cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ဂကောံသၟတ်မန်လညာတ်တၟိ
ဒဒှ်လက္ကရဴ
ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဒေါအ်ပန်ပှော် ကုအလဵုအသဳပၞာန်ဗၟာ ပ္ဍဲ ၂၉ ဂျောန် ၁၉၉၅ တုဲ ရုင်ဆက်ဆောံ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ၊ ရုင်ပိုန်ဒြပ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် အာစိုပ် ဖျေဟ်လဝ် ပ္ဍဲဍုင်ဇၞော်၊ မပတံကဵု ဍုင်လ္ဂုင်၊ ဍုင်မတ်မလီုတအ်ရ။ နကဵုရုင်ဆက်ဆောံ ဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် ကၠောန်သဘင် ဆဵုဂဗ ပသောင်ကလး ဂၠံင်တရဴဗော် ကုညးဍုင်ကွာန်မန် ပ္ဍဲမပ္တံကဵု ဇြပ်သဘင်ဓရ်မန် ဍုင်လ္ဂုင်တအ်ကီုရ။ ပ္ဍဲကဵု သဘင်ဆဵုဂဗဂှ်မ္ဂး ကောန်ဂကူမန် ကဆံင်မၞိဟ်နာနာတအ် တိုန်စိုပ်တုဲ အသေအဟာန်တုဲမ္ဂး က္ဍိုပ်သကိုပ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ မၞိဟ်ကဆံင်လတူ ဗီုကဵု နာဲယှိုဲကျေန်တအ်ဂှ် ဒုင်တက်ဗီု ကုမၞိဟ်မတိုန်စိုပ် လ္ၚဵုတအ် နွံကီုရ။ ဆဂး နူကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဂွံဗလး မၞိဟ်စန်ဒက် သွက်ဂွံစုက်လုက် ကုဂကောံမန် မချဳဓရာင်ဒၟံင် အပ္ဍဲဍုင်ဇေတ်တ် ဗွဲမကတိုင်ကၟဟ် ဗီုကဵု ဂကောံသင်သၟတ်မန် ဍုင်လ္ဂုင် (လဂါံအာဇာနဲ)ဂှ် ဟွံမဲရ။ (ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဂကောံသင်သၟတ်မန် မချဳဓရာင် ပရေင်ဂကူ လတူဍုင်လ္ဂုင်မ္ဂး ဂကောံသင်သၟတ်မန် ဍုင်လ္ဂုင် မကော် ”ဂကောံသင်လဂါံအာဇာနဲ”ဂှ် ဒှ်ဂကောံဇၞော်အိုတ် ကၠောန်ကမၠောန် ဂၠိုင်အိုတ်ရ။) ပ္ဍဲသၞာံၜိုတ် ၁၉၉၇ ဂှ် နူကဵု ဂကောံသင်သၟတ်မန် ဍုင်လ္ဂုင် နာဲရတ်ရတ် ကေတ်အဆက် ကုရုင်ဆက်ဆောံ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင် ဂွံအဆက် ကုနာဲအံင်မ္ၚဵုတုဲ မိက်ဂွံဆဵုဂဗ ကုညးတာလျိုင်ဗော်တအ်ရ။ နကဵု နာဲအံင်မ္ၚဵု ဖန်ဇန်ကဵု ညံင်ဂွံဆဵု ကဵု ညးလျိုင်ဌာန ရုင်ဆက်ဆောံ နာဲအံင်နာင် ပ္ဍဲရုင်ဆက်ဆောံတုဲ နူကဵု ဂကောံသင်မန်ဍုင်လ္ဂုင် နာဲရတ်ရတ်၊ နာဲဗဳထဝ် (မန်ဇြာ)၊ နာဲထေရိန္ဒ တအ် အာဆဵုဂဗတက်ကျာ ဗၞတ်မွဲလစုတ်ရ။ ပ္ဍဲဆဵုဂဗဂှ် နူကဵု ဂကောံသင်မန်တအ် အာတ်မိက် ညံင်ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဂွံပံက်ကဵု ဘာပရေင်ဍုင်ကွာန် ကုဂကောံသင် ကေုာံ ဂကောံသၟတ် ပ္ဍဲဍုင်တအ်တုဲ ပရေင်ချဳဓရာင် အပ္ဍဲဍုင်ဂှ် ညံင်ဂွံဆက်စပ် ကုဗော်ဍုင်မန်တၟိဂှ် ဖန်ဇန်ကဵုညိ မြဴသာ်ဝွံ အာတ်မိက်တုဲ၊ နူကဵု ညးလျိုင်ဌာနကီု သီုကဵု နာဲအံင်မ္ၚဵုဂှ် အရာဏအ် ညးတအ် ပတိုန်ကဵုဗဟဵုရောင်၊ တုဲပၠန် ဗွဲကြဴ ဆက်လဴကဵုပရိုင်ရောင် မြဴသာ်ဝွံ ဟီုလဝ်ရ။
မွဲလပါ်ဂှ် ကောန်ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ညးတာလျိုင် ကဆံင်လဒေါဝ်လ္ၚဵု မပ္တံကဵု နာဲယက္ခ၊ နာဲရန်ဍုင်၊ ဗညာအိန်၊ နာဲအံင်မ္ၚဵု တအ်လေဝ် ချပ်ကၠုင် သွက်ဂွံသၠုင်ပတိုန် ပရေင်စန်ဒက် ညးဍုင်ကွာန် ညံင်ဂွံဒှ် ဒြဟတ်ပၠန်ဂတး ပ္ဍဲဍုင်ကီုရ။ နကဵုဗော်ဍုင်မန်တၟိ မရပ်လဝ် သၞောဝ်ဗဟဵုရပ်ဇုက်တုဲ အရာအိုတ်သီု သ္ဒးကလိဂွံ အခေါင်နူဗဟဵုဖအိုတ်တုဲဟေင် ဗၟံက်ရုပ်ရဴဂွံဂှ်တုဲ ကမၠောန်အရာအိုတ်သီုဂှ် လဇုဲလဇ ဗွဲတၟေင် ကမၠောန်မဒးစကာသြန်ဘဏ္ဍာဗော်တအ်ဂှ် လဇုဲဂၠိုင်ရ။ ပရေင်ကမၠောန် စန်ဒက် ညးဍုင်ကွာန် နကဵု မပံက်ဘာ ပရေင်ဍုင်ကွာန်တုဲ ဒက်ဂကောံ သွက်ဒြဟတ်အရီုပၠန်ဂတးဂှ် ဒှ်ပံက်ဘာပရေင်ဍုင်ကွာန် သွက်ညးဍုင်ကွာန်မန် အလန်ကၠာအိုတ် ကြဴနူဒေါအ်ပန်ပှော် နူသၞာံ ၁၉၉၅ တုဲဂှ် ဒှ်ပ္ဍဲကဵု ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၁၊ ၁၉၉၉ ပွိုင် ၁၅ တ္ၚဲ ပ္ဍဲကၠအ်ခၜိုတ် (မတဵုလဝ်တၟိ) ဝါဇြေန် (လၟုဟ် ဗဒိုပ်ဝါဇြေန်) ဗဒါဲကွာန်ဝါဗိုင်ရ။ ပ္ဍဲဘာဂှ် နာဲယက္ခ၊ နာဲရန်ဍုင်၊ နာဲဗညာအိန်တအ် ဒှ်အစာတုဲ သၟတ် ကေုာံ ညးဇၞော် နူကဵု ပွိုင်ဍုင်ပံင်၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ ပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ်၊ လကျာ်ၜါဇကု နာဲရတ်ရတ် ကဵု နာဲဗဳထဝ်။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် နာဲဗဳထဝ် စိုပ်ဒၟံင်ကွာန်ဝင်က မၞိဟ် နူဗော်ဍုင်မန်တၟိကၠုင်ကော်တုဲ စှ်ေအာ ဇရေင် ဝါဇြေန်ရ။ နူကဵုဘာဂှ် ဖျေဟ်လဝ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် ဂကောံဓလုက် ပ္ဍဲဍုင်မွဲ၊ တုဲပၠန် ညံင်ဂွံပံက်အာ ဂကောံသၟတ်မန်မွဲတုဲ သၠုင်ပတိုန်ဍာ်ဒကေဝ်သၟတ် သွက်ဂွံဆက်ကေတ် ယိုက်ဂၠေင်အာ ပရေင်ဍုင်ကွာန်၊ ပ္ဍဲဒၞာဲက္ဍိုပ်သကိုပ် ပ္ဍဲသွာင်နာနာရ။
လဒက်ဂကောံ
ဂကောံသၟတ်မန်လညာတ်တၟိဂှ် ဒက်ပတန် နဒဒှ်ဂကောံ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၁ ဂိတု နဝ်ဝေမ်ပါ ၁၈ နကဵု တင်ရန်တၟအ် သွက်ဂွံဒှ်အထံက်အရီု ပ္ဍဲပရေင်ပေါဲဗတိုက် သွက်အခေါင်အရာကောန်ဂကူမန် သီုကဵု ကောန်ဍုင်အရင်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲအရာ မဒက်ပတန်သၞောဝ်ဖေက်ဒရေဝ် ကေုာံ ဒဳမဝ်ကရေသဳရ။ နာဲဗညာမန် ညးမတိုန်လဝ်ဘာ Foreign Affairs ပ္ဍဲဍုင်ဇင်မာဲ ပ္ဍဲအခိင်ဘာ မအာစိုပ်ဒတုဲ နကဵုအစဳအဇန်ဘာ ကရောမ်ကွးဘာဂမၠိုင်ဂှ် တၞဟ်နမဂွံလ္ၚတ် ဍုင်ယူရောပ်ဂမၠိုင်တုဲ စိုပ်ကၠုင် ဍုင်ဒိန်မက် ပ္ဍဲဂိတုသေတ်တေန် သၞာံ ၂၀၀၂ ရ။ အခိင်နာဲဗညာမန် မစိုပ်ဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်ဒိန်မက်ဂှ် နာဲဗညာမန် ဂွံဆဵု ကု ညးစၞးဂကောံမန်သကေန်ဒိနေဗိယျာ နာဲဗညာအံင် (ဥက္ကဌ ဂကောံမန် ဍုင်ဒိန်မက်)၊ နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာ (ညးအုပ်ကာ ဂကောံမန်ဒိန်မက်) နာဲကျဝ်ကျဝ် (ဂကူမန် မပဒတဴ ပ္ဍဲနဝ်ဝေ)တုဲ လဴဗ္စ ပရေင်ကမၠောန် ညးတေအ် မရန်လဝ် ကာလညးတေအ် မကလေင်စိုပ် ဍုင်မန်တေအ်ရ။ ညးလုပ် ယိုက်ဂၠေင် ပ္ဍဲဂကောံသၟတ်မန်တုဲ ဗက်စန်ဒက် ညံင်ဂွံ သၠုင်ပတိုန် ကဆံင်လိက်အင်္ဂလိက် သၟတ်မန်တအ်တုဲ ညံင်သၟတ်မန်တအ် ဂွံအာတိုန် ပ္ဍဲကဵု ဘာဍုင်မ္ၚး ဗီုကဵု Foreign Affairs တအ် ကေုာံ ဘာတၞဟ်တအ်ရ။ နာဲဗညာမန် ဆက်ဟီု ညံင်ကမၠောန်ဂွံဒှ် ဗွဲကိုပ်ကၠာဂှ် ဒးကေတ်ဒြဟတ်သြန်ညိတုဲ ကမၠောန်ဒှ်တုဲ နကဵုအရီုအဗင် နူကဵု ဂကောံထံင်ပင် သွက်ဍုင်ဗၟာနာနာတအ် ကလိဂွံတုဲမ္ဂး ဆက်တန်တဴကေတ်တ်မာန်ရ။ နကဵု ဂကောံမန်ဒိန်မက် ကေုာံ မန်ဍုင်နဝ်ဝေဂှ် ဟိုတ်နူဒြဟတ်မၞိဟ်ဇကု အောန်ဒၟံင်တုဲ သြန်မူစိ ဗိုင်ထံက်ကဵုမာန်ဂှ် ဟီုကဵုလဝ် ဂတိပါင် မွဲဂိတုၜိုတ် ၅၀၀၀ ဗာတ်ရ။
နာဲဗညာမန် ကလေင်စိုပ် တိပၠန်ဂတးဂှ် ညးလုပ်ယိုက်ဂၠေင် နဒဒှ် ဥက္ကဌ ဂကောံသၟတ်မန်လညာတ်တၟိတုဲ ဗွဲကိုပ်ကၠာ ပံက်ဘာဗတောန်လိက်အင်္ဂလိက် ပ္ဍဲကွာန်ဝင်ခပဝ် ကွးဘာ ၁၆ တၠ။ နူဂှ် တၞဟ်နဂွံဂွံ အစာဘာ မဟီုအရေဝ်အင်္ဂလိက်တုဲ ပြံင်ကၠုင် မံင်ပ္ဍဲကွာန်ဝင်က၊ ကွးဘာနွံ ၁၀ တၠရ။ နကဵု ဂကောံမန် သကေန်ဒိနေဗိယျာ ဆက်ထံက်ပင် မွဲဂိတု သြန်ဗာန်သေံ ၜိုတ် ၅၀၀၀ စဵုကဵုသၞာံ ၂၀၀၃ အိုတ်ရ။ ပါဲနူ ဂကောံမန် သကေန်ဒိဗိယျာတုဲ သြန်နူကဵု ညးတၠဒါန်တၞဟ်လေဝ် ကလိဂွံကီုရ။ ဗွဲကြဴနူဂှ် နကဵု သြန်ထံက်ပင် နူကဵု ဂကောံနာနာ ဗွဲတၟေင်
တ္ၚဲကဵုဒါန်ဆီဂကူမန်
တ္ၚဲကဵုဒါန်ဆီဂကူမန် (Mon National Blood Donation Day) ဂှ် ဗွဲလၟေၚ်သၞာံ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ဂိတု ပုဟ် (၈) စွေက်မ္ဂး ကၠောန်သ္ပစၟတ်သမ္တီရ။ သ္ပဟိုတ်နူကဵု တၠဂုဏ် ဥက္ကံသ(ကော်) တၠဂုဏ် ဇြဝ်လာတ် ဒးဒုၚ်ရပ် စုတ်ထံၚ် ပ္ဍဲဂိတု ဂျာန်နဝါရဳ (၇) ၂၀၁၀ သၞာံ (၁၃၆၈ ဂိတုပုဟ် ၈ စွေက်) ဂှ် စၟတ်သမ္တီကၠုၚ် တ္ၚဲကဵုဒါန်ဆီမန်ရောၚ် တၠဂုဏ် သုခဟံသာ ဟီုရ ။
စၟတ်သမ္တီတ္ၚဲကဵုဒါန်ဆီဂကူမန်
19 January, 2016 ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲစၟတ်သမ္တီကဵုဒါန်ဆီဂကူမန် မရနုက်ကဵု (၆) ဝါတုဲ နကဵုဂလာန်ပိုဒ်မ္ဂး "ဆီရာမည သွက်ဇန်လောက" သာ်ဝွံကၠောန်သ္ပ သမ္တီလဝ်နွံရ ။
စၟတ်သမ္တီတ္ၚဲကဵုဒါန်ဆီဂကူမန် မရနုက်ကဵု (၈) ဝါဂှ် ဌာန-ကွာန်ကအ်ခပဳထဝ် ၊ ပွိုၚ်ဍုၚ်မုဟ်ဍုၚ် လေဝ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ်ကီုရ ။
တ္ၚဲကဵုဒါန်ဆီဂကူမန် မရနုက် (၃) ဝါ
