cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
တိအရိုၚ်
မွဲလ္ပာ်ဂှ် ဟီုတိုန်တိဍာ်ကောန်ဍုၚ်အရေၚ်ဂှ် ကောန်ဍုၚ်အရေၚ် ဒးပိုၚ်၊ မွဲလ္ပာ်ဂှ် အလဵုအသဳရ ဒးပိုၚ် ဟီုတိုန်သာ်ဝွံတုဲ ဂၠံၚ်ဍေံဂှ် ဗၟံက်ကဵု ပလိုတ်၊ ပိ ကဵု ပန်ရ။ ပ္ဍဲကဵု သဘၚ်သဳကၠဳပၚ်လုၚ် (၂၁) ဗွဝ်ကၠံ ပ္ဍဲနေပျဳဒဝ်တေံ စပ်ကဵုအခန် တိဍာ် ကေုာံ ပွဳပွူသဘာဝဂှ်တှေ် လ္ပာ်ကောန်ဍုၚ်အရေၚ် ဂကောံရပ်လွဟ် (EAOs) တံကဵု ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ/ အလဵုအသဳအေန်အေဝ်ဒဳတံ ဒးကယျာန်ဓဝါတ်ညးသကအ် တၟာဂလိုၚ်ရ။ ပ္ဍဲအရာ ဟီုဂး ညးသကအ် ပိုၚ်ပြဳတိဍာ်ရောၚ် ဟီုတှေ် ဒပ်ပၞာန်ဗၟာကဵု ဗော်ဗၟာတံ ပၠလဝ်တရဴဂှ် ညဳသၟဟ်အာညးသကအ်ရ။
လက္ကရဴအိုတ် ကယျာန်ဓဝါတ် ညးသကအ် ဇၞော်ကဵုဒြဟတ်တုဲ “တိဍာ်ဂှ် ကောန်ဍုၚ် (နိုၚ်ၚံသား) ပိုၚ်ပြဳရောၚ်” လညာတ်စှေ်အာသာ်ဂှ်ရ။ ဆဂး ကောန်ဍုၚ်အရေၚ်တံ ဟွံပေၚ်စိုတ်ရ။ ဒပ်ပၞာန်တံ အီမံၚ်ရ။ အလဵုအသဳလေဝ် အီမံၚ်ရ။ ကောန်ဍုၚ် (နိုၚ်ၚံသား) ဟီုဂှ် သၠဲလးမံၚ်ရ။ ဇၟာပ်ညးနွံလတူဍုၚ် ၜံၚ်ပ္ဍဲကၟိန်ဍုၚ်ဂှ် ကောန်ဍုၚ်ရောၚ် ဒှ်တုဲ ဂကူဗၟာဂှ် ဂၠိုၚ်အို်တ်ရောၚ်။ ဂကူကြုက် ဂကူဂလာတံလေဝ် ဒှ်အာ ကောန်ဍုၚ်ဖအိုတ်ရ။ အဓိပ္ပာဲဍေံဂှ်တှေ် ပ္ဍဲကဵုတိဍာ် ကောန်ဍုၚ်အရေၚ်တံဂှ် ညးမဒှ်မံၚ် ကောန်ဍုၚ်ကၟိန်ဍုၚ်ဗၟာတံ ဗၟာဟီုဟီု ကြုက်ဟီုဟီု ဂလာဟီုဟီု လုပ်စိုပ်အာတုဲ ပိုၚ်ပြဳတိဍာ်ညးတံဂွံရောၚ်။ တၠဓနတံလေဝ် ယဝ်ရ သြန်နွံတှေ် အာရာန်ကေတ်တိဍာ်တံဏံ ဂွံရောၚ် ဒှ်မံၚ်အဓိပ္ပာဲ သာ်ဝွံရ။
တ္ၚဲဏံ လိက်လလောၚ် တိသၠာတ်၊ တိပလး ကေုာံ တိအရိုၚ်ဏံဂှ်လေဝ် ဆက်စပ်မံၚ်ကဵု ပရေၚ်ဏံဟာဟွံတီ၊ လိ်က်လလောၚ်ဗီုဏံဂှ် သွက်အလဵုအသဳတံ သွက်ဂွံသီကေတ်တိဍာ် ကောန်ဍုၚ်အရေၚ်တံ ဗွဲမလောဲသွာတုဲ က္လေၚ်သွံကဵုသေဌဳတၠဓနတံလေဝ် ပြေပြံၚ်မံၚ်ရ။
ပၠံၚ်ၜး တိဍာ် ကေုာံ သံယံဇာတ ညးသကအ်ဟာ။
အတိုၚ်ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် ဗွဲလတူတေံကီုရ၊ တၚ်တုပ်စိုတ် စှေ်ကၠုၚ် ပ္ဍဲကဵုပေဲါသဳကၠဳပၚ်လုၚ်တေံကီု၊ လိက်လလောၚ်အမိၚ် အလဵုအသဳ စပ်ကဵုတိသၠာတ် တိပလး တိအရို်ၚ်တံဏံဂှ် တုပ်တဴ ညံၚ်ရဴ မိက်ဂွံသီကေတ်ရ တိဍာ်ကောန်ဍုၚ်အရေၚ်တံရောၚ်။ ဟွံလ္ၚတ် ပရူကောန်ဍုၚ်အရေၚ်တံ ချိုတ်တ်ပၠိုတ်တ်တုဲ ဖျေံသၞောဝ် ဖျေံဗီု လုပ်ကေတ်တိဍာ်ညးတံ အတေၚ်ဗီုဏံဂှ် တုပ်တဴ ညံၚ်ရဴ လုပ်ပၠံၚ်ကေတ် တိဍာ်ညးတံရောၚ်။
ပ္ဍဲကဵုသဘၚ်သဳကၠဳပၚ်လုၚ်ဏံမ္ဂး စပ်ကဵုပရူသဳကၠဳဏာ ပရေၚ်တိဍာ်ဏံဂှ်မ္ဂး၊ အလဵုအသဳအေန်အေဝ်ဒဳလေဝ် ညးတံ ညာတ်ကေတ်ဗဟဵုရပ်ဇုက်ရ။ ယဝ်ရ အလဵုအသဳဗဟဵု အခေါၚ်အရာပိုၚ်ပြဳတိဍာ် အလုံဍုၚ် (သီုကဵုတိဍာ်ကောန်ဍုၚ်အရေၚ်) တံတှေ် ပရေၚ်ဖောအ်ဗြေဝ်ကီု၊ ကိုန်အစဳအဇန် သိုၚ်ခၞံကီု၊ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်တံကီု သာ်လဵု ဂွံကၠောန်အာရော ဟီုဂးကၠုၚ်ရ။ အဓိက အလဵုအသဳအေန်အေဝ်ဒဳလေဝ် ညးတံ မိက်ဂွံကဵုအခေါၚ် ကမ္မဏဳ ပရေၚ်ပိုန်ဒြပ်တံ လုပ်အာ တိဍာ်ကောန်ဍုၚ်အရေၚ်ရ။
၁။ ။ လိက်အမိၚ်ဏံဂှ် ဒစဵုစဒးမံၚ်ကဵု မူဝါဒတိဍာ်ဖေဝ်ဒရေဝ် (ဖက်ဒရယ်မြေယာမူဝါဒ) ရောၚ်။ အဓိက ကောန်ဍုၚ်အရေၚ်တံ အခေါၚ်ဖန်က်ပြုပြေၚ်တိဍာ်ညးတံ ဟွံမွဲတုဲ ဒးဗက်ကဠၚ်အမိၚ်ဗဟဵုတုဲ ဟွံဒှ်ဍုၚ်ဖေဝ်ဒရေဝ်ရ။
၂။ ။ ပ္ဍဲကဵုစရၚ်အလဵုအသဳဝွံ တိပလး တိအရိုၚ် တိဟွံဂွံစကာဏီတံဂှ် နွံတဴဒၟံၚ် ဗၞတ် (၅၀) ပြကောတိကိုဋ်ဧကတုဲ ဗွဲမဂၠိုၚ် (၈၀) တၟအ်ကၠံဂှ် နွံမံၚ် ပ္ဍဲကဵု တိဍာ်ကောန်ဍုၚ်အရေၚ်ရောၚ်။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ခြာဟွံလအ်မ္ဂး တိဍာ်ဇကုကၠောန်မံၚ်ဖိုဟ် ဟွံပတိုန်လဝ်စရၚ်တံဂှ် လုပ်အာအဝေါၚ် တိအရို်ၚ်ရောၚ်တုဲ ဒးဒုၚ်သီမာန်ရ။
၃။ ။ ကောန်ဍုၚ်အရေၚ်တံ ကေၚ်ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် ဂၠိုၚ်ကဵုလတုန် သွက်ဂွံသ္ပစၟတ်သမ္တီ အခိုက်ကၞာစကာတိ ကောန်ဍုၚ်အရေၚ်တံရ။ အလဵုအသဳတံ လလောၚ်ပတိတ်ဗီုလၟုဟ်ဂှ် ညိလေဝ် ဟွံသ္ပစၟတ်သမ္တီ ဗီုပြၚ်စကာတိ ကောန်ဍုၚ်အရေၚ်တံတုဲ အဓာန်ဂတ ပရေၚ်ပၠံၚ်ၜးတိ ဂၠိုၚ်ကဵု ကၠံလ္ၚီ ဨက ဒှ်မာန်တုဲ အလဵုအသဳဂှ် ဖျေံထောံကဵု တိတံဏံဂှ် သွက်တၠဓန ညးဓလိုက်တံရိုဟ်တံရောၚ်။
ဇီုကပိုက်ကဵု ပရေၚ်ၜိုဟ်လလံ
ညးစၞးကောန်ဍုၚ်အရေၚ် နူကဵုဗော်ပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန်ကီု၊ ဗော်ရပ်လွဟ်ပၠန်ဂတးကီု စိုတ်အိုတ်ကၠုၚ်မံၚ်ကဵု သဘၚ်သဳကၠဳပရေၚ်ၜိုဟ်လလံရ။ သဘၚ်သဳကၠဳဂှ် ဒှ်မံၚ်ပရေၚ်ပၠံၚ်ကေတ်ဇၞးညးသကအ်၊ ပရေၚ်ပၠံၚ်အဝဵု၊ ပရေၚ်ပၠံၚ်ဒြပ်ကသပ်ပိုန်ဒြပ် စဵုဒၞာ ဂုဏ်ဖဵုညး ဂုဏ်ဖဵုအဲရ။ ပိုဲ သာ်လဵုဂွံမံၚ်ညးသကအ် မွဲစွံ ၜိုဟ်ဟ်သြိုဟ်ဟ် သာ်လဵု ဂွံကဵုကေတ်ညးသကအ် ဟွံသေၚ်ရ။ ကောန်ဍုၚ်အရေၚ်တံ ညာတ်ကေတ် ညးတံ ဒးဒုၚ်သ္ပမာန်၊ ညးတံ ဒးဒုၚ်ဍိုက်ဓရိုက်မံၚ်ရ။ လိက်အမိၚ် တိအရိုၚ်ဏံလေဝ် ပရေၚ်ဍဵုဍိုက်ဘပဠ ညးသကအ် မွဲသာ်တုဲ လက္ကရဴအိုတ် ကောန်ဍုၚ်အရေၚ်တံ သ္ပဟွံမာန် တြဴစးကဵု သဘၚ်သဳကၠဳ ပရေၚ်ၜိုဟ်လလံဏံ ဒှ်မာန်ရောၚ်။ မိအိုစု့ကဲ့
ပလိုင်အိန်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကွိက်ဝါန်
ဘာပလိုင်အိန် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကွိက်ဝါန်၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၁၃ ဇကု၊ ထပိုယ် ၃၂ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တမဃဝါလင်္ကာရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၈၊ ဝှ် ၄၈။
ဂေါခေတ္တာ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ရေဝ်
ဘာဂေါခေတ္တာ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်ရေဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံခမဳ ၁၀ ဇကု၊ ထပိုယ် ၈ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၂၀ ဇကု၊ ၁၀ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပုပ္ဖရမ္မ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၅၊ ဝှ် ၃၅။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
အကာန်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်အကာန်(Ahkan၊ အကာန်)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်ဘာ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၃၄၅။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ပါရမဳ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ရေဝ်
ဘာပါရမဳ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်ရေဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံခမဳ ၃ ဇကု၊ ထပိုယ် ၁ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၃ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝံသဒဳပ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၈၀၊ ဝှ် ၆၀။
တိုက်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကွိက်ဝါန်
ဘာတိုက် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကွိက်ဝါန်၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၉ ဇကု၊ ထပိုယ် ၂၄ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တကုမာရကဿပ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၇၊ ဝှ် ၂၈။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
ဓနေၚ်
ဗမံက်ထ္ၜး
တၞံဓနေင်ဝွံ ဒှ်ဂကူတၞံဆု ဇၞော်ဇၞော်မွဲတုဲ နွံသမၠုင် အကြာ ၁၈-၂၅ မဳတာ၊ မၞုံကဵုကၞာင် မကာတိတ်တုဲ သဏ္ဌာန်တၞးဍေဟ်ဂှ် ဒွိဇၟန်ကဝါန် (bipinnate) (စဵုကဵု ၂၅ ဇြေန်ဒဳမဳတာ) တၞံဍေဟ်ဂှ် ကလိတ်တုဲ အသာ်ဗိုဟ်ဒၟံင်ညိရ၊၊  ကၟဝ်ဍေဟ်ဂှ် ဒှ်အသာ်ဝါင်ဗကေတ်တုဲ စဂွံရ၊၊ အခိင်ဍေဟ်ကဴ အကြာဂိတု သေတ်တေန်ပါ ကဵု ဇာန်နဝါရဳ ၊၊ ကဴဇဝ် ဍောင်သောဲသောဲ နွံကဵုအသာ် ဗုဍာ်မိတ်ဒၟံင်ဟေမ်မ်ရ၊၊
ဒကောင်သတ်ဍေဟ်ဂှ် ကြံင်ဒၟံင်တုဲ ကရေက်စဝါတ်ဒၟံင်ရ၊၊ မွဲမွဲဒကောင်ဂှ် နွံသတ် အကြာ ၃-၉ မ၊၊ သတ်ဍေဟ်ဂှ် ကာလၜတ်တ်မ္ဂး နွံကဵုအသာ် သၚေက်-ဍာ်မိတ်တုဲ ကာလဍေဟ်ကြံင်မ္ဂး ဒှ်အာ အသာ်ဗတေင်ကြံင်င်ရ၊၊ ကာလဍေဟ်ဍုဟ်မ္ဂး ခၞေက်ဍေဟ် ထကးပါ်တိတ်အာရ၊၊
လွပ်
စၞ အဟာရ သတ်ဓနေင် အတိုင်သဘာဝမ္ဂး နွံကဵု ဓါတ်ကာဗောန်ဒရိက် (carbohydrate) (ကစီဓာတ်) ၂၆ % တၟော်ကဵု ဂကူတၞံဒကောင်တၞဟ်မ္ဂး ဍေဟ်နွံအောန်ကွေဟ်ရ၊၊ (ဗီုကဵုၜဲဒကောင်စဏအ် နွံစဵုကဵု ၆၀-၇၀%) ဓါတ်ပရဝ်ဒေန် (protein) နွံ ၁၄.၂%
