cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ခမ်ပျူတာ
ဝၚ်ခမ်ပျူတာ
အတိုၚ်လညာတ် Derek J. de Solla Price မ္ဂး စက် အာန်တိကေတ်တေရာ  (Antikythera mechanism) ဂှ် ဒှ် စက် မစကာ ခမ်ပျူတာ ကၠာအိုတ်ရ၊၊ စက် အာန်တိကေတ်တေရာ ဂှ် ကၠောန်လဝ် သွက်ဂွံတော် ဒၞာဲဒၟံၚ် သၞံၚ်နက်သတ်ဂမၠိုၚ်ရ၊၊ စက်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၁ ပ္ဍဲတကအ် ဍုၚ်ဂရိတ် မၞုံယၟု အာန်တိကေတ်တေရာတုဲ စက်ဂှ် ညးကဵုယၟု စက် အာန်တိကေတ်တေရာ ရ၊၊ စက်ဂှ် ကၠောန်လဝ်ကဵု ဗရိုတ်တုဲ ညးစၟတ်သမ္တီလဝ် မဒှ်စက် မကၠောန်လဝ် နူၜိုတ် ဘဳစဳ ၁၀၀ ရ၊၊ ကြဴနူစက်ဂှ်တုဲ လုကဴ ပွိုၚ်မွဲလ္ၚီပြၚ်ပြၚ် စက်ဗီုဂှ် ဟွံကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဂၠးတိဏအ်ရ၊၊ လၟုဟ်စက်ဂှ် ညးတအ် ထ္ၜးပျးလဝ် ပ္ဍဲတိုက်ထ္ၜးကောန်ဂကူ ဍုၚ်အေတေန် (ဂရိတ်) ရ၊၊
စက်ဗွဲမဂၠိုၚ် အတိုၚ်ကၠာတေအ် ညးတအ်ကၠောန်လဝ် သွက်ဂွံတော် ဗီုသၞံၚ်နက်သတ်ဂမၠိုၚ်ရ၊၊ Planisphere ဂှ်လေဝ် ဒှ်စက် သွက်ဂွံတော် သၞံၚ်နက်သတ် မကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵု အဗူ ရယာန် အလ်ဗဳရူနဳ (Abū Rayhān al-Bīrūnī) ပ္ဍဲအခိၚ် ၁၁ ဗွဝ်ကၠံ လပါ်စရ၊၊
သာံလှေဝ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်သာံလှေဝ်
ဘာသာံလှေဝ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်သာံလှေဝ် ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တကေတု သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၉၇၊ ဝှ် ၇၃။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်
ဒုန်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်ယက္ခ
ဘာဒုန် ပရိယတ္တိ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကအ်ယက္ခ ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တကောသလ္လ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၃၃၊ ဝှ် ၁၃။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်
ရာမညအတုလသိဒ္ဓိ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်အိန္ဒု
ဘာရာမညအတုလသိဒ္ဓိ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်အိန္ဒု ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝိစိတ္တ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၆၊ ဝှ် ၄၆။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်
ကွာၚ်ဂွဳ
ကွာင်ဂွဳ (ဟွံ) ကွာင်ခေါက်ကဒဵု thumb|ကွာင်ခဝ်ဂဒဵု လိက်ပရေင်ဏအ် ချူလဝ် ပရူစၞစ။
ကွာင်ဂွဳဂှ် ဒှ်ကွာ် မကၠောန်လဝ် နကဵုဝိုဟ်ပလေင် ကဵု ယိုဟ်သတ်ဗြဴတုဲ မလေပ်ကၠောန်စ ပ္ဍဲဂိတုဒဂိုန်ရ။
နကဵုအခိုက်ကၞာမန်မ္ဂး ပ္ဍဲအခိင်မဂံက်ၜိုဟ်ဒၞာဲ ဗြဲဂိတုဒဂိုန်ဂှ် ကၠောန်ကွာင်ဂွဳကတဴကတဴတုဲ သွက်ပ္ဍဲသ္ၚိဇကုကီု ပလံင်ကဵု သ္ၚိမသ ကလော သကအ်ရဲ သီုကဵု လံင်ဗဗေင် ကုခမဳသင်တအ် အခိင်ညးတအ် မဂ္ၚေင်ပိဏ္ဍပါတ်ရ။
နဲကၠောန်
ပလေင်ဂှ်တုင် ပွိုင်မွဲဗတံတုဲ ဗုတ်ကဵုဗဝုတ်။ ဝိုဟ်ဂှ် စုတ်ကဵုယာတ်တုဲ ဍိုက်ပတိတ်ဍာ်။ (ခေတ်လၟုဟ် ဝိုဟ်ဇမ်ကှ် ရာန်နင်တုဲ စုတ်ဍာ်တုဲ ဂွံလဝဲါဂှ်ရ)။
သတ်ဗြဴဂှ် ကွာတ် ကသာဲကဵုဇၞော်ညိ။
ကဝ် (ဟွံ) သဂြာ ဂှ် ကၞာန်ကဵုပၟတ်သာသာ။ ကဝ်ဒှ် ဇုက်ဇြဲမ္ဂး စုတ်သတ်ဗြဴမကွာတ်လဝ်ဂှ်။ ၜါဂှ် သၟအာရေင်တုဲမ္ဂး ကလိဂွံ ယိုဟ်သတ်ဗြဴရ။
ဝိုဟ်ဂှ်ကေတ်တုဲ ကေတ်မွဲကလောအ် ကတာတ်ခ္ဍမ်ထောအ်၊ တုဲ ဖလံက်ဖျေဟ်လဒေါဝ်၊ ကေတ်ယိုဟ်သတ်ဗြဴတုဲ စုတ် ပ္ဍဲဂှ်၊ တုဲ ကၟာတ်ထောအ်။
ကေတ်သၠဗြာတ် လံက်ထောအ်ကၠေင်စညိ တၞဟ်န ကွာင်ဂှ်စိန်တုဲ ဟွံဂွံဗာန်။ ခဝ်သၠဗြာတ်ဂှ်တုဲ စုတ် ကွာင်မစုတ်လဝ် ဝိုဟ်ဂှ်တုဲ ကၟာတ်။
စုတ်ပ္ဍဲဓရုင် တုဲဇြုင်။ ဝိုဟ်ဂှ်စိန်မ္ဂး စကွာင်ဂွဳ (ဝါ) ကွာင်ခေါက်ကဒဵု ကတဴကတဴဂွံရ။
အခိုက်ကၞာ
ကွာင်ဂွဳဝွံ နကဵုအခိုက်ကၞာမန်မ္ဂး ညးကၠောန်စ ပ္ဍဲဂိတုဒဂိုန် မဒှ်အခိင် မဂံက်ဗြဲတုဲ သံက်စကွာင်ဂွဳကတဴကတဴဂှ် နွံကဵုရှ်သာကွေဟ်ရ၊၊ ညးကၠောန်ကွာင်ဂွဳတုဲ ညးပလံင်စ ကုကလောကောဒေအ် မသဂမၠိုင်ကီု သီုကဵု လံင်ကဵု ခမဳသင် ပ္ဍဲအခိင်ညးတအ် မဂၚေင်ပိဏ္ဍပါတ် အခိင်နူဂယးရ၊၊ ကွာင်ဂွဳဂှ် စဟွံစအိုတ်တုဲ ခဒဵုစွံလဝ်လအ်လအ်မ္ဂး ညးကော်စ ကွာင်ခဝ်ခဒဵုရ၊၊ ကွာၚ်ဝွံ ရန်ကဵုခၟဳသၚ်ဂမၠိုၚ်သ္ဂောံပပြဘိုက်အာမွဲဝှ်ပိဂိတုရောၚ်။ ကွာၚ်ဝွံ ကၠောန်လဝ်ခိုဟ်မ္ဂး စွံဂဒဵုလဝ်နာၚ်တုဲ အခိၚ်ကဵုပိုန်တုဲ ဒှ်စၞကၞောတ်ကအ်ရောၚ်။ ကွာင်ဂွဳမဒဵုစွံလဝ်တအ်ဂှ် သၞာကဵုကၠေင်တုဲစဂှ်လေဝ် ဂွံဒှ်ရှ်သာ မွဲဗီုကီုရ၊၊ အခိၚ်စမ္ဂး ခၞာစမာန်ရ။ ကွာၚ်ဝွံ ဒှ်ကွာၚ်အခိုက်ကၞာဂကူမန်တအ်ဍာံဍာံရောၚ်။
ပွံက်အဓိပ္ပါယ်
သွက်ဂွံတီဂုဏ်ဖိုလ်အဓိပ္ပါယ်ကွာၚ် ဗွဲခမၞန်
(က) ကွာၚ်ဝွံဂွဳလဝ်တုဲဍေံဒှ်မံၚ်မသုန်တၠၚ်ရ။ အရာမသုန်တၠၚ်ဂှ် ရန်ကဵုအနန္တဂုဏ်(၅)ပြကာ  မတွံဂး ကျာ်၊ ဓရ်၊ သၚ်၊ မိ၊ မ၊ ကေုာံ အ္စာ ရောၚ်။
(ခ) ဂွဳလဝ်ကဵုသၠဗြာတ်ဂှ်ဝွံ တုပ်တဴဗွိုက်လ္တက်ပိုဲမၞိဟ်တံ ဂြောပ်ဗ္ဒန်လဝ်ခန္ဓကာယ ရ။
(ဂ) ဖျူန်ကွာၚ်ကၠောန်လဝ်ကဵုဝိုဟ်ပလေၚ်ဂှ်ဝွံ တုပ်တဴခန္ဓာကာယပိုဲမၞိဟ် တအ်ရ။
(ဃ) ယိုဟ်အပ္ဍဲဂှ်ဝွံ တုပ်တဴစိုတ်ပိုဲမၞိဟ်တအ် အပ္ဍဲတေံ ရ။
(ၚ) အခိၚ်ပိုဲစကွာၚ်ဂှ် ယဝ်ပိုဲတော်ဆအဓိပ္ပါယ်ကွာၚ်ဒးမ္ဂး ဒှ်ဓဝ်မွဲဍောၚ်ရောၚ်။
မန်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ခယျးပ္ဍဲ
ဘာမန် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ခယျးပ္ဍဲ ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသြဘာသ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၊ ဝှ် ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်
ဘရောင်း၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဘဲလမုဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၇၆၃၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၈၆၇ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၃၆၃၀ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
သံဃံ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ခယျးပ္ဍဲ
ဘာသံဃံ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ခယျးပ္ဍဲ ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဃောသက သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၅၊ ဝှ် ၂၄။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်
ဇၞော်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်ယက္ခ
ဘာဇၞော် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကအ်ယက္ခ ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တခေမာလင်္ကာရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၆၊ ဝှ် ၂၆။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်
ဝက်စွယ်ဖြူ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်ဝက်စွယ်ဖြူ(Bayaung၊ ဝက်စွယ်ဖြူ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်ဘဲလမု၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၄၂၁။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဘဲလမုဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၇၆၃၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၈၆၇ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၃၆၃၀ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ဝါတြေံ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ခယျးပ္ဍဲ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်
ဝါတၟိ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ခယျးပ္ဍဲ
ဘာဝါတၟိ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ခယျးပ္ဍဲ ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တအာဒိစ္စ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၄၊ ဝှ် ၃၄။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်
ခယျးမ္ၚး၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ခယျးမ္ၚး
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တစန္ဒိမာစာရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၁၊ ဝှ် ၃၁။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်
