cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
နဲကဲတဵုလွဳတၞံပၞဴ
(၁) နဲကဲပဠေဝ်တိကၠအ်သွက်သ္ဂောံတဵုလွဳပၞဴ
ဗွဲကိုပ်ကၠာအိုတ်ယဝ်ပိုဲကောန်ဂကူတံမိက်သ္ဂောံတဵုပ္ကဴကော်စကၠောန်ပၞဴဏောၚ်တှ်ေ ဒၞာဲသွက်ဂွံတဵုပ္ကဴကော်စတိတုဲ ပိုဲတံဒးပဠေဝ်ပလေဝ်ဗဂဵုလဟဵုကတိုၚ်သွက်သ္ဂောံတဵုလွဳပၞဴတံဂှ်ရ၊ ယဝ်ရကၠအ်ပိုဲနွံသဝ်အခိၚ်ဗြဲဂူဍာ်ဗၠိုက်မံၚ်ဏောၚ်တှ်ေ ဒးၜံက်ပ္တိုန်ဂုန်သၠုၚ်သၠုၚ်သွက်သ္ဂောံတဵုလွဳပၞဴတံဂှ်ရ၊ ယဝ်ရကၠအ်ဒဵုကုန်သၠုၚ်မံၚ်ဏောၚ်တှ်ေ ပိုဲတဵုအာအတိုၚ်သဘာဝဂွံမံၚ်ရ၊ နူကၠာပိုဲတံဟွံဂွံတဵုပၞဴဏီဂှ်တှ်ေ ဒးရံၚ်တိပ္ဍဲကတိုၚ်ဂှ်ညိညတုဲ ယဝ်ရတိဂှ်မ္ၚိုဟ်မံၚ်ကီု ဒှ်ကတိုၚ်တၟအ်ဝါန်ကီု ဒှ်ကတိုၚ်တိပဠေတ်ဏောၚ်ဟီုတှ်ေ ပိုဲတံဒးပဠေဝ်စကတိုၚ်ဂှ်ကၠာဟွံဂွံတဵုစုတ်မပၞဴတံဂှ်ညိ၊ ကတိုၚ်တဵုပၞဴဟီုဂှ်ဗီုလဵုဂွံၜံက်ရောတှ်ေ အောန်အိုတ်ၜါဟတ်ပန်ကၠၚ် လျိုဟ်ကတိုၚ်ဂှ်ပၠန်ၜိုတ်မွဲဟတ်ဒးနွံရ၊ ယဝ်ဒးပတုပ်ဏာကဵုဥပမာဏောၚ်တှ်ေ ၜံက်ဗီုခၟာဲဍုန်ပုၚ်သွသ္ၚိကုသဵုကော်(ခၟာ်ဍေဝ်ဘာ)ဂှ်တုပ်တုပ်ရ၊ တိနူကတိုၚ်ဖ္အိုတ်ဂှ်ဗဝ်စွံလဝ်ဗွဲလ္တူမ္ၚးကတိုၚ်ဂှ်တုဲ ယတ်နဲကဲခိုဟ်ခိုဟ်တှ်ေ တိနူကတိုၚ်ဂှ်စဲလဝ်ၜိုတ်မွဲအာဒိုတ်တှ်ေပေခိုဟ်ရ၊ ဂျိဓါတ်နူတိစၟစၟောန်ဟွံဒှ်ဖဵုသွက်တၞံဆုနာနာသာ်တံဂှ် ဂွံချိုတ်အာစဲလဝ်တ္ၚဲကၠာတုဲ တိနွံလ္တူကတိုၚ်ဖအိုတ်ဂှ်နှဴကဵုအိက်ဂၠဴခၞော်ဆုသၠဒုန်ခၞော်သတ်ဗြဴသၠေက်သၠေက်ယဝ်နွံတှ်ေနှဴစုတ်ပ္ဍဲတိဂှ်ညံၚ်သ္ဂောံဒှ်မွဲဖျုန်ဂှ် နှဴထောံဂွံဒှ်အာမွဲဗွဝ်ညိ၊ နဲကဲနှဴတိကၠာဟွံဂွံတဵုတၞံဆုဏီဂှ် ယတ်နဲညးလဵုနွံတှ်ေသုၚ်စောဲအာဗီုဇကုလေဝ်ဂွံမံၚ်ရ၊ နဲကဲနှဴတိကၠာဟွံဂွံတဵုမတၞံဏီဂှ် ဇၟာပ်သတ်ဆုသတ်ဒုန်လေဝ်ကြပ်တုပ်မံၚ်ဖအိုတ်လေဝ်ဟီုစဂွံရ၊ ပိုဲနှဴတိဂွံယျဏောၚ်တှ်ေ သွက်ဂွံတဵုမပၞဴပဠေဝ်လတ်တုဲတုဲတံဂှ်ရ၊ ကၠာဟွံဖျေံမပၞဴဏီဂှ် ပါတ်ဍာ်ဂှ်ဒးဖျေံလဝ်ဗီုပြၚ်ဍေံကၠာတုဲမှတဵုပၞဴဂွံရ၊ သာ်ဂှ်ဟွံသေၚ်တှ်ေ တဵုပၞဴတုဲဗက်ဂှ်ဍာ်ကဵုပၞဴလေဝ်ဟွံမွယ်တုဲ ပိုဲဒးယိုက်ယဵုနၚ်ဍာ်နူသ္ၚောဲသ္ၚောဲတေံပၠန်တှ်ေ ဍေံဟွံစှ်ေကဵုနဲကဲပရေၚ်တဵုလွဳရ၊ ဖျေံဗီုပြၚ်ဍာ်တုဲတဵုပၞဴဂွံရ၊ ယဝ်ဖျေံကတိုၚ်တှ်ေ လပါ်သဝ်တ္ၚဲဂှ်တဵုမပၞဴပ္ဍဲကတိုၚ်ပဠေဝ်လဝ်ဂှ်ညိ၊ ပိုဲတဵုတုဲဗက်ဂှ်တှ်ေ တ္ၚဲသဝ်ပၠိုတ်တုဲ တၞံပၞဴတံဂှ်လေဝ်ဟွံဂိနူလျးတ္ၚဲကါတ်ကါတ်တုဲ ပွိုၚ်မွဲဗ္တံဂှ်ဟေၚ် တၞံပၞဴဍောတ်ဍောတ်တံဂှ်ၚုဟ်က္တဵုဂျိုၚ်တိုန်ဖအိုတ်လောဲလောဲရ၊ ယဝ်ပိုဲတဵုနူဂယးတ္ၚဲကာတ်ကာတ်မ္ဂးတှ်ေ လအ်တ္ၚဲဂွံပၠိုတ်ဂှ် တၞံပၞဴတဵုလဝ်တၟိတၟိတံဒုၚ်ဒဒိုက်နူလျးတ္ၚဲဟွံမာန်တုဲချိုတ်နွံဂၠိုၚ်ရ၊ တၞံလ္ၚဵုၜိုန်ဂျိုၚ်ကီုလေဝ် ဇၞော်အိၚ်ကွေံကွေံရ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရတှ်ေ နဲကဲခိုဟ်ဂှ်တဵုလပါ်သဝ်တ္ၚဲညိ၊ ယဝ်ပိုဲကၠောန်ကၠအ်ပရေၚ်တဵုလွဳဏောၚ်ဟီုတှ်ေ ယဝ်ပိုဲဒးတဵုမတၞံလဵုမွဲဒှ်ဒှ် ယဝ်ဒးတဵုဟလိုၚ်ဏောၚ်တှ်ေ ကၠာဗြဲဟွံစိုပ်တိဂှ်တဵုတှ်ေလုပ်နဲကဲပရေၚ်တဵုလွဳရ၊ တဵုတုဲဗက်ဂှ်ဟေၚ် ခြာဟွံလအ်ဂှ်ဗြဲစှ်ေဒတုံတိတုဲ တၞံပိုဲတဵုလဝ်တံဖအိုတ်ဂှ် ဂွံဒြဟတ်ဍာ်ဗြဲတုဲ ပိုဲဟွံဒးကဵုဍာ်တၞံမတဵုလဝ်ဗွဲကိုပ်ကၠာတံဂှ်ရ၊ လၟေၚ်မွဲဏံဂှ်တှ်ေ ပိုဲဒးပဠေဝ်တိ ပဠေဝ်ကတိုၚ်သွက်ဂွံတဵု နှဴတိညံၚ်တိပ္ဍဲကတိုၚ်ဂှ်ဂွံနွံကဵုဓါတ်တုဲ နဲကဲပဠေဝ်တိကၠအ်ဂှ်တုဲဒှ်အာဗွဲက္ဍန်ရ၊ နဲကဲညးလဵုနွံဂၠိုၚ်တှ်ေ ကၠောန်ကေတ်အိုတ်ညိ။
(၂) နဲကဲတဵုပ္ကဴ
ပၞဴမွဲတၞံကဵုတၞံဂှ် ဒးမၞုံဇမၠိၚ်အကြာၜါမာန်တုဲ အောန်အိုတ်မွဲတၞံကဵုတၞံဒးနွံၜိုတ်(၈)ဟတ်စဵုကဵု(၁၀)ဒးနွံရ၊ ယဝ်သ္ၚောဲက္ဍၚ်ပေခိုဟ်တုဲ အခိၚ်တၞံပၞဴဇၞော်တိုတ်လုပ်အာၜါပိသၞာံယျဏောၚ်တှ်ေ ကၞာၚ်ပၞဴတံဂၠိၚ်တိတ်အာတုဲ ဖေက်စုတ်ဒးကဵုတၞံပၞဴမွဲတၞံကဵုမွဲတၞံတံဂှ်တုဲအခိၚ်ပိုဲကၠောန်ကမၠောန်ပ္ဍဲကၠအ်ဂှ်တှ်ေဟွံပြေပြံၚ်စကွေံရ၊ နဲကဲဏံဂှ်ကိုန်ဂစိုတ်ဟွံမွယ်တုဲ ၜိုတ်ထေက်ကြိုက်ဂှ်ပိုဲတံတော်ဆကေတ်တုဲတဵုအိုတ်ညိ၊ ယဝ်တိပိုဲနွံဂၠိုၚ်မံၚ်ရတှ်ေ တဵုလဝ်လ္ပကဵုဍေံစုတ်စဂၠိုၚ်တှ်ေခိုဟ်ရ၊ ယဝ်တိပိုဲနွံအောန်တုဲ ဗီုလဵုဂွံဂွံတၞံဂၠိုၚ်ဂၠိုၚ်ဂှ် ဖျေံဗီုပြၚ်ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်တုဲ နကဵုနဲကဲဇကုလေဝ်ကၠောန်အာညိ၊ ဆဂးဂှ်တှ်ေ နဲကဲဂတာပ်အခေတ်ဗီုအဲလဴဏံဂှ် ဒါန်ဍေံကဵုဍေံဒးညဳသာတုဲ အကြာၜါဂှ် သွက်ကွဳလိုန်ဓါတ်ကဠာပိကီု ကွဳစကာကီုဂွံအာကၠုၚ်ကၠောန်ကမၠောန်ဂှ်လ္ပဝိုတ်ထောံညိ၊ နဲကဲတဵုဖျေံမပၞဴပ္ဍဲကတိုၚ်ဂှ် ကပေါတ်ပိုဲဒးပဠေဝ်လဝ်ကၠာဟွံဂွံတဵုဏီဂှ်တှ်ေ ဒုန်ကရေက်သွက်ဂွံသ္ပတမ်ဒပ်တၞံပၞဴဟွံဂွံဒေါမ်ဒစေၚ်အာဒစေၚ်ကၠုၚ်ဂှ်မွဲ၊ ဇုက်သွက်ဂွံဒက်ဂှ်မွဲ၊ ၜုန်မြဂှ်မွဲဍိုက်ပေၚ်တုဲတဵုဖျေံကတိုၚ်ဂွံရ၊ မတၞံပၞဴလ္ၚဵုဂှ်စုတ်လဝ်ကဵုထိုၚ်တုဲ နကဵုကောန်ၜုန်ဂှ်ကရေက်ထိုၚ်ဂှ်တုဲ တိနွံပ္ဍဲထိုၚ်တၞံဂှ်လ္ပကဵုထ္ကးပြးအာညိ၊ ယဝ်တိထ္ကးအာတှ်ေ ဂွိၚ်ဖေက်ရိုဟ်တၞံမပၞဴဂှ်ပိုတ်အာရ၊ ယဝ်ရမတၞံပၞဴဂှ်ပိုဲစွံလဝ်လအ်အာဏေၚ်တှ်ေ ပ္ဍဲထိုၚ်ပ္တံစွံလဝ်မပၞဴဂှ်ရိုဟ်ပေၚ်ဒၟံၚ်တုဲ လဆောဝ်တှ်ေ အခိၚ်တဵုဖျေံပ္ဍဲကတိုၚ်ဂှ် ဒးကုတ်ထောံရိုဟ်မတၞံပၞဴတံသၟဝ်အိုတ်တေံၜိုတ်မွဲၜါလပှော်တုဲ သွက်ရိုဟ်တၟိဂွံတိတ်ပြဟ်ပြဟ်ရ၊ ပ္ဍဲပိုဲတဵုဖျေံပ္ဍဲကတိုၚ်ဂှ်တှ်ေ လ္ပကဵုယိုဟ်ဂၠိုၚ်လောန်အာတုဲ ၜိုတ်ထေက်ကြိုက်ဟေၚ်တဵုတိုပ်တိညိ၊ ရိုဟ်တၞံပၞဴဂှ်လ္ပကဵုကၠေံလုပ်အာသၟဝ်တေံဖအိုတ်တုဲ ညံၚ်ဂွံနွံမံၚ်လ္တူကျာညိညဟေၚ်တဵုတိုပ်တိဂွံရ၊ လက္ကရဴဏံဂှ်တှ်ေ ဒုန်ကရေက်ပဠေဝ်လဝ်ကဵုဒှ် လိဆုတၞုၚ်ပဠေဝ်လဝ်တံဂှ် ထပက်စုတ်ဗ္ဒဲါလ္ပကဵုဒးရိုဟ်ဍေံတုဲ ဒက်လဝ်လ္ပကဵုတၞံပၞဴချဳလဝိၚ်အာလဝိၚ်ကၠုၚ်ဂှ်ညိ၊ ယဝ်ဒက်ဇုက်ခိုဟ်အိုတ်ဂှ်တှ်ေ ဇုက်ခၞော်ဗြာတ်ဒက်တှ်ေ ဂွံၜိုတ်ပိဂိတုဟေၚ် တၞံပၞဴရိုဟ်ဍေံခိုၚ်ကၟောန်တုဲ ဇုက်တၞံဗြာတ်ဒက်လဝ်တံဂှ်ပိုတ်အာအတိုၚ်သဘာဝဍေံကေတ်ကေတ်ရ၊ ယဝ်ပိုဲဒက်နကဵုဇုက်တၞဟ်တၞဟ်တှ်ေ ပိုဲဒးကလေၚ်သှ်ဇုက်ဂှ်အခိၚ်ပ္ကဴရိုဟ်ခိုၚ်တေံတုဲ သီုအခိၚ်အိုတ်သီုဒးရာန်ဇုက်ရ၊ ယဝ်သုၚ်ဇုက်တၞံဗြာတ်တှ်ေ သြန်ရာန်ဇုက်ဂှ်လေဝ်ဟွံအိုတ် အခိၚ်ဒးကလေၚ်သှ်ဂှ်လေဝ်ဟွံအိုတ်တုဲ နဲကဲသဘာဝဍေံကဵုဍေံကၠောန်ဖန်ဗဒှ်အာကေတ်ကေတ်ရ၊ အခိၚ်တဵုဖျေံပ္ဍဲကတိုၚ်ဂှ်တှ်ေ လ္ပတိုပ်ရိုဟ်တၞံဍေံစဵုကဵုအိုတ်ဇြိုဟ်ဇြိုဟ်ညိ၊ သဘာဝရိုဟ်တၞံဆုနာနာသာ်တံဂှ်တှ်ေ ဍေံဂၠာဲစစၞအဟာရဗွဲလ္တူကျာဏံသၟးရဂၠိုၚ်တုဲ သၟဝ်တိတေံဂှ် စၞစဟွံမွဲသွက်တၞံဆုတံတုဲ တိလ္တူကျာဏံဟေၚ်ရနွံကဵုစၞဝဲါသဘာဝနာနာသာ်တုဲ ရိုဟ်တၞံဆုတံဂှ်လေဝ် ဍေံနွံဒၟံၚ်ဗွဲလ္တူဏံသၟးရဂၠိုၚ်၊ (ပိုဲကော်စရိုဟ်ကျာရ)၊ ရိုဟ်ကျာဏံရဒှ်တာလျိုၚ်ဂၠာဲစဝါဲစၞတံရ။
ယူနဳကုဒ်
သွက် Macintosh
(၂) လုပ် Finder နူဂှ် Location ဆက်ဂၠာဲ Macintosh၊ လုပ်ပ္ဍဲ Library တုဲပံက် Keyboard Layouts။ ပရိုဂရာမ်ဂှ် တံင်ဓဇက်ပၠုပ် ပ္ဍဲဝှာင်ဂှ်။ တုဲမ္ဂး လိက်မံက်ကၠုင် "Midifying "Keyboard Loyout" reguires an administrator name and password. ဍဵု Authenticate တုဲပၠန် ဍဵု Move တုဲမ္ဂး စုတ် မလိက်ပၞုက် (passward) ဇကုမလုပ်ကဵုစက်ဇကုတုဲ ပရိုဂရာမ်ဂှ် လုပ်စိုပ်အာ ပ္ဍဲကဵု Keyboard Layouts ဂှ်ရ။ ကၟာတ်ထောအ်စက်ဇကုတုဲ ကလေင်ပံက်မ္ဂး ကောန်ဍေင်ဂှ် စကၠောန်ကမၠောန်ရ။
နဲကဲတဵုလွဳတၞံပၞဴ
(၃) နဲကဲကဵုဍာ်ပၞဴ
တဵုဖျေံပ္ဍဲကတိုၚ်တုဲယျတှ်ေဗက်ဂှ် ဍာ်ဂှ်ပိုဲတံပဠေဝ်လဝ်တုဲသုၚ်စောဲကဵုဍာ်ဂွံရ၊ ပိုဲကဵုဗွဲကိုပ်ကၠာဂှ်တှ်ေ ဍာ်စဵုပေၚ်ပ္ဍဲတမ်တၞံပၞဴဂှ်ညိ၊ စနူဂှ်တုဲ ရံၚ်ကဵုတိကှ်ဍေက်သၟဝ်တမ်တၞံဂှ်တုဲ မွဲတ္ၚဲမွဲအလန် သာ်ဂှ်ဟွံသေၚ်တှ်ေ ၜါတ္ၚဲမွဲအလန်လေဝ်ဂွံရ၊ ယဝ်ရဗြဲဂူဆက်မံၚ်တှ်ေ လ္ပကဵုဍာ်လေဝ်ဂွံမံၚ်ရ၊ ယဝ်ရဗြဲဟွံဂူစိုပ်အခိၚ်ကညၚ်ဏောၚ်တှ်ေ မွဲတ္ၚဲၜါအလန်လေဝ်နွံ ၜါတ္ၚဲမွဲအလန်လေဝ်နွံတုဲ ၜိုက်ထေက်ကြိုက်ကဵုဍာ်ဂွံရ၊ ပိုဲဒးသမ္တီလဝ်တွဵုနဲကဲကဵုဍာ်ကဵုတၞံဆုတံသီုဖ္အိုတ်ဂှ်တှ်ေ ၜိုန်ရတၞံဆုတံဒးစိုတ်ဍာ်ကီုလေဝ် ဍာ်စဵုကဵုမၚ်ခၠိုၚ်အာဂှ်ဍေံဟွံဒးစိုတ်အိုတ်ရ၊ ၜိုတ်ဆဍေက်တိဂံက်တှ်ေဗဵုကျေဝ်ရ၊ ပိုဲကဵုဍာ်တုဲ ဍာ်ဂှ်လ္ပကဵုဍေံခၠိုၚ်ဒၟံၚ်သၟဝ်တၞံဂှ်ညိ၊ နဲကဲကဵုဍာ်ဗီုဂတာပ်အခေတ်တ္ၚဲဏံဂှ်လေဝ်တၟေၚ်ဗွဲမလောန်တုဲ က္ဍိုပ်ဍာ်ဗီုနာနာသာ်နွံတုဲ ပိုဲတံသုၚ်စောဲပြံၚ်သၠာဲအာဗီုဒးစိုတ်ဂွံရ။
(၄) နဲကဲကဵုဝါဲပၞဴနာနာ
နဲကဲကဵုဝါဲသွက်တၞံပၞဴတံဂှ်တှ်ေ ဝါဲတိသဘာဝဟေၚ်သုၚ်စောဲတှ်ေခိုဟ်အိုတ်ရ၊ မပ္တံကဵုအိက်ဂၠဴအိက်ပြေၚ် ခၞော်သတ်ဗြဴခၞော်သတ် အကာံစံၚ်ဗ္စံက်ဗ္စံက် သၠဒုန်သရိုဟ်သရိုဟ်ပ္ကောံဗွဝ်လဝ်တုဲ နှဴထောံညံၚ်ဂွံဒှ်မွဲဖျုန်ဂှ်ကော်စဝါဲတိသဘာဝရ၊ ဝါဲတိသဘာဝဏံဂှ်သုၚ်စောဲစကာဂွံဇၟာပ်ဒၞာဲနာနာသာ်မာန်ရ၊ တဵုသၞေဝ်ကေဝ်လေဝ်သုၚ်စောဲစကာဂွံရ၊ တဵုတၞံဆုလေဝ်သုၚ်စောဲစကာဂွံရ၊ ဝါဲတိသဘာဝသာ်ဏံပိုဲတံကၠောန်ကေတ်ဂွံပ္ဍဲကၠအ်ပိုဲဏံဂွံဖအိုတ်ရ၊ ပ္ကောံဗွဝ်လဝ်တုဲ စဵုကဵုၜက်သၞာံက္ဍၚ်ခိုဟ်က္ဍၚ်ရ၊ သြန်သွက်ဂွံဒးရာန်ဝါဲဂှ်မသြန်ပိုဲဟွံအိုတ်တုဲ ညံၚ်ဂွံစှ်ေကဵုနဲကဲပရေၚ်တဵုလွဳသဘာဝဇေတ်ဇေတ်ဂှ်ဒးသုၚ်ဘာမာန်ရ၊ နဲကဲကၠောန်ဝါဲနာနာသာ်လေဝ်နွံဒၟံၚ်စုၚ်ဇဳတုဲ ပိုဲတံလ္ၚတ်အာသိုက်သိုက်အိုတ်ညိ၊ ဝါဲဍာ်သဘာဝလေဝ်နွံတုဲ သွက်သ္ဂောံကဵုစၞစလပါ်တၞးလေဝ်နွံတုဲ နဲကဲကၠောန်ဝါဲဍာ်ဂှ်လေဝ် ပိုဒ်(၁၀)သၟဝ်အိုတ်တေံမှလဴတက်ကျာအာဏောၚ်၊ သွက်ညးကၠောန်ပရေၚ်တဵုလွဳဟီုဂှ်တှ်ေ ဒးတီလဝ်သဘာဝတၞံဆုတံၜိုတ်ထေက်ကြိုက်မာန်တုဲ စၞစတၞံဆုလုပ်ကၠုၚ်ပိဂၠံၚ်တံဂှ်တှ်ေ (၁)လပါ်ရိုဟ်ကၞက်ရိုဟ်ကျာတၞံဆုတံ၊ (၂)ဂှ်တှ်ေ လုပ်ကၠုၚ်ပိုဲကဵုဝါဲဍာ်လပါ်တၞုၚ်ကၞာၚ်တၞးတၞံဆုတံ၊ (၃)ဂှ်ပၠန် လုပ်ကၠုၚ်နူလျးတ္ၚဲပတဝ်ဏာကဵုတၞးတၞံဆုတံရ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရတှ်ေ စၞနူလျးတ္ၚဲဏံဂှ်အဓိကမွဲတုဲ ယဝ်ပိုဲတံတဵုလွဳဏောၚ်တှ်ေ မွဲမွဲတ္ၚဲအောန်အိုတ်တၞံဆုတံညံၚ်ဂွံဒးလျးတ္ၚဲၜိုတ်ပန်နာဍဳဒးနွံတုဲမှ တၞးတၞုၚ်တၞံဆုတံဂှ်ဂွံဍိုပ်ဍဴအတိုၚ်သဘာဝဍေံရ၊ ယဝ်ဟွံဒးတ္ၚဲဏောၚ်တှ်ေ တၞံဆုတံဂှ်ဟွံဇၞော်ဟွံသၠုၚ်တုဲ ခြာဟွံလအ်ဟေၚ်ချိုတ်အာမာန်ရ၊ ဓါတ်နွံမွဲဓါတ်နူလျးတ္ၚဲတေံတၞံဆုတံနွံဗၟိက်ကွေံကွေံတုဲ တဵုတၞံဆုဏောၚ်တှ်ေ ဒးကဵုဒးလျးတ္ၚဲၜိုတ်ထေက်ကြိုက်ညိဂှ်လ္ပဝိုတ်ထောံညိ၊ အခေတ်တ္ၚဲဏံဝါဲဂတာပ်အခေတ်ၜိုန်နွံခိုဟ်ကီုလေဝ် ယဝ်ဒးသုၚ်စောဲမ္ဂးတှ်ေလ္ပသုၚ်စောဲဂၠိုၚ်ညိ၊ ယဝ်ပိုဲသုၚ်စောဲဝါဲဂတာပ်အခေတ်ကော်စ(ဝဲါပဠေဝ်)ဝါဲဂျိလေဝ်ဟီုစဂွံရ၊ ဝါဲတံဏံဂှ်ကၠောန်ဗဒှ်ကဵုတိလီုယဝ်သုၚ်စောဲစကာဍေံဂၠိုၚ်တုဲ ယဝ်ဝါဲတံဏံဟွံမွယ်တှ်ေ တၞံဆုတံဂှ်လေဝ်ဟွံကျေဝ်ဟွံကဴအိုတ်တုဲ ပိုဲတံဒးစကာသုၚ်ဒၟံၚ်ဝါဲတံဏံလၟိုန်လၟိုန်ရ၊ အိုတ်ကၞောတ်ဟေၚ် တိကၠအ်ပိုဲတံလေဝ်လီု သြန်ဒးရာန်ဝါဲတံဏံဂှ်လေဝ်အိုတ်တုဲ သတ်ဆုသတ်ဒုန်ပိုဲစဏာတံဂှ်လေဝ်နွံကဵုသဘာဝခိုဟ်မွဲဟွံသေၚ်တုဲ သၟာပရေၚ်တဵုလွဳဂတာပ်မွဲဂှ်ပိုဲဏံဒှ်အာဟွံမာန်ရ၊  ဟိုတ်ဂှ်ရတှ်ေ နဲကဲသဘာဝဍေံကဵုဍေံဂှ် ပိုဲဂၠာဲနဲကဲတုဲ ကၠောန်စကာပါ်ပဲါလ္ၚတ်အာသိုက်သိုက်တုဲ အရာလဵုဂွံၜက်အာနူအစောံစရာဲပိုဲမၞိဟ်ဏံဂှ်ဟွံမွယ်ရ။
