cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ရုင်ဗစာ သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးကဝ်
နာဲဗစာ အေဒ်ဟံက်Ad hoc
ပတောအ်ၜတ် ကုသၞောတ် သၞောဝ်ဓရ်တၞဟ်မ္ဂး သၞောတ်ဏအ် တၟေင်တၞဟ်ခြာဒၟံင်ရ။ အရာဏအ်ဂှ် ရန်တၟအ် ကုဍုင်မဒုင်စောဲဂဗုတ်တအ်ကီု ကုဍုင်မစောဲဂဗုတ်တအ်ကီု တၞဟ်နမဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲပရေင်ဗီုမရပ်စပ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ်တုဲ ဖန်လဝ်ရ။ နကဵုသၞောတ်ဏအ်မ္ဂး ပ္ဍဲရုင်ဗစာဍုင်တအ်ဂှ် စကာဟွံလောဲသွာရ။ နာဲဗစာအေဒ်ဟံက်တအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ကာလမဖျေဟ်မာဲမ္ဂး ဗွဲမဂၠိုင် ကဵုမာဲ ကုဍုင်ဇကု မခပတိုန်လဝ်ဂှ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ မမာဲၜါမဂှ် ညးဒစဵုဒစးအဲ အဲဒစဵုဒစးညိတုဲ သၟဟ်အာ အတိုင်ဂှ်ရ။
ခဒမ်ဂမၠိုင် (Chambers)
ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး နာဲရုင်ဗစာတအ်ဂှ် စၟဳစၟတ်ဂဗုတ် မွဲစွံဖအိုတ်ရ။ ဆဂး နူၜိုတ် ၁၅ သၞာံ မတုဲကၠုင်တေအ် နာဲဗစာတအ် ပါ်နကဵု ဂကောံခဒမ်တုဲ မစၟဳစၟတ်ဂဗုတ် ဒှ်ကၠုင်ရ။ ပ္ဍဲကဵု ဥပဓိ ပိုဒ်ဇၞော် ၂၆-၂၉ ဂှ် ကဵုလဝ်အခေါင် ရုင်ဗစာဂှ် ခၞံဗဒှ် ခဒမ် နကဵုဂကောံဍောတ်တ်၊ ဗွဲမဂၠိုင် နာဲဗစာ ၃ - ၅ သွက်ဂွံ ကလင်ကိစ္စဂဗုတ်ဂွံရ။ အတိုင်ပိုဒ်ဇၞော် ၂၆ မ္ဂး ပါ်လဝ် နကဵု ခဒမ်ၜါပြကာရ။ ပထမ၊ ခၞံဗဒှ် ခဒမ် အတိုင်မဆေင်စပ် ကုဂဗုတ်ကိစ္စ၊ ဒုတိယ ဂှ် ဒက်ပတန် ခဒမ်အေဒ်ဟံက်တုဲ ကလင်ကိစ္စဂဗုတ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၃ ဂှ် တုပ်စိုတ် သွက်ဒက်ပတန် ခဒမ်ဗွဲတၟေင် အတိုင် ဥပဓိ ပိုဒ်ဇၞော် ၂၆ (၁) သွက်ဂွံရပ်စပ် ကိစ္စပရေင်ပွဳပွူသဘာဝရ။ (ဆဂး မွဲလှ်ေ ဟွံဒှ်စကာရ။)
ခဒမ်အေဒ်ဟံက်ဂှ် မလေပ် ခၞံကၠောန်စဒှ်ဂၠိုင်ရ။ ဥပမာ တၞဟ်နဂွံကလင်ကိစ္စဂဗုတ် Gulf of Maine Case (Canada/US). ဟိုတ်ဍေဟ်ဂှ် ယဝ်ရ ရုင်ဗစာ ဟွံဖန်ကဵု ခဒမ်အေဒ်ဟံက်မ္ဂး ညးတအ် နုက်ထောအ် ဂဗုတ်ဂှ်ရောင်ရ။ အခေါင်အဝဵု နာဲဗစာခဒမ်တအ်ဂှ် နွံအောန် နူအခေါင်အဝဵု နာဲဗစာပေင်င်ရ
ဂကောံနာဲဗစာ မဒက်ပတန်လဝ် ပစ္စုပ္ပန်
, ဂကောံနာဲဗစာ မဒက်ပတန်လဝ် ပစ္စုပ္ပန်ဏအ်ဂှ် ဂွံဆဵု အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။
ကမၠောန်သ္ဂုတ်သွာတ်သၞောဝ်
အတိုင်မဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲလိက်ပဋိညာဉ် ကုလသမဂ္ဂ ပိုဒ်ဇၞော် ၉၃ ဂှ်ရ ဍုင်ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂ သီုဖအိုတ်ဂှ် ကလိဂွံလဝ် အခေါင်မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဥပဓိ ရုင်ဗစာ ရ။ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဍုင်ဟွံဒှ် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂဂမၠိုင်လေဝ် အခေါင်မပါလုပ် ပ္ဍဲရုင်ဗစာ နကဵုသၟဝ် ပိုဒ်ဇၞော် ၉၃ (၂) ဂွံကီုရ။ ဥပမာ ကၠာဍုင် သွိတ်သလာန် ဟွံဂွံဒှ် ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂဏီဂှ် စကာ နကဵုပိုဒ်ဇၞော်ဏအ်တုဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲရုင်ဗစာ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၄၈၊ တုဲပၠန် ဍုင်နဝ်ရု Nauru ပါလုပ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၈၈။ ကာလ ဍုင်မွဲမွဲ ပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဥပဓိ ရုင်ဗစာမ္ဂး ဂွံအခေါင်မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵုရုင်ဗစာ စပ်ကဵုကိစ္စဇကု ကၠာရုင်ဗစာဟွံစရ။ ဆဂး မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ဥပဓိရုင်ဗစာဟီုမ္ဂးဂှ် ဂွံအခေါင် သွက်ဂွံရပ်စပ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပ္ဍဲကဵု ပြသၞာ ဇကုမပါလုပ်ဒၟံင်ဂှ် အလဵုလဵု ဗီုဏအ် ဟွံသေင်ရ။
ကမၠောန်သ္ဂုတ်သွာတ်သၞောဝ် ပ္ဍဲရုင်ဗစာ သၞောဝ်ဓဝ် ဂၠးကဝ်ဂှ် ညးပါ်လဝ် နွံပိဂကူရ။ ပြသၞာအကြာဍုင်ဂမၠိုင် (contentious issues)၊ မဒုင်ဆိင်မုက်ဂဗုတ် (incidental jurisdiction) ကေုာံ မပတိတ် တင်လညာတ် (ဖျေဟ်အမိင်)(advisory opinions)ရ။
ပြသၞာအကြာဍုင် (Contentious issues)
ပ္ဍဲကဵု ဂဗုတ် မဒှ်ကယျာန်ဓဝါတ် ရေင်သကအ်မ္ဂး သွက်ဂွံပတိုန်ဂဗုတ်ဂှ် ရုင်ဗစာအာင်သဳဂျေ ခၞံဗဒှ်ပတိုန် ပရေင်ပကင်ရင်ပံင်ဗစိုပ် (a binding ruling) အကြာဍုင် မဒှ်ကယျာန်ဓဝါတ် ရေင်သကအ်ၜါဂှ်ရ။ ဆဍုင် မကလိဂွံလဝ် အဝဵုစၟိန်ပြမာန် (ဍုင်သၠးပွး) တအ်ဟေင် ဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ကိစ္စကယျာန်ဓဝါတ် အကြာဍုင်ၜါဏအ်ရ။ ၜိုန်ရ နူရုင်ဗစာ ဒုင်တဲ တင်ဂၞင်သက်သဳ နူကဵုဂကောံဂၠးတိနာနာကီုလေဝ် ပုဂ္ဂလိက၊ ဂကောံ၊ တွဵုရး ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ပံင်ကောံ၊ ဂကောံအေန်ဂျဳအဝ်တအ်၊ ဂကောံကုလသမဂ္ဂ ကေုာံ ဍုင်မဂွံအဝဵုပကင်ရင်အပိုင်တအ်ဂှ် အခေါင်ဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲဂဗုတ် တိုက်တိုက်ရိုက်ရိုက် ဟွံမဲရ။ စဳပၞောန်ဏအ်ဂှ် ယဝ်ရ ဂကောံမွဲမွဲ မိက်ဂွံ စုတ်စောဲဂဗုတ် ကုဍုင်မွဲမွဲမ္ဂး စုတ်စောဲ ဟွံဂွံ ဗီုဏအ် ဟွံသေင်ရ။ စပ်ကဵုကိစ္စဂှ်တုဲ ဍုင်မွဲမွဲ ပစၞး ကုဂကောံဂှ်တုဲ စုတ်စောဲဂဗုတ်ရ။ ဥပမာ ပ္ဍဲသၞာံ ၂၀၁၉ နကဵုဂကောံအခေါင်အရာမၞိဟ် ကုလသမဂ္ဂ၊ ကေုာံ ဂကောံဍုင်မူသလေန်တအ် မိက်ဂွံ စောဲဂဗုတ် ကုဍုင်ဗၟာ ဒဒှ်ရ အလဵုအသဳဗၟာ ကလိလောန် ဒုဟ်မဂစိုတ်ပလက်ဂကူ ရဝ်ဟေန်ဂျာ ကေုာံ ကောန်ဍုင်အရင်တၞဟ်တအ်ဂှ် နကဵုဍုင် ကာမ်ဗဳယျာ ပစၞးတုဲ စောဲဒုဟ် ကုဍုင်ဗၟာရ။
ပ္ဍဲကဵုကိစ္စ ဂဗုတ်မဒှ်ဓယျာန်ဓဝါတ်တအ်မ္ဂး ပွမကလင်အရေဝ် သီုၜါလပါ် (ဝါ) သွက်ဂွံစၟဳစၟတ် သၟာန်ဇာန် သီုၜါလပါ်ဂှ် ကိစ္စဇၞော်ကွေဟ်ရ။ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဖျေဟ်လဝ် လၟေင်ကမၠောန် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။ သဘဴဓဝ်အဓိကဂှ် ရုင်ဗစာအာင်သဳဂျေဝွံ ကာလမသ္ဂုတ်သွာတ်ဂဗုတ် မ္ဂး သ္ဒးဒုင်သဇိုင် ကုတင်ဂၞင်သဇိုင် မဆက်စပ်တအ်ဂှ်ဟေင်ရ။ ဥပဓိ ပိုဒ်ဇၞော် ၃၆ ဂှ် စၞောန်ထ္ၜးလဝ် ပ္ဍဲအရာ မသ္ဂုတ်သွာတ်ဂဗုတ်ဂှ် ဒးဒုင်သဇိုင် ကုတင်ပန်တင်ရ။
ဟီုဂၠေအ်အ် သောင်သောင်မ္ဂး ဇၟာပ်ဍုင် မဒှ်ကောန်ဂကောံ ကုလသမဂ္ဂတအ်ဂှ် အခေါင်မပါလုပ် ပ္ဍဲကဵု ရုင်ဗစာဂှ် နွံရ။ တၞဟ်နဂွံ ရေင်တၠုင် ပရေင်ကမၠောန်တုဲ ရုဲစှ်လဝ် နာဲဗစာ ၁၅ တၠ။ ယဝ်ရ ဍုင်ၜါ ကတဵုဒှ် ပရေင်ကယျာန်ဓဝါတ် မဆေင်ကဵုတိဍာ်၊ ဟွံသေင်မ္ဂး ယဝ်ရ ဍုင်မွဲဂှ် ညာတ်ကေတ် ဍုင်ဂှ် ဟွံဒ္ဂေတ်ဗက် အတိုင်ဇကု မတုပ်လဝ်စိုတ်ကီုမ္ဂး သွက်ဂွံဂွံ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ညးဂှ်ဒး ညးဂှ်ဗၠေတ် ကေုာံ သွက်ဂွံဂၠာဲသွဟ် ညးဂမၠိုင် မဒုင်တဲမာန်တုဲ ပရူဂှ် အာပတိုန် ကုရုင်ဗစာဝွံရ။ နကဵု နာဲဗစာတအ် နူကဵုရုင်ဗစာဂှ် ဗစာရဏာတုဲ ဖျေဟ်ကဵုလညာတ် ဖျေဟ်ကဵု တင်သ္ဂုတ်သွာတ်ရ။
တင်လညာတ် မကဵုကသပ် Advisory opinions
တင်လညာတ် မကဵုကသပ် (advisory opinion)ဂှ် ရုင်ဗစာပံက်လဝ် သွက်ဂွံ ကဵုကသပ် ဗိုင်ဗစာရဏာကဵု ဂကောံကုလသမဂ္ဂဂမၠိုင်ရ။ ပ္ဍဲကဵု အသေမ်ဗလဳနာနာ ကုသလမဂ္ဂကီု ဟွံသေင်မ္ဂး နူကဵု ကံင်သဳပရေင်ဂီုကၠီုကီု ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် အာတ်မိက်ကၠုင် ရုင်ဗစာ တင်လညာတ်မကဵုကသပ်မ္ဂး မဆေင်ကဵုသၞောဝ်ဓဝ်မ္ဂး နကဵုရုင်ဗစာ ရပ်စပ် သ္ၚေဝ်ဂၠေပ် လတူကိစ္စဂှ်တုဲ ပတိတ်ကဵု တင်လညာတ်မကဵုကသပ် ရ။ ရုင်ဗစာဂှ် ကလိဂွံ တင်အာတ်မိက်တုဲမ္ဂး နကဵုရုင်ဗစာ ပတိတ်ကဵု လလောင်တြး မစပ်ကဵုကိစ္စဂှ် နကဵုလိက် ဟွံသေင်မ္ဂး နကဵုလဟီုရ။ ရုင်ဗစာ ပတိတ်ကဵု တင်လညာတ်မကဵုကသပ် ကုဂကောံကုလသမဂ္ဂတုဲမ္ဂး လတူလညာတ်ဂှ် ရပ်စပ်ဟာ ဟွံရပ်စပ်ဟာဂှ် တန်တဴကဵု ဂကောံကုလသမဂ္ဂဂှ်ေဟင်ရ။
