cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ဒဂိုန်၊ ဂိတု
မွဲနဲပၠန်
စံင်တူဂၠိုက်သ္ၚမ် ဗုင်တဏမ်မံင် ဂွံသံင်ဝေဂ၊၊
လၟေင်ဂိတု (၁၂)
ပ္ဍဲမွဲဂိတု နွံ ၂၉.၅၊ ကြက္ကဒိန်တအ် ဖန်ထောအ် နကဵု ဂိတုလ္ၚဵု နွံ ၂၉ တ္ၚဲ၊ ဂိတုလ္ၚဵု နွံ ၃၀ တ္ၚဲ
စဲ ၂၉၊ ပသာ် ၃၀၊ ဇှ်ေ ၂၉ ဆက်အာ စဵုကဵုအိုတ်၊၊
နိဿဲ
https://en.wikipedia.org/wiki/Ashadha https://en.wikipedia.org/wiki/Guru_Purnima တၠဂုဏ်အ္စာဝေဒဉာဏ၊ ဇၟန်လိက်မန်တြေံတြဟ် ကေုာံ အလင်္ကာမန်ဂမၠိုင်
ဗုဒ္ဓဝံသ (ပြကိုဟ်ဗုဒ္ဓဝင်)
alt=Buddha|thumb|Buddha ဗုဒ္ဓဝံသ (Buddhavaṃsa) (သီုကဵု မကော်စ ပြကိုဟ်ဗုဒ္ဓဝင် Chronicle of Buddhas) ဂှ် ဒှ်ပြကိုဟ် မချူလဝ် ပရူဝင်ဘဝ ကျာ်တြဲဂေါတမ ကေုာံ ပရူကျာ်မကလိလောန်အာတုဲ ၜါစှ်ောပန်ဇကု မကဵုလဝ် ပျးဒိုဟ် ဒဒှ်ရ ညးကြက်ဒှ်ကျာ်။ လိက်ဝွံ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာမန်မ္ဂး ညးကၠာဲလဝ် "ပြကိုဟ်ဗုဒ္ဓဝင်" တုဲ မလုပ်လၟိဟ် လိက် မရနုက်ကဵု စှ်ပန် ပ္ဍဲကဵု ခုဒ္ဒကနိကာယ်၊ ခုဒ္ဒကနိကာယ်ဂှ် ဒှ်လိက် မရနုက်ကဵု မသုန် မဒှ်ကၞပ်လက်ကြဴအိုတ် ပ္ဍဲကဵု သုတ္တပိဋကတ်။ သုတ္တပိဋကတ်ဂှ် လုပ်လၟိဟ် မွဲပိဋကတ် ပ္ဍဲကဵု ပိဋကတ်ပိ။ ပိဋကတ်ပိဂှ် ဒှ်လိက်မဆေင်ကဵု ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ။
ပြကိုဟ်ဗုဒ္ဓဝင် ဝွံကီု သီုကဵု ပြကိုဟ်အပဒါန၊ စရိယာပိဋကတအ်ဂှ် တၠပညာတအ် စၟတ်သမ္တီ စှ်ေစိုတ် ချူလဝ် ပ္ဍဲအခိင်အကြာ ဘဳသဳ ၁ ကဵု ၂ ဗွဝ်ကၠံတုဲ မဒှ်လိက်ပါဠိတြေံမွဲရ။
သကေမ်
အခန်ပထမ ဂှ် ချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူအနုဘဴ ကျာ်တြဲဂေါတမ ဒဒှ် မနွံကဵု အဘိညာဏ်၊ မပံက်ကဵု ဂၠံင်တရဴပရဲ နူအကာသ။ မှာထေရ်သာရိပိုတ် ဂရင်ဗ္တီကျာ်:
ပ္ဍဲကဵု သွဟ် ဂှ် ကျာ်တြဲ တွဟ်ကဵု ပြကိုဟ်ဗုဒ္ဓဝင်
ပ္ဍဲကဵု အခန်ဒုတိယဂှ် ကျာ်တြဲဂေါတမ တွဟ်ကဵု ပရူဘဝညးအတိက် မဒှ်ဘဝရသိ သုမေဓ၊ ညးကလိဂွံ ပျးဒိုဟ် နူကဵု ကျာ်တြဲဒိဗ္ဗင်ကိုရ် "နူကဝ်ဝွံ ပ္ဍဲလအိက်ပန်အသင်ဃဲ ပရဲမွဲလက်ကဝ် ဂတဝွံ အာစိုပ်ဒဒှ်ကျာ်မွဲ မဟၟဲကဵုညးပ္တောံၜတ်" တုဲ ကျာ်တြဲ တွဟ်ကဵု ပါရမဳစှ် ညးမပတံကၠုင်လဝ်ရ။
ပ္ဍဲအခန်၃ စဵုကဵု အခန် ၂၆ ပရူကျာ်မကလိလောန်စဴအာတုဲ ၜါစှ်ောပန်၊ ညးမအာစိုပ် ဒဒှ်ကျာ် အကြာ ကျာ်တြဲဒိဗ္ဗင်ကိုရ် ကဵု ကျာ်တြဲဂေါတမ၊ တုဲ ပရူဘဝ စဵုကဵုစိုပ် ဒဒှ်ကျာ်။
အခန် ၂၈ ဂှ် လဴထ္ၜး ပရူကျာ်တြဲပိဇကု ကြဴနူ ကျာ်တြဲဒိဗ္ဗင်ကိုရ်၊ တုဲ ကျာ်တြဲအနာဂတ် ကျာ်တြဲအရိယျမေတ္တေယျ။
အခန် ၂၉ ချူပရူဓါတ်ကျာ် ကြဴနူ ကျာ်တြဲ ပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ ကဏ္ဍ:BEHM
ဗာတ်ကိုၚ်
ဗာတ်ကိုၚ်ဝွံ ပ္ဍဲကဵုဂကူတူရိယာဂမၠိုၚ် မပ္တံကဵု ဓရိုတ်၊ ဇုက်၊ စၞာံ၊ ကျာ၊ ခဍာပ် တအ်ဂှ် ဒှ်တူရိယာ ဓရိုတ်မွဲဂကူ ကီုရ။ ပ္ဍဲကဵုသ္ၚိဆု ဗီုပြၚ်ဂိတုစွေက်ဂှ် မံၚ်ဓရိုတ်ဍောတ်တ်တအ် စီရေၚ်နူဇၞော်စှ်ေဍောတ် ဗဂပ်ချိက်လဝ် ဗွဲလၟေၚ် ရမျာၚ်တုဲ မ္ဒးတိၚ်တက်နကဵု ကွတ်တဲလေံဆုမဒှ်ရ။ အဓိပ္ပာယ် ဗာတ်ကိုၚ် ဝွံ "ဗာတ်" ဂှ် "တူရိယာမ္ဒး တိၚ်တက်"၊ "ကိုၚ်" ဂှ် "ၚံက်တိုန်လ္ပါ်လတူ" ဂွံအဓိပ္ပာယ်တုဲ “တူရိယာမ္ဒးတိၚ်တက်မနွံ ဗီုပြၚ်ၚံက်တိုန်လ္ပါ် လတူ” ဟီုသာ်ဂှ်ဂွံရ။ အဓိက စၞောန်ထ္ၜးကဵု တူရိယာ မနွံကဵု ဗီုပြၚ်သ္ၚိဆုဂိတုစွေက်ဂှ်တုဲ ညးကော်ခဴစဂးရ။ သ္ပစၞောန်ကဵု ဗီုပြၚ်သ္ၚိဆုဂှ်တုဲ ‘ဗာတ်ကွေန်’ နဒဒှ်မူပါ်လေဝ် ညးကော်ခဴစနွံရ။ ပ္ဍဲကဵုမူလိက်မန်ဝွံ ‘မံၚ်စက်ဂိတု’(မဒှ်အဓိပ္ပာယ် − မံၚ်ဗီုပြၚ်ဂိတု) လေဝ် ဂွံဆဵုနွံကီုရ။ ပ္ဍဲကဵုအဘိဓါန်ဘာသာဗၟာဝွံ 'လခြမ်းဆိုင်း' လေဝ်နွံ၊ လဆောဝ်လဆောဝ်တှ်ေ ကော်ခဴစ 'မွန်ကြေးကောက်' လေဝ် နွံတဴထ္ၜးတဴအိုတ်ရ။ ပ္ဍဲအရာမၞိဟ် ဂမၠိုၚ်ကော်ခဴ စမံၚ် 'လခြမ်း (ကဝက်ဂိတု)' စိုပ်ကဵုအသုၚ်စောဲဂှ်တုဲ ဒးဟီု နွံညိညရ။ လခြမ်း (ကဝက်ဂိတု) ဝွံ ဗွဲယေဘုယျမ္ဂး ဒှ်ဗီုပြၚ်ဂိတု မနွံကဝက်စက်ဝိုၚ်တပ်တပ်ဟေၚ်မဒှ်ရ။ ဗီုပြၚ်ဗာတ်ကိုၚ်ဝွံ ဒှ်ဗီုပြၚ် ကဝက်စက်ဝိုၚ် ဟွံသေၚ်ရ။ တုပ်ပမာညံၚ်ရဴနောတ် ဗီုရုပ်ဂိတုစပ္တံမံက် မနွံဗီုပြၚ်ဂိတုစွေက်ကီုရ။ ဟိုတ်သာ်ဂှ်တုဲ အသုၚ်စောဲ "လဆန်းတူရိယာ (တူရိယာဂိတုစွေတ်)" ဝွံ ထေက်ကြိုက်ဂၠိုၚ်နူ အသုၚ်စောဲ 'လခြမ်းဆိုင်း (ဆေၚ်ကဝက်ဂိတု)' 'လခြမ်းတူရိယာ (တူရိယာကဝက်ဂိတု)' ဏီဟီုဂွံရ။
မဟာတ္တမ ဂါန္ဒဳ
မဝ်ဟာန်ဒါသ် ကရမ်ချန် ဂါန္ဒဳ (Mohandas Karamchand Gandhi); ၂ အံက်တဝ်ပါ ၁၈၆၉ – ၃၀ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၄၈) ဝွံ ဒှ်သၟာသၞောဝ် အိန္ဒိယ မွဲတၠ၊ ညးမဆာန်ဂကူ ဒစဵုဒစး သၞောဝ်ကဝ်လဝ်နဳ၊ ကေုာံ ဒှ်သၟာပရေင်ဍုင် နကဵုဂုဏ်သိက္ခာသမၠုင်၊ မဒ္ဂေတ် ဂၠံင်တရဴပၠန်ဂတး နကဵုနဲကဲ သက္ကုပကီုပရာပ်တုဲ ဖန်ညံင်ကဵု ဍုင်ကလိဂွံ ပေါဲအံင်ဇၞး သွက်ဍုင်သၠးပွး အိန္ဒိယ နူကဵု ပကင်ရင် ဗြိန်တိန်၊ ကေုာံ ဒှ်မၞိဟ် မပၠတရဴ မကေတ်အစာံခိုဟ် သွက် ချဳဓရာင် အခေါင်ညးဍုင် (civil rights) ကေုာံ ဗၠးၜး အလုံလိုက်မွဲရ။ ဗြးမဟိမု မဟာတ္တမ/မဟာတ္မာ (Mahātmā) မဒှ် အရေဝ်သံသကြိုတ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် "ညးတၠ ဝိညာဏ် မပြဲ great-souled", "တၠဂုဏ် venerable") ဂှ် ဇိုန်ကဵုညးကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၁၄ နူ အာဖရိကသၠုင်ကျာ၊ လၟုဟ်မ္ဂး စကာကော်ဂးဒၟံင် အလုံလိုက်မွဲရ။
ညးဝွံ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ကေုာံ ဇၞော်ဂေါဝ်ကၠုင် ပ္ဍဲဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဟိန္ဒူ ပ္ဍဲဍုင်သြင်ၜဳ ဂုဇရာဇ် (Gujarat)၊ အိန္ဒိယ ကရေက်ပလိုတ်၊ ဂါန္ဒဳ တိုန်ဗတောန်လိက် ဘာသာသၞောဝ်ဥပဒေ ပ္ဍဲကဵု ဘာကျာ်အေန်နေရ် (Inner Temple)၊ ဍုင်လာန်ဒါန် ကေုာံ ပ္ဍဲအခိင် ညးမကလိဂွံ အာယုက် ၂၂ ပ္ဍဲဂိတု ဂျောန် ၁၈၉၁ ဂှ်ရ။ ညးကလေင်စဴ အိန္ဒိယ ဂွံၜါသၞာံရလေဝ် ဟွံဒှ်ကၠောန် ကမၠောန်သၞောဝ်ဥပဒေဂှ်ရ။ ညးပြံင်အာမံင် အာဖရိကသၠုင်ကျာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၃ သွက်ဂွံပစၞး သၟာဗၞိက်အိန္ဒိယ လပါ်ကိစ္စသၞောဝ်ဥပဒေရ။ ပ္ဍဲအာဖရိကသၠုင်ကျာဂှ် ညးပဒတဴလဝ် လုကဴ ပွိုင် ၂၁ သၞာံရ။ ပ္ဍဲကဵု အာဖရိကသၠုင်ကျာဂှ်ရ ညးတေအ် ဒက်ပ္တန်ဘဝသ္ၚိကၟိန်ညးတေအ် တုဲ စချဳဓရာင် ပၠန်ဂတး နဲသက္ကုပကီုပရာပ် မဒှ် ပေါဲဗတိုက် သွက်အခေါင်ညးဍုင်ရ။ ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၁၅၊ အာယုက် ၄၅၊ ညးကလေင်စဴ အိန္ဒိယ။ ညးစန်ဒက် ညးဒိုက်ဂတ်၊ သၟာဗ္ၚ၊ ကေုာံ သၟာကမၠောန် လတူဍုင် သွက်ဂွံ ကလိဂွံ အခေါန်ညးဍုင် ကေုာံ ဒစဵုဒစး ပရေင်ပါ်ကဆံင်မၞိဟ်ရ။ ညးဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ကောန်ဂရေတ် ကောန်ဂကူ အိန္ဒိယ (Indian National Congress) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၁၊ ဂါန္ဒဳ ပၠတရဴ ပေါဲဗတိုက် အလုံဍုင် သွက်ဂွံ ပလီုဗတိုက် ဒိုက်ဂတ်၊ ဂလိုင်ပတိုန် အခေါင်အရာ ညးဗြဴ၊ ဒက်ပတန် ဓဝ်ဆာန်သၟိန် အကြာဘာသာ ကေုာံ ဂကူတၞဟ်ခြာ၊ ဖအိုတ်ကၠေအ် (untouchability) ကေုာံ သွက်ဂွံကလိဂွံ ”သွရာဇ် Swaraj'' အဝဵု အလဵုပကင်ရင် (အုပ်ဓုပ်ကေတ်တ်/selv-rule)ရ။
ပ္ဍဲကဵု သၞာံဂှ်ရ ဂါန္ဒဳ သၠာဲဗိုက်လတက်ကေတ် ”ဓေါတဳ” မဒှ်ဗွိုက်လတက် ပြဝေဏဳ အိန္ဒိယ၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂံက်မ္ဂး ကြာဲလတက်စုတ် ဓကိုပ် မဒှ်ယာတ် မတတ်ပတိတ် နူအိန္ဒိယရ။ အခိင်ဂှ်မ္ဂး ဗွိုက်လတက် ပြဝေဏဳအိန္ဒိယဂှ် ဒှ်ဗွိုက်လတက် ညးဒိုက်ဂတ် ကောန်ဂြိုပ်တအ်ဟေင်ရ လတက်ဒၟံင်ရ။ တုဲပၠန် ဗွိုက်လတက်ဂှ် သီုဒှ် လက်သန် ဗွိုက်လတက် ညးဒိုက်ဂတ်မွဲရ။ တုဲပၠန် စၞးမမံင် ပ္ဍဲလတူဍုင် သ္ၚိခိုဟ်ဟ်ဂှ် ညးမံင် ပဒတဴ ပ္ဍဲ အရာပ် အလဵု-ဇွောအ်မ (self-sufficient residential community) စ စၞသၞေဝ်ဓမ္မတာ၊ ကေုာံ မင် သဳလ်ဇမၠိင်၊ ကေုာံ ဒစဵုဒစး ပရေင်ဍုင်ကွာန် ရ။ ညံင် ကောန်ဍုင်ကွာန် အိန္ဒိယ မၞိဟ်ဓမ္မတာ မၞိဟ်အရာပ်တအ် ဂွံတီကၠိုဟ် ပရေင်ပၠန်ဂတး ဒစဵုဒစး သၞောဝ်ကဝ်လဝ်နဳဂှ် ဗက်ဟီုတွဟ်၊ ဂါန္ဒဳ ပညုင်ဂၠံင် ညံင်ကောန်ဍုင်တအ် ဂွံကၠောန်ၜဵုကေတ်တ်တုဲ ပြိုင်ပကာန်ကဵု ကမၠောန်ဗြိတိန် မပၠုပ်ၜဵု ပ္ဍဲဍုင်၊ ညးကွာ်ဂၠံင် ၄၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ မကော်ဂး သဘင်ဇက်ဂၠောဲၜဵု (Salt March) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၀၊ တုဲပၠန် ဗွဲကြဴညိ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၂ဂှ် ညးအာတ်မိက် ဗြိတိန် ညံင်ဂွံတိတ်နူအိန္ဒိယ။ ညးဒးဒုင်စုတ်ထံင် သၞာံဗွဲမလအ်၊ နကဵု အကာဲအရာနာနာ ပ္ဍဲအခိင် မနွံ ပ္ဍဲ အာဖရိသၠုင်ကျာကီု သီုကဵု ပ္ဍဲအိန္ဒိယ။
