cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ဖြဓါတ်လောၚ်
လိက်တၟအ်
(၁) သက္ကရာဇ ၉၂၈ 			၁၆ နက္ခတ၊ (၂) အဋ္ဌဝဳသေန အဓိကေ နဝသတ သက္ကရာဇေ မိဂ္ဂမာသ ပုဏ္ဏမာယံ သုနက္ခတ္တရဝိဒိနေ၊ (၃) လောကစူဠာမဏိနာမ ကော အယံ ထူပေါ ဇိနထူပေါ ဇယဇေဋ္ဌ နာမကေန မဟာရာဇေန ကာရိတော၊ (၄) နမော တိရတနဿ အယံ ရာဇကုမာရဳ ရတၞနာမိကာ သမာတိကာသရာဇ သြရောဓါ (၅) အသာမိကာပိ ဇိနဂုယှဓါတုယာ ဇယဇေဋ္ဌ မဟာရာဇေန ဒိန္နာယာဝ ပည္စဝဿသဟဿာနိ၊ ယော (၆) ကောစိ ပုဂ္ဂလော ဣမသ္မိံ ဂဟေတွာ ဘရိယံ ကတွာ ဣမသ္မိံ ဓါတုနိဓါတုနဋ္ဌာနေ ဓါတူပဋ္ဌာကော ဝသတိံ သော (၇) ဂဏှာတု၊ ယော ဣမသ္မိံ ဌာနေ အဝသိတုကာမော မမ ကုလံ ဒါသံ ဒါသော ဂဟေတွာ အည္ညသ္မိံ ဌာ (၈) နေ ဝသတိ သော တိရတနဿ သန္တက ထေနကော နာမ၊ မဟာဒုက္ခံ အနုဝတု၊ သစေ သော သိနေရုပမာဏေ (၉) နာပိ ဝတ္ထုနာ ခမာပေတိ နခမာမိ၊ သိနေရုပမာဏေနာပိ ဝတ္ထုနာ ကိဏာတိ နဒေမိ၊ ယော ပန အတိပိယဓ (၁၀) မ္မဓရော ဣမသ္မိံ ဌာနေ ဓမ္မံ ဝါ ဝေဿတိ၊ အဟံ ဝိယ ဓမ္မဝါစကော၊ ဓါတုယာ အတ္တာနံ ဒါသံ နိယျာ (၁၁) ဒေတိ သော ဂုယှံ ဓါတုံ ဥပဋ္ဌာကော မမ ဣမံ ကုလံ ဂဟေတွာ - - - -ာ တထ ပနဋ္ဌာနေ ဝသတု၊
စၠောအ် ဘာသာမန် (၁) သက္ကရာဇ် ၉၂၈ နက္သတ် ၁၆ (၂) ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ဒစိတ်ကၠံကဵုၜါစှ်ောဒစာံ ဂိတုမာ်ပေၚ် တ္ၚဲအဒိုက် မဒှ်နက္သတ်ထၟိက်ဂှ် (၃) ကျာ်စေတဳမွဲ မၞုံယၟု လောကစူဠာမဏိ မဒှ်စေတဳဇိနဝွံ သၟိၚ်ဇမၞော် မဟိမု ဇယဇေဋ္ဌ ပ္တန်လဝ်ရ။
(၄) လ္ၚောဝ် အဲပရဲ ရတ်ပိပြကာ။ ယၚ်ကောန်ဝုတ်သၟိၚ် မဟိမု ရတန ညးမဟွံမွဲ ကုတြုဟ်တၠသ္ၚိ ကေုာံ မိအံက်ညး (၅) သၟိၚ်ဇမၞော် ဇယဇေဋ္ဌ ဇိုန်ကဵု ကုကျာ်စေတဳဓါတ်ကျာ်ဇိန လုကဴ မသုန်လ္ၚီသၞာံ။ (၆) ညးလဵုမွဲလေဝ် သီဂိုၚ်ကေတ် ဂၞကျာ် မပဒတဴ ပ္ဍဲသမၞိၚ်ဓါတ်ကျာ် မဒှ်ဍိက်ကျာ်ဝွံ ဟွံဂွံ။
(၇) ကုညး မဒှ်ဍိက်ကျာ် ဟွံမိက်ပဒတဴ ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ်၊ ကေတ်ဏာ ဍိက်တအ်တုဲ(၈) မပြာပ်အာ ပဒတဴ ပ္ဍဲဌာန်မွဲသအာၚ်မ္ဂး မၞိဟ်ဂှ် ဒှ်ကမၠတ် ဒြပ်ရတ်ပိပြကာရ။ သြဝ်ကဵုဍေဟ် စိုပ်မဟာဒဒိုက်ညိ။ ၜိုန်ရ ဍေဟ်အာတ် သၠးဒုဟ် နကဵုဝတ္ထု ဇမၞော်တၟာ ဒဵုသန္နရာဇ် ကီုလေဝ် အဲဟွံသၠးဒုဟ်။ (၉) ၜိုန်ရ ဍေဟ်ရာန်ကေတ် ၚုဟ်တၟာဒဵုသိန္နရာဇ်လေဝ် အဲဟွံကဵု။ ဆဂး ကုညးမသ္ဍိုက်မၠာ်(၁၀) ကုဓရ် မဒ္ဂေတ်ဗက်စ ဓရ် မံၚ် ပ္ဍဲဌာန်ဝွံတုဲ မဟီု ＂အဲစ္ၜုဲစ္ၜော် ကုဓရ်ရ။ ဇကုအဲ ပအပ်ပြာပ် ဒုၚ်ပဍိက် (၁၁) ကုဓါတ်ကျာ်ရ။＂မ္ဂး ကုမၞိဟ်ဂှ် အခေါၚ်မကေတ် သ္ၚိကၟိန်အဲတုဲ ပဒတဴ ပ္ဍဲဌာန်ဝွံဂွံရ။
ပရိယတ္တိလင်္ကာရ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်တံင်မောံ
ဘာပရိယတ္တိလင်္ကာရ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်တံင်မောံ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။
သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၄ ဇကု၊ ထပိုယ် ၁ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၄ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တစန္ဒြမဏိ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၈၊ ဝှ် ၄၉။
လှ်ေကဝဲါ
လိက်ပရေၚ်ဝွံ ဒှ်လိက်ပရေၚ်သွက် လှ်ေကဝဲ ါ မဆက်စပ်ကဵု ကဏ္ဍ သၟာဒွက် မွဲရ။ ပ္ဍဲ ယေန်သၞာၚ်မန် လှ်ေပေဲါသၟာဒွက်ဟီုဂှ် ပွမ လှ်ေကဝဲါ ဟီုဂှ်လေဝ် ဒှ်ကိစ္စဇၞော်မွဲရ။ ပၞောဝ်ကဵု ပ္ဍဲလိက်ကၞပ် "ပရူပရာသၟာဒွက်၊ ယေန်သၞာၚ်သၟာဒွက်" မထၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲသ္ကုတ် (၁) မွဲဂှ်တှ်ေ ဒှ်လၟေၚ် (၇) တုဲ အရာကြက် သွက်ပေဲါသၟာဒွက်မွဲလေဝ် ဟီုစဂွံရ။ ပ္ဍဲသ္ကုတ် (၁) မၞုံကဵု လၟေၚ် (၉) လၟေၚ်မ္ဂး လှ်ေကွာဲ ဝွံ ဒှ်လၟေၚ် (၇) ရ။ ပ္ဍဲလိက်ကၞပ်ဂှ် ပါ်လဝ်သ္ကုတ် နွံၜါသ္ကုတ်တုဲ သ္ကုတ်မွဲ (၁) ဂှ်မ္ဂး
သာ်ဝွံ မၞုံ ၉ လၟေၚ်ရ။ ပၞောဝ်ကဵုဂှ်မ္ဂး လိက်ပိုဒ်ဏအ်ဝွံ ကံက်နုက်ပတိုန်ထ္ၜးကဵု လၟေၚ် (၇) လှ်ေကွာဲ ရ။
လှ်ေကဝါဲ
ပ္ဍဲပေဲါသၟာဒွက်ဝွံ လှ်ေညးမွဲဓဝ် (တာလျိုၚ်မွဲ)၊ လှ်ေဂကောံ (ဒိၚ်)၊ လှ်ေတောဲ (ကောန်သၟိၚ်တြုံ၊ ဗြဴ) ပါလုပ်ရ။ ပၞောဝ်ကဵု လှ်ေဝွံ မပ္တံကဵု အခိုက်လှ်ေ ကြေၚ်စသတ်ကြေၚ်၊ လှ်ေပ္ကဴဒကှ်၊ လှ်ေလျတ်ဗၞိက်၊ လှ်ေဝေၚ်ဇြၚ်၊ လှ်ေဝေၚ်ပ္ကဴ၊ လှ်ေကောန်ခၞောဝ်၊ လှ်ေပလှ်ေဟလာန်၊ လှ်ေၜိုၚ်ပ္ကဴ၊ လှ်ေဒုန်ဂၠုၚ်၊ လှ်ေလပှ်တဲဒေဝတဴ၊ လှ်ေစာၚ်ဍေဝ်၊ လှ်ေဍုၚ်ဗၟံက် တအ်နွံရ။ ဗီုမကိတ်ကဵု အခိၚ်အခါဒေသတုဲ အခိုက်လှ်ေကဝဲါတံ ပံၚ်ဖက်လှ်ေဒယှ်ေအိုတ်ရ။ ဗွဲလၟေၚ် ပ္ဍဲကဵုလှ်ေတောဲ ကောန်သၟိၚ်ဗြဴ၊ ကောန်သၟိၚ်တြုံတံဝွံ မပ္တံကဵုလှ်ေစာၚ် ဍေဝ်ခြေအ် (ကထေအ်)၊ လှ်ေတၞံသြောံလွိၚ်ကျာ၊ လှ်ေကနန်ၜိၚ်ဍာ်တံ ခၞံဗဒှ်လဝ် ညးဗဵုလဟိၚ်တံ ညံၚ်ဟွံလ္ၚု၊ ညံၚ်ဂွံမြဟ်သၠောၚ် လဝ်နွံရ။ ဒုၚ်သဇိုၚ်ကဵု ပေဲါသၟာဒွက်ဝွံတုဲ လှ်ေဒိၚ်၊ လှ်ေတာလျိုၚ်မွဲ၊ လှ်ေကချိၚ်၊ လှ်ေကဝဲါဂြိုပ်၊ လဟီုဇာတ်တံ ဒးတော်ပါ်တိတ် ကၠုၚ်နွံ ဂွံတီကေတ်ရ။ ပ္ဍဲ ပြကိုဟ်ဗိသ္တာမြာန်မာ (စွယ်စုံကျမ်း) အတောဲ (၁၁) မထ္ၜးလဝ်ဂှ်ဝွံ သ္ပသ္ဇိုၚ်ကဵု ဒိၚ်သေံထာဲ ပ္ဍဲကဵုဒိၚ်မန်တံတုဲ ဂဳတဗၟာတအ်ဇၞော်မောဝ်တဴတက်ကၠုၚ်ရောၚ် ထ္ၜးဓမံက်လဝ်နွံရောၚ်။ ဒိၚ်သၟာဂဳတဗၟာတံလှ်ေမံၚ် လၟုဟ်ဂှ် အခိုက်မန်ပါလုပ်မံၚ်ရောၚ် ဂွံတီကေတ်မာန်ရ။
လှ်ေကချိၚ်
လှ်ေကချိၚ်ဝွံ မဒုၚ်သ္ဇိုၚ်ကဵု တိၚ်တိုက်၊ လှ်ေ၊ ဒယှ်ေ ပိသာ်တုဲ မတံၚ်ဂြဲသောတမတ်ကတောဝ် ပုရိသာတ်တံ ဂွံလဟိၚ် လဟာဲရ။ ပရေၚ်လှ်ေတိၚ်တိုက် လှ်ေဒယှ်ေဝွံ ပ္ဍဲကဵုပေဲါသၟာဒွက်နွံမံၚ်တုဲတုဲရဒှ်တုဲ အခိုက်လှ်ေကချိၚ်ဝွံ မတိတ်နူ ပေဲါသၟာဒွက် ရောၚ်ဟီုဂွံရ။ ညးလှ်ေကချိၚ်ကၠာအိုတ်ဂှ် မိဇြုၚ်ၚုၚ် (မိစိန်ၚုံ) (မော်လမြိုၚ်စိန်ၚုံကြဳး) မဒှ် ကောန်သၟိၚ်ဗြဴဇာတိဍုၚ်မတ်မလီုရ။ ဇၟောဝ် အခိုက်လှ်ေဒယှ်ေပြံၚ်လှာဲကၠုၚ်ဂှ် လှ်ေကချိၚ်ဝွံ တၟေၚ်တၟဟ်ပ္ဍဲမတ်ပုရိသာတ်ဂၠိုၚ်ကၠုၚ်ဂှ်ရ လှ်ေကချိၚ်တၞဟ်သ္အာၚ်ဖန်ဗဒှ်ကၠုၚ်ဒှ်မာန်ရ။ ပၞောဝ်ကဵုသၟာဒွက်ဝွံ မွဲခန်ကဵုမွဲခန် ဂွံကၠောံဍ၊ ဂွံက္လိတ် က္လောတ်၊ ဂွံစှ်ေသၞောတ် အခန်လှ်ေအခန်ဒယှ်ေမာန် ညးဟတဵုဟရိုၚ်တံ ပါလုပ်ကၠုၚ်မံၚ်တုဲတုဲရဒှ်တုဲ ပ္ဍဲလှ်ေကချိၚ် သက်က်ဂှ် ညးဟတဵုဟရိုၚ်တံ ပါလုပ်ပစေဝ်ကဵုဝိုၚ်ရ။
လှ်ေကဝဲါဂြိုပ်
လှ်ေကဝဲါဂြိုပ် (မြိုၚ်ထ) မ္ဂးဂှ် နူတရဴမဍောၚ်ၜိုတ် ဇူတဴမံၚ်လ္ဒေါဝ်ဂြိုပ်ဂှ် ကလေၚ်က္တဵုဆက်တရဴဟေၚ် တၟေၚ်လဟိၚ်ကဵုဂှ် ကော်ခဴစ ကဝါ်ဂြိုပ် (ကတဵုလၟေၚ်) ရ။ အခိၚ်ကၠောတေံခေတ် သၟိၚ်မပိုၚ်ပြဳဍုၚ်အခိၚ်ကၠာတေံ ကောန်သၟိၚ်တံအာကတ်ပညာပိသၞာံ ပိဗြဲဟေၚ် အခါကလေၚ်စဴ ဂွံနၚ်ဇြဟာန်သမ္ဘာတုဲ မတတ်ဂြိုပ်ဂၞိၚ် ဍောၚ်ၜိုတ်ဇူဒီုရ။ ဇူဒီုဍောၚ်ပြေတုဲ အခါဆက်တရဴဒယှ်ေလဟိၚ် ပ္တိုန်စိုတ်ဓာတ်ကဵုဇြဟာန်ရ။ လကြဴ အခိုက်ဏံပြာကတ်ကၠုၚ်တုဲ လှ်ေကွာဲဂြိုပ် မံက်ဂတဝ် အကြာပေဲါသၟာဒွက်ရ။ ကွာဲဂြိုပ်ဝွံ အစေန် အဆက်ကၠုၚ် နူပေဲါသၟာဒွက်ကီုရောၚ်ဟီုဂးသ္ဂောံမာန်ရ။
လဟီုဇာတ်
လဟီုဇာတ် (ကွက်စိပ်) မ္ဂးဝွံ ညးမွဲဓရ် လဴထ္ၜးစၞးမပါလုပ် ပ္ဍဲပရူပရာသုတ်ဇာတ်မွဲမွဲ (ဝါ) ပီုဇာတ်မွဲမွဲ ဗွဲမစှ်ေသၞောတ်ဖအိုတ်ရ။ ကောန်သၟိၚ်မပါလုပ်ကၠုၚ်လဝ် ပ္ဍဲပေဲါသၟာဒွက်တံ အာယုက်ဇၞော်လှ်ေထ္ၜးပျးဟွံမာန်ရမ္ဂး ကွတ်ဇကုမဂွံလဝ်ဂှ် စၠောံထောံ လ္ပာ်ပ္တိုန်ထ္ၜး နကဵုရမျာၚ်ဟေၚ် လဟီုဇာတ်မံက်ကၠုၚ်ရ။
လှ်ေတာလျိုၚ်မွဲ၊ ဒိၚ်၊ ကချိၚ်၊ ကဝဲါဂြိုပ်၊ လဟီုဇာတ်တံပြာကတ်ကၠုၚ်တုဲ ကလေၚ်လဟဵုတၟိ ကယျာပ္တိုန်မာန်ကၠုၚ်အဆက်ဆက်တုဲ လှ်ေဒိၚ်၊ လှ်ေတာလျိုၚ်မွဲ၊ လှ်ေကချိၚ်တံ အခိၚ်လၟုဟ်ဏံတဴတက် ၜိုန်ရဇၞော်မောဝ်မာန်ကၠာရလေဝ် သ္ဂောံကလၚ် ပလေဝ်လဟဵု ပေဲါသၟာဒွက်ဂှ် ဝိုတ်ဝုဲမံၚ်တုဲ ပေဲါသၟာဒွက်ဂွံသှ်ေတဴဂှ် ဂွံဆဵုညာတ်အောန်အာရ။
တေန်မန်၊ နာဲ၊ ဒံက်တာ
ဒံက်တာအစာမာံတေန်မန် (၁၉၃၄ - ) ဝွံ ဒှ်ဂကူမန် ဇာတိကွာန်ကၟာဝက် ပညာစိစောန်တုဲ နူအာယုက် (၂၆) ဂှ် ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာဒံက်တာ (Ph.D) နူတက္ကသိုလ် ဍုင်အမေရိကာန်ရ၊၊ နဒဒှ် ကထိက အစာဘာတက္ကသိုလ် ဍုင်လ္ဂုင်၊ ဒဳဂရဳကဝ်လိက် ဍုင်မတ်မလီု ကေုာံ တက္ကသိုလ်ဂဥုဲဍုင်လ္ဂုင်ဂှ် ယိုက်ဂၠေင် ပကၠုင်အစာဘာရ၊၊ တုဲပၠန် နဒဒှ် ပါမောက္ခမွဲလေဝ် သၞာံဗွဲမလအ်လ ယိုက်ဂၠေင်ကၠုင်လဝ်ကီုရ၊၊ သီုဒှ် ညးမစိုန်သကီု ပ္ဍဲလိက်သာသနာကီုတုဲ နဒဒှ် မၞိဟ်မကဵုကသပ် ပရေင်သာသနာလေဝ် ဂွံဒုင်ခပတိုန်လဝ်ကီုရ၊၊ တုဲပၠန် ဒှ်အစာချူလိက်ဒယှ် ဗွဲတၟေင် လိက်ပရေင်ဗုဒ္ဓဘာသာမွဲကီုရ၊၊
