cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ပညာဇောတိက၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်လ္ဂုင်
ဘာပညာဇောတိက ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ အရာပ် ၄ ဝိုင်၊ ပွိုင်ဍုင်ဥက္ကလာပသၠုင်ကျာ၊ ဍုင်လ္ဂုင်၊ ရးလ္ဂုင်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၄ ဇကု၊ ထပိုယ် ၅ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တကလျာဏ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၆၊ ဝှ် ၄၇။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ရးလ္ဂုင်
ဝါဘာ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်ဝါဘာ(Weahpei၊ ဝယ်ဖယ်)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်သၞေဟ်ခရေင်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၄၁၆။
နဲချူဇမၠေံလိက်မန်
ပ္ဍဲလၟေၚ်ချူလိက်မန် အခိုက်ချူဇမၠေံလိက် နွံ ဂၠိုၚ်ကဵုနဲရ။ မသွဵုကီုဒှ်၊ မဗျဉ်ကီုဒှ်၊ ဂစိုတ်ကီုဒှ် ဗီုပြၚ် ချူဇမၠေံ နာနာသာ် နွံရ ။ အခါညးတမၠာမန်တအ် စချူလိက်မန်ဂှ် ဗျဉ်သွဵု ဗွဲမဍာ်ပေၚ် ဖျာပ်ဗဂပ်တုဲဟေၚ် သုၚ်စောဲကၠုၚ်ဏောၚ် ထေၚ်ခယျ ကေတ်ရ။ ဆဂးလေဝ် အခါလၟုဟ်ဝွံ အခိုက်ချူဇမၠေံဟေၚ် ညးညးအဲအဲ သုၚ်စောဲဂၠိုၚ်တိုန်မံၚ်ရ။
ဝါဘာ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်သၞေဟ်ခရေင်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၄၆၉၄၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၅၅၀၁ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၁၀၁၉၅ တၠရ။
နဲချူဇမၠေံလိက်မန်
အခိုက်ချူဇမၠေံ မသွဵုဂမၠိုၚ်
မသွဵုလ္ၚဵုဟေၚ် အခိုက်ချူဇမၠေံ နွံရ။ ကျောဝ်ဗဵု ခံက်အၚ်သၟဝ်တေံညိ။
ဝါဘာ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
နဲချူဇမၠေံလိက်မန်
အခိုက်ချူဇမၠေံ မဗျဉ်ဂမၠိုၚ်
အခိုက်ချူဇမၠေံ မဗျဉ် နွံ ၃ သာ်ရ။ မဗျဉ် ၂ မ ဟွံဒးပြံၚ်ဗီုပြၚ်မွဲသာ် ထပ်တုဲချူဂှ် ဒှ်အခိုက်ပထမရ။
ဥပမာ။ ။ ကာလ တောဲစပ် မဗျဉ် ၂ မဂှ် ယဝ်ရ မဗျဉ်ဗက်လက်ကြဴဂှ် မဒးပြံၚ်ဗီုပြၚ်မဂး ဒှ်အခိုက်ချူဇမၠေံဒုတိယရ။ ပ္ဍဲလိက် ညးကော်ခဴစ 'ဗျဉ်ကၟက် ' ဝါ 'ဗျဉ်ကွက်' ရ။
ဥပမာ။ ။ တောဲစပ် မဗျဉ် ၂ မဂှ်တုဲ ယဝ်ရ မဗျဉ်သီုၜါဂှ် ဗီုပြၚ်ပြံၚ်သၠာဲအာတုဲ တိုန်ဒှ်တိုန် မအခဝ်တၟိမဂး ယၚ်ဝွံ ဒှ်အခိုက်ချူဇမၠေံတတိယရ။ အခိုက်ချူဇမၠေံဝွံ သွက်မလိက်လွဳဗစနူပါဠိဟေၚ် သုၚ်စောဲဂၠိုၚ်အိုတ်ရ။
ဥပမာ။ ။
ဂစိုတ်က
မသွဵုဒဵုကဵု ၈ မ ၁။ အ၊ ၂။ အာ၊ ၃။ အိ၊ ၄။ အု၊ ၅။ အေ၊ ၆။ အော၊ ၇။ အံ၊ ၈။ အို ၜိုန်ရ ပံၚ်တောဲသုၚ်စောဲကဵု ဂစိုတ်က (ဂစိုတ်ကက်) မာန်ကီုလေဝ် မသွဵု အာ ကု မသွဵု အော ၂ မ ဟေၚ် အခိုက်ချူဇမၠေံနွံရ။ ကျောဝ်ဗဵု ဥပမာ သၟဝ်တေံညိ။
ဂစိုတ်မ
ပဲါနူဗီုပြၚ်တအ်ဏအ်တုဲ အခိုက်ဇမၠေံဗီုပြၚ်သၟဝ်ဏအ်လေဝ် အခိုက်ချူ နွံမံၚ်ကီုရ။
ဂစိုတ်ယ
ပဲါနူဗီုပြၚ်တအ်ဏအ်တုဲ အခိုက်ဇမၠေံဗီုပြၚ်သၟဝ်ဏအ်လေဝ် အခိုက်ချူ နွံမံၚ်ကီုရ။
ဂစိုတ်ဟ
ပဲါနူဗီုပြၚ်တအ်ဏအ်တုဲ အခိုက်ဇမၠေံဗီုပြၚ်သၟဝ်ဏအ်လေဝ် အခိုက်ချူ နွံမံၚ်ကီုရ။
ဂစိုတ်အ
ပဲါနူဗီုပြၚ်တအ်ဏအ်တုဲ အခိုက်ဇမၠေံဗီုပြၚ်သၟဝ်ဏအ်လေဝ် အခိုက်ချူ နွံမံၚ်ကီုရ။
ဝၚ်ဓါတ်ကျာ်ကေလာသ ဗွဲသၚ်္ခေပ
လိက်ပရူပရာဝွံ ဒှ်လိက်ပိုဒ် ဝၚ်ဓါတ်ကျာ်ကေလာသ (ဗွဲခမၞောန်) မတက်တြးပတိတ်နူ ဂကောံဂေါပကကျာ်ကေလာသ ဍုၚ်လၟိုၚ်တအ်တုဲ တက်တြးပတိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ သက္ကရာဇ် ၁၃၆၅ သၞာံ မဒှ်ရ။ လိက်ပိုဒ်ဏံဝွံ ဒှ်လိက်ပရူ ထ္ၜုတ်ပ္တိုန်လဝ်ကျာ် နူအလန်ပထမ စဵုကဵုစိုပ် အလန်သတ္တမ ပါလုပ်တုဲ ပရေၚ်လဟဵုဆက်ကြဴကြဴတအ်လေဝ် ပါလုပ်ကီုရ။ လ္အိတ်မ္ဂး လၟိုဟ်ညးတာလျိုၚ် လ္ပာ်သၚ် ဂကောံဂေါပက ကျာ်ကေလာသတအ်လေဝ် ပါလုပ်ပ္ဍဲလိက်ပိုဒ်ဏံကီုရ။
ထ္ၜုတ်ပ္တန်အလန်ပထမ
အတိက်တေံ ဌာန်ဍုၚ်လၟိုၚ် ဇိုၚ်ကွဳသဳဒန် နွံဣသိမွဲ မုနိပါလ ပဒတဴပ္ဍဲသ္ကဴ ဂၚ်္ဂါ ကဠာၚ်အာ ပ္ဍဲဇရေၚ်ကျာ်တြဲ ပ္ဍဲဂြိုပ်ပဏ္ဍုဝ သၟဝ်တၞံဗပိုန် ကေုာံ တပူတဗဝ် အာတ်ဓါတ်သော်ကျာ်ဂမျိုၚ်ရ။
နတဲသတုံ ကျာ်ဒုၚ်ကဵုတပူတဗဝ် ဓါတ်သော် (၈) တၞုၚ်ရ၊ နတဲဇွိဒုၚ်ကဵု ဣသိ ဓါတ်သော်ဒ္စာံတၞုၚ်တုဲ ကျာ်တြဲဗကန်ဏာကဵု ဣသိမုနိပါလ သွက်ဂွံဌာပနာ ဓါတ်သော်ဒ္စာံတၞုၚ် ပ္ဍဲကဵုဒဵုပြာန် ဌာန်ဍုၚ်လၟိုၚ်ရ၊ ကာလဂှ် ဒှ်သက္ကရာဇ် (၁၀၃) သၞာံ၊ ဂိတုဒ္ဂိုန် (၅) မံက်၊ တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါရ၊ ဣသိဂွံနၚ်ဓါတ်သော်ဂှ် ဆဵုတြုံထဝ်လ ကဵု ဗြဴကောန်န ဒှ်ဒါယကာရသိ ညးပိဝေၚ်သဘၚ်လ္ၚောဝ်ကျာ် ရှေ်သှေ်ရဴဂဴ ပူဇဴဓါတ်သော် ပ္ဍဲဌာန်သၞေဟ်ဇၞော်တေံ ပေၚ်ဒစာံဂိတု စိုပ်ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် နူသၞေဟ်ဇၞော်ဒုၚ်ပ္တိုန်နၚ်ဓါတ်သော် စွံပ္တန်ပ္ဍဲဒဵုပြာန် မၞိဟ်ဒေဝတဴ အိန်ဗြီုဂမၠိုၚ် ကၠုၚ်လ္ၚောဝ်ရှေ်သှေ်ရဴဂဴ ပူဇဴဂြုဂြုဂြီုဂြီုဖဲလဲတုဲ၊ သၟိၚ်အိန်ရပ်ကေတ်ကွဵုဗိုတ် နတဲခဲါဖျေံဒမျိုဟ် (၈၀) ဟတ် စုတ်လဝ်ပ္ဍဲဇရထဝ် ဂတဝ်စွံလဝ် ဓါတ်သော်ပြဲ အိန်ပ္ကဲလဝ်စက်ရ။ ကာလသၠိုၚ်ဓါတ်သော် တော်ဆသက္ကရာဇ် (၁၀၃) ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်ပေၚ် တ္ၚဲဗုဒ္ဓွဝါ ဒက်ပ္တန်လဝ် စေတဳသၠုၚ် ၇ ဟတ်၊ ပါၚ်က္ဍိုၚ်မွဲမိဟ် ထပ်လဇံက်လဝ် စေတဳကေလာသတုဲ ဒေဝတဴအိန်ဗြီုဂမၠိုၚ် ဌာန်ညးညးစဴ သှေ်တဴဒကာ ဇန်တံညးဂမၠိုၚ် လ္ၚောဝ်ရှေ်သှေ်ရဴဂဴ ပူဇဴဟွံသ္ဂုတ်ရ။
အလန်ဒုတိယ
ဗုဒ္ဓသာသနာ ကလိလောန်အာ (၇၉၅) သၞာံ၊ နူဍုၚ်သုဝဏ္ဏဘုံမိ ဨကရာဇ်ဓမ္မပါလ သီုကဵုဗဵုပၞာန် (၅၀၀) စှေ်လဟဵုဒက်သၠုၚ်ပ္တိုန် ၂၀ ဟတ် ပါၚ်က္ဍိုၚ်မွဲဟတ် ကဵု မွဲဍ သၠုၚ်သီုကၠာဂှ် ဒှ်အာ ၂၇ ဟတ် စွံလဝ် ညးထပှ် သီုကဵု ဥပသကာစေတဳလၟိုၚ်တုဲ သၟိၚ်ဓမ္မပါလရာဇာ ဇက်ကလေၚ်စဴပၠန်ရောၚ်။
အလန်စတုတ္ထ
ဗုဒ္ဓသာသနာ ကလိလောန်အာ (၁၃၆၅) သၞာံ သၟိၚ်ကောန်ခမေန် မပိုၚ်လဝ်ဍုၚ်တက္ကသိုလ်ဂှ် စှေ်ကၠုၚ်လဟဵုသၠုၚ်ပ္တိုန် (၁၅) ဟတ်၊ ပံၚ်သီုကၠာဂှ် ဒှ်အာ (၅၇) ဟတ်၊ ပါၚ်က္ဍိုၚ် (၃) ဟတ်ကဵု (၂) မိဟ် ထပ်ကၠောန်လဇံက်လဝ်ရ။
ဓမ္မပါလ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဓမ္မပါလ
ဘာဓမ္မပါလ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဓမ္မပါလ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။
ဝၚ်ဓါတ်ကျာ်ကေလာသ ဗွဲသၚ်္ခေပ
အလန်ပဉ္စမ
ဗုဒ္ဓသာသနာ ကလိလောန်အာ (၂၄၁၅) သၞာံ၊ သက္ကရာဇ် (၁၂၃၃) သၞာံ၊ ဂၠံဓါတ်သော်စေတဳဇၞော်ဂှ် ဒေါမ်လာ်ပြဵုအာတုဲ ပ္ဍဲဍုၚ်လၟိုၚ် ဂၠိုၚ်ကဵုသဒ္ဓါ ခမဳမွဲဇကု မၞုံယၟုညာဏရံသဳ အာဂတပၠတရဴ ကေုာံ ဒကာဇန်တံညးဂမၠိုၚ် ဒက်လဟဵုပ္တိုန်ပၠန် အတိုၚ်ပကတိသၞောတ်တြေံ ဟွံဇၞော်ဟွံဍောတ် ဟွံသၠုၚ်ဟွံသဝ် ဒက်ပဠေဝ်လဝ်ရ။
ဓမ္မပါလ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဓမ္မပါလ
သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၆ ဇကု၊ ထပိုယ် ၂ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၄ ဇကု။
ဝၚ်ဓါတ်ကျာ်ကေလာသ ဗွဲသၚ်္ခေပ
အလန်သတ္တမ
ဗုဒ္ဓသာသနာ အာစိုပ် (၂၄၈၄) သၞာံ၊ သက္ကရာဇ် ဍုၚ် (၁၃၀၂) သၞာံ၊ ဂိတုဒ္ဂိုန် ခၟောမ်ဗိုတ်ကၠေံလေၚ်အာမွဲဝါ၊ ဂၠိုၚ်ကဵုသဒ္ဓါစေတနာ ဒကာမွဲမၞုံယၟု နာဲမှဵု သ္ပပဓါန် ကဵုကျာ်ဇၞော်လၟိုၚ် ဘာကျာ်မွဲဟာန် ကေုာံ ဒကာတြုံဗြဴဂမၠိုၚ် ခၞံခၟောမ်ဗိုတ်တၟိမွဲတုဲ ဂိတုကထိုန် (၁၅) မံက် ထပ်လဇံက် မွဲဝါပၠန်ရောၚ်။
ဓရေဲ
ဓရေဲ (Baccaurea ramiflora, the Burmese grape,) ဂှ် ဒှ်တၞံမဇၞော်လဇုဲ သၚေက်လၟိုန် မလုပ်လၟိဟ် ဂကောံတၞောဝ် ဂကူ (Phyllanthaceae) သၠုင် စဵုကဵု ၂၅ မဳတာနွံကဵု ကၞာင်သဓီု၊ သၞောက်ကြဳရ။ တၞံဏအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် အလုံတိုက်အာရှ ဗွဲမဂၠိုင် တဵုလွဳဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်မန်ဗၟာ၊ ကမ္ဘောဒဳယယာ၊ လဴ၊ ဝဳယေတ်နာမ်၊ အိန္ဒိယ၊ ဗင်္ဂလာဒေသ် ကေုာံ မလေရှာရ။ တၞံဓရေဲဂှ် ဒှ်တၞံမသၚေက်လၟိုန် မတိုန်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵုဂြိုပ် ဂကူတိနာနာသာ်ရ။ ၜိုတ်ဂိတုမာဃ် ဖဝ်ရဂိုန်မ္ဂး ပ္တိတ်ကဴတုဲ ၜိုတ်ဂိတု စဲ ပသာ်မ္ဂး သတ်ဍုဟ်ရ။ သတ်ဍေဟ်ဂှ် ၜဟ်စ နဒဒှ် သတ်ဆု၊ မနွံကဵု ဓရေဲ တောဲဇုက် (ဂစိုက်) ဂှ်ရ နကဵု ဗီုမန် ညးကော်စ ဓရေဲရ။ သတ်ဓရေဲဂှ် ပ္ဍဲဂဥုဲလေဝ် စကာဒၟံင် သွက်ဂွံ လွဳယဲစၞာံကီုရ။ သကောဝ် (ခၞောက်)၊ ရိုဟ် ကေုာံ ဆုဍေဟ်ဂှ် ညးကေတ်တုဲ ကၠောန်ဂဥုဲ နွံကီုရ။
ဓမ္မပါလ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဓမ္မပါလ
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝံသပါလ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၉၊ ဝှ် ၁၆။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ဝၚ်ဓါတ်ကျာ်ကေလာသ ဗွဲသၚ်္ခေပ
အလန်နဝမ