ဝါဗတဳ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဘဲလမုဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၇၆၃၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၈၆၇ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၃၆၃၀ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကြုင်ကိုင်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဘာခတဵု
ဘာကြုင်ကိုင် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဘာခတဵု ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဇောတိကရာဇ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၄၊ ဝှ် ၂၄။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်
ဇြဲဗိုင်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဘာခတဵု
ဘာဇြဲဗိုင် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဘာခတဵု ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တတေဇနိယ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၃၈၊ ဝှ် ၁၈။
သက္တီကိရိယာကျာ
သက္တီကိရိယာကျာ ဂှ် ဒှ်မအရေဝ်မန် မကော်စ ကိရိယာဂမၠိုင် မပဝ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကျာ တုဲပၠန် ကိရိယာဂှ် ဒှ်ကိရိယာ မတီကေတ် ဟွံသေင်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒှ်ကိရိယာ မပသောင်ကလးကဵုဟွံမာန် တအ်ရ။ မအရေဝ်မန်ဝွံ ကၠာဲလဝ် နူကဵု ဘာသာအေင်္ကလိက် (Unidentified flying object (UFO)) ဟွံသေင်မ္ဂး (Unidentified aerial phenomenon (UAP)) ရ။ ကိရိယာလ္ၚဵုဂှ် ဟိုတ်နူ မတုပ်ဒၟံင် ဗီုပြင် ပ္ၚာန်တုဲ ဗီုအေင်္ဂလိက် ကော်စ Flying saucer ဂှ် နကဵု ဘာသာဗၟာ ကၠာဲလဝ် "ပုဂံပြားပျံ" ဂှ် နကဵု ဘာသာမန်မ္ဂး သ္ဒးကော်စ "ပ္ၚာန်ကျာ" ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဘာသာအေင်္ဂလိက်ဂှ် မလေပ်ဟီု ဗွဲခမၞန် UFO ဂၠိုင်တုဲ ပ္ဍဲကဵု အရေဝ် ခေတ်လက်ကြဴဏအ်မ္ဂး စၞး UFO ဂှ် UAP ဂှ် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲအေင်္ဂလိက်အမေရိကာန် ဟီုဂၠိုင်ရ။
ဝင်
အရေဝ်မ္ဂး ပြာကတ်ဒၟံင် "ပ္ၚာန်ကျာ" (Flying saucer) ဗီုဗၟာ (ပုဂံပြားပျံ) ဂှ် စက္တဵုဒှ်ကၠုင် နူကဵု သၞာံ ၁၉၄၇ ဂိတုဂျောန် ၂၄ နူကဵု တွဵုရးဝတ်ရှေန်တာန် သဟရးအမေရိကာန်၊ သၟာပရေင်ပိုန်ဒြပ် ကေုာံ ညးမဒဳက္ၜင်ကျာပူဂိုလ် ကေန္နေထ် အာရ်နောလ်ဒ် (Kenneth Arnold) အဃောညးမဒဳအာ က္ၜင်ကျာသၟတ် မပဝ်ဒၟံင်သဝ်သဝ် လတူဒဵုရိန်နိရ် (Mount Rainier) ဂှ် ညးဂွံဆဵုကေတ် ကိရိယာကျာ ဒစိတ် မပဝ်ဒၟံင် နကဵုအသိင် ထတ်ထတ် မနွံအသိင် ၂၀၀၀ ကဳလို/နာဍဳ (မွဲနာဍဳ ၂၀၀၀ ကဳလဝ်မဳတာ)၊ အာရ်နောလ်ဒ် လဴထ္ၜး ကိရိယာတအ် ဗီုပြင် တုပ်ဒၟံင် ကု ပ္ၚာန် တုဲ ပရိုင်ဂှ် တမ္ညဝ်ပြးအာ ပ္ၚာန်ကျာ "flying saucers/flying discs" ရ။ ကြဴနူ အာရ်နောလ်ဒ် မလဴထ္ၜးတုဲ စှ်တ္ၚဲဂှ် နူကဵု ယူနိတေဒ် အိရ်လာင် (United Airlines) မဒှ်က္ၜင်ကျာတရဴ ဂွံဆဵုကေတ် ဗီုပြင်တုပ်တုပ် ၜိုတ် မသုန် ကဵု ဒစိတ် ပ္ဍဲဒေသပွဳပွူဂှ်ကီုရ။ ပ္ဍဲမွဲဂိတုဂှ်ရ ညးဍုင်ကွာန် နူကဵု တွဵုရး အောက္လာဟောမာ (Oklahoma) တက်ဂွံ ဗီုရုပ် ကိရိယာကျာ ဒစိတ် မတုပ်ကဵု ဗီု အာရ်နောလ်ဒ် မလဴထ္ၜးလဝ်ဂှ်ရ။
စပ်ကဵု သက္တီကိရိယာကျာဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင် ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင် မဂၠိုင်ကဵုအလန်တုဲ စနူ သၞာံ ၂၀၀၇ တုဲ နကဵု အလဵုအသဳအမေရိကာန် ပ္တိတ်ကဵုသြန်ဘဏ္ဍာ ၂၂မဳလဳယာန် ပွိုင်မသုန်သၞာံ သွက်ဂွံကၠောန်ပ္တိတ် ပရဝ်ဂရာမ် မလဴထ္ၜး ပကဵု ညံင်ဂွံတီ ကိရိယာကျာဂမၠိုင် မကော်ဂး နကဵုဘာသာအေင်္ဂလိက် (Advanced Aerospace Threat Identification Program – AATIP) သွက်ဂွံ လ္ၚတ် သက္တီကိရိယာကျာဂမၠိုင်ရ။ ပရဝ်ဂရာမ်ဏအ် သၞာံ ၂၀၁၇ ဂိတုဒဳဇြေမ္ဗာ ၁၆ ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜး ကုညးဂမၠိုင်ဂွံတီကေတ်ရ။ ကမၠောန်ဂှ် ၜိုန်ရ တုဲအိုတ်အာ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၂ ကီုလေဝ် ပရေင်လ္ၚတ် သက္တဳကိရိယာကျာဂှ် ညးတအ် ဆက်ကၠောန်အာဒၟံင်ရ။ နူစ ဂိတုမာတ် ၂၀၂၁ စဵုကဵု ဂျူလာင် ၂၀၂၃ ဂွံဆဵုကေတ် ၃၆၆ အလန်ရ။ သၞာံ ၂၀၂၃ ဂိတုဂျူလာင် ၂၆ ဂှ် နကဵု ဒေဝိဒ် ဂြုသ်ရှ် (David Grusch) ညးတာလျိုင် ဌာနဒပ်ပၞာန်ကျာ သဟရးအမေရိကာန် ဒေဝိဒ် ဂြုသ်ရှ် (David Grusch) ဒုင်သစာတုဲ လဴထ္ၜး ကု သ္ၚိစၠတ် ကောန်ဂရေတ် သဟရးအမေရိကာန် ဒဒှ် က္ၜင်ကျာပၞာန်ညး ဂွံဆဵုကေတ် သက္တီကိရိယာကျာ၊ သီုထ္ၜးကဵု ဝဳဒဳယော မတက်နင် နူကဵု က္ၜင်ကျာပၞာန်ရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:BEHM
သူတော်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ဘဲလမုဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၇၆၃၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၈၆၇ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၃၆၃၀ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကြဓေါမ်၊ တၞံ
တၞံကြဓေါမ် (Kratom) လဆောဝ်ချူ ကရဓံင်၊ တၞံဘိင် လေဝ်ကော် နကဵုယၟု ရုက္ခဗေဒမ္ဂး ကော်ခဴစ Mitragyna speciosa )ဝွံ ဒှ်တၞံတၚေက်လၟိုန် ဒေသဂမ္တဴမွဲတုဲ လုပ်အဝေါင်တၞောဝ်တၞံ ကဝ်ဖဳ တမ်ဗဳဇ မကၠုင်နူ အာရှဒိုဟ်အဂၞဲရ၊၊ တမ်ဗဳဇဍေဟ်ဂှ် တိုန်ပ္ဍဲတိဍာ် ဍုင်သေံ၊ ဍုင်အေန်ဒဝ်နဳရှာ၊ မလေရှာ၊ မန်ဗၟာ ကေုာံ ပပဴနျူဂွေနေဲ(Papua New Guinea)၊၊ ညးဒေသတအ် မစကာကၠုင် နဒဒှ်တၞံဂဥုဲမွဲဂကူ စနူအခိင်ၜိုတ် ၁၉ ဗွဝ်ကၠံဒှ်မာန်ရ၊၊ တၞံကြဓေါမ်ဂှ် နွံကဵု ဓါတ်ဘိင် မကော်ဂး ဓါတ်အဝ်ပဳယေဒ် (opioid) တုဲ စသုင်မ္ဂး ပကဵု ညံင်ဂွံဒုင်စသိုင်မၜူမာဲရ၊၊
ဂဥုဲမကၠောန် နကဵုတၞးကြဓေါမ် ကၠောန်ပ္တိတ် နူဍုင်သေံတုဲ ပလံင်ဗစိုပ် သွံဒၟံင် အလုံလိုက်မွဲရ၊၊ ကြဴနူ အစာပါ်ဓါတ် ပသုတေသန လတူတၞးကြဓေါမ် စတမ်နူသၞာံ ၂၀၁၈ ဂှ်တုဲ ပရေင်စကာ ဂဥုဲမကၠောန်လဝ် နကဵုတၞးကြဓေါမ်ဂှ် မၞိဟ်တအ် ဟွံဆက်သုင်စောဲတုဲ ပရေင်ဂုဏ်ဖဵုလေဝ်အောန်ဂှ် ဂွံတီကေတ်ရ၊၊ ပ္ဍဲဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ သၞာံ ၂၀၁၈ ဂှ် ဌာနပရေင်ကောပ်ကာဲ စၞ ကေုာံ ဂဥုဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (Food and Drug Administration (FDA)) လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ကြဓေါမ်ဂှ် နဒဒှ်ဂဥုဲ မလွဳယဲမွဲဂှ် သုင်စောဲ ဟွံထေက်၊ ဒှ်အန္တရာဲမာန်တုဲ ဓါတ်နူတၞးကြဓေါမ်ဂှ် ဗလးကဵုယဲလဵုမာန်ဂှ်လေဝ် သက်သဳသာဓက ဟွံဂွံဆဵုကေတ်ရ၊၊ ညးလ္ၚဵုတအ် သုင်ဂဥုဲကြဓေါမ် သွက်ဂွံဂိသာ သွက်ယဲဂိဍာ်ဇမၠိင် (chronic pain)၊ သွက်ဂွံ ထပိုတ်ဘိင်၊ ဗွဲမဂၠိုင် သုင်စောဲ ကြဓေါမ် နဒဒှ် ဂဥုဲၜူမာဲမွဲရ၊၊ နူစသုင်စောဲ ဂွံၜိုတ်အကြာ မသုန် ကဵု စှ်မိနေတ်မ္ဂး အသိင်ဍေဟ် စတိုန်တုဲ အသိင်ဍေဟ် နွံ စဵုကဵု ပွိုင်ၜါနာဍဳ ကဵု မသုန်နာဍဳမာန်ရ၊၊
သုင်စောဲ ကြဓေါမ်မ္ဂး အရာဍေဟ် မပကဵုဂှ် စံင်ပရံင် (nausea)၊ ခအအ် (vomiting)၊ ဂၞဴချုက် (constipation)တအ် ပါဲနူဂှ်တုဲ အရာမဆေင်ကဵုစိုတ် ဗီုကဵု စိုတ်မခ္ဍပ်ကွေန် (respiratory depression)၊ မတိုန်စိပ် (seizure)၊ မစောဲလာံ (addiction) ကေုာံ ကတဵုဒှ် ယဲစိုတ် (psychosis)တအ်ရ၊၊  ဆဂှ် ဟွံသေင်ဏီ ကြဓေါမ်ဂှ် ပကဵု ညံင်ဂြိုဟ်ဂွံချဳ ဗွဲမလောန်ဗၞတ် (high heart rate) ကေုာံ ဆီတိုန်  (blood pressure)၊ ပကဵု ညံင်တိက်ဟွံလှိင်၊ ကေုာံ ပကဵု ညံင်ဂြိုဟ် မဒးဂျိ (ဂြိုဟ်လီုသရိုဟ်)(liver toxicity)ရ၊၊  အခိင်ကာလ မဒေါအ်ထောအ် နူပွမသုင်စောဲမ္ဂး လက်သန် ဗွဲလတူတအ်ဂှ် စမံက်ကၠုင်ရ၊၊  နကဵု မသုင်စောဲ ကြဓေါမ်သၟးကဵုဒှ် ပံင်နှဴကဵု အရာတၞဟ်တုဲ မစကာကဵုဒှ် လမျီုအိုတ် ချိုတ်မာန်ရ၊၊ ဌာနကောပ်ကာဲ စၞ ကေုာံ ဂဥုဲ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဒဒှ်ရ အကြာ သၞာံ ၂၀၁၁ ကဵု ၂၀၁၇ ဂှ် ဟိုတ်နူ ကြဓေါမ်တုဲ မၞိဟ်ချိုတ်အာ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ပန်စှော်ပန်တၠရ၊၊ မၞိဟ်မွဲဂှ် ဒးချိုတ်အာ နကဵု ကြဓေါမ် သၟးရ၊၊ ပ္ဍဲသွိတ်ဒေန်ဂှ် အကြာသၞာံ ၂၀၁၁ ကဵု၂၀၁၂ဂှ် မၞိဟ်ဒးချိုတ်အာ ဒစိတ် ဟိုတ်နူ ကြဓေါမ်၊ မၞိဟ်တအ်ဂှ် ဒးချိုတ်အာ နကဵုမပံင်နှဴ ကြဓေါမ် ကဵု ဂဥုဲၜူမာဲတၞဟ်တုဲ မစကာတုဲ ဒးချိုတ်အာရ၊၊
စတမ်နူ သၞာံ ၂၀၁၈ ဂှ်တုဲ ဂကောံမၞိဟ်ဂၠးတိတအ် ဒှ်ကၠုင်ဓဝိင် လတူပရေင်ထတ်ယုက် ညးဍုင်ကွာန်တအ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ဟိုတ်နူမစကာ ကြဓေါမ်ရ၊၊ ပ္ဍဲဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် စကၟာတ်လဒဵု နကဵုသၞောဝ် ဟွံကဵုအခေါင်သွံရာန် ကြဓေါမ်ရ၊၊  လၟုဟ်မ္ဂး ကြဓောမ်ဂှ် ၁၆ ဍုင် ကၟာတ်လဒဵုလဝ် ဟွံကဵုသွံရာန်တဵုလွဳရ၊၊ စတမ်နူ သၞာံ ၂၀၁၄ တေအ်ရ နူကဵု ဌာနကောပ်ကာဲစၞ ကေုာံ ဂဥုဲ အမေရိကာန် ဟွံကဵုအခေါင်ပၠုပ် သွံဂဥုဲမကၠောန်လဝ် နကဵုကြဓေါမ်ရ၊၊ လဆောဝ်မ္ဂး ပ္ဍဲဂဥုဲၜူမာဲလ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဖက်စုတ်လဝ် ကြဓေါမ်တုဲ ကၠောန်လဝ်လေဝ် နွံကီုရ၊၊ ဥပမာ ဂဥုဲၜူမာဲ မကော်ဂး caffeine ကဵု codeine တအ်ဂှ် ကြဓေါမ် ပါလုပ်ဒၟံင်ကီုရ၊၊
