cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
သာမဳ၊ ဂကူ
လိက်ဂရၚ်ဗတီ သွက်ဂွံလုပ် ပ္ဍဲစရၚ်မာဲ ပါလဳမာန်သာမဳဂှ် ဒးပတိုန်ထ္ၜး ကုပါလဳမာန်သာမဳ။ ပါလဳမာန်သာမဳဂှ် ဒုၚ်သဇိုၚ် ကုစရၚ်မၞိဟ်မစုတ်မာဲဂွံ ပ္ဍဲကာလအခိၚ်မာဲတုဲ ဒးသ္ဂုတ်သွာတ်ပွိုၚ်ဆန္ဒမာဲ။ စရၚ်မာဲတအ်ဂှ် ဒးဒှ်အတိုၚ်လၟေၚ်ပွိုၚ်ဍုၚ်။
မၞိဟ်မွဲမွဲ ယဝ်ရကလိဂွံအခေါၚ်မပါလုပ် ပ္ဍဲစရၚ်မာဲပါလဳမာသာမဳမ္ဂး နကဵုဌာနစၟတ်သမ္တီကောန်ဍုၚ်တအ် ဒးစၟတ်သမ္တီလဝ် ပူဂဵုဂှ် ဒှ်မၞိဟ် မၞံုကဵုအခေါၚ်စုတ်မာဲပါလဳမာန်သာမဳ။ ပရေၚ်စၟတ်သမ္တီတအ်ဂှ် ဆသၟိၚ်တၠ မဆေၚ်ကဵု ပါလဳမာန်သာမဳဟေၚ် အခေါၚ်လုပ်နွံ။ သာ်ဂှ်ဟွံသေၚ် ညးမကလိဂွံအခေါၚ် နူပါလဳမာန်သာမဳ။ စရၚ်မာဲပါလဳမာန်သာမဳဂှ် အခေါၚ်စၠောအ်စုတ် ပ္ဍဲစက်(ကောန်ပျူတာ EDB)နွံ။
§ 2-7. Valgbarhet og forslagsrett.
Valgbar til Sametinget er alle som er innført i Sametingets valgmanntall i kretsen. De som skal velges, må dessuten være innført i folkeregisteret som bosatt i kretsen på valgdagen. Personale ved Sametingets administrasjon er likevel ikke valgbare.
Forslagsrett i valgkretsene har alle som er innført i Sametingets valgmanntall i kretsen. Et forslag til valgliste må være underskrevet av minst 30 samer med forslagsrett.
Endret ved lover 28 feb 1997 nr. 18, 27 juni 2008 nr. 51.
ပိုဒ်ဍောတ် ၂-၇ ဒုၚ်ရုဲမာဲ ကေုာံ အခေါၚ်မကဵုစရၚ်ဒုၚ်ရုဲမာဲ
ဇၟာပ်မၞိဟ်မပါလုပ် ပ္ဍဲစရၚ်မာဲသာမဳ ပွိုၚ်ဆန္ဒမာဲဂှ် အခေါၚ်ဒုၚ်ရုဲစှ်နွံ။ ညးမဒုၚ်ရုဲမာဲတအ်ဂှ် ပါဲနူမဒးနွံ ပ္ဍဲစရၚ်မာဲသာမဳ ပွိုၚ်ဆန္ဒမာဲဂှ်တုဲ သီုဒးဒှ် မၞိဟ်ဇာတိ မကတဵုဒှ်လဝ် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဆန္ဒမာဲဂှ် ကေုာံ ပ္ဍဲအခိၚ်မရုဲမာဲဂှ် ဒးပဒတဴဒၟံၚ် ပ္ဍဲပွိုၚ်ဆန္ဒမာဲဇကုဂှ်။ မၞိဟ်မဒုၚ်ကာ ပ္ဍဲပါလဳမာန်သာမဳတအ်ဂှ် ဒုၚ်ရုဲမာဲဟွံဂွံ။
ဇၟာပ်မၞိဟ် မပါလုပ် ပ္ဍဲစရၚ်မာဲသာမဳ ပွိုၚ်ဆန္ဒမာဲဂှ် အခေါၚ်ပတိုန်စရၚ် ဒုၚ်ရုဲမာဲ နွံ။ ဒးကလိဂွံလဝ် စၟတ်တဲ နူဂကူသာမဳ အောန်အိုတ် ၃၀ တၠ။
နကဵုဂကောံ၊ ဗော်တအ်ဂှ် ပတိုန်စရၚ်စၟတ်သမ္တီ ကုပါလဳမာန်သာမဳတုဲ ပါလဳမာန်သာမဳ စၟတ်သမ္တီမ္ဂး ဒုၚ်ရုဲမာဲ နကဵုဗော်ဂွံ။ ယဝ်ရပတိုန်စရၚ် နကဵုဗော်မ္ဂး အောန်အိုတ် စၟတ်တဲ ၂၀၀ နူညးမၞံုကဵု အခေါၚ်စုတ်မာဲပါလဳမာန်သာမဳဂွံ ဒးနွံ။ ယဝ်ရဟွံကလိဂွံအခေါၚ်မ္ဂး ကလေၚ်ပတိုန်ဟွံဂွံ။ လၟေၚ်ကမၠောန်ဗီုဂွံပစၟတ်သမ္တီ ပူဂဵု ဟွံသေၚ်မ္ဂး ဗော် သွက်ဂွံဒုၚ်ရုဲစှ်ဝွံ နကဵုဨကရာဇ် ဆက်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်ဂွံ။
§ 2-8. Plikt til å motta valg, fritaksgrunner og møteplikt.
Alle som har rett til å stille til valg til Sametinget, har plikt til å motta valget med mindre de blir fritatt etter reglene i andre ledd.
Rett til å kreve seg fritatt for valg har alle som
ဇၟာပ်မၞိဟ်အခေါၚ်မဒုၚ်ရုဲစှ် ပ္ဍဲပါလဳမာန်သာမဳနွံ ကေုာံ တာလျိုၚ်မဒးဒုၚ်ရုဲစှ်နွံ ယဝ်ရဟိုတ်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ မွဲမွဲ ဟွံကတဵုဒှ်မ္ဂး။
ဟိုတ်မကလိဂွံ အခေါၚ်သၠးအခေါၚ်
a.                        har fylt seksti år innen valgårets utløp, eller
ပေၚ်အယုက် ၆၀ ပ္ဍဲသၞာံရုဲမာဲအိုတ် ဟွံသေၚ်မ္ဂး
b.                        har gjort tjeneste som medlem av Sametinget de siste fire år, eller
သၞာံမတုဲကၠုၚ်ပန်သၞာံဂှ် ယဝ်ရဒှ်လဝ် မၞိဟ်ဒုၚ်ကာ ပ္ဍဲပါလဳမာန်သာမဳမ္ဂး ဟွံသေၚ်မ္ဂး
c.                         overfor Sametingets valgnemnd godtgjør at de ikke vil kunne skjøtte sine plikter som medlem av Sametinget uten uforholdsmessig vanskelighet.
ယဝ်ရ မၞိဟ်မအုပ်ဓုပ်ပါလဳမာန်သာမဳဟီု ဒဒှ်ရ ညးဝွံ သွက်ဂွံယိုက်ဂၠေၚ်တာလျိုၚ်ဂှ် ဒှ်ဟွံမာန်မ္ဂး။
Person som er valgt som medlem av Sametinget eller organ nedsatt av Sametinget, plikter å delta i Sametingets eller respektive organs møter med mindre det foreligger gyldig forfall.
Arbeidstaker har krav på fri fra arbeid i det omfang det er nødvendig på grunn av pliktene i Sametinget eller i det organ vedkommende er oppnevnt medlem i.
Endret ved lover 28 feb 1997 nr. 18, 1 juni 2001 nr. 29 (ikr. 1 juni 2001 iflg. res. 1 juni 2001 nr. 625).
ပူဂဵုမဂွံဒုၚ်ရုဲစှ်လဝ် ပ္ဍဲပါလဳမာန်သာမဳ ဟွံသေၚ်သာ်ဂှ် ညးမဂွံခပတိုန်လဝ် ပ္ဍဲပါလဳမာန်သာမဳတအ်ဂှ် နဒဒှ်တာလျိုၚ်မွဲဂှ် ဒးတိုန်ကောံဓရီုပါလဳမာန်။ ဆဂး ဟိုတ်မခိုၚ်ကၠိုက် ထ္ၜးမာန်မ္ဂး အခေါၚ်ဟွံတိုန်စိုပ်ဂွံ။
ဟိုတ်နူတာလျိုၚ်နူပါလဳမာန်သာမဳ ဟွံသေၚ်မ္ဂး နူကဵုပါလဳမာန်ကဵုအခေါၚ်မ္ဂး ဟွံတိုန်ကောံဓရီု/ဟွံကၠောန်ကမၠောန် ပ္ဍဲပါလဳမာန်ဂွံ။
§ 2-9. Fritak og uttreden i valgperioden.
Medlemmer av Sametinget som ikke kan skjøtte sine plikter i vervet uten uforholdsmessig vanskelighet, kan av Sametinget etter søknad fritas fra vervet for en bestemt tid eller for resten av valgperioden.
Medlemmer som mister stemmeretten etter grunnloven § 53, eller som blir ansatt i Sametingets administrasjon, trer ut av Sametinget for resten av valgperioden.
ပိုဒ်ဍောတ် ၂-၉ သၠးအခေါၚ် ကေုာံ နုက်တိတ်နူတာလျိုၚ်
ညးမပါလုပ်လဝ် ပ္ဍဲပါလဳမာန်သာမဳတအ်ဂှ် ဟိုတ်ခိုၚ်ၚ်ကၠိုက်က်ဟွံမွဲမွဲသာ် ယဝ်ရဟွံယိုက်ဂၠေၚ်တာလျိုၚ်ဇကုမ္ဂး ပ္ဍဲအခိၚ်ကာလ မဟွံယိုက်ဂၠေၚ် တာလျိုၚ်တအ်ဂှ် ဒးဒုၚ်နုက်သြန်ထံက်ပၚ် သာ်ဂှ်ဟွံသေၚ် စဵုကဵုပွိုၚ်ကာလ မွဲအယုက်ပါလဳမာန်။
ညးမပါလုပ် ပ္ဍဲပါလဳမာန်သာမဳတအ်ဂှ် နကဵုပိုဒ်ဇၞော် ၅၃တုဲ ဒးဆောံလေၚ်လဝ် အခေါၚ်ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်မ္ဂး သာ်ဂှ်ဟွံသေၚ် ယဝ်ရလုပ်ဒုၚ်ကာ ပ္ဍဲဂကောံအုပ်ဓုပ်ပါလဳမာန်သာမဳမ္ဂး ဒးနုက်တိတ် နူပါလဳမာန်သာမဳ ပ္ဍဲမွဲအယုက်ပါလဳမာန်ဂှ်။
§ 2-10. Valgmyndighet.