ဗွဲမဂၠိုင် တင်လညာတ်မကဵုကသပ်ဂှ် ဒးဒုင်ပါ်ပါဲ ဒစဵုဒစး မလေပ်ကတဵုဒှ်မာန်ရ။ မုဟိုတ်ရောမ္ဂး အရာမအာတ်မိက် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဒှ်အရာ မပါ်ပါဲ မလောဲသွာ ဟွံသေင်တုဲ ဒှ်အရာ လညာတ်တၞဟ်ခြာ ဗွဲမဇၞော်တုဲတုဲဒၟံင်ရ။ ဥပမာ ဗီုကဵု ညးလဵု အခေါင်မကၠောန် လွဟ်ဂျိနျူကလဳယျာ ဂွံတအ်ဒှ်တမ်ရ။
Leonardo da Vinci
လဳအဝ်နာရ်ဒဝ် ဒါ ဝိန်ချဳ Leonardo da Vinci (၁၅ ဨပြဳ ၁၄၅၂ - ၂ မေ ၁၅၁၉) ဗွဲမဂၠိုင် ကော်စ လဳအဝ်နာရ်ဒဝ် (Leonardo) ဝွံ ဒှ် ဂကူအဳတလဳ မဒှ်မၞိဟ်မစိုန်သကီု လပါ်ကွတ်နာနာ ပ္ဍဲခေတ်ရေနာရှင်ရ၊၊ အရာညးမစိုန်သကီုဒယှ်တဴ မပ္တံကဵု မခၞံဗဒှ်တၟိ (invention)၊ ကသူ (drawing)၊ ပါန်ခဳ (painting)၊ ပါန်ပုတ် ( sculpting)၊ ဓဇဲ (architecture)၊ သိပ္ပံ (science)၊ ဂဳတ (music)၊ သင်္ချာ (mathematics)၊ ကွတ်စက်အေန်ဂျေန်နဳယာ (engineering)၊ ပါန်ကဝိ (literature)၊ ခန္ဓာဗေဒ (anatomy)၊ ဘူမိဗေဒ (geology)၊ နက္ခတ္တဗေဒ (astronomy)၊ ရုက္ခဗေဒ (botany)၊ အစာချူလိက် (writing)၊ ဝင် (history) ကေုာံ ကွတ်ဓဇက်ဗီုတိ (cartography)တအ်ရ၊၊ ပါဲနူဂှ်တုဲ ဟိုတ်နူညးမဖန်ဗဒှ်လ္ၚတ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲအရာတၞဟ်တအ်တုဲ ဂွံဒုင်ကော် မအံက် နိခါတကဗေဒ (the father of palaeontology, ichnology), ကေုာံ အစာဓဇဲရ၊၊ တုဲပၠန် ညးဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မဂွံစၟတ်သမ္တီ အစာပါန်ခဳမခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲကဵုအခိင်အိုတ်သီုရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင်တုပ်ပ်ဂှ် သီုဒှ် မၞိဟ်မဖန်ဗဒှ် က္ဍိုင်ကျာ (လေထီး / parachute)၊ က္ၜင်ကျာသၞေင်ကဝဲ (helicopter) ကေုာံ ကာခြပ် (တင့်ကား tank)ရ၊၊   ညးဂှ် သီုဒှ် မၞိဟ်အစာမ်ခိုဟ်အိုတ် နဒဒှ် မၞိဟ်ဝါဒဳမပအဓိကကောန်မၞိဟ် ခေတ်ရေနာရှင် မွဲရ၊၊
အစာဝင်ဂမၠိုင်ကီု သီုကဵုတၠပညာလပါ်နာနာတအ် စၟတ်သမ္တီ လဳအဝ်နာရ်ဒဝ် နဒဒှ် မၞိဟ်တၠအစောန် စက္ကဝါ "(Universal Genius)" ဟွံသေင်မ္ဂး မၞိဟ်ရေနာရှင် ("Renaissance Man")ရ၊၊ နကဵုပူဂိုလ်ပၠန်ရ ညးဝွံ ဒှ်မၞိဟ် "အၚောပ်စိုတ်လ္ၚတ် သက္ကုပေင်တြပ်＂(unquenchable curiosity) ကေုာံ ဒှ်မၞိဟ် စိုတ်ဇၞော်ကဵု ပရေင်မခၞံဗဒှ်တၟိ ("feverishly inventive imagination") တုဲပၠန် ညးဝွံ မၞိဟ်ဗွဲမဂၠိုင် စၟတ်သမ္တီလဝ် ဒှ်မၞိဟ်မစိုန်သကီု သွာင်နာနာတုဲ မၞိဟ်လဵုမွဲလေဝ် ပတောအ်ၜတ် ကုညးဟွံမာန်ဏီရ၊၊ အစာဝင် လပါ်ကွတ်ပါန်ကွတ် ဟေလေန် ဂါဒ်နာ (Helen Gardner) ဟီု လၟိဟ်ဂလိုင် ၜိုတ်ညးမကၠောန်ပ္တိတ်လဝ်မာန်ကီု သီုကဵု ကဆံင်ဍာ်ဒကေဝ် ကွတ်တဲညးကီုမ္ဂး ပ္ဍဲမွဲဒမြိပ်ဝင် ဗီုညး မွဲဟွံကေင်ဒှ်လဝ်ဏီရ၊၊ ＂စိုတ်ညးကီု ပရေင်ပူဂိုလ်ညးကီု ညးဝွံ သွက်ပိုယ်မ္ဂး ဒှ်မၞိဟ် ကၞောတ်အထောတ် ဒှ်မၞိဟ် မကၠိုဟ်ကေတ်ဟွံမာန် လောန်ၜက် နူကဆံင်ကောန်မၞိဟ်တအ် မစိုပ်မာန် ကၠောန်မာန်မွဲရ၊၊＂ မာကဝ် ရောသ်စိ (Marco Rosci) ဟီု ဗီုပရူဘဝညးကီု ပူဂိုလ်ညးကီုဂှ် စိုတ်လုပ်စခိုဟ်ကွေဟ်ရ၊၊ လညာတ်ညးဂှ် ကိတ်ညဳသၟဟ်ကဵုသဘာဝ (လဝ်ဂျေတ်)တုဲ ဟွံဒှ်ဒၟံင် ပွမဗၜေက်မတ်တုဲ ပတှ်ေ မချပ်ကူကေတ်ကၠးကၠးရ၊၊ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် နဲကဲ ဗီုပြင်ညးမကၠောန်ဂှ် ဗီုလဵုလေဝ် ဟွံကိတ်ညဳ ကုလညာတ်မၞိဟ် ပ္ဍဲခေတ်ညးရ၊၊ ညးဂှ် လောန်ၜက်ကၠိုဟ်ညာတ် သ္ၚောဲနူ မၞိဟ်ပ္ဍဲခေတ်ညး တၟာဂလိုင်ရ၊၊
လဳအဝ်နာရ်ဒဝ် ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲအပါ ညးမပဒတန်လိက် (notary) မၞုံယၟု ပဳရဝ် ဒါဝိန်ချဳ (Piero da Vinci) ပ္ဍဲမိအံက် ညးတၠတိဗ္ၚ မၞုံယၟု ကာတ်တရဳနာ (Caterina) ပ္ဍဲဍုင် ဝိန်ချဳ၊ ပ္ဍဲရးဖလဝ်ရေန်သ် (Florence) (ခေတ်လၟုဟ် ပ္ဍဲဍုင်အဳတလဳ) ရ၊၊ ညးကတ်ပညာ ပ္ဍဲအစာပါန်ချဳ ဍုင်ဖလဝ်ရေန်သ် အေန်ဒရာဲ ဒေလ် ဝေရ်ရဝ်ချဳအဝ် (Andrea del Verrocchio) ရ၊၊ ပ္ဍဲအခိင် ညးစကၠောန်ကမၠောန်တၟိတၟိဂှ် ညးလုပ်ကၠောန် ပ္ဍဲ ဇရေင် လုဒဝ်ဝိကဝ် အိလ် မဝ်ရဝ် (Ludovico il Moro) ပ္ဍဲဍုင် မဳလာနဝ် (Milan)ရ၊၊ ကြဴနူဂှ် ညးတေအ် အာကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲရဝ်မ၊ ဗဝ်လောန်နာ (Bologna) ကေုာံ ဝေန်နိစ် (Venice)ရ၊၊ ကၞောတ်ဘဝညးဂှ် ညးဖအိုတ်လဝ် ပ္ဍဲဍုင်ပြင်သေတ် ဇရေင်သ္ၚိ သၟိင်ဍုင်ပြင်သေတ် ဖရာန်သိစ် ပထမ မကဵုလဝ်ဂှ်ရ၊၊
လဳအဝ်နာရ်ဒဝ် ဝွံ ယၟုမြဟ်တဴ ဗွဲတၟေင် နဒဒှ် အစာပါန်ချဳ မွဲရ၊၊ ရုပ်ပါန်ချဳမောန်နာ လဳသာ (Mona Lisa)ဂှ် ဒှ်ရုပ်ပါန်ချဳညး ယၟုမြဟ်အိုတ်တုဲ မဒှ် ရုပ်ပဝ်ထရိတ် မချာဲစၠောအ်ဂၠိုင်အိုတ်မွဲ၊ တုဲပၠန် ရုပ်ပေါဲပသခါ လက္ကရဴအိုတ် (The Last Supper) ဂှ် ဒှ် ရုပ်ပါန်ချဳ မဆေင်ကဵုကွေတ်ဘာသာ မကလေင်ပတိတ်ဂၠိုင်အိုတ်မွဲရ၊၊ ရုပ်ကသူ ညးမဓဇက်လဝ် (Vitruvian Man) ဂှ်လေဝ် ဒှ်ရုပ်အဓိက ပ္ဍဲအရာအခိုက်ကၞာယေန်သၞာင်မွဲကီုတုဲ ရုပ်ဂှ် ဂွံပါလုပ် ပ္ဍဲမသြန်ယူရဝ်၊ ပ္ဍဲလိက်ဗွဟ် ကေုာံ အကြာပလောအ်တအ်ကီုရ၊၊ ရုပ်ပါန်ချဳညး Salvator Mundi'' ဂှ် သွံလဝ် နကဵုၚုဟ် သြန်ဒဝ်လာအမေရိကာန် ၄၅၀.၃ ပြကောဋိကိုဋ် ပ္ဍဲဒၞာဲ သွံလေလာန် (Christie's auction) ပ္ဍဲဍုင်နျူယံက် ပ္ဍဲဂိတုနဝ်ဝေန်ပါ ၁၅ သၞာံ ၂၀၁၇၊ မဒှ်ၚုဟ် မရာန် ပါန်ကွတ် ၚုဟ်ဍင်အိုတ် ပ္ဍဲဝင်ဂၠးတိဏအ်ရ၊၊ ရုပ်ပါန်ချဳညး သီုဖအိုတ်ဂှ် ၜိုတ် ၁၅ တၞးဂှ် သှ်ေၜက်ဒၟံင် စဵုကဵုတ္ၚဲဏအ် ဒှ်မာန်ရ၊၊ အစာပါန်ချဳ မဗက်ကွတ်တဲညးမာန် ပ္ဍဲအရာပါန်ချဳမ္ဂး မၞိဟ်ခေတ်လက္ကရဴနူညးမ္ဂး နွံဆမိရှေလ်အေန်ဂျလဝ် (Michelangelo)မွဲဟေင်ရ၊၊ ပ္ဍဲလိက်စၟတ်သမ္တီညး မၞုံကဵု ရုပ်ကသူ၊ ဓဇက်ရုပ် သိပ္ပံ ကေုာံ ရုပ်ပါန်ချဳသဘာဝဂမၠိုင် ဂွံဆဵုကေတ်ရ၊၊
လဳအဝ်နာရ်ဒဝ် ဝွံ ဒှ်မၞိဟ် မဂွံဒုင်အဲပရဲ ပ္ဍဲ အစောမ်စရာဲ ပရေင်နဲပညာညးရ၊၊ ညးဓဇက်ဗီုပြင် ဂွံကၠောန် က္ၜင်ကျာ၊ ကွဳစက်ခြပ် သွက်ဂွံစကာ ပ္ဍဲကဵုပၞာန်၊ ဓဇက်ဗီုပြင် မဂွံစကာ ဒြဟတ်တ္ၚဲ၊ စက်ဂမၠိုင် ကေုာံ ပလောအ်ဗၠိုပ်ဍာ်ရ၊၊ အရာညးမဓဇက်လဝ် လ္ၚဵုညိညတအ်ဂှ် ပ္ဍဲအခိင် ညးမဂျိုင်ဒၟံင် လမျီုဂှ် ကၠောန်ဗဒှ်ပ္တိတ်လဝ် နွံကီုရ၊၊ ကွတ်သိပ္ပံခေတ်တၟိ မကၠောန်ကဵု ပသဲ ကေုာံ အေန်ဂျေန်နဳယာတအ်ဂှ် ပ္ဍဲခေတ်ရေနာရှင်ဂှ် ဒှ်အရာတၟိကွေဟ်ဟ်ရ၊၊ ပရေင်ဖန်ဗဒှ်ညး ဍောတ်တ်လ္ၚဵုတအ်ဂှ် ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် ပ္ဍဲကဵုကွတ်သိပ္ပံကီုရ၊၊ အရာညးမဖန်ဗဒှ်လဝ် ဗွဲမဂၠိုင်တအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲတိုက်ထ္ၜးပျး ဝိန်ချဳ (the Museum of Vinci) ပ္ဍဲဍုင်ရဝ်မရ၊၊ ညးလ္ၚတ်ဗၟံက်ထ္ၜး ဗီုလဒက်ပ္တန် ခန္ဓကာယ မဆေင်ကဵု ကွတ်ဂဥုဲ(anatomy)၊ ပရေင်အေန်ဂျေန်နဳယာ (civil engineering)၊ မဆေင်ကဵု ကွတ်ပထဝဳ (geology)၊ မဆေင်ကဵု လျးကေုာံစက္ခု (optics)၊ ကေုာံ စက်ဟာ်ဒရဝ်ဂျေန်(hydrodynamics)တအ်ရ၊၊ ဆဂး ညးဟွံဂွံဒှ်ပ္တိတ် အရာညး မဆဵုညာတ်လဝ်တုဲ ပရေင်လညာတ်ညးဂှ်လေဝ် ဟွံဆက်စပ် ကုပရေင်သိပ္ပံဂတာပ်ခေတ် ပ္ဍဲခေတ်လၟုဟ် တိုက်တိုက်ရိုက်ရိုက်ရ၊၊
ဘဝကောန်ၚာ် ၁၄၅၂–၁၄၆၆
လဳအဝ်နာရ်ဒဝ် ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲ ဂိတုဨပြဳ ၁၅၊ သၞာံ ၁၄၅၂ ပ္ဍဲအခိင်ဗတံ ပိနာဍဳ (နာဍဳအခိုက်တြေံ) ပ္ဍဲ တူသကေန် (Tuscan) ပ္ဍဲဍုင်ဝိန်ချဳ (Vinci) မဒှ်ဍုင် မၞုံလတူဒဵု၊ ဗဒါဲကြုင် အာရ်နဝ် (Arno) မဒှ်ဍုင် သၟဝ်ပကင်ရင်မေဒိစိ ပ္ဍဲဍုင်ဖလဝ်ရေန် (Republic of Florence) (ခေတ်လၟုဟ် ပ္ဍဲဍုင်အဳတလဳ)ရ၊၊ ညးတေအ်ဂှ် ကတဵုဒှ်ကၠုင်မၞိဟ် ကောန်ဗုင်တိတ်၊ အပါညးဂှ် ဒှ်သေဌဳ မၞုံယၟု Messer Piero Fruosino di Antonio da Vinci မဒှ်မၞိဟ် သၟိင်တၠ ညးမပဒတန် လိက်တၞးဂမၠိုင် (legal notary)၊ မိညးဂှ် မၞုံယၟု ကာတေရိနာ (Caterina) မဒှ် မၞိဟ်တၠတိဗ္ၚရ၊၊  လဳအဝ်နာရ်ဒဝ် ဒှ်မၞိဟ် မဟွံကလိဂွံ ယၟုဗဳဇမွဲရ၊၊ ဒါ ဝိန်ချဳ "da Vinci" ဂှ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် နူ ဝိန်ချဳ၊၊ ယၟုညး ကာလမၜံင် ပေင်င်ဂှ် လဳအဝ်နာရ်ဒဝ် ဒဳ သေရ် ပဲရဝ် ဒါ ဝိန်ချဳ "Lionardo di ser Piero da Vinci", မဂွံအဓိပ္ပါယ် လဳအဝ်နာရ်ဒဝ် မဒှ်ကောန် အစာ ပဲရဝ် နူကဵု ဍုင်ဝိန်ချဳ ရ၊၊ ပ္ဍဲယၟုဂှ် မၞုံကဵု သေရ် "ser" မဂွံအဓိပ္ပါယ် အစာဂှ်တုဲ အပါညးဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မဂွံဒုင်ရှ်ေသှ်ေ ညးဂမၠိုင်မွဲဂှ် ဂွံတီကေတ်ရ၊၊