ဗမံက်ထ္ၜး
တၞံကြဓေါမ် ဝွံ ဒှ်ဂကူတၞံဆု တၚေက်လၟိုန်တုဲ တၞံဍေဟ် ဇၞော်စဵုကဵု စိုပ်သမၠုင် ၂၅ မဳတာ (၈၂ ပေ)တုဲ ဗွိုက်ဍေဟ်ဂှ် ၀.၉ မဳတာ (၃ ပေ)ဒှ်မာန်ရ၊၊ တၞံၝောအ်ဍေဟ် ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ်တပ်တိုန်တုဲ ခၞော်ဍေဟ်ဂှ် ကလိတုဲ ဒှ်အသာ်ပတေင်၊၊ တၞးဍေဟ်ဂှ် ဒှ်အသာ်တၚေက်ကြံင်င်တုဲ ကလိတ် ဒစင်ဗၜင်ဒၟံင်တုဲ တၞးဍေဟ်ဂှ် ကာလဇၞော်တုဲဒှ်မ္ဂး ဒှ်စဵုကဵု ဇမၠိင် ၁၄-၂၀ ဇြေန်ဒဳမဳတာ (၅.၅ - ၇.၉ ၝောအ်တဲ) အနာံ ၇-၁၂ ဇြေန်ဒဳမဳတာ (၂.၈-၄.၇)၊ မၞုံဗီုပြင် ခၟာဲ-တၞုင်စာမ် (ovate-acuminate)၊ တုဲ ဒွိပဏ္ဏ မွဲမွဲတၞးမ္ဂး နွံကဵု ဇုတ်ကတေင် ၜိုတ် ၁၂ - ၁၇ ဗၠိုင်ရ၊၊ ကဴခဗိုက်က်ဍေဟ်ဂှ် တိုန်ကၠုင် ပ္ဍဲကၞောတ်ကၞာင်၊၊ သမၠုင် ဍောင်ကဴ (calyx-tube)ဍေဟ်ဂှ် နွံၜိုတ် ၂ မဳလဳမဳတာ၊ နွံကဵု မသုန်ကထိုတ်၊ ဇမၠိင်ကထိုက် (corolla-tube)ဍေဟ်ဂှ် နွံအကြာ ၂.၅-၃ မဳလဳမဳတာ၊၊
တမ်ဗဳဇ ကြဓေါမ်ဂှ် ကၠုင်နူ ဍုင်သေံ၊ အေန်ဒဝ်နဳရှာ၊ မန်ဗၟာ ကေုာံ ပပဴနျူဂွေနေဲ(Papua New Guinea)၊၊
မၞိဟ်မချူဗမံက်ထ္ၜး ပရူတၞံကြဓေါမ် ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ်အစာရုက္ခဗေဒ ဂကူဒါတ် ပဳတာ ကောရ်ထလ် (Pieter Korthals) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၃၉၊၊ ယၟုရုက္ခဗေဒ တၞံဏအ်ဂှ် မလေပ်ကော် ဗွဲတၞဟ်ခြာတုဲ ယၟုလက္ကရဴအိုတ်ဂှ် (George Darby Haviland) ဒှ်မၞိဟ် မခုတ်ကဵုလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၅၉ တေအ်ရ၊၊
လွပ်
ဌာနမပဒတန် ဂဥုဲ ဍုင်အမေရိကာန် လလောင်တြး ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၃ ＂ကြဓေါမ်ဂှ် နဒဒှ်ဂဥုဲမွဲ အခေါင်သုင်စောဲ ဟွံမဲ" ကြဓေါမ်ဂှ် မၞိဟ်တအ် စကာဂၠိုင် နဒဒှ် ဂဥုဲၜူမာဲ၊ ပကဵု ညံင်စိုတ်ဂွံမိပ်မြဟ်၊ ဗလးကဵု ပွမဂိဂေင်ဂမၠိုင်ရ၊၊ သၞာံၜိုတ် ၂၀၁၃ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ဍာ်မတိတ် နူတၞးကြဓေါမ်ဂှ် လ္ၚတ်စမ်ၜတ် နကဵုကလာပ်ရုပ်ကီု သီုကဵု ပ္ဍဲတိရစ္ဆာန်တအ်တုဲ ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ကြဓေါမ်ဂှ် အာနိသံသ မဗလးကဵုယဲ ဟွံမဲရ၊၊ ပ္ဍဲဍုင်သေံ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၀၇ တေအ် ဌာနလ္ၚတ်မွဲ ဂွံတီကေတ် ကုမၞိဟ်မစကာ ကြဓေါမ်တအ်ဂှ် အာယုက်ဂၠိင်တိုန် 2.32%, 0.81% ကဵု 0.57%, ဗွဲတၟေင် ကုမၞိဟ်အဝဲအကြာ ၁၂–၆၅ သၞာံတအ်ရ၊၊ အရာဏအ်ဂှ် ပကဵု ညံင်မၞိဟ် မစကာ ကြဓေါမ် ဂွံဂၠိုင်တိုန် ပ္ဍဲဍုင်သေံရ၊၊
ဗီုမရပ်စပ် နဲတြေံ
တၞံကြဓေါမ်ဂှ် ပ္ဍဲဒေသ ဒၞာဲတၞံကြဓေါမ် မတိုန်တအ် စကာကၠုင်ဒၟံင် ပ္ဍဲဂဥုဲခရက်ရ၊၊ တၞးဍေဟ်ဂှ် သ္ၚာဲ ခၜမ်မ္ဂး ပသာကဵု ပွမဂိဂေင် ပ္ဍဲကတေင်၊ ကေုာံ ပကဵု ညံင်ဒြဟတ် ဂွံထတ်၊ စပုင်စှ်ေ၊ တုဲပၠန် ဓလိုက်ကတဵုကဵု အာရီုကာမ ပ္ဍဲအရာလိင်ရ၊၊ တၞးဍေဟ် ဟွံသေင်မ္ဂး ဍာ်မပ္တိတ် နူတၞးဍေဟ်ဂှ် စကာကၠုင် သွက်ဂွံဗစိန်သရ၊ ကေုာံ မဒေင်ကဵု ပ္ဍဲဒၞာဲမဂိတအ်ရ၊၊ ဍာ်မပ္တိတ် နူတၞးကြဓေါမ်ဂှ် နဒဒှ် ဂဥုဲမလွဳယဲခဍက်၊ ယဲဂၞဴ ကေုာံ မဒှ်သရ ပ္ဍဲဗုင်ဂၞဴ(intestinal infections)တအ်ရ၊၊  ပ္ဍဲဍုင်သေံ နဒဒှ် ဂဥုဲမဖျေဟ် မရုန် (intestinal deworming agents)လေဝ် စကာကၠုင် တၞးကြဓေါမ်ကီုရ၊၊ ကြဓေါမ် ဂှ် သၟာကမၠောန်ဇြိုင်င်တအ် မလေပ်စကာကၠုင် သွက်ဂွံကၠောန် ကမၠောန်ဇြိုင်င်မာန် တုဲပၠန် သွက်ဟွံဂွံဂိဇကုဇကောဝ်ရ၊၊ ပ္ဍဲဍုင်သေံ တၞးကြဓေါမ်ဂှ် နဒဒှ်တၟာဲတဲ သွက်ကၟုဲတအ် ဂွံဝေင် ဒုင်တၠုင်ကၟုဲ နဒဒှ် ညံင် ခဍအ်ဇဗၠုမွဲ တုဲပၠန် ပ္ဍဲကာလပူဇဴဗဴယိ ကလောသ္ၚိလေဝ် စုတ်ကီုရ၊၊ ဂဥုဲမကၠောန်လဝ် နကဵုကြဓေါမ်တအ်ဂှ် နွံရှ်ကတင် ဗွဲမလောန်တုဲ ဗွဲမဂၠိုင် မလေပ်ဖနှဴကဵု အရာဍာတ်တ်တအ်ရ၊၊
နဒဒှ် မထပိုတ် ဂဥုဲၜူမာဲဘိင်
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၃၆ ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲဍုင်မလေရှာ စကာကြဓေါမ် နဒဒှ် သွက်ဂွံထပိုတ် ဘိင်ရ၊၊ ညံင်ရဴ မလေရှာကီု ဍုင်သေံလေဝ် ကေင်စကာလဝ် ကြဓေါမ် နဒဒှ် ဂဥုဲသွက်ဂွံထပိုတ် ဘိင် မွဲကီုရ၊၊ Fuller, Thomas (23 July 2012). "A Fading Thai Drug Finds Its Resurgence in a Cocktail". The New York Times
တင်ဂၞင် လၟိဟ်မသုင်စောဲကြဓေါမ် အလုံလိုက်ဂှ် ဟွံဂွံတီကေတ် ကၠးကၠးဖ္ဍးဖ္ဍးရ၊၊ ကြဓေါမ်ဂှ် စကာဒၟံင် အကြာမၞိဟ် မလွဳယဲ နကဵုနဲဇကုကဵုဇကု ဥပမာ မၞိဟ်မဂိဂေင်ဒၟံင်လၟိုန်တအ် သွက်ဂွံဂိသာ၊ စိုပ်သၞာံ ၂၀၁၈ ကြဴနူ မလ္ၚတ်စမ်ဓါတ်တုဲ ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ကြဓေါမ်ဂှ် သွက်ဂွံလွဳ ကုညးမစောဲဒၟံင်ဘိင်တအ်ဂှ် ဟွံစိုပ်တရဴကီု တုဲပၠန် သီုဗဒှ်ကဵု အန္တရာဲ ကုညးမဒုင်လွဳတအ်ဂှ် ဂွံတီကေတ်ရ၊၊
စကာ နဒဒှ် ဂဥုဲၜူမာဲ
စတမ် နူသၞာံ ၂၀၁၀တအ်ဂှ် ဍာ်လက်ဖက်ကံက်တေဝ် မၞိဟ်တအ်မကော် 4×100 ဂှ် မၞိဟ်သၟတ် ပ္ဍဲဍုင်အာရှဒိုဟ်အဂၞဲတအ် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဍုင်သေံ စကာဂၠိုင်ကၠုင်ရ၊၊ ဍာ်လက်ဖက်ကံက်တေဝ်ဂှ် ဖက်လဝ် ဍာ်တၞးကြဓေါမ်၊ ဂဥုဲခဍက် (cough syrup) ကေုာံ ဍာ်ကဝ်ကာကဝ်လာ (Coca-Cola) ကေုာံ ဍာ်ကလောအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၁ ဂှ် ကုမၞိဟ်မစကာ ဍာ်လက်ဖက်ကံက်တေဝ် ဗီုဏအ်ဂှ် မၞိဟ်တအ် ညာတ်ပရေအ် နူမစကာ အတိုင်နဲတြေံ တၞးကြဓေါမ်သက်က်ဏီရ၊၊ ပ္ဍဲၜိုတ် ၂၀၁၂ သၟတ်မစကာ ဍာ်ကံက်တေဝ်ကြဓေါမ် ပ္ဍဲဒေသပယျဵု အကြာသေံ ကဵုမလေရှာ ဂၠိုင်တုဲ ပြသၞာနာနာသာ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ၊၊
ပ္ဍဲအမေရိကာန် ပ္ဍဲသၞာံ ၜိုတ် ၂၀၁၅ ဂှ် ပ္ဍဲဖျာဂဥုဲၜူမာဲ (head shop) ကေုာံ ဖျာအဝ်လာင်တအ်ဂှ် ရာန်ကေတ်ဂွံရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် သုင်စောဲ ကြဓေါမ်မ္ဂး အာနိသံသဗီုလဵု မကတဵုဒှ်ကၠုင်မာန်ဂှ် မၞိဟ်တအ် ဟွံဂွံတီကေတ်လဝ်ဏီရ၊၊
အန္တရာဲဂမၠိုင်
တၞးလတ်တ် အတိုင်ဂှ် လျိုင်အကြာ ၁-၅ ဂရာမ်မ္ဂး ပကဵု ညံင်ဂွံ ဗၜူတုဲ အာနိသံသ(side effect) ဍေဟ်ဂှ် ကတဵုဗဒှ်ကဵု မပ္တံ မတ်ဂေတ် (contracted pupils) ကေုာံ မုက်ဍာဲ (blushing)တအ်၊၊ အာနိသံသ မဟွံရန်တၟအ်ဂမၠိုင် (adverse effect)ဂှ် ကတဵုဗဒှ်ကဵု မပ္တံကဵု ဗျာပါရ စိုတ်ဖေက်(anxiety) ကေုာံ စိုတ်ကြဴ (agitation)၊၊ ဟိုတ်နူ အာနိသံသ ဓါတ်ဘိက်ဂမၠိုင်တုဲ မပ္တံကဵု ခၞော်ဇကု (itching)၊ စံင်ပရံင် (nausea)၊ ဟွံမိက်စစၞ (loss of appetite) ကေုာံ ထိုင်ဏမ် ခညောတ်ကၠုင်တုဲ မိက်ဂွံဏမ်ထောအ် ဒှ်ကၠုင် (increased urination begin to appear)ရ၊၊
ယဝ်ရ သုင်စောဲကြဓေါမ် နကဵုလၟိဟ်ဂၠိုင်င် မွဲခဏ မွဲခဏမ္ဂး အရာမကတဵုဒှ်မာန်တအ်ဂှ် ဇကုဇတဝ် (tremors)၊ ဇွိုန်သရိုဟ် (anorexia)၊ weight loss (ဇြာဲကံင်)၊ ပွမဝိုတ်စိပ် (seizure) ကေုာံ စိုတ်ပြံင်လှာဲ/ကတဵုဒှ်ယဲစိုတ် (psychosis)မာန်ရ၊၊
မၞိဟ်မစောဲအာ ကြဓေါမ်တအ် ယဝ်ရ မိက်ဂွံထပိုတ်မ္ဂး လက်သန်ဗီုဏအ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်မာန် - စိုတ်ဟွံဒး (စိတ်ကသိကအောက် irritability)၊ ဒုင်စသိုင် သောက အောန်စိုတ် (feelings of distress)၊ စံင်ပရံင် (nausea)၊ ဆီတိုန် (hypertension)၊ တိက်ဟွံလှိင် (insomnia)၊ အိက်သၟောဝ်ဓဇူ (a runny nose)၊ ကတေင် ကေုာံ ပၚပ်ဇိုင်တဲ ဂိဂေင် (muscle and joint pain)၊ ကေုာံ ဂၞဴလီုအိက်ဇြုဟ် (diarrhea)တအ်ရ၊၊
ကြဓေါမ်ဂှ် ပံင်တောဲကဵု စၞၜူမာဲတၞဟ်တုဲ မသုင်စောဲ လၟိဟ်မဂၠိုင်မ္ဂး အဝဲလစှ်ေကာယ အပ္ဍဲဇကု မဒးဂျိ (toxicity) ကတဵုဒှ်မာန်ဂၠိုင်ရ၊၊
ပ္ဍဲဂိတုဂျူလာင် သၞာံ ၂၀၁၆ ဂှ် နူဌာနထိင်ဒဝ်ယဲ (Centers for Disease Control) ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ပတိတ်လိက်ဒုင်စဳရေင် ပ္ဍဲအကြာသၞာံ ၂၀၁၀ ကဵု ၂၀၁၅ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် မၞိဟ်ဒးတိုန်ရုင်ဂဥုဲ ဟိုတ်နူကြဓေါမ် ၆၆၀ တၠရ၊၊ အတိုင်ဌာနဂဥုဲမ္ဂး ဒဒှ်ရ မၞိဟ်မစိုပ်ရုင်ဂဥုဲ ဟိုတ်နူကြဓေါမ်ဂှ် ဂၠိုင်တိုန်ဒၟံင် ညးလ္ၚဵုတအ်ဂှ် လွဳဟွံမာန် ဒးချိုတ်အာ ဟိုတ်နူကြဓေါမ်ရ၊၊
ပွမသုင်စောဲ လၟိဟ်မလောန်ကာဲ (Overdoses) ကြဓေါမ်ဂှ် ညံင်ရဴ မၞိဟ်မသုင်ဘိင် လၟိဟ်မလောန်ကာဲကီု ကောန်ကၟအ်ဒေါအ်အာ /ဟွံယီုရ၊၊
ဂြိုဟ် မဒးဂျိ Liver toxicity