Sametinget er øverste valgmyndighet ved valg til Sametinget.
ပိုဒ်ဍောတ် ၂-၁၀ အဝဵုအာဏာမစပ်ကဵုရုဲမာဲ
ပါလဳမာန်သာမဳဂှ် ဒှ်ညးမၞံုကဵုအဝဵုသၠုၚ်အိုတ် ပ္ဍဲကဵုရုဲမာဲပါလဳမာန်သာမဳ။
§ 2-11. Utfyllende bestemmelser om valget.
Kongen gir utfyllende bestemmelser om valg til Sametinget.
ပိုဒ်ဍောတ် ၂-၁၁ စပ်ကဵုရုဲမာဲတုဲ ညးမၞံုကဵုအခေါၚ်မဖျေဟ်သ္ဂုတ် ပါဲနူမစၟတ်သမ္တီလဝ်
ဨကရာဇ်ဂှ် ဒှ်ညးမၞံုကဵုအခေါၚ်မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် ပါဲနူမစၟတ်သမ္တီလဝ်။
§ 2-12. Sametingets administrasjon, organisering og saksbehandling.
Sametinget skal ha en egen administrasjon. Personalet ved administrasjonen ansettes av Sametinget.
Sametingets ansatte personell skal være underlagt den lovgivning som gjelder for statens tjenestemenn så langt det passer.
Sametinget kan opprette de styrer, råd eller utvalg som Sametinget finner hensiktsmessig og, såfremt ikke annet fremgår, delegere myndighet til disse.
Beslutningsmyndighet i henhold til §§ 2-9, 2-10 og 2-14 kan ikke delegeres.
Enkeltvedtak fattet av styre, råd eller utvalg oppnevnt av Sametinget, kan i samsvar med forvaltningslovens bestemmelser påklages til Sametinget eller særskilt klagenemnd oppnevnt av Sametinget. Endret ved lov 28 feb 1997 nr. 18.
ပိုဒ်ဍောတ် ၂-၁၂ ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်၊ ဗီုဒက်ပ္တန် ကေုာံ လၟေၚ်ကမၠောန်ပါလဳမာန်သာမဳ
ပါလဳမာန်သာမဳ ဒးနွံကဵုပရေၚ်အုပ်ဓုပ်တၞဟ်ခြာ။ ညးမဒုၚ်ကာ ပ္ဍဲပရေၚ်အုပ်ဓုပ်တအ်ဂှ် ဒးခပတိုန် နကဵုပါလဳမာန်သာမဳ။ ညးမဒုၚ်ကာ ပ္ဍဲပါလဳမာန်သာမဳတအ်ဂှ် ဒးခပတိုန်အတိုၚ်သၞောဝ်ဥပဒေ မဆေၚ်စပ် ကုမၞိဟ်ဒုၚ်ကာ။
§ 2-13. Forhandlingsspråk.
Under møter i Sametinget har alle rett til å tale samisk eller norsk etter eget ønske.
ပိုဒ်ဍောတ် ၂-၁၃ အရေဝ်ဘာသာမစကာ
ပ္ဍဲကောံဓရီု ပါလဳမာန်သာမဳဂှ် ဇၟာပ်ညးအဲ အခေါၚ်ဟီုဂး အတိုၚ်ပၟိက်စိုတ်ဇကု အရေဝ်သာမဳ ဟွံသေၚ်မ္ဂး အရေဝ်နဝ်ဝေ။
§ 2-14. Forretningsorden.
Sametinget gir bestemmelser om sammenkalling og arbeidsordningen i Sametinget.
ပိုဒ်ဍောတ် ၂-၁၄ ဗီုဗမံက်ရုပ်ရဴကမၠောန်
အခိၚ်မကော်ကောံဓရီုကီု ဖျေဟ်အစဳအစဉ်ကမၠောန်ကီုဂှ် ပါလဳမာန်သာမဳဖျေဟ်ကေတ်တ်။
Kongen gir nærmere forskrift om beregningen av pensjonsrettighetene og om gjennomføringen av pensjonsordningen. Tilføyd ved lov 15 juni 2001 nr. 69.
ပိုဒ်ဍောတ် ၂-၁၅ ညးမပါလုပ်ပ္ဍဲပါလဳမာန်သာမဳ အခိၚ်ပေၚ်ၚ်တအ်ဂှ် အခေါၚ်မဒုၚ်စသိုၚ်ပေန်ဇြေန်တၟေၚ်နွံ။ အခေါၚ်ပေန်ဇြေန်တၟေၚ် သွက်ကောန်ဂကောံပါလဳမာန်သာမဳတအ်ဂှ် နကဵုဨကရာဇ်ဒးပတိတ်ကဵု။
စပ်ကဵုသၞောဝ်ပေန်ဇြေန် သွက်ကောန်ဂကောံပါလဳမာန်သာမဳဝွံတုဲ နကဵုဨကရာဇ် ပတိတ်သၞောဝ်ဂွံ။
Kapittel 3. Samisk språk.
ပုဒ်ဇၞော် ၃၊ အရေဝ်သာမဳ
§ 3-1. Definisjoner ပွံက်
ပိုဒ်ဍောတ် ၃-၁
I dette kapitlet menes med:
တၚ်မိက်ဂွံသ္ဂး ပ္ဍဲပိုဒ်ဇၞော်ဝွံ
1.                        forvaltningsområdet for samisk språk: de kommunene som Kongen i forskrift har fastsatt at skal inngå i forvaltningsområdet for samisk språk,
ပ္ဍဲပရေၚ်အုပ်ဓုပ် နကဵုအရေဝ်သာမဳ - ဨကရာဇ်ဖျေဟ်လဝ်သၞောဝ် ပ္ဍဲပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပွိုၚ်ဍုၚ်တအ်ဂှ် ဒးစကာအရေဝ်သာမဳ။
2.                        offentlige organ: ethvert organ for stat og kommune,
ရုၚ်အလဵုအသဳ - ဇၟာပ်ရုၚ်ဍုၚ်ကီု သီုကဵု ပွိုၚ်ဍုၚ်တအ် သီုဖအိုတ်
စပ်ကဵုပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲရုၚ်အလဵုအသဳဒေသ - ဇၟာပ်ရုၚ်ပွိုၚ်ဍုၚ်၊ ခရိုၚ် ကေုာံ ဍုၚ် မစၟတ်သမ္တီလဝ်ဒေသပွိုၚ် မဒးစကာလိက်အရေဝ်သာမဳတအ်။
4.                        regionalt offentlig organ i forvaltningsområdet: ethvert fylkeskommunalt og statlig organ som har en tjenestekrets som helt eller delvis omfatter flere av kommunene i forvaltningsområdet for samisk språk, men som likevel ikke er landsomfattende.
စပ်ကဵုပရေၚ်အုပ်ဓုပ် ပ္ဍဲရုၚ်တွဵုရး/ခရိုၚ် - ဇၟာပ်ရုၚ်ခရိုၚ် ကေုာံ ရုၚ်ဍုၚ် မၞံုကဵုဒေသမဒးစကာအရေဝ်သာမဳ။
Tilføyd ved lov 21 des 1990 nr. 78, endret ved lov 17 juni 2005 nr. 99 (ikr. 1 jan 2006 iflg. res. 17 juni 2005 nr. 656).
§ 3-2. Oversettelse av regler. Kunngjøringer og skjema
Lover og forskrifter av særlig interesse for hele eller deler av den samiske befolkning, skal oversettes til samisk.
Kunngjøringer fra offentlige organ som særlig retter seg mot hele eller deler av befolkningen i forvaltningsområdet, skal skje både på samisk og norsk.
Skjema til bruk overfor et lokalt eller regionalt offentlig organ i forvaltningsområdet skal foreligge både på samisk og norsk. Kongen gir nærmere regler om iverksetting av denne bestemmelsen.
ပိုဒ်ဍောတ် ၃-၂ ကၠာဲစၠောအ်ဘာသာ သၞောဝ်ဂမၠိုၚ်၊ ပရေၚ်လလောၚ်တရးကဵုပရိုၚ် ကေုာံ လိက်မဒးဗပေၚ်
ပရေၚ်လလောၚ်တရးမကဵုပရိုၚ် နူရုၚ်အလဵုအသဳ မဆေၚ်စပ်ကဵု ညးဍုၚ်ကွာန်သီုဖအိုတ်ကဵုဒှ် မဆေၚ်စပ်ကဵု မၞိဟ်ၜိုတ်ဒးရးကဵုဒှ် ဒးဒှ်နကဵုၜါဘာသာ ဘာသာသာမဳ ကေုာံ ဘာသာနဝ်ဝေ။
လိက်မဒးဗပေၚ် မစကာပ္ဍဲ ဇၟါပ်ရုၚ်အလဵုအသဳဒေသ ကေုာံ ခရိုၚ်တအ်ဂှ် ဒးဒှ်သီုၜါဘာသာ ဘာသာသာမဳ ကေုာံ ဘာသာနဝ်ဝေ။ စပ်ကဵုကိစ္စဝွံ ဗွဲတြးဂှ် နကဵုဨကရာဇ် ဗမံက်ထ္ၜးကဵုရောၚ်။
§ 3-3. Rett til svar på samisk
Den som henvender seg på samisk til et lokalt offentlig organ i forvaltningsområdet, har rett til svar på samisk. Dette gjelder likevel ikke ved muntlige henvendelser til tjenestemenn som utfører oppdrag utenfor organets kontor.
Den som henvender seg skriftlig på samisk til et regionalt offentlig organ i forvaltningsområdet, har rett til skriftlig svar på samisk. Kongen kan i særlige tilfeller gjøre unntak for bestemte regionale offentlige organ. Tilføyd ved lov 21 des 1990 nr. 78 (ikr. 1 jan 1993).