တ္ၚဲကဵုဒါန်ဆီ ဂကူမန် မရနုက်ကဵု ၃ ဝါဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်ဏာ လ္တူဍုၚ်မတ်မလီု၊ ဍုၚ်မုဟ်ဍုၚ်ကေုာံ ဍုၚ်ဇြပ်ဗုတံပိဒၞဲါတုဲ ခမဳသၚ်၊ ဂကောံသၟတ်ကဵုကွးဘာတံကီု ကဵုလဝ်ဒါန်ဆီရ။
အသေအဟာန် ကဵုဒါန်ဆီလ္တူဍုၚ်မတ်မလီုဂှ် ကၠောန်ဗဒှ် ဒၞာဲဘာဇၞူတၠရတ် ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၃ ဂိတု ဖေဖဝ်ဝါရဳဂှ်တုဲ ခမဳသၚ်မန် ၅၀ ဇကုကဵု ကွးဘာတက္ကသဵု ၁၅ တၠတံ အာကဵုဒါန်ဆီပ္ဍဲရုၚ်ဂဥုဲဇၞော်ဍုၚ်မတ်မလီုကေုာံ ရုၚ်ဂဥုဲ ၚိုဲမဵုဂှ် ညးက္ဍိုက်ပ်ဂကောံ ရာမညလောဟိတ တၠဂုဏ် ဥက္ကံသ(ကော်)ဇြဝ်လာတ် ဟီုမြော်ရ။
လ္တူဍုၚ်မုဟ်ဍုၚ်ဂှ် ခမဳသၚ်ပွိုၚ်ဍုၚ်မုဟ်ဍုၚ်အပံၚ် ၜိုတ် ရ၀ ဇကုကဵု သၟတ်ၜိုတ် ၂၀တၠ၊ လ္တူဍုၚ်ဇြပ်ဗုဂှ် ခမဳသၚ်မန် ကေုာံ သၟတ်တံ ၜိုတ် ၁၀၀ တၠ ကဵုလဝ်ဒါန်ဆီဂှ် တၠဂုဏ်က္ဍိုက်ပ်ဂကောံ ကဵုဒါန်ဆီ ရာမညလောဟိတ တၠဂုဏ် သုခဟံသာဟီုမြော်ရ။
ရန်တၟံကဵုဒါန်ဆီဏံဂှ် သွက်မၞိဟ်ဒိုက်ဝါတ်ယဲ သြန်ဟွံမွဲတံ အခိၚ်ဟွံရုဲသွက်ဂွံ သုၚ်စောဲဆီမာန်ကီု သွက်ဂွံဒှ်စရာဲဂုဏ်ဖဵု အလုံဂကူမန်တံကီုတုဲ ကဵုကၠုၚ်ဒါန်ဆီရောၚ်ဂှ် တၠဂုဏ် သုခဟံဟာဟီုရ။
တ္ၚဲကဵုဒါန်ဆီဂကူမန် မရနုက်ကဵု (၁၀) ဝါ
အသေအဟာန်တ္ၚဲကဵုဒါန်ဆီဂကူမန် မရနုက်ကဵု (၁၀) ဝါ ဂှ် ဂကောံရာမညလောဟိတ (ဗဟဵု) ဂကောံကဵုဒါန်ဆီဂကူမန် ကၠောန်ဗဒှ်ပ္ဍဲဌာန ဘာဗ္ဂေါပရိယတ္တိ ဍုၚ်မတ်မလီု ပ္ဍဲသၞာံ ၁၃၈၁၊ ဂိတုပုဟ် ၈ စွေက် တ္ၚဲသိုက် စၟတ်တ္ၚဲ (17.O1.2019) ရ။ ပ္ဍဲအစဳအဇန်တ္ၚဲဏအ်ဂှ် လၟေၚ် ၆ အစဳအဇန်ပါလုပ်တုဲ ပၞောဝ်တအ်ဂှ် အစဳအဇန်ဟီုတွံ၊ ဗှ်ထ္ၜးစရၚ်ကဵုဒါန်ဆီပွိုၚ်မွဲသၞာံ ကေုာံ ပတိုန်စရာဲကုညးကဵုဒါန်ပေၚ် ၅ အလန် ၁၀ အလန်တအ် ပါလုပ်ရ။ အစဳအဇန်ဂှ် စပ္တံ ၉ နာဍဳတုဲ သွက်ဂွံဟီုတွံ "ဖဵုကဵုဒါန်ဆီ"ဂှ် တၠဂုဏ်အ္စာသြဘာသ (M.A.)၊ "ဗီုမၚ်မွဲလွဳပရာဆီ"ဂှ် အ္စာၝောံ မိသိုက်ဆာန် (အထက်တန်းသူနာပြု-အထွေထွေရောဂါကုဆေရုံကြီး) တအ်ပါလုပ်ရ။ နဒဒှ်သ္ကိုပ်အခန်ဂှ် တၠဂုဏ်သူရိယ၊ တၠဂုဏ်ကောဏ္ဍည တအ်ညးၜါတၠ က္ဍိုက်ပ်ရေၚ်တၠုၚ်အာကဵုလဝ်ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:တ္ၚဲတၟေင် တ္ၚဲပရဲဂမၠိုင်
ကေတုမတဳ၊ ကျာ်ဇၞော် ဘာခရိုက်သာံ
ဘဒ္ဒန္တကေတုမတဳ နွံပိုန် ဘာခရိုက်သာံ၊ ဍုင်ရေဝ်၊ ဂဥုပ်ဂိုဏ်ဘာမြာင်ဝွံ ဒှ်မၞိဟ်ဇာတိ ကွာန်ခရိုက်သာံ (လၟုဟ် ဍုင်ရေဝ်)ရ။ ညးဝွံ ဂွံအံင်ကေတ် လိက်ပရိယတ် တန်လဒေါဝ် ပ္ဍဲအလဵုအသဳအင်္ဂလိက်တုဲ နူဂှ် အာပဒတဴ ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယမွဲသၞာံတုဲ အာပဒတဴလဝ် ပ္ဍဲတကအ်သိင်္ဃိုရ် (သဳရိလင်္ကာ) လုကဴ ၁၆ သၞာံရ။ ပ္ဍဲတကအ်သိင်္ဃိုရ်ဂှ် ဂွံအံင်ဇၞးကေတ် တန် GCE မဒှ်တန် သွက်ဂွံဆက်လ္ၚတ်ပညာတက္ကသိုလ် ပ္ဍဲခေတ်အင်္ဂလိက်ရ။ ဟိုတ်နူ ကျာ်ဇၞော် ပ္ဍဲဘာခရိုက်သာံ စဴအာသွဝ်တုဲ ဒါယကာဂမၠိုင် နိမန်ဖျဴ သွက်ဂွံပ ကျာ်ဇၞော်ဘာခရိုက်သာံ၊ ဍုင်ရေဝ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာ မဟွံဂွံအာဍုင်သအာင်ဂှ်ကီု ကြဴနူ မစဴကၠုင် နူဍုင်သအာင်ကီု ကျာ်ဇၞော်ဖျေဟ်ဗ္တောန်ကၠုင်လဝ် လိက်လုကဴ ပွိုင် ၃၁ သၞာံတုဲ လိက်ကၞပ် သီုဖအိုတ် တက်ပ္တိတ်လဝ် ၂၇ ကၞပ်ရ။
ပထမအဝဲ
သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၂၆၇ ဂိတုဘတ် ၆ စွေက် (21-08-1905) တ္ၚဲစန် အခိင်သ္ဂာတ္ၚဲလောန်ညိ က္တဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲဇရေင် မိမၜါ မနွံယၟု မိညှေန်၊ နာဲဏာင်ထဝ်၊ ပ္ဍဲဇရေင် ကွာန်ခရိုက်သာံ (ကွာန်ခရိုက်သာံဂှ် လၟုဟ် ပ္ဍဲဍုင်ရေဝ် ဒၞာဲအရာပ်ပိအရာပ်ကဵုကဝက်၊ အရာပ်အံင်မင်္ဂလ၊ အံင်သုခ၊ အံင်မေတ္တာ၊ ကဵု ကဝက် အရာပ်ယာန်ကျဳအံင်) ပၞောဝ်ကဵု ကောဒေအ်မသုန်တၠဂှ် ဒှ်ကောန်ခဒေအ်။ ညးခုတ်ခဴလဝ်ကဵုယၟု မာံဍောင်ပ္ၚာ။ ယၟုၝောဲပန်ဂှ်၊ မိသဵုယှိုဲ၊ မိင္ၚိုယ်လှေင်၊ မိင္ၚေဝ်၊ မိသိင်ချေတ်။
သက္ကရာဇ် ၁၂၇၆ ကာလမကလိဂွံ အာယုက် ၉ သၞာံဂှ် လုပ်ပကွးဘာ ပ္ဍဲဘာခရိုက်သာံ ဇရေင်ကျာ်ဇၞော်အိန္ဒသာရ။ သက္ကရာဇ် ၁၂၈၁ ကာလမပေင်အာယုက် ၁၄ သၞာံ ပထပိုယ် ပ္ဍဲဘာခရိုက်သာံတုဲ က္လိဂွံ ယၟုထပိုယ်ကေတုမတဳ။ ပဒတဴ ဘဝသာမဏဳ ၜါဝှ်တုဲ ရာံတိတ် နူဘဝထပိုယ်ရ။ ကာလမကလိဂွံအာယုက် ၂၀ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၂၈၇ ဂိတုဇှ်ေ ၇ မမံက် (28-05-1925) တ္ၚဲဗြဴဗတိဂှ် ပခမဳ။ ညးမဒှ် အစာဥပ္ပဇ္ဇျာယ်ဂှ် အစာတၠအၜဝ် ဘာဇၞော်။ ပထမကမ္မဝါစာ ဂှ် ကျာ်ဇၞော်ဘာကင် မဟိမု နန္ဒသဳရိ (၁၅ ဝှ်)၊ ဒုတိယကမ္မဝါစာ ကျာ်ဇၞော်ကွာန်ကၟာဝက် (၁၅) ဝှ်၊ တတိယကမ္မဝါစာဂှ် ကျာ်ဇၞော်ဘာသမၠုင်ကျာ ကွာန်ကအ်လှိုင် မဟိမု ဥတ္တမ (၁၂ ဝှ်)၊ သင်ကာရက ၆ ဇကု ပ္ဍဲခဏ္ဍသီ ဘာသီ ဍုင်ရေဝ်။
ဘဝမကတ်ပညာ ကေုာံ အစာလိက်
ကျာ်ဇၞော်ကေတုမတဳ အာစိုပ်ဒဒှ်ခမဳတုဲ အာကတ်လိက် ပ္ဍဲကွာန် ဍုင်ရးနာနာ မပ္တံကဵု ကွာန်တံင်ပရင်၊ ကွာန်တံင်မောံ၊ နူဂှ် ပြံင်အာမံင် ပ္ဍဲကွာန်လၟိုင် တၟအ်ကၞေင်၊ ကအ်နှာတ်၊ အပံင်၊ လ္ဂုင်၊ အင်ဝ။ နူသက္ကရာဇ် ၁၂၈၇ စဵုကဵု ၁၂၉၃ ပွိုင် ၆ ဝှ်ဂှ် ဒှ်ကောန်ကတ်လိက်တုဲ ဂွံအံင်ဇၞးကေတ် တန်ဒေါဝ် ပ္ဍဲအလဵုအသဳအင်္ဂလိက်။ နူသက္ကရာဇ် ၁၂၉၃ စဵုကဵုစိုပ် ၁၃၀၀ ဂှ် ပွိုင် ၈ သၞာံဂှ် ဖျေဟ်ဗ္တောန်ကၠုင်လိက် ကုကောန်သင်တအ်ရ။ အဃောမဖျေဟ်ဗ္တောန်ဒၟံင်လိက်ဂှ် ပၠုပ်စရင် သွက်ဂွံလုပ်သှ် တန်ဇၞော်။ ဆဂး ဟွံဒှ်လုပ်သှ် စၞးဂှ် တိတ်အာဍုင်သအာင်။
သကအ်ရဲ ခမဳမွဲဇကု မနွံယၟု နာဲဇာဂရ နူဘာမြာင် ကၠုင်ကသေအ်ကၟဝ်တုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၀၀ ဂှ် ညးၜါ အာဗဵုလ္ၚောဝ် ဒၞာဲကျာ်ဒှ် ပ္ဍဲမဇ္ဇျိမဒေသတုဲ နူဂှ် ကၠောအ်အာ ပဒတဴ ပ္ဍဲတကအ်သိင်္ဃိုရ်ရ။ အခိင်ဂှ် ဒှ်အခိင်ပၞာန်ဂၠးတိဒုတိယ ကြပ်ဒှ်ဒၟံင်တုဲ ညးဂမၠိုင် ပဒေါအ် ဟွံမိက်ကဵု ဒြဟတ် သွက်ဂွံအာဍုင်သအာင်ကွေဟ်ဟ်ကီုလေဝ် ဟိုတ်နူမရန်ကဵုပရေင်ပညာတုဲ ဆက်အာရ။ အခိင်ကျာ်ဇၞော် မအာဍုင်သအာင်ဂှ် ညးက္လိဂွံ ၁၄ ဝှ်ရ။ နူဍုင်ရေဝ် တိတ်အာ စိုပ်လ္ဂုင်၊ နူလ္ဂုင် ဍိုက်ဗက်အာ က္ၜင်အင်္ဂလိက် စိုပ်အိန္ဒိယ။ ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယဂှ် ပဒတဴမွဲဝှ်တုဲ ပြံင်ကၠောအ်အာ တကအ်သိင်္ဃိုရ် (ဍုင်သဳရိလင်္ကာ)။ အခိင်ကျာ်ဇၞော်မစိုပ် တကအ်သိင်္ဃိုရ်ဂှ် ကျာ်ဇၞော်က္လိဂွံအာယုက် ၃၅ သၞာံ။
ပ္ဍဲသိင်္ဃိုရ်ဂှ် ပဒတဴမွဲဝှ်တုဲ နာဲဇာဂရဂှ် က္လေင်စဴကၠုင်တုဲ သှ်ေဒၟံင် ကျာ်ဇၞော်မွဲဇကုဓဝ် ပ္ဍဲတကအ်သိင်္ဃိုရ်ဂှ်ရ။ ကျာ်ဇၞော်ချူဇန်လဝ် ကဗျ "သိင်ဃဵုဌာန မံင်ဂွံမွဲဝှ် ဂၠာဲဒှ်ပၠန်ရ ဂွံမွဲဝှ်မာ နာဲဇာဂရ ကလေင်စဴကၠုင် ဍုင်ရေဝ်မူလ သှ်ေမံင်အဲမွဲ နဲတမၠင်ဂျ အကြာဂလာလေဝ် ကၠင်ဨကောဝ လ္ၚုဂွံဂးဟာ လင်္ကာဒဳပ ကံပြေင်ဂး ဒးမံင်ပၠန်ရ ဆဒှ်မံင်ပၠန် ရပ်ပ္တိုန်စိတ္တ ဇကုမွဲဆ ဒှ်မံင်အာ လဆောဝ်တိုန်ဂှ် ကလေင်ဗှ်သၞာ ဇာဂရနာဲ သဟာဲမေတ္တာ။" ပ္ဍဲကဵုသိင်္ဃိုရ်ဂှ် ကျာ်ဇၞော် ဂွံအံင်ဇၞးကေတ် တန် GCE – General Certificate of Education။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် တန်GCE ဟီုဂှ် သီုဖအိုတ် နွံ ၆ ဘာသာ၊ ဘာသာပါဠိ၊ ဘာသာဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ဘာသာရာဇာဝင်၊ ဘာသာအင်္ဂလိက်၊ ဘာသာသိင်္ဃိုရ်၊ ဘာသာနဂရိကနဳတိ (ဘာသာညးဍုင်ကွာန်)။ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် တန်GCE ဂှ် ဒှ်တန် သွက်ဂွံဆက်ကတ်လ္ၚတ် ပညာတက္ကသိုလ်ဂမၠိုင်ရ။
ပ္ဍဲတကအ်သိင်္ဃိုရ်ဂှ် ကျာ်ဇၞော်ကေတုမတဳ ကေင်ဒှ်လဝ် နွံပိုန်ဘာ (ကျာ်ဇၞော်ဘာ) ဘာဂြိုပ်မွဲ မနွံပ္ဍဲ ပွိုင်ဒေသဍုင်ကာန္ဒဳဟာန် ဗၞတ် ၃-၄သၞာံကီုရ။
ဘဝမနွံပိုန်ဘာ
သီုဖအိုတ် ပဒတဴမံင် ပ္ဍဲတကအ်သိင်္ဃိုရ် လုကဴပွိုင် ၁၆ သၞာံ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၁၇ ဂှ် ကျာ်ဇၞော်ဘာခရိုက်သာံ စဴအာသွဝ်တုဲ သွက်ဂွံပကင်ရင်မင်မဲအာ ဘာတုဲ ဒါယကာတအ် နိမန်ကဵုစဴကၠုင်ဘာရ။ ကျာ်ဇၞော်ဘာဒဵုပ္ၚာ၊ ဍုင်ရေဝ်၊ အစာဓရ် ဘာသီ၊ နာဲကျဝ်ဒေါန် ညးပိ မိက်ဂွံအာဗဵုလ္ၚောဝ် ဒၞာဲမဇ္ဇျိမဒေသတုဲ နကဵုကျာ်ဇၞော်ပလံင် ညးပိတၠတုဲ က္လေင်အာလ္ၚောဝ်ကျာ် မွဲဝါပၠန်ရ။
သက္ကရာဇ် ၁၃၄၁ ဂိတုဒဂိုန် ၃ မမံက် တ္ၚဲသိုက် အခိင်သဝ်တ္ၚဲ ၂ နာဍဳကဝက် အာယုက် ၈၆ ဝှ် ၆၇ အစာတၠကအ်လှိုင် ဘာသမၠုင်ကျာ မနွံယၟု ဥတ္တမ ညးမဒှ်ဂဥုပ်ဂိုဏ်မြာင်ဂှ် စုတိစဴအာသွဝ်တုဲ ကျာ်ဇၞော်ကေတုမတဳ ဂွံဒုင်ခပတိုန် နဒဒှ် အစာတၠဂိုဏ်မြာင် မနွံကဵု ဘာ ၉၇ ရ။