ပ္ဍဲဗုဒ္ဓသာသနာ (၂၅၀၁) သၞာံ၊ သက္ကရာဇ်ဍုၚ် (၁၃၁၉) သၞာံ၊ ဂိတုဒဂိုန် (၆) မံက်၊ တ္ၚဲအၚာ လဗိုတ်ကျာဇၞော် လပိုက်မွဲဝါပၠန်၊ ခၟောမ်ဗိုတ်ဒတုံစိုပ်တိတုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် (၁၃၁၉) သၞာံ၊ ဂိတုကထိုန်ပေၚ်၊ ဂကောံစေတဳယာနုဂ္ဂဟ ထပ်လဇံက်ပ္တိုန်ပၠန် သီုကဵုပေဲါသဘၚ်ရ။ ဗ္တကဗၠိက် ဇမၠိၚ်(၄) က္ဍကဵုမွဲၝောံတဲ၊ ခၟောံဗိုတ်ဂှ် ဗွိုက် (၃၁) ၝောံတဲ သၠုၚ်ဂှ် (၃၂) ၝောံတုဲ ထေက်ကဵုၚုဟ်မးဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။
ပ္ဍဲဗုဒ္ဓသာသနာ (၂၅၁၃) သၞာံ၊ သက္ကရာဇ် (၁၃၃၁) သၞာံ၊ ဂိတုမြေက္ကသဵု (၆) မံက်တ္ၚဲစန်၊ ပက္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ကဵု ကျာ်ဇၞော်တံၚ်မောံ၊ ကျာ်ဇၞော်အနေၚ်၊ ကျာ်ဇၞော်ကံဍောတ်၊ ကျာ်ဇၞော်လၟိုၚ်၊ ကျာ်ဇၞော်တၟံကၞေၚ်၊ ကျာ်ဇၞော်တံၚ်ပရၚ်၊ ကျာ်ဇၞော်ၝောံခမု၊ ကျာ်ဇၞော်ဍုၚ်ဖိန်တံဂှ်တုဲ သီုဂကောံတၠဳပိုန်သၚ်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲကွာန်လၟိုၚ် ဘာဇြပ် ကောံဓရီုညဳသာသၟဟ်န်တုဲ က္ဍိုၚ်ကျာ်တြေံဂှ် ဖျေံကၠေံတုဲ ကၠောန်ကေတ်က္ဍိုၚ်ကျာ်တၟိမွဲ ထေက်တန်ကဵုၚုဟ်မး ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂှ် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၃၁ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်ပေၚ်၊ တ္ၚဲအဒိုတ် ဂကောံတၠဳပိုန်သၚ်ဂမၠိုၚ်ကီု မဟာဇန်ကေုာံဒကာဇန် တြုံဗြဴတံညးဂမၠိုၚ်ကီု၊ သီုကဵုပေဲါသဘၚ် ဂြုဂြုဂြီုဂြီု ထပ်လဇံက်က္ဍိုၚ်မွဲဟာန်ကေုာံ ခၟောမ်ဗိုတ် ဗ္တက ဗၠိက်တၟိရောၚ် မိဂ္ဂး။
အလန် ဒသမ
ပ္ဍဲဗုဒ္ဓသာသနာ (၂၅၁၃) သၞာံ၊ သက္ကရာဇ် (၁၃၃၁) သၞာံ၊ ဂိတုမြေက္ကသဵု (၆) မံက်၊ တ္ၚဲစန်၊ ပက္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ကဵု ကျာ်ဇၞော်တံၚ်မောံ၊ ကျာ်ဇၞော်အနေၚ်၊ ကျာ်ဇၞော်ကံဍောတ်၊ ကျာ်ဇၞော်လၟိုၚ်၊ ကျာ်ဇၞော်တၞံကၞေၚ်၊ ကျာ်ဇၞော်တံၚ်ပရၚ်၊ ကျာ်ဇၞော်ၝောံခမု၊ ကျာ်ဇၞော်ဍုၚ်ဖိန်တံဂှ်တုဲ သီုဂကောံတၠဳပိုန်သၚ်ဂမၠိုၚ် ပ္ဍဲကွာန်လၟိုၚ် ဘာဇြပ် ကောံဓရီုညဳသာသၟဟ်န်တုဲ က္ဍိုၚ်ကျာ်တြေံဂှ် ဖျေံကၠေံတုဲ ကၠောန်ကေတ်က္ဍိုၚ်ကျာ်တၟိမွဲ ထေက်တန်ကဵုၚုဟ်မး ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂှ် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် - ၁၃၃၁၊ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်ပေၚ်ကီု၊ သီုကဵုပေဲါသဘၚ် ဂြုဂြုဂြီုဂြီု ထပ်လဇံက်က္ဍိုၚ်မွဲဟာန် ကေုာံ ခၟောမ်ဗိုတ် ဗ္တက ဗၠိက်တၟိရောၚ်မိဂ္ဂး။
အလန်ဨကာဒသ
ဗီုလဟဵုပ္တိုန် ကျာ်စေတဳ မရနုက်ကဵု ဨကာဒသ
ပ္ဍဲဗုဒ္ဓသာသနာ ၂၅၂၃-သၞာံ၊ သက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၁၃၄၁ သၞာံ၊ သွက်ဂွံသ္ပပူဇဴခၟောမ်ဗိုတ်ဂတာပ်ခေတ်တၟံသလေန်ဂှ် ချပ်ကေုာံရေၚ်သ္ကံပၠန်ရ။ ဂကောံခမဳ သၚ်မွဲဟာန်ကေုာံ ဒါယကာတံညးဂမၠိုၚ် စိုတ်သဒ္ဓါစေတနာတုပ်သၟဟ်တုဲ ပ္ဍဲကဵုဂိတုဖဝ်ရဂိုန်ပေၚ် သၞာံဂှ်ဟေၚ် သ္ပသဘၚ်ပ္တိုန်ခၟောမ်ဗိုတ် ဂတာပ်ခေတ်ပၠန်ရ။
အလန်ဒွါသမ
ဗီုလဟဵုပ္တိုန် ကျာ်စေတဳ မရနုက်ကဵု ဒွါသမ
ကျာ်စေတဳဓါတ်သော်ဂမျိုၚ်ဝွံ ပပ္တံနူကဵုရသိမုနိပါလတေံတုဲ သၟိၚ်မန်အဆက်က်တေံ လဟီုပဠေဝ်ကၠုၚ်ရ။ ကျာ်စေတဳဓါတ်သော်ဂမျိုၚ် မခၞံဗဒှ်ကၠုၚ်နူ (၂၅၀၀) သၞာံပြၚ်တေံဂှ် သ္ပဟိုတ်နူ ဣဒ္ဓိအနုဘဴကျာ်စေတဳဂှ်တုဲ အခိၚ်လၟုဟ်ဒှ်အာ က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ်၊ ခၟောမ်ဗိုတ်ထဝ်၊ ဗ္တကဗၠိက်ထဝ်ဂှ် မဟာဇန်တအ်ညးဂမၠိုၚ် ဂွံဆဵုညာတ်ကေတ် ဂတမတ်မာန်ရ။
ဟိုတ်နူသဒ္ဓါစေတနာ ညးဍုၚ်ကွာန်တံဇၞော်လောန်တုဲ ပ္ဍဲဗုဒ္ဓသာသာနာ ၂၅၄၇ သၞာံ၊ သက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၁၃၆၅ သၞာံ၊ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်ဂှ် ကလိဂွံအခေါၚ်သ္ပပူဇဴ က္ဍိုပ်ကျာ်ထဝ် မၞုံကဵုၚုဟ်မး ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ။
ဗီုဒက်ဂကောံ လ္ပာ်ခမဳသၚ်
သွက်ဂွံ ကၠောန်ခၞံဗဒှ် က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ် ကျာ်စေတဳကေလာသဂှ် ချပ်ဂၞန်ရေၚ်သ္ကံတုဲ ဂကောံမဟာနာယက ခမဳသၚ်ဂမၠိုၚ် ဖျေံလဝ်တာလျိုၚ်ကမၠောန်အတိုၚ်သၟဝ်ဝွံရ။ ရဴသာ်ဝွံ ဂကောံနာယကတၠဳပိုန်သၚ် (၁၂) ဇကု ကေုာံ ဂကောံဂေါပကကျာ် ဗၞတ် (၉၆) တၠတံညးဂမၠိုၚ် သွက်ဂွံကေတ်တာလျိုၚ် ကၠောန်ၜိုတ်ဝေယျာဝစ္စ ကျာ်စေတဳဂှ် ဖျေံတာလျိုၚ်အိုတ်ရ။
ဒဳမဝ်ကရေသဳ
thumb|400px| ဒဳမဝ်ရေသဳ (Democracy) (ဂရိတ်: δημοκρατία dēmokratía, "ပကင်ရင် နကဵု ညးဍုင်ကွာန်")ဂှ် ဒှ်သၞောဝ်ဗီုပြင် အလဵုအသဳ နကဵုညးဍုင်ကွာန် မရုဲစှ် ခပတိုန် အလဵုအသဳရ။ Who people are and how authority is shared among them are core issues for democratic development and constitution. Some cornerstones of these issues are freedom of assembly and speech, inclusiveness and equality, membership, consent, voting, right to life and minority rights. Generally, there are two types of democracy: direct and representative. In a direct democracy, the people directly deliberate and decide on legislature. In a representative democracy, the people elect representatives to deliberate and decide on legislature, such as in parliamentary or presidential democracy. Liquid democracy combines elements of these two basic types. The most common decision making approach of democracies has been the majority rule. Others are supermajority and consensus.
ဝၚ်ဓါတ်ကျာ်ကေလာသ ဗွဲသၚ်္ခေပ
ဗီုဒုၚ်ဒါန် သွက်ဂွံခၞံကၠောန်က္ဍိုၚ်ကျာ်
သွက်ဂွံပူဇဴ က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ် ခၟောမ်ဗိုတ်ထဝ် ဗ္တကဗၠိက်ထဝ် လလောၚ်တြးဏာ အလုံမွဲရးနိဂီု။ သွက်ညးတၠသဒ္ဓါဂမၠိုၚ် ဂွံမိၚ်ကေတ်ဂလာန်ပရိုၚ်တုဲ နကဵုသဒ္ဓါစေတနာထတ်မြဟ် ပြာပ်ကၠုၚ်ကဵုဒါန် သွက်က္ဍိုၚ်ကျာ် ဟွံဂွံပိုတ်သ္ကုတ်ရ။ နူကဵုဂိတုခ္ဍဲသဳ စဵုကဵုစိုပ်ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်ပေၚ် လုကဴ (၈) ဂိတုဝွံ သွက်ဂွံခၞံကၠောန်က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ် ကလိဂွံဝတ္ထုရတ်ဗၞတ်ကိုဋ်ပိလ္ၚီပြၚ်ရ။ ညံၚ်ရဴကျာ်စေတဳကေလာသ ဓါတ်သာ်ဂမျိုၚ်ဇၞော်ကဵုပိုန်ဣဒ္ဓိကဵု သဒ္ဓါစေတနာ ဒါယကာတံညးဂမၠိုၚ်လေဝ် ထေက်ကဵုဒးသ္ပအမ်သဝ် ဗွဲမလောန်ရ။
ဗီုပ္တိတ်ဇြဟတ် သွက်ဂွံခၞံကၠောန်က္ဍိုၚ်ကျာ်
သွက်ဂွံကၠောန် က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ်ဂှ် အတိုၚ်မဖျေံလဝ်တာလျိုၚ်ဂှ် ကၠောန်တဴအိုတ်ရ။ သွက်က္ဍိုၚ်ကျာ် ဂွံအာစိုပ်ဒတုဲပြဟ်ဟ်မာန်ဂှ် ညးမရေၚ်တၠုၚ်ဖဵု ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တသောဘဏ နူဘာမ္ၚဵုအံၚ်ဇၞးဂှ် ညးက္ညပြာပ်တိုန်အာ ဍုၚ်လ္ဂုၚ်တေံ ဂၠိုၚ်ဂၠိုၚ်ဝါရ။ သွက်ဂွံပ္တိုန်က္ဍိုၚ်ကျာ် ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်ပေၚ်တေံမာန် ချပ်စကဵုညးကၠောန်က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ်တေံအိုတ်ရ။ ဟိုတ်နူဣဒ္ဓိအနုဘဴ ကျာ်စေတဳဓါတ်သော်ဂမျိုၚ်ဝွံတုဲ လုကဴၜါဂိတု ဟွံလအ်မွဲသာ် က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ် ခၟောမ်ဗိုတ်ထဝ် ဗ္တကဗၠိက်ထဝ်တံဂှ် ခၞံကၠောန်အာစိုပ်ဒတုဲ ဗွဲမဒးရးသီုဖအိုတ်ရ။ ကိစ္စခၞံကၠောန်က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ် အာစိုပ်ဒတုဲတုဲ သွက်ဂွံဒုၚ်ဖျဴနၚ် ဍုၚ်လၟိုၚ်ဏအ်ဂှ် သ္ပသ္ကိုပ်ကဵု တၠဳပိုန်သၚ်ဂမၠိုၚ်တုဲ ဒါယကာဂကောံဂေါပကဂမၠိုၚ် ဆက်ပ္တိတ်ဇြဟတ်ပၠန်ရ။
ဗီုက္ညဒုၚ်ဖျဴနၚ်က္ဍိုၚ်ကျာ် နူဍုၚ်လ္ဂုၚ် စဵုကဵုစိုပ်ဍုၚ်လၟိုၚ်
သွက်ဂွံက္ညဒုၚ်ဖျဴ က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ်ဂှ် တၠဳပိုန်သၚ် ကေုာံ ဒါယကာတံညးဂမၠိုၚ် ဖန်ဖက်လဝ်ၜါဂကောံရ။ ဂကောံဒုၚ်က္ဍိုၚ်ကျာ် ပ္ဍဲဍုၚ်လ္ဂုၚ် ကေုာံ ဂကောံဒုၚ်က္ဍိုၚ်ကျာ် ပ္ဍဲဍုၚ်မတ်မလီုတေံ ဒှ်(၂) ဂကောံရ။ ညးရေၚ်တၠုၚ်ဖဵုလ္ပာ်ခမဳသၚ်တံဂှ် သ္ပသ္ကိုပ်သ္ကကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တသောဘဏ နူကဵုဘာမ္ၚဵုအံၚ်ဇၞးတုဲ တၠဂုဏ်အ္စာဘဒ္ဒဉာဏပါလ တၠဂုဏ်အ္စာဘဒ္ဒန္တတေဇောဘာသ မွဲဟာန်ကေုာံ ဒါယကာဂကောံဂေါပကတံဂှ် တိုန်အာဍုၚ်လ္ဂုၚ်တေံရ။
ဂကောံခမဳသၚ်ဂမၠိုၚ် နကဵုယာန်ကွဳကြဝိထဝ်ဂှ် က္ညဖျဴနၚ်က္ဍိုၚ်ကျာ် ပ္ဍဲကဵုသက္ကရာဇ်သာသနာ (၂၅၄၇) သၞာံ၊ သက္ကရာဇ်ဍုၚ် (၁၃၆၅) သၞာံ၊ ဂိတုပုဟ် (၁၄) မံက်ဂှ် ကၠုၚ်စိုပ်ဍုၚ်မတ်မလီုရ။ ခမဳသၚ် ကေုာံ ဒါယကာဂကောံဒုၚ်က္ဍိုၚ်ကျာ် ပ္ဍဲဍုၚ်မတ်မလီုတေံလေဝ် စဳရေၚ်ပြုပြောၚ်ကွဳစက်ဇၞော်သၟတ်တုဲ သွက်ဂွံဒုၚ်ဖျဴနၚ်က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ်ဂှ် နူကဵုဍုၚ်လၟိုၚ်တိုန်အာဍုၚ်မတ်မလီုတေံအိုတ်ရ။ ဒုၚ်ဗဵုလ္ၚောဝ်သ္ပပူဇဴ ပ္ဍဲဘာဗ္ဂေါပရိယတ္တိမန် အရာပ်ကုန်သီ ဍုၚ်မတ်မလီု ဗၞတ်မွဲဗ္တံတုဲ ပ္ဍဲတ္ၚဲယး (၁၅) မံက်ဂှ် ဂကောံခမဳသၚ် ကေုာံ ဒါယကာဂမၠိုၚ် သီုမအိုဟ်တၟိုဟ်မိပ်တဴအိုတ်ဟေၚ် သိုက်က်သြဳသြဳက္ညဒုၚ်ဖျဴနၚ်က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ် စဵုကဵုစိုပ်ဌာနဒဵုပြာန် ဌာန်ဍုၚ်လၟိုၚ်ဏအ်ရ။
