cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ဗုဒ္ဓဘာသာဆီယာဲအပါ
ဗၟာလုပ်သီဂွံဍုၚ်ဗဂေါဟံသာဝတဳ
ဗၟာအံၚ်ဇဲယျ ကဵုဒပ်ပၞာန်လကိုဟ်တံဂှ် ဂစိုတ်လဝ်ခမဳသၚ်မည် ထပိုယ်မည် ကောန်ဂကူမည်အလုံပွိုၚ်ဍုၚ်မွဲတုဲ စံၚ်ကျာ်စံၚ်နန် ပြာသာတ်၊ စံၚ်ဘုတ်ဘာ စံၚ်ဍုၚ် စံၚ်သ္ၚိ စံၚ်တိုက်လိက်ပဋိကတ်မည်ဒှ်အာပတေၚ်ဆး(ချး)အိုတ်တးရ၊   ဃောဒးဒုၚ်မံၚ်ဘယ်ဂစိုတ် ယာံဂတာပ်−ညးယာံကဵုအဲ အဲယာံကဵုညးအိုတ်ရ၊ ကောန်ၚာ်ဍာ်တှ်ဟွံတီပိၜါ သိၚ်သာကွေံကွေံ ဒးချိုတ်အာအကြာသိုဟ်ယာဲ ဂိဓဇောတ်ဗွဲမလောန်ရ၊  ပၟတ်ယက်ဂၠု ဂဵုတိုန်ဝူဝူ ကျာပိုက်နၚ်ရူရူ တူဟေက်ဒှ်အာဓါတ်ပတေၚ်အိုတ်ရ၊  (ဃောချူမံၚ်ပရူဒဒှ်ဗီုဗၟာအံၚ်ဇဲယျ ဂစိုတ်လဝ်ဂကူမန် အနန္တ−အနန္တံ−ဂြိုဟ်ထအံၚ်ဂြိုဟ်ဂိ ဂြိုဟ်ယာ် ဍာ်ရမတ်ဒတုံစှ်ေဖေါ်ဖေါ် နူခေါ်မတ်ၜါသိၚ်သာကွေံကွေံရကလောကောဒေံကောန်ဂကူမန်ပိုဲတံ) ။    ။
ဂစိုတ်လဝ်ခမဳသၚ်မည်ဟၟဲကဵုဒုဟ်ဒန်၊ ဂစိုတ်လဝ်ဂကူမည်ဟၟဲကဵုဒုဟ်ဒန်−ဗၟာအနဝ်ရထာကဵုအံၚ်ဇဲယျ သ္ကံတဲဗော်သွးဍေံချိုတ်အာတုဲ ဗက်စိုပ်နရက်အဝိက်ဖအိုတ်−ကဝ်ဏံတူဂွံဗၠးရောၚ်။
သက္ကရာတ်ကျာ် (၁၁၁၆)သၞာံ−ဍုၚ်တန်။
သက္ကရာတ်ကျာ် (၂၃၀၁)သၞာံ−ဍုၚ်လီု။
သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၅၀၄)သၞာံ−ဍုၚ်တန်။
( ဂလာန်ဗ္ကန်။  ။  ကုသဵုဨကရာတ်မည်ဂမၠိုၚ် )
ဒက်ပ္တန်ကျာ်စေတဳမံက်တဴ၊ ကျာ်စေတဳသၟတ်ဂမၠိုၚ်၊  သိုၚ်ဘာရုၚ်လိက်ပိဋကတ်ပိ−သိုၚ်ဘုတ်သိုၚ်ဇြပ်  သိုၚ်ကပေါတ်သာသၞာဂၠိုၚ်ကဵုဒၞာဲ၊ သၠးဂြပ်ရတ်ဂၠိုၚ်ကဵုအသၚ်ဃဲ ကေတ်ပရဲတသိုက်လောကဳလောကုတ္တဵု မဂ်ဖဵုနိဗ္ဗာန် ဒၞာဲဗၠးထာန်(ဌာန်)ဂစိုတ်ဟေၚ်ရ၊  ဒက်ပ္တန်လဝ်သၠုၚ်ပ္တိုန်လဝ်ကျာ်စေတဳမံက်တဴ(မုဟ်တဴ)လၟေၚ်သၟီမည်ဂမၠိုၚ် အဆက်အဆက် ပန်စှော်ဒ္စိတ်(၄၉)ဒတောဝ်၊  သမၠုၚ်ကျာ် သၠုၚ်တိုန်အာကၠံဒ္စိတ်စှော်ဒ္စါံ(၁၉၈)ဟတ် ဗ္ၜတ်လဝ်နွံဒၟံၚ်ကီုရ။
ကာလကၠောန်ကာကုသဵု ကဵုဒါန်ဇၞော်မွဲမွဲဒၞာဲ နိမန်က္ညနၚ်ခမဳသၚ်မည် အ္စာတၠမည်ဂမၠိုၚ် ဂၠိုၚ်ကဵုလ္ၚီဇကုတုဲ ဖါပ်သၚ်ဗ္စခရှ်စရိုဟ်ဍာ်ပါ်ပရံကုသဵု ပြၚ်ကဵုဏာသတ္တံရ၊ သၟီကဵုဂၞကျာ် ရပ်ဍာ်ဒဂေါၚ်ထဝ် စဝ်စရိုဟ်ဂတမုက်သၚ်ဂမၠိုၚ်တုဲ နကဵုစိုတ်လျုၚ်ဇြုၚ်(သ္ဇုၚ်)သ္ဍိုက် ရတ်ပိကျာ်ဓဝ်သၚ်၊  လျုၚ်ဇြုၚ်သ္ဍိုက်သာသၞာဗွဲမလောန်ဟေၚ်၊  သၠးလမျီုကဵုသာသၞာမာန်ဟေၚ်ရ၊ ပရေၚ်ကလောန်မၚ်မွဲအုပ်ဓုပ်ဍုၚ်ဂှ်မွဲလပါ်၊  ဗဂဵုလဟဵုသာသၞာဂှ်လေဝ်မွဲလပါ် ကဵုဇြဟတ်လပါ်ပရေၚ်လိက်ပတ်မည် အလုံတွဵုရးဍုၚ်ဇကုဂမၠိုၚ်တုဲ မၚ်မွဲထိၚ်ဒက်လဝ်အာဲတၟာဲတိဍာ် နကဵုဒပ်ပၞာန်ဇၞော်ဇၞော် ရိုဟ်တော်လၟိဟ်ဟွံမာန်ရောၚ်။
ဟိုတ်ဂှ်ရ လၟေၚ်ပရေၚ်ဝတ်လောကဓမ္မၜါသာ် တၠတိပိုဲ ကွာ်ထ္ၜးပံက်ကဵုဂၠံၚ် အဆံၚ်ပရေၚ်ဍုၚ်၊  ပရေၚ်ဂကူ၊   ပရေၚ်ဘာသာသာသၞာ၊  ပရေၚ်ပညာ ပရေၚ်ပၞာန် ပရေၚ်ပိုန်ဟာန်ဂြပ်ရတ် ၊  ကဵုဗိုန်ဗတ်ခိုၚ်ကၠိုက် စဵုကဵုကဝ်တူကဝ်တန် ကဵုကၠောန်ဗက်အာပရေၚ်ဍုၚ်ကွာန် ပရေၚ်ဆာန်ဂကူဇြိုဟ်ဟ်နက်က် ကဵုတိတ်ဗၠးအာနူဒွက်ပးဘဝဍိုက်ပၠက်ဂကူညးတၞဟ်တုဲ  စွံပ္တန်လဝ်ရာဇာဝၚ်တၞောဝ်ဒတောဝ်ဨကရာတ်မည်ဂမၠိုၚ်ဝွံရောၚ်။
၂၃၀၁−သၞာံ၊
၁၁၁၆−သၞာံ၊
၁၁၈၅−အာယုက်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ အတိုၚ်သက္ကရာတ်ကျာ်။
၁၁၁၉−သၞာံ၊
၅၀၄−သၞာံ၊
၆၁၅−အာယုက်ဍုၚ်ဟံသာဝတဳ အတိုၚ်သက္ကရာတ်ဍုၚ်။
မွဲလ္ၚီကၠံဒ္စါံဣသုန်သၞာံ၊
တြဴကၠံစှ်သုန်သၞာံ၊ စၚ်ခြၚ်ချပ်ဗ္စာရံၚ်ကဵုအိုတ်ညိမၞးတံ၊ တော်နုက်လဝ်ရ၊  ဟွံဒးကလေၚ်တော်ရံၚ်ညိ။   ။
သွက်ဂွံတီသက္ကရာဇ်ဍုၚ်သဓီုလီု ဍုၚ်ဟံသာဝတဳလီု
ဍုၚ်သဓိုလီု−သၞာ(၁၆၀၂)သၞာံ၊ ဍုၚ်ဟံသာဝတဳလီု−သၞာ(၂၃၀၁)။
၂၃၀၁−နုက်−၁၆၀၁−တုဲ (၇၀၀)ခြာထပှ်ကၠံသၞာံ။
ဍုၚ်သဓီုလီု သက္ကရာတ်ဍုၚ် (၄၁၉)သၞာံ၊ ဍုၚ်ဟံသာဝတဳလီု ဍုၚ်(၁၁၁၉)သၞာံ၊
၁၁၁၉−သၞာံ နုက်−၄၁၉ = ရ၀၀−ခြာထပှ်ကၠံသၞာံ။
သက္ကရာတ်ကျာ် သက္ကရာတ်ဍုၚ် ဂွံတၟော်တော်ပ္တိတ်တုပ်တုပ်ရ၊ အာယုက်ဍုၚ်တန်−ဍုၚ်လီုတီတုဲ ပေါဲပၞာန်ဇၞော်မည်ကဵုဗၟာခရာဇမ္ၚောဲဂလိုၚ်လဵုရော၊  ဒးတော်ပ္တိတ်နဲလ္တူဂှ်ရောၚ်၊  ဟိုတ်ဂှ်ရ လက်ထက်ဨကရာဇ်မည်ဍုၚ်သုဝဏ္ဏဘုံ သၟီမနုဟဝ် ကဵုဨကရာဇ်ပၞာန်ဗၟာဓဇန်စှ်ဍုၚ်ဗကာံအနဝ်ရထာကီု၊  လက်ထက်ဨကရာဇ်မည်ဍုၚ်ဗဂေါဟံသာဝတဳ သၟီဗညာဒလကဵုဨကရာဇ်ပၞာန်ဗၟာဓဇန်သဟာသဳဍုၚ်ဗြဴကၟာဲ ဍုၚ်လၟ အံၚ်ဇဲယျကီု၊  ဗၟာဂစိုတ်ကမၠက်(ကလက်)လဝ်ဂကူမည်ကောန်ၚာ်ဟွံသှ်ေ ဍုၚ်မည်သုဝဏ္ဏဘုံ ဍုၚ်သဓီုကဵုဍုၚ်ဗဂေါဟံသာဝတဳ ခြာဇမ္ၚောဲမံၚ်ပွိုၚ်ထပှ်ကၠံသၞာံ ပယျာံမလံလဂၠိၚ်သ္ၚောဲ ဟၟဲကဵုညးပရာ်(ညးပြာ်)၊  ဗလးမဒးလေၚ်အာလမျီုရိုဟ်လၟိဟ်ဂၞန်ဟွံမာန်တုဲ သွက်ဂကူမန်ပစ္စုပ္ပန်ကဵုအနာဂတ် ဂွံတီဂွံကလေၚ်တဲနကဵုနဲကဲ“ကၠာတာတၞိၚ်ကြဴတၟာစိၚ်က”ရောၚ်။
အလုံတွဵုရးတိဍာ်ဍုၚ်မည်ပိုဲ(၉၆)ဍုၚ် လုပ်စိုပ်အာသ္ကေံတဲဂကူဗၟာ ဗၟာတံပိုၚ်လဝ်ဂှ်−၁၁၁၉−ဟံသာဝတဳလီု၊ လၟုဟ်ဍုၚ်−၁၃၆၇−ပွိုၚ်(၂၄၈)သၞာံ၊  ၄၁၉−သုဝဏ္ဏဘုံလီု၊  လၟုဟ်ဍုၚ်−၁၃၆၇−ပွိုၚ်(၉၄၈)သၞာံ၊  တော်သ္ဍာံရံၚ်အိုတ်ညိ။
သၟတ်ဗြဴအာဇာနဲနွံမွဲပ္ဍဲဝၚ်
တဝှ်ကျာ်အာဇာနဲမ္ဂးဂှ်−စိၚ် ချေံ ဂၠဴ တြုံ၊ ဣၚုဟ်အာဇာနဳပန်၊ (ပွံက်ခန္ဓသံယုက်−၁၅၆−ဒု) ချေံဟဇ္ဇနဲပန်၊  တြုံဟဇ္ဇနဲပန်လေဝ်နွံ။
ပ္ဍဲတဝှ်ကျာ်ပြကိုဟ်တံဂှ်တံဂှ် ၜိုန်ရဟွံတွံလဝ် “ဗြဴအာဇာနဲ သတ် မၞိဟ်” စိၚ်−ချေံ−ဂၠဴ ဗြဴအာဇာနဲကီုလေဝ် ဗွဲ−သဒိသးပစာ လတုပ်မွဲလစှ်ေ ထေက်ကဵုဒးဂိုၚ်ကေတ်ရ၊  ပ္ဍဲရာဇာဝၚ်ဍုၚ်မည်ဗဂေါဟံသာဝတဳဝွံ  သ္ပတံနူဨကရာတ်မည်သမလရာဇာတုဲ စိုပ်ဨကရာတ်မည်တိဿရာဇာစှ်ထပှ်ဒတောဝ် ပကၚ်ရၚ်ဍုၚ်လုကဴပွိုၚ်ပိကၠံစှ်ၜါ(၃၁၂)သၞာံဟီုထ္ၜးလဝ်ရ၊  ပ္ဍဲလက်ထက်ဨကရာတ်မည်  တိဿရာဇာစှ်ထပှ်(၁၇)ဒတောဝ်ဝွံဟေၚ်၊  ဟိုတ်နူဗဗၞးဍုၚ်အၚ်ဝတေံစှ်ေကၠုၚ်ဍုၚ်မည်  ဂၠာဲပရေၚ်ပိုန်ဂြပ် ရပ်လဝ်ကွေတ်မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ပၠောပ်လဝ်ဂျိကွေတ်မ္ၚးသာသၞာ  လုပ်အာပ္ဍဲစိုတ်တိဿရာဇာပေၚ်ကၟိုဟ်အာစိ၊  ကွေတ်ဂတးပါဲစ္ဍးထောံကွေတ်ဗုဒ္ဓဘာသာအိုတ်ရ။
အုံတွဵုရးဍုၚ်ဟံသာဝတဳမွဲ ဖျေံအသံကဵုထောံကၠေံကျာ်ဇကုမရှ်ေသှ်ေမံၚ်ပ္ဍဲသ္ၚိတံဂှ်ရ၊  ယဝ်ရစးအသံအာဏာသၟီမ္ဂး ဒးဘယ်ဒဏ်(ဒန်)ဂစိုတ်ရောၚ်၊ ဆဂးဂှ် သၟတ်ဗြဴအာဇာနဲမွဲ ယၟုမိတၠထဝ် မဒှ်ကောန်ဝုတ်ညးဍုၚ်ဗဂေါဟံသာဝတဳမၞုံယၟု−ဓနဇယသေဋ္ဌဳဝွံ သၠးလမျီုဂံၚ်ၚ်  တုပ်ညံၚ်“သၟတ်ဗြဴအာဇာနဲ” ဗွဲတၟေၚ်ဒယှ်ပြာကတ်လုပ်ပြိုၚ်ပကာန်တဝ်စၞေဟ်ကဵုကွေတ်မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကုသၟိၚ်တိဿရာဇာဂှ်ရ၊  (ပရူဒဒှ်သၟတ်ဗြဴမည်ဝွံ  အလဵုဇကုအဲကျာ်ဇၞော်အ္စာမှာထေရ်ပါလိတဘာဓါတ်ကျာ် တက်ပ္တိတ်လဝ်ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ်(၁၃၅၂)သၞာံတေံရ) ။
ပ္ဍဲအခိၚ်ကွေတ်မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိလုပ်ဂွံဍုၚ်မည်ဇၞော်ဝွံ၊ တုပ်သၟဟ်ညံၚ်ရဴဒမၠုမတ်ဗြဲဂၠုဓလီုလဝ်ကောန်ဍုၚ်တံကီုရ၊  ဟိုတ်နူဖေက်အသံသၟီတုဲ  ဒးထောံကျာ်ပဋိမာရုပ်ပ္ဍဲဍာ်ကၟာ−ပ္ဍဲၜဳကြုၚ်−ပ္ဍဲဂြိုပ်ဂၞိၚ်−ပ္ဍဲဒၞာဲဌာန်ပပ်ပပ်ဗၠေတ်မၞိဟ်ဒှ်တံ၊  ၜိုန်ရဒုဟ်ဒန်ဟၟဲကီုလေဝ် သွက်ဂွံလုပ်ပေါဲဗတိုက် “ပရေၚ်ဘာသာ”ဂှ် ပါဲနူမိတၠထဝ်မွဲတုဲ သ္ၚိတ်ဇြကၞပ်ဒၟံၚ်ညံၚ်ရဴမၞိဟ်ဂမ္စိုတ်−ဂစိုတ်ဖအိုတ်ရ၊  ညးလဵုမွဲဟွံဂံၚ်ပြိုၚ်ပကာန်ကဵုသၟီရ၊  ခမဳသၚ်အ္စာတၠမည် မှာထေရ်တၠပညာအ္စာလိက်ဂမၠိုၚ် ဂၠိုၚ်ကဵုလက်ကိုတ်ဇကုကီုလေဝ် ဟွံဂံၚ်ကရေဲကညာၚ် ဒးကၟာတ်လဝ်ပါၚ်ဖအိုတ်ရ။   ။