လၟိဟ်သၞာံမဖျေဟ်ဗတောန်လိက်ဂမၠိုင်
ဘာဇၞော် ကွာန်တံင်မောံ ၂ သၞာံ ဘာတိုက် ဘာတၟအ်ကၞေင် ၂ သၞာံ ဘာဗၟံက်ကျာ် ကွာန်လၟိုင် ၂ သၞာံ ဘာခရိုက်သာံ ဍုင်ရေဝ် ၂ သၞာံ ကျာ်ဇၞော် က္လေင်စိုပ် နူသင်္ဃိုရ်တုဲ ပ္ဍဲဘာခရိုက်သာံဂှ် ဖျေဟ်လိိက် ၂၃ သၞာံ သီုဖအိုတ် ဖျေဟ်ဗ္တောန်ကၠုင် လိက်ပရိယတ် ပွိုင် ၃၁ သၞာံ။
ပြကိုဟ်မနိဿဲ
ထေရုပ္ပတ္တိကထာ ကျာ်ဇၞော်အ္စာတၠ ဘဒန္တကေတုမတဳ၊ ညးမအာဂတပၠတရဴ ဂကူဘာသာ သာသနာမန် ဂကောံဂိုဏ်ဘာမြာင်၊ ဘာခရိုက်သာံ၊ ဍုင်ရေဝ်၊ မၞုံအာယုက် ၈၆ သၞာံ၊ ဝှ် ၆၆ ဝှ်၊ တက်ပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၀။
ကဏ္ဍ:အတ္ထုပ္ပတ္တိ
အက္ခရရဝ်မာန်
Romanization of Mon ဂှ် လိက်မန် ချူ နကဵု အက္ခရရဝ်မာန်/လေတ္တေန်။ IPA of Mon ချူ ဗွဟ်ရမ္သာင်မန် နကဵုသၞောတ်ဍုင်နာနာ။ လိက်ဂကူနာနာ ဗီုကဵု လိက်ကြုက်၊ လိက်သေံတအ်ဂှ် ကာလမချူလိက် ဗီုကဵု အဘိဓာန်စဏအ်မ္ဂး နွံဒၟံင်ဖအိုတ်ရ။ လၟုဟ် နကဵု ဘာသာမန်ပိုယ် ကလိဂွံကၠုင် မုက်လိက် ဝိက်ရှေန်နရဳ မွဲရတုဲ ပ္ဍဲကဵု ဝိက်ရှေန်နရဳဂှ် အရာၜါဝွံ သီုၜါဂှ် ပိုယ်ဒးစကာဟေင်ရ။ ဗီုမစကာတုန်၊ ဇၟာပ်ဝေါဟာရမွဲမွဲဂှ် ပါဲနူ မချူ နကဵု အက္ခရ်မန်တုဲ Romanization ကေုာံ IPA ဒးနွံကီုရ။ ဥပမာ နိရုတ်; နူ (မန်တြေံ) ကျာက် (လဆောဝ်) ကျေက် ဗွဟ်ရမ္သာင်; IPA /kyac/, စၞးနာမ်/ နာမ်; ကျာ် (kyāk) ဣဓိကြဳဇှ် ဟွံသေင်မ္ဂး မပတှ်ေကေတ် မဒှ်ညးမဂွံလဝ် စၟိန်ပြမာန် စက္ကဝါ၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မဒှ်ညးမသၠဲပြဲ မနွံကဵု ဣဓိကြဳဇဟ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး အရာမပစၞး ကုဣဓိကြဳဇှ်၊ ပူဂိုလ်ဂှ်။
ဟိုတ်ဂှ်ရ အရာၜါဝွံ ညံင်ဂွံပလဝ်ဒတန် ဖျေဟ်လဝ် ကိုန်ဂစိုတ်ဂှ် နွံပၟိက်ကၠုင်ရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲအရာမချူ လိက်မန် နကဵု အက္ခရရဝ်မာန်ဂှ် ဒှ်အရာ ကိစ္စဇၞော်မွဲရ။ ဥပမာ ကျာ် ဂှ် ပိုယ်တအ် ဗက်ကဵု ရမ္သာင်တုဲ ဗီုညးကဵုညး မချူကၠုင်ဒၟံင်ဂှ် ယဝ်ရ ဝေင်ပါဲမာန်မ္ဂး ခိုဟ်ကီုရ။
တမ်ရိုဟ် (Resource)
လိက်မန် မချူ နကဵု အက္ခရရဝ်မာန်ဂှ် စချူကၠုင် နူကဵု အခိင်ရဲရးပလိုတ်တအ် မစုက်လုက် ကုလိက်မန် နူလက်ထက်တၠညးသၟိင်ဓမ္မစေတဳတေအ် (ကိုပ်ကၠာဂှ်လေဝ် ဒှ်မာန်)။ စိုပ်လက်ထက် အင်္ဂလိက်ဂှ် စကာဂၠိုင်ကၠုင်၊ အဘိဓာန်လိက်တၟအ်မန်၊ သီုကဵု လိက်ကၞပ်မန် မချူ နကဵုRomanization လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ။ ပါဲနူ တၠပညာရးပလိုတ်တအ်တုဲ တၠပညာမန် ဗီုကဵု အစာထောန်ဝေ လေဝ် ပ္ဍဲ အဘိဓာန်ညးဂှ် ညးစုတ်လဝ် သီု IPA နွံကီုရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲကဵု သဘင်ဗွဟ်လိက်စံင် စပ်ကဵုအရေဝ်ဘာသာမန် မကၠောန်ဗဒှ် နကဵု အေန်သတဳကျုတ်ဘာသာမန်ပိုယ် ပ္ဍဲကဵု ဇာန်နဝါရဳ ၃၀၊ ၂၀၂၁ ဂှ် နကဵု တၠဂုန်အစာရာဝိက ပတိုန်ထ္ၜးလဝ်ကီုရ။
တၞဟ်န ဂွံသ္ၚေဝ်ဂၠေပ်လောဲသွာတုဲ ဒုင်သဇိုင် ကု ညးရးပလိုတ် (အခိင်လၟုဟ်) ဗွဲတၟေင် Mathias Jenny နူလိက် The Verb System of Mon, 2005 ကဵု နဲတၠဂုန်အစာရာဝိကၜါဝွံ ပိုယ်ဒုင်သဇိုင် အဓိက နဒဒှ် တမ်ရိုဟ်ပိုယ်ရ။
ဗျည်ဂမၠိုင်
ပ္ဍဲကဵု ဗျည်ဏအ်ဂှ် အက္ခရ် ၜ ကဵု ၝ ၜါဏအ်ဟေင်ရ တၟေင်တၞဟ်ခြာရေင်သကအ်။ ၜ ဂှ် နူကဵု စၠောအ်အက္ခရ်လိက်တၟအ်တအ်လေဝ် စကာကၠာ ḅ တုဲ သွက် ၝ ဂှ် mb အတိုင် ပၟိက် Jenny ရ။ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် အက္ခရ် ၝ ဂှ် နူတမ်တေအ် အက္ခရ် မ္ဗ။ အရာဝွံ ယဝ်ရ ကေတ် ပၟိက်တၠဂုန်အစာရာဝိက မ္ဂး ဗၠေတ်တၞဟ်ခြာအာ ကုလိက်တြေံတၞဟ်တအ် တုဲပၠန် ရမ္သာင်မန်ဟာ။ နကဵုလညာတ် တၠဂုန်အစာရာဝိကမ္ဂး ၜ ဂှ်ရမ္သာင်သာ၊ ḅ (ဗ) မဒှ်ရမ္သာင်ဇြိုင်တုဲ ၜ မစၠောအ်အက္ခရ (ḅ) ဂှ် ဟွံကိတ်ကဵု အခိုက်ရမ္သာင်မန်။ လညာတ်ဝွံ စှ်ေကဵု ယုတ္တိဗေဒကွေဟ်ရ။
စပ်ကဵု ဗျည်တုဲ ကာလချူတေအ် ယဝ်ရဒှ်ခက်ခုဲ မတက်နကဵု နိဂ္ဂဟိတ်မ္ဂး ဗီုဏအ် စၟတ်သမ္တီမာန်ရ။ ၜ = mp = ṗ ၝ = mb = ḅ ၚ = ng = ṅ
သွိုရ်ဂမၠိုင်
တင်မဒးချပ်
ပ္ဍဲကဵုသွိုရ်ဏအ်ဂှ် အရာမဒးချပ် "အဲ၊ အဴ၊ အံ၊ အး"။ ယဝ်ရ ဒုင်တဲ နဲတၠဂုန်အစာရာဝိကမ္ဂး ချူစလောဲသွာ။ ဆဂး ကိတ်ညဳကု သဒ္ဒဗေဒ ဟာ၊ အရာဏအ် ပိုယ်ဒးချပ်။
စပ်ကဵု သွိုရ် အဲ ကဵု အဴ ဂှ် ဆက်လ္ၚတ်အာပၠန်။ စပ်ကဵု "အဲ" နကဵု လညာတ်တၠဂုန်အစာရာဝိကမ္ဂး Jenny မစကာလဝ် ai ဂှ် ဟွံတိတ်ရမ္သာင် အဲ၊ တိတ်ရမ္သာင် အာဲ၊ မဒှ် အတိုင်ရမ္သာင်သံသကြိုတ်။ ပၟိက် Shorto ဂှ် ညံင်ကဵု ကိတ်ညဳဂၠိုင်ညိ။ နကဵုအဲနာဲဗဳထဝ် မလ္ၚတ်ရံင်ကဵု အခိုက်ချူလိက်ကြုက် Mandarin Pinyin (ချူကြုက် နကဵု မလိက်ရဝ်မာန်) Simple Final ၆ မဂှ် e ကဵု ပ္ဍဲ compound final ၁၃မဂှ် ei ၜါဏအ် ကြပ်ကဵု ရမ္သာင်အဲ ဂၠိုင်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ကေတ်ပၟိက် Shorto ei မ္ဂး ဟွံပရေအ်ကွေဟ်ဟ်ရ။ စပ််ကဵု "အဴ" နကဵု လညာတ်တၠဂုန်အစာရာဝိကမ္ဂး Jenny မစကာလဝ် āi/oi ဂှ်လေဝ် ဟွံဒးဂၞပ်ကွေဟ်ဟ်။ ပၟိက် Shorto မစကာလဝ် au ဂှ် ဒးရးဂၠိုင်။ စပ်ကဵု "အံ" Jenny ဂှ် ကေတ်လဝ် အတိုင်သံသကြိုတ်/ပါဠိ၊ တုဲ မလေပ်ထုဲကဵု ဂစိုတ်တအ် ဒှ်မာန်ဂှ်ရ ပၟိက် Shorto ကဵု တၠဂုန်အစာရာဝိက မစကာလဝ် å ဂှ် ဒးရးဂၠိုင်။ စပ်ကဵု "အး" ဂှ် လညာတ်တၠဂုန်အစာရာဝိကမ္ဂး နကဵုလိက်ဂၠးတိ ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ်ချူ ah သၟးရ။ ဆဂး ပ္ဍဲကဵု လိက်မန်ဂှ် မလေပ်ထုဲကဵု ဂစိုတ် ဟ် ဒှ်မာန်ဂှ်ရ ယဝ်ရ စၟတ်သမ္တီကေတ် ä မ္ဂး ဒးရးဂၠိုင်။ (ဟိုတ်ဂှ်ရ နကဵု simple final မ္ဂး ä စကာတုဲ နကဵု compound final မ္ဂး ah ဗီုဏအ် စၟတ်သမ္တီမာန်ဟာ)
ဂစိုတ်ဂမၠိုင်
တင်မဒးချပ်
စပ်ကဵု ဂစိုတ်အ် ဂှ် ပ္ဍဲလိက်တြေံတေအ်ဂှ် ညးစုတ်ဆ ' ဥပမာ ဂိရ်ဂေါအ် (girgo')၊ ဒုင်တဲ လညာတ်တၠဂုန်အစာရာဝိကမ္ဂး ဒှ်အာ girjgoâ
ဗျဉ်ဂမၠိုင်
ပ္ဍဲကဵု ဗျည်ဏအ် စပ်ကဵု ရမ္သာင် ဍ ဂှ် ပိုယ်တအ် ဒးချပ်ညိ။
သွိုရ်ဂမၠိုင်
စပ်ကဵု သွိုရ်ဏအ် ပ္ဍဲကဵု သွိုရ် ဣဣဳဥဥူ တအ်ဂှ် ရမ္သာင် တိတ်ဒၟံင် ၜါၜါတအ်ဂှ် ရမ္သာင်လဵု စကာ သင်္ကေတ IPA လဵုဂှ် ဒးဗၟံက်ထ္ၜးကဵုကၠးကၠး။
ဂစိုတ်ဂမၠိုင်
တင်မဒးချပ် ပ္ဍဲကဵုဂစိုတ် ချူတုပ် ရမ္သာင်ၜါ ဗီုကဵု ပေင် ပေက် တအ်ဂှ် ဒးချပ်။
တုဲပၠန် ပ္ဍဲကဵု ခမၞောန် ဗီုကဵု မွဲ၊ ဗွဲ၊ ဝွံ၊ ဟွံ၊ ဂွံ တအ်ဂှ် ဗက်ဗီုလဵုလေဝ် ချူရော။ ဥပမာ မွဲ ဂှ် သွိုရ် သြ/ော ဖဍန် ကွက်ဝ၊ ဂစိုတ် ယ် ခဍန်ချူ လလဲက္ဍိုပ်ဂှ် ချူ မောယ် (moy) ဟာ မွဲ mwaei ဟာ။ ညံင်ရဴဂှ်ကီု ဂွံ၊ ဂေါအ် (goâ) ဟာ gwå, gwam ဟာ။
ကာန် ဂါန်၊ စာန် ဇာန်၊ ပါန် ဗာန် တအ် ကာလချူ IPA မ္ဂး တုပ်အာညးသကအ်ဂှ် ဗီုလဵုဂွံဖန်။
ကြဴနူ မစၟဳစၟတ် နကဵု IPA Reader
Rhymes
အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် အဝတ္ထု
thumb|150x150px|တဆိပ်သင်္ကေတ ပဋိညာန် ပၟင်ပၟဲ အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် အဝတ္ထု အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် အဝတ္ထု (intangible cultural heritage - ICH) ဂှ် ဒှ်အရာ မကၠောန်ပဒၟံင်၊ မကလေင်ဗၟံက်ထ္ၜးဒၟံင်၊ မဒုင်စသိုင်၊ လညာတ်ပညာ ကေုာံ ကွတ်တဲ နကဵု ဂကောံမဆေင်စပ် ကုပရေင်ပညာ၊ သိပ္ပံ ကေုာံ ယေန်သၞာင် ကုလသမဂ္ဂ မကော်ဂး ယူနေတ်သကဝ် (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization - UNESCO မစၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် အာဲကၟာဲယေန်သၞာင်မွဲရ။ စမြိုင်၊ ဒတန်ဝင်၊ စမြိုင်စၟတ်သမ္တီ ကေုာံ ကပေါတ်အနုပညာဂမၠိုင်တအ်ဂှ် ဒှ် အာဲကၟာဲဝတ္ထု။ အာဲကၟာဲ အဝတ္ထုဂှ် ဒှ်အရာ မဟွံမဲ ကုဒဗျ၊ ရုပ်ဝတ္ထု ဗီုကဵု ပေါမ်အာဂီု၊ ကယျိုင်ကယျဝ်၊ ဓဝ်ပတှ်ေ၊ အခိုက်ကၞာ၊ ပညာ ကေုာံ အရေဝ်ဘာသာတအ်ရ။
အာဲကၟာဲ ယေန်သၞာင် အဝတ္ထုဂှ် စၟတ်သမ္တီ ပလဝ်ဒတန် နကဵု ဂကောံရးနိဂီုဂမၠိုင် မလုပ်လဝ် ယူနေတ်သကဝ်၊ မွဲစွံ ကုအာဲကၟာဲယေန်သၞာင်ဝတ္ထု လိုက် မပတၟေင် စွံအာရီု ကုအာဲကၟာဲယေန်သၞာင် အဝတ္ထုရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၁ ယူနေတ်သကဝ် ပသုတေသန သမာန်ဇာန် အကြာ ရးနိဂီုဂမၠိုင် ကေုာံ ဂကောံမဟွံသေင်ကုအလဵုအသဳဂမၠိုင် သွက်ဂွံ ပံက်အဓိပ္ပါယ် ပွံက် အာဲကၟာဲယေန်သၞာင်အဝတ္ထုတုဲ ပဋိညာန် ပၟင်ပၟဲ အာဲကၟာဲယေန်သၞာင်အဝတ္ထု ဂှ် ဓဇက်ချူလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၃ သွက်ဂွံမင်မဲ ကေုာံ ဇၞော်ပၟဝ်ပတိုန် အာဲကၟာဲယေန်သၞာင်အဝတ္ထုဂမၠိုင်ရ။