မူဝါဒ ဂါန္ဒဳ ဍုင်သၠးပွး အိန္ဒိယ မဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ဘာသာနာနာဂှ် ပ္ဍဲကဵု ၁၉၄၀တအ် လပါ်စဂှ် ဒးဒုင်ဆိုန်မုက် ခက်ခုဲ ကုညးဝါဒဂကူ မူသလေန်တအ် မိက်ဂွံပါ်တိတ် နကဵု ဍုင်တၞဟ်ခြာ နူကဵု အိန္ဒိယရ။ ပ္ဍဲ အဝ်ဂေတ် ၁၉၄၇ ဗြိတိန် ကဵု သၠးပွး၊ ဆဂး အေန်ပါယာ အိန္ဒိယ ဗြိတိန် (British Indian Empire) ဂှ် ဒးပါ် ၜါကရေက် မွဲကရေက်ဂှ် ဒၞာဲဂကောံမၞိဟ်ဟိန္ဒူ လပါ်ဂၠိုင်ဂှ် နဒဒှ် ဍုင်အိန္ဒိယ၊ မွဲကရေက်ဂှ် ဒၞာဲဂကောံမၞိဟ်မူသလေန် လပါ်ဂၠိုင် နဒဒှ် ဍုင်ပါကိသတာန်။ ဟိုတ်နူ ဂကောံမၞိဟ် ဟိန္ဒူ၊ မူသလေန်၊ သိခ်တအ် ဒၞာဲဒတန်လီု မဒးပြံင်လုပ်မံင် ပ္ဍဲဍုင်တၟိတၟိ ညးတအ်တုဲ ပရေင်ပကီုပရာပ်ဘာသာ ကတဵုဒှ်ကၠုင်၊ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု ဒေသ ပုန်ဇာပ် (Punjab region) ကဵု ဗေင်္ဂလ်တအ်ရ။ တၞဟ်နဂွံဝေင်ပါဲ ပရေင်ကလိုက်ကမဵုတုဲ အခန်ကၞာ တ္ၚဲသၠးပွး အိန္ဒိယဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဍုင်ဒေလဳ။ တၞဟ်န ဂွံရီုဗင် ပရေလၞဳစိုတ် ညးဍုင်ကွာန်တအ်တုဲ ဂါန္ဒဳ အာရံင် ပ္ဍဲဒေသ မဒးလဝ် ဘဲအဓိကိုရ် မသကာတ်မြဟ်တအ်ဂှ်ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် အဓိကိုရ် ဟွံဒေါအ် ဆက်ဒှ်တုဲ ညးရုဲစှ် လုကဴ အဓိကိုရ် ဆက်ဒှ်ဒၟံင်ဏီမ္ဂး ညးအေင်စၞ စဵုကဵု လမျီုအိုတ်ရ။ ညးမအေင်စၞ အလန်လက္ကရဴအိုတ်ဂှ် ပ္ဍဲ ၁၂ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၄၈ အခိင်ဂှ် ညးကလိဂွံ အာယုက် ၇၈ သၞာံ၊ သီုကဵု နကဵုနဲတပ်ပ်ဟွံသေင် ကဵုဒြဟတ်ဒမြိုဟ် အိန္ဒိယ သွက်ဂွံကဵု သြန်ထံက်ပင် ကုပါကိသတာန်ရ။ ကောန်ဍုင်အိန္ဒိယ လ္ၚဵုတအ် ညာတ်ကေတ် ဂါန္ဒဳဝွံ ဗက်အလိုက် ပါကိသတာန် လောန်ၜက်အာရ။ ပၞောဝ်ကဵု မၞိဟ်မစှ်ေစိုတ် ဗီုဏအ်ဂှ် နထုရံ ဂေါဒ်သေ (Nathuram Godse) ညးမဒှ် စိုတ်ဓါတ်ဆာန်ဂကူဟိန္ဒူလေဝ် လုပ်လၟိဟ်မွဲတၠကီုရ။ တုဲ ညးပန်ဂစိုတ်ထောအ် မဟာတ္တမ ဂါန္ဒဳ ပ္ဍဲ ၃၀ ဇာန်နဝါရဳ ၁၉၄၈ နကဵုသေနာတ် မကမ်ပိလစုတ် ပ္ဍဲကဵုသြိုဟ်ညးရ။
တ္ၚဲဒှ်မၞိဟ် ဂါန္ဒဳ ၂ အံက်တဝ်ပါ ဂှ် ဍုင်အိန္ဒိယ စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် တ္ၚဲ ”ဂါန္ဒဳ ဇယန္တိ” (Gandhi Jayanti) မဒှ်တ္ၚဲတၟေင် တ္ၚဲပရဲ တ္ၚဲကၟာတ်ရုင် ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယတုဲ နကဵုအလုံလိုက်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် ”တ္ၚဲသက္ကု ပကီုပရာပ် ဂၠးကဝ် (International Day of Non-Violence) ရ။ဂါန္ဒဳဂှ် နကဵု ပ္ဍဲသၞောဝ် ၜိုန်ရ ဟွံစၟတ်သမ္တီလဝ်ကီုလေဝ် ပ္ဍဲကဵု ညးဍုင်ကွာန်တအ်မ္ဂး မဂွံစၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ”မအံက် ကောန်ဂကူ” (Father of the Nation) ပ္ဍဲအိန္ဒိယ၊ တုဲပၠန် ဗွဲမဂၠိုင် ညးဂမၠိုင် ကော်စညး ဗပူ Bapu နကဵု အရေဝ်ဘာသာ ဂကူညး ဂုဇရာဇ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် မအံက်၊ ပါပါ  ရ။
ပထမအဝဲ ကေုာံ ဒဒှ်လက္ကရဴ
မဝ်ဟာန်ဒါသ် ကရမ်ချင် ဂါန္ဒဳ (Mohandas Karamchand Gandhi) ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ၂ အံက်တဝ်ပါ ၁၈၆၉ ပ္ဍဲကဵု ဂကူ ဂုဇရာဇ် ဟိန္ဒူ၊ ပ္ဍဲဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဗနိယာ (Baniya family) ပ္ဍဲ ပေါဗာန်ဒရ် (Porbandar) (သီုမကော်စ သုဒမပူရဳ Sudamapuri) မဒှ်ဍုင် ဇိုင်ၜဳ ပ္ဍဲကဵု တကအ်ဒကုတ်ကထဳယာဝါရ် (Kathiawar Peninsula) ကေုာံ ပ္ဍဲတွဵုရးပေါဗာန်ဒရ်၊ အေန်ပါယာ အိန္ဒိယ ဗြိတိန်။ အပါညး ကရမ်ချင် ဥတ္တံချင် ဂါန္ဒဳ (Karamchand Uttamchand Gandhi) (၁၈၂၂–၁၈၈၅) ဂှ် ဒှ် ဒိဝန်  (သကိုပ် ဝန်ဇၞော်) တွဵုရးပေါဗာန်ဒရ်။ ညးဝွံ ၜိုန်ရ မဂွံအံင်လဝ် ဆဘာတန်မူလ တုဲပၠန် ကိုပ်ကၠာတေအ်ဂှ် မကေင်ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲ ရုင်အလဵုအသဳ တွဵုရး နဒဒှ် စာရေ (clerk) မွဲတုဲ ကရမ်ချင်ဂှ် ဒှ်ညး မနွံကဵု အစောမ်စရာဲ မယိုက်ဂၠေင် နဒဒှ် ညးသကိုပ်ဝန်ဇၞော်မွဲရ။ ပ္ဍဲအခိင် မွဲဒမြေပ် တာလျိုင်ညးဂှ် ကရမ်ချင်ဝွံ ဒက်အိန်ထံင် ပန်ပန်အလန်ရ။ သမ္ဘာညးကိုပ်ကၠာၜါဂှ် ကြဴနူ ကလိဂွံ ကောန်ၜါၜါတုဲ စုတိအာ ပ္ဍဲအခိင် အာယုက်ဍောတ်တ်အိုတ်တုဲ သမ္ဘာညး တတိယဂှ် ဟွံကလိဂွံ ကောန်ဇာတ်။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၅၇ ကရမ်ချင် သွံထောအ် သမ္ဘာညး မရနုက်ကဵုပိ နဒဒှ်ကဵု ဖျေဟ်ဒၞာဲ ကုတြုဟ်တၞဟ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံဂှ်ရ ညးဒက်အိန်ထံင် ကုပုတ်လိဗါဲ (Putlibai) (၁၈၄၄-၁၈၉၁) ညးမဒှ် မကၠုင် နူကဵု ဇုနဂဓ် (Junagadh) ကေုာံ နူကဵု ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ပြနမဳ ဝေသနဝ (Pranami Vaishnava)ရ။   ကရမ်ချင် ကဵု ပုတ်လိဗါဲ ကြဴနူ မပံင်ဖက် ပွိုင်မွဲ ဗွဝ်စှ်တုဲ ကလိဂွံ ကောန်ဇာတ် ပိ၊ ကောန်တြုဟ် မွဲ မနွံယၟု လက်မိဒိသ် (Laxmidas) (ၜိုတ် ၁၈၆၀-၁၉၁၄)၊ ကောန်ဗြဴ ရလဳယာတ်ဗေန် (Raliatbehn) (၁၈၆၂-၁၉၆၀) ကေုာံ ကောန်တြုဟ် တၞဟ်မွဲပၠန်ဂှ် ကာသင်ဒိသ် (Karsandas) (ၜိုတ် ၁၈၆၆-၁၉၁၃)။
ပ္ဍဲ ၂ အံက်တဝ်ပါ ၁၈၆၉ ပုတ်လဳဗါဲ သၠးဂပ္ဘ ကောန်ခဒေအ်ညး မဝ်ဟာန်ဒိသ်၊ ပ္ဍဲဒမၠု မဒှ်အခန်သၟဝ်တုဲ သက္ကုဗတင် ပ္ဍဲကဵု သ္ၚိ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ဂါန္ဒဳ ပ္ဍဲ ဍုင်ပေါရ်ဗာန်ဒရ် (Porbandar city)ရ။ နဒဒှ် ကောန်ၚာ်မွဲဂှ် ဂါန္ဒဳဝွံ အတိုင် ၝောဲညးတေအ် မဟီုထ္ၜးမ္ဂး ဒှ်ကောန်မဂၠာန် ညံင်ကဵု ဗဒါ ချဳဒၟံင်တွဵု ဝေင် ဟွံသေင်မ္ဂး ဒြေပ်အာ ဒြေပ်ကၠုင်ရ။ အရာညးတေအ် မဒးစိုတ်မွဲဂှ် ရပ်ဝေင် ကတောဝ်ကၠဵုရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘဝကောန်ၚာ် ဂါန္ဒဳမ္ဂး ပေါမ်အာဂီု အိန္ဒိယ ဝင်သၟိင်သျှရဝန (Shravana) ကေုာံ ဝင်သၟိင်ဟရိစနြာ (Harishchandra) ဂှ် ညးတေအ် ဂွံမိင် ဂွံတီကေတ်ရ။ အလဵုဇကုညးတေအ် မချူလဝ် ဒဒှ်ရ ပရူသၟိင်ၜါဝွံ စောဲဗာန်ဒၟံင် ပ္ဍဲစိုတ်ညးတေအ်ရ။ ညး ချူ ”အခိင်ကာလ မဒှ်ဂၟံက်စိုတ်မ္ဂး အဲဒးပ ဇကုအဲ သၟိင်ဟရိစနြာ ရိုဟ်လၟိဟ်အလန် ဟွံမာန်။” သစ္စ ကေုာံ မေတ္တာ ဂါန္ဒဳဂှ် မဂၠိုင်ကဵုဒၞာဲ တုပ်သၟဟ်ဒၟံင် ကုအယောင်အလာ သၟိင်ဟရိစနြာဂှ် ဆဵုကေတ်ရ။
သာသနာ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် မရှ်ေသှ်ေဂှ်လေဝ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုလစွံစိုတ် ဂါန္ဒဳကီုရ။ အပါ ဂါန္ဒဳဂှ် ဒှ်ညးရှ်ေသှ်ေ ဘာသာဟိန္ဒူ တုဲ မိညးဂှ် ဒှ်မၞိဟ် နူကဵု ဂကောံသ္ၚိကၟိန် ပြနမိ ဝေသနဝဟိန္ဒူရ။ အပါ ဂါန္ဒဳဂှ် ဒှ် ဇာတ် မောဓ် ဗနိယာ (Modh Baniya caste) နူကဵု ဝါရန ဝေသျှ (Varna Vaishya)ရ။ မိအံက်ညးဂှ် ကၠုင်နူကဵု ဂကောံအခိုက်ပြနမိ မဒုင်သဇိုင် ကု ခရိသျှန ဘက္တိ (Krishna bhakti) မဒှ် ဂကောံဟိန္ဒူ မပအဓိက ကုလိက် ဘဂဝဒ် ဂဳတ (Bhagavad Gita)၊ ဘဂဝတ ပုရဏ (Bhagavata Purana) ကေုာံ လိက်ဂကောံ ၁၄ စံင် (a collection of 14 texts) မဒှ်လိက်လၟေတ်ဂမၠိုင် မပ္တံကဵု လိက်ဝေဒ (Vedas)၊ လိက်ကူရာန် (Quran) ကေုာံ သၠပတ်သမ္မာ ( Bible)ရ။ ဂါန္ဒဳဂှ် ဒ္ဂေတ်ပြဝ နူမိအံက်ညး ဗွဲမဂၠိုင် ကလိဂွံလဝ်ရ။ မိညးဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မလျိုင်ပတှ်ေ သာသနာ ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်၊ ယဝ်ရ ဟွံဂွံ ပူဇဴ ကလအ်ကျာ်မ္ဂး ညးဟွံဂွံစစၞရ။ တုဲပၠန် ဒ္ဂေတ်မင်မဲသဳလ်ရ။