(၅) ယဲဂျိဓါတ်သဘာဝပၞဴ
တၞံဆုလေဝ်နွံကဵုလမျီုနွံကဵုစၞစတုပ်ကဵုဗီုပိုဲမၞိဟ်ဏံကီုတုဲ ဗွဲစၟတ်ဟေၚ်ရဂျိဓါတ်သဘာဝကေုာံယဲဍေံနာနာဒးနွံရ၊ ယဲပၞဴဗွဲမဂၠိုၚ်ဒးဆဵုမံၚ်တွဵုတွဵုဂှ်တှ်ေ ယဲတၞးတူတၞးဍာဲဍံက်ဍံက်ကောန်စ(ခၚ်ကေ)ရ၊ ဍံက်ဍံက်ဍာဲဍာဲယဝ်ဍေံလုပ်ရပ်ဂွံတၞးပၞဴကီု သဝ်ပၞဴဂှ်ကီု တၞံပၞဴဂှ်ကီုဏောၚ်တှ်ေ ယဝ်ပိုဲဟွံဂစိုတ်သ္အးထောံမ္ဂးတှ်ေ ခြာဟွံလအ်ဟေၚ်တၞံပၞဴတံဂှ်ဒးချိုတ်ကှ်တၞးပြဟ်ကၠုၚ်သိုက်သိုက်တုဲ အိုတ်ကၞောတ်ဒးချိုတ်အာရ၊ ပၞဴဂကူလ္ၚဵုလ္ၚဵုတံဂှ်တှ်ေ ယဲဏံလုပ်စဟွံမာန်တုဲ ပၞဴနွံမွဲဂကူတံဂှ်ဟေၚ်ရယဲဏံဒှ်စဂၠိုၚ်ရ၊ ဟိုတ်ဏံဟေၚ်ရ ယဝ်ပိုဲဒးကၠောန်ပၞဴခိုဟ်ခိုဟ်တှ်ေ မပၞဴဂကူပ္ကဴပိုဲထေက်ကြိုက်ဒးတဵုဂကူလဵုဂှ်ဒးရုဲကဵုချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်တုဲတဵုတှ်ေခိုဟ်တဴရ၊ ယဲနွံမွဲသာ်ဂှ်ပၠန်တှ်ေ ဍေံကၠုၚ်နူဥတုဂံက်လတိုပ်စှ်ေတုဲ ယဲတၞးဗု(bacteria)နာနာလုပ်စိုပ်ပ္ဍဲအခိၚ်ဏံဂၠိုၚ်တုဲ ဍေံရပ်ဂွံတၞးပၞဴတၞံပၞဴတံတုဲ ဗဒှ်ကဵုတၞံပၞဴဒြဟတ်လီုတုဲဇၞော်လဇုဲဒှ်မာန်ရ၊ မွဲယဲဂှ်ပၠန်တှ်ေ စၟတ်ဇြောတ်စတၞးကော်ကော်စတုဲ စၟဏံနွံဒၟံၚ်ဇၟာပ်တၞံဆုဟီုစဂွံတုဲ ဍေံဗက်ဇြောတ်စတၞဆုနာနာအခိၚ်ကၟဝ်တိတ်ၜတ်ၜတ်တံဂှ်ရ၊ တၞးကြံၚ်ကြံၚ်တံဂှ်ဍေံဟွံဇြောတ်စတုဲ တၞးၜတ်ၜတ်ဟေၚ်စၟဏံဒးစိုတ်ဗွဲမလောန်ရ၊ အခိၚ်ပၞဴကၟတ်တၟိတၟိၜတ်ၜတ်ဂှ်ဟေၚ်ပိုဲဒးမၚ်မွဲဂစိုတ်ဂဥုဲဍာ်သဘာဝပိုဲကၠောန်ကေတ်လဝ်ဂှ်တုဲ တၞးၜတ်ၜတ်တိတ်ကၠာဂှ်ညံၚ်ဟွံဂွံလီုအာတုဲ ဒှ်သွက်တၞးပၞဴတံဂွံဒုၚ်ကေတ်ဓါတ်နူလျးတ္ၚဲတေံပေၚ်ပေၚ်တုဲ တၞံပၞဴတံဂှ်လေဝ် ဂွံကၠုၚ်ဒြဟတ်နာနာအတိုၚ်သဘာဝဍေံရ၊ ယဝ်ရစၟတ်ဇြောတ်တၞးၜတ်ၜတ်ပလီုထောံကၟတ်တိတ်တၟိဂှ်အိုတ်ဏောၚ်တှ်ေ တၞးပၞဴတံဂှ်လေဝ်ကွေၚ်ကွံက်လီုလာ်စာ်ထောၚ်အာဂၠိုၚ်ဏောၚ်တှ်ေ ဓါတ်နူလျးတ္ၚဲသွက်ဂွံလုပ်ကၠုၚ်လပါ်တၞးပၞဴတံဂှ်အခေါၚ်ဟွံမွယ်ရ၊ စၟဏံပိုဲဒးမၚ်မွဲၜိုတ်ၜါပိတ္ၚဲဓဝ်တုဲ ၜက်အာၜါပိတ္ၚဲဂှ်ဟေၚ် တၞးပၞဴကၟဝ်တိတ်လဝ်တၟိတၟိတံဂှ်ကြံၚ်မ္ၚိုဟ်ကၠုၚ်တုဲ စၟတံဟွံစဟွံဇြောတ်အိုတ်တုဲ ပိုဲထောံလတ်အတိုၚ်သဘာဝဂွံရ၊ ကၟဝ်တၞးၜတ်ၜတ်ဏံဂှ်ဟေၚ်ရပိုဲလ္ပကဵုလီုအာသွက်ဂွံဒုၚ်ကေတ်ဓါတ်နူလျးတ္ၚဲတံဂှ်တုဲ ၜိုတ်ဏံဟေၚ်ယဲဂျိဓါတ်သဘာဝပၞဴကြပ်အိုတ်အာရ၊ နွံမွဲယဲပၠန်ဂှ်တှ်ေ ယဲရိုဟ်အုဲဟီုစအိုတ်တုဲ ဇၟာပ်တၞံဆုလေဝ်ဒးဆဵုဒၟံၚ်ပြသၞာဏံဂၠိုၚ်အိုတ်တုဲ ကၠောန်ဗဒှ်ကဵုတၞံဆုတံအုဲလီုကၟိုၚ်ကယျာအာမာန်လောဲလောဲရ၊ ယဲရိုဟ်အုဲဏံဂှ်ကၠုၚ်နူလဵုရောတှ်ေ ကၠုၚ်နူဍာ်မွဲဟေၚ်ရ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ အခိၚ်ကဵုဍာ်ကဵုတၞံဆုတံဂှ်လေဝ် ၜိုတ်ထေက်ကြိုက်ဂှ်ကဵုအိုတ်ညိ၊ တုဲတှ်ေ အခိၚ်ဗြဲဂူဂၠိုၚ်ဂှ်လေဝ် ဍာ်လ္ပကဵုခၠိုၚ်မၚ်ဒၟံၚ်သၟဝ်တမ်တၞံဆုတံဂှ်အိုတ်ညိ၊ သာ်ဂှ်ဟွံသေၚ်တှ်ေ ယဲရိုဟ်အုဲဏံပိုဲဒးဆဵုတုဲ တၞံဆုမွဲတၞံဂှ်ပိုဲဒးလေၚ်အာဒှ်မာန်ရ၊ တီမံၚ်ကဵုဍာ်ဂၠိုၚ်ဂၠိုၚ်တုဲမိက်သ္ဂောံကဵုတၞံဆုတၞံပၞဴတံဇၞော်ပြဟ်ပြဟ်လေဝ်ဟွံဂွံတုဲ ၜိုတ်ထေက်ကြိုက်ဂှ်ကဵုဍာ်ညိ၊ ဣဏံဂှ် သွက်သၟာပရေၚ်တဵုလွဳတံဒးကၠိုဟ်ဒးတီလဝ်သဘာဝဒှ်နွံဗီုလဵုၜိုတ်ထေက်ကြိုက်တှ်ေ ကမၠောန်ပိုဲကၠောန်ဒၟံၚ်ဂှ်လေဝ် ဒးဆဵုပြသၞာအောန်ကၠုၚ်သိုက်သိုက်ရ၊ ယဝ်ရပိုဲကၠောန်ဒၟံၚ်တွဵု ပိုဲလ္ၚတ်ဒၟံၚ်တွဵုဏောၚ်တှ်ေ သဘာဝဂှ်ဍေံဗ္တောန်ဟီုလဴကဵုပိုဲဏံကေတ်ကေတ်ရ၊ ဂဥုဲဆေၚ်စပ်ကဵုနွံကဵုဂျိဗီုအခေတ်တ္ၚဲဏံဂှ်လ္ပသုၚ်စောဲတွဵုညိ၊ မပ္တံကဵုဂဥုဲဂစိုတ်ချောဲ ဂဥုဲဂစိုတ်စၟစၟောန်နာနာသာ်တံဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်ကဵုကဵုပရေၚ်ထက်ယုက်ဂကောံအိန်ထံၚ်ပိုဲလီုအာတုဲ သီုကဵုသဘာဝဗွဳဗွိုၚ်ပ္ဍဲဂြိုပ်နာနာသာ်တံဂှ်လေဝ် လီုလာ်ချိုတ်ဂျိုၚ်အာအိုတ်တးတုဲ ခြာဟွံလအ်ဟေၚ်သဘာဝဂှ်အိုတ်လီုအာအိုတ်တုဲ သှ်ေနွံဒၟံၚ်နဲကဲတၟိတၟိဒးသုၚ်စောဲသြန်သၟးရဂၠိုၚ်တုဲ သွက်ညးတဵုလွဳတံဂှ်မုဟွံဂွံနၚ်ကီု သီုဂွံနၚ်ယဲနူသုၚ်စောဲလဝ်ဂဥုဲနာနာတံအိုတ်ရ၊ သောၚ်စရၚ်ဂှ်တှ်ေ ရဲသွံကပေါတ်ဖျာသွံဂဥုဲတံဂှ်ဟေၚ်ရလောဲဂွံမသြန်ပိုဲတံအိုတ်တးကီုရ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရတှ်ေ သဘာဝဍေံကဵုဍေံလွဳပရာမၚ်မွဲကေတ်ဂွံဂှ်လေဝ် ပိုဲထေက်ကဵုဒးသုၚ်စောဲအာညိ၊ နဲကဲသဘာဝဍေံကဵုဍေံမၚ်မွဲလွဳပရာအာကေတ်ကေတ်ဂှ်လေဝ် သၟတ်အိုတ်တေံမှသောၚ်အာပၠန်ဏောၚ်။
(၆) နဲကဲၜှ်ပၞဴ