ပွံက်
right|thumb|ယေန်သၞာင် သ္ၚိ/ဖျာကဝ်ဖဳဝိန်နေသ် (The Viennese coffee house culture) မဒှ် ဗီုပြင် အာဲကၟာဲယေန်သၞာင် ဗွဲတၟေင်မွဲ။ ပ္ဍဲပဋိညာန် ပၟင်ပၟဲ အာဲကၟာဲယေန်သၞာင်အဝတ္ထုဂှ် ညးပံက်လဝ် ပွံက် အာဲကၟာဲယေန်သၞာင်အဝတ္ထု မြဴသာ်ဝွံ - အရာ မကၠောန်ဗဒှ်ဒၟံင်၊ မကလေင်ဗၟံက်ထ္ၜးဒၟံင်၊ အရာမဒုင်စသိုင်ဂွံ သီုကဵု လညာတ်ညာဏ် ကေုာံ ကွတ်တဲ (သီုကဵု ကပေါတ်ကွိင်ကွိုက်၊ အရပ်အရာ၊ အနုပညာ၊ ယေန်သၞာင်)၊ နကဵု ဂကောံမၞိဟ်ဂမၠိုင်၊ ဂကောံဂမၠိုင် ပ္ဍဲကဵု အရာလ္ၚဵုမ္ဂး နကဵုမၞိဟ်ပူဂိုလ်မွဲမွဲ မကၠောန်ပဒၟံင် နဒဒှ် မဆေင်စပ် ကုအာဲကၟာဲယေန်သၞာင်ညးတအ်ဂှ် ဒှ်အာဲကၟာဲယေန်သၞာင်အဝတ္ထု ရ။ လဆောဝ်မ္ဂး ညး ကော်စ အာဲကၟာဲယေန်သၞာင်ဂမျိုင်၊ တုဲ အရာဗွဲသၟဝ်ဝွံ လုပ်အဝေါင် အာဲကၟာဲယေန်သၞာင်အဝတ္ထုအိုတ်ရ။
right|thumb|ဂရောပ်မုက် နောဟ် (Noh mask); ဂှ် နကဵု ဍုင်ဂျပါန် ပတိုန်ထ္ၜး ကိုပ်ကၠာအိုတ် သွက်ဂွံ စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် အာဲကၟာဲအဝတ္ထု
အတိုင်ပဋိညာန် ၂၀၀၃ ပၟင်ပၟဲ အာဲကၟာဲယေန်သၞာင်အဝတ္ထုမ္ဂး အာဲကၟာဲယေန်သၞာင်အဝတ္ထု (ဝါ) အာဲကၟာဲဂမျိုင် ဂှ် ဒှ်အဓိက ယေန်သၞာင်နာနာသာ် ကောန်မနုဿတအ်တုဲ၊ သွက်ဂွံ ဆက်ခၞံဗဒှ်ပခိုဟ်ပတိုန်ရ။ အာဲကၟာဲယေန်သၞာင်အဝတ္ထုဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။
အာဲကၟာဲယေန်သၞာင်အဝတ္ထု ဟီုမ္ဂးဂှ် ဒှ်အရာမကၠောန်ပဒၟံင်၊ မပစၞးဗမံက်ထၜးဒၟံင်၊ မဗၟံက်ထ္ၜးဒၟံင်၊ လညာတ်ပညာ၊ ကွတ်တဲ - မပ္တံကဵု တူရိယာ၊ ကိရိယာ၊ ကပေါတ်အနုသုခုမ ကေုာံ ယေန်သၞာင် မဆက်စပ်ဒၟံင် ကုအရာတအ်ဂှ် ကုဂကောံမၞိဟ်မွဲမွဲ၊ ဂကောံမွဲမွဲ၊ ကေုာံ ပ္ဍဲဒၞာဲလ္ၚဵုမ္ဂး နကဵုပူဂိုလ်မွဲမွဲ မဂွံဒုင်စၟတ်သမ္တီ ဒှ်အရာမဆက်စပ် ကုအာဲကၟာဲယေန်သၞာင်ညးတအ်ဂှ်ရ။ အာဲကၟာဲယေန်သၞာင်အဝတ္ထုတအ်ဂှ် စေန်ဆက်ကၠုင် နူမွဲတၞောဝ် ကဵုမွဲတၞောဝ်တုဲ ဆက်ကၠောန်ဗဒှ်ဒၟံင် အဆက်ဆက် နကဵုဂကောံမၞိဟ် ကေုာံ ဂကောံ သွက်ဂွံရနုက်ဗပေင် ကဵုပွဳပွူညးတအ်၊ အရာမဆက်စပ် ကုသဘာဝညးတအ်၊ တၞောဝ်ဝင်ညးတအ် ကေုာံ နကဵုအာရီုမပစၟတ်သမ္တီတၞဟ်ခြာတၟေင်၊ မဗမံက်ထ္ၜးကဵု ပရေင်ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ ယေန်သၞာင်တၞဟ်ခြာနာနာ ကေုာံ အရာကောန်မၞိဟ် မခၞံဗဒှ်လဝ်တအ်ရ။ တင်ရန်တၟအ် ပဋိညာန်ဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံစွံအာရီု ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲကဵု အာဲကၟာဲယေန်သၞာင်အဝတ္ထု ညံင်ဂွံဒှ် သဟဇာတ သ္ဂောအ်ပခိုဟ်ပတိုန် အခေါင်အရာမၞိဟ်ကီု သီုကဵု နကဵု ဂကောံမၞိဟ်မွဲကုမွဲကီု၊ နကဵု ဂကောံမွဲကုမွဲကီု၊ နကဵု ပူဂိုလ်မွဲကုမွဲကီု ညံင်ဂွံစွံရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ ရေင်သကအ်၊ ကေုာံ သွက်ဂွံဇၞော်မောဝ်ပတိုန် ဍာ်ဇမၠိင်ရ။ Intangible Cultural Heritage means the practices, representations, expressions, knowledge, skills – as well as the instruments, objects, artifacts and cultural spaces associated therewith – that communities, groups and, in some cases, individuals recognize as part of their cultural heritage. This intangible cultural heritage, transmitted from generation to generation, is constantly recreated by communities and groups in response to their environment, their interaction with nature and their history, and provides them with a sense of identity and continuity, thus promoting respect for cultural diversity and human creativity. For the purposes of this Convention, consideration will be given solely to such intangible cultural heritage as is compatible with existing international human rights instruments, as well as with the requirements of mutual respect among communities, groups and individuals, and of sustainable development.
ဝင်ပါင်
အာဲကၟာဲယေန်သၞာင်အဝတ္ထုဂှ် ဟွံတုပ် ကုဝင်ပါင်၊ အရာမရပ်လဝ်ရမ္သာင်၊ အရာမဟီုတွဟ် ကေုာံ ဗမံက်ထ္ၜးတင်ဂၞင်ဝင် (ဗွဲတၟေင်၊ အခိုက်တဝှ်ပါင်)တအ်တုဲ ဒှ်အရာ မပသဇိုင် ကုပရေင်ဆဵုဂဗ ပူဂိုလ် ကေုာံ လညာတ် ညးမဟီုတွဟ်တအ်ရ။
အာဲကၟာဲ စၞ
စၞစဂမၠိုင်လေဝ် နကဵု ယူနေတ်သကဝ်ဖန်ဇန် ညံင်ဂွံပၠုပ်စၟတ်သမ္တီ အာဲကၟာဲယေန်သၞာင်အဝတ္ထုဂၠိုင်င်ကီုရ။ စၞလဒေါဝ်ဗမံက်၊ စၞအခိုက်မေက်သဳကာန် ကေုာံ စၞအခိုက်ဂျပါန်တအ်ဂှ် နဒဒှ် ဥပမာ စၞမပၠုပ်စၟတ်သမ္တီလဝ် အာဲကၟာဲယေန်သၞာင်ရ။
အာဲကၟာဲလလှ်ေ
ပ္ဍဲကဵု စရင်အာဲကၟာဲယေန်သၞာင်အဝတ္ထု ယူနေတ်သကဝ်တအ်ဂှ် ဂကူလှ်ေဂမၠိုင်လေဝ် ပါလုပ်ဒၟံင်ကီုတုဲ အရာဏအ်ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုဂဳတ ကေုာံ သဘင်ကၞာ နူကဵုဍုင်လိုက်နာနာရ။ လှ်ေအခိုက်ကၞာမပူဇဴ နူဍုင်အလ်ဂေရဳယျာ လလှ်ေမအဒိ Ma'di ကေုာံ လလှ်ေသေဗိဗ၊ လလှ်ေ နူ ဥဂါန်ဒါ ကေုာံ ကလ်ဗေလဳယျာ၊ လလှ်ေရာဇသတာန် နူအိန္ဒိယ ကေုာံ လလှ်ေနကဵုဂကောံ နူကဵု စူဗါန်ရုမ်ဗါ (Cuban rumba) တအ်ဂှ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီလဝ် အာဲကၟာဲယေန်သၞာင်အဝတ္ထုအိုတ်ရ။
အာဲကၟာဲဒဳဂျဳတလ် Digital heritage
အာဲကၟာဲဒဳဂျိတလ်ဂှ် ဒှ်အာဲကၟာဲ ပ္ဍဲကဵုလောကဒဳဂျဳတလ် ကေုာံ ပၠုပ်စုတ်လဝ် လစှ်ေကဏ္ဍ အာဲကၟာဲယေန်သၞာင်အဝတ္ထုကီုရ။ အရာဏအ်ဂှ် သွက်ဂွံ ဂိုင်ဒေပ်လဝ် အရာဂမၠိုင် နကဵု ဒဳဂျဳတလ် ကေုာံ စကာ ဒဳဂျဳတလ်တုဲ ညံင်ဂွံထိင်ဒဝ်မင်မဲ အာဲကၟာဲယေန်သၞာင်ဂမၠိုင်ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:BEHM
ဂိတု (အခိင်)
မွဲ ဂိတု (Month) ဂှ် ဒှ် လလအ် အပိုင်အခြာ အခိင် နကဵု ကြက္ကဒိန်တုဲ ဒှ်အရာမဒုင်သဇိုင် ကုသဘာဝ ဂိတုမပြံင်လှာဲ ပ္ဍဲနက္ခတ္တဗေဒရ။ ဗွဲဓမ္မတာမ္ဂး ဒုင်လဝ်တုဲ မွဲဂိတုဂှ် ဗွဲသၟဟ် နွံ ၂၉.၅၃ တ္ၚဲရ။ တ္ၚဲဂှ် ဟွံချဳ ဒေါအ်ညိင်ဒၟံင် မွဲဒၞာဲရ။ ဂၠးတိဂှ် ကဝဲဂေတ်ဒၟံင် ညံင်ကဵုကရောဲ ပ္ဍဲရိဇကုတုဲ ဂိတုဂှ် ဂေတ်ဒၟံင် ဂၠးတိပိုယ်ရ။ ယဝ်ရပိုယ် ဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲကဵုတၞုင်ရိဂၠးတိမ္ဂး ပိုယ်ဂွံညာတ်ကေတ် ဂိတုမဂေတ်ဒၟံင် ဂၠးတိပိုယ်ရ။ ဂိတုမံက်စွေက် ဟွံမဲရ။ ဂိတုဂေတ်ဂွံ ဂၠးတိပိုယ် မွဲဗဂေတ်မ္ဂး ဂွံမွဲဂိတုရ ဗီုဏအ် ဗွဲဓမ္မတာ ဟီုဂွံရ။ မွဲဂိတုကဵုမွဲဂိတု လၟိဟ်တ္ၚဲ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ။ ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်မန်မ္ဂး ဂိတုဍိုက် (နွံ ၃၀ တ္ၚဲ)၊ ဂိတု ဟွံဍိုက် (နွံ ၂၉ တ္ၚဲ)ရ။ ဟိုတ်ဍေဟ်ဂှ် ပ္ဍဲဂိတုမွဲဂှ် ဒၞာဲဂိတုမတဝ်ကဵုတ္ၚဲဂှ် ဂိတုဂေတ်ဂၠးတိ မွဲဗဂေတ် ၁၈၀ ဒဳဂရဳ (ဂေတ်ခ္ဍမ်ခ္ဍမ်) မ္ဂး ဒးဂေတ် ပွိုင် (၂၇ တ္ၚဲ၊ ၇ နာဍဳ၊ ၄၃ မိနေတ်၊ ကဵု ၁၁.၆ စက္က)။ ဣဏအ်ဂှ် ညးကော်စ ဂိတုမနွံကရေက်တုပ်ပ် (sidereal month)။ ဂိတုဂတဂှ်ပၠန် ဟိုတ်နူ ဂၠးတိဂှ် ဟွံမံင်ဒၟံင် မွဲဒၞာဲဓဝ်၊ ဒြေပ်ဂေတ်ဒၟံင်တ္ၚဲတုဲ ဂိတုမဂေတ်ဂၠးတိ အလန်ဏအ်ဂှ် ဒးဂေတ် နကဵု ၁၈၀ ဒဳဂရဳ ဟွံဂွံ၊ ဒးဂေတ်နကဵု ခၜာဲခၜာဲဂၠိင်င် ဇကုဂွံစိုပ် ဒၞာဲမတဝ်ကဵု တ္ၚဲဂှ်ပၠန်။ ဂိတုဒးဂေတ် ပွိုင် (၂၉ တ္ၚဲ၊ ၁၂ နာဍဳ၊ ၄၄ မိနေတ်၊ ၂.၈ စက္က)။ ဣဏအ်ဂှ် ညးကော်စ Synodic month၊ မန်ပိုယ်ဟီုစ ဂိတုဍိုက် ရ။ သီုဖအိုတ်မ္ဂး နကဵု နက္ခတ္တဗေဒ ညးပါ်လဝ် နွံမသုန်ဂကူရ။
ဂကူဂိတု နာနာ အတိုင် နက္ခတ္တဗေဒ
နကဵုနဲ နက္ခတ္တဗေဒမ္ဂး ဂိတု နွံနာနာသာ် အတိုင်မထ္ၜးလဝ် ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။
လၟေင်ဂိတု ပ္ဍဲကြက္ကဒိန်ဂျူလဳယာန် ကဵု ဂြေဂဝ်ရဳယာန်ဂမၠိုင်
ကြက္ကဒိန်ဂြေဂဝ်ရဳယာန်ဂှ် ညံင်ရဴ ကြက္ကဒိန်ဂျူလဳယာန်ကီု နွံ ၁၂ ဂိတုရ။
The mean month length of the Gregorian calendar is 30.436875 days.
