ္ဂောအ်ဒဟ် တြဒဟ်ကျာက် စၟတ်မာ ထးထရ်ဝေါ[အ်] - - - - - {၇} အာညိ၊ ရဴဂဟ်ဂးတုယ် ဂတာထးထရ်ဂဟ် ဒၜုတ်လဝ် လတူဍာက်၊ ဗောဓိသတ် (ဇရိုဟ်)ပ္တိတ်န္အာ ဗွယ်ဇ(ငယ်) - - - - မန်ထးထ{၈}ရ်ဂဟ် ဒြေပ်တိုန်အာ ထာန် မနွောမ်ဂ[ဝ]ဟတ် ဇငယ်တုယ် အာစိုပ်ကိနှံၚ် မညန်တဴ ကုပါၚ်ကြုၚ် ဍွောတ်မွယ် - - - - - တြုၚ်နေရဉ္ဇရာ တု{၉}ယ် ထးဂဟ် ဗ္လိုပ်လောက်စိုဟ်အာ ပ္ဍယ်တိ အာစိုဟ်ပ္ဍယ် ဝီမာန် သၟိၚ်[နာက်]ကာဠ[တုယ် သၟ]ရ် ထး[ကယောၚ်] ကျာက်တြယ် ၃ [မ]တွဟ်ပ္ဂး ကက္ကုသန် ကောဏာ{၁၀}ဂိုမ်၊ ကဿပဂဟ်ဟေၚ် စိုဟ်ဒၟံၚ်တဴရ၊ ပ္ဍယ်ပါၚ်ကြုၚ်(နေရဉ္ဇရာ) - - ဂဟ် (ဟေတ်တနိမ်စိုဟ်) အိုဝ်ဒစိ ကြဴဝေါအ် တနက္ကသောတ ညးမဂးစ ကုကြုၚ်ဍွော{၁၁}တ်ဂဟ်ရွောၚ်၊ - - - (ဟေၚ်)မဂးဂဟ် - - (ရ) - - - [ခါဂဟ်] ဗောဓိသတ် ညာတ်ကေတ် ထးကယောၚ် မဒြေပ်တိုန်အာ ထာန် မနွောမ်ဗၞတ်ဂဝ{၁၂}ဟတ်ဇငယ်တုယ် မတနိမ်စိုဟ်(အာဂဟ်) [တ္ငယ်]ဝေါအ် [ဂဟ်] ယြသ္ဂောအ်ဒဟ် တြ[ဒဟ် ကျာက်] စၟတ်ဟေၚ်ရ ဂးတုယ် မိပ်စိုတ် ပုမဟ်သန်တုယ် က{၁၃}ကလေၚ်တိုန်အာ [စၟိဟ်သုပ္ပတိဌရ၊]
သၟိၚ်အသောက ဒက်စေတဳ ဒၞာဲသၞေဟ်သုပ္ပတိဋ္ဌ
ပ္ဍယ်ထာန် [စၞိ]ဟ် သုပ္ပတိဌ (မစိုန်)[ဒဟ်]ထာန်[ပရိဘောက်] ကျာ[က်တြယ်]ဂဟ် သၟိၚ်မနွောမ် ကုပိုန် တမ္လာ မသဒ္ဓါ မလာ မသ္ဇုၚ် သ္ဍို{၁၄}(က် ပ္ဍယ်)[သာသနာ မပတံ ကုသၟိၚ်](အသောကဓမၟရာတ်တ)ဂဟ် (ဒက်လဝ် စေတီမွ)ယ် [သုပ္ပတိဋ္ဌစေတီ ဂး]တုယ် ပတ္လုၚ် ပုဇဴသကာ၊
ဝိပဿနုပက္ကိလေသ
ဝိပဿနုပက္ကိလေသ = ကၠိုက်လ္ၚေၚ်ဝိပဿနာဂှ် နွံစှ်သာ်ရ။
သုပ္ပတိဋ္ဌ
သၟိၚ်ဓမ္မစေတဳ ပ္တုပ်ကၠောန် သုပ္ပတိဋ္ဌစေတဳ ပ္ဍဲရာမည
ပ္ဍယ်ထာန်ပိုယ် ရာမညဒေ{၁၅}[သ]ဝေါအ်တုန်လေရ်၊ ပ္တုပ်စကိုဝ်ထာန် သုပ္ပတိဌစေတီ(တေအ်ဂးတုယ် အတိုၚ်)ဒိုဟ်တ္လၚ် [စ]ဍးဇငယ် ထာန်တေအ် ကုမဟာဗောဓိဟေၚ်၊ တိလညးတိလစိၚ် {၁၆} (ဗတာၚ် ပ္အောရ်ကွောန်) [ဗြဴမွယ် မဟိမု တိ]လ သျေၚ်ဇဴ[ဝေါအ်ကွော](မ်ကု တိလ)[သ္ငိဍေဟ် သၟိၚ်ဝါရာန်] မစိုန်[ဒဟ်တဴ] ဒကိုပ်ဍုၚ်သြေၚ်တုယ်၊ ပ္ဍယ်သက္ကရာတ် {၁၇} ၈၄[၁] ကိ[တုအသာ]တ် မသုန်စြဝေက် တ္ငယ် ဗ္ဗဟသ္ပတဳ လက်မိန်ဟေၚ် မကိုဝ်ကနံလရ် သုပ္ပတိဌစေတီဝေါအ်၊၊ ၊၊
နိဿဲ
ချစ်သိန်း (ဦး)၊ မွန်ကျောက်စာ ပေါၚ်းချုပ်၊ ၁၉၆၅
ဝိပဿနုပက္ကိလေသ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
ပြံၚ်လှာဲဂံၚ်ဂံၚ်ညိ
"မိက်ဂွံပြံၚ်လှာဲ ဂၠးကဝ်မ္ဂး ဇကုဇကုဂှ် ဇကုပြံၚ်လှာဲကၠာညိ"
မဟာတ္တမဂန္ဒဳ
ညးမသ္ပပၞတိက်ဂှ် ကော်ဟတဵုဝါတ်ရ။ လ္တူနူဒးဗ္တောန်ညးဟွံတီ ပွမဒးဗ္တောန် ညးမတီလဝ်တုဲတုဲတအ်ဂှ် ပဵုတုဲဝါတ်တဴရ။ အရေဝ်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ကၠုၚ်သၟးသၟးဟွံသေၚ်ရ။ ပိုယ်တအ်အိုဿီု တီမံၚ်ဖိုဟ် ဒိုဟ်မံၚ်ဖိုဟ်တအ်ဂှ် ဂၠိုၚ်တဴရ။ ပါသီုအဲရလေဝ်။ ပ္ဍဲအဲဏအ် ဍိုက်ပေၚ်မံၚ်အလုံအိုဿီုလေဝ် ဟွံသေၚ်ရ။ ဆဂး ၜိုတ်ဇကုသၟဟ်အစောံ ဒးပြံၚ်လှာဲကေတ်ရ။ လ္တူနူသွက်ဂွံဍိုက်ပေၚ် သွက်ရဂွံတောတက်တိုန်အာဂှ် ပဵုတုဲပၟိက်ဇၞော်တဴရ။
ပ္ဍဲဘဝအဲဏအ် ညးမကၠုၚ်အာတ်ကသပ်ဉာဏ် နွံတဴဗွဲမဂၠိုၚ်ဂၠၚ်ရ။ ကာလလဆောဝ် အဲလေဝ် ၜိုတ်သၟဟ်အစောံ ဟီုထ္ၜးကၠုၚ်ကီုရ။ ဆဂး ကာလလအ်ကၠုၚ် အဲဂွံတီကေတ်မွဲတၚ်ဂှ် မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုၚ်တအ် နွံပၟိက်တဴကဵုကသပ်ဉာဏ်သၟးတုဲ လ္ပာ်ဒးဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုၚ်ကသပ်ဉာဏ်ဂှ် ဇြဟတ်အောန်တဴရ။ အလဵုဇကုအဲလေဝ် ဇၟာပ်ညးတၞဟ်ကဵုကသပ် ဗက်ကၠောန်တဴဖအိုတ်ဟွံသေၚ်ရ။ ဆဂး တၚ်မမိက်ကဵုမွဲမွဲ ပလီုပလာ်မံၚ်ဘဝအဲ ဖျေံမံၚ်စိုတ်ဓာတ်အဲယျဏောၚ်တှ်ေ ဨ-တၚ်ဂှ် အဲဒးပြံၚ်လှာဲကေတ် ညံၚ်ဂွံဂွံဏောၚ်။ ဇၟာပ်ဇၟာပ်အရာ ၜိုန်ဒ္ဂေတ်ဗက်ဟွံမာန်ကီုလေဝ် ပရေၚ်ပြံၚ်လှာဲ သွက်ဘဝဇကု ဍေံမိက်ကၠုၚ်ယျတှ်ေ ဆလအ်လေဝ် တဲအဲဟွံလဇုဲကၠုၚ်ရ။