နူစပိုဲဆဵုပၞဴစကဴဂှ်တှ်ေ ရိုဟ်ဆက်အာမသုန်ဂိတုတှ်ေစၜှ်သွံစဂွံရ၊ ယဝ်ပိုဲတဵုပၞဴကၠာအိုတ်ဂှ်တှ်ေ လုပ်အာယုက်(၇−၈)ဂိတုဗက်ဂှ်တှ်ေစဝေၚ်ကဴခၟောံသတ်ကၠုၚ်ရ၊ ယဝ်ပၞဴတၟိသတ်ကၠာအိုတ်ဂှ်တှ်ေ လ္ပကဵုဍေံသတ်စဂၠိုၚ်တုဲ မွဲမွဲတၞံလ္ပကဵုၜက်အာ(၂၀)မညိ၊ ယဝ်စွံလဝ်သတ်ဍေံဂၠိုၚ်လောန်အာဏောၚ်တှ်ေ ဗဒှ်ကဵုတၞံပၞဴအာယုက်ဂၠေံတုဲချိုတ်ပြဟ်မာန်ရ၊ အခိၚ်စွံသတ်ဍေံဂွံဗီုဗၟိက်စိုတ်ဂှ်တှ်ေ မွဲသၞာံပြၚ်ပြၚ်လုပ်ၜါသၞာံတှ်ေကဵုဍေံသတ်အတိုၚ်သဘာဝဍေံဂွံရအခိၚ်ဏံ၊ သွက်ညးကၠောန်ပၞဴဇေတ်ဇေတ်ဂှ်တှ်ေ ယဝ်တၞံပၞဴအာယုက်ဟွံပေၚ်မွဲသၞာံမ္ဂးတှ်ေ ညးတံဟွံစွံသတ်ဍေံပ္ဍဲတၞံကဵုဍေံဂိရ၊ ကဴသတ်လေဝ်ညးတံတက်ထရိုဟ်ဖျေံထောံဖအိုတ်တုဲ လွဳတၞံဍေံခိုဟ်ခိုဟ်ပေၚ်အာယုက်မွဲသၞာံမှ ညးတံစကဵုသတ်ကီုရ၊ နဲကဲဏံဂှ်တှ်ေ မန်ပိုဲမၞိဟ်ဂွံထိၚ်စိုတ်နွံအောန်မံၚ်တုဲ ယဝ်တက်ထရိုဟ်ထောံတှ်ေဒှ်မၞိဟ်တမြအ်မွဲမုဟွံတီဒးဟီုကဵုညးတၞဟ်ထေက်ရ၊ ဣဏံဂှ်တှ်ေ ဗီုအၚာပ်စိုတ်ကောန်ဂကူတံရလေဝ် ယဝ်စွံတှ်ေလ္ပစွံစဂၠိုၚ်ညိ၊ ဟွံစွံဂှ်လေဝ်ညံၚ်ကဵုဂိုဟ်မံၚ်တုဲ တ္ၚဲဏံဂှ်တှ်ေဒှ်မံၚ်သြန်ဖ္အိုတ်ရ၊ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဏံတုဲ အခိၚ်ၜှ်ပၞဴဂွံဟီုဂှ် အာယုက်ပၞဴလုပ်(၅)ဂိတုတှ်ေစၜှ်ဍာ်ပေၚ်သတ်ဍေံဂၠိုၚ်ရ၊ သာ်ဂှ်ဟွံသေၚ်တှ်ေ ပိုဲရံၚ်သတ်ပၞဴဂှ် ခၞော်ဍေံလပါ်မ္ၚးဂှ်ပေၚ်တေၚ်ကလိတ်မံၚ်ကီု ပ္ဍဲကဵုဇဝ်ဍေံဂှ်လေဝ်ညံၚ်ရဴဍာ်တိုန်ညိညတှ်ေ ပၞဴဂှ်ဍာ်ပေၚ်ၜှ်သွံစဂွံရ၊ ယဝ်တၞံပၞဴဂှ်နွံသၠုၚ်ဏောၚ်တှ်ေ နကဵုခၠောၚ်ကၠောန်လဝ်သွက်ဂွံလုပ်ပ္ဍဲထိုၚ်တၞုၚ်ခၠောၚ်တုဲတုဲၜှ်အာညိ၊ ယဝ်တၞံပၞဴတံနွံသဝ်ဏောၚ်တှ်ေ နကဵုတဲၜါပိုဲဏံၜှ်အာဂွံရ၊ မွဲနဲပၠန်ဂှ်တှ်ေ ပၞဴပိုဲၜှ်ဏံသုၚ်စောဲစကာတ္ၚဲလဵုဂှ်တှ်ေ ချိၚ်လဝ်ၜိုတ်မွဲတ္ၚဲတုဲယဝ်စၜှ်တှ်ေခိုဟ်တဴရ၊ ယဝ်ပၞဴၜှ်လဝ်နူတၞံဍေံတၟိတၟိဏံဂှ်တုဲပိုဲကရေက်သုၚ်စောဲမ္ဂးတှ်ေဂွံဍာ်ပၞဴအောန်ဟိုတ်နူကဵုခၞော်ပၞဴဂှ်မ္ၚိုဟ်မံၚ်ရ၊ နဲကဲခိုဟ်အိုတ်ဂှ်တှ်ေ အောန်အိုတ်ၜိုတ်(၈)နာဍဳၜှ်တုဲသုၚ်စောဲစကာတှ်ေ ပၞဴဂှ်လေဝ်ခၞော်ဍေံကြဳကၠုၚ်တုဲ အခိပ်ပတ်ပ္တိတ်ဍာ်ပၞဴဂှ်ဟေၚ် ဂွံကၠုၚ်ဍာ်ပၞဴတိတ်ကၠုၚ်ဂၠိုၚ်ကွေံကွေံရ၊ ဇေတ်ဇေတ်ဂှ်တှ်ေ ပိုဲၜှ်ဗက်ဂှ်လေဝ်သုၚ်စောဲဂွံမံၚ်ရ၊ ဆဂးနဲကဲဍေံဗီုလဵုလအာကၠုၚ်ဒးလဴကၠးကၠးမှဂွံဒှ်ဗဟုသုတသွက်အ္စာသၟာတဵုလွဵတံအးအးမာန်ရ။
(ရ) နဲကဲပဠေဝ်ကုတ်ကၞာၚ်အခိၚ်ၜှ်ပလှ်တုဲ
အခိၚ်ပိုဲတံၜှ်ပလှ်သတ်ပၞဴတုဲဒှ်ယျတှ်ေ ကၞာၚ်ပၞဴတံဂှ်လေဝ် ကၞာၚ်လဵုဗျုကြံၚ်ဒ္ကုဲဟွံမွယ်ကဵုစုတိုန်လပါ်လ္တူတံဂှ်လေဝ် ပိုဲတံဒးကုတ်ပသောၚ်ထောံရ၊ ပ္ဍဲတၞံပၞဴဂှ်လေဝ် ညံၚ်ကျာဂွံလုပ်သောၚ်ဂှ်လေဝ် ဒးဗက်ကုတ်ကၞာၚ်သုၚ်စောဲဟွံဂွံတံဂှ်ညိ၊ ယဝ်ပိုဲကုတ်ကၞာၚ်ဍေံတုဲဗက်ဂှ် ခြာဟွံလအ်ဟေၚ်ကၞာၚ်တၟိစမံက်တိုန်ကၠုၚ်ပၠန်ရ၊ ကုတ်ကၞာၚ်တုဲဒှ်ပသောၚ်အာတုဲယျတှ်ေ လပါ်သၟဝ်တၞံပၞဴဂှ်လေဝ် ဒးၜံက်တိဗဝ်တမ်ပၞဴဂှ်ကီု ဒးစုတ်ကဵုဝါဲတိသဘာဝမွဲတၞံအောန်အိုတ်ၜိုတ်ဘာ်ရိုက်ဒးနွံရ၊ ပိုဲၜှ်ဂွံသတ်ဍေံတုဲတှ်ေ အလန်ဏံပိုဲဒးလွဳပရာတၞံပၞဴတံခိုဟ်ခိုဟ်မှ ယးသၞာံတေံဂှ်လေဝ်ဍေံဂွံကဴသတ်ကဵုပိုဲဂၠိုၚ်ဂၠိုၚ်ပၠန်ရ၊ တီမံၚ်မၚ်ၜှ်ဒၟံၚ်သတ်ဍေံသၟးတှ်ေ စၞစဂဥုဲဒြဟတ်နာနာယဝ်ဟွံကဵုဍေံလာပ်ဗဇဴဏောၚ်တှ်ေ ခြာဟွံလအ်တှ်ေ တၞံပၞဴတံဟွံကသတ်ကဵုပိုဲဂၠိုၚ်ဂၠိုၚ်ရ၊ ဒးလွဳပရာညံၚ်ရဴကောန်ဇကုဂှ်ကီုညိ။
(ဂ) နဲကဲဆက်ကၞာၚ်ပၞဴ
ယဝ်ရဒးလဴနဲကဲဆက်ကၞာၚ်ပၞဴဏံဂှ် ယဝ်ဗီုရုပ်ဟွံမွယ်တှ်ေဟီုလဴစဝါတ်ကွေံကွေံရ၊ ဂွံအာကေတ်နၚ်ဗီုရုပ်နဲကဲဆက်ကၞာၚ်နူဂကူသေံတံဂှ်ပၠန်လေဝ် ဝဳကဳပဳဒဳယာဟွံကဵုအခေါၚ်တုဲချူစဝါတ်မံၚ်ညိညရ၊
(၉) နဲကဲသွံတၞံပၞဴဗီုဂတာပ်အခေတ်
တဵုပ္ကဴဟီုဂှ် သွံဂွံသတ်ပၞဴသၟးဟွံသေၚ်တုဲ မတၞံပၞဴတံဂှ်လေဝ် သွံဂွံသွက်သြန်ဂွံလုပ်ကၠုၚ်ပ္ဍဲဂကောံအိန်ထံၚ်ပိုဲမွဲသွာၚ်ခိုဟ်မွဲရ၊ အခေတ်တ္ၚဲဏံဂှ်တှ်ေ မၞိဟ်ဂွံတဵုနူမပၞဴဂှ်သုၚ်စောဲအခိၚ်လအ်ဂွံသတ်တုဲ သီုအခိၚ်အိုတ်ဂှ်ရ တ္ၚဲဏံသုၚ်စောဲတဵုလွဳပၞဴနကဵုတၞံဆက်မုက်ဖအိုတ်ရဂၠိုၚ်တုဲ နဲကဲဏံဂတာပ်အခေတ်ရ၊ တၞံပ္ကဴပိုဲပ္ဍဲကၠအ်ဇၞော်လောန်အာၜါပိသၞာံယျဏောၚ်တှ်ေ ဆက်မတ်သွက်သ္ဂောံသွံဂွံအိုတ်ရ၊ တၞံပ္ကဴမွဲမွဲတၞံတှ်ေ ဆက်မတ်ဆက်ကၞာၚ်ဂွံ(၅၀)ကၞာၚ်လပါ်လ္တူတုဲ စဵုကဵု(၁၀၀)ကၞာၚ်လေဝ်ဆက်ဂွံရ၊ တိုန်တဴကဵုတၞံၝောံဍေံဇၞော်ၜိုတ်လဵုတုဲ ဆက်ကၞာၚ်ဆက်မတ်ဂွံရ၊ အခိၚ်သၠးနွံတှ်ေ တၞံပၞဴနွံပ္ဍဲကၠအ်ပိုဲတံဂှ်လေဝ် ဆက်ဝေၚ်ကၞာၚ်ဆက်မတ်လဝ်ညိတုဲ သွက်သ္ဂောံသွံကဵုညးကၠောန်ပၞဴတံဂှ်ရ၊ သာ်ဂှ်ဟွံသေၚ်တှ်ေ တၞံပၞဴသွက်သ္ဂောံဆက်မတ်ဆက်ကၞာၚ်သၟးသၟးလေဝ် ယဝ်တိပိုဲနွံဂၠိုၚ်ဏောၚ်တှ်ေ ပါ်လဝ်ဨကဍေံလေဝ်သောၚ်ဂတာပ်အခေတ်ရ၊ တၞံပၞဴပိုဲစွံလဝ်သွက်သ္ဂောံဆက်မတ်ဆက်ကၞာၚ်တံဏံဂှ် ဟွံကဵုကဴသတ်တုဲ လွဳကၞာၚ်တၞးကျေဝ်ကျေဝ်မွဲသာ်သွက်သ္ဂောံဆက်မတ်ဆက်ကၞာၚ်ရ၊ အခိၚ်ကဴသတ်လေဝ် ပိုဲတံတက်ထရိုဟ်ထောံအိုတ်ညိ၊ ယဝ်ပိုဲစွံလဝ်ကဵုဍေံကဴသတ်မ္ဂးတှ်ေ တၞံပၞဴတံဒြဟတ်စှ်ေအာတုဲ ဆက်စမတ်ဆက်စကၞာၚ်လေဝ် ဟွံထတ်ခိုဟ်ရ၊ သွက်ညးတိနွံအောန်ဏောၚ်တှ်ေ သီုစွံသတ်ပၞဴလေဝ်ဆက်အာမတ်ကၞာၚ်ဂွံရ၊ နဲကဲတံဏံဟီုဂှ် ကိုန်ဂစိုတ်ဟွံမွယ်တုဲ ဗီုလဵုထေက်ကြိုက်ကဵုတိကၠအ်ပိုဲဂှ်တှ်ေ ဗဂဵုလဟဵုအာကၠောန်အာညိ။
(၁၀) ။  အုပ်နိဂီုဓရီုတက်ဝေၚ်ကျာဗဟုသုတဆေၚ်စပ်ကဵုပၞဴနာနာဂမၠိုၚ်
တ္ၚဲဏံယဝ်ပိုဲကောန်ဂကူတံကၠောန်ပၞဴဏောၚ်တှ်ေလေဝ်ဂတာပ်အခေတ်ရ၊ ပၞဴဏံအခိၚ်တ္ၚဲဏံလုပ်စိုပ်ကၠုၚ်ပ္ဍဲအရာကေၚ်ကာဍုၚ်တိုပ်အမာဲပုၚ်သွခရံက်တံဂၠိုၚ်တိုန်ကၠုၚ်တုဲ အရာဒးသုၚ်စောဲပၞဴလေဝ်ဟွံရုံဂပ်တုဲ သွက်ညးကၠောန်ပရေၚ်တဵုလွဳတံဂ်ှလေဝ် တဵုပၞဴကီုညိဂှ်လ္ပဝိုတ်ထောံညိ၊ အောန်အိုတ်ၜိုတ်မသုန်တြဴတၞံတဵုလဝ်ပ္ဍဲကၠအ်ပိုဲလေဝ် အခိၚ်ပိုဲသုၚ်စောဲမ္ဂးတှ်ေ ဟွံဒးအာရာန်တုဲ သုၚ်စောဲပ္ဍဲဂကောံအိန်ထံၚ်ပိုဲဏံလေဝ်ပြေပြံၚ်ကွေံရ။
(ဆက်ချူမံၚ်ဏီ ဟွံအိုတ်ဏီပုဟ်) တၚ်ဂုဏ်ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:နယ်ပညာ
သြန်
မၞိဟ်တြေံတေံဟီု "သြန်" ဂှ် "ရတ်- အရာဗပေၚ် လုပ်ဇြုၚ်ကဵုစိုတ်