နဲဗီုမကၠောန်
ဓနေင်ၜတ်တ်ဂှ် မလေပ်ကၠပ်စဂျိုင်င်တုဲ ဓနေင်ကြံင်င်တအ်ဂှ် ခၞာ၊ ၜိုဟ်၊ တုင်ကဵုဍာ်ၜဵုတုဲ စရ၊၊ ၜိုဟ်စဵုကဵု သၟူပသ အိုတ်၊ တုင်ကဵုဍာ်ၜဵု ၜါပိနာဍဳတုဲ ကလေင်ခၞာကဵုကၠေင်လေဝ် သၟူမသဍေဟ် အောန်အာကီုရ၊၊ ဓနေင်ဂှ် တိုပ်လဝ် ပ္ဍဲတိၜိုတ် ၁၄ တ္ၚဲ တၞံဍေဟ်ကၠုတ်၊ တၞံဂှ် ပ္တိတ်ကၠဟ်ထောအ်တုဲ မဍေဟ်ဂှ်စ ဗီုဏအ်ဂှ် ညးကော်စ ဓနေင်ဝေက်၊၊ ဓနေင်ဂှ် တုင်ကဵုဍာ်ၜဵု ဂိတုဗွဲမဂၠိုင် မကော်စ ဓနေင်တုင်၊၊ နကဵုနဲမကၠောန်ပ သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒှ်နဲမပ္တိတ်ထောအ် ဓါတ်ဂျိ မၞုံအပ္ဍဲဓနေင်ဂှ် ဂွံအောန်စှ်ေအာရ၊၊
ယၟု
ယၟုဗီုမန် ဓနေင် ဏအ်ဂှ် နူတမ်တေအ် ကၠုင်နူ တၞံအေင်တုဲ ဒှ်အာ ဓနေင် ထေင်ကေတ်ရ၊၊ အရေဝ်ဗီုဗၟာ တညင်းသီး ဂှ် ကၠုင်နူအရေဝ်မန် ဓနေင် ဒှ်မာန်ရ၊၊
လဟိင်မင်္ဂလ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်ခိုက်
ဘာလဟိင်မင်္ဂလ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကအ်ခိုက်၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၆ ဇကု၊ ထပိုယ် ၂ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တရာမ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၃၊ ဝှ် ၂၈။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
အဒိန်းခြံစုရွာ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်အဒိန်းခြံစု(Ahdeinchansu၊ အဒိန်းခြံစု)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်ဘာ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၂၂၀၂၁၀။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဘာဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၈၆၉၂၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၈၃၀၄ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၁၆၉၉၆ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
သိမ်ဗောဓိ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်ခိုက်
ဘာသိမ်ဗောဓိ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကအ်ခိုက်၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၄ ဇကု၊ ထပိုယ် ၂ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပညာဝံသ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၇၊ ဝှ် ၂၆။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
သဳရိမင်္ဂလ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ရေဝ်
ဘာသဳရိမင်္ဂလ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်ရေဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံခမဳ ၁၆ ဇကု၊ ထပိုယ် ၃၃ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၁၈၊ ထပိုယ် ၃၃ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တမေဓါဝဳ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၂၊ ဝှ် ၃၂။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ဥု
ဥု (ū; the sixth vowel of the modern Mon alphabet)ဂှ် ပၞောဝ်ကဵု သွိုရ်မန် ခေတ်တၟိ (၁၂) မဂှ် ဒှ်အက္ခရ် မရနုက်ကဵုတြဴရ။ သွိုရ်မန်လေဝ် ညံင်ရဴမန်ကီု ဒက်ပတန်လဝ် နကဵု ရမ္သာင်ၜါၜါကီုရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သွိုရ်ဥုဝွံ ကာလပံင်ကဵု ဗျည်ရမ္သာင်ဇြိုင်မ္ဂး တိတ်ရမ္သာင်ဇြိုင်တုဲ ကာလပံင်ကဵု ဗျည်ရမ္သာင်သာမ္ဂး ပတိတ်ရမ္သာင်သာရ။ ဥပမာ သွိုရ်ဥု ကာလမပံင်လဝ် ကုဗျည်ရမ္သာင်သာ (က+ဥု=ကူ)၊ ကာလပံင်လဝ် ကုဗျည်ရမ္သာင်ဇြိုင် (ဂ+ဥု=ဂူ)။ တုဲပၠန် လက်သန်သွိုရ်ဥု ကာလပံင် ကုဗျည်မ္ဂး ဒှ် နကဵု (-ူ) မကော်စ (ဓဇက်ဇိုင်ၜါ)။
ဝင်
အက္ခရ် "ဥု" ဝွံ ပ္ဍဲအက္ခရ်ဂြန္ထ နူဒေသဍုင်အိန္ဒိယသၠုင်ကျာဂှ် မဒှ်ဒၞာဲတမ် ဂကူမန်တအ် မကေတ်နင်လဝ် အက္ခရ်ဂှ် ဟွံဂွံဆဵုကေတ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ သွိုရ်ဥူဝွံ ဂကူမန်တအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် ညံင်ဂွံကိတ်ညဳ ကုတၠုင်လအာ ရမ္သာင်ၜါၜါဂကူမန် ဒှ်မာန်ရ။
တိုက်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ၜဝ်
ဘာတိုက် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ၜဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၇ ဇကု၊ ထပိုယ် ၃ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တနန္ဒသာရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၂၊ ဝှ် ၃၁။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်
တိုက် (ပထဝဳ)
တိုက် (Continent) မ္ဂးဂှ် ဒကုတ်တိဗလးကုန် မဇၞော်လောန်ဂှ် တိုက်မဂးယၟုရ။ မပါ်ကရေက် ဒကုတ်တိုက် ဗီုဏအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဆပ္ဍဲ ဂၠးတိဟေင် တုဲ လတူဂၠးဂိတု ဂၠးတ္ၚဲတအ်ဂှ် ဟွံပါ်လဝ်အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲအရာမပါ် တိုက် ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုပထဝဳ ဒၞာဲတိဍာ် မခြာရေင်သကအ် ဟိုတ်နူ မှသၟိဒ် (ဟွံ) ၜဳ မဒၞာလဝ်တုဲ မပါ်နွံကီု ဟိုတ်နူအခိုက်အလိုက်တၞောဝ်ဗဳဇမၞိဟ် တၞဟ်ခြာတုဲ မပါ်လေဝ် နွံကီုရ။ ပ္ဍဲဂၠးတိ ညးပါ်လဝ် တိုက်ဇၞော် သီုဖအိုတ် နွံ (၇) တိုက်၊ ဒုင်သဇိုင် ကုဇမၞော်သမၠဲတုဲ ပြေင်လဝ်ယၟု - တိုက်အာရှ၊ တိုက်အဖရိက၊ တိုက်အမေရိကသၟဝ်ကျာ၊ တိုက်အမေရိကသၠုင်ကျာ၊ တိုက်အန္တာတိက်ကာ၊ တိုက်ဥရဝ်ပ ကေုာံ တိုက်အဝ်သတြေလျ တအ်ရ။ တိုက်အဝ်သတြေလျဂှ် ဟိုတ်နူနွံ ပ္ဍဲမှာသၟိဒ်ပသိဖိတ်တုဲ လဆောဝ်ကော်စ တိုက်အဝ်သဳနိယာ (Oceania)။ အာရှ ကဵု ဥရဝ်ပ ဂှ် ဟိုတ်တိဍာ်မဆက်တုဲ လဆောဝ်ပံင်တုဲ ကော်စ ယူရေရှာ ရ။
မဝေါဟာရမန် မကော် "တိုက်" ဂှ် တုပ်ဒၟံင် ကုဗီုဗၟာရ။ တမ်မူလအရေဝ် "တိုက်" ဝွံ ကၠုင်နူအရေဝ်မန် မဂွံအဓိပ္ပါယ် "တိ" ရ။ ဗွဲမဂၠိုင် စကာ ဝေါဟာရ မဆေင်ကုတိ ပ္ဍဲအရာမရပ်စပ် ဥပမာ ပ္ၚာန်မကၠောန်လဝ်ကဵုတိဂှ် "ပ္ၚာန်တိုက်" သ္ၚိ မသြိုင်လဝ် နကဵုတိ (တိမစံင်ကၠောန်လဝ်တုဲ မဒှ်ဍိုက်) ဂှ် "သ္ၚိတိုက်"၊ ဒပ်ပၞာန်တိ ဂှ် ပၞာန်တိုက် မြဴသာ်ဝွံ ဒှ်တမ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ တိမပါ်လဝ် ဒကုတ်ဒေသဇၞော်ဇၞော်ဂှ် မကော်စ "တိုက်" ဂှ် ဂပ်ဝ်ဒၟံင်ရ။
ပွံက် ကေုာံ လၟိဟ်
တိုက်တအ်ဂှ် ဗွဲသာမည ဒုင်သဇိုင် ကုဒကုတ်ဗလးကုန် မဇၞော် ကေုာံ ၜဳတၞဟ်ခြာတုဲ ပါ်လဝ်ရ။ ဆဂး တိုက်မပါ် သီုဖအိုတ် ထပှ်တိုက်ဂှ် ဒၞာဲလ္ၚဵုဂှ် ဟွံဇၞော်တုဲ ဒၞာဲလ္ၚဵုဂှ် ၜဳဟွံပါ်ခြာရ။
ဟိုတ်ဂှ်ရ ပွမပါ် ကရေက်ဂၠးတိ နကဵုတိုက်ဂှ် နွံနာနာသာ်ရတုဲ ဂွံဆဵုကေတ် အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။
ဨရိယာ ကေုာံ လၟိဟ်မၞိဟ်
သ္ၚိအင် ဗွဲသၟဝ်ဝွံ ဒှ်သမၠဲဇမၞော် တိုက်ဂမၠိုင် ကေုာံ လၟိဟ်မၞိဟ် အတိုင်ကုလသမဂ္ဂ။ အပိုင်အခြာ တိုက်တၞဟ်ခြာဂှ် ထ္ၜးလဝ် စၟတ်သမ္တီ ဗွဲသၟဝ်ဂှ်ရ။
တင်စၟတ်ဂမၠိုင်
ဇမၞော်တိ ပ္ဍဲတိုက်သီုဖအိုတ်ဂှ် ပံင်ပကောံမ္ဂး နွံ 148647000 ကဳလဝ်မဳတာပန်ကၠင် (57,393,000 sq mi) ဟွံသေင်မ္ဂး ဗလးမုက်တိ သီုဖအိုတ် 29.1% (510,065,600 km2 or 196,937,400 sq m.)
လိက်ခၞိင် ကျာ်ယှိုဲသဳခုင်
လိက်ခၞိင် ကျာ်ယှိုဲသဳခုင် (Shwezigon Pagoda Bell inscription, Burmese: ရွှေစည်းခုံဘုရား ခေါင်းလောင်းစာ) ဝွံ ဒှ်လိက်ခၞိင် မချူလဝ် နကဵုဘာသာနာနာ မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲခၞိင်ကျာ်ယှိုဲသဳခုင် ဍုင်ဗုကာံ၊ သၟိင်ဖရင်နံင် မဒှ်တၞောဝ်သၟိင် ဍုင်တံင်ငူ မကဵုလဝ်ဒါန်ရ။ လိက်ဂှ် ချူလဝ် နကဵုပိဘာသာ၊ ဘာသာမန်၊ ဘာသာဗၟာ၊ ကေုာံ ဘာသာပါဠိ၊ ပရူအခိင်အဓိက ပ္ဍဲအခိင်ညးဒှ်ဨကရာဇ် ကၠာအိုတ် တြဴသၞာံဂှ်ရ။ ပ္ဍဲလိက်ဂှ် ယၟုသၟိင်ဖရင်နံင်ဂှ် မကဵုလဝ်ဗီုမန် သၟိင်ဇမၞးဒိုဟ်စှ် ရ။ ယၟုဏအ် ပ္ဍဲဍုင်သေံ ဝင်သေံလေဝ် ပြာကတ်ဒၟံင်ကီုရ။
ပရူအဓိက ပ္ဍဲလိက်
လိက်ဂှ် ချူလဝ် နကဵုဘာသာဗၟာ နွံ ၄၃ ပၞောန်၊ ဘာသာမန် နွံ ၃၅ ပၞောန်တုဲ ဘာသာပါဠိဂှ် နွံ ၅ ပၞောန်ရ။ ပ္ဍဲလိက်ဂှ် မဂွံဆဵုကေတ် မဟိမုသၟိင်ဖရင်နံင် ကေုာံ ဂၞကျာ်ဇၞော်ညး သြဳပရမ မဟာဓမ္မရာဇ ကေုာံ သြဳအဂ္ဂမဟာဓမ္မရာဇဒေဝဳ ရ။ စၟတ်သမ္တီ အဓိက မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်ခၞိင်ဂှ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ
၁၊ လုပ်သီ ဍုင်တံင်ငူ ပ္ဍဲ ၁၁ ဇန်နဝါရဳ ၁၅၅၁
၂၊ လုပ်သီ ဍုင်ပြန် ပ္ဍဲ ၃၀ အဝ်ဂေတ် ၁၅၅၁
၃၊ လုပ်သီ ဍုင်ဗဂေါ ပ္ဍဲ ၁၂ မာတ် ၁၅၅၂
၄၊ ပတိတ် သၞောဝ်တုဲ ကွက်စွံလဝ် မ္ၚး နန်ကမ္ဘောဇသာဒဳ
၅၊ ဒုင်အဘိသေခ သၟိင်ဖရင်နံင် ကေုာံ ဂၞကျာ်ဇၞော်ညး အတုလသဳရိ ပ္ဍဲ ၁၂ ဇန်နဝါရဳ ၁၅၅၄
၆၊ လုပ်သီ ဍုင်အဝ ပ္ဍဲ ၂၂ ဇန်နဝါရဳ ၁၅၅၅
၇၊ ပလံင်ကလုတ် ဇရေင်တကအ်သိင်္ဃိုရ် တၞဟ်နဂွံ ဇၞော်မောဝ်ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ
၈၊ စဳရေင်ပၞာန် သွက်ဂွံအာသီဍုင်သေံ(ဇၞော်) နူ ၉ နဝ်ဝေန်ပါ ၁၅၅၆ စဵုကဵု ၈ ဇန်နဝါရဳ ၁၅၅၇
၉၊ လုပ်သီ ဍုင်မဝ်မိတ် ကေုာံ ဍုင်သဳပဝ် ပ္ဍဲ ၂၅ ဇန်နဝါရဳ ၁၅၅၇။
၁၀၊ စရိုဟ်ဍာ် ကျာ်စေတဳ ပ္ဍဲဍုင်မဝ်မိတ်မွဲ ပ္ဍဲဍုင်သဳပဝ်မွဲ ပ္ဍဲ ၈ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၅၅၇။
၁၁၊ လုပ်သီ ဍုင်မဝ်ညင် ပ္ဍဲ ၆ မာတ် ၁၅၅၇။
၁၂၊ လုပ်သီ ဍုင်မဝ်ကံင် ပ္ဍဲ ၁၁ မာတ် ၁၅၅၇။
၁၃၊ စဵုဒၞာ ဟွံကဵုအခေါင်ကၠောန် အခိုက်သေံ ပ္ဍဲအခိင် မဖျေဟ် ဇွကမ္မဌာန် သၟိင်စဴဖါ မဂစိုတ်တိုပ်စုတ် သီုဍိက်တြုဟ် ဍိုက်ဗြဴတအ်။
၁၄၊ ဇက်တိတ် နူမဝ်ကံက် ပ္ဍဲ ၉ အေပြဳ ၁၅၅၇။
၁၅၊ ဖျေဟ်ထဝ် ကျာ်ယှိုဲသဳခုင် နူသၟဝ် စဵု အထောတ်။
၁၆၊ သောန်ခၞိင် ကျာ်ယှိုဲသဳခုင် နကဵုလျိုင် သၠာ် ၂၁၀၀ ပသာ (7560 lbs or 3423 kg) ပ္ဍဲ ၂၃ မာတ် ၁၄၄၇။
၁၇၊ ရာဒနာ မိက်ဂွံဒှ်ကျာ်တုဲ မပတိုန်စ ဇကုဇကု နဒဒှ် သၟိင်ဇမၞးဒိုဟ်စှ်။
နိဒါန်
(၁) နူစၞာံတိလ မနွောံပိုန်ကျာ်တြဲမှာဂေါတမ မပပရိနိဗ္ဗာန်တုဲဂဟ်၊ ၂၀၄၉ စၞာမ် ကလိလောန်အာတုဲ။ သၟိင်ဓရ်ဇၞောက် မပြဲ မဟိမု သြီပရမ မဟာဓမၟရာဇာဓိရာဇ၊ မပတလကျာ်သြီ ညံင်ကျာ်သြီ သ္မီတ္ငဲ၊ မနွံဂသပ်မလောန်၊ (၂) လွီမနွံလောန် ပိုန်မဇၞော်လောန်၊ အလိုဝ်မဂေါအ်လောန်၊ မဍောက်င်္ပေတဴ ဂုန်ဇမၞောက်ပိ၊ မဆိုက်ဗဒက် ပ္ဍဲဥပါဲပန်ပြကာ၊ မနောမ်တဴ ဒရ္ဟတ် မသုန်၊ မစိုန်သ္ကိုမ်တဴ သတ်ဓါ သိလ သမာဓိ၊ မဆိုက်ဗဒက်တဴ ပ္ဍဲ ရာဇဝတ်၊ ဓမၟဝတ်၊ မစမတ်တဴ ဒေ(၃)သ ကာလ လမိုန်၊ မတီတဴ ဇၟာပ်ကာ အိုတ်သီု၊ မင်္ပ္ကရင် ဓဝ်စဟ်ပြကာ၊ မစိုန်ဒဟ်တဴ လအိတ်သၟိင်မပြဲ၊ မယောက်လဝ် ဇၞောဝ်ဇနး၊ မပြာကတ်တဴ ပ္ဍဲဒိုဟ်စသ်၊
သီဍုင် ဒေသသကုတ်သၟဝ်ဂမၠိုင်
ပ္ဍဲသက္ကရာတ် ၉၁၂ ဂတုမာက် ၅ မၟံက် တ္ငဲ ၁၊ ဇၞးင်္ဍုဇၞောက်ကေတုမတီ။ ပတဝိုဝ် မပ္ကင်(၄)ရင်ကမိန်ဂဟ်၊ ကုသိုဝ်တရေံ ဂဟိုဟ်ပၠန်၊ ကုသိုဝ်တမိ မဂၠိုင် ဂတိုဝ်ဗ္ဒဟ်၊ ယောက်ဒေါက် သာသနာ တိလမနွောံပိုန်ကျာ်တြဲ၊ နူင်္ဍုင်ဇၞောက်ကေတုမတီ တလညးသၟိင်ဓဝ်ဇၞောက် ဇက်ကၠောံအာ၊ ပ္ဍဲသက္ကရာတ် ၉၁၃ ဂိတုဘတ် အာမၟဝဟ် တ္ငဲ ၀၊ (၅) ဇၞးင်္ဍုဇၞောက်သရေခေတ္တရာ၊ ဗဝဝ်ကုသိုဝ် ဗွဲမဂၠိုင် ပလဝ်တုဲ ပ္ဍဲ သက္ကရာတ် ၉၁၃ ဂဟ်ကီု၊ ဂတုစဲ ၃ စြဝေက် တ္ငဲ ၀၊ သိုမ်ပၞာန်တောက် ပၞာန်ဒၠုင် ဇက်စိုဟ်အာ င်္ဍုဇၞောက်ဟံသာဝတီ၊ တလညးသၟိင်ဓဝ်ဇၞောက် ဍောက်က္ဍိုပ် စိင်ဇၟူဥပ္ပေါ (၆) သတ်ထာ ဗျိုဝ်စိင် ကိုဝ် သၟိင်ဨကရာတ်မန်၊ ဒြင်စိင်ကဝ် ဂေါံဇနး ဗွဲမလွောန်၊ ဂေါအ်ပ္ကင်ရင် ကမိန်ဍုင်ဇၞောက်ဟံင်သာဝတီ၊ နူပတဝိုဝ် မင်္ပ္ကရင်ကမိန် ဟံင်သာဝတီဂဟ်၊ ကုသိုဝ်တရေမ် မလိုမ် ကိုဝ်ဂဟိုဟ်ပ္လန်၊ ကုသိုဝ်(၇)တမိ ဗွဲမဂ္လိုင် ဂတိုဝ်ဗ္ဒဟ်၊ ယောက်ဒေါက်လဝ် သာသနာ၊ ဟိုတ်သ္ကိုဝ်စၞောဝ် ကုသတ်တအ်ဂမၠိုင်၊ ဂနိင်မွဲကွက်လဝ် ဒေါဝ်ဂၠောင်၊ ကိုဝ်တဴစၞောဝ် ကုသတ်တအ်ရ၊
စဝ်အဘိသိက် ပ္ဍဲနန်ဗဂေါ
ပ္ဍဲသက္ကရာတ် ၉၁၅ ဂတုမာက် ၁၀ မြမံက် တ္ငဲ ၆၊ တလညးသြီပရမ မဟာ(၈)ဓမၟရာဇာဓိရာဇ၊ ကောံကု ဂၞကျာ်သိရိအဂ္ဂမဟာဓံမၟရာဇာဒေဝီ သီုမရာင်ဆာဲ ဗွဲမလွောန်၊ လတူဗနှီ အမာတ် ဒကိုပ်ပၞာန် ဇမၞောက် သမတ်မၠိုင်၊ ပွေဲသဘင် မၚိုဝ်ဂတိုဝ်ဗ္ဒဟ်တုဲ၊ လတူပြာသာတ်ရတ် င်္ဒုရာဇာဘိသေက ရ၊ ဒုင်အဘိက(၉)တုဲ၊ တိုန်ဒၟံင် သ္ငိကနုင် ကဂတ်ဒေါဝ်ဂ္လောင် မဟိမုကာံဗောဇသာတီ ဟိုတ်မူလသာသနာ၊ သ္ကိုဝ်တန်အာ အနာဂတ်၊ ပိတကတ် မဂ္လိုင်ဆော ကနှံရ၊ နဒရ္ဟတ် ပန်ညာ ဨကရာတ် ဗစာရနာတုဲ၊ ထာန်ဒတန် သာသနာလၚိုဝ် မတဴပ္ဍဲ တဲ မိတ်ဆာဒိတ္ထိ ဟို(၁၀)တ် သၟိက်ယောက်ဒေါက်၊ သီုပၞာန်တောက် ပၞာန်ဒၠုင်၊ ဗွဲမဂ္လိုင် ဇက်တိုန်၊ ပ္ဍဲသက္ကရာတ် ၉၁၆၊ ဂတုဖဝ်လဂိုန် ၂ မမံက် တ္ငဲ ၃၊ တလညး သၟိင်ဓဝ်ဇၞောက် ဇၞးကမိန် င်္ဍုအဝ၊ သၟိင်အဝ သီုအမာတ် ဒကိုပ်ပၞာန် ဗိုဝ်လဗး စိင် က္သေဟ် ပ္လောပ်လဝ် ဇကေံ(၁၁)တဲ၊ ခလွာဗမာဂမၠိုင်ကီု တ္ဍောင်ဗတာင် ဂေါအ်စမ္အိမ် ပမာန်အိုတ်ရ၊ ပတဝိုဝ်နူဂဟ် ကုသိုဝ်တရေမ် မလီုကိုဝ်ဂဟိုဟ်ပ္လန်၊ ကုသိုဝ်တမိ ဗွဲမဂ္လိုင် ဂတိုဝ်ဗ္ဒဟ်၊ မတုဲတေအ် သၟိင်ဨကရာတ် အမာတ် ဒကိုပ်ပၞာန်ဗစ ဗစဲကျာ် ဗစဲဓဝ် ဗစဲသင်တအ်၊ (၁၂) ဂဟ်လေဝ် ဝေတ်လဝ် ဟကိုဝ်စ၊ ကမိန်ခလွာဍုင်မွန်၊ ကမိန်ခန်လွာ ဍုင်ဗမာ၊ မဂိုဝ်တဴ အရံင်လျးစေတဳထဝ်၊ ဂေါဟ် ပတ်တမာရုပ်ထဝ်၊ ဇြပ်ထဝ်၊ ဘာထဝ်၊ တ္ၜန်တ္ၜောဲတဴ ကောံကု အရိယင်္သ မစိုန်သ္ကီုဓူရၜါ၊ သာသနာတိလ မနွံပိုန်ကျာ်(၁၃)တြဲ မင်္ရာဆာဲတဴ ဗွဲမလောန်က္တိုဝ်ဒဟ်ရ၊
ဗလးမှာထေရ် တ္ကအ်သိင်္ဃိုရ်
တ္လညး သၟိင်ဓဝ်ဇၞောက် သီုမလှိင်တဴ ပ္ဍဲသနာဒသောက်၊ နဒရ္ဟတ် ပန်ညာ၊ ဂသပ် မပြဲ က္သပ်ရ၊ ဟိုတ်ဝဳပရာယြ၊ သမာပယောဂ မဒး၊ ယြမက္လေအ်လမျီု ဟိုတ်သၟိက် ယောက်ဒေါက်သာသနှာ၊ ပ္ဍဲခလွာမွန်၊ ခလွာဗ(၁၄)မာ၊ ယြဂေါံယောက်ဒေါက် သာသနှာ ရာင်ဆာဲ ဗွဲမလောန်သန်ရ။ ပ္ဍဲတ္ကအ်သိင်ဃိုဝ်တုန်လေဝ်၊ သာသနာ သုန်လီုအာ ညံင်မသြာင်ဆာဲပ္လန် ယြသ္ပ၊ အိငဟ် က္သပ်တုဲ၊ ပ္အောဝ်သင် မဍောက်င်္ပေတဴ ဓူရၜါ၊ ပိတိကတ် မွဲဆော၊ သ္ငိဓာတ်ဂၞိဟ် မတၟုဲတဴနလျး(၁၅)ရတ်၊ တ္ဍောင်ဗတာင်၊ သောက်တ္လညးသၟိင်ဓဝ်ဇၞောက်၊ ကောံကု သောက်ဂၞကျာ် အဂ္ဂမဟေသဳ၊ ကနှံတမှဟ်ဂ္ညိလဝ် နလျးရတ် သီုဗဝ် ပဇဴသကာ ဗွဲမဂ္လိုင်ကီုလဝ်၊ ကုသိုဝ်တရေံ မလီု ဟိုတ်မသ္တိုဝ်ဂဟိုဟ်ပ္လန်၊ သမာထဝ်၊ သမာစြာန်၊ ပရန်၊ ပါန်ခဳ(၁၆) ကောံကု ရာဇာဒုတ်၊ ဥပ္ပဒုတ်၊ ဍောက်င်္က္ၜ ကိုဝ်ကၠောံအာ တ္ကအ်သိင်ဃိုဝ်ရ။ တိုင်ဂသပ်တ္လညး သၟီဓဝ်ဇၞောက်ဂဟ် ဍောက်ပေင်တုဲ။ ပ္ဍဲတ္ကအ်သိင်ဃိုဝ် သာသနာင်္ရာဆာဲပ္လန်ရ။ သရီရဓာတ် မတဴ ပ္ဍဲတ္ကအ်သိင်ဃိုဝ်။ င်္သတအ် ဖျဴရင်က္ၜင်ဂဟ် ပ္လန်စဴစို(၁၇)ပ် င်္ဍုဟံင်သာဝတီရ၊ ဗဝဝ်ကုသိုဝ်မဂ္လိုင်၊ လမိဟ်စၞာံ၊ လမိဟ်ဂတု လမိဟ်တ္ငဲ၊ ရနုက်ဗပေင်တဴ ဟောံသ္ဂုတ်ရ၊
ဇက်ပၞာန် သီဍုင်စဴဖါ သေံ
နဒရ္ဟတ်ပန်ညာ ဨကရာတ်မဇၞောက်၊ မသ္ဇောဟ်၊ ပတိဘာန် မပြဟ်ဗစာရနာတုဲ၊ သေံမိတ်ဆာဒိတ္တိၜါကမိန် မပလီုထာန် သာ(၁၈)သနှာ ဟိုတ်သ္ပ္လောပ်ဇကေံမ်တဲ၊ သာက်ဝေါံ က္သပ်တုဲ၊ ပ္ဍဲသက္ကရာတ် ၉၁၈၊ ဂတုမြိုက်ဂသိုဝ် ၈ မမံက် တ္ငဲ ၂ လက်ဗြိုဟ်၊ တ္လညး သၟီဓဝ်ဇၞောက် ကောံကု ဂၞကျာ်အဂ္ဂမဟေသဳ ဍောက်ဝဝ်ပြာသာတ်ထဝ် မတၟုဲတဴ နရတ်၊ သီုပရိဝါရ မဂ္လိုင် ဇက်စိုဟ်င်္တၠု ဍောက်(၁၉)ဖံက်ထဝ် မဂ္ညိတဴ နပြာသာတ် က္ဍိုပ်စၞေဝ်၊ မခ္လင်လစး လမ္အးတဴ အရံင်လျး၊ ဒၠုင်ထဝ်ဇမၠိင်စောလာမနိ မနွံဗၞတ် ၃၃ ဖိဟ် ကုၜါဟတ်၊ မဂ္ညိလဝ် ပြာသာတ် က္ဍိုပ်စၞေဝ်၊ ပြသာတ်ဇၞောက် ပ္ဍောက်ဒေါဝ်မလစတ် လမ္အတ်နလျး မသက်ညးသ္တောံ(၂၀)ၜတ်။ ဒၠုင်ထဝ်ဇမၠိင် မၚိုဝ်ဝိမာန် မနွံဗၞတ် ၂၇ ဖိဟ်ကုၜါဟတ်၊ မဆာဲတဴ ပြာသာတ် က္ဍိုပ်စၞေဝ်၊ ပြသာတ်ဇၞောက် မပ္ဍောက်ဒေါဝ် မဒစင်ဗၜင်တဴ နစရှာဲလျးရတ်၊ စလာက္ၜင်ထဝ်၊ ရာဲလှေထဝ်၊ လှဴဂါထဝ်၊ သဍဝ်ထဝ်၊ သီုဗနှီ ပိုန်ဟာန်ဝိမာ(၂၁)န် ဨကရာတ်၊ ကောံကု အမာတ် ဒကိုပ်ပၞာန်ဂမၠိုင် ဇက်တိုန်င်္က္လုရ။ ဗနှီပၞာန်တောက် သီုစတုရင်္ဂဗလး ဗွဲမဂ္လိုင် ဇက်တိုန်တ္လုင်၊ ဂိတုပုဟ် ၉ စြဝေက် တ္ငဲ ၅၊ စိုပ်နန်ထဝ်အဝ၊ ဂိတုမာက် ၉ မၟံက် တ္ငဲ ၆၊ နူနန်ထဝ်အဝ ဗနှီပၞာန်(၂၂)တောက်။ ပၞန်ဒၠုင်၊ ဗွဲမဂ္လုင် ဇက်တိုန်အာ၊ ဂိတုမာက် ၁၁ စြဝေက် တ္ငဲ ၂ တ္လညးသၟိင်ဓဝ်ဇၞောက် ဇၞးဍုင်မှိုဝ်မိတ်၊ သိဗဝ်၊ တ္ကောင်မနိက်၊ ဇကု စဴဖါ သီု အမာတ် ဒကိုပ်ပၞာန်ဂမၠိုင်။ စိင်က္သေံ ဗိုဝ်လဗး၊ ပ္လောပ်လဝ် ဇ(၂၃)ကေမ်တဲတုဲ၊