သီုဖအိုတ် လဳအဝ်နာရ်ဒဝ် နွံကောဒေအ် ၁၂၊ ဆဂး အာယုက်တၞဟ်ခြာ ကုညးတေအ် ဗွဲမလောန်ရ၊၊ ကာလ မၞိဟ်လက္ကရဴအိုတ် ၜံင်ဂှ် လဳအဝ်နာရ်ဒဝ် ကလိဂွံ အာယုက် ၄၀ သၞာံရ၊၊ တုဲပၠန် ကုကောဒေအ်တအ်ဂှ် ညးတေအ် အဆက်အောန်ကွေဟ်ရ၊၊ ကြဴနူ အပါညးတေအ် စုတိအာတုဲ ဟိုတ်နူအာဲတုဲ ကောဒေအ်တအ်ဂှ် ဟွံခိုဟ်ကဵုညးတေအ်ရ၊၊
လဳအဝ်နာရ်ဒဝ် ဂွံဗတောန်ပညာ နကဵုလုပ်သၞောဝ် ဟွံသေင် လေပ် လိက်လေတ္တေန်၊ ဂေသြမေတြဳ ကေုာံ သင်္ချာ ရ၊၊
ရုင်ကမၠောန် ဝေရ်ရောစ်ချဳအဝ် (Verrocchio's workshop) ၁၄၆၆ - ၁၄၇၆
ပ္ဍဲသၞာံ ၁၄၆၆ ပ္ဍဲအခိင် မကလိဂွံအာယုက် ၁၄ သၞာံဂှ် လဳအဝ်နာရ်ဒဝ် မဂွံဒုင်ပလံင်ဏာ ဇရေင် အစာပါန်ကွတ် အေန်ဒရာဲ ဒဳ ကောန်နဳ (Andrea di Cione) ယၟု မၞိဟ်မတီဂၠိုင် ဝေရ်ရောစ်ချဳအဝ် (Verrocchio)ရ၊၊ ရုင်ကမၠောန်ဝေရ်ရောစ်ချဳအဝ်ဂှ် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဒှ်ရုင်ကမၠောန် ခိုဟ်အိုတ် ပ္ဍဲဍုင်ဖလဝ်ရေန် ဂှ်ရ၊၊ ပလံင်ဏာညးတေအ် သွက်ဂွံရီု ဗိုင်ကၠောန်စ ပ္ဍဲရုင်ကမၠောန်ရ၊၊ ဝေရ်ရောစ်ချဳအဝ်ဂှ် ပ္ဍဲအခိင်ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်အစာပါန်ကွတ် မပ္တံကဵု ဓဇက်ရုပ်ပါန်ချဳ၊ ပုတ်ရုပ် ဒယှ်အိုတ် ပ္ဍဲဍုင်ဖလဝ်ရေန်ဂှ်ရ၊၊ ပံက်ဂွံ ရုင်ကမၠောန် ဂွံ ထပှ် သၞာံရ၊၊ အစာပါန်ချဳ ဒယှ် ဗီုကဵု Domenico Ghirlandaio, Perugino, Botticelli ကေုာံ Lorenzo di Credi တအ်လေဝ် လုပ်ကၠောန်ဒၟံင် ပ္ဍဲရုင်ကမၠောန်ဂှ်ကီုရ၊၊ လဳအဝ်နာရ်ဒဝ် ဂွံဗ္တောန်ကေတ် စပ်ကဵုတဳအဝ်ရဳ နကဵုလိက်ကီု သီုကဵု ကမၠောန်နတဲဂမၠိုင် ပ္ဍဲရုင်ကမၠောန်ဏအ် ဗီုကဵု ဖျေဟ်ဗီုပြင်၊ ဖက်ဍာ်ဂဥုဲ၊ ဍုန်ပၠင်ပသဲ၊ မကၠောန် နကဵုပသဲ၊ ကေုာံ သောန်ရုပ်တအ်၊ ဓဇက်ရုပ်ပါန်ချဳ၊ ပုတ်ရုပ်၊ကၠောန်ရုပ်တိတအ်ဒှ်တမ်ရ၊၊
ရုပ်ပါန်ချဳ မကၠောန်ပ္တိတ် နူကဵု ရုင်ကမၠောန်ဝေရ်ရောစ်ချဳအဝ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ဓဇက်ချူလဝ် နကဵုကောန်ကမၠောန်ညးရ၊၊ အတိုင် ဝသရဳ (Vasari) မဒှ်မၞိဟ် မကၠောန်ကမၠောန် မွဲစွံ ကုလဳအဝ်နာရ်ဒဝ် မဟီုထ္ၜးမ္ဂး ရုပ်ပါန်ချဳ မ္ၚဵုၜာတ္တိဇာံ ကု ခရေတ် (The Baptism of Christ) မဒှ်ရုပ် လဳအဝ်နာရ်ဒဝ် ကေုာံ အစာညးတေအ် ဝေရ်ရောစ်ချဳအဝ် မဓဇက်လဝ်တုဲ ဒၞာဲလဳအဝ်နာရ်ဒဝ် မဓဇက်လဝ် ဒၞာဲဗီုရုပ်ဒေဝတဴၜါ မရပ်ထ္ၜလဝ် သ္ၚာ/ဗွိုက်လတက် နာဲယေသှု ပ္ဍဲကဵု ဒကဴဂှ် အစာညးတေအ် ညာတ်ဒးတုဲ ဒှ်အမ်သဝ် လတူညးတေအ် ဗွဲမလောန်တုဲ အစာညးတအ် ဒးဖျေဟ်ထောအ်စုက်တုဲ ဆလအ်လေဝ် ဟွံမိက် ဆက်ဓဇက် ရုပ်ပါန်ချဳရ၊၊ ပရူဏအ်ဂှ် ညးဂမၠိုင်စှ်ေစိုတ် ဒှ်ပရူမဍာံစၟတ်မွဲ ဟွံသေင်ကီုလေဝ် ဒှ်အရာမဟီုပတိုန်စ လတူကွတ်တဲညးတေအ်မွဲ ဟီုမာန်ရ၊၊ လ္ၚတ်စၟဳစၟတ်ရံင် ဗီုဂှ် စုက်က်မ္ဂး ရုပ်ဂှ် ဓဇက်လဝ် နကဵုမစကာလဝ် နဲကဲတၟိ ဍာ်ဂဥုဲကၠေင်ရ၊၊ တုဲပၠန် ဗီုရုပ်ဇိုင်တဲ နာဲယေသှုဂှ် တုပ်ဒၟံင်ကဵု ဗီုရုပ်ဇိုင်တဲ လဳအဝ်နာရ်ဒဝ်တုဲ ဒဒှ်ရ ကာလမဓဇက်ရုပ်ဝွံ လဳအဝ်နာရ်ဒဝ် ဒှ်မၞိဟ်မဝ်ဒါဂှ် စှ်ေစိုတ်ရ၊၊ ပါဲနူဂှ် ကမၠောန်ဝေရ်ရောစ်ချဳအဝ် မကၠောန်လဝ်တုဲ လဳအဝ်နာရ်ဒဝ် မဒှ်လဝ် နဒဒှ်မၞိဟ်မဝ်ဒါ တၞဟ်ပၠန်ဂှ် ရုပ်ဗရိုတ် သၟိင်ဍာဝိဒ် ပ္ဍဲဗာရ်ဂေလ္လဝ် (Bargello) ကေုာံ ရုပ် (Archangel Raphael) ပ္ဍဲ တဝ်ဗဳယျာ ကဵု အေန်ဂေလ် (Tobias and the Angel)ရ၊၊
ၜိုတ်သၞာံ ၁၄၇၂ အခိင်ကာလ မကလိဂွံအာယုက် ၂၀ ဂှ်၊ လဳအဝ်နာရ်ဒဝ် နဒဒှ်အစာဂှ် ဓဇက်လဝ် ရုပ် စၞောန်ဂၠံင်တရဴ တၠဳလုကာ (Guild of Saint Luke)ရ၊၊ ၜိုန်ရအပါညးတေအ် ပံက်ကဵု နဒဒှ် ရုင်ကမၠောန်ဇကုအပိုင် ကီုလေဝ် လဳအဝ်နာရ်ဒဝ် ဆက်ပံင်တောဲကၠောန်အာဒၟံင် ကရောမ်အစာညးတေအ် ဝေရ်ရောစ်ချဳအဝ် ဖိုဟ်ရ၊၊ ကမၠောန်ဓဇက်ရုပ် မတီကေတ်စၟတ်တ္ၚဲ လဳအဝ်နာရ်ဒဝ် ကၠးကၠး ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ်ရုပ် ဗီုကွာန်အာရ်နဝ် မဓဇက်ချူလဝ် နကဵုကၞေဟ်မှင် ပ္ဍဲဂိတုအဝ်ဂေတ် ၅၊ သၞာံ ၁၄၇၃ ရ၊၊
ဘဝ နဒဒှ်တၠပညာ၊ ၁၄၇၆ - ၁၅၁၃ (Professional life, 1476–1513)
ပ္ဍဲလိက်စၟတ်သမ္တီ ရုင်ဗစာ (ရုင်သၞောဝ်ဓဝ်) ဖလဝ်ရေန် သၞာံ ၁၄၇၆ ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် လဳအဝ်နာရ်ဒဝ် ကေုာံ သၟတ်တြုဟ်တၞဟ်ၜါပိတအ် ဒးဒုင်စုတ်စောဲ ဒုဟ်သဝ်ဒဝ်မဳ (sodomy) မဒှ်ဒုဟ် မကလိလောန် ဟိုတ်နူမဆက်ဆောံ မုက္ခလိင်္ဂ (oral sex) ဟွံသေင်မ္ဂး ဝစ္စလိင်္ဂ (anal sex) ဟွံသေင်မ္ဂး ဆက်ဆောံလိင် ကုတိရစ္ဆာန်ရ၊၊ ဆဂး ရုင်ဗစာ ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ညးတအ် မဟွံမဲ ကုဒုဟ်ရ၊၊ ပ္ဍဲခေတ်ရေနာရှင် ပ္ဍဲဍုင်ဖလဝ်ရေန်ဂှ် ပွမကၠောန်ပ နဒဒှ် ခမၞုဲ (homosexual acts)ဂှ် ဒှ် အရာမ္ၚးသၞောဝ်ရ၊၊ စနူသၞာံဂှ်တုဲ စဵုကဵုသၞာံ ၁၄၇၈ အကြာဂှ် ဟွံဂွံဆဵုကေတ် ပရေင်ကမၠောန်ညးရ၊၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၄၇၈ ဂှ် ညးတေအ် တိတ်နူ ရုင်ကမၠောန် ဝေရ်ရောစ်ချဳအဝ်တုဲ ညးတေအ်လေဝ် သီုတိတ်အာ နူသ္ၚိအပါညးတေအ်ကီုရ၊၊ အစာချူလိက် Anonimo Gaddiano ချူ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၄၈၀ ဂှ် လဳအဝ်နာရ်ဒဝ် မံင်ပ္ဍဲအကြာ သ္ၚိသေဌဳ ကေုာံ သၟိင်တၠ Medici တုဲ ကၠောန်ဒၟံင် ကၠအ်ပ္ကဴ (Garden of the Piazza San Marco) ပ္ဍဲဍုင်ဖလဝ်ရေန် ဂှ်ရ၊၊ သၟိင်တၠသေဌဳဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ဘာပါန်ကွတ်၊ ဇၟန်လိက် ကေုာံ ဒဿန မကော်ဂး (Neo-Platonic academy of artists, poets and philosophers) ရ၊၊ ပ္ဍဲဂိတုဇာန်နဝါရဳ ၁၄၇၈ ညးကလိဂွံ ကမၠောန် ဗွဲတၞဟ်ခြာဗၠးၜး သွက်ဂွံ ဓဇက်ရုပ် ပ္ဍဲခဒမ်သ္ၚိကျာ် ဘာကျာ်သင် ဗေရ်နေဒ် (St. Bernard) ပ္ဍဲကဵု Palazzo Vecchio၊ ပ္ဍဲဂိတုမာတ် သၞာံ ၁၄၈၁ ဂှ် ညးကလိဂွံကမၠောန် သွက်ဂွံဓဇက်ရုပ် (The Adoration of the Magi) ဗွဲမဗၠးၜး သွက်ခမဳ ဘာသန်ဒဝ်နာတဝ် (San Donato)ရ၊၊ ကမၠောန်သီုၜါဂှ် ဆမွဲကီု ဟွံတုဲဒှ်ရ၊၊ ကမၠောန်ဒုတိယဂှ် ဒးဒေါအ်အာ ဟိုတ်နူ လဳအဝ်နာရ်ဒဝ် အာမံင်ထောအ် မဳလာနဝ် ရ၊၊
ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၄၈၂ အတိုင်စၟတ်သမ္တီ ဝသရဳမ္ဂး လဳအဝ်နာရ်ဒဝ် ဒှ်မၞိဟ် မစိုန်သကီု ပ္ဍဲကဵုဂဳတ၊ ညးတေအ် ကၠောန် ထၞ (lyre) သြန်မွဲ ပ္ဍဲကၞောတ်ဂှ် နွံကဵု ရုပ်က္ဍိုပ်ချေဟ်မွဲရ၊၊ သၟိင်ဍုင်ဖလဝ်ရေန် မဟိမု လဝ်ရေန်ဇြဝ် (Lorenzo de' Medici) ပလံင်ဏာ လဳအဝ်နာရ်ဒဝ် ကေုာံ ထၞသြန်ဂှ် နဒဒှ်တၟာဲတဲ သွက်ဂွံ ဒက်ပရေင်ၜိုဟ်လလံ ကုသၟိင်ဍုင်မာလဳနဝ် လုဒဝ်ဝိကဝ် သဖဝ်သာ (Ludovico Sforza)ရ၊၊
လဳအဝ်နာရ်ဒဝ် ကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲဍုင်မာလဳနဝ် နူကဵုသၞာံ ၁၄၈၂ စဵုကဵုစိုပ် ၁၄၉၉၊၊ ညးကလိဂွံကမၠောန် သွက်ဂွံဓဇက် ရုပ် ကညာ ပ္ဍဲဒဵုတၟအ် (Virgin of the Rocks) သွက် (the Confraternity of the Immaculate Conception) ကေုာံ ဗီုရုပ် ပေါဲပသာခါ လက္ကရဴအိုတ် (The Last Supper) သွက်ဘာလကျာ် သာန်တာ မာရိယျာ (Santa Maria delle Grazie) ပ္ဍဲအခိင်တမ်သၞာံ (spring) သၞာံ ၁၄၈၅ ဂှ် နကဵုစၞး သၟိင်လုဒဝ်ဝိကဝ် ဂှ် လဳအဝ်နာရ်ဒဝ် တိတ်အာတရဴ ဍုင် ဟင်ဂေရဳ (Hungary) သွက်ဂွံ ဆဵုဂဗ ကုသၟိင်ဍုင်ဟင်ဂေရဳ မာတ်ချေဲ (Matthias Corvinus) တုဲ သၟိင်ဍုင်ဂှ် ကဵုညးဓဇက်ရုပ် မဒေါန်နာ (Madonna) မဒှ်ဗီု မိအံက် မာရဳ ရ၊၊ အကြာသၞာံ ၁၄၉၅ ကဵု ၁၄၉၅ ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ယၟုမၞိဟ်ဗြဴမွဲ မၞုံယၟု ကာတ်တရိနာ (Caterina) အကြာ လိက်စၟတ်သမ္တီညးတေအ်ရ၊၊ ကာလညးဗြဴဂှ် စုတိ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၄၉၅ ဂှ် ပ္ဍဲစရင်ဖျေဟ်ကမ္မဌာန်ဂှ် ချူလဝ် ညးဗြဴဂှ် ဒှ်မိညးတေအ်ရ၊၊