အရာခိုဟ်ခိုဟ်အလုံအိုဿီု ပြံၚ်လှာဲ ဒ္ဂေတ်ဗက်ဟွံမာန် ကဵုဒှ်ကၠာရ၊ အရာထေက်ကဵု ဒးပြံၚ်လှာဲဂှ် မၞးဒးဂံၚ်ပြံၚ်လှာဲဏောၚ်။ ဇုက်သံယောဇိုန် မဒက်ဂြေန်လဝ်မၞးဂှ် မၞးဒးကုတ်ထပိုတ်ထောံဏောၚ်။ ထၟိက်ဟွံလုပ်အသုၚ် ပ္ဍဲကၠေၚ်က္ဍဟ်မၞးဂှ်လေဝ် မၞးဒးစံၚ်ပၠေၚ်ကၠေံဏောၚ်။ မွဲအလန်ဓဝ် စံၚ်ပၠေၚ်ကၠေံဒတုဲဟွံမာန်ဏီမ္ဂး ကေတ်အခိၚ်တုဲ စံၚ်ပၠေၚ်ကၠေံသိုက်သိုက်ညိ။ ဆဂး လ္ပစွံလဝ်အတိုၚ်ဂှ်ညိ။ ထၟိက်ပေၚ်အာ အတိုၚ်မွဲအလုံကၠေၚ်က္ဍဟ်မ္ဂး မၞးလေဝ် ဒှ်ကၠုၚ် ညးဟွံလုပ်အသုၚ် သိုက်သိုက်မာန်မံၚ်ဏောၚ်။
မၞိဟ်သအးဇ္ၚးထၟိက်ဗီုတအ်ဂှ်ဟွံမာန်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ကေၚ်ဆဵုကၠုၚ်နွံရ။ ဂၠုၚ်မွဲဖ္ဍိုက် ဒၞာဲမိက်ဂွံဟဳဂှ်ဟဳ ဂးတုဲ ညံၚ်ရဴကၠဟ်စွံလဝ် ပ္ဍဲၜဳအတိုၚ်ဂှ်ကီုရ။ စာ်စ္ဍးနူတၚ်ပတဝ်က္ဍိုပ်တုဲ ဒုၚ်စမံၚ်သိုၚ်ပရေၚ်အတိက်ရ။
ပၞေတ်လ္ၚဵုတအ် သ္ကာတ်မြဟ်လောန်ဂှ် အလဵုဇကုအဲလေဝ် တီကေတ်မာန်ရ။ အလဵုဇကုအဲလေဝ် ကေၚ်ဒုၚ်စသိုၚ်ကၠုၚ်လဝ် ဂၠိုၚ်ကဵုသၞာံအခါရ။ ဆဂး တၚ်မၞးဒးစွံသတိဂှ် ဘဝမၞးဂှ် ဒှ်သွက်ညးမွဲဓဝ်ဟွံသေၚ် သာ်ဏအ်ရ။ မပ္တံကဵု ဂကောံသ္ၚိကၟိန် သ္ကအ်ရဲ မဆာန်မံၚ်မၞး နွံတဴအိုတ်ရ။ သွက်ညးတအ်လေဝ် မၞးဒးဂျိုၚ်တဴလမျီု ဗွဲမနွံကဵုအဓိပ္ပါယ်ရ။ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ဟွံမွဲ၊ သ္ကအ်ရဲလေဝ် ဟွံမွဲဂးကီုလေဝ် သိက္ခာနွံတုဲ ညံၚ်ဂွံဒှ် ညးမၞုံကဵုၚုဟ်မးမွဲ ထေက်ကဵုဒးမံၚ်ရ။ ဒဒှ်ညးမပ္တုဲဖိုလ်ကဵုလိုက်လောကမွဲ မံၚ်ဂွံမံၚ်ရ။
ညးလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဟိုတ်နူပၞေတ်တြေံတုဲ ၜိုန်ဂၠံၚ်ကၠေံမံၚ်ကီုလေဝ် ညးလ္ၚဵုတအ်ဂှ်လေဝ် ဟိုတ်နူလၞုဟ်တုဲ ဂၠံၚ်ကၠေံတဴအိုတ်ရ။ လၞုဟ်ဟီုဂှ် ညံၚ်ရဴယဲမွဲသာ်ကီုရ။ သီုဟွံလွဳတုဲ စွံလဝ်ခ္ဍၚ် ပဵုတုဲ ပရေအ်ကၠုၚ်ခ္ဍၚ်ရ။ လၞုဟ်ဂၠိုၚ်ကၠုၚ်တှ်ေ ဘဝတေံ သွက်စိုတ်ဂွံထုဲ ဍေံပေၚ်က္ဍတ်ကၠုၚ်သိုက်သိုက်ရ။ လၞုဟ် ကဵု စိုတ်ဒှ်ဒဒိုက်ဂှ် ဍေံဆက်စပ်မံၚ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။ လၞုဟ်တုဲ ဟွံဂစာန်၊ ဟွံဂစာန်တုဲ လဇုဲနူညးတၞဟ်၊ လဇုဲနူညးတၞဟ်တုဲ လ္ၚုသၟးကၠုၚ်ရ။ လ္ၚုသၟးတှ်ေ စိုတ်တေံယှုက်ကၠုၚ်ရ။ စိုတ်တေံယှုက်ကၠုၚ် ဟွံမိက်ဂစာန်တုဲ လၞုဟ်ကၠုၚ်ပၠန်ရ။ သံသာလၞုဟ်ဏအ် ထေက်ကဵုဒးဖေက်ဂၟံက်ခိုဟ်ကွေံရ။ ရုန်တိတ်နူသံသာလၞုဟ်ဟွံမာန်မ္ဂး စဵုကဵုယဲစိုတ်ဓာတ်စှ်ေ ဍေံဒှ်ကၠုၚ်မာန်ရ။ မၞိဟ်ဂကူဏအ်ဂှ်လေဝ် ကေၚ်ဆဵုကၠုၚ်ကီုရ။ လၞုဟ်တုဲ စဵုကဵုအာစိုပ်အကာဲအရာမုဟွံမိက်ကၠောန်ဂှ် ဇၟာပ်မၞိဟ် ကေၚ်ဇီုကပိုက်ကၠုၚ်ဖအိုတ်ရ။ ဆဂး ညံၚ်ဂွံတိတ်ဗၠးနူအကာဲအရာဂှ်မာန််တှ်ေ ဒးရုန်ဂစာန်မံၚ်လၟိုန်ဏောၚ်။
"တၚ်ပၞုက်ဓလုက် ပွမပြံၚ်လှာဲဟီုဂှ်
သွက်ဂွံပ္တိုက်ပ္တိတ်တြေံတြေံတအ်တုဲ
ပွမသုၚ်စောဲ ဇြဟတ်မၞးဟွံသေၚ်ရ။
ဒှ်တဴ ပွမသုၚ်စောဲ ဇြဟတ်မၞး
သုၚ်စောဲဇြဟတ်ဇကုဇကုတုဲ ပ္တိုက်ပ္တိတ်အတိက်ပရေံပရေံတအ်ဂှ် ဍောၚ်ၜိုတ်တဴလောန်ရ။ နဲကဲဍာံ ဂၠံၚ်ဍာံမွဲလေဝ် ဟွံသေၚ်ရ။ သြိုဟ်ထ္ကးတုဲ သၠၚ်မံၚ်ယဝ်ဒှ်မ္ဂး လ္ပလွဳ ပ္ဍဲဒၞာဲသတိက်ညိ။ အခိၚ်တအ်ဂှ် သုၚ်စောဲ ညံၚ်ဂွံနွံကဵုဖိုလ်ညိ။ ပြံၚ်လှာဲကၠေံဇကုဇကုညိ။ အနာဂတ် နွံမံၚ်ဂတမတ်ဇကုဂှ် ကဵုညာတ်မံၚ်ညိ။ လ္ပက္လေၚ်ဂတးရံၚ်ညိ။ ကေတ်ခန်လ္ၚတ် နူမမှာရာကၠုၚ်တုဲတေံတုဲမ္ဂး အနာဂတ်ညံၚ်ဂွံကျေဝ်ဂှ် ဆက်ကွာ်အာညိ။
အရာမမိက်ကဵုမွဲမွဲ ဂြဲဖျေံမံၚ်ဘဝဇကုယျဏောၚ် ယဝ်တီမ္ဂး ညံၚ်ဂွံပြံၚ်လှာဲာမာန် ဂိုတ်ဂစာန် လ္ပဇြိုၚ်စိုတ်ညိ။ ကာလလဆောဝ် တီမံၚ်ဖိုဟ် ဒိုဟ်မံၚ်ဖိုဟ်လေဝ် နွံတဴလေပ်ရ။ ဓရ်မှာမပၠေဝ်ဂွံတအ်ဂှ် ၜိုန်ရမုဍေံဟွံဒှ်ကီုလေဝ် ယဝ်ရဒှ်ဓရ်မှာ ပၠေဝ်ဟွံဂွံဏောၚ်တှ်ေ ဘဝဇကု ဒးဆက်ဂျိုၚ်အာလမျီု နကဵုဓရ်ကဟောမ်ဏောၚ်။ သ္ပပတမ်နူလၟုဟ်တုဲ အဲမုသွက်ဂွံဒးပၠေဝ် နွံရောဂှ် ဇကုမၞး မၞးက္လေၚ်သၟာန်စၟဳစၟတ်ရံၚ်ညိ။ တုဲမ္ဂး မွဲတုဲမွဲ စပ္တန်တုဲ ပၠေဝ်ပၠေတ်ရံၚ်ညိ။ သ္ပပတမ်နူလၟုဟ်တုဲ လ္ပဂ္ဇအ်မံၚ် လ္တူနထၟိက်ညိ။ ပြံၚ်လှာဲကၠေံဇကုဇကုတုဲ ဂိုၚ်ကေတ်ပွမမိပ်မြဟ်တအ်ညိ။