ညးတၠဂြပ်အပါကဵုယာဲဓနဇယသေဋ္ဌဳ လွဳလဝ်ကောန်ဝုတ်ပရဲပြဲနူကောန်ဝုတ်ညးတၞဟ် တုပ်သၟဟ်ကဵုသၟတ်ဗြဴအာဇာနဲကီုရဒှ်တုဲ သီုညးဖအိုတ်ဂှ် “ဗုဒ္ဓဘာသာဆီယာဲအပါ”ဍာ်ကၠံပေၚ်ပေၚ်ရ၊  သ္ၚိမိတၠထဝ်တံဂှ် သ္ၚိရှ်ေသှ်ေရဴဂဴပူဇဴကျာ်ပဋိမာရုပ်လၟိုန်တုဲ  ဒုၚ်ဂစိုတ်မာန်သ္ဍိုက်ဆာန်ရတ်ပိဗွဲမလောန်ရ၊  ဟိုတ်နူစးအသံအဏာသၟီဨကရာတ်စိ၊  ဗွဲကြဴမိတၠထဝ်ဒးဒုၚ်ဘယ်ဒန်သၟီရ၊  သၟာဂစိုတ်မၞိဟ်(ဗာဇ္ဇခါတ်)တံဂစိုတ်ဒၟံၚ်မိတၠထဝ်နကဵုနဲဓဇန်စှ်ကီုလေဝ် စိၚ်ဟွံဂံၚ်လုပ်ဟွံဂံၚ်လိုန်၊  ကၞုၚ်သ္ဇၚ်ဒှ်ပၠုဲ ပၟတ်ဒှ်ဍာ်လ္စအနုတတ်  ဇြဟတ်မေတ္တာမိတၠထဝ် ဗွဝ်ဒၞာလဝ်တုဲ ဟၟဲကဵုဒဒိုက်ပရိုက်ဘယ်သက်သက်ရ။
သၟိၚ်ဖျေံအသံကဵုဂစိုတ်မိတၠထဝ်
(က) − ဗာဇ္ဇခါတ်တံကေတ်နၚ်စိၚ်ဇၟူကဵုလုပ်ဒိထပက်လိုန်ဂစိုတ် ဣဂှ်လေဝ်ဟွံဂံၚ်လုပ်၊ ဂြိပ်−ဒြေပ်−ဖေက် ထအုတ်ကရေဲသ္ကာတ်ကွေံကွေံရ။
(ခ) − ဗာဇ္ဇခါတ်တံ ဖျုၚ်လဝ်အရက်စိၚ်ဇၟူကဵုဗ္ၜူဓလူ ကြံကြလောန်ဗၞတ်တုဲ ဗလးစိၚ်ကဵုလပ်ဒိထပက်လိုန်ဂစိုတ်ထောံရ၊ ဣဂှ်လေဝ် စိၚ်ဇၟူဗ္ၜူအရက်ဟွံဂံၚ်လုပ် ဂြိပ်ဗတတ္ၚံက် ကရေဲကညာၚ်တိတ်အာလဝါဲဂှ်ရ။
(ဂ) − ဗာဇ္ဇခါတ်တံသၠာဲပြံၚ်ထောဴနဲဂစိုတ်မွဲနဲပၠန်ရ၊ ဇကုသၟတ်ဗြဴမိတၠထဝ်ဂှ်ဂြောပ်လဝ်ကဵုနှာဇကုကၠေံဒၟံၚ်တုဲ တံၚ်နၚ်စိၚ်ဇၟူဒုတ်တ်  စုတ်လဝ်အရက်မ(ဖျုၚ်လဝ်အရက်)ဗ္ၜူဗ္ၜူပၠန်ရ၊  (သၠာဲလဝ်စိၚ်ဟာ စိၚ်ကၠာဂှ်ရဟာ ရာဇာဝၚ်ဟွံပံက်ထ္ၜးလဝ်ရ)၊  ကာလတံၚ်ပၠောပ်နၚ်စိၚ်ဇၟူဗ္ၜူမံၚ်အရက်ဂှ် ကဵုလုပ်လိုန်သၠေက်ထောံပၠန်ရ၊  ဣဂှ်လေဝ် စိၚ်ဇၟူဟွံဂွံလုပ်ဗဒါဲတုဲ ပါဲတိတ်သ္ၚောဲသ္ၚောဲ ဂြိပ်ပလုၚ်ဗတ်(ပလုံဗတ) ဃောဂြိပ်ပစဝ်လဝ်ဗတဂှ်  ဝေါဟာမည်ပိုဲ လ္ၚဵုလ္ၚဵုကော်ခဴစ−ပလုၚ်ဗတ−ပလုံဗတ၊  ဗတပလုံ၊   ဗတစဝ်ဓော်ဒၟံၚ်ရ၊  ပ္ဍဲကသပ်ဗာဇ္ဇခါတ်တံဂှ် စိၚ်ဇၟူညာတ်မံၚ်ဇကုသၟတ်ဗြဴမိတၠထဝ်တုဲ ဂွံၚ်လိုန်−ဟွံဂံၚ်လိုန်ထေၚ်ကေတ်အိုတ်ရ၊  ဗီုထေၚ်ညိဓဝ်ဟေၚ်ဟွံဒှ်  စိၚ်ဂွံလုပ်ဒိထပက်ဂွံဂှ်−ဒတဴလေဝ်နွံ၊  သတိက်လဝ်လေဝ်နွံရ၊  စိၚ်ဇၟူပိဂလး(ပိဟလး) ဒးထအုတ်ဂြိပ်တိတ်အာဂှ် “ဂဥုဲဒုၚ်မိတၠထဝ် ဂါထာလ္ၚောဝ်ကျာ် နမောတဿ၊ သရဏဂုန်ပိ−ဗုဒ္ဓသရဏံဂစ္ဆာမိ၊  မေတ္တာဝိဟာရဳ” ကိတ်ညဳကဵုတဝှ်ကျာ်ရောၚ်။
(ဃ) − သၟာဂစိုတ်မၞိဟ်လုပ်လၟိဟ်−ဓဇန်သဟာသဳ−တံဂှ် ဂစိုတ်မံၚ်မိတၠထဝ်ပေၚ်အာပိနဲတုဲရလေဝ် ကသပ်ဟွံအံၚ်ဇၞးဒးဖျေံကမျ(ကယျ)ပၠန်ရ၊ ပ္ဍဲကဵုပန်ဝါဝွံ နကဵုသ္ဇၚ်(ဇြၚ်)ဖမ္ကေက် ဗာ်ဖျေံဏာထတ်တ်မွဲဇြဟတ်ဒုတ်တ် (ကုတ်ထပိုတ်)ဇကုမိတၠထဝ်ကီုလေဝ် ၚုေက်ဇြၚ်ၜီုအာ ထၟူအာ  ကဝေန်အာညံၚ်ရဴသၞေၚ်စာၚ်ဒးပၟတ် ပၠုဲပၞာၚ်ဒးပၟတ်ကီုရ၊  (ဝေါဟာတြေံ အာပ်ပၟတ်)။
သၟတ်ဗြဴမိတၠထဝ်လေဝ် နူဒးဒုၚ်ဂစိုတ်ဗၞတ်ပန်ဝါ စိုတ်ဒှ်ဗဟေက် ဖေက်ဂၟံက်ညိဓဝ်ဟၟဲတုဲ ဗှ်ဗၞုဟ်မံၚ်ဂုန်ကျာ်ဒ္စိတ် ၚိတ်လဝ်ဂဥုဲဂဝံဂဇံကယျောဝ်ဖျောဝ်မေတ္တာပေၚ်ပေၚ်ကၟိုဟ်ဟ်ရ၊ ၚေက်ဇြၚ်ဂွံကဝေန်ကဝံက် တ္ၚံက်တ္ၚေဲၜေဲဝေက်ခၠပ်အာထၟူအာဂှ် ကြဳဇှ်ဂုန်ဣဒ္ဓိအနုဘဴဂုန်ကျာ်အရဟံဒှ်တံ၊  နမောတဿ၊  သရဏဂမနပိဝွံရောၚ်၊  ထံက်ကဵုဟိုတ်ဟွံဖေက်လကိုတ် စိုတ်ညိဟွံထေဲပၞတ်၊  ပၟတ်ဂမ္တဴဟၟဲပ္ဍဲဇကု၊  သၞသတြုကဵုဗၠးဘဲ ဂရဲဏာဍာ်မေတ္တာ ဗၜိုဟ်ကဵုအလုံရုပ်ကဵုနာံၜါတုဲ ပ္ဍဲသၟီမည်လေဝ်  ဗဂးဍာ်မေတ္တာဖ္ဍုက်စာအလုံခန္ဓမွဲပၠန်ဂှ် သၟဟ်ကဵုဂလာန် “ဗုဒ္ဓဘာသာဆီယာဲအပါ”ပေၚ်ကၟိုဟ်အာပ္ဍဲဖျုန်ဂြိုဟ်မိတၠထဝ်ရောၚ်။   ။
ပ္ဍဲအခိၚ်ဂှ် ဒှ်အခိၚ်ညံၚ်ရဴသၟိၚ်ရာဟုရပ်လဝ်ဂိတုတုဲ ဂၠုဓီုဒၟံၚ်အလုံတွဵုရးဍုၚ်ဗဂေါမွဲရ၊ ဒးဖေက်မံၚ်အာဏာသၟိၚ်−လ္တူနူပၟၚ်နရက်တံဏီရ၊ ပေါဲဗတိုက်ပၠန်ဂတးပရေၚ်ဘာသာဝွံ ဟွံဒးကေတ်ဗော်သွးသ္ကဲရ ဟွံဒးဂၠာဲလွဟ်သ္ကံတဲ ဟွံဒးပျဲပျာံဂစိုတ်ညးတၞဟ်၊  မုက်မတ်လေဝ်ဟွံကှ်ဟွံအေဲ၊  မတ်ပလေဲရုပ်လီုလေဝ်ဟွံသေၚ်၊  တၟေၚ်တဴကွေံကွေံ ပ္တေံကွေတ်ဗုဒ္ဓဘာသာဇြိုဟ်ဟ် စိုပ်ဂြိုဟ်စိုပ်ကြုတ် ကောန်ဝုတ်ဓနဇယသေဋ္ဌဳမိတၠထဝ်ဝွံရောၚ်၊  အလုံပရိသာတ် ခမဳသၚ်ကဵုဒကာမှာဇန်ညးဍုၚ်ကွာန်ဂမၠိုၚ် ဟီုထိုၚ်သးဒၟဴၚ်ဂြုဂြု−ဒုၚ်သာဓုကာ−ကမၠေကမၠံၚ် ဂွံညာတ်ပေါဲအံၚ်ဇၞးဗွဲစၟတ်ရောၚ်။   ။
ဟိဟ်ဟိဟ်−စိုပ်အာသၟီတိဿရာဇာရ၊ ဗာဇ္ဇခါတ်တံကော်ဏာတုဲ ဗှ်ေဟာညးရှ်ေသှ်ေမံၚ်ဆုဒကုတ်(ကျာ်ပဋိမာရုပ်)ဂှ်၊  ယွံမရာဇ်−ဍာံကွေံရအဴ၊  ဟာဲဗြဴအယုတ်−ဟေ−စံၚ်ဂစိုတ်ထောံကဵုပၟတ်ဆံက်(ချံက်) ဖျေံအသံဂတအမာတ်တံရ၊  ယွံမရာဇ်ဒုၚ်ကေတ်အသံရအဴ၊ အတိုၚ်အသံဂှ်ဟေၚ် စံၚ်ကဵုပၟတ်ဆံက်လေဝ် ပၟတ်ဟွံတူ၊  ၜိုဟ်ဂံက်ဒၟံၚ်ညံၚ်ဍာ်ကြုၚ်−သဳဒန်−ကီုရ။
ဍိက်သ္ကံသ္ကံကလေၚ်လ္ၚောဝ်ပ္တီတုဲ − ဟေ − ဂွံဒှ်ဂလိုၚ်ဏံဂှ် ၜံက်ကတိုၚ်လျိုဟ်ကံတုဲ တိုပ်ထောဴဂျိုၚ်ဂျိုၚ်ညိ၊ ယွံမရာဇ် အတိုၚ်အသံရအဴ၊ ဗိုတ်ကၠဟ်ထောံဖျေံမိတၠထဝ်ပ္ဍဲတိုၚ် ဇိုၚ်တဲလေဝ်ဟွံလုက်ဒးတိတၟံ−ဒွံဖကုဂိဂိလေဝ်ဟၟဲ ဒတံဒၟံၚ်ဓဝ်ဓဝ် ပၟဝ်မံၚ်ဂုန်ကျာ်ဂၠိုၚ်ကဵုကၠံလ္ၚီဝါရ၊  ကာလဂှ် သၟီတိဿရာဇာစိုပ်ကၠုၚ်တုဲ သၟာန်တိုန်နကဵုစိုတ်ဓဇန်ဓဇန်ရ။
ဆဂးဂှ် ဟိုတ်နူကြဳဇှ်ဍာ်မေတ္တာမိတၠထဝ် ပက်စဝ်ဂရဲပၠောပ်ဏာပ္ဍဲခန္ဓသ္ၚိဇကုသၟီစိ၊ ထေဲပၞတ်ဇၞော်ဇၞော် ဍောတ်စှ်ေကြဳစှ်ေအာတၟာဂလိုၚ်ရ၊ သၟတ်ဗြဴမိတၠထဝ်လေဝ် ဖေက်ဂၟံက်လကိုတ်တ္ၚဵုဟၟဲ တသော်ဇကုနရဴဟွံမံက် အီအီခၟောံခၟောံ နအစောံမေတ္တာတုဲ သၟီတိဿဟီုသာ်ဝွံရ၊ −−−−−−−−−−
ဟာဲသၟတ်ဗြဴ −−− ကျာ်ဗှ်ေရှ်ေသှ်ေဒၟံၚ်ဂှ် ယဝ်ရကလာၚ်ဂွံတှ်ေ ဗှ်ေဂွံဂျိုၚ်လမျီုမာန်ရ၊ ယဝ်ရဟွံသေၚ်သာ်ဂှ်တှ်ေ ဗှ်ေဒးချိုန်ဟေၚ်ရနွံ၊ −−−−−−သၟတ်ဗြဴမိတၠထဝ် ပၚ်လဝ်တဲကဵုရုပ်ကျာ်ဇကုမရှ်ေသှ်ေဒၟံၚ်တံဂှ်တုဲ ဟိုတ်နူဟွံပၚ်တဲကုသၟီစိ၊ မုတ်မတ်သၟီဍာဲယောံသာ်ဒှ်ဆီအိုတ်ရ၊ ဂွံဖျေံအမိၚ်ဂစိုတ်ဂှ်လေဝ်ဝါတ်၊  ဟွံညာတ်ရုပ်ကျာ်ကလာၚ်တှ်ေဒးချိုတ်ရနွံတုဲ −−−−−− ဟေ−−−−−−−ဗှ်ေတံပ္တိုန်ထောံဣဗြဴဏံနူကတိုၚ်ပြဟ်ပြဟ်ညိ၊  ယွံ−မရာဇ်အတိုၚ်အသံရအဴ ။
မိတၠထဝ်ဂွံအခေါၚ်သၟီတုဲ အတိုၚ်တၚ်ရန်တၟံလဝ်ဂှ် ဍိုက်ပေၚ်အာဖအိုတ်ရ၊ ကာလသၟတ်ဗြဴသ္ပအဓိဌာန်စၟတ်သစ္စ ရုပ်ကျာ်ဆုဒကုတ်ကျာ်ပဋိမာရုပ်ဂမၠိုၚ်ထပှ်ဇကု−ဒ္စါံဇကု (၇−၈)ဇကုတံဂှ် ကလာၚ်တိုန်အာလ္တူအာကာသ(ဗၞတ်ထပှ်သၠုၚ်တာ) ပၠးလျးတြဴသာ်ညံၚ်ရဴကျာ်ဂမျိုၚ် အတိုၚ်စၟတ်သစ္စသၟတ်ဗြဴဟေၚ်ရ၊ ကျာ်ပဋိမာရုပ် ဂေတ်သ္ပဝ်သဝ်စှ်ေဗဒါဲဝၚ်နန်သၟီတိဿတုဲ အလုံမှာဇန်တံ ဂွံညာတ်ဂွံဆဵု ဂွံဗဵုလ္ၚောဝ်အလဵုဇကုအိုတ်ရ၊ (ရုပ်ကျာ်တံကလာၚ်အာပ္ဍဲဂြိုပ်မွဲဒၞာဲ က္ညတန်တဴဒၟံၚ်အိုတ်ရ)။
ဟီုထိုၚ်သးတၚ်ဂုန်သၟတ်ဗြဴမိတၠထဝ်−သၟတ်ဗြဴအာဇာနဲဗွဲမတၟေၚ်တၟဟ် ကၠောန်ဗဒှ် “သဘၚ်ပေါဲအံၚ်ဇၞး”အိုတ်ရ၊ လုပ်ပေါဲဗတိုၚ်ပရေၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာ အံၚ်ဇၞးအာလောဲလောဲတုဲ သၟီရော်ဂုန်မိတၠထဝ် စဝ်အဘိသိက် ယိုက်ပ္တိုန်ကဵုဒှ်ဂၞကျာ်ဇၞော် “သုဘဒ္ဒဒေဝဳအဂ္ဂမဟေသဳ” ပ္ဍဲဂတအမာတ်သ္ကိုပ်ပၞာန်တံရောၚ်၊ မိတၠထဝ်ပြာ်ဗလးသၟီ နူကဵုကွေတ်မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၊  ကဵုဂိုၚ်ကေတ်သမ္မာဒိဋ္ဌိကွေတ်ဗုဒ္ဓဘာသာရ၊  ကဵုအခေါၚ်ကုကောန်ဍုၚ်ကွာန် ရှ်ေသှ်ေကျာ်အတိုၚ်ပကတိတြေံ ကဵုရပ်ကေံကေတ်ကွေတ်မိမယာဲတ နူတံကဝ်တေံရ။
ဂံၚ်ဒုၚ်ဂစိုတ်သၠးလမျီုကဵုကျာ်ဂှ် မိတၠထဝ်ဟေၚ်ရ၊ နကဵုနဲမ္ၚိုဟ်ဟ်ဂြိုဟ်ဟ်စာစာ စကာကဵုဂစိုတ်မိတၠထဝ်ဂှ် ပေၚ်အာတြဴနဲတုဲရလေဝ် ဂွံဏာပေါဲအံၚ်ဇၞးကျေဝ်ကျေဝ်ဟေၚ်ရ၊ အ္စာသၟီတိဿ−ဗဗၞးတဳမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတံဂှ် ကလာၚ်ဟွံမာန်တုဲ သၟီဖျေံအသံကဵုဂစိုတ်ထောံဖအိုတ်ရ၊  ကဵုၜံက်ခါဲလဝ်ကတိုၚ်လျိုဟ်ကံတုဲ နကဵုအာဏာသၟီ ကဵုဂစိုတ်ထောံဂျိုၚ်ၚ်ဟေၚ်ရ။
ဗုဒ္ဓဘာသာဆီယာဲအပါမွဲဒ္ကုတ်မွဲဒကဴ