လဳအဝ်နာရ်ဒဝ် စိုပ်မဳလာနဝ်တုဲ ကၠောန်ကဵု သွက် သၟိင်လုဒဝ်ဝိကဝ် ကမၠောန်ဗွဲမဂၠိုင် မပ္တံကဵု ပရေင်ကမၠောန် ပလေဝ်ဍုင်ကွာန်ကီု သီုကဵု ကမၠောန်မဖျေဟ်ဒဳဇြာင် ဗီုဘာကျာ်ဍုင်မဳလာနဝ်၊ ကၠောန်ရုပ်သၟိင်နကဵုဗရိုတ်ရ၊၊ သွက်ဂွံရုပ်သၟိင်ဂှ် ဒးကေတ်စကာလဝ် ဗရိုတ် ၇၀ တာန်ရ၊၊ ဆဂး ကမၠောန်ဂှ် သီုဟွံဒှ်တုဲရ၊၊ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၄၉၂ ဗီုပြင်ချေဟ် နကဵုတိမွဲ ညးတေအ် ကၠောန်တုဲအာရ၊၊ ပ္ဍဲခေတ်ရေနာရှင်ဂှ်မ္ဂး ရုပ်မဇၞော်နူ ရုပ်ချေဟ်ညးတေအ်မ္ဂး နွံၜါဓဝ်ရ၊ ရုပ်ဗရိုတ်ဂတ္တမေလတ (gattamelata) ဒဝ်နတေလ္လော (Donatello) မကၠောန်လဝ်တုဲ ပ္ဍဲပဒဴ (Padua) ကဵု ရုပ်ဗာတဝ်လဝ်မေအဝ် (Bartolomeo Colleoni) ဝေရ်ရဝ်စ်ချဳအဝ် (Verrocchio) မကၠောန်လဝ်တုဲ နွံပ္ဍဲဍုင်ဝေနိစ်ရ၊၊ ရုပ်ချေဟ်လဳအဝ်နာရ်ဒဝ်ဂှ် မၞိဟ်မတီလဝ် နကဵုယၟု (Gran Cavallo)  Leonardo began making detailed plans for its casting; however, Michelangelo insulted Leonardo by implying that he was unable to cast it. In November 1494, Ludovico gave the bronze to be used for cannon to defend the city from invasion by Charles VIII.
In Cesena in 1502, Leonardo entered the service of Cesare Borgia, the son of Pope Alexander VI, acting as a military architect and engineer and travelling throughout Italy with his patron. Leonardo created a map of Cesare Borgia's stronghold, a town plan of Imola in order to win his patronage. Maps were extremely rare at the time and it would have seemed like a new concept. Upon seeing it, Cesare hired Leonardo as his chief military engineer and architect. Later in the year, Leonardo produced another map for his patron, one of Chiana Valley, Tuscany, so as to give his patron a better overlay of the land and greater strategic position. He created this map in conjunction with his other project of constructing a dam from the sea to Florence, in order to allow a supply of water to sustain the canal during all seasons.
Leonardo returned to Florence, where he rejoined the Guild of Saint Luke on 18 October 1503. He spent two years designing and painting a mural of The Battle of Anghiari for the Signoria, with Michelangelo designing its companion piece, The Battle of Cascina. In Florence in 1504, he was part of a committee formed to relocate, against the artist's will, Michelangelo's statue of David.
In 1506, Leonardo returned to Milan. Many of his most prominent pupils or followers in painting either knew or worked with him in Milan, including Bernardino Luini, Giovanni Antonio Boltraffio and Marco d'Oggiono. At this time he may have commenced a project for an equestrian figure of Charles II d'Amboise, the acting French governor of Milan. A wax model survives and, if genuine, is the only extant example of Leonardo's sculpture.
Leonardo did not stay in Milan for long because his father had died in 1504, and in 1507 he was back in Florence trying to sort out problems with his brothers over his father's estate. By 1508, Leonardo was back in Milan, living in his own house in Porta Orientale in the parish of Santa Babila.
နိဿဲ
[[Category:]] [[Category:]]
ကအ်လကုတ် သၞေဟ်လတူ၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ကအ်လကုတ်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၂၄၆၉၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၂၇၈၆ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၅၂၅၅ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
က (သတ်ဍာ်)
ပြကိုဟ်
ကဏ္ဍ:ကဏ္ဍအဓိက!
ၑ
ၑ (ṣa)ဂှ် ပ္ဍဲအခိင်တမၠာတေအ် ၜိုန်ရ မန်တအ် စကာကၠုင်ကီုလေဝ် ပ္ဍဲအခိင်လၟုဟ် ဟွံဆက်စကာရ။ ပ္ဍဲကဵု အရေဝ်မန် မၞုံရမ္သာင်ၜါၜါ ရမ္သာင်သာ ကဵု ရမ္သာင်ဇြိုင်ဂှ်မ္ဂး "ၑ" ဂှ် ဒှ်ဗျည်ရမ္သာင်ဇြိုင်တုဲ လုပ်လၟိဟ် ဂကောံဗျည်ဒုတိယ။ ရမ္သာင်မန် မွဲဂကောံမနွံပန်ပန်ဂှ် "ၑ" နွံ ပ္ဍဲဒၞာဲရမ္သာင်ပန်၊ "ၜ" သာ၊ "ၐ" သာဇြိုဟ်၊ "ၝ" ဇြိုင်၊ "ၑ" ဇြိုင်ဇြိုဟ်။
ဝင်
အက္ခရ် "ၑ" ဝွံ နူတမ် ကၠုင်နူ အက္ခရ်ဂြန္ထ နူဒေသဍုင်အိန္ဒိယသၠုင်ကျာ ဗွဲမဂၠိုင်ကော်ခဴစ အက္ခရ်ပလ္လဝ နူအေဒဳ (၅-၆) ဗွဝ်ကၠံရ။ အက္ခရ်ပလ္လဝဂှ် စောန်ဆက်ကၠုင် နူအက္ခရ်ဗြဟ္မဳ။ တမ်မူလ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် တၠပညာတအ် လညာတ်ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ကီုလေဝ် လညာတ် Georg Bühler မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ နူတမ် မကၠုင်နူသေမိတိစ် (Semitic)ရ။ အတိုင်လညာတ်ညးမ္ဂး ပ္ဍဲၜိုတ် ဘဳသဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဗဗၞးတအ် ကေတ်အက္ခရ်ဂှ်တုဲ ညံင်ဂွံကိတ်ညဳ ကုရမ္သာင်သံသကြိုတ် ကေုာံ ပြကြိုတ်ဂှ် ညးတအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ်ရ။ လညာတ်တၠပညာ မပ္တံကဵု G.R. Hunter, S.R. Rao, John Newberry ကေုာံ Krishna Rao တအ် ညာတ်ကေတ် အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် နွံအဆက်တမ် နူကဵု အက္ခရ်/သင်္ကေတအိန္ဒူ (Indus script/Indus symbol) ရ။
လိက်စဳပၞောန်
လိက်စဳပၞောန် (Regulative/regulerende)
တင်ရန်တၟအ် - ညံင်ညးဗှ်လိက်/ညးဒုင်တဲတအ် ဂွံကၠောန်ပ ဒ္ဂေတ်ဗက် မွဲမွဲ၊၊
ဂကူလိက်ဏအ်ဂှ် ဒှ်ဂကူလိက် ညးမဗှ်လိက်တအ် ညံင်ဂွံဝေင်ပါယ် အရာ/ကမၠောန် မွဲမွဲ၊ ညံင်ဂွံဒ္ဂေတ်ကၠောန် အတိုန်အရာ မွဲမွဲ၊၊ လိက်ဂကူဏအ်ဂှ် ဒှ်လိက် မထိင်၊ မဖဍိုန်ကဵု အသိင်စိုတ်ရ၊၊ ဗွဲမဂၠိုင် ဒှ်ဂကူလိက် မဆေင် ကဵုသၞောဝ်ဥပဒေ၊ စဳပၞောန် ကေုာံ လိက်ရုင် နူအလဵုအသဳရ၊၊ ပါယ်နူဂှ်တုဲ လိက်ဒၠောအ်ဗတောန်ကောန်င္ၚာ်လေဝ် ပါလုပ်လၟုဟ် ပ္ဍဲဂကောံလိက်စဳပၞောန်ဏအ်ကီုရ၊၊
ဗီုလဒက်ပ္တန်
လိက်စဳပၞောန်တအ်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် ဒက်ပ္တန်လဝ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံဂၠိုင်ရ၊၊
(၂) ဖျေဟ်အပိုင်အခြာ တင်မဒးဍိုက်ပေင် မဒးဒ္ဂေတ်ဗက်၊၊
(၃) ဂတိ ကုညးမဒ္ဂေတ်ဗက်မ္ဂး ကလိဂွံ ဖဵုဂုဏ်ဗီုလဵု (ဟွံသေင်မ္ဂး) ဘပဠ ကုညးမဟွံဒ္ဂေတ်ဗက်တအ်ဂှ် နကဵုဘဲဒဏ် သာ်လဵု မဒးဒုင်၊၊
အရေဝ်မသုင်စောဲ
လိက်စဳပၞောန်ဂှ် ဒှ်လိက်ရုင်သၟိင်တၠ ဟွံသေင်မ္ဂး လိက်ညးမကလိဂွံလဝ် အခေါင်အရာတအ် မပလံင်ဗစိုပ်မွဲရ၊၊ လိက်တအ်ဂှ် ဒှ်လိက် မဆေင် ကုသၞော်ဥပဒေတုဲ လက်သန်ဍေဟ် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဏအ်ရ၊၊
၁၊ ပရူတင်ဂၞင်ဂမၠိုင် မဆက်လဝ် (bundling of information)
စၞးမဒးချူ နကဵုဝါကျဂၠေအ်အ် ဗွဲမဂၠိုင်ဂှ် ချူ နကဵုပရူဂမၠိုင် မဆက်လဝ် မတောဲလဝ် နကဵုဝါကျအောန်န် ဂၠိင်င်၊၊ ဥပမာ - ကုညးမဟွံမွဲ ကုအခေါင်မွဲ လိက်၊ ဇ/ဟ ဟွံသေင်မ္ဂး ပရူပရာမကၟာတ်လဒဵုလဝ် ညးမွဲသအာင်ဂှ် ပံက်ပထောင်၊ ပလီုပလာ်ထောအ် ဟွံသေင်မ္ဂး ပညံင်ဂွံတီ ပရူပရာ ပ္ဍဲဂှ်မ္ဂး နကဵုဒဏ်လှုဲ ဟွံသေင်မ္ဂး ဒဏ်ထံင် စဵုကဵု ၆ ဂိတု ဍေဟ်ဒး၊၊
၂၊ နာမဝိသေသန
ဥပမာ - ကမ္မဏဳ မပါလုပ် ဟွံသေင်မ္ဂး မဂစာန်ဖန် သွက်ကလိဂွံ ဖဵုဂုဏ်ဇကု နကဵုနဲကဲမကြီုကြ၊ မပကီုပရာပ်၊ မကလိလောန်ဒုဟ် မပကီုပရာပ် ဟွံသေင်မ္ဂး အရာမဖန်ဗဒှ် ညံင်မၞိဟ်တအ် မဂွံချပ်တၞဟ်ခြာမ္ဂး ဒးပလီု နကဵုရုင်ဗစာ၊၊
ဒဵုလာဲဝိပဿနာ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ဍုင်ရေဝ်