ပထမအဝဲ ကေုာံ ပရေင်ပညာ
မာံတေန်မန်ဝွံ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် ကၠုင်စိုပ် ၁၂၉၅ သၞာံ ဂိတုပုဟ် ၁၄ စွေက် တ္ၚဲသ္ၚိသဝ်၊ သက္ကရာဇ်ခရေတ် ဂေတ်ကၠုင်စိုပ် ၁၉၃၄ သၞာံ ဂိတုဇာန္နာဝါရဳ တ္ၚဲ(၁၄)ဂှ် ကတဵုဒှ်မၞိဟ် နူမိမၜါ ကော်ဂး နာဲရဝ်အေန် ကေုာံ မိစိင်တေန် မဒၟံင်ကွာန်ကၟာဝက် ပွိုင်ဍုင်မုဟ်ဍုင်ရ။
တန်မူလဂှ် တိုန် ပ္ဍဲဘာတန်မူလ ကွာန်ကၟာဝက်တုဲ ဘာတိုန်သၠုင်ဂှ် တိုန်လဝ် ပ္ဍဲဘာတန်သၠုင် မှာထေရ်အရဟံ (ရှင်အရဟံ အထက်တန်းကျောင်း)တုဲ မဂွံအံင်ဇၞးကေတ် နကဵုပထမရ၊၊ သၞာံ ၁၉၅၁ ဂှ် မဂွံအံင်ဇၞးကေတ် တန်မဂွံအခေါင်တိုန်တက္ကသိုလ် နကဵုဂုဏ်တၟေင် ဘာသာသင်္ချာ ကေုာံ သိပ္ပံနာနာတုဲ ဆက်တိုန်ဘာ တက္ကသိုလ်လ္ဂုင်ရ၊၊ ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်လ္ဂုင် တန်ဥပစာဂှ် ဘာသာသင်္ချာဂှ် အံင်ဇၞးကေတ် နကဵုလာပ်ပထမ၊ ဘာသာဓာတုဗေဒ လာပ်ပထမတုဲ မဂွံဒုင်ဗဂိန်ကဵု လာပ်တဆိပ်ထဝ် ကေုာံ လာပ်ဗ္တောန်ပညာသကဝ်လာရှေပ် နူတက္ကသိုလ်ဟိုဝ်ဝါကိန် ရ၊၊
သၞာံ ၁၉၅၅ ဂှ် ပ္ဍဲသွဟ်လိက်တန်သိပ္ပံဂှ် ဘာသာ သင်္ချာ၊ ရူပဗေဒ၊ ဓာတုဗေဒတအ်ဂှ် မဂွံအံင်ဇၞးကေတ် နကဵုဂုဏ်တၟေင်တုဲ အလုံမွဲဍုင်ဂှ် ကလိဂွံလာပ်ပထမတုဲ ဂွံဒုင်ဗဂိန် တဆိပ်ထဝ် နူကဵုတက္ကသိုလ်ဟာဂျဳဗာင်ဂမၠိုင် ရ၊၊ စနူဂှ်တုဲ ပ္ဍဲတက္ကသိုလ် ပ္ဍဲဌာဓာတုဗေဒဂှ် ဂွံဒှ်အစာထ္ၜးလိက် (သရုပ်ပြဆရာ) နကဵုအခိင်အပိုင်အခြာရ၊၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ သီုကလိဂွံ လာပ်သွက်ဂွံအာဗ္တောန်ပညာ ဍုင်သအာင်ကီုရ၊၊
သၞာံ ၁၉၅၆ ပ္ဍဲသွဟ်လိက်သိပ္ပံဓာတုဗေဒ တန်ဂုဏ်တၟေင်ဂှ် ဂွံအံင်ဇၞးကေတ် နကဵုကဆံင်ပထမတုဲ ကလိဂွံလာပ်ပထမတုဲ ဂွံဒုင်ဗဂိန်ကဵု တဆိပ်ထဝ် နာဲယှိုယ်လေဝ် (ဦးရွှေလေး ရွှေလေးတံဆိပ်ဆု) ကေုာံ ဆာဦးသွင်ရွှေတံဆိပ်ဆု ရ၊၊ သီုဂွံခပတိုန် နဒဒှ်အစာဘာ ကဆံင် လစှ်ေကထိက ဌာနဓာတုဗေဒ တက္ကသိုလ်လ္ဂုင်ကီုရ၊၊
သၞာံ ၁၉၅၇ ဂှ် အာတိုန်ဘာ ပညာကရဴတဆိပ်ကြာ (ဘွဲ့လွန်ပညာ)တက္ကသိုလ်အဳလဳနွေက် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်တုဲ သၞာံဂတဂှ် ၁၉၅၈ ဂှ် ဂွံအံင်ဇၞးကေတ် တန်တဆိပ်ကြာ မဟာသိပ္ပံတုဲ သီုဂွံ ဒုင်ဗဂိန်ကေတ် လာပ်ပညာစောန်သကာ ကော်ဂး( university fellowship ) မဂွံအဓိပ္ပါယ် လာပ်တက္ကသိုလ် သဟာယ ရ၊၊ သၞာံ ၁၉၆၀ ဂှ် ကာလမကလိဂွံ အာယုက် (၂၆) ဂှ် ကလိဂွံ တဆိပ်ကြာ ပါရဂူ ကော်ဂး ဒံက်တာ နူတက္ကသိုလ် အဳလဳနွေက် ဍုင်အမေရိကာန် ရ။ မဂွံလုပ် ဂကောံအသဝ်ဂုဏ် (Sigma Xi) ရ၊၊
ကမၠောန်
ကလေင်စဴစိုပ် ဍုင်မိတိမဇကုတုဲ လုပ်ကၠောန်ကမၠောန် နဒဒှ်အစာဘာတက္ကသိုလ် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်လ္ဂုင် ရ၊၊ ၁၉၆၁ ဂှ် ဂွံခပတိုန် နဒဒှ် ကထိက ပ္ဍဲဌာနဓာတုဗေဒ တက္ကသိုလ်လ္ဂုင်ရ၊၊ တုဲဂှ် ဒဳဂရဳကဝ်လိက်မတ်မလီု၊ တက္ကသိုလ်ဂဥုဲ လ္ဂုင်(၁)၊ တက္ကသိုလ်ပရေင်ပညာ လ္ဂုင်တအ်ဂှ် နဒဒှ်ကထိကမွဲ ရေင်တၠုင်ကၠုင်လဝ်ရ၊၊ စတမ်နူ သၞာံ ၁၉၈၆ စဵုကဵု ၁၉၈၈ နဒဒှ် ဂဥုပ်ဌာဓာတုဗေဒ ကေုာံ ဖက်ဆောပါမောက္ခ တက္ကသိုလ်မတ်မလီုဂှ် ယိုက်ဂၠေင်လဝ်ရ၊၊ ၁၉၉၂ ဂိတုဒဳဇြေန်ပါ ၁ ဂှ် ကြဴနူ လုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ် ပွိုင် (၃၇) သၞာံတုဲ ဒေါအ်ဇူတုဲ လုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲကမၠောန်သာသနာရ၊၊
စတမ်နူ သၞာံ ၁၉၉၃ ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၁ ဂှ် နူကဵု ဌာနဝန်ဇၞော်ကေင်ကာသာသနာ ခပတိုန် နဒဒှ် မၞိဟ်မကဵုကသပ်တုဲ စနူသၞာံ ၁၉၉၈ ဂှ် ပ္ဍဲတက္ကသိုလ်ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓဘာသာ မဆေင်ကဵု အလုံလိုက် (အပြည်ပြည်ဆိုင်ရာ ထေရဝါဒ ဗုဒ္ဓသာသနာပြု တက္ကသိုလ်)ဂှ် နဒဒှ် ပဋိပတ္တိ ပါမောက္ခ မွဲတၠ ပံင်တောဲတုဲ ယိုက်ဂၠေင်ကၠုင်လဝ်ကီုရ၊၊ စတမ်နူသၞာံ ၂၀၀၆ ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၁ ဂှ် နူဌာနဝန်ဇၞော်ကေင်ကာသာသနာ ကလေင်ခပတိုန် နဒဒှ် ညးမကဵုကသပ် ကေုာံ ပဋိပတ္တိ ပါမောက္ခ ပၠန်ရ၊၊
အာစာဒံက်တာ မာံတေန်မန်ဝွံ လိက်ပရေင် ကေုာံ လိက်အုပ် မကဵုပညာဗွဲမဂၠိုင် ချူကၠုင်တုဲ ဒၟာနူယိုက်ဂၠေင်ကၠုင် တာလျိုင်သာသနာ ဗွဲမအံင်ဇၞးမာန်ဂှ်ရ ၁၉၉၃ သၞာံ ဂိတုဇာန္နဝါရဳ ၄ ဂှ် နူကဵုအလဵုသဳကၟိန်ဍုင် ဒုင်ကဵုတဆိပ် သဒ္ဓမ္မဇောတိက ရ၊၊
လိက်မချူလဝ်တုဲဂမၠိုင်
• # ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂအလင်းပြ နိဗ္ဗာန်လမ်းမကြီး (ပထမတွဲ)
• # လိမ္မာယဉ်ကျေး တို့ရင်သွေး
• # အမြတ်ဆုံးပန်းတိုင် ဧကန်ပိုင် (ပထမတွဲ)
• # အမြတ်ဆုံးပန်းတိုင် ဧကန်ပိုင် (ဒုတိယတွဲ)
• # ခေတ် အမြင် နှင့် သိမှတ်စရာ ဗုဒ္ဓဘာသာအကျဉ်း
• # ဆေးမကူဘဲငြိမ်းအေးနည်း
• # သိပ္ပံနယ်လွန် ဗုဒ္ဓ္ဓဘာသာ
• # ဘဝလွတ်မြောက်ရေးနှင့်အရိယသစ္စ္စာ
• # ဘဝဖန်တီးရှင် ကံတရား
• # ဘဝချမ်းသာရေး
• # ဘဝအောင်မြင်ရေးသို့ရှေးရှုကြ
• # ဘဝကိစ္စနှင့် ဘဝပန်းတိုင်
• # ဘဝရည်မှန်းချက်နှင့် ဘဝလမ်းစဉ်
• # ဘဝလမ်းနှစ်သွယ်
• # ဗုဒ္ဓဝါဒနှင့် ခေတ်သစ်ဘဝ
• # မှန်ကန်သော ဘဝအမြင်
• # ပျော်ရွှင်အောင်မြင်သော နေထိုင်နည်း
• # အကောင်းဆုံးဘဝလမ်းညွှန်မှု
• # မေတ္တာ နှင့် သစ္စာ အဖွင့်
• # မေတ္တာ နှင့် သစ္စ္စာ သရုပ်ဖော်
• # မြတ်ဘာဝနာ
• # မြတ်ဒါန
• # မြတ်ဓမ္မ
• # မြတ်သရဏဂုံ
• # မြတ်ဗုဒ္ဓ
• # ဘဝ မြင့်မြတ်လှပတင့်တယ်ရေး မြတ်သီိလ
• # ရှေးဘဝ နောက်ဘဝ သိပ္ပံနည်းကျအထောက်အထားများ
• # တော်ကူးဆရာတော် ဘဝဆည်းဆာ နှင့် ကျင့်စဉ်တရား
• # ဝိပဿနာဂုဏ်ထူးဆောင် ထူးခြားသော တော်ကူးဆရာတော် နှင်. ထူးဆန်းစွာ ရောဂါပျောက်ခြင်းများ
• # သမထဘာဝနာနှင့် ၀ိပဿနာဘာဝနာတို့တွင် အောင်မြင်ပေါက်မြောက်ခြင်း
• # ဗုဒ္ဓဘာသာ စာရိတ္တပညာနှင့် ကျင့်ဝတ်များ
• # အဖိုးတန်ဆုံး ဘဝပညာ တက္ကသိုလ် အဘိဓမ္မာ အတွဲ ၁၊၂၊၃ ပေါင်းချုပ်
• # လိုရင်းအနှစ်တရား ဗုဒ္ဓစကားတော်
• # Kamma The Real Creator
• # Buddha Abhidhamma Ultimate Science
• # Breakthrough in Samatha Meditation and Vipassana Meditation
• # The Essence Visuddhi Magga Volume 1
• # The Essence of Buddham Abhidhamma
တေဝ်တောတ်၊ ဂစေံ
ဂစေံတဳတောတ် (Red-wattled lapwing, Burmese; တစ်တီတူး) (တေတ်တောတ် လေဝ်ချူရ) ဝွံ ဒှ်ဂကူဂစေံ နူရးအာယှမွဲတုဲ လုပ်လၟိဟ် ဇာတ်ဂကူ Charadriidae ရ၊၊ ဂစေံတဳတောတ်ဂှ် ဒှ်ဂကူဂစေံ မမံင် နကဵုဂကောံမွဲရ၊၊ ဒုင်သဇိုင် ကုရမ္သာင် လရိုဟ်ဍေဟ် တဳတဳတောတ်တုဲ ယၟုဍေဟ်ဂှ် မန်တအ် မကော်စ တဳတောတ် တုဲ ဗၟာကော် တစ်တီတူး ရ၊၊ ဟိုတ်နူရမ္သာင် ဍေဟ် တဳတဳတောတ်ဂှ်တုဲ ဂစေံ did-he-do-it ဗီုဏအ်လေဝ် အင်္ဂလိက်တအ် ဟီုကီုရ၊၊ ဗွဲမဂၠိုင် ဂစေံတီတောတ်ဂှ် ဂွံဆဵု နကဵုဆော (ၝောအ်ကဵုကၟက်) ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵုဂကောံဍောတ်တ်မွဲ ဂၠိုင်ရ၊၊ ဍေဟ်တအ် မလေပ်မံင်စ ဗဒါဲဍာ်ဂၠိုင်ရ၊၊ ဍေဟ်တအ် လေပ်ခၟာဲ ပ္ဍဲခပေါဲခရး မခြးဂွးလဝ်တိ နကဵုဂကောံ ခၟာဲပိ-ပန်မ၊၊ ဂကောံဇၞော်ဇၞော်တအ်ဂှ် ပဝ်ဂေတ်မင်ဒၟံင် ဗဒါဲဗဒါဲ ခၟာဲဂှ်တုဲ ယဝ်ရ သၞမွဲမွဲ ဗီုကဵု ကၠဵု၊ ဂစေံ ကြပ်ကဵု ခၟာဲဍေဟ်တအ်မ္ဂး ဍေဟ် ဘပဠ နကဵု မကရေဲပတိုန် ရမ္သာင်ထတ်ထတ်ရ၊၊ ကောန်ဍေဟ်ဍတ်ပါ်တိတ်ကၠုင်ဗက်ဂှ် ဂစေံဇၞော်ဇၞော်တအ် ဖျာံဗ္စကဵုစၞတုဲ ယဝ်ရ အရာမဖေက်ဂၟံက်မွဲမွဲ ကၠုင်မ္ဂး ဍေဟ်တအ် အောပ်မာ ပ္ဍဲတိ (ဟွံ) ပ္ဍဲချောဲရာပ်ရ၊၊
ဗမံက်ထ္ၜး (Description)
ဂစေံတဳတေဝ်ဂှ် ဒှ်ဂစေံဇိုင်ဂၠိင် (waders) နွံ ဇမၠိင် ၜိုတ် 35 cm (14 in)၊၊ သၞေင် ကဵု စး တအ်ဂှ် ဒှ်အသာ်လစံက်ၜတ်တ် (light brown) မပလေဲဒၟံင် နကဵု အသာ်ကဴခဍောင် ကဵု သ္ၚေက်၊ ဆဂး က္ဍိုပ်ဍေဟ်ဂှ် ဒှ် အသာ်ဂြင်စိင် ပ္ဍဲဂတ(မုက်)တုဲ လက္ကရဴကဵုကအ်ဂှ် ဒှ်အသာ်လမ္စံက်၊၊ အကြာ အသာ်ၜါဂှ် နူဗုင် စဵုကဵုစိုပ် ဒဳ၊ နူမုက် စဵုစိုပ်ဗုင် အသာ်ဗုဍာပ် ဒုင်လဝ်ဂှ် ဂွံညာတ်ကေတ် ဗွဲမကၠးဖ္ဍးရ၊၊ ဗတဇမၠေအ်ဂှ် ဒှ်အသာ်လမ္စံက်၊ ဖျုန်ပ္ဍဲမတ်ၜါလပါ်ဂှ် နွံကဵု အသာ်ဗကေတ်၊၊ သၟူဗကေတ်တုဲ တၞုင်လမ္စံက်၊ ဇိုင်ဇမၠိင်ဂှ် ဒှ်အသာ်ဍာ်မိတ်၊၊ ကာလပဝ်မ္ဂး ဒၞာဲလဒေါဝ်သၞေင် ၜါလပါ်ဂှ် အသာ်ဗု မံက်တိုန် ဂွံဆဵုရ၊၊