ပိုဒ်ဍောတ် ၃-၃ အခေါၚ်မကလေၚ်ဂလာန် နကဵုဘာသာသာမဳ
ညးမကၠုၚ်ရုၚ် မဟီုအရေဝ်သာမဳ ပ္ဍဲရုၚ်အလဵုအသဳဒေသတအ်ဂှ် ဒးကလိဂွံအခေါၚ်သွဟ်/ကလေၚ်အရေဝ် နကဵုဘာသာသာမဳ။ မကလေၚ်အရေဝ် နကဵုပါၚ် မ္ၚးရုၚ်တအ်ဂှ် ဟွံဆေၚ်စပ်။
ညးမကၠုၚ်ရုၚ် ပတိုန်နကဵုလိက် နကဵုဘာသာသာမဳ ပ္ဍဲရုၚ်အလဵုအသဳဒေသတအ်ဂှ် ဒးကလိဂွံအခေါၚ်သွဟ်လိက် နကဵုဘာသာသာမဳ။ ရုၚ်ဒၞာဲ မဝေၚ်ပါဲတအ်ဂှ် နကဵုဨကရာဇ် စၟတ်သမ္တီကဵု။
§ 3-4. Utvidet rett til bruk av samisk i rettsvesenet
For domstoler med embetskrets som helt eller delvis omfatter forvaltningsområdet, gjelder i tillegg følgende regler om bruk av samisk:
ပိုဒ်ဍောတ် ၃-၄ အခေါၚ်မစကာအရေဝ်သာမဳ ပ္ဍဲရုၚ်ဗစာ
သွက်ရုၚ်ဗစာ မၞံုကဵုပွဳပွူသၞောဝ် မဒးမစကာလိက်သာမဳတအ်ဂှ်
1.                        Enhver har rett til å inngi prosesskriv med bilag, skriftlige bevis eller andre skriftlige henvendelser på samisk. Skal domstolen formidle henvendelsen til en motpart, sørger den for oversettelse til norsk. Oversettelse kan unnlates dersom motparten samtykker.
ဇၟာပ်မၞိဟ် မၞံုကဵုအခေါၚ် ပတိုန်ခဗုတ် လိက်သက်သဳ လိက်ပရူပရာ နကဵုဘာသာသာမဳ။ နကဵုရုၚ်ဗစာ ဒးဖန်ဇန်ကဵု သွက်ညးမွဲလပါ် ညံၚ်ဂွံကၠာဲစၠောအ်လိက်တအ် နကဵုဘာသာနဝ်ဝေ။ ယဝ်ရမၞိဟ်မွဲလပါ် ကဵုအခေါၚ်မ္ဂး ဟွံဒးကၠာဲစၠောအ်။
2.                        Enhver har rett til å henvende seg muntlig til domstolen på samisk dersom rettergangslovgivningen gir adgang til muntlig istedenfor skriftlig henvendelse. Har domstolen plikt til å nedtegne henvendelsen, kan den som fremmer henvendelsen, kreve at nedtegnelsen skjer på samisk. Et slikt krav bryter ingen frist. Nr. 1 andre og tredje punktum gjelder tilsvarende.
ယဝ်ရရုၚ်ဗစာကဵုအခေါၚ် ပတိုန်ထ္ၜး နကဵုပါၚ်မ္ဂး ဇၟာပ်မၞိဟ်မၞံုအခေါၚ်ပတိုန်ထ္ၜးနကဵုအရေဝ်သာမဳ။ ယဝ်ရရုၚ်ဗစာ နွံပၟိက်မိက်ဂွံဂိုၚ်သမ္တီလဝ် တၚ်ဂၞၚ်တအ်မ္ဂး ဒးဂိုၚ်ဒပ်လဝ် နကဵုဘာသာသာမဳ။
3.                        Enhver har rett til å tale samisk i rettsmøter. Skal noen som ikke kan samisk delta i forhandlingene, brukes en tolk som retten har oppnevnt eller godkjent.
ဇၟာပ်မၞိဟ် အခေါၚ်ဟီုအရေဝ်သာမဳနွံ ပ္ဍဲအခိၚ်မဆဵုဂဗပ္ဍဲရုၚ်ဗစာ(စၟဳစၟတ်အမှု)။ ယဝ်ရမၞိဟ်ပ္ဍဲဂှ် ဟွံကၠိုဟ်အရေဝ်သာမဳမ္ဂး စကာမၞိဟ်ကၠာဲဘာသာ မဒှ်မၞိဟ်ကၠာဲဘာသာ နူကဵုရုၚ်ဗစာမခပတိုန်လဝ် သာ်ဂှ်ဟွံသေၚ် မစၟတ်သမ္တီလဝ်။
4.                        Når en part begjærer det, kan rettens leder bestemme at forhandlingsspråket skal være samisk. Nr. 3 andre punktum gjelder tilsvarende.
5.                        Er forhandlingsspråket samisk, kan rettens leder bestemme at også rettsboken skal føres på samisk. Domstolen sørger for oversettelse til norsk.
ယဝ်ရဒးရပ်စပ်နကဵုအရေဝ်သာမဳမ္ဂး နာဲဗစာလေဝ် စၟတ်သမ္တီ ဒးရပ်စပ် နကဵုအရေဝ်သာမဳမ္ဂး နကဵုရုၚ်ဗစာ ဒးဖန်ကဵုမၞိဟ်ကၠာဲဘာသာနဝ်ဝေ။
6.                        Domstolen sørger for at rettsbøker som er skrevet på norsk, oversettes til samisk når en part krever det. Et slikt krav bryter ingen frist.
ယဝ်ရလိက်မွဲမွဲ ဒှ်ဒၟံၚ် နကဵုဘာသာနဝ်ဝေမ္ဂး သွက်ဂွံကၠာဲစၠောအ်ဗီုသာမဳဂှ် နကဵုရုၚ်ဗစာ ဒးဖန်ဇန်ကဵု။
For politi og påtalemyndighet med tjenestekrets som helt eller delvis omfatter forvaltningsområdet, gjelder i tillegg følgende regler om bruk av samisk:
သွက်ဗၠာဲသၟိၚ်(ပလုက်) ကေုာံ ညးသၟိၚ်တၠမစုတ်စောဲဒုဟ် ပ္ဍဲဒေသဒၞာဲမစၟတ်သမ္တီလဝ်တအ်ဂှ် စဳပၞောန်မထပ်ဗပေၚ်ဂမၠိုၚ်တအ်ဂှ် ဒးစကာ နကဵုအရေဝ်ဘာသာသာမဳ။
1.                        Enhver har rett til å tale samisk i avhør på organets kontor.
ဇၟာပ်မၞိဟ် အခေါၚ် မဟီုအရေဝ်သာမဳနွံ ပ္ဍဲကာလမစၟဳစၟတ် ပ္ဍဲရုၚ်အလဵုအသဳ။
2.                        Enhver har rett til å bruke samisk ved muntlig anmeldelse og rettsmiddelerklæring. ဇၟာပ်မၞိဟ် အခေါၚ်မဟီုအရေဝ်သာမဳနွံ ပ္ဍဲကာလမကၠုၚ်တေၚ်အမှုနကဵုပါၚ်ကီု သီုကဵု နကဵုလိက်။
For kriminalomsorgens anstalter i Troms og Finnmark gjelder i tillegg følgende regler om bruk av samisk:
သွက်ရုၚ်မဆေၚ်ကဵုရာဇဝတ် ပ္ဍဲဍုၚ်တရိမ်သး ကဵု ဝှေန်မက်တအ်ဂှ် စပ်ကဵုမစကာ ဘာသာသာမဳတုဲ သၞောဝ်ဗွဲသၟဝ်ဝွံ မလုပ်အဝေါၚ်ရ။
1.                        § 3-5 gjelder tilsvarende for innsatte.
ပိုဒ်ဍောတ် ၃-၅ မပါလုပ် သွက်မၞိဟ်ဒုဟ်။
2.                        Innsatte har rett til å bruke samisk overfor hverandre og overfor sine pårørende.
3.                        Innsatte har rett til å bruke samisk ved muntlig rettsmiddelerklæring til fengselsmyndigheten.
မၞိဟ်ဒုဟ် မၞံုအခေါၚ် မစကာဘာသာသာမဳ ပ္ဍဲကာလဖျေဟ်အမှု။
Tilføyd ved lov 21 des 1990 nr. 78, endret ved lover 20 juni 2003 nr. 45 (ikr. 1 juli 2003 iflg. res. 20 juni 2003 nr. 712), 17 juni 2005 nr. 90 (ikr. 1 jan 2008 iflg. res. 26 jan 2007 nr. 88) som endret ved lov 26 jan 2007 nr. 3.
§ 3-5. Utvidet rett til bruk av samisk i helse- og sosialsektoren
Den som ønsker å bruke samisk for å ivareta egne interesser overfor lokale og regionale offentlige helse- og sosialinstitusjoner i forvaltningsområdet, har rett til å bli betjent på samisk.
ပိုဒ်ဍောတ် ၃-၅ စပ်ကဵုမစကာဘာသာသာမဳ ပ္ဍဲဌာနပရေၚ်ထတ်ယုက် ကေုာံ ဌာနပရေၚ်မၞိဟ်
ဇၟာပ်မၞိဟ်မၞံုအခေါၚ် မစကာဘာသာသာမဳ ပ္ဍဲရုၚ်ဂဥုဲအလဵုအသဳ ပ္ဍဲဒေသမစၟတ်သမ္တီလဝ်တုဲ မၞံုအခေါၚ်မဆက်ဆောံ လွဳလွတ်နကဵုဘာသာသာမဳ။
§ 3-6. Individuelle kirkelige tjenester
Enhver har rett til individuelle kirkelige tjenester på samisk i Den norske kirkes menigheter i forvaltningsområdet.
ပိုဒ်ဍောတ် ၃-၆ မရာဒၞာ/တွံဓဝ်သွက်ဇၟာပ်မၞိဟ်
Tilsatte i et lokalt eller regionalt offentlig organ i forvaltningsområdet har rett til permisjon med lønn for å skaffe seg kunnskap i samisk når organet har behov for slik kunnskap. Retten kan gjøres avhengig av at den tilsatte forplikter seg til å arbeide for organet en viss tid etter utdanningen. Kongen gir nærmere regler om gjennomføringen av disse bestemmelsene.
ပ္ဍဲရုၚ်အလဵုအသဳ ဒေသ ဟွံသေၚ်မ္ဂး ပ္ဍဲခရိုၚ် မၞံုပ္ဍဲပွိုၚ်ဒေသမစၟတ်သမ္တီလဝ်တအ်ဂှ် ကာလရုၚ်မၞံုပၟိက် တၞဟ်နဂွံစကာတုဲ ဒးခပတိုန် နကဵုသြန်ဂိတု ညးမလေပ်အရေဝ်သာမဳ။ အရာမရနုက်ဗပေၚ်အခေါၚ်ဝွံ ၜိုတ်ဂလိုၚ်လဵု ရုၚ်ဂှ်မၞံုပၟိက် ဂလိုၚ်လဵု လလအ်လဵုဂှ် တန်တဴကုပရေၚ်ကမၠောန်ရုၚ်ဂှ်ရ။ ဗွဲတရးဂှ် ဨကရာဇ် ထပ်ဗပေၚ်ကဵု။
§ 3-8. Rett til opplæring i samisk
Enhver har rett til opplæring i samisk. Kongen kan gi nærmere regler om gjennomføringen av denne bestemmelsen.