ဗီုပ္တိုန်က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ် ခၟောမ်ဗိုတ်ထဝ် ဗ္တကဗၠိက်ထဝ်
သ္ပတမ်နူဂိတုပုဟ်ပေၚ် အခိၚ်က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ် စိုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်လၟိုၚ်ဏအ်တုဲ စဵုကဵုစိုပ် ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်ပေၚ် ဂကောံမဟာဇန်ဂမၠိုၚ် နူကဵုပန်ဒိုဟ် ဒ္စာံဌာန် ပြာပ်ကၠုၚ်စိုပ် ဗဵုလ္ၚောဝ်သ္ပပူဇဴ က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ် ဟွံပိုတ်သ္ကုတ်အိုတ်ရ။
ညးတၠသဒ္ဓါတံကီုလေဝ် နကဵုသဒ္ဓါစေတနာ မဗုသ္အးကဵုတဴဒါန် ရိုဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲရ။ သီုကဵု ဗဵုလ္ၚောဝ်ဒၟံၚ်ဟွံဖဲ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်သာသနာ ၂၅၄၇ သၞာံ၊ သက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၁၃၆၅ သၞာံ၊ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်ပေၚ်ဂှ် နကဵုကွဳစက်စက္ကရတ်ဒေဝတဴ မွဲဘုံတုဲမွဲဘုံပၠန် စဵုကဵုဒ္စိတ်ဘုံ ပ္တိုန်က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ် ကုကျာ်စေတဳကေလာသ ဂွံအာစိုပ်ဒတုဲ ဗွဲမအံၚ်ဇၞးရ။
ပ္ဍဲကဵုတ္ၚဲသ္ပသဘၚ် ပ္တိုန်က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ်ဂှ် နကဵုဂကောံခမဳသၚ် မက္ညနိမန်လဝ်တံဂှ်ကီု ဂကောံမဟာဇန် မပြာပ်ကၠုၚ်စိုပ် နူကဵုဍုၚ်ကွာန် ဌာန်ဒေသတၞဟ်ဟ်တံကီု ဂကောံခမဳသၚ် မဟာဇန်နူကဵုဍုၚ်လၟိုၚ်ဏအ်ကီု ပေၚ်က္ဍတ်တဴအလုံမွဲ အရှာံကျာ် စဵုကဵုဖျေံဇိုၚ်ဟွံဂွံ ဒှ်အာရ။ ဂကောံခမဳသၚ်တံကီု ဂကောံမဟာဇန်တအ်ကီု သီုကဵုမအိုဟ်တၟိုဟ်မိပ်တဴစိုတ်ဟေၚ် ဗဵုလ္ၚောဝ်သ္ပပူဇဴ ဂြုဂြုဂြီဂြီအိုတ်ရ။
ပ္တိုန်က္ဍိုၚ်ကျာ်ထဝ် အာစိုပ်ဒတုဲတုဲ ဗီုစရိုဟ်ဍာ်ဗပါ်တိ
ပ္ဍဲကဵုတ္ၚဲဖဝ်ရဂိုန်မွဲစွေက် အခိၚ်နူဂယးပြဟ်ဂှ် ဖ္ဍောတ်သ္ပပူဇဴ ပ္တိုန်အနေကဇာတုဲ ကဵုဒါန်ပရိက္ခရာဒ္စာံ ကုခမဳသၚ် အလုံတွဵုရးဍုၚ်မန်ဗၟာ မက္ညနိမန်လဝ်တံဂှ်ရ။ ကြဴနူဂှ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘာမ္ၚဵုအံၚ်ဇၞး ဘဒ္ဒန္တသောဘဏ ညးမရေၚ်တၠုၚ်ဖဵုဂှ် စဝ်စရိုဟ်ဍာ်ဇိုန်ပိုန်ဏာဓရ်ကုသိုလ် မဂွံပ္တုဲလဝ် အလုံအိုဿီုတံရ။
အိုတ်ကဵုဂကောံသတ်မၞိဟ်ဒေဝတဴအိန်ဗြီုဂမၠိုၚ် ကဵုဂွံမိပ်စိုတ်အိုဟ်တၟိုဟ် ဒုၚ်ကေတ်သာဓုကာတုဲ သြဝ်ဂွံဒှ်တသိုက်စိုတ် တသိုက်ကာယ ၜါပြကာအိုတ်ညိအဴ။
ဂကောံဂေါပကကျာ်ကေလာသဂမၠိုၚ်
ကျာ်ဇၞော်အ္စာ တၠဂုဏ်အ္စာ (၁၂) ဇကု၊ ကေုာံ ဥပါသကာခရှ် (၉၆) တၠ၊ မၚ်မွဲလဟဵုပ္တိုန်ဒၟံၚ် ကျာ်စေတဳကေလာသ ဓါတ်သော်ဒ္စာံတၞုၚ် ပ္ဍဲဍုၚ်လၟိုၚ်၊ ပွိုၚ်ဍုၚ်ရေဝ် ခန်လွာဍုၚ်မန်ရောၚ်။
နိဿဲ
လိက်အုပ် - ဝၚ်ဓါတ်ကျာ်ကေလာသ၊ ဍုၚ်လၟိုၚ်
မာံတောအ်
မာံတောအ် (၁၈၉၀ ဇာန်နဝါရဳ ၂၇ - ၁၉၅၅ မေ ၂၆ (၁၂၅၁ ဂိတုမာဃ် ၈ မံက် - ၁၃၁၇ ဂိတုဇှ်ေ ၅ မံက်)) ဝွံ ဒှ်အစာကဝိမန်ဒယှ်မွဲတၠ ပ္ဍဲအရာမဇန်ကဗျအလင်္ကာ ကေုာံ ဒွက်မန်ဂမၠိုင်ရ၊၊ မာံတောအ်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်မစိစောန် ပ္ဍဲအလင်္ကာမွဲတုဲ အရာမဆဵုကေတ် ပွဳပွူ မကတဵုဒှ်ဒၟံင်တအ်ဂှ် ဟီုဇန်အာ နကဵုကဗျအလင်္ကာမာန်ရ မြဴသာ်ဝွံ ဟီုပတိုန်ဒၟံင် ကမြဴညးရ၊၊ လိက်ကၞပ်ဇၞော်ဇၞော် ညးမဇန်ဖန်ဗဒှ်လဝ်တၟိ ၜိုန်ရဟွံဂွံဆဵုကေတ်ကီုလေဝ် လိက်ပရူမန် မလောန်ကၠုင်တုဲ မချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပရူဗီုဂကူမန် မဒးဒုင်ဂစိုတ် ပ္ဍဲအခိင်ဟံသာဝတဳလီု ပ္ဍဲသၞာံ ၁၁၁၉ တေအ်ဂှ် မၞိဟ်တီဂၠိုင်အိုတ်ရ၊၊ ဆဂး နကဵုသက်သဳ ဗွဲကြဴဏအ် လိက်ဂှ် ဒှ်လိက် ညးမချူလဝ် နူတမ် ဟွံသေင်၊ လိက်ဂှ် နူတမ် ကၠုင်နူ မန်ဍုင်သေံ ဟွံတီ အစာတမ်မူလမွဲ မချူဇန်လဝ်တုဲ ညးကလေင်ဗဟဵုပလေဝ်လဝ် ညံင်ကာရန်ဂွံခိုဟ်ရ၊၊ ညးဂှ် ဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲအခိင် မန်ပၠန်ဂတး ခေတ်လက္ကရဴအိုတ်ဏအ်တုဲ ပရူမကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲကဵုအခိင်ဂှ် ဗီုကဵု ဗၟာမစံင်ကွာန်ကၟာဝက်၊ ပရူသကိုပ်ပၞာန်မန် ဗိုလ်ရာဇတအ်ဂှ် ညးချူဇန်လဝ်ကဗျတုဲ ကဗျဇမၠေအ်တအ်ဂှ် ဒှ်ကဗျမလုပ်ဝင် ပတန်ၚုဟ်မး ဟွံမာန်ရ၊၊
ပထမ အဝဲ
အလံင်အစာကဝိ မာံတောအ်ဝွံ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၂၅၁ ဂိတုမာဃ် (၈) မံက် တ္ၚဲသိုက် (၁၈၉၀ ဇာန်နဝါရဳ၂၇) ကတဵုဒှ်မၞိဟ် နူမိမၜါ နာဲသောန် ကဵု မိနာဲၚေဝ် ပ္ဍဲကွာန်တံင်ပိုအ် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင် ညးခုတ်ခဴလဝ်ယၟု မာံဟယျာ ရ၊၊ ကောန်ဒေအ်ညးသီုဖအိုတ် ပ္ဍဲ(၈)တၠဂှ် ညးဒှ်မၞိဟ် မရနုက်ကဵု တတိယ၊ (၁) နာဲဟစေင်၊ (၂) နာဲဇေန်၊ (၃) နာဲဟယျာ (မာံတောအ်)၊ (၄) ဣနာဲကဴ၊ (၅) ဣနာဲၚံက်၊ (၆) ဣနာဲဟလာၝောအ်၊ (၇) ဣနာဲကောန်ပိုအ်၊ (၈) ဣနာဲကောန်ဒေအ်၊၊
ကလိဂွံအာယုက် ၉ သၞာံ မံင်ဘာလကျာ် ဘာတြေံ၊ ကွာန်တံင်ပိုအ်၊၊ ကလိဂွံအာယုက် (၁၅) ပထပိုယ် ကာလမဒှ်ခမဳဂှ် ကေင်မံင်လဝ် ပ္ဍဲကွာန်သၞေဟ်ဗ္ဒဝ် မဂွံကတ်လဝ် နဲကဲကဝိအလင်္ကာနာနာ နူဘာကွာန်သၞေဟ်ပဒဝ်ကီုရ၊၊ ရာံတိတ်နူခမဳကီုလေဝ် မင်တန်တဴအာ နကဵုဘဝဗၠာဲဇၞော်ရ၊၊
ဘဝအစာကဝိ
အစာကဝိ မာံတောအ်ဝွံ လိက်ညးမချူလဝ် နကဵု ပြကိုဟ်ဇၞော်ဇၞော် ဇာတ်နိပါတ်ကျာ်တအ်ဂှ် ဟွံဂွံဆဵုကေတ်ကီုလေဝ် ကဗျညးချူဇန်လဝ်တအ်ဂှ် ဟိုတ်နူမဍိုက်ပေင်ကဵု ရှ်သာကဗျ၊ ဗှ်စလေဝ်ခိုဟ် လမျီုလေဝ်လုပ်တုဲ ဒယှ်တမ္ညဝ်တဴ အကြာဂကူမန် နဒဒှ်အစာကဗျမွဲရ၊၊ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် အစာကဝိမာံတောအ်ဝွံ ဒှ်အစာကဝိ မဆေင်ကဵု ပရူဘဝမၞိဟ်မန် လၟိဟ်တ္ၚဲ၊ ဗီုကဵုဝုတ်ဗၠာဲ၊ ကောန်ၚာ် ကေုာံ အရာမကတဵုဒှ်ဒၟံင် အကြာဂကူမန် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးချူဇန်လဝ်ဂှ်ရ ကဗျညး ဒွက်ညးဂှ် ၜိုန်ရ ဟွံဂၠိင် နကဵုလိက်ကၞပ်ကီုလေဝ် ဟိုတ်မဗၟံက်ထ္ၜးကဵု အလိုက်အခိုက်မၞိဟ် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်တုဲ လုပ်လၟိဟ် လိက်ပတ်(literature)ဂှ်ရ ညးဝွံ ဒှ်အစာကဝိဇၞော် ပ္ဍဲဂကူမန် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၀တအ်ရ၊၊
ပၞောဝ်ကဵု လိက်ညးမဇန်လဝ်ဂမၠိုင်ဂှ် လိက်ပရူမန်မလောန်ကၠုင်တုဲ မချူလဝ် ပရူဗီုဗၟာပျဲပျာံဂစိုတ် ဂကူမန် ပ္ဍဲဍုင်ဟံသာဝတဳ အခိင်ဍုင်လီု ပ္ဍဲသၞာံ ၁၁၁၉ တေအ်ဂှ် မၞိဟ်တီဂၠိုင်ရ၊၊ နကဵုသက်သဳ ဗွဲကြဴဏအ်တုဲ လိက်ဂှ် ညးဒှ် အစာကဝိတမ်မူလ ဟွံသေင်ဂှ် ဂွံတီကေတ်ရ၊၊ အစာကဝိမဇန်လဝ် လိက်ဂှ် နူတမ်ဂှ် ဟွံတီကေတ်၊၊ ညံင်ရဴလိက်ဂှ် မပြးဇးတမ္ညဝ်ဒၟံင် အကြာဂကူမန် ပ္ဍဲဍုင်မန်ကီု ပ္ဍဲအကြာမန်ဍုင်သေံလေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ကီုရ၊၊ လိက်ဂှ် မန်ဍုင်သေံ နာဲဓဳရ (ဍုင်က္ၜင်ကံက်) ပကောံလဝ်တုဲ ချူပတိတ်လဝ် ပ္ဍဲလိက်စၟတ်သမ္တီ သဘင်ဇွသင် ကျာ်ဇၞော်ဖရာရာမာန်မုနိ ဍုင်မဟာဇျာဲရ၊၊ ပ္ဍဲကဵုမူဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲနိဒါန်လိက် ＂ယိုက်ဂုဏ်တုဲပၠန် ဆန်ဗဒှ်လိက်စိ၊ ညးမဒှ်ကၠာ အစာကဝိ၊ ညာဏ်ဟွံသောဲဟေင် လမေင်ပါဠိ၊ ယတိပိုတ်ဗျည် ဆန်ဗဒှ်တၟိ၊ ဥုံဇိုင်လာတ်ကၠာ ကွာန်ဂှ်ဇာတိ၊ နာဲသမာဲယှာ အစာကဝိ၊ ညာဏ်ဒှ်မြမောဝ် လ္ၚောဝ်ရးမန်ပိ၊ အာယုက်ကဵုဂၠိင် ညံင်သၟိင်နာဲမိ၊ ဂွံဒှ်မြမောဝ် ဒေါဝ်ရးမန်ပိ၊ ဝင်တြေံတြဟ် ဆန်ဗဒှ်တၟိ၊ ဂကူမန်ကၠာ ဂွံတီအာညိ၊ ဗမာပျဲလဝ် ညံင်ကဝ်အဂ္ဂိ၊ တူဂြောတ်ဒၟံင် ညံင်ကဵုပ္တေင်ဂျိ၊ သွက်မန်ဂွံတီ တၞီမံင်ဖိဖိ၊ ဂွံတီတုဲသ္တိုတ် စွံစိုတ်ကဵုဂိ၊ ညံင်ဂွံချပ်မာန် ဂစာန်တိုန်ညိ၊ မန်ပိုဲဗၠိုက်ဒၟံင် ဗိုင်ဟံင်အိုတ်ညိ၊ ယဝ်ဟံင်ဂွံကၠာ လာဘသုခိ၊ လာပ်မစိုပ်ကၠုင် ညံင်နုင်နိဓိ၊ အာယုက်ဂွံဂၠိင် ညံင်သၟိင်နာဲမိ၊ ဇဲယသိဒ္ဓိ ကဵုဒှ်ညိမန်၊၊＂ပ္ဍဲလိက်ဏအ် ဂွံတီကေတ် ဒဒှ်ရ ညံင်ရဴ မာံတောအ်ကီု နာဲသမာဲယှာ ဥုံဇိုင်လာတ် ဂှ် ကလေင်ချူလဝ်တၟိကီုရ၊၊
အတိုင် ညးဒေသတအ် မဟီုမ္ဂး ညးတၞဟ်ကဵုချူဆန် ပရောပရာမွဲမွဲ ယဝ်ရကဵုသြန် မွဲဒကေဝ်မ္ဂး ချူဆန်ကဵု မွဲတၞးမုက်လိက်ရ၊၊ ယဝ်ရကဵုသြန်ၜါဒကေဝ်လေဝ် ချူဆန်ကဵု မွဲတၞးမုက်လိက်ကီုရ၊၊ ဆဂး ကာလဗှ်လိက်ဂှ်မ္ဂး လိက်ကဝိအတာန်ၜါဒကေဝ်ဂှ် ရှ်သာကဝိ ခိုဟ်နူ လိက်ကဝိအတာန် မွဲဒကေဝ်ဂှ်ဏီရ၊၊
ကၞောတ်ဘဝ
အစာကဝိ မာံတောအ်ဝွံ စဵုလအိတ်လမျီုဂှ် တန်တဴလဝ် နဒဒှ် ဘဝဗၠာဲဇၞော်တုဲ ကာလအာယုက်ဇၞော်ဂှ် တန်တဴမံင်ဒၟံင် ပ္ဍဲဘာလကျာ် ဘာတၟိ၊ ကွာန်တံင်ပိုအ် မဒှ်အခိင် ကျာ်ဇၞော်ဝါရ ဇာတိကွာန်ဖလာတ် မဒှ် နွံပိုန်ဘာရ၊၊ ဗွဲကြဴ ကတဵုဒှ်ယဲ ယဲဍင်ကၠုင်တုဲ ကောန်ကၟိန်ညး ဣနာဲစိန်တဳ ကော်ဖျဴဏာသ္ၚိ ပ္ဍဲအရာပ်ခလံက်ခပြု ကွာန်တံင်ပိုအ်ဂှ်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ၁၉၅၅ မေ ၂၆ (သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၁၇ ဂိတုဇှ်ေ (၅) မံက် အခါမကလိဂွံ အာယုက် (၆၆) ဂှ် စုတိအာ ပ္ဍဲသ္ၚိ ကောန်ကၟိန်ညး ဣနာဲစိန်တဳဂှ်ရ၊၊