ဂစေံတဳတောတ်တအ် လေပ်မံင်စ နကဵုဆော (ဟွံ) သကအ် ပ္ဍဲဒၞာဲ မကြပ်ညောန် ကဵုဍာ်၊ တိဗ္ၚ၊ တိဇြာဂျေတ် (grazing land)၊ ပ္ဍဲဇိုင် ကၟာ အင် လှာတအ်ရ၊၊ ဍေဟ်တအ်မံင်ကောံ လၟိဟ်အကြာ နူ ၂၆ စဵုကဵု ၜိုတ် ၂၀၀ ၊၊ ပ္ဍဲကဵုဂြိုပ်လေဝ် ဂွံဆဵုကေတ်ဍေဟ်မာန်ကီုရ၊၊ ဍေဟ်တအ် ပဝ်အာညိ စှ်ေတုဲ ကွာ်ဒံင်အကြာတိညိ တုဲ ဗက်ဂၠာဲစစၞ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်ဗတံ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲအခိင်ဂိတုပေင်မ္ဂး ဍေဟ်တအ် မလေပ်တိတ်ဂၠာဲစ နွံကီုရ၊၊ ဂစေံတဳတောတ်ဂှ် မလေပ်ချဳဓရာင် သီုတ္ၚဲ သီုဗတံရ၊၊ ဓမ္မတာမ္ဂး မလေပ်ပဝ် လဇုဲတုဲ တံင်တိုန် တံင်စှ်ေဒၟံင် ကီုလေဝ် အခိင်ကာလ မကေတ်စ ဗီုကဵု ဒးဒြေပ်ပါဲဒဴ ဂစေံအသိမ် မထဍေင်ရပ်စဇကုမ္ဂး မလေပ်ပဝ် ပြဟ်တပ်ကီုရ၊၊
ဂမ္စာဲ (Distribution)
တမ်ဗဳဇ ဂစေံတဳတောတ်ဝွံ ကၠုင်နူ ဒေသ အာရှပလိုတ် (အဳရက်၊ အဳရာန်ဗာယပ်၊ ဒေသပ္ၚံက်ၜဳဖာသဳ)၊ အာရှသၠုင်ကျာ (ဗလုချဳသတာန်၊ အဖဂါန်နေတ်သတာန်၊ ပါကေတ်သတာန်၊ အိန္ဒိယ၊ နဳပဝ်)၊ အာရှအဂၞဲ၊၊ ပ္ဍဲအခိင် တမ်သၞာံကဵု ကၞောတ်သၞာံမ္ဂး ပြံင်အာမံင် ပ္ဍဲဒေသဗလုချဳသတာန်၊ အဳရာန်ဗာယပ်တုဲ ပ္ဍဲအခိင်ဗြဲမ္ဂး မလေပ်ပြး ဒၞာဲဗွဲမဂၠိုင်ရ၊၊
စရိုတ် ကေုာံ ဂေဟဗေဒ (Behaviour and ecology)
ဂစေံတဳတောတ်ဂှ် လေပ်ဖျေဟ်ခၟာဲ ပ္ဍဲအကြာဂိတုမာတ် ကဵု ဂိတုအဝ်ဂေတ်၊ ကၟက် ဗွဲမဂၠိုၚ်ဂှ် မလေပ်ဗက် ကုၝောအ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ရ၊၊ ဗီုဗက်ဂှ် ကၟက်တိုန်ဍုန် လတူၝောအ်တုဲ ၝောအ်ဂှ် ယူပတိုန်ဍုတ်ရ၊၊ ခၟာဲဂှ် ဖျေဟ်လဝ် ပ္ဍဲခပေါဲခရးတိ၊ ဒၞာဲသလံက်ညိညဂှ် ပလေဝ်ပလေတ်တုဲ ဖျေဟ်ခၟာဲရ၊၊ ပ္ဍဲဒၞာဲဇိုၚ်ပြေၚ်ဂၠဴ မဍုက်ဍေက်ဒၟံၚ်ဍာ်ဂှ်လေဝ် မလေပ်ဖျေဟ်ခၟာဲကီုရ၊၊ ပ္ဍဲအကြာကွာန်မ္ဂး လဆောဝ် တဳတောတ် ဒက်ခပေါဲ လတူကၟဳစိၚ်လေဝ် နွံကီုရ၊၊ မွဲမွဲခပေါဲမ္ဂး ခၟာဲနွံစ ၃-၄ မ ရ၊၊ ခၟာဲတအ်ဂှ် လစံက်ဗကဒၟံၚ် ညံၚ်ကဵုတိသဘာဝတုဲ မလေပ်ဂၠာဲဆဵုစ ဝါတ်ညိရ၊၊ ပ္ဍဲအခိၚ်တ္ၚဲစေၚ်တုဲ မဒှ်အခိၚ်ကတဴမ္ဂး ကၟက်ဂှ် ကၠုၚ်ဗဒပ်ကဵုခၟာဲ သွက်ဂွံရီု ၝောအ်ရ၊၊ ခၟာဲပေၚ် ၂၈-၃၀ တ္ၚဲမ္ဂး ဍတ်ရ၊၊ အရာမၜံၚ်ပတိတ်တၞောဝ်တၟိ ၜိုတ် ၄၀ % ဂှ် အံၚ်ဇၞးရ၊၊ ခၟာဲတဳတောတ် ဗွဲမဂၠိုၚ် ဒးဒုၚ်စကဵု ခဍာ်၊ ဇြုံ၊ ဂစေံအနေၚ်တအ်ရ၊၊ လၟိဟ် ကောန်တဳတောတ် မချိုတ်ဂှ် အောန်ရ၊၊ ကိစ္စဇၞော်အိုတ်ဂှ် ပ္ဍဲသတ္တဟ ပထမ ကၠာအိုတ်ဂှ်ရ၊၊ တဳတောတ် အခိၚ်ကတဴမ္ဂး စှ်ေဝေၚ်ဍာ်၊ လဆောဝ်မ္ဂး ဍေဟ်တအ် တိက်ပ္ဍဲတိ၊ လဆောဝ် ဍေဟ်ဇူ နကဵုဇိုၚ်မွဲဒိုဟ်၊၊ တဳတောတ်ထတ်ထတ်ယုက်ယုက်မွဲမ္ဂး ဍေဟ်စဵုဒၞာကဵု ကောန်ၜါပိမာန်ရ၊၊
စၞ (Diet)
တဳတောတ် စ ဗွဲတၟေၚ် စၟစၟန်၊ ကၞု၊ ကေုာံ သတ်မဟွံမဲကုဇုတ်တအ်ရ၊၊ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဂၠာဲခြးစ ပ္ဍဲတိရ၊၊ မသြောအ်ဂကူနာနာတအ်လေဝ် ဍေဟ်တအ် စကီုရ၊၊ ဗွဲမဂၠိုၚ် ဍေဟ်ဂၠာဲစ အခိၚ်တ္ၚဲဂၠိုၚ်တုဲ ပ္ဍဲအခိၚ်ဗတံလေဝ် ဍေဟ်တအ် တိတ်ဂၠာဲစကီုရ၊၊ လဆောဝ် ဍေဟ်တအ် ခြး သွက်ဂွံဂၠာဲစ စၟစၟန် ဂမၠိုၚ်ရ၊၊
ဓမ္မသ၊ ကွာန်
<mapframe latitude="16.510686" longitude="97.811612" zoom="5" width="400" height="300" align="right"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ {     "type": "Feature", "properties": {}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 97.811612,         16.510686        ]      }    }  ] }
ကွာန်ဓမ္မ (Dhammasa) ဝွံ ဒှ်ကွာန်မန် နွံပ္ဍဲ ((16°51’06.86N-97°81’16.12E) တွဵုရးဍုၚ်မန်၊ ပွိုၚ်ဍုၚ်မတ်မလီုရ၊၊ ကွာန်ဓမ္မသဝွံ ဒှ်ကွာန် မၞုံဇိုင်ၜဳဂြာင် ဗွဲသြင် လပါ်သၠုင်ကျာရ၊၊ ကွာန်ဝွံ သီုဖအိုတ် သ္ၚိနွံစ ၜိုတ် ၃၅၀ မတုဲ ဇမၞော်ကွာန်သီုဖအိုတ် နွံစၜိုတ် 0.20 km2 ကဳလဝ်မဳတာပန်ကၠင်ရ၊၊
ဝၚ်ပရိယတ္တိ ဘာတြေံ
ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တဝေပုလ္လမဟာထေရ် မဒှ်ညးမၞုံပိုန်ဂဇံဘာတြေံ၊ ကွာန်ဓမ္မသဝွံ တၞဟ်နသၟိက်ဂွံပံက် တိုက်လိက်ပရိယတ်မန်တုဲ ကော်နၚ်အ္စာလိက်ၜါဇကု တၠဂုဏ်အ္စာ ကေတုသာရ၊ တၠဂုဏ်အ္စာ သောဘိတ၊ အတိုၚ်ဂၞပ်ပၟိက်စိုတ်ကျာ်ဇၞော်အ္စာဂှ်ဟေၚ် ပ္ဍဲဗုဒ္ဓသာသနာ ၂၅၃၆ သၞာံ၊ သက္ကရာဇ်ဍုၚ် ၁၃၅၄ သၞာံ ပယာံဂိတုဇှေ် ၇ မံက်ဂှ် စပံက်ပတန် တိုက်လိက်ပရိယတ်မန် ပ္ဍဲဘာတြေံ ကွာန်ဓမ္မသရ။ တၠဂုဏ်အ္စာ ကေတုသာရ တၠဂုဏ်အ္စာ သောဘိတ (ဂန္ထဝါစကပဏ္ဍိတ၊ သာသနဓဇဓမ္မာစရိယ၊ လၟုဟ်နွံပိုန်ဘာမန် ဍုၚ်ဗြဝတဳ) တၠဂုဏ်အ္စာ ပညာသာရ (လၟုဟ် ပတန်မံၚ် သာသနာ ပ္ဍဲဒဵုတၟံဂတဝ် ဇရၚ်ကွာန်ဓမ္မသ) တၠဂုဏ်အ္စာဂမၠိုၚ်ဝွံ ဖျေံတဴလိက်ပရိယတ် ပကတ်ကဵုကောန်ကွး အိုတ်ရ။ ပ္ဍဲဂိတုမာ် ၇ မံက် သၚ်ကောံ၊ ဂိတုမာ် ၈-၉ မံက် ၁၀ မံက်ဂှ် သှ်လိက်တုဲ ဂိတုမာ် ၁၀ မံက်ဂှ် ဗဂိန်ကဵုလာဘ်တဆိပ်ကြာ ကုသၚ်မအံၚ်လိက်ဂးတုဲ သီုကၠောန်ဗဒှ်အာ သဘၚ်သၟာန်သွဟ်လိက် ဂကောံပရိယတ္တိသာသနာပါလ ရိုဟ်ဒဒှ်သၞာံကီုရ။
ဝၚ်ပရိယတ္တိ ဘာကျာ်
ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၃၃၉ သၞာံ၊ ဂိတုပသာ် ၅ စွေက်၊ တ္ၚဲသိုက်ဂှ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တသာသန စပ္တန်ကၠုၚ် တိုက်လိက်မန် ပ္ဍဲဘာကျာ်၊ ခုတ်တၚ်လဝ် ယၟုဂကောံ "ရာမညနိကာယပရိယတ္တိသာသနဝိပုလ" ရ။ နူသက္ကရာဇ် ၁၃၃၉ သၞာံ ဒဵုစိုပ် သက္ကရာဇ် ၁၃၄၈ သၞာံ ဗၞတ်လုကဴစှ်သၞာံ တၠဂုဏ်အ္စာ ဇဋိလ (လၟုဟ် ဒှ်ညးမၞုံပိုန်ဂဇံဘာဗၟက်၊ ကွာန်ကံဇြဲ) ဖျေံကၠုၚ်လဝ် လိက်ပရိယတ်ရ။ နူသက္ကရာဇ် ၁၃၄၉ သၞာံ ဒဵုစိုပ်သက္ကရာဇ် ၁၃၅၇ သၞာံ တၠဂုဏ်အ္စာ ဝိဓူရ ဆက်ဖျေံအာ လိက်ပရိယတ်ပၠန်ရ။ နူဂှ် ကျာ်ဇၞော်အ္စာ ဘဒ္ဒန္တသိပ္ပံ ဆက်ဖျေံကၠုၚ်လိက် ဒဵုတ္ၚဲဏံတုဲ လၟိဟ်သၞံာတိုက်လိက်ပေၚ်အာ ၃၉ သၞာံရ။
နိဿဲ
ဝၚ်တိုက်လိက်မန်ဂမၠိုၚ်
ပြာန်မောဝ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ပြာန်မောဝ်
ဘာပြာန်မောဝ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ပြာန်မောဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံခမဳ ၁ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၂ ဇကု၊ ထပိုယ် ၂ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဝိဝေက သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၂၉၊ ဝှ် ၈။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ဓမ္မသာတ်
ဓမ္မသာတ် (Dhammasattha/ Code of Law, Burmese: ဓမ္မသတ်) ဂှ် ဒှ်လိက်သၞောတ်ဥပဒေ သွက်ဂွံဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ဂဗုတ် ညးဍုင်ကွာန်တအ် ပ္ဍဲလက်ထက်ဨကရာဇ် (ဝါ) လက်ထက် ကိုပ်ကၠာ-ကဝ်လဝ်နဳ ပ္ဍဲဒေသ ဍုင်မန်၊ ဍုင်ဗၟာ၊ ဍုင်သေံ၊ ဍုင်ကာမ္ဗောဒိယာ တအ်ရ။
နိရုတ္တိ
ဓမ္မသာတ် မကၠုင်နူ သံသကြိုတ် ဓမႝၐါသတြ (धर्मशास्त्र) မဂွံအဓိပ္ပါယ် လိက်သုတ်ဓရ်ရ။
ဒဏ္ဍာရဳ (Myth)
＂ဣသိဘဒြ ကဵု မနော ဣသိညး၂ ကောကဵုဒေံ ကလာင်အာ ဇိုင်ကၟာင်စက္ကဝါတုဲ တၞံနသၟိက်ဂွံဒှ် ဒတုဲမြမောဝ်သတ္တံဂမၠိုင်တုဲ အ္ခဝ်မၞုံ ပ္ဍဲကၟာင်စက္ကဝါဂှ် ဣသိသုဘတ်ဒြ ကဵု မနော ဣသိညး၂ ကောကဵုဒေံ ချူဂိုင်နင် သၠပတ် ဗေဒင် အင် မန်ယန်တံဂှ်ရ။ ဣသိမၞောသာရ ချူဂိုင်နင် သၠပတ်ဓမ္မသာတ်ရ။ ဂွံတုဲ ကလာင်တိုန်အာ လ္တူအကာသ စဴကၠုင် ကဵုသၟိင်သာမန္တရ။＂ မြဴသာ်ဝွံ မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲနိဒါန် သၠပတ်ဓမ္မသာတ် ပ္ဍဲလက္ထက်သၟီသာမန္တ ရ။
နာဲကောရတ်
နာဲကောရတ် သၟာပၠန်ဂတး သွက်ဗၠးၜးဂကူမန် ပ္ဍဲဗော်ဍုင်မန်တၟိ လုကဴပွိုင် ၃၅ သၞာံ၊ ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ် ဘဝသၟာတဝ်စၞေဟ် သွက်ဗၠးၜးဂကူမန်ဂှ် ဗတိုက်ကၠုင်ကဵု ဒပ်ကရေင်ကေအေန်ယူ ညးမကၠုင်ပသၞ ကုဂကူမန်ဂှ်လေဝ် ဂၠိုင်ကဵု အလန်၊ ဗတိုက်ကၠုင်ကဵု သၞဒပ်ဗၟာလေဝ် မဂၠိုင်ကဵုအလန်တုဲ၊ တာလျိုင်အစာဘာပၞာန်တအ်လေဝ် ယိုက်ဂၠေင်ကၠုင် သၞာံဗွဲမလအ်တုဲ ညံင်ဒပ်ပၞာန်မန် ဂွံခိုဟ်တိုန်ဂှ် ဂစာန်ကၠုင် နကဵုနဲကဲနာနာသာ်ကီုရ။ ကြဴနူ မယိုက်ဂၠေင်တာလျိုင် ပွိုင် ၃၅ သၞာံတုဲ ရန်တၟအ်ကဵု ညးသၟဝ်ဇကု ဂွံဆက်အာဒၞာဲဇကုတုဲ သၞာံ ၂၀၀၈ ဂှ် ကေတ်ပေန်ဇြေန် ဒေါအ်ဇူ နူတာလျိုင်ရ။ ဒေါအ်ဇူ နူဘဝပၠန်ဂတးတုဲ ကၠောန်သွက်ဖိုလ် သၟာကမၠောန် ပ္ဍဲဍုင်သေံ၊ ဍုင်မန်တုဲ စတမ်နူ သၞာံ ၂၀၂၁ အခိင် ကမ္မတဳ မပစၞး စၠတ်ထဝ်ကၟိန်ဍုင် ဒက်ပ္တန် အလဵုအသဳညဳသၟဟ်ကောန်ဂကူ မဒှ်အလဵုအသဳပကာန် ကုအလဵုအသဳပၞာန်ဂှ် လုပ်ယိုက်ဂၠေင် နဒဒှ် ဒုဝန်ဇၞော်ပရေင်စဵုဒၞာရ။