For opplæring i og på samisk gjelder reglene i og i medhold av lov om grunnskolen og den vidaregåande opplæringa (opplæringslova).
Tilføyd ved lov 21 des 1990 nr. 78, endret ved lov 17 juli 1998 nr. 61 (ikr. 1 aug 1999 iflg. res. 27 nov 1998 nr. 1096).
ပိုဒ်ဍောတ် ၃-၈ အခေါၚ်ဗ္တောန်လ္ၚတ် နကဵုဘာသာသာမဳ
ဇၟာပ်မၞိဟ် မၞံုအခေါၚ်ဗ္တောန်လ္ၚတ် နကဵုဘာသာသာမဳ။ စပ်ကဵုကိစ္စဝွံတုဲ နကဵုဨကရာဇ် ဆက်ဖျေဟ်လဝ်ကဵု ဗွဲတြး။
သွက်ဂွံဗ္တောန်လ္ၚတ် နကဵုဘာသာသာမဳ၊ ဗ္တောန်ဘာသာသာမဳဂှ် ဒးဖျေဟ်စၟတ်သမ္တီလဝ် နကဵုသၞောဝ် မဒှ်သၞောဝ် မစပ်ကဵုဘာတန်သဇိုၚ် ကေုာံ ဘာပညာကဆံၚ်သၠုၚ်တအ်။
§ 3-9. Samisk i den kommunale forvaltning
Kommunestyret kan bestemme at samisk skal være likestilt med norsk i hele eller deler av den kommunale forvaltning.
ပိုဒ်ဍောတ် ၃-၉ သာမဳ နဒဒှ်ပရေၚ်အုပ်ဓုပ်ပွိုၚ်ဍုၚ်
ညးမအုပ်ဓုပ်ပွိုၚ်ဍုၚ်တအ် ဘာသာသာမဳဂှ် ဒးဒှ်ကဆံၚ်တုပ် ကုဘာသာနဝ်ဝေ နကဵုသီုဖအိုတ်ကီု သာ်ဂှ်ဟွံသေၚ် နကဵုဒၞာဲလ္ၚဵုကီုဂှ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်ဂွံ။
§ 3-10. Utvidelse av bestemmelsenes virkeområde
Kongen kan fastsette at bestemmelsene i dette kapitlet som er begrenset til lokale eller regionale offentlige organ i forvaltningsområdet, helt eller delvis også skal gjelde for andre offentlige organ eller for private rettssubjekt når de treffer vedtak på vegne av stat eller kommune.
ပိုဒ်ဍောတ် ၃-၁၀ မဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ် သွက်ဂွံစၟတ်သမ္တီဒေသ
နကဵုဨကရာဇ် ဖျေဟ်သ္ဂုတ်သွာတ်ဂွံ မစပ်ကဵုဒေသလဵု ပွိုၚ်ဍုၚ်လဵု မဒှ်ဒေသပွိုၚ်ဍုၚ်မဆေၚ်ကဵုအလဵုအသဳ ကေုာံ မဆေၚ်ကဵု ပုဂ္ဂလိက ပ္ဍဲကာလမဒးစၟတ်သမ္တီစၞးဍုၚ် ကေုာံ ပွိုၚ်ဍုၚ်။
§ 3-11. Klage
Dersom et offentlig organ ikke følger bestemmelsene i dette kapitlet, kan den som saken direkte gjelder, klage til det organet som er nærmest overordnet det organet klagen angår. Fylkesmannen er klageinstans når klagen angår kommunale eller fylkeskommunale organ.
ပိုဒ်ဍောတ် ၃-၁၁ တေၚ်
တၚ်ဂၞၚ်မဖျေဟ်လဝ်တအ်ဂှ် ရုၚ်အလဵုအသဳလဵုမွဲဟွံဟီု ယဝ်ရဟွံဒ္ဂေတ်ဗက်မ္ဂး ဇၟာပ်မၞိဟ်အခေါၚ်မတေၚ် ကုညးဇၞော်ရုၚ်တအ်နွံရ။ ယဝ်ရမၞိဟ်မွဲမွဲတေၚ်ကၠုၚ်ရမ္ဂး ဒးရပ်စပ်ရောၚ်။ ပါဲနူဂှ်ပၠန် ဂကောံသာမဳအလုံမွဲဍုၚ်ကီု ဂကောံရုၚ်အလဵုအသဳအလုံမွဲဍုၚ်ကီု အရာမတေၚ်တအ်ဝွံ ဒှ်အရာကိစ္စဇၞော် သွက်အလုံဂကူသာမဳမွဲကီု ဟွံသေၚ်မ္ဂး သွက်ဂကူသာမဳလ္ၚဵုတအ်ကီုရောၚ်။ ယဝ်ရမၞိဟ်မွဲမွဲဒးဒုၚ်ဖံက်ပကဝ်အခေါၚ်တအ်မ္ဂးလေဝ် ကိစ္စဇၞော်တုပ်ပ်ကီုရ။
§ 3-12. Organisering av samisk språkarbeid
Sametinget skal arbeide for vern og videre utvikling av samiske språk i Norge.
Sametinget utarbeider hvert fjerde år en rapport til Kongen om situasjonen for samiske språk i Norge.
Tilføyd ved lov 21 des 1990 nr. 78, endret ved lov 13 des 2002 nr. 81 (ikr. 1 jan 2003 iflg. res. 13 des 2002 nr. 1394).
ပိုဒ်ဍောတ် ၃-၁၂ ဒက်ပ္တန်ဂကောံကၠောန်ကမၠောန် သွက်ဘာသာသာမဳ
ပါလဳမာန်သာမဳဝွံ ကၠောန်ကမၠောန် သွက်ဂွံစဵုဒၞာ ကေုာံ ဇၞော်မောဝ်ပတိုန် အရေဝ်သာမဳ ပ္ဍဲဍုၚ်နဝ်ဝေ။
ပါလဳမာန်သာမဳ ဇၟာပ်ပန်သၞာံမွဲအလန် ဒးပတိုန်လိက် ကုဨကရာဇ် ပရူအကာဲအရာ ဘာသာသာမဳ ပ္ဍဲနဝ်ဝေ။
Kapittel 4. Overgangsregler og ikrafttredelse.
Tidligere kapittel 3, endret til 4 ved lov 21 des 1990 nr. 78.
§ 4-1. Overgangsregler.
Sametinget er en videreføring av Norsk sameråd. Sametinget trer inn i alle funksjoner, rettigheter og plikter til Norsk sameråd.
Kongen gir regler om sammenkalling av og arbeidsordningen i Sametinget. Disse regler gjelder inntil Sametinget fastsetter forretningsorden i medhold av § 2-14.
Endret ved lov 21 des 1990 nr. 78 (tidligere § 3-1).
ပိုဒ်ဍောတ် ၄-၁ သၞောဝ်မစၠောအ်တဲ
ပါလဳမာန်သာမဳဝွံ မဒှ်ပါလဳမာန် သွက်ဂွံဆက်ထိၚ်ဒဝ်အာ ကံၚ်စဳသာမဳ ဍုၚ်နဝ်ဝေ။ ပါလဳမာန်သာမဳဝွံ ယိုက်ဂၠေၚ်အရာမဆေၚ်စပ်ကုသာမဳ ပ္ဍဲဍုၚ်နဝ်ဝေသီုဖအိုတ် မပ္တံကဵုဗီုပြၚ်၊ အခေါၚ်အရာ ကေုာံ တာလျိုၚ်သွက်ကံၚ်စဳကောန်ဂကူသာမဳ ပ္ဍဲဍုၚ်နဝ်ဝေ။
နကဵုဨကရာဇ် မကဵုလဝ်အခေါၚ်ကၠောန် နကဵုသၞောဝ် ပါလဳမာန်သာမဳ။ အခေါၚ်ဝွံ နကဵုပိုဒ်ဇၞော် ၂-၁၄ ဂှ် အခိၚ်ပါလဳမာန်သာမဳ မံက်ဂတဝ်ကၠုၚ်မ္ဂး လုပ်အဝေါၚ်တုဲ စကာဂွံရ။
§ 4-2. Ikrafttredelse.
Loven trer i kraft fra det tidspunkt1 Kongen bestemmer.
Endret ved lov 21 des 1990 nr. 78 (tidligere § 3-2).