နိဿဲ
ဆောၚ်းမိုးရှၚ်
ကအ်ဂေါန်၊ ထီု
ထီုကအ်ဂေါန် (Kawgun Cave, Burmese: ကော့ဂွန်းဂူ) မၞုံပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ဘာအင် တွဵုရးဍုင်ကရေင်ဂှ် ဟိုတ်မၞုံကဵု ရုပ်ကျာ် လိက်မန်တြေံတုဲ ဒှ်ဒၞာဲဒတန် အာဲကၟာဲယေန်သၞာင်မန်မွဲတုဲ မဒှ်ထီု မၞိဟ်မအာဗဵုဝေင်ဂၠိုင်မွဲရ။ ပ္ဍဲထီုကအ်ဂေါန်ဝွံ အာဲကၟာဲယေန်သၞာင်မန် နူကဵုၜိုတ် ၉၀၀ အေဒဳ စဵုကဵု ၁၇၀၀ အေဒဳ ဂွံဆဵုကေတ်ရ၊၊
ဒၞာဲဒတန်
ထီုကအ်ဂေါန်ဂှ် ဇမၠိင်သီုဖအိုတ် နွံစ ၜိုတ် ၁၃၀ ပေဒှ်တုဲ အနာံထီုဂှ် နွံစ ၜိုတ် ၇၀၊ သမၠုင် နွံ ၂၅ ပေ ရ။ ဟိုတ်မဒှ်ထီုကမၠက်တုဲ ပ္ဍဲ ပ္ဍဲကၞောတ်ထီုဂှ် နွံကဵုထီုဍောတ်တ်ရ။ ပ္ဍဲပါင်ထီုဂှ် ဟိုတ်မၞုံကဵု ဗဒင်တၟအ်တုဲ ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ်ဗဒင်တအ်ဂှ် ဗာန်လဝ် ကျာ်တိပဋိမံ ပေင်ဒၟံင်ရ။ ဟိုတ်နူပါင်ထီုဂှ် နွံလပါ်ဂၠံင်ဗၟံက်တုဲ လျးတ္ၚဲ ပ္ဍဲအခိင်နူဂယး မလုပ်စိုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲထီုဂှ်တုဲ အပ္ဍဲထီုဂှ် ဟွံအာပ်အုဲစ ကွေဟ်ဟ်ရ။
နိရုတ္တိ
ကအ်ဂေါန်၊ ကအ် - အရေဝ်မန် မဂွံအဓိပ္ပါယ် တိဂအုပ် မသၠုင်တိုန်ဒၟံင်။ ဂေါန် - မကၠုင် နူအရေဝ်မန် ဂိုဟ်။ ဂိုဟ်ဂှ် မန်နူအကြာၜိုတ် အေဒဳ ၆-၁၂ တေအ် လွဳစလဝ် နူအရေဝ် သံသကြိုတ် ဂုဟာ။ ပ္ဍဲလိက်တၟအ် စေတဳမြ နူခေတ် ၁၂ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဂေုါဟ် (ကန္ဒံ ဂေုါဟ်စ္လောင်ထရ်ဝေါအ်)။ နူရမ္သာင်မန် ဂိုဟ် ဂှ် ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲဒေသဂှ် ဂကူမန် ဟွံမဲတုဲ ဒှ်အာ ဒတန်ဂကူကရေင်။ ဂိုဟ်ဂှ် ကရေင်တအ်ပ္တိတ်ရမ္သာင် ဂေါန် (ဂွန်း) တုဲ ဒှ် အာ ကော့ဂွန်း မချူဗီုဗၟာ၊ နူဂှ် မန်တအ် ကလေင်ချူပၠန်တုဲ ဒှ်အာ ကအ်ဂေါန် ရ။
အာဲကၟာဲတြေံ
ရုပ်ကျာ်တိပဋိမံ (ခေါက်ဍိုတ်/အုတ်ခွက်) တအ်ဂှ် နကဵုမဖျေဟ်လဝ် ဗီုပြင်တုဲ မဗာန်လဝ် ပ္ဍဲဗဒင်ထီု ကၟဳထီုတအ်ဂှ် ဟွံသေင်၊ ဗီုမဗာန်ဂွံ ဗီုမစှ်ေဗီုဂှ် ၜိုန်ရ ဗာန်လဝ်ကီုလေဝ် ဒၞာဲလ္ၚဵုဂှ် ဗာန်ဗပေင်လဝ် ဗီုနန်ပြာသာတ်လေဝ် နွံကီုရ။ ပါဲနူ ရုပ်ကျာ်တိပထမံတအ်တုဲ ရုပ်ကျာ်နကဵုဣရိယျပိုဒ်ပန်၊ မဂ္ဇအ်၊ ဒတဴ၊ သတိက်တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။
သုတေသန
နူစခေတ် အေဒဳ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံ လပါ်စ ပ္ဍဲခေတ်အင်္ကလိက်တေအ်ဂှ် အစာသုတေသနဝင်တအ် ကၠုင်လ္ၚတ်လဝ် ထီုကအ်ဂေါန်ရ။ အမာတ်ကလုတ် (သံအမတ်ကြီး) အင်္ဂလိက် ဂျောန် ကရော့ဖို့ စိုပ်အာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၃၅ ဂှ်တုဲ အစာသုတေသန ရစ်ချတ်တင်ပယ်ဟီု ရုပ်ကျာ် မၞုံပ္ဍဲထီုကအ်ဂေါန် သီုဖအိုတ် က္ၜင်ဖဍိုတ် ၅၀၀-တာန် ကၠုင်ဖအိုတ်လေဝ် ရုပ်ကျာ် ၜိုတ်ဂှ် ဟွံအိုတ်အာဏီရ။ သၞာံ ၁၈၃၆ အစာပတန်သာသနာခရေတ် မစ္စတာ ဂျက်စေန် ယုဒသန် ကေုာံ ဂကောံညး ကၠုင်လ္ၚတ် ထီုကအ်ဂေါန်တုဲ အစာသုတေသန ဟောင်းဝတ်မယ်လ်ကွန် ချူလဝ် ပရူထီုကအ်ဂေါန် ပ္ဍဲလိက်ကၞပ် အာတရဴညး မပတိတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၀ ဂှ် တၟာဂလိုင်ရ။ ၁၈၉၀ တော်စိန်ခို ညးမဒှ် (ကျောက်စာဝန်) ကေုာံ ဂကောံညးတအ် ကၠုင်လ္ၚတ်၊ တော်စိုခို ကေတ်ဏာ ရုပ်ကျာ်ဆု မချူလဝ် သီုလိက်သေံ နူခေတ် ၁၄ ဗွဝ်ကၠံ နူထီုဂှ်။ သၞာံ ၁၈၉၂ မေဂျာအာရ်စီတမ်ပယ် (Maj. R.C. Temple) ကေုာံ ဂကောံ စိုပ်ကၠုင်တုဲ တက်ဗီု စၟတ်သမ္တီ ဗီုရုပ်ကျာ်ဂမၠိုင်။ ၁၉၄၀-၄၁ ဝန်ဇၞော်သုတေသနတြေံ ဦးလူဖေဝင်း၊ ဒံက်တာလုတ်စ်။ သၞာံ ၁၉၅၈ ဦးဖိုးလတ်၊ ဗိုလ်မှူးဘရှင်၊ နိုင်ပါန်လှတအ် စိုပ်ကၠုင်တုဲ လ္ၚတ်ကၠုင် ထီုကအ်ဂေါန်ရ။