ဂိတုမန် ၁၂
ဂိတုမန် ၁၂၊ လဆောဝ်ကော်စ ၁၂ ရာသဳဂှ် ဇၟာပ်ပ်ဂိတု တၟေင်ဝိသေသညးကဵုညး ဗီုကဵု ပေါဲသဘင်၊ ပကဴ ပ္ဍဲဒေသဍုင်မန် အတိုင်မဂွံဆဵုကေတ် နူကဵု ကဗျမန်တြေံတအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးဏာ အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။
ဂိတုစဲ
ဂိတုစဲဂှ် ဒှ်အခိင်သၠာဲသၞာံတုဲ ညးကၠောန် သဘင်အတးသင်္ကြာန်၊ အခိင်ကိုပ်ကၠာတေအ် သဘင်ဍာ် လေဝ်ကော်ကီုရ။ စၞစအခိုက်ကၞာ ပ္ဍဲသဘင်အတးဂှ် ညးစ ပုင်နုင်ဍာ်ထီု (ပုင်အတး)။ ပ္ဍဲတ္ၚဲအခိင်တ္ၚဲတၟိုန်အတး (အတးတိုန်) မဒှ်တ္ၚဲသၞာံမွဲမံက်ဂှ် ညးဗလိုပ်ကျာ်၊ ဗလိုပ်တၞံဇြဲ၊ ဒက်ကျာ်ဗတဳ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂိတုစဲဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲဒေသဍုင်မန် တၞံပကဴ မကဴတအ်ဂှ် တၞံဂမုင်၊ တၞံဓိတာန် (အရေဝ်မန်လၟုဟ် တၞံအံင်ရေင်)၊ တၞံပြာန်။ }}
ဂိတုပသာ်
ဂိတုပသာ် ဂှ် ဒှ်အခိင်ဗြဲစဂူကၠုင်ညိ ပ္ဍဲဍုင်မန်ရ။ ကောန်မန်ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဟိုတ်မဒှ် ညးမရှ်ေသှ်ေဗုဒ္ဓဘာသာတုဲ ပ္ဍဲဂိတုပသာ်ပေင် မဒှ်တ္ၚဲကျာ်ဒှ်ဂှ် ညးကၠောန်သဘင်ဗလိုပ်ဇြဲ။ ပ္ဍဲကဵု ဒေသဍုင်မန်ဂှ် တၞံပကဴ မကဴပ္ဍဲကဵု ဂိတုဏအ်ဂှ် တၞံဓိတာန်ဍောင်သောဲ (အံင်ရေင်ဍောင်သောဲ)၊ တၞံလပေါဲ၊ တၞံစမ္ၚာ၊ တၞံသဂါ၊ စမ္ပာသာ်သၠုဲ၊ ပ္ကဴဒလာဲသြန်၊ ပ္ကဴဒလာဲထဝ်၊ တၞံအနာင်၊ ပ္ကဴမၠဵု ကေုာံ ပ္ကဴသွာဂမၠိုင် ကဴဒၟံင်အိုတ်ရ။
ဂိတုဇှ်ေ
ဂိတုဇှ်ေ ဂှ် ဒှ်အခိင်ဗြဲတုဲ တၞံပကဴတိဂမၠိုင်ကီု သီုကဵု တၞံတၞုင်နာနာတအ် တိုန်အဃောခိုဟ်၊ တုဲပၠန် တၞံကှ်ေကဴ တၞံအနာင်လေဝ်ကဴ ဆက်ကဴဒၟံင်ဖိုဟ်ရ။ ကောန်မန် ဗွဲမဂၠိုင် ပ္ဍဲအခိင်ကိုပ်ကၠာတေအ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်သၟာဗ္ၚဂၠိုင်တုဲ စကမၠောန်ဗ္ၚအိုတ်ရ။
ဂိတုဒဂိုန်/ဂိတုအသာတ်
ဂိတုဒဂိုန် ပ္ဍဲလိက်တြေံမ္ဂး ဂိတုအသာတ်လေဝ်ကော်ရ။ ပ္ဍဲတ္ၚဲတိင်ဗပေင်ဒဂိုန်ဂှ် သဘင်ကလအ်အစာ၊ တ္ၚဲသဳဒဂိုန်ပေင်ဂှ် သဘင်သင်တအ်လုပ်ဒဂိုန်။ ဒါယကာတအ် ထောအ်ဒါန်ပံင်သကူ။
ဂိတုခ္ဍဲသဳ
ဂိတုခ္ဍဲသဳဂှ် ဒှ်ဒၟံံင် အဃောသင်တအ် မလုပ်ဒဂိုန်ဖိုဟ်ရ။ သင်တအ် လုပ်ဓုတင် ပေင်မွဲဂိတုတုဲ စတိတ်နူ ဓုတင်တုဲ နကဵုအခိုက်မန် ကောန်ဗုဒ္ဓဘာသာမ္ဂး ညးကၠောန် သဘင်လံင်နိဓိ။
ဂိတုဘတ်
ဂိတုဘတ်ဂှ် ဒှ်အခိင်ကၞောတ်သၞာံ ဗြဲကြပ်အိုတ်ရ။ နကဵုအခိုက်ကၞာမန်မ္ဂး ပ္ဍဲဂိတုဘတ်ပေင်ဂှ် ညးကၠောန် သဘင်ဗဝ်သၟုတ်လ္ၚီ၊ သဘင်ဗဝ်သၟုတ်က္ၜင်လေဝ် ညးကော်ကီုရ။
ဂိတုဝှ်
ဂိတုဝှ်ဂှ် ဒှ်အခိင်ကၞောတ်သၞာံ ဗြဲအိုတ်။ ခမဳသင်တအ် တိတ်နူဒဂိုန် ပ္ဍဲတ္ၚဲဝှ်ပေင်ဂှ်ရ။
ကထိုန် “သၞာံဂါံကၠောံဘာ် တွာသဳဇိုင်ဒာတ်၊ စောဠာမူနိ ဗောဓိစေတဳ၊ ဗဒှ်သဘင် ဂၠောဲဖဳတွဳ၊ က္ဍိုင်ထဝ်ဇၞော်ထဝ် သွဝ်ဗဝ်ဖဳ၊ တမှိင်တွိင်တွိုက် အခိုက်သြဳသြဳ၊ မာတ်စိုပ်အဝါဲ ကၞဟ်ရာဲသဳ၊ ညာတ်ညးကဵုညး သ္တးလးညဳညဳ၊ ရိုဟ်ဗဟ်သၞာံ လတာဒေဝဳ၊ (မေဃသန်၊ ၂၁)
မြေက္ကသဵု ကၞောတ်ရာသဳ မာတ်ဝိထဳညန်၊ လောပ်တံင်လေဝ် မိတ်တၟပ်ဟေမန်၊ အကးကြန်သ္ဂဝ် ဗ္ဂန်လဝ်တဝ်ဍောင်၊ ပၠထာင်ရာင်ကျဝ် ကသဝ်မောဝ်လှောင်၊ ဂဇေင်ပြေင်ဇၞော်သြံက် လယံက်ဍောင်၊ သၟိင်ထိုင်အိုင်မှုဲ ဂဟုဲလလောင်၊ လပေါဲ သောဲထာင် ရာင်ပၠအသောင်၊ ဂမှင်သ္ဇေင်ထော က္ဍဝ်လပေါဲဂၠောင်၊ ကယျောင်ဗ္ဂောဝ်လျး ထၜးအသောင်၊ မာတ်စိုပ်အဝေါင် အခေါင်ကာလ၊ (မေဃသန်၊ ၂၂)
ပုဟ် “ဂြိုပ်မဂ္ညိဂၠဴ ပ္ကဴသဴရာင်ထပ်၊ ဂၚေင်ရေင်ဒပ် ထပ်ဍောင်သောင်ကျိုင်၊ ကေဟ်ပနိဟ်ထာင် ဒုင်လဝါင်ထိုင်၊ ဂမုင်သ္ဇင်ထောဲ ဂပေါဲ(ဂသောဲ)ဍောင်ပြိုင်၊ လမာဲကွာဲထိုင် ထိုင်ဘိုင်ဗၜူ၊ ဗပေင်တုပ်ညံင် အရံင်သိန်လှူ၊ ဆူဒန်သ္ဍိုက် အနိန်ကၟိန်လတူ၊ (မေဃသန်၊ ၂၂)
မာဃ် “ဂမုင်သ္ဇုင်ပေါင် မောဝ်လှောင်အနာံ၊ ကေဟ်ရေင်ၚေက်က ဗြံက်ဗြဂန္ဓာ၊ လပေါဲသောဲထာင် ရာင်ဒၟံင်ရံင်ဂွာံ၊ သမင်လဝ်တိ ဂ္ညိသောင်ဍောင်ဗျာံ၊ ဇုက်ဂၞုဖျောန်ထိုက် ဗိုက်ပုံဒစာံ၊ မဓုရသာ ကောကိလာဘံ၊ တွိင်ပါင်တမ္ညဝ် ပ္အဝ်မှုဲရာဂါံ၊ သ္ဂာပတုပ်ဂ္ညိ သာ်စဳစရာံ၊ သၠောံထာင်သ္ၚာ ဒဂိုန်သာရာံ(သာခါမ်)၊ အသုက်ခၠေဲပ္တုပ် နိဗ္ဗာပုပ္ပာံ၊ ဗပုင်သၠောံချီု လောပ်ဒမြီုသၞာံ၊ ကြိုက်ဒက်ပြသာဒ် ကၞာတ်တုရိုဏ်ဗျာံ၊ မင္ၚူဥူသာ်(မ္ၚူဒ္ၚောဝ်သာ်) သာ်တၟအ်ဗကာံ၊ မင်ဂၠန်ပ္တန်မၞုံ ကုရန်သာံ (မင်ဂၠန်ပ္တန် မနွံကရသာံ)၊ မရာင်ဍောတ်ဍောတ်တ် ဒုင်အပေါတ်သၞာံ၊ ကြုက်ဗတောန်ဖျး ဟကၠးက္ဍင်ဗျာံ၊ ဗဳကွိတ်တိတ်သၟုက် တူနန်ရုက္ခာံ၊ ဗလံ(မလအ်)ပ္တုပ်သာ် ဍာ်သုဝဏ္ဏာံ၊ ဗၠတ်သြတ်ချာဲ ပတမာဲသၞာံ (မေဃသန်၊ ၂၃) ၀၀၀
ဝၚ်မန်သ္ဒးဒဴလုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်သေံ
thumb|ဗီုရုပ်နန်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ
ဝၚ်မန်သ္ဒးဒဴလုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်သေံ
ဗညာမဟာယောဓာ(ဗညာစိၚ်) က္ဍိုပ်သ္ကိုပ်မန်ခေတ် ရတနကောသိန္ဒရ (ပထမ) မဒှ်တံမဇ ဂဇသေနဳ။ ဗီုရုပ်ဝွံ မဂွံကၠုၚ်နူ (ဝါရသာရ) ဍုၚ်မန်တြေံ−သၞာံဒၞာဲ ၁၀ အုပ်, အုပ်ပိ, (ဂိတုဒ္ဂိုန်−ဘတ်၊ သက္ကရာတ်သာသနာ ၁၅၂၇)။
ဂလာန်ဗွဲကိုပ်ကၠာ
ယွံကောန်ဂကူမန် သီုကဵုခရှ်သီုကဵုခမဳတံ ညးဂမၠိုၚ်အဴ၊ ပ္ဍဲကဵုကာလပစ္စုပ္ပန်ဏံ သွက်ဂွံဗှ်လိက်ဝၚ်မန်ပိုဲ နူတမၠာတေံမွဲအုပ်တက်တက်နက်တက်၊ နကဵုလိက်အုပ်ကၞပ်မွဲအုပ်ဂှ် အခိၚ်အခါလၟုဟ်ဏံဍေံဟွံလောဲသွာ၊ မသ္ဒးဆဵုဂဗကဵုတၚ်ဝါတ်ဂါတ် ဟိုတ်နူကဵုလိက်ဝၚ်ပိုဲမန်ဗွဲမဂၠိုၚ် မနွံဒၟံၚ်လ္တူသၠရိုတ်တံကီု၊ နဒဒှ်အနေကဵုလိက်အုပ် မခၞံတြးတက်ပ္တိတ်လဝ်အောန်တဴဗွဲမလောန်ကီုဟေၚ်ရောၚ်၊ ဟိုတ်ဒှ်သာ်ဂှ်ရ ၜိုန်လိက်ဝၚ်ပိုဲ နူကဵုတမၠာတမၠာတေံ မနွံတဴကၠုၚ်က္ဍိုက်က္ဍိုက်ပေၚ်ပေၚ်ဗွဲမဂၠိုၚ်ကီုလေဝ်၊ သွက်သ္ဂောံစိုပ်တဲဂကူပိုဲမန် ညးမဂၠာဲကတ်လ္ၚတ်ဝၚ်တံဂှ် တၚ်ဝါတ်ဂါတ်ဍေံ နွံတဴမဇၞော်ကဵုဇြဟတ်တုဲ ဍေံဟွံလောဲသွာ၊ တၚ်အဓိကဂှ် မဒှ်တဴသွက်တံလိက်တၚ်မန် မနွံဒၟံၚ်လ္တူသၠးရိုတ်သၠတာတံဂှ် မချာဲစလောံပ္တိတ်ကေတ် ပ္တိုန်ထောံလ္တူက်တက်ဗီုလိက်ဂတာပ်ခေတ်တုဲ မတြးပ္တိတ်လိက်အုပ်လၟိဟ်ဂၠိုၚ်ဂၠိုၚ်ဂှ်ဟေၚ် တၚ်မဝါတ်ဂါတ်ဏံ မကၠဳကၠးသောၚ်ခ္ဍောၚ်အာမာန်ရောၚ်ဂှ် ညးမဒါန်လိက်ဝွံမစှ်ေတဴစိုတ်။
ဆၜိုတ်မလ္ၚတ်ကၠုၚ်လဝ် ဝၚ်မန်တြေံတံဂှ် သ္စပ္တံနူကဵုမရာတ်ပိုဲဗွဲကြဴအိုတ် တၠညးဟံသာဝတဳ သၟိၚ်ဗညာဒလ မလုပ်အာသ္ကေံတဲသၟိၚ်ဗၟာ အံၚ်ဇြေယျတေံတုဲ၊ ဍုၚ်ဟံသာဝတဳပိုဲ သ္ဒးဒုၚ်ဗ္တးထောံတိ၊ သ္ဒးဒုၚ်စံၚ်ပလီုပလာ်ထောံ၊ ဂစိုတ်ထောံအ္စာတၠ ညးမအာဂတပၠတရဴဂကူပိုဲမန် လၟိဟ်ပိလ္ၚီပြၚ်တံဂှ်တုဲဟေၚ်၊ ကဆံၚ်ပညာဂကူမန်ပိုဲ ကဆံၚ်လိက်ပတ်ဂကူမန်ပိုဲတ္ၚဲဏံ မဍိုန်လျစှ်ေအာဂှ်သ္ဂောံဆဵုကၠုၚ်၊ ဝၚ်မန်ပိုဲလေဝ် သ္စပ္တံနူကဵုအခိၚ်ဂှ်တုဲ စဵုကဵုစိုပ်ကၠုၚ်အခိၚ်ဂွံအာဗၠးၜး နူကဵုအသၟဝ်တဲအၚ်္ဂလိက်တံ၊ ညးမဒါန်လိက်ဏံ မဗက်ဂၠာဲလ္ၚတ်ဒၟံၚ်ဂှ် ဟိုတ်နူကဵုမပ္တိုန်စၟတ်သမ္တီကၠုၚ်လဝ် နကဵုဘာသသေံဝွံဟေၚ်၊ ဂၠိုက်ဂၠာဲဟွံဂွံ ။
ၜိုန်ဂှ်လေဝ်ဟွံဖျံလွဳ၊ ဒးကာလမွဲတ္ၚဲ (7-9-2002)၊ နာဲစမၞေံ၊ မစိုပ်ကၠုၚ်သ္ၚိအဲ၊ နကဵုလိက် မချာဲပ္တိတ်လဝ်မွဲအုပ်၊ လိက်အုပ်ဂှ် မချာဲစၠောံကေတ်လဝ် နူကဵုလိက်အုပ်မွဲတုဲ၊ မဒှ်ပရောပရာ လိက်ဝၚ်မန်ဒဴလုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်သေံ၊ အ္စကွိမန် နာဲဓဳရ၊ သောန်လှက် ဍုၚ်ၜၚ်ကံက်၊ ချာဲကၠာဲပ္တိတ်လဝ် နကဵုဘာသာမန်ရောၚ်၊ ဂွံဝၚ်သၟတ်ဝွံတုဲ ညးမဒါန်လိက်ဏံ၊ ကာလဗှ်လ္ၚတ်ရံၚ်ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ်ဂှ် မဒှ်တဴလိက်ဝၚ်မပိုတ်သ္ကုတ်ဒၟံၚ် မနွံတဴဒၟံၚ်ပၟိက်ဂှ်ဟေၚ်၊ မိပ်ပူမှ်တဴစိုတ် အိုဟ်တၟိုဟ်တဴစိုတ်ဗွဲမလောန်။
တ္ၚဲယးဂှ် ၜိုန်ညးမဒါန်လိက်ဝွံ မနွံတဴဒၟံၚ်ကဵုကမၠောန် သွက်သ္ဒးခၞံဒၟံၚ် လိက်ပြကိုဟ်အဘိဓာန် မန်ကဵုမန်၊ မန်ကဵုဗၟာကီုလေဝ် မဇူဒေါံထောံကမၠောန်တံဂှ် မွဲချိုန်ခဏရောၚ်ဟေၚ် ချပ်တုဲကမၠောန် မရန်တၟံလဝ်ဗွဲကိုပ်ကၠာ၊ မခၞံပြကိုဟ် အဘိဓာန်မန်ကဵုမန်တုဲ မခၞံပြကိုဟ် အဘိဓာန်မန်ကဵုဗၟာ၊ ကာလပြကိုဟ်အဘိဓာန်မန်ကဵုဗၟာတုဲ မဆက်ခၞံပြကိုဟ်ဝၚ်မန်ရောၚ်ဂှ် မပြံၚ်သၠာဲ ထောံရန်တၟံညိ၊ မကဵုထောံတၚ်နၚ်လ္ၚဵုလ္ၚဵု မအက္ခဝ်မစှ်ေ မဗၠးဗၠေတ်ဒၟံၚ်ပ္ဍဲလိက်ဝၚ်သၟဝ်ဝွံဟေၚ်၊ နာဲစမၞေံမွဲ မကလိဂွံကတိကံပါၚ်နူကဵုညးမဒါန်လိက်တုဲ မိပ်စိုတ်အိုဟ်တၟိုဟ် ဒုၚ်သာဓုကာပိလ္တုန်ပိဝါ။