1                          Med res. 24 feb 1989 nr. 101 ble loven satt ikr. straks.
ပိုဒ်ဍောတ် ၄-၂ ပဒတန်
ဥပဒေဝွံ ဒှ်ဒတန် နူစအခိၚ် ဨကရာဇ် မပစၟတ်သမ္တီ။
ဒုန်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်မဟေဲ
ဘာဒုန် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်မဟေဲ၊ ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင် (တကအ်ခၟိုင်)။
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်လုပ်ဒဂိုန် ခမဳ ၁၊ ထပိုယ် ၀ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တအိန္ဒာစာရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၆၁၊ ဝှ် ၁၇။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင် (တကအ်ခၟိုင်)
ဍ
ဍ (ḍa; the thirteenth letter of the modern Mon alphabet)ဂှ် ပၞောဝ်ကဵု ဗျည်မန် ခေတ်တၟိ (၃၅) မဂှ် ဒှ်အက္ခရ် မရနုက်ကဵု စှ်ပိတုဲ ပ္ဍဲကဵုအရေဝ်မန် မၞုံရမ္သာင်ၜါၜါ ရမ္သာင်သာ ကဵု ရမ္သာင်ဇြိုင်ဂှ်မ္ဂး "ဍ" ဂှ် သီုဒှ်ဗျည်ရမ္သာင်သာ သီုဒှ်ဗျည်ရမ္သာင်ဇြိုင်ရ။ ဗွဲဓမ္မတာ စၟတ်သမ္တီလဝ် နဒဒှ် ဗျည်ရမ္သာင်သာတုဲ ပၠုပ်လဝ် လၟိဟ်ပ္ဍဲဂကောံဗျည်ပထမ။ ရမ္သာင်မန် မွဲဂကောံမနွံပန်ပန်ဂှ် "ဍ" နွံ ပ္ဍဲဒၞာဲရမ္သာင်ကၠာ ကေုာံ နကဵုရမ္သာင်ဇြိုင်မ္ဂး နွံဒၞာဲမရနုက်ကဵုပိရ။ "ဍ" သာ၊ "?" သာဇြိုဟ်၊ "ဍ" ဇြိုင်၊ "?" ဇြိုင်ဇြိုဟ်။
ဝင်
အက္ခရ် "ဍ" ဝွံ နူတမ် ကၠုင်နူ အက္ခရ်ဂြန္ထ နူဒေသဍုင်အိန္ဒိယသၠုင်ကျာ ဗွဲမဂၠိုင်ကော်ခဴစ အက္ခရ်ပလ္လဝ နူအေဒဳ (၅-၆) ဗွဝ်ကၠံရ။ အက္ခရ်ပလ္လဝဂှ် စောန်ဆက်ကၠုင် နူအက္ခရ်ဗြဟ္မဳ။ တမ်မူလ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် တၠပညာတအ် လညာတ်ဟွံတုပ် ရေင်သကအ်ကီုလေဝ် လညာတ် Georg Bühler မဟီုလဝ် ဒဒှ်ရ အက္ခရ်ဗြဟ္မဳ နူတမ် မကၠုင်နူသေမိတိစ် (Semitic)ရ။ အတိုင်လညာတ်ညးမ္ဂး ပ္ဍဲၜိုတ် ဘဳသဳ ၆ ဗွဝ်ကၠံဂှ် ဗဗၞးတအ် ကေတ်အက္ခရ်ဂှ်တုဲ ညံင်ဂွံကိတ်ညဳ ကုရမ္သာင်သံသကြိုတ် ကေုာံ ပြကြိုတ်ဂှ် ညးတအ် ဖန်ဗဒှ်လဝ်ရ။ လညာတ်တၠပညာ မပ္တံကဵု G.R. Hunter, S.R. Rao, John Newberry ကေုာံ Krishna Rao တအ် ညာတ်ကေတ် အက္ခရ်ဗြဟ္မဳဂှ် နွံအဆက်တမ် နူကဵု အက္ခရ်/သင်္ကေတအိန္ဒူ (Indus script/Indus symbol) ရ။
မဖျေဟ်ဇိုင် လတူ ဂိတု
မဖျေဟ်ဇိုင် လတူ ဂိတု(Moon Landing) ဂှ် ဒှ်အရာမစိုပ်ဖျေဟ် က္ၜင်အကာသ လတူ ဗလးမုက်ဂိတု မၞုံကဵု ကောန်က္ၜင်အကာသကီု သီုကဵု သက်ကုကောန်က္ၜင်အကာသရ၊၊ ကိရိယာ ကောန်မၞိဟ် မကၠောန်လဝ် စှ်ေလတူဂိတုကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ် က္ၜင်အကာသလူနာ ၂ မေသ်သေန် နူကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် (Soviet Union's Luna 2 mission) ပ္ဍဲဂိတုသေတ်တေန်ပါ ၁၃ သၞာံ ၁၉၅၉ ရ၊၊
က္ၜင်အကာသ အပေါလ်လဝ် ၁၁ နူကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် (The United States' Apollo 11) မၞုံကဵု ကောန်က္ၜင်အကာသ (မၞိဟ်) မစှ်ေ လတူဂိတုကၠာအိုတ် ပ္ဍဲဂိတုဂျူလာင် ၂၀ သၞာံ ၁၉၆၉ ဂှ်ရ၊၊ ပ္ဍဲကဵုက္ၜင်အကာသဂှ် ကောန်က္ၜင်အကာသ ပါအာ တြဴတၠ၊၊ ပ္ဍဲအကြာသၞာံ ၁၉၆၉ ကဵု ၁၉၇၂ ဂှ် က္ၜင်အကာသ သက်ကုမၞိဟ် ဗွဲမဂၠိုင် စှ်ေလဝ် လတူဂိတုရ၊၊ စတမ်နူကဵု ဂိတုအဝ်ဂေတ် ၂၂ သၞာံ ၁၉၇၆ စဵုကဵု ဒဳဇြေန်ပါ ၁၄ သၞာံ ၂၀၁၃ ဂှ် မစှ်ေသာသာ နကဵုက္ၜင်အကာသ လဵုလေဝ် ဟွံကတဵုဒှ်လဝ်ရ၊၊
စဵုကဵု တ္ၚဲဏအ်ဂှ် ဆကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်မွဲဟေင် မပလံင်ဏာ ကောန်မၞိဟ် လတူဂိတု မာန်လဝ်ရ၊၊ မအာလဝ်ဂိတု အလန်လက္ကရဴဂှ် ဒှ်လဝ် ပ္ဍဲ ဂိတုဒဳဇြေန်ပါ သၞာံ ၁၉၇၂ ဂှ်ရ၊၊ က္ၜင်အကာသ မစှ်ေလဝ် လတူဂိတု သီုဖအိုတ်ဂှ် စှ်ေလဝ် ပ္ဍဲကရေက်မကြပ်ဂိတု (ဝါ) ကရေက်ဒၞာဲလျးမၞုံ (the near side of the Moon) တုဲ စိုပ်ဂိတုဇာန်နဝါရဳ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် က္ၜင်အကာသကြုက် ဆုင်၄ (Chang'e 4) စှ်ေလဝ်ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကရေက် မသ္ၚောဲဂိတု (ဝါ) ကရေက် ဒၞာဲမဂၠုရ၊၊
မစှ်ေ သက်ကုမၞိဟ်
ကြဴနူ က္ၜင်အကာသလူနာ၁ မစှ်ေလတူဂိတု ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၅၉ ဟွံအံင်ဇၞးတုဲ ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် ဆက်ဗလးဏာ က္ၜင်အကာသလူနာ၂ မွဲပၠန် ပ္ဍဲသၞာံတုပ်ပ်ဂှ်တုဲ အံင်ဇၞးအာရ၊၊ ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန်ဂှ် ဗလးဏာ က္ၜင်အကာသရိန်ဂျာ၄ ရ၊၊ စတမ်နူ အခိင်ဂှ် ပ္ဍဲအကြာသၞာံ ၁၉၆၆ ကဵု ၁၉၇၈ ဂှ် ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် ကဵု ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် စကာရံက်ကေတ်ခတိုဟ် (retrorockets) တုဲ စှ်ေလဝ် လတူဂိတု သီုဖအိုတ် စှ်ၜါအလန်ရ၊၊ သၞာံ ၁၉၆၆ ဂှ် USSR (သဵုဗိယေတ်) စစှ်ေ နကဵု မစှ်ေသာသာ (soft landings) ကၠာအိုတ်တုဲ တက်ကေတ်ဗီု နူကဵုလတူဂိတုကၠာအိုတ် ပ္ဍဲအခိင်မဗလးဏာ က္ၜင်အကာသလူနာ၉ ကဵု လူနာ ၁၂ ဂှ်ရ၊၊ ကြဴနူဂှ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် စှ်ေလဝ် နကဵု မစှ်ေသာသာ မသုန်အလန်ရ၊၊
ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် စကေတ်ဖျေဟ်နင် တၟအ်နူကဵုဂိတု နကဵုက္ၜင်အကာသလူနာ၁၆ ကၠာအိုတ် ပ္ဍဲကဵု ဂိတုသေတ်တေန်ပါ ၂၄ သၞာံ ၁၉၇၀ ဂှ်ရ၊၊ ကြဴနူဂှ် က္ၜင်အကာသလူနာ၂၀ လူနာ၂၄ ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၇၂ ကေုာံ ၁၉၇၆ တအ် အာစိုပ်လဝ်ရ၊၊ ကြဴနူဂှ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၉ ဂှ် ဖျေဟ်ရုပ်စက်/ကွဳစက် လတူဂိတုကီု ဆဂး ဟွံအံင်ဇၞး စိုပ်သၞာံ ၁၉၇၀ ကဵု ၁၉၇၃ ဂှ် နကဵုက္ၜင်အကာသလူနာ၂၁ ဂှ် ဖျေဟ်ရုပ်စက်လတူဗလးဂိတု အံင်ဇၞးအာရ၊၊
က္ၜင်အကာသ ဟွံအံင်ဇၞး နွံဗွဲမဂၠိုင်ရ၊၊ က္ၜင်အကာသ သက်ကုမၞိဟ် စှ်ေစိုပ် ဆဂး ကမၠောန်ဟွံအံင်ဇၞး ဗီုကဵု လူနာ၁၅၊ လူနာ၁၈ ကေုာံ လူနာ၂၃၊ သီုဖအိုတ်ဂှ် စှ်ေစိုပ် ဂိတုတုဲ လီုအာရ၊၊ က္ၜင်အကာသကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် Surveyor 4 ဂှ် ကြပ်စှ်ေရဂှ် အဆက်ရေဒိယဝ်ပိုတ်အာရ၊၊
က္ၜင်အကာသဂျပေန် ဟာဲတေန် (Hiten) စိုပ်ဗလးဂိတု ပ္ဍဲကဵု ဂိတုဨပြဳ သၞာံ ၁၉၉၃၊၊ အေဂျေန်သဳ က္ၜင်အကာသ ယူရဝ်ပဳယေန် (European Space Agency) ဗလးဏာ က္ၜင်အကာသ SMART-1 ပ္ဍဲဂိတုသေတ်တေန်ပါ ၃ သၞာံ ၂၀၀၆၊၊
က္ၜင်အကာသကြုက် (The Chinese lunar orbiter Chang'e 1) စၟဳစၟတ် ပ္ဍဲဗလးဂိတု ပ္ဍဲဂိတုမာတ် ၁ သၞာံ ၂၀၀၉၊၊ The rover mission Chang'e 3 ဂှ် စှ်ေလတူဂိတု ဗွဲမအံင်ဇၞး ပ္ဍဲဂိတုဒဳဇြေန်ပါ ၂၀၁၃၊ Chang'e 4 ဂှ် စှ်ေ ပ္ဍဲဂိတုဇာန်နဝါရဳ ၃၊ သၞာံ ၂၀၁၉၊၊ က္ၜင်အကာသဖအိုတ်ဂှ် သက်ကုမၞိဟ်တုဲ စှ်ေ ပ္ဍဲကရေက်ကြပ်ဂိတု၊၊ စိုပ်ဂိတု ဇာန်နဝါရဳ ၃ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် က္ၜင်အကာသကြုက် Chang'e 4 ဂှ် စှ်ေ လတူဂိတု ကရေက်မသ္ၚောဲဂိတု (far side of the Moon) ကၠာအိုတ်ရ၊၊