ဓမ္မသာတ်
ဒဏ္ဍာရဳ (Myth)
ပ္ဍဲလိက် ဓမ္မသာတ်မနုရသိ ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ဗီုဏအ်ပၠန်ရ။
နာဲကောရတ်
ဘဝသၟတ်
နာဲကောရတ် (ယၟု နူဍောတ်တ် မာံခင်းမောင်) ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၂ ဂိတုဂျောန် ၁၆ တ္ၚဲစန် ပ္ဍဲကွာန်ကအ်ဍောတ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်။ မိမညးဂှ် ဒှ်နာဲမိုင်သိင်၊ မိပု။ ပၞောဝ်ကဵုကောဒေအ်ဂမၠိုင်ဂှ် ညးဒှ် ကောဇၞော်အိုတ်။ စိုပ်အာယုက် (၅) သၞာံဂှ် စမံင် ဘာမန် ပ္ဍဲကွာန်တုဲ စိုပ်အာယုက် (၇) သၞာံ မံင်ဘာ အလဵုအသဳ ဘာတန်မူလ ပ္ဍဲကွာန်ကအ်ဍောတ်ဂှ်ရ။ စိုပ်အာယုက် (၉) သၞာံ ပြံင်တိုန် ဍုင်မုဟ်ဍုင် မံင်ဘာအလဵုအသဳ ဘာတန်မူလ အရာပ်ပလိုတ်၊ ပ္ဍဲဘာဂှ် မံင်လဝ် တန်ဒုတိယ စဵုကဵု တန်စတုတ္ထ။ စိုပ်အာယုက် (၁၂) ပြံင်တိုန် ဍုင်မတ်မလီု မံင်ဘာ လၟိဟ် (၉) ယၟုဘာ ဗုဒ္ဓဘာသာ စဵုကဵု (၉) တန်။ စိုပ်အာယုက် (၁၇) ပြံင်တိုန် ဍုင်လ္ဂုင် မံင်ဘာလၟိဟ် (၂) အရာပ်တာမွဲ တန်ဒဿမ ပ္ဍဲသၞာံပညာ ၁၉၇၀/၇၁ ဂှ်ရ။ တန်ဒဿမဂှ် ဆက်မံင် မွဲသၞာံပၠန် ပ္ဍဲဘာတန်သမၠုင်လၟိဟ် (၄) အရာပ်ဥက္ကလာပသၟဝ်ကျာတုဲ သွဟ်လိက်တုဲဒှ်အာရ။ သၞာံဂှ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်ရုသံင် မဒှ်အခိင်သၟတ်တအ် လုပ်ပေါဲဗတိုက် သွက်ဂွံဗတိုက်သရိုဟ် တၠအဝဵုပၞာန်တုဲ စၞးမဆက်တိုန်တက္ကသိုလ်ဂှ် စိုပ်အာတိပၠန်ဂတး ဇရေင်ဗော်ဍုင်မန်တၟိရ။
အကာဲအရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲခမၞန်
သၞာံ ၁၉၆၂ ဂိတုမာတ် ၂ ဂှ် ဒပ်ပၞာန်နေဝင်း သီကေတ်အဝဵုဍုင် နူအလဵုအသဳ ဦးနု မဒှ်အလဵုအသဳညးဍုင်ကွာန် မရုဲစှ်ပတိုန်လဝ် နကဵုမာဲတုဲ ဒက်ပ္တန် ကံင်သဳအပြံင်အလှာဲကၟိန်ဍုင် (ပြည်ထောင်စုတော်လှန်ရေးကောင်စီအဖွဲ့/ Union Revolutionary Council – URC)ရ။ ပၞာန်သီအဝဵုတုဲ က္ဍိုပ်သကိုပ်မန်ကီု သီုကဵု က္ဍိုပ်သကိုပ် သၟာပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲမဂၠိုင် သီုကဵုသကိုပ်ဝန်ဇၞော် ဦးနုဂှ် ညးထိင်ကြိုင်လဝ်ရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၉၆၆ အံက်တဝ်ဗါ ၂၇ ဂှ် ဦးနု ဂွံဗၠးတိတ်ကၠုင်ရ။ သၞာံ ၁၉၆၉ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ဂှ် နကဵု ဦးနု ချူပတိုန်လိက်ဒုင်စဳရေင်မွဲတၞး၊ ပ္ဍဲလိက်ဒုင်စဳရေင်ဂှ် အာတ်မိက်လဝ် ညံင်ဂဥုပ်ဗိုလ်နေဝင်း ဂွံကလေင်ပအပ်အဝဵု၊ တုဲပၠန် ပါလဳမာန် မပလီုလဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၂ အခိင်မသီအဝဵုတေအ် ညံင်ဂွံ ကလေင်ပံက်ကဵုပၠန်။ နကဵု ဂဥုပ်ဗိုလ်နေဝင်းဂှ် ညးတအ် ခပတိုန်ကဵု ကဆံင်သမ္မတရောင်ဂှ် ပ္ဍဲလိက်ဒုင်စဳဂှ် ကဵုလဝ် ကသပ်ရ။ ဆဂး နကဵု ဂဥုပ်ဗိုလ်နေဝင်း ဟွံဒုင်တဲ။ ဗွဲကြဴညိ နကဵု ဦးနု ဟီု ညးပရေင်ထတ်ယုက် ဟွံခိုဟ်၊ တုဲ ညးမိက်ဂွံ အာလ္ၚောဝ်ကျာ် ပ္ဍဲဍုင်အိန္ဒိယတုဲ တိတ်အာ အိန္ဒိယရ။ ဦးနု သီုဟွံကလေင်စဴ ဍုင် စၞးဂှ် တိတ်အာ ဍုင်လာန်ဒါန်ရ။ နကဵု နေဝင်းဂှ် ညးဟီု ညးရန်တၟအ်ကဵု ဂုဏ်ဖိုလ်သၟာကမၠောန် သၟာဗ္ၚတုဲ ညးဒးဆက်ထိင်အာအဝဵုဍုင်၊ နကဵု ဦးနုဂှ် ညးဟီု ဒဒှ်ရ ညးဟေင် ဒှ် သကိုပ်ဝန်ဇၞော်ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ မလုပ်သၞောဝ်မွဲရ။ မြဴသာ်ဝွံ ညးဟီု ပ္ဍဲအခိင်ပသောင်ပရိုင် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၉ အဝ်ဂေတ် ၂၇ ဂှ်ရ။ ဗွဲကြဴညိ၊ နကဵု ဦးနု ဒက်ပ္တန် ဗော်ပါလဳမာန်ဒဳမဝ်ကရေသဳ တုဲ ဒက်ပ္တန် ဒပ်ပၞာန် သွက်ဂွံ ဗတိုက်ကဵု အလဵုအသဳပၞာန်နေဝင်းရ။
ဓမ္မသာတ်
ဒဏ္ဍာရဳ (Myth)
ဒဏ္ဍာရဳတအ်ဂှ် မွဲကေုာံမွဲ ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ကီုလေဝ် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒဒှ်ရ တၠရသိ မကေတ်စၠောအ်နင် နူတမ်ဒဵုသိန္နရာဇ် သီုဖအိုတ်ရ။
လညာတ်မ္ဂး ဒဵုသိန္နရာဇ်ဝွံ နူတမ်တေအ် ကၠုင်နူလိက်ဟိန္ဒူတုဲ ဗွဲကြဴ ပ္ဍဲဗုဒ္ဓဘာသာလေဝ် ယိုက်ဒုင်ကေတ်လဝ်ကီုရ။ ဓမ္မသာတ် ဝွံ ဒဒှ်ရ ညးလဵုမွဲ မဖန်ဗဒှ်လဝ် ဟွံသေင်၊ ဒှ်အရာ မဒှ်လဝ် ကၠာနူ ကျာ်ဂမၠိုင် ကၠာနူသတ်ဂမၠိုင် မဒှ်သၞောဝ်သဘာဝ ဒတန်ကဝ်မွဲ ညးမိက်ဟီုသာ်ဏအ်တုဲ တၞဟ်န သောတုဇန်တအ် မဂွံစွံအရီုစိုတ် ဗွဲမဇြိုဟ်နက် လတူဓမ္မသာတ်တုဲ ညးတအ် မဖန်လဝ် ဒဏ္ဍာရဳဗီုဏအ် ဒှ်မာန်ရ။ ပ္ဍဲကွေတ်ဘာသာ ကျာ်မနွံမွဲဇကုဓဝ် ဗီုကဵု ဘာသာဂျူ၊ ခရေတ်ယာန်၊ အေန်သလာမ်တအ်ဂှ် သၞောဝ်ဒ္ဂေတ်တအ်ဂှ် ကျာ်မပညပ်လဝ် ညးတအ် မဟီုဂွံကီုလေဝ် ပ္ဍဲဟိန္ဒူဂှ် ဟိုတ်နူ ကျာ်မနွံ ဂၠိုင်ကဵုဇကုတုဲ ယဝ်ရ ကျာ်မွဲမွဲ မတွဟ်လဝ် ဟီုဗီုဏအ်မ္ဂး ဆညးမရှ်ေသှ်ေ ကျာ်ဂှ်ဟေင် မစွံဇြိုဟ်နက် လတူဓမ္မသာတ်ဂှ် ဒှ်အာမာန်ရ။
နာဲကောရတ်
အကာဲအရာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် ဗွဲခမၞန်
ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ညးသၟတ်ဂကူဗၟာတအ် ဗွဲမဂၠိုင် တိတ်ကၠုင်ဂြိုပ် လုပ်ပံင်တောဲ ကုဒပ်ပၞာန်ဦးနု။ နကဵု ဒပ်ပၞာန်ဦးနုတအ်ဂှ် ပံင်ကဵု ဒပ်ကောန်ဍုင်အရင်တအ်တုဲ ဗတိုက်သရိုဟ်ထောအ် သၞောတ်တၠအဝဵုပၞာန်ရောင်ဂးရ။ လပါ် ပရေင်ဍုင်ကွာန်မန်လေဝ် နကဵု ဗော်ပၠတရဴဍုင်မန် အတိုင် ဦးနု မကဵုလဝ် ဂတိပါင် ပစၟတ်သမ္တီကဵု တွဵုရးဍုင်မန်ရောင်တုဲ ပအပ်ထောအ်လွဟ်၊ လုပ်ဒုင်ရုဲမာဲရ။ ၜိုန်ရပံက်လဝ် ကမ္မရှေန် ဗမံက်ပတိုန် တွဵုရးဍုင်မန်ကီုလေဝ် ကမၠောန်ဗၟံက်ပ္တိုန် စၟတ်သမ္တီ တွဵုရးဍုင်မန်ဂှ် ဒေါအ်ညိင်ဒၟံင်ရ။ ဂကူဗၟာ မနွံပ္ဍဲဒေသတအ်ဂှ်လေဝ် ဟွံဒုင်တဲ သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီ တွဵုရးဍုင်မန်ကီုတုဲ ကဵုဒြဟတ်ဒမြိုဟ် ညံင်ဂွံကေတ်ဆန္ဒညးဍုင်ကွာန် ပ္ဍဲဒေသတအ်ရ။ သၟတ်မန်တအ်လေဝ် တွဵုရးဍုင်မန် အာတ်ကေတ်ဟွံဂွံ၊ ဒးဗတိုက်ကေတ်ရောင် ဂးတုဲ တိတ်ကၠုင် တိပၠန်ဂတး ဗွဲမဂၠိုင်ကီုရ။ ညံင်ရဴ သၟတ်တၞဟ်တအ်ကီု မောင်ခင်းမောင် (နာဲကောရတ်) သီုဟွံဂွံဆက်တိုန် တက္ကသိုလ်၊ အာယုက် ၂၀ဂှ် တိတ်ကၠုင် တိပၠန်ဂတး သွက်ဂွံဗတိုက်သရိုဟ် သၞောတ်တၠအဝဵုပၞာန် ကေုာံ အခေါင်အရာကောန်ဂကူမန်ရ။
ဓမ္မသာတ်
ဓမ္မသာတ် ဓမ္မဝိလာသ (ဓမ္မဝိလာသဓမ္မသတ်)
မှာထေရ် သရိပုတ္တရာ နူရးဖာသီ မဒှ်ဂကူမန်ဂှ် ညးခၞံချူ လိက်ဓမ္မသာတ်မွဲရ။ သၟိင်ဗၟာ သၟိင်ဍုင်ဗုကာံ နရပတိစည်သူဂှ် ၜိုန်ရမိက်ခပတိုန် ခမဳမန်သရိပုတ္တရာဂှ် နဒဒှ် သံဃရာဇ်ကီုလေဝ် ဟိုတ်နူ ၝောအ်ဇိုင်ညးမွဲဒိုဟ် မပိုတ်ဒၟံင်တုဲ ခပတိုန် နဒဒှ် သဃံရာဇ် ဟွံဂွံရ။ စၞးဂှ် သၟိင်ကဵုတဆိပ်ကြာ ကုခမဳမန်ဂှ် နကဵုမဟိမု ဓမ္မဝိလာသ ရ။ သ္ပဟိုတ် ကုမဟိမုညး ဓမ္မဝိလာသတုဲ ဓမ္မသာတ် ညးမချူခၞံလဝ်ဂှ် ဓမ္မသာတ်ဓမ္မဝိလာသ ညးကော်စရ။ ဓမ္မသာတ်ဝွံ နကဵုဘာသာဗၟာဂှ် စဵုကဵုလၟုဟ် ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင်ဏီဖိုဟ်ရ။
နာဲကောရတ်
ဘဝသၟာတဝ်စၞေဟ် သွက်ဗၠးၜးဂကူမန် အလန်ပထမ
မာံခင်းမောင် အံင်စှ်တန်တုဲ သွက်ဂွံအခေါင်အရာဂကူမန် သွက်မန် ကလိဂွံဍုင်ဂးတုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၂ ဂိတုမေ (၂၄) ဂှ် စိုပ်ကၠုင် ဇရေင်ဗော်ဍုင်မန်တၟိရ။ ယၟုဇကု မဒှ်ဒၟံင် ယၟုဘာသာဗၟာဂှ် သၠာဲထောအ် နကဵုယၟုမန် နာဲကောရတ်။ နာဲကောရတ် တိုန်ဘာ ပရေင်ဍုင်ကွာန် လၟိဟ် (၂) ပ္ဍဲ ဗဒိုပ်ဝါရေဝ်ရောဝ်။ ဘာပရေင်ဍုင်ကွာန်တုဲ ဆက်တိုန် ဘာပၞာန်သဇိုင် လၟိဟ် (၄)။ ဘာပၞာန်စှ်ေတုဲ ကလိဂွံတာလျိုင် နဒဒှ် အစာဘာပၞာန် တန်သဇိုင်ရ။
ဓမ္မသာတ်
ဓမ္မသာတ်သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ်
သဗ္ဗညု လောန်စဴအာ နိဗ္ဗာန် (၁၈၂၅) သၞာံတုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် (၆၄၃) မဂဒူ ဇၞး အလဳမာမင် ဂွံဍုင်မတ္တမတုဲ အိုတ်ဂမဳဗမၞး မၞိသ်မဆာဲ အိုတ်သဝ်ဟောရာ စိုပ်အိုတ်တုဲ စင်ခြာရ၊ သာ်ဝွံ မဂဒူ ဟီုပ္တီ ညးဂမၠိုင် ‘ယွံတၠအဲတံ အဲသကဵုခၞံဗဒှ်လဝ် ဓမ္မသာတ်ဇၞော်မွဲ သွက်ဂမဳခရှ် ကဵု သတ္တံဂမၠိုင် သီုဖအိုတ် ကဵုစေန်ဆက်ဒၟံင် ဒဵုတွဵုကဝ်ညိ’ ဂးတုဲ ခၞံလဝ် ဓမ္မသာတ်မွဲရ၊ ဓမ္မသာတဂှ် ခၞံတုဲ ဓမ္မသာတ်ဝွံ ဒုင်ယၟုဓမ္မသာတ်မဂဒူ၊ ကြဴမြိပတ်အာတုဲ ဓမ္မသာတ်သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ် ညးမကော်ရောင်။ (အကြီုကမြဴလွဳရာဇာဓိရာဇ် မုက်လိက် ၇၊ ၁၉၆၈၊ ဂကောံသုတေသန ရးဍုင်မန်ဗမာ ပွိုင်ဒေသ ဘာတက္ကသိုလ် ဍုင်လ္ဂုင်) (သက္ကရာဇ် ၆၄၃ = ခရေတ် ၁၂၈၂)