ကုမၞိဟ် မသုင်စောဲ ကြဓေါမ် လၟိုန်တအ်ဂှ် ဂြိုဟ်ဒှ်သရ (liver injury)တုဲ ထ္ၜးလက်သန် ဒဒှ်ရ မဍောင်ၜိုတ်၊ မစံင်ပရံင်၊ ခၞော်ဇကု၊ ဇကုဍာ်မိတ်ရ၊၊ ဂြိုဟ်ဒှ်သရမ္ဂး ဂြိုဟ်ဂှ် ဟွံကၠောန်ကမၠောန်တုဲ ယဲ (acute renal failure) မဒှ်ယဲကမအ် လီု ကတဵုဒှ်မာန်ရ၊၊ ကၠာဟွံစိုပ်သၞာံ ၂၀၁၆ ဂှ် ဟိုတ်နူ ကြဓေါမ်တုဲ ဗဂိကဵုဂြိုဟ်မာန်ဂှ် အစာဂဥုဲတအ် ဟွံဂွံတီလဝ်ရ၊၊
ချိုတ်
လၟုဟ်မ္ဂး ကုညးစောဲလာံ ကုကြဓေါမ်တုဲ မသုင်စောဲမလောန်ၜက်တအ်ဂှ် ဟိုတ်ဒးတိုန်ရုင်ဂဥုဲတုဲ မဒးချိုတ် နကဵုကြဓေါမ်ဂၠိုင်ကၠုင်တုဲ သၟိင်အလဵုအသဳဍုင် ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ်ကၠုင်ဓဝိင် ပ္ဍဲအရာဏအ်ရ၊၊  အတိုင်လိက်ဒုင်စဳရေင် နူရုင်ဂဥုဲဂမၠိုင်မ္ဂး ဟိုတ်နူမသုင်စောဲ ကြဓေါမ် မလောန်ၜက်တုဲ မၞိဟ်တအ် ကတဵုဒှ် ဂြိုဟ်ဒးဂျိ၊ တိုန်၊ ကေုာံ ဝိုတ်စိပ်လှင်တအ်ဂှ် ကေုာံ ချိုတ် ဂၠိုင်ကၠုင်ရ၊၊ ဗွဲတၟေင် ကြဓေါမ်ဂှ် ပံင်ကဵုအရက်တုဲ သုင်စောဲဂှ် အန္တရာဲဒှ်ဂၠိုင်ရ၊၊ အကြာသၞာံ ၂၀၁၁ ကဵု ၂၀၁၇ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် မၞိဟ်ချိုတ် ၄၄ ဟိုတ်နူ သုင်စောဲ ကြဓေါမ်
ဓါတု
ဓါတ် အဓိက မၞုံပ္ဍဲကြဓေါမ်ဂှ် ဒှ်ဓါတ် (mitragynine) ကဵု (7-hydroxymitragynine (7-HMG))ရ၊၊ ပ္ဍဲတၞးကြဓေါမ်ဂှ် ဓါတ်တၞဟ် ၄၀ ဂကူပြင်င် နွံဒၟံင်ရ၊၊ ပၞောဝ်တအ်ဂှ် ဓါတ်မၜူမာဲ (alkaloid) နွံၜိုတ် ၂၅ ဂကူ၊ ပါဲနူကဵုဓါတ် mitragynine ကဵု 7-hydroxymitragynine တုဲ ဓါတ် မပ္တံ ajmalicine, mitraphylline, mitragynine pseudoindoxyl, ကေုာံ rhynchophyllineတအ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ၊၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဓါတ်မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကြဓေါမ်တၞဟ်တအ်ဂှ် မပ္တံကဵု ဓါတ် raubasine (best known from Rauvolfia serpentina) ကေုာံ Pausinystalia johimbe alkaloids မပ္တံကဵု corynantheidine၊၊
ဓါတ် Mitragynine မဒှ်ဓါတ် သွက်ဂွံစောဲလာံဂှ် နွံ ၆၀% တုဲ ဓါတ် 7-hydroxymitragynine ဂှ် နွံၜိုတ် ၂% ရ၊၊ လဒက်ပ္တန် ဓါတ်Mitragynine ဂှ် တုပ်ကဵု ဗီုလဒက်ပ္တန် ဓါတ်yohimbine ကေုာံ voacangineကီုရ၊၊
သၞောဝ်ဥပဒေ
စတမ်နူ ဂိတုဇာန်နဝါရဳ ၂၀၁၈ တုဲ တၞံကီု သီုကဵု ဂဥုဲမကၠောန်လဝ် နကဵုကြဓေါမ်ဂှ် အခေါင်သုင်စောဲ နဒဒှ်ဂဥုဲ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ကၟာတ်လဒဵုလဝ်ရ၊၊
အာသဳယာန်
နူစ သၞာံ ၂၀၁၃ ဂှ် ဂကောံဍုင်အာသဳယာန်တအ် ကြဓေါမ်ဂှ် ပၠောပ်စုတ် ပ္ဍဲစရင် အရာမစကာ ပ္ဍဲကဵုဂြန်ဂဥုဲခေတ်တြေံကီု သီုကဵု နဲခေတ်တၟိ ဟွံဂွံ ရ၊၊
အဝ်သတေလျာ ကေုာံ နယူဇြဳလာန်
နူစ ဂိတုဇာန်နဝါရဳ သၞာံ ၂၀၁၅ ဂှ် ကြဓေါမ်ဂှ် ကၟာတ်လဒဵုထောအ် ညံင်ကဵုနာကဝ်ဒေန် (ဝါ) ပၠောပ်စုတ်စရင် ပ္ဍဲသၞောဝ်မရပ်စပ်ရပ်ဂဥုဲဟွံဂွံ ရ၊၊
ခနေဒါ
စနူဂိတုအံက်တဝ်ပါ၊ သၞာံ၂၀၁၆ တုဲ ပွမသွံရာန် ကြဓေါမ်ဂှ် ဒှ်အရာမ္ၚးသၞောဝ်ရ၊၊ ကုညးသွံရာန်တအ်လေဝ် ညးတအ် ဗက်ရပ်ရ၊၊
ဥရောပ
စနူသၞာံ ၂၀၁၁ ဂှ် တၞံကြဓေါမ်ဂှ် ကၟာတ်လဒဵုလဝ် ဍုင်ဒိန်မက်၊ ဍုင်လတ်ဗဳယျာ၊ လိတ်တူနဳယျာ၊ ပဝ်လာန်၊ ရဝ်မေန်နဳယျာ၊ ကေုာံ သွိတ်ဒေန်ရ၊၊ ပ္ဍဲယူကေ (အေန်ဂလာန်)ဂှ် စနူသၞာံ ၂၀၁၆တုဲ ပွမသွံ၊ ပွမပၠောပ်ပတိတ် ကြဓေါမ်ဂှ် ဒှ်အရာမ္ၚးသၞောဝ် ကၟာတ်လဒဵုလဝ် ပ္ဍဲသၞောဝ် (Psychoactive Substances Act)ရ၊၊
ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၇ ဂှ် ဍုင်အိရာလာန် (Republic of Ireland) ပၠောပ်စုတ် ကြဓေါမ် ပ္ဍဲစရင်နဒဒှ်စၞၜူမာဲ မ္ၚးသၞောဝ်၊ နကဵုယၟု 7-hydroxymitragynine and mitragynineရ၊၊
မလေရှာ
ဍုင်မလေရှာ ကၟာတ်လဒဵုလဝ် နကဵုသၞောဝ် ကုညးမသုင်စောဲ ကြဓေါမ် နကဵုယၟုမလေ မကော် ကေတုမ် ketum သၟဝ်သၞောဝ် ပိုဒ်ဇၞော် ၃၀ (၃) Section 30 (3) Poisons Act 1952 တုဲ ကုညးမသုင်စောဲတအ်ဂှ် ဒးဒဏ်သြန်မလေ မွဲလက် (US$3,150) ဟွံသေင်မ္ဂး ဒးထံင် ပန်သၞာံ ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင် ပတိုန်ဂလာန် ကုညးမသုင်စောဲ ကြဓေါမ်တအ်ဂှ် ဒးဒုင်စောဲဒုဟ် နကဵုဒုဟ်မစကာဂဥုဲၜူမာဲ အန္တရာဲမဇၞော် (the Dangerous Drugs Act)ထေက်ရောင်၊ နကဵုဒုဟ်ဏအ်မ္ဂး ဒးဒဏ် ဂၠိုင်နူဒုဟ်လၟုဟ်ဂှ်ဏီရ၊၊
ကၟိန်ဍုင်မန်ဗၟာ
ပ္ဍဲဍုင်ဗၟာလေဝ် တၞးကြဓေါမ်ဝွံ မပၠုပ်လဝ် ပ္ဍဲစရင်ဂဥုဲၜူမာဲကီုတုဲ ကုညးမသွံကီု သီုကဵု ညးမသုင်စောဲတအ်ဂှ် နဒဒှ် ဒုဟ်ဂဥုဲၜူမာဲမွဲဂှ် ရပ်စပ်ကီုရ၊၊ ပ္ဍဲတိဍာ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိမ္ဂး လလောင်တြးလဝ် တၞံကြဓေါမ် နဒဒှ် မ္ၚးသၞောဝ်တုဲ ၜိုတ်မဆဵုဂှ် ပလီုကီု၊ ကုညးမသွံရာန် ကေုာံ ညးမသုင်စောဲတအ်ဂှ် ဗက်ရပ်ကီုရ၊၊
ဍုင်သေံ
ပ္ဍဲဍုင်သေံ ပွမရပ်စပ် တၞးကြဓေါမ် (ဝါ) တၞးကြဓေါမ် နွံပ္ဍဲဇကုမ္ဂး ဒှ်အရာမ္ၚးသၞောဝ်ရ၊၊ အလဵုအသဳသေံ ကၟာတ်လဒဵုလဝ် နကဵုယၟု သၞောဝ်ကြဓေါမ် ၂၄၈၆ (Kratom Act 2486) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၃ တေအ်၊ မဒှ်သၞောဝ် မကၟာတ်လဒဵုလဝ် ဟွံကဵုတဵုတၞံကြဓေါမ်ရ၊၊ ဗွဲကြဴဏအ် ဟိုတ်နူဘိင်ဂှ် ၚုဟ်က္ဍင်တုဲ စၞးဘိင်ဂှ် မၞိဟ်မသုင်စောဲ ကြဓေါမ်ဂၠိုင်ကၠုင်ရ၊၊
ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်
စတမ်နူဂိတုဂျူလာင် သၞာံ ၂၀၁၈ တုဲ တွဵုရး Alabama, Arkansas,  Indiana, Vermont, ကေုာံ Wisconsin ပတန်သၞောဝ် ဒဒှ်ရ ကြဓေါမ်ဂှ် ဒှ်အရာမ္ၚးသၞောဝ်မွဲရ၊၊ had made kratom illegal, တုဲပၠန် ဒပ်ပၞာန်အမေရိကာန် ကၟာတ်လဒဵု ဟွံကဵုကောန်ပၞာန်တအ် သုင်စောဲရ၊၊
ပ္ဍဲဂိတုအဝ်ဂေတ် ၂၀၁၆ ဂှ် ဌာနတၠပညာ စၟတ်သမ္တီဂဥုဲ (Drug Enforcement Administration (DEA)) လလောင်တြး ဟိုတ်နူ ကြဓေါမ်တုဲ မၞိဟ် ၆၀၀ ပြင်င်ဂှ် ဒဒှ်ရ ကလာပ်ရုပ်ညးတအ် ဒးလဝ်ဂျိ၊ တုဲပၠန် မၞိဟ် ၁၅ တၠ ပ္ဍဲအကြာသၞာံ ၂၀၁၀ ကဵု ၂၀၁၅ ဂှ် ဒးချိုတ်အာ ဟိုတ်နူကဵု ကြဓေါမ်ရ၊၊ ထံက်ကဵု ဟိုတ်ဏအ်တုဲ ညးတအ် ရန်တၟအ်ကဵု ပရေင်ဂီုကၠီုဘဝ ညးဍုင်ကွာန်တအ်တုဲ ညးတအ် ပၠုပ် ကြဓေါမ် ပ္ဍဲစရင်မကၟာတ်လဒဵုရ၊၊ တင်လလောင်တြးဏအ်ဂှ် ညးမစကာဒၟံင် ကြဓေါမ်တအ် ထုဲပၞောတ်တုဲ ဒစဵုဒစး ဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ၊၊ ညးလ္ၚဵုမၞုံကဵုယဲ ဇကုမဂိဒၟံင်လၟိုန်တအ် စကာ ကြဓေါမ် သွက်ဂိဂွံပြေရ၊၊ အမာတ် နူကၠတ်ထဝ်စၞးညးဍုင်ကွာန် ၅၁ တၠ၊ အမာတ် နူသဳနုက် ဒစိတ်တၠ ပလံင်ဏာလိက် ကုဌာနတၠပညာစၟတ်သမ္တီဂဥုဲ သွက်ဂွံကလေင်သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ကဵုပၠန်ရ၊၊ တုဲပၠန် ညးဍုင်ကွာန်၁၄၀.၀၀၀ ပြင်င် ထပက်စၟတ်တဲ ဒစဵုဒစး လတူအရာမစၟတ်သမ္တီဂှ်ရ၊၊ ဌာနတၠပညာတအ်ဂှ် ဒုင်တၠုင် လညာတ်တအ်ကီုလေဝ်၊ ဆဂး ကလေင်ဟီု ညးတအ် ဆက်စၟတ်သမ္တီအာ အတိုင်တြေံဂှ်ရ၊၊ မၞိဟ်အခေါင်မဟီုနွံ ပ္ဍဲကိစ္စဂှ် ဟီု ＂ပိုဲတအ်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုလညာတ်ညးဍုင်ကွာန်ဟွံဂွံ၊ ပိုဲတအ်ဂှ် ဒးဒုင်သဇိုင် ကုသွဟ်သုတေသန နူသိပ္ပံရ၊၊＂ ပ္ဍဲဂိတုအံက်တဝ်ပါ ၂၀၁၆ ဂှ် ဌာနတၠပညာတအ်ဂှ် ကလေင်ဆုတ် နုက်ထောအ် လညာတ်ဇကုတုဲ စွံလဝ်အခိင် သွက်ဂွံဆက်လ္ၚတ် စဵုကဵု သၞာံ ၂၀၁၆ အိုတ်ရ၊၊
ဂိတုနဝ်ဝေမ်ပါ ၂၀၁၇ ဂှ် နူဌာနတၠပညာဂှ် ကလေင်ပတိတ် လိက်လလောင်တြးပၠန် ဒဒှ်ရ ညးတအ် ဂွံတီကေတ် ကြဓေါမ် မသွံရာန်ဒၟံင် ပ္ဍဲအမေရိကာန်ဂှ်တုဲ နကဵုညးတအ် ဒှ်ဓဝိင် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်တုဲ လလောင်တြးပၠန် ＂ဒဒှ်ရ မလွဳယဲ နကဵုကြဓေါမ်ဗၠးဂှ် သက်သဳသာဓကလဵုလေဝ် ဟွံဂွံဆဵုကေတ်ရ၊၊ တုဲပၠန် ဒဒှ်ရ ကြဓေါမ်ဂှ် ကဵုအန္တရာဲ ကုမၞိဟ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ပေင်င်ရ၊၊
ပ္ဍဲဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၀၁၈ ညးတာလျိုင် နူကမ္မရှေန် စၞ ကေုာံ ဂဥုဲ (commissioner of the FDA) သကတ် ဂေါတ်တလိဗ် (Scott Gottlieb) ကလေင်ဗဗိုန် နကဵုလိက်လလောင်တြး ဒဒှ်ရ ကြဓေါမ်ဂှ် မတုပ်ညံင်ရဴဘိင်တုဲ နဒဒှ်ဂဥုဲမွဲဂှ် စကာဟွံထေက်၊၊ ဌာနဂှ် ကလေင်လလောင်တြးပၠန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၈ ဂှ်ရ၊၊ အလုံမွဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်ဂှ် ဒးကၟာတ်လဒဵု ကြဓေါမ်ထေက်တုဲ ကမ္မဏဳမပ္တိတ်ကပေါတ် မစကာလဝ် ကြဓေါမ်တအ်ဂှ်လေဝ် ကဵုသီထောအ် နူဗွဝ်ဖျာရ၊၊ ပ္ဍဲဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၆ ကဵုသတိကု ကမ္မဏဳဂဥုဲ ပ္ဍဲတွဵုရးကာလဳဖဝ်နဳယျာ မကော်ဂး "Mitrasafe"ဂှ် ပ္ဍဲဂြန်ဂဥုဲညးတအ် တၞးကြဓေါမ် မပါဒၟံင်ဂှ် နဒဒှ် ဂဥုဲမလွဳယဲမွဲဂှ် ဟွံဆက်ကဵုအခေါင်ရောင်၊၊ တုဲပၠန်ဂှ်လေဝ် နဒဒှ် မ္ၚးသၞောဝ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီထောအ်ရောင်ရ၊၊ that the supplement was not confirmed as safe, was not approved as a dietary supplement or drug, and was illegal for interstate commerce.