နူသက္ကရာတ်သာသနာလၟုဟ် (၂၅၄၉)သၞာံ၊ သက္ကရာဇ်ဍုၚ်(၁၃၆၇)သၞာံ၊  (ပစ္စုပ္ပန်)−သၞာ(၂၄၈၂)သၞာံ၊  ဍုၚ်(၁၃၀၀)သၞာံ၊  (အတိက်)လောန်ကၠုၚ်ပွိုၚ်တြဴစှော်ထပှ်(၆၇)သၞာံ၊  ပယျာံမဂၠိၚ်သ္ၚောဲဝွံ အဲနဒဒှ်ဘဝကွးဘာ အာယုက်ၜိုတ်စှ်ပန်သၞာံ ဍောတ်တ်သမ္တီဒးဒၟံၚ်ရ၊ ပ္ဍဲအခိၚ်ကၠာနူသၞာံလ္တူဂှ်လေဝ် ဂကူမည်ပိုဲကွာန်လ္ၚဵုလ္ၚဵု ပူဂဵု“ဂိုၚ်ကေတ်လဝ္ကွေတ်ဓဝ်ပ္ဍဲ”နွံဒၟံၚ်ဗွဲမဂၠိုၚ်ကီုရ၊  ရဲကွာန်ကၟာဝက်ဝွံ အဇုဍောၚ်ထဝ်ဒှ်ညးက္ဍိုပ်ဇၞော်အိုတ်ရ၊ မွဲသ္ၚိပွံၚ်ကောန်ဇာတ်သမ္ဘာညးဂှ် ဒှ်ပူဂဵုဓဝ်ပ္ဍဲဟာမ္ၚးဟာဂှ် သမ္တီဟွံဒးရ။
အဇုဍောၚ်ထဝ်လေဝ် မုက်ဍာ်သာ်ဒှ်ဆီ ကယျာန်စာန်စးတးပါဲမံၚ်တဝှ်ကျာ် ကွေတ်ဗုဒ္ဓဘာသာဆီယာဲအပါ၊ ဍောၚ်ၜိုတ်အိုတ်ဇိုၚ်တဲတုဲ ဃောမုက်မတ်ချိုတ် ရုပ်သာ်ပၠိုတ်အာမွဲလစုတ်ဂှ် ကလေၚ်စဴအာသ္ၚိရ၊ ဝါသၞာညးတံဂှ် ဗက်ဟီုတွံထ္ၜးစှ်ေပရေၚ်စန်ဒက် ဗက်ချဳဂရာၚ်သွာၚ်တေံသွာၚ်ဏံတ္ၚံကွေံကွေံရ၊ ပ္ဍဲဗွိုၚ်တိကျာ်ဇြာပလိုတ် ဘာတံၚ်ပရၚ်ဂှ် ဇြပ်ဓဝ်ပ္ဍဲနွံမံၚ်ဂၠိုၚ်ကဵုသၞာံရ၊ စိုပ်လက်ထက်ပိုဲခမဳသၚ်တံအုပ်ဓုပ်မၚ်မွဲကျာ်ဇြာ(၁၃၅၀)သၞာံလောန်အာတုဲ ရိုဟ်ဂိုၚ်ထောံဖအိုတ်ရ။   ။
“ဂကောံဓဝ်ပ္ဍဲ”ပ္ဍဲကွာန်ကၟာဝက်ရးဇြာဝွံ၊ သ္ပဇၞော်ကဵုနွံအပ္ဍဲဗုၚ်ပိဂကူဂှ်တုဲ တၚ်ပတှ်ေညးတံဂှ် ဓဝ်အရဳပြဲပြဲသၠုၚ်သၠုၚ် ဒုၚ်ပၠောပ်နၚ်ပ္ဍဲဗုၚ်ဖအိုတ်ရ၊ ဓဝ်မဂ်ဖိုလ်(ဖဵု)လောကုတ္တဵုရ် (ဌာန်)ဂှ် ညးလ္ၚဵုတၠသ္ၚိဓဝ်ပ္ဍဲ၊  သမ္ၚာဓဝ်မ္ၚး(ဗုဒ္ဓဘာသာ)၊ ကောန်တြုံကောန်ဗြဴတံဂှ်လေဝ် လ္ၚဵုဗက်လပါ်ဓဝ်ပ္ဍဲ လ္ၚဵုလပါ်ဓဝ်မ္ၚး အောန်ကဵုဂၠိုၚ်နွံဒၟံၚ်ကီုရ၊ ညးလ္ၚဵုမဂဳဓဝ်ပ္ဍဲ လဓဳဓဝ်မ္ၚး ဒးပံၚ်အာညးသ္ကံနဒဒှ်ပရေၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာၜေဲၜေဲ ကၟေက်ကၟေက် ကရောန်ကရောန် ဟွံသေၚ်ကီုလေဝ် ကဵုလဝ်အခေါၚ်ဂၠံၚ်ဇကုဒးစိုတ်ဇကုရှ်ေသှ်ေ၊  ဂၠံၚ်ဇကုပတှ်ေဇကုအာ ဒၞာတာဟၟံသ္ဂောံတဳကေတ်ရ။
စပ်ကဵုပရေၚ်ဝတ်သမ္ဘာကဵုတၠသ္ၚိ ကောန်ကဵုမိမဒးဟီုညိညဇြိုၚ်သာနွံဒၟံၚ်ကီုရ၊ ပူဂဵုဓဝ်ပ္ဍဲတံဂှ် ကာလပူဂဵုဓဝ်မ္ၚးဒးပတုဲဝတ် မပ္တံလိုန်ပတ်−ဆိုန်မွဲမွဲဒၞာဲ ဒးပါဲပ္ဍဲဗုၚ်ဟေၚ်ရ၊ ဂွိၚ်ဖေက်ပတ်ဆိုန်ဒးဇကုကျာ်ရ၊ ယဲကျာဇမ္ကါတ်(သ္ကာတ်) လှိုဟ်ထပက်၊  ယဲကျာထအံၚ် ယဲကျာဗုၚ်ဂိတံဂှ် နကဵုအ္စာကဝတ်ဒးပတ်ဗုၚ်ဟေၚ်ရ၊ ကာလစိုပ်ဍာ်ဏံ(ဍာ်စိုပ်ကံ)ကလံကျာ်တုဲကဵုပတ်ဟာ၊  ပြဒ္ဒညာအဝါတ်အဂါတ်ဂၠိုက်ဂၠဟ် ဒးဒှ်အရေဝ်ညးသ္ကံနွံဒၟံၚ်ကီုရ၊ ဂွိၚ်ဖေက်ချိုတ်တုဲဒးဒုၚ်ပတ်ပၠန်ရ။
ဟီုထောံဒဵုအိုတ်လပါ်ဗပေၚ်ပၟိက်တြုံကဵုဗြဴ “ဒးသိပ်ဂၠိပ်ဗက်မိဒ္ဂေတ်မေထုန်”ဂှ် ဗီုလဵုဂွံသ္ပရော၊ ဝေၚ်ပါဲမွဲအာယုက် ရနုက်ဗပေၚ်သဳဒ္စါံမာန်ညိဟာ၊ ပြဒ္ဒညာညးၜါတၠသ္ၚိကဵုသမ္ဘာဒးအာကၠုၚ်မံၚ် ကေုာံရေၚ်သ္ကံဂှ် “ ဟွံရောံဒညကဵုဇကုကျာ် တၞံဇြဲဗောဓိ ပၞၚ်ရတ်နွံပ္ဍဲဗုၚ်တေံဟာ၊  အေၚ်လဒံစိုတ်မိက်ဂွံဂွံကာမရာဂမာန်ဟွံမာန် နကဵုဍာန်တဝှ်ဓဝ်ဇေတ်ဇေတ် ပ္တိတ်ကသပ်ချပ်ရံၚ်တုဲ မၞးတံဖျေံကေတ်တၚ်သ္ကုတ်သွာတ်ညိ။
ကွေတ်ဓဝ်ပ္ဍဲ လုပ်ဂွံပ္ဍဲကွာန်ကၟာဝက်ရးဇြာပိုဲဏံတုဲ အ္စာတၠပိုဲညးဟီု၊ နူညးသမ္တီဒးအခိၚ်ဂှ် အာယုက်ညးတြဴစှော်သၞာံပြၚ်ပြၚ် ခမဳသၚ်တံစဴပိဏ္ဍပါတ်ပ္ဍဲကွာန် ရဲဓဝ်ပ္ဍဲဍေံဟွံလံၚ်ဒါန်ဟွံပတုဲဘာကျာ်ဟွံအာ  တုပ်ကဵုမ္ၚးသာသနာကီုရ၊  အလဵုဇကုအဲကာလဒှ်ခၟဳနာဲပါလိတဂွံမိၚ်လဝ်တုဲ သမ္တီဒးမဏီဟေၚ်ရ၊ ထံၚ်ရံၚ်ကဵုကွေတ်ဗုဒ္ဓဘာသာ ပေၚ်က်က္ဍိုပ်ကၠံလေဝ်ဟွံသေၚ်၊ ဒုၚ်ဂိုၚ်ကေတ်ကွေတ်မ္ၚးသာသၞာ ကၟိုဟ်တိုၚ်−ပေၚ်နလေဝ်ဟွံသေၚ်၊ တုပ်ရေၚ်ညံၚ်ရဴ“ဇြုံဗၠောဝ်မွဒကုတ် ဇြုံဇာတ်လှိုက်မွဲဒကုတ်”ကီုရဒှ်တုဲ − ဗုဒ္ဓဘာသာဆီယာဲအပါမွဲဒကုတ်မွဲဒကဴ ကော်ခဴစထေက်ကွေံကွေံရောၚ်။   ။
ဂၠဟ်ဂၠဟ်ဂၠိုက်ဂၠိုက် ပြိုက်လဝ်ဆောဖွက်
အတိုၚ်လညာတ်ကွေတ်ဝါဒဓဝ်ပ္ဍဲဝွံ ဝါတ်အိုတ်ဂှ် “ကိစ္စညးၜါအာကၠုၚ်သၞဴရဴဗပေၚ်ပၟိက်ညးသ္ကံ”ဟေၚ်ရ။ ဥပမာ ဒးဟီုတပ်တပ်ကြပ်ကြပ် စုက်က်လုက်က် ဒးဒးနွံမွဲဒၞာဲရ၊
ဥပမာဂှ်တုန်−
(က) လဓဳဓဝ်ပ္ဍဲ မဂဳဓဝ်ပ္ဍဲ (မွဲဆော)၊
(ခ) လဓဳဓဝ်မ္ၚး မဂဳဓဝ်ပ္ဍဲ (မွဲဆော)၊
(ဂ) လဓဳဓဝ်မ္ၚး မဂဳဓဝ်ပ္ဍဲ (မွဲဆော)၊    ရဴဝွံတိတ်ဒှ်အာပိဆောပိလ္ၚဝ်ရ၊ ပ္ဍဲဗျန်(က)ဂှ်တှ်ေ ကလောန်ဆက်စပ်ကဵုသိပ်ဂၠိပ်ဒ္ဂေတ်မေထုန်ဝွံ ဟိုတ်နူဒ္ဂေတ်ဓဝ်ပ္ဍဲတုပ်ရေၚ်သ္ကံစိ ၊  သိပ်ဂၠိပ်ဒးညးတံပၠောပ်လဝ်ပ္ဍဲဗုၚ်ပိဂကူပိရဲဟွံသေၚ်ဟာ၊  ၜိုန်ရဟီုဟွံတိုန်ပါၚ်ကီုလေဝ် မိက်ကဵုတီကွေတ်ဒ္ဂေတ်ညးတံဗီုပၠောပ်စွံလဝ်ပ္ဍဲဗုၚ်ဇကုဇကုတံဂှ်ရ၊ အကွက်ပူဂဵုကွေတ်ဗုဒ္ဓဘာသာဇေတ်တ်တံဂှ် ကၠးမး(ကၠးတၟး)မံၚ်စိုတ်ကီုရ၊ သိပ်ဂၠိပ်ဒ္ဂေတ်မေထုန် လပိုက်လုက်ဇီုတၟတ်ဒွံဒး ပ္ဍဲဗုၚ်ပိဂကူပိရဲဂှ် ဟွံဒှ်ဒုဟ်မွဲသာ်ရဟာ၊  ဗၠးမံၚ်ဒုဟ်ကီုရဟာ? ဇကုရှ်ေသှ်ေသ္ပဇၞော်ကဵုဇကုကျာ် တၞံဇြဲဗောဓိ ပၞၚ်ရတ်ကျာ်နွံပ္ဍဲဗုၚ်သီုညးၜါလပါ်တုဲ ဗပေၚ်မံၚ်ပၟိက်ညးသ္ကံမိပ်ပ်ဇြိပ်ပ် သိပ်ဂၠိပ်မံၚ်ဒ္ဂေတ်ညးကွာန်ပွိုၚ်မွဲအာယုက်ဂှ် ဟွံရောံဒညဟွံဂွကဵုအပေါတ်ညိည ဟွံညှာမုက်ညှာမတ် ရိုၚ်ရိဒလဵုခၞံၚ်လောန်အာရောၚ်ဂှ်လေဝ်ဟွံဒးရ၊ ဒးဗက်မံၚ်အလိုက်−ဗျဵုတဟၚ်ထၚ်တဟက် ညံၚ်ရဴသုၚ်ဍာ်ဖၞုၚ် သုၚ်ဍၚ်ထၚ်က္ဍၚ်ရ၊ အေၚ်လဒံစိုတ်လေဝ်ဟွံမာန်၊ ညှာဒညဂွကဵုအပေါတ်ဝတ္ထုရုပ်ပ္ဍဲဗုၚ်ပိဂကူပိရဲလေဝ်ပၠောပ်စိုတ်ဟွံဒး ဟီုဂးလဝ် “နွံပ္ဍဲဗုၚ်ပိဂကူဂှ်ပြဲအိုတ်ရ၊ မဂ်ဖဵုနိဗ္ဗာန်လေဝ်ရံၚ်ညာတ်၊ ဒါတ်ကတဵုဗုၚ်ဗရုဖၠၚ်ဖၠၚ်လေဝ်ဆဵုနမတ်” မူသာ်ဟွံဒှ်ကာရ။
ဂလာန်စောဒနာပ္တိုန်ဒုဟ်နွံမွဲဒၞာဲဂှ် ဒှ်အရေဝ်မၞိဟ်လညာတ်က္ဍာတၟာက္ဍကောန်ရေန်ရ၊ ပသာ်မ္ဂးဂှ်ရော ပူဂဵုအရဳဂွံလဝ်ၜါမဂ်သောတာပန် ကဵုသကဒါဂါံတံဂှ် မံၚ်ပ္ဍဲသ္ၚိဌာန်ဒးသၞဴရဴကဵုပြဝၝောံကၟက်သေၚ်ဟာ၊ ကွေတ်ဝါဒဓဝ်ပ္ဍဲတံဂှ် ဓဝ်ပူဂဵုအရဳ မဂ်ဖဵုနိဗ္ဗာန်နွံပ္ဍဲဗုၚ်သေၚ်ဟာ၊ သိပ်ဂၠိပ်သၞဴရဴ ကေုာံ ရေၚ်သ္ကံဗီုဗီုဏံဂှ် ဟွံဇီုကပိုက်လုက်စုက်ဒးဓဝ်အရဳပုဟ်ဟာ၊  (ဗီုဒှ်ဗီုဒှ်) ပူဂဵုအရဳၜါရဲတံဂှ် ဟိုတ်နူကိလေသကာမဇီုလပိုက်လုက်ဒးဓဝ်မဂ်ဖဵုနိဗ္ဗာန်ဟၟဲ၊ ပူဂဵုကွေတ်ဓဝ်ပ္ဍဲတံဂှ် ဟိုတ်နူဒှ်အန္ဓပုထုဇန်(ပုထုဇန်ဒမၠုမတ်)စိ၊  ဓဝ်အရဳမဂ်ဖဵုနိဗ္ဗာန်တၟာအိက်စဲဟၟဲ၊ ကၠိုဟ်တ္ၚဲကၠိုဟ်ဗ္တံ ကၠောန်ခၞံဒ္ဂေတ်ပပ်ပပ်စပ်ကဵုမေထုန်လေဝ် ဇီုလပိုက်လုက်ဒးဓဝ်အရဳဟွံသေၚ် မှက်ဇကု−ဂြပ်ဇကုကဵုဇကုဟေၚ် လုက်စုက်ဒးမံၚ်ကဵုညးၜါတၠရောၚ်။   ။
ပ္ဍဲဗျန်(ခ)ဂှ်ပၠန်၊ ဟိုတ်နူဘဝပုထုဇန်အပြောံ၊  ညးမိပ်ကဵုအဲ အဲမိပ်ကဵုညးတုဲ ရံၚ်မုက်အပေါတ်ဝတ္ထုရုပ်နွံပ္ဍဲဗုၚ်ပိဂကူပိရဲရံၚ်ဟွံမာန်ရ၊ ဆာန်တဏှာ ဇြဟာန်ဆာန်ရာဂညးမွဲကဵုမွဲပလှ်ပ္တိတ်ဟွံမာန်တုဲ ဒးဗပေၚ်ဒၟံၚ်ပၟိက် ဍိက်ပၠန်တဏှာ စဵုကဵုမတ်ပၠိုတ်ရ၊ အပေါတ်ဝတ္ထုရုပ်နွံပ္ဍဲဗုၚ်မဂဳလေဝ် နွံမံၚ်ရထေၚ်ခယျကေတ်တုဲ ဖျုန်ကဵုဖျုန်ဟေၚ်ကေတ်လဝ်ဒၞာဲ (ညံၚ်ရဴကၠဵုကိတ်သ္ၚာဲမံၚ်ဇုက်ဂၠဴကှ်ကှ် ရှ်ညိဟၟဲ ဍာ်ပါၚ်ဇကုရဇကုကလေၚ်ၚိတ်ဖျေံဏာ)ဂှ် မဂဳဓဝ်ပ္ဍဲချပ်ဟွံဒး လးညာန်ဟွံစိုပ် သ္ၚောဲလ္တူသ္ၚောဲနူတ္ၚဲတိုန်ဒိုဟ်ဗၟံက် ကဵုတ္ၚဲပၠိုတ်ဒိုဟ်ပလိုတ်တေံရ။
ပ္ဍဲကဵုဗျန်(ဂ)လက္ကရဴဏံဂှ်တှ်ေ မဂဳကွေတ်ဗုဒ္ဓဘာသာဇေတ်ဇေတ်၊ လဓဳကွေတ်ဓဝ်ပ္ဍဲ တံၚ်တဲဇွိက်မုက် လုက်သိုဟ်လုက်ဇကုတုဲဒးသၞဴရဴနကဵုဒ္ဂေတ်မေထုန် ဒဵုဗျု:ကုန်တေံပၠန်ရ၊ ဒ္ဂေတ်တြုံဗြဴဒးသၞဴရဴလီၜန် ဒးပ္တန်မံၚ်သ္ၚိဆုသ္ၚိဒုန်သ္ၚိတိုက် အခိုက်ဘဝမၞိဟ်တုဲ ဝေၚ်ပါဲကၠေံနူဒ္ဂေတ်တြုံကဵုဗြဴဟွံမာန်ဏီရ၊ မဂဳဇကု ပွံၚ်သ္ဍိုက်ဆာန်ဇကု ပၠောပ်လဝ်အပေါတ်ဝတ္ထုရုပ်နွံပ္ဍဲဗုၚ်ဍာံဍာံမ္ဂး−လ္ပကဵုမဂဳၜံၚ်ပ္တိတ်ကောန်ညိ၊ လ္ပသၞဴဂၠိန်ညးသ္ကံမွဲစွံညိ။
