cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
တြေံ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဝါရက်
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝရိန္ဒ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၀၊ ဝှ် ၅၀။
ကၠအ်လဳမဴ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ၝောအ်လၟိုင်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၈၀၃၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၈၇၁ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၃၆၇၄ တၠရ။
တြေံ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဝါရက်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကၠအ်လဳမဴ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
အိန္ဒပတ္တ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်သာယာ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ပရေၚ်ထတ်ယုက်ဂှ်စွံအဓိကညိ
ပရေၚ်ထတ်ယုက်ဂှ်စွံအဓိကညိ
လုပ်ဗှ်ဖျုန်လိက်အိုတ်စိုအ်၊
ပ္ဍဲကဵုအခိၚ်နာဲခညးမဒှ်ဒေံဂှ်ပရေၚ်ထတ်ယုက်ပရေံကၠုၚ်ဏောၚ်တှ်ေ နာဲခဂှ်လေဝ်ဒးချိုတ်အာကီုရ၊ တုဲတှ်ေ ပိုဲဏံညးမဒှ်ကောဏံဂှ်လေဝ်ဒးဗက်ချိုတ်အာကဵုဒေံဇကုတုပ်တုပ်ကီုရ ဟိုတ်နူကဵုပိုဲဏံဒှ်မံၚ်မွဲခန္ဓဟွံသေၚ်ဟာ၊ အိုတ်ကၞောတ်ဏောၚ်ဟီုဂှ်တှ်ေ ပရေၚ်ထတ်ယုက်ခိုဟ်ဏံဂှ်သြန်နွံမံၚ်ကီုလေဝ်ကလေၚ်ရာန်ကေတ်ဟွံလောဲဂှ်လဇုဲအာယျဏောၚ်။
ညးလ္ၚဵုတံဂှ်စောန်ပ္ဍဲအရာကၠောန်ကမၠောန်ဂၠာဲသြန်ကီုရ၊ ဆဂး ညးတံဝိုတ်သတိဟွံစွံအဓိကကဵုပရေၚ်ထတ်ယုက်ညးတံအိုတ်တုဲ မိပ်မံၚ်ကဵုကမၠောန်ဂၠာဲသြန်သၟးတုဲ ပကောံဂိုၚ်ဒေပ်ဂွံသြန်ပေၚ်ကဠာကီုလေဝ် အိုတ်ကၞောတ်ဂှ်ဟေၚ်ဒးကဵုထောံခရိတ်အ္စာဂဥုဲတံဖအိုတ်ရ၊ ယဝ်ရဒှ်သာ်ဏံဏောၚ်တှ်ေ မုပရောပိုဲတံဒးဂၠာဲသြန်ဂၠိုၚ်ဂၠိုၚ်ဂှ်အိုတ်ရော? လ္ပဝိုတ်ထောံအိုတ်ညိဂှ် ပရေၚ်ထတ်ယုက်ပိုဲဏံဂှ်စွံလၟေၚ်မွဲတွဵုညိ။
ပ္ဍဲကဵုပစ္စုပ္ပန်တ္ၚဲဏံလေဝ် စၞစနာနာလုပ်ကၠုၚ်ပ္ဍဲဘဝပိုဲမၞိဟ်တံအိုတ်တုဲ မပ္တံကဵုၜံက်အရက်သုရာဂဥုဲၜူမာဲနာနာသာ်တံဒှ်ကၠုၚ်စၞစဂတာပ်အခေတ်ညးတံကော်ဂးအိုတ်ရ၊ စၞစသာ်ဏံဒှ်တဴဂျိမွဲဟွံဒှ်ဖဵုကဵုပရေၚ်ထတ်ယုက်ပိုဲဏံတီကၠးမံၚ်တုဲ သာ်ဏံလေဝ်ပိုဲမၞိဟ်တံဗွဲမဂၠိုၚ်ဗက်ပြိုၚ်ပ္ကာန်ဂစာန်ရာန်စကာမံၚ်အိုတ်ရ၊ အိုတ်ကၞောတ်ဟေၚ် လတေၚ်ကၠေၚ်က္ဍဟ်ပိုဲဏံလီုလာ်စာ်ထောၚ်ဟွံကၠောန်ကမၠောန်အတိုၚ်သဘာဝဍေံဏောၚ်တှ်ေ ရုပ်သာ်ကျေဝ်ပိုဲဂွံလဝ်ဏံဂှ်လေဝ်ဒးချိုတ်အာမာန်လောဲလောဲရ၊ ကုသဵုဇၞော်အိုတ်ပ္ဍဲဘဝပိုဲမၞိဟ်ဏံဂှ်တှ်ေ ပရေၚ်ထတ်ယုက်မွဲယဝ်ခိုဟ်ဏောၚ်တှ်ေ ဣဏံညးတၠကုသဵုဇၞော်အိုတ်မဒှ်ရ။
အုပ်ကၠေံနိဂီုတုဲဆဝွံကၠာရအဴ ။
ကြုၚ်ဘာ၊ ကွာန်
<mapframe latitude="16.595114" longitude="97.770279" zoom="5" width="400" height="300" align="right"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ {     "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 97.770279,         16.595114        ]      }    }  ] }
ကွာန်ကြုင်ဘာ (Kyone Pe) ဝွံ ဒှ်ကွာန်မန် နွံပ္ဍဲ ((16°35’42.29N-97°46’12.61E) တွဵုရးဍုၚ်ကရေင်၊ ပွိုၚ်ဍုၚ်ဘာအၚ်၊ ကွာန်ကြုင်ဘာဝွံ ဒှ်ကွာန်မၞုံဇိုင်ကြုင်တုဲ ကြုၚ်မဂေတ်ဗိုၚ်လဝ်ဘာတုဲ ကော်ခဴစကွာန်ကြုၚ်ဘာရ။
သြင်ကြုင်လပါ်သၠုင်ကျာဂှ် သ္ၚိနွံ ဂၠိုင်ကွေံကွေံ၊၊ ကွာန်ၜါကရေက်ဂှ် ဆက်စၠောအ်လဝ် နကဵုဒဒန်(Asia) လပါ်ဗၟံက်ကွာန်ဂှ် နွံဒဒန်ဇၞော်မွဲတုဲ ဒဒန်ကေုာံဂၠံၚ်ဝွံ၊ သက္ကရာဇ်ခရေတ်(၂၀၀၂)သၞာံ ဒှ်တင်ဝါတ်ဂါတ်ခက် ဂွံအာကၠုၚ်ဟွံလောဲသွာရ။ နွံဒဒန်ဍောတ်တ်မွဲကီုရ၊၊ ကွာန်ဝွံ သီုဖအိုတ် သ္ၚိနွံစ ၜိုတ် ၁၅၀၀ပြင်တုဲ ဇမၞော်ကွာန်သီုဖအိုတ် နွံစၜိုတ် 0.34 km2 ကဳလဝ်မဳတာပန်ကၠင်ရ၊၊
နူကဵုဂၠံင်ဇၞော် လပါ်ပလိုတ်ဂှ် ၜိုတ် ၂ တိုင် ၅ ဖာလုံမ္ဂး စိုပ်ဂၠံင်ဇၞော် မအာဍုင်မတ်မလီုတုဲ သီုဖအိုတ် ၁၂ တိုင်ဘာ်မ္ဂး စိုပ်ဍုင်မတ်မလီုရ
ဝၚ်ဒဒန်ဂၠံၚ်ပၟတ်
ဝၚ်တိုက်လိက် ရာမညနိကာယ ပရိယတ် ဘာဇိုၚ်ၜဳ ကွာန်ကြုင်ဘာ ဘာဇိုင်ၜဳ
ပလံၚ်ဗစိုပ်
အဓိက ပရေၚ်ပလံၚ်ဗစိုပ်ကွာန်ဝွံ ဒှ်ဂၠံင်တိုက် ကေုာံ ဂၠံၚ်ဍာ်ရ၊၊
ဝၚ်
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ကွာန်ဝဝဝဝွံ ဒှ်မန်တြေံမွဲတုဲ နူအခိၚ်လဵု မစပ္တန်လဝ်ရောဂှ် နကဵု သက်သဳ သုတေသနဝၚ် ခိုၚ်ၚ်ဂှ် ဟွံဂွံတီလဝ်ဏီရ၊၊ ပ္ဍဲခေတ်ဟံသာဝတဳ ဒြဟတ်ခိုဟ် (ၜိုတ် အေဒဳ တေအ်ဂှ် ကွာန်ဝွံ ပါလုပ် ပ္ဍဲရးမတ္တမ
သၞာံ ၁၃၄၈ သၟိၚ်ဗညာဥူ တိုန်နန် ဍုၚ်မတ္တမ ရ၊၊ ဟိုတ်နူ ဗြတ္ထၜ ကဵု လိုက်ဖြာတအ် ပသပုန်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃၆၃ ဂှ်တုဲ သၟိၚ်ဗညာဥူ ဒးဒဴအာမံၚ် ဍုၚ်ဝါန်၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၃၆၉ ဂှ် သၟိၚ်ဗညာဥူ ဟိုတ်ကလေၚ်စဴ ဍုၚ်မတ္တမ ဟွံဂွံတုဲ ဒးအာမံၚ် ပ္ဍဲဗဂေါရ၊၊ တၠညးဗညာဥူ ဟွံမဲတုဲ ကောန်ညး တၠညးရာဇာဓိရာဇ် ဂွံတိုန်နန်ဟံသာဝတဳရ၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၃၈၈ ဂှ် တၠညးရာဇာဓိရာဇ် သီဂွံအာ ဍုၚ်မတ္တမ ကေုာံ မတ်မလီုရ၊၊ စနူဂှ်တုဲ ဍုၚ်မတ္တမ နဒဒှ် ဍုၚ်သၟိၚ်ဨကရာဇ် မပဒတဴဂှ် ဒးအိုတ်အာရ၊၊
ရာမညနိကာယ ကွာန်ကြုၚ်ဘာ
ရာမညနိကာယ ဘာဗၟံက်ဝွံ နွံ လပါ်ဗၟံက်ကွာန်တုဲ မဒှ်ဘာတြေံအိုတ် ပ္ဍဲကွာန်ဝဝဝ ဏအ်ရ၊၊ ဘာဝွံ ပ္ဍဲအခိၚ် ကျာ်ဇၞော်ဝိမလဂှ် ခၞံဗဒှ်လဝ်သီမွဲရ၊၊ ပါဲနူသီတုဲ ဇြပ်သဘၚ်ဓရ်၊ ဇြပ်မၚ်သဳလ်တအ်လေဝ် နွံကီုရ၊၊
မၞိဟ်ဇေတ် ဟွံထောံဂကူ မြမောဝ်ဇေတ် ဟွံထောံသၟူ" တဝှ်ဝွံ ဇၟာပ်ပ်တၠပညာ ထိုၚ်သးတဴအိုတ်ရ။ သတ်တိရစ္ဆာန် မပ္တံကဵုကၠဵုတံ မၚ်မွဲကၠုၚ်ဂကူကၠဵုဂှ် ပ္ဍဲသုတ်ဇာတ်နိပါတ် နဒဒှ်သာဓက ဂွံဆဵုညာတ်ကေတ်မာန်ရ။ သတ်မတွံဂး မၞိဟ်ဂှ် ဂမြၚ်ညာဏ် ပြဲသၠုၚ်လ္တူနူတိရစ္ဆာန် ကၠံဆ လ္ၚီဆ ဟွံကတုဲ တာလျိုၚ်မၚ်မွဲဂကူ ဘာသာ သာသနာဂှ် ဗွဲမပြေပြံၚ် ဟွံယိုက်ဂၠေၚ်မ္ဂး ယုတ်မာလ္တူနူ တိရစ္ဆာန် ကၠံဆ လ္ၚီဆဟွံကဂှ် သ္ဒးကၠိုဟ်လဝ်ထေက်ရ။
ဂကူကၠဵုဂှ် ရမျာၚ်ကၠဵုဟေၚ်လေပ်ရ။ ရမျာၚ်ဗ္ဂဲ ရမျာၚ်ချေံဍေံဗြုဟွံလေပ် ဂကူမန်ဂှ် မူရဴရမျာၚ်မွဲ သ္ဂောံဗြုရော? လိက်ပတ် ယေန်သၞာၚ် အရေဝ် ဝေါဟာ ဘာသာဇကုဟွံလေပ် ဟွံမၚ်မွဲ ဟွံဟီုမ္ဂး မၞိဟ်မဖှ်သာ်ဂှ်ကဵု ကၠဵုညးဂှ်ခိုဟ်ရော ဗစာရဏာအိုတ်ညိ။
ပ္ကဴဂမၠိုၚ် နွံသၟူအြမာဲ မြမောဝ်ဍေံကဵုဍေံအိုတ်ရ။ ပ္ကဴမၠဵုဂှ် သၟူအမြာဲ ပ္ကဴမၠဵုမောဝ်ဇောဝ်တုဲ ပ္ကဴပ္ၚာတုန် သၟူအမြာဲပ္ကဴပ္ၚာမောဝ်ပ္ဍးတဴရ။ သၟူအြမာဲပ္ကဴအိုတ်သီုတံဂှ် ဗက်အလိုက်ကျာတုဲဟေၚ် မောဝ်ဇောဝ်အာမာန်ရ။ ဒစးကျာမောဝ်ဇောဝ်အာဟွံမာန်ဆ္ဂး သၟူအြမာဲပရိယတ်ဂှ် လၟောဝ်အာသီုအလိုက်ကျာ သီုဒးစးကျာတုဲ မောဝ်ဇောဝ်အာ ပန်ဒိုဟ် ဒစာံဒိုဟ်မာန်ရ။ ဒၞဲါဝွံ မိက်သ္ဂောံဟီုဂး "မြမောဝ်ရာမညနိကာယပရိယတ္တိ" မဒှ်ရောၚ်၊ ရာမည- မည-မန် ဂှ် လဂွံကဵုမန်ရ။ နိကာယဂှ် ဂကောံဂိုဏ် မဒှ်ရ။ ပရိယတ္တိဂှ် ပၞောဝ်သာသနာပိတန် ပရိယတ္တိသာသနာမ္ဂးရ။ ရာမညနိကာယပရိယတ္တိ ပရိယတ္တိသာသနာ ဂကောံဂိုဏ်ရာမည။ ရာမည နိကာယပရိယတ္တိဝွံ ဗြီတိတ်ကၠုၚ် နူဂကောံရာမညဓမ္မာစရိယ မဒှ်ရ။ တၞဟ်နပရိယတ္တိ သာသနာ တၠီမၞုံကုပိုဉ်ကျာ်တြဲ သ္ဂောံတန်တဴအာ လုကဴကာလအဓာန်ဗွဲမလံလကာဖာဂှ် သၚ်ရာမညနိကာယလေဝ် နွံတာလျိုၚ်တုဲ တၞဟ်နတာလျိုၚ် ဂွံပြေအာ လ္တူသာသနာ သၚ်ရာမညနိကာယဂမၠိုၚ် တံၚ်တဲဗလဲပၞး စိုတ်သၟဟ်ဒှ်မွဲ ညံၚ်ခပေဲါဟွံဂွံပြး ခၟာဲဟွံဂွံထကး ကၠးစိုတ်ကၠိုဟ်စိုတ် ကေုာံ ရေၚ်သ္ကံတုဲ ရာမညနိကာယပရိယတ္တိဂှ် ဂံါကွာ်လုပ်ကၠုၚ် ပွိုၚ် ၂၅ သၞာံ သ္ဘၚ်သြန်ရတ်မဒှ်ရ။
ကျာ်စေတဳ
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ပ္ဍဲကွာန်ဝဝဝဝွံ ကျာ်စေတဳ သီုဖအိုတ် နွံ ၃ တၞုၚ်၊၊ ကျာ်လဒေါဝ်ဂှ် ဒှ်ကျာ် ကျာ်သြဳကွာန်တုဲ မၞိဟ်ကၠုၚ်ဗဵုလ္ၚောဝ်ဂၠိုၚ်အိုတ်ရ၊၊ ပါဲနူဂှ် ကျာ်စေတဳ ပ္ဍဲဘာလကျာ်လေဝ် နွံကီုရ၊၊
ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
အဓိက ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ် ကွာန်ဝဝဝ ဝွံ ဒှ်ကမၠောန်ဗ္ၚ ကေုာံ တဵုတၞံခၜိုတ်ရဝ်ပါရ၊၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပရေၚ်ဗၞိက် စၞစသုၚ်တအ်လေဝ် နွံစ ညိညကီုရ၊၊
ပရေၚ်ပညာ
လိက်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဗပေၚ်လိက်တုဲ မချူလဝ်ရ၊၊ ညးမတီပရူကွာန်ဝွံ ပလေဝ် ဗပေၚ်ချူညိ၊၊
ပ္ဍဲကွာန်
ပ္ဍဲဘာလကျာ်လေဝ် ဒှ်ဒတန် ဗ္တောန်လိက် သွက်ကောန်ၚာ်တအ်ကီုရ၊၊
စေဝ်ပၞောန်ပန်တၚ်
စေဝ်ပၞောန်ပန်တၚ်
"#ယၟုအ္စာကၞေဟ်ဂှ်ဒးဒှ်ယၟုမန်ဟေၚ်ရောၚ်ယဝ်ဟွံဒှ်မ္ဂးၜိုန်ရတမ်လိက်စၟတ်ပေၚ်ဒၟံၚ်ကီုလေဝ်ဒှ်လလေၚ်ဟေၚ်ရ"