ကျာ်တိပဋိမံ
ရုပ်ကျာ်တိပဋိမံ လ္ၚဵုတအ်ဂှ် တြေံဗွဲမလောန်တုဲ ရုပ်ကျာ်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ကလေင်ထပ်စုတ်လဝ် ဒၞာဲရုပ်တြေံ မလီုအာလဝ်ဂှ်ရ။ ရုပ်ကျာ်တိတအ်ဂှ် ရုပ်ကျာ်ဂ္ဇအ်ဂှ် ၜိုန်ရ နွံဂၠိုင်ကီုလေဝ်၊ ရုပ်ကျာ်ဒတဴဂမၠိုင်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ။ ရုပ်ကျာ်တအ်ဂှ် မွဲဇကု မွဲဒၞာဲဓဝ် သၟး နွံဟွံသေင်၊ ဒၞာဲလ္ၚဵုတအ်ဂှ် မွဲမွဲဒၞာဲ ဒွန်တောဲလဝ် ၜါဇကု၊ ပိဇကု၊ စဵုကဵုစှ်ဇကုလေဝ် နွံကီုရ။ တုဲပၠန် ရုပ်ကျာ်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် နကဵုသ္ၚာဓမ္မတာလေဝ်နွံ နကဵု ကျိုင်ကယျဝ် ဨကရာဇ် မဓလဝ်လဝ် ၝောအ်ကိုဋ်၊ လက်ကြာပ် နာနာသာ်လေဝ် နွံရ။
ကျာ်ဂ္ဇအ်
ရုပ်ကျာ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် မကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲအခန်မကတဵုဒှ်ကျာ် ဗီုတဲ မတင်ဒၟံင်ထဝါဲတုဲ တဲဂှ် မလုက်လဝ် ပၞင် (ဝါ) တိသုန္ဓရဳ မကော်စ ဘူမိဖုဿမုဒြာ ဂၠိုင်ရ။ ရုပ်ကျာ်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် မရန်တၟအ်လဝ် ပ္ဍဲအခန်ကျာ် မတွဟ်အဘိဓရ် ဒှ်မာန်ရ။ တၠဳမၞုံပိုန်ကျာ်တြဲ တွဟ် အဘိဓမ္မာမာတိကာ ကုမှာထေရ်သာရိပိုတ် ပ္ဍဲဍုင်မၞိဟ်တုဲ ကျာ်တြဲ က္ညတိုန်အာ ဍုင်သွဝ်တာဝတိံ မနိမိတ်ဗဒှ်လဝ် ရုပ်ကျာ်နိမ္မိတတုဲ လတူသၞာ ပဏ္ဍုကၟဝ် မဂဇအ်ရေင်ဒၟံင် ကုရုပ်နိမ္မိတဇကုတုဲ မတွဟ်ဒၟံင်ဓဝ် ကုဒေဝတဴဂမၠိုင်ရ။
ရုပ်ကျာ် နကဵုကယျိုင်ဨကရာဇ်ဂှ် စကၠောန်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒယ၊ ပဳတာ ကဵု ဘင်္ဂလာဒေသ် ပ္ဍဲခေတ်ပါလ (အေဒဳ ၁၀-၁၂) ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဒဒှ်ရ ကျာ်တြဲဝွံ မဒှ်သၟိင်စက္ကဝဝ် မဒှ်အစာ ညးလိုက်ပိတအ်တုဲ မကၠောန် နကဵုကယျိုင်ဨကရာဇ်ရ။ ဆဂး ရုပ်ကျာ် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲထီုကအ်ဂေါန်ဝွံ အစာပါန်တိတအ် ဒုင်သဇိုင် ကုကယျိုင်သၟိင်တၠ ဍုင်မန်တုဲ မကၠောန်လဝ်ဂှ်ရ နူကဵု ရုပ်တအ်ဂှ် လ္ၚတ်ကေတ် ကယျိုင်သၟိင်ဨကရာဇ်မန် ခေတ်သဓီု ကဵု ခေတ်ဟံသာဝတဳမာန်ရ။
ကျာ်ဒတဴ မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲထီုကအ်ဂေါန်ဏအ်ဂှ်
(၁) ရုပ်ကျာ်ဒတဴ မဖျေဟ်လဝ်တဲ သီုၜါလပါ် မကော်စ ရုပ်ဒတဴသမဘင်္ဂ (ဝါ) သမပါဒ။ (၂) ရုပ်ကျာ်ဒတဴ မၞုံကဵု ဇကု မဒစေင်ဒၟံင် မကော်စ အာဘင်္ဂ။ (၃) ရုပ်ကျာ်ဒတဴ မၞုံဗီုပြင် မကွာ်ဒၟံင် မကော်စ တြိဘင်္ဂ။
ကျာ်သတိက်
ကျာ်ပပရိနိဗ္ဗာန်သတိက်ဂှ် (ဝါ) ကျာ်မဓလာဲဒၟံင်ဂှ် သယန ညးမကော်စရ။ ပ္ဍဲကျာ်ဓလာဲတအ်ဂှ် သီုဖအိုတ် နွံ(၃) ဗီု - (၁) မဓလာဲ ပၠးကဝိုင်၊ ဟိုတ်မၞုံဗီုပြင် ညံင်ဇာဒိသိုင်မသတိက်တုဲ ညးကော်စ သဳဟသယန။ (၂) မဓလာဲ ဟိုတ်နူမဂိယဲတုဲ ကတဵုဟွံမာန်ဂှ် ညးကော်စ ဂဳလာနသယန (ဝါ) ဗျာဓိသယန။ (၃) မဟာပရိနိဗ္ဗာနသယန (ဝါ) ဗီုရုပ်ကုသိန္နာရုံ မဒှ်ဗီု အခိင်ကျာ် မပပရိနိဗ္ဗာန် မဒှ်အခိင် မညန်ကဵု သစုတိတေအ်ရ။
ကျာ်ဓလာဲ ပ္ဍဲထီုကအ်ဂေါန်ဂှ် ဒှ်ဗီုရုပ် သဳဟသယနဂၠိုင်ရ။
ရုပ်ပဋိမာရုပ်ဂမၠိုင်
ရုပ်ပဋိမာရုပ် မသှ်ေဒၟံင် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် မတုပ်ကဵု ရုပ်ကျာ်သေံ သုခေါဒယ (၁၂၄၅-၁၃၄၈ အေဒဳ) မဒှ်ခေတ်သၟိင်မဂဒူ မပတန်ဍုင်မတ္တမဂၠိုင်ရ။ ရုပ်ကျာ်အခိုက်သေံသုခေါဒယဝွံ ထုဲနှဴဒၟံင် ကုအခိုက်ခမာ ကေုာံ သိင်္ဃိုရ် မြဴသာ်ဝွံ ညးစၟတ်သမ္တီလဝ်ရ။ ဥပမာ ဗီုရုပ်ဥဏှလုံ (သော်) မၞုံဗီု ပၟတ်မဂဵုတိုန်ဒၟံင်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲသိင်္ဃိုရ် နူစခေတ် (၅) ဗွဝ်ကၠံ ကၠာအိုတ်ရ။