ဘာဒဵုလာဲဝိပဿနာ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ဍုင်ရေဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံခမဳ ၃ ဇကု၊ ထပိုယ် ၁ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၄ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တကေသရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၅၊ ဝှ် ၄၅။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကအ်သင်္ဂဒါ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်ဍောတ်
ဘာကအ်သင်္ဂဒါ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကအ်ဍောတ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။
သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၃ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၄ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဥတ္တမ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၈၁၊ ဝှ် ၂၆။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကအ်လကုတ် သၞေဟ်လဒေါဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်ကအ်လကုတ် သၞေဟ်လဒေါဝ်(Kulakoke (Ahlelseik)၊ ကုလားကုတ် (အလယ်ဆိပ်)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်ကအ်လကုတ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၄၀၀။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ကအ်လကုတ်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၂၄၆၉၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၂၇၈၆ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၅၂၅၅ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ဒဵု၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်ဍောတ်
ဘာဒဵု ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကအ်ဍောတ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။
သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၃ ဇကု၊ ထပိုယ် ၂ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၂ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပဏ္ဍိတ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၇၊ ဝှ် ၃၅။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
တၟိ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်ကွေဟ်
ဘာတၟိ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကအ်ကွေဟ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံခမဳ ၅ ဇကု၊ ထပိုယ် ၁ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၃ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တသုန္ဒရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၃၊ ဝှ် ၄၃။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကအ်လကုတ် သၞေဟ်သၟဝ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်ကအ်လကုတ် သၞေဟ်သၟဝ်(Kulakoke (Aukseik)၊ ကုလားကုတ် (အောက်ဆိပ်)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်ကအ်လကုတ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၃၉၈။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်ကအ်လကုတ်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၂၄၆၉၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၂၇၈၆ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၅၂၅၅ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကအ်ချ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်ဍောတ်
ဘာကအ်ချ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကအ်ဍောတ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။
သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၇ ဇကု၊ ထပိုယ် ၆ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၆ ဇကု၊ ထပိုယ် ၃ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တညာဏိဿရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၇၊ ဝှ် ၃၇။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
မုဟ်ဂနိင်၊ ကျာ်စေတဳ ရးဗဂေါ
ကျာ်မုဟ်ဂနိင် (Mukhanein Pagoda or Moe Kanaine), (ကျိုက်မုဂနိန်၊ မိုးဂနိမ်စေတီတော်, ဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်မုဟ်ဂနိင် (မိုးဂနိမ်းရွာ)၊ ပွိုင်ဍုင်ကဝ၊ ရးဗဂေါ။ အတိုင်ဝင်ကျာ်မ္ဂး ကျာ်စေတဳဝွံ ညးသၠိုင်လဝ် ဓါတ်သော်မွဲတၞုင်။ သၞာံ ၁၉၉၈ ဂိတုမေ ၁၀ (၁၃၆၀ ဂိတုပသာ်ပေင်) တ္ၚဲဗုဒ္ဓဝါဂှ် ကလေင်လဟဵုလဝ် အလန်ပထမ၊ သမၠုင်ကျာ် နွံ ၁၈၀ ပေ။
လိက်စၞောန်
လိက်စၞောန်
မုဟ်ဂနိင်၊ ကျာ်စေတဳ ရးဗဂေါ
ဒတန်
ကျာ်မုဟ်ဂနိင်ဂှ် နွံပ္ဍဲ ကွာန်မုဟ်ဂနိင် (မိုးဂနိမ်း)။ နူကဵု ဒဒန်လဒေါဝ်ဍုင်ကဝ (ရးဗဂေါ) အာလပါ်ဗၟံက် ဂၠံင်ကဝ-ဖလေး-အုန်းနှဲ ၂.၂၄ တိုင် (၄.၆၈ ကဳလဝ်မဳတာ) စိုပ်ဂၠံင်ပန်သွာင်၊ ၚံက်စှ်ေလပါ်သၠုင်ကျာ (လပါ်တဲပုင်) ၜက်ကွာန် ပေါက်ကုန်းကြီး၊ ဂွံ ၂.၇၇ တိုင် (၄.၄၆ ကဳလဝ်မဳတာ) မ္ဂး စိုပ်ကျာ်မုဟ်ဂနိင်ရ။ ကျာ်မုဟ်ဂနိင်ဂှ် နွံဒၟံင် လတူကုန်ဂမောဝ် (ကုန်းဂမူ)။ 17.06157°N, 96.51277°W
လိက်စၞောန်
တင်ရန်တၟအ်၊၊ ချူဗၟံက်ထ္ၜး ဗီုလဵုဂွံကၠောန်၊ ဗီုလဵုဂွံဖန်၊ ဗီုလဵုဂွံသုင်စောဲ၊၊
မုဟ်ဂနိင်၊ ကျာ်စေတဳ ရးဗဂေါ
ဝင်
အတိုင်ဝင်ကျာ်မ္ဂး ပ္ဍဲမဟာသက္ကရာဇ် ၁၁၀ အခိင်သၟိင်ဨကရာဇ်မန် တိဿဓမ္မသဳဟရာဇာ (သၟိင်မဟာသဳရိမာသောက) မပကင်ရင်ဍုင်သဓီုဂှ် မှာထေရ်ဂဝံပတိ နိမန်နင် တၠဳပိုန်မနွံကျာ်တြဲတုဲ ကျာ်တြဲ ကေုာံ အရှန် ၅၀၀ စိုပ်ကၠုင်ဍုင်မန်ရ။ ရသိတြဲဇကု သီုကဵု ရသိမပဒတဴ ပ္ဍဲမုဟ်ဂနိင်တဍဲ ပြာပ်အာ ဇရေင်ကျာ်တြဲတုဲ အာတ်မိက် ဗုဒ္ဓပူဇနိယဝတ္ထု၊ ကျာ်ဒုင်ကဵု ဓါတ်သော် ညးမွဲမွဲတၞုင်တုဲ ရသိတအ် ကလေင်စဴဌာန်ဒမံင်ဇကုရ။ ကာလရသိဂှ် ကလေင်စိုပ် ဇရေင်ဒမံင်ဇကုတုဲ သွက်ရသိမပဒတဴ ကရောမ်ဇကုလေဝ် ဂွံပူဇဴဓါတ်သော်ကျာ်ကီုတုဲ ပအဓိဋ္ဌာန်တုဲ ဓါတ်သော်ဂှ် ဒှ်အာ ပိတၞုင်တုဲ ရသိသကအ်ရဲဇကုလေဝ် ကလိဂွံညးမွဲမွဲတၞုင်တုဲ ညးတအ် ပ္တန်လဝ် ကျာ်မကဴ (ကျိုက်မတ်ကော်)၊ ကျာ်သဳရိဓမ္မသောက်၊ ကေုာံ ကျာ်မုဟ်ဂနိင်ဝွံရ။ ဗွဲကြဴ ဒၞာဲဂှ် မၞိဟ်မဂွံတီ ဟွံမဲဟေင်၊ အခိင်ကာလ သောဏထေရ် ဥတ္တရထေရ် မကၠုင်ပတန်သာသၞာ ပ္ဍဲဍုင်သဓီုဂှ် ဒၞာဲဒတန် စေတဳဓါတ်သော်တြဴတၞုင်တအ်ဂှ် ညးကလေင်ဗၟံက်ထ္ၜးကဵုပၠန်တုဲ ညးကလေင်လဟဵုပတိုန် ကျာ်စေတဳမုဟ်ဂနိင်ဝွံရ။ စတမ်နူဂှ်တုဲ သၟိင်အဆက်ဆက် ပလေဝ်လဟဵုကၠုင်ကီုလေဝ် ဗွဲကြဴ ဟိုတ်နူဘဲဒဏ်ကသဳတိ၊ ဘဲဒဏ်ဗြဲကျာတုဲ စေတဳဝွံလီုလာ်အာပၠန်ရ။
လိက်စၞောန်
လိက်စၞောန်ဏအ်ဂှ် သွက်ဘဝရိုဟ်ဒဒှ်တ္ၚဲပိုယ်မ္ဂး ကိစ္စဇၞော်ကွေဟ်ရ၊၊ လိက်စၞောန်ဏအ်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် လိက်ဂြန်ဂဥုဲ၊ လိက်နဲဍုန်ပုင်သွ၊ လိက်မချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဗီုဂွံဗဂပ်ကပေါဝ်မွဲမွဲ၊ လိက်မချူဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ဗီုဂွံသုင်စောဲ ကပေါတ်စက်မွဲမွဲ၊ လိက်နဲဗီုဂွံ ဝေင်ဓတ် မပ္တံ မြဴသာ်ဝွံ ဒှ်တမ်ရ၊၊ ဟီုမွဲနဲပၠန်မ္ဂး လိက်မချူထ္ၜးလဝ် ဗီုညးတၞဟ် ဂွံကၠောန်ဗက်ဒးရ၊၊
မုဟ်ဂနိင်၊ ကျာ်စေတဳ ရးဗဂေါ
လဟဵုအလန်ခေတ်လက္ကရဴ
ဘဒ္ဒန္တသုန္ဒရ နွံပိုန် ဘာမၞိက် (ပတ္တမြားကျောင်း)၊ ကွာန်ကျောက်ဆောင်၊ ဍုင်ဗဂေါဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၉၈ ဂိတုမေ ၁၀ (၁၃၆၀ ဂိတုပသာ်ပေင်) ဂှ် ကလေင်လဟဵုပတိုန် ကျာ်စေတဳဝွံတုဲ ပ္တိုန်ပြာသာဒ်တၟိ။ ကြဴနူဂှ်ပၠန် နွံပိုန်ဘာမၞိက်ဂှ် ဒုင်ကေတ်သြဝါဒ ဘဒ္ဒန္တသုမန နွံပိုန် ဘာဇြဲ၊ ဍုင်ကဝ ညးမဒှ် သၟိင်သင်ကၟိန်ဍုင် မကလိဂွံ မဟိမု အဂ္ဂမဟာသဒ္ဓမ္မဇောတိကဓဇ၊ ဘဒန္ဒန္တတေဇောဘာသာ နွံပိုန် ဘာမုဟ်ဂနိင်၊ ဘဒ္ဒန္တကေသရ နွံပိုန် ဘာခနာအရှေ့ ကေုာံ မဒုင်ကေတ် ကသပ်လညာတ် နူကဵု ဘဒ္ဒန္တဝါယာမသာရ ညးမဒှ်သကိုပ်အစာလိက် အဘိဓရ် ကေုာံ ယေန်သၞာင်ဗုဒ္ဓဘာသာ၊ ကုန်ဂၠးကဝ်လၜိုဟ် (ကမ္ဘာအေးကုန်းမြေ) ဍုင်လ္ဂုင်တုဲ ကလေင်လဟဵုပလေဝ် နာနာသာ် ကျာ်မုဟ်ဂနာင်ဝွံ အလန်ဒုတိယ မွဲအလန်ပၠန်ဂှ်