မေန်နဲသိုဝ်
အထ္ထုပ္ပတ္တိ ဒံက်တာမေန်နဲသိုဝ် ဗွဲခမၞန်
ဒံက်တာ မေန်နဲသိုဝ်ဝွံ မဒှ်ကောန် နာဲယှိုဲ + မိစဴဗု ဇာတိကၟာဝါ ကွာန်တဵုဂူ ပွိုၚ်ဍုၚ်မုဟ်ဍုၚ်တုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၉၄၈ ဂိတု ဖေဖဝ်ဝါရဳ (၅)တ္ရဲအဒိုတ်ဂှ် သၠးဂၠံဂဝ်ရ။ ပၞောဝ်ကဵု ကောဒေံ(၇)ဂှ် မဒှ်ကောန်ဟဒေံရ။ ကောဒေံဂမၠိုၚ်ဝွံ မိပလေဝ်မျ၊ မိတေန်ကျဳ၊ နာဲကျဳယှိုဲ၊ နာဲအံၚ်မျကျဳ၊ နာဲဇြုၚ်တဳ၊ နာဲထောန်ယဳ (ဒံက်တာမေန်နဲသိုဝ်)၊ နာဲတုၚ်ထိုဲတအ်ရ။
ယိုက်ဂၠေၚ်ကၠုၚ်တာလျိုၚ်အပ္ဍဲဋ္ဌာန အလဵုအသဳ
စနူသၞာံ ၁၉၇၆ စဵုကဵု ၂၀၀၇ ဂိတုမာတ်မှကေတ်ဇၞူကမၠောန် စထောံပေန်ဇြေန်ရ။ မွဲဒမြိပ်ကေတ်ကၠုၚ်တာလျိုၚ်ဋ္ဌာနတံဝွံ ပရေၚ်ဗ္တိုက်ပလီုယဲခဒုတ် (ခရိုၚ်သာယာဝတဳ)၊ ရုၚ်ဂဥုဲ ပွိုၚ်တိုက်ဍုၚ်တၟိ၊ (ပွိုၚ်ဍုၚ်မိုဝ်မောက်)၊ ရုၚ်ဂဥုဲမတ်မလီု (ဍုၚ်မတ်မလီု)၊ ရုၚ်ဂဥုဲဇၞော်သဓီု (ဍုၚ်သဓီု)၊ ဋ္ဌာနက္ဍိုက်ပ် ပရေၚ်ထတ်ယုတ်တွဵုရး (ဍုၚ်မတ်မလီု)၊ သ္ကိုပ်ရုၚ် ပွိုၚ်ဍုၚ် (ရုၚ်ဂဥုဲခရိုၚ် မြဝတဳ)၊ ဒု-သ္ကိုပ်က္ဍိုပ်ပရေၚ်ထတ်ယုက်တွဵုရး (ဍုၚ်မတ်မလီု)၊ သ္ကိုပ်က္ဍိုက်ပ်ပရေၚ်ထတ်ယုက် တွဵုရးကယာ (ဍုၚ်လွိုၚ်ကဝ်)၊ သၞာဲဒဴ ပရေၚ်ဗ္တိုက်ဗ္အိုတ်ယဲဂၞဴ တံကေၚ်ကေတ်ကၠုၚ်တာလျိုၚ်နွံရ။
ပရေၚ်ချဳဒရာၚ်ဂမၠိုၚ်
ဒံက်တာမေန်နဲသိုဝ်ဝွံ ဃောကတ်လ္ရတ် ပညာကေုာံ ဃောကေတ်မံၚ်တာလျိုၚ် ပ္ဍဲဋ္ဌာနအလဵုအသဳတံဂှ် နဒဒှ် ညးအုပ်ကာ ကၠောန်ပ္တိတ် မဂ္ဂဇြေန်မန် (သၞာံ ၁၉၇၁-၇၂)၊ ညးအုပ်ကာ ကၠောန်ပ္တိတ်ကြက္ကဒိန်မန်/ပက္ခဒိန်မန် ဂကောံတက္ကသဵု၊ နဒဒှ် ဒု-ဥက္ကဋ္ဌ/ညးအုပ်ကာ ဂကောံကမ္မတဳလိက်ပတ် ယေန်သၞာၚ်မန် ဍုၚ်မတ်မလီုရ။ ညးအုပ်ကာ ကမ္မတဳကၠောန်ဗဒှ် တ္ရဲကောန်ဂကူမန် ဍုၚ်မတ်မလီု/ဍုၚ်မုဟ်ဍုၚ်၊ ကမ္မတဳလိက်ပတ်ယေန်သၞာၚ်မန် တက္ကသဵုဂမၠိုၚ်(ဍုၚ်လ္ဂုၚ်)၊ ကမ္မတဳပရေၚ်ရာန်ဇြပ်မန် ဍုၚ်မတ်မလီု၊ ကမ္မတဳ ပရေၚ်ရာန်ဇြပ်မန် ဍုၚ်ရေဝ်၊ မွဲသၞာံမွဲဝါ ဒးထ္ပက်စၟတ်တဲ ပ္ဍဲဥက္ကဌ ကံၚ်ဇြဳ ညးဍုၚ် ဍုၚ်မတ်မလီု မဘိက်ကော် ကဵုတန်ဗ္တောန် ဗ္တောန်လိက်ပတ်မန် ဥတုက္ညၚ်၊ ပရေၚ်ဓမံက်ပ္တိတ် ဗ္တိုက်လ္တက်မန်၊ ပရေၚ်ကံက်စရၚ်မၞိဟ် လၟိဟ်မၞိဟ်မန် (ရးတၞၚ်သြဳ)၊ ကမ္မတဳ ဓဇက်ဇုက်စဳရံၚ်လိက်ပတ်မန်တံ ပါလုပ်ချဳဒရာၚ် ဓမံက်ပ္တိုန်ကၠုၚ် ဗွဲမကတိုၚ်ကၟဟ်ရ။
ချဳဒရာၚ်ဗော်ဒဳမဝ်ကရေဇြဳ အလုံရးမန်
ဒံက်တာမေန်နဲသိုဝ်ဝွံ ပ္ဍဲပေါဲရုဲမာဲသၞာံ ၂၀၁၀ဂှ် ကေတ်တာလျိုၚ် နဒဒှ် ညးအုပ်ကာနာနာ (ဗဟဵု) ဗော်ဒဳမဝ်ကရေဇြဳ အလုံရးမန်တုဲ ဒုၚ်ရုဲ ညးစၞး အမာတ်ကၠတ်ထဝ် တွဵုရးသ္ကုတ် (၂) ပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ်မုဟ်ဍုၚ် သၠုၚ်ကျာ အံၚ်ဇၞးအာဂှ်ရ ဂွံဒှ်ညးစၞးအမာတ်ကၠတ်ထဝ် တွဵုရးသၟးဟွံက သီုကဵုဒှ် ဝန်ဇၞော် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်ကေုာံ ဖန်ဇန်ရ။ ပေါဲရုဲမာဲ သၞာံတုဲ နဒဒှ် ညးစၞးရဲအရာပ် ပ္ဍဲကမ္မတဳဳ မၚ်ရံၚ်ကျောဝ် စပ်ကဵုဒေါံပန်ပှော် တွဵုရးဍုၚ်မန်ဂှ် ပါလုပ်ကောန်ဂကောံရ။ ဗော်ဒဳမဝ်ကရေဇြဳ အလုံရးမန်ကဵု ဗော်ကောန်ဂကူမန် ပံက်ကောံသ္ပမွဲတုဲ ပံက်ပ္တိုန်ဗော်ညဳသၟဟ်မန်ဂှ် ကေတ်တာလျိုၚ် နဒဒှ် ညးအုပ်ကာနာနာ (ဗဟဵု)ရ။
ချဳဒရာၚ် ပရေင်လိက်ပတ်ယေန်သၞာၚ်မန်
ဒံက်တာမေန်နဲသိုဝ်ဝွံ ပရေၚ်စဒက်ပ္တန် ကမ္မလိက်ပတ်ယေန်သၞာၚ်မန် (လ္ဂုၚ်၊ ဗဂေါ၊ မတ်မလီု) ဝွံဒှ် ဖန်ဇန်ကၠုၚ်တုဲ သၞာံ ၁၉၇၄ စဗ္တောန်ကၠုၚ်လိက်ပတ်မန် ဥတုက္ညၚ် ပွိုၚ်ဍုၚ် မုဟ်ဍုၚ်ဂှ် ကေတ်ကၠုၚ်လျိုၚ်ကွာန် ကံခမေဝ်ရ။ ပရေၚ်လှ်ေဇာတ် ထ္ၜးဇာတ် ပ္ဍဲဇာတ်မန် ဂွံမံက်ဂတဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၄-၇၅ ဖန်ဇန်ကၠုၚ်ရ။ ပ္တန်ကၠုၚ်တိုက်လိက် "ဘဒြဒေဝဳ" တုဲ တက်တြးကၠုၚ်လိက်အုပ် (ဟံသာဝတီမၚ်းတို့၏ ရာဇာဘိသေကနှင့် အခြားဆောင်းပါးများ) မင်းကျော်ဋ္ဌေနှင့် တွဲဖက်ရေးသားသည့် မွန်၊ ဗမာ)။ မွန်မြန်မာစာပေ ပေါင်းကူး (ဒေါက်တာမင်းတင်မွန်) သုဝဏ္ဏဘူမိ သုတေသန (အမျိုးသားစာပေဆုရ) ဦးစံဝင်း၊ မွန်ဂီတနိဒါန်း (မွန်၊မြန်မာ) ရာမညမိုးစွေ၊ မွန်ရာဇာဝင်နှင့် စေတီတော်သမိုင်းပေါင်းချုပ် (စစ်ကဲဦးရွှေနော်) (ပြန်ထုတ်)၊ မွန်ရာဇာဝင်နှင့် စေတီတော်ပေါင်းချုပ် (အင်္ဂလိပ်ဘာသာ) (ထွန်းဖောင်ဒေးရှင်း စာပေဆုရ) ဒေါက်တာစောမြအောင် ဘာသာပြန်)  တအ်နွံကၠုၚ်ရ။
ဒံက်တာ မေန်နဲသိုဝ် မကၠောန်သ္ပကၠုၚ် ပေါဲဗှ်လိက်ခၞံ သုတေသနတံဝွံ လ္တူဍုၚ် မတ်မလီု (၅)ဝါ။ တက္ကသဵု နဲပညာဍုၚ်သဓီုမွဲဝါ၊ (ဍုၚ်ဇြပ်ဗု၊ ဍုၚ်ရေဝ်၊ ဍုၚ်မုဟ်တၟံ၊ ဍုၚ်ဝဳကလေၚ် (ဝၚ်က)၊ ဍုၚ်သေံ တက္ကသိုလ် ချူလာလံၚ်ကံၚ်တံ) မွဲဒၞာဲ မွဲဝါ နွံကၠုၚ်ရ။ ပၞောဝ်ကဵု လိက်ခၞံဂမၠိုၚ်ဝွံ သောၚ်းရၚ်း၊ ဒေါန၊ မြဝတဳ ကေုာံ (ပြောင်းလဲလာသော မွန်သတ်ပုံရေးထုံး) တအ်ဂှ် တက်ပရးလဝ် နဒဒှ် လိက်အုပ်တုဲ (ဒြပ်မဲ့ ယဥ်ကျေးမှု)ကဵု ပဥ္စလိုၚ်ဂှ် ဟွံဒှ်ပ္တိတ်လိက်အုပ်ဏီရ။
ဒၞာဲဋ္ဌာန်ကေၚ်အာလ္ရတ်လဝ်ဂမၠိုၚ်
ဒံက်တာမေန်နဲသိုဝ်ဝွံ ကေၚ်အာလ္ရတ်လဝ် ဍုၚ်အေတ်သရေ၊ ဍုၚ်သေံ၊ ဍုၚ်လဴ၊ ဍုၚ်ကမ်ဘဝ်ဒဳယာ၊ ဍုၚ်ဘၚ်္ဂလာဒေတ်၊ ဍုၚ်ကြုက်၊ ဍုၚ်နဳပဝ်၊ ဍုၚ်သွဳဒေန်၊ ဍုၚ်တူရကဳ တံနွံရ။ ဗွဲတၟေၚ် ပရေၚ်ခါဲဗၟံက်ပ္တိုန် ဍုၚ်သုဝဏ္ဏဘုံ မန်တြေံ၊ ကမၠောန် ကလေၚ်ခၠေဝ် ပ္တိုန်ထ္ၜး စပ်ကဵုပြဿနာ မန်ကဵုပျူ အခေါၚ်ဗ္တောန်လိက်ပတ်မန် ပ္ဍဲဘာအလဵုအသဳ တန်မူလဂွံဒှ်ကၠုၚ် ရေၚ်တၠုၚ်ကၠောန်ၜိုတ် ဟွံပိုတ်သ္ကုတ်ရ။
ကၞောတ်ဘဝ
ညးမရုန်ဂ္စာန် သွက်ဂကူ မပ္တဝ်ဏာ ကံကုသဵုဇကု ဇကုဂွံဖန်ကေတ်၊ ဒံက်တာမေန်နဲသိုဝ်ဝွံ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၁၃၈၂ သၞာံ ဂိတုခ္ဍဲသဳ (၁၂)စွေက် (၁၄-၉-၂၀၂၀)၊ အခိၚ်ဗ္တံ (၇း၄၀) နာဍဳဂှ် ဟိုတ်နူယဲတုဲ စုတိကလိလောန်စဴအာ ဘဝပလိုတ်တေံရ။
ကြုင်ပြာန်၊ ပွိုင်ဍုင်ၜဳကလေင်
ကွာန်ကြုင်ပြာန် (ချောင်းပြန့်ရွာ) (Chaungpyant)ဂှ် နွံပ္ဍဲ ဂကောံကွာန်ကဇိုင်၊ ပွိုင်ဍုင်ၜဳကလေင်၊ ခရိုင်သဓီု၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ ဂၞန်ကုဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၆၀၂၈။ အတိုင်စရင်လၟိဟ်မၞိဟ် သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ကဇိုင်ဂှ် သ္ၚိနွံ ၄၂၄ မ၊ လၟိဟ်မၞိဟ် နွံ ၁,၈၆၃ တၠ၊ ပ္ဍဲဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် ၈၇၄ တၠ၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၉၈၉ တၠ။
သုဝဏ္ဏ (နာဲထောန်ဖေ)
အတ္ထုပ္ပတ္တိ
နာဲသုဝဏ္ဏ (နကဵုယၟုတမ်မူလ ဗီုဗၟာ နိုင်ထွန်းဖေ) ဝွံ က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲကွာန်ထိုင်အာင်၊ ပွိုင်ဍုင်ဖာအင် ခရိုင်တၞင်သဳ (လၟုဟ် တွဵုရးဍုင်ကရေင်) ပ္ဍဲဇရေင် မိမ ဂကူမန်ၜါ နာဲဖုန်း ကဵု မိအုန်းမယ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၃ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၂ ရ။ နာဲသုဝဏ္ဏ ဗွဲမဗဗွဲ ကုအာယုက်ဂှ် ကတ်ဗ္တောန်ကၠုင်ပညာ ကဆံင်ကဆံင်တုဲ ဂွံအံင်ဇၞးလဝ် တန်ဗဳအေ ရ။
ပရေင်ချဳဓရာင် ဘဝကွးဘာ
သၞာံ ၁၉၆၁ အဃော နာဲသုဝဏ္ဏ မတိုန်ဒၟံင် ဘာတန်သမၠုင် ပ္ဍဲဘာတန်သမၠုင်ကောန်ဂကူမန် ဍုင်မတ်မလီုဂှ် လုပ်ယိုက်ဂၠေင် ကေတ်လဝ် တာလျိုင် ဒုဥက္ကဋ္ဌ ပ္ဍဲဂကောံကွးဘာဂမၠိုင် ခရိုင်မတ်မလီုရ။ သၞာံ ၁၉၆၂ အဃော နာဲသုဝဏ္ဏ မတိုန်ဒၟံင် ကဝ်လိက်မတ်မလီုဂှ် ပ္ဍဲသမဂ္ဂကွးဘာတက္ကသိုလ်ဂမၠိုင် (တက္ကသိုလ်ကျောင်းသားများ သမဂ္ဂ - တကသ) ဂှ် နဒဒှ် ကောန်ဂကောံမွဲ၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၃ ပ္ဍဲ ဂကောံကွးဘာမန်ဂမၠိုင်ဂှ် နဒဒှ် ညးအုပ်ကာ၊ ပ္ဍဲဂကောံလိက်ပတ်မန်ဂှ် ဒုဥက္ကဋ္ဌ၊ ပ္ဍဲဂကောံသၟတ်မန် ခရိုင်မတ်မလီုဂှ် နဒဒှ် ဒုဥက္ကဋ္ဌ မြဴသာ်ဝွံ လုပ်ယိုက်ဂၠေင်လဝ်ရ။ သၞာံ ၁၉၆၅ အဃောမတိုန်ဒၟံင် တက္ကသိုလ်သၟာကမၠောန် ဍုင်လ္ဂုင်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံတက္ကသိုလ်ဂမၠိုင် ဍုင်လ္ဂုင်ဂှ် နဒဒှ် ကောန်ဂကောံမွဲ လုပ်ယိုက်ဂၠေင်လဝ်တုဲ နကဵု နဲဓလုက် (သၟဝ်တိ)မွဲဂှ် ကေတ်လဝ် တာလျိုင် နဒဒှ် ညးလျိုင်ကောန်ဂကူဂမၠိုင် (လူမျိုးစုတာဝန်ခံ) ရ။
ကမၠောန်ပၠန်ဂတး ပ္ဍဲဘဝကွးဘာ