နပန်ညာ ဨကရာတ် မဇၞောက် မပြဲ ဗစာရနာတုဲ၊ ဂသပ်မရဴဝေါအ် သ္ကပ်ရ၊ င်္ဍုမှိုဝ်မိတ်၊ သီဗဝ်၊ တ္ကောင်မနိက်၊ နူတံ ဒဟ်ထာန်မိစ္ဆာဒိတှိ၊ လမဟ်ဒဟ် ခန်လွာယြတုဲရစိ၊ အနာဂတ် သာသနာ တိလ(၂၄)မနွောံပိုန်ကျာ်တြဲ သ္ကိုဝ်တန်တဴ၊ တ္လညးသၟိင်ဓဝ် က္သပ်တုဲ၊ ဗွဲဒိုဟ်ဗါယပ် ဍုင်မှိုဝ်မိတ်၊ ပ္ဍဲသက္ကရာတ် ၉၁၈။ ဂိတုဖဝ်လဂိုန် ၁၁ မၟံက် တ္ငဲ ၂၊ လက်ဒနု၊ သလောန်ဍိုတ်ပ္တန်လဝ်စေတီရ၊ ဂိတုဖဝ်လဂိုန် ၁၃ မံက် တ္ငဲ ၄၊ လက်(၂၅)ဒနု၊ ထာပနာလဝ် သရီရဓာတ်ရ၊ တိဒါန်မကိုဝ်ပသတ္တိက ထာန်သမှုတ်ကျာက်တုန်၊ ပ္ဍဲဗာန်ဇာဲ အခေါန်သြောအ် ၂၀၀၊ ပ္ဍဲဗာန်ဒုန် အခေါန်သြောအ်ဇၞောက် သီုတဝါ ၄၀၀၊ ပံင် ၂ ရာ သြောအ် ၆၀၀။ ပန်ဒိုဟ် ရတနစေတီ (၂၆)စြောင် ဘာပန်၊ သီုပရိက်ခရာ ဒမံင်လဝ် သင်တအ် ပ္တန်လဝ်သာသနာရ။ ပ္ဍဲသီဗဝ် စေတီမွဲ ပ္တန်လဝ်၊ ပ္ဍဲဍုင်မှိုဝ်မိတ်၊ စဴ စဴဖါဇၞောက် သီုစာသံက်ကိုဝ်တုဲ၊ ဒၜုတ်လဝ်ကိုဝ် ပစဴဖါရ။ ပ္ဍဲဍုင်သီဗဝ် သၟီသုံဆာဲ သီုစာသံက် ကိုဝ်တုဲ၊ ဒၜုတ်လ(၂၇)ဝ် ကိုဝ်ပ စဴဖါရ၊
တ္လညးသၟိင်ဓဝ်ဇၞောက် စီရေင်လဝ်တုဲ၊ ဟိုတ်မသ္ဇက် တ္လောအ်အာ မှိုဝ်ဂံင်၊ မှိုင်ညင်၊ ပ္ဍဲဂတုဖဝ်လဂိုန် ၅ စဝေက် တ္ငဲ ၄၊ တ္လေအ် မှိုဝ်မိတ် ဇက်အာ၊ ၈ စဝေက် တ္ငဲ ၀၊ စိုပ်ထီဂေန်၊ ကြုင်ထီဂေန် ကနှံ တဒန်စလောအ် ဗိုဝ်ပၞာန်ဂမၠိုင် (၂၈) ဂတုစဲ မွဲမမံက် တ္ငဲ င တ္လညးသၟိင်ဓဝ်ဇၞောက် ဇက်အာ၊ ၇ မမံက် တ္ငဲ ၀ ဇၞးဍုင်မှိုဝ်ညင်၊ ဂတုစဲ ၁၂စဝက် တ္ငဲ ၅၊ တ္လညးသၟိင်ဓဝ်ဇၞောက် ဇၞးဍုင်မှိုဝ်ဂံင်၊ ပ္ဍဲသက္ကရာတ် ၉၁၉ ဂတုပသာက် ၅ မမံက် တ္ငဲ ၆၊ ဇကုစဴဖါ မှိုဝ်ဂံင် မှိုဝ်ညင် စဴလုံ၊ သီုအမာတ် ဒကိုပ်ပၞာန်(၂၉)ဂမၠိုင် ဗိုဝ်လဗး စိင်က္သေဟ် လောပ်ဇကေမ်တဲ အိုတ်တုဲ။ နပန်ညာ မဆိုက်ဗဒက် ဂသပ်မွဲက္သပ်၊ ညးက္သပ်ဟမာန် ပဝမွဲသ္ပ ဨကရာတ် ဒစာံဒိုဟ် ထိုင်သး မဟမာန်။ ဗစာရနှာတုဲ၊ ဇကုစဴဖါ မှိုဝ်ဂံင် လမျီု၊ သီုပိုန်ဟာန် စာသံက်ကိုဝ်တုဲ ဒၜုတ်လဝ် တို(၃၀)င်ဒၞာဲ စဴဖါ မှိုဝ်ဂံင် ပ္လန်ရ၊ ဍုင်မှိုဝ်ဂံင် မှိုင်ညင်၊ ကာလေ၊ သီုဍုင်ဒေဟ်ဂမၠိုင် စေဝ်ရင်လဝ်၊
ဍုင်မှိုဝ်ဂံင် မှိုင်ညင် မှိုဝ်မိတ် သီဗဝ်၊ သီုသေံ ၜါကမိန်၊ သေံညးဂမှိဟ်မချိုတ်၊ မဂစိုတ်စုတ် ဍိက်တြုဟ် ဍိက်ဗြဴ ပဝမိတ်ဆာဒိတှိ ဟကိုဝ်ပ၊ ဂဟ်(၃၁)လေဝ် ဝေတ်လဝ်၊
ဖျေဟ်ထဝ်ကျာ်ယှိုဲသဳခုင်
ဂတုပသာက် ၁၂ မမံက် တ္ငဲ ၆၊ နူဍုင်မှိုဝ်ဂံင် တ္လညးသၟိင်ဓဝ်ဇၞောက် ဇက်စိုဟ်တၠုင်ရ။ တ္လညးသြီပရမ မဟာဓမၟရာဇာဓိရာဇ၊ မပတၠ ကမိန်ကေတုမတီ၊ ဟံင်သာဝတီ သရေခေတ္တရာ၊ အရိမတ်ဒနပူရ၊ အဝ၊ မှိုဝ်မိတ်၊ သီဗဝ်၊ တ္ကောင်မနိက်၊ (၃၂) မှိုင်ဂံင်၊ မှိုဝ်ညင်၊ ကာလေ၊ သၟိင်ဨကရာတ် မပတလ တ္ဍောင်ဗတာင် မဂၠိုင်ကိုဝ်စောံအ်၊ မဒဟ်တဴ တဝ်စရှဟ် သၟိင်ဨကရာတ်ဂမၠိုင်။ မပဒကာ သ္စုဲစေခု ဓာတ်ဂၞိဟ် င်္ဍုင်အရိမတ်ဒနပူရ၊ မစုတ်ထဝ် နူဒုဗ္ဗကာ ဒိုဝ်တိမလစး၊ လမ္အးရာင်ဆာဲတဴ ဗွဲမလော(၃၃)န်၊
သောန်ခၞိင် ကေုာံ ရာဒနာ
နသ္လာက် မနွံဗၞတ် ၂၁၀၀ ဗ္သာ သောန်လဝ်ဂနှိင်မွဲတုဲ၊ ပပူဇဴမှာစေတီ သ္စုဲစေခုံ ဓါတ်ဂၞိဟ် တိလမနွံပိုန်ကျာက်တြဲရ၊ ဖိုဝ်ယြ မပူဇဴဂနှိင်ဝေါအ်၊ တိုင်ပထနာ ယြမမိက်ဒဟ်ကျာက် ပ္ဍဲအနာဂတ် ကိုဝ်ယြဂေါအ်ဒဟ်တုဲ၊ သတ်တအ် မတဴပ္ဍဲတဒေါက်ဘုံပိ၊ (၃၄) နဗရုဒေသနာညာန် ကိုဝ်ယြဂေါအ်လမိင်တုဲ၊ ဒသောက်နိဗ္ဗာန် မတွဟ်ဂး ထာန်အမြိုတ် ကိုဝ်ဂေါအ်အာစိုပ်ညိ၊ သၟိင်ဨကရာတ် မသ္တြက်တ္လုင် ဗွဲအနာဂတ်တုန်လေဝ်၊ တိုင်တဂေတ်ယြ မယောက်ဒေါက် သာသနာ ကိုဝ်ဒ္ဂေတ်ဗက်အာညိ၊ ကုသိုလ်ယြဂမ္လိုင်ဝေါ။(၃၅)အ် ယဝ်ရ သ္လီုအာတုန်လေဝ် ကိုဝ်ပြုပြေင်ပ္လန်ညိ၊ သက္ကရာတ် ၉၁၉ ဂတုဇိဟ် ၁၁ စြဝေက် တ္ၚဲ ၁၊ လက်ဗြိုဟ်၊ ပုန်နာတိတ်ထီ၊ ရာဇာနက်သတ်၊ နဝင် ၆၊ တရင် ၆၊ ယောဂ ၆၊ တ္လညးသၟိင်ဓဝ်ဇၞောက် မဇမၞးဒိုဟ်စသ် မသောန်လ် ဂနှိင်ဝေါအ်။ ။
တြးပ္တိတ်
လိက်သီုဖအိုတ်ဂှ် ကၠာဲစၠောအ် ဘာသာအင်္ကလိက်တုဲ တြးပတိတ်လဝ် ပ္ဍဲလိက် ဂျာနေဝ် Myanmar Historical Research Journal ပ္ဍဲ ဒဳဇြေန်ပါ ၂၀၀၁
နူဘာသာမန်ဂှ် အစာလိက်တၟအ်မန် နာဲချေတ်သိင် ကၠာဲစၠောအ်ဘာသာဗၟာ ပ္ဍဲလိက် မွန်ကျောက်စာပေါင်းချုပ် တုဲ နူဂှ် မွဲကဆံင် ဒံက်တာတာန်ထောန် ကလေင်ကၠာဲဗီုအင်္ကလိက်။
UNESCO
နူစ သၞာံ၂၀၁၇ ဂှ် နူကဵု မင်မဲအာဲကၟာဲကပေါတ်တြေံ ယူနေတ်သကဝ် United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization’s (UNESCO) ခၞိင်ဖရင်နံက်ဏအ် စၟတ်သမ္တီ ပ္ဍဲစရင် နဒဒှ်အာဲကၟာဲယေန်သၞာင်ဂၠးတိ ရ။
ဖေသိင်ဇြာ၊ နာဲ
နာဲဖေသိင်ဇြာ (19 Feb. 1942 - 30 Jul. 2018) (Burmese, နိုင်ဖေသိန်းဇြာ)ဝွံ ပ္ဍဲအခိင် မဒှ်ဒၟံင် ဘဝကွးဘာသာတက္ကသိုလ်ဂှ် ဒှ်က္ဍိုပ်သကိုပ် ဂကောံကွးဘာတက္ကသိုလ် မဒှ် ဂကောံ မဒစဵုဒစး ကဵုသၞောတ်တၠအဝဵုနေဝေန် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာတုဲ ဟိုတ်နူထ္ၜးဆန္ဒ သွက်ပရေင်ၜိုဟ်လလံဍုင်တုဲ ဒးဒုင်ဖျေဟ်ထံင် ပွိုင် (၇) သၞာံရ၊၊ ဗၠးတိတ် နူထံင်တုဲ ဆက်တိုန်ဘာ ပညာဥပဒေ ဂွံဒှ် အစာသၞောဝ် (Lawyer) သီုကလိဂွံ တဆိပ်ကြာဘဳအေ မဆေင်ကဵုဝင်ရ၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၉၈၇ ဂှ် တိတ်ဂြိုပ် ရပ်လွဟ် သွက်ဂွံတဝ်စၞေဟ် ကဵုတၠအဝဵုဗၟာဂှ် ဂွံယိုက်ဂၠေင် ပ္ဍဲဂကောံကမ္မတဳဗဟဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိ၊၊ ပ္ဍဲဒပ်ပံင်ကောံကောန်ဍုင်အရင်ဂှ် နဒဒှ်ဂဥုပ်ဘာ တက္ကသိုလ်ဖေက်ဒရေဝ်ဂှ် ယိုက်ဂၠေင်လဝ်ရ၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၉၉၅ ဟိုတ်နူဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဒေါအ်ပန်ပှော် ကုတၠအဝဵုပၞာန်ဗၟာ (နဝတ)တုဲ ဟိုတ်ဟွံဒုင်တဲ လတူတင်လတုပ်စိုတ် ပရေင်ဒေါအ်ပွန်ပွောဟ်တအ်တုဲ ညးတိတ်ထောအ် နူ ဗော်ဍုင်မန်တၟိတုဲ အာပဒတဴ ပ္ဍဲဍုင်အဝ်သတေလျာရ၊၊ ညးချူခၞံလဝ်လိက် မဆေင် ကဵုဝင်ပၠန်ဂတး ပ္ဍဲအခိင်ညးကီု လိက်အကြီုရာဇာဓိရာဇ်ဂှ် ညးကၠာဲစၠောအ် ဘာသာအင်္ဂလိက်ရ၊၊
ပထမအဝဲ
နာဲဖေသိင်ဇြာဝွံ ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ဇရေင် မိချေတ်တေန်၊ နာဲမောင်မောင် ညးမဒှ်ဂကူမန် ပ္ဍဲအရာပ်ဓရိုတ်ထဝါဲ၊ ကွာန် ကၟာဝက်၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၀၄ ဂိတုစဲ (၄) မံက် (19 February, 1942) တ္ၚဲဗြဴဗတိရ၊၊
ဟိုတ်နူထ္ၜးဆန္ဒ ကရောမ်ကွးဘာတက္ကသိုလ်ဂမၠိုင် ညံင်တၠအဝဵုပၞာန်နေဝင်း မဂွံဆက်ထိင်ကၠောန်အာ ပရေင်ၜိုဟ်လလံဍုင်တုဲ ပ္ဍဲတ္ၚဲ ၀၂-၁၂-၁၉၆၃ ဂှ် ဒးဒုင်ရပ်စုတ်ထံင်၊၊ ဒးမံင် ပ္ဍဲထံင်မတ်မလီု ပွိုင် (၇) သၞာံတုဲ ဂွံဗၠးတိတ် နူထံင် ပ္ဍဲတ္ၚဲ ၁၅-၁၀-၁၉၇၀ ရ၊၊ တိတ်နူ ထံင်တုဲ ဟိုတ်နူ ဘာတက္ကသိုလ်မတ်မလီု ဟွံကဵုညး ဆက်တိုန် ဘာသာ ညးမတိုန်လဝ်ဂှ်တုဲ ညးဒးတိုန် ဘာသၞောဝ်ဥပဒေတုဲ ညးဒှ်အစာသၞောဝ်မွဲ (lawyer)ရ၊၊ တုဲဂှ် ညးဆက်တိုန် ဘာတက္ကသိုလ်လ္ဂုင် နကဵုဘာသာဝင်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၉ ဂှ် ညးကလိဂွံ တဆိပ်ဘဳအေ မဆေင်ကဵုဝင် (Bachelor Degree in History) နူတက္ကသိုလ်လ္ဂုင်ရ၊၊
ပရေင်ချဳဓရာင် ပ္ဍဲဘဝကွးဘာ (၁၉၆၁-၁၉၇၀)
နာဲဖေသိင်ဇြာဝွံ နူစ ဘဝကွးဘာတန်သမၠုင် မတိုန်ဒၟံင် ပ္ဍဲဘာတန်သမၠုင် ဍုင်မတ်မလီု ဂၞန် ၁ ဂှ် စလုပ် ဂကောံကွးဘာတက္ကသိုလ် ဂကောံကွးဘာတက္ကသိုလ်မန် ခရိုင်မတ်မလီု (Moulmein District Mon student Union)ရ၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၉၆၁ ညးတိုန် ကဝ်လိက်မတ်မလီုဂှ် ညးဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံဗဟဵုကမ္မတဳ သမဂ္ဂကွးဘာတက္ကသိုလ်မတ်မလီု (Moulmein College Student Union)တုဲ ပ္ဍဲကၞောတ်သၞာံ ၁၉၆၁ ဂှ် ညးဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ဥက္ကဌ ဂကောံကွးဘာတက္ကသိုလ်မန် ခရိုင်မတ်မလီု (Moulmein District Mon Student Association)ရ၊၊ မွဲကရောမ် ကုက္ဍိုပ်သကိုပ်ကွးဘာတက္ကသိုလ်တၞဟ်ဂှ် ညးအာတိုန်စိုပ် သဘင်ကောံဓရီုဇၞော် ကွးဘာတက္ကသိုလ်ဂမၠိုင် (a Conference of the All Burma Students Union - ABSU) မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲစမြိုင်သမဂ္ဂကွးဘာတက္ကသိုလ် ဍုင်လ္ဂုင် (Student Union Building of Rangoon University) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၁ ဂိတုနဝ်ဝေန်ပါ ၁၆ ဂှ်ရ၊၊ သဘင်ကောံဓရီုဂှ် ဒှ်သဘင်ကောံဓရီုဇၞော် ကွးဘာတက္ကသိုလ်ဂမၠိုင် မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲစမြိုင်ဂှ် အလန်လက္ကရဴအိုတ်ရ၊၊ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး စမြိုင်ဂှ် ဒးဒုင်ပလီု ကုဂဥုပ်ဗိုလ်နေဝင်း ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၆၂ ဂိတုဂျူလာင် ၈ ရ၊၊ စိုပ်သၞာံ ၁၉၆၂ ဂှ် ညးဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ညးအုပ်ကာနာနာ ဂကောံကွးဘာတက္ကသိုလ်မန် ကဝ်လိက်မတ်မလီုရ၊၊