ရုပ်ကျာ်တၟအ်
ပ္ဍဲထီုကအ်ဂေါအ်ဂှ် ရုပ်ကျာ်တၟအ် ဗုဒ္ဓဘာသာၜါ မဒှ်အခန် ကျာ်မစှ်ေနူသွဝ် ကြဴနူ မတွဟ်အဘိဓရ်တုဲ ကဵု ရုပ်ကျာ်ဟိန္ဒူ မရုပ်ဗိသၞူ မတိက်ဒၟံင် လတူနာ်ဇၞော်မွဲတုဲ နူဗံင်လုတ်ညးဂှ် ဒကှ်ကၠုတ်ပါက်တိတ်ပိဍောင်တုဲ လတူဍောင်ဒကှ်ဂှ် ဗီုရုပ်ဗိသၞုဟ် မဂ္ဇအ်ဒၟံင် ဒၞာဲသၠုင်အိုတ်တုဲ သၟိင်ဗြီု ကဵု သၟိင်သဳဝ မဂ္ဇအ်ဒၟံင် လတူဍောင်ဒကှ်ၜါတၞဟ်ဂှ်ရ။
ရုပ်ကျာ်စှ်ေနူသွဝ် (၁)
ရုပ်ကျာ်တၟအ် ဗီုအခန်မစှ်ေနူသွဝ် ခေတ်တြေံဝွံ လီုကၟေက်လှေက်ဒၟံင်ရ။ ဟိုတ်နူကွတ်တဲခိုဟ် သပ္ပါဲတုဲ ကမၠတ်တအ် ဂွံယိုက်ထ္ၜင်ဏာ အတိုင်ကယျိုင်ဂှ် ကေတ်ဏာ ဟွံမာန်တုဲ တက်ဗကဝ်ကေတ်ဏာ ဆက္ဍိုပ်၊ တက်ပလှေဟ်ပတိတ် ရုပ်ခဗဵုခဗဵုတအ်ဂှ် ဒှ်မာန်ရ။ ပ္ဍဲသ္ၚာကျာ် မတကဲစှ်ေဒၟံင် လပါ်တဲပုင်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် လိက်မန်တြေံရ။ ပ္ဍဲသ္ၚာ လပါ်ပါဲဂှ်လေဝ် လိက်မၞုံကီုရ။ ဆဂး ဆဒၞာဲညိညိဟေင် မသှ်ေဒၟံင်တုဲ လိက်သှ်ေဒၟံင် ဆမွဲၜါမရ။ ပ္ဍဲသ္ၚာ လပါ်ပုင်ဂှ် လိက်နွံ သီုဖအိုတ် ၂၃ ပၞောန်၊ အတိုင်မလိက် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကျာ်ဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲဍုင်သဓီုလေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုတုဲ ဒၞာဲမအက္ခရ် မကၠေအ် ဟွံကၠး ပ္ဍဲကျာ်ဏအ်ဂှ် ရံင်ကဵု လိက်နူသဓီုဂှ်တုဲ ဗပေင်စုတ်ဂွံရ။
ရုပ်ကျာ်စှ်ေနူသွဝ် (၂)
ရုပ်ကျာ်တၟအ် ဗီုမစှ်ေနူသွဝ် မွဲပၠန်ဂှ် လီုလာ်အောန်ညိရ။ ကွတ်တဲလေဝ် ဟွံဇိပ်ဂၠိပ် နူရုပ်မွဲဂှ်ရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲရုပ်ဏအ်ဂှ် လိက်လေဝ် ဟွံမဲရ။ ရုပ်ကျာ်ဝွံ မဒှ်ရုပ်ကျာ်ဒတဴ (ဗီုမကွာ်ဒၟံင်) တုဲ ညးကော်စ တြိဘင်္ဂ ရ။ ဓလဝ်လဝ် ၝောအ်ကိုဋ်၊ စုတ်လဝ်လက်ကြာပ်၊ ဒက်လဝ်ကာယဗန် ပ္ဍဲတဲပၠန် စုတ်လဝ် ဂြင်ဗံက်ရ။ က္ဍိုပ်ကျာ်ဝွံလေဝ် ဒးဒုင်တေဟ်ဏာလဝ်ကီုတုဲ ဗီုရုပ်ၝောအ်ကိုဋ်ဂှ် ဟွံဂွံဆဵုကေတ်ရ။ တဲပုင်ဂှ် ပတိုန်စွံလဝ် လတူပၞး တဲပါဲဂှ် ဖျေဟ်လဝ် လပါ်သၟဝ်ရ။ သ္ၚာညးတကဲစှ်ေ ၜါလပါ် စဵုကဵုစိုပ် ကအ်ဇိုင်ရ။ လပါ်တဲပါဲကျာ်ဂှ် နွံရုပ်ဍောတ်တ်မွဲရ။ ရုပ်ဝွံ ဒှ်ရုပ်သၟိင်ဗြီု မစုတ်လဝ် သၞေက်ဇၞော်ဇၞော်ရ။ လပါ်တဲပုင်ကျာ်ဂှ် ဒှ်ရုပ်သၟိင်အိန်တုဲ တဲညးဒှ်ဒၟံင် ဗီုပြင် မရပ်လဝ် က္ဍိုင် သွက်ဂွံဓလဝ် ကုကျာ်ရ။ ရုပ်ဝွံ နွံသမၠုင် ၄ ပေ ကဵု ၆ ၝောအ်တဲ၊ အနာံ ၂ ပေ ကဵု ၉ ၝောအ်တဲ၊ ခတီု နွံ ၇ ၝောအ်တဲရ။
ရုပ်ဗိသၞုဟ် (ဗဳသဴ)
ရုပ်ဗိသၞုဟ် မဒှ်ရုပ်ကျာ်ဟိန္ဒူ မတိက်ဓလာဲဒၟံင် ပ္ဍဲသြိုဟ် သၟိင်နာ်ဇၞော်ရ။ တုဲပၠန် ပ္ကဴဒကှ်ပိဍောင် မတိတ်တိုန်အာ လပါ်လတူ နူပံင်လုတ်ညးရ။ လတူဍောင်ဒကှ်ပိဍောင်ဂှ် ရုပ်ကျာ်ဟိန္ဒူပိဇကု မထဝါဲဒၟံင်၊ ဗိသၞုဟ် မသၠုင်အိုတ် နွံလဒေါဝ်တုဲ လပါ်ပုင်ဂှ် ဒှ်ရုပ်သဳဝ၊ လပါ်ပါဲဂှ် ဒှ်ရုပ်သၟိင်ဗြီုရ။ လပါ်သၟဝ်ဂှ် ရုပ်ဍောတ်တ် မဒှ်ရုပ်ဒေဝတဴဂမၠိုင်လေဝ် နွံကီုရ။ သၟိင်နာ်ဂှ် နွံကဵုက္ဍိုပ်ထပှ်မတုဲ ခတဝ်ဒၟံင် လတူဍာ်ရ။ အတိုင်ဓဝ်ပတှ်ေ သာသနာဟိန္ဒူမ္ဂး ရုပ်ဝွံ ညးမိက်ဂွံဗၟံက်ထ္ၜး ဒဒှ်ရ ကၠာဂၠးတိပိုယ် ဟွံကတဵုဒှ်ဏီ သၟိင်နာ်သေသျှာဂှ် ဟဳခတဝ်ဒၟံင် လတူဍာ်ရ။ လတူဍောင်ဒကှ် မတိတ်ကၠုင် နူပံင်လုတ်ဗိသၞုဟ်ဂှ် ကျာ်ဟိန္ဒူပိဇကု ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ကျာ်ပိဇကုဂှ် သၟိင်ဗြီုဂှ် ဒှ်ကျာ်မနိမိတ်ဗဒှ်၊ သၟိင်ဗိသၞုဟ်ဂှ် ဒှ်ညးမမင်မွဲတုဲ သၟိင်သဳဝဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မပလီုရ။
လိက်ပ္ဍဲဗဒင်တၟအ်