သၞာံ ၁၉၆၃ ဂိတုမာတ် (၂၇) ဂှ် နာဲသုဝဏ္ဏ (အခိင်ဂှ် ယၟုတြေံ နာဲထောန်ဖေ) ကေုာံ မာံမောင်တင်၊ နာဲဝင်ရော ညးပိတၠ နကဵု နဲကဲပြယာဲသတိ နွံနွံ တိတ်အာ ကောံဆဵုဂဗ ကုကျာ်ဇၞော်ဝင်က ပ္ဍဲဘာတိုက် ကွာန်တၟအ်ကၞေင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် က္ဍိုပ်သကိုပ်ကွးဘာတအ်ဂှ် ဒၞာဲလဵုအာအာ ထံင်ပရိုင်ဗၟာ ဗက်ဍံင်ဒၟံင်တွဵုရ။ နူဂှ် မွဲကဆံင် နာဲထောန်ဖေ ကေုာံ မာံမောင်တင် သွက်ဂွံ စုက်လုက် ဆဵုဂဗ ကုမန်ဍုင်သေံ၊ ဗော်ဍုင်မန်တၟိတုဲ တိတ်အာ ရးနိဂီုသေံရ။ နာဲထောန်ဖေ ကေုာံ မာံမောင်တင် ဂွံဆဵုဂဗ ကုဂကောံမန်ဍုင်သေံ တက္ကသိုလ် စူလာလံင်ကောန်၊ မဂွံလဴထ္ၜး ပရူပရေင်ကမၠောန်ကွးဘာမန် ပ္ဍဲဍုင်မန်တေအ်ကီုရ။ နကဵု ဂကောံမန်ဍုင်သေံဂှ် သွက်ဂကောံ မနွံ အပ္ဍဲဍုင်ညးတအ် (ဍုင်သေံ) သွာင်လိက်ပတ်မန်၊ သွာင်ယေန်သၞာင်မန် ဟေင်ရ ညးတအ် ဖန်ဇန် ဗိုင်ရီုကဵုမာန်၊ သွက်သအာင် ဍုင်မန်တေအ်ဂှ် နကဵုနဲကဲလဵုလေဝ် ညးတအ် ဗိုင်ရီုဗင်ကဵု ဟွံမာန်။ ကိုပ်ကၠာ ဟွံဂွံ က္လေင်စဴ နူဍုင်သေံမွဲတ္ၚဲ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၃ ဂိတုဨပြဳ ၂၁ ဂှ် ကျာ်ဇၞော်ဝင်က ခုတ်ကဵုယၟု သုဝဏ္ဏ၊ မာံမောင်တင်ဂှ် မာံဥဿာ။
သၞာံ ၁၉၆၅ ပ္ဍဲတမ်သၞာံ ဂှ် နကဵု ကွးဘာတက္ကသိုလ်မန်ဂမၠိုင် အာဂတတုဲ ဒက်ပ္တန် ဗော်ဟံင်ပြာ်ကောန်ဂကူမန်(မွန်အမျိုးသားများကယ်တင်ရေးအဖွဲ့ Mon Salvation League – MSL) မဒှ် ဂကောံသၟဝ်တိမွဲရ။ တင်ရန်တၟအ် ဗော်ဂှ် (၁) သွက်ဂွံ လွဳၜံင်ပ္တိတ် သ္ဂံင်ကေဒါခိုဟ်တုဲ ဂွံဆက်ကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ၊ (၂) ပ္ဍဲဒေသ အကြာၜဳသြင်လောန် ကဵု ၜဳဗတာင်ဂှ် ညံင်ဂွံ ဒက်ပ္တန်အာ ဒေသလွပ်လွဟ်ဂကူမန် (၃) သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန်ဍုင် ရးနိဂီု(ဍုင်)မန် မနွံကဵု အဝဵုကၞောတ်အထောတ်။ ဒေသဓလုက် မဒက်လဝ် ဗော်ဏအ်ဂှ် လ္ဂုင်၊ မတ်မလီု၊ မုဟ်ဍုင်၊ ဇြပ်ဗု၊ ပံင်၊ တကအ်ခၟိုင်၊ ကၟာဝက်၊ ကၠအ်သတ်၊ ရေဝ်၊ သပၠင်၊ ခယျး၊ ကအ်လမု၊ ကအ်ဗိန်၊ ကအ်ပံက်၊ လှာဒကှ်၊ ထိုင်အာင်။ ညးက္ဍိုက်က္ဍိုပ် ဗော်ဏအ်ဂှ် နာဲသုဝဏ္ဏ (နာဲထောန်ဖေ) ဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ၊ မာံထောန်လှာင် (ဇြပ်ဗု) ဒု-ဥက္ကဋ္ဌ၊ မာံမေန်လောန် (မတ်မလီု) ညးအုပ်ကာ၊ နာဲကျဝ်အေ (ကၟာဝက်) သကိုပ်စန်ဒက်၊ နာဲလေန်ကျဳ (လ္ဂုင်) သကိုပ်စန်ဒက်၊ ကောန်ဂကောံအဓိကတအ်ဂှ် မာံမောင်တင် (ကၠအ်သတ်)၊ မာံဝေန်ယျဝ် (ကၟာဝက်)၊ မာံဖေသိင် (ကၟာဝက်)၊ မာံဝင်းထိန် (မုဟ်ဍုင်)၊ မာံပန်းလှိုင် (ကအ်ဗိန်)၊ မာံမြင့်သိန်း (ကအ်လမု)၊ နာဲဘဦး (ပံင်)၊ နာဲဟူ (ပံင်)။ ဗော်ဏအ်ဂှ် ဒက်ဂွံ ပွိုင်ၜါသၞာံတုဲ ကောန်ဂကောံလ္ၚဵု ဒးဒုင်ရပ် ကုသၟိင်ဗၟာတုဲ ဒးဒုင်ဖျေဟ်ထံင်၊ ကောန်ဂကောံလ္ၚဵု စိုပ်အာ တိပၠန်ဂတး ဇရေင်ဗော်ဍုင်မန်တၟိတုဲ လီုအာရ။ သၞာံ ၁၉၆၇ နာဲသုဝဏ္ဏ ဂှ် ဒးဒုင်ရပ်တုဲ ဒးဒုင် ဖျေဟ်ထံင် နကဵု ချဳဓရာင် ပ္ဍဲဗော်ဏအ်၊ ဒးမံင် ပ္ဍဲထံင် မတ်မလီု ကဵု ထံင်အင်စိင် သီုဖအိုတ် ပွိုင် ၃ သၞာံ ကဵု ၂ ဂိတု။ နာဲသုဝဏ္ဏဂှ် အဃောမတိုန်ဒၟံင် ဘာတက္ကသိုလ်သၟာကမၠောန် သၞာံလက်ကြဴ သွက် B.A. ဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၇ ဂှ် ဒးဒုင်ရပ်တုဲ ဒးကြိုင်လဝ် ပ္ဍဲထံင်မတ်မလီု ၁ ဂိတု၊ နူဂှ် ဒးဒုင်ပြံင်ဏာ ထံင်အင်စိင် ဒးကြိုင်လဝ် ပ္ဍဲတိုက်ကမၠက် ၆ ဂိတု၊ နူတိုက်ကမၠက်ဂှ် ပြံင်စွံ ပ္ဍဲဒၞာဲမၞိဟ်ဂမၠိုင်တုဲ သီုဖအိုတ် ဒးဒုင်ထံင် ပွိုင် ၃ သၞာံ ၂ ဂိတုတုဲ သၞာံ ၁၉၇၀ ဂှ် ဂွံဗၠးတိတ်ကၠုင်ရ။ ကြဴနူ မဗၠးတိတ် နူထံင်တုဲ ဒက်ဘဝ သ္ၚိကၟိန် ကု မိတေန်။ ညးတအ် က္လိဂွံ ကောန်တြုဟ်ပန်တၠ၊ နာဲသုခ၊ နာဲသဳဟ၊ နာဲဟံသာ ကေုာံ နာဲကျေဝ်လာဲ။
ကမၠောန် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ၁၉၈၈ - ၂၀၁၁
ကြဴနူ ပရေင်ကလိုက်ကမဵု အလုံမွဲဍုင် က္တဵုဒှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၈ ဂှ်တုဲ အခေါင်အရာ သွက်ဂွံကၠောန် ပရေင်ဍုင်ကွာန် က္လေင်မံက်ကၠုင်တိုန်တုဲ ပ္ဍဲဂိတုသေတ္တေန်ဗါ ၁၇ က္ဍိုပ်သကိုပ်မန်တအ် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်သဳကၠဳ ညးဍုင်ကွာန်မန် ပ္ဍဲဇြပ်သဘင်ဓရ်တုဲ ဂိတုအံက်တဝ်ဗါ ၁၁ ဂှ် ဒက်ပ္တန် ဂကောံဒဳမဝ်ကရေသဳကောန်ဂကူမန် (မွန်အမျိုးသားဒီမိုကရေစီအဖွဲ့ချုပ် (MNDF)ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံဂှ် နာဲသုဝဏ္ဏ လုပ်ကေတ်လဝ် တာလျိုင် နဒဒှ် ဂကောံကေင်ကာဗဟဵု မွဲတၠရ။ ပ္ဍဲသဘင်မာဲ သၞာံ ၁၉၉၀ ဂှ် နာဲသုဝဏ္ဏ လုပ်ဒုင်ရုဲမာဲ နကဵု စၞး ဂကောံဒဳမဝ်ကရေသဳကောန်ဂကူမန် ပ္ဍဲ ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ် ပွိုင်ဆန္ဒမာဲ စၟတ်(၂) ရ။ ဆဂး ဟွံဇၞးမာဲ။
ကြဴနူ သဘင်မာဲ ၁၉၉၀ ဂှ်တုဲ ဗော်ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် ဗွဲကိုပ်ကၠာ ၈ ဗော် သီုကဵု ဗော်မန် ဒက်ပ္တန်လဝ် မဟာမိတ်ညဳသၟဟ်ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် (စည်းလုံးညီညွတ်သောတိုင်းရင်းသားလူမျိုးများမဟာမိတ် United Nationalities Alliance – UNA) တုဲ ဗွဲကြဴ ဂကောံမဟာမိတ်ဂှ် ဒှ်အာ ၁၂ ဗော်ရ။ နကဵု အလဵုအသဳပၞာန်နဝတ ဟွံကဵုအခေါင် ပံက်စၠတ်ထဝ်၊ ဟွံပအပ်ကဵု အဝဵုဍုင် ကုညးဇမၞးမာဲတအ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ကုညးဇမၞးမာဲတအ်ဂှ် သီုကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ်ဂကူမန် ဗီုကဵု နာဲထဝ်သောန်၊ နာဲစောန်တၟး၊ နာဲဟံင်ဍုင်တအ်ဂှ် ဒးဒုင်ရပ်တုဲ ဒးဒုင် ဖျေဟ်ထံင်အိုတ်ရ။ ဂကောံဒဳမဝ်ကရေသဳကောန်ဂကူမန်ဂှ်လေဝ် ဒးဒုင်ပလီုထောအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၂ ဂိတုမာတ် ၁၉ ဂှ်ရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမဟာမိတ်ဂှ် ဆက်စၟတ်သမ္တီအာ ဂကောံဒဳမဝ်ကရေသဳကောန်ဂကူမန်တုဲ ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမဟာမိတ်ဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲအကြာသၞာံ ၂၀၀၃ စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၁၁ ဂှ် မွဲစွံ ကုအစာနာဲထဝ်သောန်ဂှ် ဂွံအခေါင်ဆဵုဂဗ ကုဂကောံဂၠးတိနာနာ ဗီုကဵု ညးစၞး ကုလသမဂ္ဂတအ် ဒှ်တမ်ရ။
ကမၠောန်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ၂၀၁၂ - ၂၀၂၀
သၞာံ ၂၀၁၀ ဂိတုမာတ် ၈ အလဵုအသဳပၞာန် လလောင်တြး ညံင်ဂွံ ပစၟတ်သမ္တီ ကဵုစရင် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂှ် နကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ်မန် ဗွဲတၟေင် မၞိဟ်နူ ဂကောံဒဳမဝ်ကရေသဳကောန်ဂကူမန်တအ်ဂှ် ဗက်လက်ကြဴ ကရောမ်ဗော်ဒစဵုဒစး ဒြဟတ်ဇၞော်အိုတ် ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ မဒှ်ဗော်ပၠတရဴ သၟဝ် ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳတအ်ဂှ် ညံင်ရဴ အေန်အေဝ်ဒဳ မဗဂပ်ဗဗေင် ကုသၞောဝ်လဒက်ပတန်ဍုင် ၂၀၀၈ ကီု ရဲဗော်ဏအ်လေဝ် ဒစဵုဒစး ဗဂပ်ဗဗေင် သၞောဝ် ၂၀၀၈ တုဲ ဟွံလုပ် ပၠုင်စရင် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ။ စိုပ်သၞာံ ၂၀၁၂ ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ပ္ညဳပ္ညပ်နဲဓလုက် ကုအလဵုအသဳပၞာန်ရာံ ကေုာံ ဒပ်ပၞာန် မဂၠိုင်ကဵုအလန်တုဲ နကဵုတင်လတုပ်စိုတ် ကာပၞုက်ဂှ် ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ တုပ်စိုတ် သွက်ဂွံလုပ်ဒုင်ရုဲမာဲတုဲ က္ဍိုပ်သကိုပ်ကောန်ဍုင်အရင် ညးမဗက် လက်ကရဴ ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳတအ်လေဝ် ဒးချပ်ကၠုင် သွက်ဂွံ လုပ်ဒုင်ရုဲမာဲကီုရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၂ ဂိတုဨပြဳ ၂၆ ဂှ် နကဵု ယၟု ဗော်ဒဳမဝ်ကရေသဳမန် ဂှ် ပ္တိုန်စရင် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဗော်ဒဳမဝ်ကရေသဳမန်ဂှ် နာဲသုဝဏ္ဏ လုပ်ကေတ်လဝ် တာလျိုင် နဒဒှ် ကေင်ကာဗဟဵု မွဲတၠရ။
ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် မလုပ်ဒုင်ရုဲမာဲ ဒှ်ဒၟံင်ၜါဂှ် နကဵု တၠပညာ ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ခမဳသင်တအ် ဟွံမဲပၟိက်တုဲ အာတ်မိက်ကၠုင် ညံင်ဂွံဒှ် မွဲဗော်ဂၠိုင်ကဵုအလန်တုဲ ကြဴနူ ပညဳပညပ် ရေင်သကအ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄ ဂိတုဇာန်နဝါရဳ ၂၆ ဂှ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်ၜါ ဗော်ဒဳမဝ်ကရေသဳမန် ကဵု ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန် ပံင်ကောံ ဒက်ပ္တန် ဗော်ကောန်ဂကူမန် ရ။ ဆဂး ပရေင်ပံင်ကောံဂှ် ဟွံအံင်ဇၞး စၞးဂှ် ဆဥက္ကဌ ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန် နာဲၚိုဲသိင် မွဲတၠ ဟေင် ပါလုပ်အာ ပ္ဍဲဗော်ဂှ်တုဲ ဗော်အလုံဒေသရးဂှ် ဆက်တန်တဴအာ နဒဒှ် ဗော်တၞဟ်ခြာမွဲရ။ ပ္ဍဲဗော်ကောန်ဂကူမန်ဂှ်လေဝ် နာဲသုဝဏ္ဏ လုပ်ယိုက်ဂၠေင်လဝ် တာလျိုင် ပ္ဍဲကေင်ကာဗဟဵု မွဲတၠကီုရ။ နကဵု စၞးဗော်ကောန်ဂကူမန် ဂှ် နာဲသုဝဏ္ဏ လုပ်ဒုင်ရုဲမာဲ ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ဖာအင်၊ ပွိုင်ဆန္ဒမာဲ ၁ ကီုရ။ ဆဂး ဟွံဇၞးမာဲ။ သၞာံ ၂၀၂၀ အခိင်ဗော်မန်ၜါ ပံင်ပ္ကောံ ဒက်မွဲဗော် နကဵုယၟု ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ဂှ် နဒဒှ် ကေင်ကာဗဟဵု မွဲတၠ ကေတ်တာလျိုင်တုဲ သၞာံ ၂၀၂၁ ကြဴနူ ပၞောန်သီအဝဵုဍုင်တုဲ နုက်တိတ် နူဗော်ညဳသၟဟ်မန်ရ။