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၃ ပ္ဍဲသၞာံဂှ် ညးဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ဥက္ကဌ ဂကောံပၠတရဴပံင်ကောံကွးဘာ ဒဳဂရဳကဝ်လိက်မတ်မလီု (the Student United Front of Moulmein Degree College) မဒှ် ဂကောံကွးဘာတက္ကသိုလ် ဒြဟတ်ဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲကဝ်လိက်မတ်မလီုဂှ်ရ၊၊
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၃ ဂိတုနဝ်ဝေန်ပါ ၁၄ သဳကၠဳ ပရေင်ၜိုဟ်လလံ အကြာကံင်သဳတဝ်စၞေဟ် (တော်လှန်ရေးကောင်စီ) မဒှ် ဂကောံအလဵုအသဳ ဂဥုပ်ဗိုလ်နေဝင်း ကဵု ဗော်ပၠန်ဂတး ကောန်ဂကူ ကောန်ဍုင်အရင်နာနာတအ် မသရိုဟ်လီုအာဂှ် ကွးဘာတက္ကသိုလ် အလုံမွဲဍုင် တိတ်ထ္ၜးဆန္ဒ အာတ်မိက် အလဵုအသဳနေဝင်း ညံင်ဂွံကလေင် ဒက််ပ္တန် ပရေင်ၜိုဟ်လလံပၠန်ရ၊၊ ပ္ဍဲဂိတု နဝ်ဝေန်ပါ ၁၈ ဂှ် ဂကောံကွးဘာတက္ကသိုလ်ညးတအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံသီကေတ် ကဝ်လိက်တုဲ ကဵုဒြဟတ်ဒရိုဟ် ညံင်အလဵုအသဳ ဂွံကလေင် တက်ကျာ ပရေင်ၜိုဟ်လလံပၠန်ရ၊၊ ပ္ဍဲဗတံ ဂိတုဒဳဇြေန်ပါ ၂ ဂှ် ညး ကေုာံ က္ဍိုပ်သကိုပ်ကွးဘာတၞဟ်တအ် ဒးဒုင်ရပ်တုဲ ညးဒးဒုင်ဖျေဟ်ထံင် ပ္ဍဲထံင်မတ်မလီုရ၊၊ ညးစိုပ်အာထံင်တုဲ ပ္ဍဲထံင်ဂှ် ညးဂွံစုက်လုက် ကုက္ဍိုပ်သကိုပ်ဂကူမန် နာဲထဝ်သောန် (နိုင်ထွန်းသိန်း)၊ နာဲဆာန်မန်၊ နာဲနလ္လာ၊ နာဲကြောင်၊ နာဲကောန်ဗၠာဲ၊ နာဲတေန်အံင် (နိုင်တင်အောင်) ညးမဒးဒုင်ရပ်လဝ် ပ္ဍဲနဝ်ဝေန်ပါ ၁၄ ဂှ်ရ၊၊ နာဲဝင်ရော ညးမဒှ် သကအ်ရဲ မချဳဓရာင်မွဲစွံလေဝ်ဒှ် ကောန်ၝာဲကောန်ဒေအ်လေဝ်ဒှ်ဂှ် ဟွံဒုင်ရပ် ဒြေပ်တိတ် နူဘာတုဲ စဴမံင် ပ္ဍဲကွာန်ကၟာဝက်ရ၊၊ ဟိန်ညးမနွံ ပ္ဍဲကွာန်ကၟာဝက်ဂှ် ညးစန်ဒက် ဂကောံသၟတ် ကွးဘာတန်သမၠုင်ဂမၠိုင်တုဲ ကွးဘာတန်သမၠုင် မသုန်တၠ တိတ်အာဂြိပ် ဌာန်တိပၠန်ဂတးတေအ်ရ၊၊ ပၞောဝ်ညးမသုန်ဂှ် မာံယှိုဲထာ (ဗွဲကြဴ ဒှ်ဥက္ကဌ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ နာဲထဝ်မန်) လေဝ် ပါမွဲတၠကီုရ၊၊ ဟိုတ်နူပရိုင်ဂှ်တုဲ ထံင်ပရိုင်ဗၟာ ဗက်ရပ် နာဲဝင်ရောတုဲ နာဲဝင်ရောလေဝ် စိုပ်အာ ပ္ဍဲထံင် ကရောမ် နာဲဖေသိင်ကီုရ၊၊ အခိင်ညးၜါ မၞုံပ္ဍဲထံင်ဂှ် ပ္ဍဲတ္ၚဲကောန်ဂကူမန်ဂှ် ညးၜါကၠောန် တ္ၚဲကောန်ဂကူမန် နကဵုမဟီုတွဟ် ကုကောန်ထံင်တၞဟ်တုဲ ညးၜါဂှ် ဒးကြိုင်လဝ် ပ္ဍဲတိုက်ဒမၠု ညးမကော်စ (တိုက်ပိတ်)ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်မဒးဒုင်ကြိုင်လဝ် ပ္ဍဲတိုက်ဒမၠုဂှ် ပ္ဍဲတ္ၚဲအတးဂှ် နာဲနလ္လာ ကၠုင်ပလံင်စၞစ သွက်ညးတအ် ညးၜါရ၊၊ မၞိဟ်ဝါဒါထံင် သၟာန် နာဲနလ္လာ ＂ဍေဟ်တအ်ဂှ် ညးဂှ်ရော？＂နာဲနလ္လာ သှ်ကဵု ဝါဒါထံင်ဂှ် ＂ညးတအ်ညးၜါဂှ် ဒှ်က္ဍိုပ်သကိုပ်မန်ပိုဲရ၊၊＂တုဲ နာဲနလ္လာ ဒုင်ကဵုကသၞာ ကုညးတအ် မၞိဟ်ၜါတုဲ ညးၜါဂှ် ဂွံပုင်အတး နကဵုကခၞာရ၊၊ ကြဴနူ ညးဒးဒုင်ထံင် ပွိုင် (၇) သၞာံတုဲ ညးဂွံတိတ်ဗၠး ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၀ ဂိတုအံက်တဝ်ပါ ၁၅ ဂှ်ရ၊၊ နာဲဖေသိင် ဂွံတိတ်နူထံင်တုဲ ဆက်ဂစာန်အာ ပရေင်ပညာဇကု သီုချဳဓရာင်အာ ပရေင်ကောန်ဂကူမန် မပ္တံ ဒက်ဂကောံ ကၠောန်တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်ဒှ်တမ် ကၠောန်ကၠုင်အဆက်ဆက်ရ၊၊၊ တုဲပၠန် သီုဒှ် သၞာဲဒဴအလဵုအသဳ ပ္ဍဲရုင်သမဝါယ ပ္ဍဲဍုင်မုဟ်ဍုင်ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် နာဲဖေသိင် စှ်ေလဝ်ဒၞာဲ ကု အစာၝောအ်မိမျမန် ဇာတိကၟာဝက်တုဲ ကလိဂွံကောန်ဗြဴမွဲ မိခေမာသိင် ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင် နာဲဖေသိင် မကၠောန်ဒၟံင်ကမၠောန် ပ္ဍဲရုင်အလဵုအသဳ သမဝါယမ ပ္ဍဲဍုင်မုဟ်ဍုင်ဂှ် ဍုက်ကေဝ် ဒဒှ်ေဒယှ် ကုမိညိုညိုဝင်း မဒှ်ကောန်မန် ဍုင်မုဟ်ဍုင် ဟီုစအရေဝ်မန် ဟွံဂွံရ၊၊
တဝ်စၞေဟ် သွက်ဗၠးၜးဂကူမန် နကဵုလွဟ် (၁၉၈၇- ၁၉၉၅)
သၞာံ ၁၉၈၅ ဂိတုနဝ်ဝေန်ပါ ၃ ဂှ် အလဵုအသဳမဆလ ပလီုထောအ် လှုဲတာန် ၁၀၀ ဒကေဝ်၊ ၅၀ ဒကေဝ်၊ ၂၀ ဒကေဝ်တအ်ရ၊၊ မွဲသ္ၚိမ္ဂး ဂၠိုင်အိုတ် ဆလှုဲ ၅၀၀၀ ဟေင် ကလေင်လှာဲကဵု လှုဲတၟိတုဲ သၟေဟ်တအ်ဂှ် ဒးဆောံလေင်ရ၊၊ စၞးဂှ် လှုဲတာန် ၂၅၊ ၃၅၊ ကဵု ၇၅ ဒကေဝ်တိတ်ကၠုင်ရ၊၊ သၞာံဂတဂှ် (၁၉၈၇) ဂိတုသေတ်တေန်ပါ ၅ ဂှ်  အလဵုအသဳမဆလ ကလေင်ပလီုထောအ် လှုဲတာန် ၂၅၊ ၃၅၊ ၇၅ ဒကေဝ်ပၠန်ရ၊၊ ဗွဲကိုပ်ကၠာဂှ် လှုဲတအ်ဂှ် ကလေင်လှာဲဟွံဂွံကီုလေဝ် ဂွိင်ဖေက် ပရေင်ရုပ်သံင် ကတဵုဒှ်တုဲ ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင်ဂှ် ညးမွဲမ္ဂး လှုဲ စဵုကဵု ၁၀၀ ဂှ် သၠာဲကဵုရ၊၊ ညးဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ်လၞီစိုတ်တုဲ ဝါတ်ဂါတ်ကၠောဝ်ဗျဵုကၠုင်ရ၊၊ ပ္ဍဲလတူဍုင် ပရေင်ချဳဓရာင် ကွးဘာတအ် စကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ၊၊ ပံင်တောဲ ကုဒပ်မၞုံပ္ဍဲဂြိုပ် ဗီုကဵု ဒပ်ကောန်မျူနေတ်၊ ကောန်ဍုင်အရင်မ္ဂး ပံင်ကဵု ဒပ်လွပ်လွဟ်ဂကူညးတအ်တုဲ စကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ၊၊
စိုပ်သၞာံ ၁၉၉၀ ဂှ် နာဲဆာန်တိ ညးမကေတ်လဝ် တာလျိုင်စၞးဗော်ဍုင်မန်တၟိ ပ္ဍဲဒပ်ပံင်ကောံ (the National Democratic Fornt - NDF)ဂှ် ဟွံမိက်ဆက်ကေတ် တာလျိုင်ဂှ်တုဲ ဒၞာဲဂှ် နာဲဖေသိင်ဇြာ ဆက်ယိုက်ဂၠေင် တာလျိုင်တုဲ ညးစိုပ်အာ ဗဒိုပ်ဒပ်ပံင်ကောံ ပ္ဍဲမာနေဝ်ပလဝ် မဒှ်ဗဟဵုဒပ်ကရေင် (KNU) ရ၊၊ ပ္ဍဲသၞာံဂှ် အလဵုအသဳပၞာန်ဗၟာနဝတ ကၠောန်သဘင်ရုဲမာဲတုဲ ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ကလိဂွံဇမၞးပေင်င်ရ၊၊ ဆဂး အလဵုအသဳပၞာန် ဟွံပအပ်ကဵုအဝဵုဍုင် ကုညးမဇၞးလဝ်မာဲတအ်ရ၊၊ အမာတ်ညးမဇၞးလဝ်မာဲ ဗွဲမဂၠိုင် တိတ်နူဍုင်တုဲ အာပံင်ကဵု ဒပ်ပၞာန်ကောန်ဍုင်အရင်တအ်ရ၊၊ နကဵုအရီုအဗင် ဒပ်ပၞာန်ကောန်ဍုင်အရင် ဗွဲတၟေင် ဒပ်ကရေင်၊ ဒပ်မန်၊ ဒပ်ကချေင်တုဲ အမာတ်မဂွံဒုင်ရုဲစှ်လဝ်တအ် ဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳပံင်ကောံ ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ (National Coalition Government of Union of Burma - NCGUB) ပ္ဍဲမာနေဝ်ပလဝ် ရ၊၊ ဒေါက်တာစိန်ဝင်း ညးမဒှ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော် အလဵုအသဳဏအ်ရ၊၊
စပ်သၞာံ ၁၉၉၂ ဂှ် ဒပ်ပံင်ကောံ NDF ကဵု NCGUB ပံင်တောဲတုဲ ဒက်ပ္တန်ပတိုန် ကံင်သဳကောန်ဂကူ ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ  (National Council of Union of Burma-NCUB)ရ၊၊ နာဲဖေသိင်ဇြာ ပါလုပ် နဒဒှ်မၞိဟ်ဂကောံ ပ္ဍဲကံင်သဳကောန်ဂကူဏအ်ရ၊၊ ကာလဒက်ပ္တန် ကံင်သဳတၠအစာသၞောဝ် ဍုင်ဗၟာ (Burma Lawyers’ Council - BLC) ပ္ဍဲမာနေဝ်ပလဝ်ဂှ်လေဝ် ညးပါလုပ် ပ္ဍဲဂကောံဏအ်ကီုရ၊၊ ပ္ဍဲသဘင်ကောံဓရီုဇၞော် NDF မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲမာနေဝ်ပလဝ်ဂှ် ညးဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ်ဂကောံကမ္မတဳဗဟဵု မဆေင်ကဵု ကေင်ကာဆက်ဆောံဍုင်သအာင်ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဥက္ကဌ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ မဒှ်ဥက္ကဌ ဒပ်ပံင်ကောံဂှ်ရ၊၊ ရန်တၟအ်ကဵု ကွးဘာ မလုပ်ပေါဲဗတိုက် ဒဳမဝ်ကရေသဳ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၈ မစိုပ်ကၠုင် ဒေသတိပၠန်ဂတးတအ် ဂွံဆက်တိုန်အာဘာတုဲ နကဵု ဒပ်ပံင်ကောံ ဒက်ပ္တန်ပတိုန် တက္ကသိုလ်ဖေဝ်ဒရေဝ် (Federal University) မွဲဂှ် ညးဂွံဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ဂဥုပ်ဘာတက္ကသိုလ်ဂှ်ရ၊၊
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၃ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳဂှ် နာဲဖေသိင်ဇြာ အာတိုန်တန်ဗ္တောန် ဆက်ဆောံဍုင်သအာင် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ် (University of New South Wales) ရ၊၊ တန်ဗ္တောန်ဏအ်ဂှ် ရုတ်စ် ရမောသ် ဟဝ်တာ (Jose Ramos Hota) စဳဇန်ဖန်ကဵုရ၊၊ ရတ်စ် ဂှ် ဗွဲကြဴ ကတဵုဒှ် သမထ ဍုင်ဒဳမဝ်ဗၟံက်ရ၊၊