မၞိဟ်တၟိဏအ်ဟီု "သြန်" ဂှ် "ကပေါတ်အကြာ အရာလုပ်သၠုၚ်ကဵု တၚ်စၟဳ"
"သြန်" နွံမုက်ဂေါဝ် ရုပ်ပရေံလေဝ် ဒှ်ရုပ်ကျေဝ် သမၠီုလေဝ် ဂွံမံၚ်ဒၞဲါသၠုၚ်၊ ညးဒ္ဂေတ်စရိုတ် သိက္ခာ မၞိဟ်လီုလေဝ် ညးတၞဟ်ဟီုထိုၚ်သး ဟိုတ်နူသြန်ဂၠိုၚ်။
လောကမၞိဟ်တအ် တုဲတဴကဵု "သြန်"ရ။
"ဗၠေတ်" "ဒး" ဂှ် ကဵုမံၚ်သ္ဂုတ်သွာတ်ကဵု သြန်ရ။
သြန်ဂှ် ဒှ်စရာဲမၞိဟ်ခိုဟ်အိုတ်ရ။ ဂွံကလိဂွံသြန်ဂှ် ဂၠာဲဝါတ်မံၚ်၊ ဂွံလဝ်တုဲ ဂွံကလေၚ်ထိၚ်ဒဝ် ဍေံဂွံတန်ဂှ် သာတုဲ ဇြိုၚ်ရ။ မၞိဟ်သြန်ဂၠိုၚ်ဂှ် စပကောံကၠုၚ် နူၜဲ မူ ဒ္ကေဝ်ရ။
ခေတ်သၞောတ်သြန်ဍုၚ် တ္ၚဲဏအ် သုၚ်စောဲရပ်စပ် ၜဲ မူ ဒ္ကေဝ် ဟွံမွဲရ။ သြန်ဍောတ်အိုတ် လၟုဟ်ဆဵုမံၚ်တၞး ၅၀-၁၀၀ မွဲကၠံရ။
ဒးထိၚ်ဒဝ်နူ တၞးတအ်ဂှ်ရ။
"ဝ" ဟွံမွဲ "ဝိ" ဟွံဒှ်။
မွဲဒကေဝ် ဟွံမွဲ ၜါဒကေဝ်ဟွံကၠုၚ်၊ သွက်သြန်ဂွံကောံ ဠက်ကိုဋ်ဂှ် ဒးပကောံကေတ် နူဒကေဝ်တေံဏောၚ်၊ ပညာထိၚ်ဒဝ် ကောပ်ကာဲသြန်ဂှ် ဒးလ္ၚတ်လဝ် ထေက်ရောၚ်။ သာတုဲ ဒးသုၚ်စောဲဗဂေတ် အုပ်ဓုပ်သြန် စုတ်ပ္ဍဲဘဏ်တိုက်မွဲမွဲ၊ လ္တူနူဂှ် သၞောတ်ခံက်ဖျာ သတံက်သာတုဲ ထေက်ကဵုဒးတီလဝ်။
ဂလာန်ညးတမၠာ မၞိဟ်ခေတ်တြေံတအ်ဟီုလဝ်ဂှ် သြန်ဂှ် ဒးပကောံ "နဲဂြုန် ဒက်သ္ၚိ" ရောၚ်၊ စၟဂြုန် ၜိုန်ဇကုဍေံဍောတ် ၜိုန်ကိတ်လဝ်တိအောန်ကီုလေဝ် ကာလဒှ်ကၞအ်ဍေံဇၞော်မံၚ်ကွေံကွေံ။ မၞိဟ်တံ ပကောံသြန် ဗီုဂြုန်ဒက်သ္ၚိမ္ဂး ဟွံလောဲ ဒှ်ဟွံမာန်ရ။ သြန်နွံမ္ဂး ဂွံဒုၚ်သ္ဍိုက်ဆာန် အလုံညးဖအိုတ်ရ။ ပံၚ်ကဵုကလောကောဒေံ ဂွံဖအိုတ်ရ။ သ္ကံရဲ မိဿဟာဲလေဝ်ဂၠိုၚ်၊ နာံမြိုၚ် ဝုတ်ဒိုဟ်လေဝ်သၠဲ။
ဟိုတ်နူညးဂမၠိုၚ် အထေၚ်ဇၞော်ကဵုဇကုဂၠိုၚ်တုဲ တမ်သဇိုၚ်ဗၠးအာ ရပ်စပ်သြန် ဟွံမၚ်မွဲသၞောဝ်၊ သြန်တိတ်ဂၠိုၚ်အာ နူသြန်လုပ်၊ ဟွံစွံၚုဟ်မးကဵုသြန် ဖအိုတ်အခိၚ် ဖအိုတ်ထောံသြန် ဒၞဲါဝိုၚ် KTV မိပ်လဟိၚ်ကာမ ဝိုၚ်ဇြဳဘဳယာ၊ ဗက်အာရီုမိပ်ဂၠိုၚ် ညာဏ်ပညာအောန်စှေ် လညာတ်က္ဍန်ဂြက်ကၠုၚ်၊ ကသပ်ပြဲပြဲဟွံချပ်။
အိုတ်ကၞောတ် သြန်ရပ်စပ်ဟွံမွဲ၊ ဒှ်ပဋိပက္ခအိန်ထံၚ်၊ ၜုၚ်တက် သေက်ဇဵု ပွဳပွိုၚ်ကောန်ဇာတ်တံ အာစိုပ်ဒဒိုက်အိုတ်ရ။ ဟိုတ်နူဇကုရပ်စပ်သြန်လုပ်တိတ် ဟွံထိၚ်ဒဝ် မၚ်မွဲဟွံလေပ်ရ။ ဂကူဟွံထိၚ်ဒဝ် ဟွံမၚ်မွဲသြန်ဂှ် ဒှ်ဂကူဝါတ်ကျာတ် လ္တူဂၠးဏအ်ရ။
ဂကူမန်ပိုယ် လ္တူမၞိဟ်ဂၠးတိဏအ် နွံမံၚ်ကဆံၚ်လၟိဟ်ဂၞန်မူစိရော ထေက်ကဵု ဒးသပေါတ်ရံၚ်ရ။ မူလဗဳဇ ဂကူမန်ပိုယ်ဂှ် ဂွံစၜိုဟ် မံၚ်ၜိုဟ် တိက်ၜိုဟ် ကၠောန်ၜိုဟ်ရ။ အခိၚ်ဂွံကၠောန်ၜိုဟ်ဂှ် တ္ၚဲယးတိတ်အာဝါဗ္ၚ ဂူယာ ကၠအ်သွဝ်တုဲ သဝ်တ္ၚဲကလေၚ်စဴသ္ၚိ၊ စတုဲတိက် တ္ၚဲယး တ္ၚဲကဠဳ ဗီုဂှ်ပၠန်၊ ဟိုတ်နူဟွံဂစာန် ဂၠာဲသြန်၊ ဟိုတ်နူ ဟွံကၠိုဟ်ခၠၚ် နဲကဲပညာဂၠာဲသြန်တုဲ ဒှ်ဂကူဝါတ်ကျာတ် အေၚ်ကၠောဝ်မံၚ် ဟွံသေၚ်ကီုလေဝ် ဒှ်သေဌဳတၠသြန်ဂှ် လၟိဟ်မၞိဟ်နွံအောန်လောန်ရ။
ယၟုသေဌီ ဗီုနာဲအံက်ဂှ် ပ္ဍဲခေတ်ဂတမတ်ဏအ် သေဌဳမန်ညးဂှ် ဂွံဒုၚ်ယၟုရော၊ သေဌဳနာဲအံက်ဂှ် ညးလောဲတုဲ ညးမၚ်မွဲဂကူ မၚ်မွဲသာသနာမန် ညးကၠောန်သွက်ဂကူမန်တအ် ဂွံဒှ်တသိုက်ဏောၚ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဝၚ်သေဌဳဂှ် မံက်မံၚ် ပ္ဍဲဝၚ်ဂကူမန်၊ သေဌဳဂကူမန် ပ္ဍဲခေတ်ဍုၚ်ပြံၚ်သၠာဲဏအ် ဒုၚ်ယၟုသေဌဳမန်တုဲ ဖျေံဗီုကမၠောန်၊ လးထ္ၜးဂၠံၚ် နဲကဲဂၠာဲပကောံသြန် သိုၚ်ခၞံရုၚ်စက် သွက်ဂကူမန် ဂွံၜေတ်လုပ်အကြာ ခေတ်တဴတက်ဏအ်ညိ။
ဂွံဂွံသြန်ဂှ် ဂၠာဲဍေံဟွံလောဲသွာ၊ ဂမြၚ်ညာဏ်ပညာ တော်ချပ်ဗ္စာနွံဟေၚ် ဂၠာဲဍေံဂွံလောဲရ။ သာ်ဂှ်ဟွံသေၚ် ဂစာန်ကၠောန်ကဵုဍာ်ဓတ် ပဠက်သက်က်ဂှ် ဂွံသြန်ဗၞတ် ကောန်ဇာတ်စ ရုမ်ဂပ်ဓဝ်ရ။ ဂွံစိုပ်ကဆံၚ် သေဌဳဘဳလျာန်နာတၠဓနဂှ် ဒးသုၚ်စောဲညာဏ်ပညာ ဒးညာတ်လဝ်ဂၠံၚ်ဍာန် ဒးတော်ချပ်ဗ္စာ လ္တူသၞောတ်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ကေုာံ ခံက်ဖျာရာနွံပၟိက်ဂၠး အခိၚ်ဍာံဍာံ ဒးဒှ်ဏောၚ်။ ရံၚ်ကဵုဂကူမန်တံ ဂွံပိုၚ်ပြဳလဝ် ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်တ္ၚဲဏအ် ကၠအ်ဗ္ၜိုတ်တၞံမွဲဠက် ၜါဠက်နွံကၠုၚ်ရ။ ဆ္ဂး ဗ္ၜိုတ်တိတ်နူ ကၠအ်ဇကု ဒးမံၚ်အလဳ ကဵုရဲရာန်ဂကူကြုက် ဂလာ ကဝ်ရဳယာ တအ်ဖိုဟ်။ ၜိုတ်ၚုဟ်ဍေံကဵုဟေၚ် ဇကုဂွံ၊ ဍေံဟီုၚုဟ်ဗၜိုတ် ဟွံမွဲပတှေ်၊ ၚုဟ်ဗ္ၜိုတ်ယအ် ဒးဒုၚ် ဣညအ်ဂှ် ဒှ်လက်သဏ် ကၠောန်ဒြပ် ဟွံဒှ်ဏီရ။ ဟွံကၠိုဟ်ကေတ်နဲကဲဂၠာဲပရၚ်ပိုန်ဒြပ်ဏီ ဟီုစထေက်ရ။
ကြုက် ဂလာ ရာန်ကူဂတး သွံရာန်ဗ္ၜိုတ်တံဂှ် ပ္ဍဲကၠအ်ဗ္ၜိုတ် မုတမ်ရိုဟ် ဍေံဟွံဒးပ္တိတ်၊ ဍေံကေတ်ဏာ ပရဲလ္တူဇကုသက်က်ရ။ ဍာံဍာံ ဇကုဟွံဒးအာသွံကဵုဍေံ အလဵုဍေံ ဒးကၠုၚ်ရာန် ဗ္ၜိုတ်ပ္ဍဲဇကုဏောၚ်။ နဲကဲဂၠာဲသြန်သာ်ဝွံ ဂကူမန်တအ်ဂၠာဲအိုတ်ညိ။
"ဒြန်မန် ကဵုနွံပ္ဍဲတဲမန်" မာန်မ္ဂး
မာန်မ္ဂး ဒှ်မံၚ်ကဆံၚ်သေဌဳရ"
သြန်ဝွံ ဍေံဟွံမွဲလေဝ် ဟွံခိုဟ်၊ နွံပၠန်လေဝ် ဒးစွံလဝ်သတိ ဇၞော်ဇၞော် ဒၟာနူဍေံ မၞိဟ်တံ ဘဝလီုမာန်၊ သြန်ဂှ် ကာလဂၠာဲပကောံဍေံ ဂွံဟွံလောဲ ကွေံကွေံ၊ ဆ္ဂး ယဝ်ပတိတ်ဇြဟတ် ဂၠာဲကွေံကွေံမ္ဂး မၞိဟ်တံဂွံကၠုၚ်သြန်ဖအိုတ်ရ။ ဍေံနွံဟေၚ် ဘဝစသုၚ် ဗိုက်လတက် ရုမ်ဂပ်ရ။
လ္တူနူဂၠာဲသြန်ဝါတ်ဂှ် ဂွံဍေံတုဲ ဂွံထိၚ်ဒဝ် ပကောံဍေံဂှ် သာတုဲ ဝါတ်ဂၠိုၚ်ကဵုဆဏီရ။ သြန်ဝွံ ဟိုတ်နူတၞဟ်ဟ်တုဲ ညံၚ်ရဴဂၠာဲနၚ်ဍေံ ဂွံကီု၊ ဟိုတ်နူဟိုတ်တံဂှ်တုဲ ဍေံမံၚ်ပ္ဍဲတဲ မၞိဟ်ဟွံလအ် ဍေံတိတ်အာပၠန်ရ။ ဗီုဍေံအာလောဲလောဲဂှ် ဒးဂၠာဲဍေံ ညံၚ်ဂွံလောဲလောဲပၠန်ဏောၚ်။