ကာလ ဂါန္ဒဳ ကလိဂွံ အာယုက် ၉ သၞာံဂှ် ညးတေအ် စမံင်ဘာ ပ္ဍဲရာဇ်ကောတ်၊ ဗဒါဲသ္ၚိညးတအ်ရ။ ပ္ဍဲကဵုဘာဂှ် ညးတေအ် ဂွံဗ္တောန် သဇိုင်သင်္ချာ၊ ဝင်၊ ဘာသာဂုဇရာဇ် ကေုာံ ပထဝဳရ။ ပ္ဍဲအာယုက် ၁၁ သၞာံ ညးတိုန် ဘာတန်သမၠုင် ပ္ဍဲ ရာဇ်ကောတ်။ ညးဂှ် ဒှ်ကွးဘာဓမ္မတာ၊ ကလိဂွံ လာဘ်ဗွဲမဂၠိုင် ဆဂး ဒှ်ကွးဘာ မဂွလေပ်တုဲ မလေပ်ဟီုအရေဝ်အောန်၊ စိုတ်ဟွံလုပ်စ ပ္ဍဲပရေင်ဝေင်ဓတ်တအ်တုဲ ညးစိုတ်လုပ် ပ္ဍဲလိက် ကေုာံ ခန်လ္ၚတ်ဘာဟေင်ရ။
ပ္ဍဲဂိတုမေ ၁၈၈၃၊ ကာလညးကလိဂွံ အာယုက် ၁၃ ဂှ် မဝ်ဟာန်ဒသ် ဒက်ဘဝအိန်ထံင် ကုသၟတ်ဗြဴ အာယုက် ၁၄ သၞာံ ကသတူရ်ဗါဲ မခန်ဂျဳ ကပဒဳယာ (Kasturbai Makhanji Kapadia) (ယၟု ပထမ ညးဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ် ဓလေအ် ချူ ကသတူရ်ဗါ) ပရေင်ဒက်အိန်ထံင်ဂှ် နကဵု အခိုက်အခိင်ဂှ် မိမၜါလပါ် စာတ်ကဵုရ။ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ ညးတေအ် ဒးဒေါအ်ဘာ ပွိုင်မွဲသၞာံ၊ ဆဂး ဗွဲကြဴ ညးတေအ် ဂွံအခေါင် ဆက်တိုန်ဘာရ။ သဘင်မ္ၚဵုသၞက်ကရောဲ ညးဂှ် ဒှ်သဘင်မပံင်တောဲမွဲတုဲ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ကောညးကီု သီုကဵု ကောန်ၝောဲ ကောန်ဒေအ်ညးလေဝ် ပမ္ၚဵုသၞက်ကရောဲကီုရ။ စပ်ကဵု သဘင်ဏအ်တုဲ အလဵုဇကုညး ချူလဝ် "ပိုယ်ဂှ် ဍောတ်လောန်တုဲ ပရေင်ဖျေဟ်ဒၞာဲ ဒက်အိန်ထံင်ဂှ် မုဟွံတီ၊ ပ္ဍဲတ္ၚဲဂှ် သွက်ပိုယ်မ္ဂး ဂွံလတက် ပလောအ်တၟိတၟိ၊ စမခၜေတ် စကွာင်၊ ဝေင်ကဵု ကလောမသတအ်ရ။" အတိုင်အခိုက်ကၞာမ္ဂး သၟတ်ကောန်ၚာ် ကောန်ဝုတ်မ္ၚဵုဂှ် ပဒတဴ ပ္ဍဲသ္ၚိ မိမဇကုတုဲ မံင်သ္ၚောဲသ္ၚောဲ ကုတြုဟ်တၠသ္ၚိဇကုရ။
ပ္ဍဲ ကၞောတ်သၞာံ ၁၈၈၅ ဂှ် အပါ ဂါန္ဒဳတအ် ကရမ်ချင် စုတိအာရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဂါန္ဒဳ ကလိဂွံ အာယုက် ၁၆ သၞာံ၊ သမ္ဘာညး ကလိဂွံ အာယုက် ၁၇ သၞာံဂှ် ညးတအ် ကလိဂွံ ကောန်ကိုပ်ကၠာအိုတ်၊ ဆဂး ကောန်ၚာ်ဂှ် ဂျိုင်ဆ မွဲၜါတ္ၚဲဓဝ်ရ။ ကောန်ညးၜါ ဒးချိုတ်အာ ဗီုဏအ်ရ။ တုဲ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ညးတေအ် ဆကလိဂွံ ကောန်ပန်ပၠန်၊ ကောန်တြုဟ် သီုဖအိုတ်၊ ဟရိလလ် ၜံင် ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၈၈၈၊ မနိလလ် ၜံင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၂၊ ရာမ်ဒသ် ၜံင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၇ တုဲ ဒေဝ်ဒသ် ၜံင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၀။
ပ္ဍဲ နဝ်ဝေမ်ပါ ၁၈၈၇ ဂါန္ဒဳ အာယုက် ၁၈ ဂှ် ဘာတုဲ နူကဵု ဘာတန်သမၠုင် အဟမေဒဗာဒ် (Ahmedabad)။ ပ္ဍဲ ဇာန်နဝါရဳ ၁၈၈၈ ညးတေအ် လုပ်တိုန် သမလ်ဒသ် ကဝ်လိက် (Samaldas College) ပ္ဍဲ တွဵုရး ဘဝနာဂရ် (Bhavnagar State)၊ မဒှ် ဘာသၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသဂှ်ရ။ ဆဂး ညးတေအ် တိတ် နူဘာဂှ်တုဲ ညးတေအ် ကလေင်စဴမံင် ကရောမ် ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ညးတေအ် ပ္ဍဲကဵု ပေါရ်ဗင်ဒရ် ရ။
ကတ်လ္ၚတ် သၞောဝ်ဥပဒေ
ဂါန္ဒဳဂှ် ကၠုင် နူ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် သေဌဳမွဲတၠ ဟွံသေင်ရ။ ညးတေအ် ဒးတိတ်ထောအ် နူကဵု ကဝ်လိက် ၚုဟ်မတန်အိုတ် ဟိုတ်နူကဵု တိုန်ဟွံမာန်။ မဝ်ဂျဳ ဒဝေ ဇေါသျှဳဂျဳ (Mavji Dave Joshiji) လကျာ်ဗဗၞး (လကျာ်ဟိန္ဒူ) ကေုာံ ဂကောံသ္ၚိကၟိန် သကအ်ရဲဂမၠိုင် ကဵုကသပ် ကုဂါန္ဒဳ ကေုာံ ဂကောံသ္ၚိကၟိန်ညး ကဵု ဂါန္ဒဳ ကတ်လ္ၚတ်သၞောဝ်ဥပဒေတုဲ ညးတေအ် စွံအာရီု ညံင်ဂွံအာ ကတ် ပ္ဍဲလာန်ဒါန်ရ။ ပ္ဍဲ ဂျူလာင် ၁၈၈၈၊ သမ္ဘာညး သၠးဂၠံဂဝ် ကောန်တြုဟ် ဟရိလလ် မဂျိုင် ဗွဲကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ဂါန္ဒဳ ဗလးလဝ် သမ္ဘာဇကုသၟးတုဲ အာမံင် သ္ၚောဲသ္ၚောဲဂှ် မိညးတေအ် ဟွံဒးဂၞပ်စိုတ် ကွေဟ်ဟ်ရ။ အမူညးတေအ် (တုလ်သိဒသ် Tulsidas) လေဝ် ဂစာန်ဗဒေါအ် ညးတေအ်ကီုရ။ ဆဂး ဂါန္ဒဳ မိက်ဂွံအာ။ တၞဟ်န ဂွံပရေစိုတ် သမ္ဘာညးတေအ် ကဵု မိညးတေအ်တုဲ ဂါန္ဒဳ ယဵုဒုင်ဗစာ ဒဒှ်ရ ညးတေအ် ဝေင်ပါဲ ဖျုန်၊ အရက် ကေုာံ ညးဗြဴရောင်။ ကော ဂါန္ဒဳ လက်မိဒသ် (Laxmidas)ဂှ် ကတဵုဒှ် သၟာသၞောဝ် (lawyer) တုဲတုဲရ၊ ကဵုဒြဟတ် ညံင်ဂါန္ဒဳ ဂွံအာတိုန်ဘာ ပ္ဍဲလာန်ဒါန်တုဲ ညးတေအ် ဗိုင်ထံက်ကဵု ကီုရောင်ဂှ် ဟီုလဝ်ရ။ ပုတ်လိဗါဲ ကဵု အခေါင် ကုဂါန္ဒဳ သွက်ဂွံအာ တိုန်ဘာ ပ္ဍဲလာန်ဒါန်ရ။
ပ္ဍဲ ၁၀ အဝ်ဂေတ် ၁၈၈၈ ဂါန္ဒဳ ကလိဂွံအာယုက် ၁၈ သၞာံ၊ တိတ်နူ ပေါရ်ဗင်ဒရ်တုဲ အာမုမ်ဗါဲ (ဗောမ်ဗေ)။ ဟိန် ညးတေအ် မမင်ဒၟံင်က္ၜင် သွက်ဂွံတိတ်အာ လာန်ဒါန်ဂှ် ညးတေအ် အာတိက်မံင် ပ္ဍဲကဵု သ္ၚိဂကောံမောဓ် ဗနဳယျာ (Modh Bania community)၊ မၞိဟ်ဇၞော် ဂကောံဂှ် ဒဒှ်ေဒၟံင် ကုအပါ ဂါန္ဒဳတအ်ရ။ ကြဴနူ ညးတအ် မဂွံတီ အစဳအဇန် ဂါန္ဒဳတုဲ ညးတအ် ကဵုဓဝ်သတိ ဒဒှ်ရ အာမံင်လာန်ဒါန်ဂှ် ပ္ဍဲကၠဟ်ထောအ် ဘာသာဇကုညိ။ မံင်လာန်ဒါန်တုဲ ဒ္ဂေတ်လီု စသုင် ဗီုအခိုက် ရဲရးပလိုတ်။ ဂါန္ဒဳ လဴကဵုညး ဒဒှ်ရ ညးတေအ် ကဵုလဝ် ဂတိပါင် ကုမိအံက် ကေုာံ မိညးတေအ် မရာဒၞာမိက်လဝ်ရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ညးဇၞော်ဂှ် ဟွံဒုင်တဲတုဲ ညးတအ် ပ္တိတ်ထောအ် ဂါန္ဒဳ နူကဵုဇာတ်ညးတအ်ရ။ ဆဂး ဂါန္ဒဳ ဟွံစွံ အာရီု၊ တုဲ ပ္ဍဲ ၄ သေတ်တေန်ပါဂှ် ညးတေအ် ဍိုက်အာက္ၜင် နူကဵုဗောမ်ဗေ အာလာန်ဒါန်ရ။ ကောညးတေအ် အာပလံင်ညးတေအ်ကီုရ။ ဂါန္ဒဳ တိုန်တက္ကသိုလ်ကဝ်လိက်၊ လာန်ဒါန် မဒှ် တက္ကသိုလ်လာန်ဒါန် ရ။
ဝါဒစၞသၞေဝ် (Vegetarianism) ကေုာံ ကမၠောန် ပ္ဍဲဂကောံ
အခိင်ညးမပဒတဴ ပ္ဍဲလာန်ဒါန်ဂှ် သစာညးမယဵုလဝ် ကုမိအံက်ညးဂှ် ထိင်လဝ်ညးတၟာဂလိုင်ရ။ ညး ဂစာန် လွဳကေတ် အခိုက်မံင်စံင်ဘဝ အင်္ကလိက် မပ္တံကဵု တိုန်တန်ဗတောန်လှ်ေတအ် ဒှ်တမ်ရ။ ၜိုန်ဂှ်ရလေဝ် စပ်ကဵုစၞစတုဲ ညးတေအ် လုပ်ပတုပ်ဗက် ဗီုအင်္ကလိက် ဟွံမာန်ရ။ ညးဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မဒ္ဂေတ်ဝါဒစၞသၞေဝ်မွဲရ။ စၞသၟာဍုန်တိုပ်ညးတေအ် မဍုန်လဝ် စၞသၞေဝ်ဂှ် ညးတေအ် ဟွံဒးဂၞပ်တုဲ လဆောဝ်မ္ဂး ညးတေအ် ဒးအေင်စၞလေဝ် ကေင်နွံလဝ်ကီုရ။ ဗွဲကြဴ ညးဂွံဆဵု ဖျာစၞစသၞေဝ် ပ္ဍဲလာန်ဒါန်တုဲ သွက်ညး ဟွံဒှ်ခက်ခုဲ ပ္ဍဲအရာစၞစရ။ နကဵု အဆက် အစာချူလိက် Henry Stephens Salt တုဲ ညးလုပ် ဂကောံညးစသၞေဝ် ပ္ဍဲလာန်ဒါန်၊ တုဲ ညးဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ကောန်ဂကောံ ကမ္မတဳဗဟဵု ပ္ဍဲဂကောံဂှ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် Arnold Hills ဒှ် ဥက္ကဌ ဂကောံဂှ်ရ။ နကဵုဂကောံဂှ် ဒက်ပတန် ကဏ္ဍဗေသဝတ်တာ (Bayswater chapter) မွဲရ။ ပ္ဍဲဂကောံညးစၞသၞေဝ်ဂှ် ကောန်ဂကောံလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ် နူကဵု ဂကောံမှာဇန်ဓမ္မသာသနာ (Theosophical Society) မဒှ်ဂကောံ မဒက်ပတန်လဝ် နူကဵုသၞာံ ၁၈၇၅ မလ္ၚတ်ဆေင်ကဵု အဘိဓရ် ဗုဒ္ဓဘာသာ ကေုာံ ဟိန္ဒူရ ညးတအ် ကော်ဘိက် ဂါန္ဒဳ သွက်ဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲအရာမဗှ်လိက် ဘဂဝဒ်ဂဳတ (Bhagavad Gita) နကဵုမူ မကၠာဲလဝ် ဗီုအင်္ကလိက်ကီု သီုကဵု မူတမ်မူလ နကဵုဘာသာသံသကြိုတ်ရ။
Called to the bar
ဂါန္ဒဳ ကာလမကလိဂွံ အာယုက် ၂၂ ဂှ် မဂွံစှ်ေ နတဲ သွက်ဂွံဒှ် တၠပညာသၞောဝ် (called to the bar) ပ္ဍဲဂိတုဂျောန် ၁၈၉၁ တုဲ စဴကၠုင် အိန္ဒိယ နူလာန်ဒါန်ရ။ ကာလညး ကလေင်စိုပ် အိန္ဒိယဂှ် ညးဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ပရူဒဒှ် မိညး မဒးစုတိအာဂှ် ဟွံကဵုပရိုင် လဴကဵုညးရ။ ညးကလိဂွံ အခေါင်စှ်ေ ပညာသၞောဝ် နတဲ ပ္ဍဲဗောမ်ဗေ၊ ညးဟွံအံင် ဟိုတ်နူကဵု စိတ္တဇ ဟွံသၟဟ်ရထ သွက်ဂွံ အံင်လိက်ရ။ ညးကလေင်အာ ရာဇ်ကောတ် He returned to Rajkot to make a modest living drafting petitions for litigants, but he was forced to stop when he ran afoul of a British officer Sam Sunny.