အခါဂှ်ညးတၠဒါန်မွဲမနွံယၟု နာဲဖိန် နူကဵု(လယံၚ်)တေံမစိုပ်ကၠုၚ်၊ ဒဒှ်ရညးတေံမနွံဒၟံၚ်ပၟိက်သွက်ဂွံတက်တြးပ္တိတ်လိက်ဝၚ်မန် သွက်ကောန်ဂကူမန်ပိုဲ သ္ဂောံတီကၠိုဟ်ဝၚ်ဂကူဇကုချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ်ဂှ်ကီု သွက်ကာန်ဗွဲကြဴစဴဗွဲဂတတံ သ္ဂောံကၠိုဟ်ဝၚ်ဂကူဇကု သ္ဂောံရၚ်တၠုၚ်အာဖဵုသွက်ဂကူဇကု အဓာန်ဂတဏံမာန်ကီုဟေၚ်၊ ညးတေံမကံပါၚ် ဒဒှ်ညးတေံမသ္ပဒကာ မတြးပ္တိတ်ကဵုဒါန် သီုကဵုမဂၠာဲတၠဒါန် ဗီုကောန်တၠကီု  ရန်တၟံလဝ်တုဲ မဒှ်အာကမၠောန် သွက်သ္ဂောံတက်တြးပ္တိတ် လိက်ဝၚ်သၟတ် (ဝၚ်မန်ဒဴလုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်သေံ)ဝွံရောၚ်၊ လိက်အုပ်ဝၚ်သၟတ်ဝွံ ၜိုန်ဍောတ်သွတ်ကီုလေဝ် ဟိုတ်နူကဵုမက္ဍိုက်ပေၚ်တဴ နကဵုတၚ်နၚ်ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ်ဂှ်ဟေၚ် မနွံတဴကဵုၚုဟ်မးဗွဲမလောန်ဟေၚ်၊ ပ္ဍဲလိက်ဝွံ မူဟိုတ်ဂကူမန်ပိုဲ သ္ဒးဒဴလုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်သေံဂှ် သ္ဂောံတီကေတ်ကၠးကၠးသောၚ်သောၚ်ရောၚ်၊ ဒဒိုက်ဂကူပိုဲ ပ္ဍဲအခိၚ်အခါတေံကဵုအခိၚ်အခါလၟုဟ်ဝွံ ဍေံဟွံတၞဟ်ခြာညးသ္ကံရဟေၚ် ညးမဒါန်လိက်ဏံ မညာတ်ကေတ် မဆဵုကေတ်ရဴသာ်ဝွံဟေၚ်။
ပ္ဍဲကဵုလိက်ဝၚ်သၟတ်ဝွံ လ္ၚတ်ဗှ်ရံၚ်မ္ဂး ပိုဲသ္ဂောံဆဵုကေတ် တၚ်မွဲဂှ် ဟိုတ်အရေဝ်ပိုဲမန်သ္ဂောံကၠေံဗ္ဒန်အာ၊ တၚ်ၜါဂှ် ပိုဲသ္ဂောံဆဵုကေတ် ဟိုတ်လိက်ပတ်ပိုဲမန် သ္ဂောံလဟုတ်စှ်ေအာဂှ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍးဟေၚ်၊ တၚ်မွဂှ် သ္ဒးသောၚ်တၠးထ္ၜးကဵု ညိညသ္ဇိုၚ်သာမ္ဂး၊ အရေဝ်ပိုဲမန်ဂှ် ဟိုတ်နူကဵုဟွံရပ်စပ်စကာဟွံပ္တိုန်ကဵုလ္တူသၟောန်ပါၚ်သၟတ်ပိုဲ မက္ဍတ်ပါ်ကၠုၚ်မွဲကဆံၚ်တုဲ မွဲကဆံၚ်ဂှ်ဟေၚ်မဒှ်တံဟိုတ်ဍေံ၊ ၜိုန်အရေဝ်ပိုဲမကၠက်ကၠုၚ်ကီုလေဝ် ဆီဂကူပိုဲဂှ် ဍေံကၠက်အာဟွံသေၚ်၊ အရေဝ်ဟေၚ်မကၠက်အာ၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ လညာတ်ညးမဒါန်လိက်ဝွံ သွက်အရေဝ်မန်သ္ဂောံကၠက်အာ တၚ်ဇၞော်အိုတ်မဒှ်တံမူလဂှ် မတန်တဴဒၟံၚ်လ္တူမိကဵုမၜါတံဟေၚ် မသောၚ်ကၠးဒၟံၚ်ရောၚ်၊ တာလျိုၚ်ဝွံ ယဝ်ရမိမပိုဲမန်အလုံဂကူမွဲ မတီကၠိုဟ်ခၠၚ်ကၠုၚ်ပ္ဍဲစိုတ်အိုတ်မ္ဂး ကောန်ၚာ်သၟတ်ပိုဲမွဲ သွက်သ္ဒးဒှ်အာဂကူညးတၞဟ်သ္အာၚ်မွဲဂှ် ဟွံလောဲသွာဟေၚ်။
ယဝ်ရမိကဵုမၜါဂှ် မဟီုဂးဗ္တောန်ဖျောန်ကဵုအရေဝ် ကဵုကောန်ဇကုတံဍာံဍာံမ္ဂး ဍေံတံမက္တဵုဒှ်ကၠုၚ်ကောန်ဂကူမန်မွဲ ဗွဲမလောဲသွာဟေၚ်ဂှ် ပိုဲသ္ဂောံဆဵုကၠုၚ်ရောၚ်၊ ဆဂး ကာလမစိုပ်ကၠုၚ်အဝဲမံၚ်ဘညာတေံပၠန် ဟိုတ်နူသ္ဒးဗ္တောတဴလိက်ဂကူညးတၞဟ်သ္အာတံဂှ်ဟေၚ် မဒှ်တဴညံၚ်ရဴ“တက်တၟိုန်ဗ္စပံက်” မဆဵုဗဂကၠုၚ် တၚ်ဝါတ်ဂါတ်ညိည၊ ဆဂး သွက်မိကဵုမၜါဂှ် အခါကာလကောန်ဇကုမစိုပ်ကၠုၚ်သ္ၚိဂှ် ယဝ်ရကၠေံစိုတ် မဆက်ဟီုဂးဒၟံၚ်ကဵုကောန်ဇာတ်ဇကုအရေဝ်ဇကုဂှ်ဟေၚ် သွက်သ္ဂောံလေပ်အာ အရေဝ်ဇကုပၠန် ဍေံဟွံမွဲကဵုတၚ်ဝါတ်ဂါတ်ရောၚ်၊ ညးမဒါန်လိက်ဏံ မဟီုဂွံကၠုၚ်အရေဝ်ဂကူဇကုဂွံဂှ် နဲနဲသာ်ဝွံဟေၚ်၊ ဟိုတ်နူမိမၜါဂှ် မရၚ်တၠုၚ်ကၠုၚ်ကဵုပိုဲ နနဲရဴသာ်ဝွံရောၚ်ဟေၚ် ပိုဲမစိုပ်ကၠုၚ်ကဆံၚ်ဏံအိုတ်။
ကောန်ၚာ်မွဲမွဲ ဍေံဟွံလေပ်အရေဝ်ဂကူဍေံမ္ဂး သွက်ဍေံသ္ဂောံဗ္တောန်လိက်ပတ်ဂကူဍေံဂှ် ဍေံစိုတ်ဟွံလုပ်စ၊ ဍေံဟွံမိက်ကေတ်၊ စိုတ်ဍေံဟွံပါ၊ ဟွံလေပ်လိက်ဂကူဍေံမ္ဂး သာ်လဵုဍေံတီဝၚ်ဂကူဍေံ မပ္တိုန်လဝ်ပ္ဍဲလိက်ပတ်ဍေံတံဂှ်ရော၊ ဟွံတီဝၚ်ဟွံကၠိုဟ်ဝၚ်ဂကူမ္ဂး သာ်လဵုသ္ဂောံရၚ်တၠုၚ်သွက်ဂကူဍေံတံ၊ သွက်သ္ဂောံကလေၚ်ဂွံကၠုၚ်ဍုၚ်ဍေံတံ မကျဟောံဗြောံအာတုဲဂှ်ရော၊ ပညာ၊ လညာတ်၊ ဓဝ်ဆဵုဂဗ၊ ပရေံကဵုခိုဟ်ကီု ဂကူပိုဲမတတ်ကၠုၚ်လဝ်ပ္ဍဲဝၚ်တံဂှ် ရဴသာ်လဵုဍေံတံသ္ဂောံတီု သ္ဂောံဒုၚ်စသိုၚ်မာန်ကၠုၚ်ပၠန်ရော၊ မဒှ်တဴညံၚ်ရဴမၞိဟ်မတ်ကၠက်ကၠက် က္တောဝ်ဍိုၚ်ဍိုၚ်မွဲရဟွံသေၚ်ဟာ၊ မရံၚ်လ္ၚတ်ကေတ်ပ္ဍဲဝၚ်သၟတ် မန်ဒဴလုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်သေံဏံမ္ဂး ပ္ဍဲလက်ထက်သၟိၚ်ရာမ (ဆဋ္ဌမ)၊ (A.D 1910-1926) ဂှ်၊  သံဃရာဇ်သၟိၚ်သေံမဖျေံပ္တိတ်အသံ ဒဒှ်မဆဵုဒဝ်ကၠေံ သွက်သ္ဂောံသွဟ်လိက်ပတ်ပရိယတ္တိဘာသာမန် ပ္ဍဲဍုၚ်သေံတုဲ  လိက်ပရိယတ္တိဘာသာမန်  ပ္ဍဲဍုၚ်သေံလေဝ် မဆုတ်လဟုတ်စှ်ေအာ စဵုကဵုစိုပ်ကဆံၚ်မကၠေံဗ္ဒန်အာရောၚ်၊ ဘာမန်လၟိဟ်မနွံၜိုတ်ၜါကၠံ ပ္ဍဲကဵုပွဳပွူဍုၚ်ၜၚ်ကံက်တံဂှ်လေဝ် လဟုတ်စှ်ေကၠုၚ်၊ ပ္ဍဲကဵုအခိၚ်ကာလ ၜိုတ်ထပှ်စှော်သၞာံပြၚ်ပြၚ်ဏံ မက္တဵုဒှ်အာဘာအ္စာတၠသေံတံ ကြပ်အိုတ်အာရောၚ်ဂှ် သ္ဂောံဆဵုကၠုၚ်။
ဂၠိုက်ဂၠာဲရံၚ်ဝၚ်ပိုဲမ္ဂး မန်ပိုဲမချဳဒရာၚ်ကၠောန်ကၠုၚ်လဝ်သွက်ဂကူပိုဲ မပ္တိုန်ကၠုၚ်လဝ်ဝၚ်နူကဵုတမၠာတမၠာတေံဂှ် အတိုၚ်မစၞောန်ထ္ၜးလဝ်ဗွဲမသၟဝ်တေံ ဗွဲခမၞန်မသ္ဂောံဆဵုကၠုၚ်ရောၚ်။
(က) သ္ပပ္တံကဵုလဟီုအ္စာဝၚ်တမၠာပိုဲ ပစၟတ်သမ္တီကၠုၚ်လဝ် ဝၚ်ဂကူပိုဲ ပ္ဍဲကဵုလိက်ဝၚ်ဗပိုတ်တမၠာတမၠာတေံဂှ် ဍုၚ်မန်ပိုဲမသ္စပတန်ကၠုၚ် နူကဵုသက္ကရာတ်ခရေတ် (B.C 1000) တေံရောၚ်၊ သၟိၚ်သုဓမ္မဝနဂှ် ပ္တန်ဍုၚ်သုဓမ္မဝတဳ၊ ဝုတ်ဒိုဟ်ဍုၚ်သဓီုလၟုဟ်၊ မဆက်အုပ်ဓုပ်ကၠုၚ် သၟိၚ်(၂၄)တၞောဝ်၊ တုဲမသုန်ဂြာံစှ်ေအာ နဒဒှ်ရးနိဂီုမွဲ။
(ခ) ကြဴဝွံ ဝုတ်ဒိုဟ်ဋ္ဌာန်ဂှ်ပၠန် သၟိၚ်ကဏ္ဏကာရ၊ မပ္တန်ဍုၚ်သုဘိန္နရာဂရတုဲ အုပ်ဓုပ်ဆက်ကၠုၚ် သၟိၚ်(၃)တၞောဝ်တုဲ ဍုၚ်ဂှ် သုန်ဂြာံအာပၠန်။
(ဃ) သ္ပပ္တံကဵုဒတောဝ်တၞောဝ်သၟိၚ် သုဝဏ္ဏဘုမ္မိ နူကဵုသၟိၚ်သဳဟရာဇာ ကၠာတဳလပိုန်ကျာ်တြဲပိုဲဟွံဂွံက္တဵုဒှ်ဏီ၊ စဴအာသွဝ် ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (B.C 543) စဵုကဵုစိုပ် လက်ထက်သၟိၚ်မနူဟဝ်၊ သၟိၚ်(၅၃)တၞောဝ်၊ သက္ကရာတ်ခရေတ်(A.D 1050)ဂှ်၊ သၟိၚ်ဗၟာအနုရုဒ္ဓာ မဗ္တိုက်သီကေတ်တုဲ ဍုၚ်သုဝဏ္ဏဘုံမ္မိ လီုအာ။
(ၚ) သ္ပပ္တံကဵုဒတောဝ်တၞောဝ် သၟိၚ်ဟံသာဝတဳ နူကဵုသၟိၚ်သမလ ဝိလ သက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 573)၊ သက္ကရာတ်သာသနာ (၁၁၁၆)၊ စဵုကဵုသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 761)၊ သက္ကရာတ်သာသနာ (၁၃၀၄)၊ စိုပ်လက်ထက်သၟိၚ်တိဿရာဇာ(၁၇)တၞောဝ် သၟိၚ်လက်ကရဴအိုတ် သုန်ဂြာံအာပၠန်။
(စ) ကြဴဂှ်မဂဒူ သၟိၚ်ဝါရေဝ်ရောဝ် ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1287)၊ ကာလသက္ကရာတ်သာသနာ (၁၈၃၀)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ်(၆၄၉)၊ ဂ္ဇံနန်မုဟ်တၟံ၊  စိုပ်ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1348)၊  ကာလ သက္ကရာတ်သာသနာ(၁၉၈၁)၊  သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၇၁၀)၊  သၟိၚ်ဗညာဥူ မကၠောံအာဗဂေါ ပ္တန်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ၊ စိုပ်ကၠုၚ်လက်ထက် သၟိၚ်ဒကာရတ်ပိ (၁၁)သၞောဝ်ဒတောဝ်ဂှ် သၟိၚ်တဗၚ်ယှိုဲထဳ သီကေတ်တုဲ အဆက်သၟိၚ်ပိုတ်အာ။
(ဆ) ကြဴဂှ် ပ္ဍဲဟံသာဝတဳ သၟိၚ်ဍောတ် ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1551)၊ ကာလ သက္ကရာတ်သာသနာ (၂၀၉၄)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၉၁၃)၊ မဒှ်သၟိၚ်ၜါဂိတုလ္ပာ်တုဲ စဴအာသွဝ်။
(ဇ) ကြဴဂှ် သၟိၚ်ဓဝ်၊ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1551)၊ ကာလ သက္ကရာတ်သာသနာ (၂၀၉၄)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၉၁၃)၊  ဒှ်သၟိၚ်။  ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1553)၊ ကာလသက္ကရာတ်သာသနာ (၂၀၉၆)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၉၁၅) စဴအာသွဝ်။