လိက်ဝွံ ဒှ်လိက်တြေံအိုတ် နူအခိင် ၜိုတ် ၆-၇ ဗွဝ်ကၠံ ဒှ်မာန်ရ။ လိက်ဝွံ စဵုကဵုလၟုဟ် မၞိဟ်မဗှ်ဒးတုဲပေင်င် ဟွံမဲဏီရ။
လိက်ပ္ဍဲရုပ်တၟအ်
လိက်ပ္ဍဲရုပ်တၟအ်ၜါဂှ် ချူလဝ် ဗီုမန်တုဲ ရံင်ကဵုမအက္ခရ်မ္ဂး ဒှ်လိက် နူအကြာၜိုတ် ၁၀-၁၁ ဗွဝ်ကၠံ ဒှ်မာန်ရ။
လိက်ပ္ဍဲ ရုပ်ဗိသၞုဟ်
ဝေါအ်ဗိဿၞူ - - - ဒမောင် - - - ဝေါအ် မစ္လတ်။
လိက်ဝွံ ၜိုန်ရ ဟွံဂွံဆဵုကေတ် သီုဖအိုတ်ကီုလေဝ် အဓိပ္ပါယ် ညးမိက်ဂွံဟီုဂှ်
＂ဝွံဗိသၞုဟ် (ညးမ)ဒၟံင် (ဒုအ်ဝေါပ်)ဝွံ မပုတ်＂
ရုပ်ပ္ဍဲ သ္ၚာကျာ်
ရုပ်ကျာက်ဝေါအ် ဨယ်ဂၞကျာက် မုးဟ်တး မအ်ဒၟောင် ပ္ဍေယ် ဍုင်ဒုအ်ဝေါပ် မအ်ပူစ်စ္လတ် ရုပ်ကျာက်တြယ်ဝေါအ် ကုအ်တိအ် ကျာက်တၟောအ် မအ်တာဝ်ပ္ဍေယ်ဒုအ်ဝေါပ်လးဟ် မအ်တာဝ် ပ္ဍေယ် ရာသ်လးဟ် ဨယ် ကုအ် တွာသ်ဨယ်စောမ် မအ်ပူစ် သ္အောရ်အစာရ်စ္အာင် မပူစ်ကျာက်တၟောအ်။
နကဵု အဓိပ္ပါယ်မန် ခေတ်လၟုဟ် ရုပ်ကျာ်ဝွံ အဲဂၞကျာ်မုးဟ်တး မဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်ဒုဝေါပ် မပုတ်စၠတ်။ ရုပ်ကျာ်တြဲဝွံ ကုတိ ကုတၟအ် မနွံတဴ ပ္ဍဲဒုအ်ဝေါပ်လေဝ်ကီု မနွံတဴ ပ္ဍဲရးလေဝ်ကီု အဲ ကု ကွးအဲကွေဟ် မပုတ်။ ဖ္အောဝ်အစာသအာင် မပုတ် ကျာ်တၟအ်။
မုးဟ်တး ဂှ် ဒှ်ယၟုဍုင်မတ္တမရ။ ဂစိုတ်ဟ် ပ္ဍဲအခိင်တေအ် ဖ္ဍန်လဝ် နကဵု (-း) ခရးက္ဍိုပ်။ ဥပမာ (ဂေါးဟ် / ဂေါး / ဂေါဟ်) ဟိုတ်ဂှ်ရ မုးဟ်တး ဝွံ ဒးဗှ် မုဟ်တဟ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် မုဟ်ဇၞော်။
လိက်မှင် ပ္ဍဲဗဒင်
ပ္ဍဲအကြာရုပ်ကျာ်တိပဋိမံတအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ယၟုမၞိဟ် ကေုာံ အခိင်သက္ကရာဇ် ညးမဖျေန်ပျးလဝ် ဍာ်ဂဥုဲ ရုပ်ကျာ်တအ်ဂှ်ရ။ လိက်တအ်ဂှ် ဒှ်လိက် ခေတ်လက္ကရဴ ပ္ဍဲအကြာသၞာံ ၁၀၅၇ (၁၆၉၆) တအ်ရ။ ပၞောဝ်လိက်တအ်ဂှ် လိက်သၟဝ်ဏအ်မွဲ ဂွံဆဵုကေတ် ကၠးအိုတ်ရ။
(1)၁၀၅၇ ဂိတုဖဝ်ရ (2) ဂိုန်၁၀ စဝေက် တ္ၚဲ ၁ တ (3) သော်က္ဍိုပ် ပညါတိက္ခ ပ (4) ရုပ်သဗ္ဗညူတ္တထွာဲ ၁၀၈ ဖါ ၆ ရု (5) ပ် ၁၂ ရာဇာဓိရာာ် ၁၊ နဳဗာန် ၁၊ (6) ပံင် ၁၂၈ ဇိုန်ပိုန်ဏာကိုဝ် (7) သ္ကောံဂမၠိုင်ရ (8) ပိုန်ကိုဝ်ဇၞော် (9)ညိ။
၁၀၅၇ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် ၁၀ စွေက် = 1696 February 16
ရုပ်သဗ္ဗညူတ္တထွာဲ - ရုပ်ကျာ်ထဝါဲ။ ရာဇာဓိရာဇ် ဂှ် ဒှ်ရုပ်ကျာ် မကျိုင်လဝ် ကယျိုင်ဨကရာဇ်။ နိဗာန် ဂှ် ဒှ်ရုပ်ကျာ် ပပရိနိဗ္ဗာန်သတိက်။
သ္ၚိ
သ္ၚိ(house)ဂှ် ဒှ်စမြိုင် သွက်ဒၞာဲ မဂွံပဒတဴ နူကဵု တာဲ စဵုကဵု နန်ပြသာဒ်တုဲ သြိုင်လဝ် နကဵုဆုဒုန်၊ တိုက် ကေုာံ ကိရိယာနာနာ လောဟ ဂကူနာနာ မပ္တံကဵု ပသဲ၊ ပလာသတေတ်တအ် ဒှ်တမ်ရ။ သ္ၚိဂှ် နွံကဵု ဗီုပြင်နာနာသာ်တုဲ သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒှ်အရာမသြိုင်လဝ် မနွံကဵု ကၟဳ သွက်ဂွံဗၠးဗြဲတုဲ ဂွံပဒတဴရ။ သ္ၚိတအ်ဂှ် မလေပ်နွံကဵု ကၟဳ သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ညံင် ညးမပဒတဴ အပ္ဍဲသ္ၚိဂှ် ဂွံဗၠးဗြဲ ကေုာံ အရာမဒတုံစှ်ေ နူကဵုလတူတအ်ရ။ သ္ၚိဗွဲမဂၠိုင် ဗွဲတၟေင် သ္ၚိအခိုက်ရးပလိုတ်တအ်မ္ဂး နွံကဵု ခဒမ်ဒမံင်သတိက် ဂၠိုင်နူမွဲ၊ ခဒမ်ဍာ် ကေုာံဖဴ ဟွံသေင်မ္ဂး နွံကဵု ခဒမ်ကၟုဲရ။ သ္ၚိဂကောံမၞိဟ်လ္ၚဵုဂှ်မ္ဂး နွံဆ ခဒမ်ဒမံင်သတိက်မွဲတုဲ သီုမွဲဂကောံသ္ၚိကၟိန်ဂှ် တိက် အပ္ဍဲခဒမ်ဂှ်တုပ်ပ်ရ။ သ္ၚိလ္ၚဵုဂှ်မ္ဂး ရုင်ပုင် (ဝါ) ဖဴဂှ် စွံလဝ် ဒၞာဲတၞဟ်ရ။ သ္ၚိအခိုက်မန်တြေံ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး သ္ၚိဍာ်ဂှ် နွံမ္ၚးသ္ၚိ သ္ၚောဲနူသ္ၚိရ။ တုဲပၠန် သ္ၚိကၠအ်ဇၞော်ဇၞော်တအ်မ္ဂး တိရစ္ဆာန်သ္ၚိ မပတံကဵု ပြေင် ဂၠဴတအ်ဂှ် စွံလဝ် နကဵု ရုင်တၞဟ်လေဝ် နွံ၊ သာ်ဂှ်ဟွံသေင် သ္ၚိကၠအ်ဍန်န်မ္ဂး စွံလဝ် သၟဝ်သ္ၚိရ။ ဗွဲမဂၠိုင် အတိုင်အခိုက်တြေံမ္ဂး ပ္ဍဲကဵုယေန်သၞာင်နာနာဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် တိရစ္ဆာန်သ္ၚိ မပ္တံကဵု ကၠိက် စာင် အဒါ ပြေင် ဂၠဴတအ်ဂှ် မံင်မွဲသ္ၚိ ကုမၞိဟ် မပါ်လဝ်ဒၞာဲရ။