ညးစုတိဂွံတုဲ ပွိုင် (၆၄) သၞာံတုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် ချူပတိုန် တိုင်လိက်တၟအ် ကေုာံ ရုပ်ပါန်တိ မာံတောအ် ပ္ဍဲကွာန်တံင်ပိုအ်ဂှ်ရ၊၊
ကဗျ ကေုာံ ဒွက်ညးမချူလဝ်ဂမၠိုင်
စိုပ်သၞာံ ၁၃၁၀ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန် (၃) မံက် တ္ၚဲအၚာဂှ် ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ ကေုာံ ဒပ်ကၟိန်ဍုင်ကချေန်တအ် လုပ်ကၠုင်ကွာန်တုဲ ကဵုစံင်ထောအ်ကွာန်ကၟာဝက်ရ။ သီုဖအိုတ် သ္ၚိတူအာ ၃၆၁ မ။ စပ်ကဵုပရူဏအ်တုဲ အစာကဝိဒယှ် မာံတောအ် ချူဇန်လဝ် ကဗျ အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ၊၊
ပ္ဍဲသၞာံဝွံဗိုန် ဖဝ်ရဂိုန်ဒြာ၊ ပ္ဍဲပိမံက်ဂှ် ဒှ်တ္ၚဲအၚာ၊ ဗော်အကုသဵု ချေင်ကဵုဗမာ၊ သၟိင်တခေန်ဏု ယမုရာဇာ၊ ကဵုပၟိင်စံင်ယဇ် ဥပဒ္ဒဝါ၊
ကၟာဝက်ရးဇြာ ဇာတိကွာန်မန်၊ ဍေဟ်စံင်ထောအ်ပၠန် ပန်မံင်လ္ၚုလ္ၚောန်၊ သ္ၚိပိကၠံအဴ တြဴစှ်ောမွဲပ္ၚောန်၊ ထဝ်သြန်သ္ၚုသြောအ် တူထောအ်ဂၠိုင်လောန်၊ ဗၟာစံင်ပၠင်မန် ကောန်ကွာန်ကၟာဝက်၊ အဝိဇ္ဇာကၠာ ကြိယာဝိပက်၊ ဒးလေင်သုန်အာ ဒေါဝ်သံသာစက်၊ ဟိုတ်အဝဵုသၟိင် အနိင်အထက်၊ ပရေင်ဒါန ဘဝဍိက်ပၠက်၊ ညးတၠအဝဵု ဍဵုဍိုက်သက်သက်၊ ဂြပ်လေင်ဂၠံင်ကၠက် မသက္ကုခြာ။
ပ
ပ (pa; the twenty-first letter of the modern Mon alphabet)ဂှ် ပၞောဝ်ကဵု ဗျည်မန် ခေတ်တၟိ (၃၅) မဂှ် ဒှ်အက္ခရ် မရနုက်ကဵု ၜါစှ်ောမွဲတုဲ ပ္ဍဲကဵုအရေဝ်မန် မၞုံရမ္သာင်ၜါၜါ ရမ္သာင်သာ ကဵု ရမ္သာင်ဇြိုင်ဂှ်မ္ဂး "ပ" ဂှ် ဒှ်ဗျည်ရမ္သာင်သာတုဲ လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲဂကောံဗျည်ပထမ။ ရမ္သာင်မန် မွဲဂကောံမနွံပန်ပန်ဂှ် "ပ" နွံ ပ္ဍဲဒၞာဲရမ္သာင်ကၠာအိုတ်၊ ဣဏအ်ဂှ် "ပ" သာ၊ "ဖ" သာဇြိုဟ်၊ "ဗ" ဇြိုင်၊ "ဘ" ဇြိုင်ဇြိုဟ်။
ဝင်
အက္ခရ် "ပ" ဝွံ နူတမ် ကၠုင်နူ အက္ခရ်ဂြန္ထ နူဒေသဍုင်အိန္ဒိယသၠုင်ကျာ ဗွဲမဂၠိုင်ကော်ခဴစ အက္ခရ်ပလ္လဝ နူအေဒဳ (၅-၆) ဗွဝ်ကၠံရ။ အက္ခရ်ပလ္လဝဂှ် စောန်ဆက်ကၠုင် နူအက္ခရ်ဗြဟ္မဳ။ တမ်မူလ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် တၠပညာတအ် လညာတ်ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ကီုလေဝ် လညာတ် Georg Bühler မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ နူတမ် မကၠုင်နူသေမိတိစ် (Semitic)ရ။ အတိုင်လညာတ်ညးမ္ဂး ပ္ဍဲၜိုတ် ဘဳသဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဗဗၞးတအ် ကေတ်အက္ခရ်ဂှ်တုဲ ညံင်ဂွံကိတ်ညဳ ကုရမ္သာင်သံသကြိုတ် ကေုာံ ပြကြိုတ်ဂှ် ညးတအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ်ရ။ လညာတ်တၠပညာ မပ္တံကဵု G.R. Hunter, S.R. Rao, John Newberry ကေုာံ Krishna Rao တအ် ညာတ်ကေတ် အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် နွံအဆက်တမ် နူကဵု အက္ခရ်/သင်္ကေတအိန္ဒူ (Indus script/Indus symbol) ရ။
ဒဵုကြေင်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်သၞေဟ်ခရေင်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၄၆၉၄၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၅၅၀၁ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၁၀၁၉၅ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
သာသနာပါလ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်လ္ဂုင်
ဘာသာသနာပါလ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ အရာပ် ၅ ဝိုင်၊ ပွိုင်ဍုင်ဥက္ကလာပသၠုင်ကျာ၊ ဍုင်လ္ဂုင်၊ ရးလ္ဂုင်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၂ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တညာဏိန္ဒ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၃၊ ဝှ် ၅၃။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ရးလ္ဂုင်
ဝါဇြေန်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဝါဇြေန်
ဘာဝါဇြေန် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဝါဇြေန်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၄ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝိနေယျ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၄၊ ဝှ် ၂၃။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ဝါဗိုင်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဝါဗိုင်
ဘာဝါဗိုင် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဝါဗိုင်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။
သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၈ ဇကု၊ ထပိုယ် ၃ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၄ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝဏ္ဏ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၂၊ ဝှ် ၄၂။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကျာ်မြဟ် (ဘာကျာ်)၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်လ္ဂုင်
ဘာကျာ်မြဟ် (ဘာကျာ်) ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ အရာပ် ၅ ဝိုင်၊ ပွိုင်ဍုင်ဥက္ကလာပသၠုင်ကျာ၊ ဍုင်လ္ဂုင်၊ ရးလ္ဂုင်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၂ ဇကု။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ရးလ္ဂုင်
ရာမညပရိယတ္တိ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်လ္ဂုင်
ဘာရာမညပရိယတ္တိ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ အရာပ် ၅ ဝိုင်၊ ပွိုင်ဍုင်ဥက္ကလာပသၠုင်ကျာ၊ ဍုင်လ္ဂုင်၊ ရးလ္ဂုင်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၂ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝိန္ဒဓမ္မ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၄၊ ဝှ် ၄၄။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ရးလ္ဂုင်
ဗိုင်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဗိုင်
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ၜိုပ်ထဝ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်လ္ဂုင်
ဘာၜိုပ်ထဝ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ အရာပ် ၆ ဝိုင်၊ ပွိုင်ဍုင်ဥက္ကလာပသၠုင်ကျာ၊ ဍုင်လ္ဂုင်၊ ရးလ္ဂုင်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၁ ဇကု၊ ထပိုယ် ၄ ဇကု။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ရးလ္ဂုင်
ဂကောံရေင်တၠုင်ပေါဲရုဲမာဲ ၂၀၂၀ ဍုင်သေံ
ဂကောံရေင်တၠုင်ပေါဲရုဲမာဲ ၂၀၂၀ ဍုင်သေံ ဝွံ ဒှ်ဂကောံမှာဇန် ဂကူမန် မပဒတဴ ရးနိဂီုသေံ ဒက်ပ္တန်လဝ် သွက်ဂွံဗိုင်ရီုဗင် ကောန်ဍုင်ဗၟာ ဗွဲတၟေင် ဂကူမန် မစိုပ်ဒၟံင် ရးနိဂီုသေံတအ် သွက်ဂွံစုတ်မာဲ ပ္ဍဲသဘင်မာဲဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၂၀ ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေမ်ပါ ၈ ရ။ ဂကောံဝွံ မံက်ဂတဝ်ကၠုင် ပ္ဍဲ ပေါဲသဳကၠဳ ပရေင်ရုဲမာဲ ၂၀၂၀ ဍုင်သေံ မကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဘာမန် သုဓမ္မဝတဳ၊ ကွာန်ၜင်က္ဍဳ၊ ရးနိဂီုသေံ ပ္ဍဲဂိတုဂျူလာင် ၁၂၊ ၂၀၂၀ ရ။ ပ္ဍဲပေါဲသဳကၠဳဂှ် ကောန်ဂကူမန် ၜိုတ်ပိကၠံတၠ တိုန်စိုပ်လဝ်တုဲ ဒက်ပတန်လဝ် ဂကောံ နကဵုမၞိဟ်စၞး ဒေသနာနာရ။ ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳဂှ် နာဲကသုမန်၊ ကေုာံ ကျာ်ဇၞော်အစာဂမၠိုင် တိုန်စိုပ်လဝ်ရ။
ဂကောံ
ဂကောံဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဂကောံနာယက၊ ဂကောံဂအုပ်ရုင်၊ ဒၞာဲဆက်ဆောံ၊ ညးဒုင်တဲလိက်တအ် ဒှ်တမ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။
ပၠုပ်စရင်စုတ်မာဲ
နကဵု ကမ္မရှေန်သဘင်မာဲဍုင်ဗၟာ လလောင်တြးလဝ် ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၂ ဂျူလာင် ၂၀၂၀၊ ကုကောန်ဍုင်ဗၟာ မစိုပ်ဒၟံင်ဍုင်သအာင်တအ်ဂှ် ယဝ်ရမိက်ဂွံစုတ်မာဲဒစးဒုင်မ္ဂး ဗွဲကိုပ်ကၠာ ဒးပလံင်ဗစိုပ်လဝ် ဝှာင် (၁၅) (ပုံစံ ၁၅) ဇရေင်ရုင်ကလုတ် ဍုင်ဗၟာရောင်။ ဝှာင် (၁၅) ဂှ် နူစ ဂျူလာင် ၃၊ ၂၀၂၀ ဂှ် တံင်လုပ်ကေတ် နူကဵု ဝပ်သာက်ညးတအ်ဂွံမာန်တုဲ ဝှာင်တအ်ဂှ် နူ ဂျူလာင် ၁၆၊ ၂၀၂၀ စဵုကဵု အဝ်ဂေတ် ၅၊ ၂၀၂၀ ဂှ် ပလံင်ဗစိုပ် ရုင်ကလုတ်ဍုင်ဗၟာ ပ္ဍဲဍုင်ဇကု မပဒတဴဒၟံင်ဂွံရ။ နကဵုဂကောံဝွံ ဗိုင်ရီုဗင်ကဵု ညံင်ညးမိက်ဂွံစုတ်မာဲတအ် ဂွံဗပေင်ဝှာင်၁၅၊ တုဲပၠန် ဝှာင်တအ်ဂှ် ညံင်ဂွံစိုပ် ရုင်ကလုတ်ဗၟာဂှ် ပလံင်ဗစိုပ်ကဵုရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပရေင်ဍုင်ကွာန်
သၞေဟ်ဓမင်၊ သၞေဟ်ခရေင်