(ဇျ) ကြဴဂှ် သၟိၚ်ဓဝ်ကောဲ၊ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1740)၊ ကာလသက္ကရာတ်သာသနာ (၂၂၇၄)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၀၂)၊ တိုန်ဒှ်သၟိၚ်။  ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1747)၊ ကာလသက္ကရာတ်သာသနာ (၂၂၉၀)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၀၉)၊ ဒဴလုပ်အာဍုၚ်သေံ။
(ည) ကြဴဂှ် ဗညာဒလ၊ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1747)၊ ကာလသက္ကရာတ်သာသနာ (၂၂၉၀)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၁၉) တိုန်ဒှ်သၟိၚ်။  ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1757)၊ ကာလသက္ကရာတ်သာသနာ (၂၃၀၀)၊  သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၁၁၁၉)၊ သၟိၚ်ဗၟာ အံၚ်ဇြေယျ တ္ၚီုဂွံအာဍုၚ်ဟံသာဝတဳ၊  ဍုၚ်ဟံသာဝတဳမလီုအာတုဲ မန်တံမစိုပ်ကၠုၚ်ကဆံၚ်လၟုဟ်ဟေၚ်၊ သွက်ကောန်ဂကူပိုဲ သ္ဂောံတီဝၚ်ဇကူ။
သွက်ညးမလ္ၚတ်ဝၚ်တံ သ္ဂောံစၟတ်သမ္တီလဝ်ညိညဂှ် ညးမဒါန်လိက်ဏံ မကဵုဏာဓဝ်သတိညိရအဴ၊  တၞဟ်သ္အာၚ်ဟွံသေၚ်၊  ယဝ်ရကောန်ဂကူတံ မိက်ဂွံချူခၞံပရောပရောမွဲမွဲကီုကဵုဒှ် လိက်ပရၚ်၊ လိက်ပရေၚ်ဒဒှ်မွဲမွဲကီု၊  ဝၚ်ပူဂဵု၊ ဝၚ်ဍုၚ်၊ ဝၚ်သၟိၚ်၊ ဝၚ်အိုတ်သီုတံမ္ဂး  မသ္ဒးချူခၞံနကဵုဓါတ်စိုတ် ဓမ္မဓိဋ္ဌာန်ရောၚ်အဴ၊ မဗက်စကဵုမုက်မတ်၊ ဗက်စကဵုပ္စဲပူဂဵု၊ ဗက်စကဵုဂကောံသ္ကံဗော်၊ ဗက်စလ္ပာ်မုက်ဂကူမသတံဟွံဂွံ၊ မစွံလဝ်မရၚ်တၠုၚ်လဝ်သွက်ဖဵု ကောန်ဂကူဇကုဗွဲဂတတုဲဟေၚ် ပရေၚ်ဒဒှ်ဍာံဍာံဂှ် သွက်သ္ဒးချူနွံ၊ သွက်သ္ဒးဟီုနွံ၊ သွက်သ္ဒးဂးနွံတဴအိုတ်မ္ဂး၊ ချူဂံၚ်ဂံၚ်သ္ကာသ္ကာအိုတ်ညိဂှ် မဗ္တိုက်ဖ္အောဝ်ဏာဗွဲမသ္ဇိုဟ်နက်ရအဴ၊ ဝၚ်ဂှ် မဒှ်အ္စာအဓိကသွက်ကောန်ဂကူပိုဲဟေၚ်၊ ကောန်ဗွဲကြဴစဴဗွဲဂတပိုဲ သ္ဂောံဆက်ကၠောန်အာဒး၊ သ္ဂောံဆက်ကွာ်ဂၠံၚ်တရဴဒး၊  ပရောပရေၚ်ခိုဟ်ဂှ်သ္ဂောံဂိုၚ်ကေတ်၊ ဟွံသၟဟ်တးတံဂှ် သ္ဂောံဝေၚ်ဒးပါဲဒး၊  သ္ဂောံကၠောန်ဒးအာပ္ဍဲအဓာန်ဂတရောၚ်။
ယဝ်ရသ္ဒးပ္တိုန်ထ္ၜးကဵုဗွဲသာဓက ပ္ဍဲကဵုဝၚ်မကြပ်အိုတ်ပိုဲညိညမ္ဂး၊ မဆေၚ်စပ်ကဵုဗော်ဍုၚ်မန်တၟိပိုဲကဵုအလဵုအသဳပၞာန်ဗၟာတံ၊ မကေတ်ကၠုၚ်လဝ်ဓဝ်ကၠိုဟ်ခၠၚ်ညးသ္ကံ၊  ပရေၚ်ဒေါံပန်ပှော်ဂှ် ကောန်ညးဍုၚ်မန်တံ သီုခမဳသၚ်ခရှ် တီဒၟံၚ်သီုညးဖ္အိုတ်။  သ္ပဟိုတ်နူကဵုပရေၚ်မဒေါံပန်ပှော်တုဲ သွက်ကောန်ဂကူပိုဲ ဒတုဲဖဵုရဴသာ်ဝွံ မက္တဵုဒှ်ကၠုၚ်၊ မရေၚ်ပွမယုတ်ဒေက်စှ်ေ သာ်လဵုပိုဲသ္ဒးဆဵုဂဗကၠုၚ်၊ ပရေၚ်ၜါပြကာဝွံ လ္ပာ်လဵုအာလေဝ်ဍေံ မသ္ဇိုၚ်စှ်ေဒၟံၚ်ဂှ် ညးညးအဲအဲ မသ္ဂောံဆဵုဒၟံၚ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍးရဟေၚ်၊ ညးမနွံတာလျိုၚ်တံဂှ် ဗွဲမဂတာပ်အခိၚ်သွက်သ္ဂောံပ္လေဝ်ပ္လေတ်ထောံပွကဵုလညာတ်မဟွံစှ်ေကဵုသဘဴ မဟွံတုပ်ကဵုစိုတ် ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန် ခမဳသၚ်တံညးဂမၠိုၚ် မနွံပၟိက်တံဂှ်ဟေၚ်၊ မဗ္တိုက်ဖ္အောဝ်ဏာနမေတ္တာရအဴ။
ပ္ဍဲကဵုအရာချူခၞံဝၚ်ဂှ် ပရေၚ်ဒဒှ်ဍာံဍာံဟေၚ် ညးမဒါန်လိက်ဏံ မိက်ဂွံကဵုချူခၞံရောၚ်၊ ဒးကောဒေံညး ဒးဗော်ညး ဒးဂကူညး ဒးဂကူမသညးတုဲ ဝၚ်မပ္ကီုပရာပ်ကၠုၚ်လဝ် ယုတ်ယုတ်မာမာတံ လုတ်လုတ်လီုလီုတံဂှ် မကၞိက်လဒဵုလဝ် မဆေၚ်စပ်ကဵုမရၚ်တၠုၚ်ကၠောန်ကၠုၚ်လဝ် ဒတုဲဖဵုသွက်ကောန်ညးဍုၚ်ကွာန်တံဂှ် ဟွံပ္တိုန်စုတ်လ္တူမုက်တၞးလိက်ဝၚ်မၞး တာလျိုၚ်ညးမခၞံဝၚ်ဂှ်ဟွံပြေ၊ မဗက်စတဴဆန္ဒကတိရောၚ်၊ ပိုဲသ္ဒးစၟတ်သမ္တီတုဲ နဒဒှ်အ္စာမခၞံဝၚ်ခိုဟ်မွဲဟွံဒှ်တဴဟေၚ်၊ ဒဒှ်ဍာံဍာံ ခိုဟ်ကီုပရေံကီု သ္ဒးပ္တိုန်လဝ်ရောၚ်။
နနဲသၞောဝ်ဓဝ် မစေန်ဆက်စှ်ေကၠုၚ်လဝ် နူကဵုအတိက်တမၠာတေံမွဲဂှ် “ၝောံတဲပရေံမ္ဂး ၝောံတဲဂှ်သ္ဒးကုတ်ထောံ” ရောၚ်ဟေၚ်၊ ဒၞာဏံ ပိုဲသ္ဒးကၠောန်ပိုတ်ပိုတ် ချူပိုတ်ပိုတ်ဏောၚ်၊ ဥပမာ သွက်ဓဝ်ပၠန်ဂတးပိုဲသ္ဂောံလီုလာ် သ္ဂောံစိုပ်အာကဆံၚ်ဏံဂှ် ညးဂှ်မွဲမရၚ်တၠုၚ်ဗ္စိုပ်လဝ်ကဵု ညးမရၚ်တၠုၚ်ဗ္စိုပ်လဝ်ကဵုတံဂှ် ပ္ဍဲဝၚ်ပိုဲမဆက်ခၞံကၠုၚ်ဗွဲကြဴဏံ ပိုဲသ္ဒးပ္တိုန်စုတ်လဝ်ပ္ဍဲကဵုမုက်လိက်ဝၚ်ပိုဲ ချိုတ်ချိုတ်ပၠိုတ်ပၠိုတ်ထေက်ရောၚ်၊ ညးမဒါန်လိက်ဏံ မနွံဆန္ဒရဴသာ်ဝွံဟေၚ်၊ ပရောပရာခိုဟ်ဖ္အိုတ်မချူခၞံလဝ်ဂှ် ဍေံဟွံစှ်ေကဵုဗဗွဲဓဝ်ဟေၚ်။
ဟိုတ်ညးမဒါန်လိက်ဏံ ဆက်ဂွံအာဝၚ်မန် နူကဵုဝၚ်မန်ဒဴလုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်သေံတုဲ၊  သွက်သ္ဂောံခၞံပ္တိတ် လိက်ကၞပ်ဝၚ်မန် ဗွဲမဂတာပ်ခေတ်မွဲ ဗွဲမဒးရးဂှ်မာန်ကၠုၚ်ကီု။
နူဂှ်အဲမဆက်ခၞံအာဝၚ်မန်မွဲကၞပ်ဗွဲတရး နူကဵုမသ္စပ္တံကၠုၚ်ဍုၚ်မန်တေံ၊ မသ္ပသ္ဇိုၚ်ကဵုဝၚ်မန်မပ္တိတ်ပ္ဍဵုလဝ်ဗီု ပ္ဍဲဍုၚ်သေံၜါကၞပ်ဗွဲကိုပ်ကၠာ၊ ဝၚ်မန်ဒဴလုပ်ဍုၚ်သေံဗွဒုတိယ၊ ဝၚ်သ္ဇိုၚ်ကောန်ဂကူမန် ဗွဲတတိယတုဲ၊ မချူခၞံမာန်အာ ဗွဲမချိုတ်ပၠိုတ်ရောၚ်ဟေၚ်ဂှ် မက္တဵုဒှ်တိုန်ဓဝ်သောမနုဟ် ပူမှ်တိုန်ပ္ဍဲစိုတ်ဗွဲမလောန်တုဲ မတၚ်ဏာဂုန်ကဵု အ္စာကွိလိက်တြေံမန် မဟိမုနာဲဓဳရ သောာၚ်လှက် ဍုၚ်ၜၚ်ကံက် ဗွဲမလောန်ဟေၚ်။
ကမၠောန်မဟွစှ်ေကဵုဗဗွဲဓဝ်တံဂှ် ဝေၚ်ပါဲအိုတ်ညိ၊ ညးဂှ်မွဲဝၚ်လီုလီု ဝၚ်ဇကုဂှ်လ္ပကဵုလီုညိ၊ ဝၚ်လီုတုဲမ္ဂး ၜိုန်လမျီုမဂျိုၚ်ဒၟံၚ်ကီုလေဝ် မတုပ်တဴဒၟံၚ်ညံၚ်ရဴ မၞိဟ်ချိုတ်ချိုတ်မွဲကီုဂှ် သ္ဒးစၟတ်သမ္တီလဝ်ထေက်ရောၚ်ဟေၚ်။
(နာဲထောန်ဝဵု) −   ညးမဒါန်လိက်၊ ခေတ္တ ဝၚ်ကံက်
ဂလာန်ညးမဒါန်လိက် အုပ်နိဂီု ။
ရာဇဋ္ဌာနဳ မန်ဗွဲကိုပ်ကၠာ
ရာဇာဋ္ဌနဳကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲတိုက်ဨယှသ္ကုတ်ဗၟံက်သမၠုၚ်ကျာဏံ သ္ဒးစၞောန်ထ္ၜးကဵုမ္ဂး မဒှ်ရာဇဇဋ္ဌနဳမန် နွံသ္ကုတ်သမၠုၚ်ကျာ မဟီုဒၟံၚ်ဍုၚ်ဗၟာလၟုဟ်ဟေၚ်၊ ရာဇဋ္ဌာနဳမန်ပိုဲ ပ္ဍဲကဵုအခိၚ်အခါတေံဂှ် မနွံကဵုယေန်သၞာၚ်, လိက်ပတ်, သာသနာ, ကဆံၚ်မသၠုၚ်တဴ ဗွဲမလောန်သန်ရောၚ်၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဂကူမွဲမဂၠိုၚ် မပ္တံကဵုဂကူဗၟာ, ဂကူသေံတံ၊ သ္ဒးသ္ပသ္ဇိုၚ်ကဵု ဂကူမန်တံတုဲ ညးတံမကလိဂွံကၠုၚ် မတွံဂး လိက်ပတ်, ပရေၚ်ယေန်သၞာန်ကဵု ပရေၚ်လ္ပာ်သာသနာအိုတ်ရောၚ်။
ဂကူမန်မတန်တဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲဂၠးတိလမၠးလတာ က္ၜဳသက်တိုက်ကဵု ဒေသပ္ဍဲဂၠးတိလမၠးလတာက္ၜဳသၚ်လောန်တံဂှ် နူကဵုသက္ကရာတ်ခရေတ် (B.C 1089)၊ ကၠာတဳလပိုန်ကျာ်တြဲပိုဲ ဟွံဂွံက္တဵုဒှ်ကၠုၚ်ဏီ(၅၀၀)သၞာံတေံ၊ မပ္တန်ဗဒှ်ကၠုၚ်လဝ် ရာဇဋ္ဌာနဳမွဲ မဟိမု ‘ သုဓမ္မဝတဳ’ (လၟုဟ်ဍုၚ် ‘သဓီု’ ညးမကော်ခဴစရောၚ်၊)။  သၟိၚ်ပ္တန်ရာဇဋ္ဌာနဳဂှ် မနွံယၟု ‘သုဓမ္မာနဝရာဇာ’၊ သ္ပပ္တံနူသၟိၚ်ဂှ်တုဲ သၟိၚ်မန်ပိုဲအဆက်အဆက် (၂၄) တၞောဝ်ဒတောဝ်ဆက်တုဲ အုပ်ဓုပ်ပ္ကၚ်ရၚ်ကၠုၚ် လၟုဟ်သၞာံ (၃၂၈)။  ကၞောတ်တဲ ဍုၚ်သုဓမ္မဝတဳဂှ် မသုန်ဂြာံဗၠိုက်တၞီစှ်ေအာ စဵုကဵုစိုပ်အာကဆံၚ် နီဂီုကွာန်ရး ဗွဲသမညမွဲပၠန်။
ဗွဲကြဴကာလမစိုပ်ကၠုၚ် သက္ကရာတ်ခရေတ် (609 B.C)၊ ကၠာတဳလပိုန်ကျာ်တြဲပိုဲ ဟွံဂွံက္တဵုဒှ်ကၠုၚ်ဏီ (၂၀) သၞာံပၠန်ဂှ်၊ ပ္ဍဲဒၞာဲဍုၚ် သုဓမ္မဝတဳဝွံဟေၚ် သၟိၚ်မ္ဂးယၟု‘သဳဟရာဇာ’ ကၠုၚ်ပ္တန်ရာဇဋ္ဌာနဳပၠန်။  သၟိၚ်မရာတ်ဂှ် မပြံၚ်သၠာဲကၠေံယၟု ရာဇဋ္ဌာနဳတြေံဂှ်တုဲ မခုတ်ခဴပ္တန်ထောံယၟုတၟိ မတွံဂး ‘သုဝဏ္ဏဘူမိ’ပၠန်။  သ္ပပ္တံနူကဵုသၟိၚ် သဳဟရာဇာတုဲ သၟိၚ်အဆက်အုပ်ဓုပ်ပ္ကၚ်ရၚ်ကၠုၚ် ရာဇဋ္ဌာနဳသုဝဏ္ဏဘုမ္မိဂှ် မစိုပ်ကၠုၚ်လၟိဟ်မဂွံအဆက်သၟိၚ်(၅၉)တၞောဝ် လက်ကရဴအိုတ် မတွံဂး ‘သၟိၚ်မနူဟဝ်’ဂှ်၊  ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1044-1077)၊ သၟိၚ်ဗၟာ ‘အနုရုဒ္ဓာ’ (အနော်ရထာမၚ်းစော)၊  ဇက်စှ်ေကၠုၚ်ကဵုပၞာန်နူဍုၚ်ဗကာံ (ပေါက်ကန်)၊ မတ္ၚီုကေတ်ဍုၚ်သုဝဏ္ဏဘူမိ (ဍုၚ်သဓီု)။  ဍုၚ်သုဝဏ္ဏဘူမိ မစှ်ေစိုပ်အာ သၟဝ်သ္ကေံတဲဗၟာတံ၊ သၞာံဍုၚ် သုဝဏ္ဏဘူမိ (ဍုၚ်သဓီု)ပိုဲ၊  မစှ်ေအာ လုပ်အာအသၟဝ်တဲသၟိၚ်ဗၟာ အနုရုဒ္ဓာဂှ် ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1057)၊ နကဵုသက္ကရာတ်သာသနာမ္ဂး(၁၆၀၀)။  ကာလဂှ် တၠပညာမန်တံကီု ခမဳသၚ်မန်တံဗွဲမဂၠိုၚ်ကီု၊  သီုကဵုကပေါတ်ကညောတ်ထေက်တန်ကဵုၚုဟ်မးဗွဲမဂၠိုၚ်၊ နကဵုစိၚ်ဗၠာဲ(၃၀)ဖ္ဍိုက် ဗၟာတံပၠံၚ်ဗ္တိုက်ပ္တိုန်ဏာဍုၚ်ဗကာံဍေံတံ၊  သီုကဵုသၟိၚ်မနူဟဝ်၊ ကေုာံဂကူဝေါၚ်သ တၞောဝ်ဒတောဝ်သၟိၚ်ပိုဲဖ္အိုတ်၊  သ္ပတွဵုနူကဵုအခိၚ်ဂှ်တုဲ သၟိၚ်အနုရုဒ္ဓာ ကဵုခမဳသၚ်မန်တံ၊ ပ္တန်သာသနာပ္ဍဲဍုၚ်ဗကာံ ကဵုတၠပညာမန်တံဗ္တောန်ကဵု ကွတ်ပါန်နာနာသာ်။  သ္ကဵုဖျေံဒၠောံဗ္တောန်ကဵုလိက်ပတ်ကဵုဂကူဗၟာတံအိုတ်တုဲ၊  ဗၟာတံမစိုပ်ကၠုၚ်ကဆံၚ်လၟုဟ်ရောၚ်ဟေၚ်။