သၞာံ ၂၀၂၁ ကြဴနူ ပၞာန်သီအဝဵုဍုင်
သၞာံ ၂၀၂၁ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁ မဒှ်တ္ၚဲမစပံက် စၠတ်ထဝ်တၟိ ကြဴနူ သဘင်မာဲ သၞာံ ၂၀၂၀ ဂှ် ပၞာန်သီအဝဵုဍုင်တုဲ ပရေင်ကလိုက်ကမဵု က္တဵုဒှ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ အမာတ်ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ညးမက္လိဂွံလဝ် ဇမၞးမာဲဂမၠိုင် သီုဖအိုတ် ၜိုတ် ၃၀၀ ဂှ် ကောံဓရီု နကဵု လတူလာင်တုဲ နူဂှ် ရုဲစှ် မၞိဟ်စၞး ၁၅ တၠတုဲ ဒက်ပ္တန်ပ္တိုန် ကမ္မတဳမပစၞးစၠတ်ထဝ်ကၟိန်ဍုင် (ပြည်ထောင်စုလွှတ်တော်ကိုယ်စားပြုကော်မတီ၊ Committee Representing Pyidaungsu Hluttaw – CRPH) ပ္ဍဲဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၅၊ သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ်ရ။ နကဵု CRPH ဂှ် ပံင်တောဲ ကုသၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ်ကောန်ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင်တုဲ ဂိတုဨပြဳ ၁၆၊ သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် ဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူ (National Unity Government – NUG) မွဲ နဒဒှ် အလဵုအသဳပြိုင်ပကာန် ကုအလဵုအသဳပၞာန်ရ။ ဂိတုမေ ၃ ဂှ် နကဵုအလဵုအသဳဝွံ ခပ္တိုန် နာဲသုဝဏ္ဏ နဒဒှ် ဝန်ဇၞော်ကၟိန်ဍုင် ပ္ဍဲဌာနဝန်ဇၞော်ကာသၟာကမၠောန် အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူ - NUG ရ။
လိက်ကၞပ် မချူလဝ်
မွန်အမျိုးသားလှုပ်ရှားမှုနှင့် တက္ကသိုလ်ကျောင်းသားများသမိုင်း မင်းအေးငြိမ်း (ထုံးအိုင်) (မာံၜိုဟ်သြိုဟ်)
ညာဏဝိဟာရ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်တၟိဝါရက်
ဘာညာဏဝိဟာရ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်တၟိဝါရက် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တညာဏ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၉၊ ဝှ် ၃၉။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကၞောတ်ၜဳဝါခဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်ကၞောတ်ၜဳဝါခဝ်(Warkhochaunghpyar၊ ဝါခိုချောင်းဖျားရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်ၝောအ်လၟိုင်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၄၀၉။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကအ်တာ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဒါလာန်
ဘာကအ်တာ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဒါလာန် ပွိုင်ဍုင်လှိုင်ဗၠဲ။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဓမ္မသာရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၈၃၊ ဝှ် ၅၂။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်လှိုင်ဗၠဲ
ဝါခဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်ဝါခဝ်(Warkho၊ ဝါခိုရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်ၝောအ်လၟိုင်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၄၁၀။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ၝောအ်လၟိုင်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၈၀၃၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၈၇၁ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၃၆၇၄ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ဇၞော်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဒါလာန်
ဘာဇၞော် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဒါလာန် ပွိုင်ဍုင်လှိုင်ဗၠဲ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်လှိုင်ဗၠဲ
ကွာန်ဖိုလ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဖိုလ်
ဘာကွာန်ဖိုလ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဖိုလ် ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဓမ္မသေန သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၉၊ ဝှ် ၄၉။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်လှိုင်ဗၠဲ
ကျာ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ဗြဝတဳ
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသောဘိတ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၈၊ ဝှ် ၃၉။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဗြဝတဳ
သွက်ဂွံသမ္တီဗွဲခဗၞောန်
သွက်ဂွံသမ္တီဗွဲခမၞောန်-
၁။     ဗၟာအံၚ်ဇေယျဂှ် ကဵုစိၚ်လိုန်ဂစိုတ်ထောံခမဳသၚ်ပိုယ်မန် ပ္ဍဲဍုၚ်ဗဂေါဟံသာဝတဳ ၃၀၀၀-ပိလ္ၚီဇကု။
၄။        ဂစိုတ်ထောံကောန်ၚာ်ကောန်တှ်ဂှ် ၆၀၀၀-တြဴလ္ၚီ။
၅။         ကၠောန်စာတ်ဇၞော်ဒ္စိတ်စာတ် ဍေံဒဳပၠောပ်ဏာတုဲ စံၚ်ဂစိုတ်ထောံဂကူမန် လၟိဟ်ဂၞန်သၚ်္ချာမဟာကိုဋ်ရောၚ်။
၆။         ပ္ဍဲသၞာံသက္ကရာဇ် (၁၁၁၇) ဂှ် ဗၟာအံၚ်ဇေယျ သီဂွံဍုၚ်လ္ဂုၚ်တုဲ၊ ဂစိုတ်ထောံခမဳသၚ်ပိုယ်မန် ၃၀၀၀-ပိလ္ၚီ။ဒၞာဲဂှက ဒှ်အာတ္ကအ်မွဲတုဲ တ္ကအ်သ္ၚာ မန်ပိုယ်ကော်ခဴစရောၚ်၊ ဗၟာဗၟုဲတအ်ကော် ( သကႅန်းကျွန်း)။
☟☟ မၞိဟ်တြုံဂကူမန် ဟွံတီဝၚ်မန်ဂှ် တုပ်သၟဟ်ပြေၚ်ကၟက်။
မၞိဟ်ဗြဴဂကူမန် ဟွံတီဝၚ်မန်ဂှ် တုပ်သၟဟ်ပြေၚ်ၝောံ။
မၞိဟ်တြုံဂကူမန် ချူ/ဗှ်လိက်မန်ဟွံလေပ်ဂှ် တုပ်သၟဟ်ဂၠဴကၟက်။
မၞိဟ်ဗြဴဂကူမန် ချူ/ဗှ်လိက်မန်ဟွံလေပ်ဂှ် တုပ်သၟဟ်ဂၠဴၝောံ။
သာကရံ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်သာကရံ(Tharkayan၊ သာကရံရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်ၝောအ်လၟိုင်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၄၀၃။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ၝောအ်လၟိုင်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၈၀၃၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၈၇၁ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၃၆၇၄ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ရတနဘူမိ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ဗြဝတဳ
ဘာရတနဘူမိ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်ဗြဝတဳ ပွိုင်ဍုင်ဗြဝတဳ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဗြဝတဳ
ထဝ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ဗြဝတဳ
ဘာထဝ် (ဘာကအ်ပံက်) ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်ဗြဝတဳ ပွိုင်ဍုင်ဗြဝတဳ။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပုပ္ဖ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၅၊ ဝှ် ၁၂။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဗြဝတဳ
ကြေဝ်ဏာ၊ ကွာန်
<mapframe latitude="16.516911" longitude="97.774983" zoom="5" width="400" height="300" align="right"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ {     "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 97.774983,         16.516911        ]      }    }  ] } ကွာန်ကြေဝ်ဏာ (Taarana) ဝွံ ဒှ်ကွာန်မန် နွံပ္ဍဲ ((16°31’02.88N-97°46’30.44E) တွဵုရးဍုင်မန်၊ ပွိုင်ဍုင်ကျာ်မြဟ်ရ၊၊ ကွာန်ကြေဝ်ဏာဝွံ ဒှ်ကွာန် မၞုံဇိုင်ၜဳဂြာင် ဗွဲသြင် လပါ်သၠုင်ကျာရ၊၊ ကွာန်ဝွံ သီုဖအိုတ် သ္ၚိနွံစ ၜိုတ် ၅၀၀ မတုဲ ဇမၞော်ကွာန်သီုဖအိုတ် နွံစၜိုတ် 0.64 km2 ကဳလဝ်မဳတာပန်ကၠင်ရ၊၊  တိတ်အာ ဂၠံင်ကွဳစက် လပါ်ပလိုတ် ၜိုတ် ၁၂ တိုင်မ္ဂး စိုပ်ဍုင်မတ်မလီုရ၊၊
ဘာဓမ္မစက်
ပ္ဍဲဗုဒ္ဓသာသနာ ၂၅၄၁ သၞာံ၊ သက္ကရာဇ် ဍုင် ၁၃၅၉ သၞာံ ဂိတုပုဟ် ၁၁ မံက်၊ တ္ၚဲဗြဴဗ္တိဂှ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာဘဒ္ဒန္တစန္ဒိမာ မွဲဟာန်ကေုာံ ဒါယကာဘာဇၞော်နာဲဟိုပ်၊ ဒါယကာရဲကွာန်ကြေဝ်ဏာဂမၠိုင် သိုင်ခၞံပတန်လဝ် ဘာတိုက်လိက်ပရိယတ္တိ ဓမ္မစက် ပ္ဍဲဒၞာဲစက်သ္ၚုတြေံ၊ အရာပ်ဆက်တိတ်၊ ကွာန်ကြေဝ်ဏာရ။