လိက်စၞောန်
လဒက်ပတန်
ဂကူလိက်စၞောန်ဏအ်ဂှ် ဒှ်လိက်စၞောန်ပညုင် (ဗီုလဵုမဂွံကၠောန်ပ)ရ၊၊ တုဲပၠန် ဗၟံက်ထ္ၜး မဒးကၠောန် /မဒးပ စနူလဵု၊ အရာဏအ်တုဲမ္ဂး ဆက်ကၠောန် ဒၞာဲလဵု အတိုင်လၟေင်င်ရ၊၊ ဟိုတ်ဂှ်ရ လဒက်ပတန် လိက်စၞောန်ဂှ် ဗွဲမဂၠိုင် အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ၊၊
မုဟ်ဂနိင်၊ ကျာ်စေတဳ ရးဗဂေါ
ယၟု
ယၟု "ကျာ်မုဟ်ဂနိင်" ဝွံ ဒှ်ယၟုမန် မုဟ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် တၞုင်၊ ကၞောတ်၊ ဂနိင် ဂှ် ဂွံအဓိပ္ပါယ် ဂြိုပ် မဂွံအဓိပ္ပါယ် ကျာ်မနွံဇရေင်တၞုင်မုဟ်ဂြိုပ်။ ယၟုမ္ဂး မုဟ်ဂနိင်ဂှ် ဂွံဆဵုကေတ် ပ္ဍဲလိက်တၟအ် ကျာ်ဓမ္မသိုက်၊ "မဟ်ဂၞိင်" အခိင်လၟုဟ် ကွာန်ဂှ် ဒှ်ကွာန်ဗၟာ၊ ကွာန်ကရေင်ကီုလေဝ် ဟိုတ်မဒှ် ကွာန်မန်တြေံတုဲ ယၟုကျာ် ယၟုကွာန်ညးတအ် သှ်ေၜက်ဒၟံင် အတိုင်ဗီုတြေံဂှ်ဖိုဟ်ရ။
လိက်စၞောန်
လဒက်ပတန်
၁၊ ရန်တၟအ်၊ ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ် ဗၟံက်ထ္ၜးဍန်န် ရန်တၟအ် သွဟ်ဗီုလဵုတုဲ မၞုံပၟိက် ပ္ဍဲဒၞာဲဏအ်၊၊
၂၊ ကပေါတ်၊ ချူဗၟံက်ထ္ၜး ကပေါတ်လဵု မဒးကေတ် သွက်ဂွံဂွံ ကလိဂွံ အတိုင်မရန်တၟအ်လဝ်မာန်၊၊
မုဟ်ဂနိင်၊ ကျာ်စေတဳ ရးဗဂေါ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ကျာ်စေတဳဒေသပွိုင်ဍုၚ်ဗဂေါ
လိက်စၞောန်
လဒက်ပတန်
၃၊ လဂံါမွဲတုဲမွဲ၊ ဗီုမသုင်စောဲ၊ မုဒးကေတ်၊ ဗီုလဵုမဒးကၠောန် အတိုင်လၟေင်အစဳအဇန်၊၊
ဗွဲမဂၠိုင် ဗၟံက်ထ္ၜး ဗီုမဂွံဒးကၠောန် နကဵုလၟေင်မဂၞန် ကဆံင်မွဲတုဲ ကဆံင်ၜါ၊၊
လိက်တအ်ဂှ် နကဵုအရီုအဗင် ဓဇက်ထ္ၜးဗီုရုပ် သ္ၚိအင် စၞောန်ရုပ်တုဲ မပသောင်ကလး နွံစမာန်ရ၊၊
အရေဝ်မသုင်စောဲ
လိက်စၞောန် ဗွဲမဂၠိုင်မ္ဂး အရေဝ် မသုင်စောဲ အတိုင် ဗွဲသၟဝ်ဏအ် ဂွံဆဵုဂၠိုင်ရ၊၊
၁၊ လိက်တအ်ဂှ် မလေပ်စကာစ
-      နကဵုပူဂိုလ် ဒုတိယမ္ဂး (မၞး ကေတ် ခၟာဲစာင် မွဲမတုဲ ပတိတ်ထောအ် လှာဲဍေဟ်)၊
-      နကဵုပူဂိုလ် တတိယမ္ဂး (ညးတအ် ကေတ်ခၟာဲစာင် မွဲမတုဲ ပတိတ်ထောအ် လှာဲဍေဟ်)
၂၊ စကာ မကြိယာဝိသေသန သွက်ဂွံကၠောန် ဗွဲအတိုင်လၟေင် ဥပမာ (ဗွဲကိုပ်ကၠာ မၞးကေတ် ခၟာဲစာင်မွဲမ၊ တုဲဂှ် မၞးပတိတ်ထောအ် လှာဲဍေဟ်၊)
၃၊ ဟိုတ်နူမဒှ်လိက် မစၞောန်ပညုင် ညံင်ကဵု မၞိဟ်မဗှ်လိက်တအ် ဂွံဗက်တုဲ မကြိယာ ဗီုကဵုမကဵုအမိင် ဥပမာ၊ ချာဲ၊ ကေတ်၊ ရေက်၊ ဗာန်၊ ထ္ဍက် မပ္တံ မြဴသာ်ဝွံဒှ်တမ် မဂွံဆဵုကေတ်ဂၠိုင်ရ၊၊
၅၊ လၟေင်မဒးကၠောန်တအ်ဂှ် ဗၟံက်ထ္ၜးလဝ် ပေင်င်၊၊
ဓမ္မယုတ္တိနိကာယ (မဟာယျေန်)၊ ဂိုဏ်
ဂိုဏ်သင်ဓမ္မယုတ္တိနိကာယ (မဟာယျေန်) ဝွံ ဒှ်ဂကောံဂိုဏ်သင် ထေရဝါဒဗုဒ္ဓဘာသာ မစေန်ဆက်ကၠုင် နူဍုင်သေံ ခမဳမန် ဍုင်သေံ နာဲယျေန် မစဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲဍုင်မန် နူသၞာံ ၁၈၇၆ ဂိတုမာတ် ၁၊ (သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၂၃၇ ဂိတုပုဟ် ၇ မံက်) ပ္ဍဲကွာန်ကဒဵု တွဵုရးဍုင်မန် ပ္ဍဲအခိင်ညးမကၠုင်စိုပ် ဍုင်မန် သွက်ဂွံကလေင်ဗဂဵုလဟဵုပတန် လိက်ပတ် ဘာသာမန်ရ၊၊ ကြဴနူ ဂကူမန် မဒးဒုင်သီဏာဍုင် ကုသၟိင်ဗၟာတုဲ ပ္ဍဲဍုင်မန် အရေဝ်လိက်ပတ်မန် သုန်ဂြာံ ကြပ်ကၠေအ်ဒၟံင်ဂှ် တၞဟ်နမဂွံကလေင် ဗဂဵုလဟဵုပတိုန် လိက်ပတ်မန် ပ္ဍဲဍုင်မန် မွဲဝါပၠန်တုဲ တၠပညာလပါ်လိက်ပတ် ဂကူမန် ဗွဲမဂၠိုင် ကလေင်စဴကၠုင် ဍုင်မိတိမဇကုရ၊၊ ဂိုဏ်မဟာယျေန်ဝွံ ဒှ်ဂိုဏ် အလဵုအသဳဍုင်ဗၟာ မစၟတ်သမ္တီလဝ် ပ္ဍဲစရင်ဂိုဏ် ဒစိတ် ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ဗၟာတုဲ ဘာဂိုဏ်မဟာယျေန် သီုဖအိုတ်ဂှ် ဒှ်ဘာမန် သီုဖအိုတ်တုဲ အခိင်လၟုဟ် သီုဖအိုတ် နွံ ၈၀ ဘာရ၊၊
တြေံ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်ကွေဟ်
ဘာတြေံ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကအ်ကွေဟ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံခမဳ ၉ ဇကု၊ ထပိုယ် ၄ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၇ ဇကု။
ဓမ္မယုတ္တိနိကာယ (မဟာယျေန်)၊ ဂိုဏ်
ဂိုဏ်သင်ဓမ္မယုတ္တိနိကာယ (မဟာယျေန်)ဝွံ လုပ်လၟိဟ် ပ္ဍဲ ပၞောဝ်ဂိုဏ်သင်ဇၞော် (၉) ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ဗၟာမွဲရ။
တြေံ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်ကွေဟ်
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တနန္ဒိယ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၃၈၊ ဝှ် ၁၇။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ဓမ္မယုတ္တိနိကာယ (မဟာယျေန်)၊ ဂိုဏ်
လၟေင်အခိင်ဝင် ပရော "ဓမ္မယုတ္တိက(မဟာယေန်)နိကာယ" ပ္ဍဲတွဵုရးဍုင်မန်
သက္ကရာဇ်ခရေတ် 1824 - ကောန်ဨကရာဇ်မၞုံယၟု စာဝ်ဝှာမောင်ဂုတ် ပပယျင်ဒှ်ခမဳ ကာလညးမကလိဂွံအာယုက် ၂၁ သၞာံ ကၠာအခိင် ဨကရာဇ်မရနုက် ၂ ဟဂွံစဴသွဝ်ဏီ ၁၅ တ္ၚဲ၊ ကောန်ဨကရာဇ်မၞုံယၟု စေတ်သႜာပဍိန် ဂွံတိုန်ပိုင်ပြဳရာဇာသမ္ပတ္တိ ဒှ်ဨကရာဇ်မရနုက် ၃ တၠတိကၟိန်ဍုင်သေံ မၞုံယၟု သမ်ဍေတ်ဖြဏင်ကၠာဝ်စာဝ်ယူဟယ်၊
ၚ
င / ၚ (nga; the fifth letter of the modern Mon alphabet)ဂှ် ပၞောဝ်ကဵု ဗျည်မန် ခေတ်တၟိ (၃၅) မဂှ် ဒှ်အက္ခရ် မရနုက်ကဵုမသုန်တုဲ င / ၚ ဝွံ ဒှ်ဗျည် မပတိတ် ရမ္သာင်ၜါ နကဵုရမ္သာင်သာ ကီု သီုကဵု ရမ္သာင်ဇြိုင်ရ။ ဗွဲဓမ္မတာ ၚ ဂှ် ပၠုပ်လဝ် ပ္ဍဲဂကောံဗျည်ဒုတိယ။ ရမ္သာင်မန် မွဲဂကောံမနွံပန်ပန်ဂှ် "ၚ" နွံ ပ္ဍဲဒၞာဲရမ္သာင်မွဲ ကီု သီုကဵု ဒၞာဲ ပိ၊ ဣဏအ်ဂှ် "င" သာ၊ "(ငှ)" သာဇြိုဟ်၊ "ၚ" ဇြိုင်၊ "(ၚှ)" ဇြိုင်ဇြိုဟ်။
ဓမ္မယုတ္တိနိကာယ (မဟာယျေန်)၊ ဂိုဏ်
လၟေင်အခိင်ဝင် ပရော "ဓမ္မယုတ္တိက(မဟာယေန်)နိကာယ" ပ္ဍဲတွဵုရးဍုင်မန်
1825 - ကောန်သၟိင်မၞုံယၟု ကြမ်ဖြဏရာဓိပ် ပြဖါန်ဖေါင် သ္ဂုတ်သွာတ်စၟတ်သမ္တီလဝ် စာဝ်ဝှာမောင်ဂုတ် ဒှ်ခမဳဂွံ ၂ ဝဟ် တုဲဂွံဒုင်ကေတ် ဒ္ဂေတ်ပဋိပတ် ခမဳသင်မန် ပတန်ဗဒှ်တိုန် ဂိုဏ်ဓမ္မယုတ္တိကနိကာယ၊
ၚ
ဝင်
အက္ခရ် "င" ဝွံ နူတမ် ကၠုင်နူ အက္ခရ်ဂြန္ထ နူဒေသဍုင်အိန္ဒိယသၠုင်ကျာ ဗွဲမဂၠိုင်ကော်ခဴစ အက္ခရ်ပလ္လဝ နူအေဒဳ (၅-၆) ဗွဝ်ကၠံရ။ အက္ခရ်ပလ္လဝဂှ် စောန်ဆက်ကၠုင် နူအက္ခရ်ဗြဟ္မဳ။ တမ်မူလ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် တၠပညာတအ် လညာတ်ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ကီုလေဝ် လညာတ် Georg Bühler မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ နူတမ် မကၠုင်နူသေမိတိစ် (Semitic)ရ။ အတိုင်လညာတ်ညးမ္ဂး ပ္ဍဲၜိုတ် ဘဳသဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဗဗၞးတအ် ကေတ်အက္ခရ်ဂှ်တုဲ ညံင်ဂွံကိတ်ညဳ ကုရမ္သာင်သံသကြိုတ် ကေုာံ ပြကြိုတ်ဂှ် ညးတအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ်ရ။ လညာတ်တၠပညာ မပ္တံကဵု G.R. Hunter, S.R. Rao, John Newberry ကေုာံ Krishna Rao တအ် ညာတ်ကေတ် အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် နွံအဆက်တမ် နူကဵု အက္ခရ်/သင်္ကေတအိန္ဒူ (Indus script/Indus symbol) ရ။
ဓမ္မယုတ္တိနိကာယ (မဟာယျေန်)၊ ဂိုဏ်
လၟေင်အခိင်ဝင် ပရော "ဓမ္မယုတ္တိက(မဟာယေန်)နိကာယ" ပ္ဍဲတွဵုရးဍုင်မန်
1841 - ကောန်ၚာ်တြုဟ်မန် မၞုံယၟု မာံယေန် (မဟာယေန် ဗုဒ္ဓဝံသ - တိသရဏဓဇ) ကတဵုဒှ်မၞိဟ် ပ္ဍဲကွာန်ကြုင်ခြု ပွိုင်တိုက်ထာသာဲ ပွိုင်ဍုင်သမုတ်သာခန် ကၟိန်ဍုင်သေံ၊၊
ၚ
ဝင်
င ဝွံ နူတမ်ကိုပ်ကၠာဂှ် ချူ ဆ င (ဟွံမဲ ကုကၟက် -္ၚ) ရ။ အက္ခရ် ၚ မၞုံကဵု ကၟက်ဂှ် ဒှ်လိက် ခေတ်ဗွဲကြဴဏအ် ကွေဟ်ဟ်ရ။ ကွက် ္ၚ မတုပ်ဒၟံင် ညံင်ကဵု ရ ဂှ် နူကိုပ်ကၠာတေအ် ချူ ္င ရ။ ဟိုတ်နူမဓဇက်တၞုင်ဂၠိင်အာညိညတုဲ မၞိဟ်ဗွဴ သီုဟွံလ္ၚတ်ဟိုတ်ကေုာံတမ်မူလတုဲ ပ္ဍဲခေတ်လိက်ပ္ဍဵုဗီုဂှ် ဒှ်အာ ဗီု ရ ္ၚ ရ။