ဂိတုဧပြဳ ၄၊ သၞာံ ၂၀၁၈ ဂှ် နူကဵုဌာနတၠပညာဂှ် အလန်ကၠာအိုတ် ဂဥုဲမပ္တိတ် ကြဓေါမ် မပါတအ် ဗွဲမဂၠိုင် ကဵုကလေင်နုက်ထောအ် ကပေါတ်ဇကု နူကဵုဗွဝ်ဖျာရ၊၊
ကွိင်ကွိုက်
ကွိင်ကွိုက် (Musical instrument) နကဵုဘာသာမန်၊ တူရိယာ နကဵုဘာသာပါဠိဂှ် ဒှ်ကပေါတ် မကၠောန်လဝ် ဟွံသေင်မ္ဂး မပလေဝ်လဝ် သွက်ဂွံ ပတိတ်ရမ္သာင်ဂဳတရ။ နကဵုသဘဴဓရ်မ္ဂး ကပေါတ်အရာအိုတ်သီု မပတိတ်ရမ္သာင်ဂွံဂှ် ဒှ်ကပေါတ်တူရိယာ (ဝါ) ကွိင်ကွိုက်ဖအိုတ်တုဲ တန်တဴ ကုဗီု မစကာဂှ် အရာဂှ် မဒှ်ကပေါတ်ကွိင်ကွိုက်ရ။ဒတောဝ်ဝင် ကပေါတ်ကွိင်ကွိုက်မ္ဂး ကွိင်ကွိုက်ဝွံ စကတဵုဒှ် နူကဵု အခိင် ယေန်သၞာင်ကောန်မၞိဟ် စကတဵုဒှ်တေအ်ရ။ ကွိင်ကွိုက် မစကာကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ်အရာ သွက်ဂွံစကာ ပ္ဍဲအခိုက်ကၞာ၊ ဗီုကဵု ခရာ ဗဂိုဟ် ပ္ဍဲကာလဗက်လၟ သွက်ကလိဂွံဖျုန်ဂၠိုင်င် ဟွံသေင်မ္ဂး ဖံ ပ္ဍဲသဘင်ပူဇဴကျာ်တအ်ရ။ နူဂှ် ပြံင်လှာဲဇၞော်မောဝ်တိုန် ပတိတ်ရမ္သာင်မဂဳတနာနာသာ်တုဲ ဒှ်ကၠုင် အရာလဟိင်စိုတ်မွဲရ။ ကပေါတ်တူရိယာဂမၠိုင်လေဝ် ဗွဲမဗဗွဲကဵု အခိင်အခါ ကာလဂှ် ပြံင်လှာဲကၠုင်သိုက်က်ကီုရ။
တမ်မူလ ကေုာံ အခိင်အခါ ကပေါတ်ကွိင်ကွိုက် မကတဵုဒှ်ကၠာအိုတ်ဂှ် လညာတ်ဟွံတုပ်ရေင်သကအ်ရ။ ပၞောဝ်ကဵု တူရိယာဂမၠိုင်ဂှ် တူရိယာတြေံအိုတ်ဂှ် တၠပညာတအ် ဗွဲမဂၠိုင် စှ်ေစိုတ် ဒှ်ကလောတ်၊ စနူအခိင် မလောန်ကၠုင်ၜိုတ် ၆၇.၀၀၀ သၞာံတေအ်ရ။ ညးလ္ၚဵု စှ်ေစိုတ် ကလောတ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ်လဝ် နူသၞာံ ၜိုတ် ၃၇.၀၀၀ သၞာံမတုဲကၠုင်တေအ်ရ။ ဆဂး အစာဝင်တအ် ဂွံဟီုကၠးကၠး တူရိယာစကတဵုဒှ် နူအခိင်လဵုကၠးကၠးဂှ် တီကေတ် ဟွံမာန်ရ။ အရာတအ်ဏအ်ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် ကုကပေါတ်ညးတအ် မကၠောန်လဝ်ဂှ်ရ။ တူရိယာ ခေတ်တြေံ ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ကၠောန်လဝ် နကဵု စၞာံတိရစ္ဆာန်၊ ဇုတ်၊ ဆု ကေုာံ ကပေါတ်မစွံဂွံလအ်လအ် ဟွံသေင်တအ်လေဝ် ကၠောန်လဝ် နွံကီုရ။
တူရိယာဂမၠိုင် ဂကောံမၞိဟ်ဂၠးတိဏအ် ခၞံဗဒှ်ပတိုန်လဝ် ဟွံမဲ ကုအဆက်အစပ် ရေင်သကအ်လေဝ် နွံကီုတုဲ လဆောဝ်မ္ဂး ဒၞာဲညးတအ် မတိင်တိုက်ဒၟံင်ဂှ် ကဵု တမ်မူလကွိင်ကွိုက်ဂှ်မကၠုင်ဂှ် ခြာသ္ၚောဲဒၟံင် ရေင်သကအ်တၟာဂလိုင်ရ။ ဥပမာ ပ္ဍဲခေတ်လဒေါဝ်တေအ်မ္ဂး ကွိင်ကွိုက် နူကဵု ဒေသမေသဝ်ပဝ်တမဳယာ (Mesopotamia) တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု ဒေသၜဳအာရှဒိုဟ်အဂၞဲ (maritime Southeast Asia)၊ တုဲပၠန် ကောန်ရးယူရောပ်တအ် စကာ ကွိင်ကွိုက် မကၠုင်နူ တမ်မူလအာဖရိကသၟဝ်ကျာ။
ပွံက် ကေုာံ တင်ရန်တၟအ် ဂဳတ
ကိရိယာ ဂဳတ (ဝါ) ကွိင်ကွိုက်ဂှ် ဒှ်အရာ မပတိတ် ရမ္သာင်ဂမၠိုင်ရ။ ကာလကောန်မၞိဟ်တအ် မချဳဓရာင် အဝဲကာယညးတအ် သွက်ဂွံပတိတ်ရမ္သာင် - ဥပမာ မတက်တဲ ဂှ် ဒှ်အရာမပတိတ်ရမ္သာင် သွက်ဂွံခၞံဗဒှ် ဂဳတမ္ဂး ကွိင်ကွိုက် ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ကွိင်ကွိုက် တမ်မူလဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် သွက်ဂွံခၞံဗဒှ် ကၠောန်ပ္တိတ် ရမ္သာင်သဘာဝဂမၠိုင်၊ နကဵုတင်ရန်တၟအ် သွက်အခိုက်ကၞာ ဒှ်မာန်ဂၠိုင်တုဲ သွက်ဂွံလဟိင်စိုတ် ဟွံသေင်ရ။ မၞိဟ်မတိင်တိုက် အခိင်ကိုပ်ကၠာတေအ်ဂှ် ညးတအ် ဟွံကၠိုဟ်ကေတ်လဝ် မဒွက် (The concept of melody) ကေုာံ အနုသုခုမ မဆေင်ကဵု ဂဳတဏီရ။ ဥပမာ မၞိဟ်မဗဂိုဟ်ကလောတ် ပ္ဍဲအခိင်နူတမ်တေအ်ဂှ် ညးဗဂိုဟ် သွက်ဂွံ စအာဗက်လၟ၊ ညးဟွံချပ်လဝ် နဒဒှ် ရမ္သာင် ဂဳတ မွဲရ။
ကွိင်ကွိုက်တအ်ဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် နကဵုဗီုပြင် နာနာသာ်၊ နကဵုကိရိယာနာနာသာ်ရ။ တူရိယာ ခေတ်တမၠာတေအ်မ္ဂး ကၠောန်လဝ် နကဵု ကိရိယာ မကလိဂွံမာန် ပ္ဍဲဒေသညးတအ် မပ္တံကဵု သၞောက်ကၞု ဗီုကဵု ကၞုသင်၊ ဆုဒုန်ဂမၠိုင်ရ။ ဗွဲကြဴ ဂဳတ ဇၞော်မောဝ်ကၠုင်တုဲ ရုဲစှ်ကိရိယာခိုဟ်ဟ်တုဲ ကၠောန်ကၠုင် ကွိင်ကွိုက်ရ။
ကွိင်ကွိုက်မန်
ကွိင်ကွိုက်မန်ဂမၠိုင်မအရေဝ်မန် ကွိင်ကွိုက်ဂှ် ကၠုင်နူကြိယာတမ် တိင် ကဵု တိုက် (တက်)တုဲ မဂွံအဓိပ္ပါယ် မတုပ်ကဵု အရေဝ်ပါဠိ တူရိယာရ၊၊ ကပေါတ်ကွိင်ကွိုက်မန်ဂှ် ဒုင်သဇိုင် ကုကိရိယာမသုန်ဂကူ မပ္တံ -
ကွိင်ကွိုက်မန်ဂမၠိုင်
ဖံမန်ဂမၠိုင်
အဗြီုကေုာံဗၟုဲ ဂွံပံၚ်တုဲ
အဗြီုကေုာံဗၟုဲ ဂွံပံၚ်တုဲ အဗြီုကေုာံဗၟုဲ ဂွံပံၚ်တုဲ
ကၞေၚ်၊ တၞံ
သတ်ကၞေင် (Black swallow-wort, Louise's swallow-wort, black dog-strangling vine) နကဵုယၟု သိပ္ပံ Cynanchum louiseae မလုပ်လၟိဟ် တၞောဝ်ဗဳဇ milkweed ဝွံ ဒှ်ဂကူတၞံဇုက်မွဲဂကူတုဲ သတ်ဍေဟ်ဂှ် မၞုံရှ်ဖျး ညံင်မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဒေသဍုင်မန်ကီု ပ္ဍဲရးယူရောပ်လေဝ် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဍုင်အဳတလဳ၊ ပြင်သေတ်၊ ပဝ်တူဂြဳ ကေုာံ သပိန်တအ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ၊၊ ပ္ဍဲဒေသ သၟဝ်ကျာ-ဗမံက် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်၊ ကေုာံ ဒေသအဂၞဲ ဍုင်ခနေဒါ ကေုာံ ခါလဳဝှရ်နဳယျာဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ၊၊
တိုက်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်လၟု
ဘာတိုက် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကအ်လၟု ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပုပ္ဖ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၆၊ ဝှ် ၄၆။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်
ဝင်ဂံက်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဘာခတဵု
ဘာဝင်ဂံက် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဘာခတဵု ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသောမ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၉၊ ဝှ် ၁၆။
ယင်ဒိန်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်ယင်ဒိန်(Yindein၊ ရင်းဒိန်းရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်ရေဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်ယင်ရေဝ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၄၅၈။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ယင်ရေဝ်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၄၉၀၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၆၃၀ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၃၁၂၀ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ၜဳ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်လၟု
ဘာၜဳ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကအ်လၟု ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပဏ္ဍိတ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၃၊ ဝှ် ၃၃။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်
မန်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်လှာ်
ဘာမန် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကအ်လှာ် ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပဏ္ဍိတ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၂၊ ဝှ် ၃၂။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်
ပလိုတ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်လၟု
ဘာပလိုတ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကအ်လၟု ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တအဂ္ဂဒဳပ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၁၊ ဝှ် ၂၁။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်
ကၞောတ်၊ ဂစေံ
ဂစေံကၞောတ် (TailorbirdBurmese; နှံပြည်စုတ်) ဝွံ ဒှ်ဂကူဂစေံသၟတ်မွဲတုဲ မလုပ်တၞောဝ်ဂကူ Orthotomus. အခိင်ကၠာတေအ်မ္ဂး ဂစေံကၞောတ်ဝွံ ပၠောပ်လဝ် ပ္ဍဲစရင် ဇာတ်ဂကူ Sylviidae ကီုလေဝ် ဂစေံကၞောတ်ဝွံ ဒးပၠောပ် ပ္ဍဲစရင် ဇာတ်ဂကူ Cisticolidae ထေက်မြဴသာ်ဝွံ ပတိုန်ထ္ၜးလဝ်ရ၊၊ ဂကူဂစေံကၞောတ်ဒဵု (mountain tailorbird) ဂှ် ကြပ်ညောန် ကဵုတၞောဝ်ဂကူ old world warbler ဂကူဂစေံ Cettia.