တိမွဲကၠအ် ဂၠာဲဂွံၜါကၠအ် ထိၚ်ဒဝ်မာန်ကဝက်မ္ဂး သၞာံလအ်ကၠုၚ်မ္ဂး မၞိဟ်ဂှ် စိုတ်ကဆံၚ်ဘဝသေဌဳမာန်ရ။ မၞိဟ်ဂၠာဲသြန်ဂှ် ဟိုတ်နူပကောံ ထိၚ်သြန်လေပ်ဂှ်ရ ဒှ်အာမၞိဟ်သေဌဳ ဂၠိုၚ်ကဵုသြန်ထဝ် ဂၠာဲကၠောန်သြန် လွဳပရာစိုတ်ဍန်န်မ္ဂး သြန်ဂှ် ဍေံဟွံကၠုၚ်ဇရေၚ်မၞိဟ်ဂှ်ရ။
ဗုဒ္ဓဘာသာဂှ် ဒှ်ရဲပတှေ် ကံအတိက်တုဲ ညးလ္ၚဵု ကံအတိက် ပါကၠုၚ်ကရောံ ဘဝခိုဟ်မ္ဂး ကၠောန်ညိညိ ဂွံဂၠိုၚ်ၚ်လေဝ် ကေၚ်ဆဵုလဝ်နွံရ။ ဆ္ဂး ကံပစ္စုပ္ပန် မၚ်မွဲလဝ် ဟွံခိုဟ်မ္ဂး (ဝါ) စသုၚ်ဝေၚ်ဂြိုၚ် ဗက်အာရီုမိပ် သက်က်မ္ဂး ပိုန်ဒြပ်ဂွံနၚ် နူကံအတိက်တေံ အာဍာ်ဇမၠိၚ်ဟွံမာန် ဒးဆောံလေၚ်အာဖအိုတ်ရ။
ကုံကမာန်
thumb|ပကဴကုံကမာန် မနွံကဵု ဍောင်ပေင်င် alt=|thumb|ကုံကမာန်S ဆဇုက်ကသဝ်ဍေဟ်ဟေင် မစဲပကှ်လဝ်။ ကုံကမာန် (Saffron) ဂှ် ဒှ်ကသဝ် နူပကဴ ကြဴကုသ် သတိဝုသ် (Crocus sativus)၊ တၞံပကဴဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ကော်စ တၞံကြဴကုသ်ကုံကမာန် ရ။ ကသဝ်ဇုက် အသာ်ဗကေတ် မတိတ်ဒၟံင် လဒေါဝ်ပကဴဂှ် ပလှ်ကေတ် စဲဗကှ်တုဲ စုတ်ပ္ဍဲသွ၊ စုတ်ပ္ဍဲဂဥုဲ ကေုာံ ပဍာ်ဂဥုဲရ။ ကုံကမာန်ဂှ် နူကဵု ခေတ်တမၠာတမၠာတေအ်ရ ဒှ်ဒၟံင် ကပေါတ်မနွံကဵု င္ၚုဟ်မးမွဲရ။ တမ်မူလ ကုံကမာန် ဂှ် ၜိုန်ရ ဟွံဂွံတီကေတ် ကၠးကၠးကီုလေဝ် ပတှ်ေကေတ် ဍေဟ်စေန်ဆက်ကၠုင် နူကဵု အဳရာန်။ ဆဂး ဍုင်ဂရိတ် ကေုာံ Mesopotamia လေဝ် စှ်ေစိုတ် မဒှ် ဒၞာဲမူလ ကုံကမာန်ကီုရ။ Harold McGee ဟီု တၞံဏအ်ဂှ် နူကဵု ခေတ်ဗရိုတ်တေအ် ဗဒါဲဂရိတ်ဂှ် စတဵုလွဳဒၟံင်ရ။ ကြဴကုသ်သတိဝုသ် ဂှ် ကၠာဲကၠုင် နူကဵု တၞံ Crocus cartwrightianus, မဒှ်တၞံ သီုကော်စ တၞံကုကမာန်အရိုင် "wild saffron"ရ။ တၞံကုံကမာန်ဂှ် ပြးချာဲအာ ဒေသယူရေယှ နူဂှ် စိုပ်အာ အာဖရိသၟဝ်ကျာ၊ အမေရိက သၟဝ်ကျာ ကေုာံ ဒေသသြသေနဳယျာ Oceania တအ်ရ။
နိရုတ်
"ကုံကမာန်" ဂှ် ဒှ်အရေဝ်မန် မလွဳဗ္စလဝ် နူကဵု သံသကြိုတ် ကုံကုမာ (Kuṃkumā कुंकुमा) လဆောဝ်ချူ ကုင်ကုမ Kuṅkuma ရ။ ပ္ဍဲဍုင်မန် တၞံဏအ် ဟွံမဲကီုလေဝ် ဟိုတ်မလုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲဂြန်ဂဥုဲ ကေုာံ ကာလဍုန်ပုင်ဒါမ်ပေါက်မ္ဂး စုတ်ဒၟံင်ကီုရ။ မအရေဝ် အင်္ဂလိက် "saffron" ကၠုင်နူ အရေဝ်ပြင်သေတ်တြေံ  safran မဒှ်မအရေဝ် မကၠုင်နူ လေတ္တေန်  safranum၊ လေတ္တေန်ဂှ် ကေတ်နူ အရေဝ်အာရာပ် za'farān, ၊ အာရာပ်ဂှ်ကေတ် ကေတ်နူအရေဝ်ပါသဳ zarparan မဂွံအဓိပ္ပါယ် "အသာ်ထဝ် gold strung”
လက်သန်
alt=Saffron Flowers|thumb|တၞံကြဴကုသ် မကဴဒၟံင် မဂွံဆဵုကေတ် ကသဵုဇုက် ကုံကမာန်။ alt=Saffron onions|thumb|ခၟာဲကဴ alt=Saffron harvest|thumb|မၞိဟ်တအ် ပလှ်ဒၟံင် ကုံကမာန်၊ ပ္ဍဲအဳရာန်။ တၞံကုံကမာန် မတဵုလွဳ ပ္ဍဲကၠအ်ဂှ် ဍေဟ်ကဴ ပ္ဍဲအခိင်ကၞောတ်သၞာံ တၞံမတိုန်ပ္ဍဲဂြိုပ်ဂှ် အခိင်လဵုမကဴဂှ် ဟွံတီရ။ ပ္ဍဲဒေသၜဳလဒေါဝ်တိဂှ် တၞံအရိုင်တအ်လေဝ် ကဴပ္ဍဲအခိင်ကၞောတ်သၞာံ ဒှ်မာန်ကီုရ။
တၞံကုံကမာန်ဂှ် ဒှ်တၞံ ဂကူဖျောန်မွဲတုဲ မဒှ်တၞံ ဂကူမနွံကဵု လိင်တြိကလာပ်ရုပ် (sterile triploid form) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဇၟာပ်ဗဳဇဂှ် မနွံကဵု ခရဝ်မဝ်သောမ် ဟဝ်မုန်စန်ပိပိတုဲ ဒက်ပတန်လဝ် နကဵုခရဝ်မဝ်သောမ် သီုဖအိုတ် ၂၄ ရ။ ဍောင်ပကဴ ကုံဂမာန် အသာ်ကဴခဍောင်ဂှ် ကၠောန်ပ္တိတ် မဍေဟ်တုဲ ပြဟ်စှ်ေပ္ဍဲတိ၊ မဍေဟ်ဂှ် ဍတ်ဒှ်ကၠုင် က္ဍိုပ်တုဲ တၞံတၟိတိုန်ရ။ က္ဍိုပ်ဍေဟ်ဂှ် ဒးဂၠံက်တုဲ ဂိုင်စွံ၊ စိုပ်အခိင် ကလေင်တဵုပၠန်ရ။ က္ဍိုပ်ဍေဟ်မွဲဂှ် ဂျိုင်မွဲဆ မွဲရာသဳဟေင်ရ။ က္ဍိုပ်တြေံဂှ် ကလေင်ပတိတ်ကဵု က္ဍိုပ်တၟိ စဵုကဵုစှ်က္ဍိုပ် သွက်ဂွံဆက်တိုန် ရာသဳဂတဂှ်ပၠန်ရ။ က္ဍိုပ်ဍေဟ်ဂှ် ဍောတ်၊ အသာ်ဗတေင် ကလိတ်ဒၟံင် နွံစ တၟာ5 cm နကဵု ဗွဲလၞင်၊ လပါ်သၟဝ် ထပှ်ေ၊ ထဍမ်တုဲ နွံကဵု ကသော်လပါ်လတူ တုပ်ညံင် က္ဍိုပ်လသိုင်။
တၞံဍေဟ်ဂှ် ကလုတ် တိတ် အကြာ ၅-၁၁ တုဲ ဟွံမဲ ကုတၞးလျးသံယိုဂ် မကော်စ တၞးcataphylls တအ်ရ။ ကာလခမောမ်ဍေဟ်တိတ်ကၠုင်မ္ဂး တၞးဂရောမ် မစဵုဒၞာလဝ် ခမောမ်ဍေဟ် နွံအကြာ ၅-၁၁တၞး မဗါန်ဒၟံင်ခမောမ်ဍေဟ်ရ။ တဝ်ဍေဟ်သောဲတုဲ မတုပ်ညံင်တၞးဂှ် နွံတၟာ1 – ဗွဲလၞင်၊ ကာလကဴရာင်တိတ်မ္ဂး ဂရောပ်မတုပ်တၞးဂှ် ဒှ်အရာမထိင်ဒဝ်လဝ် ဍောင်ပကဴဍေဟ်ရ။ တဝ်ပကဴဍေဟ်ဂှ် နွံကဵု ဍောင်ပ္ကဴမွဲ မနွံကဵု ကထိုက် တြဴကထိုက်ရ။ ကြဴနူကဴတုဲ တၞံဍေဟ် ပ္တိတ်တၞးဍေဟ်ဇေတ်တ် ဇၟာပ်တၞးဂှ် နွံစဵုကဵု ဇမၠိင်40 cm ရ။ Only in October, after most other flowering plants have released their seeds, do its brilliantly hued flowers develop; they range from a light pastel shade of lilac to a darker and more striated mauve. The flowers possess a sweet, honey-like fragrance. Upon flowering, the plants are 20 – in height and bear up to four flowers. A three-pronged style 25 – in length, emerges from each flower. Each prong terminates with a vivid crimson stigma, which are the distal end of a carpel.