ဓမ္မယုတ္တိနိကာယ (မဟာယျေန်)၊ ဂိုဏ်
လၟေင်အခိင်ဝင် ပရော "ဓမ္မယုတ္တိက(မဟာယေန်)နိကာယ" ပ္ဍဲတွဵုရးဍုင်မန်
1851 - တၠညး သမ်ဍေတ်ဖြဏင်ကၠာဝ်စာဝ်ယူဟယ် ဨကရာဇ်မရနုက် ၃ စဴသွဝ်၊ ခမဳစာဝ်ဝှာမောင်ဂုတ် ရာမ်တိတ် နူလကျာ်တုဲ တိုန်ပိုင်ပြဳ ရာဇာသမ္ပတ္တိ မၞုံယၟု သမ်ဍေတ်ဖြစမ်ကၠာဝ်စာဝ်ယူဟယ် (ဨကရာဇ်မရနုက် ၄)၊၊
ၚ
ဝင်
င် (ဂစိုတ် င်) ဂှ် ဒှ်ဂစိုတ် င/ၚ ရ။ ကာလမချူ ပ္ဍဲဂစိုတ်တအ်ဂှ် အတိုင်နဲတၟေင်ဟေင် ဟွံမဲကု ကၟက် ချူတဴဒၟံင် စဵုကဵု အခိင်တ္ၚဲဏအ်ရ။
ဓမ္မယုတ္တိနိကာယ (မဟာယျေန်)၊ ဂိုဏ်
လၟေင်အခိင်ဝင် ပရော "ဓမ္မယုတ္တိက(မဟာယေန်)နိကာယ" ပ္ဍဲတွဵုရးဍုင်မန်
1852 - အေင်ကလိက်တအ် လုပ်သီဂွံ ကၟိန်ဍုင်ဗမာ သကုတ်သၠုင်ကျာ (ဍုင်ရးမန်) ဒှ်အာ ကဝ်လဝ်နဳ အင်္ဂလိက် ပေင်ပေင်၊၊
1861 - 1872 - နာဲယေန် (မဟာယေန် ဗုဒ္ဓဝံသ - တိသရဏဓဇ) ပတိုန်ဒှ်ပယျင် ပ္ဍဲဘာပဝန်နိဝေတ် မဒှ်သဒ္ဓိဝိဟာရိက(ကောန်ကွး) သံဃရာဇာ သမ်ဍေတ်ဖြမဟာသမ်ဏစာဝ် ကြမ်ဖြယျာပဝရေတ်ဝိရိယျာလောင်ကန်၊ ကတ်ဗ္တောန်လိက်ပရိယတ္တိ သွဟ်လိက်ဂွံ ၅ ပြယိုက်၊ မဒှ် အစာလိက် ညးမဆိုက်ဗ္ဒက်စဳကၠး လိက်ပါဠိ ဂွံတိုန်ဒှ် အစာဗတောန်လိက်ပရိယတ္တိ မၞုံကောန်ကွး ယၟုပြကတ်ဂၠိုင်ကဵုဇကု မပ္တမ် ဖြဓမ္မဝိသာဒ (စူ) နွံပိုန် ဘာပဝန်မောင်ဃေါန် မရနုက် ၆၊ ဖြဂုဏဝံ (စူ) နွံပိုန်ဘာပရမာယ်ယိကာဝါတ် ဇမၞော်ခခမဳသင်ပွိုင်ခရိုင်ဍုင်နန်ထပုရဳ၊၊
1868 - ဨကရာဇ် မရနုက် ၄ စဴသွဝ်၊ စာဝ်ဝှာစုဠာလောင်ကန် တိုန်ပိုင်ပြဳ ရာဇာသမ္ပတ္တိ မၞုံယၟု ဖြစုဠစမ်ကၠာဝ်စာဝ်ယူဟယ် ဒှ်ဨကရာဇ်မရနုက် ၅ ၊၊
1872 - မဟာယေန် ဗုဒ္ဓဝံသ (တိသရဏဓဇ) ရာမ်တိတ် နူခခမဳ လုပ်ကၠောန်ကမၠောန်သၟိင် ပ္ဍဲဝင်နန်ကြမ်ဖြနရေတ် ကောန်ဗၠာဲဨကရာဇ် မရနုက် ၄ ကေုာံ ဂၞကျာ် မၞုံယၟုသန်ကၠိန် (မဒှ်ကောန်စေက်ဗညာစိင်) မဒှ်ကောန်ဝုတ် ဗညာဍာံဒရောင်ရာဇဗလခန္ဓ စဍုင်ဖြပြဍေင်၊၊
1874 - မဟာယေန် ကွာ်တရဴ နူဍုင်ရးသေံ အာစိုပ် ဍုင်ရးမန် (သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၂၃၆) ၊၊
1874 - မဟာယေန် ကလေင်ပ ခမဳမွဲဝါပၠန် အတိုင်ဂလာန်အစာတၠ ဘာသင်ခပိုင် မဖတိုက်ဖအောဝ် တၞဟ်နဂွံ ဗိုင်ဗတောန် လိက်ပရိယတ္တိဘာသာမန် ပ္ဍဲကွာန်ကဒဵု ကအ်နှာတ် တွဵုရးဍုင်မန်၊ ပတိုန်ခမဳ ပ္ဍဲသီလတူဍာ် ဘာသင်ခပိုင် သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၂၃၉ ဂိတုမာဃ် ၈ စွေက်၊ ကာလဂှ် မဟာယေန် ဂွံအာယုက် ၃၃ သၞာံ၊၊
1874 - မဟာယေန် ဗုဒ္ဓဝံသ ကလေင်စဴဍုင်သေံ တၞဟ်နသ္ဂောအ် ကလအ်လ္ၚောဝ်အစံင်အစာ ပ္ဍဲဍုင်သေံ (သံဃရာဇာ သမ်ဍေတ်ဖြမဟာသမဏစာဝ် ကြမ်ဖြယျာဝဇိရညာဏ်ဝရောရသ) တုဲ ထပ်ပတိုန် ခမဳပ္ဍဲဂိုဏ်ဓမ္မယုတ္တိကနိကာယ မွဲဝါပၠန်၊၊
1875 - ဒါယကာ ဥပးတြုဟ်ဗြဴဂမၠိုင် သြိုင်ပတန် "ဘာသုသာန်/ဘာကဒဵု/ဘာမဟာယေန်" သြိုင်ဘာတုဲဒှ် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၂၃၇ ဂိတုပသာ် ၁၅ မံက် ပအပ်ဇိုန်ကဵု မဟာယေန် ဗုဒ္ဓဝံသ သွက်ဂွံ လုပ်ဒဂိုန်ဝဟ်၊၊
1876 - မဟာယေန် စပတန်ဂိုဏ် "ဓမ္မယုတ္တိကနိကာယ" ပ္ဍဲတွဵုရးဍုင်မန် ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၁ ဂိတုမာဃ် (သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၂၃၇ ဂိတုပုဟ် ၇ မံက်)၊၊
1876 - ခမဳသင်မန် နူဍုင်ရးသေံ မွဲက္ဍိုပ် ကွာ်တရဴ လုပ်အာဍုင်မန် သွက်ဂွံဗတောန်လိက် ဗဂဵုလဟဵု ဗုဒ္ဓသာသနာပတိုန် ဗီုမန် ပ္ဍဲကွာန်မန်ဂမၠိုင် မပ္တမ် ကျာ်ဇၞော်အစာပုပ္ဖရမ္မ နွံပိုန်ဘာပြာန်၊ ကျာ်ဇၞော်အစာ ပဓုမ်ထေရသဌာန် နွံပိုန် ဘာပဒုမ်ဓံင် ပွိုင်ဍုင်ပဒုမ်ဌာနဳ၊၊
1891 - 1892 - ကောန်ဂကူမန် ပွိုင်ဍုင်ရာတ်ပုရဳ ကၠတ်စဴအာဍုင်မန်၊ ဨကရာဇ်သေံမရနုက် ၅ ပတိတ်အသံ ကဵုဒပ်ပၞာန် ဗက်အာကော်ကလေင်တုဲ ဂၠာဲနဲစဵုဒၞာ ပခိုင်ပတေင်ဂၠိုင်တိုန်၊
1897 - ကျာ်ဇၞော်အစာပုပ္ဖရမ္မ နွံပိုန်ဘာပြာန် ပွိုင်ဍုင်ပဒုမ်ဌာနဳ (ညးမဒှ်မိဿဟာဲဓမ္မ အစာတၠမဟာယေန် ဗုဒ္ဓဝံသ) တိတ်ကၠေအ် နူဂကောံဂိုဏ်သင်မန်၊ ဗှ်ညတ် ကောန်သင် ပ္ဍဲဘာညးဂှ် သီုဖအိုတ် ဒှ်ဂကောံဂိုဏ်ဓမ္မယုတ္တိကနိကာယ၊၊
1898 - မဟာယေန် ဗုဒ္ဓဝံသ ရာန်စက်ပ္ဍဵုဗီုလိက်မန် မဒှ်အဒိကိုပ်ကၠာ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်ဗမာ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ ၂၃ ဂိတုဂျာန်ဝါရဳ (သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၂၆၀ ဂိတုမာဃ် ၇ မံက်) ၊၊
1900 - မဟာယေန် ဗုဒ္ဓဝံသ ချူလိက် ဗစိုပ်ကျာ်ဇၞော်အစာပုပ္ဖရမ္မ နွံပိုန်ဘာပြာန် ပွိုင်ဍုင်ပဒုမ်ဌာနဳ၊ ချူဗစိုပ် ပရောပတန် ရုင်ပ္ဍဵုဗီုလိက်မန် သီုပရောကတ်ဗတောန် လိက်ပရိယတ္တိဘာသာမန်၊၊
1904 - ကျာ်ဇၞော်အစာစန္ဒကန္တ (မဟာဓံင်ကန် ၁၈၆၆ - ၁၉၄၀) နွံပိုန် ဘာကြုင်စိင် ဖြပြဍေင် ပတန်ရုင်စက်ပ္ဍဵုလိက်ဗီုမန်၊ ဗွဲကြဴပြံင်အာဇရေင်ဘာမောက်၊ ကၞောတ်တဲ ပြံင်အာ ဘာဖိမ်ဖာဝါတ် အာံဘေၜင်ပကောင် ပွိုင်ဍုင်ဆဆုင်သာဝ်၊၊
1905 - မဟာယေန် ဗုဒ္ဓဝံသ ကွာ်တရဴ ကလေင်စဴကၟိန်ဍုင်သေံ၊ သက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၂၆၇၊ အခိင်ဂှ် ညးကလိဂွံအာယုက် ၆၄ သၞာံ၊၊
1905 - 1908 - မဟာယေန် ဗုဒ္ဓဝံသ ကလေင်စဴစိုပ် ကၟိန်ဍုင်သေံတုဲ ပဒတဴမံင် ပ္ဍဲဘာတၞဟ်တၞဟ် မပ္တမ် ဘာခလံင်ဟ ပွိုင်ဍုင်ပဒုမ်ဌာနဳ၊ ဘာယာန်ဏာဝါ ပ္ဍဲဍုင်ၜင်ကံက် ဗွဲကြဴဂှ် ပဒတဴဒၟံင် ဘာၜင်လမုတ်လုကဴ ၂ ဝဟ်၊၊
1914 - တိသရဏဓဇ မဟာယေန် ဗုဒ္ဓဝံသ ဂဇအ်ဘာ ပဝန်မောင်ခေါန်လုကဴ ၁၀ သၞာံ စဵုကဵုစဴသွဝ်၊ ကလိဂွံ သိရိအာယုက် ၇၅ သၞာံ (1841 - 1916) ဟွံဒှ် ကလေင်အာ ဍုင်မန်ရ။
1920 - ဂကောံသင်မန် ရာမညနိကာယ ပ္ဍဲကၟိန်ဍုင်မန်ဗမာ ကောံဓရီုညးသကအ်အလန်ပဌမ စပ်ကဵုပရေင်သင် မန် ကေုာံ ပရေင်ကတ်ဗတောန်လိက်မန် ပ္ဍဲဘာကအ်နှာတ် အာတ်အခေါင် အလဵုအသဳအေင်ကလိက် သွက်ဂကောံသင်မန် ဂွံတန်တဴမံင် ဗၠးၜးတိတ် နူဂကောံသင်ဗမာ၊ သီုကဵု အခေါင်ဗတောန်လိက်ပရိယတ္တိဘာသာမန် တုဲအလဵုအသဳအေင်ကလိက်သၠးကဵုအခေါင်ဗွဲမပြဟ်ရ၊၊
1937 - အလဵုအသဳအေင်ကလိက် ကဵုကသပ် ကုက္ဍိုပ်သ္ကိုပ်ကောန်ဂကူမန် (နာဲချေတ်သိုင်) သွက်ဂွံ ကေတ်စရင်လၟိဟ်ကောန်ဂကူမန်၊ ဘာလကျာ်မန်၊ ကွာန်မန် သွက်ဂွံဇၞော်ပၟဝ် လိက်ပတ် ဘာသာ ယေန်သၞာင်မန် သီုကဵုထံက်ပင်သြန် သွက်ဂွံဗတောန်လိက်မန် မွဲသၞာံ ၁၀ ကိုတ်ဒကေဝ် ရိုဟ်ဟ်သၞာံ (1937 - 1942)၊၊
1996 - အဂ္ဂမဟာပဏ္ဍိတ ဘဒ္ဒန္တတိဿ ဂဥုပ်ဂိုဏ်ဓမ္မယုတ္တိက(မဟာယေန်)နိကာယ မရနုက် ၈ စဴသွဝ်၊၊
1999 - ပသဘင်ပေင် ၁၀၀ သၞာံ သွဟ်လိက်ပရိယတ္တိ ဂကောံဂိုဏ်ဓမ္မယုတ္တိက(မဟာယေန်) နိကာယ၊၊
2016 - ဂကောံသင်ဂိုဏ်ဓမ္မယုတ္တိက(မဟာယေန်) နိကာယ သြိုင်ပတန်ဘာ မရနုက် ၈၀ ပ္ဍဲဍုင်မာန်တလေ၊၊
2017 - အဘိဓဇမဟာရဋ္ဌဂုရု ဘဒ္ဒန္တအာဒိစ္စ ဂဥုပ်ဂိုဏ်ဓမ္မယုတ္တိက(မဟာယေန်)နိကာယ မရနုက် ၉ စဴသွဝ်၊ ပ္ဍဲစၟတ်တ္ၚဲ 11 ဂိတုဂျာန်နူဝါရဳ သၞာံ 2017 ကလိဂွံအာယုက် ၉၉ သၞာံ ဝဟ် ၈၀၊၊
❁ အ္စာတၠမဟာယျေန် ဂအုပ်ဂိုဏ်မဟာယျေန် ပထမ
ပတွဵုနူသာသၞာကျာ် ၂၃၀၁ သၞာံတေံတုဲ ဒတောဝ်တၞောဝ်ရာဇာဝင်မည် မပိုတ်အာတုဲ ပ္ဍဲကာလသာသၞာကျာ်ကၠုင်စိုပ် ၂၄၂၀ သၞာံဂှ် ခမဳမွဲမၞုံယၟု ဗုဒ္ဓဝံသ သရဏဓဇ နူကဵုဍုင်သေံဒျူဒျာ ကၠုင်ပ္တန်သာသၞာပ္ဍဲဍုင်မည်ဝွံ ကြက်ချူထ္ၜးကဵုဂတဝွံ ဗွဲခမၞောန်ရောင်။ (နူလိက်ကျာ်ဇၞော်ကုသလ ဘာကျာ်သြဳမည် ဍုင်လဂုင် ပရောအ္စာတၠမဟာယျေန်ဗွဲတြး ပ္ဍဲဂၞန်မုက်လိက် ၂၄ - ၂၅ - ကၠေံဒၟံင်တုဲ ချူဟွံဒးရ။) အ္စာတၠဗြတြာဲ ဗုဒ္ဓဝံသ သရဏဓဇ မဟာယျေန်ဂှ် သ္ဂောံစွံပ္တန်လဝ် ဂိုဏ်မွဲမၞုံယၟု ဓမ္မယုတ္တိကနိကာယ ဗွဲမ္ဒးရးတုဲ မကလေင်စဴလုပ်အာဍုင်သေံဒျူဒျာတေံရ။
❁ အ္စာတၠညာဏသိရိထေရ် ဂအုပ်ဂိုဏ်မဟာယျေန် မရနုက်ကဵု (၂)
အ္စာတၠဗြတြာဲဟွံမဲတုဲ ဂကောံသင်ဓမ္မယုတ္တိကနိကာယဂမၠိုင် ယိုက်ပ္တိုန်ညာဏသိရိထေရ် သကဵုဒှ်အ္စာတၠဂဏာဓိပ္ပတိဇၞော်ဂိုဏ်ရောင်။ အ္စာတၠညာဏသိရိထေရ်ဝွံ မဒှ်ဇာတိကွာန်တာတြေံ ပွိုင်မုဟ်ဍုင် တွဵုရးဇြာ၊ အ္စာတၠဝွံ သ္ဂောံဆက်မင်မွဲအာ ဂကောံဂိုဏ်ဓမ္မယုတ္တိကနိကာယ ဂိုဏ်မဟာယျေန်မ္ဂးရောင်။
❁ အ္စာတၠမောဂ္ဂလိပုတ္တထေရ် ဂအုပ်ဂိုဏ်မဟာယျေန် မရနုက်ကဵု (၃)