ဗမံက်ထ္ၜး
ဂစေံကၞောတ်ဂှ် နွံကဵု သၞေင်ဂၠေအ် ခဍီု၊ ဗတဂၠေအ်၊ ဇိုင်ကြံင် တုဲ ခၟူဂၠိင်တုဲ ကဝိုင်၊၊ ဗတဍေဟ် ဗွဲမဂၠိုင် ပစူ (ဟွံ) ပကိုင်လဝ်ရ၊၊ ဂစေံကၞောတ်တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဂြိုပ်လပံက် ကဵု ကၠအ်ပကဴတအ်ရ၊၊
ဂမ္စာဲ
ဂစေံကၞောတ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဒေသဂမ္တဴ ဒၞာဲဂၠးတိတြေံ (Old World tropics) ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဒိုဟ်အာရှ၊၊
ယၟု
ဟိုတ်မဂွံကော်စ ဂစေံကၞောတ်ဂှ် ဒၟာနူ ဍေဟ်တအ် မဒက်ခပေါဲ မဇိင်ကၞောတ်လဝ် တၞးဆုတအ် ဒှ်မာန်ရ၊၊ ညံင်ရဴမကဵုလဝ် ဂစေံကၞောတ်ကီု ပ္ဍဲဘာသာအင်္ဂလိက် tailor ဂှ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် သၟာဓမိင် (ဝါ) ညးမဇိင် ရ၊၊ ဍေဟ်တအ် ခၟာဲစုတ် ပ္ဍဲတၞးဆု မကၞောတ်စာတ်လဝ် ရေင်သကအ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး မဒက်ခပေါဲ ပ္ဍဲတၞံချောဲရ၊၊
ဂကူဂမၠိုင်
ဗဳဇဂကူ သီုဖအိုတ် နွံ ၁၃ ဂကူ
ဂကူၜါဏအ်ဂှ် ပၠောပ်စုတ် ပ္ဍဲဗဳဇ Cettiidae:
ပါင်ယင်ဒိန်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်ပါင်ယင်ဒိန်(Yindeinwa၊ ရင်းဒိန်းဝရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်ရေဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်ယင်ရေဝ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၄၅၉။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ယင်ရေဝ်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၄၉၀၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၆၃၀ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၃၁၂၀ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
လ္ဂောဝ်ထး၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်လ္ဂောဝ်ထး
ဘာလ္ဂောဝ်ထး ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်လ္ဂောဝ်ထး ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တညေယျဝံသ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၁၊ ဝှ် ၄၁။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်
ကၞေၚ်၊ သတ်
သတ်ကၞေင် (Black swallow-wort, Louise's swallow-wort, black dog-strangling vine) နကဵုယၟု သိပ္ပံ Cynanchum louiseae မလုပ်လၟိဟ် တၞောဝ်ဗဳဇ milkweed ဝွံ ဒှ်ဂကူတၞံဇုက်မွဲဂကူတုဲ သတ်ဍေဟ်ဂှ် မၞုံရှ်ဖျး ညံင်မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲဒေသဍုင်မန်ကီု ပ္ဍဲရးယူရောပ်လေဝ် ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲဍုင်အဳတလဳ၊ ပြင်သေတ်၊ ပဝ်တူဂြဳ ကေုာံ သပိန်တအ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ၊၊ ပ္ဍဲဒေသ သၟဝ်ကျာ-ဗမံက် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်၊ ကေုာံ ဒေသအဂၞဲ ဍုင်ခနေဒါ ကေုာံ ခါလဳဝှရ်နဳယျာဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ၊၊
ဝင်ကျာံ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ထဝ်ပၠင်
ဘာဝင်ကျာံ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ထဝ်ပၠင် ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသုမင်္ဂလဓဇ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၃၈၊ ဝှ် ၁၈။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်
ဇၞော်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ထဝ်ပၠင်
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသာသန သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၃၉၊ ဝှ် ၁၉။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်
စိင်ဂၠက်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ထဝ်ပၠင်
ဘာစိင်ဂၠက် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ထဝ်ပၠင် ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဣန္ဒက သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၂၊ ဝှ် ၃၂။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်
ယင်ရေဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်ယင်ရေဝ်(Yindeinwa၊ ရင်းရယ်ရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်ရေဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်ယင်ရေဝ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၄၅၇။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ယင်ရေဝ်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၄၉၀၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၆၃၀ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၃၁၂၀ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ဝၚ်ကျာ်မဟာစေတဳ-ကအ်သိုခ်
ဝၚ်ကျာ်မဟာစေတဳ
ဗုဒ္ဓကေသာသရိရဓါတ်၊ဘာကအ်သိုခ်၊ ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်မြဟ်
ပ္ဍဲဗုဒ္ဓသာသနာ(၁၉၁၀)သၞာံ၊ကောဇာ(၇၂၈)သၞာံတေံ ကွာန်မန်ကုန်ကံသက်လက်ထက်တမၠာတေံ ကံသက်ကော်ခဴစတုဲ စိုပ်ကၠုၚ်လက်ထက်ဨကရာဇ်မန်ပိုၚ်ပြဳမတ္တမဍုၚ်ဝါန် ကေုာံ ဍုၚ်ဟံသာဝတဳဗ္ဂေါ တၠညးစိၚ်ဗ္တာၚ်သၟိၚ်ဗညာဥူအာက္ဍိုပ်သ္ပသ္ကိုပ်သ္ကတုဲ ကေုာံ အမာတ်သေနာပတိတၠပညာအ္စာဗမၞးညးဍုၚ်ကွာန်ဂမၠိုၚ်ထ္ၜုတ်ပ္တန်လဝ်ကျာ်မဟာစေတဳထာပနာလဝ်ဓါတ်သော်မွဲတၞုၚ်၊သရိရဓါတ်ထပှ်မ ပ္ဍဲဇရေၚ်ၜဳဂြာၚ်ဌာန်ဒတန်တိကံသက် မြဟ်တမ္ညဝ် အိုတ်ကဵုမၞိဟ်ဒေဝတဴအဆေဝ်သွဝ်ဂွံဗဵုလ္ၚောဝ် သ္ပပူဇဴမၞုံတဴကဵုဓဝ်သဒ္ဓါစေတနာ လျုၚ်စိုတ်မှောၚ်ဇဴရာဒနာ သွက်ဂွံဗၠးဒဒိုက်ဝဋ်သံသာအိုတ်ရ။ ဗွဲမလံလကာဖါဒးဒုၚ်ဒၟံၚ်ဗြဲစဲဒၟံၚ်တ္ၚဲဂၠိုၚ်ကဵုဥတုရာသဳတုဲဗုဒ္ဓသာသနာ(၂၄၉၂)သၞာံ ကောဇာ ၁၃၁၀သၞာံ၊ပွိုၚ်(၅၈၂)သၞာံဂှ် ပ္ဍဲဂိတုဒုတိယဒ္ဂိုန်(၈)မံက်၊တ္ၚဲအဒိုတ် ပျာံသဝ်တ္ၚဲဂှ် နူကဵုခၟောံဗိုတ်ကဣဗၠိတ်ကျာ်စေတဳကံသက်ဒေံါလာ်ကဝ်လီုပြဵုအာတုဲ- အိုတ်ကဵုဂကောံညးတၠသဒ္ဓါစေတနာဒါယကာ ကံသက်ကံဇြဲကံဇၞော်ဂမၠိုၚ် ထပ်ပၠေဝ်လဟဵုသ္ပပူဇဴပ္တိုန်တၟိတုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ်(၁၃၁၂)သၞာံ၊ဂိတုမာ်(၁၅)မံက်၊ တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါဂှ် ဗွဲမိပ်မြဟ်အိုဟ်တၟိုဟ်သီုမြဟ်တမ္ညဝ် ဂွံသ္ပသဘၚ်ပၠေဝ်လဟဵုပ္တိုန်က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ်တၟိဂှ် ဒှ်ကုသိုလ်ပါရမဳမပြဲမွဲဝါပၠန်ရောၚ်။
ပ္ဍဲဗုဒ္ဓသာသနာ(၂၅၅၅)သၞာံ ကောဇာ(၁၃၇၃)သၞာံ၊ဂိတုမြေက္ကသဵု(၁၄)မံက်၊တ္ၚဲသိုက်စနူထာၚ်ဒကှ်စိုပ်ကၞောတ်ဂဒၚ်ဗြာတ်ကျာ် သ္ပပူဇဴဖျေံထဝ်က္ဍိုၚ်ကျာ်တၟိကီု သီုပၠေဝ်လဟဵုပ္တိုန်တၟိဇၞော်တိုန်(၈)ၝောံတဲပြၚ်ၚ်ဂေတ်ကၠောံတုဲ- အဃောပၠေဝ်လဟဵုဒၟံၚ်ကျာ်မဟာစေတဳဂှ် ပ္ဍဲဂိတုပုဟ်(၅)မံက်၊
တ္ၚဲဗြဴဗ္တိ(၁၃၇၃)သၞာံ၊ အခိၚ်နူဂယး၊(၈)နာဍဳ၊(၂၄)မိနေတ်ဂှ် ကျာ်စေတဳဍောတ်ပရောတ်ကျာ်စေတဳ ကလေၚ်ထ္ၜုတ်ပ္တန်တၟိ(၂၃)ဇကု၊ ဗွဲဒိုဟ်ဗၟံက်(၂)ဇကု၊ ဒိုဟ်အဂၞဲ(၃)ဇကု၊ဒိုဟ်သၠုၚ်ကျာ(၃)ဇကု၊ဒိုဟ်နေရတိ(၃)ဇကု၊ဒိုဟ်ပၠိုတ်(၃)ဇကု၊ဒိုဟ်ဗာယပ်(၃)ဇကု၊ဒိုဟ်သၟဝ်ကျာ(၃)ဇကု၊ဒိုဟ်ဨသာန်(၃)ဇကု ပံၚ်ဒှ်(၂၃)ဇကုရောၚ်။
ခဏ္ဍသီဓမ္မစေတဳ
ကွာန်ကအ်သိုခ်၊ ဘာကအ်သိုခ်။ ပွိုၚ်ဍုၚ်ကျာ်မြဟ်၊တွဵုရးဍုၚ်မန်
ဗုဒ္ဓသာသနာ(၂၀၁၉)၊ကောဇာ(၈၃၈)သၞာံ၊ ဨကရာဇ်မန် ဒုၚ်စသိုၚ်နန် ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ ကောန်ခမာန်ဨကရာဇ်ဗြဴ တၠညးဗညာထော မိစဴဗု တိပိဋကဓရ သၟိၚ်မန်ဓမ္မစေတဳဝွံ ရန်တၟံကဵု ဗုဒ္ဓဘာသာ ဂွံတန်တဴလံလကာဖါကီု သီုသာသနာဂွံဇၞော်မောဝ်တိုန်အာလၟိုန်ကာလတုဲ- ထ္ၜုတ်ပတန်လဝ် ခဏ္ဍသီဓမ္မစေတဳ ပ္ဍဲကွာန်ကအ်သိုခ် ဘာကအ်သိုခ်ဝွံရောၚ်။
= နိဿဲ = စၟတ်သမ္တီ - ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တပညာပဝရဇိန။ ဘာကအ်သိုခ် ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
ကျာံ (တူရိယာ)
right|thumb|300x300px|ဗီုရုပ်ကျာံ နူဘာမန် ဝှတ်ဝုင်၊ အေန်ဒဳယာနာ (ရးနိဂီုပံင်ကောံ အမေရိကာန်) thumb|ဗီုဖျေဟ်ရမ္သာင် ကွိင်ကွိုက်ကျာံ (နာဲအံက်ပိုင် မပတိုန်ထ္ၜးလဝ်)