စိုပ်ကၠုၚ်ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 572)၊ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်သာသနာ (၁၁၁၆)။ သမလဝိလမတံ ကောကဵုဒေံညးၜါ ပြာပ်ကၠောံစိုပ်ကၠုၚ် ဒၞာဲဋ္ဌာန်ဍုၚ်ဗဂေါပစ္စုပ္ပန်လၟုဟ် နူကဵုဍုၚ်သဓီုတုဲ ကၠုၚ်ပ္တန်ရာဇဋ္ဌာနဳမွဲ မနွံယၟု ‘ ဟံသာဝတဳ’ ။ ဍုၚ်ဟံသာဝတဳဂှ် သ္ပပ္တံနူကဵုသၟိၚ်သမလတုဲ သၟိက်ဆက်အုပ်ဓုပ်ပ္ကၚ်ရၚ် သ္ပကၠုၚ်သၟိၚ်(၁၇)တၞောဝ်ဒတောဝ်။  ကြဴအိုတ် သၟိၚ်တဿရာဇာ၊  ဂွံလၟိဟ်သၞာံ (၂၀၈)၊  တုဲလဟုတ်သုန်ဂြာံစှ်ေအာ ကဆံၚ်ကွာန်ရးနဳဂီုဗွဲသာမညမွဲပၠန်ဟေၚ်။
အဃောကာလဂှ် အခါမစိုပ်ကၠုၚ် သက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 600)၊ သက္ကရာတ်သာသနာ (၁၁၄၃)၊  ဂကူမန်တံမတန်တဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲဂၠးတိလမၠးလတာက္ၜဳ ‘စောဖြယျာ’ ဍုၚ်သေံလၟုဟ်တံဂှ် ပ္တန်ဗဒှ်ပ္တိုန်ကၟိန်ဍုၚ်မွဲမနွံယၟု ‘ဒွာရဝတဳ’။  ပ္ဍဲကၟိန်ဍုၚ်ဂှ် မနွံဒၟံၚ်ဒၞာဲဋ္ဌာန်ဒေသလ္ပာ်ဖာပလိုတ်ၜၚ်ကံက် ခရာၜိုတ်(၅၈)ကဳလဝ်တေံ။  ရာဇဋ္ဌာနဳနဂရပထမ ‘နခန်ပထမ်’မွဲ။  တုဲ ပ္ဍဲဋ္ဌာန်ဒေသ လ္ပာ်သၟတ်ကျာၜၚ်ကံက် တရဴခရာၜိုတ် (၁၅၃)ကဳလဝ်၊  ရာဇာဋ္ဌာနဳ‘လဝေါ’ (လပ်ပူရဳ)ဂှ်မွဲ၊  ပ္တန်ဗဒှ်ကၠုၚ်ရာဇဋ္ဌာနဳ ဍုၚ်မန်ၜါဍုၚ်ပၠန်။
ဂကူမန်မနွံဒၟံၚ် ပ္ဍဲဂၠးတိလမၠးလတာက္ၜဳ စောဖြယျာတံဂှ် ပ္ဍဲသၞာံသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 661)၊ သက္ကရာတ်သာသနာ (၁၂၀၄)၊ ပ္တန်ရာဇဋ္ဌာနဳမွဲ နွံယၟု ‘ဟရိဘုဥ္ဇယ’ (လၟုဟ် ဍုၚ်လာံဖုန်)သေံ၊  မနွံလ္ပာ်သၟဝ်ကျာၜၚ်ကံက် ခရာတရဴ(၆၆၇)ကဳလဝ်။  ဨကရာတ်ၝောံ မဟိမု‘စာမ္မဒေဝဳ’ နူဍုၚ်လဝေါဂှ် တိုန်ဂ္ဇံနန် ပ္ဍဲရာဇဋ္ဌနဳဂှ်ဟေၚ် သ္ဂောံတီ။
ရာဇဋ္ဌာနဳ ဗၟာဗွဲကိုပ်ကၠာ
ရာဇာဋ္ဌာနဳဗၟာဗွဲကိုပ်ကၠာ၊ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (B.C 483)၊ သက္ကရာတ်သာသနာ (၆၀)၊ မဒှ်တဴတၞောဝ်ဒတောဝ် ဂကူတိဗက်ဗၟာတံ၊ မကၠုၚ်ပ္တန်ရာဇဋ္ဌာနဳမွဲ ဗ္ဒာဲဍုၚ်ပြန်လၟုဟ် မကော်ခဴစ ဍုၚ်‘သဳရခေတ္တရာ’။  ကာလမစိုပ်ကၠုၚ် သက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 800)၊ သက္ကရာတ်သာသနာ (၁၃၄၃)၊  မပြံၚ်ပဆုဲဏာထောံဍုၚ် လ္ပာ်ဒိုဟ်ဋ္ဌာန်ဒေသ သၟဝ်ကျာတေံတုဲ၊ ထပ်ကလေၚ်ပ္တန်ကေတ် ရာဇဋ္ဌာနဳမွဲ ဗ္ဒာဲဍုၚ်လှိုၚ် မကော်ခဴစ ‘ဟာန်လေန်’ ၊  ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာတ်ခရေတ် မစိုပ်ကၠုၚ် (A.D 832)၊ သက္ကရာတ်သာသနာ (၁၃၇၅)။  ကာလဂှ် ဂကူ‘ ထာဲ’ နူကဵုကၟိန်ဍုၚ် ‘နာန်စော’ မတန်တဴဒၟံၚ်လ္ပာ်ဒေသသမၠုၚ်ကျာဍုက်ကြုက်တံ၊ လုပ်တ္ၚီုဗ္တိုက် ပလီုပလာ်ထောံတုဲ၊  သ္စပ္တံနူဂှ် ဍုၚ်ရာဇဋ္ဌာနဳဂကူပျူတံ ရးအာနိဂီုစဵုကဵုအခိၚ်အခါဏံရောၚ်။
ဂကူဗၟာတံပ္ဍဲကဵုပစ္စုပ္ပန်ဏံဂှ် ပ္ဍဲတၚ်တေံဟီုလဝ်ဂှ် ဒှ်ဂကူကြုက်တိဗက်၊ မဇက်လုပ်ကၠုၚ်ဗွဲကြဴဂကူပျူတံ မဗၠိုက်တၞီသုန်ဂြာံအာတုဲ၊ ဗွဲကိုပ်ကၠာပ္တန်ဍုၚ်ကွာန်သ္ၚိဋ္ဌာန် ပ္ဍဲတိလမၠးဂၠးက္ၜဳစိၚ် (က္ၜဳဨရာဝတဳ)၊  (လၟုဟ် မကော်ခဴစ ဒေသကျိုက်ချေဝ်၊  ဗတ်ဗၟာ ‘ကျောက်ဆည်’)။  ဗွဲကြဴ ဇြဟတ်မၞိဟ်ဂၠိုၚ်ကၠုၚ်တုဲ၊ ဝၚ်ဗၟာတေံဂး ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 108)၊ သက္ကရာတ်သာသနာ (၆၅၁)။  ဝၚ်ဂၠးတိဂးကၠုၚ်လဝ်ဂှ် ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 849)၊ သက္ကရာတ်သာသနာ (၁၃၉၂) တေံဂှ်၊ ပ္တန်ကၠုၚ်ဍုၚ်ဗကာံ နဒဒှ်ရာဇဋ္ဌာနဳဂကူဗၟာမွဲ ဗွဲကိုပ်ကၠာအိုတ်ရောၚ်။  သ္ပတွဵုနူကဵုအခိၚ်ဂှ်တုဲ ဂကူဗၟာတံ ကောံကၠုၚ်ညးသ္ကံရောၚ်။
ရာဇဋ္ဌာနဳ သေံဗွဲကိုပ်ကၠာ ကေုာံရာဇဋ္ဌာနဳမုဟ်တၟံ
ကလေၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ရံၚ် ကၟိန်ဍုၚ်မန် ပ္ဍဲဍုၚ်သေံလၟုဟ်မ္ဂး၊ ရာဇဋ္ဌာနဳမန် ဗွဲကိုပ်ကၠာအိုတ်၊ ဍုၚ်ဒွာရဝတဳဂှ် သၟိၚ်ခမေန် မဟိမု ‘သူရိယဝရမာန်’ (ပထမ)၊  ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1010-1-1050)၊ လုပ်တ္ၚီုဗ္တိုက်ကေတ်တုဲ ပၠောပ်ထောံဂကူမန်တံ အသၟဝ်တဲဂကူခမေန်။ ကာလစိုပ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1238)၊ သက္ကရတ်သာသနာ (၁၇၈၁)၊ ဂကူသေံတံ ဇြဟတ်မဇၞော်ကၠုၚ်တုဲ ဗ္တိုက်ထ္ဍေၚ်ဗ္ဒဴထောံခမေန်တံ။ တုဲသေံတံမပ္တန် ရာဇဋ္ဌာနဳမွဲ မကော်ခဴစယၟု ‘သုခေါဒယ’ လ္ပာ်ဒိုဟ်သၟဝ်ကျာဍုၚ်ၜၚ်ကံက် တရဴခရာ (၄၄၀)ကဳလဝ်။  ဍုၚ်သုခေါဒယဂှ် မဒှ်တဴရာဇဋ္ဌာနဳဂကူသေံတံ ဗွဲကိုပ်ကၠာအိုတ်ရောၚ်။ သၟိၚ်သေံတၠညးမပ္တန် ဍုၚ်သုခေါဒယဂှ် မဟိမု ‘သိရဳဣန္ဒြာဒိတျ’။
သ္ပပ္တံနူကဵုဂကူသေံတံ မနွံကၠုၚ်ကဵုဍုၚ်ရာဇဋ္ဌာနဳတုဲ သေံတံမဂ္စာန်ခၞံပ္တိုန်လိက်ဂကူသေံ သ္ပသ္ဇိုၚ်နိဿဲကေတ် မအက္ခဝ်ဂကူမန်ကဵုခမေန်။ ကြဴဝွံ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1283)၊ သက္ကရာတ်သာသနာ (၁၈၂၈)။  ‘သၟိၚ်ရာခါမ်ဟေၚ်’ မဒှ်နာဲရာဇဋ္ဌာနဳဍုၚ်သုခေါဒယ မရနုက်ကဵုပိတၞောဝ်တုဲ တၠညးပ္လေဝ်ပ္လေတ်လဟိုဟ်ပ္တိုန် လိက်ပတ်သေံ၊ ညံၚ်ရဴသ္ဂောံစိုပ်ကၠုၚ် ကဆံၚ်လိက်ပတ်သေံ မဆဵုညာတ်မံၚ် မသ္ဂောံဗှ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲကာလပစ္စုပ္ပန်အခိၚ်အခါဏံရောၚ်။
ရံၚ်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ရာဇဋ္ဌနဳမန်တံ ပ္တန်ကၠုၚ်လဝ်တုဲ ဟရိဘုဥ္ဇယတေံမ္ဂး၊ ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1292)၊ သက္ကရာတ်သာသနာ (၁၈၃၅)၊  သၟိၚ်သေံမွဲမနွံယၟု  ‘မၚ်ရာဲ’ လုပ်တ္ၚီုဗ္တိုက်သီပၠောပ်ထောံ သၟဝ်တဲတၠညး။ သၟိၚ်မၚ်ရာဲပၠန် ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1296)၊ သက္ကရာတ်သာသနာ (၁၈၃၉)၊  တၠညးမခၞံပ္တန်ဗဒှ်ပ္တိုန်ဍုၚ် ‘ဇျၚ်မှာဲ’ နဒဒှ်ရာဇဋ္ဌာနဳ ကၟိန်ဍုၚ် ‘လာန်နာ’။ သ္ပတွဵုနူကဵုအခိၚ်ဂှ်တုဲ ရာဇဋ္ဌာနဳဟိရိဘုဥ္ဇယဝွံ မလုပ်အာအပ္ဍဲပွိုၚ်ဍုၚ် လာန်နာ။
စိုပ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1350)၊ သက္ကရာတ်သာသနာ (၁၈၉၃)၊ သၟိၚ်သေံမွဲမနွံယၟု ‘ဖြစောဥဓံၚ်’ ပ္တန်ရာဇဋ္ဌာနဳမွဲမနွံယၟု ‘အယုဒ္ဓယ’ နွံဋ္ဌာန်ဒေသသၟဝ်ကျာၜၚ်ကံက် တရဴခရာ(၇၇)ကဳလဝ်။ သ္ပပ္တံနူကဵုဍုၚ်အယုဒ္ဓယ မက္တဵုဒှ်ကၠုၚ်တုဲ၊  ဍုၚ်သုခေါဒယ ဟွံညဳသာ ဇြဟတ်ဍိုန်စှ်ေကၠုၚ်။ ကၞောတ်တဲ စိုပ်အာသၟဝ်တဲ ဍုၚ်အယုဒ္ဓယ ။
သၟိၚ်သေံမအုပ်ဓုပ်အယုဒ္ဓယကဵု သၟိၚ်သေံမအုပ်ဓုပ်ဇျၚ်မှာဲ (ကၟိန်ဍုၚ်လာန်နာ)တံဂှ်၊ သ္စပ္တံနူကဵုသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1390)၊ သက္ကရာတ်သာသနာ (၁၉၃၃)၊ ဗ္တိုက်ဒၟံၚ်ကေုာံရၚ်သ္ကံဍုၚ်မွဲကဵုမွဲ ပွိုၚ်ၜါကၠံသၞာံပြၚ်ဟေၚ်။
ရာဇဋ္ဌာနဳဍုၚ်မုဟ်တၟံ
‘မုဟ်တၟံ’ လၟုဟ်မုတ္တမ ရာဇဋ္ဌာနဳမန်တၟိမွဲ ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ခရေတ် (A.D 1287)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၆၄၉)၊ သၟိၚ်ဝါရေဝ်ရောဝ်(မဂဒူ) ခၞံဗဒှ်တုဲ၊ ဒုၚ်ပသေက်သၟိၚ် တိုန်ဂ္ဇံနန်။ သ္ပပ္တံနူဂှ်တုဲ ဍုၚ်မုဟ်တၟံဂှ် ကလေၚ်တန်ဒှ်ကၠုၚ် ဍုၚ်ရာဇဋ္ဌာနဳမန်တံပၠန်ရောၚ်။ ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာတ် −−−
−−−ခရေတ် (A.D 1353)၊ သက္ကရာတ်သာသနာ(၁၈၉၆)၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၇၁၅)၊ သၟိၚ်ဗညာဥု တၠညးမဒှ်ဒတောဝ် သၞောဝ်သၟိၚ်ဝါရေဝ်ရောဝ်(မဂဒူ) ထပှ်အဆက်၊ ပြံၚ်ကၠောံစိုပ်ကၠုၚ်တိဍာ် ဋ္ဌာန်ဒေသဗဂေါ၊ ကလေၚ်လဟိုဟ်ပ္တိုန်ဍုၚ်ဗဂေါ၊ မဟိမုကၠေံ ရာဇဋ္ဌာနဳဟံသာဝတဳတုဲ တိုန်ဂ္ဇံနန်ပ္ကၚ်ရၚ်ဒေသမန်။ သ္စပ္တံနူဂှ်တုဲ (ဍုၚ်ဗဂေါ)ဟံသာဝတဳဂှ် ကလေၚ်က္တဵုဒှ်ကၠုၚ် ရာဇဋ္ဌာနဳ ကောန်ဂကူမန်တံပၠန်။