ကျာ်ဇၞော်အ္စာဘဒ္ဒန္တစန္ဒိမာ ဒှ်ညးမၞုံပိုန်ဂဇအ်ဘာရ။ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၇၄ သၞာံဂှ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာဘဒ္ဒန္တကောသလ္လ ပြံင်တိတ်အာတုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၇၅ သၞာံ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် ၁၀ စွေက်ဂှ် ဒါယကာဂမၠိုင် က္ညနိမန်နင် တၠဂုဏ်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တဝိသာရဒ ကဵုဒှ်ညးမၞုံပိုန်ဂဇံဘာရ။ တၠဂုဏ်အ္စာ ဝိသာရဒဝွံ ကၠာနူဟွံဂွံကၠုင်စိုပ် ဒှ်ညးမၞုံပိုန်ဂဇံဘာ တိုက်လိက် ပရိယတ္တိဓမ္မစက်ဂှ် နူသက္ကရာဇ် ၁၃၃၆ သၞာံ ဒဵုစိုပ်သက္ကရာဇ် ၁၃၇၃ သၞာံဗၞတ် ၃၈ သၞာံ ဖျေံလဝ်လိက်ပရိယတ် ပ္ဍဲဘာတိုက်လိက် မဟာဝိဟာရ ပရိယတ္တိမန်၊ ကွာန်ကအ်ဗိန် ရ။
ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၇၄ သၞာံဂှ် ဖျေံလဝ်လိက်ပ္ဍဲဘာတိုက်လိက်ပရိယတ္တိ ဘာဗၟံက် ကွာန်ကြေဝ်ဏာ ဗၞတ်မွဲသၞာံရ။ နူဂှ် တၠဂုဏ်အ္စာ ဝိသာရဒ က္ညစိုပ်ကၠုင်ဘာတိုက်လိက်ပရိယတ္တိ ဓမ္မစက် ဂွံဒှ်ညးမၞုံပိုန်ဂဇံဘာရ။ တၠဂုဏ်အ္စာ ဝိသာရဒဝွံ ဂွံအံင်ဇၞးကေတ် တန်ပါဠိပါရဂူ ပ္ဍဲပေဲါသၟာန်သွဟ်လိက် အလဵုအသီတုဲ ကလိဂွံတဆိပ်ကြာ "သာသနာဓဇဓမ္မာစရိယ၊ ဒဳဃနိကာယပါဠိပါရဂူ" ရ။ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၆၀ သၞာံဂှ် တၠဂုဏ်အ္စာဝိသာရဒ ကလိဂွံတဆိပ်ကြာ "အဂ္ဂမဟာဂန္ထဝါစကပဏ္ဍိတ" ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၆၈ သၞာံဂှ် ထပ်ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ "အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတ"ရ။
ဝင်တိုက်ပရိယတ္တိ ဘာမဟာဝိဟာရ
ရာမညနိကာယ ဘာမဟာဝိဟာရပရိယတ္တိ၊ ကွာန်ကြေဝ်ဏာ
သ္ဘၚ်သၟာန်သွဟ်လိက် ပရိယတ္တိသာသနာ မကုဋာလောကဝွံ သ္ပပဓာန်ကဵုတိုက်လိက်ဝွံကီု သ္ပပဓာန်ကဵု သၚ်ဂကောံဂိုဏ်ဂမၠိုၚ်ကီုတုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၁၃၆၈ သၞာံဂှ် ကၠိဂွံအာစိုပ်အာယုက် (၂၅) သၞာံရ ။ တိုက်လိက် ဘာမဟာဝိဟာရ ပရိယတ္တိ ကွာန်ကြေဝ်ဏာဝွံ သ္ပပ္တံနူသက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၁၃၄၄ သၞာံ တုဲ လၟုဟ်သက္ကရာဇ်ဍုၚ်ကၠုၚ်စိုပ် ၁၃၆၈ သၞာံ ဂိတုမာ် ၅၊၆၊၇ စွေက်ဏံမ္ဂး သဘၚ်သၟာန်သွဟ်လိက်ဂကောံ"ပရိယတ္တိသာသနမကုဋာလောက" ဏအ်လေဝ်ကၠုၚ်စိုပ် မရနုက်ကဵု ၂၅ ဝါရ။
ဂြိုပ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ထုင်အိုင်
ဘာဂြိုပ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ထုင်အိုင် ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်။
ကြေဝ်ဏာ၊ ကွာန်
ဂလာန်သမ္မောဒနဳယကထာ ကျာ်ဇၞော်အ္စာဥက္ကဌ ဥတ္တရ
သက္ကရာဇ်ဍုင် ကၠုင်စိုပ် (၁၃၇၅) သၞာံ၊ ဂိတုက္ထိုန် (၁၄) စွေက်၊ အခိင်ဗ္တံ (၇) နာဍဳဏံ အဲဍိက် ဂွံအခေါင်ဟီုဂလာန်ကဵုသင်ရာမညနိကာယ လၟုဟ်ဏံဂှ် မိပ်စိုတ် အိုဟ်တၟိုဟ်တဴစိုတ် ဗွဲမလောန်ရကျာ်။ "သမဏာနဉ္စ ဒဿနံ" ရံင်ကဵုဒေသနာ မၚ်္ဂလသုတ်သာ်ဝွံတုဲ ဂွံဆဵုဂွံဗဵုလ္ၚောဝ် သင်မပြာပ်ကၠုင်စိုပ် ပ္ဍဲကဵုသဘင်ကောံဓရီု ကၠောံသၞာံ (၄၁) ဝါဏံ ညဳညဳသာသာဂှ် သွက်အဲဍိက် ဒှ်မ္ၚဵုကုသဵုဇၞော်ဇၞော်မွဲကီုရကျာ်၊ ဆဂှ်ဟွံသေင်ဏီ သွက်သင်ရာမညနိကာယပိုဲဖအိုတ်လေဝ် ဒှ်မ္ၚဵုကုသဵု ဗွဲမဂၠိုင်ရကျာ်။
ဂြိုပ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ထုင်အိုင်
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တစန္ဒာဝရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၈၊ ဝှ် ၂၈။
ကြေဝ်ဏာ၊ ကွာန်
ဂလာန်သမ္မောဒနဳယကထာ ကျာ်ဇၞော်အ္စာဥက္ကဌ ဥတ္တရ
ဂလာန်သမ္မောဒနဳယကထာ အဲဍိက် မိက်ဂွံမြော်ဟီုဏာ ဗွဲခမၞောန်ဟီုတှ်ေ "ကမၠောန်သာသနာဟီုဂှ် ဒှ်မံင်ကမၠောန်ပိုဲဍိက်တံ သင်ကဵုဒကာတုဲ၊ သင်ကဵုဒကာ ညံင်ဂွံညဳသာ၊ ညံင်ဂွံဒှ်အညမည မွဲစွံမာန်ဂှ် ခန္တဳ ပွမအေင်ဒုင်။ မေတ္တာ- ပွမဆာန်ကၟိန်၊ဓဝ်ၜါသာ်ဏံ ကဵုဂွံနွံမံင် ပ္ဍဲကဵုဂၠံဟဒယဇကုဇကု လၟိုန်ညိ။ ဗၠေတ်အေင်ဒုင် ခိုဟ်ပညုင်ထ္ၜး ရံင်ကဵုဂလာန်တၠပညာ အ္စာတၠပိုဲမန် တမၠာဂမၠိုင်တုဲ ညဳညဳသာသာ ပ္တန်အာသာသနာမန်အိုတ်ညိဂှ် အဲဍိက်အုပ်နိဂီု ဂလာန်သမ္မောဒနဳယကထာရကျာ်။
ဂြိုပ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ထုင်အိုင်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်
ကြေဝ်ဏာ၊ ကွာန်
နိဿဲ
ဝၚ်တိုက်လိက်မန်ဂမၠိုၚ်၊
တိုက်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ထုင်အိုင်
ဘာတိုက် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ထုင်အိုင် ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တခေမိန္ဒ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၉၇၊ ဝှ် ၆၇။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်
Greta Thunberg
ဂြေတ ထန်ဗဴ (Greta Thunberg) (ၜံင် ၃ ဇန်နဝါရဳ ၂၀၀၃) ဝွံ ဒှ်ကောန်ဂကူသွိတ်ဒေန် မၞိဟ်မချဳဓရာင် သွက်ဂွံမင်မဲ သဘာဝ မဆေင်ကဵု ရာသဳပြံင်လှာဲတုဲ စန်ဒက်ဂွံ ဂကောံချဳဓရာင် နူဍုင်နာနာရ။
ထန်ဗဴ ညးဂမၠိုင်ဂွံစတီကၠုင် နဒဒှ် မၞိဟ်မချဳဓရာင် သွက်သဘာဝမွဲဂှ် စတမ်နူ ဂိတုအဝ်ဂေတ် သၞာံ ၂၀၁၈ အခိင်ကာလ ညးတေအ် မကလိဂွံ အာယုက် ၁၅ သၞာံ၊ ညးတေအ် တိတ်နူဘာဗတောန်လိက်တုဲ အာဂတမုက်ပါလဳမာန် ဍုင်သွိတ်ဒေန်တုဲ ထ္ၜးဆန္ဒ အာတ်မိက် ညံင်အလဵုအသဳသွိတ်ဒေန် ဂွံပါလုပ်ကၠောန် သီုစိုတ် သီုစရိုတ် ပ္ဍဲအရာမဆေင်ကဵု ဂၠးတိမကတဴတိုန် နကဵု မရပ်လဝ် လိက်မချူလဝ် နကဵုဘာသာသွိတ်ဒေန် "Skolstreje för Klimatet" မဂွံအဓိပ္ပါယ် (ဗဂပ်ဗဗေင် ကဵု ဘာ သွက်ရာသဳ)။ ခြာဟွံလအ်ဂှ် နူကဵု ကွးဘာတအ် စချဳဓရာင်ကၠုင် ပရေင်သဘာဝ။ တုဲဂှ် ညးတအ် စန်ဒက် ဒက်ကၠုင် ဂကောံချဳဓရာင် သွက်သဘာဝ နကဵုယၟု Fridays for Future (တ္ၚဲသိုက် သွက်အနာဂတ်)ရ။ စတမ်နူ ထန်ဗဴ ဟီုဂလာန် ပ္ဍဲကန်ဂရေတ်ကုလသမဂ္ဂ မဆေင်ကဵု ရာသဳအပြံင်လှာဲ ၂၀၁၈ (2018 United Nations Climate Change Conference) ဂှ်တုဲ ကွးဘာဍုင် ပ္ဍဲဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင် ဇၟာပ်ပ်သတ္တဟ ချဳဓရာင်ကၠုင် သွက်သဘာဝရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ နကဵုဍုင်နာနာ ပံင်ကောံတုဲ တိတ်ထ္ၜးဆန္ဒၜါအလန်ပြင်င်တုဲ ကွးဘာပါလုပ် မွဲမဳလဳယာန်ပြင်င်ရ။
ထန်ဗဴဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မဟီုအရေဝ်တပ်ပ် ဟွံရံင်မုက် မၞိဟ်မွဲမွဲ ပ္ဍဲဂတမၞိဟ်ဂမၠိုင်ကီု သီုကဵု ကုက္ဍိုပ်သကိုပ်ဍုင်ဂမၠိုင် ညံင်ညးတအ် ဂွံပါလုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲအရာညးတေအ် မဟီု ပြသၞာရာသဳ ဝွံရ။ ပ္ဍဲသ္ၚိညးလေဝ် ညးတေအ် အာတ်မိက် မိမညးတေအ် ညံင်ဂွံစကာ ဖအောန်ဖျေဟ် အရာမပကဵု ညံင်ဂၠးတိဂွံကတဴ မပ္တံကဵု ညံင်ဂွံစကာ စံင်ကၠေင်အောန်န် (ညံင်ဟွံဂွံစကာ ဒြဟတ်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု ကွဳစက်၊ ပၟတ်၊ ကေုာံ အရာမဒးကၠောန် နကဵုဒြဟတ်စက်) ဗီုကဵု ညံင်ဟွံဂွံ ဍိုန်က္ၜင်ကျာ၊ ဟွံစဖျုန်ဂၠိုင်င်တအ်ရ။
ပ္ဍဲဂိတုမေ ၂၀၁၉ဂှ် ဗီုရုပ်ထန်ဗဴ ဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲဂတာပ်လိက်မဂ္ဂဇြေန် Time နကဵုက္ဍိုပ်လိက် "next generation leader" (က္ဍိုပ်သကိုပ် အနာဂတ်) တုဲ ချူလဝ် ဒဒှ်ရ ထန်ဗဴဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မကေတ်စ အစာမ်ခိုဟ်မွဲရ။ ပရူပရာ မကော်ဂး documentary ထန်ဗဴ ကေုာံ ပရေင်ဗဂပ်ဗဗေင်ဘာ မချဳဓရာင်သွက်သဘာဝ ဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲဌာနတဳဗဳ Vice ပွိုင် ၃၀ မိနေတ် နကဵုယၟု Make the World Greta Again (မကၠောန်ဗဒှ် ညံင်ဂၠးကဝ် ဂွံကလေင်ဇၞော်ပြဲ မွဲဝါပၠန်) ရ။ မဳဒဳယာလ္ၚဵုတအ် ဗၟံက်ထ္ၜးညးတေအ် လတူစင်ဂၠးတိ နဒဒှ် "Greta Thunberg effect" (မကၠောန်စိုပ်တရဴ ဂြေတ ထန်ဗဴ)ရ။
ဘဝ
ဂြေတ ထန်ဗဴ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ၃ ဇာန်နဝါရဳ ၂၀၀၃ ပ္ဍဲဍုင်သတံက်ဟောမ်၊ ဍုင်ဇၞော်သွိတ်ဒေန် မဒှ်ကောန်ဝုတ် မိ သၟာဒယှေ်ဒွက်အဝ်ပရာ မလေနာ ဣန်မေန် (Malena Ernman) ကေုာံ အပါ ကောန်မှိင်ရုပ်ဒမျိုင် သွေန်တာ ထန်ဗဴ (Svante Thunberg)ရ။ Her paternal grandfather is actor and director Olof Thunberg.