ပ္ဍဲဂိတုဖေဖဝ်ဝါရဳ ၂၂ သၞာံ ၂၀၁၉ ဂှ် အေဂျေန်သဳ အကာသ အေဿရေ (Israeli private space agency SpaceIL) ဗလးဏာ က္ၜင်အကာသ သွက်ဂွံစှ်ေလတူဂိတု နူဖလဝ်ရိဒါတုဲ ဂွံစှ်ေလတူဂိတု ဗွဲမအံင်ဇၞးရ၊၊ SpaceIL ကေတ်အဆက် ကုက္ၜင်အကာသဂှ် ဟွံဂွံတုဲ က္ၜင်အကာသဂှ် ဗဂပ်အာ လတူဗလးဂိတု ပ္ဍဲဂိတုဨပြဳ ၁၁ ဂှ်ရ၊၊
မစှ်ေ ကုမၞိဟ်
မၞိဟ်မကေင်စှ်ေလဝ် လတူဂိတု သီုဖအိုတ် နွံ ၁၂ တၠ၊၊ သကိုပ်က္ၜင်အကာသ အမေရိကာန် မအာလဝ် နကဵုအစဳအဇန် NASA သီုဖအိုတ် လလအ်အခိင် ပွိုင် ၄၁ ဂိတု စနူကဵု ဂျူလာင် ၂၀ သၞာံ ၁၉၆၈ UTC နကဵု နေလ် အာမ်သရံင် (Neil Armstrong) ကေုာံ Buzz Aldrin ပ္ဍဲက္ၜင်အကာသ အပေါလ်လဝ် ၁၁ တုဲ၊ ပ္ဍဲ ဒဳဇြေန်ပါ ၁၄ သၞာံ ၁၉၇၂ UTC နကဵု Gene Cernan ကေုာံ Jack Schmitt ပ္ဍဲက္ၜင်အကာသ အပေါလ်လဝ် ၁၇၊၊ Cernan ဂှ် ဒှ်မၞိဟ်လက္ကရဴအိုတ် မကွာ်ဂေတ်လဝ် လတူဗလးဂိတုရ၊၊
က္ၜင်အကာသ အပေါလ်လဝ် သီုဖအိုတ်ဂှ် နွံကဵု မၞိဟ်ပိတၠ မွဲတၠဂှ် သှ်ေပ္ဍဲက္ၜင်၊၊ က္ၜင်အကာသ မဗလးအလန်လက္ကရဴအိုတ်ပိဂှ် ကေတ်ဏာလဝ် သီုကဵု က္ၜဳစက်ရဝ်ဝေရ် (rover ) သွက်ဂွံ ဂေတ်အာကၠုင် လတူဂိတုရ၊၊
ကွတ်သိပ္ပံ အဓိက
ဂွံတိုန်စိုပ် ဂိတုမာန်ဂှ် က္ၜင်အကာသဂှ် ဗွဲကိုပ်ကၠာ ဒးတိတ်ၜက် နူဓါတ်ဓရောတ်ဂၠးတိ ( Earth's gravity well)ကၠာရ၊၊ ဂွံတိတ်ၜက် ဗီုမာန် နကဵုကွတ်ပညာပြဟ်ဟ်ဏအ်မ္ဂး ဒးတိုန် နကဵုရံက်ကေတ် (rocket) ဟေင်ရ၊၊ အရာဟွံတုပ် မတၟေင် နူကဵုက္ၜင်ကာဓမ္မတာ ဗီုကဵု က္ၜင်ဂျေတ်တအ်ဂှ်၊ ရံက်ကေတ်ဂှ် ၜိုန်ရ ဍေဟ်တိုန်ၜက် စိုပ်အာ မ္ၚးသတီုကျာကီုလေဝ် ဍေဟ်ဆက်အာ ဂွံဒၟံင်ဖိုဟ်ရ၊၊
ကာလက္ၜင်အကာသဂှ် စိုပ်ကြပ်ကဵုဂိတုမ္ဂး ဟိုတ်နူဓါတ်ဓရောတ်ဂိတုတုဲ အသိင်က္ၜင်အကာသဂှ် ဒြေပ်ပြဟ်တိုန် က္ဍင်ရ၊၊ တၞဟ်နဂွံ စှ်ေဂွံဂှ် အသိင်ဒမြေပ် ပြဟ်နူ မွဲနာဍဳ ၁၆၀ ကဳလဝ်မဳတာ ဟွံဂွံ ပရဟ်ဒမြေပ် မွဲနာဍဳ ၁၆၀ ကဳလဝ်မဳတာမ္ဂး ဒးစှ်ေ နကဵု မစှ်ေထတ်တ်ရ၊၊ ယဝ်ရ မိက်ဂွံစှ်ေသာသာမ္ဂး ပရဟ်ဒမြေပ်ဂှ် ဒးပသာဖျေဟ်ကွေဟ်ဟ်၊၊ ကာလစှ်ေ သီုကဵုမၞိဟ်မ္ဂး ဒးစှ်ေ နကဵု မစှ်ေသာသာရ၊၊ က္ၜင်အကာသအမေရိကာန် မစှ်ေပ္ဍဲဂိတုကၠာအိုတ် ပိအလန် မစှ်ေထတ်တ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၂ ဂှ် လီုအာဖအို်တ်ရ၊၊ အခိင်ကာလမစှ်ေဂှ် ဟိုတ်နူအသိင်ထတ်လောန်တုဲ က္ၜင်အကာသ လီုသရိုဟ်အာရ၊၊ ကၟိန်ဍုင်သဵုဗိယေတ် မစှ်ေထတ်တ် လတူဂိတု သီုကဵုမစုတ်လဝ် ကေန်မရာ အံင်ဇၞးကၠာအိုတ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၆၆၊၊ တုဲဂှ် ခြာဟွံလအ် ကၟိန်ဍုင်အမေရိကာန် စှ်ေလတူဂိတု နကဵု မစှ်ေသာသာ သက်ကုမၞိဟ် အံင်ဇၞးအာရ၊၊
ကာလကလေင်စဴကၠုင် ဂၠးတိဏအ်လေဝ် ဒးတံင်ပတိတ် နူကဵု ဓါတ်ဓရောတ်ဂိတုပၠန်ရ၊၊ ဂွံတိတ် နူကဵု ဓါတ်ဓရောတ်ဂိတုမာန်ဂှ် ဒးစကာ ရံက်ကေတ်ရ၊၊ ကြပ်စိုပ်ကၠုင်တိမ္ဂး ဟိုတ်နူအသိင်ဓါတ်ဓရောတ် နူကဵုတိတုဲ အသိင်တအ် ပြဟ်တိုန်ကၠုင်ပၠန်ရ၊၊ ဒးပသာဖျေဟ် အသိင်သွက်ဂွံစှ်ေ နကဵု မစှ်ေသာသာ ဂွံရ၊၊
အံင်သောတ်၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကွာန်အံင်သောတ်(Eithutkone၊ အီသွတ်ကုံး)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ ဂကောံကွာန်အင်ခေဝ်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၂၅၃။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်အင်ခေဝ်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၈၇၈၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၁၀၅၈ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၁၉၃၆ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
PH
right|thumb|Test tubes containing solutions of pH 1–10 colored with an indicator. ပ္ဍဲဓါတု pH (, မဖဍန်လဝ် 'potential of hydrogen' ဟွံသေင်မ္ဂး 'power of hydrogen' အစောမ်သတ္တိ ဟဳဒြောဂေန်(ဍာ်)) ဂှ် ဒှ်စၟတ်သမ္တီ သွက်ဂွံၜတ်ကၞာတ် ဗစး (acidity) ဟွံသေင်မ္ဂး ဖမျိုတ် (basicity) ပ္ဍဲကဵုဍာ်ရ။ ဗစး (ပ္ဍဲအရာဍာ်ဍာ်မွဲ နွံကဵု H <sup id="mwHQ">+ ဂၠိုင်)ဂှ် လၟိဟ်င္ၚုဟ်မး pH အောန်နူကဵု အရာဍာ်ဍာ် မနွံကဵု ဓါတ်ဖျိုတ် (ဝါ) င္ၚုဟ်မး pH အောန်ခ္ဍင် ဖျးဂၠိုင်ခဍင်တုဲ င္ၚုဟ်မး pH ဂၠိုင်ခဍင် ရှ်ဖျိုတ်ဂၠိုင်ခဍင်ရ။
ဗၜတ် pH ဂှ် ဒှ်နဲကဲသင်္ချာလောဂ် (logarithmic) မတော်ဂၠာဲ ဂလိုင် ဓါတ်ဟဳဒြောဂေန် (hydrogen) (ဝါ) ဓါတ်ဍာ် မကောံနွံ ပ္ဍဲအရာမွဲမွဲရ။ ဖဝ်မူလာ (formula) သင်္ချာဏအ်ဂှ် ဟိုတ်မစကာ အနုက် ၁၀ လောဂ် ပ္ဍဲကဵုဓါတ်ဍာ်ရ။ ဟီုမွဲနဲပၠန် pH ဂှ် ဒှ်အနုက် ၁၀ လောဂ် ဒဒက်တဴ ကုဒချဳဒရာင် H <sup id="mwKQ">+  ion ရ။
ပ္ဍဲကဵု ကမ္တဴ 25 °C အရာဍာ်ဍာ်ဂှ် ယဝ်ရ pH အောန်နူ ၇ မ္ဂး ဖျးအာ၊ တုဲပၠန် အရာဍာ်ဍာ်ဂှ် ယဝ်ရ pH ဂၠိုင်နူ ၇ မ္ဂး ဖျိုတ်အာ။ အရာဍာ်ဍာ်ဂှ် ပ္ဍဲကဵု ကမ္တဴဂှ် ယဝ်ရ pH နွံ ၇ မ္ဂး တန်ကြန် (ဥပမာ ဍာ်ပလး နွံ pH ၇ ဟိုတ်ဂှ်ရ ဟွံဖျး ဟွံဖျိုတ်)။ င္ၚုဟ်မး pH ဂှ် နွံအောန်နူ ၀ ဒှ်မာန်၊ ယဝ်ရ အရာဂှ် ဖျးကွေဟ်ဟ် (အေက်သိဒ် ကြံင်င်)၊ ညံင်ရဴဂှ်ကီု ယဝ်ရ ဖျိုတ်လောန်ကာဲမ္ဂး င္ၚုဟ်မး သၠုင်နူ ၁၄ လေဝ် ဒှ်မာန်ကီုရ။
ဝင်
လညာတ် pH ဂှ် ညးမဗၟံက်ထ္ၜးကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ်အစာဓာတု ဂကူဒိန်နေတ် သောန်ပဳတာလူရိတ်သောန်သာန် (Søren Peder Lauritz Sørensen) ပ္ဍဲကဵု ဒၞာဲစွမ်ဓါတ် ကာလ်ဗာ (Carlsberg Laboratory) ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၀၉ တုဲ ဗွဲကြဴ ကလေင်ပညဳပလေဝ် ပ္ဍဲသၞာံ ၁၉၂၄ မပကိတ်ပညဳ ကုလၟိဟ်ဂၞန် ဓါတုအဳလေက်တြော ရ။ ပ္ဍဲကဵု လိက်စံင်ညးကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ညးချူလဝ် နကဵုသင်္ကေတ H• ကု p, နကဵုဗီုဏအ် pH• ရ။""ညးမခၞံဗဒှ် ကိရိယာစက် သွက်ဂွံစမ် pH ကိုပ်ကၠာအိုတ်ဂှ် ဒှ် အာနောလ်ဒ် သြရ်ဝိလ္လေ ဗေက်မေန် (Arnold Orville Beckman) ညးမဒှ် ပါမောက္ခ ပ္ဍဲကဵု အေန်သတဳကျုတ် ကွတ်စက် ကာလဳဖေါရ်နဳယာ (California Institute of Technology) ပ္ဍဲ သၞာံ ၁၉၃၄။ တင်ရန်တၟအ် မဂွံခၞံဗဒှ်ဂှ် တၞဟ်နမိက်ဂွံစမ် pH ပ္ဍဲပၞဴ ပရိုက်ဂမၠိုင်တုဲ ဂွံတီ တိဗီုလဵု ဍေဟ်ဒးစိုတ်ဂၠိုင်ရ။
pH
pH ဂှ် ပံက်လဝ် အဓိပ္ပါယ် နကဵုနဲဂၞန်လောဂ် ပ္ဍဲကဵု ဓါတ်ဟဳဒြောဂေန် မချဳဓရာင် aH+, ပ္ဍဲကဵု အရာဍာ်ဍာ်။
ဥပမာ၊
For example, for a solution with a hydrogen ion activity of 5×10−6 (at that level, this is essentially the number of moles of hydrogen ions per litre of solution) there is 1/(5×10−6) = 2×105, thus such a solution has a pH of log10(2×105) = 5.3. Consider the following example: a quantity of 107 moles of pure (pH 7) water, or 180 metric tonnes (18×107 g), contains close to 18 g of dissociated hydrogen ions.