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်သၞေဟ်ခရေင်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၄၆၉၄၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၅၅၀၁ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၁၀၁၉၅ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
သၞေဟ်ခရေင်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်သၞေဟ်ခရေင်(Hnitkayin၊ နှစ်ကရင်)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်သၞေဟ်ခရေင်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၄၁။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်သၞေဟ်ခရေင်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၄၆၉၄၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၅၅၀၁ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၁၀၁၉၅ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ၜုန္နရိက်၊ တၞံ
ပုဏ္ဏရိက် / ၜုန္နရိက်(Ixora) ဝွံ ဒှ်တၞံပကဴမွဲတုဲ နကဵုယၟုဓမ္မတာ မကော်ခဴစ ပကဴတၞိင်၊ ပ္ဍဲလိက်တြေံ ဂွံဆဵုကေတ် ၜုန္နရိက်၊ မလုပ်လၟိဟ် ဗဳဇ Rubiaceae ရ၊၊ ပုဏ္ဏရိက်ဝွံ ဒှ်တၞံမတိုန် ပ္ဍဲဒေသဂမ္တဴတုဲ ဒှ်တၞံသၚေက်တွဵု မွဲဂကူ၊ သီုဖအိုတ် နွံ ၜိုတ် ၅၆၂ ဂကူ၊၊ မွဲဂကူကဵုမွဲဂကူ အသာ်ပကဴ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ရ၊၊ တမ်မူလ ပုဏ္ဏရိက်ဝွံ ကၠုင်နူ ဒေသဂမ္တဴ ကေုာံ သာပ်ဒေသဂမ္တဴ အလုံမွဲဂၠးတိတုဲ ဒၞာဲမဂွံဆဵုကေတ် ဂကူနာနာ ဂၠိုင်င်ဂှ် ဒှ်ဒေသဂမ္တဴအာရှရ၊၊ ပ္ဍဲဒၞာဲသာပ်ဒေသဂမ္တဴ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် ဗီုကဵု တွဵုရးဖလဝ်ရေဒါတအ်လေဝ် တိုန်ဒၟံင်ကီုရ၊၊ ညးတအ် ကော်စWest Indian Jasmine (မၠဵုအိန္ဒိယပလိုတ်)၊၊ ပကဴဝွံ ယၟုနွံဂၠိုင်ကွေဟ်ရ၊၊
ယၟုဂမၠိုင်
ယၟုပကဴဝွံ ပါဲနူကဵု ဗီုအင်္ဂလိက် မကော် အာဲဇြောရာ (Ixora) တုဲ ယၟုမပ္တံ viruchi, rangan, kheme, ponna, chann tanea, techi, pan, siantan, jarum-jarum/jejarum, jungle flame, jungle geranium,cruz de Malta တအ်လေဝ် ကော်ကီုရ၊၊ ပကဴဝွံ ဗီုဘာသာဗၟာမ္ဂး ပုဏ္ဏရိပ် မြဴသာ်ဝွံ ကော် ကြပ်တုပ်ဒၟံင် ကုမန်ကီုရ၊၊ ယၟုဘာသာမန် ပုဏ္ဏရိက် ဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကုယၟုတၞဟ်ဟ် ဗွဲတၟေင်ယၟု ponnaတုဲ ရိက် ဂှ် ကၠုင်နူ ယၟုသံသကြိုတ် ရက္တက (raktaka) ရက္တတ (raktata) ၜါဂှ် ဗဂပ်တုဲ ဒှ်အာ ပုဏ္ဏရိက် ရ၊၊ ＂ပုဏ္ဏ＂ နကဵုဘာသာပါဠိဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် ＂ပေင်＂ ၜုန္န အတိုင်လိက်တြေံဂှ်လေဝ် ကၠုင်နူ အဓိပ္ပါယ် ပုဏ္ဏ ဟွံသေင်မ္ဂး ဗီုသံသကြိုတ် အဓိပ္ပါယ် ＂မပေင်＂ ကီုရ၊၊ ＂ရက္တက＂ ဗီုသံသကြိုတ်ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် ＂ဗကေတ်၊ အသာ်ဆီ＂၊၊ ဟိုတ်နူ ဍောင်ဍောတ်တ်ဂမၠိုင် မကောံပေင်ဒၟံင် မနွံကဵုအသာ်ဆီတုဲ ကဵုလဝ်ယၟု ＂ပုဏ္ဏရိက်＂ ဒှ်မာန်ရ၊၊ ပ္ဍဲကဵု သံသကြိုတ်လေဝ် ယၟုပကဴဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် နာနာ မပ္တံကဵု ဗန္ဓုဇိဝက (bandhujivaka) ဗန္ဓုက( bandhuka) ဗိန္ဒုက (binduka) ပရလဳ (parali) ပရန္တိ (paranti)၊ ပထလဳ (pathalee) ရက္တက (raktaka) ရက္တတ (raktata) ရ၊၊
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပ္ကဴဂမၠိုၚ်
ဗဒဴချေဟ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဗဒဴချေဟ်
ဘာဗဒဴချေဟ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ဗဒဴချေဟ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။
သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၁ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၂ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝိမလ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၇၈၊ ဝှ် ၂၂။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ဗညာအံင်မဵု၊ ဒံက်တာ
ပထမအဝဲ
ဗညာအံင်မဵုဝွံ ဒှ်ကောန် နာဲယှိုယ်ဥူ မိဂိုင် မကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ခရိုက်ကလိ၊ ဍုင်ရေဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၇ ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၁၄ ရ။ အတိုင်အလဵုဇကု နာဲဗညာအံင်မဵု မလလဴထ္ၜး ပ္ဍဲမုက်ဝှုက်ၜောက်ညးမ္ဂး အပါနော်ညး ကေုာံ မိမညးတအ်ဂှ် တၞဟ်နမိက်ဂွံကဵု ညးလေပ်လိက်မန်ကၠာတုဲ အာစွံညးဘာလကျာ် ဘာဂေါခေတ္ထာ (ဘာဝါဂၠဴ) ကိုပ်ကၠာအိုတ်ရ။ ညးမံင် ဘာလကျာ်ၜါသၞာံတုဲ အပါနော်ညး ပ္တိတ်လိက်မွဲကၞပ် ကဵုဗှ်တုဲ ညးဗှ်လိက်မန်ဒးခိုဟ်ခိုဟ်ရတုဲ အပါနော်ပ္တိတ်ညး နူဘာလကျာ်တုဲ အာစွံညး ပ္ဍဲဘာအလဵုအသဳ (ဘာဗၟာ) ရ။ ၜိုန်ရ ညးမံင်ဘာလ္ဇုဲ နူညးတၞဟ်ၜါသၞာံကီုလေဝ် ဟိုတ်နူညးဗှ်လိက်မန်၊ လိက်ဗၟာလေဝ် ညးဗ္တောန်လောဲတုဲ ပ္ဍဲမွဲသၞာံဓဝ်ဂှ် ညးဂွံအံင်ကေတ် ၜါတန်တုဲ ဗက်ညးတၞဟ်မာန်ကီုရ။ ဘာညးမကေင်လဝ်မံင်လဝ်ဂှ် ဘာအထက (၁) ဍုင်ရေဝ်၊ ဘာအထက (၆) မင်္ဂလာတောင်ညွန်ံ၊ ဍုင်လ္ဂုင်တုဲ ပညာဂဥုဲဂှ် ညးတိုန်လဝ် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်ဂဥုဲ (၂) ဍုင်လ္ဂုင်ရ။ ညးကလိဂွံ ဗြးမဟိမုဒံက်တာ (M.B.B.S (Rgn))တုဲ အကြာသၞာံ ၁၉၇၅-၇၆ ဂှ် ကေင်ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲရုင်ဂဥုဲကောန်ၚာ် ဍုင်မတ်မလီုတုဲ ပံက်ခန်ဂဥုဲဇကုကဵုဇကုရ။
အကာဲအရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန်
သၞာံ ၁၉၆၂ ဂဥုပ်ဗိုလ်နေဝေန် သိမ်ထောအ်အဝဵုဍုင်တုဲ ဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳပၠန်ဂတး (တော်လှန်ရေးအစိုးရ) တုဲ ကၟာတ်ထောအ် ဘာတက္ကသိုလ်ဂမၠိုင်ရ။ တုဲပၠန် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂမၠိုင်လေဝ် ကၟာတ်ထောအ်ဖအိုတ်ရ။ ဂကောံမှာဇန်ဂမၠိုင်ကီု သီုကဵု ဂကောံမဆေင်ကဵု လိက်ပတ်ယေန်သၞာင်မန်တအ်လေဝ် ဒးဒုင်ကၟာတ်ထောအ်ဖအိုတ်ရ။ ဆဂး ဗော်သွးမန်အလုံဍုင်ရာမည (ရာမညတိုင်းလုံးဆိုင်ရာမွန်အဖွဲ့ချုပ်) မွဲဓဝ်ရ ဟွံဒးဒုင်ကၟာတ်။ ပါဲနူ ကၟာတ်ထောအ်ဂကောံဂမၠိုင်ဂှ် အစဳအဇန် ဗ္တောန်လိက်မန် ပ္ဍဲဘာအလဵုအသဳဂမၠိုင်ကီု၊ ဌာနလိက်မန် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်မတ်မလီု အစာနာဲထောန်ယှိုယ် မကေတ်ဒၟံင်တာလျိုင်တုဲ ဗ္တောန်ဒၟံင်ဂှ်လေဝ် ဒးဒုင်ကၟာတ်ထောအ် ဖအိုတ်ရ။ အစာဘာဂမၠိုင် ညးမဗ္တောန်လိက်မန် ပ္ဍဲဘာအလဵုအသဳတန်မူလဂှ် ညးကဵုလုပ်သှ်လိက် ယဝ်ရ အံင် ၇ တန်မ္ဂး ညးကဵု ပအစာဘာ ဗ္တောန်လိက်ဗၟာ ပ္ဍဲဘာဂှ်၊ ကုညးဟွံအံင်တအ်ဂှ် ကဵုက္လေင်သှ် ကာလအံင်မ္ဂး ဂွံဒှ် အစာဘာလိက်ဗၟာရ။ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဗော်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂမၠိုင် သီုကဵု သကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဥူနုကီု က္ဍိုပ်သကိုပ်မန် နူကဵု ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် နာဲအံင်ထောန်၊ နာဲင္ၚိုဲသိင်၊ နာဲထောန်သိင်၊ နာဲနလ္လာ၊ နာဲတေန်အံင်၊ နာဲဆာန်မန်၊ နာဲကြောင်၊ နာဲကောန်ဗၠာဲ ဒးဒုင်ဖျေဟ်ထံင် သီုညးဖအိုတ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ က္ဍိုပ်သကိုပ် ဗော်မန်ကောန်ဍုင်အရင် နာဲဖဝ်ချိုဝ် လေဝ် ဒးဒုင်ရပ်လဝ်ကီုရ။
စိုပ်သၞာံ ၁၉၆၄ ဂှ် တက္ကသိုလ် က္လေင်ပံက်၊ ပ္ဍဲသဘင်တ္ၚဲကၟိန်ဍုင် သၞာံ ၁၉၆၃ ဂှ် ဂဥုပ်ဗိုလ်နေဝေန်ဟီု "ကောန်ဍုင်အရင်တအ် အခေါင်ဗ္တောန်အရေဝ်လိက်ဇကု၊ ကေုာံ ကမၠောန်ယေန်သၞာင် မကဵုယေန်သၞာင်ဇကု ဗွဲမဗၠးၜး နွံရ" ပ္ဍဲကဵု ဘာတက္ကသိုလ်ဂမၠိုင်လေဝ် ဂွံအခေါင်ပံက် ကမ္မမတဳလိက်ပတ်ယေန်သၞာင် ကောန်ဍုင်အရေင်တုဲ၊ သၟဝ်ကော်မတဳဂှ် ဆာပ်ကမ္မတဳလိက်ပတ်ယေန်သၞာင်မန်၊ ဆာပ်ကမ္မတဳလိက်ပတ် ယေန်သၞာင်ကရေင်၊ သေံ၊ ယခေင် ဒှ်တမ် ဒက်ပ္တန်ကၠုင်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် တွဵုရးဍုင်မန် ဟွံမဲဏီရ။ ဆာပ်ကမ္မတဳလိက်ပတ်ယေန်သၞာင်မန် တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင် (လ္ဂုင်) ဂှ် စပံက် နူကဵု သၞာံ ၁၉၆၄ ဂှ်ရ။
ကမၠောန်မန် ပ္ဍဲဗွိုင်တက္ကသိုလ်