အံင်သာယာ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်အံင်သာယာ(Aungtharyar၊ အောင်သာယာရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်ၝောအ်လၟိုင်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၂၂၀၂၂၀။
Greta Thunberg
ဘဝ
ထန်ဗဴ ဟီု ညးတေအ် ဂွံမိင် ပရူရာသဳအပြံင်အလှာဲ နူညးတေအ် မကလိဂွံ အာယုက် ၈ သၞာံတေအ်ရ။ ဆဂး ညးတေအ် ကၠိုဟ်ကေတ် ဟွံမာန် မုဟိုတ် စဵုကဵုလၟုဟ် ကၠောန်ဒၟံင် သွက်ဏအ် ဆညိညဓဝ်ရော။ ကြဴနူဂှ် ပိသၞာံတုဲ ညးတေအ် ကတဵုဒှ် စိုတ်ဍိုတ်(depressed) ကေုာံ lethargic၊ ဟွံဟီုအရေဝ် ဟွံစစၞတုဲ ဒးဒုင်ခုတ်ကဵုယၟုယဲ en:Asperger syndrome, obsessive–compulsive disorder (OCD), ကေုာံ selective mutismရ။ ဆဂး ပွမခုတ်ကဵုယၟုယဲဂှ် ဗဒှ်ကဵု ညံင်ညးတေအ် ဂွံဍိုန်လျစှ်ေ ဟွံသေင်။ ညးတေအ်ညာတ်ကေတ် Asperger ဂှ် ယဲမွဲဟွံသေင် ဣဏအ်ဂှ် ညးတေအ်ဒုင်ကေတ် ဒှ်ဒြဟတ်အစောန်"superpower"မွဲရ။
အံင်သာယာ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ၝောအ်လၟိုင်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၈၀၃၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၈၇၁ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၃၆၇၄ တၠရ။
Greta Thunberg
ဘဝ
လလအ်ပွိုင် ၜိုတ်ၜါသၞာံ ထန်ဗဴ ကဵုဒြဟတ်ဓရိဟ် ကုမိမညးတေအ် ညံင်ဂွံ စကာဖအောန်ဖျေဟ် ပ္ဍဲအရာမစံင်ကၠေင်၊ ပတိတ်ဓါတ်ကာဗောန်တအ်တုဲ မိမညးတေအ် ဒှ်အာ မၞိဟ်မဟွံစဖျုန်၊ ဟွံတိတ်တရဴ နကဵုက္ၜင်ကျာ၊ တုဲ ဟိုတ်နူ ဟွံဍိုက်က္ၜင်ကျာတုဲ ဂွံအာဒယှ်ေဒွက် ဍုင်သအာင် ဟွံလောဲသွာတုဲ မိညးတေအ် ဒးဒေါအ် နူကဵု ဘဝသၟာဒယှ်ေဒွက်အဝ်ဗရာ ဍုင်နာနာရ။ ထန်ဗဴ ဟီုကဵုမိမညးတေအ် ပွမပြံင်လှာဲထောအ် ဗီုပြင်မံင်စံင်ဘဝဂှ် ဒှ်အရာ မပကဵု ညံင်တင်စၟဳ သွက်အနာဂတ်ညးတေအ် ဂွံဍိုက်ပေင်မွဲရ။ ပရူဝင်ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ဂှ် ချူပတိတ်လဝ်လိက် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၈ နကဵုယၟု en:Scenes from the Heart (စင်ပရူဒဒှ် နူဂၠံသြိုဟ်)ရ။
အံင်သာယာ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
Greta Thunberg
ဘဝ
ပ္ဍဲကၞောတ်သၞာံ ၂၀၁၈ ဂှ် ညးတေအ် စဗဂပ်ဗဗေင်ဘာ သွက်ရာသဳ (the school climate strikes)၊ တိတ်မ္ၚး ကၠောန်သဘင်ဟီုတွဟ်တုဲ ညးတေအ် ကတဵုဒှ် မၞိဟ်စန်ဒက် သွက်ပေါဲဗတိုက်သဘာဝ ဂၠးကဝ်မွဲရ။ ဟိုတ်နူ ညးတေအ် ဟွံအာဘာတုဲ အပါညးတေအ် ဟွံဒးဂၞပ်ကွေဟ်ဟ်ကီုလေဝ် အပါညးတေအ်ဟီု "ပိုယ်တအ် ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴဒၟံင် လတူပၟိက်ဆန္ဒဍေဟ် မတိတ်ထ္ၜးဆန္ဒဂှ်ရ။ စၞး ဍေဟ်ဂဇအ်ဒၟံင် ပ္ဍဲသ္ၚိတုဲ စိုတ်ဟွံမိပ်ဒၟံင်ဂှ် တိတ်မ္ၚး ထ္ၜးဆန္ဒတုဲ မိပ်မြဟ်ဂှ် ခိုဟ်ဂၠိုင်ရ။" ထန်ဗဴ ဟီု စပ်ကဵု တင်ရန်တၟအ်ညးတေအ်တုဲ ညးတေအ် ဘာလီုဂှ် အစာဘာ ပ္ဍဲဘာတအ်ဂှ် လညာတ် ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။ မၞိဟ်တအ် စှ်ေစိုတ် အရာအဲမကၠောန်ဒၟံင်ဂှ် ဒှ်ကမၠောန်ခိုဟ်မွဲရ။ ဆဂး အစာဘာတအ်ဂှ် အဲထေက်ကဵု ဒေါအ်ထောအ် နူကမၠောန်ဏအ်တုဲ စၞးဂှ် အဲအာဘာမ္ဂး ခိုဟ်ရ မြဴသာ်ဝွံ ညးတအ် ညာတ်ကေတ်ရ။"
ပ္ဍဲဂိတုမေ ၂၀၁၉ ဂှ် ထန်ဗဴ ပ္တိတ် ဂလာန်ပံင်ကောံ ညးတအ် မဟီုလဝ် ပ္ဍဲအခိင်ကာလ ညးတေအ် မထ္ၜးလဝ် ဆန္ဒဂမၠိုင်ရ။ လိက်ဂလာန်ပံင်ကောံဂှ် ညးတေအ် ကဵုလဝ်ယၟု en:No One Is Too Small to Make a Difference (သွက်ဂွံကၠောန်ဗဒှ် အရာတၞဟ်ခြာမွဲဂှ် ညးလဵုမွဲလေဝ် ဍောတ်လောန်အာ ဟွံမဲ)။ with the earnings being donated to charity. In one of her first speeches demanding climate action, Thunberg described the selective mutism aspect of her condition as meaning she "only speaks when necessary". ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် ထန်ဗဴ ပၠုပ်ရမ္သာင် (en:voiceover) သွက်ဂွံ ဗလး ပ္ဍဲကဝးဒွက် "The 1975" သၟာဂဳတအင်္ဂလိက်မွဲရ။ ပ္ဍဲကဝးဒွက်ဂှ် ထန်ဗဴ အုပ်နိဂီု နကဵုမဆဝ်မ္ၚုဟ် "So, everyone out there, it is now time for civil disobedience. It is time to rebel." (ဟိုတ်ဂှ်ရ ဇၟာပ်ညးအဲ မ္ၚးတေအ်၊ လၟုဟ်ဂှ် ဒှ်အခိင် သွက် ညးဍုင်ကွာန်တအ် အေင်ဒုင်ဒၟံင် ဟွံဂွံရ။ လၟုဟ်ဂှ် ဒှ်အခိင် မဒးတဝ်စၞေဟ်ရ)။ ပရေင်ချဳဓရာင်ဂှ် ဗဒှ်ကဵု ညံင်ဂွံဒှ် ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ညးဍုင်ကွာန် (Extinction Rebellion) မဒှ် ပရေင်တဝ်စၞေဟ် ညးဍုင်ကွာန် မဟွံဒ္ဂေတ် နဲပကီုပရာပ်ရ။
တရဴဍာ် တတ်အာတလာန်တိစ်
ပ္ဍဲဂိတုအဝ်ဂေတ် ၂၀၁၉ ထန်ဗဴ ဍိုတ်အာက္ၜင် မတတ်ၜဳအာတလာန်တိစ် နူ ဗလိမောတ်၊ ဍုင်ယူကေ (Plymouth, UK) အာ ဍုင်နျူယံက် အမေရိကာန်၊ က္ၜင်ဂှ် စကာ ဓါတ်တ္ၚဲသဝ်လာ ကေုာံ ဒါင်နမာက်သၟဝ်ဍာ်ရ။ တင်ရန်တၟအ်တရဴဂှ် မထ္ၜးဆန္ဒ ဒဒှ်ရ အာတရဴ နကဵုကွက်စက် မကိတ်ညဳ ကုသဘာဝ၊ မဟွံပလီုပလာ်သဘာဝ ဂွံဒၟံင်ရ။
အံင်ရေင်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်အံင်ရေင်(Aungthapyay၊ အောင်သပြေရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်ၝောအ်လၟိုင်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၂၂၀၂၂၁။
Greta Thunberg
တရဴဍာ် တတ်အာတလာန်တိစ်
တရဴက္ၜင်ဂှ် ဗီုမဆိင်ဂှ် လဇုဲအာ ပွိုင် ၁၅ တ္ၚဲ နူ ၁၄ စဵုကဵု ၂၈ အဝ်ဂေတ် ၂၀၁၉။ အခိင် ထန်ဗဴ မနွံဒၟံင် ပ္ဍဲအမေရိကာန်ဂှ် ညးတေအ် အာတိုန် သဘင်သဳကၠဳဇမၞော်ဍုင် ပရေင်ချဳဓရာင် ရာသဳ ကုလသမဂ္ဂ ([[:en:UN Climate Action Summit) ပ္ဍဲဍုင်နျူယံက်။ အရေဝ်ညးတေအ် မဟီုလဝ် ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳဇမၞော်ဍုင်ဏအ် ပြးဇးအာ အလုံဂၠးတိမွဲတုဲ ယၟုညးတေအ်ကီု သီုကဵု ပရေင်ကမၠောန်ညးတေအ်ဂှ် ညးဂၠးတိတအ် ဂွံတီကေတ်ရ။ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂိတုဒဳဇြေန်ပါတေအ် မကၠောန်ဗဒှ် သဘင်ကောံဓရီုဇၞော် မဆေင်ကဵု ရာသဳအပြံင်လှာဲ စဳအဝ်ပဳ ၂၅ (COP 25 Climate Change Conference) မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဴသေန်တဳယျာဂဝ် (Santiago) ဍုင်ချဳလဳ ပၠန်ရောင်။
အံင်ရေင်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ၝောအ်လၟိုင်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၈၀၃၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၈၇၁ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၃၆၇၄ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
Greta Thunberg
ဂလာန်ဗကန် ထန်ဗဴ
အခိင်ထန်ဗဴ မစထ္ၜးဆန္ဒ ဂတမုက်ကၠတ်ထဝ်ဍုင်သွိတ်ဒေန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၈ ညးတေအ် မကလိဂွံအာယုက် ၁၅ သၞာံဂှ် ဂလာန်ဗကန်ညးတေအ် နွံၜါသာ် - နကဵုလိက်သာင်ဗောတ် "ဗဂပ်ဗဗေင်ဘာ သွက် ရာသဳ" (school strike for the climate) ကဵု လိက်တၞးညးတေအ် မပရအ်ကဵုဂှ် ချူလဝ် "I am doing this because you adults are shitting on my future." (အဲ ဒးကၠောန် အရာဏအ်၊ ဟိုတ်နူ မၞးတအ် မၞိဟ်ဇၞော်ဇၞော် အိက်စုတ်လဝ် ပ္ဍဲအနာဂတ်အဲ။) ဗွဲကြဴညိ မၞိဟ်တအ် စိုတ်လုပ်စ လတူကမၠောန်ညးတေအ်တုဲ ညးတေအ် ဂွံဒုင်ကော်ဘိက် သွက်ဂွံဟီုအရေဝ် ပ္ဍဲဝိုင်နာနာသာ်ရ။ ပ္ဍဲလဟီုညးတေအ်မ္ဂး ဒဒှ်ရ ကောန်မၞိဟ်တအ် ဒးဇီုကပိုက်ဒၟံင် အန္တရာယ် သွက်ဂွံကၠေအ်ကၠက်၊ မၞိဟ်ဇၞော်ဇၞော် ပ္ဍဲတ္ၚဲဏအ်တအ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မဖန်ဇန်ကၠောန်ပလဝ် ညံင်ရာသဳ မဂွံပြံင်လှာဲ။ ပရေင်ရာသဳအပြံင်အလှာဲဂှ် သီုဟွံစှ်ေကဵု ဗဗွဲဓဝ် မၞိဟ်သၟတ်တအ် ဒးဒုင်စဒၟံင်ရ။ တုဲပၠန် ညးတအ် ကၠောန်ဒၟံင် သွက်ဏအ် ဆညိညဓဝ်ရ။  တုဲပၠန် ညးတေအ် ဟီု သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန်တအ်၊ မၞိဟ်မဂွံဒၞာဲ မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်တအ် ထေက်ကဵု ဒးကလင် အရေဝ် တၠပညာသိပ္ပံတအ် မဟီုဂှ်ရောင်။ She has also stated that that politicians and decision-makers need to listen to the scientists.