Note that pH depends on temperature. For instance at 0 °C the pH of pure water is about 7.47. At 25 °C it is 7.00, and at 100 °C it is 6.14.
This definition was adopted because ion-selective electrodes, which are used to measure pH, respond to activity. Ideally, electrode potential, E, follows the Nernst equation, which, for the hydrogen ion can be written as
where E is a measured potential, E0 is the standard electrode potential, R is the gas constant, T is the temperature in kelvins, F is the Faraday constant. For H+ number of electrons transferred is one. It follows that electrode potential is proportional to pH when pH is defined in terms of activity. Precise measurement of pH is presented in International Standard ISO 31-8 as follows: A galvanic cell is set up to measure the electromotive force (e.m.f.) between a reference electrode and an electrode sensitive to the hydrogen ion activity when they are both immersed in the same aqueous solution. The reference electrode may be a silver chloride electrode or a calomel electrode. The hydrogen-ion selective electrode is a standard hydrogen electrode.
Firstly, the cell is filled with a solution of known hydrogen ion activity and the emf, ES, is measured. Then the emf, EX, of the same cell containing the solution of unknown pH is measured.
The difference between the two measured emf values is proportional to pH. This method of calibration avoids the need to know the standard electrode potential. The proportionality constant, 1/z is ideally equal to the "Nernstian slope".
To apply this process in practice, a glass electrode is used rather than the cumbersome hydrogen electrode. A combined glass electrode has an in-built reference electrode. It is calibrated against buffer solutions of known hydrogen ion activity. IUPAC has proposed the use of a set of buffer solutions of known H+ activity. Two or more buffer solutions are used in order to accommodate the fact that the "slope" may differ slightly from ideal. To implement this approach to calibration, the electrode is first immersed in a standard solution and the reading on a pH meter is adjusted to be equal to the standard buffer's value. The reading from a second standard buffer solution is then adjusted, using the "slope" control, to be equal to the pH for that solution. Further details, are given in the IUPAC recommendations. When more than two buffer solutions are used the electrode is calibrated by fitting observed pH values to a straight line with respect to standard buffer values. Commercial standard buffer solutions usually come with information on the value at 25 °C and a correction factor to be applied for other temperatures.
The pH scale is logarithmic and therefore pH is a dimensionless quantity.
p[H]
This was the original definition of Sørensen in 1909, which was superseded in favor of pH in 1924. [H] is the concentration of hydrogen ions, denoted [H+] in modern chemistry, which appears to have units of concentration. More correctly, the thermodynamic activity of H+ in dilute solution should be replaced by [H+]/c0, where the standard state concentration c0 = 1 mol/L. This ratio is a pure number whose logarithm can be defined.
However, it is possible to measure the concentration of hydrogen ions directly, if the electrode is calibrated in terms of hydrogen ion concentrations. One way to do this, which has been used extensively, is to titrate a solution of known concentration of a strong acid with a solution of known concentration of strong alkaline in the presence of a relatively high concentration of background electrolyte. Since the concentrations of acid and alkaline are known, it is easy to calculate the concentration of hydrogen ions so that the measured potential can be correlated with concentrations. The calibration is usually carried out using a Gran plot. Thus, the effect of using this procedure is to make activity equal to the numerical value of concentration.
The glass electrode (and other ion selective electrodes) should be calibrated in a medium similar to the one being investigated. For instance, if one wishes to measure the pH of a seawater sample, the electrode should be calibrated in a solution resembling seawater in its chemical composition, as detailed below.
The difference between p[H] and pH is quite small. It has been stated that pH = p[H] + 0.04. It is common practice to use the term "pH" for both types of measurement.
pH indicators
Indicators may be used to measure pH, by making use of the fact that their color changes with pH. Visual comparison of the color of a test solution with a standard color chart provides a means to measure pH accurate to the nearest whole number. More precise measurements are possible if the color is measured spectrophotometrically, using a colorimeter or spectrophotometer. Universal indicator consists of a mixture of indicators such that there is a continuous color change from about pH 2 to pH 10. Universal indicator paper is made from absorbent paper that has been impregnated with universal indicator. Another method of measuring pH is using an electronic pH meter.
pOH
thumb|Relation between p[OH] and p[H] (red = acidic region, blue = basic region) pOH is sometimes used as a measure of the concentration of hydroxide ions, OH−. pOH values are derived from pH measurements. The concentration of hydroxide ions in water is related to the concentration of hydrogen ions by
where KW is the self-ionization constant of water. Taking logarithms
Extremes of pH
Measurement of pH below about 2.5 (ca. 0.003 mol dm−3 acid) and above about 10.5 (ca. 0.0003 mol dm−3 alkaline) requires special procedures because, when using the glass electrode, the Nernst law breaks down under those conditions. Various factors contribute to this. It cannot be assumed that liquid junction potentials are independent of pH. Also, extreme pH implies that the solution is concentrated, so electrode potentials are affected by ionic strength variation. At high pH the glass electrode may be affected by "alkaline error", because the electrode becomes sensitive to the concentration of cations such as Na+ and K+ in the solution. Specially constructed electrodes are available which partly overcome these problems.
Runoff from mines or mine tailings can produce some very low pH values.
Non-aqueous solutions
Hydrogen ion concentrations (activities) can be measured in non-aqueous solvents. pH values based on these measurements belong to a different scale from aqueous pH values, because activities relate to different standard states. Hydrogen ion activity, aH+, can be defined as:
where μH+ is the chemical potential of the hydrogen ion, is its chemical potential in the chosen standard state, R is the gas constant and T is the thermodynamic temperature. Therefore, pH values on the different scales cannot be compared directly due to different solvated proton ions such as lyonium ions, requiring an intersolvent scale which involves the transfer activity coefficient of hydronium/lyonium ion.
pH is an example of an acidity function. Other acidity functions can be defined. For example, the Hammett acidity function, H0, has been developed in connection with superacids.
Unified absolute pH scale
The concept of "unified pH scale" has been developed on the basis of the absolute chemical potential of the proton. This model uses the Lewis acid–base definition. This scale applies to liquids, gases and even solids. In 2010, a new "unified absolute pH scale" has been proposed that would allow various pH ranges across different solutions to use a common proton reference standard.
ဗီုမစကာ
Pure water is neutral. When an acid is dissolved in water, the pH will be less than 7 (25 °C). When a base, or alkali, is dissolved in water, the pH will be greater than 7. A solution of a strong acid, such as hydrochloric acid, at concentration 1 mol dm−3 has a pH of 0. A solution of a strong alkali, such as sodium hydroxide, at concentration 1 mol dm−3, has a pH of 14. Thus, measured pH values will lie mostly in the range 0 to 14, though negative pH values and values above 14 are entirely possible. Since pH is a logarithmic scale, a difference of one pH unit is equivalent to a tenfold difference in hydrogen ion concentration.
The pH of neutrality is not exactly 7 (25 °C), although this is a good approximation in most cases. Neutrality is defined as the condition where [H+] = [OH−] (or the activities are equal). Since self-ionization of water holds the product of these concentration [H+]×[OH−] = Kw, it can be seen that at neutrality [H+] = [OH−] = √Kw, or pH = pKw/2. pKw is approximately 14 but depends on ionic strength and temperature, and so the pH of neutrality does also. Pure water and a solution of NaCl in pure water are both neutral, since dissociation of water produces equal numbers of both ions. However the pH of the neutral NaCl solution will be slightly different from that of neutral pure water because the hydrogen and hydroxide ions' activity is dependent on ionic strength, so Kw varies with ionic strength.
Classification of soil pH ranges
==== The United States Department of Agriculture Natural Resources Conservation Service, formerly Soil Conservation Service classifies soil pH ranges as follows: ==== thumb|Nutritional elements availability within soil varies with pH. Light blue color represents the ideal range for most plants.
နဲတော် pH
The calculation of the pH of a solution containing acids and/or bases is an example of a chemical speciation calculation, that is, a mathematical procedure for calculating the concentrations of all chemical species that are present in the solution. The complexity of the procedure depends on the nature of the solution. For strong acids and bases no calculations are necessary except in extreme situations. The pH of a solution containing a weak acid requires the solution of a quadratic equation. The pH of a solution containing a weak base may require the solution of a cubic equation. The general case requires the solution of a set of non-linear simultaneous equations.
A complicating factor is that water itself is a weak acid and a weak base (see amphoterism). It dissociates according to the equilibrium
with a dissociation constant, Kw defined as
where [H+] stands for the concentration of the aqueous hydronium ion and [OH−] represents the concentration of the hydroxide ion. This equilibrium needs to be taken into account at high pH and when the solute concentration is extremely low.
ဖျး ကေုာံ ဖျိုတ် ဂၠိုင်င်
Strong acids and bases are compounds that, for practical purposes, are completely dissociated in water. Under normal circumstances this means that the concentration of hydrogen ions in acidic solution can be taken to be equal to the concentration of the acid. The pH is then equal to minus the logarithm of the concentration value. Hydrochloric acid (HCl) is an example of a strong acid. The pH of a 0.01M solution of HCl is equal to −log10(0.01), that is, pH = 2. Sodium hydroxide, NaOH, is an example of a strong base. The p[OH] value of a 0.01M solution of NaOH is equal to −log10(0.01), that is, p[OH] = 2. From the definition of p[OH] above, this means that the pH is equal to about 12. For solutions of sodium hydroxide at higher concentrations the self-ionization equilibrium must be taken into account.