ဣဏံဂှ် ဒှ်အၚပ်(လ္ၚပ်−လ္ၚောပ်ပုထုဇန်အပြောံ)တံဖအိုတ်တုဲ နူဘဝဒးပံၚ်ဖက်ဆက်ဆောံ ကေုာံမွဲစွံဂှ် သ္ၚဳရံၚ်ကဵုကွေတ်ပတှ်ေဇကုဟွံသေၚ်ရ၊ ကွေတ်ပတှ်ေဇကုဂှ်တၞဟ် ဗက်မိပ်ဗပေၚ်ပၟိက်ညးသ္ကံဂှ်တၞဟ်၊  ညးတၞဟ် အဲတၞဟ် တၞဟ်ခြာမံၚ်မကၟာၚ်စက္ကဝါ ဗၟံက်ကဵုပလိုတ်ဟေၚ်ရ၊ ဟွံသေၚ်သာ် ထပ်ကဵုပရိုတ်၊  ဗိုတ်ကဵုဗၠဲ ၊  မတ်ဗ္ဂဲကဵုအဖၠိုက်−ကြိုက်ကဵုဒးစၚ်ခြၚ်ဇြိုဟ်ဟ်နက်က်ရ၊ လဟီုကဵုဒ္ဂေတ် ဗၠေတ်အာစဵုကဵုချိုတ်တုဲ ကာလပြံၚ်ဘဝ ဒၞာဲဗဒနွံညိဏီဟာ၊  ဂွံစိုပ်ဘုံမၞိဟ်ဒေဝတဴ သ္ဇိုၚ်သန်ရောၚ်၊  ဟိုတ်ဂှ်ရ−ခေတ်ဓဝ်ပ္ဍဲလုပ်ဂွံကွာန်ကၟာဝက် ဗဒါဲတြဴစှော်ထပှ်စှော်(၆၀−၇၀)သၞာံ ပယျာံအာယုက်အပါနော်ဇကုတုဲ ဗွဲကြဴဏံ နကဵုအသိၚ်ပရိယတ်အ္စာတၠ အ္စာတၠဘာလွဳမာန်ထဝ် ဝးပကဝ်ကုတ်ဗပိုတ် ဖအိုတ်ထောံရိုဟ်ကၞက်ကမၠက်ထောံ ကၠက်အိုတ်အာ−အးခၠေဲရောၚ်။
တုပ်ဗီုကွာန်ကၟာဝက်ကီုရ၊ ပ္ဍဲကွာန်ကၠံသတ်လေဝ် အ္စာဓဝ်ပ္ဍဲနွံမံၚ်ရ၊ ဟွံတီယၟုယၟာညး၊ ကောန်ကွးညးပြးဇးတိတ်အာဗွဲမလံတုဲ ဗွဲကြဴဏံ နကဵုအစောံပရိယတ်ကျာ်ဇၞော်အ္စာဂမၠိုၚ် ဍိုက်ပဒေါံကုတ်တၞံတံပိုတ်ကၠက်အိုတ်အးရ၊ အ္စာဓဝ်ပ္ဍဲဇၞော်ယၟုဒယှ်နွံပ္ဍဲကွာန်ၜဝ်မွဲ အဲသမ္တီဒးမံၚ်ကီုရ၊ ပ္ဍဲအခိၚ်အဲနာဲပါလိတ အာကတ်လိက်ပ္ဍဲဘာဂြိုပ်(ဖအံက်) သက္ကရာဇ်ဍုၚ်(၁၃၁၃)သၞာံ၊ ပန်ဝှ်ပြၚ်ပြၚ် ပ္ဍဲဇရေၚ်အ္စာတၠမှာထေရ်စန္ဒိမာ၊  အ္စာဓဝ်ပ္ဍဲအဝဲၜိုတ်မသုန်စှော်သၞာံပြၚ်ပြၚ်ဒှ်ကီုရ။
ယၟာယၟာဒကာဂှ်သမ္တီဟွံဒး ဗၠးအာနူသတိတုဲ ဒ္ဂေတ်ကွေတ်ညးတုပ်ကဵုဓဝ်ပ္ဍဲ ကွာန်ကၟာဝက်ကၠံသတ်မွဲသၞောဝ်ဓဝ်ရ၊ ကောန်ဇာတ်ညး−စဴ စေက်ညးဂမၠိုၚ်ကီု ကလောဒညာတ်ညးဂမၠိုၚ်ကီု၊ ကွေတ်ဓဝ်ပ္ဍဲကဵုဓဝ်မ္ၚးသၞဴရဴ ကေုာံရေၚ်သ္ကံတုဲ “ဗုဒ္ဓဘာသာဆီယာဲအပါမွဲဒကုတ်မွဲဒကဴ” ဖျဴဏာဇာတ်ခိုဟ်ကဵုပရေံ၊ မဗဳဇ(မဗိဇ္ဇ)ကၠက်အာအိုတ်ရောၚ်၊  ဟိုတ်ဂှ်ရ−ကွေတ်ဓဝ်ပ္ဍဲစကၠုၚ်ခေတ်မွဲခေတ် ဒးကေတ်တြုံဗြဴ ဒးပံၚ်ဖက်အာညးသ္ကံ ညံၚ်ရဴ(ပြေၚ်မွဲဒိုဟ်ဂၠဴမွဲလပါ်)ကီုရဒှ်တုဲ ဂကူမည်သှ်ေမံၚ်လၟုဟ်ဂှ် “လညာတ်လ္ပကဵုဗၠေတ် ကွေတ်လ္ပကဵုဂတး”အိုတ်ညိ။
ထေက်ကဵုဒးပိုက်တံဂၠာဲရိုဟ်
(က) ကွေတ်ဓဝ်ပ္ဍဲဂှ် ကၠုၚ်နူဍုၚ်ကွာန်ရးကးလဵုရော။
(ခ)  ကွေတ်ဓဝ်ပ္ဍဲ    လုပ်ကၠုၚ်ဍုၚ်ကွာန်ရးကးကၠာတဲဂှ် မၞိဟ်တြုံဟာပၠောပ်နၚ် မၞိဟ်ဗြဴဟာပၠောပ်နၚ် ။
(ဂ) ကွေတ်ဓဝ်ပ္ဍဲဂှ် ညးဂှ်ကတဵုဗဒှ်လဝ်ဗွဲကိုပ်ကၠာရော။
(ဃ) ကွေတ်ဓဝ်ပ္ဍဲဂှ် သ္ပသက်သဳသဇိုၚ်ပခိုၚ်ကဵုပြကိုဟ်လိက်ပတ်လဵုရော။
(ၚ) ကွေတ်ဓဝ်ပ္ဍဲဂှ် ဒစဵုဒစးကဵုကွေတ်ဗုဒ္ဓဘာသာတပ်တပ် ဟွံသေၚ်ကီုလေဝ် တုပ်သၟဟ်ကဵု(ကောန်ကွေတ်မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ) ဒးဖေက်လောန်နူဂျိဇြုံဗုဲ ဇြုံဇာတ် ဂျိနာ်သ္အဵုသ္အာ်ကွေံကွေံရောၚ်။
ဟိုတ်ဂှ်ရ “ကွေတ်ဓဝ်ပ္ဍဲ နွံပ္ဍဲဗုၚ်ဗြု၊ ကျာ် ဆု ပၞၚ်ရတ် ၜတ်ပတဝ်စၞာဲ၊  သှ်ေလှာဲသက်သက်၊  တက္ကဝါဒဳ၊  လဓဳ−ညးဗြဴ၊  ဂၞဴဍေံသမ္အုဲ၊ ဂွဳထုဲစိုက်အိက်၊  လိက်ပတ်ဗုဒ္ဓ၊  ဇွပိစှော်ၜါ၊  ဗစာဟွံဒး၊  လးညာန်ဟွံလေပ်၊  ဒေပ်လဝ်မိစ္ဆာ၊  ယောၚ်မှာခပ်သဳ၊  သမ္တီအိုတ်အိုတ်ညိ မၞးတံဟိုဲ ။   ။
မၚ်မွဲဍောၚ်ဓဝ်သဳလ သဳမသုန်ကီုရဂှ် မွဲမွဲလဝ်မွဲၜါဟာ ပိပန်ဟ၊ အာဘာဒ္ဂိုန်သဳလေဝ်ဟၟဲ၊  အာဒ္ဂိုန်ကေတ်ပ္ဍဲကျာ်လေဝ်ဟွံသေၚ်၊  နဲဂွံဝေၚ်ဂွံပါဲပွပရာံပါပ် ဒ္ဂေတ်လၟုတ်ဒုစရိုတ်လေဝ်ဟွံကၠိုဟ်၊  မၞိဟ်က္ဍိုပ်ဟီုထ္ၜးကဵုဗၠေတ်ဗၠေတ်ကွေတ်ဂတး၊  ဟီုသောၚ်ကလးကဵုလပါ်ဍာံဍာံဟွံဒးတုဲ သဳမသုန်ဟွံဍုန်ရ၊  သဳမသုန်ဂွံဍုန်ပ္ဍဲပူဂဵုဓဝ်ပ္ဍဲဝါတ်ကွေံကွေံရောၚ်။   ။
ဂလာန်နိဂီု
ပ္ဍဲအခိၚ်ပေါဲပၞာန်မည်ကဵုဗၟာဇၞော် လက်ထက်ဨကရာတ်မည်တၠညးရာဇာဓိရာဇ် ကဵုဗၟာဖရၚ်မၚ်ဂဳဆွာ၊ ဖရၚ်မၚ်ဂံၚ်၊  မၚ်ရာဲကယျဝ်ဆွာ ဒးဗတိုက်မံၚ်ၜါလပါ် ပွိုၚ်ပန်စှော်(၄၀)သၞာံဂှ် ဗၟာဟွံဓဇန် ဗီုအနဝ်ရထာကဵုအံၚ်ဇဲယျ−ရ၊ ကောန်ဍုၚ်ကောန်ကွာန်တံ ပလံၚ်ပုၚ်အလန်ပုၚ်ဂအုပ်ဂွံ၊  လံၚ်ပိဏ္ဍပါတ်ဂွံ၊ အာကျာ်အာဘာဂွံဒၟံၚ်တုဲ ကောန်ဂကူမည်ဂမၠိုၚ် “ဗုဒ္ဓဘာသာဆီယာဲအပါ”စိုပ်အာဂၞာက္ဍဟ်အိုတ်ရ၊  ပ္ဍဲအခိၚ်ဍုၚ်ကွာန်ၜိုဟ်သိုဟ်ပရေၚ်သာသၞာကဵုပရေၚ်ဂကူဇၞော်မောဝ် ဂဵုလဟဵုဒၟံၚ်ညံၚ်ရဴလျးအရံၚ်သၟိၚ်တ္ၚဲသၟိၚ်ဂိတုမသက္ကလက်ကၠိုက် မၠိုက်ညိဟွံမွဲဂှ် တုပ်သၟဟ်ကဵုဍုၚ်ဒေဝတဴသွဝ်တြဴဘုံကီုရ။
ဝေၚ်သဘၚ်ကျာ်၊ သဘၚ်အတး၊ သဘၚ်ကလံညးဇၞော်၊ ကလံခမဳသၚ်၊  သဘၚ်ဗလိုပ်ဇြဲ၊  သဘၚ်စှ်ၜါရာသဳဒ္ဂေတ်ဗ်ပဝေဏဳဂကူမည်အဆက်အဆက်၊  ဝေၚ်သဘၚ်ဒုၚ်တၠုၚ်ကျာ်စှ်ေနူသွဝ်ဂိတုဝှ်ပေၚ်−ဍေၚ်ကၠေၚ်သ္ဍဴ ပူဇဴပၟတ်ပ္ကဴသဴမြမောဝ်၊  သဘၚ်ပထပိုယ်ခၟဳ ဖါပ်သၚ်ဗ္စခရှ်၊  ဝိဝါဟမၚ်္ဂလ(မ္ၚဵုထပ်တဲသၞက်ကရောဲ)၊  ကဵုဒါန်ဖါပ်သၚ်ကလၚ်ဓဝ်မ္ၚဵုဒှ်တံ၊  ကၠောန်ခၞံလဝ်ဗွဝ်ကုသဵုလၟေၚ်စှ်ၜါရာသဳဂှ် လုပ်အာပ္ဍဲဗွိုၚ်စေဝ် “ဗုဒ္ဓဘာသာဆီယာဲအပါ”ပေၚ်ကၟိုဟ်အာပၠန်ရ၊  စိုပ်ကၠုၚ်အခိၚ်ပလေၚ်ဍုဟ် ထၞက်တမ္ၚါန် ကဵုဒါန်ခမဳသၚ်တံလေဝ် ဒ္ဂေတ်ဗက်အခိုက်ကၞာပဝေဏဳဂကူမည်တံရ။   ။
(ပန်စှော်သၞာံဟီုဂှ် မွဲဂလးဓဝ်ဟွံသေၚ် ဇူဘာ်သၞာံ မွဲၜါသၞာံ တုဲဆက်ပၠန်ရ)။
သဘၚ်လံၚ်နုၚ်နိဓိ ပ္ဍဲဂိတုခ္ဍဲသဳပေၚ်ကီု၊ သဘၚ်လံၚ်ကၠေၚ်ဍာ်သာဲတၚ်လာဲကဝ်သဂြာ ဗဝ်သၟုတ်ဇၞော် ဗဝ်သၟုတ်က္ၜၚ်ပ္ဍဲဂိတုဘတ်ပေၚ်ကီု၊  သဘၚ်သၚ်တံသှ်ပဝါ ပ္ဍဲဂိတုဝှ်ပေၚ်ကီု၊  သဘၚ်ကဵုဒါန်လလး နူဂိတုဝှ်မွဲစွေက် စိုပ်ဂိတုကထိုန်ပေၚ်ကီု၊ သဘၚ်ဗာ်အှော်ဒါန်၊  ထပက်ပလေၚ်ယာဂု(ယိုဟ်သ္ၚု)ပ္ဍဲဂိတုမာ်ပေၚ်ကီု၊  အခိုက်ရုဲစှ်ဂိတုတ္ၚဲသိုၚ်သ္ၚိ ဖ္ဍေါတ်မ္ၚဵုဂအာၚ် တိုၚ်သ္ၚိတၟိကီု၊  ဍိုက်ပေၚ်ကဵုကွေတ်ဗုဒ္ဓဘာသာ သ္ပဏာကုသဵုသီုပြဲပြဲပၠန်ရောၚ်။
အခိုက်ကၞာသ္ပကာကုသဵုကဵုဒါန် လၟေၚ်ဂိတုစှ်ၜါရာသဳဂှ် ဗွဲမဂၠိုၚ်နွံမံၚ်ဇၟာပ်ဍုၚ်ကွာန်ဌာန်ဒေသဂကူမည်ပိုဲရ၊ ပ္ဍဲတ္ကံခၟိုၚ်လၟုဟ်(ဍုၚ်ၜါသွာၚ်) ဝေၚ်သဘၚ်ကျာ်ပ္ဍဲဂိတုအခိၚ်အတးစှ်ေဂၠိုၚ်ကဵုတ္ၚဲ ဂၠောဲဇက်အာနကဵုယာန်ကွဳစက် ကယျိုၚ်လဝ်ကျေဝ်ဝ် ပ္ဍိုက်ဏာဝုတ်တ်ဗၠာဲဗၠာဲ ဆာဲဆာဲဂေါဝ်ဝ် အာလ္ၚောဝ်ကျာ်နကဵုအခိုက်ကၞာပဝေဏဳဂကူမည်ဂၠိုၚ်ကဵုသၞာံရ၊ ပ္ဍဲကွာန်ကၟာဝက်ရးဇြာဂှ် ဂိတုဝှ်တြဴစွေက်လံၚ်ဗပေၚ်ဇၞော်၊ ထပှ်ဒ္စါံစွေက်သဘၚ်ကျာ်တၟံ၊  တ္ၚဲသၞာံတၟိမွဲမံက် သဘၚ်ကျာ်ဇြာ ကဝါ်ကျာ်ကဝါ်ပၞာၚ် နူသက္ကရာဇ်ကျာ်(၂၄၄၃)သၞာံ၊  သက္ကရာဇ်ဍုၚ်(၁၂၆၁)သၞာံ၊ ဇၟာပ်ပ်သၞာံတုဲ စိုပ်သၞာံဏံသာသၞာ(၂၅၄၉)သၞာံ၊ (၁၃၆၇) ဂွံအာကၠံတြဴ(၁၀၆)သၞာံရ၊ ကေတ်ကဵုလၟိဟ်သၞာံ ကၠဴတြဴသၞာံရ။
ပ္ဍဲဇြပ်သဘၚ်ဓဝ် “သာသနာနုဂ္ဂဟ”အရှာံကျာ်ဇြာဝွံ၊ နူသက္ကရာဇ်(၁၄၈၃)သၞာံ၊ သက္ကရာဇ်ဍုၚ်(၁၃၀၁)သၞာံ၊ ဂကောံသာသနာနုဂ္ဂဟ သ္ပက္ဍိုပ်တုဲ၊  ဂိတုပသာ်ပေၚ် ဖ္ဍေါတ်မ္ၚဵုပ္ဍဲဇြပ်သဘၚ်ဓဝ်၊  ဂိတုဇှ်ေပေၚ် ဖ္ဍေါတ်မဟာသမယသုတ်၊ ဂိတုဒ္ဂိုန်−စိုပ်ဝှ်ပေၚ်တွံဓဝ်ပွိုၚ်မွဲဝှ်ပိဂိတု၊ ဗွဲကြဴဂိတုဒ္ဂိုန်ပေၚ်ဖ္ဍေါတ်ဓမ္မစက်၊  ဆက်ကၠုၚ်စဵုကဵုလၟုဟ်(၁၃၆၇)သၞာံဏံရ၊  ကၠောန်ဗဒှ်သဘၚ်ဆေၚ်ဆက် ကဵုပရေၚ်ဗုဒ္ဓဘာသာပ္ဍဲဇြပ်သဘၚ်ဓဝ်ၜက်အာစဵုကဵုကဝ်တူတေံရ။
ဗော်သၚ်ပံၚ်ဂကောံ ဂိုန်ဖ္ဍေါတ်ပူဇဴပဋ္ဌာန် ပ္ဍဲကွာန်ကၟာဝက်ဇြပသဘၚ်ဓဝ်သၚ် နူသက္ကရာဇ်ကျာ်(၂၅၂၄)သၞာံ၊ သက္ကရာဇ်ဍုၚ်(၁၃၄၂)သၞာံ၊ ဇၟာပ်ပ်သၞာံတုဲ စိုပ်သၞာံ(၁၃၆၇) ဂွံၜါစှော်တြဴ(၂၆)ဝါရ၊ စိုပ်ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်ရုဲစှ်တ္ၚဲတုဲ ဖ္ဍေါတ်ပူဇဴပဋ္ဌာန်ပွိုၚ်မသုန်တ္ၚဲမသုန်ဗ္တံရ၊  သဘၚ်ကဝါ်ပဋ္ဌာန်ဗၟံက်ၜဳပလိုတ်ၜဳအခိၚ်တ္ၚဲပၠိုတ် နကဵုကယျိုၚ်ကွဳစက်ကျေဝ်ကျေဝ် သၟတ်ဝုတ်ဂမၠိုၚ် ရပ်ပၟတ်ပ္ကဴဒကှ် ကဝါ်ဂေတ်ကွာန်ဇၟာပ်သၞာံရ။
ပိုဲခမဳသၚ်တံ ပံက်လဝ်“ဂကောံဓမ္မစက်သၟတ်ဝုတ်မည် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုၚ်(၁၃၅၀)သၞာံ၊ ဂိတုဝှ်ပေၚ် ဖ္ဍေါတ်ပူဇဴအဘိဓဝ်ပ္ဍဲကျာ်ဇြာ−ဇြပ်သဘၚ်ဓဝ်ရိုဟ်ရိုဟ်သၞာံရ၊  ထံက်ကဵုပရေၚ်ဘာသာအခိုက်ကၞာပဝေဏဳဂကူမည်အဆက်အဆက် ကဵုၜက်ဂၠိုၚ်သ္ၚောဲ မၚ်မွဲထိၚ်ဒဝ်ပ္တဝ်က္ဍိုပ်ကဵုတိုၚ်ပ္ကဴ “ဗုဒ္ဓဘာသာဆီယာဲအပါ”စဵုကဵုကဝ်တူကဝ်တန်ရောၚ်။   ။