ကွတ်ပေါရာန်
ကွတ်ပေါရာန် (Archaeology) ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ် ပရေင်ချဳဓရာင် ကောန်မၞိဟ် နကဵုနဲ မဂၠိုက်ဂၠာဲ ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လ္ၚတ် ကပေါတ် လွပ်ဂမၠိုင်ရ။ ကပေါတ်လွပ် ပေါရဏာံဂှ် မပ္တံကဵု ကပေါတ်ပါန်ကွတ်ဂမၠိုင် (artifacts)၊ ဓဇဲ (architecture) ကေုာံ ကပေါတ်ဇဳဝဂမၠိုင် (biofacts) ဟွံသေင်မ္ဂး ကပေါတ်ဂေဟဂမၠိုင် (ecofacts) ကေုာံ ဗီုပြင်တိဍာ်တအ် (cultural landscapes) ရ။ ကွတ်ပေါရာန်ဝွံ နဒဒှ် ကွတ်သိပ္ပံပရေင်မၞိဟ် (social science) မွဲလေဝ် ဟီုဂွံကီုတုဲ မဒှ် ကဏ္ဍလပါ်ကွတ်ယေန်သၞာင်မၞိဟ် (humanities) ရ။ ပ္ဍဲဥရောပမ္ဂး ကွတ်ပေါရာန်ဂှ် ပၠုပ်စုတ်လဝ် နဒဒှ်တၞဟ်ခြာ ဟွံသေင်မ္ဂး ဗွိုင်ပညာလစှေ် ပ္ဍဲကဵုဘာသာမွဲမွဲရ။ ပ္ဍဲအမေရိကသၟဝ်ကျာမ္ဂး ကွတ်ပေါရာန်ဂှ် နဒဒှ် လစှ်ေဗွိုင်ပညာ ကွတ်မနုဿ (sub-field of anthropology) မွဲရ။
သၟာပေါရာန်တအ် (Archaeologist)ဂှ် လ္ၚတ် ပရူမၞိဟ် နူခေတ်ကိုပ်ကၠာဝင် ကေုာံ ခေတ်ဝင် ဗီုမဇၞော်မောဝ် ပြံင်လှာဲကၠုင် နူကဵု မစကာ ကပေါတ်တၟအ် ပ္ဍဲကဵု လောမေကွဳ (Lomekwi) ပ္ဍဲ အာဖရိက ဗမံက် မလောန်ကၠုင် သၞာံ ၃.၃ မဳလဳယာန်တေအ် စဵုကဵု မစိုပ်ခေတ်ဗွဝ်စှ်လၟုဟ်ရ။ ကွတ်ပေါရာန် ဂှ် တၞဟ်ခြာကဵု ကွတ်(palaeontology) မဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ် ဇြတၟအ် (fossil) သၟေဟ်ဂမၠိုင်ရ။ ကွတ်palaeontology ဂှ် ညးလ္ၚတ် ကပေါတ်ဇြတၟအ် မသၟေဟ်ဒၟံင် (ကပေါတ်ဇဳဝ မပ္တံကဵု တိရစ္ဆာန်၊ တၞံဆုတအ် နွံတိုပ်ဒၟံင် သၟဝ်တိ သၞာံမဂၠိုင်ကဵု မဳလဳယာန်တုဲ ဇြဒှ်အာတၟအ်)၊ ကွတ်ပေါရာန်ဂှ် လ္ၚတ် ပရူဂကောံမၞိဟ်ကိုပ်ကၠာခေတ်ဝင် ဗီုကဵု သက်သဳ နကဵုလိက်မချူလဝ် ဟွံမဲတအ်ရ။ ကွတ်ပေါရာန်ဂှ် နွံကဵု တင်ရန်တၟအ် တိုင်ပ္ကဴ ဗွဲမဂၠိုင် မပတံကဵု ညံင်ဂွံကၠိုဟ်ကေတ် ဝင်ဘဝမံင်စံင် ယေန်သၞာင်မၞိဟ်တုဲ ကလေင်ဗၟံက်ထ္ၜး အခိုက်အလိုက်ဘဝမၞိဟ် ပ္ဍဲအခိင်အတိက်တုဲ ထ္ၜးသက်သဳ ဗီုအပြံင်အလှာဲ မကတဵုဒှ်ကၠုင်လဝ် ပ္ဍဲကဵုဂကောံမၞိဟ် ဗွဲမဗဗွဲကဵု အခိင်ကာလရ။
ကွတ်ပေါရာန်ဝွံ နမပသုတေသန၊ မၜံက်ခါဲ ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် စမ်ၜတ် တင်ဂၞင်မကလိဂွံလဝ်တုဲ လ္ၚတ်ပရူဒဒှ် အတိက်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကွတ်ပေါရာန်ဝွံ ဆက်စပ်ဒၟံင် ကု ဘာသာ ကွတ်မနုဿ (anthropology) မဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ်မဆေင်ကဵု အခိုက်အလိုက်မၞိဟ်၊ ဝင် (history) မဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ် ပရူဒဒှ် ကောန်မၞိဟ်အတိက်၊ ဝင်ပါန်ကွတ် (art history) မဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ် ပါန်ကွတ် အတိက်၊ ကွတ်အခိုက်တမၠာ (classics) မဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ်ကပေါတ်ကွတ်တဲတြေံ၊ ကွတ်တၞောဝ်ဂကူ (ethnology) မဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ်တၞောဝ်ဂကူမၞိဟ် နာနာ၊ ကွတ်ဝင်ဘူမိ (geography) မဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ်ဗီုပြင်တိဍာ် ကေုာံ ယေန်သၞာင်မၞိဟ်ဂၠးတိနာနာ၊ ကွတ်ဘူမိ (geology) မဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ်ပရူတိ၊ ဝင်လိက်(literary history) မဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ် ဝင်လိက် ကေုာံ လိက်ပတ်၊ ကွတ်အရေဝ်ဘာသာ (linguistics) မဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ် အရေဝ်ဘာသာ ဂကူနာနာ၊  ကွတ်သင်္ကေတ (semiology) မဒှ်ကေတ် မလ္ၚတ် ဗီုမစကာ သင်္ကေတနာနာ၊ ကွတ်ဝေါဟာမၞိဟ် (sociology) မဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ် ပရေင်မၞိဟ်၊ အဆက်အစပ် ပရေင်မၞိဟ်၊ ဗီုကောန်မၞိဟ် မကလေင်ပၠန် ကေုာံ အကာဲအရာဘဝမၞိဟ် ရိုဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲ၊ ကွတ်အက္ခရ (textual criticism) မဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ် အက္ခရ် ကေုာံ ဒဿန မချူလဝ် နကဵုအက္ခရ်ဂမၠိုင်၊  ကွတ်ရူပ (physics) မဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ် ဗီုရုပဂမၠိုင် မကၠောန်ကမၠောန်၊ ကွတ်သိပ္ပံ ပရိုင် (information sciences) မဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ် ဗီုပကောံတင်ဂၞင် ကေုာံ ဗီုမရပ်စပ် တင်ဂၞင်ဂမၠိုင်၊ ကွတ်ဓါတု (chemistry) မဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ် ဗီုလဒက်ပတန်ဓါတ်ဂမၠိုင်၊  ကွတ်စရင်အင် (statistics) မဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ်လၟိဟ်တင်ဂၞင် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်တင်ဂၞင်ဂမၠိုင်၊ ကွတ်ဇြတၟအ်ရုက္ခ (paleoecology) မဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ် ဇြတၟအ် တၞံဂမၠိုင်၊, paleography, paleontology, paleozoology, ကေုာံ paleobotany တအ်ရ။.
ကွတ်ပေါရာန်ဝွံ ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲဥရောပ ပ္ဍဲ ၁၉ ဗွဝ်ကၠံတုဲ နူကဵု မလ္ၚတ်ကပေါတ်တြေံဂမၠိုင်တုဲ နူဂှ် ပြးဇးအာ အလုံလိုက်မွဲရ။ ကွတ်ပေါရာန်ဂှ် နကဵု ဍုင်-ဂကူဂမၠိုင် စကာကၠုင် သွက်ဂွံ ဗၟံက်ပတိုန် ဝင်အတိက် ဍုင်ဇကုရ။ နူစ မကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ လပါ်ဘာသာလစှ်ေဂမၠိုင် ကတဵုဒှ်ကၠုင် မပ္တံကဵု ကွတ်ပေါရာန် ၜဳ  (maritime archaeology) မဒှ်ကွတ် မလ္ၚတ်ပရူတြေံ ဗီုကောန်မၞိဟ်တအ် မသုင်စောဲ စုက်လုက် ကုၜဳ၊ ကြုင်၊ လှာ ကၟာတအ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ အခိင်လၟိဟ် သၟာပေါရာန်တအ် ဒးစုက်လုက် ကုကွတ်ပေါရာန်အလီ  (pseudoarchaeology) ကပေါတ်ပါန်ကွတ်ကမၠတ် ကေုာံ ကပေါတ်ပတောအ် မၞိဟ်စိုတ်လုပ်စအောန်ကၠုင် ကေုာံ ဂွံၜံက်ခါဲ ပွိုင်ပေါရဏာံ ဝါတ်ကၠုင်ရ။
နိရုတ္တိ
ၜိုတ် ၁၆၀၀၊ ”ဝင် တြေံ /ancient history," နူကဵု ပြင်သေတ် archéologie (16c.) ဟွံသေင်မ္ဂး နူကဵုကဵု ဂရိတ်  arkhaiologia "မလ္ၚတ် ကပေါတ် တြေံတြဟ်/the study of ancient things;" ရံင် archaeo- + -ology. အဓိပ္ပါယ် "ကွတ် မလ္ၚတ် မၞိဟ်တြေံတြဟ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ် အတိက် /scientific study of ancient peoples and past civilizations" ဂှ် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် နူကဵုသၞာံ ၁၈၂၅။ (etymonline.com)
ဂကူမကြပ်ကဵုဂကူမန်တအ်
ခမေန် បុរាណវិទ្យា (ပုရာဏဝိဇျာ) ပုရာဏ- + -ဝိဇျာ/ဝိဒျာ (သံသကြိုတ်) ပုရာဏ (တြေံတြဟ်)၊ ဝိဇျာ (ကွတ်/ပညာ) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ”ပညာ မလ္ၚတ် ပရူတြေံတြဟ်။
သေံ โบราณคดี Borāṇkhdī (ပေါရာဏ်ခဒဳ) ပေါရာဏ် (သံသကြိုတ်) တြေံတြဟ်။ ခဒဳ/ဝိဇ္ဇာ။
ဗၟာ ရှေးဟောင်းသုတေသနပညာ
ပါဠိ (purāvatthuvijjā) ပုရာဝတ္ထုဝိဇ္ဇာ (dictionary.tamilcube.com)
တင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်
archaeo: တမၠာ (န) [မန်တြေံ- တုံလာရ် (ဂၞသၟိင်-ဂေါးသ္တုန် ကန္ဒံ ထိစ်နောရ် တုံလာရ်ဝေလ် (ယှိုယ်သဳ ဃ၊ ၄-၅))၊ မန်လဒေါဝ် တမ္လာ (သၟိင် မနွောမ် ကုပိုန်တမ္လာ မသ္ဇုင်သ္ဍိုက် ပ္ဍယ်သာသနာ- (ဗဂေါ နဟာ၊ ၅-၆)] တင်စၟတ် - မအရေဝ် တုံလာရ် (န) ဝွံ ကၠုင်နူ မဝိသေသန မန်တြေံ တ္လာရ် (ကၠာ) မပလဝ် မနာမ်။ (တ္လာရ် (ဝိသေ)၊ တုံလာရ် (နာမ်)။
တြေမ် (ဝိသေ၊ ကြိ)၊ [မန်တြေံ - တိနြေမ် (ကြိ) (ယင်မဟာဝါတှု မသၟိင်ဓမ္မႝသောက် ကိန္ဒံ မတိနြေမ် ရ္လိမ်ရ္လာက်တဂေါး၊ သၟိင်-ဂေါး တူန်ကိန္ဒံ တုမိ တူန်ခိသ်နောရ်တ္လာရ်။(ယှိုယ်ပြန်၊ ဂ၊ ၇-၈))၊ မန်လဒေါဝ် - တရေမ် (ဝိသေ) ကုသိုလ်တရေမ်၊] တင်စၟတ် တြေမ် နဒဒှ် မနာမ်မွဲ ပ္ဍဲမန် ဟွံခၞံဗဒှ်လဝ်ဏီတုဲ ပ္ဍဲမန်ခေတ်တြေံဂှ် နွံဆ မကြိယာတုဲ ကာလမစကာ နဒဒှ် မဝိသေသနမ္ဂး ဂတဂှ် ညးစုတ် မ (မတိနြေမ်)။
-ology ပြဇ္ညာ (န) (သံသကြိုတ် - ပြတ္ညာ) မဂွံအဓိပ္ပါယ် လညာတ်ညာဏ်၊ ပညာ၊ wisdom, knowledge. [မန်တြေံ - ပြဇ္ညာ (မနောမ်ပုန်ပြဇ္ညာ (ယှိုယ်သဳ၊ က၊ ၉)၊] မန်တၟိ၊ ပြဒညာ/ပြဒ္ဒညာ) (တင်စၟတ် မအရေဝ်ဝွံ လၟုဟ်စကာ ထုဲအာကဵု ပြသၞာ။)
ကွတ် (န) branch of knowledge, art, craft, (မန်တြေံ-တၟိ) လေပ်ကွတ်သလ် (လေပ်ကွတ်သဝ် - အစာသဝ်) (ဂိုဟ်ဗြံက် ၂၀၁) (တင်စၟတ် - ကွတ် (န) ဝွံကၠုင်နူ ကတ်် (ကြိ) (ကြိယာ ပနာမ်))။
တင်ကသပ်
ရံင်ကဵု တင်ဂၞေင် မသ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လဝ် ဗွဲလတူတအ်သီုဖအိုတ်တုဲ မအရေဝ် archaeology ဝွံ ပိုယ်တအ် ဗဒှ်ကေတ် ညံင်ဂွံကိတ်ညဳ နဒဒှ် မဝေါဟာရ (terminology) မွဲမ္ဂး -
စပ်ကဵု -ology ဂှ် နကဵုမအရေဝ်မန်ဇေတ်တ် ပ္ဍဲပိုယ် ”ကွတ်” နွံဒၟံင်။ မအရေဝ် ပိုယ်မလွဳစလဝ် နူသံသကြိုတ် ပြဇ္ညာ (တြေံ)၊ ပြဒ္ဒညာ(တၟိ) ဂှ် ဍေဟ်ထုဲအာညိရ။ ပါ်နူဏအ် မအရေဝ်မန် မလေပ်စကာ -ဗေဒ။ ဥပမာ ဓါတုဗေဒ တအ် နွံကီုရ။ သာ်ဂှ်ဟွံသေင် ကေတ်စနဲကာဲ ဗီုသေံ ကဵု ခမေန် စကာ ဝိဇ္ဇာ / ဝိဇျာတုဲ မစွံလက်ကရဴလေဝ်ဂွံ။
စပ်ကဵု archaeo- ဂှ်မ္ဂး မအရေဝ်မန် တမၠာ နွံ။ မအရေဝ်မန် မလွဳစ နူသံသကြိုတ် ပေါရာန် နွံ။ မအရေဝ် ”တြေံ” ဂှ် ဒှ်မနာမ်ဟွံသေင်တုဲ ပိုယ်တအ် စကာဟွံဂွံ။
ဟိုတ်ဂှ်ရ မအရေဝ်ဝွံ ပိုယ်တအ် ဗဒှ်ပတိုန် နကဵုဘာသာမန်
ကွတ်ပေါရာန်၊ (ဟွံ) ပေါရာန်ဗေဒ (ဟွံ) ပေါရာန်ဝိဇ္ဇာ ဂွံမာန်ရ။ နကဵုပူဂိုလ်အဲ မိက်ဂွံရုဲစှ် ”ကွတ်ပေါရာန်” Archeology (n.) ကွတ်ပေါရာန် Archeological (adj.) ပေါရဏာံ archeological site ပွိုင် ပေါရဏာံ (ရှေးဟောင်း(သုတေသန)နယ်မြေ)၊ an archaeological excavation ကမၠောန်မၜံက်ခါဲ ပေါရဏာံ, archaeological artifact ကပေါတ်ပေါရဏာံ, Archaeologically (adverb) နကဵုပေါရဏာံ the site of the house has never been archaeologically excavated. ပွိုင်သ္ၚိဂှ် မွဲလှ်ေဟွံဂွံ ၜံက်ခါဲလဝ် နကဵုပေါရဏာံ။ Archaeologist (n.) သၟာပေါရာန် (နာဲဗဳထဝ် မန်ဇြာ လ္ၚတ်တုဲ ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် လညာတ် စပ်ကဵု ခၞံဗဒှ်ပတိုန် မဝေါဟာရမန်)