အ္စာတၠညာဏသိရိထေရ်ဟွံမဲတုဲ ဒၞာဲဂှ် မောဂ္ဂလိပုတ္တထေရ် မဒှ်ဇာတိကွာန်တာတြေံ ပွိုင်မုဟ်ဍုင် တွဵုရးဇြာ၊ အ္စာတၠမောဂ္ဂလိပုတ္တထေရ်ဝွံ သ္ဂောံမင်မွဲဆက်အာဂကောံခမဳသင်ဓမ္မယုတ္တိနိကနိကာယ ဂိုဏ်မဟာယျေန်တုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် ၁၂၉၄ ဂိတုမြေက္ကသဵု ၇ စွေက် အယုက်အာစိုပ် ၇၆ သၞာံ ကလိဂွံဝှ် ၅၆ ဝှ်တုဲ နူဂယး ၄ နာဍဳ က္ညစဴအာသွဝ် ပ္ဍဲဇရေင်ကွာန်ကၟာဝက် လတူက္ဍိုပ်ဒဵုကျာ်တၟအ်ရောင်။
❁ အ္စာတၠနာဠာဂိရိထေရ် ဂအုပ်ဂိုဏ်မဟာယျေန် မရနုက်ကဵု (၄)
အ္စာတၠကွာန်တာ မောဂ္ဂလိပုတ္တထေရ် ဟွံမွဲတုဲ ဒၞာဲဂှ် အ္စာတၠနာဠာဂိရိထေရ် မဒှ်ဇာတိကွာန်မူရိုတ်ဍောတ် ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင် တွဵုရးတ္ကံခၟိုင်၊ အ္စာတၠဝွံ သ္ဂောံမင်မွဲဆက်အာဂကောံခမဳသင်ဓမ္မယုတ္တိနိကနိကာယ သ္ဂောံဒှ်ဂဏာဓိပ္ပတိ ဇၞော်ဂိုဏ်မဟာယျေန်ပၠန်တုဲ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဍုင် ၁၃၀၆ ဂိတုမြေက္ကသဵု ၁၁ စွေက် တ္ၚဲသ္ၚိသဝ် သၟဝ်တ္ၚဲ ၄ နာဍဳဂှ် အယုက်အာစိုပ် ၈၀ ကလိဂွံဝှ် ၆၁ ပ္ဍဲကာလဂှ်ဟေင် အ္စာတၠနာဠာဂိရိထေရ် က္ညစဴအာသွဝ်ပၠန်ရောင်။
သၞေဟ်ဂဒေါအ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကွာန်သၞေဟ်ဂဒေါအ်(Kutoetseik၊ ကူးတို့ဆိပ်)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ ဂကောံကွာန်ကအ်ဍောတ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၃၉၇။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်
ကခတေတ်ဍာဲ
ကခတေတ်ဍာဲ ဒှ်ဗဳဇဂကူကဇုတ်မ္ၚိုဟ်နွံပ္ဍဲဂကူဗဳဇ Lutjanus ပ္ဍဲဂကောံဂကူကခတေတ်ဍာ် (Lutjanidae)
မဟီု Latjanus ပကောံ Lutjanidae သုၚ်စောဲပ္ဍဲယၟုဂကောံ ကၠုၚ်နူမအရေဝ် ikan lutjan (အိကာန်လုတ်စာန်) ဒှ်တဴကော်ယၟုကဂကူဏံ ပ္ဍဲအရေဝ်မလာယူ
ကခတေတ်ဍာဲ ဒှ်ကစဖျုန် မနွံဒၟံၚ်ပ္ဍဲဍာ်ဖၞုၚ်ဍာလျိုဟ် ပ္ဍဲဂမ္တဴကတူကေုာံဂီုဂီု၊ နွံပ္ဍဲမဟာမှာသၟိတ် Pacific sea ကေုာံ မဟာမှာသၟိတ်အိန္ဒိယ ကေုာံ မဟာမှာသၟိတ် Atlantic sea ဂကူလ္ၚဵုလ္ၚဵုတံဂှ် ဗဂဵုလဟဵုဂမ္တဴလေပ်တုဲ မံၚ်အကြာဍာ်ပတေက်သီုဍာ်ၜါလေဝ်နွံ၊ နွံဒၟံၚ်ၜါဂကူ ဂွံဆဵုကေတ်ပ္ဍဲဍာ်ပတေက်ကဵုဍာ်ၜါဗွဲတုန်။
သြန်ဓလေင်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်သြန်ဓလေင်
ဘာသြန်ဓလေင် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်သြန်ဓလေင်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။ အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ ဂှ် နွံခမဳ ၆ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၇ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပညိန္ဒ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၃၊ ဝှ် ၃၃။
ဂူ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်ဍောတ်
ဘာဂူ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကအ်ဍောတ်၊ ပွိုင်ဍုင်ရေဝ်၊ တွဵုရးဍုင်မန်။
သင်မလုပ်ဒဂိုန်
အတိုင်စရင်လုပ်ဒဂိုန် နူရုင်ရာမညနိကာယမ္ဂး ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်မလုပ်ဒဂိုန် သၞာံ ၂၀၂၁ နွံ ခမဳ ၄ ဇကု၊ ထပိုယ် ၈ ဇကု။ သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ခမဳ ၂ ဇကု၊ ထပိုယ် ၆ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တပညာသာမိ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၅၄၊ ဝှ် ၃၃။
ဖြဓါတ်လောၚ်
ကျာ်ဖြဓါတ်လောၚ် (လဴ ພຣະທາດຫຼວງ or ທາດຫຼວງ English; Pha That Luang) ဂှ် ဒှ်ကျာ်စေတဳ မဖျေဟ်လဝ် ထဝ်ဍာဲ မၞုံပ္ဍဲဍုၚ်ဇၞော်ဝဳယေန်ကျေန် ဍုၚ်လဴ။ ကျာ်စေတဳဝွံ ဒှ်ကျာ်စေတဳ ကိစ္စဇၞော်အိုတ် ပ္ဍဲဍုၚ်လဴတုဲ နဒဒှ်ကျာ်သြဳဍုၚ်လဴလေဝ် ဒှ်ရ။
ဝၚ်
အတိုၚ်ဝၚ်တမၠာလဴမ္ဂး ကျာ်စေတဳဝွံ နူတမၠာတေအ် ဒက်ပ္တန်လဝ် နကဵုဗီုပြၚ်ကျာ်ဟိန္ဒူမွဲ မဒက်ပ္တန်လဝ် ပ္ဍဲၜိုတ် (၁) ဗွဝ်ကၠံအေဒဳတေအ်ရ။ ပ္ဍဲလက်ထက် သၟိၚ်အသောက ဍုၚ်အိန္ဒိယ ဗလးနၚ်မှာထေရ်မွဲဇကု သီုကဵုကွးသာဝက မသုန်ဇကု မကေတ်နၚ် ဓါတ်ကျာ် (ဇုတ်သကဲကျာ်)တုဲ စိုပ်ကၠုၚ် ဒၞာဲဍုၚ်လဴတုဲ ဓါတ်ဇုတ်သကဲကျာ်ဂှ် ညးသၠိုၚ်စုတ်လဝ် ပ္ဍဲကျာ်ဏအ်ရ။ စိုပ် အေဒဳ ၁၃ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဟိုတ်နူမလီုလာ်အာတုဲ ကလေၚ်ခၞံလဝ်တၟိ နကဵုဗီုပြၚ် ကျာ်ခမေန်ရ။
ပ္ဍဲလဒေါဝ် အေဒဳ ၁၆ ဂှ် သၟိၚ်ဇေဋ္ဌဓိရာဇ် ပြံၚ် ဍုၚ်ဇၞော်ဂကူလဴ နူလောၚ်ဖြၜၚ် (Luang Prabang) ပ္ဍဲဒၞာဲဝဳယေန်ကျေန်တုဲ ပ္ဍဲသၞာံခရေတ် ၁၅၆၆ဂှ် ကဵုကလေၚ်လဟဵုပတိုန် ကျာ်စေတဳဝွံပၠန်ရ။ ကျာ်စေတဳဝွံ ဇံၚ်ဒေဝတဴ မွဲမွဲဒိုဟ် နွံ ၆၉ မဳတာတုဲ သမၠုၚ်ကျာ်စေတဳဂှ် နွံ၄၅ မဳတာတုဲ စရောတ်ကျာ် နွံ ၃၀ တၞုၚ်ရ။ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၆၄၁ ကလုတ်ဂကူဒါတ် နူကဵုကမ္မဏဳဒါတ် ဗၟံက်အိန္ဒယ (Dutch East India Company) Gerrit van Wuysoff အာဝေၚ် ဍုၚ်ဝဳယေန်ကျေန်တုဲ သၟိၚ်ဨကရာဇ်လဴ Sourigna Vongsa ဝေၚ်သဘၚ်ဒုၚ်တၠုၚ်ညး ပ္ဍဲတမ်ဇိုၚ် ကျာ်ဝွံရ။ ညးချူလဝ် ပ္ဍဲလိက်ဒုၚ်စဳရေၚ်ညး ＂ပဳရမိတ် ဇမၞော်မွဲ ပ္ဍဲကၞောတ်ဂှ် ကောတ်လဝ် နကဵုထဝ်ခတှ်ေ မၞုံကဵုလျိုၚ် မဂၠိုၚ်ကဵု လ္ၚီပံၚ်＂။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ဗွဲမဂၠိုၚ်ကဵုအလန် ဒြပ်ရတ်ကျာ်ဝွံ ဒးဒုၚ်ပၠံၚ်တသိုၚ်ကေတ်လဝ် နကဵုပၞာန်ဗၟာ၊ ပၞာန်သေံ ကေုာံ ပၞာန်ကြုက်တအ်ရ။ ကျာ်စေတဳဓါတ်လောၚ်ဝွံ ပ္ဍဲကာလသေံ မလုပ်သီဍုၚ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၈၂၈ ဂှ် ဒးဒုၚ်ပလီုလဝ်တုဲ လီုလာ် သှ်ေဆၜိုတ်ဇံၚ်ဒေဝတဴ သၟဝ်ဂှ်ဟေၚ်ရ။ စိုပ်သၞာံ ၁၉၀၀ ဂှ် အစာဓဇဲ ပြၚ်သေတ် Louis Delaporte ဒုၚ်သဇိုၚ် ကုရုပ်ကသူ နူသၞာံ ၁၈၆၇ တုဲ ကလေၚ်ပတန်လဝ်တၟိရ။ ၜိုန်ဂှ်လေဝ် ပရေၚ်ကလေၚ်သြိုၚ်ခၞံ ဗွဲကိုပ်ကၠာဂှ် ဟွံအံၚ်ဇၞးတုဲ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၃၀တအ်ဂှ် ကလေၚ်သြိုၚ်ခၞံပၠန်တုဲ အာစိုပ်ဒတုဲရ။ ပ္ဍဲအခိၚ်ကာလ ပၞာန်ပြၚ်သေတ်-သေံ ဂှ် ကျာ်စေတဳဓါတ်လောၚ် ဒးထောအ်ဗောမ်က္ၜၚ်ကျာသေံတုဲ လီုလာ်အာ တၟာဂလိုၚ်ရ။ ပၞာန်ဂၠးတိ အလန်ဒုတိယ အာစိုပ်ဒတုဲတုဲ ကျာ်စေတဳဝွံ ကလေၚ်ပလေဝ်လဝ်ရ။
ဓဇဲ (architecture)
https://en.wikipedia.org/wiki/Pha_That_Luang#/media/File:JayavarmanVII-Vientiane.jpg
ကျာ်စေတဳ ဗီုပြၚ် တ္ၚဲဏအ်ဂှ် နွံပိကဆံၚ်ရ။ ဇၟာပ်ကဆံၚ်ဂှ် ဒုၚ်သဇိုၚ်တဝှ်ဍောၚ်ဓရ် ကျာ်ဗုဒ္ဓဘာသာတုဲ မဒက်ပတန်လဝ်ရ။ ကဆံၚ်ပထမဂှ် နွံသမၠုၚ် ၂၂၃ ပေ (၆၇ မဳတာ)၊ ကဆံၚ်ဒုတိယဂှ် နွံ ၁၅၇ ပေ (၄၇ မဳတာ)၊ ကဆံၚ်တတိယဂှ် နွံ ၉၈ ပေ (၂၉ မဳတာ) နူတိ စဵုကဵုစိုပ်အထောတ်ဂှ် နွံသမၠုၚ် ၁၄၇.၆ ပေ (၄၄ မဳတာ)။
ပ္ဍဲအရှာမ်ကျာ်ဂှ် အခိၚ်ကၠာတေအ် ၜိုန်ရ ဒဳလုပ် နကဵုကွဳစက်ဂွံကီုလေဝ် လၟုဟ်စဵုဒၞာ ကၟာတ်လဝ်ရ။ ကၟာၚ်အရှာမ်ကျာ် မွဲမွဲဒိုဟ်ဂှ် နွံ ၂၇၉ ပေ (၈၅ မဳတာ) တုဲ အပ္ဍဲအရှာမ်ကျာ်ဂှ် နွံကဵုရုပ်ပဋိမာရုပ် လဴ၊ ခမေန် သီုကဵု ရုပ်သၟိၚ်ခမေန် ဇယဝရမန် သတ္တမ ရ။
လိက်တၟအ်
သၟိၚ် ဇေဋ္ဌဓိရာဇ် ကာလညးပ္တန် (ဟွံ) ကလေၚ်လဟဵု ကျာ်စေတဳဝွံ ညးချူလဝ် လိက်တၟအ်တိုၚ် နကဵုၜါဘာသာ ဘာသာပါဠိ ကဵု ဘာသာလဴရ။ ပ္ဍဲလိက်တၟအ်ဂှ် ဟိုတ်နူညးမချူလဝ် ညးပတန်ကျာ်ဝွံတုဲ စပ်ကဵုဝၚ်ကျာ်ဝွံ မဒက်ပတန်လဝ် နူအခိၚ် သၟိၚ်အသောကဟာ၊ မဒက်ပ္တန်လဝ် အခိၚ်သၟိၚ်ဇေဋ္ဌဟာဂှ် ဂလာန်သမာန် ကတဵုဒှ်ကၠုၚ်ရ။
ဟိုတ်နူလိက်ဂကူလဴဂှ် မခၞံဗဒှ်လဝ် နကဵုအက္ခရ်မန်တုဲ လိက်ပါဠိတအ်ဂှ် ဒှ်ဒၟံၚ် မွဲဗီုဓဝ် ကုလိက်ပါဠိမန်ဂှ်ရ ဂကူမန်တအ် သီုဟွံဒှ် အခက်အခုဲ ဗှ်ကေတ်လိက်တအ်ဂှ် မာန်ရ။ လိက်တၟအ်ဂှ် ချူလဝ် ပရူသၟိၚ်ဨကရာဇ်လဴ ညးပတန် ကျာ်ဓါတ်ကျာ်ဝွံတုဲ ညးသၠးကဵု ဂၞကျာ်ညး ကေုာံ ကောန်ဝုတ်ညး နဒဒှ်ဍိက်ကျာ်ရ။ တုဲပၠန် ညးဆဴလဝ် ကုညးမပၠံၚ်ၜးကေတ် ဒြပ်ရတ်ကျာ်တအ် အတိုၚ်မဂွံဆဵုကေတ် အတိုၚ်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။
နကဵုမအက္ခရ်မန်ခေတ်လၟုဟ်