သၞာံ ၁၉၆၄ ဂှ် နာဲဗညာအံင်မဵု ဒှ်ဒၟံင် ကွးဘာ ၉ တန်၊ ဟိန်မကၠုင်ဝေင် သဘင်ကျာ်တၟအ် (ကွာန်ကၟာဝက်) ဂှ် ဂွံအခေါင် အာဆဵုဂဗ ကုမာံယှိုဲယေန် (မင်းရွှေရင်) (ဗွဲကြဴ ဂွံယၟု နာဲရဿ) ညးမဒှ် ကွးဘာတက္ကသိုလ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ် ပ္ဍဲကွာန်ကၠအ်သတ်ရ။ မာံယှိုဲယေန်ဂှ် ကေတ်လဝ်တာလျိုင် ညးအုပ်ကာနာနာ ပ္ဍဲကဵု ဆာပ်ကမ္မတဳလိက်ပတ်မန် တက္ကသိုလ်ဂမၠိုင် ဍုင်လ္ဂုင်ရ။ အတိုင်ညးမလဴထ္ၜးမ္ဂး စနူအခိင်ဂှ် စိုတ်ထတ်ဒၟံင် ကာလတိုန်ဘာတက္ကသိုလ်မ္ဂး လုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲကဵု ဂကောံမန်ဂှ်ရောင်ရ။ သၞာံ ၁၉၆၆ ဂှ် နာဲဗညာအံင်မဵု အာမံင်ဘာ ၁၀တန် ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင်တုဲ သၞာံ ၁၉၆၇ ဂှ် ဂွံလုပ်တိုန် တက္ကသိုလ်ဂဥုဲ (၂) လ္ဂုင်၊ သၞာံ ၁၉၆၈ အခိင်မက္လေင်ဒက်ပ္တန် ဆာပ်ကမ္မတဳလိက်ပတ်ယေန်သၞာင်မန်တၟိဂှ် နာဲဗညာအံင်မဵု လုပ်ကေတ်တာလျိုင် နဒဒှ် ညးတာလျိုင် ပံက်ဗ္တောန်လိက်မန်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် မၞိဟ်သၟတ်မန် မလေပ်လိက်မန်ဂှ် ၜိုန်ရ အောန်တဴ ဗွဲမလောန်ကီုလေဝ် ဟိုတ်နူ မဂွံမံင်လဝ် ဘာဝါဂၠဴ၊ လေပ်လဝ်လိက်မန်တုဲ ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်လ္ဂုင်ဂှ် ဇၟာပ်တ္ၚဲသ္ၚိသဝ် မွဲသတ္တာဟမွဲအလန် ဗ္တောန််ကဵု လိက်မန် ကုညးတၞဟ်တအ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဟိုတ်နူကွးဘာမိက်ဂွံ ဗ္တောန်လိက်မန်ဂၠိုင်တုဲ ဒးပါ်လဝ် ၜါတန်၊ သွက်လိက်မန် ကဆံင်သမၠုင်ဂှ် အစာနာဲထောန်ယှိုဲ ဗ္တောန်ကဵုတုဲ နာဲဗညာအံင်မဵုဂှ် ဗ္တောန် တန်သဇိုင်ရ။ ပါဲနူညးတုဲ အစာအရီု မာံယှိုဲလောန် (မင်းရွှေလွင်) နူတက္ကသိုလ်ဝိဇ္ဇာသိပ္ပံ ကေုာံ မာံထောန်သိင် (မင်းထွန်းစိန်) နူတက္ကသိုလ်ပရေင်ပိုန်ဒြပ်တအ်လေဝ် နွံကီုရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် တက္ကသိုလ်ဗွဲမဂၠိုင် ဗီုကဵု တက္ကသိုလ်မာန္တလေတအ်ဂှ် ဆာပ်ကမ္မတဳလိက်ပတ်ယေန်သၞာင်မန် ဟွံမဲဏီတုဲ ညံင်ဂွံဒှ်ဂှ် ဗိုင်ဆဝ်မ္ၚုဟ် ဗိုင်ရေင်တၠုင်ကဵုလဝ်ကီုရ။ ကမၠောန်အဓိက ပ္ဍဲဆာပ်ကမ္မတဳဂှ်မ္ဂး ဗ္တောန်လိက်မန်၊ သွာင်ယေန်သၞာင်ဂှ်တှ်ေ ဗ္တောန်လှ်ေဒယှ်ေမန် သွက်သဘင်ဒုင်တၠုင်ကွးဘာတၟိတအ်ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ပ္တိတ် ကြက္ကဒိန် ကေုာံ လိက်မဂ္ဂဇြေန်ဂမၠိုင်ရ။
ဘဝပၠန်ဂတး
ဒံက်တာဗညာအံင်မဵုဝွံ ကေင်လုပ်ယိုက််ဂၠေင်လဝ် ပ္ဍဲဗော်ဍုင်မန်တၟိ ပ္ဍဲဌာနပရေင်ထတ်ယုက်ကီုရ။
ပရေင်ဍုင်ကွာန်
အခိင်ကာလ ဗော်ဒဳမဵုကရေဇြဳအလုံဒေသရးမန် မလုပ်ပြိုင်မာဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၀ဂှ် ဒံက်တာဗညာအံင်မဵု လုပ်ဒုင်ရုဲမာဲ ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ရေဝ် ပွိုင်ဆန္ဒမာဲ စၟတ် (၇) သွက်စၠတ်ထဝ် ကောန်ဂကူ (ကၟိန်ဍုင်) ဂှ် ကလိဂွံဇမၞးမာဲတုဲ ဂွံဒှ်အမာတ်စၠတ်ထဝ်ရ။ တာလျိုင် မယိုက်ဂၠေင်ကၠုင် ပ္ဍဲအခိင် မယိုက်ဂၠေင်ဒၟံင် ပ္ဍဲစၠတ်ထဝ်ဂှ်
အရာမပတိုန်ကၠုင်လဝ် ဂလာန်ဂမၠိုင်မပ္တံ
သဘင်မာဲ ၂၀၂၀ ဂှ် ဒံက်တာဗညာအံင်မဵု ဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ်မၞိဟ်စၞး စၠတ်ထဝ်ညးဍုင်ကွာန် ကၟိန်ဍုင် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်တုဲ ဂွံဒုင်ရုဲစှ်ပၠန်ရ။ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၊ ၂၀၂၁ ပ္ဍဲတ္ၚဲမပံက် စၠတ်ထဝ်ကၟိန်ဍုင်တၟိဂှ် နကဵုဒပ်ပၞာန် ထ္ၜးဟိုတ် နကဵုကမ္မရှေန်မာဲ အလဵုအသဳအေန်အေဝ်ဒဳ မကၠောန်လဝ် သဘင်မာဲ၂၀၂၀ဂှ် ဟိုတ်နူဗၠေတ်ယောင်ယာဂၠိုင်၊ လီလဝ်မာဲ ညံင်ဗော်အေန်အေဝ်ဒဳ ဂွံဇၞးမာဲဂၠိုင်င်တုဲ ထိင်ထောအ်အဝဵုဍုင်ရ။ နကဵုအလဵုအသဳပၞာန် ဒက်ပ္တန် ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင် ဂှ် နကဵု ဗော်ညဳသၟဟ်မန် ပလံင်ဏာ ဒံက်တာဗညာအံင်မဵု နဒဒှ် မၞိဟ်စၞးဗော် ပ္ဍဲကံင်သဳဂှ်ရ။
ဓဝ်ပတှ်ေဂမၠိုင်
သွက်အခေါင် ကောန်ဂကူဇကု ညံင်ဂွံဂွံဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင်မာန်၊ သွက်ဂွံ ဒက်ပ္တန်အာ ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံဖေဒ္ဒရာဇေတ်ဇေတ်ဂှ် တဝ်စၞေဟ်ဒၟံင်ကီုလေဝ် ဗွဲမလောဲသွာ ဗွဲမပြဟ် က္လိဂွံကၠုင် ဟွံမာန်။ အရာဏအ်ဂှ် ဒှ်တရဴပၠန်ဂတး ဍာ်ဇမၠိင်။ ဟိုတ်နူအခေါင်ဍိုက်ဍိုက်ပေင်ပေင် သွက်ဂကူဇကု ဟွံကလိဂွံတုဲ ဒြဟတ်ဂကူဇကု၊ လၟိဟ်မၞိဟ်ဂကူဇကု ဍိုန်လျစှ်ေသိုက်သိုက်မာန်ရ။ တၞဟ်န ကောန်ဂကူဇကု ဒြဟတ်ဂွံခိုဟ်တိုန်၊ စိုတ်ဓါတ် ဆာန်ဂကူ ညံင်ဂွံကြံင်မ္ၚုဟ်တိုန်ဂှ် ဒးပၠုပ်စုတ်ဆီ လိက်ပတ် ယေန်သၞာင်တအ်ရ။
သ္ၚိကၟိန်
ဒံက်တာဗညာအံင်မဵု ဒက်သ္ၚိကၟိန် ကုမိသဳတာသဵု (သီတာစိုး) တုဲ ကလိဂွံ ကောန်ဇာတ် ထပှ်၊ မိမိုးငယ်၊ မင်းလင်းမွန်၊ မိယေန်ကျေဝ်မန်၊ မိယုယုမန်၊ မာံဆာန်ရတ်၊ မိမန်ဇေတ်၊ မာံကလောင်တမိ။
တဆိပ်တြာ
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂိတုနဝ်ဝေမ်ဗါ ၁၇ ဂှ် နူကဵု ကံင်သဳစၟိန်ပြမာန်ဍုင် ကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံသမ္မတဗၟာ လလောင်တြး ဇိုန်နှင်ကဵု တဆိပ်တြာ စည်သူဘွဲ့ ကုဒံက်တာဗညာအံင်မဵု ရ။
သံသာၜိုဟ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်လ္ဂုင်
ဘာသံသာၜိုဟ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ပွိုင်ဍုင်လှာင်၊ ဍုင်လ္ဂုင်၊ ရးလ္ဂုင်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သီုဖအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံ ခမဳ ၁၃ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တနန္ဒသဳရိ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၁၀၃၊ ဝှ် ၇၆။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ရးလ္ဂုင်
တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်
တ္ၚဲကောန်ဂကူမန် (ဝါ) တ္ၚဲဂကူမန် (Mon National Day)ဂှ် ဒှ် တ္ၚဲတၟေင် တ္ၚဲပရဲအိုတ် ပ္ဍဲဂကူမန်တုဲ ဒှ်တ္ၚဲ မပတၟေင် ကုကောန်ဂကူမန်တအ် ပ္တန် ဍုင်ဟံသာဝတဳ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်သာသနာ ၁၁၁၆ ဂိတုမာ် (၁) စွေက် (ခရေတ် ၅၇၃ ဖေဖဝ်ဝါရဳ ၁၅ တ္ၚဲစန်တေအ်ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင် ကၠာအင်္ဂလိက် ဟွံဂွံကဵု ဍုင်ဗၠးၜးဏီ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၆ တေအ်ဂှ် ဂကူမန်တအ် စချဳဓရာင်ကၠုင် ပရေင်ဂကူမန်ရ၊၊ က္ဍိုပ်သကိုပ် ကေုာံ တၠပညာမန်တအ် ညာတ်ကေတ် တၞဟ်နကောန်ဂကူမန်တအ် ဂွံၚုဟ်ကတဵုတိုန် မွဲဝါပၠန်ဂှ် နွံပၟိက်ဒၟံင် ကမၠောန်ဆဝ်မ္ၚုဟ် စိုတ်ကောန်ဂကူမန်တအ်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ မန်တအ် ထေက်ကဵု ဒးစၟတ်သမ္တီ တ္ၚဲဂကူမန် မွဲတ္ၚဲရောင် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်ရ၊၊ အကာဲအရာ ဂကူမန် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဂကူမန် လတူဍုင်ဇၞော် ဗီုကဵုမတ်မလီုတအ်ဂှ် ဟီုအရေဝ်မန် ဟွံလေပ်တုဲ ဒုင်ပထောအ်ဗၟာအိုတ်၊ ဂကူမန် အကြာကွာန် မဟီုအရေဝ်မန်လေပ်တအ်ဂှ် ဟွံလေပ်ပညာဂတာပ်ခေတ်တုဲ အကာဲအရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် မကတဵုဒှ်ဒၟံင်ဂှ် တီကေတ်ဟွံမာန်၊၊ ဆဂကူမန် ကောန်ညးတၠဒြပ် နူကဵု ကွာန်ဇၞော်ဇၞော် မပ္တံကဵု ကွာန်ကဒေါ၊ ကအ်နှာတ်၊ တကအ်ခၟိုင်၊ (ကၟာဝက်) ကေုာံ ပ္ၚ ညိညတအ်ဟေင် စွံကောန်ဇာတ်ဇကု ပ္ဍဲဘာအလဵုအသဳအင်္ဂလိက်တုဲ ကောန်ကွးဘာတအ်ဏအ် ပံင်ကောံ ကုမန်လတူဍုင်တအ်တုဲ စိုတ်ၚုဟ်ကတဵုကၠုင် လပါ်ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန် ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် သွက်အခေါင်ဂကူမန်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ အတိုင်လၟိဟ် လၟေင်သၞာံ မကၠောန် တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်ဂှ် ဒှ်လၟိဟ်သၞာံ ဂကူမန် ကလေင်ၚုဟ်ကတဵုကၠုင် ပ္ဍဲပရေင်ဍုင်ကွာန် နူဂမ္စိုတ် ကြဴနူ မဒးဒုင်ဂစိုတ်ပဠက်ဂကူ ကုသၟိင်ဗၟာ အံင်ဇေယျ ပ္ဍဲသၞာံခရေတ် ၁၇၅၇ (သက္ကရာဇ် ၁၁၁၉)တေအ်တုဲ ဟီုဂွံရ၊၊
ပ္ဍဲတ္ၚဲကောန်ဂကူမန်ဂှ် ဂကူမန် နွံဒေသနာနာ ကွာန်နာနာတအ် ကၠောန်တဴ နကဵုသဘင်နာနာသာ်၊ မပ္တံကဵု ပေါဲပြိုင်ဝေင်ဒြဟတ်၊ ပေါဲပြိုင်လိက်ပတ်မန် မပ္တံ ပြိုင်ဇၟန်လိက်၊ ပြိုင်ပဟေဠိ နကဵုဘာသာမန်၊ ပ္ဍဲတ္ၚဲဂိတုမာ် မွဲစွေက် အခိင် နူဂယးဂှ် ကောန်ဂကူမန်တအ် ဍောတ်တ် ဇၞော်ဇၞော် ကျိုင်လဝ် နကဵုကယျိုင်မန် ပလောအ်ဗု ဂၠိက်ဍာဲတုဲ ကောံရေင်သကအ် ပ္ဍဲဒၞာဲစင် သဘင်တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်တုဲ ရှ်ေသှ်ေအလာံၜိုပ်ထဝ် မဒှ်အလာံဂကူမန်၊ စယိုဟ်သ္ၚု၊၊ တ္ၚဲသဝ်ဂှ်မ္ဂး အစဳအဇန် လဟိင်စိုတ် နကဵု လှ်ေဒယှ်ေ အခိုက်ကၞာမန်နာနာရ၊၊
ယၟု
ဒၞာဲလ္ၚဵု ချူ တ္ၚဲကောန်ဂကူမန် တုဲ ဒၞာဲလ္ၚဵု ချူ တ္ၚဲဂကူမန်။ ကိုပ်ကၠာတေအ်ဂှ် စကာကၠုင် တ္ၚဲဂကူမန် တုဲ ဗွဲကြဴ ဒှ်အာ တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်။ စိုပ်ကဵု ယၟုၜါဝွံတုဲ လညာတ်ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်။ လ္ၚဵုဟီု ကောန်ဂကူမန် ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် ဇၟာပ်ပ်ကောန်မန်။ ဆဂး လညာတ်ဏအ် ညးလ္ၚဵုညာတ်ကေတ် ကောန်ဂကူ ဂှ် ကၠာဲနူ အရေဝ်ဗၟာ အမျိုးသား၊ ဗၟာဟီု အမျိုးသားနေ့ တုဲ ဗီုမန် ကၠာဲလဝ် တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်၊ အရာဏအ်ဂှ် စကတဵုဒှ်ကၠုင် ပ္ဍဲအခိင် အကြာမစကၠောန် နကဵုဗဟဵုမွဲဒၞာဲဂှ်ရ။
ဝလ်တာ ချေတ်ထောန်၊ ဒံက်တာ
မကတဵုဒှ် သၟာကာယဗလ (bodybuilder)