ကျာံ (kyam) ဂှ် ဒှ်တူရိယာကွိင် မနွံဇုက် ပိတၞုင် မကၠောန်လဝ် ဗီုပြင်ကျာံ။ ကွိင်ကျာံဝွံ ပ္ဍဲကဵု ကပေါတ်ကွိင်ကွိုက်မန်ဂမၠိုင် ပါလုပ်ကွိင်ကွိုက် ကိစ္စဇၞော်မွဲရ။ ဇကုတူရိယာဝွံ ညးကၠောန်လဝ် နကဵုဆု ဗီုပြင် ကျာံ မနွံကဵု က္ဍိုပ်၊ စဵုကဵုဗတတုဲ ဇိုင်ကျာံပန်ဂှ် ဒှ်ဒၟံင် ဗီုကဵုခုင်ဇိုင်ပန်ကီုရ။ ကျာံဂှ် နွံဇုက်ပိတၞုင်။ ညံင်ရဴကွိင်ကွိုက်ကျာံမန်ဏအ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု သေံထာင် ကေုာံ ခမေန်တအ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ။
ဗၞတ်ဗ္ၜတ်
500px|left|ဗ္ၜတ်ရမ္သာင်ကျာံ ကု ကွိင်ကွိုက်ဂၠးတိ (နာဲအံက်ပိုင် ချူပတိုန်ထ္ၜးလဝ်) အတိုင်အစာကွိင်ကွိုက်မန်တြေံ နူရးဇြာ နာဲအပါတအ် မချူဇန်လဝ်တုဲ နာဲအံက်ပိုင် ပတိုန်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲမုက်လိက်ဝှုက်ၜောက်ညးမ္ဂး ဗၞတ်ဗ္ၜတ်ကျာံဂှ် က္ဍိုပ် ကဵု ဗတဂှ် မွဲမွဲဟတ်တုဲ ဇကု ဒၞာဲမစွံဇုက်ဂှ် နွံၜါဟတ်။ တုဲ ညးကၠောန် နကဵု ဆုပၞဟ်၊ ဆုဖာ၊ ဆုရမ္မာ မ္ဂး ဒှ်ခိုဟ်အိုတ်။ တၞဟ်နရမ္သာင်ဂွံခိုဟ်တုဲ ပ္ဍဲဗုင်ကျာံဂှ် ဒးခါဲပုတ်လဝ်၊ သတီုစးကျာံဂှ် နွံၜါမး၊ တုဲပၠန် ကျာံဂှ် နွံတင် ၁၂၊ ကဗျဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။
နဲကွိင်ကွိုက်ကျာံ
ကျာံနွံသၞောတ်ဗ္ၜတ် ပန်ဟတ်လ္ပမှာ၊ ဍိုပ်မွဲဟတ်ပၠ ဗတမွဲဟတ်ကၠာ၊ ဇမၠိင်ဇကုမှတ် ၜါဟတ်သေင်ဟာ၊ ပ္တီကဵုဗိုန်ပၠန် ဂလာန်ဗကန်အ္စာ။
ဆုမ္ဒးကေတ်ဂှ် ဆုပၞဟ်ဆုဖါ၊ ယဝ်ဆုခိုဟ်ကွေဟ် ဂးဆုရမ္မာ၊ ဂွံစှ်ေဗီုကျာံ ကၠောန်ဖျာံလ္ပညှာ၊ ဗ္ဂပ်စုတ်ၜိုန်ဂၠိုင် ဟွံဇြိုင်ဟွံသာ။
ပ္သာင်ခိုဟ်ဂမ်အတ် ပ္ဍဲအပေါတ်တူရိယာ၊ အပ္ဍဲဗုင်ကျာံကွေဟ် မဒးခါဲပုတ်ခါ၊ ၜတ်ကၞာတ်တုဲတၟော် မ္ဒးတော်ဇြိုင်ဍာ၊ သ္တီုစးစွံမ္ဂး ၜါမးဟီုဏာ။
ကောန်တှ်စွံဗ္ဂပ် နွံတင်စှ်ၜါ၊ ပ္သာင်ဂွံစှ်ေသၞောတ် ဒးဗၞတ်တော်ခြာ၊ ပ္သာင်ပတိုင်မှတ် နူကဵုတၠောတ်ကျာ၊ အခိင်တင်ဇုက်ရ စိုတ်လ္ပချံက်ချာ (ပဗျံက်)။
ပ္သာင်သ္ဂောအ်အဝ်တာင် ရမ္သာင်နူကဠာ၊ တှ်မွဲစိုပ်ပန် ဇြာတန်သာယာ၊ ဇုက်မွဲတိင်ဗလး ဇုက်မွဲဂးကၠာ၊ မွဲရိုဟ်စိုပ်ထ္ပဟ် တင်ပန်ဒှ်အာ။
ပ္သာင်ဂွံစိုပ်ဟေင် ဇုက်ပ္တေင်သာသာ၊ အပေါတ်ကွိင်မန်ရ နဲတၠပညာ၊ မုတ်ဒွးဗၠေတ်ဒး ဟီုဂးချပ်ဗ္စာ၊ တွိင်ဂွံချိုတ်ပၠိုတ် ပ္ဍဲစိုတ်ထံင်ထာ (ပဂရု)၊ ဂွံကၠိုဟ်ကေတ်လောဲ ကွိင်နဲတမၠာ၊ ယဝ်နွံဝါသနာ ကတ်ဗ္တောန်အာညိ။
လင်္ကာတြေံ အပါတအ် (ရးဇြာ)။
နဲကဲတွိင်
နာဲအံက်ပိုင် ဟီုလဝ် နဲကဲတွိင် တူရိယာကျာံ နွံ ၅ သာ်။ အပ္ဍဲ ၅ သာ်ဂှ်ပၠန်လေဝ် မွဲနဲကုမွဲနဲ ဗီုပြင်ဍေဟ် တၞဟ်ခြာတိတ်အာ နဇိုင်ဒယာ Tempo or Timing ဟေင်ရ။ အပ္ဍဲဂှ်ပၠန် အခိင်အပိုင်အခြာ ရံင်မၞိဟ်ဒယှ်ေတုဲ ဒးဆိင်တိင်အာရောင်။ မြဴသာ်ဝွံ ညးဂွံမိင် ဂွံဗတောန်လဝ် နူကဵု အစာကွိင်ကွိုက်မန်တြေံ အစာဓဝါဲ (အ္စာထောင်ခါင်)၊ နာဲတူရာပ်၊ နာဲကျဝ်ယျေန်၊ နာဲမြာ်ထဝ်။ နဲကဲတွိင် (၅) နဲဂှ် -
(၁) "ဂစေံဝါပဝ်" တိင်အာတိင်ကၠုင်၊ မဒှ်နဲ Up and Down တိုန်-စှ်ေ ဍိုတ်-ဍိ-ကၠေတ်-သိင်-ဂၠိင်-ဂၠေအ် အသိင်-အလိုန် ရဴဇွန်လပှ်ဂှ် ဒှ်နဲတိင် "ဂစေံဝါပဝ်" ညးကော်ဂးရောင်။
(၂) "ကလိင်ဍုန်ထာင်ဗြာတ်" ဍုန်သၠဗြာတ်လေဝ် ညးဟီု။ တိင်ဂြိပ်တိုန်အာတုဲ တိင်ကဆေတ်စှ်ေကၠုင် ထ္ၜးအစောန်စရာဲကွတ်တဲလေဝ်ပါကီု၊ ပ္ဍဲလဟီုလဝေင်ဇာတ် ညးရဴဇာတ်ဝေဿန္တဝ်ဂှ်ဝွံ ရဴ"ဗၞးဇုဇကဟီုကဵု ဇာလဳ ကိုန်ဏှာ"ဂှ် မ္ဒးတိင်အခိုက်ဗီုဏအ်ရောင်။ (နာဲတူရာပ် နာဲကျဝ်ယျေန် နာဲမြာ်ထဝ်" လဴထ္ၜးသဳကၠဳလဝ် ကဵုအပါနော် နာဲအံက်ပိုင်တုဲ ညးဂိုင်သမ္တီလဝ်)။
(၃) "ပှ်ဒံင်ခြုံဂူ" ဝွံ တိင်ဗီုဒံင်သသၠာဲတိတ်အာ တိင်ကၠုင်လဆောဝ်အသိင်ပိုတ်တ် လဆောဝ်ဂၠိင်င် တိင်အာ ဗီုပ္ဍဲလွေင်ဇာတ် "သၟိင်ရာံ" ဒၞာဲသၟိင်ရာံတိတ်ဂၠာဲ ပှ်ပှ်ေၜိုင်ဂြာဲဂှ် "တိင်ကော်-ကလုက်" တၠောတ်-ကျာံ မ္ဒးဗဗွဲညးသကအ်ရောင်။
(၅) "လပှ်လလိုန်ဇိုင်သြင်" ဝွံ "ဇာတ်ဝေဿန္တဝ်" ဒၞာဲအပါဟီုကဵုကောန်ၜါ ပ္ဍဲကာလပ္အပ်ကဵုဗၞးဇုဇကဂှ် ကောန်ၜါတအ် ညံင်သ္ဂောအ်ဖ္ဍိုက်ဗပေင်ပါရမဳအပါ ဗီုကောန်ၜါယာံဒၟံင်ကဵုသၟိင်မဂှ် မ္ဒးတိင်ဗက် အလိုက်အခိုက်ဏအ်ရောင်။ (နာဲတူရာပ် ကေင်လဴလဝ်)။
ရမျာင်ကျာံ နကဵု ရမျာင်ဂၠးတိ
ပ္ဍဲတူရိယာကျာံ ကိစ္စဇၞော် နွံ ၈ တင်ဂှ် နာဲအံက်ပိုင် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။
(၁) က္ဍိုပ် (၂) မချိန်ဇုက်၊ (၃) ခုင်ဒုင်ဇုက်၊ (၄) ကောန်တှ် စှ်ၜါမ၊ (၅) ဇုက််ပိတၞုင်၊ (၆) ခေါ်ရမ္သာင်-ကဠာရမ္သာင်လေဝ်ကော်၊ (၇) ဒၞာဲတမ်ဇုက်၊ (၈) လေအ်တိင်ခြး။
(က) ဇုက်ကျာံ လၟေင် ၁၊ ဝေါဟာရမ္သာင် ဇုက်မွဲဂှ် မုဟိုတ်ဂွံဒှ်ကၠုင်ရော။ ဟိုတ်ဍေဟ်ဂှ် ကာလမဆိင်ဇုက်မ္ဂး မ္ဒးသ္ပအစာံ ကဵုဇုက်၁ ဂှ်ဟေင် ဂွံဆက်ဆိင်အာဇုက်သၟေဟ်တအ်ဂွံရ။ ဇုက်မွဲဂှ် ဆိင်စွံ နကဵု တင် (၅) G-Key ဂှ်ရ။ ပဟိုတ်နူတင်ရမ္သာင် ဇုက်ဂှ်တုဲ ရမ္သာင် "ဇုက်မွဲ" ဒှ်ကၠုင်တုဲ ပ္ဍဲဒွက်တအ်ဂှ်လေဝ် ဒွက် "ဇုက်မွဲ" ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရ။ ကာလမ္ဒးဒယှ်ေဒွက်ဇုက်မွဲမ္ဂး ဗွဲမဂၠိုင် မၞိဟ်ဗြဴဗြဴတအ် ဂိုင်ကညာင်မာန်၊ နူကဵုရမ္သာင်ဇြာဇၞော်၊ ရမ္သာင်ဇုက်လဒေါဝ်ဂှ် စိုပ်ဒဵုကဵု ဇုက်မွဲလှုင်အိုတ်တေအ်ရ။ ဟီုကဵုသၞောတ်ရမ္သာင်ဂၠးကဝ်မ္ဂး ဍေဟ်လုပ်ဒၟံင် အဝေါင်ရမ္သာင် Soprano တုဲ ဍေဟ်လုပ်ဒၟံင်ကဵု Alto ပန်-ပ္ဍဲမသုန်ဘိုအ်ရောင်။
(ခ) ဇုက်ကျာံ လၟေင် ၂၊ ဝွံ ဒှ်ဇုက်လ္ဒောဝ်တုဲ မ္ဒးဒှ်ရမ္သာင် "မဇ္ဇျိမ" ရမ္သာင်လဒေါဝ် ဟွံတေင်လောန်၊ ဟွံယအ်လောန်၊ နကဵုဝေါဟာကွိင်ကွိုက်မ္ဂး ညးကော်စ ရမ္သာင်ဇြာ C-Key ဂှ်ရောင်။ သ္ပဟိုတ်နူတင်ရမ္သာင် "ဇြာ" ဂှ်တုဲ ရမ္သာင် "ဇုက်မွဲ" ဒှ်ကၠုင်တုဲ ဒွက်တအ်ဂှ်လေဝ် ဒွက်"ဇုက်မွဲ" ကတဵုဒှ်ကၠုင်ရောင်။ (ခ-၁) "ဇြာအုပ်" ဇြပ်အုပ်ဝွံ ပ္ဍဲကဵုဇုက်လၟေင်မွဲတေအ် ဒၞာဲဍဵုလဝ် ကောန်တှ်မရနုက်ကဵု ၄ ဂှ် ညးမေကာ်စ ဇြာအုပ်ရ။ (ခ-၂) "ဇြာအုပ်" ဝွံ ဇုက်လဒေါဝ် ဇုက်လၟေင် ၃ တိင်ဗလးရမ္သာင်ဂှ် ညးကော်ခဴစ ဇြာဇၞော်တုဲ ဇုက်၃ နူကောန်တှ်မွဲ စိုပ် ၅ ဂှ်လေဝ် လုပ်အဝေါင်ဇြာကီုရောင်။ ပ္ဍဲကဵုတင်ဇြာဝွံ ဗွဲမဂၠိုင် ဒယှ်ေသီုညးတြုဟ် သီုညးဗြဴရောင်။ ရံင်ကဵု သၞောတ်ရမ္သာင်တၠပညာ ဂၠးကဝ်တအ်မၜတ်ကၞာတ်လဝ်ရမ္သာင်ဂှ်မ္ဂး ဍေဟ်နွံဒၟံင် ပ္ဍဲကဵုရမ္သာင် အခိုက်ဍုင်ပလိုတ် Tenor-Alto ဂှ်ရောင်။
(ဂ) ဇုက်ကျာံလၟေင် ၃၊ ဝွံ ဒှ်ဇုက်ဇၞော်အိုတ်တုဲ မ္ဒးဒှ်ရမ္သာင် "တင်ပန်" ရောင်။ ဝေါဟာ တင်ပန် မ္ဂးဂှ် နူကဵု "ဇုက်မွဲ" ရမ္သာင်ဇုက်ဗလးတေအ် ဍဵုတိုန်အာစိုပ် ကောန်တှ် မရနုက်ကဵုပန်တင်ဂှ်ဟေင် ဗွဲတၟေင် ဝေါဟာ "တင်ပန်" မံက်ကၠုင်ရောင်။ ကော်စဝေါဟာ အခိုက်ဂၠးကဝ်မ္ဂး "တင်ပန်" ဝွံ F-Key ညးကော်စရောင်။ ဗီုပ္ဍဲအခိုက်မန်ပိုယ် ဒယှ်ေကၠုင်ဒၟံင်မ္ဂး ဗွဲမဂၠိုင် ဒယှ်ေဒၟံင်ဂှ် ဍေဟ်နွံဒၟံင် အကြာ Tenor-Alto ဂှ်တုဲ လဆောဝ် Soprano ပါလုပ်ညိညရောင် ဒှ်မာန်ရ။
(ဃ) "ဟလန်" ဟီုဂှ် ဍေဟ်ဟွံလုပ်အဝေါင် ပ္ဍဲ ၃ တင်တေအ်တုဲ အယာံမာတ် အခိုက်တိင်ဟေင် ညးကော်စ ဟလန်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဟလန်ဂှ်ပၠန်လေဝ် "ဟလန်တြုဟ် - ဟလန်ဗြဴ" နွံၜါသာ်ရ။ ပ္ဍဲတင်ရမ္သာင် "ဇြာ"ဂှ် စွံတိုင်တုဲ ဒယှ်ေတိုန်အာ စိုပ်တင်ၜိုတ်လဵုတုဲ ယဝ်ရ ဒယှ်ေဟွံမာန်မ္ဂး ၜိုတ်လဵုဂှ် ဂွံကလေင်ဗၠန်ကေတ်ဂှ် "ဟလန်" ညးမကော်ဂးရောင်။ အခိုက်ပြံင်တင်လေဝ် ဟီုစဂွံရ။ ဥပမာ ဒယှ်ေနကဵုတင် "ဇြာ" နူဇြာဇၞော်ဂှ် စိုပ်အာ ဇြာဍောတ် ယဝ်ရ ဂိုတ်ဒယှ်ေဟွံမာန်မ္ဂး ကလေင်ကၠုင် ပ္ဍဲဇြာဇၞော်ဂှ်ပၠန် လဆောဝ်လဆောဝ် ဇြာရမ္သာင်သဝ်ဂှ်လေဝ် ဍေဟ်ပါလုပ်ကၠုင်ပိ ပန်တင်ကီု၊ တုဲပၠန် မၞိဟ်တြုဟ် မၞိဟ်ဗြဴ တင်သၞောတ်ဗ္ၜတ်ရမ္သာင် ဟွံတုပ်ညးသကအ်တုဲ ပ္ဍဲကဵု "ဟလန်" ရမ္သာင်ဂှ်လေဝ် ဍေဟ်ဟွံတုပ်ညးသကအ်ကီုရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညးမ္ဒးပါလဝ် "ဟလန်တြုဟ်" "ဟလန်ဗြဴ"ဂှ်ရ။
(နာဲအံက်ပိုင် ဥတ္တရစူဠဒဳပ၊ ကွာန်ဝင်္က၊ သက္ကရာဇ် ၂၅၆၃၊ ဂိတုဒုတိယဒဂိုန်)။
ပ္ဍဲဂကူသအာင်