ဒ္ဂေတ်ဗက်အခိုက်အလိုက် ပရေၚ်ဓမ္မလောကၜါသာ် ၜါထပ်ၜါကွပ်တုဲ အိုတ်ကဵုကောန်ဂကူရာမည အလုံဒေသတွဵုရးဍုၚ်မည်မွဲ ဗဗွဲကဵုကွေတ်နော်နာဲ ဇုဇ “ဗုဒ္ဓဘာသာဆီယာဲအပါ” ဇာပ်လုပ်အာစိုပ်လတေၚ်ဇၞော် လတေၚ်ဍောတ် တၟတ်ဒွံလုက်ဒးၜဝ်ဇုတ်(တ္ၜဝ်ဇုတ်)အိုတ်ရ၊  သဘၚ်မာ်မွဲစွေက်တ္ၚဲကောန်ဂကူမည်ပိုဲဂှ် ဨကရာဇ်မည်သမလရာဇာ ကၠောန်ဗဒှ်လဝ်ကၠာအိုတ် နကဵုကရောန်ပၞာန်သ္ဂံၚ်တြုံသ္ဂံၚ်ဗြဴ၊  ဒပ်ပၞာန်တိုက် နူသက္ကရာဇ်ကျာ်(၁၁၁၆)သၞာံ၊ သက္ကရာဇ်ဍုၚ် စူဠသက္ကရာတ် တတဳယပရိစ္ဆေ−(၅၀၄)သၞာံ၊  ဂိတုမာ်မွဲစွေက် တ္ၚဲစန်၊  လုကဴထပှ်တ္ၚဲထပှ်ဗ္တံ တ္ၚဲသၟီအိန်စှ်ေပ္တန်ကဵုဍုၚ်ဟံသာဝတဳ ပအပ်ဇိုန်ကဵုကောန်သၟီသမလရာဇာဂှ်ရ။
ပ္ဍဲသဘၚ်မာ်မွဲစွေက်တ္ၚဲကောန်ဂကူမည်ဂှ် ဝေၚ်သဘၚ်ပေါဲမည်လှ်ေဒယှ်ေတိၚ်တိုက်အခိုက်နာနာ ဝေၚ်ဓဝ်စံဇြဟတ်တြုံတြုံဗၠာဲဗၠာဲ၊ ဝေၚ်ဒံၚ်ဇုက်ဝေၚ်နာနာ သၟတ်ဗြဴပၠိုၚ်ပၠိုၚ်၊  ဝေၚ်ပြိုၚ်ဟီုအရေဝ်လ္တူစၚ်၊  ဗှ်လိက် ချူပြိုၚ်လိက်၊  ဝေၚ်တေံမခဍံကျာ၊  ဝေၚ်တက်လက်ပၠုဲလက်ဗန်၊  ဝေၚ်ဂြိပ်(ဒြေပ်) ဝေၚ်ဒုန်ဂၠုၚ်ဒှ်တံ၊  ကၠောန်ခၞံပရေၚ်လောကဝတ်တုဲ ကဵုဒါန်ပါပ်သၚ်ဗ္စခရှ်ပန်ဒိုဟ်ရိုဟ်လၟိဟ်ဟွံမာန်ရ၊ ဣဏံလေဝ် ဒ္ဂေတ်ဗက်ပရေၚ်လောကဓမ္မၜါသာ်တုဲ အလုံကောန်ဂကူမည်အိုတ်သီုဂှ် ဏှ်စိုတ်ဓါတ်တမြံၚ်ကြံၚ်မ္ၚိုဟ်လပါ်ကွေတ်ကျာ်ဒံၚ်ခၠာဲလုပ်အာ “ဗုဒ္ဓဘာသာဆီယာဲအပါ”တၟာအကးပၠန်ရ။
ဂကူမည်ပ္ဍဲအခိၚ်ဨကရာတ်တၠတိဇကုမၞုံတေံ အိုတ်ကဵုတွဵုရးဂၠးတိဂကူရာမညဒ္စိတ်စှော်တြဴ(၉၆)ဍုၚ် ဒုၚ်လဝ်တဲကွေတ်ကျာ်ပြဲပြဲ စဵုကဵုဍုၚ်လီုဍုၚ်လာ် နကဵုဘယ်ပၞာန်ဗၟာဓဇန်ဓဇန်ဓဇောတ်တ် ဍာ်ရမတ်ဒတုံစှ်ေဖေါ်ဖေါ် နူခေါ်မတ်ၜါရ၊ ဟွံထောံလသာ−ဟွံကယျာကၠေံကွေတ်ပ္တေဟ်ပါကၠုၚ်နူယာဲၜံၚ် နူအှော်ဇံၚ်ဖဴ၊  ဟွံသၞဴဆီကဵုဂကူအရိုၚ်ဂကူအရိမၚ်မွဲလဝ်ဍောၚ်ဓဝ်ဓဝ်တဝှ်ကျာ် ကွာ်ဗက်ဂၠံၚ်တြဴဍာန်ညးသပ္ပရိုဟ် ဗၜိုဟ်လဝ်ဂၠံစိုတ်နကဵု“ဗုဒ္ဓါနုသ္သတိ ဘာဝနာ”ပၟဝ်ဗှ်ဗၞုဟ်ဂုန်ကျာ်ဂၠိုၚ်ဂၠိုၚ်ကဵုဝါတုဲ အလုံမွဲဘဝဇကုဇကုဂှ် တုပ်သၟဟ်ကဵုပူဂဵုအရဳစိ၊  “ဗုဒ္ဓဘာသဆီုယာဲအပါ” သ္ပဒၞေါၚ်တိုန်တာ တိုန်အာဍုၚ်ဒေဝတဴသွဝ်တြဴဘုံတေံရောၚ်။   ။
(တွဵုရးဇၞးပိုတ်ဥက္ကလာပ)
တွဵုရးဇၞးပိုတ်ဥက္ကလာပဂှ် ဒဵုဇၞော်ဒဵုသၟတ်ဂမၠိုၚ် နွံဒၟံၚ်ကၠံဒေက်မွဲ(၉၉)ဒဵု၊ ဒဵုကၠံလေဝ်ဟီုဂးထေက်ဒၟံၚ်ရ၊ ပ္ဍဲပွဳပွူဇိုၚ်ဒဵုတံဂှ် ပ္တန်လဝ်ကွာန်မည် သ္ၚိဌာန်ဒုတ်ဒုတ် ဂေါဝ်ဂေါဝ်ဆာဲဆာဲ သ္ၚိတိုက်သ္ၚိဆုပေၚ်ဒၟံၚ်အိုတ်ရ၊ ဒဵုဇြဟ်ဆုဒုန်လေဝ်ဂၠိုၚ် ၜဳကြုၚ်လေဝ်စဵုဗိုၚ်လဝ်တုဲ နကဵုကလောန်သၟာဝါဗ္ၚ သၟာကၠံဂူယာ ဂယိုၚ်အာလမျီုသၠဲသၠဲလးလးအိုတ်ရ၊ သတ်ဂြိုပ်ဂမၠိုၚ် မပ္တံစိၚ်ကၞုဲ ဂၚ်ဝုတ်အဵု ဗၜဵုကၠမပၞဟ် ကၠဗြန်သတ်ဇိုၚ်ပန် သတ်ဇိုၚ်ၜါသတ်ဇိုၚ်ကၠံ(ဂဂဳ) ဇၞော်ဗော်သတ်ဂမျိလေဝ်နွံဒၟံၚ်ရ။
ဂကူမည်လ္ၚဵုလ္ၚဵု က္ဍုဟ်ဘဝခရှ် ပလှ်ထောံဇုက်ဒွက်သံယောဇိုန်ပိုတ်ပိုတ်တုဲ တိတ်ဂြိုပ်သ္ပခမဳ ဣသိ လဟိၚ်လဟာဲပ္ဍဲဂြိုပ်ဇၞော်လေဝ် နွံတဴဗွဲမဂၠိုၚ်ရ၊ တြုံတၠပါရမဳ သွက်ဂွံပကၚ်ရၚ်ဍုၚ်−ဒက်ကျာ်စေတဳလ္ဂုၚ်လေဝ် ခြာဟွံလံ မံက်ဂတဝ်တိုန်ရ၊ ပ္ဍဲမဟာသက္ကရာဇ် ထပှ်စှော်မွဲ(၇၁) သၞာံဂှ်လၟောဝ်−လၟဝ်ဨကရာဇ်မည် မာံပေါလကတဵုဒှ်မၞိဟ် နူပ္ကဴလၟု(သတ်လၟု)ရ၊ ပ္ဍဲမဟာသက္ကရာဇ် ဒ္စါံစှော်ပန်(၈၄)သၞာံ မာံပေါလဂွံအာယုက်စှ်တြဴသၞာံဂှ် သၟိၚ်အိန်ပသေက်သၟိၚ်သၠိုက်အဘိသိက် ကေုာံသၟတ်ဝုတ်မည်−မိဒကောၚ်ဗိုတ် ဂွံအာယုက်စှ်သုန်သၞာံရ။
ကာလသၠိုက်အဘိသိက်တုဲဂှ် မာံပေါလ သၟိၚ်အိန်ခုတ်ကဵုယၟု “ဥက္ကလာပရာဇာ အဓိရာဇာ−မိဒကောၚ်ဗိုတ် ဂၞကျာ်ဇၞော်−ဝဇိရာရတဒေဝဳ အဂ္ဂမဟေသဳ”တုဲ နိမိတ်ကတဵုဗဒှ် ကဵုကၟိန်ဍုၚ်နန်ထဝ် ပြာသာဒ်(သာတ်)ထဝ်ဗွဝ်ပိုန်သမ္ပတ္တိတၞဟ်တၞဟ်သာ်အိုတ်ရ၊ ဨကရာဇ်မည်သၟိၚ်ဥက္ကလာပဂှ် ဒက်ပ္တန်ပံက်လဝ်ဒပ်ပၞာန်တိုက် ပၞာန်စိၚ် ပၞာန်ချေံ ပၞာန်ဍာ် ဗ္ဂပ်လဝ်လွဟ်ဇၞော်လွဟ်သၟတ် မၠံက်သေဏာတ် ဗၞုဟ်သ္ဇၚ်တ္ၚဒြၚ်တ္ၚဇဵု ကဵုလဝ်အဝဵုဗော်သွးပေၚ်ပေၚ်ရ၊ အမာတ်ဇၞော်အမာတ်ဍောတ် အ္စာနိမိတ်သၞဲရာဇာပြောဟိတ်−သရာဲပၞာန်−ဗဵုပၞာန် သ္ကိုပ်ပၞာန်ဇၞော်ဍောတ်ဒှ်တံ ကဵုလဝ်တာလျိုၚ်မၚ်မွဲကၟိန်ဍုၚ် စဵုဒၞာသၞသတြု အနုဒိုဟ်ဇၟာပ်ဒိုဟ်ဂမၠိုၚ်ရ၊ အတိုၚ်ပယျးဒိုဟ်ကျာ် ပ္ဍဲမဟာသက္ကရာဇ် ကၠံပိသၞာံ ညးလ္ၚဵုကေတ်လဝ်ကၠံတြဴသၞာံ(၁၀၃−၁၀၆)သၞာံ ဂိတုဖဝ်ရဂိုန်ပေၚ် တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါ ဒက်ပ္တန်လတ်ကျာ်စေတဳထဝ် လ္တူက္ဍဟ်ဒဵုသိၚ်္ဃုတ္တရ−ဒဵုသိၚ်ဃုတ်သၠိုၚ်လဝ်ဓါတ်သော်ဂမျိုၚ်ဒ္စါံတၞုၚ် သၠုၚ်ကျာ်စေတဳထဝ် မၞုံသၠုၚ်ကၠံဒ္စါံစှော်တြဴ(၁၈၆)ဟတ်ပြၚ်ပြၚ်ရောၚ်။   ။
အခိုက်ကၞာကွာန်မည် တွဵုရးဍုၚ်မည်ပိုဲဗွဲမဂၠိုၚ် သ္ဂောံဆဵုကေတ်သဘၚ်ကဝါ်ယပိုယ်ပယျၚ်−လၟောဝ်ထပိုယ်ခမဳတံရ၊ လ္ၚဵုဂှ်ကယျိုၚ်လဝ်ချေံကျေဝ်ကျေဝ်တုဲ ဍိုက်ကြေဝ်ဂေတ်ဍုၚ်ကွာန်နကဵုကွိုၚ်ကွိုက်အခိုက်နာနာသာ်ရ၊ ရပ်မိန်ဏာဗပေၚ်သပိုၚ်သ္ၚာ ယဵုဏာဓုပ်ဂအုပ်ပေၚ်ပေၚ် ကယျိုၚ်ဂေါဝ်ဝ်ဆာဲဆာဲ ဍာဲဍာဲဗုဗု မိပ်ဇြိပ်ကွေံကွေံရ၊ လၟောဝ်ထပိုယ်ခမဳတံဂှ် (ကၠာတေံစွံသော်ယံၚ်ဝက်သၞေက် စရှ်ပ္ကဴသံက်လစိန် ကွက်ဇုက်ကၟက်ကံကယျိုၚ်ကောန်သၟိၚ်) လဟိၚ်ပ္ဍဲမတ်ဗွဲမလောန်ရ၊ လုပ်စိုပ်ဘာလကျာ်ဇၞော်တုဲ ကဝါ်ဂေတ်ဘာပိဗဂေတ်ပူဇဴဘာ ပူဇဴကျာ်ဇၞော်အ္စာဂးသာ်ဂှ်ရ။
ဣဏံလေဝ် လုပ်အာပ္ဍဲဗွိုၚ်“ဗုဒ္ဓဘာသာဆီယာဲအပါ”ကယျာခဍဟ်ပလှ်ဟွံတိတ်ရ။
ဂကောံသၟတ်ဝုတ်ဂကောံသၟတ်ဗၠာဲ လပါ်ပရေၚ်သာသၞာဂှ် နွံမံၚ်ဂၠိုၚ်ကဵုကွာန်တုဲ ကာလဒးကၠောန်ကလောန်ကုသဵု ကဵုဒါန်ဖါပ်သၚ်ဗ္စခရှ်ဒှ်တံ ဒုၚ်သဇိုၚ်ညဳညဳ ချဳဒရာၚ်တုပ်တုပ် လပိုက်ဒး“ဗုဒ္ဓဘာသာဆီယာဲအပါ”ၜါပိဟွံသှ်ေရ၊ ပ္ဍဲခေတ်ဂတမတ်ဝွံ နကဵုယၟုဂကောံညးကဵုညး တက်က္ဍိုပ်ဒုတ်ဒုတ် ဝုတ်ဝုတ်ဗၠာဲဗၠာဲတိတ်တြဴဇမ္ၚောဲ ဂၠောဲဇက်အာလ္ၚောဝ်ကျာ် ဍုၚ်မည်တြေံအိုတ်ရ၊ လိၚ်ဏာယာန်ကွဳစက် ဗၞတ်ဍိုက်ရုံဂပ်တုဲ အာလ္ၚောဝ်ကျာ်စေတဳဒေါဝ်ဍုၚ် “ကျာ်အရံၚ်ထဝ်”ဍုၚ်သဓီု၊  ကျာ်ဣသိယဵယ၊ ကျာ်မံက်တဴ(မုဟ်တဴ)ဍုၚ်ဗဂေါ၊  ကျာ်စေတဳဓါတ်သော်−ကျာ်လ္ဂုၚ်ဒှ်တံ၊  ဂွံဖ္ဍေါတ်ဂါထာလ္ၚောဝ်ကျာ် နကဵုရမျှာၚ်မည်ညဳညဳကီု၊  ကျိုၚ်ကျဝ်လဝ်နကဵုဗွိုက်လတက်ယေန်သၞာၚ်မန်ဇေတ်ဇေတ်ကီု ဟီုဂးစကၟိုဟ်ခန္ဓ “ဗုဒ္ဓဘာသာဆီယာဲအပါ”ဟေၚ်ရ။   ။
ပ္ဍဲလက်ထက်ပၞာန်ဗၟာအံၚ်ဇဲယျ ဗတိုက်သၠေက်ထောံဍုၚ်မည်သက္ကရာတ်ကျာ်(၂၂၉၆)သၞာံ၊ သက္ကရာတ်ဍုၚ်(၁၁၁၄)သၞာံ၊  ပွိုၚ်မသုန်ကၠံသၞာံပြၚ်ပြၚ်ဂှ်  ဃောယိုက်ပၞာန် လးမုက်ပၞာန်ဇၞော် ပ္တိတ်လဝ်အမိၚ်အသံသာ်ဝွံရ။
(က) နူအခိၚ်တြဴနာဍဳသဝ်တ္ၚဲ စိုပ်အခိၚ်တြဴနာဍဳနူဂယး ညးလဵုမွဲတိတ်မ္ၚးကွာ်ဂၠံၚ်ဍာန်ဟွံဂွံ။
(ခ) သ္ပတံနူတ္ၚဲဏံတုဲ အာပလံၚ်ပုၚ်ဘာ ပုၚ်အလန် ပုၚ်ဂအုပ်ပ္ဍဲဘာလကျာ်ဟွံဂွံ။
(ဂ) သ္ပတံနူတ္ၚဲဏံတုဲ ဂဇံတက်ဝိုၚ် ဆိုၚ်မုက်ကောံညးသ္ကံ ပကောံညးသ္ကံဟွံဂွံ။
(ဃ) သ္ပတံနူတ္ၚဲဏံတုဲ ဆက်ဆောံကဵုဒပ်ပၞာန်မည်−ထံက်ပၚ်ဒပ်ပၞာန်မည်ဟွံဂွံ။
(ၚ) သ္ပတံနူတ္ၚဲဏံတုဲ ပံက်ဘာ−တိုန်ဘာမည်−ဗ္တောန်လိက်မည်ဟွံဂွံ။
အတိုၚ်သၞောဝ်ကြံၚ်ကြံၚ်မသုန်ဏံ ညးလဵုမွဲကလိလောန်ဟွံဂွံ၊ ယဝ်ရကလိလောန်အာမ္ဂး−ကဵုဒုဟ်ဂစိုတ်ရ။
ပ္ဍဲအခိၚ်ပၞာန်ဗၟာအံၚ်ဇဲယျ လုပ်သီဂွံဍုၚ်ကွာန်မည် အိုတ်အာကဝက်ပြၚ်ပြၚ်ဂှ် ပ္တိတ်လဝ်အမိၚ်တေၚ်တေၚ်မသုန်ဏံတုဲ ဖေက်ဇကုဇတဝ်အိုတ်ရ၊ ဂွိၚ်ဖေက်ခမဳသၚ်တံဒးအေၚ်ပိဏ္ဍပါတ် ဖေက်စိုပ်ဘဲဂစိုတ်တုဲ သၠးလျီုဂံၚ်ဂံၚ် ကၠတ်ပလံၚ်ပ္တိတ်ဏာပိဏ္ဍပါတ် အကြာဒပ်ပၞာန်ဗၟာ ဗၠးအာလေဝ်နွံ ဒးဘဲဂစိုတ်လေဝ်နွံ၊ သ္ပကောန်ဗြဴတုဲ ပန်ဗာ်ဂစိုတ်ထောံလေဝ်နွံရ။