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၃ ဂိတုအံက်တဝ်ပါဂှ် နကဵုအစဳအဇန် ကုလသမဂ္ဂ သၞာံကောန်ရးတၟံဂၠးကဝ် (UN International Indigenous Year) တုဲ ညးဂွံအာစိုပ် ဍုင်ယူရောပ် ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ ဂွံဗက်ပသောင် ကိစ္စကောန်ဍုင်အရင် ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာ၊ ဗီုလဵု ပၞာန်အလဵုအသဳဗၟာ မဓဇန်၊ ဍဵုဍိုက်၊ ရပ်စကာ၊ ပလီုကောန်သမ္ဘာ၊ ဂစိုတ် လတူကောန်ဍုင်အရင်တအ် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် အဓိက ဒပ်ပၞာန်ကောန်ဍုင်အရင်တအ် သွက်ဂွံဒက်ပ္တန် ကၟိန်ဍုင်ဖေဝ်ဒရေဝ်ဇေတ်တ်မွဲရ၊၊ ပ္ဍဲသၞာံဂှ်ပၠန် ဂိတုနဝ်ဝေန်ပါဂှ် ညးဂွံတိုန်စိုပ် သဳမဳနာ ကမ္မရှေန်အခေါင်အရာမၞိဟ် ကုလသမဂ္ဂ ပ္ဍဲဂျာနဳပါ၊ ဍုင်သွိတ်သလာန် မဒှ်သဳမဳနာ မတိုန်စိုပ်လဝ် နကဵုမၞိဟ်စၞးဂကူနာနာ အလုံဂၠးတိရ၊၊
ညးဆက်ယိုက်ဂၠေင်အာတာလျိုင် ပ္ဍဲမာနေဝ်ပလဝ် စဵုကဵု ဒပ်မာနေဝ်ပလဝ် မဒးဒုင်သီကဵု ဒပ်အလဵုအသဳပၞာန် ပ္ဍဲဂိတုဇန်နာဝါရဳ ၂၇၊ ၁၉၉၅ ရ၊၊ ဒပ်မာနေဝ်ပလဝ် စိုပ်အာသၟဝ်တဲ ဒပ်ပၞာန်အလဵုအသဳဗၟာတုဲ နာဲဖေသိင်ဇြာ ပဒတဴဒၟံင် ပ္ဍဲမာဲဆံက်၊ ဍုင်သေံရ၊၊ နာဲဖေသိင်ဇြာ ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ သွက်ဂွံထပက်စၟတ်တဲ ဒေါအ်ပွန်ပွော် ကုအလဵုအသဳနဝတ နွံရောင်တုဲ ညးတေအ် ဂစာန်စဴအာ ဇရေင်ဗော်ဍုင်မန်တၟိရ၊၊ ဆဂး ဟိုတ်နူ မဒှ်ဂိတုဂျူလာင် ဗြဲကျာထတ်တုဲ ညးတေအ် ဟွံစိုပ် ဒၞာဲဗော်ဍုင်မန်တၟိ နာဲဖေသိင်ဇြာ ကေုာံ ကောန်သ္ဂံင် နာဲဗညာ ဒးဒေါအ်ဇူဒၟံင် ပ္ဍဲတိဍာ်ကရေင်ကေအေန်ယူရ၊၊ က္ဍိုပ်သကိုပ်ကရေင် ပဒိုမာန်ဂျာ ဖန်ဇန် ညံင်နာဲဖေသိင်ဇြာ ကဵု နာဲဗညာဂွံစိုပ် ဍုင်သင်္ခလဗူရဳ(ကွာန်ဝင်က)ရ၊၊ နာဲဖေသိင်ဇြာ စိုပ်ကွာန်ဝင်ကဗက်ဂှ် ပလံင်ဏာဇ/ဟ ကိစ္စဒေါအ်ပန်ပှ်ော ကုအလဵုအသဳဂှ် လ္ပဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်ဏီ မင်ကဵု စဵုကဵုအခိင်ညးစိုပ်ညိ ရ၊၊ ဆဂး ပရိုင်ညးဂှ် ဒးဒုင်ပထောအ် မဇ္ဇျဟ်ပေင်င်ရ၊၊ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ကဵု အလဵုအသဳပၞာန်နဝတ ကေတ်တင်တုပ်စိုတ် ရေင်သကအ် သွက်ဂွံဒေါအ်ပန်ပှ်ော ပ္ဍဲဂိတုဂျောန်၂၉၊ ၁၉၉၅ ဂှ်ရ၊၊ ဟိုတ်နူ နာဲဖေသိင်ဇြာ ဟွံဒုင်တဲ ပရေင်တုပ်စိုတ် ဒေါအ်ပန်ပှ်ောကဵုသၞ သီုဟွံမဲ ကဵုသွဟ်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂှ် နာဲဖေသိင်ဇြာ အာတ်မိက် ဒေါအ်ဇူ နူကဵုတာလျိုင််လျိုင်ဆက်ဆောံဍုင်သအာင်ကီု သီုကဵု နဒဒှ်ကောန်ဗော်မွဲရ၊၊ တိတ်နူဗော်တုဲ ညးကေုာံ သမ္ဘာညးတၟိ မိညိုညိုဝင်း တိုန်အာ ဍုင်က္ၜင်ကံက် သွက်ဂွံအာတ်အရီုအဗင် စဵုဒၞာအခေါင်ဘဝမၞိဟ်မွဲ ပ္ဍဲ UNHCR ရ၊၊ ကြဴနူ မပဒတဴ ပ္ဍဲဗဒိုပ်ကွးဘာဍုင်ဗၟာ မနဳလွယ် ပ္ဍဲဍုင်သေံ ၜိုတ် ၆ ဂိတုတုဲ ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေန်ပါ ၂၆၊ ၁၉၉၆ ဂှ် ညး ကေုာံ သမ္ဘာညး တိတ်အာမံင် ဍုင်အဝ်သတေလျာရ၊၊
ဘဝ ပ္ဍဲအဝ်သတြေလျာ
ညးစိုပ် ဍုင်အဝ်သတြေလျာတုဲ ဗွဲကြဴ ဂွံကမၠောန် ပ္ဍဲတိုက်ဗွဟ်လိက် ကောန်ဂကူ ဍုင်အဝ်သတြေလျာ (National Library of Australia) စဵုကဵု ညးကလိဂွံစ ပေန်ဇြေန်ရ၊၊ စပ်ကဵုဂကောံမန်အဝ်သတြေလျာမ္ဂး ညးမဂွံဒုင် ခပတိုန်လဝ် နဒဒှ်နာယကမွဲတၠရ၊၊
ဘဝအစာချူလိက်
စတမ်နူ နာဲဖေသိင်ဇြာ မစပေန်ဇြေန်တုဲ ညးစချူကၠုင်လိက်ရ၊၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၃ ဂိတုမာတ် ၇ ဂှ် ပရိုင်အစာဇၞော် နာဲယှိုဲကျေန် မစုတိအာ နကဵုအာယုက် (၉၁) ပ္ဍဲသ္ၚိဍုင်မတ်မလီုဂှ်တုဲ တၞဟ်နမဂွံပရေလၞီစိုတ်တုဲ နာဲဖေသိင်ဇြာ ချူဝေင်လိက် ပရူဗီုဘဝညး မဂွံစဆဵု မဂွံစတီကၠုင် အစာဇၞော် နာဲယှိုဲကျေန်ရ၊၊ ညးချူတုဲ ညးပရးပတိုန် ပလံင် ပ္ဍဲဂကောံအဳမေလ် မန်နေတ် Monnet ရ၊၊ မန်နေတ်ဟီုဂှ် ဒှ်ဒၞာဲဆက်စၠောအ် ဂကူမန်ဂမၠိုင်ရ၊၊ ပလံင်စုတ် အဳမေလ် ပ္ဍဲဂှ်မ္ဂး မွဲတဲဓဝ်ဂှ် မၞိဟ်လုပ်လဝ်ဂကောံဂှ် ကလိဂွံအာ အဳမေလ်ဂှ် သီုညးဖအိုတ် မွဲတဲဓဝ်ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဂကူမန်် အလုံလိုက်မွဲ လုပ်ပံင်လဝ် ဂကောံဂှ်ရ၊၊ နာဲဗဳထဝ် မန်ဇြာ ညးမဒှ်ဇာတိ နူကၟာဝက် မစိုပ်ဒၟံင် ဍုင်ဒိန်မက် ဂွံဗှ်ကေတ် လိက်ဂှ်တုဲ ဒးစိုတ် လိက် နာဲဖေသိင်ဇြာ မချူလဝ်ဂှ်တုဲ ဆက်နင်ကဵုညး ညံင်ဂွံဆက်ချူရ၊၊ တုဲပၠန် ချူတုဲအိုတ်မ္ဂး ညံင်ဂွံဒှ် ပ္တိတ်လိက်ကၞပ်ရ၊၊ နာဲဖေသိင်ဇြာလေဝ် ဂွံဒြဟတ်စိုတ်တုဲ ဆချူအာရ၊၊
လိက်ကၞပ်ဂမၠိုင်
ဥက္ကဌကြီး နိုင်ရွှေကျင် နှၚ့် တော်လှန်ရေးသမား ဒို့မွန်ကျောင်းသားများ၊ နိုင်ဖေသိန်းဇြာ (ဖက်ဒရယ်တက္ကသိုလ်) (၂၀၀၈)
ရာဇာဓိရာဇ် Râjâdhiraj, The King of Kings, Nai Pe Thein Zar I.Sc, B.A (Hist), HGP (ကၠာဲပတိတ် ဗီုအင်္ဂလိက်), 2016
တလိုင်းဝေါဟာရ သုတေသနစာတမ်း၊ နိုင်ဖေသိန်းဇြာ (ဖက်ဒရယ်တက္ကသိုလ်) ၂၀၀၆
Banyâ Lagon Ain, ဗညာလ္ဂန်အိန်, Nai Pe Thein Zar (I.Sc, B.A (Hist), HGP, (ကၠာဲပတိတ် ဘာသာအင်္ဂလိက်) 2017
စပ်ကဵုကယျိုင်မန်မ္ဂး ဗွဲတၟေင် ကယျိုင်မၞိဟ်တြုဟ်ဂှ် ညးညာတ်ကေတ် မဒှ်ကယျိုင် မကေတ်နူဗၟာတုဲ ဟွံကိတ်ညဳ ကုအခိုက်ကၞာမန်ရ၊၊ တုဲပၠန် ညးကဵုလညာတ် ညံင်မန်တအ် ဂွံကလေင်ဖန်ဗဒှ်ပတိုန် ကယျိုင်မ္ၚဵုထပ်တဲမန် ညံင်ဂွံစှ်ေကဵုဗီု ကယျိုင်ကောန်သၟိင်မန် ခေတ်တမၠာရ၊၊
ကၞောတ်ဘဝ
နာဲဖေသိင်ဇြာဝွံ ပ္ဍဲဂိတု ဂျူလာင် ၃၀၊ ၂၀၁၈ ဂှ် ကလိဂွံအာယုက် (၇၆) သၞာံ စုတိစဴအာ ဘဝပရလိုက် ပ္ဍဲသ္ၚိညး ဍုင်ကေန်ပါရာ ဍုင်အဝ်သတြေလျာတုဲ ပ္ဍဲဂိတုအဝ်ဂေတ် ၄၊ ၂၀၁၈ ဂှ် ကၠောန်သဘင်စံင်ဇွဂြဇုတ် နာဲဖေသိင်ဇြာ ပ္ဍဲ Norwood Park Crematorium, Cemetery, Mitchell, ACT 2911 အခိင်အကြာ ၀၉း၀၀ - ၁၀း၃၀ လပါ်ဂယး တုဲ သွက်ဂွံဖာပ်သင်ကဵုဒါန် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ Buddhist Society of ACT, 245 Goyder St. Narrabundah, ACT 2603 အကြာအခိင် ၉း၀၀ - ၁၂း၃၀ ပ္ဍဲတ္ၚဲအဒိုက် အဝ်ဂေတ် ၅၊ ၂၀၁၈ ရ၊၊
နာဲဗဳထဝ် မန်ဇြာ
ကဗျ မဗှ်လဝ် ပ္ဍဲတ္ၚဲဖျေဟ်ကမ္မဌာန် နာဲဖေသိင်ဇြာ ပ္ဍဲ စၟတ်တ္ၚဲ ၀၄-၀၈-၂၀၁၈ ပ္ဍဲဍုင်ကေန်ပါရာ၊ အဝ်သတြေလျာ
အစာဖေသိင်ဇြာ
ဍုင်သၠးပွးမန် ဒတန်မန်ဗၠးၜး ဣဏအ်ဂှ် ဒှ်ရန်တၟအ်အစာကၠးကၠး၊၊ နူဘဝသၟတ် စဵုစိုပ်ကၞောတ် မွဲဍောတ်ဟွံယှအ် ဆလအ်ဟွံဒုင်ကမျ ရပ်ဂန်အလာံၜိုပ် ပတပ်သွက်ပေါဲအံင်ဇၞး ညံင်လဟီုမ္ဂး Churchill ”If you’re going through hell, keep going.”ကီုရအစာ၊၊
အစာဖေသိင်ဇြာ အစာဂှ် ညံင်သၟိင်ရာံ သၟိင်အသး သၠးကၠုင်ဂဝ်မိ သွက်ဍုင်မိတိမဗၠးၜး ဣဏအ်ဂှ် ထ္ၜးဒၟံင်သာဓက ပ္ဍဲအတ္ထုပ္ပတ္တိအစာရအစာ၊၊ အစာဖေသိင်ဇြာ တိဇြာ ဌာန်ရာမည တိုပ်သုက် ဂံင်ဒုင်မုက် ကဵုသၟိင်တၠအဝဵုဓဇန်ကြမ် ပိုဲတအ်အမ်သဝ် ကေတ်ကၠုင်ဂုဏ်စရာဲ ဇၟာပ်ဒၞာဲရအစာ၊၊
အစာဖေသိင်ဇြာ တ္ၚဲဏအ်သွက်အစာ အလာံၜိုပ်ဟံသာထဝ် ၜိုန်ဖျဝ်ကဝက်တိုင်လေဝ် မၠဵုတြေံပြဟ် မၠဵုတၟိရာင်မောဝ် ပိုဲဟွံဓဇူဍာ်ရမတ်ရအစာ၊၊
ဂန်ရပ်အလာံသၠုင်သၠုင် နကဵုဝိညာဏ်အစာကီု သီုကဵုအာဇာနဲပိုဲတြေံ တၠညးရာဇာဓိရာဇ် ဗညာဓရာံ အစာဖဝ်ချိုဝ် အစာယှိုဲကျေန်တအ် ဗိုန်ဇၟအ် ပ္ဍဲကောန်တၟအ်ပိုဲတုဲ လတူတိသၠုင် လိုန်ဇိုင်တုဲပန် ဒၞာဲကမ်လဴပိုဲဒတုံ ပိုဲကောံဒက်ဗဒိုပ် ဒဵုစိုပ် ကြုင်လှာဗ္ၚ တၟအ်ဗင်ရမ္မ ရအစာ၊၊
တြုဟ်ဗီုအစာ ခါသ္ဍးဘုံကၟိန်သွဝ် စှ်ေတန်ဂၠံဂဝ်မိ ပထာဝရညိ ပ္ဍဲမန်ပိဘာသာ ဟီုဗကန်ဏာ ဆၜိုတ်ဏအ်ကၠာရအစာ၊၊
နာဲဗဳထဝ် မန်ဇြာ ၀၁-၀၈-၂၀၁၈
နာဲသဳရိမန်ဆာန်
သဘာဝပ္ကဴ        ရာင်တဴတုဲပြဟ် ၜိုန်ဒှ်ကီုလေဝ်    သွက်ပ္ကဴလ္ၚဵုဂှ် ပြဟ်အာဒှ်ကီု    အကြီုမောဝ်တအ် ဟွံယအ်အိုတ်အး မောဝ်ပ္ဍးဒၟံင်လၟိုန်၊၊  ၊၊
သၞံင်လ္ၚဵုတၟးဂဵု     သၞံင်လ္ၚဵုဒ္တုံပြဟ် ဒှ်ဓမ္မတာ         သွက်အစာဂှ် သၞံင်ပြဟ်ဟွံသေင် သၞံင်တၟေင်မွဲမ ဟွံဇြဂဵုတဴ        ပၠဒၟံင်တရဴလၟိုန်၊၊  ၊၊
သဳရိမန်ဆာန် ၀၄-၀၈-၂၀၁၈
နာဲဍေန်ပၠ ဟံသာ
သဂံင်
သဂံင် ဂၠံင်ခိုဟ်ဂှ် ထ္ၜးတုဲယျတှ်ေ၊၊ သ္ဂံင် ဂံင်င် ဒံင်ထ္ၜးတုဲယျတှ်ေ၊၊
သ္ဂံင် ဂၠံင်ပြဲဂှ် ကွာ်တုဲယျတှ်ေ၊၊
သ္ဂံင် ဃံင်ကမၠောန် ကၠောန်တုဲယျတှ်ေ၊၊
သ္ဂံင် ညံင်ပြဲဂှ် မံင်ထ္ၜးတုဲယျတှ်ေ၊၊
သ္ဂံင် ရံင်စံင်ကၠုင်တုဲတှ်ေ၊၊
သ္ဂံင် သၞံင်ထ္ၜးဂၠံင် ဒှ်တုဲယျတှ်ေ၊၊
သ္ဂံင် အံင်ဇၞးဂှ် ပါဲဟွံဗၠးပုဟ်၊၊
သ္ဂံင် ပြံင်အာဘဝယျတှ်ေ စံင်တူမံင်ကီုလေဝ်
ယံင်င် ဒးဟီုဏာ ဂၠံင်ခိုဟ်ဂှ် အာကၠာညိ၊၊
ဍေန်ပၠ ဟံသာ ၀၅၊ ၀၈၊ ၂၀၁၈ ရန်ကဵုအာစာဖေတိင်ဇြာ စုတိအာ ၃၀၊ ၀၇၊၁၈
နိဿဲ
Nai Pe Thein Zar (1943-2013) Biography, by Australia Mon Association Inc, Canberra, Australia.