ဝလ်တာ ချေတ်ထောန်ဝွံ တိုန်ဘာ ပ္ဍဲဘာသင်ပဝ် ဍုင်လ္ဂုင် (Rangoon's St. Paul Convent School) တုဲ ဆက်တိုန် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်လ္ဂုင်ရ၊၊ ဟိုတ်နူ ညးစန်ဒက်ကွးဘာ သွက်ဂွံ ဒစဵုဒစးအလဵုအသဳ ညံင်ဂွံ ကဵုအခေါင် ကုညးဍုင်ကွာန်တုဲ ပရေင်ဘပဠ ကုဘဝညးဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်တုဲ ညးဒးပြံင်အာတိုန်ဘာ ပ္ဍဲအိန္ဒိယရ၊၊ ပ္ဍဲအိန္ဒိယလေဝ် ညးဆက်ကၠောန် သွက်အခေါင်ညးဍုင်ကွာန် မပံင်တောဲ ကုကွးဘာအိန္ဒိယ မဂစာန် သွက်အခေါင်ဗၠးၜးရ၊၊ မွဲလပါ်ဂှ် ညးသီုဝေင်ဓတ်ကာယဗလရ၊၊ ပ္ဍဲအိန္ဒိယဂှ် ညးဂွံဇၞးကေတ် ပ္ဍဲအရာမထ္ၜး ကာယဗလ ဗွဲမဂၠိုင်ကဵုဒၞာဲရ၊၊ ညးချူလိက် နကဵုက္ဍိုပ်လိက် Barbell Exercises မဒှ်လိက် ခန္ဓကာယ ကေုာံ စိုတ် ဗီုမဆက်စပ် ပ္ဍဲအရာ ကာယဗလရ၊၊ လိက်ဂှ် အဓိကသဇိုင် ပ္ဍဲအရာ ကာယဗလ (the tenets for Muscle Control)တုဲ ဒှ်လိက် တၟေင်တၟဟ် ပ္ဍဲကဵု အခိုက်ကၞာ ကာယဗလ အိန္ဒိယ မွဲကီုရ၊၊
တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်
ဝင် ဗီုမဂွံစဒှ်
ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ အာစိုပ်ဒတုဲတုဲ အတိုင်တင်လတုပ်စိုတ် လိက်ကသုက်အာတ်လန်တိစ် မချုက်လဝ် အကြာအင်္ဂလိက် ကဵု အမေရိကာန်၊ ကာလပၞာန်တုဲမ္ဂး ဍုင်ဒေသတအ် သီုဖအိုတ် သီုကဵု ဍုင်ကဝ်လဝ်နဳဂမၠိုင် သ္ဒးကဵု အခေါင်ဗၠးၜးရောင်တုဲ သွက်ဂွံကဵု အခေါင်ဍုင်ဗၠးၜး ကုဍုင်ဗၟာဂှ် ညးတအ် စဖန်ကၠုင်ရ၊၊ က္ဍိုပ်သကိုပ်ဂကူမန် ဗီုကဵု နာဲအစာဖဝ်ချိုဝ် ဟီု ＂နကဵုဗော်သွးရာမည မကၠောန်ဒၟံင် ဆပရေင်လိက်ပတ်၊ ပရေင်အခိုက်ဘာသာ ပြဝေဏဳသၟးဂှ် ဟွံရုံဂပ်၊ လပါ်ပရေင်ဍုင်ကွာန်လေဝ် သ္ဒးကၠောန်ကီုဟေင် ကာလဍုင်ဂွံသၠးပွးမ္ဂး အခေါင်သွက်ဂကူမန် ဂွံမံက်ဂတဝ်မာန်ရောင်။ မန်ဟွံကၠောန် ပရေင်ဍုင်ကွာန်တၞဟ်ခြာမ္ဂး အခေါင်သွက်ဂကူမန် မန်ကလိဂွံဟွံမာန်＂ လညာတ်ညးဂှ် မၞိဟ် ပ္ဍဲဗော်သွးဂှ် လပါ်ဂၠိုင် ဟွံဒုင်တဲရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၅ ဂိတုနဝ်ဝေန်ပါ ၉ (၁၃၀၇ ဂိတုကထိုန် ၅ မံက်) ဂှ် အစာဖဝ်ချိုဝ် ဍိုက်က္ဍိုပ်ပၠတရဴတုဲ ဒက်ပ္တန်ပ္တိုန် ဗော်မန်ကောန်ဍုင်အရင် ရ။ အပ္ဍဲဗော်ဂှ် အစာဖဝ်ချိုဝ် ယိုက်ဂၠေင် နဒဒှ်ဥက္ကဌ၊ နာဲမန်ဥူတာန် ညးအုပ်ကာ၊ အစာဂဥုဲနာဲကျဝ်လှ ဂဥုပ်ဘဏ္ဍာ၊ နာဲအုံဖေ စၟဳစၟတ်စရင်၊ နာဲမန်ထောန်ယျေန် ကေုာံ နာဲဆာန်မန် (ကၟာဝက်) သကိုပ်စန်ဒက် ကေုာံ ပရးဝါဒ၊ နာဲမောင်ကျဳ၊ နာဲသာန်ကျာင်၊ နာဲယှိုဲကျာင်၊ နာဲဗချေတ်(မတ်မလီု)၊ နာဲဗလောန် (ကအ်နှာတ်)၊ နာဲချေတ်ဖေ၊ နာဲကျဝ်ဝေန်၊ နာဲထောန်အံင် တအ် ပါလုပ် နဒဒှ်ကေင်ကာအိုတ်ရ။ ဂကောံဂှ် စွံလဝ် ဂဥုပ်ရုင် ပ္ဍဲလကျာ်မန်ယျေတာယှေ (လၟုဟ် ဘာကျာ်သြဳမန်) ဍုင်လ္ဂုင်ရ။ ဟိုတ်နူ အစာဖဝ်ချိုဝ် ဒက်ဂကောံပရေင်ဍုင်ကွာန်တုဲ ညးဒးဒုင်နုက်ပတိတ် နူဗော်သွးရာမညရ။
ဝလ်တာ ချေတ်ထောန်၊ ဒံက်တာ
ဘဝ အစာသဝ်ဝန်
ဝလ်တာ ချေတ်ထောန် ဘာပညာဂဥုဲ တုဲဒှ် နူတက္ကသိုလ် ကာလ်ကတ္တာ(Calcutta University) တုဲ စဴကၠုင် ဍုင်ဗၟာ လုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲရုင်ဂဥုဲစိတ္တဇ တတာလေ မဆေင်ကဵု ယဲစိုတ် (Rangoon Mental Hospital (Tadalay))ရ၊၊ ညးချပ်လဝ် သွက်ဂွံပံက်ရုင်ဂဥုဲပုဂ္ဂလိက သွက်ညးမတိုန်ရုင်ဂဥုဲဟွံမာန်တအ်ကီုလေဝ် စဵုကဵု မဒးစုတိအာဂှ် ကသပ်ညး ဟွံဍိုက်ပေင်ရ၊၊
တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်
ဝင် ဗီုမဂွံစဒှ်
စိုပ်သၞာံ ၁၉၄၆ ဂှ် တၞဟ်နဂွံသၠုင်ပတိုန် အသိင်ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂကူမန်တုဲ နူကဵု ဗော်မန်ကောန်ဍုင်အရင် နာယက ကျာ်ဇၞော်ကုသလ (ကျာ်ဇၞော် ဘာယျေတာယှေ ဇာတိ ကွာန်ယိုက် တကအ်ခၟိုင်)၊ ဥက္ကဌ နာဲဖဝ်ချိုဝ် ညးမရှ်ေသှ်ေ ဘာသာခရေတ်ယာန်(လ္ဂုင်)၊ သကိုပ်စန်ဒက် နာဲဆာန်မန် (ဇာတိကၟာဝက်) စှ်ေကၠုင် နူဍုင်လ္ဂုင် ကၠုင် ဇရေင်ဒေသကွာန်မန်ရ၊၊ ကျာ်ဇၞော်အစာကုသလဂှ် ညးဇာတိ တကအ်ခၟိုင်မ္ဂး ညးကဵု ဥက္ကဌဇၞော် နာဲဖဝ်ချိုဝ် စှ်ေအာ တကအ်ခၟိုင်၊ နာဲဆာန်မန် ဇာတိကၟာဝက်မ္ဂး စှ်ေအာ ကွာန်ကၟာဝက်ရ၊၊ နာဲဆာန်မန် ချပ်ဂၞန် ကုနာဲဖိုလ်စိင် (ယၟုဗွဲကြဴ နာဲမၞိက်ရတ်) ညးမဒှ် အစာဘာဇၞော် ဘာတန်လဒေါဝ် (ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဘာတန်ဒေါဝ် ဂှ်သၠုင်အိုတ် ပ္ဍဲကၟာဝက်တုဲ ဘာဂှ် နွံဗဒါဲဘာလကျာ် ဘာတိုက်တၟိ) ကေုာံ ဒှ်ညးတၠဒြပ် မွဲကီုရ၊၊ နာဲထဝ်အး /နာဲထဝ်ဟအး ညးမဒှ် ဂေါပကကျာ်တၟအ် ကျာ်ဇြာ ညးမလေပ်လိက်တုဲ မဒှ်မၞိဟ် မဂွံဒုင်ရှ်ေသှ်ေရဴဂဴ ကုကွာန်ရ၊၊ နာဲဖျုမ် ညးမဒှ် မၞိဟ်တၠဒြပ် ကေုာံ တၠပညာမွဲတုဲ ညးပိဂှ်ကီု သီုကဵု နာဲဆာန်မန် နူကဵု ကၟာဝက် အာ တကအ်ခၟိုင် ကွာန်ဝါဍောတ်ရ၊၊ ညးတအ် ကောံရေင်သကအ် ပ္ဍဲသ္ၚိနာဲဖဵုအိုင် (ဖဝ်အံင်) (နိုင်ဖိုးအောင်) ကွာန်ဝါဍောတ်ရ၊၊ ပ္ဍဲကောံဓရီုဂှ် သီုဖ္အိုတ် မၞိဟ် (၇) တၠ၊ ကျာ်ဇၞော်ကုသလ၊ နာဲဖဝ်ချိုဝ်၊ နာဲဖဵုအိုင် (ဖဝ်အံင်)၊ နာဲထဝ်အး၊ နာဲဖိုလ်စိင်၊ နာဲပျုမ်၊၊ ပ္ဍဲကောံဓရီုဂှ် ဟိုတ်နူအစာဖဝ်ချိုဝ် ဟွံလေပ်အရေဝ်မန်တုဲ ကောံဓရီုဂှ် ဓရီုကျာ နကဵုဘာသာဗၟာရ၊၊ ကောံဓရီုဝွံ ဒှ်ကောံဓရီု အကြာညးလေပ်ပညာဂတာပ်ခေတ် လတူဍုင်ဇၞော် ကဵု ညးမဆာန်ဂကူမန် နူကွာန်ရး ပံင်ကောံတုဲ ချပ်ဂၞန် သွက်ဂကူမန်ရ၊၊ ညး (၇) တၠဂှ် ညာတ်ကေတ် တၞဟ်န ဂွံကလေင် ဆဝ်မ္ၚုဟ် စိုတ်ဓါတ် ကောန်ဂကူမန်တုဲ ဂကူမန်တအ် ဒးဖန်ဗဒှ်ပတိုန် တ္ၚဲဂကူမန် မွဲရောင်၊၊ နာဲထဝ်အး ပတိုန်လညာတ် ＂ဂိတုမာဃ် (၁) စွေက် မဒှ်တ္ၚဲ ကောန်ဂကူမန်တအ် မွဲဟာန်ကေုာံ ကောန်သၟိင်မန် နူဍုင်သဓီုၜါတၠ သမလ ကဵု ဝိမလ မပ္တန် ဍုင်ဗဂေါဟံသာဝတဳဂှ် ထေက်ကဵု ဒးရုဲစှ်ရ၊၊＂ညးဂမၠိုင် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်ရံင်ကဵု တ္ၚဲဂှ် ဒှ်တ္ၚဲပရဲ မဒှ်တ္ၚဲ မန်ပ္တန်ဍုင်ဟံသာဝတဳ မဒှ်ဒၞာဲဌာန်ဒတန် မစောဲဗာန်ဒၟံင် ပ္ဍဲဂၠံသြိုဟ် ဂကူမန်တအ်ကီု၊ ရံင်ကဵု အခိင်အခါပၠန်လေဝ် ဂိတုမာဃ် (၁) စွေက်ဏအ်ဂှ် ဒှ်အခိင် ဗြဲကျာအး သီသြောအ်လေဝ်တုဲဒှ် ယဝ်ရဂွံစၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်မ္ဂး ခိုဟ်သန် ဒးရးကွေဟ်ရောင် ညာတ်ကေတ်တုဲ ညးတအ် ရုဲစှ်လဝ် တ္ၚဲဂှ်ရ၊၊ တုဲပၠန် ညးတအ် ချပ်ရေင်သကအ် ဒးကၠောန် သဘင်ကောံဓရီု ပရေင်ကောန်ဂကူမန် မွဲဇၞော်ဇၞော်ရောင်၊၊ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ကွာန်မန်ဇၞော်ဇၞော် ဝါဍောတ်၊ ကၟာဝက်၊ ပ္ၚ တုဲ တၞဟ်နဒြဟတ်ဂကူမန် ဂွံဇၞော်တုဲ သဘင်ကောံဓရီုဇၞော်ဂှ် သ္ဒးကၠောန်အာ ပ္ဍဲကွာန်ပ္ၚရောင်ဂှ် ညးတအ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်ကီုရ၊၊ တ္ၚဲမရုဲစှ်လဝ် သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်ဂှ်လေဝ် ဒးပဒတန် ပ္ဍဲကောံဓရီုဇၞော်တေအ်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ ညး (၇) တၠတအ်ဝွံ ဒှ်မၞိဟ် မကၠောန်ဗဒှ်ပတိုန် ညံင်တ္ၚဲကောန်ဂကူမန် ဂွံမံက်ဂတဝ်ကၠုင် (ဝါ) ဒှ်မၞိဟ် မဖန်ဗဒှ် ညံင်ဆီဇာတိ မာန်ဇာတိဂကူမန် ဂွံကလေင် ၚုဟ်ကတဵုတိုန် မွဲဝါပၠန် ဟီုဂွံရ၊၊
သၞာံ ၁၉၄၆ ဂိတုဒဳဇြေန်ပါ ၂၊ (သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၀၈ ဂိတုမြေက္ကသိုလ် ၉ မံက်) ဂှ် ဗော်မန်ကောန်ဍုင်အရင် ကၠောန်ဗဒှ် သဘင်သဳကၠဳကောန်ဂကူမန်မွဲ ပ္ဍဲကွာန်ပ္ၚ ပ္ဍဲဘာပလိုက်ရ၊၊ ပ္ဍဲသဘင်ဂှ် ကောန်ဂကူမန် မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင်ကဵုလ္ၚီ တိုန်စိုပ်ရ၊၊ ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳဂှ် ညးတအ်ဖျေဟ်ဏာ တင်သ္ဂုတ်သွာတ် တင်အဓိက (၂) တင်ဂှ်
ဝလ်တာ ချေတ်ထောန်၊ ဒံက်တာ
ဘဝ နဒဒှ် ကောန်သၟိင်ရုပ်ဒမျိုင် Life as movie star
ကာလညးမစုတိအာဂှ် သမ္ဘာညး ဂကူဗြိတိန် (Barbara Margaret King) ကေုာံ ကောန်ဇာတ်ညး ဝလ်တာ ချေတ်ထောန် ဒုတိယ (Walter Chit Tun, II)တုဲ ဒှ်အပါနော် ဇျောတ်သဝါ ချေတ်ထောန် (Joshua Chit Tun) မဒှ် မၞိဟ် မပဒတဴ ပ္ဍဲဍုင်အမေရိကာန် မဒှ်မၞိဟ်မပ္တိတ် ရုပ်ဒမျိုင် (movie producer) ကေုာံ ကမၠောန်ပရဟိတ (philanthropist( မွဲရ၊၊
တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်
ဝင် ဗီုမဂွံစဒှ်
(၁) ဂိတုမာဃ် (၁) စွေက် မဒှ်တ္ၚဲမန်ပ္တန်ဍုင်ဗဂေါဟံသာဝတဳ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်သာသနာ ၁၁၁၆ တေအ်ဂှ် စၟတ်သမ္တီ နဒဒှ် တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်၊၊ (၂) ပေါဲရုဲမာဲ သွက်ကၠတ်ထဝ်ပ္တန်ဍုင်ဂှ် သွက်ဂကူမန် နကဵုအလဵုအသဳဖဆပလ ဒးစၟတ်သမ္တီကဵု ပွိုင်ဆန္ဒမာဲ သွက်ဂကူမန်တၞဟ်ခြာရောင်၊၊ ယဝ်ရ ဟွံကလိဂွံ ဗီုဂှ်မ္ဂး နကဵုဗော်မန်ကောန်ဍုင်အရင် ဗဂပ်ဗဗေင် ကုသဘင်ရုဲမာဲဂှ်ရောင်၊၊
သၞာံဂတဂှ် မဒှ်သၞာံ ၁၉၄၇ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၆၊ (သၞာံ ၁၃၀၉ ဂိတုမာဃ် မွဲစွေက်)ဂှ် စကၠောန် ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဘာဝါဍောတ် ဍုင်မတ်မလီုရ၊၊
သဘင် အလုံဒေသရးမန်
တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်ဂှ် နဒဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် ပရေင်ဍုင်ကွာန် သွက်အခေါင် ကောန်ဂကူမန်မွဲဂှ် ကၠောန်ကၠုင်ဒၟံင် နူကဵု အခိင်မစကၠောန်တေအ်ရ၊၊ ဗွဲကိုပ်ကၠာဂှ် ကၠောန်ဒၟံင် အကြာဘာလကျာ် ညိညဓဝ်ရကီုလေဝ် ဗွဲကြဴ ၜိုတ် မရနုက်ကဵု ၁၅ ဝါဂှ် ပြးဇးအာ ဇရေင်ကွာန်မန်နာနာတုဲ စကၠောန်ကၠုင် မ္ၚးအရှာံဘာ အရှာံကျာ်မွဲမွဲတုဲ စိုပ်အာ ဇရေင်သလာတ် ညးဍုင်ကွာန်ဂမၠိုင်ရ၊၊
ဥပမာ ဗီုကဵု ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင်ဂှ် နူတမ်တေအ် ကၠောန်ကၠုင် အကြာဘာလကျာ်မန်တုဲ စိုပ် မရနုက်ကဵု (၂၆) ဝါဂှ် ကၠောန်ပ္ဍဲ တိုက်ရုင်ဂကောံသဝ်ဝန်ဂမၠိုင် (ဆရာဝန်အသင်းတိုက်) ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင် မင်္ဂလာတောင်ညွန့်၊ မရနုက်ကဵု (၂၇) ဝါဂှ် စကၠောန်ကၠုင် ပ္ဍဲသလာတ်ဝါသီဗတာင် (သိမ်ဖြူကွင်း) ဗွဲမမိပ်မြဟ် ဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ၊၊ စိုပ်မရနုက်ကဵု (၄၆)ဝါဂှ် ပြံင်အာကၠောန် ပ္ဍဲသလာတ်ဝါပဒုမ္မာ (ပဒုမ္မာကွင်း) ပွိုင်ဍုင် စမ်းချောင်း ရ၊၊ ကြဴနူဂှ် အလဵုအသဳပၞာန်ဗၟာတအ် ကၟာတ်လဒဵု ဟွံကဵုအခေါင်ကၠောန်တုဲ တ္ၚဲကောန်ဂကူမန် ပ္ဍဲ ဍုင်လ္ဂုင် ကၠောန်အာ ပ္ဍဲဇြပ်သဘင်ဓရ်မန် ဍုင်လ္ဂုင် မၞုံဂၠံင်ကျာ်လ္ဂုင် စဵုကဵုစိုပ် မရနုက်ကဵု (၆၄)ဝါရ၊၊ သၞာံ ၂၀၁၂ ဂှ် ပရေင်ဍုင်ကွာန် ပြံင်လှာဲကၠုင် အလဵုအသဳပၞာန်ရာံ ကေုာံ ပၞာန်ဗၟာပံင်ကောံတုဲ ဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳဂှ် အခေါင်ကၠောန် ကလေင်ကၠုင်ဗက်ဂှ် ပ္ဍဲသၞာံဂှ်ဟေင် မဒှ် တ္ၚဲကောန်ဂကူမန် မရနုက်ကဵု (၆၅)ဝါတုဲ ကောန်ဂကူမန် ဍုင်လ္ဂုင်တအ် ကၠောန်ဗဒှ်သဘင် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ် ပ္ဍဲသလာတ်ဥဒျာန်ညးဍုင်ကွာန် ပလိုတ်ကျာ်လ္ဂုင်ရ၊၊ သၞာံဂတဂှ်ပၠန်လေဝ် ပ္ဍဲဒၞာဲဟေင် ဆက်ကၠောန်အာ ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်တုဲ ညးတာလျိုင်သၟိင်တၠကီု၊ မၞိဟ်ဒယှ်တှ် ဗီုကဵု ဒံက်တာမေန်တေန်မန်၊ ဒဝ်အံင်သာန်သုကျဳတအ် တိုန်စိုပ် ဟီုဂလာန်အိုတ်ကီုရ၊၊ နူကဵုဌာနဗလးရုပ်ဒမျိုင်လေဝ် ဗလးထ္ၜးကဵုတိုက်ရိုက်တုဲ အလုံမွဲဍုင် ဂွံဆဵုကေတ် စိုတ်ဓါတ်ဂကူမန်ရ၊၊
ညံင်ရဴ ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင် အလဵုအသဳဗၟာတအ် ကၟာတ်လဒဵု ဟွံကဵုကၠောန် ပ္ဍဲဒၞာဲသလာတ်ညးဍုင်ကွာန်ကီု၊ ပ္ဍဲဍုင်မတ်မလီုလေဝ် အခေါင်ကၠောန်မ္ၚး ပ္ဍဲသလာတ်ညးဍုင်ကွာန် ဟွံဂွံကီုတုဲ ကောန်ဂကူမန်ဂှ် ကၠောန်ကၠုင် ပ္ဍဲအရှာံ ဇြပ်သဘင်ဓဝ်မန် ဍုင်မတ်မလီုရ၊၊ ပ္ဍဲဒေသကွာန်မန်တအ် နကဵုအပိုင်အခြာဂှ် ဆက်ကၠောန်အာဒၟံင် ပ္ဍဲသလာတ်ညးဍုင်ကွာန်ဖိုဟ်ရ၊၊ ဟိုတ်နူ ပရေင်ကၟာတ်လဒဵု ပရေင်ဘပဠ နူအဝဵုအသဳဗၟာတအ်တုဲ ပ္ဍဲကွာန်မန်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဟွံဂံင်ကၠောန် နွံကီုလေဝ် ကွာန်မန်ဇၞော်ဇၞော် ဗီုကဵု ကွာန်ကၟာဝက်ဂှ် ဆက်ကၠောန်ကၠုင် ပ္ဍဲသလာတ်ဝိုင်ကၠ မဒှ်သလာတ်ညးဍုင်ကွာန် အဆက်ဆက် ဟွံပိုတ်သကုတ်ရ၊၊ ဗီုပ္ဍဲကၟာဝက် မဂွံကၠောန်ဂွံဂှ် ဟိုတ်နူ ညးဇၞော်ကွာန် ကေုာံ ကျာ်ဇၞော်အစာအိန္ဒိယ နွံပိုန်ဘာလွဳမာန်ထဝ် မဒုင်ကေတ်လျိုင် မဂံင်ဒုင်မုက် ဒုင်ဆက်ဆောံ ကုအလဵုအသဳပၞာန်(ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ)တအ်တုဲ ဂွံကၠောန်ဂွံကီု သီုကဵု မၞိဟ်ကၠောန်တအ် ဟွံဒးဒုင်ဘဲရ၊၊
နကဵုဗဟဵု
thumb|စင် တ္ၚဲဂကူမန် မရနုက်ကဵု ၇၄ ဝါ ကွာန်မတေဲ၊ ပွိုင်ဍုင် ကျာ်မြဟ် နူစ တ္ၚဲကောန်ဂကူမန် မရနုက်ကဵု (၄၉) ဝါဂှ် ဒက်ကမ္မတဳကၠောန်ဗဒှ်တ္ၚဲကောန်ဂကူမန် (ဗဟဵု) တုဲ သွက်ဂွံပလေဝ်စ သဘင်ရတုထဝ်တေအ်ဂှ် စဳဇန်ကၠုင် သွက်ဂွံကၠောန်အာ နကဵုစင်ဗဟဵု မွဲဒၞာဲရ၊၊ တင်ရန်တၟအ် စင်ဗဟဵုဂှ် သွက်ဂွံဒှ်အာ မွဲရမ္သာင် မွဲဗီု၊ မပ္တံကဵု တင်ပတဝ်က္ဍိုပ် ဥပမာ ဂလာန်သဘာပတိ ဂလာန် ဥက္ကဌ ဂလာန်မစပ်ကဵု လိက်ပတ် ယေန်သၞာင် ဗီုရုပ်ဝင်ဂတဵုမုက်ပစူတိ အလာံ တဆိပ်စင်သြိုဟ် တဆိပ်ပဠောံ ဂမၠိုင် ညံင်ဂွံဒှ် မွဲဗီုဓဝ်၊ တုဲပၠန် ဗီုရုပ်လလောင်တြးဂမၠိုင် ညံင်ဂွံဒှ် မွဲဗီုဓဝ်တုဲ ကၠောန်ကၠုင် နကဵုဗဟဵုမွဲဒၞာဲရ ၊၊ မရနုက်ကဵု (၄၉) ဝါဂှ်ကီု သီုကဵု ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၇ သဘင်ရတုထဝ် ပေင် (၅၀) ဝါ စဵုကဵုစိုပ် မရနုက်ကဵု (၆၀) ဝါဂှ် စင်ဗဟဵုဂှ် စွံလဝ် လတူဍုင်မတ်မလီုရ၊၊ စတမ်နူ သၞာံ ၂၀၀၈ ပ္ဍဲ မရနုက်ကဵု (၆၁) ဝါဂှ် စင်ဗဟဵုဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်လဝ် ပ္ဍဲဍုင်မုဟ်ဍုင်၊ မရနုက်ကဵု (၆၂) ဝါဂှ် စင်ဗဟဵု ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင်၊ ကွာန်ကၟာမဵု မရနုက်ကဵု (၆၃) ဝါဂှ် စင်ဗဟဵု ကၠောန်ဗဒှ် ပ္ဍဲဍုင်လၟိုင်၊ မရနုက်ကဵု ၆၄ ဝါဂှ် စင်ဗဟဵု ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲလတူဍုင်ဇြပ်ဗု၊ မရနုက်ကဵု ၆၅ ဝါဂှ် စင်ဗဟဵု ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲကွာန်ကအ်ဗိန်၊ ပွိုင်ကအ်ကြိက် မရနုက်ကဵု ၆၆ ဝါဂှ် စင်ဗဟဵု ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲဍုင်ပံင်၊ မရနုက်ကဵု ၆၇ ဝါဂှ် စင်ဗဟဵု ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲကွာန်ကၟာဝက်၊ ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင် မရနုက်ကဵု ၆၈ ဝါဂှ် စင်ဗဟဵု ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲဍုင်ရေဝ်၊ မရနုက်ကဵု ၆၉ ဝါဂှ် စင်ဗဟဵု ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲကွာန်ကလအ် ဒေသတကအ်ခၟိုင်၊ မရနုက်ကဵု ၇၀ ဝါဂှ် စင်ဗဟဵု ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲဍုင်ကျာ်မြဟ် မရနုက်ကဵု ၇၁ ဝါဂှ် စင်ဗဟဵု ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲကွာန်ထပၠင် ပွိုင်ဍုင်ဘာအင်၊ မရနုက်ကဵု ၇၂ ဝါဂှ် စင်ဗဟဵု ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲလတူဍုင်ဗဂေါ ဟံသာဝတဳ၊ မရနုက်ကဵု ၇၃ ဝါဂှ် စင်ဗဟဵု ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲလတူဍုင်မတ်မလီု မရနုက်ကဵု ၇၄ ဝါဂှ် စင်ဗဟဵု ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲလတူဍုင်မတ်မလီု (ဟိုတ်နူ ကပ်ယဲကဝ်ဝိဒ်-၁၉ တုဲ သ္ဒးကၠောန်လဝ် အပ္ဍဲအရှာံဇြပ်သဘင်ဓရ်မန်)
ဍုင်ဒိန်မက်
ဍုင်ဒိန်မက်ဂှ် ကောန်ဂကူမန် ညးမစိုပ်အာ နဒဒှ် ဍုင်တတိယကၠာအိုတ် မိအေမျေအ် (ဇာတိခယျး) ကေုာံ ကောန်ညးပိ၊ နာဲဗဳထဝ် မန်ဇြာ နူကဵုသၞာံ ၂၀၀၀ ဂိတုနဝ်ဝေန်ပါတေအ်ကီုလေဝ် ဟိုတ်နူ လၟိဟ်မၞိဟ်အောန်တုဲ သဘင်တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်ဂှ် ကာလဂကူမန် စိုပ်ကၠုင်ဂၠိုင်ညိ နူစသၞာံ ၂၀၀၆ ဂှ် စကၠောန်ကၠုင် တ္ၚဲကောန်ဂကူမန် နဒဒှ် ပရေင်ချဳဓရာင် ညံင်ညးဂမၠိုင် ဂွံတီ အကာဲအရာဍုင်ဗၟာ မၞုံကဵုဂကူနာနာသာ် ကေုာံ ပရေင်ချဳဓရာင် ဒဳမဝ်ကရေသဳ သွက်ဍုင်ဗၟာမွဲရ၊၊ စနူသၞာံဂှ်တုဲ ဆက်ကၠောန်ကၠုင် သဘင်တ္ၚဲကောန်ဂကူမန် အဆက်ဆက် ဒၞာဲဒေသနာနာ ဗွဲတၟေင် ဒတန် ကောန်မန်မၞုံဂၠိုင် တကအ်ဗန်ဟန် ကေုာံ ဒေသယူလာန်သၟဝ်ကျာ ရ၊၊
အေန်သတဳကျုတ်ဘာသာမန်
အေန်သတဳကျုတ်ဘာသာမန် (Institute for Mon Langage) ဝွံ ဒှ်ဂကောံတၠပညာ ကေုာံ တၠဝါသနာ ဘာသာမန်တအ် မဒက်ပတန်လဝ် သွက်ဂွံပသုတေသန ဝေါဟာရမန်၊ ကေုာံ သွက်မအရေဝ်မန် မဟွံမဲတအ်ဂှ် ခၞံဗဒှ် ဝေါဟာရတၟိ ညံင်ဂွံကိတ်သၟဟ် ကုအခိုက်အရေဝ်မန်ရ။ အေန်သတဳကျုတ်ဘာသာမန်ဝွံ ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵု ဂကောံစၟိန်ပြမာန် ကေုာံ မၞိဟ်ဗဂေတ်ကမၠောန် ဒါရာ်တာတုဲ ဒတန်ဂကောံဝွံ ဒုင်သဇိုင် ကုဇာဇၞိက်အလုံလိုက် (WWW)။ သွက်ဂွံ ဒက်ပတန် အေန်သတဳကျုတ်ဝွံ ညးစိုတ်ထတ် လတူအရေဝ်ဘာသာမန်တအ် စချပ်ဂၞန်ကၠုင် အလန်ကိုပ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲ ၁၃ ဂျောန် ၂၀၂၀ နကဵု ဝဳဒဳယောကောန်ဖရေန် (Zoom) တုဲ ဆက်ချပ်ဂၞန်တုဲ ဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲ ၁၅ အဝ်ဂေတ် ၂၀၂၀၊ ညးမဒှ် ဥက္ကဌဂှ် နာဲရတ်ဂကူ (အစာဇြေ)၊ တုဲ နာဲဓရ်အံင်ဇျာန်ဂှ် ဒုဥက္ကဌ၊ နာဲဗဳထဝ်မန်ဇြာဂှ် ဒှ်ဒါရာ်တာ အေန်သတဳကျုတ်ဝွံရ။
သင်္ကေတ ဂကောံ
သင်္ကေတ အေန်သတဳကျုတ်ဘာသာမန် ဂှ် ဒှ်ဗီု အက္ခရ် ၜ မန် နူကဵုခေတ် ၄ ဗွဝ်ကၠံ မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ်မန် ဖရပထုံ၊ ရးနိဂီုသေံ။ ဟိုတ်မဂွံ ရုဲစှ် ဗီုဏအ်ဂှ် ဟိုတ်နူ "မစွံအဲပရဲ ကုတၠပညာဂကူမန် နူခေတ်ၜိုတ် အေဒဳ ၄ ဗွဝ်ကၠံတေအ် မနွံကဵု လညာတ်ညာဏ် မခၞံဗဒှ်"။ အခိင် ဂကူမန်တအ် မစချူအရေဝ်မန် နကဵုအက္ခရ်ဂှ် အက္ခရ်ပလ္လဝဂှ် ရနုက်ဗပေင်ကဵု ရမ္သာင်မန် ဟွံမာန် ဖအိုတ်တုဲ တၠပညာ ဇုဇဗဴလမန်တအ် ခၞံဗဒှ်ပတိုန်လဝ် အက္ခရ် ၜ။
ညးမဓဇက်ရုပ် သင်္ကေတဂှ် ဒှ်ဒံက်တာအထက် ကောန်မန် (AhHtet Coonmon) မဓဇက်ကဵုလဝ် နကဵုစေတနာ။ ဒံက်တာအထက်ကောန်မန်ဂှ် ဒှ်အစာပါန်ချဳမန် ခေတ်တၟိဒယှ်မွဲတၠရ။