ဗွဲမဂၠိုၚ်သၟတ်ဗြဴတံရအာကၠုၚ်လောဲညိတုဲ ကၠတ်ပလံၚ်ပုၚ်သ္ပစၞစသုၚ်ရုံရုံဂပ်ဂပ်ရ၊ သၠးလမျီုဂံၚ်ဂံၚ် ဟွံရံၚ်ကဵုဒဒိုက်ဇကုတုဲ ဂလိုၚ်လဵုဂိုဟ်ဆာန်သာသၞာရောဟီုဂှ်ချပ်ကေတ်ရ၊  ပ္ဍဲကပ်ပၞာန်ဇၞော်ဝွံ ဂကူမည်တံသၠးလမျီုကဵုသာသၞာမာန် ဆာန်အာဲတၟာဲ“ဗုဒ္ဓဘာသာဆီယာဲအပါ” စိုပ်ကၞောတ်အထောတ်ရောၚ်။   ။
ခေတ်ပၠန်ဂတးဗၠးၜးကောန်ဂကူမည်
ကၟိန်ဍုၚ်ပိုဲဂှ် ပ္ဍဲသက္ကရာတ်ကျာ်(၂၄၉၁)သၞာံ၊ သက္ကရာဇ်ဍုၚ်(၁၃၀၉)သၞာံ၊  ဂိတုပုဟ်ဒ္စိတ်စွေက် တ္ၚဲအာဒိုတ်၊  အၚ်ကလိက်(၁၉၄၈)သၞာံ၊  ဂိတုဇာန်နာဝါရဳ(၄) တ္ၚဲ ဂွံသၠးပွးဗၠးၜးတိတ်အာနူသ္ကေံတဲဂကူသၠဲတိသၠဲရးတံရ၊  ပံက်အလဵုအသဳအုပ်ဓုပ်ဍုၚ်နကဵုမာဲသၞောဝ်ဓဝ်ခိုဟ်ကီုလေဝ် ဂကူဗၟာသ္ကိုပ်ဝန်ဇၞော်ဗၟာ မၞိဟ်ညာန်အလီခိုဟ် သခေန်နူ−ဒမၠုလဝ်မတ်၊  မည်ကဵုဗၟာတုပ် သွက်ဒးကဵုဍုၚ်ဟၟဲ၊  ၝသ္ကိုပ်ပၞာန်အံၚ်ဆာန်လေဝ် ဍေံဟီုမံၚ်ရ၊ မည်ကဵုဗၟာတုပ်တုပ် ဟွံဒးကဵုဍုၚ် ဂးကၠုၚ်သၞာံဗွဲမလံရ။
နကဵုယၟု “ဗော်ပၠတြဴဍုၚ်မန်” ကလေၚ်ဒက်ပ္တန်တွဵုရးဍုၚ်ဇကု နကဵုပေါဲဗတိုက်ရပ်လွဟ် ပွိုၚ်စှ်သၞာံစှ်ဗြဴ ဂွံမံၚ်ပရဲပရေၚ်ဘာသာဇကုပေၚ်ပေၚ်ကီုရ၊  ပတှ်ေအရေဝ်သခေန်နုတုဲ (၁၃၂၀)သၞာံ၊ လၟိဟ်ကောန်ပၞာန်မည်ၜိုတ်မွဲလ္ၚီုပြၚ်ပြၚ် သီုကပေါတ်ပၞာန်လွဟ်သေဏာတ်လုပ်ကၠုၚ်ပအပ် ကဵုထောံဗၟာတံဖအိုတ်ရ၊  စိုပ်ပၠန်ဂတးဗၠးၜးကောန်ဂကူမည် နကဵုပေါဲဗတိုက်ရပ်လွဟ် မြဟ်မြဟ်သ္ကာတ်က္ကာတ် သၠးလမျီုသွက်ဍုၚ်မိတိမ ဂံၚ်ဂံၚ်သ္ကာသ္ကာအိုတ်ရ။
အခိၚ်ဒုၚ်မံၚ်ဒဒိုက်ပ္ဍဲဂြိုပ်ဂၞိၚ် လဟိၚ်ဂၠံၚ်ကုသဵု ကဵုဒါန်ကုခမဳသၚ် ကဵုဒါန်သ္ၚာလလးဂှ်မွဲလပါ်၊ စဵုဒၞာဒဒိုက်ပရိုက်ဘဲဂကူမန် မၚ်မွဲလမျီုဂကူမန်ဂှ်မွဲလပါ်၊  ကွာ်ဗက်ဂၠံၚ်ဍာန် အခိုက်ကၞာပဝေဏီဂကူဇကုဇေတ်ဇေတ် ဟွံဗၠေတ်အာနူဖျုန်ကြက်“ဗုဒ္ဓဘာသာဆီယာဲအပါ”ရောၚ်၊  ဟိုတ်ဂှ်ရ−ပ္ဍဲအခိၚ်ဂကူဗၟာတံ ဗက်ဂစိုတ်ခမအသၚ်မည်ဂကူမည် လက်ထက်အနဝ်ရရထာကဵုအံၚ်ဇဲယျကီု၊  ပ္ဍဲအခိၚ်ဂကူပိုဲဟၟဲကဵုတၠနာဲ နဒဒှ်ဘဝဍိုက်ဗၟာက္ဍန်ဂြက်ကြေပ်ဂြတ်ဇဳဂၠံၚ်ကီု၊  ပ္ဍဲအခိၚ်ဗော်ပၠတြဴဍုၚ်မန်−ဗော်ဍုၚ်မန်တၟိ ပြိုၚ်ပကာန်ကဵုသၞသတြု ဟွံကဵုဍုၚ်ကုမန်ကီု၊  ဂွံကၠောန်လဝ်ကလောန်ကာကုသဵု ဂွံကဵုလဝ်ဒါန်သီုစိုတ်သီုစရိုတ်ဂှ် လုပ်အာပ္ဍဲပရေၚ်အာဲတၟာဲ “ဗုဒ္ဓဘာသာဆီယာဲအပါ”ပေၚ်အာက္ဍိုပ်ကၠံပြၚ်ပြၚ်ရောၚ်။   ။
ဒက်ပ္တန်ပရေၚ်ကွေတ်−ဗုဒ္ဓဘာသာဆီယာဲအပါ−ဇက်ဂၠောဲတိုန်အာတိုၚ်ပ္ကဴ−ဍုၚ်မည်ဗွဲမသၠးပွးစိုအ်။  ။
သၞာ−၂၅၄၉−သၞာံ၊ ဍုၚ်−၁၃၆၇−သၞာံ၊  ဂိတုဝှ် စှ်ပိစွေက် တ္ၚဲအာဒိုတ် ဇိုၚ်ကၞေဟ် စိုပ်ဒတုဲအာရောၚ်။   ။
ဂလာန်ဗ္ကန်။  ။ မၞိဟ်ဗြဴဓဝ်ပ္ဍဲဂမၠိုၚ်တံဂှ် ကာလၜံၚ်ပၟတ်(သၠးကောန်) ဗီုလဵုဂွံသၠးရော၊  ဗက်လဝ်ပၟိက်ညးသ္ကံ ဂွံလဝ်ဂဝ်ဂၞဴတုဲ ဒးၜံၚ်ပၟတ်သၠးကောန် စဵုကဵုအာယုက်လောန်တေံရ၊ သၠးကောန်(ၜံၚ်ပ္တိတ်ကောန်)မွဲမွဲအလန် (ဟိုဟွံတိုန်ပါၚ်လေဝ်ဒးဟီု) ကျာ်၊  တၞံဇြဲဗောဓိ၊  ပၞၚ်ကျာ်နွံမံၚ်ပ္ဍဲဗုၚ်ဇကုဂှ် ဒးစွံလဝ်မွဲလပါ်ဟာ၊  ဟွံသေၚ်သာ်ဂှ် − ဝတ္ထုရုပ်ပိဂကူ−ဝွံ ဒးၜံၚ်ပ္တိတ်ကရောံကောန်ဇကုကီုဟာ၊  ယဝ်ရးဒးၜံၚ်ပ္တိတ်ကရောံကောန်ဝုတ်ကောန်ဗၠာဲဇကုမ္ဂး−မၞိဟ်ဗြဴဗြဴကၠုၚ်ကဵုအရီုအဗၚ်မွဲမွဲတံဂှ် ဂွံဆဵုအလဵုဇကုတုဲ “ဟး−ဣဗြဴဏံမွဲ ၜံၚ်ပ္တိတ်ဝတ္ထုရုပ်ပိဂကူ တၟေၚ်လ္တူတၟေၚ်၊  ရိုၚ်လ္တူရိုၚ်၊  ရိလ္တူရိ၊  ညိဓဝ်ဟွံကေၚ်ဆဵုမွဲလှ်ေဏီရဟေံ” သ္ပတံနူဣမိ ညးဂရိုဟ်ဗျိဗဂိကတောဝ်မတ်ဍာံဍာံရ။   ။
ကာလဇကုဗက်မိပ်ကဵုလဓဳဇကု ဂွံကၠုၚ်ဂဝ်ဂၞဴ ပေၚ်ဂိတုတ္ၚဲတုဲဒးၜံၚ်၊ ရံၚ်မြက်ကျာ်−ဒလာဲကျာ်−ပၞၚ်ရတ်ကျာ်ဟွံမာန်လးလးရ၊  ကျာ် ဒလာဲကျာ် ပၞၚ်ရတ်ကျာ်တံဂှ် ဗၞတ်ဗ္ၜတ်တၟာတၞုၚ်သော်ဟွံကတုဲ တၟာနဂၠဴ၊ တၟာတိုၚ် တၟာဗိုၚ်ပြၚ်ပြၚ်လေဝ် စွံလဝ်ပ္ဍဲဗုၚ်−နွံပ္ဍဲဗုၚ်ရောၚ်ဂးဂှ် ကောန်ၚာ်တန်ဂဝ်ဂၞဴ ဒၞါဲလဵုဂွံဒၟံၚ်ပၠန်ရော၊  ဝတ္ထုရုပ်ပိဂှ် ပ္ဍိုက်ဂွံကောန်ၚာ်ပ္ဍဲဂဝ်ဂၞဴပၠန်တှ်ေ “ချိုတ်မံၚ်ပ္ဍဲဗုၚ်ဟာရောတီ၊  ကာလၜံၚ်ဝါတ် ဒးအာတ်အရီုအဗၚ်ဣမိ၊  ဣမိဂၠံက်ပ္တိတ်ကောန်ၚာ် ပ္ဍဲပထောၚ်အၚ်္ဂဇာတ်ဂၠံက်ဒး−ရုပ်ကျာ် ဒလာဲကျာ်  ပၞၚ်ရတ်ကျာ်ကီုဟာ၊  (ဒးဟီုဂလာန်သာ်ဝွံ မိက်ဂွံကဵုဗေါ်ဗုဒ္ဓဘာသာတီတုဲဟီုရောၚ်၊  ကလံရကျာ်) ။
ကွေတ်ဂကူမည်ဗော်ဓဝ်ပ္ဍဲတံဂှ် ကေတ်လဝ်ဗၠေတ်ဗၠေတ်ဗၠိုက်ဗၠိုက် ဟွံကြိုက်ကဵုကွေတ်ဂကူမည်ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ချိုတ်အာစိုပ်နရက်ဍာံဍာံရ၊  တြုံဂှ်ဗုဒ္ဓဘာသာ  ဗြဴဂှ်ဓဝ်ပ္ဍဲ၊  ဟွံသေၚ်သာ်ဂှ် တြုံဂှ်ဓဝ်ပ္ဍဲ ဗြဴဂှ်ဗုဒ္ဓဘာသာ၊  တြုံကဵုဗြဴဂှ် ဓဝ်ပ္ဍဲသီုၜါ ဒးအာကၠုၚ်မံၚ်ဒ္ဂေတ်မေထုန် ဒးဖ္ဍန်ပလုတ်မဗဳဇကောန်ဇာတ် ပွိုၚ်မွဲအာယုက်တုဲ စိုတ်အခိၚ်ၜံၚ် ဒးၜံၚ်ပ္တိတ်ပၠန်ရ၊  ကာလဒးၜံၚ်ပ္တိတ်ကောန်တြုံကောန်ဗြဴ ဇၟာပ်ဇၟာပ်သၞာံ ပယျာံမလံဂှ် ဝတ္ထုရုပ်ပိ တိတ်ကၠုၚ်ကရောံကောန်ၚာ်ပၠန်တှ်ေ  ဗီုလဵုဂွံဖန်ရော၊  ကောန်ဂှ်ကေတ် ဝတ္ထုရုပ်ပိဂှ်ကဵုဣမိတံကလေၚ်ပၠောပ်ပ္ဍဲဗုၚ်ပၠန်ဟာ၊  လညာတ်ပ္တေဟ်ဗီုဒှ်ဟွံဂွံ၊  ဒးဒှ်သာ်ဝွံ  ဂုန်စွံလဝ်ပၠောပ်လဝ် (ရုပ်ကျာ်၊  ဒလာဲကျာ်၊  ပၞၚ်ရတ်ကျာ်)ပ္ဍဲဗုၚ်ဂှ် ဗၞတ်တၟာအိက်စဲဟၟဲတုဲ “လလေၚ်ဂန်ကွေတ်ဒုဟ်ဇၞော်ကွေံကွေံ”ရောၚ်−ကလောမည်တံ။   ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဗုဒ္ဓဘာသာ
ဝင်ပၠန်ဂတးမန် ခေတ်တၟိ
(ဃ) စနူသၞာံ 1991 စဵုစိုပ် 1996
ကမ္မတဳဗဟဵုမွဲတၠ (ဂျာနေဝ် ဍုင်မန်တၟိ လၟေင် – ၂၆၊ လၟိဟ် – ၁ ရ။)
နိဿဲ
ကမ္မတဳဗဟဵုမွဲတၠ (ဂျာနေဝ် ဍုင်မန်တၟိ လၟေင် – ၂၆၊ လၟိဟ် – ၁ ရ။)
လိက်ခၞိင် ဖရင်နံင် ဍုင်ဗဂေါ
လိက်ခၞိင်ဖရင်နံင် နူဍုင်ဗဂေါ (Inscription of Bayinnaung's Bell in Bago, Burmese: ပဲခူးမှ ဘုရင့်နောင်ခေါင်းလောင်းစာ)ဝွံ ဒှ်လိက် မချူလဝ် ပ္ဍဲခၞိင် နူတမ်မူလ မနွံ ပ္ဍဲဍုင်ဗဂေါ၊ ဗွဲကြဴ နမပစၟတ်သမ္တီ ဇမၞးပၞာန်တုဲ ယခေင်ကေတ်ဏာ စိုပ်အာ ဍုင်ယခေင်၊ နူဂှ်မွဲကဆံင် စိုပ်အာ အိန္ဒိယတုဲ လၟုဟ် နွံဒၟံင် ပ္ဍဲ ဘုတ်ကျာ်ဟိန္ဒူ မနွံယၟု ဘုတ်ဘိမ်ဃန္တ (Bhim Ghanta) မနွံပ္ဍဲ ကွာန်နာဒရာဲ၊ ဗဒါဲဍုင်ကာဿ်ဂြိမ်ဂျ် (Kasganj/Kass Gunj) တွဵုရးဥတ္တာရ်ပြဒေသ်၊ ကၟိန်ဍုင်အိန္ဒိယရ။
ပရူခၞိင်
ခၞိင်ဝွံ ဒှ်ခၞိင်ဗရိုတ်၊ အတိုင်လိက်စၟတ်သမ္တီမ္ဂး မနွံလျိုင်ဗရိုတ် လ္ၚီပသာ။ ဗီုပြင်သန္ထာန်ခၞိင်ဂှ် တုပ်ဒၟံင် ကုခၞိင်သၟိင်ဖရင်နံင် မကွက်လဝ် ပ္ဍဲကျာ်သုဲသဳခုင်၊ ဍုင်ဗုကာံကီုရ။ ညံင်ရဴခၞိင်ကျာ်သုဲသဳခုင် မချူလဝ် နကဵုလိက် ၜါဘာသာ - ဘာသာမန်၊ ဘာသာဗၟာကီု ပ္ဍဲခၞိင်ဝွံလေဝ် ညးချူလဝ် လိက်မန်မွဲကရေက်၊ လိက်ဗၟာမွဲကရေက်တုဲ ဗွဲလတူဂှ် နွံကဵု လိက်ဘာသာဟိန္ဒဳ ကဵု ဘာသာအိုရ်ဒူ ညိညကီုရ။ လိက်ဟိန္ဒဳ ကဵု လိက်အိုရ်ဒူတအ်ဂှ် ထပ်ချူစုတ်လဝ် ဗွဲကြဴဏအ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၈၀ ဒှ်မာန်ရ ။ ရံင်ကဵု လိက်မချူလဝ် ပ္ဍဲခၞိင်ဂှ်တုဲ ဒဒှ်ရ ခၞိင်ဝွံ နူတမ်မူလ တၠညးဖရင်နံင် ကဵုကၠောန်သောန်တုဲ ကဵုကွက်စွံလဝ် ပ္ဍဲဂၠံင်ဍုင်ဗဂေါရ။ ယြဴညးမွဲ မဒးဒုင် ဟွံစှ်ေ ကုသၞောဝ်ဓဝ်မ္ဂး တက်ခၞိင်ဝွံမ္ဂး တၠညး မဂွံမိင် ဗရုခၞိင်မ္ဂး ညးဖန်ဇန်ကဵု ညံင်သ္ဂောအ်ကလိဂွံ သၞောဝ်ဓဝ်ရ။