နိုင်ဖေသိန်းဇြာ၊ ဥက္ကဌကြီး နိုင်ရွှေကျင် နှၚ့် တော်လှန်ရေးသမား ဒို့မွန်ကျောင်းသား
ဥဒ္ဒါလကဇာတ်
ဗောဓိသတ်ဒှ်ဗမၞး
ဒၞဲါဝွံ ကျာ်တြဲသဗ္ဗညုမစိုန်ဒှ်တဴအ္စာမၞိဟ်ဒေဝတဴ ဃောမပဒတဴပ္ဍဲဘာဇေတဝန် ပဟိုတ်ကဵုခမဳမွဲ မလေပ်က္တဵုဗဒှ်ကဵုအမ်သဝ်တုဲ တွံတဴဥဒ္ဒါလကဇာတ်ဝွံရောၚ်။
ဝတ္ထုပစ္စုပ္ပန်
ခမဳဂှ် ၜိုန်ရပခမဳပ္ဍဲသာသနာကျာ်တြဲ မလေပ်ကဵုတိတ်ဗၠးနူဒဒိုက်ဝဋ်သံသာတုဲကီုလေဝ် တၞဟ်နဖိုပစ္စယ်ပန်က္တဵုဗဒှ်ဝတ္ထုမဂပ်ဝ်အမ်သဝ် မဒှ်တၟေၚ်ဟ်တၞဟ်ဟ်သာ်ရ၊ ကာလဂှ် ခမဳဂမၠိုၚ် သၟိက်သ္ပပြာကတ်မသက္ကဂုဏ်ခမဳဂှ် ဂဇအ်ဒၟံၚ်ပ္ဍဲဇြပ်သ္ဘၚ်ဓရ်တုဲ က္တဵုဗဒှ်ဂလာန်အိုတ်ရ။ ယွံကောန်တၠတံ ခမဳမဟိမုဝွံ သီုမပခမဳပ္ဍဲသာသနာကျာ်တြဲမလေပ်ကဵုတိတ်ဗၠးနူဒဒိုက်ဝဋ်သံသာမၞုံသ္ဘဴမဖှ်သာ်ဝွံ နိဿဲကဵု ပွမသ္ပအမ်သဝ်တုဲ ဂယိုၚ်လမျီုရ၊ ရဴဝွံ က္တဵုဗဒှ်ဂလာန်အိုတ်ရ၊ ကျာ်တြဲသဗ္ဗညုက္ညကၠုၚ်တုဲ ယွံခမဳတံ ပ္ဍဲကာလလၟုဟ်ဝွံ မူရဴနဂလာန်မွဲ ကောံဓရီုဒၟံၚ်အိုတ်ရော ရဴဝွံသၟာန်တုဲ နဂလာန်မဟိမု ကောံဓရီုဒၟံၚ်အိုတ်ရအဴ။ ရဴဝွံ နကြိဂရၚ်ပ္တီနေဝ် ယွံခမဳတံ ပ္ဍဲကာလၟုဟ်ဟေၚ် ခမဳဝွံ လေပ်က္တဵုဗဒှ်ကဵု အမ်သဝ်ဟွံသေၚ်ဏီ ပ္ဍဲကာလတမၠာတေံကီုလေဝ် ခမဳဝွံ လေပ်က္တဵုဗဒှ်အမ်သဝ်ဟေၚ်ရောၚ်၊ ရဴဝွံသ္ဂးတုဲ ဇက်နေၚ်ဇာတ်အတိက်ရ။
ဝတ္ထုအတိက်
ပ္ဍဲကာလအတိက်တေံ ဍုၚ်ဗာရာဏသဳ သၟိၚ်ဗြဟ္မဒတ္တ နကြိပ္ကၚ်ရၚ်ဍုၚ်နေဝ် ဗောဓိသတ်ဒှ်ပြောဟိတ် သၟိၚ်ဗြဟ္မဒတ္တဂှ်ရ၊ နွံကဵုပညာဆိုက်ဗဒက်စဳကၠးရ၊ ပြောဟိတ်ဂှ် နွံကာလမွဲတ္ၚဲ နကြိအာဝေၚ်ဥဒျာန်နေဝ် ညာတ်ညးဗြဴစရာဲဍုၚ် ရုပ်သာ်ကျေဝ်ဂေါဝ်ဗွဲမလောန်မွဲ မၞုံစိုတ်ထၞေန်စပ်တုဲ ပံၚ်ဖက်ကေုာံ ဗြဴစရာဲဍုၚ်ဂှ်ရ၊ ဗြဴစရာဲဍုၚ်ဂှ် နိဿဲကဵုပြောဟိတ်ဂှ်တုဲ ကၠိဂွံဂၠံဂဝ်ရ၊ တီဒဒှ်ဂၠံဂဝ်တန် ဟီုကဵုပြောဟိတ်ဂှ် ယွံတၠအဲ ဂၠံဂဝ်တန်အာရ၊ ပ္ဍဲကာလသၠးဂၠံဂဝ် ကြက်ခုတ်ယၟုရ၊ ဗီုလဵုဂွံခုတ်ယၟု ကုညးဂှ်ရော ရဴဝွံသၟာန်ရ၊ ပြောဟိတ်ဂှ်ချပ် ဟိုတ်နူမက္တဵုဒှ် ပ္ဍဲဗုၚ်ဂၞဴဗြဴစရာဲဍုၚ် တၞဟ်နသ္ပယၟုဂကူဟွံသၟဟ်အစောံရဴဝွံချပ်တုဲ ယွံၝောံ တၞံဆုကျာပိုက်ဒၟံၚ်ဝွံ ဥဒ္ဒါလကမ္ဂးယၟရ။ ဟိုတ်ဒဒှ်မဂဝ်ဝ်ကၠိဂွံပ္ဍဲဒၞာဲဝွံယၟုမ္ဂး ဥဒ္ဒါလက ခုတ်ယၟုကုညးဂှ်ရ၊ ရဴဝွံဟီုတုဲ လစိန်ကီုလေဝ်ကဵုရ၊ ယဝ်ဒှ်ကောန်ဗြဴမ္ဂး နလစိန်ဝွံ မြိမြန်ကောန်ၚာ်ဗြဴဂှ်ညိ၊ ယဝ်ဒှ်ကောန်တြုံမ္ဂး ကာလအာစိုပ်အဝယ်ဗၠာဲ ကောန်ၚာ်သၟတ်ဂှ် ထ္ၜးကုအဲညိ ရဴဝွံဟီုရ။
ဗြဴစရာဲဍုၚ်ဂှ် ပ္ဍဲသွဝ်ကြဴ ၜံၚ်ကောန်တြုံတုဲ ယၟုမ္ဂး ဥဒ္ဒါလကခုတ်ယၟုကုကောန်တြုံဂှ်ရ၊ ဥဒ္ဒါလကဂှ် နကြိအာစိုပ်အဝယ်ဗၠာဲနေဝ် ယွံမိမအံက်အဲညးဂှ်ရော ရဴဝွံသၟာန်မိရ၊ ယွံကောန်သ္ဍိုက် ပြောဟိတ်ရောၚ်၊ ရဴဝွံဟီုရ၊ မအံက်အဲဂှ် ယာံဒှ်ပြောဟိတ်မ္ဂး ကြက်ဗ္တောန်ဗေဒၚ်ရ။ ရဴဝွံလစိန်နူတဲမိကီု သွက်အ္စာကီု ဂိုၚ်ကေတ်တုဲ အာဍုၚ်တက္ကသဵု သီုမကတ်ကွတ်ပ္ဍဲဇရေၚ်အ္စာဒိသာပါမောက္ခ ညာတ်ဂကောံဣသိမွဲတုဲ ပ္ဍဲဇရေၚ်ညးဂမၠိုၚ်ဝွံ ကွတ်မပြဲနွံသဒှ်ရ၊ ကြက်ကတ်ကွတ်ဂှ်ရ၊ ရဴဝွံ ဗွဲအစောံမမဂ်ဂၠက်ပ္ဍဲကွတ် ပခမဳဣသိတုဲ ကၠောန်တဴဒ္ဂေတ်ဝတ်ညးဂမၠိုၚ်ဂှ်တုဲ ယွံအ္စာတံ ကွတ်မၞးတံလေပ်ဂှ် သြဝ်ဗ္တောန်ကဵုအိုတ်ညိ၊ ရဴဝွံဟီုရ၊ ဣသိဂမၠိုၚ်ဂှ် နနဲကွတ်ဇကုဇကုဟေၚ် ကဵုဥဒ္ဒါလကဂှ် ကတ်အိုတ်ရ၊ ပၞောဝ်ဣသိမသုန်ကၠံဂမၠိုၚ် ဣသိမွဲကီုလေဝ် ပညာလောန်လ္တူနူဥဒ္ဒါလကဂှ်ဟွဲ ဥဒ္ဒါလကဂှ်ဟေၚ် ပညာပြဲလောန်လ္တူနူဣသိဂမၠိုၚ်ရ။
ကာလဂှ် ဣသိဂမၠိုၚ် ကောံဓရီုအိုတ်တုဲ အရာအ္စာဂှ်ကဵု ကုဥဒ္ဒါလကဂှ်ရ၊ ကာလဂှ် ဣသိဥဒ္ဒါလက ဟီုကုဣသိဂမၠိုၚ် ယွံမၞးတံ မၞးတံညးဂမၠိုၚ် ယၚ်ဒဒှ်မၞုံအာဟာရ သစ္ဆုရိုဟ်ဆုဂြိုပ်လၟိုန်ဂှ်ဒှ်တုဲ ပ္ဍဲဂြိုပ်ဟေၚ် ပဒတဴအိုတ်ရ။ မူဟိုတ်ဟွံအာဍုၚ်မၞိဟ်အိုတ်ရော၊ ရဴဝွံဟီုရ၊ ယွံတၠဣသိ မၞိဟ်ဂမၠိုၚ်မ္ဂး ကဵုဒါန်ဇၞော်တုဲ ကဵုသ္ပအနုမောဒနာအိုတ်ရ၊ ကဵုဟီုဂလာန် ဓရ်အိုတ်ရ သၟာန်ပြဿနာအိုတ်ရ၊ ပိုယ်ညးဂမၠိုၚ် ဟိုတ်နူပရိုက်ဘဲဂှ် ဟုံအာဒၞာဲဍုၚ်မၞိဟ်အိုတ်ရ ရဴဝွံဟီုအိုတ်ရ။
ယွံတၠဣသိတံ ၜိုန်ရသၟိၚ်စက္ကဝဝ်လဝ်ကဵုဒှ်အိုတ်ရ၊ ကေတ်ဏာအဲအိုတ်ညိ၊ ပွမဟီုမ္ဂးဂှ် တာလျိုၚ်အဲရောၚ်၊ မၞးတံလ္ပဖေက်အိုတ်ညိ၊ ရဴဝွံဟီုတုဲ မွဲဟာန်ကေုာံဣသိ ဂမၠိုၚ်ဂှ် သီုမဂေတ်ဂ္ၚေၚ်တဴဗွဲလၟေၚ်ၚ် စိုပ်အာဍုၚ်ဗာရာဏသဳ မံၚ်ပ္ဍဲဥဒျာန်သၟိၚ်တုဲ ဥဒ္ဒါလကဂှ် ပ္ဍဲတ္ၚဲယးဂတမွဲဟာန် ကေုာံ ဣသိဂမၠိုၚ်အိုတ်သီု တၞဟ်နဒုၚ်ပိဏ္ဍပါတ် ပ္ဍဲကွာန်တြၚ်ဍုၚ်အာရ၊ မၞိဟ်ဂမၠိုၚ် ကဵုဒါန်ဇၞော်အိုတ်ရ၊ ဣသိဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲယးဂတလုပ်အာဍုၚ်အိုတ်ရ။ မၞိဟ်ဂမၠိုၚ် ကဵုဒါန်ဇၞော်အိုတ်ရ၊ ဣသိဥဒ္ဒါလက သ္ပအနုမောဒနာဒါန်ရ၊ ဖ္ဍောတ်မ္ၚဵုရ၊ သွဟ်ပြဿနာရ၊ မၞိဟ်ဂမၠိုၚ် လျုၚ်ဇြုၚ်သ္ဍိုက်အိုတ်တုဲ နပစ္စယ်ဂမၠိုၚ်ဗွဲမဂၠိုၚ် ကဵုဒါန်အိုတ်ရ၊ အလုံဍုၚ်မွဲ ဣသိအ္စဂိုဏ်တၠပညာစိုပ်ကၠုၚ်ရ၊ ရဴဝွံသၟာန်တုဲ မိၚ်မံၚ်ဒၟံၚ်ပ္ဍဲဥဒျာန်တုဲ ခိုဟ်သန်ရ၊ တ္ၚဲဏအ် ကြက်အာဗဵုလ္ၚောဝ်ဣသိဂှ်ရ။ ရဴဝွံဟီုရ၊ တြုံသ္ကံသၟိၚ်မွဲအာတုဲ သၟိၚ်ဇၞော် ကြက်ကၠုၚ်ဗဵုလ္ၚောဝ်ရ၊ ရဴဝွံဟီုလဴစ ဣသိဥဒ္ဒါလကရ။
ဣသိဥဒ္ဒါလကဂှ်ကီုလေဝ် ကော်ဂကောံဣသိတုဲ ယွံတၠဣသိတံ သၟိၚ်ကြက်ကၠုၚ်ရဂး သၟိၚ်မ္ဂးဂှ်တုန် အယာမာတ်မွဲတ္ၚဲ နကြိသ္ဍိုက်မၠိုက်ကဵုနေဝ် စဵုလ္အိတ်လမျီုတၞဟ်နဂယိုၚ်လမျီု သၟဟ်အစောန်မာန်ရ၊ ရဴဝွံဟီုရ။ ယွံအ္စာပသာ်သ္ဂောံရော ရဴဝွံနကြိသၟာန်နေဝ် ဣသိဥဒ္ဒါလကဂှ် ရဴသာ်ဝွံ ဟီုရ။ ပၞောဝ်မၞးတံညးဂမၠိုၚ် ညးလ္ၚဵုဂမၠိုၚ်ဒ္ဂေတ်တဴညံၚ်ရဴကဝအိုတ်ရ။ ဣသိလ္ၚဵုဂမၠိုၚ် ဒ္ဂေတ်မံၚ်လက်ဂဇုန်ဂှ် ဒ္ဂေတ်အိုတ်ညိ၊ ဣသိလ္ၚဵုဂမၠိုၚ် တိက်ပ္ဍဲဇၠအိုတ်ရ၊ ဣသိလ္ၚဵုဂမၠိုၚ် ပွမကတဴမသုန်ပြကာဂှ် ကဵုကတဴအိုတ်ညိ၊ ဣသိလ္ၚဵုဂမၠိုၚ် ကေၚ်ကာမစှေ်ဍာ်ဂှ် သြဝ်သ္ပအိုတ်ညိ၊ ဣသိလ္ၚဵုဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲဒၞဲါဂှ်ဂှ် သှ်ဇျာဲဗေဒၚ်အိုတ်ညိ၊ ရဴဝွံဟီုရ။ ဣသိဂမၠိုၚ် မသုန်ကၠံဂှ် အတိုၚ်ဣသိဥဒ္ဒါလကဂှ် ဟီုသ္ပတဴအိုတ်ရ။ ဇကုတုန် ဣသိမၞုံကဵုပညာဂမၠိုၚ် ဒ္စာံကီု စှ်ကီု ဂိုၚ်ကေတ်တုဲ ပ္ဍဲဇိုၚ်ဗဗေက်မရာၚ်ဆာဲ မဂပ်ဝ်လဟိၚ်စိုတ် တၚ်စွံလဝ်လိက်မဂပ်ဝ်လဟိၚ်တုဲ သီုမတွဳပွိုၚ်လဝ် ဂကောံကွးဂဇအ်ဒၟံၚ် ပ္ဍဲသၞာမဂပ်ဝ်လးလဝ်ရ။
ပ္ဍဲခဏဂှ် သၟိၚ်ဂိုၚ်ကေတ်ပြောဟိတ်တုဲ နဗော်သွးဂမၠိုၚ်မဂၠိုၚ် အာဥဒျာန်တုဲ ညာတ်ဣသိဂမၠိုၚ် ဒ္ဂေတ်ဒၟံၚ်ဒ္ဂေတ်မိစ္ဆာအိုတ်တုဲ စိုန်တိတ်ဗၠးနူဘဲအပါယ်တုဲအိုတ်တုဲရ၊ ရဴဝွံလျုၚ်ဇြုၚ်သ္ဍိုက်တုဲ အာဇရေၚ်ဣသိဥဒ္ဒါလက သ္ပပွမဟီုဂလာန်တုဲ နကြိမံၚ်ပ္ဍဲဥဒျာန်ဌာန်မဗဗွဲတုဲနေဝ် မၞုံကဵုစိုတ်သ္ဍိုက်မၠိုက်တုဲ သၟိက်ဟီုဂလာန် ကေုာံ ပြောဟိတ်သ္ဂးတိုန် ဂါထာကိုပ်ကၠာဝွံရ။
အဗျအ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်အဗျအ်(Ahkyawt၊ အဗျော့)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်ဘာ၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၂၂၀၂၀၇။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဘာဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၈၆၉၂၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၈၃၀၄ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၁၆၉၉၆ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ပရောမန် လောန်ကၠုၚ်တုဲ