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၃၊ သၟာဗၞိက် မူသလေန် နူကဵု ကထာဲဝါရ် (Kathiawar) မနွံယၟု ဒါဒါ အာပ်ဒူလး (Dada Abdullah) ဆက်နင် ကုဂါန္ဒဳရ။ အာပ်ဒူလး ပိုင်ပြဳလဝ် ပရေင်ပိုန်ဒြပ် မဆေင်ကဵု ပရေင်ပလံင်ဗစိုပ် က္ၜင် မအံင်ဇၞး ပ္ဍဲအာဖရိကသၠုင်ကျာရ။ ကောန်မေန် အာပ်ဒူလးဂှ် ပ္ဍဲယောဟာန်နေသ်ဗုဂ် (Johannesburg) နွံပၟိက် တၠပညာသၞောဝ်မွဲရ။ ညးတအ် မိက်ဂွံဂွံ ကောန်ကွာန်ကထာဲဝါရ်ရ။ ဂါန္ဒဳ သၟာန် ကဵုၚုဟ်ဂိတု မူစိရောရ။ ညးတအ် ကဵု သြန်ဂိတု £105 (~$17,200 နကဵုလှုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉) ကေုာံ ခရိတ်ဂၠံင်ဂမၠိုင်ရ။ ဂါန္ဒဳ ဒုင်တဲ၊ အောန်အိုတ် ဒးကၠောန် ပွိုင်မွဲသၞာံ၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် အာဖရိကသၠုင်ကျာလေဝ် ဒှ်ကဝ်လဝ်နဳ ဗြိတိန် ပ္ဍဲအေန်ပါယျာ ဗြိတိန်မွဲ ဗီုကဵု ဍုင်အိန္ဒိယကီုရ။
ချဳဓရာင် သွက်အခေါင်ညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲအာဖရိက သၠုင်ကျာ (၁၈၉၃-၁၉၁၄)
ပ္ဍဲ ဨပြဳ ၁၈၉၃ ဂါန္ဒဳ ကလိဂွံ အာယုက် ၂၃ အာအာဖရိကသၠုင်ကျာ နကဵုက္ၜင် သွက်ဂွံကၠောန် နဒဒှ် သၟာသၞောဝ် သွက်ကောန်မေန် အာပ်ဒူလး ရ။ ညးပဒတဴ ပ္ဍဲ အာဖရိကသၠုင်ကျာ လုကဴ ပွိုင် ၂၁ သၞာံ၊ ပ္ဍဲကာလဂှ် ဇၞော်မောဝ် ပတိုန် လညာတ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ဒ္ဂေတ်လၟေတ်ဂမၠိုင်ရ။
ဂါန္ဒဳ စစိုပ် အာဖရိကသၠုင်ကျာဗက်ဂှ် ညးဒးဒုင်စသိုင် ပရေင်ပါ်ကဆံင် ဟိုတ်နူကဵု အသာ်ဖျုန်စၞာံ ကေုာံ ဗဳဇညးရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် မၞိဟ်လမ္စံက်တအ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒးဒုင်ပါ်ကဆံင် ဗီုညးဖအိုတ်ရ။ ညး အခေါင်ဂဇအ် လတူခုင် ဗဒါဲဒၞာဲ ကောန်ဂကူဥရဝ်ပတအ် ဟွံဂွံ၊ ဒးဂဇအ် ပ္ဍဲကၞဳ ဗဒါဲ မၞိဟ်ဒဳကာ၊ ယဝ်ရ ဟွံကဠင်အရေဝ်မ္ဂး ဒးဒုင်တက်ရ။ ပ္ဍဲမွဲတ္ၚဲ ဟိုတ်နူ ညးကွာ်ဒး ကြပ်အာကဵု သ္ၚိမွဲတဲ ဒးဒုင်တေအ်ဖျေဟ် မြံင်။ မွဲအလန်ပၠန်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ကွဳပၟတ် ဟိုတ်နူ ညး ဟွံပါဲကဵု နူဒၞာဲတောဲကဆံင်ပထမတုဲ ပ္ဍဲကဵု ဍုင်Pietermaritzburgဂှ် ဒးဒုင် ထဍေင်ပတိတ် နူကဵုကွဳပၟတ်ရ။ ညးဒးဒုင် ထဍေင်ပတိတ် နူကွဳပၟတ်တုဲ ညးဂ္ဇအ်ဒၟံင် ပ္ဍဲသၞေဟ်ဘူတာတုဲ ခတေဝ်ဒၟံင် ပ္ဍဲသၞေဟ်ဂှ် ကၠိုဟ်ဗတံတုဲ ချပ်ဒၟံင် ကလေင်စဴ အိန္ဒိယရ။ ညးရုဲစှ်ကေတ် ဒဒှ်ရ ညးဒစဵုဒစး ပရေင်ပါ်ကဆံင်ဝွံတုဲ ညးရာန်စၟတ်တဲ ကွဳပၟတ် မတိတ်တ္ၚဲယးဂှ်ရ။ ပ္ဍဲဒၞာဲတၞဟ်မွဲပၠန် ဂါန္ဒဳဂှ် နကဵုအခိုက်ကၞာ ညးတအ် ထၟိင်လဝ် ယာတ်ထၟိင်က္ဍိုပ်တွဵုရ။ ပ္ဍဲကဵု ရုင်ဗစာဂှ် ဟီုကဵုညးတေအ် သွက်ဂွံ ပတိတ် ယာတ်ထၟိင်က္ဍိုပ်၊ ဆဂး ဂါန္ဒဳ ဟွံဒုင်တဲတုဲ ဟွံပတိတ် ထမိင်က္ဍိုပ်ရ။ ပ္ဍဲအာဖရိသၠုင်ကျာဂှ် ကောန်ဍုင်အိန္ဒိယတအ် အခေါင်ကွာ် လတူပလေတ်ဖံင် (public footpaths) ဟွံမဲ။ ဂါန္ဒဳ ဒးဒုင် ထၞိက်ဖျေဟ် ဂၠံင် နူကဵု လတူပလေတ်ဖံင် နကဵု ဗၠာဲသၟိင် သီုဟွံကဵုဟီု ကဵုသတိရ။
အခိင်ကာလ ဂါန္ဒဳ မစိုပ် အာဖရိသၠုင်ကျာဂှ် ညးဒုင်ကေတ်လဝ် ပထမဂှ် နဒဒှ် ကောန်ဗြိတိန် တုဲ ဒုတိယဂှ် ကောန်အိန္ဒိယရ။ However, the prejudice against him and his fellow Indians from British people that Gandhi experienced and observed deeply bothered him. He found it humiliating, struggling to understand how some people can feel honour or superiority or pleasure in such inhumane practices. Gandhi began to question his people's standing in the British Empire.
During the Boer War, Gandhi volunteered in 1900 to form a group of stretcher-bearers as the Natal Indian Ambulance Corps. According to Arthur Herman, Gandhi wanted to disprove the imperial British stereotype that Hindus were not fit for "manly" activities involving danger and exertion, unlike the Muslim "martial races". Gandhi raised eleven hundred Indian volunteers, to support British combat troops against the Boers. They were trained and medically certified to serve on the front lines. They were auxiliaries at the Battle of Colenso to a White volunteer ambulance corps. At the battle of Spion Kop Gandhi and his bearers moved to the front line and had to carry wounded soldiers for miles to a field hospital because the terrain was too rough for the ambulances. Gandhi and thirty-seven other Indians received the Queen's South Africa Medal.
In 1906, the Transvaal government promulgated a new Act compelling registration of the colony's Indian and Chinese populations. At a mass protest meeting held in Johannesburg on 11 September that year, Gandhi adopted his still evolving methodology of Satyagraha (devotion to the truth), or nonviolent protest, for the first time. According to Anthony Parel, Gandhi was also influenced by the Tamil text Tirukkuṛaḷ because Leo Tolstoy mentioned it in their correspondence that began with "A Letter to a Hindu". Gandhi urged Indians to defy the new law and to suffer the punishments for doing so. Gandhi's ideas of protests, persuasion skills and public relations had emerged. He took these back to India in 1915.
Europeans, Indians and Africans
Gandhi focused his attention on Indians while in South Africa. He was not interested in politics. This changed after he was discriminated against and bullied, such as by being thrown out of a train coach because of his skin colour by a white train official. After several such incidents with Whites in South Africa, Gandhi's thinking and focus changed, and he felt he must resist this and fight for rights. He entered politics by forming the Natal Indian Congress. According to Ashwin Desai and Goolam Vahed, Gandhi's views on racism are contentious, and in some cases, distressing to those who admire him. Gandhi suffered persecution from the beginning in South Africa. Like with other coloured people, white officials denied him his rights, and the press and those in the streets bullied and called him a "parasite", "semi-barbarous", "canker", "squalid coolie", "yellow man", and other epithets. People would spit on him as an expression of racial hate.
While in South Africa, Gandhi focused on racial persecution of Indians but ignored those of Africans. In some cases, state Desai and Vahed, his behaviour was one of being a willing part of racial stereotyping and African exploitation. During a speech in September 1896, Gandhi complained that the whites in the British colony of South Africa were degrading Indian Hindus and Muslims to "a level of Kaffir". Scholars cite it as an example of evidence that Gandhi at that time thought of Indians and black South Africans differently. As another example given by Herman, Gandhi, at age 24, prepared a legal brief for the Natal Assembly in 1895, seeking voting rights for Indians. Gandhi cited race history and European Orientalists' opinions that "Anglo-Saxons and Indians are sprung from the same Aryan stock or rather the Indo-European peoples", and argued that Indians should not be grouped with the Africans.
Years later, Gandhi and his colleagues served and helped Africans as nurses and by opposing racism, according to the Nobel Peace Prize winner Nelson Mandela. The general image of Gandhi, state Desai and Vahed, has been reinvented since his assassination as if he was always a saint, when in reality his life was more complex, contained inconvenient truths and was one that evolved over time. In contrast, other Africa scholars state the evidence points to a rich history of co-operation and efforts by Gandhi and Indian people with nonwhite South Africans against persecution of Africans and the Apartheid.
White soldiers stopped Gandhi and team from treating the injured Zulu, and some African stretcher-bearers with Gandhi were shot dead by the British. The medical team commanded by Gandhi operated for less than two months. Gandhi volunteering to help as a "staunch loyalist" during the Zulu and other wars made no difference in the British attitude, states Herman, and the African experience was a part of his great disillusionment with the West, transforming him into an "uncompromising non-cooperator".