ကြဴနူ သၟိင်အဏံက်ဖေတ်လောန် (အနောက်ဖက်လွန်မင်းတရားကြီး) စဴအာသွဝ်တုဲ ခြာဟွံလအ် သၟိင်ယခေင် ကၠုင်ဗတိုက် ဍုင်ဗဂေါဟံသာဝတဳတုဲ နကဵုမစၟတ်သမ္တီ ဇမၞးပၞာန်ဂှ် ညးတအ် ကေတ်ဏာ ခၞိင်ဏအ်တုဲ စွံလဝ် ပ္ဍဲဍုင်မြံက်ဥူ ၊ ပ္ဍဲဘုတ်ကျာ်မဟာမြတ်မုနိ ရ။ ကာလအင်္ဂလိက် မသီဂွံ ဍုင်ယခေင်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၅ ဥတုဗြဲဂှ် ဒကိုပ်ပၞာန်ဂလာ ဘေမ်သိဃ် (Bheem Singh) ကေတ်ဏာ ခၞိင်ဝွံ နူဘုတ်ကျာ်မဟာမြတ်မုနိ၊ ဗွဲကိုပ်ကၠာ စိုပ်အာ ချေတ်တဂံင်၊ နူဂှ် စိုပ်အာ ကာဿ်ဂြိမ်ဂျ် (Khass Gunj) ဒၞာဲမနွံဒၟံင်လၟုဟ်ရ။ ညးဒေသတအ် ဝေင်သဘင်ပရူခၞိင်ဏအ်ရ။ ပရူဂှ် ဒကိုပ်ပၞာန်အင်္ဂလိက် မနွံယၟု Capt. R. Wroughton, ညးတၠတာလျိုင်စၟဳစၟတ်ကမၠောန် ခရိုင်အာဂြ (Revenue Surveyor, Agra division) ဂွံမိင်ကေတ်တုဲ ညးအာလ္ၚတ် ခၞိင်ဝွံရ။ ညးဂွံအခေါင်လ္ၚတ် ချူပရူခၞိင်ဏအ်ရ။ ပါဲနူခၞိင်ဏအ်တုဲ ညးဂွံဆဵုကေတ် ခၞိင်ဍောတ်တ်မွဲမပၠန်ရ။ ခၞိင်သၟတ်ဂှ် ဒှ်ဒြပ် Mr. James Gardner of Khass Gunj မပိုင်ပြဳလဝ်ရ။ ခၞိင်သၟတ်ဂှ် ဒကိုပ်ဗိုလ် Lieut. Col. Gardner ကေတ်နင် နူယခေင်ကီုရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ခၞိင်တအ်ဂှ် ညးကော်စ ခၞိင်ယခေင်
ပ္ဍဲခၞိင်သၟတ်ဂှ် ချူလဝ် လိက်ဗၟာ/ယခေင်။ ရံင်ကဵုလိက် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲခၞိင်ဂှ် ”မောင်မှတ် သမီးမောင်နှံသည်။ သဒ္ဒါ။ သီလ။ သုတ။ စာဂ။ စသော သူတော်ကောင်းတို့၏ တရား၌ မွေလျော်သည် ဖြစ်၍ ချမ်မြကြည်လင်စွာ သမ္မာဌိတိ ရှိလျက်။ သမုတ်ဌာန ဓညဝတီပြည်ကြီးဝယ် ရေမီးအစုံသော တန်ခိုးဗျာဒိတ်ဟာ ခြောံဖျာသော ရောင်ခြည်တော် စသောဂုဏ် နှင့်ပြည့်စုံတော်မူသော မွေတော်ဓာတ်တော်တို့၏ ကိန်းဝပ်စုဝေးရာ မဟာစေတီဘုရား၌ ကြေးချိန် ၉၂၃ သောင်း ဤခေါင်းလောင်းကို အပေါင်ရေမြေသုန္ဓရေအာ သက်သေတည်ထား တိုင်ကြားလှူဒါန်းပါ၏” ဂှ်တုဲ ခၞိင်ဝွံ နူတမ်မူလ ကၠုင်နူ ဍုင်ယခေင် ဓညဝတဳ ဒှ်မာန်ရ။ တုဲပၠန် လပါ်အိုတ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ”ထောင်ရာဧက။ ဒသအဋ္ဌာ။ နှစ်ကောဇာတွင်” တုဲ ဒဒှ်ရ ခၞိင်ဂှ် ကၠောန်လဝ် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ကောဇာ ၁၁၁၈ ဂွံတီကေတ်ရ။
လိက်မနွံ ပ္ဍဲခၞိင်ဇၞော် မဒှ်ခၞိင်ဖရင်နံင်ဏအ်ဂှ် မုက်လိက်လပါ်ဘာသာမန်ဂှ် ညးချာဲစၠောအ် နကဵုတဲတုဲ မူဂမ္စာဲဂှ် ညးပြင်ဏာ ဇရေင် Mr. E. Blundell, ညးမဒှ်သၟိင်ဇၞော်အင်္ဂလိက် ပ္ဍဲမတ်မလီု သွက်ဂွံ အာတ်အရီုအဗင် ဂကူမန်တအ် ဂွံကၠာဲစၠောအ်ကဵု ဘာသာရ။ မုက်လိက်ဘာသာမန်ကီု သီုကဵု ဘာသာဗၟာဂှ် ညးတအ် ဒှ်ပ္တိတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၃၈၊ ပ္ဍဲဂျာနေဝ် Journal of the Asiatic Society No. 76. April, 1838 ဂှ်ရ ။ ဆဂး လိက်တအ်ဂှ် ကလေင်ဗကိတ် ကုလိက် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု ခၞိင်လၟုဟ်မ္ဂး ယောင်ယာဒၟံင် တၟာဂလိုင်ရ။ ဥပမာ ပ္ဍဲဒၞာဲ ”တ္လမနွံပိုန်ကျာ်တြဲ မှာဂေါတမ မပပရိနိဗ္ဗာန် သာသနာ ၂၀၉၅ စၞာံ ကလိလောန်အာတုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာံ ၉၁၃ တ္လဉး မနွံဂုန်ဇမၞာံ” ဂှ် ပ္ဍဲကဵု လိက်ဂှ် ချူလဝ် ”တဳလမၞုံပိုန် ကျာ်တြဲမှာဂေါတမ မပရိနိဗ္ဗာန်တုဲ သာသနာ ၁၂၇၅ သၞာံ ကလိလောန်အာ ပ္ဍဲသာသနာ ၁၉၁၃ ဂှ် သၟီင်မွဲ မက္တဵုဒဟ်။”  တုဲပၠန် ပ္ဍဲဒၞာဲ ”မဆိုက်ဗဒက် ပ္ဍဲဥပါယ်ပန်။ မတွဟ်ဂး သမဥပါဲ။ မဆိုက်ဗဒက် ပ္ဍဲမပ္တုန်ပ္အာညး” ဂှ် ပ္ဍဲလိက်ဂှ် ဒှ်ဒၟံင် ”မဆိုက်ဗ္ဒက် ပ္ဍဍိက်ပန် မဟတှာဒသဗညာ မဆိုက်ဗဒက် ပ္ဍဲတလညး” ။
သၟိင်ဖရင်နံင်
သၟိင်ဖရင်နံင်ဝွံ ယၟုညး ပြာကတ်ဒၟံင် ပ္ဍဲကဵု လိက်ဝင်မန်ကီု သီုကဵု ပ္ဍဲလိက်ဝင်ဗၟာရ။ ပ္ဍဲကဵုလိက်ဝင်မန် ပြကိုဟ်ရာဇာဝံသကထာမ္ဂး ဂွံဆဵုကေတ် “ကျဝ်ထေန်နဝ်ရထာ ဒုင်ယၟု ဇမၞးဒိုဟ်စှ်”(ဝံသကထာ၊ ၁၉၉၇း၃၆၅) တုဲ ဗွဲဇမၠေအ်မ္ဂး ချူ “တၠညးပရှင်/တၠညးဖရှင်”။ ပ္ဍဲကဵု လိက်ဝင်ဗၟာမ္ဂး ယၟုညး ပြာကတ်ဒၟံင် “ဘဝရှင်မင်းတရားကြီး”။ ဟိုတ်ယၟုညး မဂွံပြာကတ်ဒၟံင် “ဘုရင့်နောင်” ဂှ် ဒၟာနူ ညးဒှ် ကော၊ တၠညးဒဗင်သုဲထဳ (တပင်းရွှေထီး)၊ ပ္ဍဲကဵု လိက်ဝင်ဗၟာမ္ဂး ညးချူလဝ် “ဘုရင်နောင်တော် ကျော်ထင်နော်ရထာ” မဂွံအဓိပ္ပါယ် ကျဝ်ထေန်နဝ်ရထာ ညးမဒှ် ကောသၟိင်။ အရေဝ်ဗၟာ ဗွဲတၟေင် ပ္ဍဲအရေဝ်နန် ကောဇၞော် မကော် နောင်(တော်)ဂှ် နောင် ဂှ် ကၠုင်နူ အရေဝ်မန် ဇနော် ရ။
ညး ကဵု ဒဗင်သုဲထဳ ဂှ် ဒှ်ကောဒေအ် ဇေတ်ဇေတ် ဟွံသေင်။ မိညး သျှင်မျိုးမြတ် ဂှ် ဒှ် မိမိန် ညးမလွဳလွတ် ဗမဴတှ် ကုကောန်သၟိင် ဍုင်တံင်ငူ။ ပ္ဍဲအခိင် ညးမဒှ်ဒၟံင် ဘဝကောန်တှ်ဂှ် ညး ကဵု ဒဗင်သုဲထဳ အာယုက်ကြပ်တုပ်တုဲ ညးၜါဝွံ ဇၞော်ဂေါဝ်ကၠုင် မွဲတှ်၊ တုဲပၠန် ဍုက်ကေဝ်ဒၟံင် ညံင်ကောဒေအ်အရင်ရ။ ကာလညးဇၞော်ကၠုင်ဂှ် ညးဒှ်ကဝေင်နှဴရဴ ကု သခင်ကြီး ညးမဒှ်ၝောဲ ဒဗင်သုဲထဳ။ ဒၟာနူဂှ်တုဲ မင်းကြီးညို ညးမဒှ် မအံက် ဒဗင်သုဲထဳဂှ် ကြပ်ဂစိုတ်ထောအ် ညးကီုလေဝ် ညးဂွံဗၠးဘဲ လမျီု။ ကာလဒဗင်သုဲထဳ မဂွံဒှ် သၟိင်ပ္ဍဲတံင်ငူဂှ် ဒဗင်သုဲထဳ ကဵုညး မဟိမု ကျဝ်ထေန်နဝ်ရထာတုဲ ၝောဲဇကု သခင်ကြီး ဂှ် ကဵုစ ကုညးရ။ စနူဂှ်တုဲ ညးဂွံဒှ် မၞိဟ်အဓိက ပ္ဍဲကဵု ဗွဳဗွိုင် သၟိင်တၠဂမၠိုင် ဗွဲတၟေင် မဂွံဒှ် ဒကိုပ်ပၞာန်ရ။
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၅၃၄ (=သက္ကရာဇ် ၈၉၆) ဒဗင်သုဲထဳ မကၠုင်ဗတိုက် ဍုင်ဟံသာဝတဳ အခိင် တၠညးဒကာရတ်ပိ မပကင်ရင်ဍုင် ပၞာန်အလန်ပထမဂှ်ကီု၊ ပၞာန်အလန်ဒုတိယ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၃၅ (=၈၉၇) ဂှ်ကီု၊ ပၞာန်အလန်တတိယ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၅၃၇ (=၈၉၉) ဂှ်ကီု၊ ပၞာန်အလန်စတုတ္ထဂှ်ကီု၊ ပ္ဍဲပေါဲဗတိုက်နံင်ရိုင် (နောင်ရိုးတိုက်ပွဲ) ဂှ်ကီု ညးကေတ်လဝ် တာလျိုင် နဒဒှ် ဒကိုပ်ပၞာန်အဓိကမွဲတုဲ ဗတိုက်ကၠုင် စဵုကဵု သီဂွံအာ ဍုင်မန်ရ ။ ဒဗင်သုဲထဳ သီဂွံဍုင်ဗဂေါတုဲ ဍုင်ဗဂေါဂှ် နဒဒှ် ရာဇဌာနဳ ပဒတဴ ပ္ဍဲဍုင်ဗဂေါ။ ဖရင်နံင် ဂွံစဍုင်ပြန်ရ ။
သၞာံ ၁၅၅၀ ဂိတုမေ ၁ (၉၁၂၊ ပသာ် ၁ စွေက်) အခိင်ဒဗင်သုဲထဳ မနွံဗဒါဲသတာင်ဂှ် ညးမစဍုင်သတာင် သၟိင်ဍောတ် (သမိန်စောထွတ်)၊ ဒှ်မွဲကသပ် ကုဒေအ်ဇကုၜါတၠ ညးမဒှ် မၞိဟ်ပၟင်ပၟဲဨကရာဇ်တုဲ ဗာ်ဂစိုတ်ထောအ် ဒဗင်သုဲထဳ ရ ။ သၟိင်ဍောတ် ဂစိုတ်ထောအ် ဒဗင်သုဲထဳတုဲ ဇက်ကၠုင် ဍုင်ဗဂေါတုဲ ဂွံဒှ် သၟိင်ဨကရာဇ် ဍုင်ဗဂေါ၊ နူစ ဒဗင်သုဲထဳ ချိုတ်တုဲ ဂွံၜိုတ် ၃ ဂိတု၊ ဒှ်ဂွံ သၟိင်ဨကရာဇ် စှ်တ္ၚဲ၊ ပရေင်ဟွံညဳသၟဟ် က္တဵုဒှ် ဗွဲမဇၞော်ကဵုဒြဟတ်တုဲ ကလေင်ဖျေဟ်ထောအ် နူနန်၊ စၞးဂှ် ကော်နင် သၟိင်ဓရ်ရာမ ညးမပဒတဴ ပ္ဍဲမတ္တမတုဲ ကဵုပသၟိင်ဨကရာဇ်ရ ။
ကြဴနူ ဒဗင်သုဲထဳ ချိုတ်တုဲ ဍုင်ပြန်၊ သရက်၊ မြေထဲ၊ စကု၊ စလင်း၊ ဘောင်းလင်း၊ လယ်ကိုင်း၊ ပုခန်းငယ်၊ စဉ့်ကူ၊ စလေ၊ ပုဂံ၊ ငသရောက်၊ တုရွင်းတိုင်၊ ကျောက်ပန်းတောင်း၊ ပဌနဂို၊ တောင်တွင်း တအ်ဂှ် ဗီုညးကဵုညး ပခိုင်လဝ် ဍုင်ဇကုတုဲ တန်တဴ ဗွဲတၞဟ်ခြာအိုတ်ရ (ဦးကုလာ၊ ၂၀၀၆း၁၉၇)။
ဖရင်နံင် ပ္ကောံဒြဟတ် ဗွဲတၟေင် မန်၊ သေံ ကေုာံ ဗၟာ ပ္ဍဲဒလတုဲ ဗွဲကိုပ်ကၠာ ဗတိုက်တံင်ငူ မဒှ် ဍုင်ဇာတိဇကု၊ တုဲဂှ် သီကေတ် ဍုင်ပြန်၊ ကလိဂွံ တံင်ငူ ကဵု ပြန်တုဲ ကၠုင်ဗတိုက် ဍုင်ဟံသာဝတဳ၊ ဂွံဇၞးကေတ် သၟိင်ဓရ်ရာမတုဲ ဂွံဒှ်ဨကရာဇ် ရးမန်ကီု သီုကဵု ရးဗၟာရ ။
နဲကဲမပတိုန်ထ္ၜး မစပ်ကုလိက်ခၞိင်