ဂကောံမၞိဟ် မပဒတဴ မွဲသ္ၚိဂှ် ညးကော်စ သ္ၚိကၟိန်၊ ဆဂး အခိင်လၟုဟ်မ္ဂး သ္ၚိကၟိန်ဂှ် သီုဂွံအဓိပ္ပါယ် ဂကောံမၞိဟ် မကတဵုဒှ် နူကဵု မွဲမိရ။ အခိုက်မံင်စံင်မၞိဟ် တၞဟ်ခြာကၠုင် မၞိဟ်တအ် ပံင်ကောံတုဲ မံင်မွဲသ္ၚိတအ်ဂှ် ဒှ်ကၠုင်ဂှ် ဇၟာပ်မၞိဟ်မမံင် မွဲသ္ၚိဂှ် ညးဟွံကော်စ မွဲသ္ၚိကၟိန် ရ။ ဟိုတ်နူ အကာဲအရာ မဒှ်ကၠုင် ဗီုဏအ်ဂှ်ရ တၞဟ်နဂွံ မအရေဝ်တၞဟ်ခြာတုဲ သွက်မၞိဟ် မကတဵုဒှ်ကၠုင် မွဲမိတအ်ဂှ် လွဳဗစ အရေဝ်ဗၟာ "အိန်ထံင်" ဗီုဏအ်လေဝ် ကေင်နွံကၠုင်တုဲ စဵုကဵုလၟုဟ် မန်တအ် စကာဒၟံင် သီုမအရေဝ်ၜါရ။
နိရုတ်
မအရေဝ် မချူ "သ္ၚိ" ဝွံ ပ္ဍဲမန်ခေတ်တြေံ (စဵုကဵု ၁၂ ဗွဝ်ကၠံ) ဂှ် ညးချူ "သ္ငိအ်" မဗှ်သ္ၚိ တုပ်ညံင် မန်ခေတ်လၟုဟ်ရ။
သ္ၚိမန်
သ္ၚိမန် ဗွဲဓမ္မတာ (ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲအကြာကွာန်) ပ္ဍဲအခိင် ၁၉၀၀တအ်မ္ဂး ၜိုန်ရ ကပေါတ်မသြိုင်လဝ်တၞဟ်ခြာ သ္ၚိလ္ၚဵု သြိုင်လဝ်ကဵု ခတဵု၊ သ္ၚိလ္ၚဵုသြိုင်လဝ် ကဵုသၠ၊ ဒုန်ကီုလေဝ် ဗီုပြင် လဒက်ပတန်ဍေဟ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ကြပ်တုပ်ဒၟံင်ရ။ သ္ၚိတအ်ဂှ် နွံကဵု ကၟဳ နကဵုဗီုပြင် မကေက်လဒေါဝ်တုဲ ကယျောဝ်စှ်ေၜါလပါ်၊ ဒၞာဲမကေက်ဂှ် ညးကော်စ စိင်၊ လပါ်ဂတမုက်ဂှ် နွံကၟဳမွဲပၠန် ဗွဲမဂၠိုင် ဍောတ်ညိ သဝ်ညိရ။ ဟိုတ်မဒှ်စိင် နွံၜါတုဲ ညးကော်စ သ္ၚိစိင်ၜါရ။ သ္ၚိဂတဂှ် ဒှ်ဒၞာဲမလုပ်တိတ် သ္ၚိတုဲ အခိင်မၞိဟ် မၞုံပ္ဍဲသ္ၚိမ္ဂး မလေပ်ပံက်လဝ် အတိုင်ဂှ်ရ။ နူကဵု သ္ၚိဂတ မဂွံလုပ်ကဵု သ္ၚိလက်ကရဴဂှ် နွံပါင်တြင်ဇၞော်ဇၞော်မွဲရ။ အပ္ဍဲဗဒင်ပန်ဒိုဟ် သ္ၚိလက်ကရဴဂှ် ညးကော်စ ၝောအ်သ္ၚိ။ ဗွဲမဂၠိုင် သ္ၚိလက်ကရဴ လပါ်ဂတဂှ် မွဲဒကုတ်ဂှ် ညးတန်ကၟာတ်လဝ်တုဲ ဣဏအ်ဂှ် ညးကော်စ ၝောအ်အပ္ဍဲ (the inner house) တုဲ ဇၟာပ်မၞိဟ် ဒးကၠိုဟ်လဝ် မဒှ် ဒၞာဲမဆေင်ကဵု ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ဟေင်ရ။ ကလောကြပ်ညောန်ကွေဟ်ဟ်မ္ဂး လဆောဝ် အခေါင်လုပ်နွံကီုရ။ သ္ၚိဂတဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒၞာဲမဒုင်ကၟုဲတုဲ မလေပ်ကော်စ ဆိုန်ကၟုဲ ရ။ ယဝ်ရ ကၟုဲပလုင် ကၠုင်တိက် ပ္ဍဲသ္ၚိမ္ဂး ပ္ဍဲဒၞာဲဆိုန်ကၟုဲဂှ်ရ ညးကဵုတိက်။ သ္ၚိဒကုတ် လပါ်ဍုတ်တေအ်ဂှ် မလေပ်စွံလဝ် ဖဴ၊ တုဲ ဒၞာဲသၟဝ် ၝောအ်အပ္ဍဲဂှ် မလေပ်ကၟာတ်လဝ်တုဲ မဒှ်ဒၞာဲမစွံစကပေါတ် မပ္တံကဵု စေဟ်ၜဵု စေဟ်ဖရံက် သြောအ်တအ်ရ။
သ္ၚိမန်မွဲဗီုပၠန် သ္ၚိစိင်မွဲ၊ သ္ၚိဍောတ်ညိလေဝ် ဟီုဂွံရ။ သ္ၚိဂှ် နွံဆစိင်မွဲ မနွံကဵု ဗဒင်ပန်ဒိုဟ်၊ ဣဏအ်ဂှ် ညးကော်စ ၝောအ်သ္ၚိ (bo' sṅi)။ တိတ်နူ ၝောအ်သ္ၚိဂှ် ညးကော်စ ဒယူ(dayū) ဗွဲမဂၠိုင် ဗဒင်ဟွံမဲ၊ တုဲပၠန် ကၟဳလးလး။ နွံမွဲဒၞာဲပၠန်ဂှ် ညးကော်စ တမေင် (tameṅ) ဒၞာဲဏအ်မ္ဂး ဗဒင်လေဝ် ဟွံမဲ၊ ကၟဳလေဝ် ဟွံမဲ။ ဖဴ (phau) ဂှ် နွံမ္ၚး မလုပ်ကၠုင် နူတမေင် ရ။ အတိုင်လိက် ရဝ်ဗာတ် ဟာလ္လဳဒေလ်မ္ဂး သ္ၚိဗီုဏအ်ဂှ် ညးဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲမန်ဍုင်သေံဂၠိုင်ရ။ ဆဂး သ္ၚိဗီုဏအ်ဂှ် သ္ၚိမန်ဍုင်မန်လေဝ် ဂွံဆဵုကီုရ။
သ္ၚိဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ရံင်ကဵုဒတန် ဒၞာဲဂၠံင်မနွံတုဲ ဂတးဏာက္ဍိုပ် လပါ်ဂၠံင်တုဲ သြိုင်အိုတ်ရ။ အတိုင်အခိုက်တြေံမ္ဂး သ္ၚိဂှ် ဂတမုက်လပါ်သၟဝ်ကျာတုဲ သြိုင်တဴအိုတ်ရ။ စပ်ကဵု မုဟိုတ် သ္ၚိအခိုက်မန်တြေံ ဂွံဂတးမုက် လပါ်သၟဝ်ကျာဂှ် လညာတ်နွံနာနာသာ်၊