နာဲကောရတ်
ဘဝသၟာတဝ်စၞေဟ် သွက်ဗၠးၜးဂကူမန် အလန်ပထမ
သၞာံ ၁၉၇၃ ဂိတုအံက်တဝ်ဗါဂှ် ညးအုပ်ကာခရိုင် နာဲအိုင်တေန် စှ်ေမုက််ပၞာန်နေဝ်ရေဝ်သၟဝ်ကျာတုဲ ဗက်စှ်ေအာညး နဒဒှ် ကောန်ရုင်မွဲတၠရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ပေါဲဗတိုက်ကဵုသၞ ကတဵုဒှ်ဂၠိုင်ဒၟံင်တုဲ ညးတာလျိုင် ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ဂှ်လေဝ် ပြဟ်လလုဲအာ တၟာဂလိုင်ကီုရ။ တၞဟ်နဂွံထပ်စၞး ညးတာလျိုင် မပြဟ်လလုဲအာတအ်တုဲ နာဲကောရတ် မဂွံဒုင် ခပတိုန် နဒဒှ် ကမ္မတဳပွိုင်ဍုင် (ယာယဳ)တုဲ ဒးကေတ်တာလျိုင် ဒေသဖာလိန် မွဲလစုတ်။ တုဲ ကလေင်စိုပ်ကၠုင် ရေဝ်သၟဝ်ကျာပၠန်။
ဓမ္မသာတ်
ဓမ္မသာတ်သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ်
ဓမ္မသာတ်သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ်ဂှ် ပ္ဍဲစရင်လိက် ဓမ္မသာတ် (၁၁) ကၞပ် အစာဒံက်တာနာဲပါန်လှ မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၂ ဂှ် ဟွံပါလုပ်ရ။ ဓမ္မသာတ်သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ် ဂှ် ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ဂွံဆဵုကေတ် နကဵုဘာသာဗၟာ ကေုာံ ဘာသာအင်္ကလိက် ဂျောန် ဂျာဒေန် (John Jardine) မပ္တိတ်လဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၉၂ တေအ်ရ။ ဂျောန်ဂျာဒေန်ဂှ် ညးဒုင်သဇိုင် ကုမူဗီုဗၟာ မချာဲစၠောအ်လဝ် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၀၆၉ ဂိတုဝှ် ၆ မမံက် တ္ၚဲအၚာဂှ်တုဲ ညးကၠာဲလဝ် ဗီုအင်္ဂလိက်ရ။
နာဲကောရတ်
ဘဝသၟာတဝ်စၞေဟ် သွက်ဗၠးၜးဂကူမန် အလန်ပထမ
သၞာံ ၁၉၇၄ သွက်ဂွံသမၠဲပတိုန် ဗွိုင်အုပ်ဓုပ်ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ပ္ဍဲဒေသရေဝ်သၠုင်ကျာတုဲ နာဲကောရတ် မွဲစွံ ကုဥက္ကဋ္ဌ နာဲဆာန်ဂကူဂှ် ပြံင်အာ လပါ်ရေဝ်သၠုင်ကျာရ။ နကဵု ဒပ်မန် ပံက်ဒပ်ပၞာန်တၟိ၊ ဗတောန်ကဵု ကွတ်ပၞာန် ကုကောန်မန်တအ် ပ္ဍဲကွာန်ခေါဇာ တုဲ ဒေသဂှ် နူကဵု မဒှ်လဝ် သၟဝ်ပရေင်အုပ်ဓုပ် ကရေင်ကေအေန်ယူဂှ် ကလေင်စိုပ်ကၠုင် သၟဝ်အုပ်ဓုပ်မန်ဇကုပၠန်။ ကာလဖျေဟ် ပရေင်အုပ်ဓုပ်ပွိုင်ဍုင်ဂှ် နာဲကောရတ် ဒးတာလျိုင် သွာင်အုပ်ဓုပ် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်သၠုင်ကျာ ကရောံ ဥက္ကဋ္ဌ နာဲလွဳမန်၊ ညးအုပ်ကာ နာဲဟံသာ တအ်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ်ရ နကဵု ညးတာလျိုင် လပါ်အကံက်အခေါန်ဂှ် နာဲကောရတ် ဒးဗက် အခေါန်ကၠအ်။ စိုပ်ကၠအ်ဣဇုမွဲ ပ္ဍဲကွာန်တၟိတဴတက်ဂှ် နကဵုသၞောဝ်ဗော်မ္ဂး ကၠအ်ဣဇုဂှ် ဒးပၠုပ်အခေါင် ပန်ဒကေဝ်။ ဆဂး ဣဇုဂှ် ညးကဵုဟွံမာန် ညးဒဂုတ် ညးကဵု ၜါဒကေဝ်ကပါ်။ မွဲလပါ်ဂှ်လေဝ် သၞောဝ်ဗော်လေဝ် ဒးရံင်၊ မွဲလပါ်ဂှ် ဣဇုဂှ်လေဝ် ညးဝါတ်ဂါတ်ဒၟံင်ဂှ်လေဝ် ဒးရံင်။ ဟိုတ်နူဂှ်တုဲ စိုတ်ကတဵုဒှ် ဒးဗက်အကံက်သြန် လတူညးဍုင်ကွာန်မှ ဂွံကၠောန် ပရေင်ဍုင်ကွာန်ဂှ် ဟွံမိက်ကၠောန်ရ။ ပ္ဍဲအခိင် မယိုက်ဂၠေင်ဒၟံင် ပ္ဍဲဒေသရေဝ် အဃောမဗက်ဒၟံင် သကိုပ်ဒပ်ပါ် နာဲထောန်ဇိန်ဂှ် ဒှ်ပေါဲဗတိုက် ပ္ဍဲကွာန်ခေါဇာဂှ် ပ္ဍဲအခိင်မဒုင်ပန်ဒၟံင် ကုသၞ နကဵုလွဟ် H.K 33 ဂှ် လွဟ်ဇမၠေအ် မဆတ်လဝ် ပ္ဍဲဂၞိင်ဂှ် လလုဲအာရ။ လွဟ်ဂှ် စိုပ်အာ တဲသၞတအ်ရ။ ဟိုတ်နူလွဟ်ဇကု မစိုပ်အာတဲသၞဗီုဏအ်တုဲ ဒးဒုင်ပါ်ပါဲ ပ္ဍဲကဵု ဝိုင်သဘင်သဳကၠဳ ကီုရ။ ပ္ဍဲသဘင်သဳကၠဳက္ဍိုက်ပ်ဗဟဵု သၞာံ ၁၉၇၅ ဂှ် ဟွံဆက်ဒုင်ရုဲစှ် နဒဒှ် ကမ္မတဳမွဲတၠတုဲ ပြံင်အာ သွာင်ပၞာန်။
ဓမ္မသာတ်
ဓမ္မသာတ်သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ်
ဓမ္မသာတ်သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ် မူဗီုဗၟာဂှ် ဒှ်ဒၟံင် ဗီုတြာဲ၊ ပါဠိမွဲပိုဒ် ဗၟာမွဲပိုဒ်ရ။ နဒဒှ်ဥပမာ ပ္ဍဲပိုဒ် ၁၀၅ ဂှ်
နာဲကောရတ်
ဘဝသၟာတဝ်စၞေဟ် သွက်ဗၠးၜးဂကူမန် အလန်ပထမ
နာဲကောရတ် စိုပ်သွာင်ပၞာန်တုဲ ကလိဂွံတာလျိုင် အကြာပ်ဇၞော် ဒုသကိုပ်ဒပ်ကောံ ဒပ်ပါ်မွဲ တမ်ဒပ်(၉) ဒးကေတ် တာလျိုင် ဒေသရေဝ်သၠုင်ကျာ နမွဲဒပ်ကောံရ။ သၞာံ ၁၉၇၆ ဂိတုဂျောန်ဂှ် ပံက်ကရောင်ပၞာန်လ္ၚပၟတ် သွက်ဂွံဗက်ဂကောံ နာဲထဝ်ဂွဳတအ်ဂှ် စှ်ေပွိုင်ဍုင်လှာဒကှ် ကဵု ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် နာဲယှိုင် က္ဍိုက်ပ်တုဲ ပါ်တိတ်အာ နူဗော်ရ။ သွက်ဂွံအာဗက် နာဲယှိုင်ဂှ် နူကဵု ရုင်ဌာန်ဂဥုပ်ပၞာန် ညးအုပ်ကာပၞာန် နာဲနလ္လာ ကဵုနင်စၞောန်ပၟိင် အကြာပ်ဇၞော်နာဲကောရတ် က္ဍိုက်ပ်တုဲ နကဵု မွဲဒပ်စရေက် ကရောံကမ္မတဳရေဝ်သၠုင်ကျာဂှ် သွက်ဂွံအာဗက် နာဲယှိုင် ပ္ဍဲပွိုင်ဍုင်ရေဝ်သၠုင်ကျာရ။ ပ္ဍဲအခိင် မဗက်ဒၟံင် နာဲယှိုင်ဂှ်ရ စုက်လုက် ကုမိကှ်ေသြန် (က) မိဃေန်တဳ ပ္ဍဲကွာန်ပါင်မ္ၚဵုတုဲ သၞက်ကရောဲ ကုမိကှ်ေသြန်ရ။ သၞာံ ၁၉၇၇ ဂှ် ဂကောံနာဲယှိုင်တအ် ကလေင်လုပ်ကၠုင် ဗော် ပ္ဍဲရေဝ်သၟဝ်ကျာရ။
ဓမ္မသာတ်
ဓမ္မသာတ်သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ်
ရံင်ကဵု ပ္ဍဲနိဂီုလိက် မချူလဝ်
နာဲကောရတ်
ဘဝသၟာတဝ်စၞေဟ် သွက်ဗၠးၜးဂကူမန် အလန်ပထမ
ပ္ဍဲအခိင် ညးတာလျိုင်ဗဟဵု နာဲရဿ၊ နာဲတၠမန်၊ နာဲသာန်တေန်၊ နာဲကောန်ဆာန်တအ် မဒးတာလျိုင် သွက်ဂွံစှ်ေကော် နာဲပါန်သာ ပ္ဍဲရေဝ်သၠုင်ကျာဂှ် ဒပ်နာဲကောရတ်တအ် ဒးကေတ်တာလျိုင်ဂီုကၠီုရ။ ကာလကလေင်စိုပ်ဗဟဵုတုဲ နာဲကောရတ် အာတ်အခေါင် သွက်ဂွံစဴဝေင်ကွာန်ကအ်ဍောတ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံဂှ် နာဲနလ္လာ ကဵု နာဲအံင်နာင်တအ် စှ်ေသဳကၠဳ ကဵုတမ်ဒပ် နာဲကျဝ်အိင်တအ်ဂှ် ဟွံစှ်ေဗီု ဒှ်ပန်ညးသကအ် ပ္ဍဲရေဝ်သၟဝ်ကျာ ဒၞာဲကွာန်ကြုင်ကရေင်ရ။ နာဲပါန်သာ ကဵု နာဲမိုညို ညးမဒးဒုင်ထိင်လဝ် ပ္ဍဲဗဟဵုဂှ် ပံင်ကဵု ညးပၟင်အချုက် နာဲတေန်မိုင်တုဲ ဒြေပ်တိတ် နူအချုက်တုဲ အာပံင်ကဵု က္ဍိုပ် နာဲကျဝ်အိင်တအ် ကီုရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် နာဲကောရတ် ကေတ်လဝ်အခေါင် သွက်ဂွံ စဴဝေင်ကွာန်တုဲ ညးတာလျိုင်တအ် ဒှ်ကၠုင် သံသယ ဖေက်အာပံင်ကဵု နာဲပါန်သာတုဲ ကဵုနင်အမိင် သွက်ဂွံပြံင်တာလျိုင်၊ ကဵုတိတ် နူသွာင်ပၞာန် စၞးဂှ် ကဵုတာလျိုင် ညးအုပ်ကာပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗုရ။ နကဵု နာဲကောရတ် ညးစိုတ်မထတ် ပ္ဍဲလပါ်ပၞာန်ဂှ် ဟွံမိက်ဒုင်တဲတုဲ ကလေင်အာတ်မိက် ညံင်ဂွံ ဆက်ယိုက်ဂၠေင်် လပါ်ပၞာန်ဂှ် နူကဵု ညးတာလျိုင်တအ် ကဵုတာလျိုင် သကိုပ်ဒပ်ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗုရ။ တာလျိုင် သကိုပ်ဒပ်ပွိုင်ဍုင်ဂှ် ဒးပံင်ကဵု ရဲအုပ်ဓုပ်ကီု တာလျိုင်သဝ် နူကဵု ညးအုပ်ကာပွိုင်ဍုင်ဏီတုဲ နာဲကောရတ် ကလေင်အာတ်မိက် မိက်ဂွံ ယိုက်ဂၠေင်် ပ္ဍဲဒၞာဲဒပ်လၟိုန်။ ဆဂး ညးတာလျိုင်တအ် ဟွံကဵုအခေါင်။ ကာလဂှ် နာဲကောရတ် စှ်ေစိုတ် ညးတာလျိုင်တအ် ဒှ်သံသယ လတူဇကု ဂွိင်ဖေက် ဇကုအာပံင်ကဵု ရဲပါ်တိတ် နာဲပါန်သာတအ်ဒှ်မာန်ရောင်တုဲ နာဲကောရတ် ချူလဝ် ပ္ဍဲလိက်ဇကု "ဟိုတ်နူ ဒးဒုင်ဒှ် သံသယဗီုဏအ် ညးတာလျိုင်တအ် ဂွံကၠး လတူအဲ ဒးထ္ၜးသက်သဳရောင် စှ်ေစိုတ်တုဲ နုက်တိတ် နူဗော် ပတိုန်လိက် ဗွဲသၞောဝ်ရ။"
ဘဝသၟာကမၠောန် ပ္ဍဲဍုင်သေံ
နာဲကောရတ် နုက်တိတ် နူဗော်တုဲ လုပ်အာဍုင်သေံ၊ ပံင်ကဵု နာဲတၠမန်တုဲ ကၠောန်ကမၠောန် ပ္တိတ် ဂၞိန်မန် တဆိပ်လျးသၟိင်တ္ၚဲ။ နာဲကောရတ် ကသေအ်ဂွံ နာဲသဵုမျေတ်၊ နာဲလျးဂကူ ပ္ဍဲဍုင်မေဝ်ဆံက်တုဲ တိုန်အာ ဍုင်ၜင်ကံက်။ နူဂှ် အာကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲမာင်မတ် ပ္ဍဲဍုင်စာန် ကွာန်နင်ၜန်တေအ်ရ။ နာဲကောရတ် လုပ်ကၠောန်ဂွံ ပ္ဍဲမာင်မတ် ပွိုင် (၁၉) တ္ၚဲဓဝ်ဂှ် နာဲသာန်ထောန် ဒးဝပ်ကဵုသၞတုဲ ဒးလွဳယဲ စိုပ်ကၠုင် ဍုင်ၜင်ကံက်။ သွက်ဂွံ ရံင်ယဲ ဗိုင်ရီု နာဲသာန်ထောန်ဂှ် နာဲပါန်မျေတ် ကၠုင်ကော် ဂကောံနာဲကောရတ်တအ်တုဲ ကလေင်စိုပ်ကၠုင် ၜင်ကံက်ပၠန်ရ။ တုဲ ကလေင်ကေတ်အဆက်ကဵု ဗော်ဍုင်မန်တၟိပၠန်ရ။
ဓမ္မသာတ်
ဓမ္မသာတ်သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ်