In 1910, Gandhi established, with the help of his friend Hermann Kallenbach, an idealistic community they named Tolstoy Farm near Johannesburg. There he nurtured his policy of peaceful resistance.
In the years after black South Africans gained the right to vote in South Africa (1994), Gandhi was proclaimed a national hero with numerous monuments.
တၟိ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကျာ်ကဴ
ဘာတၟိ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကျာ်ကဴ၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၄ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၊ ဝှ် ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ရေမ်ဗြာန်
ရေမ်ဗြာန် ဟာမေန်ဇြောန် ဝါန် ရိန် (Rembrandt Harmenszoon van Rijn) (, also, ; ၁၅ ဂျူလာင် ၁၆၀၆ – ၄ အံက်တဝ်ဗါ ၁၆၆၉) ဝွံ ဒှ်ဂကူဒါန် အစာကသူ၊ ပါန်ချဳ ကေုာံ ညးမကၠောန်ပတိတ်လိက်မွဲတၠရ။ ညးဝွံ ဒှ်အစာပါန်ကွတ် မဆေင်ကဵု ရုပ်ကသူ၊ ရုပ်ပါန်ချဳ မဒယှ်တဴ နကဵု အစာကသူပိဂကူ၊ ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ် မဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ ပူဂိုလ်မဇၞော်ခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲကဵုပါန်ကွတ် မဆေင်ကဵုရုပ် မကော်ဂး (visual artists) ပ္ဍဲကဵု ဝင်ပါန်ကွတ်တုဲ ပ္ဍဲကဵု ဝင်ဂကူဒါတ်မ္ဂး ဒှ်မၞိဟ် ကိစ္စဇၞော်အိုတ်ရ။ အရာညး မတၞဟ်ခြာ နူအစာပါန်ချဳ ဂကူဒါတ်တၞဟ် ပ္ဍဲကဵု ၁၇ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ညးဝွံ မလေပ်ဓဇက်ရုပ် ဂတှ်ေဇၞော်ဇၞော်တုဲ ဗီုပြင်နာနာသာ်၊ ညးဓဇက် ဗီုရုပ်ပူဂိုလ် သီုကဵု ဗီုရုပ်ညး (portraits)၊ ဗီုရုပ်တိဍာ် (landscapes)၊ ဗီုရုပ်စင်ဂကူနာနာ ဗီုကဵု စင်ရူပကလင်္ကာ (allegorical scenes) ကေုာံ စင်ဝင် (historical scenes) ကေုာံ ပရေင်မကၠုင်နူ သၠပတ်သမ္မာ ကေုာံ ပေါမ်အာဂီုဂမၠိုင် တုဲပၠန် ဗီုရုပ် တိရစ္ဆာန်တအ်ဒှ်တမ်ရ။ ညးခၞံဗဒှ် ကၠောန်ပ္တိတ် ပါန်ကွတ်ဂမၠိုင်တုဲ ပ္ဍဲအခိင်ညးဂှ် ပါန်ကွတ်ဂၠိုင်ဂၠေင် လှဲလးတုဲ ဝင်ပါန်ကွတ် ဂကူဒါန် မဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ ခေတ်ထဝ်ဂကူဒါတ် (Dutch Golden Age)ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် သၞောတ်ကသူဗါရောက် (Baroque style) အဃောမဓလီုလဝ် ပ္ဍဲဥရဝ်ပတုဲ သွက်ဂွံ ခၞံဗဒှ် ကၠောန်ဗဒှ်ပတိုန် ဂကူပါန်ကွတ်တၟိတၞဟ်ဂှ် ဒှ်အရာ မလောဲသွာမွဲ ဟွံသေင်ရ။ ရေမ်ဗြာန်ဂှ် အလဵုဇကုလေဝ် ချူဓဇက်ရုပ်ဂမၠိုင် တုဲပၠန် သီုကဵု မပကောံပါန်ကွတ်ဂမၠိုင်ကီုရ။
ရေမ်ဗြာန်ဂှ် ညးတေအ် ဆမွဲဝါကီု ဟွံတိတ်အာဝေင်လဝ် ဍုင်မ္ၚး၊ ဆဂး ကွတ်တဲညးတအ်ဂှ် ကွတ်တဲအစာပါန်ကွတ်အဳတလဳ လုပ်စိုပ်ဒၟံင်ဂှ် ဟီုမာန်ရ။ အစာပါန်ကွတ်ဒါတ် ဗီုကဵု ပေဲတာ လေတ်မာန် (Pieter Lastman)၊ အူတရေချ် ကရဝက်ဂိတ် (Utrecht Caravaggists)၊ ဖၠေမိချ် ဗါရောက် (Flemish Baroque) တအ် အာကတ်လဝ် ပညာ ပ္ဍဲအဳတလဳတုဲ နူကဵု မၞိဟ်စဏအ် မွဲကဆံင်ဂှ် ကွတ်တဲအဳတလဳ လုပ်စိုပ် ပ္ဍဲကွတ်ညးရ။ ညးဝွံ နူအာယုက်ဍောတ်တ်ဂှ် ယၟုမြဟ် ပ္ဍဲအရာမဓဇက် ရုပ်ပူဂိုလ်ဂမၠိုင်တုဲ ဒှ်ကၠုင် ပရေင်ပိုန်ဒြပ်ရ။ ညးဝွံ ညံင်ရဴ အစာကသူလ္ၚဵု စုတိတုဲမှ ယၟုမြဟ် ဂွံဒုင်စသိုင် ကွတ်တဲဇကု ဟွံသေင်၊ ပ္ဍဲအခိင် ညးမဂျိုင်ဒၟံင်လမျီုဂှ် ညးယၟုမြဟ်တုဲ ရုပ်ကသူညး င္ၚုဟ်မးဍင်ဒၟံင်ရ။ ပွိုင် ၜါစှ်ောသၞာံ ညးကၠောန်ပ္တိတ် ရုပ်ပါန်ချဳဂမၠိုင်တုဲ ရုပ်ပါန်ချဳညးဂှ် ဒှ်ရုပ်မလုပ်ဝင် ဒှ်ရုပ်အဓိကအိုတ်ရ။
ပၞောဝ်ကဵု ရုပ်ညးမဓဇက်လဝ်ဂမၠိုင်တအ်ဂှ် ရုပ်ပူဂိုလ်အလဵုဇကုညး ကဵု ရုပ်မဆေင်ကဵု အခန်နူကဵု သၠပတ်သမ္မာတအ်ဂှ် ဒှ်ဗီုရုပ် မၞိဟ်မဒးစိုတ်ဂၠိုင်အိုတ်ရ။ ဗီုပြင် မဓဇက်လဝ် ဗီုရုပ်အလဵုဇကုညးဂှ် တၟေင်တၟဟ်တုဲ ပကဵု ညံင်ရုပ်ညးဇေတ်တ် မဂွံသှ်ေၜက်ကၠုင် စဵုကဵု အခိင်တ္ၚဲဏအ်ရ။ ကမၠောန်ညးမကၠောန်လဝ် မလုပ်ဝင်မွဲပၠန်ဂှ် ဒှ်ကမၠောန် မဖန်ဗဒှ် နဲကဲမပဍဵုဗီုရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်မ္ဂး ကမၠောန်ပဍဵုဗီုဂှ် ဒှ်ကမၠောန်တၟိတုဲ ညးဂှ် မွဲစွံ ကုယျာကပ် ခါလ်လောတ် (Jacques Callot) ဒှ်မၞိဟ် မဖန်ဗဒှ် နဲကဲမပဍဵုဗီုရ။ ရုပ်ပါန်ချဳ ညးမဓဇက်လဝ်တအ်ဂှ် ပ္ဍဲအခိင် ညးမဂျိုင်ဒၟံင်လမျီုတေအ်မ္ဂး နွံဒၟံင် အပ္ဍဲဍုင်ဟဝ်လာန်ကီုလေဝ် ကမၠောန်ပရေန်/ပဍဵုဗီုဂှ် ပြးတိတ်အာ အလုံမွဲ ရးဥရဝ်ပ။
ပ္ဍဲရုင်ကမၠောန်ညးဂှ် ညးကွက်ထ္ၜးပျးလဝ် ကွတ်ပညာဓဇက်ရုပ်ဂမၠိုင် မဒှ်အရာ ညးတေအ် မပကိတ်ကဵု ပရေင်ဆဵုဂဗညးတေအ်ရ။ အခန်ပရူနူသၠပတ်သမ္မာတအ်ဂှ် ညးတေအ် မလိက် အတိုင်လညာတ်ညးတေအ်၊ ညးတေအ် ပံင်ပကောံ လညာတ်နဲကဲ နူတြေံတုဲ ခၞံဗဒှ်ပတိုန် နဲကဲပညာတၟိ၊ ညးဓဇက်ရုပ် မကတဵုဒှ်ဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်အာမ်သတာဒါမ် ကေုာံ ဂကောံမၞိဟ်ဂျူဂမၠိုင်။ ဟိုတ်နူ ညးမနွံကဵု သဟဓရ် ကုကောန်မၞိဟ်တုဲ ညးဂှ် မဂွံဒုင်ကော် "ပရောဗက်ပရဲ ညးဍုင်ကွာန်မွဲတၠ"။ အစာပါန်ပုတ် ပြင်သေတ် မနွံယၟု အဝ်ဂုသတာ ရဝ်ဒိန် (Auguste Rodin) ဟီု "ရေမ်ဗြာန်ဂှ် ပတောအ် ကုအဲတှ်ေ! ပတောအ် ဟွံဂပ်ဝ်လးလး! ရေမ်ဗြာန်ဂှ် ဒှ်အစာပါန်ကွတ်ဇၞော်ဇၞော်! ကဵုရေမ်ဗြာန်ဂှ် ညးလဵုမွဲလေဝ် ပတောအ်ၜတ် ဟွံမာန်! (Compare me with Rembrandt! What sacrilege! With Rembrandt, the colossus of Art! We should prostrate ourselves before Rembrandt and never compare anyone with him!)"။
အံင်နာင်ဥူ၊ နာဲ
နာဲဒံက်တာအံင်နာင်ဥူ (Mon politician Dr. Aung Naing Oo, ဒေါက်တာအောင်နိုင်ဦး)  ဝွံ ဒှ်သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် မဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် အမာတ် စၞးကောန်ဂကူမန် ပ္ဍဲကၠတ်ထဝ် တွဵုရးဍုင်မန် နူဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံရးမန် ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင် (တကအ်ခၟိုင်) ပွိုင်ဆန္ဒမာဲ (၁) ဂွံဒုင် ရုဲစှ် နဒဒှ် ဒု-ဥက္ကဌ ကၠတ်ထဝ် တွဵုရးဍုင်မန်၊ သီုဒှ်မၞိဟ် မကၠောန် ပရေင်မၞိဟ် ပရေင်ဂကူ ပရေင်သာသနာ သွက်ဒေသရးမန် ဂွံဇၞော်မောဝ်မွဲရ၊၊
ပထမအဝဲ
မာံအံင်နာင်ဥူဝွံ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဇရေင်မိမ ဂကူမန်ၜါ နာဲဍောတ် (နာဲထိန်ဝင်း) ကဵု မိ-- ပ္ဍဲကွာန်မုဟ်ဒုန် တကအ်ခၟိုင် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၉၇၀ ဂိတုဒဳဇြေန်ပါ၊ ၁၃ (သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၃၂ ဂိတုမြေက္ကသဵုပေင် တ္ၚဲအဒိုတ်)ရ၊၊ ကာလ မာံအံင်နာင်ဥူ အဝဲမံင်ဘာစိုပ်ဂှ် မိမၜါတအ် ပအပ်ဘာ ပ္ဍဲကွာန်မုဟ်ဒုန်၊၊ နူစ တန်ဒုတိယဂှ် အာတိုန်ဘာ ဍုင်မတ်မလီု (အ.လ.က (၁) တုဲ ပ္ဍဲဘာ အလက(၁) ဂွံအံင်ကေကတ် တန်အဋ္ဌမတုဲ ပြံင်အာတိုန်ဘာ အ.လ.က (၉) ဘာမၞိဟ်တြုဟ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၈ ဂှ် ၜိုတ်ဂိတု သေတ်တေန်ပါ ဂှ် စရင်အံင်တိတ်တုဲ ပ္ဍဲဂိတုအဝ်ဂေတ်ဂှ် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ၈၈၈၈ စကတဵုဒှ်ရ၊၊ ပရေင်ထ္ၜးဆန္ဒ ၈၈ ဂှ် ပ္ဍဲတကအ်ခၟိုင်ဂှ် ကွာန်မုဟ်ဒုန် ကတဵုဒှ် ကၠာအိုတ်တုဲ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် မာံအံင်နာင်ဥူ စတိုန်စင် ဟီုတွဟ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကွာန်မုဟ်ဒုန်ဂှ်ရ၊၊
သၞာံ ၁၉၉၀ ဂှ် မာံအံင်နာင်ဥူ စတိုန်ဘာ တက္ကသိုလ်ရေဆင်း နကဵုဘာသာဂဥုဲ လပါ်တိရစ္ဆာန်၊၊ မာံအံင်နာင်ဥူ လုပ်ဂကောံကွးဘာတက္ကသိုလ်မန် တုဲ ကေတ်လဝ်တာလျိုင် ပ္ဍဲလပါ်ဂဳတ ကေုာံ ပရေင်လိက်ပတ်ရ၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၉၉၆ ဂှ် ကလိဂွံတဆိပ်ကြာ B.V.Sc နူတက္ကသိုလ်ရေဆင်းဂှ်ရ၊၊ ဘာတုဲဗက်ဂှ် လုပ်ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲဒၞာဲလွဳစာင် ကွာန်သၟဝ်ၜဳ (မှော်ဘီ) ကဵု ရွာသာကြီး ပွိုင် ၂ သၞာံကီုရ၊၊
သဘင်ရုဲမာဲ ၂၀၁၀
စိုပ်သၞာံ ၂၀၁၀ ဂှ် သွက်ဂွံပအပ် အဝဵုဍုင် ကုအလဵုအသဳ မတိုန်ကၠုင် နကဵုသၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ၂၀၀၈ ဂှ်တုဲ အလဵုအသဳပၞာန် ကၠောန်သဘင်ရုဲမာဲရ၊၊ သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ၂၀၀၈ ဂှ် ကောန်ဍုင်ကွာန်တအ် ဒစဵုဒစးကီုလေဝ် အလဵုအသဳပၞာန် ပထောအ်ဒတန် နကဵုပၟိက်ဆန္ဒညးဍုင်ကွာန် အတေင်ရ၊၊ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ မဒှ်ဗော်ဒစဵုဒစးဇၞော်အိုတ် သၟဝ်ပၠတရဴ ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳဂှ် ဒစဵုဒစး သၞောဝ်ဥပဒေသဇိုင် ၂၀၀၈ ကီုတုဲ သဘင်ရုဲမာဲ မကၠောန်ဗဒှ် အတိုင်သၞောဝ်၂၀၀၈ ဂှ်လေဝ် ညးတအ်ဗဂပ်ဗဗေင်ကီုရ၊၊
ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ပ္ဍဲဂကူမန် လညာတ်ဒှ်ကၠုင်ၜါလပါ်ရ၊၊ ညးမွဲက္ဍိုပ်ဂှ် ညံင်ရဴအေန်အေဝ်ဒဳကီု ညာတ်ကေတ် နကဵုသၞောတ် ၂၀၀၈ ဂှ်ရမ္ဂး အခေါင်အရာ သွက်ဂကူမန် သွက်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂှ် ကလိဂွံဟွံမာန်တုဲ ဗဂပ်ဗဗေင် လတူသဘင်ရုဲ ၂၀၁၀တုဲ ဟွံလုပ်ဒုင်ရုဲမာဲရ၊၊ ညးမွဲက္ဍိုပ်ပၠန်ဂှ် သၞောဝ် ၂၀၀၈ ဂှ် ဟွံထံက်ဂလာန် ဟွံဒးစိုတ်ဖိုဟ်ရ၊ ဆဂး ယဝ်ရ မန်ဟွံဒုင်ရုဲမာဲမ္ဂး အခေါင်သွက်ဂကူမန် ၜိုတ်မဂွံထေက်ဂှ် ဒးဆောံလေင်အာမာန်ရောင် ဟိုတ်ဂှ်ရ မုဒှ်ဒှ် ဒက်ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်တုဲ ဒးလုပ်ဒုင်ရုဲမာဲထေက် ညာတ်တုဲ ဒက်ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံရးမန် ရ၊၊ နာဲအံင်နာင်ဥူ ပါလုပ် ပ္ဍဲဗော်ဏအ်တုဲ နူကဵုပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်ဂှ် ရုဲစှ် နာဲအံင်နာင်ဥူ သွက်ဂွံလုပ် ဒုင်ရုဲမာဲ နကဵုစၞးဗော် ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင် ပွိုင်ဆန္ဒမာဲ (၁) ဂှ်တုဲ နာဲအံင်နာင်ဥူ ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ်မၞိဟ်စၞး ညးဍုင်ကွာန်ရ၊၊ ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳ အလုံဒေသရးမန် လုပ်ပြိုင်သီုဖအိုတ် ၃၄ ဒၞာဲဂှ် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် မၞိဟ်စၞးကၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန် ၃ တၠ၊ ကၠတ်ထဝ်ကောန်ဂကူ ၄ ဒၞာဲတုဲ ပ္ဍဲတွဵုရး ကဵု ရးတအ်ဂှ် ကလိဂွံ ၉ ဒၞာဲရ၊၊
ဗော်မန် ဒုင်ရုဲမာဲ ဒှ်ၜါ
စိုပ်သၞာံ ၂၀၁၁ ဂိတုဒဳဇြေန်ပါ ၁၃ ဂှ် ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ပတိုန်စရင် နဒဒှ်ဗော်မဒုင်ရုဲမာဲမွဲရ၊၊ ဂကောံကောန်ဍုင်အရင် ညးမဒစဵုဒစး သၞောဝ်ဥပဒေ ၂၀၀၈ တုဲ မဗဂပ်လဝ် ဗဗေင် ကုသဘင်ရုဲမာဲ သၞာံ ၂၀၁၀ ညံင်ရဴဗော်အေန်အေဝ်ဒဳဂှ် လၟုဟ် ဟိုတ်နူ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ကေုာံ ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ပၠောပ်စရင် ဗော်မဒုင်ရုဲမာဲဒုင်ရုဲမာဲတုဲ ပရေင်ဂၠံင်တရဴ ဒစဵုဒစး သၞောဝ် ၂၀၀၈ နကဵုမဟွံပံင်တောဲ ပရေင်ဍုင်ဂှ် ဒးရုပ်သီ ပလီုထောအ်၊ ဒးဖန်ချပ်ကၠုင် သွက်ဂွံဒက်ပ္တန် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် မလုပ်ရုဲမာဲမွဲကီုရ၊၊ မွဲအခိင်တေအ် တင်ရန်တၟအ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်တုပ် ဂၠံင်တရဴပရေင်ဍုင်ကွာန် ဟွံတုပ်ကီုလေဝ် အခိင်လၟုဟ် တင်ရန်တၟအ်ကီု သီုကဵု ဂၠံင်တရဴပရေင်ဍုင်ကွာန် မတွဟ်ဂး မလုပ်ဒုင်ရုဲမာဲ တုပ်ကီုလေဝ် ညံင်ဂွံပကောံဒှ်မွဲဗော် (ဝါ) ပ္ဍဲဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် မၞုံဒၟံင်တုဲတုဲ ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန် ဂှ်၊ ဟွံလုပ် ပံင်တောဲကၠောန်မွဲသာ် နကဵုဗော်တၞဟ်ခြာမွဲ ဒက်ပ္တန် ဗော်မန်ဒဳမဵုကရေဇြဳ တုဲ ပတိုန်စရင် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ရ၊၊ စိုပ်သၞာံ ၂၀၁၂ ဂိတုဨပြဳ ၁ ဂှ် အလဵုအသဳ သဘင်ရုဲမာဲအကြာ မဒှ်သဘင်ရုဲမာဲ သွက်ပ္ဍဲဒၞာဲကၠတ်ထဝ် မၞိဟ်မယအ်ဒၟံင်တအ်ဂှ် တၞဟ်နဂွံဗပေင်ရ၊၊ ပ္ဍဲသဘင်ရုဲမာဲအကြာဂှ် အလဵုဇကု ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ကေုာံ မၞိဟ်စၞး နူဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ (၄၃) တၠ လုပ်ဒုင်ရုဲမာဲရ၊၊ နကဵု ဗော်မန်ဒဳမဵုကရေဇြဳ ကီု သီုကဵု ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန် လုပ်ပြိုင်ပကာန် ပ္ဍဲမွဲဒၞာဲဓဝ်တုဲ ဟိုတ်ဗော်မန် မဒှ်ၜါတုဲ လၟိဟ်မမာဲမန်တအ် ပြးဇးတုဲ ဒၞာဲမထေက်ကဵု ကလိဂွံဇမၞးဂှ် ဟွံကလိဂွံတုဲ သီုဖအိုတ်ဂှ် အေန်အေဝ်ဒဳ ဂွံဏာ သီုဖအိုတ်ရ၊၊ ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳ ဂွံဇၞးမာဲတုဲ ဂွံလုပ်ဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် မၞိဟ်စၞး ကၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန် တုဲ သီုဂွံဒုင်ခပတိုန် နဒဒှ် ဥက္ကဋ္ဌ ကမ္မတဳသၞောဝ်ဥပဒေတန်ကြန် ကေုာံ ပရေင်ၜိုဟ်လလံ (တရားဥပဒေစိုးမိုးရေး နှင့် တည်ငြိမ်အေးချမ်းရေး ကော်မတီ)ရ၊၊
ဒုင်သဇိုင်ကဵု အကာဲအရာဂှ်တုဲ ကောန်ဂကူမန် မပ္တံ သင်မန်တအ်ကီု၊ ဂကောံသၟတ်မန်တအ်ကီု သီုကဵု တၠပညာဂကူမန်တအ် အာတ်မိက်ကၠုင် ဗော်မန်ၜါ ညံင်ဂွံဒှ်မွဲဗော်ရ၊၊ ပညဳပညပ် ရေင်သကအ် မဂၠိုင်ကဵုအလန်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၄ ဂိတုဇာန်နဝါရဳ ၂၆ ဂှ် ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳ အလုံဒေသရးမန် ကေုာံ ဗော်မန်ဒဳမဵုကရေဇြဳ တုပ်စိုတ် ရေင်သကအ် သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန် မွဲဗော်၊ နကဵုယၟု ဗော်ကောန်ဂကူမန် ရ၊၊ ဆဂး အတိုင်မဖျေဟ်လဝ် သ္ဂုတ်သွာတ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဟွံကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ဥက္ကဋ္ဌ ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန် နာဲဇၞူမန် မွဲဟေင် စိုပ်အာ ပ္ဍဲဗော်ကောန်ဂကူမန် ဂှ်တုဲ ပရေင်ပံင်ကောံဂှ် ဟွံအံင်ဇၞးရ၊၊
သဘင်ရုဲမာဲ သၞာံ ၂၀၁၅
ပ္ဍဲသဘင်ရုဲမာဲ သၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ် နကဵုဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန် လုပ်ပြိုင် ၃၅ ဒၞာဲဂှ် ဆနာဲအံင်နာင်ဥူ မွဲဟေင် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် ပ္ဍဲကၠတ်ထဝ်တွဵုရးဍုင်မန်ရ၊၊ ဗော်ကောန်ဂကူမန်ဂှ် ဂွံဒုင်ရုဲစှ် ၜါဒၞာဲ ပ္ဍဲကၠတ်ထဝ်တွဵုရးဍုင်မန်ဂှ်ရ၊၊ နာဲအံင်နာင်ဥူ ဂွံဒုင်ခပတိုန် နဒဒှ် ဒု-ဥက္ကဋ္ဌ ကၠတ်ထဝ်တွဵုရးဍုင်မန်ရ၊၊
ဟိုတ်မန်မဂွံဒုင်ရုဲစှ်အောန်ဂှ် ဒၟာနူဗော်မန် ဒှ်ဒၟံင်ၜါရရောင် ဟိုတ်ဂှ်ရ ဗော်မန် ညံင်ဂွံဒှ်မွဲဂှ် သင်မန်၊ တၠပညာမန် ကေုာံ သၟတ်မန်တအ် ကဵုကၠုင် ဒြဟတ်ဓရိုဟ် ဗွဲမဇၞော်ကဵု ဒြဟတ်ရ၊၊ ဆဂး ပရေင်ပံင်ကောံဂှ် သ္ၚောဲဒၟံင် ရေင်သကအ်ဖိုဟ်ရ၊၊ က္ဍိုပ်သကိုပ်မန်လ္ၚဵုတအ်ဂှ်ဟီု ＂ညးတအ် ဒးဂၞပ်စိုတ် သၞောတ်ဗော်ဇဳ＂ ဗော်မန် နွံမွဲမ္ဂး ဟွံခိုဟ်၊ ပိုဲဒးပတန် ဂကောံမၞိဟ်မန် မဒုင်တဲ လညာတ်တၞဟ်ခြာ လညာတ်ဗော်ဇဳရောင်၊၊＂ ဂးတုဲ ဟွံဒုင်တဲ လတူလညာတ် နူညးဍုင်ကွာန်တအ်ရ၊၊ နကဵု လညာတ်ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ တၠပညာမန် သၟတ်မန်ဂှ် ＂အကာဲအရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန်လၟုဟ်၊ နကဵုသၞောတ်ရုဲမာဲဍုင်ဗၟာ ညးမဂွံဂၠိုင်အိုတ် ကေတ်ဖအိုတ်ဏအ်ဂှ် ဝါဒဗော်ဇဳ ပ္ဍဲဂကူမန်ဂှ် ဟွံဒှ်ကမၠောန်၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဗော်မန် ဒးဒှ်မွဲဟေင် ၜိုန်ရ ဟီုကၠုင်ကီုလေဝ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ဗော်မန်ၜါလပါ်တအ် စၞးဂၠံင်တရဴ ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂှ် ဒှ်အာ ပရေင်ပူဂဵု စိုတ်ဟွံတုပ် ပံင်ညးသကအ် ဟွံဂွံဂှ် ဂၠိုင်တုဲ ပရေင်ပံင်ကောံဂှ် သ္ၚောဲအာရ၊၊
နုက်တိတ် နူဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန်
နာဲအံင်နာင်ဥူ ဝွံ ဒှ်မၞိဟ် မဒုင်တဲ လတူလညာတ် ညးဍုင်ကွာန် ကေုာံ ခမဳသင်တအ် ဒဒှ်ရ မန်ဒးဒှ်မွဲဗော်ဟေင်ဂှ်တုဲ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ဂျူလာင် ၂၄၊ ၂၀၁၇ ဂှ် လလောင်တရး လုကဴဗော်မန် ဟွံဒှ်မွဲမ္ဂး နကဵုပူဂိုလ်ညးတေအ်ကီု ကေုာံ ကောန်ဂကောံ ဗွဲမဂၠိုင်တအ် နုက်တိတ် နူဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန် ရ၊၊ "ပရေင်ဂိုတ်ဂစာန် ညံင်ဗော်ၜါ ဂွံဒှ်မွဲဂှ် ဂစာန်ကၠုင်ဒၟံင်ဂှ် စဵုကဵုလၟုဟ် မုလေဝ် ဟွံတၟေင်ကၠုင်ဏီဖိုဟ်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ သွက်ဂွံဆက်ကဵုအာ ဒြဟတ်ဂှ် ဟွံတၟေင်ရ။ နကဵုလညာတ်ဏအ်ဂှ် အဲပတိုန်လိက် နုက်တိတ် နူကဵု ဗော်ရ။" မြဴသာ်ဝွံ ညးဟီုကဵု ဌာနပရိုင် The Voice Daily ရ။
ဗော်ညဳသၟဟ်မန်
နကဵု ဒံက်တာအံင်နာင်ဥူ နုက်တိတ် နူဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန် တုဲ ကရောမ် တၠပညာမန်၊ က္ဍိုပ်သကိုပ်သွာင်နာနာ ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ညးမနွံပၟိက် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် ညံင်ဂွံဒှ်မွဲတအ် ဂစာန်ပညဳကၠုင် အကြာဗော်ၜါဂှ်လေဝ် ကၞောတ်တဲ ဗီုကတဵုဒှ်ကၠုင်ဟွံမာန် ညာတ်ကေတ်တုဲ ကၠောန် ကောံဓရီုဇၞော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် မရနုက်ကဵု ဒုတိယ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၈ နူဂိတုမေ ၁၂ စဵုကဵုစိုပ် ၁၄ တုဲ နကဵုကောံဓရီုဇၞော်ဂှ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံဒက်ပ္တန်အာ ကမ္မတဳဒက်ပ္တန် ဗော်မပစၞးကောန်ဂကူမန်မွဲရ။ ပ္ဍဲဂှ် ဒေါက်တာအံင်နာင်ဥူ ယိုက်ဂၠေင် နဒဒှ် ကေင်ကာ ပ္ဍဲကဵု မၞိဟ်ဒစိတ်တၠဂှ်ရ။ ကြဴနူ ဗော်မပစၞးဂကူမန် မမံက်ကၠုင် နူကဵုသွဟ် ကောံဓရီုဇၞော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်တုဲ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်ၜါ၊ ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန် ကဵု ဗော်ကောန်ဂကူမန် ၜါလေဝ် တုပ်ကၠုင်စိုတ် သွက်ဂွံပံင်ရေင်သကအ်တုဲ ဗော်မပစၞးဂကူမန်ဂှ် ဟွံဆက်ဒက်တုဲ ပံင်တောဲအာကဵု ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ကီုရ။ ပ္ဍဲကဵု ဗော်ညဳသၟဟ်မန်ဂှ် ဒံက်တာအံင်နာင်ဥူ ယိုက်ဂၠေင် နဒဒှ် ကေင်ကာဗဟဵု မွဲတၠရ။
နုက်တိတ် နူ (ဂကောံကေင်ကာ) ဗော်ညဳသၟဟ်မန်