thumb|ချခေ သေံ၊ ကေုာံ ကြဖေ ခမေန်၊ သီုၜါဂှ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ကျာံ ကျာံဂှ် ဒှ်တူရိယာကွိင် (တွိင်) နကဵုဗီုပြင်ဂဳတမ္ဂး တုပ်ဒၟံင် ကု zither (ဒုံမင်း) ကီုရ။ ပ္ဍဲကဵုဂကူသေံထာဲမ္ဂး ချခေ (chakhe/ja-khe or krapeu จะเข้) ပ္ဍဲကဵု ဂကူခမေန်မ္ဂး ကြဖေ (ក្រពើ; តាខេ)ဂှ် နကဵုဂဳတမ္ဂး တုပ်သၟဟ် ကုကျာံကီုရ။ လ္ၚဵုမ္ဂး လပါ်က္ဍိုပ်ဂှ် ကၠောန်လဝ် နကဵုဗီုပြင် က္ဍိုပ်ကျာံလေဝ် နွံကီုရ။ ဇုက်မနွံ ပိတၞုင် လ္ၚဵု နွံမသုန်တၞုင်ရ။ ယၟုမ္ဂး ဗီုသေံ ချခေ ဂှ် ကၠုင်နူယၟု ချောရခေ (chorakhe จระเข้) မဂွံအဓိပ္ပါယ် ကျာံကီုရ။ ညံင်ရဴဂှ်ကီု ယၟုခမေန် ကြဖေ(ក្រពើ) ဂှ်လေဝ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ကျာံကီုရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ တူရိယာ သေံထာဲ ကေုာံ ခမေန်ဏအ်ဂှ် ဆက်စပ်ဒၟံင် နူကဵုမန်ရ။
တူရိယာတွိင် မစွံလတူကၞဳဂှ် ပါဲနူ ဂကူပ္ဍဲအာရှဒိုဟ်အဂၞဲတုဲ ပ္ဍဲဂကူမနွံ ပ္ဍဲမုဟ်ဗမံက် ဗီုကဵုကြုက်မ္ဂး တူရိယာ(guzheng 箏) ဂွံဆဵုကေတ်တုဲ နူကဵု ကြုက်ဏအ်ဂှ် ပြးစိုပ် ပ္ဍဲဂကူဂျပေန် နကဵုယၟု(koto 箏) ၊ ပ္ဍဲဂကူကဝ်ရိယျာ နကဵုယၟုgayageum or kayagum ၊ ပ္ဍဲဂကူမန်ဂေါရဳယျာ နကဵုယၟုyatga ရ။ ဆဂး ဗီုပြင် တူရိယာတအ်ဂှ် ဟွံကၠောန်လဝ် နကဵုရုပ်ကျာံ။
ကျာ်ကေလာသ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ထဝ်ပၠင်
ဘာကျာ်ကေလာသ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ထဝ်ပၠင် ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တခေမာစာရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၀၊ ဝှ် ၂၉။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်
ကအ်လက်ပၠ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ထဝ်ပၠင်
ဘာကအ်လက်ပၠ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ထဝ်ပၠင် ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တကုသလ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၀၊ ဝှ် ၁၃။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်
ၜဳ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကြုင်ဘာ
ဘာၜဳ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကြုင်ဘာ ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်
စိန်ကြီး၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်စိန်ကြီး(Seingyi၊ စိန်ကြီး)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်ရေဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်ကအ်ကွေဟ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၂၁၈၀၈၉။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ကအ်ကွေဟ်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၅၇၃၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၆၆၄ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၃၂၃၇ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ဆံင်ပြာန်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်ဆံင်ပြာန်(Chaungpayan၊ ချောင်ပရန်)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်ရေဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်ကအ်ကွေဟ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၃၇၃။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ကအ်ကွေဟ်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၅၇၃၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၆၆၄ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၃၂၃၇ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ဇၞော်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဖအောန်
ဘာဇၞော် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဖအောန် ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဣန္ဒက သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၅၊ ဝှ် ၃၆။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ဖာအင်
သြန်ဓလေင်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်သြန်ဓလေင်(Zuntalin၊ ဇွန်းတလင်းရွာ)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်ရေဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်ကအ်ကွေဟ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၃၇၅။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ကအ်ကွေဟ်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၁၅၇၃၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၆၆၄ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၃၂၃၇ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ဒဵုတၟအ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဒဵုတၟအ်
ဘာဒဵုတၟအ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဒဵုတၟအ် ရးတၞင်သဳ သကုတ်သၠုင်ကျာ။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၁၇ ဇကု၊ ထပိုယ် ၅ ဇကု။ ၊ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၂၃ ဇကု၊ ထပိုယ် ၃ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသဳလရက္ခိတ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၆၊ ဝှ် ၄၆။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ရးတၞင်သဳ သကုတ်သၠုင်ကျာ
မန်သၟဝ်ကျာ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ပလံက်
ဘာမန်သၟဝ်ကျာ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်ပလံက် ရးတၞင်သဳ သကုတ်သၠုင်ကျာ။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၆ ဇကု၊ ထပိုယ် ၅ ဇကု။ ၊ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၃ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တစန္ဒသာရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၁၊ ဝှ် ၅၁။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ရးတၞင်သဳ သကုတ်သၠုင်ကျာ
တိုက်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဝါကုန်
ဘာတိုက် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဝါကုန် ရးတၞင်သဳ သကုတ်သၠုင်ကျာ။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၃ ဇကု။ ၊ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၄ ဇကု၊ ထပိုယ် ၂ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပုပ္ဖရမ္မ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၈၊ ဝှ် ၂၆။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ရးတၞင်သဳ သကုတ်သၠုင်ကျာ
ကဗျ ဂကောံစေတနာဍာ်ကၞေဟ်.လၟေၚ်.1
- =ဂကောံစေတၞာ မေတ္တာဍာ်ကၞေဟ်=
ဂကောံစေတၞာမေတ္တာဍာ်ကၞေဟ်'' ရှ်ေသှ်ေရုမ်ဂပ်-ဂၠံင်တပ်ညးကွာ်'' သ္ၚေဝ်ဂၠိပ်သ္ၚောဲတၟး---မိင်ကၠးမတ်မၠာ်'' ဂကောံဏအ်--ရန်တၟအ်ခိုဟ်သီုဆာ်။''
ဂကောံမေတ္တာ---စေတၞာဍာ်ကၞေဟ် ချူကှ်ေပံင်ဖက်--တက်ဖျေဟ်ဒဳဇြာင် ရမျာင်ညဳသာပြာထာအိုန်ဠာင် စေတၞာဏအ်ဟွံယှအ်မွဲရမျာင်။
ကဗျဂၠိုင်နာ--ရာပၟိက်ဍာ်ကၞေဟ် ချူကှ်ေဗပေင်---ဟွံပၠေင်အတ္တ သၞညးဝေင်ပါဲဆာဲအရထ ဍာ်ကၞေဟ်ဏအ်-လအ်သ္ၚောဲညးဆက်ခ။
ဇၞူဟဒယ (ကအ်လှိုၚ် / ဒေသရေဝ် သၠုၚ်ကျာ)
=စၞးအဲကျာ်ရန်=
ပ္ဍဲကဝ်ဒမၠု''                ဗရုဂိသ္ကေဝ် ပၠေင်ကၠိအရီု''             ညံင်တဟင်ဒြာဲ ဗက်ဂၠာဲဟဍင်''           တဟင်ဟဍင် တဟင်ဟဍင် ''          ဂၠာဲထပ်ဟဍင်။
လ္ဒောဝ်သြဃၜဳ''         ဟဳဟၟဲသၞေဟ်သြင် ကြင်ကြောဝ်မံင်ဂှ်''      ဒှ်ကရုဏာ ပ္တံပါရမဳ''                     ဂၠာဲနဲဟံင်ပြိုက် တြုံပြဲကၞောတ်လိုက်''   ဂွံဒှ်ကျာ်တြဲ။
ဓရ်သစ္စပန်''               လးဒဒန်သၠဲ သတ်ပါရမဳ''               ကၠုင်နိဿဲက္လင် ဂၠံင်မဂ္ဂင်ဆာဲ''             လှာဲဘွအရဳ ဂၠိုင်နူမဗြဲ''                ဒ္တဲစၠောံဏာသြင်။