မဂွံအဓိပ္ပါယ် အဲမဟာထေရ် မဟိမု ဗုဒ္ဓဃောသ ရန်တၟအ် ဒတုဲမြမောဝ်သာသနာတုဲ လိက်ဓမ္မသာတ်သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ် နကဵုဘာသာမန်ဂှ် အတိုင်လိက်မၞုံဂှ်ဟေင် အဲကၠာဲစၠောအ်လဝ် နကဵုဘာသာဗြဟ္မရ။ တၠပညာနာဲဗစာတအ် နိဿဲကေတ်တုဲ သ္ဂုတ်သွာတ်ဂဗုတ်အိုတ်အဴ။
ရံင်ကဵု ပိုဒ်ဏအ်ဂှ် ဒဒှ်ရ နူတမ်တေအ် ဓမ္မသာတ် ဝါရေဝ်ရောဝ်ဝွံ ညးချူလဝ် နကဵုဘာသာမန်ဂှ် ညာတ်ကၠးဒၟံင်ရ။ နူဘာသာမန်ဂှ် ကၠာဲစၠောအ် ဘာသာပါဠိ။ နကဵုပါဠိမွဲကဆံင် ကၠာဲစၠောအ်လဝ် ဘာသာဗၟာ၊ ဘာသာသေံတအ်ဂှ် ဂွံတီကေတ်ရ။
ဝင် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်
John Jardine ညးမကၠာဲစၠောအ် ဓမ္မသာတ်သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ် ဘာသာအင်္ဂလိက် နူဘာသာဗၟာ ဟီု ဓမ္မသာတ်မန်ဗၟာတအ်ဂှ် ကၠုင်နူတမ် ဓမ္မသာတ်ဟိန္ဒူရ။ မုဟိုတ် မဂွံဟီု သာ်ဂှ်ရောမ္ဂး ဗီုပြင်မဒက်ပ္တန် လိက်ဓမ္မသာတ် မန်ဗၟာတအ်ဂှ်ကီု ဗီုလဒက်ပ္တန်ကီု ဗီုမသ္ဂုတ်သွာတ် ဂဗုတ်တအ်ကီုဂှ် တုပ်ဒၟံင် ကြပ်သီုဖအိုတ် ကုလိက်ဓမ္မသာတ်ဟိန္ဒူ ဗွဲတၟေင် လိက်မူၜါ မနု (Manu)၊ မနုသ္မႝတိ (Manusmrti) ကဵု နာရဒသ္မႝတိ (Nâradsmrti) တအ်ရ။
နကဵုလညာတ် ဒံက်တာနိုင်ပါန်လှမ္ဂး ဓမ္မသာတ် မူမန်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် အခိုက်ဟိန္ဒူကီု သီုကဵုဗုဒ္ဓဘာသာ မဓလီုလဝ်ရ။ မူလိက်မန်ဂှ် ချူလဝ် နူအခိင်ၜိုတ် ၁၅ ဗွဝ်ကၠံ မဒှ်အခိင် အဝဵုသြဇာဂကူမန် မဇၞော်သၠုင်ရ။ မူလိက်မန် မဂွံဆဵုဒၟံင်လၟုဟ်တအ်ဂှ် သၞောဝ်ဗၟာကီု သီုကဵုမူသေံ မလုပ်ဓလီုပါလုပ်ဒၟံင်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ရ။
နာဲကောရတ်
ဗော်မန် ဒကးၜါလွး
သၞာံ ၁၉၈၀ ဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါဂှ် ကၠောန် သဘင်သဳကၠဳက္ဍိုက်ပ်ဗဟဵုရ။ ပ္ဍဲဂှ် မၞိဟ်တအ် လညာတ်ဒှ်ဒၟံင်ၜါလဝး မွဲလပါ်ကဵု မွဲလပါ် ဟီုဂး ပါ်ကၠုင် ပရေင်ဂိုဏ်ဂန ဗွဲမသကာတ်မြဟ်ရ။ အတိုင် နာဲကောရတ် မချူလဝ် ပ္ဍဲလိက်ညးမ္ဂး "နကဵုအဲ အကာဲအရာ ဂိုဏ်ဂန ဗီုမကတဵုဒှ်ဒၟံင်ဍာံဍာံ ဂွံလာဲလေင်အာမာန်ကီု ဂွံထိင်ဒဝ် ဥက္ကဋ္ဌ နာဲယှိုယ်ကျေန်ဂှ် လဴထ္ၜးကဵု နာဲအံင်တေန် ကဵု နာဲဟံသာတအ်ရ။" သဘင်သဳကၠဳဗော်ဂှ် လအ်ကၠုင် ၜါဂိတုတုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၁ ဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳဂှ် ကၠောန်သဘင်တ္ၚဲဂကူမန် မရနုက်ကဵု (၃၄) ဝါတုဲ ဒေါအ်လဝ် သဘင်သဳကၠဳရ။ ကၞောတ်တဲ ပရေင်ဂိုဏ်ဂနဂှ် စိုပ်အာ ကဆံင် သွက်ဂွံဆက်ကၠောန်အာမွဲစွံဂှ် ဒှ်ဟွံမာန်ရ နာဲယှိုယ်ကျေန် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်တုဲ ညးလဴကဵု ဥက္ကဋ္ဌခရိုင် နာဲထေန် ပ္ဍဲသ္ၚိဥက္ကဋ္ဌဇၞော်ဂှ်ရ။ ဆဂး ဥက္ကဋ္ဌထေန်ဂှ် ကိစ္စပါ်ဗော်တုဲ ကၠောန်သွက်ဂကူဂှ် ဟွံစှ်ေစိုတ်ရ။ သဘင်တ္ၚဲဂကူမန်တုဲ ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် နာဲယှိုယ်ကျေန် ကဵု ဂကောံညး လုပ်အာ ဝင်က။ ဒပ်စဵုဒၞာဂီုကၠီုဗဟဵု မဒှ်ဒပ် နာဲကောရတ်မနွံဒၟံင်ဂှ်လေဝ် ဗတံဂှ် ဗက်လုပ်အာ ကရောံ ဥက္ကဋ္ဌနာဲယှိုယ်ကျေန်တအ်တုဲ စနူအခိင်ဂှ် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ထ္ကးအာ ၜါကရေက်၊ က္ဍိုပ်ကျာ်ပိ ကဵု က္ဍိုပ်ဝင်က။
ဓမ္မသာတ်
ဝင် ကေုာံ သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်
ကာလလ္ၚတ် ပကိတ်ရံင် ဓမ္မသာတ်သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ် ကဵု ဓမ္မသာတ်မနု (ဟိန္ဒူ) မ္ဂး ဒၞာဲဟွံတုပ် ရေင်သကအ် နွံဗွဲမဂၠိုင်ကီုရ။ ဗွဲမတၟေင် မစပ်ကဵု ပရေင်သၞက်ကရေဲ (ထပ်တဲ)ဂှ် တၞဟ်ခြာ ရေင်သကအ် ဂၠိုင်ကွေဟ်ဟ်ရ။ ပ္ဍဲ ဓမ္မသာတ်သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ်ဂှ် ဟွံဒုင်တဲ အခိုက်မဖျေဟ်ဒၞာဲ (၈) ဂကူ ဗီုကဵု မဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲဓမ္မသာတ်မနု ဟိန္ဒူဂှ်ရ။ ဒဒှ်ရ မဆေင်ကဵု အခိုက်မၞိဟ်ဟိန္ဒူ ဇာတ်တၞဟ်ခြာ (caste) တအ်ဂှ် သၟိင်ဝါရေဝ်ရောဝ် (ဝါ) တၠပညာမန်တအ် ဟွံဒုင်တဲရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဓမ္မသာတ်မန်ဂှ် ဒၞာဲမတုပ် ကုဓမ္မသာတ်ဟိန္ဒူလေဝ်နွံ ဒၞာဲဟွံတုပ် ကုဓမ္မသာတ်ဟိန္ဒူလေဝ်နွံတုဲ ဓမ္မသာတ်မန်ဂှ် ဖန်ဗဒှ်လဝ် ညံင်ဂွံကိတ်ညဳ ကုအခိုက်အလိုက်ပြဝေဏဳမန်တုဲ မဖျေဟ်လဝ်သၞောဝ် ဟီုမာန်ရ။
နာဲကောရတ်
ပဋိပက္ခကရေင် ဒေသကၞောတ်ၜဳရေဝ်
သၞာံ ၁၉၈၆ ဟိုတ်နူ ပရေင်တိဍာ်တုဲ ပ္ဍဲဒေသကၞောတ်ၜဳရေဝ် ကတဵုဒှ် ပဋိပက္ခ ကုဗော်ကရေင်(ကေအေန်ယူ)ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် နာဲကောရတ် တိတ်ဒၟံင် မုက်ပၞာန် မနွံ ပ္ဍဲရေဝ်သၟဝ်ကျာ၊ နာဲပါန်သာ မနွံ ရေဝ်သၠုင်ကျာတုဲ ကော်ဖျေဟ် နာဲကောရတ် မွဲလစုတ် ဒးထ္ပက်ပၞာန် ရေဝ်သၠုင်ကျာဂှ် နာဲကောရတ် က္ဍိုက်ပ် ဒြဟတ် ၁၅၀ တၠရ။ နူကွာန်ခေါဇာ တိုန်စိုပ် ကွာန်မ္ၚဵုဇၞော်၊ ကွာန်ယံင်ဒိန်ဂှ် ရဲကျာ်ပိ ဗိုင်ပန် ပန်ဟွံမာန်တုဲ စနူ ကွာန်ယံင်ဒိန် လပါ်သၟဝ် ရဲဝင်က ကေတ်လပါ်လတူ ရဲကျာ်ပိ ကေတ်ဂွံ တင်လတုပ်စိုတ် ဒေါအ်ပန်ပှ်ော ပ္ဍဲဒေသရေဝ်သၠုင်ကျာရ။ လပါ်ရေဝ်သၠုင်ကျာဏအ်လေဝ် ဒမၠကရေင်ကေအေန်ယူတအ် ပန်ဂစိုတ် ကောန်မန် ၁၃ တၠ၊ ကုမၞိဟ်ဗြဴတအ်ဂှ် သီုဒးဒုင်ပလီုကောန်သမ္ဘာ၊ ပြေင် ၂၀ လေဝ် တံင်ကေတ်ဏာ ဒၞာဲဝင်ဂၠိင်ရ။ ဟိုတ်နူဏအ်တုဲ ဒပ်နာဲကောရတ်တအ် ဒးကလေင်စဴကၠုင် ရေဝ်သၠုင်ကျာပၠန်ရ။ သွက်ဂွံပသောင်ဒမၠကရေင်တအ်ဂှ် နာဲကောရတ် တိုန််ကၠုင်ဗဟဵု ကေတ်ဖျေဟ်ဏာလွဟ်ဇၞော် 57mm။ ဒပ်ကရေင်အေန်အေန်ယူ နကဵု ဒြဟတ် ၅၀ တၠဂှ် လုပ်ကၠုင် ကွာန်ဓမ္မပါလတုဲ ဒပ်နာဲကောရတ်တအ် ပန်ကဵု အမၠံက် 57mm တုဲ ရဲကရေင်ကေအေန်ယူတအ် ဒးအာတ်မိက်ကၠုင် ပရေင်ဒေါအ်ပန်ပှ်ောကီုရ။ ဆဂး လပါ်ကရေင်ကေအေန်ယူဂှ် ကော်ပၞာန်ရီု နူကဵု တမ်ဒပ် ၁၆ ၜိုတ်ဒြဟတ် ၂၀၀ တုဲ နကဵုဒပ်နာဲကောရတ်တအ် ဖျေဟ်ကိုန်အစဳအဇန်တုဲ ကေတ်ဒြဟတ် နူညးဍုင်ကွာန် သွက်ဂွံစဵုဒၞာဒေသမန်ဇကုရ။ ဟိုတ်နူ မဖျေဟ်လဝ် အစဳအဇန်ခိုဟ်တုဲ ဒပ်ကရေင် နူကဵု သၠုင်ကျာၜဳရေဝ်ဂှ် ဟွံဂံင်ကၠောအ်ကၠုင်ရ။ နကဵု ဒပ်နာဲကောရတ်တအ် ဖျေဟ်သဇိုင်ဂတှ်ေ ခမောံ၊ ကျေဝ်ကေဝ် ဝါဘဝ်ဒုန်လင်ရမာန်အာရ။ ဟိုတ်နူ မဂွံဇၞးကေတ် ဒပ်ကရေင်တုဲ တိဍာ်မန် ဒေသကၞောတ်ၜဳရေဝ်ဂှ် ဂွံတိတ်ဗၠးအာ နူသၟဝ်တဲ ဗော်ကရေင်ကေအေန်ယူ ၜိုတ် ၇၅%။ဟိုတ်နူတိဍာ်ဒေသဏအ်တုဲ နကဵုကရေင်တအ် ဟွံမိက်ကဵု မန်လောဲလောဲတုဲ ဒှ်ပန်ကၠုင် ဂၠိုင်ကဵုအလန်ရ။
ဓမ္မသာတ်
နာဲဗစာ
နာဲဗစာဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မဗစာရဏာ အကြာခဗုတ်ညးၜါတၠ အတိုင်ဓမ္မသာတ်ရ။ သၞောတ်သၞောဝ်ဓရ် ကၠာတေအ်ဏအ် နွံဆ နာဲဗစာ မွဲရ။ နာဲဗစာဂှ် တုပ်ကဵု ဗီုဗၟာ မကော်စ တ္ၚဲဏအ် (တရားသူကြီး) ရ။ နာဲဗစာဂှ် ဒှ်မၞိဟ် သၟိင်တၠတအ် မခပတိုန်လဝ်မွဲတုဲ တာလျိုင်ညးဂှ် ညံင်ဂွံဖျေဟ်ခဗုတ်/အမှုညးဍုင်ကွာန်တအ် အတိုင်သၞောဝ် (ဝါ) အတိုင်ဓမ္မသာတ်ရ။ ဇၟာပ်ပ်ဍုင်ဂှ် နွံကဵု နာဲဗစာမွဲ ဒှ်မာန်ရ။
ပ္ဍဲခေတ်ဟံသာဝတဳ နကဵုအခိုက်မန်မ္ဂး မၞိဟ်တြုဟ်တအ် ဟွံစွံသော်ဂၠိင်ဂၠိင်ကီုလေဝ် နာဲဗစာ မွဲဟေင်ရ စွံသောဲဂၠိင်ဂၠိင်။ ကာလညးဖျေဟ်ခဗုတ်မ္ဂး သော်ညးဂှ် ပူလဝ် နကဵုဇုက်ယာတ်တုဲ ပကေက်ပတိုန်လဝ် ညံင်ကဵုကျာ်စေတဳရ။
နာဲကောရတ်
ဗော်မန် ကလေင်ကောံဒှ်မွဲ
သၞာံ ၁၉၈၇ ဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါဂှ် ရဲဂကောံဒပ်ပံင်ကောံ (မဒတ) ဥက္ကဋ္ဌသဵုမဝ်ရာ ဒံက်တာတူဂျာ ကဵု ဂကောံညးတအ် ကၠုင်ပ္ညဳ အကြာဗော်မန်ၜါ မထကးဒၟံင် ပ္ဍဲဍုင်ဝင်ကတုဲ ဗော်ဍုင်မန်တၟိ မထကးဒၟံင်ၜါဂှ် ကလေင်ကောံဒှ်အာ မွဲဗော်ပၠန်ရ။ ပ္ဍဲပညဳပညပ်ဂှ် မၞိဟ်စၞး နူဂကောံဝင်ကဂှ် နာဲပါန်သာ က္ဍိုက်ပ်တုဲ ကရောမ်ဂှ် နာဲရဿ ကဵု နာဲကောရတ် ပါလုပ်ကီုရ။ ဒၞာဲမတက်ကျာဂှ် ပ္ဍဲသ္ၚိဖံင် ဂကောံရဲဝင်ကတအ် မသြိုင်လဝ် ပ္ဍဲၜဳပိသွာင်။ ပ္ဍဲကောံဓရီုဂှ် ကလိဂွံ တင်လတုပ်စိုတ် (က) ကမ္မတဳကေင်ကာဗဟဵု ကမ္မတဳဗဟဵုတအ် လၟိဟ်တုပ်ပ် ညံင်ဂွံပံင်အာကၠာ။ (ခ) ကမၠောန်ဒပ် အုပ်ဓုပ်မ္ဒးပံက်ပတန်တအ်ဂှ်လေဝ် သွက်ဂွံပညဳအာကီု။ (ဂ) ပေင် (၆) ဂိတုတုဲမ္ဂး သွက်ဂွံကော်အာ သဘင်သဳကၠဳဗဟဵု အလန်ပထမတုဲ ရုဲစှ်အာ မၞိဟ်တာလျိုင်တၟိ။ ၁၉၈၇ ဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါ (၉) ဂှ် ပ္တိတ်လိက်လလောင်တြး ဗော်မန်ၜါ ကလေင်ကောံရေင်သကအ်ရ။ ဗော်ၜါ ပံင်ရေင်သကအ်တုဲ နာဲကောရတ် ကလိဂွံတာလျိုင် သကိုပ်ဂဇအ်ရုင် တမ်ဒပ် (၃၃၃)။ တုဲ နာဲကောရတ် က္ဍိုက်ပ်တုဲ ရဲတမ်ဒပ်ဂှ် ရုဲစှ်ကေတ် မၞိဟ် (၁၀) တၠ သွက်ဂွံအာ တိုန်ဘာကောန်မာန်ဒို ပ္ဍဲဗဒိုပ် ဗညာနဲရ။ (ဘာဂှ် ဟွံဒှ်ပံက်)