Cultivation
The saffron crocus, unknown in the wild, probably descends from Crocus cartwrightianus. It is a triploid that is "self-incompatible" and male sterile; it undergoes aberrant meiosis and is hence incapable of independent sexual reproduction—all propagation is by vegetative multiplication via manual "divide-and-set" of a starter clone or by interspecific hybridisation.
Crocus sativus thrives in the Mediterranean maquis, an ecotype superficially resembling the North American chaparral, and similar climates where hot and dry summer breezes sweep semi-arid lands. It can nonetheless survive cold winters, tolerating frosts as low as −10 C and short periods of snow cover. Irrigation is required if grown outside of moist environments such as Kashmir, where annual rainfall averages 1000 –; saffron-growing regions in Greece (500 mm annually) and Spain (400 mm) are far drier than the main cultivating Iranian regions. What makes this possible is the timing of the local wet seasons; generous spring rains and drier summers are optimal. Rain immediately preceding flowering boosts saffron yields; rainy or cold weather during flowering promotes disease and reduces yields. Persistently damp and hot conditions harm the crops, and rabbits, rats, and birds cause damage by digging up corms. Nematodes, leaf rusts, and corm rot pose other threats. Yet Bacillus subtilis inoculation may provide some benefit to growers by speeding corm growth and increasing stigma biomass yield.
The plants fare poorly in shady conditions; they grow best in full sunlight. Fields that slope towards the sunlight are optimal (i.e., south-sloping in the Northern Hemisphere). Planting is mostly done in June in the Northern Hemisphere, where corms are lodged 7 – deep; its roots, stems, and leaves can develop between October and February. Planting depth and corm spacing, in concert with climate, are critical factors in determining yields. Mother corms planted deeper yield higher-quality saffron, though form fewer flower buds and daughter corms. Italian growers optimise thread yield by planting 15 cm deep and in rows 2 – apart; depths of 8 – optimise flower and corm production. Greek, Moroccan, and Spanish growers employ distinct depths and spacings that suit their locales.
C. sativus prefers friable, loose, low-density, well-watered, and well-drained clay-calcareous soils with high organic content. Traditional raised beds promote good drainage. Soil organic content was historically boosted via application of some 20 – of manure per hectare. Afterwards, and with no further manure application, corms were planted. After a period of dormancy through the summer, the corms send up their narrow leaves and begin to bud in early autumn. Only in mid-autumn do they flower. Harvests are by necessity a speedy affair: after blossoming at dawn, flowers quickly wilt as the day passes. All plants bloom within a window of one or two weeks. Stigmas are dried quickly upon extraction and (preferably) sealed in airtight containers.
Spice
Saffron contains some 28 volatile and aroma-yielding compounds, dominated by ketones and aldehydes. An aroma chemical analysis showed that the main aroma-active compounds were safranal – the main compound responsible for saffron aroma – 4-ketoisophorone, and dihydrooxophorone. Saffron also contains nonvolatile phytochemicals, including carotenoids, including zeaxanthin, lycopene, and various α- and β-carotenes.
The yellow-orange colour of saffron is primarily the result of α-crocin. This crocin is trans-crocetin di-(β-D-gentiobiosyl) ester; it bears the systematic (IUPAC) name 8,8-diapo-8,8-carotenoic acid. This means that the crocin underlying saffron's aroma is a digentiobiose ester of the carotenoid crocetin. Crocins themselves are a series of hydrophilic carotenoids that are either monoglycosyl or diglycosyl polyene esters of crocetin. Crocetin is a conjugated polyene dicarboxylic acid that is hydrophobic, and thus oil-soluble. When crocetin is esterified with two water-soluble gentiobioses, which are sugars, a product results that is itself water-soluble. The resultant α-crocin is a carotenoid pigment that may make up more than 10% of dry saffron's mass. The two esterified gentiobioses make α-crocin ideal for colouring water-based and non-fatty foods such as rice dishes.
The bitter glucoside picrocrocin is responsible for saffron's pungent flavour. Picrocrocin (chemical formula:
C
26O
7
; systematic name : 4-(β-D-glucopyranosyloxy)-2,6,6-trimethylcyclohex-1-ene-1-carbaldehyde) is a union of an aldehyde sub-molecule known as safranal (systematic name: 2,6,6-trimethylcyclohexa-1,3-diene-1-carbaldehyde) and a carbohydrate. It has insecticidal and pesticidal properties, and may comprise up to 4% of dry saffron. Picrocrocin is a truncated version of the carotenoid zeaxanthin that is produced via oxidative cleavage, and is the glycoside of the terpene aldehyde safranal.
Grades and ISO 3632 categories
left|thumb|Red threads and yellow styles from Iran left|thumb|High quality red threads from Austrian saffron left|thumb|Kashmiri saffron package Saffron is not all of the same quality and strength. Strength is related to several factors including the amount of style picked along with the red stigma. Age of the saffron is also a factor. More style included means the saffron is less strong gram for gram because the colour and flavour are concentrated in the red stigmas. Saffron from Iran, Spain and Kashmir is classified into various grades according to the relative amounts of red stigma and yellow styles it contains. Grades of Iranian saffron are: "sargol" (red stigma tips only, strongest grade), "pushal" or "pushali" (red stigmas plus some yellow style, lower strength), "bunch" saffron (red stigmas plus large amount of yellow style, presented in a tiny bundle like a miniature wheatsheaf) and "konge" (yellow style only, claimed to have aroma but with very little, if any, colouring potential). Grades of Spanish saffron are "coupé" (the strongest grade, like Iranian sargol), "mancha" (like Iranian pushal), and in order of further decreasing strength "rio", "standard" and "sierra" saffron. The word "mancha" in the Spanish classification can have two meanings: a general grade of saffron or a very high quality Spanish-grown saffron from a specific geographical origin. Real Spanish-grown La Mancha saffron has PDO protected status and this is displayed on the product packaging. Spanish growers fought hard for Protected Status because they felt that imports of Iranian saffron re-packaged in Spain and sold as "Spanish Mancha saffron" were undermining the genuine La Mancha brand. Similar was the case in Kashmir where imported Iranian saffron is mixed with local saffron and sold as "Kashmir brand" at a higher price. In Kashmir, saffron is mostly classified into two main categories called "mongra" (stigma alone) and "lachha" (stigmas attached with parts of the style). Countries producing less saffron do not have specialised words for different grades and may only produce one grade. Artisan producers in Europe and New Zealand have offset their higher labour charges for saffron harvesting by targeting quality, only offering extremely high-grade saffron.
In addition to descriptions based on how the saffron is picked, saffron may be categorised under the international standard ISO 3632 after laboratory measurement of crocin (responsible for saffron's colour), picrocrocin (taste), and safranal (fragrance or aroma) content. However, often there is no clear grading information on the product packaging and little of the saffron readily available in the UK is labelled with ISO category. This lack of information makes it hard for customers to make informed choices when comparing prices and buying saffron.
Under ISO 3632, determination of non-stigma content ("floral waste content") and other extraneous matter such as inorganic material ("ash") are also key. Grading standards are set by the International Organization for Standardization, a federation of national standards bodies. ISO 3632 deals exclusively with saffron and establishes three categories: III (poorest quality), II, and I (finest quality). Formerly there was also category IV, which was below category III. Samples are assigned categories by gauging the spice's crocin and picrocrocin content, revealed by measurements of specific spectrophotometric absorbance. Safranal is treated slightly differently and rather than there being threshold levels for each category, samples must give a reading of 20–50 for all categories.
These data are measured through spectrophotometry reports at certified testing laboratories worldwide. Higher absorbances imply greater levels of crocin, picrocrocin and safranal, and thus a greater colouring potential and therefore strength per gram. The absorbance reading of crocin is known as the "colouring strength" of that saffron. Saffron's colouring strength can range from lower than 80 (for all category IV saffron) up to 200 or greater (for category I). The world's finest samples (the selected, most red-maroon, tips of stigmas picked from the finest flowers) receive colouring strengths in excess of 250, making such saffron over three times more powerful than category IV saffron. Market prices for saffron types follow directly from these ISO categories. Sargol and coupé saffron would typically fall into ISO 3632 category I. Pushal and Mancha would probably be assigned to category II. On many saffron packaging labels, neither the ISO 3632 category nor the colouring strength (the measurement of crocin content) is displayed.
However, many growers, traders, and consumers reject such lab test numbers. Some people prefer a more holistic method of sampling batches of threads for taste, aroma, pliability, and other traits in a fashion similar to that practised by experienced wine tasters. However, ISO 3632 grade and colouring strength information allow consumers to make instant comparisons between the quality of different saffron brands, without needing to purchase and sample the saffron. In particular, consumers can work out a value for money based on price per unit of colouring strength rather than price per gram, given the wide possible range of colouring strengths that different kinds of saffron can have.
Adulteration
alt=saffron-properties-zafaranic|thumb|saffron Despite attempts at quality control and standardisation, an extensive history of saffron adulteration, particularly among the cheapest grades, continues into modern times. Adulteration was first documented in Europe's Middle Ages, when those found selling adulterated saffron were executed under the Safranschou code. Typical methods include mixing in extraneous substances like beetroot, pomegranate fibres, red-dyed silk fibres, or the saffron crocus's tasteless and odourless yellow stamens. Other methods included dousing saffron fibres with viscid substances like honey or vegetable oil to increase their weight. Powdered saffron is more prone to adulteration, with turmeric, paprika, and other powders used as diluting fillers. Adulteration can also consist of selling mislabelled mixes of different saffron grades. Thus, high-grade Kashmiri saffron is often sold and mixed with cheaper Iranian imports; these mixes are then marketed as pure Kashmiri saffron, a development that has cost Kashmiri growers much of their income. Safflower is a common substitute sometimes sold as saffron. The spice is reportedly counterfeited with horse hair, corn silk, or shredded paper. Tartrazine or sunset yellow have been used to colour counterfeit powdered saffron.
In recent years, saffron adulterated with the colouring extract of gardenia fruits has been detected in the European market. This form of fraud is difficult to detect due to the presence of flavonoids and crocines in the gardenia-extracts similar to those naturally occurring in saffron. Detection methods have been developed by using HPLC and mass spectrometry to determine the presence of geniposide, a compound present in the fruits of gardenia, but not in saffron.
Types
The various saffron crocus cultivars give rise to thread types that are often regionally distributed and characteristically distinct. Varieties (not varieties in the botanical sense) from Spain, including the tradenames "Spanish Superior" and "Creme", are generally mellower in colour, flavour, and aroma; they are graded by government-imposed standards. Italian varieties are slightly more potent than Spanish. Greek saffron produced in the town of Krokos is PDO protected due to its particularly high-quality colour and strong flavour. Various "boutique" crops are available from New Zealand, France, Switzerland, England, the United States, and other countries—some of them organically grown. In the US, Pennsylvania Dutch saffron—known for its "earthy" notes—is marketed in small quantities.
Another is the "Mongra" or "Lacha" saffron of Kashmir (Crocus sativus 'Cashmirianus'), which is among the most difficult for consumers to obtain. Repeated droughts, blights, and crop failures in Kashmir combined with an Indian export ban, contribute to its prohibitive overseas prices. Kashmiri saffron is recognizable by its dark maroon-purple hue, making it among the world's darkest. In 2020, Kashmir Valley saffron was certified with a geographical indication from the Government of India.
Production
left|thumb|Saffron market, Iran Almost all saffron grows in a belt from Spain in the west to Kashmir in the east. In 2014, 250 t were produced worldwide. Iran is responsible for 90–93% of global production, with much of their produce exported.