နကဵုဒပ်ပၞာန် ထ္ၜးဟိုတ်ကဵု အလဵုအသဳအေန်အေဝ်ဒဳ ဟွံပသောင်ကိစ္စမာဲအလီတုဲ အရာဝွံ မဒှ်အရာ မဒစဵုဒစး ကုတၠုင်လအာ ဒဳမဝ်ကရေသဳ မတွဟ်ဂး အဝဵုကၞောတ်အထောတ်ဍုင် သ္ဒးစှ်ေကၠုင် နူညးဍုင်ကွာန်၊ မဒှ်ဟိုတ် ပကဵု ညံင်ပရေင်ညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူဂမၠိုင် ဂွံလီုလာ်၊ ပကဵု ပရေင်ရုသံင် အပ္ဍဲဍုင်တုဲ ပ္ဍဲဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၊ ၂၀၂၁ အခိင်နူဂယး ကိုပ်ကၠာ ဟွံစပံက်စၠတ်ထဝ်ကၟိန်ဍုင်တၟိဂှ် နကဵု ဒုတိယသမ္မတ(၁) ဦးမြင့်ဆွေ လလောင်တြး အကာဲအရာကာတၟေင်တုဲ ပအပ်ထောအ် အဝဵုဍုင်သီုဖအိုတ် ကုသကိုပ်ကဍိုက်ကဍိုက်ပရေင်စဵုဒၞာ(ဒပ်ပၞာန်)ရ။
နကဵု အလဵုအသဳပၞာန် ဒက်ပ္တန် ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင် (နိုင်ငံတော် စီမံအုပ်ချုပ်ရေးကောင်စီ) မွဲ နကဵုမၞိဟ်စၞး ၁၆ တၠ၊ နူကဵု ဒပ်ပၞာန် (၈)တၠ ညးဍုင်ကွာန် ကောန်ဍုင်အရင် (၈)တၠ သွက်ဂွံဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပကင်ရင်ဍုင်ရ။ ပ္ဍဲဂှ် နကဵု အလဵုအသဳပၞာန် အာတ်မိက်နင် ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ညံင်ဂွံဗလးကဵု မၞိဟ်စၞးမွဲကီုရ။ နကဵု ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ကော်ကောံဓရီုကေင်ကာဗဟဵု ကောံဓရီုရေင်သကအ် ပ္ဍဲရုင်ပိုင်ခေတ်၊ ဍုင်မတ်မလီု ပ္ဍဲဂိတုဇာန်နဝါရဳ ၁၆၊ ၂၀၂၁ ဂှ်တုဲ နကဵုမာဲလပါ်ဂၠိုင်ဂှ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် တုပ်စိုတ် သွက်ဂွံပလံင်မၞိဟ်စၞးရ။
ပ္ဍဲကောံဓရီုကေင်ကာဗဟဵု မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပလံင်မၞိဟ်စၞးဂှ် ကေင်ကာ ၂၆ တၠတုပ်စိုတ်၊ ၁၀ တၠ ဒစဵုဒစးတုဲ ၂ တၠ မံင်လဒေါဝ်။ ကေင်ကာဗဟဵု ညးဟွံတုပ်စိုတ် (၁၃) တၠ ဟွံဒုင်တဲရ။ ဒံက်တာအံင်နာင်ဥူဂှ် ဒှ်မၞိဟ် ဟွံဒးဂၞပ်၊ စုတ်မာဲ ညံင်ဟွံဂွံပါလုပ်ရ။
တ္ၚဲယးဂတ ပ္ဍဲဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၃ ဂှ် နကဵု ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ပွိုင်ဍုင်တကအ်ခၟိုင် ကေုာံ ခမဳသင်တအ် (ညးမတိုန်စိုပ် တၠဳပိုန်သင် (၅) ဇကု၊ ကောန်ဗော် (၅၆) တၠ သီုကဵု ဒံက်တာအံင်နာင်ဥူ) တုဲ ကလိဂွံ တင်လတုပ်စိုတ် ဒံက်တာအံင်နာင်ဥူဂှ် အာတ်မိက် နုက်တိတ် နူကဵု ဂကောံကေင်ကာ ပ္ဍဲဗော်ညဳသၟဟ်မန်ကီုလေဝ် ကမၠောန်ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်တကအ်ခၟိုင်ဂှ် ညးဆက်ယိုက်ဂၠေင်အာအတိုင်တြေံဂှ်ရ။
ဝတ္ထု
ပွံက်အဓိပ္ပါယ် ဝတ္ထု
မအရေဝ် ဝတ္ထု ဝွံ ပ္ဍဲကဵုလိက်မန် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ကပေါတ်ကိရိယာ၊ အရပ်အရာမွဲ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု ခမဳသင်တအ်ဂှ် စကာကၠုင် နူမန်လဒေါဝ်ရ ကီုလေဝ် နကဵုအဓိပ္ပါယ် ပရူဇာတ်မွဲမွဲဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲခေတ် ဗွဲကြဴဝွံကွေဟ်ဟ်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ခေတ်ကဝ်လဝ်နဳ အခိင်လိက်ပတ် နူရးပလိုတ် (ဗွဲတၟေင် လိက်ပတ် အင်္ဂလိက်) မလုပ်စိုပ်ကၠုင် ပ္ဍဲဂကောံမၞိဟ်ဗၟာဂှ် မအရေဝ် Story, novel ဂှ် ဗၟာတအ် ကေတ် မအရေဝ်ပါဠိ တုဲ ဖန်ဗဒှ်လဝ် မလိက်ဗၟာ၊ နူဂှ် မန်ပိုယ်လေဝ် စကာကၠုင်ကီု ဒှ်မာန်ရ။ ကိုပ်ကၠာနူဏအ်ဂှ် နကဵုဂကူမန်ပိုယ် စကာကၠုင် မအရေဝ်၊ ပရူပရာ မကၠုင်နူ ပိဋကတ်မ္ဂး ဇာတ် (ဇာတ် ၅၅၀)၊ သွက်ပရူပရာဇမၠိင်မ္ဂး ဇာတ်ဇၞော် (ဇာတ်ဇၞော်စှ်)၊ ပရူမကၠုင် နူပိဋကတ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပေါမ်၊ ပရူမကၠုင် နူပိဋကတ် ဟွံသေင်၊ ဆဂး ဟွံတီအစာချူလိက် မဒှ်ပေါမ်တြေံတြဟ်မ္ဂး ပေါမ်အာဂီု မြဴသာ်ဝွံ ပါ်လဝ်တုဲ စကာကၠုင်ဒၟံင်ရ။
ဝတ္ထုဂှ် ပံက်အဓိပ္ပါယ် ဗီုဏအ်ဂွံမာန်ရ "လိက်မချူလဝ် ပရူဒဒှ် ဘဝ မဖန်ဗဒှ်လဝ်မွဲ"။ ညံင်ရဴ ပ္ဍဲလိက်ပိဋကတ်ဗုဒ္ဓဘာသာ မပါ်လဝ် ဇာတ်၊ ဇာတ်ဇၞော်ကီု၊ ပ္ဍဲကဵု ဝတ္ထုလေဝ် အရေဝ် အင်္ဂလိက် ညးပါ်လဝ် နွံနာနာသာ်ရ။ ဂကူပ္ဍဲရးဥရဝ်ပဂမၠိုင်ဂှ် ယၟုတအ်ဏအ် ထုဲဒၟံင်ရေင်သကအ်တၟာဂလိုင်ရ။ ဥပမာ အရေဝ်ဒိန်နေတ်၊ ဒါတ်၊ novelle ဂှ် ဒှ်ဝတ္ထုဇမၠေအ်တုဲ ပ္ဍဲကဵု အရေဝ် အင်္ဂလိက်ဂှ် novel ဂှ် ဒှ်ဝတ္ထုဇမၠိင်/ဝတ္ထုဇၞော်ရ။ သွက်ဝတ္ထုဇၞော်/ဝတ္ထုဇမၠိင်ဂှ် ပ္ဍဲအရေဝ်ဒိန်နေတ်၊ ဒါတ် ညးတအ် ကော်စ Roman။ လိက်အင်္ဂလိက်ဂှ် ဟိုတ်မဒှ် လိက်မစကာဂၠးတိတုဲ ပ္ဍဲလိက်ဏအ် ဒုင်သဇိုင် ကုမအရေဝ်အင်္ဂလိက်တုဲ ပါ်ထ္ၜးဏာရ။
ဝတ္ထုဂှ် ဒှ်လိက် မလုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲဂကောံလိက်ပတ်ရသတုဲ ဟိုတ်မဒှ် လိက် ပရူပရာ မဖန်ဗဒှ်လဝ် နကဵုအစာကဝိတအ်တုဲ လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲကဏ္ဍ fiction။ တုဲပၠန် ဝတ္ထုဂှ် နကဵုသၟဝ် ဂကူ (genre) ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ချူဗဒှ်ပတိုန်မာန်ရ။ ဥပမာ မပ္တံကဵု ဂကူဝတ္ထု တအ်ဒှ်တမ်ရ။
ပ္ဍဲကဵု ဂကူဝတ္ထုဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဗွဲဓမ္မတာ ပါ်ဂွံၜါ အကြာ ဝတ္ထုအခိုက်တြေံ (classic) ကဵု ဝတ္ထုလၟိဟ်တ္ၚဲ (Daily)။ ဝတ္ထုအခိုက်တြေံမ္ဂး သကိုပ်ဇာတ်ဂှ် ဒးဇီုကပိုက် ပဋိပက္ခ ဟွံသေင်မ္ဂး တင်မကော်ဆော မကၠုင် နူမ္ၚး (ပဋိပက္ခမ္ၚး)။ ဝတ္ထုလၟိဟ်တ္ၚဲဂှ်မ္ဂး ပဋိပက္ခ ဟွံသေင်မ္ဂး တင်မကော်ဆော မကၠုင်နူ အပ္ဍဲခန္ဓ သကိုပ်ဇာတ်ရ။
လဒက်ပတန် ဗွဲအပ္ဍဲ (Composition/Structure)
ဝတ္ထုဂှ် ဒှ်အရာ မလုပ်လၟိဟ် အနုသုခုမမွဲရ။ ညံင်ရဴ ရုပ်ကသူမွဲတၞး ဂွံဗဵုစခိုဟ် ဂွံဒှ် ကွတ်အနုသုခုမ မနွံကဵု င္ၚုဟ်မးမွဲဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵုကွတ်နဲကဲနာနာသာ်ကီု ဝတ္ထုခိုဟ်မွဲပိုဒ် ဂွံကတဵုဒှ်ကၠုင်မာန်ဂှ်လေဝ် ဒးဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ရသ၊ သုတနာနာသာ်ကီုရ။ လဒက်ပတန် ဝတ္ထုဂှ် ညးပါ်ၜါသာ်၊ လဒက်ပ္တန် ဗွဲမ္ၚး၊ ကဵု လဒက်ပ္တန် ဗွဲအပ္ဍဲ။ လဒက်ပတန် ဗွဲမ္ၚးဂှ် လိက်ဂှ် ချူလဝ် နကဵုဝှန်လိက်ဗီုလဵု၊ ဗီုလဝ်ဗီုပြင်လိက်ဗီုလဵု ဥပမာ ပါ်လဝ်ကဏ္ဍ၊ ပါ်လဝ်ပိုဒ်၊ ခြာလဝ်ပၞောန်၊ ဖျေဟ်လဝ်ပၞောန်တအ်ဒှ်တမ်ရ။ လဒက်ပတန် ဗွဲအပ္ဍဲဂှ် ဝတ္ထုဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ပဋိပက္ခ (conflict) ဗီုလဵု၊ ဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ၚံက်ဇာတ် (turning-points) ဗီုလဵု၊ လၟေင်ဇာတ်ဂှ် အာဗီုလဵု၊ အခိင်ကာလ၊ ပြယာဲဇာတ်(?) (Fortællekneb)၊ တုဲပၠန် ဇာတ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုသၞောတ်လဵု၊ သၞောတ်ပိခဍပ်ဟာ၊ သၞောတ်အစာတဝှ်ဟာတအ်ဂှ် ဒှ်ကွတ် (ဝါ)နဲကဲ မဆေင်ကဵု လဒက်ပတန်ဇာတ်အိုတ်ရ။
ပဋိပက္ခ (Conflict)
ပြသၞာ (ဝါ) ပဋိပက္ခ မကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵု လဝေင်ဇာတ်၊ မဒှ်အရာမစဵုဒၞာဒၟံင် ညံင်သကိုပ်ဇာတ်ဂှ် ဟွံဂွံစိုပ် တိုင်ပကဴ၊ ဟွံကလိဂွံ ပၟိက်ဆန္ဒညးဂှ် ဒှ်ပဋိပက္ခ ပ္ဍဲဇာတ်မွဲရ။ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် ပဋိပက္ခဂှ် ဒှ်အရာ သကိုပ်ဇာတ်ဂှ် မဒးတတ်ၜက် သွက်ဘဝညး ဂွံဂျိုင် ဗွဲဓမ္မတာ ဟွံသေင်မ္ဂး သွက်ဂွံစိုပ် တိုင်ပကဴ ညးမိက်ဂွံဒှ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပဋိပက္ခဂှ် ဒှ်အရာမဖန်ဗဒှ်ကဵု ညံင်ဇာတ်ဂှ် ဂွံဆက်အာ ဂတရ။ ပ္ဍဲကဵု ပဋိပက္ခပၠန် ညးပါ်လဝ် နွံၜါသာ်၊ ပဋိပက္ခမ္ၚး ကဵု ပဋိပက္ခအပ္ဍဲ။
ပဋိပက္ခမ္ၚး
ပဋိပက္ခမ္ၚးဂှ် ဒှ်ပဋိပက္ခ မကတဵုဒှ်ကၠုင် နူမ္ၚး မစဵုဒၞာဒၟံင် သကိုပ်ဇာတ်။ ပဋိပက္ခမ္ၚးဂှ် ဒှ်အရာမညာတ်ကေတ်မာန်တုဲ ဒှ်အရာမကတဵုဒှ် ဗွဲမ္ၚး ဆန္ဒသကိုပ်ဇာတ်ရ။ ဥပမာ - ပေါမ်ကောန်ၚာ်အထုပ်ဗကေတ် သ္ဒးအာပလံင်ပုင် ကဵုမိနော်။ ပဋိပက္ခမ္ၚး ပ္ဍဲကဵုပေါမ်ဏအ်ဂှ် ကောန်ၚာ်ဂှ် ညးမွဲဓဝ် ဒးတတ်ဂြိုပ်ဒမြိုင်တုဲ ဒးတတ်ကၠဵုကၠိင်။
ပ္ၚံက်ဇာတ်(Vendepunkt/turning-point/plot–point)
ပ္ၚံက်ဇာတ်မ္ဂးဂှ် ဒှ်ဒၞာဲပ္ၚံက် မကတဵုဒှ်တၟိတၟိ ပ္ဍဲကဵုဇာတ်မွဲရ။ ပ္ဍဲကဵုဇာတ်မွဲ ဒၞာဲပ္ၚံက် နွံဂၠိုင်ကဵုဒၞာဲမာန်ရ။ ဇၟာပ်ဒၞာဲ မပြံင်လှာဲကဵု ပရူဇာတ်ဂှ် ညးကော်စ ဒၞာဲပ္ၚံက်ဇာတ်ရ။ ဝတ္ထုမွဲပိုဒ် (ဝါ) ဇာတ်မွဲဇာတ်ဂှ် နွံကဵု ပ္ၚံက်ဂလိုင်လဵုမာန်ဂှ် တန်တဴဒၟံင်ကဵု ဇာတ်ဝတ္ထုဂလိုင်လဵု မနွံကဵု တင်မထုဲထံင်၊ တင်မဝါတ်ဂါတ်ရ။ တင်မထုဲထံင် တင်မဝါတ်ဂါတ်ဂၠိုင် ခဍင် ပ္ၚံက်ဇာတ်ဂၠိုင်ခ္ဍင်ရ။ ဒၞာဲမဂွံဆဵုကေတ် ပ္ၚံက်မာန် ပ္ဍဲကဵု ဝတ္ထုမွဲမွဲဂှ် - •	ဒၞာဲမဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ကိစ္စဇၞော်ဇၞော် •	ဒၞာဲမသ္ဒးဆဵုဂဗ တင်မကော်ဆောဇၞော်ဇၞော် •	ဒၞာဲမဂွံဇၞးကေတ် ပဋိပက္ခမွဲ •	ပရေင်အပြံင်အလှာဲ မကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲဘဝ ပ္ဍဲကဵု ဝတ္ထုမွဲ နွံကဵု ပ္ၚံက်ဍောတ်တ် ပ္ၚံက်ဇၞော်ဇၞော်မာန်ရ။ ပ္ၚံက်တအ်ဂှ်လေဝ် နွံကဵု ယၟုဂကူနာနာကီုရ။ ပ္ၚံက်ဟွံဂတးက္ဍိုပ် (Point of no return) မဒှ်ဒၞာဲ သကိုပ်ဇာတ် သ္ဒးရုဲစှ်ဂၠံင်တၞဟ် ပ္ဍဲကဵုဇာတ်။ ယဝ်ရ ပ္ၚံက်မကတဵုဒှ်ကၠုင် မွဲတဲဓဝ် ဗွဲမအမ်သဝ် ပ္ဍဲကဵုဇာတ်ဂှ်မ္ဂး ညးကော်စ ”plot-twist”။
လၟေင်ဇာတ် (Handlingsforløb)
လၟေင်ဇာတ်ဂှ် ဒှ်ဇၟောဝ်လၟေင်ဇာတ် ဗီုမကတဵုဒှ် ပ္ဍဲကဵုဇာတ်ဂှ်ရ။ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် လၟေင်ဗီုမရေင်လဝ်ဇာတ်ဂှ် ဒှ်လၟေင်ဇာတ်ရ။ ကာလပိုယ်လ္ၚတ် လၟေင်ဇာတ်မ္ဂး ဓဇက်ပၞောန်အခိင်မ္ဂး ပိုယ်ဂွံတီကၠိုဟ်ကေတ် လၟေင်ဇာတ် ဝတ္ထုဂှ် မာန်ရ။ လၟေင်ဇာတ် မဂွံဆဵုကေတ်မာန်တအ်ဂှ် -
လအာအနုလုံ (လအာအတိုင်လၟေင်) (chronological)