အရာ မစွံမုက်သ္ၚိဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဂၠံင်လဵု ပိုယ်မစွံ က္ဍိုပ် ကာလပိုယ်တိက် ဒှ်မာန်ရ။ ပ္ဍဲအိန္ဒိယမ္ဂး ဓဝ်ပတှ်ေညးတအ် ကာလတိက်မ္ဂး ညးဟွံကဵုဂတးက္ဍိုပ် လပါ်သၟဝ်ကျာရ။ စပ်ကဵု ပရူဏအ်တုဲ ပ္ဍဲသဘင်ဓရ်မွဲ မၞိဟ်မွဲဂှ် သၟာန် တၠပညာ အစာယောဂဳဒယှ် ဂကူအိန္ဒိယ ဇဂ္ဂိ ဝသုဒေဝ် မြဟ်တဴ နကဵုယၟု သာဒ်ဂုရုရ။ ညးသှ်ကဵု အရာဏအ်ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဗီုလဒက်ပ္တန် ခန္ဓကာယပိုယ်မၞိဟ် ကေုာံ ဓါတ်ဇရောတ် (gravity)ရ။ ဟိုတ်နူ ဓါတ်ဇရောတ် ပ္ဍဲတိတုဲ အခိင်ပိုယ်မဒတဴ ဟွံသေင်မ္ဂး အခိင်ပိုယ် မဂဇအ်ဒၟံင်မ္ဂး ဟိုတ်နူဓါတ်ဇရောတ် နူတိတုဲ ဆီတအ်ဂှ် ဍေဟ်စှ်ေလပါ်သၟဝ်ရ။ သွက်ဂွံတံင်ဇြောတ်ပတိုန်ဆီပိုယ် လပါ်လတူတုဲ ဂြိုဟ်ပိုယ် နွံဒၞာဲၜိုတ်လဒေါဝ်ကာယပိုယ်ဂှ် ဇြောတ်ပလံင်ဗစိုပ်ဒၟံင်ရ။ ဂၠးတိပိုယ်ဏအ်ဂှ် နွံကဵု ပၞိဟ်သၠုင်ကျာ ကဵု ပၞိဟ်သၟဝ်ကျာ မဒှ်လဒေါဝ် ဓါတ်ဇရောတ် (ဝါ) မဒှ်ဒၞာဲဓါတ်ဇရောတ် အသိင်မဇၞော်ထတ်ရ။ ကာလပိုယ်တိက်ဖျေဟ်မ္ဂး ဂြိုဟ်ပိုယ်ဂှ် ဍေဟ်ဟွံဒးပတိတ်ဒြဟတ် သွက်ဂွံတံင်ဇြောတ်ဆီလပါ်လတူ။ အခိင်ကာလပိုယ်တိက် က္ဍိုပ်ပိုယ် ယဝ်စွံဂၠံင်သၟဝ်ကျာမ္ဂး ဟိုတ်နူ အသိင်ဓါတ်ဇရောတ် နူလပါ်သၟဝ်ကျာဂြဲထတ်တုဲ ဆီပိုယ် မနွံကဵု ဓါတ်ပသဲ (magnetism)ဂှ် အသိင်ဍေဟ် ထ္ပက်တိုန်ထတ် လပါ်က္ဍိုပ်ပိုယ်ရ။ ဟိုတ်နူဆီဂြိုပ်ထပက် လပါ်က္ဍဟ်တုဲ က္ဍဟ်ပိုယ် စၞးမဂွံဇူဂှ် ဟွံဂွံဇူတုဲ သတိက်ဟွံၜိုဟ်သြိုဟ် သတိက်ဟွံခိုဟ် ဒှ်မာန်ရ။ ယဝ်ရ ဒြဟတ်ဒုင်ဗဒဝ်ပိုယ် ဍိုန်လျမ္ဂး စဵုကဵု ကတေင်ဆီ ပ္ဍဲက္ဍဟ်ပိုတ်တုဲ ကတဵုဒှ် ယဲကျာ (hemorrhage) မာန်ရ။ တိက်ဂတးက္ဍိုပ် လပါ်သၟဝ်ကျာ မွဲၜါဗတံ မွဲၜါသၞာံဂှ် စဵုကဵု စိုပ်ကဆံင်ကတေင်ဆီ ပ္ဍဲက္ဍဟ်ထကး ဍေဟ်ဟွံဒှ်ကီုလေဝ် သတိက်ဟွံၜိုဟ််သြိုဟ်ဂှ် ဒှ်မာန်ဒၟံင်တုဲ တိက်ကၠုင် သၞာံလအ် အာယုက်ဇၞော်ကၠုင်မ္ဂး ကတေင်ဆီက္ဍဟ်ထကးဂှ် ဒှ်ကၠုင်မာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ် ဇကုနွံဒၞာဲလဵု၊ ကာလတိက် က္ဍိုပ်ဇကု ဂတးဂၠံင်လဵု ဒးရောရ။ နကဵုလညာတ် သာဒ်ဂုရု မ္ဂး ယဝ်ရဇကု နွံဒၟံင် ပ္ဍဲ (Northern Hemisphere/ ဂၠးတိကရေက်သၟဝ်ကျာ) မ္ဂး ပါဲနူကဵု လပါ်သၟဝ်ကျာမွဲတုဲ ဂၠံင်ဇကုဒးစိုတ် တိက်ဂွံရ။ ယဝ်ရ ဇကုနွံဒၟံင် ပ္ဍဲ (southern hemisphere/ဂၠးတိ ကရေက်သၠုင်ကျာ) မ္ဂး လ္ပတိက်ဂတးက္ဍိုပ် လပါ်သၠုင်ကျာ။ ဍုင်မန် ဍုင်အိန္ဒိယ မဒှ်ဒေသ မနွံ (Northern Hemisphere/ဂၠးတိ ကရေက်သၟဝ်ကျာ)ဂှ် ကာလတိက်မ္ဂး ဂတးက္ဍိုပ် လပါ်ဗမံက်မ္ဂး ခိုဟ်အိုတ်၊ ဨသာန် ဟွံပရေအ်၊ ပလိုတ် ဂွံကီု၊ သၠုင်ကျာ ယဝ်ရပါဲဟွံဂွံမ္ဂး၊ သၟဝ်ကျာ ဝေင်ပါဲညိ။
ဗညာကွိင်
ဗညာကွိင် (၁၉၄၇၊ ၀၆၊ ၁၆ - ၂၀၀၃၊ ၁၁၊ ၁၇) ဝွံ ဒှ်တၠပညာ လပါ်ကွိင်ကွိုက်အာဲကၟာဲယေန်သၞာင်မန်တြေံဂမၠိုင်ကီု သီုကဵု တၠပညာဂဳတခေတ်တၟိမွဲတၠတုဲ ပ္ဍဲဝင်ကွိင်ကွိုက်မန် ခေတ်လက်ကြဴဏအ်မ္ဂး ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ်မဒယှ်တှ်ပြာကတ် ပ္ဍဲကွတ်အနုသုခုမမွဲရ။ ဗညာကွိင်ဝွံ ဒှ်မၞိဟ် မစိစောန် ပ္ဍဲကွတ်သုခုမ ဆလပါ်ကွိင်ကွိုက်သၟး ဟွံသေင် သီုဒှ် အစာကဝိမွဲတုဲ ညးချူဇန်လဝ် ဒွက်၊ ကဗျ၊ ဝတ္ထု၊ ပၠဇာတ်ဇမၠိင်၊ ပၠဇာတ်ဇမၠေအ် နကဵုဘာသာမန်ကီု သီုကဵုဘာသာဗၟာရ။ အဓိက ကမၠောန်ဂယိုင်လမျီု ဗညာကွိင်ဂှ် ဒှ်ကမၠောန်အစာဘာ ပရေင်တဵုလွဳ ပ္ဍဲဘာအလဵုအသဳတုဲ ကြဴနူ မဒေါအ်ဇူ စပေန်ဇြေန် နူကမၠောန်ပေါင်မသၟိင်တုဲ လုပ်ကၠောန် နဒဒှ် အစာဘာ ပ္ဍဲဘာကောန်ဂကူမန် တန်သမၠုင် မွဲလစုတ်။ အကြာဂှ် သီုလ္ၚတ်ချူသုတေသန မဆေင်ကဵု ကွိင်ကွိုက်မန်ကီုလေဝ် သီုကမၠောန် ဟွံစိုပ်ဒတုဲခိုဟ်ဟ် ဒးကမြဴထောအ်စး ကုလောကဝွံရ။