In the 21st century, cultivation in Greece and Afghanistan increased. Morocco and India were minor producers. In Italy, saffron is produced primarily in Southern Italy, especially in the Abruzzo region, but it is also grown in significant numbers in Basilicata, Sardegna, and Tuscany (especially in San Gimignano). Prohibitively high labour costs and abundant Iranian imports mean that only select locales continue the tedious harvest in Austria, Germany, and Switzerland—among them the Swiss village of Mund, whose annual output is a few kilograms. Microscale production of saffron can be found in Australia (mainly the state of Tasmania), Canada, Central Africa, China, Egypt, parts of England France, Israel, Mexico, New Zealand, Sweden (Gotland), Turkey (mainly around the town of Safranbolu), the United States (California and Pennsylvania). Greece is a saffron producer with a history of 3 centuries of cultivation of a saffron called Krokos Kozanis, having started exports to the United States in 2017.
Trade
Saffron prices at wholesale and retail rates range from US$500 to US$5,000 per pound, or US$1,100–11,000/kg. In Western countries, the average retail price in 1974 was $1,000 per pound, or US$2,200 per kilogram. In February 2013, a retail bottle containing 0.06 ounces (1.7 g) could be purchased for $16.26 or the equivalent of $4,336 per pound or as little as about $2,000/pound in larger quantities. A pound contains between 70,000 and 200,000 threads. Vivid crimson colouring, slight moistness, elasticity, and lack of broken-off thread debris are all traits of fresh saffron.
Uses
Saffron has a long history of use in traditional medicine. Saffron has also been used as a fabric dye, particularly in China and India, and in perfumery. It is used for religious purposes in India.
Nutrition
Dried saffron is 65% carbohydrates, 6% fat, 11% protein (table) and 12% water. In one tablespoon (2 grams; a quantity much larger than is likely to be ingested in normal use) manganese is present as 29% of the Daily Value, while other micronutrients have negligible content (table).
Research
Saffron constituents, such as crocin, crocetin, and safranal, were under preliminary research for their potential to affect mental depression.
History
left|thumb|A detail from the "Saffron Gatherers" fresco of the "Xeste 3" building. It is one of many depicting saffron; they were found at the Bronze Age settlement of Akrotiri, on the Aegean island of Santorini. Some doubts remain on the origin of saffron, but it is believed that saffron originated in Iran. However, Greece and Mesopotamia have also been suggested as the possible region of origin of this plant. C. sativus is possibly a triploid form of Crocus cartwrightianus. Saffron crocus slowly propagated throughout much of Eurasia and was later brought to parts of North Africa, North America, and Oceania.
Saffron was detailed in a 7th-century BC Assyrian botanical reference compiled under Ashurbanipal. Documentation of saffron's use over the span of 3,500 years has been uncovered. Saffron-based pigments have indeed been found in 50,000-year-old depictions of prehistoric places in northwest Iran. The Sumerians later used wild-growing saffron in their remedies and magical potions. Saffron was an article of long-distance trade before the Minoan palace culture's 2nd millennium BC peak. Ancient Persians cultivated Persian saffron (Crocus sativus 'Hausknechtii') in Derbent, Isfahan, and Khorasan by the 10th century BC. At such sites, saffron threads were woven into textiles, ritually offered to divinities, and used in dyes, perfumes, medicines, and body washes. Saffron threads would thus be scattered across beds and mixed into hot teas as a curative for bouts of melancholy. Non-Persians also feared the Persians' usage of saffron as a drugging agent and aphrodisiac. During his Asian campaigns, Alexander the Great used Persian saffron in his infusions, rice, and baths as a curative for battle wounds. Alexander's troops imitated the practice from the Persians and brought saffron-bathing to Greece.
South Asia
right|thumb|Buddhist adepts wearing saffron-coloured robes, pray in the Hundred Dragons Hall, Buddha Tooth Relic Temple and Museum, Singapore. Conflicting theories explain saffron's arrival in South Asia. Kashmiri and Chinese accounts date its arrival anywhere between 2500 and 900 years ago. Historians studying ancient Persian records date the arrival to sometime prior to 500 BC, attributing it to a Persian transplantation of saffron corms to stock new gardens and parks. Phoenicians then marketed Kashmiri saffron as a dye and a treatment for melancholy. Its use in foods and dyes subsequently spread throughout South Asia. Buddhist monks wear saffron-coloured robes; however, the robes are not dyed with costly saffron but turmeric, a less expensive dye, or jackfruit. Monks' robes are dyed the same colour to show equality with each other, and turmeric or ochre were the cheapest, most readily available dyes. Gamboge is now used to dye the robes.
East Asia
Some historians believe that saffron came to China with Mongol invaders from Persia. Yet saffron is mentioned in ancient Chinese medical texts, including the forty-volume Shennong Bencaojing, a pharmacopoeia written around 300–200 BC. Traditionally credited to the legendary Yan Emperor and the deity Shennong, it discusses 252 plant-based medical treatments for various disorders. Nevertheless, around the 3rd century AD, the Chinese were referring to saffron as having a Kashmiri provenance. According to the herbalist Wan Zhen, "the habitat of saffron is in Kashmir, where people grow it principally to offer it to the Buddha." Wan also reflected on how it was used in his time: "The flower withers after a few days, and then the saffron is obtained. It is valued for its uniform yellow colour. It can be used to aromatise wine."
South East Mediterranean
The Minoans portrayed saffron in their palace frescoes by 1600–1500 BC; they hint at its possible use as a therapeutic drug. Ancient Greek legends told of sea voyages to Cilicia, where adventurers sought what they believed were the world's most valuable threads. Another legend tells of Crocus and Smilax, whereby Crocus is bewitched and transformed into the first saffron crocus. Ancient perfumers in Egypt, physicians in Gaza, townspeople in Rhodes, and the Greek hetaerae courtesans used saffron in their scented waters, perfumes and potpourris, mascaras and ointments, divine offerings, and medical treatments.
Western Europe
right|thumb|Preserved "Safran", Staatliches Museum für Naturkunde, Karlsruhe, Germany Saffron was a notable ingredient in certain Roman recipes such as jusselle and conditum. Such was the Romans' love of saffron that Roman colonists took it with them when they settled in southern Gaul, where it was extensively cultivated until Rome's fall. With this fall, European saffron cultivation plummeted. Competing theories state that saffron only returned to France with 8th-century AD Moors or with the Avignon papacy in the 14th century AD. Similarly, the spread of Islamic civilisation may have helped reintroduce the crop to Spain and Italy.
The 14th-century Black Death caused demand for saffron-based medicaments to peak, and Europe imported large quantities of threads via Venetian and Genoan ships from southern and Mediterranean lands such as Rhodes. The theft of one such shipment by noblemen sparked the fourteen-week-long Saffron War. The conflict and resulting fear of rampant saffron piracy spurred corm cultivation in Basel; it thereby grew prosperous. The crop then spread to Nuremberg, where endemic and insalubrious adulteration brought on the Safranschou code—whereby culprits were variously fined, imprisoned, and executed. Meanwhile, cultivation continued in southern France, Italy, and Spain.
The Essex town of Saffron Walden, named for its new specialty crop, emerged as a prime saffron growing and trading centre in the 16th and 17th centuries but cultivation there was abandoned; saffron was re-introduced around 2013 as well as other parts of the UK (Cheshire).
Europeans introduced saffron to the Americas when immigrant members of the Schwenkfelder Church left Europe with a trunk containing its corms. Church members had grown it widely in Europe. By 1730, the Pennsylvania Dutch cultivated saffron throughout eastern Pennsylvania. Spanish colonies in the Caribbean bought large amounts of this new American saffron, and high demand ensured that saffron's list price on the Philadelphia commodities exchange was equal to gold. Trade with the Caribbean later collapsed in the aftermath of the War of 1812, when many saffron-bearing merchant vessels were destroyed. Yet the Pennsylvania Dutch continued to grow lesser amounts of saffron for local trade and use in their cakes, noodles, and chicken or trout dishes. American saffron cultivation survives into modern times, mainly in Lancaster County, Pennsylvania.
Bibliography
Books ကဏ္ဍ:Category:BEHM ကဏ္ဍ:Category:ရုက္ခဗေဒ ကဏ္ဍ:ပြန်လည်မဆန်းစစ်ရသေးသော ဘာသာပြန်များပါဝင်သည့် စာမျက်နှာများ
ဝင်ရော၊ နာဲ
နာဲဝင်ရော (ကော်) နာဲရံသဳ (Burmese: နိုင်ဝင်းရော/မင်းဝင်းယော်) (ၜံင် 8 Jan. 1941)ဒှ် က္ဍိုပ်သကိုပ် ကွးဘာတက္ကသိုလ် ကေုာံ သၟာပၠန်ဂတး သွက်ဗၠးၜးဂကူမန် ပ္ဍဲသၞောဝ်ကီု သီုကဵု နကဵုနဲလွပ်လွဟ်ရ၊၊ ကာလညး မစိုပ်အာ တိဗၠးၜး ပ္ဍဲဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် ယိုက်ဂၠေင်လဝ် ပ္ဍဲဒၞာဲအဓိက နဒဒှ် လျိုင်ကမ္မတဳဗဟဵု၊ အစာဘာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ကေုာံ ပရေင်ပၞာန်ရ၊၊ ပ္ဍဲကာလ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ မဒက်ပ္တန် ဒပ်ပၞာန်ဗၠးၜးကောန်ဂကူမန်ဂှ် နာဲဝင်ရောဝွံ နဒဒှ် မၞိဟ်အဓိကမွဲ မွဲစွံ ကုဂဥုပ်ဗိုလ် နာဲထဝ်မန် (ဥက္ကဌဗော်ဍုင်မန်တၟိ) ကဵု ဒု-ဂဥုပ်ဗိုလ် နာဲအံင်နာင်တအ်ဂှ် ယိုက်ဂၠေင် ဂစာန်လဝ်ရ၊၊ သွက်အဝဵုအာဏာဂကူမန် ဂွံတန်တဴ ပ္ဍဲရးတၞင်သဳတုဲ စိုပ်အာ ဒပ်တၞင်သဳ၊၊
မကတဵုဒှ်မၞိဟ် ကေုာံ သၟတ်
မာံဝင်ရောဝွံ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၁၊ ဂိတုဇန်နဝါရဳ ၈ ပ္ဍဲအရာပ်ဓရိုက်ထဝဲါ၊ ကွာန်ကၟာဝက် မဒှ်ကောန် နာဲစံရွှန်း၊ မိလှခေန်၊၊ နာဲစံရွှန်း ဂှ် ပ္ဍဲအခိင် မန်တအ် မညာတ်ကေတ် ဒဒှ်ရ အခေါင်အရာ သွက်ဂကူမန်ဂှ် အာတ်ကေတ် နကဵုလိက် နကဵုပါင် ဟွံဂွံ၊ မန်ဒးကၠောန် ပၠန်ဂတး နကဵုလွဟ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၈ ဂှ် ပ္ဍဲကွာန်ကၟာဝက်ဂှ် စဒက်ကၠုင် ဂကောံသၟတ် သွက်ဂွံပလေဝ်စ ပရေင်ပၠန်ဂတး လွပ်လွဟ်ရ၊၊ မၞိဟ်က္ဍိုပ်သကိုပ်အဓိက သွက်ပၠန်ဂတးမန် ပ္ဍဲကၟာဝက်ဂှ် ဒှ်ဂဥုပ်အစာဘာဇၞော် (ကျောင်းအုပ်ဆရာကြီး) နာဲဖိုလ်စိင် (ဖိုးစိန်)ရ၊၊ ကရောမ်ညး မၞိဟ်အဓိကတၞဟ်တအ်ဂှ် ဒှ်ကောန်မေန်ညး နာဲစံရွှန်း သီုဒှ် လစှ်ေဂဥုပ်အစာဘာဇၞော် (လက်ထောက်ကျောင်းဆရာ)၊ အစာဟို၊ အစာထောန်ခေန်၊ နာဲဆာန်မန်တအ်ရ၊၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် လပါ်ပၞာန်ဂှ် ဒှ်နာဲကောန်တာ (ဗိုလ်ရာဇာ)၊ ဗိုလ်ဘစိန်၊ နာဲဝိဇ္ဇာဓိုရ် ကေုာံ နာဲဖိုးလင်တအ်ရ၊၊ နာဲဖိုလ်စိင် ညးမဒှ် ဂအုပ်အစာဘာဇၞော် တိတ်အာ ပၠန်ဂတးတုဲ ကောဇၞော်ညး ညးမဒှ် အပါ နာဲစံရွှန်း၊ နာဲအောင်မွှေး ဂှ် ဆက်ကေတ်အာ တာလျိုင် ပ္ဍဲကိစ္စ ဗ္တောန်လိက်မန် ပ္ဍဲကွာန်ကၟာဝက်ဂှ်ရ၊၊ နာဲအောင်မွှေး လေဝ် ဟိုတ်နူဒေအ်ညး ကေုာံ ကောန်ညး တိတ်ပၠန်ဂတးတုဲ ဒးဒုင်ရပ် ကဵုကောန်ပၞာန်ကီုရ၊၊