ပ္ဍဲကဵုခၞိင်ဂှ် လိက်မန် သီုဖအိုတ် နွံ ၂၇ ပၞောန်၊ လိက်ဗၟာ နွံ ၃၁ ပၞောန်။ ပ္ဍဲလအိတ် လိက်ဗၟာဂှ် ဂွံဆဵုကေတ်ဒၟံင် လိက်စၟတ်သမ္တီ နကဵု ဘာသာမန်ကီုရ။ လိက်မန်ဂှ် နာဲစရင် (စာရေ) မနွံယၟု မင်ဓမ္မ ဒှ်ညးမချူ၊ မြဴသာ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵု လအိတ်လိက်မန်ဂှ်ရ။ လိက်ဝွံ ဟိုတ်မဒှ်လိက်မန် ခေတ်တၟိလပါ်စတုဲ မဝေါဟာရလ္ၚဵုဂှ် ပသောင်ကလးညိညတုဲမ္ဂး သီုဟွံဒး ကလေင်ချူ နကဵု လိက်မန်ခေတ်လၟုဟ်မွဲသာ် တီကၠိုဟ်ကေတ် အဓိပ္ပါယ်မာန်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ နကဵုအဲ လိက်အတိုင်မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲခၞိင်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးတုဲ ကၠာဲကဵု ဘာသာအင်္ဂလိက် ဗွဲသၟဝ်ဂှ် မွဲဒကုတ်တုဲ မွဲဒကုတ်၊ ဒၞာဲလ္ၚဵု ကလေင်ပသောင်ကဵု ညိညရ။ လၟေင်ပၞောန် မဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲကဵုခၞိင်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် နကဵု သင်္ကေတ {-} တုဲ၊ စၞးမဗက် အတိုင်လၟေင်ပၞောန် ပ္ဍဲခၞိင်ဂှ် ပ္တိုန်ထ္ၜးဏာ မွဲဒကုတ် တုဲမွဲဒကုတ် မဒုင်သဇိုင် ကုပရူ ပ္ဍဲလိက်ဂှ်ရ။ ဒၞာဲဗှ်ဟွံကၠး ဆဂး ညာတ်ဒၟံင်ညိညတအ်ဂှ် ကဵုလဝ် သင်္ကေတ [-] တုဲ ဒၞာဲမထပ်ဗပေင်လဝ်ဂှ် ကဵုလဝ် သင်္ကေတ (-) ရ။ တင်ဒုင်ဝန် ပ္ဍဲကဵု မထ္ၜးသင်္ကေတဝွံ ဥပမာ ဗျည်အဓိကဂှ် ဆဵုကၠး၊ ပွံင်သွဵု မပ္တံကဵု ခဍိဍိုပ်၊ ဓဇက်ဇိုင်တအ် ဟွံကၠးမ္ဂး မအက္ခရ်ကောန်ပျူတာဝွံ ဗၟံက်ထ္ၜးကဵုသင်္ကေတ ဟွံဂွံရ။ လိက်အတိုင်မဂွံဆဵုကေတ် နူကဵုတမ်ဂှ် လမ္စံက်တၟးလဝ်တုဲ တြာဲဘာသာအင်္ဂလိက် ကေုာံ တင်ပသောင်ထ္ၜးဂှ် ပဆုဲပၠုပ်လဝ် လပါ်ပ္ဍဲညိရ ။
လိက်၊ တြာဲဘာသာအင်္ဂလိက် ကေုာံ တင်ပသောင်ကလး
လိက်မန် ပ္ဍဲအခိင် မချူလိက်ခၞိင်ဏအ် မဟွံမဲ ကုကိုန်ဂစိုတ်ဂှ် ပိုယ်ဂွံဆဵုကေတ်ရ။ ဥပမာ နွံ ဂှ် ဒၞာဲလ္ၚဵုချူ နွေံာ၊ ဒၞာဲလ္ၚဵု ချူ နွံ။ နွံ ဂှ် ပ္ဍဲလိက်မန်တြေံ ညးချူ နောမ်၊ ော ၜါဂှ် ဖ္ဍန်ချူ နကဵု ကၟက်ဝ၊ တုဲပၠန် ဂစိုတ်မ် ဂှ်ခ္ဍန်ချူ နကဵု ခၞမ်ဍိုပ် တုဲ ဒှ်ကၠုင် နွံ ရ။ တုဲပၠန် ပ္ဍဲအရာမခၞန်ချူဂစိုတ်ဂှ်လေဝ် ပိုယ်ဂွံဆဵုကေတ် ဗွဲမဂၠိုင်ရ။ ဂစိုတ်င် ဂှ် ချူစုတ် လတူဗျည်တမ် ပိုယ်ဂွံဆဵုကေတ် ဥပမာ င်္ကၠု (ကၠုင်)၊ တုဲပၠန် ခ္ဍမ်ဍိုပ်မွဲမဂှ် ပစၞးကဵု ဂစိုတ်ထပှ်သာ် - ဂစိုတ်က် ဇမၞောံ (ဇမၞောက်) ဂစိုတ်င် စိံ/စဳ (စိင်)၊ ဂစိုတ်တ် ဨကရာံ (ဨကရာတ်)၊ ဂစိုန်န် တုံ (တုန်)၊ ဂစိုတ်မ် နွံ (မနောမ်)၊ ဂစိုတ်ဟ် က္ဆေံ (က္ဆေဟ်/ချေဟ်)၊ ဂစိုတ်အ် ဒေံ (ဒေအ်)၊ ဂစိုတ်ဝ်ဂှ် ခ္ဍန် နကဵုလက်သန်ဂစိုတ် ပ္ဍဲကၞာတဲ ဥပမာ ဒေါဝ် ဂှ် ချူ ဒေါ်။ မြဴသာ်ဝွံ ဂွံဆဵုကေတ် ဗွဲမထုဲထံင်ရ။ ဟီုမွဲသာ်ပၠန် စတမ်နူ အခိင်ဏအ်တုဲ လိက်မန် စသံင်ဗြံင် ထုဲကြာန်ကၠုင် စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ် ပသောင်ဟွံမာန်တုဲ သွက်ဂွံပသောင်ဂှ်လေဝ် ဂကူမန် ဗွဲမဂၠိုင် ဆန္ဒဟွံတုပ်သၟဟ် ရေင်သကအ်ဏီဖိုဟ်ရ ။
{1} ။ ။ ပ္ဍဲဘဒြကဝ်ဝွံအ် တဳလမနွေံာပိုန် ကျာ်တြယ်ကုက္ကုသန်။ တ္လဳမနွံပိုန် ကျာ်တြဲကောနာဂီု။ တဳလမနွံပိုန် ကျာ်တြဲကဿပ။ သီုသာသနာ ကလိလောန်တုဲ {2} တ္လဳမနွံပိုန် ကျာ်တြဲမဟာဂေါတမ။ မက္တိုဝ်ဒဟ်။
{1} ။ ။ On this Bhadrakalpa (world) after the Lord Buddha Kukkuson (Kukusanda), the Lord Buddha Konāgium (Konagamana), the Lord Buddha Kassapa (Kasyapa) and their religions were passed the Lord Buddha Mahā Gotama (Gautama) appeared.
နူစၞာံ တ္လဳမနွံပိုန် ကျာ်တြဲ မှာဂေါတမ မပပရိနိဗ္ဗာန် သာသနာ ၂၀၉၅ စၞာံ ကလိလောန်အာတုဲ။ ပ္ဍဲသက္ကရာံ ၉၁၃ တ္လဉး မနွံဂုန်ဇမၞာံ{3} ပိ။ မတွဟ်ဂး တျာဂဂုန်။ နွံကိုဝ်ကွေတ် မဟွံအ်ဒဍဝ် သတျဂုန် တိတ်ပါဲတုဲ ညံင်္ စရှိတ် မတဴတၟံကီု။ သုရဂုန်။ နွံဂၞ်ု င်္ညံဆုအိန်ဒက္ခဳ မဟွံအ်က္ဆဳကီု။
After the Lord Buddha Mahā Gotama attained parinirvana 2095 years passed, in the Sakka year 913 (=CE 1552) a king who is been with three qualities, included Tyā Guna; being in faith without change, Satya Guna; after refutation like Sarit being on stone, Sura Guna; having a quality like indakhilo tree that was unmovable,
ဂုန်ဇမၞာံ (ဂုန်ဇမၞာတ်)၊ ဂုန်ဂှ် ကၠုင်နူပါဠိ ဂုဏ တုဲ အဓိပ္ပါယ်ဗီုမန်ဇေတ်ဇေတ်ဂှ် ဇမၞာတ်။ ဒဍဝ် ဂှ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ချဳဟွံညိင်ဝတ်။ နွံဂၞ်ု (နွံဂုန်)။
မနွံမ်သတ္တိပိ။ မတွဟ်ဂး မတြဳသတ္တိ။ မနွံ[ဂသပ်မခိုဟ်တုဲ]{4} ဥဿဟသတ္တိ။ မနွံဝဳ မစိုပ်ဒတုဲ။ ပဘူဝသတ္တိ။ မနွံသတ္တိ မကိုဝ်ဒန် ကိုဝ်ညး မဒးပဗွဲဓဝ်။
having three kinds of courage, included Mattrî Satti; having courage which is a good intention, Ussaha Satti; having diligence which is a completion, Pabhūwa Satti; having courage which is punished for the justice,
မဆိုက်ပဒက် ပ္ဍဲဥပါယ်ပန်။ မတွဟ်ဂး သာမဥပါဲ။ မဆိုက်ဗဒက် ပ္ဍဲမ[ပ္တုန်ပ္အာ]ညး။ ဒဏ္ဍဥပါဲ။ မဆိုက်ဗဒ{5} က် ပ္ဍဲမပေါက်ပၞာန် ကုညး။ ဒါနဥပါဲ။ မဆိုက်ဗဒက် ပ္ဍဲမကိုရ်လာပ်သကာ ကုညး။ ဘေဒဥပါဲ။ မဆိုက်ဗဒက် ပ္ဍဲမပလီုပါပမိတ်ညး။
being qualified in the four stratagems, included Sama-upaya; qualification of keeping calm, Danda-upaya; qualification of attacking others, Dāna-upaya; qualification of distributing favors to others, Bheda-upaya; qualification of destroyed others’ evil-friends,
မနွံဒြရ္ဟတ်မသုန်။ မတွဟ်ဂး အဘိဇာတျဗလ။ ဒြရ္ဟတ် မနွံဂကူ။ [ဒသ]{6} ဗလ။ နွံ ဒရ္ဟတ်ကလောည္ဒာတ် သ္ကံစွးမဂၠိုင်္ ။ ဘောဂဗလ။ မနွံဒြရ္ဟတ်ပိုန်ဟာန် စိင်က္ဆေဟ် ဒြပ် ရတ်မဂၠိုင်္ ။ ဗာဟုဗလ။ နွံဒရ္ဟတ်ကွတ်သပါတ် မလောန်နူညး။ ညာဏဗလ။ နွံဒရ္ဟတ်ပညာ မတီဒွးမုတ်။
Having five kinds of strength, included Abhijātya-bala; having a strength of nobility, Dasa-bala, having a strength of numerous relatives and followers, Bhoga-bala; having a strength of the rich, possessed many of elephants, horses, and properties, Bhāhu-bala; having a strength which is skillful more than others, Ñāna-bala; having a strength which is intelligent that knowing right and wrong, ည္ဒာတ် (ဒညာတ်)၊ သ္ကံစွး (သကအ်သွး)။ ဒြရ္ဟတ်၊ ဒရ္ဟတ် (ဒြဟတ်)။ ဒွး (နာမ်) (ကၠုင်နူကြိယာ ဒး)၊ မုတ် (နာမ်) (ကၠုင်နူကြိယာ လုတ်၊ မဂွံအဓိပ္ပါယ် ဗၠေတ်)၊ လုတ် (ကြိယာ)၊ လၟုတ် (နာမ်) လဂှ်ကၠေအ်အာ ဒှ်အာ မုတ်။
ဗဝဝ်ဂုန်မဂလိုင်္ {7} ဝွံအ် ဍောက်င်္ပေတုဲ။ ကမိန်ဍုင်ကေတုမတဳ။ သရေခေတ္တရာ။ အရိမဒ္ဒပူရ။ သာယာဝဒဳ။ ပရန်တပ္ပ။ တိင်ထွင်္ ။ စင်္လ။ ကမန်င်္ဍုတအ်ဝွံအ် ပ္လောပ်လက်တဲတုဲ။
After having entirely adequate of those qualities, (the king) conquered all the kingdom of Ketumatî, Srikhettarā, Arimaddapūra, Sāyāwadî, Parantappa, Tintwan, Salan.
ဟိုတ်စိုတ် သၟိက်ယောက် သာသနာ။ သၟီပြန် မဒဟ်ဒေံ တ္လဉး မကိုဝ်သဒိုဓမၟ{8}ရာဇာ ကိုဝ်ပသၟီဗိုဝ်။ သၟီဗကာံ၊ သၟီသာယာဝဒဳ၊ သၟီပရန်[တပ်]။ သၟီတဝ်င်္ထွ။ သၟီစင်္လ။ ပၞာန်င်္ဒၠု သီုဒရ္ဟတ်စလ င်္က္ၜ ရာဲလှေ လှဴဂါ။ သဍဝ် သီုဗဵုဗလး ကိုဝ်ဇက်စိုဟ်င်္တၠု နူင်္ဍုပြန်။ ဇကုတ္လဉး တဴဒေါ်၊ ဒေံတ္လဉး သရဳဇဲယကျဝ်င်္ထ မစမတၟ၊ ဒေံ{9}တ္လဉး င်္မရာဲသဳဂသူ မစကေတုမတဳ ညးၜါဝွံ တဴလပါက်သ္တုံ၊ ကွံန်တ္လဉး င်္မရာဲကျဝ်ဇွာ။ သၟီသရိဇဲယနူရထာ မစ[ရမၠ]။ သၟီင်္မရာဲင်္သခယာ မစကောလယ၊ ညးပိဝွံ တဴလပါက်ဇွိ၊