ပဋိပက္ခကရေင် ကျာ်ပိ
သၞာံ ၁၉၈၈ ဂိတုဂျူလာင် (၂၃) ရဲဗော်ကရေင်ကေအေန်ယူတအ် စပန် ဗော်ဍုင်မန်တၟိ ပ္ဍဲကွာန်ကျာ်ပိရ။ ပ္ဍဲဂှ် နာဲကောရတ် ဟွံဒးတာလျိုင် ပ္ဍဲမုက်ပၞာန်၊ ဒးထိင်ဒဝ်မင်မဲဒၟံင် ပ္ဍဲရုင်တမ်ဒပ်ရ။ ပ္ဍဲဂိတုသြဂါတ် (၂၀)ဂှ် နာဲကောရတ် အာပ္တိတ် ခရိတ်စ ခရိတ်ရုင် ဇွောအ်မ ပ္ဍဲရုင်ဌာန်ဂဥုပ်ပၞာန် ဗဒိုပ်ဗညာနဲရ။ နာဲကောရတ် ကေတ်ပ္တိတ်ခရိတ်နာနာတုဲ တ္ၚဲယးဂှ် ကလေင်စဴ ဍာန်သင်ဂလယ်၊ သၞေဟ်ကင်သေံ ဟွံကဵုအခေါင်လုပ်တုဲ မ္ဒးကလေင်စဴကၠုင် ဗဒိုပ်ဗညာနဲပၠန်ရ။ အာတိက်ဒၟံင် ပ္ဍဲရုင်ထံက်ပင်တုဲ တ္ၚဲယး သွက်ဂွံစဴဍာန်ဂြိပ် ကၠုင်မင်သကအ်ရဲ ပ္ဍဲရုင်ဌာန်ဂဥုပ်ပၞာန်ရ။ အဃောမမင်ဒၟံင် သကအ်ရဲ မအာဝင်ကဂှ် ရဲဒပ်ကရေင်ကေအေန်ယူ ဒပ်ကောန်မာန်ဒိုတအ် ကၠုင်ပန် ဗဒိုပ်ဗဟဵုရ။ ညးအုပ်ကာပၞာန် နာဲထဝ်မန် ပလေဝ်စဒၟံင် သွက်ဂွံတိတ်အာ မုက်ဗဒိုပ်ဂှ် ဟီုကဵု နာဲကောရတ် သွက်ဂွံဗိုင်ထိင်မံင် ကရောမ်ရုင်ပၞာန်ရ။ နာဲကောရတ် ကလေင်ဟီု "စၞး ညးအုပ်ကာဂှ် အဲစၞောန်ပ္ညုင် ဟွံဒး၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ စၞးညးအုပ်ကာဂှ် ကဵုအဲ အာမုက်ပၞာန်၊ သ္ဂံင်တအ်ဂှ် စုတ်ကဵုအဲ။" ညးအုပ်ကာပၞာန် နာဲထဝ်မန် စှ်ေစိုတ်တုဲ ကဵုသ္ဂံင် (၅) တၠ နကဵု ကွဳစက် တိတ်အာ မုက်ဒပ်ဗဒိုပ်ဗညာနဲရ။ စိုပ်မုက်ဒပ် ဗဒိုပ်ဗညာနဲတုဲ နာဲကောရတ် ဖျေဟ်ဗီု ပြေင်ရင်ပၞာန်တုဲ ဒုင်ပန်ကဵုလွဟ်နာနာတအ်ရ။ ၜိုတ် ၁၁း၀၀ နာဍဳဂှ် ဒပ်ပါ် နာဲကဝ်တာ တအ် စိုပ်ကၠုင်၊ ဖျေဟ်ကဵုဗီု မုက်ပၞာန်သၞေင်ပုင်တုဲ ထ္ပက်တိုန် မုက်ပၞာန်ရ။ ၜိုတ် ၁၂း၉၉ နာဍဳဂှ် နာဲကောရတ် ကေတ်အဆက် ရုင်ဌာန်ဂဥုပ်ပၞာန် အာတ်လွဟ်ဇၞော် 57mm ဂှ် နူညးတာလျိုင် ကဵုအခေါင်။ ရဲဒပ်ရီုဗင် နာဲပါန်ညောအ်တအ် စိုပ်ကၠုင် ဖျေဟ်ကဵု မုက်ပၞာန်သၞေင်ပါဲ ဂၠံင်လပါ်ကွာန်ကုန်ဟမဝ်။ တုဲဂှ် လွဟ်ဇၞော် 57mm လေဝ်စိုပ်ကၠုင် ပန်ဏာ ဂွံပန်မဂှ် ဒပ်ကရေင်တအ် ဒးဂိဗွဲမလောန်ရ။ ၜိုတ် ၁၆း၀၀နာဍဳဂှ် ဒပ်ပၞာန်ကရေင် ထ္ပက်တိုန် မုက်ပၞာန်အကြာ ရဲဒပ်နာဲကောရတ် ကဵု ရဲဒပ်နာဲပါန်ညောအ်တအ်ဂှ် ဗိုင်ကြာပ်ပန်တုဲ ဒပ်ကရေင်တအ် ပါ်ထ္ကး မုက်ပၞာန်ဒပ်မန် ဟွံမာန်တုဲ ဒးဆုတ်စဴအာ ဂၠံင်မယ်ကသတေအ် သီုညးဖအိုတ်ရ။ ဗတံဂှ် ရဲဒပ်နာဲကောရတ် ဆက်ကေတ်တာလျိုင် မုက်ပၞာန် ဂတမုက်ဗဒိုပ်ဗညာနဲတုဲ ရဲဒပ် နာဲပါန်ညောအ်တအ် ဆက်ဗက်အာ ဂၠံင်လက်ကြဴ ဒပ်ကရေင်တအ် ညံင်ဍေဟ်တအ် ဟွံဂံင် ကလေင်ကၠုင်ရ။ တ္ၚဲယးဂှ် ရဲထံင်ပရိုင်သေံ နူဍုင်ထာခၞောန်တအ် ကၠုင်လ္ၚတ် စိုပ်ကၠုင် ဒၞာဲမုက်ပၞာန်ရ။ နာဲကောရတ် သွက်ဂွံ ကလေင်စဴဒၞာဲဇကုဂှ် အာတ်အခေါင် ရုင်ဌာန်ဂဥုပ်ပၞာန် ဂွံအခေါင်စဴတုဲ လွဟ်ဇမၠေအ်ညး ၉မမ ဂှ် ပအပ်ကဵု နာဲကဝ်တာ ညးထိင်လဝ် မုက်ပၞာန် မုက်ဗဒိုပ်ဗညာနဲရ။
ဆင်ဂူ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်ဆင်ဂူ(Sinku၊ ဆင်ကူး)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်ကအ်လှိုင်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၄၄၆။
နာဲကောရတ်
ပဋိပက္ခကရေင် ကျာ်ပိ
နာဲကောရတ် စဴစိုပ်ဝင်က ဆဵုဂဗ ကုရဲဒပ်ပံင်ကောံ မဒတ၊ ညးတအ် ကၠုင်ဗဟဵုဂှ် ကလေင်ဗက်အာ ကရောမ်ညးတအ်ပၠန်ရ။ စိုပ်မုက်ပၞာန် ဗဒိုပ်ဗဟဵုဂှ် နကဵုနာဲကောရတ် ထ္ၜးကဵု ဥက္ကဋ္ဌသဵုမဝ်ရာ ကဵု ဂကောံညးတအ် ဗီုရဲဒပ်ကရေင်တအ် ကၠုင်ပန် ဗဒိုပ်ဗဟဵုမန်၊ အိုတ်ကၞောတ် ဒးဒြေပ် ကပှ်ဇွလေဝ် ဟွံဂတာပ်၊ ရဲဗော်မဒတတအ်လေဝ် မုက်မတ် ဟွံကျေဝ်ကီုရ။မိုင်ပါန်သိင် ညးမဒှ်ဂကူပလံင်ဂှ် သီုတက်ကေတ်ဗီု ဇွကရေင်တအ်ဂှ်ရ။ ဂကောံဒပ်ပံင်ကောံဂှ် ဆက်လုပ်အာဗဟဵုဂှ် ဥက္ကဋ္ဌသဵုမဝ်ရာ အဃောမဂဇအ်ဇူဒၟံင် ပ္ဍဲရုင် ဌာန်ဂဥုပ်ပၞာန် ညးအုပ်ကာဗဟဵု နာဲထေန်လေဝ် ကၠုင်စိုပ် ကၠာဟွံဂွံဂဇအ်ဏီ ပၞောန်လပှ်ောတဲ ကဵု ဥက္ကဋ္ဌသဵုမဝ်ရာ "ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် အာဟီုကဵု ဗိုလ်ချုက်မြညိ၊ မိက်ဂွံဇၞး ဗော်ဍုင်မန်တၟိမ္ဂး တ္ၚဲကောန်ဂကူမန်တအ် အိုတ်အာ ပ္ဍဲဂၠးကဝ်ဏအ်တှ်ေ တ္ၚဲဂှ် တ္ၚဲကရေင်တအ် ဇၞးဗော်ဍုင်မန်တၟိမာန်ရ။ အဲမိက်ဂွံ ဗီုဏအ်ရ။" တုဲ ဂ္ဇအ်ဖျေဟ် လတူခုင်ဇမၠိင်ဂှ်ရ။
ဆင်ဂူ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ကအ်လှိုင်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၂၃၈၄၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၂၅၄၃ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၄၉၂၇ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
နာဲကောရတ်
ကလိုက်ကမဵု ဒစာံပန်မ
သၞာံ ၁၉၈၈ ဂိတုဂျူလာင်ဂှ် ပရေင်ကလိုက်ကမဵု ညးဍုင်ကွာန် ထ္ၜးဆန္ဒ ကုအလဵုအသဳဗော်မဆလ ကတဵုဒှ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်ရ။ ၈၊၈၊၈၈ ဂှ် ညးဍုင်ကွာန်တအ် ထ္ၜးဆန္ဒ အလုံဍုင်မွဲတုဲ ၁၈၊ ၀၉၊ ၁၉၈၈ ဂှ် နကဵု ဒပ်ပၞာန်ဗၟာ သီကေတ်အဝဵုဍုင်တုဲ ဒက်ပ္တန် ဂကောံနဝတ၊ တုဲဂှ် ပၞာန်တအ် ပန်ဂစိုတ် ညးဍုင်ကွာန် ချိုတ်အာ ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ညးဍုင်ကွာန် ကွးဘာတအ် မဒြေပ်ဒဴတိတ်ကၠုင် ဍာန်ဒေသကၞောတ်ၜဳရေဝ်တုဲ စိုပ်ကၠုင် ကွာန်ပၞင်ဓဝ်၊ နူဂှ် မွဲကဆံင် နကဵု နာဲကောရတ် ရေင်တၠုင်ကဵု ညံင်ဂွံစိုပ် ဒေသကျာ်ပိရ။
တာလျိုင်ဒပ်ထံင်ပရိုင်
သၞာံ ၁၉၈၉ ကၠောန်ကောံဓရီု သကိုပ်ဒပ်ဂမၠိုင် ပ္ဍဲဗဒိုပ်ဗညာနဲ။ ပ္ဍဲကောံဓရီုဂှ် နာဲကောရတ် ပ္တိုန်ထ္ၜး ပံက်မဟာဒပ်ကၠာဟာ၊ ပံက်သၠဲပတိုန် ရုင်ဌာန်ဂဥုပ်ပၞာန် နကဵု ဌာနက္ဍိုက်/ကာ/ထံက်ကၠာဟာတုဲ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပံက်ဌာနဍိုက်/ကာ/ထံက် ကၠာတုဲ ဇၞော်ဖၠဲပ္တိုန် ရုင်ပၞာန်ရ။ နကဵု နာဲကောရတ် ဂွံဒုင်တာလျိုင် နဒဒှ် သကိုပ်ဒပ်ထံင်ပရိုင်ရ။ အခိင်ဂှ် မစ္စတာယာပ် ကၠုင်ပံက်လဝ်ဘာသကိုပ်ဒပ် အကြာပ် သဇိုင်တအ်ဂှ် ပံင်တောဲတုဲ သီုလိင်နင် အစာ နူဍုင်ထာဲဝါန်တေအ်ရ။ နကဵု နာဲကောရတ်လေဝ် ဂွံတိုန်လ္ၚတ် ပ္ဍဲဘာသကိုပ်ဒပ်ဂှ်ကီုရ။ တၟေင် သၞောတ်အုပ်ဒပ် ဍုင်ထာဲဝါန်၊ ဍုင်သံတအ်ဂှ် ကၠုင်နူ သၞောတ်ဗီုပြင် ဒပ်အမေရိကာန်တေအ်ဂှ် နာဲကောရတ် ဂွံတီကေတ်ရ။ ဟိုတ်မဂွံတိုန်လဝ် ဘာဂှ်တုဲ ပ္ဍဲကိစ္စ ဆက်ဆောံ ကုဒပ်ပၞာန်သေံလေဝ် ကလိတ်ကလောတ်အာ တၟာဂလိုင်ကီုရ။
ဗၟာသီကျာ်ပိ
သၞာံ ၁၉၉၀ ပ္ဍဲဂိတုဇာန္နဝါရဳဂှ် ဒပ်ပၞာန်ဗၟာနဝတ ထ္ပက်ကၠုင်ပၞာန် ဒေသကျာ်ပိရ။ နကဵု နာဲကောရတ် ဒးတာလျိုင် သကိုပ်ဂီုကၠီုဗဒိုပ်ဗဟဵုရ။ ညးဖျေဟ်လဝ်ဒပ် ပ္ဍဲကဵု လတူဒဵုဟံသာ။ ပ္ဍဲလတူဒဵုဂှ် လ္ဇံက်လဝ် လွဟ်မဝ်တာ 82mm ကဵု 75mmတအ်ရ။ နူကဵု မုက်ပၞာန်ဗလးဇၞော်တအ် အာတ်ကၠုင် အရီုအဗင်တုဲ မ္ဒးဗိုင်ပန်လွဟ်ဇၞော်တုဲ နာဲကောရတ် ဒးတိတ်အာ မုက်ပၞာန်ဗလးဇၞော်တအ်ကီုရ။ ဗတံဂှ် ဒပ်နဝတတအ် စိုပ်ကွာန်ကျာ်ပိတုဲ တ္ၚဲယးဂှ် ပန်ကဵု လွဟ်ဇၞော် 75mm ၅မကီုရ။ ဂွံမွဲၜါတ္ၚဲ ဗဒိုပ်ဗဟဵုလေဝ် စှ်ေအာ သၟဝ်တဲသၞရ။
လျိုင် ကမ္မတဳပၞာန်
ဗဒိုပ်ဗဟဵုစှ်ေအာတုဲ ကာလကလေင်ဖျေဟ်ဗီုတၟိပၠန်ဂှ် နာဲကောရတ် ဒးတာလျိုင် သကိုပ်ကရောင်ပၞာန်မုက်ပၞာန် ဗဒိုပ်ဗညာနဲ။ ပ္ဍဲဂိတုမာတ်ဂှ် ကော်ကောံဓရီု ကာမံက်တိုန်တုဲ ဖျေဟ်ဗီုပြင်ကမၠောန်ရနုက်ဗပေင်နာနာရ။ ပ္ဍဲဗပေင် ဂကောံကမ္မတဳပၞာန်ၜါတၠဂှ် နာဲကောရတ် ကဵု နာဲဝေန်အံင် ညးၜါ ဂွံရုဲစှ် နကဵုမမာဲပနုက်ရ။ ပ္ဍဲကောံဓရီုဂှ် နကဵု နာဲကောရတ် ပ္တိုန်လိက် ပရေင်ပြံင်လှာဲသၞောတ်ဝ်ဒပ်ပၞာန်ဗၠးၜးကောန်ဂကူမန် မွဲကၞပ်ရ။ ပါဲနူ ညးလျိုင်ကမ္မတဳပၞာန်ဂှ် နာဲကောရတ် သီုဂွံဒုင်ကေတ် တာလျိုင် ဒုသကိုပ်က္ဍိုက်ပ်ပၞာန်ကီုရ။ ပ္ဍဲကမၠောန်ရနုက်ဗပေင်ဒြဟတ်နာနာဂှ် ပ္ဍဲဒပ်ထံင်ပရိုင်၊ ဒပ်ဗကတ်ဗကေင်၊ ဒပ်ဆက်ပရိုင်တအ်ဂှ် ရာန်ဗပေင် စက်ထံင်ပရိုင်၊ စက်ဆက်ပရိုင် သီုပံက် ဘာပၞာန်လွဟ်ဇၞော် နကဵု ဒပ်ပၞာန်သေံတအ် ကၠုင်ကဵုရီုဗင်ဗတောန်ကဵုကီုရ။