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:BEHM ကဏ္ဍ:ကွတ်
ဝါ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ထုင်အိုင်
ဘာဝါ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ထုင်အိုင် ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တခေမာစာရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၆၊ ဝှ် ၅၃။
ဂလာန်ဗ္ကန်ကောန်ဂကူမန်
ဂလာန်ဗ္ကန်ကောန်ဂကူမန်
ယွံကလောမန်၊ ဆီနန်စိုတ်နာဲ။ မာံတောအ်ဗ္ကန်လဝ်၊ဒဵုကဝ်တူပြာဲ။ သမ္တီလ္ပဝိုတ်၊ ပၠောပ်စိုတ်ညိနာဲ။ဗၟာအံၚ်ဇေယျ၊ယက္ခမတ်ဍာဲ။ ယုတ်လ္တူယုတ်၊ ညံၚ်ဘုတ်သရာဲ။ လကိုဟ်ကုမ္ဘဏ်၊ ကၠဗြန်တာဲဗြာဲ။ ညာတ်မန်ဗက်ၚိတ်၊ဗက်ကိတ်ဗက်သ္ၚာဲ။အံၚ်ဇေယျပၠန်၊ဓဇန်လောန်ကာဲ။စံၚ်ဂစိုတ်မန်၊ပိုၚ်နန်လက်ယာဲ။ ဠက်ကိုဋ်သၚ်ဃဲ၊ ပ္ဍဲစာတ်ဂဵုဍာဲ။ ဂစိုတ်လဝ်မန်၊ဂၞန်ပဂၠာဲ။ ဍေံဓဇန်လောန်၊ ကောန်ဍုၚ်ဗြဴကၟာဲ။ ဍုၚ်ဗဂေါလီု၊ဗီုကဝ်တူလာဲ။ သမ္တီညိနာဲ၊ ဂၠာဲရံၚ်ပ္ဍဲဝၚ်။ အံၚ်ဇေယျကွေံ၊ တုပ်ချေံဂွံဒြံၚ်။ မေတ္တာလေဝ်ကှ်၊ဓဝ်စှ်ဟွံမံၚ်။ ဒှ်သၟိၚ်အယုတ်၊ ကုတ်ပန်ဒၚ်ဒၚ်။ဗက်ဂေတ်ပၠဒပ်၊ရပ်လွဟ်မၞုဟ်ဇြၚ်။ပန်ဗာ်ထပက်၊ ကမၠက်မန်ဒဳနၚ်။ပၠောပ်စာတ်စံၚ်ဗဵု၊ ပၟတ်ဂဵုဍာဲဂြၚ်။သီုၜုၚ်သီုတက်၊ ထ္ပက်ကဵုမၞုဟ်ဇြၚ်။ခမဳခရှ်၊ ဆီဒှ်ဍာ်ဝၚ်။ဟဳဟဳဇွောဝ်ဇွောဝ်၊ညံၚ်ဇၟောဝ်ဍာ်ဂၚ်။ၜိၚ်ဆီဍာ်ဝၚ်၊ ဂဂႅါဆီမန်။ ယွံကလောတအ်၊ ဒွံဘဲကြန်ညန်။ဂၠိုၚ်ကဵုပရိုက်၊ ဒဒိုက်ပိုယ်မန်။ဗၟာအံၚ်ဇေယျ၊ တၠတိပိုၚ်နန်။နူဍုၚ်ဗြဴကၟာဲ၊ ဂၠာဲသၞကဵုမန်။ စိုပ်ဗဂေါကၠာ၊ ဟံသာလ္ၚုလ္ၚန်။ပျဲပျာံဍဵုဍိုက်၊ဗတိုက်ဍုၚ်မန်။ဇၞးတုဲအီဂြိုၚ်၊ပိုၚ်တိပိုၚ်နန်။ဗၟာမၞိဟ်အယုတ်၊ကုတ်ဗာ်လဝ်မန်။ ရိုဟ်ဒးညိဟာ၊သၚ်္ချာဂၞန်။ ဂစိုတ်လဝ်မန်၊ကြပ်ညန်သၚ်ဃဲ။ ဂကူမန်ကွေံ၊ ဍေံၜုၚ်ဍေံပျဲ။ ကောန်တှ်ကောန်ၚာ်၊ ဗာ်ထ္ပက်ဖဲဖဲ။ဗြဴမန်သန္ဓိ၊ မိတၠအဝဲ။ဂဝ်ဂၞဴဂွံပြဵု၊ ကဵုစိၚ်လိုန်သ္ကဲ။စိၚ်လိုန်ဂစိုတ်၊ ချိုတ်မတ်လၜဲ။ပြံၚ်ဘဝဟေၚ်၊ ဟွံသေၚ်ဂုဏ်ယဲ။ ဗၟာအံၚ်ဇေယျ၊ ညးတၠကွတ်တဲ။ပိုၚ်ဍုၚ်ဟံသာ၊မေတ္တာလေဝ်ဟဲ။ဂစိုတ်လဝ်မန်၊ ဂၞန်အသၚ်ဃဲ၊သိုၚ်စာတ်ဇၞော်ဒ္စိတ်၊တိတ်ရိုဟ်သကဲ။ စံၚ်ဂစိုတ်သွံ၊ လရိုအ်ကအ်လှဲ။ရမ္သာၚ်ဟောကၠံၚ်၊ညံၚ်ဂဂဵုဗြဲ။ဖေက်ဂၟံက်လောန်တဲ၊ဘဲဗၟာအယုတ်။ ယွံဂကူမန်၊နန်ထဝ်လဟုတ်။ဗၟာယုတ်စံၚ်ပၠေၚ်၊လေၚ်ဘာလေၚ်ဘုတ်။ လေၚ်သ္ၚိလေၚ်ဌာန်၊ လေၚ်ကွာန်ညးခုတ်။လေၚ်သၟိၚ်ဍုၚ်မန်၊ ဂကူမန်သ္ကုတ်။ရပ်ဇြပ်ရတ်သၞာ်၊ ဗာ်ဗာ်ကုတ်ကုတ်။ ပန်ပန်စံၚ်စံၚ်၊ ယက်ညံၚ်ထအုတ်။ဗၟာအံၚ်ဇေယျ၊
သ္ပသၟိၚ်အယုတ်။ သမ္တီညိနာဲ၊ ဗၠာဲဗၠာဲဝုတ်ဝုတ်။မန်ပိုယ်ခေတ်လၟုဟ်၊ မ္ၚုဟ်စိုတ်ကြံၚ်ဂြုတ်။ချပ်ညိရိုဟ်ဝါ၊ ဗော်ဗၟာအယုတ်။ဒးကလေၚ်တဲ၊ကဵုဘဲလ္ပဆုတ်။ဒးပန်ဗာ်ကုတ်၊ ချိုတ်ထုတ်ဖေက်ဟာ။  ။
မန်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ဖာအင်
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တနာဂဝံသ (အဂ္ဂမဟာဂန္ထဝါစကပဏ္ဍိတ၊ ဗဟဵုသံဃဝန် ကၟိန်ဍုင်) သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၈၃၊ ဝှ် ၆၄။
ဂလာန်ဗ္ကန်ကောန်ဂကူမန်
အ္စာကၞေဟ် မာံတောအ်
မန်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ဖာအင်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်
ဂလာန်ဗ္ကန်ကောန်ဂကူမန်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:လိက်ပတ်မန်
မန်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်အိန္ဒု
ဘာမန် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်အိန္ဒု ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝါယာမ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၀၊ ဝှ် ၅၀။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်
ဘဲလမု၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်ဘဲလမု(Belamu၊ ဘဲလမုရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်ဘဲလမု၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၄၁၇။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဘဲလမုဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၇၆၃၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၈၆၇ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၃၆၃၀ တၠရ။
တပါထော်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဘဲလမုဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၇၆၃၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၈၆၇ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၃၆၃၀ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ခမ်ပျူတာ
ခမ်ပျူတာဂှ် ဒှ်ကရိယာ မဒက်ပ္တန်လဝ် အရပ်အရာ သွက်ဂွံ ရပ်စပ် ဗဂေတ် မဂၞန် (arithmetic) (ဝါ) ဟိုတ်ဖဵု မကော်ဂး လဝ်ဂျေတ် (logical) အလဵုအလဵုဍေဟ် မွဲလစှ်ပရဝ်ဂရာမ်ကောန်ပျူတာရ၊၊ ခမ်ပျူတာ ခေတ်လၟုဟ်ဂှ် နွံကဵု အစောမ် သွက်ဂွံကၠောန်ဗက်အာ အတိုၚ်စၞောန်အမိၚ် မကော်ခဴစ ပရဝ်ဂရာမ်တအ် မအာတ်မိက်ရ၊၊ ပရဝ်ဂရာမ်ဂှ် ပကဵု ညံၚ်ကောန်ပျူတာ ဂွံဖန်ဗဒှ်ကဵု အရာမလှဲလးရ၊၊ ယဝ်ရ သ္ဒးပတောအ် ဥပမာ နကဵု ခန္ဓကာယမၞိဟ်မ္ဂး ကောန်ပျူတာဂှ် တုပ်ညံၚ်ရဴ ကာယထ္ၜောမ်ကဠၚ် မၞုံကဵုအစောမ် မဗဂီုကဵုဆီ၊ မစၠောအ်ကဵုဓါတ်ပန် ပ္ဍဲအလုံမွဲကာယ ညံၚ်ဂွံညဳသၟဟ်ရ၊၊ ညံၚ်ရဴခန္ဓကာယ နွံပၟိက် ဒြဟတ် မတွဟ်ဂး စၞစကျာကီု ကောန်ပျူတာလေဝ် ဒးစကာဒြဟတ် နကဵုဓါတ်လလဳရ၊၊ အရာဏအ်ဂှ် ညးကော်စ ဟာတ်ဝေလ်ရ၊၊ ခန္ဓကာယ ဂွံဗဂေတ်လေပ် ဂွံတော်လေပ် ဂွံကၠောန်လေပ်ဂှ် နွံပၟိက် စိုတ်မဗ္တောန်လဝ် ပညာရ၊၊ ကောန်ပျူတာလေဝ် ဂွံကၠောန်ကမၠောန်ဒး ဒးဗဂေတ်မဂၞန်တအ်ဂွံဂှ် နွံပၟိက်ကဵု ပရဝ်ဂရာမ်ရ၊၊ ပရဝ်ဂရာမ်ဂှ် ညးကော်စ သပ်ဝေလ် ရ၊၊
ခမ်ပျူတာ
ကောန်ပျူတာဂှ် စကာ သွက်ဂွံထိၚ် သၞောတ်ပ္ဍဲရုၚ်စက်၊ ပရေၚ်ကမၠောန် မပ္တိတ်ကပေါတ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ၊၊ အရာပိုယ်မစကာဒၟံၚ် လၟိုန်တ္ၚဲ ဗီုကဵု ဖဴအသာန်လျး (micowove ovens) အထိၚ်ဇမ္ၚောဲ (remote controls) တအ်လေဝ် ဒှ်ခမ်ပျူတာ မွဲဂကူကီုရ၊၊ ရုပ်စက် ရဝ်ဗတ် မဗဂေတ်ဒၟံၚ် ရုၚ်ကမၠောန်ဂမၠိုၚ်၊ ခမ်ပျူတာပူဂဵု၊ တေဝ်လဳဖုင်၊ သမာတ်ဖုင်တအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒှ်ခမ်ပျူတာ ဖအိုတ်ရ၊၊
ကောန်ပျူတာ ကၠာအိုတ်ဂှ် ကၠောန်ကမၠောန်ဆၜိုတ် တော်စဂၞန်သၟးရ၊၊ ပိုဲကော်စ စက်တၟော်ဂၞန်၊၊ ပ္ဍဲခေတ်ကွတ်စက် ဇၞော်မောဝ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲအစ ၂၀ ဗွဝ်ကၠံဂှ် စစကာကၠုၚ် ပ္ဍဲစက်ဂမၠိုၚ် မပ္တံ စက်တုတ်တုတ်တအ် ဒှ်တမ်ရ၊၊ စက်မရပ်စပ် သုၚ်စောဲဒဳဂျဳတေဝ် ကၠာအိုတ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲခေတ်ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ ရ၊၊ ပရှ်လေဝ်ပြဟ်၊ ဒြဟတ်လေဝ်ထတ်၊၊ စနူဂှ်တုဲ ပရေၚ်စကာ ခမ်ပျူတာဂှ် ဇၞော်မောဝ်တိုန်အာ မွဲတဲဓဝ်ရ၊၊
နိရုတ္တိ
အတိုၚ်အဘိဓာန်အၚ်္ဂလိက် Oxford English Dictionary မ္ဂး မအရေဝ် computer ခမ်ပျူတာ ဗီုအၚ်္ဂလိက်ဂှ် ဂွံဆဵုကၠာအိုတ် ပ္ဍဲလိက်ကၞပ် မပ္တိတ် နူသၞာံ ၁၆၁၃ ပ္ဍဲလိက် The Yong Mans Gleanings မဒှ်အစာချူလိက် ဂကူအၚ်္ဂလိက် Rihard Braithwait  မချူလဝ်ရ၊၊ ပ္ဍဲလိက်ဂှ် ခမ်ပျူတာဂှ် ရန်တၟအ်လဝ် သွက်မၞိဟ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် မၞိဟ်မတော်ဂၞန်၊၊ ဝေါဟာရဂှ် ဆက်စကာအာ နကဵုအဓိပ္ပါယ်ဗီုဂှ် စဵုကဵုစိုပ် ၜိုတ်လဒေါဝ် ၂၀ ဗွဝ်ကၠံရ၊၊ ၜိုတ်ကၞောတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဝေါဟာရ ခမ်ပျူတာဂှ် စကာကၠုၚ် ပ္ဍဲကဵုစက် မၞုံကဵု အရပ်အစပ် မဂၞန်ရ၊၊
အတိုၚ်လိက်အဘိဓာန်နိရုတ္တိအန်လာၚ် Online Etymology Dictionary မ္ဂး ဝေါဟာရ ခမ်ပျူတာဂှ် စကၠုၚ် နူသၞာံ ၁၆၄၀ မဂွံအဓိပ္ပါယ် မၞိဟ်မတော်ဂၞန် (အစာဂၞန်)၊ စနူသၞာံ ၁၈၉၇ ဂှ် ဝေါဟာရဂှ် စကာ နဒဒှ်ဝေါဟာရစက်ရ၊၊
ကောန်ပျူတာ ဗီုမန်ဂှ် လွဳစလဝ် နူအၚ်္ဂလိက် မွဲကဆံၚ် နူဗၟာ ကွန်ပြူတာ ပ္ဍဲအကြာသၞာံ ၁၉၉၀တအ် ရ၊၊ ရမ္သာၚ်အၚ်္ဂလိက် ဒေသလ္ၚဵုဂှ် C ဂှ် ပ္တိတ်ရမ္သာၚ်ခတုဲ မန်လ္ၚဵု ချူ ခမ်ပျူတာ လေဝ် နွံကီုရ၊၊ ဆဂး ရံၚ်ကဵု ဗီုမပံၚ်မအက္ခရ် အၚ်္ဂလိက် computer ယဝ်ချူအတိုၚ်မအက္ခရ်မ္ဂး ကောမ်ပူတေရ် /ကောမ်ပူတာ ဗီုဏအ်မ္ဂး ဒးရးဂၠိုၚ်ရ၊၊ ဆဂး မန်တ္ၚဲဏအ် ကော်ဒၟံၚ် ခမ်ပျူတာ တၟာလအ်ရတုဲ ချူအတိုၚ်မကော် ကောန်ပျူတာ မ္ဂး ဒးရးဂၠိုၚ်အိုတ်ရ၊၊
ဝၚ်ခမ်ပျူတာ
ကရိယာ မသုၚ်စောဲ သွက်ဂွံတော်တၟော် မဂၞန်ဂှ် နွံကၠုၚ် သၞာံမဂၠိုၚ်ကဵုလ္ၚီရ၊၊ ဗွဲမဂၠိုၚ်မ္ဂး မရပ်စပ် မွဲမတုဲမွဲမ နကဵုလပုဟ်တဲရ၊၊ လေအ်ကရုၚ် (ဝါ) လေအ်တၟော် (tally stick) ဂှ် ကရိယာတၟော်ဂၞန် ကၠာအိုတ် ဒှ်မာန်ရ၊၊ လၟိဟ်မဂၞန် ဗီုကဵုမကဝေၚ် မကၠောန်လဝ်ကဵုတိကလေတ် သွက်ဂွံစကာ ပ္ဍဲအရာ မတော်လၟိဟ်ဂၞန် ဗီုကဵု စရၚ်သ္ၚု၊ သြောအ်တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဒၞာဲဒတန် ယေန်သၞာၚ် ကောန်မၞိဟ်တြေံ ပ္ဍဲဒေသအဳဂျေပ်တအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲဒေသအေရှ မခတောန်ဂၞန် ဗီုကဵု ဂၞန်ကြုက် (abacus) ဂှ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ် သၞာံ မဂၠိုၚ်ကဵု လ္ၚီကီုရ၊၊ ဂၞန်ရောမာန် (Roman abacus) မတုပ်ညံၚ်ရဴ ဂၞန်ကြုက်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဗေဗဳလောန် (Babylonia) နူကဵုသၞာံ ၜိုတ် ဘဳစဳ ၂၄၀၀ တေအ်ရ၊၊