Self-ionization must also be considered when concentrations are extremely low. Consider, for example, a solution of hydrochloric acid at a concentration of 5×10−8M. The simple procedure given above would suggest that it has a pH of 7.3. This is clearly wrong as an acid solution should have a pH of less than 7. Treating the system as a mixture of hydrochloric acid and the amphoteric substance water, a pH of 6.89 results.
ဖျး ကေုာံ ဖျိုတ် အောန်အောန်
A weak acid or the conjugate acid of a weak base can be treated using the same formalism.
and its value is assumed to have been determined by experiment. This being so, there are three unknown concentrations, [HA], [H+] and [A−] to determine by calculation. Two additional equations are needed. One way to provide them is to apply the law of mass conservation in terms of the two "reagents" H and A.
C stands for analytical concentration. In some texts, one mass balance equation is replaced by an equation of charge balance. This is satisfactory for simple cases like this one, but is more difficult to apply to more complicated cases as those below. Together with the equation defining Ka, there are now three equations in three unknowns. When an acid is dissolved in water CA = CH = Ca, the concentration of the acid, so [A] = [H]. After some further algebraic manipulation an equation in the hydrogen ion concentration may be obtained.
For example, what is the pH of a 0.01M solution of benzoic acid, pKa = 4.19?
For alkaline solutions an additional term is added to the mass-balance equation for hydrogen. Since addition of hydroxide reduces the hydrogen ion concentration, and the hydroxide ion concentration is constrained by the self-ionization equilibrium to be equal to
In this case the resulting equation in [H] is a cubic equation.
နဲကဲ နာနာ
Some systems, such as with polyprotic acids, are amenable to spreadsheet calculations. With three or more reagents or when many complexes are formed with general formulae such as ApBqHr,the following general method can be used to calculate the pH of a solution. For example, with three reagents, each equilibrium is characterized by an equilibrium constant, β.
Next, write down the mass-balance equations for each reagent:
Note that there are no approximations involved in these equations, except that each stability constant is defined as a quotient of concentrations, not activities. Much more complicated expressions are required if activities are to be used.
There are 3 non-linear simultaneous equations in the three unknowns, [A], [B] and [H]. Because the equations are non-linear, and because concentrations may range over many powers of 10, the solution of these equations is not straightforward. However, many computer programs are available which can be used to perform these calculations. There may be more than three reagents. The calculation of hydrogen ion concentrations, using this formalism, is a key element in the determination of equilibrium constants by potentiometric titration.
လေန်မ္ၚး
ကဏ္ဍ:BEHM ကဏ္ဍ:ဓာတုဗေဒ ကဏ္ဍ:ပြန်လည်မဆန်းစစ်ရသေးသော ဘာသာပြန်များပါဝင်သည့် စာမျက်နှာများ
ဘာကောန်ဂကူမန် ကွာန်ဒူရာ
ဘာကောန်ဂကူမန် ကွာန်ဒူရာဂှ် နွံစဵုကဵုတန်ဒေါဝ်။
သြိုင်ဘာတၟိ
ဘာကောန်ဂကူမန် ကွာန်ဒူရာ ဘာတၟိ တိုက်ၜါထပ်ဂှ် စဖျေဟ်ရိုဟ်ကၞက်ပ္ဍဲ ဂိတုမေ ၁၂၊ ၂၀၂၂၊ အနာံ ၈၁ ပေ၊ ဇမၠိင် ၁၃၆ ပေ။ ဘာဂှ် နွံအခန်ဗတောန်လိက် သီုဖအိုတ် ၁၄ ခန်၊ ရုင်ဂဥုပ်ဘာ ၁ ခန်၊ ဒၞာဲဇၞူအစာ ၂ ခန်၊ တိုက်ဗွဟ်လိက် ၁ ခန်၊ ဒၞာဲစွံကပေါတ် ၁ ခန်၊ သ္ၚိဍာ် သီုဖအိုတ် ၃၂ ခန်။ သွက်ဂွံသြိုင်ဘာဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ကမ္မတဳမသြိုင်ခၞံ ဘာကောန်ဂကူမန် (ကွာန်ဒူရာ) ပ္ဍဲဂိတုမာတ် ၂၂၊ ၂၀၂၂ ကေုာံ သာပ်ကမ္မတဳမဂၠာဲသြန်ဘဏ္ဍာ အလုံကွာန်ဒူရာ ပ္ဍဲစၟတ် ၂၃၊ ၀၃၊ ၂၀၂၂ ဂှ်ရ။ ကမ္မတဳမသြိုင်ခၞံဘာဂှ် ဒက်ပ္တန်လဝ် ပိဂကောံ မွဲမွဲဂကောံ နွံညးတာလျိုင် ထပှ်ထပှ်တၠ အတိုင်ဗွဲသၟဝ်ဝွံရ။
A-Group
B-Group
C-Group
ဝါရိုတ်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ဝါရိုတ် ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်
ဘာဝါရိုတ် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယ (ပရိယတ္တိသဒ္ဓမ္မဝေဒဂူ) ဝွံ နွံပ္ဍဲကွာန်ဝါရိုတ် ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်၊ ဒေသရးမန် (တွဵုရးဍုင်ကရေင်)။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ကအ်ကြိက်
သၟိၚ်ဝိမလ
သၟိင်ဝိမလ နူသၟိင်သမလစဴသွဝ်တုဲ ဒေံသၟိင်သမလမၞုံယၟုသၟိင်ဝိမလ ကေုာံမိခပဳထဝ် မဒှ်ၝာဲဗာဲညးဝွံ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် သာသနာ(၁၁၂၈)ဂှ် ဒှ်သၟိင်ပ္ဍဲဍုင်ဟံသာဝတဳရ သၟိင်ဂှ်ထပ်သၠုင်ပ္တိုန်ကျာ်မုဟ်တဴ(၅)ဟတ်ပၠန် က္ဍိုင် လေဝ်ထပ်ပ္တိုန်တၟိတုဲ ထပ်ဖျေံလဝ်ထဝ်ပၠန်ရ သၟိင်ဝိမလဝွံဂွံပိုင်ဍုင်ပ္ကင်ရင်နန်ထဝ်(၁၇)သၞာံ ပ္ဍဲသက္ကရာဇ် သာသနာ(၁၁၄၅)သၞာံဂှ် စုတိစဴအာသွဝ်ရာင် ဨကရာဇ်မန် အဆက်ဟံသာဝတဳပထမ သၟိင်ဝိမလရာဇာ မပိုင်ပြဳကၟိန်ဍုင် ပ္ဍဲသက္ကရာဇ်ဗုဒ္ဓသာသနာ ၁၁၄၈.သၞာံ စိုပ်၁၁၅၅သၞာံအာယုက်ပိုင်ဍုင် ၇ သၞာံ။
တိုက်သဒ္ဓမ္မဓဇ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်မုဟ်ဒဵု တကအ်ခၟိုင်
ဘာတိုက်သဒ္ဓမ္မဓဇ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံ ပ္ဍဲကွာန်မုဟ်ဒဵု ပွိုင်ဍုင်တကအ်ခၟိုင်ရ။ ဘာဝွံ ဒှ်ဘာတိုက်လိက် မဖျေဟ်လိက်တန်ဓမ္မာစရိယရ။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်အစာ ဘဒ္ဒန္တဣန္ဒောဘာသာဘိဇဓ
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန်
မန်ကျာ်သုက်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်သက္ကော
ဘာမန်ကျာ်သုက် ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်သက္ကော၊ ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင် (တကအ်ခၟိုင်)။
သိင်ဃဵု၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်မုဟ်ဒုန်
ဘာသိင်ဃဵု ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်မုဟ်ဒုန်၊ ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင် (တကအ်ခၟိုင်)။
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်လုပ်ဒဂိုန် ခမဳ ၁၂၊ ထပိုယ် ၂၁ ဇကု။
မန်ကျာ်သုက်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်သက္ကော
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တညာဏိက သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၈၂၊ ဝှ် ၁၃။
သိင်ဃဵု၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်မုဟ်ဒုန်
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တဥတ္တမသာရ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၆၊ ဝှ် ၁၄။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင် (တကအ်ခၟိုင်)
မန်ကျာ်သုက်၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်သက္ကော
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင် (တကအ်ခၟိုင်)
ပလိုင်မှုဟ်၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကွာန်ပလိုင်မှုဟ်(Kanlaingmuywarthit၊ ကံလိုင်မူးရွာသစ်)ဂှ် နွံ ပ္ဍဲ တွဵုရးဍုင်မန်၊ ခရိုင်မတ်မလီု၊ ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု၊ ဂကောံကွာန်အနေင်၊ ဂၞန်ကောဒ်ကွာန်ဂှ် ၁၉၅၂၇၅။
လၟိဟ်မၞိဟ်
အတိုင်စရင်မၞိဟ် ကၟိန်ဍုင်ဗၟာ သၞာံ ၂၀၁၄ မ္ဂး ပ္ဍဲဂကောံကွာန်အနေင်ဂှ် မၞိဟ်တြုဟ် နွံ ၄၀၀၀၊ မၞိဟ်ဗြဴ နွံ ၄၂၄၅ တုဲ သီုဖအိုတ် မၞိဟ်ပဒတဴဒၟံင် ၈၂၄၅ တၠရ။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ပွိုင်ဍုင်ဇြပ်ဗု
ကအ်ရဲ၊ ဘာဂိုဏ်ရာမညနိကာယ ကွာန်ကအ်ရဲ
ဘာကအ်ရဲ ဂိုဏ်ရာမညနိကာယဝွံ နွံပ္ဍဲ ကွာန်ကအ်ရဲ၊ ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင် (တကအ်ခၟိုင်)။
သၞာံ ၂၀၂၂ ဂှ် ပ္ဍဲဘာဝွံ သင်လုပ်ဒဂိုန် ခမဳ ၁၊ ထပိုယ် ၂ ဇကု။
ကျာ်ဇၞော်မနွံပိုန်ဘာဂမၠိုင်
ကျာ်ဇၞော်ဘဒ္ဒန္တစန္ဒိမာ သက္ကရာဇ် ၁၃၈၃ က္လိဂွံအာယုက် ၄၉၊ ဝှ် ၂၉။
နိဿဲ
ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ကဏ္ဍ:ဘာလကျာ်မန် ပွိုင်ဍုင်ၜါသွာင် (တကအ်ခၟိုင်)