သၞာံ ၁၉၉၂ ဂှ် နာဲကောရတ် နူဗဒိုပ်သၠဗြာတ်ဂှ် ပြံင်စိုပ်အာ ဗဒိုပ်သီဍုင်။ ရဲပၞာန်ပြင်သေတ်တအ် ပန်တၠ ကၠုင်ဗတောန်ကဵု ကွတ်ကောန်မာန်ဒို ဒၞာဲဗဒိုပ်လုပ်ဍုင်ဗဟဵုရ။ နာဲကောရတ် ဒးကေတ်တာလျိုင် ဂဥုပ်ဘာဂှ်ရ။ အခိင်ဂှ်ရ နာဲကောရတ် ကေုာံ နာဲဝေန်အိုင် ညးၜါ ဒးတာလျိုင် သွက်ဂွံအာလ္ၚတ် မုက်ပၞာန်မာနာပလော ပ္ဍဲဗဒိုပ်ဗဟဵုကရေင်ရ။ နာဲကောရတ်တအ် ဂွံဆဵုဂဗ ချပ်ဂၞန် ကုညးတာလျိုင် က္ဍိုက်ပ်ပၞာန်ကရေင် ညးလျိုင်ကာပၞာန် သကိုပ်ပၞာန်လှဥူ၊ သကိုပ်ဗျူဟာ သကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော်လောဝါဒဳတအ် စပ်ကဵု ပရေင်ပၞာန်နဝတတအ် ယိုက်ပ္တိုန်ပၞာန် "နဂါးမင်း" ဂှ် သောင်ထ္ၜးကဵုတုဲ သကိုပ်ဗျူဟာလောဝါဒဳလေဝ် ကော်ဏာညးတအ် မၞိဟ်ၜါ ဒၞာဲရုင်ကဵုအမိင်မုက်ပၞာန်မာနာပလောရ။ စိုပ်ဒၞာဲဂှ်တုဲ သောင်ထ္ၜးလတူဗီုတိဗတဳ။ စပ်ကဵု လိက်ပၞာန်နာနာ လွဟ်ဆမ် လွဟ်ဇၞော် မကၠုင်နူဆွိဒင် (ဂွံနူဗၟာ) 84mm နာနာ ဂွံလ္ၚတ်ကေတ်ပေင်င်ရ။ နာဲကောရတ် စဴစိုပ်ဗဟဵုတုဲ ချူလိက်ကၞပ် ပရေင်ကတ်လ္ၚတ်မုက်ပၞာန်မာနာပလောမွဲကၞပ်ကီုရ။ ကလေင်စိုပ် နူတရဴလ္ၚတ်ဂှ်တုဲ ဆက်ကေတ် တာလျိုင်ဂဥုပ်ဘာကောန်မာန်ဒိုပၠန်ရ။ ဘာစှ်ေ နာဲကောရတ် ဒးတာလျိုင် စမ်ၜတ် ပ္ဍဲမုက်ပၞာန်ဂှ် ဒးက္ဍိုက်ပ်စှ်ေနတဲ သၞာံ ၁၉၉၂ ဂိတုသြဂါတ် (တ္ၚဲပၠန်ဂတးမန်) ပွိုင်ဍုင်ဍာ်ဗု ကွာန်ရတ်တၟးဂှ် ဖျေဟ်ဗီုလုပ်ပန်သၞရ။ ဂွံပေါဲအံင်ဇၞး သီဂွံလွဟ်သၞ G-3 ၜါဇကိုဟ်ရ။ နကဵု နာဲကောရတ် က္ဍိုက်ပ်တုဲ ကလေင်သီဂွံလွဟ်သၞ ၜါဇကိုဟ်ရ။ နာဲကောရတ််ချူ ပ္ဍဲလိက်ညးတေအ် "အဲဒးကဵုလဝ်လွဟ်ကဵုသၞ 38s မွဲဇကိုဟ်ဂှ် ပ္ဍဲဝင်ဘဝအဲ ဆပ်ပရေဂတှ်တြေံမာန်ကၠုင် မိပ်တဴစိုတ် ဗွဲမလောန်ရ။" ဒပ်ကောန်မာန်ဒိုဂှ် စဴစိုပ်ဗဟဵုတုဲ ခြာဟွံလအ် ပရးထောအ်ဒပ်ဂှ်ရ။
သၞာံ ၁၉၉၃ ဂိတုသြဂါတ် ပ္ဍဲတ္ၚဲပၠန်ဂတးမန်ဂှ် ကလိဂွံ လာပ်ဇဲတတိယ။
တက်ကျာ ဒေါအ်ပန်ပှ်ော
သၞာံ ၁၉၉၃ ဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါ ကြပ်အိုတ်ဂှ် သွက်ဂွံတက်ကျာကဵု အလဵုအသဳနအဖဂှ် နကဵုဗော်ဍုင်မန်တၟိ ဒက် ကမ္မတဳဒေါအ်ပန်ပှ်ော နကဵု မၞိဟ် ၅ တၠရ။ အပ္ဍဲမၞိဟ်မသုန်တၠဂှ် နာဲကောရတ် ဂွံပါမွဲတၠရ။ ကမ္မတဳဏအ် ဗွဲကိုပ်ကၠာ နူကဵု မေဿတာသူဝိချာ ဆက်ကဵု သွက်ဂွံဆဵု ကုအမာတ်ကလုတ် ပၞာန်ဥူတိင်သိုဲ ပ္ဍဲဟဝ်တေဝ်အေဝ်ဗာဂရေင်။ ဆဵုတုဲ သွက်ဂွံအာ တက်ကျာ အလန်ပထမ ပ္ဍဲဍုင်မတ်မလီုဂှ် ကဵု မေဿတာသူဝိချာ စဳဇန်ရ။ မအာအလန်ပထမ နူဍုင်ဖေတ်၊ သာနလော် နကဵု က္ၜင်ကျာ စှ်ေမတ်မလီု၊ တက်ကျာဓရီု ပ္ဍဲဌာနဂဥုပ်ပၞာန်ရးအဂၞဲရ။ တင်မချပ်ဓရီု လညာတ် ဟွံတုပ်တုဲ ကလေင်စဴဒၞာဲညးကဵုညး စဴပတိုန်ထ္ၜး ကုညးတာလျိုင်လတူတအ်ရ။ မအာ အလန်ဒုတိယ နူဍုင်ၜင်ကံက် နကဵုက္ၜင်ကျာ စှ်ေဍုင်လ္ဂုင်။ ပ္ဍဲဍုင်လ္ဂုင် ဖာပ်သင် ကဵုဒါန် ဆဵုကဵု မၞိဟ်ဇၞော်မန် ပ္ဍဲဇြပ်သဘင်ဓရ်မန်၊ ဍုင်လ္ဂုင်။ နူလ္ဂုင် နကဵု က္ၜင်ကျာ စှ်ေဍုင်မတ်မလီု တက်ကျာ ပ္ဍဲကဵု ဌာနဂဥုပ်ပၞာန်ရးအဂၞဲပၠန်ရ။ တင်မဓရီုလဝ် အလန်ပထမဂှ် နူကဵု လပါ်ဗော်မန် ဒုင်တဲကီုလေဝ် လပါ်အလဵုအသဳ သၠာဲထောအ်တင်ဂၞင်ပၠန်တုဲ နကဵုဗော်မန် ဒုင်တဲ ဟွံမာန် စဴကၠုင်ပၠန်ရ။ ထပ်အာ အလန်တတိယဂှ် နူဍုင်ၜင်ကံက် စိုပ်မတ်မလီု တက်ကျာ ဒၞာဲတြေံဂှ်ပၠန်။ တင်ဓရီုကျာ ဗီုပြင်ပြံင်အာ ဗွဲမဂၠိုင်တုဲ နူကဵု ဗော်မန် ဒုင်တဲ ဟွံမာန်ပၠန်။ တက်ကျာ ဟွံပြေပြံင် ကဵု ဂကောံနဝတတုဲ ကိစ္စတက်ကျာဒေါအ်ပန်ပှ်ောဂှ် သွက်ဂွံအာပညဳ ကဵု ဗော်မဟာမိတ် ဗော်ကရေင်၊ ဗော်ကရေင်ဍာဲတအ်ဂှ် နာဲဟံသာ ညးဍိုက်ပ်တုဲ နာဲကောရတ်လေဝ် ဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲကဵုဂကောံ မအာဗဟဵုကရေင်မာနာပလောဂှ်ကီုရ။ ပ္ဍဲဂှ် ကိစ္စတက်ကျာ ဒေါအ်ပန်ပှ်ော ကဵုဂကောံနဝတမ္ဂး နကဵု ညးမွဲ မွဲဗော် ညံင်ဟွံဂွံ အာတက်ကျာဂှ် တုပ်စိုတ်တုဲ ထ္ပက်စၟတ်တဲရေင်သကအ်အိုတ်ရ။ ဆဂး ညးစၞးဗော်မန် ကလေင်စိုပ်ဗဟဵုဂှ် ဂွံမိင်ကေတ် ပရိုင် ဗော်ကရေင်ဍာဲမွဲဗော်ဓဝ် အာတက်ကျာ ဒေါအ်ပန်ပှ်ောကဵု ဂကောံနဝတ သီုကလိဂွံအာ တင်လတုပ်စိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဍုင်လွိုင်ကဝ်ရ။
သၞာံ ၁၉၉၄ ဂှ် ဗော်ကချေင် သကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော်သဝ်သာင် ဥူခေါန်မျာတ်တအ် ကၠုင်ပ္ညဳ ကိစ္စတက်ကျာဒေါအ်ပန်ပှ်ော ပ္ဍဲဍုင်ဝင်ကရ။ ဥူခေါန်မျာတ် ပ္တိုန်ထ္ၜး ပ္ဍဲဂကူမန် ညံင်ဂွံစွံ မၞိဟ်ဆက်စၠောအ်ဂှ် စှ်ေစိုတ်တုဲ ရုဲစှ်ေစုတ် နာဲဃေန်မိုင်၊ နာဲဖေတေန်တအ်ရ။ ဥူခေါန်မျာတ် စဴပ္တိုန်ထ္ၜးကဵု ဂကောံနဝတဂှ် ညးတအ်လေဝ် စှ်ေစိုတ်ကီုတုဲ ရဲဂကောံဆက်စၠောအ်တအ် သွက်ဂွံဆက်တက်ကျာပၠန်ဂှ် ကၠုင်ဆဵု ကုဥက္ကဋ္ဌဇၞော်နာဲယှိုယ်ကျေန် ကဵု ဂကောံကေင်ကာဗဟဵုဗော် ပ္ဍဲဗဒိုပ်လုပ်ဍုင်ရ။ ပ္ဍဲဂှ် တုပ်စိုတ် သွက်ဂွံထပ်တက်ကျာ ဒေါအ်ပန်ပှ်ောပၠန်ရ။ သွက်ဂွံအာ တက်ကျာ ကိစ္စဒေါအ်ပန်ပှ်ောအလန်စတုတ္ထဂှ် နကဵုဗော် ရုဲစှ်ဏာ နာဲရဿ နဒဒှ် ညးက္ဍိုက်ပ်၊ နာဲတေန်အိုင်၊ နာဲကောရတ် ညးအုပ်ကာ၊ နာဲလွဳအံင်၊ နာဲကျဝ်သဵုတအ်ရ။ အလန်ဏအ်ဂှ် အာကဵုကွဳစက် ဍာန်ကျာ်ပိ စိုပ်မတ်မလီု၊ တက်ကျာ ပ္ဍဲဌာနဂဥုပ်ပၞာန်ရးအဂၞဲပၠန်ရ။ ကောံဓရီုအလန်ဏအ်ဂှ် နကဵုဂကောံဏအ် ဒုင်တဲတုဲ စဴပ္တိုန်ထ္ၜး ကဵုကမ္မတဳဗဟဵုရ။ ကမ္မတဳဗဟဵု ဗွဲမဂၠိုင် စှ်ေစိုတ်ကဵု ဒေါအ်ပန်ပှ်ောတုဲ မၞိဟ်ဟွံစှ်ေစိုတ်ဂှ် ဗွဲမအောန်ရ။ သၞာံ ၁၉၉၅ ဂိတုဂျောန် ၂၉ ဂှ် ကၠောန်သဘင်ဒေါအ်ပန်ပှ်ော ပ္ဍဲၝောအ်ခန် ဌာနဂဥုပ်ပၞာန်ရးအဂၞဲရ။
ပရေင်ချဳဓရာင် ကြဴနူဒေါအ်ပန်ပှ်ောတုဲ
သၞာံ ၁၉၉၅ ဂိတုဒဳဇြေမ်ဗါဂှ် ပံက်ဘာသကိုပ်ဒပ် လၟိဟ် (၃) ပ္ဍဲဂှ် ဒုသကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော်အေမျေတ် ညးမဒှ် မၞိဟ်နူဒပ်ကွးဘာ (ဒါးဂွင်) ကၠုင်ဗတောန်ကဵု ကွတ်ဗီုဒပ်ပၞာန်ဗၟာရ။ ပ္ဍဲဘာဂှ် နာဲကောရတ် ကေတ်လျိုင် ဒုဂဥုပ်ဘာ။ သၞာံ ၁၉၉၆ ဂှ် နာဲကောရတ် ဒးတာလျိုင် သကိုပ်တမ်ဒပ်ဒမၠုက် လၟိဟ် (၃) ခရိုင်ဗိက်ရ။ ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် သီုဒးပ္ညဳပ္ညပ် ကဵုရဲဂကောံနဝတ ပ္ဍဲဍုင်ဗိက် ပ္ဍဲလ္ဂုင်တေအ် နွံကီုရ။ နကဵု တင်လတုပ်စိုတ် ဒပ်မန်ဒေသဗိက်ဂှ် သ္ဒးပဆုဲပြံင်ကဵုရောင်။ အဃောမပညဳဒၟံင်ဂှ်ရ ဒုသကိုပ်တမ်ဒပ် နာဲဆာန်ဍုင် ကဵု နာဲအိုင်တအ် က္ဍိုက်ပ်တုဲ သီထောအ်အဝဵုတမ်ဒပ် ကဵု ခရိုင်ဗိက်ရ။ နာဲကောရတ် ကလေင်စဴကၠုင် နူခရိုင်ဗိက်တုဲ နကဵုကေင်ကာဗဟဵု ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် နကဵုဗော် သွက်ဂွံအာတိုန်ကောံဓရီု ကောန်ဂကူဂမၠိုင် ပ္ဍဲမယ်ဒရောဓါ ဒေသကရေင်ရ။ ပ္ဍဲဂှ် နာဲဟံသာ က္ဍိုက်ပ်၊ နာဲကောရတ်၊ နာဲဇွာဟံင်မန်တအ် ပါလုပ်ကီုရ။ နကဵု ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် နာဲယှိုယ်ကျေန်ဂှ် ဟိုတ်နူ မအာတိုန်ကောံဓရီုဏအ်တုဲ ဖေက်ပရေင်ဆက်ဆောံလီုအာကဵု ဂကောံနအဖကွေဟ်ဟ်ရ။ တုဲပၠန် ဥက္ကဋ္ဌဇၞော်ပတိုန်ဂလာန် သွက်ဂွံ ကေတ်အရေဝ် လတူညးမအာတိုန်လဝ် ကောံဓရီုတအ်ဂှ်ရ။ နာဲကောရတ် ညးမဒးတာလျိုင် P.A. ဥက္ကဋ္ဌဇၞော်နာဲယှိုယ်ကျေန်ဂှ် ဒးဒုင်ဆေဝ်ဒဝ် ကုရဲဂကောံနအဖတအ်၊ တုဲပၠန် သီုဒးဒုင်ကော်ဆဵု သွက်ဂွံပသောင်ကိစ္စဂှ် ကုထံင်ပရိုင်လၟိဟ်(၅) ကုသကိုပ်ဗိုလ်မျဝ်မျေတ် ၜါဝါကီုရ။
သၞာံ ၁၉၉၇ ဂှ် နာဲကောရတ် ဒးတာလျိုင် သကိုပ်တမ်ဒပ်လၟိဟ်(၄) ခရိုင်သဓီုရ။ ပ္ဍဲကောံဓရီုကမ္မတဳဗဟဵု ပ္ဍဲရုင်ခရိုင်မတ်မလီု ဒေသဗလးဒုန်ဖါ်ဂှ် ချပ်ဂၞန် ကိစ္စ ဥက္ကဋ္ဌဇၞော်မကေတ်အရေဝ် ကုညးမအာတိုန် ကောံဓရီု ပ္ဍဲမယ်ဒရောဓါဂှ် နကဵုဥက္ကဋ္ဌမွဲ ကၠောန်ထေက် ဟွံထေက်တုဲ ဖျေဟ်မာဲဓလုက်ဂှ် မာဲလပါ် မကေတ်အရေဝ် ဟွံထေက်ဂၠိုင်တုဲ ဥက္ကဋ္ဌဇၞော်နာဲယှိုယ်ကျေန် ကတဵုတိတ်အာ နူဝိုင်တုဲ ကောံဓရီုကမ္မတဳဗဟဵု လီုအာရ။ ဗွဲကြဴ ကလေင်ကောံဓရီုဗဟဵု ပ္ဍဲမတ်မလီုဂှ် ညးစၞးလေဝ် ဟွံပေင်၊ ရန်ကဵု ဥက္ကဋ္ဌဇၞော် စိုတ်ဂွံပြေတုဲ ကုညးမအာလဝ် ကောံဓရီု ပ္ဍဲမယ်ဒရောဓါပိတၠဂှ် နဒဒှ် မကေတ်အရေဝ်ဂှ် ဖျေဟ်ထောအ် နူကဵုတာလျိုင်ရ။ ပၞောဝ်မၞိဟ်ပိဂှ် နာဲကောရတ်လေဝ် ပါမွဲတၠတုဲ နူတာလျိုင်ကမ္မတဳဗဟဵုအရန် ကဵု ကမ္မတဳပၞာန်ဗဟဵုဂှ် ဒးဒုင်နုက်တိတ် ပွိုင် (၆) ဂိတုရ။ ပေင် (၆) ဂိတုတုဲ ကလေင်ကလိဂွံ တာလျိုင်ဒၞာဲတြေံပၠန်ရ။
သၞာံ ၁၉၉၈ ဂိတုသြဂါတ်ဂှ် နာဲကောရတ် ကလိဂွံ လာပ်ဇဲပၠန်ဂတး ကဆံင်ဒုတိယ။ ပ္ဍဲသၞာံဂှ် နူတာလျိုင် သကိုပ်တမ်ဒပ်ဒမၠုက် လၟိဟ်(၄) ခရိုင်သဓီု ဒးပြံင်ကေတ် တာလျိုင် သကိုပ်တမ်ဒပ်လၟိုန် (၁၁၁) ပွိုင် (၃) ဂိတုဘာ်ရ။ နူဂှ် ဒးပြံင်ကေတ် တာလျိုင် ညးလျိုင်ဆက်ဆောံ ဍုင်မတ်မလီု ကဆံင်သကိုပ်ဗိုလ်ဇၞော်ရ။