လအာအတိုင်လၟေင်ဂှ် ဒှ်လအာဇာတ် မဆက်အာဂတတေအ် အတိုင်လၟေင်င် ညံင်ရဴ ပၞောန်တပ်ပ်မွဲတၞုင်ရ။
(လအာဒကုတ် (ကလေင်ဇာတ်၊ ကလေင်ချပ် ဒှ်တမ်)
ဇာတ်လအာဒကုတ်ဂှ် ဒှ်ဇာတ်မနွံကဵု ဒကုတ်ပိုတ်တ် ဟိုတ်နူကဵု အခိင် မဒံင်အာ ဒံင်ကလေင်ဒၟံင်။ ပ္ဍဲကဵု လအာဒကုတ်ဂှ်ပၠန် ညးပါ်လဝ် နွံပိသာ်။
ဒၞံင်ကြဴ (Flash–back): မအရေဝ်အင်္ဂလိက် flash ဂှ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် မွဲတဲ၊ back ဂှ် လက်ကြဴ။ Flash–back ဂှ် ကၠာဲလဝ် နကဵု အရေဝ်မန် ဒၞံင်ကြဴ (ဒံင် (ကြိယာ) ပမနာမ်၊ ဒၞံင်)။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဒၞံင်ကြဴဂှ် ဒှ်အရာ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဇာတ်ဂှ် ဒံင်ကလေင် အရာမကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲအခိင်အတိက်။ ဗီုလဵု မဒှ်မာန်ရောမ္ဂး သကိုပ်ဇာတ်ဂှ် ကလေင်ချပ်ဂွံ ပရူဒဒှ်အတိက် မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဘဝကောန်ၚာ်တအ်။ ပ္ဍဲကဵု ရုပ်ဒမျိုင်မ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် ကလေင်ထ္ၜးဇာတ်အတိက် (ဗၟာကော်စ ဇာတ်ကြောင်းပြန်) ပ္ဍဲကဵုလိက်မ္ဂး မကြိယာ မစကာလဝ် ပ္ဍဲဝတ္ထုဂှ် ဍေဟ်ပြံင်လှာဲအာ နူကြိယာပစ္စုပ္ပန်ဂှ် ဒှ်အာ ကြိယာအတိက်။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵုလိက်မန် အလုံမွဲ ဒၞံင်ကြဴဂှ် ဟွံလေပ်ချူ နကဵုကြိယာအတိက်ရ။ ပ္ဍဲကဵုလိက်မန် ကြိယာတအ်ဂှ် ထပ်စုတ် "လဝ်" မ္ဂး ဒှ်ကြိယာအတိက်တုဲ ဗှ်စဝါတ်ရ။
ဒၞံင်ဂတ (Flash–forward): ဒၞံင်ဂတဂှ် ဇာတ်ဂှ် ဒံင်အာဂတ မဒှ်အရာ မကတဵုဒှ် ဗွဲကြဴ။ ဗီုလဵုမဒှ်မာန်ရော ဥပမာ ပိုယ်ဆဵု မၞိဟ်မွဲ ဒဳအာ ကွဳစက်၊ မွဲတဲဓဝ် ပိုယ်ဂွံဆဵုကေတ် ဒဒှ်ရ ကွဳစက်ဗဂပ်။ ပ္ဍဲကဵု ရုပ်ဒမျိုင်မ္ဂး မဒှ်အရာမထ္ၜး မဒှ်ကၠုင်မာန်။ ပ္ဍဲကဵုလိက်ပတ်မ္ဂး နူကဵု မချူဒၟံင် ကြိယာအတိက်ဂှ် ပြံင်လှာဲအာ ကြိယာပစ္စုပ္ပန်။ ပ္ဍဲကဵု လိက်မန် ပြံင်လှာဲကြိယာအနာဂတ်မ္ဂး ဂတကြိယာတအ် စုတ် "သ"။ ဥပမာ သ္အာ၊ သ္ကၠောန်"။ အရာဏအ်လေဝ် ဗှ်စဝါတ်ကီုတုဲ သၠာဲကြိယာတုဲ နကဵုအခိုက်လိက်မန် မချူစ အောန်ကီုရ။
လအာပဋိလုံ (Cirkulært handlingsforløb)
လအာပဋိလုံ ဟီုဂှ် ဇာတ်ဂှ်တုဲ ပ္ဍဲဒၞာဲမစ၊ မဂေတ်အာ မွဲပွူရ။ ဇာတ်ဗီုလဵုရောမ္ဂး ဗီုကဵု ဇာတ်မဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဒၞံင်ကြဴဂၠိင်င်။ ဒၞံင်ကြဴ ကတဵုဒှ် ပ္ဍဲဒၞာဲဇာတ်ဂှ် မစ။ ဝတ္ထုဇၞော် ”ဟံသာဝတဳဂြးစပ်” ဂှ် ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု လအာပဋိလုံ။ သကိုပ်ဇာတ် လ္ဂန်ရာံဂှ် ဂ္ဇအ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵုသ္ၚိဇိုင်ၜဳစောဖယျာတုဲ ချပ်ဂွံ ဂၠံင်ဘဝဇကု မနွံပ္ဍဲဍုင်ဗဂေါ၊ ဇာတ်ဂှ် တုဲ ညးနွံဒၟံင် ပ္ဍဲကဵုသ္ၚိဇိုင်ၜဳစောဖယျာပၠန်ရ။
လအာကမာ (Parallelle handlinger) (ပရူၜါ မအာမွဲစွံ။)
လအာကမာ ဟီုမ္ဂးဂှ် လအာအတိုင်လၟေင်ၜါ မအာဒၟံင် အခိင်တုပ်ပ်။ ဗီုမဒှ်မာန်ဂှ်မ္ဂး ဥပမာ ချူပရူကောန်ၚာ်ၜါ ညးမွဲနွံပ္ဍဲဍုင်သေံ၊ မွဲဂှ် နွံပ္ဍဲဍုင်မန်တုဲ အကာဲအရာဘဝညးတအ် တၞဟ်ခြာဒၟံင်ညးသကအ်။ လအာကမာဏအ်ဂှ် မလေပ်စကာ သွက်ဂွံကၠိုဟ် ပရူအဓိကဇာတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ပကဵု ညံင်ဇာတ်ဂှ် ဂွံကၠးဂၠိုင်ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး ပရူၜါဂှ် ကိစ္စဇၞော်တုပ်ဒၟံင်သီုၜါတုဲ ဟွံဆက်စပ် ရေင်သကအ်။
လအာၜါဂှ် မလေပ်တတ် ဆဵုရေင်သကအ် မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး မဂၠိုင်ကဵုအလန် ပ္ဍဲမွဲဒမြေပ်ဇာတ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး တုဲအာမွဲစွံ။ လ္ၚဵုမ္ဂး လအာၜါဂှ် ဒှ်မွဲစွံတုဲ အာဗီုညးကဵုညး။ တၞဟ်နဂွံသမ္တီတုဲ ဒးပတောအ် ဥပမာ ညံင်ရဴ ကၞုကမာမွဲရ။ ယဝ်ရ စနူတမ်မ္ဂး ပါင်ကၞုဂှ် ဟာဒၟံင်မ္ဂး ဗီုညးကဵုညး တုဲတၞဟ်ခြာ၊ ယဝ်ရ ပါင်ကၞုၜိပ်မ္ဂး တုဲမွဲစွံ၊ သာ်ဂှ်ဟွံသေင် စနူကၞောတ်မ္ဂး ကာလတုဲ စုက်ရေင်သကအ်။ နကဵုဥပမာမ္ဂး ပေါမ်တ္ၚေက်ကောဒေအ်ၜါ ဟိုတ်နူကျာမေလံင်တုဲ မွဲစိုပ်အာ ဇရေင်ဣသိ၊ မွဲစိုပ်အာ ဇရေင်လၟ ဂှ် ဒှ်ဇာတ် မဒက်ပတန်လဝ် လအာကမာ မစ နူလပါ်တမ်ရ။
လအာဂရီု/ဒမုင် (Rammefortælling) (လဴထ္ၜးဂရီုမ္ၚး၊ ဆဂး ပရူဇာတ်ဂှ်ဇေတ်တ် နွံအပ္ဍဲ)
လအာဂရီုဟီုဂှ် ဒှ်တၠုင်လအာဇာတ် ဇာတ်တၞဟ်မွဲ မဂြီုလဝ် လတူဇာတ်မွဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဇာတ်ဗွဲမဂၠိုင်၊ ဟီုမွဲနဲပၠန် ဇာတ်မွဲ မလဴထ္ၜး နူကဵုဇာတ်တၞဟ်မွဲ။ နဲဏအ်ဂှ် ဒှ်နဲခေတ်တြေံမွဲကီုလေဝ် စဵုကဵုလၟုဟ် စကာဒၟံင် ကွေဟ်ဟ်ရ။ ဥပမာ ဇာတ်ဗုဒ္ဓဘာသာဂမၠိုင်ဂှ် စကာလဝ် နဲဏအ်ဂၠိုင်ကွေဟ်ရ။ ဇာတ်ဟိုတ်နူ ခမဳမွဲမွဲ မၞိဟ်မွဲမွဲ ကတဵုဒှ် မွဲမွဲတုဲ ကျာ်တြဲ တွဟ်ကဵု သုတ်ဇာတ်အတိက်။ ပေါမ်အာရာပ် လ္ၚီမွဲဗတံဂှ် Scheherazade (She-har-azad) လဴပေါမ်ကဵု Sultan ဗတံဗွဲမဂၠိုင်ဂှ်လေဝ် ဒက်ပတန်လဝ် လအာဇာတ် ဗီုဏအ်ရ။ ပရူ She-har-azad ကဵု Sultan ဂှ် ဒှ်ဒမုင်/ဂရီုတုဲ ဇာတ်လ္ၚီမွဲဂှ် ဒှ် အပ္ဍဲဇာတ်။ ပ္ဍဲခေတ်ပိုယ်ဏအ် ရုပ်ဒမျိုင် Titanic ဂှ်လေဝ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု လအာဂရီုဏအ်ကီုရ။ ညးဗြဴဗယု Rose တိုန်လတူက္ၜင် (ဒမုင်ဇာတ်)တုဲ လဝေင်ဇာတ်သ္ဍိုက်ဆာန် သၞာံ ၁၉၁၂ အကြာ သၟတ်ဝုတ်Rose ကဵု Jack ကတဵုဒှ်ကၠုင် (အပ္ဍဲဇာတ်)။ ဂွံသမ္တီလောဲမ္ဂး ညံင်ရဴ ရုပ်ကသူမနွံကဵု င္ၚုဟ်မးမွဲဂှ် စုတ်လဝ် ဂရီု/ဒမုင်၊ ဂရီု/ဒမုင် ရုပ်ကသူဂှ်လေဝ် ဒှ်အရာမနွံကဵု င္ၚုဟ်မး မလုပ်လၟိဟ်ကွတ်အနုသုခုမမွဲကီုရ။
ဒတောဲဇာတ် (Sidehandling)
ဒတောဲဇာတ်ဟီုဂှ် ဒှ်ဇာတ်ဇမၠေအ်မွဲ မတောဲလဝ် အပ္ဍဲဇာတ်အဓိကဂှ်ရ။ ပ္ဍဲကဵုဇာတ်မွဲမွဲဂှ် ဒတောဲဇာတ် ဗွဲမဂၠိုင် နွံစမာန်ရ။ ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး ဒတောဲဇာတ်ဂှ် မဒှ်ဇာတ် မဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဇာတ်အဓိကဂှ်၊ ဆဂး ဇာတ်အဓိကဂှ် သ္ဒးဗဒဗဒါဲ (ဝါ) ဒတောဲဇာတ်ဂှ် ဓလီုထောအ် ဇာတ်အဓိကဂှ် ဟွံဂွံရ။ ဒတောဲဇာတ်ဂှ် ဗီုလဵု၊ အခိင်လဵု မဆတ်စုတ်ဂှ် သၞောဝ်မဖျေဟ်လဝ် ကိုန်ဂစိုတ်ဟွံမဲ၊ ဆတ်စုတ် အကြာ ဇာတ်အဓိက ဟွံသေင်မ္ဂး နဒဒှ် မွဲဒကုတ်လေဝ် စုတ်ဂွံကီုရ။ တင်ရန်တၟအ် မစုတ် ဒတောဲဇာတ်ဂှ် နွံနာနာသာ်မာန်၊ တင်ရန်တၟအ် မဒှ်စမာန်တအ်ဂှ် - •	သွက်ပိုယ်ဂွံတီ ပရူဒဒှ်အတိက် ပူဂိုလ်(ဂမၠိုင်) အပ္ဍဲဇာတ် ကေုာံ ဗီုမဆက်စပ် ရေင်သကအ်။ •	သွက်ပိုယ်ဂွံကၠိုဟ်ကေတ် မုဟိုတ် ပူဂိုလ်ဂမၠိုင် အပ္ဍဲဇာတ်ဂှ် ဂွံကၠောန်ပ၊ ဂွံချဳဓရာင်ဗီုဂှ်။ •	လညာတ်မိက်ဂွံဟီုဂှ် တၞဟ်နဂွံပခိုင် နကဵုဇာတ်ဂၠေအ်ဂၠေအ်မွဲပၠန်။ •	တၞဟ်နမိက်ဂွံကဵု ရံင်အကာဲအရာ နကဵု ဒိုဟ်တလင်/ဗဗဵုမတ် တၞဟ်။ •	တၞဟ်နဂွံဆက်ဗစိုပ် ပရေင်ဒုင်စသိုင် သီုဖအိုတ်။
လလအ်ဇာတ် (Fortalt tid/told time)
လလအ်ဇာတ်ဟီုဂှ် အခိင်လလအ်ဇာတ်ဂှ် မကတဵုဒှ် သီုဖအိုတ်၊ နူစ စဵုကဵုတုဲ။ လလအ်ဇာတ်ဂှ် နူကဵု မွဲၜါမိနေတ် စဵုကဵု သၞာံဗွဲမဂၠိုင် ဒှ်မာန်ရ။ အရာမဒးစွံသတိမွဲဂှ် ယဝ်ရဇာတ်ဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု လအာဂရီု ဟွံသေင်မ္ဂး ဒၞံင်ကြဴ/ဒၞံင်ဂတမ္ဂး မွဲဇာတ်ဂှ် လလအ်ဇာတ် နွံၜါပိဒှ်မာန်ရ။ ဗွဲဓမ္မတာ ဝတ္ထုဇမၠေအ်မွဲ ဒၞံင်ကြဴ/ဒၞံင်ဂတတအ် ပ္တိတ်ထောအ်တုဲမ္ဂး ဗွဲဓမ္မတာ ဟွံလအ်နူ မွဲသတ္တဟ၊ ဗွဲမဂၠိုင် မွဲတ္ၚဲ၊ မွဲဗတံ၊ မွဲနာဍဳ။
တကဲတၞုင်ဇြဟ် (Cliff-hanger)
တကဲတၞုင်ဇြဟ်ဂှ် ဒှ်မအရေဝ် မကၠာဲနူ အင်္ဂလိက် Cliff–hanger) တုပ်ပ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဒဒှ်မဒကဲဒၟံင် ပ္ဍဲကဵုတၞုင်ဖျေဟ်ဒဵုမွဲ ဒတုံစှ်ေဟာ၊ ဟွံဒတုံဟာရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ cliff–hanger ဟီုဂှ် ပ္ဍဲကဵုလိက်ဝတ္ထု ဟွံသေင်မ္ဂး ပ္ဍဲကဵု ရုပ်ဒမျိုင်တအ်မ္ဂး ညးဗွဟ်တအ် ဒးမင်ဒၟံင်သွဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး အကာဲအရာတုဲ စိုတ်မိက်ဂွံဆက်ဗှ်အာဂတဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်။ ဗွဲမဂၠိုင် ပိုယ်ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု ဝတ္ထုဇၞော်မ္ဂး ပ္ဍဲကၞောတ်ကဏ္ဍ ဟွံသေင်မ္ဂး သဳရဳတဳဝဳ (ဇာတ်တဳဝဳအဆက်) မ္ဂး ပ္ဍဲကဵု ဇာတ်မအိုတ်မွဲဒကုတ်။
ဟိုတ်ဂှ်ရ မုဟိုတ် ပိုယ်ဂွံစကာ Cliff–hanger ရောမ္ဂး ရန်တၟအ်ကဵု ပိုယ်ဂွံထိင်လဝ် ညးဗွဟ်တအ် ဂွံဆက်ဗှ် ဝတ္ထုပိုယ်၊ ညးဗွဟ်တအ် မိက်ဂွံတီ ဂတဏအ် မုဒှ်ကၠုင်မာန်ရ။
ဥပမာ ကဏ္ဍဂှ် (ဝါ) ဒကုတ်ဂှ် အိုတ်အာကဵု ကွဳစက်ၜါ ဒဳတပ်ကၠုင်ရေင်သကအ် နကဵုအသိင် ဗွဲမသကာတ်။ ရံင်ကေတ်မ္ဂး ၜါဂှ် ဇီုရေင်သကအ်ရောင်၊ ဆဂး အကြာဂၠံင်လလအ် ကွဳစက်ၜါဂွံစုက်ရေင်သကအ်ဂှ် မုကတဵုဒှ်ကၠုင်မာန် ပိုယ်တအ် တီကေတ် ဟွံမာန်။ ပိုယ်ဂွံတီဂှ် ဒးဆက်ဗှ်၊ ဒးဆက်ဗဵု ကဏ္ဍဂတဂှ်ရ။
နိမိတ် (Forudgreb/Foreshadowing)
နိမိတ် ဟီုဂှ် ဒဒှ် မကဵုလဝ် လက်သန်/နိမိတ်ညိည ဂတတေအ် ဗီုလဵု မဆက်ဒှ်ကၠုင်မာန်ရော။
နိမိတ်ဟီုဂှ် ညးဗွဟ်တအ် ကလိဂွံ နိမိတ်(ဒဒိုဟ်ကဠင်) ညိည ဒဒှ်ရ ခြာဟွံလအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်မာန် ပ္ဍဲကဵု ဇာတ်ဂှ်။ မုဟိုတ် ဂွံထ္ၜးကဵု နိမိတ်ရောမ္ဂး သွက်ဂွံဖန်ဗဒှ်ပတိုန် အရာတင်စၟဳမဒှ်ကၠုင်မာန် (forventning) ကေုာံ စိုတ်မိက်ဂွံတီ (nysgeringhed) အရာမဆက်ကတဵုဒှ်မာန် ပ္ဍဲကဵုဇာတ်ဂှ်။ လဆောဝ်မ္ဂး စကာ နဒဒှ် သွက်ဂွံပထုဲဗဂေတ်မတ် ညးဗွဟ်တအ်ရ။