ဇၟာပ်ကောန်မန် ဒးတီလဝ်ထေက်
ပရောမန် လောန်ကၠုၚ်တုဲ
ပလုမ်နိဒါန် ဂလာန်ဆက်မိတ်
လောန်ကၠုၚ်အတိက် မိက်တီညးအဲ၊ ညးဇၞော်တမၠာ အ္စာကဝိပြဲ၊ ယဝ်ဟွံချူသီ ဟွံတီညးအဲ၊ ယဝ်ညးဟိုတ်မာဲ ဟွံဆာန်အာဲမွဲ၊ ပိုဲတအ်ညးအဲ ဟၟဲအခေါၚ်တီ။
လိက်သၟတ်ဝွံပြဲ ညးအဲပၞုက်သီ၊ လောန်ၜိုတ်စှ်သၞာံ ပယာံကၠိုဟ်တီ၊ အဲဍိက်ဆဵုညာတ် အာတ်ဗှ်သီုလၞီ၊ ဗှ်တုဲတီအိုတ် စိုတ်ချဳကတဴဆီ၊ တီကၠုၚ်အာဲကၟာဲ ဂၠာဲကၠုၚ်တၞောဝ်ဆီ၊ ပ္ဍဲစိုတ်ဒှ်လၞီ ဆီဆဝ်မ္ၚုဟ်ကၠုၚ်။
ပိုဲဂကူမန် ကောန်နန်ကောန်ဍုၚ်၊ လောန်မွဲအခိၚ် လဟိၚ်နန်ဍုၚ်၊ တီကၠုၚ်သာ်ဏအ် ရန်တၟံလှုၚ်ကၠုၚ်၊ သွက်မန်ဂွံတီ ဆီလလဴကၠုၚ်၊ ထပ်တက်တရး လဴထ္ၜးစုၚ်စုၚ်၊ ဂွံတီလျိုၚ်ဍုၚ် ဒုၚ်ဍောၚ်ပတိုန်ထ္ၜး။
ကောန်မန်ဟံသာ ၀ၚ်တမၠာတၟး၊ ဂၠိုၚ်မိၚ်ညာတ်ရ သုတယးတၟး၊ ဆီတၠဂွံဍာဲ စိုတ်နာဲဂွံယး၊ ဂွံဗၠးဘဲဍိက် ကော်ဘိက်ပ္ညုၚ်ထ္ၜး၊ ဂွံဍိုက်ပေၚ်ပၟိက် မိက်ကဵုဒးရး၊ ရန်တၟံပြဲသ္အး ပတိုန်ထ္ၜးဏာရောၚ်။
နမော တဿ ပဏာမလိက်ပတ်၊ ဗုဒ္ဓဓမ္မ သီုသံဃရတ်၊ အဲဍိက်ရှ်ေသှ်ေ ဖျေံက္ဍိုပ််ပဝတ်၊ အိန်ဗြီုယီုမာ ဒေဝါဂၠိုၚ်ဗၞတ်၊ နွံဂၠိုၚ်ပြးဇး ဂးဗဟုဝစ်၊ မိကဵုမၜါ အာစာဇၞော်သွတ်၊ ကဝိပန်ဌာန် ညာဏ်ညံၚ်သၞာ်ရတ်၊ ဂုဏ်ညးတအ်ဂှ် ဒှ်ဗဇ္ဇဗတ်၊ အတိက်လေဝ်ကီု သီုအနာဂတ်၊ အဲဍိက်ပဝတ် ပ္ဍဲပစ္စုပ္ပန်။
အိုဿီုယဲဗော် ကလော်တာဲဗြာဲ၊ ဗၟုဲဘုတ်ပြိုတ် အိုဿီုသရာဲ၊ ပရိစ္ဆေဒ ဘဝဇၟာပ်ဒၞာဲ၊ သၞနိမိတ်သၞဲ ကဵုဍေံသ္ၚောဲသာဲ၊ ဘဲသၟိၚ်ဍာ်ပၟတ် ကမၠတ်စိုတ်စၞာဲ၊ ကဵုဍေံပြးဆာဲ ပဲါဒဴအာညိ။
ယိုက်ဂုဏ်တုဲပၠန် ဆန်ဗဒှ်လိက်စိ၊ ညးမဒှ်ကၠာ အာစာကဝိ၊ တံၚ်ပိုအ်ရးဇြာ ကွာန်ဂှ်ဇာတိ၊ အဲမာံတောံကၠာ အာစာကဝိ၊ ညာဏ်ဒှ်မြမောဝ် လ္ၚောဝ်ရးမန်ပိ၊ အာယုဒဳဃာ လာဘသုခိ၊ လာဘ်ကဵုစိုပ်ကၠုၚ် ညံၚ်နုၚ်နိဓိ၊ အာယုက်ကဵုဂၠိၚ် ညံၚ်သၟိၚ်နာဲမိ၊ ဂွံဒှ်မြမောဝ် ဒေါဝ်ရးမန်ပိ၊ ဝၚ်တြေံတြဟ် ဆန်ဗဒှ်တၟိ၊ ဂကူမန်ကၠာ ဂွံတီအာညိ၊ ဗမာပျဲလဝ် ညံၚ်ကဝ်အဂ္ဂိ၊ တူဂြောတ်ဂဵုဒၟံၚ် ညံၚ်ကဵုပ္တေၚ်ဂျိ၊ သွက်မန်ဂွံတီ တၞီစှ်ေဖိဖိ၊ တီတုဲသတိုတ် စွံစိုတ်ကဵုဂိ၊ ညံၚ်ဂွံချပ်မာန် ဂစာန်တိုန်ညိညိ၊ ညးအဲပဝိုတ် ဂိုတ်ကဵုဗိုန်ဂၠိ၊ မန်ပိုဲဗၠိုက်မံၚ် ဘိုၚ်ဟံၚ်အိုတ်ညိ၊ ယဝ်ဟံၚ်ဂွံကၠာ လာဘသုခိ၊ လာဘ်ဂွံစိုပ်ကၠုၚ် ညံၚ်နုၚ်နိဓိ၊ အာယုက်ဂွံဂၠိၚ် ညံၚ်သၟိၚ်နာဲမိ၊ ဇဲယသိဒ္ဓိ ကဵုဒှ်ညိမန်။
မၞိဟ်ဒေဝတဴ ကလောသ္ၚောဲညန်၊ တၞောဝ်ဂကူစိ ဇာတိပိုဲမန်၊ တဆိပ်ၜိုပ်ကၠာ ဟံသာထဝ်သောန်၊ ရာဇာဝၚ်တၞံ တမၠာလအ်လောန်၊ နူသၟိၚ်ပိုဲမန် စှ်ေနူနန်ထဝ်။
ဍုၚ်ဟံသာဟေၚ် ညးတၟေၚ်ဂွံလဝ်၊ ၜိုပ်ကျအာမြာ် သြိုဟ်ပါ်သၞေၚ်ကဝ်၊ ပြာသာဒ်ရတ်ထ္ၜိုၚ် က္ဍိုၚ်ဗ္တာၚ်နန်ထဝ်၊ ဘုတ်ဘာသီုသ္ၚိ တိဍာ်ကၠအ်သွဝ်၊ ဍုၚ်ဗဂေါကၠာ တၟာမဗဒဝ်၊ ဟွံသှ်ေလေၚ်အိုတ် ဟိုတ်ဝဲတမ်ကဝ်၊ သာ်ဝွံဆတ္တဝ် ပြာကဋ်လဝ်ရောၚ်၊ သမ္တီပယောၚ် မွဲတောၚ်ချူဇန်။
နူရာဇာဝၚ် ရံၚ်ကေတ်နၚ်ဂြန်၊ ပ္ဍဲဇာတာထဝ် ပလဝ်ကိုန်ခန်၊ သ္ၚဳဂၠိပ်တုဲပၠန် ဆန်ပမၚ်ဇေန်၊ ဘာသာမန်အဴ ကြဴဂွံဆက်ဆေန်၊ ကလောမိတ်စှ် တုဲဂွံဗှ်ပ္ဍေန်၊ ပလိက်မၚ်ဇေန် အဲလွဳဟေန်ဆာဲ။
ဍုၚ်ဗဂေါကီု ဗီုပြၚ်ဇၟာပ်ဒၞာဲ၊ ပရောပိုဲမန် ကောန်ယာံကဵုယာဲ၊ မိယာံကဵုကောန် အောန်စိုတ်ဇၟာပ်ဒၞာဲ၊ ဝုတ်ယာံကဵုဗၠာဲ ဆာန်တုဲသာဲအာ။
တၞောဝ်ရာဇာဝၚ် အိုတ်လၚ်ကတာ၊ ဂကူမည ဝံသပိုဲကၠာ၊ ဒှ်ဍိက်ဗၟာရ သဗ္ဗကေၚ်ကာ၊ ဒှ်ဒဒိုက်လၞီ ကြအ်ဆီသိၚ်သာ၊ အတိက်တမၠာ နူကၠာတေံဂှ်။
ဒဒိုက်ပိုဲမန် ဇၞော်လောန်သ္ကာတ်မြဟ်၊ ဒးချိုတ်ဘဲပၟတ် တူဂြောတ်ဟေၚ်ဟဟ်၊ လေၚ်သီုဂြပ်ရတ် ပိဋကတ်သၟဟ်၊ လေၚ်သၟိၚ်နာဲတၠ မသထပှ်၊ လေၚ်ဍုၚ်လေၚ်ကွာန် လေၚ်ဌာန်ဒိုဟ်စှ်၊ ပိုဲလေဲခၠေဝ်သှ် ဂတှ်ဝိပက်။
ဂွံတီညာတ်ရ ဂတမွဲအဆက်၊ ဒှ်စိတ္တညာဏ် ဂလာန်ဒှ်ကြက်၊ ကောန်ဇာတ်ဗွဲကြဴ စဴစေက်သှ်ေၜက်၊ ဂွံတီညးအဲ မွဲၜါအဆက်၊ လိက်နွံဂွံဗှ် မန်စှ်ကိုဋ်လက်၊ ပရောပိုဲဟေၚ် ဗီုတၟေၚ်ဒးကၠက်၊ ဗၟာသတ်အဟိုတ် ဂစိုတ်ကမၠက်၊ ပလဝ်ရိုဟ်ကၞက် ဨကဂ္ဂတာ။
ရာဇာဝၚ်ရ နူသၠပတ်ကၠာ၊ ပမၚ်ဇေန်ပ္ညုၚ် ဍုၚ်မန်ဟံသာ၊ အဲချူဗဒှ် ဂွံဗှ်သေၚ်ဟာ၊ ပရူခပ်သီ ဂွံတီလောဲသွာ၊ ချူကှ်ေပိုဒ်ဗျဉ် ဆန္ဒလၚ်္ကာ၊ ဗီုပိုဲဒှ်ကၠုၚ် ဍုၚ်မန်ဟံသာ၊ သ္ဂောံစေန်ဆက်အာ ပြာကဋ်လဝ်ရောၚ်။
မၞးတအ်ကလၚ် ပၚ်မှိၚ်မွဲတောၚ်၊ ထံၚ်လဝ်သောတ စိုတ်ပကဵုယောၚ်၊ မညဘာသာ မေတ္တာအခေါၚ်၊ ဆာန်ဂကူရောၚ် ဟီုလဴသောၚ်ထ္ၜး။
ဟိုဲတၞောဝ်မည ဝံသဗော်သွး၊ ဂကူပိုဲကၠာ ညဳသာသၟဟ်တး၊ ဟွံဒးလီုလာ် ဟွံပါ်ဒကး၊ ဍိက်ကဵုတၠနာဲ ဟွံဒးသာဲပြး၊ ပၚ်မှိၚ်ညိဏး ယွံကွးကဝိမန်။
အတိက်တေံကၠာ တမၠာလအ်လောန်၊ ဟံသာဝတဳ ဍုၚ်ကျာ်သြဳမန်၊ သၟိၚ်ဨကရာဇ် သီုအမာတ်ဝေါန်၊ မၞိဟ်မွဲဍုၚ်ကွာန် ဇၟာပ်ဌာန်သ္ၚောဲညန်၊ သကိုပ်ပၞာန်ဂှ် ဟိုတ်ဟွံသၟန်သၟန်၊ ညးရောဒးဗီု ဒးလီုလ္ၚုလ္ၚန်၊ ဟံသာဍုၚ်မန် နန်ထဝ်က္ဍိုၚ်ဗ္တာၚ်။
ဒးထောံကၠေံသ္ကဲ လုပ်တဲညးသ္အာၚ်၊ သၟိၚ်ဒဴဗညာ ရာဇာတြုံသာၚ်၊ ကတဴကတာန်မံၚ် ညံၚ်ၜိုဟ်ကဵုကၠာၚ်၊ ဒးထောံကၠေံဂအာၚ် ကၟာၚ်ဍုၚ်ဒေါဝ်ဝါ။
ဂၠုက်ရာပ်ဂၠုက်အုပ် ဒဴလုပ်ဒျူဒျာ၊ ဍိုက်ဂွံဂၠုၚ်က္ၜၚ် ကြၚ်ဒေါဝ်ဂၚ်္ဂါ၊ သၟိၚ်ဨကရာဇ် အမာတ်ဒဴဗညာ၊ ဝံသဒတောဝ် တၞောဝ်မန်ရာဇာ၊ ဖေက်ဘဲအနိၚ် ဝပ်သၟိၚ်ဗမာ၊ မန်ပိုဲဒဴပၞာန် ထောံကွာန်ဂွံဝါ၊ ဂြိပ်ဒဴထောံဗၟာ ပ္ၚောံဒျူဒျာရောၚ်။
သာ်ဝွံမွဲတောၚ် ဟွံယောၚ်ဒှ်ဍာံ၊ ဍုၚ်ဗဂေါဝွံ လ္ၚုလုံဒိုဟ်ဒ္စာံ၊ တၞောဝ်ပိုဲမည ညံၚ်ကဒဴကျာံ၊ သ္ပကာဝရာံ သၞာံဂှ်လအိတ်။
ကၞိရောၚ်ဒးဘဲ ဗဂဲရပ်ကိတ်၊ သက္ကရာဇ်ဍုၚ် ကၠုၚ်စိုပ်လအိတ်၊ လ္ၚီကၠံဟီုတွံ ကဵုစှ်ဒစိတ်၊ (၁၁၁၉)၊ မန်ကျဗမာ ရာဇာတၞောဝ်သိတ်၊ တၞောဝ်မညပြဲ စိုပ်ဘဲဍာ်ဒ္စိတ်၊ ပ္ဍဲဇမ္ဗုဒိပ် ဂြိပ်ဒဴဗၟာၚိတ်၊ တိုန်ဒဵုကၠၛာ် စှ်ေဍာ်ကျာံကိတ်၊ ညံၚ်သာ်ဂှ်ကၠာ ပမာလအိတ်၊ ညံၚ်သာ်ဂှ်လေဝ် သရေနိမိတ်၊ မန်ဒးထောံဍုၚ် သုၚ်ဝိပရိတ်၊ ဆၚ်ဒဴနူနန် ယောန်အာသ္ၚိတ်သ္ၚိတ်၊ လုပ်အာဂြိုပ်ဂၞိၚ် ပ္ဍဲကြာစိၚ်သိတ်၊ ဂၠိုၚ်သၞဝဳဝဲ ဂၠိုၚ်ဘဲလအိတ်၊ ဒးအေၚ်ပုၚ်ဍာ် ကွာ်အာမံၚ်သ္ၚိတ်၊ ဒဒိုက်စိုပ်သိတ် လ္အိတ်ပိုတ်သကုတ်။
ဍုၚ်ဟံသာရော ဗဂေါညးခုတ်၊ လုပ်တဲဗမာ ရာဇာအယုတ်၊ ဂးအံၚ်ဇေယျ စိုတ်ညံၚ်ကၠဂြုတ်၊ တၞောဝ်ၜိုပ်ထဝ်ကွေံ ဍေံရပ်ပြဟ်ဍုတ်၊ ဂၠာဲဒုဟ်ဂၠိုၚ်နယ် ဂၠာဲစောဲဂဗုတ်၊ လဟုက်ထေဲထုတ် စုတ်ဒုဟ်ကဵုမန်။
သၟိၚ်ဗမာလေဝ် ဨကရာဇ်ဝေါန်၊ ညံၚ်ကလော်ကြုက် မုက်ညုဓညောန်၊ ဍေံဂွံအဝဵု ဍဵုဍိုက်ပျဲလောန်၊ ခမဳသၚ်မန် ဆိုက်ညောန်သ္ၚောဲသာဲ။
ကဵုကော်နၚ်ကၠာ ဗလးဏာသရာဲ၊ ကၠုၚ်စိုပ်ဆတ္တဝ် ပ္ကောံလဝ်မွဲဒၞာဲ၊ ညာတ်ဒှ်ဒေါသ ညံၚ်ကၠရပ်သ္ၚာဲ၊ ဟွံမွဲမေတ္တာ အာဏာလောန်ကာဲ၊ မုက်အံၚ်ဇေယျ ဒေါသဗ္ကေတ်ဍာဲ၊ မၚ်မွဲဓုတၚ် သၚ်ခမဳဗၠာဲ၊ ဒးအလီရ ဗၟာပပြယာဲ၊ စိုတ်ဍေံယုတ်စၞာဲ ဥပဲါအဟိုတ်။
ကွးသၚ်အရဳ ခၟဳမန်ပိလ္ၚီ၊ (၃၀၀၀) စုတိစဴသွဝ် သီုကဵုဓရ်လၞီ၊ ဒးဒုၚ်ကၠုၚ်ပၠန် ဘဲဒဏ်ကၠံလ္ၚီ၊ သာ်ဝွံခပ်သီ သမ္တီလဝ်ညိ။